| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ขุทฺทกนิกาเย ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྡེ། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถา མདོ་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་པ། (ปฐโม ภาโค) (ཆ་དང་པོ།) คนฺถารมฺภกถา གཞུང་འགོ་བརྩམས་པའི་གཏམ། อุตฺตมํ [Pg.1] วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ; โย ขุทฺทกนิกายมฺหิ, ขุทฺทาจารปฺปหายินา. ཕྱག་བྱར་འོས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག །དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །གང་ཞིག་ཕྲན་ཚེགས་སྡེ་ཉིད་ལས། །སྤྱོད་པ་ངན་པ་སྤངས་པ་ཡི། เทสิโต โลกนาเถน, โลกนิสฺสรเณสินา; ตสฺส สุตฺตนิปาตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ. འཇིག་རྟེན་ཐར་པ་འཚོལ་མཛད་པ། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོས་བསྟན་པ་ཡི། །མདོ་བསྡུས་པ་ཡི་གཞུང་དེ་ཡི། །དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་བདག་གིས་བགྱི། อยํ สุตฺตนิปาโต จ, ขุทฺทเกสฺเวว โอคโธ; ยสฺมา ตสฺมา อิมสฺสาปิ, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ. མདོ་བསྡུས་པ་ཡི་གཞུང་འདི་ནི། །ཕྲན་ཚེགས་སྡེ་རུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར། །དེ་ཕྱིར་འདི་ཡི་དོན་གྱི་ནི། །འགྲེལ་པ་བདག་གིས་བགྱིད་པར་བྱ། คาถาสตสมากิณฺโณ, เคยฺยพฺยากรณงฺกิโต; กสฺมา สุตฺตนิปาโตติ, สงฺขเมส คโตติ เจ. ཚིགས་བཅད་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མས་གཏམས། །གླུ་དང་ལུང་བསྟན་མཚན་ཉིད་ཅན། །ཅི་ཕྱིར་མདོ་བསྡུས་པ་ཞེས་པའི། །མིང་འདི་ཐོབ་པ་ཡིན་ཞེ་ན། สุวุตฺตโต สวนโต, อตฺถานํ สุฏฺฐุ ตาณโต; สูจนา สูทนา เจว, ยสฺมา สุตฺตํ ปวุจฺจติ. ལེགས་པར་བཤད་དང་ཐོས་པ་དང་། །དོན་རྣམས་ལེགས་པར་སྐྱོབ་པ་དང་། །མཚོན་བྱེད་འཛག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། །གང་ཕྱིར་མདོ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད། ตถารูปานิ สุตฺตานิ, นิปาเตตฺวา ตโต ตโต; สมูหโต อยํ ตสฺมา, สงฺขเมวมุปาคโต. དེ་ལྟ་བུ་ཡི་མདོ་རྣམས་ནི། །དེ་དང་དེ་ལས་བསྡུས་ནས་སུ། །ཕྱོགས་གཅིག་བསྡུས་པས་འདི་ཉིད་ནི། །མདོ་བསྡུས་པ་ཞེས་མིང་དུ་ཆགས། สพฺพานิ จาปิ สุตฺตานิ, ปมาณนฺเตน ตาทิโน; วจนานิ อยํ เตสํ, นิปาโต จ ยโต ตโต. མདོ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཚད་ཀྱི་སྒོ། །དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་མཚུངས་མིན་ཕྱིར། །དེ་ཕྱིར་གཞུང་འདི་མདོ་རྣམས་ཀྱི། །བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཡིན། อญฺญสงฺขานิมิตฺตานํ, วิเสสานมภาวโต; สงฺขํ สุตฺตนิปาโตติ, เอวเมว สมชฺฌคาติ. མཚན་མ་ཁྱད་པར་གཞན་དག་གི །གྲངས་དང་མིང་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། །མདོ་བསྡུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡི། །མིང་འདི་ཉིད་ནི་ཐོབ་པ་ཡིན། ๑. อุรควคฺโค ༡. སྦྲུལ་གྱི་ཚོགས། ๑. อุรคสุตฺตวณฺณนา ༡. སྦྲུལ་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། เอวํ [Pg.2] สมธิคตสงฺโข จ ยสฺมา เอส วคฺคโต อุรควคฺโค, จูฬวคฺโค, มหาวคฺโค, อฏฺฐกวคฺโค, ปารายนวคฺโคติ ปญฺจ วคฺคา โหนฺติ; เตสุ อุรควคฺโค อาทิ. สุตฺตโต อุรควคฺเค ทฺวาทส สุตฺตานิ, จูฬวคฺเค จุทฺทส, มหาวคฺเค ทฺวาทส, อฏฺฐกวคฺเค โสฬส, ปารายนวคฺเค โสฬสาติ สตฺตติ สุตฺตานิ. เตสํ อุรคสุตฺตํ อาทิ. ปริยตฺติปมาณโต อฏฺฐ ภาณวารา. เอวํ วคฺคสุตฺตปริยตฺติปมาณวโต ปนสฺส – དེ་ལྟར་མིང་དུ་གྲགས་པ་འདི་ལ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྦྲུལ་གྱི་ཚོགས་དང་། ཚོགས་ཆུང་ངུ་དང་། ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་། བརྒྱད་པའི་ཚོགས་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚོགས་ཏེ་ཚོགས་ལྔ་ཡོད་པ་ལས། དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྦྲུལ་གྱི་ཚོགས་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། མདོའི་སྒོ་ནས་སྦྲུལ་གྱི་ཚོགས་ལ་མདོ་བཅུ་གཉིས། ཚོགས་ཆུང་ངུ་ལ་བཅུ་བཞི། ཚོགས་ཆེན་པོ་ལ་བཅུ་གཉིས། བརྒྱད་པའི་ཚོགས་ལ་བཅུ་དྲུག །ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚོགས་ལ་བཅུ་དྲུག་སྟེ་མདོ་བདུན་ཅུ་ཡོད། དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། ལུང་གི་ཚད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་ཐེངས་བརྒྱད་ཡོད། དེ་ལྟར་ཚོགས་དང་མདོ་དང་ལུང་གི་ཚད་དང་ལྡན་པ་འདི་ལ། ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ; โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. – “གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་འགོག་བྱེད་པ། །སྦྲུལ་གྱི་དུག་ནི་སྨན་གྱིས་སེལ་བ་བཞིན། །དགེ་སློང་དེ་ཡིས་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་། །སྦྲུལ་གྱིས་པགས་པ་རྙིང་པ་བརྗེ་བ་བཞིན།།” ཞེས་པ་འདི་ནི། อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา อสฺสา อิโต ปภุติ อตฺถวณฺณนํ กาตุํ อิทํ วุจฺจติ – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། དེ་ཕྱིར་འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་འདི་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ; วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. “སུ་ཡིས་གང་དུ་ནམ་ཞིག་ཅི་ཡི་ཕྱིར། །ཚིགས་བཅད་འདི་གསུངས་ཆོ་ག་འདི་བསྟན་ནས། །དེ་ནས་འདི་ཡི་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་ནི། །བདག་གིས་ལེགས་པར་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา, กตฺถ, กทา, กสฺมา จ วุตฺตาติ? วุจฺจเต – โย โส ภควา จตุวีสติพุทฺธสนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิ, ตโตปิ จวิตฺวา สกฺยราชกุเล อุปปตฺตึ คเหตฺวา, อนุปุพฺเพน กตมหาภินิกฺขมโน โพธิรุกฺขมูเล สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา เทว-มนุสฺสานํ หิตาย ธมฺมํ เทเสสิ, เตน ภควตา สยมฺภุนา อนาจริยเกน สมฺมาสมฺพุทฺเธน วุตฺตา. สา จ ปน อาฬวิยํ. ยทา จ ภูตคามสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตทา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ วุตฺตาติ. อยเมตฺถ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน ทูเรนิทานอวิทูเรนิทานสนฺติเกนิทานวเสน เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทูเรนิทานํ นาม ทีปงฺกรโต [Pg.3] ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, อวิทูเรนิทานํ นาม ตุสิตภวนโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, สนฺติเกนิทานํ นาม โพธิมณฺฑโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถาติ. འོ་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སུ་ཡིས་གསུངས། གང་དུ་གསུངས། ནམ་ཞིག་གསུངས། ཅི་ཡི་ཕྱིར་གསུངས་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའི་སྤྱན་སྔར་ལུང་བསྟན་ཐོབ་ཅིང་། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་། དེ་ནས་ཀྱང་འཕོས་ཏེ་ཤཱཀྱའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་ནས། རིམ་གྱིས་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་མཛད་དེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ནས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཆོས་བསྟན་པར་མཛད་པ་དེ། སློབ་དཔོན་གཞན་ལ་མ་བརྟེན་པར་རང་བྱུང་དུ་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། གནས་ནི་ཨཱ་ལཱ་བཱི་རུ་ཡིན། དུས་ནི་ས་བོན་དང་སྐྱེ་དངོས་འཇིག་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་བཅས་པའི་ཚེ་ན། དེར་ལྷགས་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པའི་ལན་ཡིན། རྒྱས་པར་ནི་རྒྱང་རིང་གི་གླེང་གཞི་དང་། ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་དང་། ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་གླེང་གཞིའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་རྒྱང་རིང་གི་གླེང་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ནས་བཟུང་སྟེ་ད་ལྟའི་བྱུང་བ་བརྗོད་པའི་བར་དང་། ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེ་ད་ལྟའི་བྱུང་བ་བརྗོད་པའི་བར་དང་། ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ད་ལྟའི་བྱུང་བ་བརྗོད་པའི་བར་རོ།། ตตฺถ ยสฺมา อวิทูเรนิทานํ สนฺติเกนิทานญฺจ ทูเรนิทาเนเยว สโมธานํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ทูเรนิทานวเสเนเวตฺถ วิตฺถารโต วิสฺสชฺชนา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตาติ อิธ น วิตฺถาริตา. ตโต ตตฺถ วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ปฐมคาถาย สาวตฺถิยํ วตฺถุ อุปฺปนฺนํ, อิธ อาฬวิยํ. ยถาห – དེ་ལ་གང་གི་ཕིར་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་དང་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་གཉིས་ནི་རྒྱང་རིང་གི་གླེང་གཞི་ཉིད་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འདིར་རྒྱང་རིང་གི་གླེང་གཞིའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་ལན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ནི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པར་གསུངས་ཟིན་པས་འདིར་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ།། དེ་བས་ན་དེར་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་ནི་འདི་ཡོད་དེ། དེར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་བྱུང་བ་ནི་མཉན་ཡོད་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་ཨཱ་ལཱ་བཱི་རུ་བྱུང་བ་ཡིན། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อคฺคาฬเว เจติเย. เตน โข ปน สมเยน อาฬวกา ภิกฺขู นวกมฺมํ กโรนฺตา รุกฺขํ ฉินฺทนฺติปิ เฉทาเปนฺติปิ. อญฺญตโรปิ อาฬวโก ภิกฺขุ รุกฺขํ ฉินฺทติ. ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘มา, ภนฺเต, อตฺตโน ภวนํ กตฺตุกาโม มยฺหํ ภวนํ ฉินฺที’ติ. โส ภิกฺขุ อนาทิยนฺโต ฉินฺทิเยว. ตสฺสา จ เทวตาย ทารกสฺส พาหุํ อาโกเฏสิ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺย’นฺติ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘น โข เมตํ ปติรูปํ, ยาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺยํ, ยํนูนาหํ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจยฺย’นฺติ. อถ โข สา เทวตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ‘สาธุ, สาธุ เทวเต, สาธุ โข ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา น โวโรเปสิ. สจชฺช ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาสิ, พหุญฺจ ตฺวํ, เทวเต, อปุญฺญํ ปสเวยฺยาสิ. คจฺฉ ตฺวํ, เทวเต, อมุกสฺมึ โอกาเส รุกฺโข วิวิตฺโต, ตสฺมึ อุปคจฺฉา’’’ติ (ปาจิ. ๘๙). “དུས་དེ་ཙམ་ན་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཨཱ་ལཱ་བཱི་ཡི་ཨགྒཱ་ལཱ་བཱ་མཆོད་རྟེན་ན་བཞུགས་སོ། །དུས་དེ་ཙམ་ན་ཨཱ་ལཱ་བཱི་ཡི་དགེ་སློང་རྣམས་གཙུག་ལག་ཁང་གསར་བཟོ་བྱེད་ཅིང་ཤིང་གཅོད་པར་བྱེད་ལ། གཞན་ལ་ཡང་གཅོད་དུ་འཇུག་གོ །ཨཱ་ལཱ་བཱི་ཡི་དགེ་སློང་གཞན་ཞིག་གིས་ཀྱང་ཤིང་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །ཤིང་དེ་ལ་གནས་པའི་ལྷ་དེས་དགེ་སློང་དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་ཏེ། ‘བཙུན་པ་ལགས། རང་གི་གནས་བཅའ་བར་འདོད་པས་བདག་གི་གནས་མ་གཅོད་ཅིག’ ཅེས་སྨྲས་སོ། །དགེ་སློང་དེས་མ་ཉན་པར་བཅད་པ་ཉིད་དུ་བྱས་སོ། །ལྷ་དེའི་བུའི་ལག་པར་ཡང་ཕོག་གོ །དེ་ནས་ལྷ་དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ‘བདག་གིས་དགེ་སློང་འདི་གནས་འདི་ཉིད་དུ་སྲོག་དང་ཕྲལ་ན་ཅི་མ་རུང་།’ ཞེས་བསམས་སོ། །ཡང་ལྷ་དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ‘བདག་གིས་དགེ་སློང་འདི་གནས་འདི་ཉིད་དུ་སྲོག་དང་ཕྲལ་བ་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །བདག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དོན་འདི་ཞུས་ན་ཅི་མ་རུང་།’ ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་ལྷ་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པའི་སར་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། ཉེ་བར་སོང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དོན་འདི་ཞུས་སོ། །‘ལྷ་མོ་ལེགས་སོ་ལེགས་སོ། །ལྷ་མོ་ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་སྲོག་དང་མ་ཕྲལ་བ་ནི་ལེགས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་རིང་ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་སྲོག་དང་ཕྲལ་བར་གྱུར་ན། ལྷ་མོ་ཁྱོད་ཀྱིས་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་མང་པོ་བསྐྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །ལྷ་མོ་ཁྱོད་སོང་ཞིག །ཡུལ་གཞན་ཞིག་ན་ཤིང་དབེན་པ་ཞིག་ཡོད་པས་དེ་ལ་གནས་བཅའ་བར་གྱིས་ཤིག’ ཅེས་གསུངས་སོ།།” เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควา ตสฺสา เทวตาย อุปฺปนฺนโกธวินยนตฺถํ – དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་ནས་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷ་དེ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། ‘‘โย เว อุปฺปติตํ โกธํ, รถํ ภนฺตํว วารเย’’ติ. (ธ. ป. ๒๒๒) – “གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དག །ཤིང་རྟ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ་འགོག །” ཅེས་པའི་ อิมํ [Pg.4] คาถํ อภาสิ. ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา รุกฺขํ ฉินฺทิสฺสนฺติปิ, เฉทาเปสฺสนฺติปิ, เอกินฺทฺริยํ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชีวํ วิเหเฐนฺตี’’ติ เอวํ มนุสฺสานํ อุชฺฌายิตํ สุตฺวา ภิกฺขูหิ อาโรจิโต ภควา – ‘‘ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๙๐) อิมํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ནས་ “ཤཱཀྱའི་བུ་རྒྱུད་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་ལྟར་ཤིང་གཅོད་ཅིང་གཅོད་དུ་འཇུག །ཤཱཀྱའི་བུ་རྒྱུད་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱིས་དབང་པོ་གཅིག་པའི་སྲོག་ཆགས་ལ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བར་བྱེད།” ཅེས་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པ་ཐོས་ནས། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ས་བོན་དང་སྐྱེ་དངོས་འཇིག་པར་བྱེད་ན་ལྟུང་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་འདི་བཅས་པར་མཛད་དེ། དེར་ལྷགས་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ,วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหี’’ติ. – “གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་འགོག་བྱེད་པ། །སྦྲུལ་གྱི་དུག་ནི་སྨན་གྱིས་སེལ་བ་བཞིན།།” ཞེས་པའི་ อิมํ คาถํ อภาสิ. เอวมิทํ เอกํเยว วตฺถุ ตีสุ ฐาเนสุ สงฺคหํ คตํ – วินเย, ธมฺมปเท, สุตฺตนิปาเตติ. เอตฺตาวตา จ ยา สา มาติกา ฐปิตา – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱུང་བ་གཅིག་པུ་འདི་ཉིད་གནས་གསུམ་དུ་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། འདུལ་བ་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་། མདོ་བསྡུས་པ་རྣམས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་མ་ཏྲི་ཀ་གང་ཞིག་བཞག་པ་སྟེ། ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ; วิธิ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. – “སུ་ཡིས་གང་དུ་ནམ་ཞིག་ཅི་ཡི་ཕིར། །ཚིགས་བཅད་འདི་གསུངས་ཆོ་ག་འདི་བསྟན་ནས། །དེ་ནས་འདི་ཡི་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་ནི། །བདག་གིས་ལེགས་པར་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན།།” ཞེས་པ་དེའོ།། สา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ปกาสิตา โหติ ฐเปตฺวา อตฺถวณฺณนํ. དེ་ནི་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་མ་གཏོགས་པར་མདོར་བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱས་ཟིན་ཏོ།། ๑. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา. โยติ โย ยาทิโส ขตฺติยกุลา วา ปพฺพชิโต, พฺราหฺมณกุลา วา ปพฺพชิโต, นโว วา มชฺฌิโม วา เถโร วา. อุปฺปติตนฺติ อุทฺธมุทฺธํ ปติตํ คตํ, ปวตฺตนฺติ อตฺโถ, อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนญฺจ นาเมตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตภูมิลทฺธวเสน อเนกปฺปเภทํ. ตตฺถ สพฺพมฺปิ สงฺขตํ อุปฺปาทาทิสมงฺคิ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม, ยํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา, อนุปฺปนฺนา ธมฺมา, อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) วุตฺตํ. อารมฺมณรสมนุภวิตฺวา นิรุทฺธํ อนุภุตฺวาปคตสงฺขาตํ กุสลากุสลํ, อุปฺปาทาทิตฺตยมนุปฺปตฺวา นิรุทฺธํ ภุตฺวาปคตสงฺขาตํ เสสสงฺขตญฺจ ภุตฺวาปคตุปฺปนฺนํ นาม. ตเทตํ ‘‘เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗) จ, ‘‘ยถา จ อุปฺปนฺนสฺส สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ จ เอวมาทีสุ สุตฺตนฺเตสุ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานี’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน วุตฺตํ กมฺมํ อตีตมฺปิ สมานํ อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺโสกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา, ตถา กโตกาสญฺจ วิปากํ อนุปฺปนฺนมฺปิ เอวํ กเต โอกาเส อวสฺสมุปฺปตฺติโต โอกาสกตุปฺปนฺนํ [Pg.5] นาม. ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมูหตมกุสลํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม. ༡. འདིར་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “གང་ཞིག་” ཅེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རིགས་ལས་བྱུང་བའམ། བྲམ་ཟེའི་རིགས་ལས་བྱུང་བའམ། གསར་བུ་འམ། བར་མ་འམ། གནས་བརྟན་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡར་ལྡང་བའམ་བྱུང་བའི་དོན་ཏེ། སྐྱེས་ཟིན་པ་ལ་བྱའོ། །སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལ་ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། བྱུང་ནས་འགགས་པ་དང་། གོ་སྐབས་བྱས་པ་དང་། ས་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད། དེ་ལ་འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ “ཆོས་སྐྱེས་པ་རྣམས་དང་། ཆོས་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་དང་། ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་ནས་འགགས་ཤིང་མྱོང་ནས་ཡལ་བར་གྱུར་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་། སྐྱེ་གནས་འཇིག་གསུམ་གྱི་མཐར་མ་ཕྱིན་པར་འགགས་ཤིང་བྱུང་ནས་ཡལ་བར་གྱུར་པའི་འདུས་བྱས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བྱུང་ནས་འགགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནི་ “འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་ངན་པ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་དང་། “ཇི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“གང་ཞིག་སྔོན་བྱས་པའི་ལས་དེ་དག་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ལས་ནི། འདས་པ་ཡིན་ཡང་རྣམ་སྨིན་གཞན་བཀག་ནས་རང་གི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟར་གོ་སྐབས་བྱས་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་མ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཡང་གོ་སྐབས་བྱས་ཟིན་པས་ངེས་པར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་གོ་སྐབས་བྱས་པའི་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་མ་སྤངས་པའི་མི་དགེ་བ་ནི་ས་ཐོབ་པའི་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། เอตฺถ จ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – ภูมิ นาม วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา. ภูมิลทฺธํ นาม เตสุ อุปฺปตฺตารหํ กิเลสชาตํ. เตน หิ สา ภูมิลทฺธา นาม โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปน น อารมฺมณวเสน. อารมฺมณวเสน หิ สพฺเพปิ อตีตาทิเภเท ปริญฺญาเตปิ จ ขีณาสวานํ ขนฺเธ อารพฺภ กิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ มหากจฺจายนอุปฺปลวณฺณาทีนํ ขนฺเธ อารพฺภ โสเรยฺยเสฏฺฐิปุตฺตนนฺทมาณวกาทีนํ วิย. ยทิ เจตํ ภูมิลทฺธํ นาม สิยา, ตสฺส อปฺปเหยฺยโต น โกจิ ภวมูลํ ชเหยฺย. วตฺถุวเสน ปน ภูมิลทฺธํ นาม เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ วิปสฺสนาย อปริญฺญาตา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทโต ปภุติ เตสุ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ อนุเสติ. ตํ อปฺปหีนฏฺเฐน ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ ยสฺส ขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตา กิเลสา, ตสฺส เต เอว ขนฺธา เตสํ กิเลสานํ วตฺถุ, น อิตเร ขนฺธา. อตีตกฺขนฺเธสุ จสฺส อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ อตีตกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอเสว นโย อนาคตาทีสุ. ตถา กามาวจรกฺขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ กามาวจรกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอส นโย รูปารูปาวจเรสุ. འདིར་ས་དང་ས་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་སོ། །ས་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོ་དེ་དག་ལ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་སོ། །དེས་ན་དེ་ལ་ས་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་ “ས་ཐོབ་པ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ཡང་དམིགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ཏེ། དམིགས་པའི་དབང་གིས་ནི་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་དམིགས་ནས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན་གནས་བརྟན་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ཆེན་པོ་དང་ཨུཏྤལའི་མདོག་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་དམིགས་ནས་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་སོ་རེཡྻ་དང་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ནནྡ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེས་པ་བཞིན་ནོ། །གལ་ཏེ་འདི་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ས་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ན། དེ་སྤང་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་སུས་ཀྱང་སྲིད་པའི་རྩ་བ་སྤོང་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་གཞི་ཡི་དབང་གིས་ས་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་དང་གང་དུ་ལྷག་མཐོང་གིས་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དང་དེར། སྐྱེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་དག་ལ་འཁོར་བའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་བག་ལ་ཉལ་དུ་གནས་སོ། །དེ་ནི་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་ས་ཐོབ་པའི་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་གང་གི་ཕུང་པོ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་ཤིང་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡོད་པ་དེའི་ཕུང་པོ་དེ་དག་ཉིད་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གི་གཞི་ཡིན་གྱི། གཞན་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་ཤིང་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡོད་པ་དེའི་འདས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཉིད་ནི་གཞི་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མ་འོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་ཤིང་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡོད་པ་དེའི་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཉིད་ནི་གཞི་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། โสตาปนฺนาทีนํ ปน ยสฺส ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส ขนฺเธสุ ตํ ตํ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ เตน เตน มคฺเคน ปหีนํ, ตสฺส ตสฺส เต เต ขนฺธา ปหีนานํ เตสํ เตสํ วฏฺฏมูลกิเลสานํ อวตฺถุโต ภูมีติ สงฺขํ น ลภนฺติ. ปุถุชฺชนสฺส ปน สพฺพโส วฏฺฏมูลานํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา ยํ กิญฺจิ กริยมานํ กมฺมํ กุสลํ วา อกุสลํ วา โหติ, อิจฺจสฺส กิเลสปฺปจฺจยา วฏฺฏํ วฑฺฒติ. ตสฺเสตํ วฏฺฏมูลํ รูปกฺขนฺเธ เอว, น เวทนากฺขนฺธาทีสุ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺเธ เอว วา, น รูปกฺขนฺธาทีสูติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อนุสยิตตฺตา. กถํ? ปถวีรสาทิมิว รุกฺเข. ยถา หิ มหารุกฺเข ปถวีตลํ อธิฏฺฐาย ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ นิสฺสาย ตปฺปจฺจยา มูลขนฺธสาขปสาขปตฺตปลฺลวปลาสปุปฺผผเลหิ วฑฺฒิตฺวา นภํ ปูเรตฺวา ยาวกปฺปาวสานํ พีชปรมฺปราย รุกฺขปเวณีสนฺตาเน ฐิเต [Pg.6] ‘‘ตํ ปถวีรสาทิ มูเล เอว, น ขนฺธาทีสุ, ผเล เอว วา, น มูลาทีสู’’ติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน สพฺเพสฺเวว มูลาทีสุ อนุคตตฺตา, เอวํ. ยถา ปน ตสฺเสว รุกฺขสฺส ปุปฺผผลาทีสุ นิพฺพินฺโน โกจิ ปุริโส จตูสุ ทิสาสุ มณฺฑูกกณฺฏกํ นาม รุกฺเข วิสํ ปโยเชยฺย, อถ โส รุกฺโข เตน วิสสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ ปถวีรสอาโปรสปริยาทินฺเนน อปฺปสวนธมฺมตํ อาคมฺม ปุน สนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น ภเวยฺย, เอวเมวํ ขนฺธปฺปวตฺติยํ นิพฺพินฺโน กุลปุตฺโต ตสฺส ปุริสสฺส จตูสุ ทิสาสุ รุกฺเข วิสปฺปโยชนํ วิย อตฺตโน สนฺตาเน จตุมคฺคภาวนํ อารภติ. อถสฺส โส ขนฺธสนฺตาโน เตน จตุมคฺควิสสมฺผสฺเสน สพฺพโส วฏฺฏมูลกิเลสานํ ปริยาทินฺนตฺตา กิริยภาวมตฺตมุปคตกายกมฺมาทิ สพฺพกมฺมปฺปเภโท อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตธมฺมตมาคมฺม ภวนฺตรสนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น โหติ. เกวลํ ปน จริมวิญฺญาณนิโรเธน นิรินฺธโน วิย ชาตเวโท อนุปาทาโน ปรินิพฺพาติ. เอวํ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. འོན་ཀྱང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་གང་དང་གང་གི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལས་འཁོར་བའི་རྩ་བ་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དང་དེ་ལམ་དེ་དང་དེས་སྤངས་པ་ན། གང་ཟག་དེ་དང་དེའི་ཕུང་པོ་དེ་དང་དེ་དག་ནི་སྤངས་ཟིན་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དང་དེ་དག་གི་གཞི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ས་གཞི་' ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་མི་འགྲོའོ། །འོན་ཀྱང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། བྱས་པའི་ལས་དགེ་བ་འམ་མི་དགེ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཡོད་པ་དེས། ཉོན་མོངས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འཁོར་བ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་ཟག་དེའི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་དེ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་ཀྱི་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཞེས་བྱ་བའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཞེས་མི་བརྗོད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཕུང་པོ་ལྔ་ཆར་ལ་བག་ལ་ཉལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཤིང་ལ་སའི་བཅུད་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་ལྟར་དཔེར་ན། ཤིང་ཆེན་པོ་ཞིག་ས་གཞི་ལ་བརྟེན་ཅིང་། སའི་བཅུད་དང་ཆུའི་བཅུད་ལ་བརྟེན་ནས། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ་དང་། ཡལ་ག་དང་། ཡལ་ཕྲན་དང་། ལོ་མ་དང་། མྱུ་གུ་དང་། ལོ་འདབ་དང་། མེ་ཏོག་དང་། འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་འཕེལ་ཞིང་། ནམ་མཁའ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ། བསྐལ་པ་མ་སྟོངས་ཀྱི་བར་དུ་ས་བོན་གྱི་རྒྱུན་གྱིས་ཤིང་གི་རྒྱུན་ཆགས་སུ་གནས་པ་ན། 'དེ་ནི་སའི་བཅུད་ལ་སོགས་པའི་རྩ་བ་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་ཀྱི་སྡོང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མེད་དོ། །ཡང་ན་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་ཀྱི་རྩ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མེད་དོ། །' ཞེས་མི་བརྗོད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བྱེ་བྲག་མེད་པར་རྩ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྗེས་སུ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་དཔེར་ན། ཤིང་དེ་ཉིད་ཀྱི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས། ཕྱོགས་བཞི་ནས་སྦལ་པའི་ཚེར་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དུག་ཤིང་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་དང་། དེ་ནས་ཤིང་དེ་དུག་གི་རེག་པ་དེས་རེག་པར་གྱུར་ཏེ། སའི་བཅུད་དང་ཆུའི་བཅུད་ཟད་པས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས། སླར་ཡང་རྒྱུན་སྐྱེད་པར་མི་ནུས་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོའི་འཇུག་པ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་དེས། སྐྱེས་བུ་དེས་ཕྱོགས་བཞི་ནས་ཤིང་ལ་དུག་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ལམ་བཞིའི་སྒོམ་པ་རྩོམ་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་ཁོའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ལམ་བཞིའི་དུག་གི་རེག་པ་དེས་རེག་པར་གྱུར་ཏེ། འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟད་པའི་ཕྱིར། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་ཙམ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ། ཕྱིས་སླར་ཡང་སྐྱེ་བ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་བས། སྐྱེ་བ་གཞན་གྱི་རྒྱུན་སྐྱེད་པར་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་མཐར་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས། བུད་ཤིང་ཟད་པའི་མེ་བཞིན་དུ་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ། །འདི་ལྟར་ས་གཞི་དང་ས་གཞི་ཐོབ་པའི་བྱེ་བྲག་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อปิจ อปรมฺปิ สมุทาจารารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตวเสน จตุพฺพิธมุปฺปนฺนํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนเมว สมุทาจารุปฺปนฺนํ. จกฺขาทีนํ ปน อาปาถคเต อารมฺมเณ ปุพฺพภาเค อนุปฺปชฺชมานมฺปิ กิเลสชาตํ อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา เอว อปรภาเค อวสฺสมุปฺปตฺติโต อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. กลฺยาณิคาเม ปิณฺฑาย จรโต มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิสภาครูปทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๖.๕๘) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. สมถวิปสฺสนานํ อญฺญตรวเสน อวิกฺขมฺภิตกิเลสชาตํ จิตฺตสนฺตติมนารูฬฺหํ อุปฺปตฺตินิวารกสฺส เหตุโน อภาวา อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. ตํ ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๖๕) ทฏฺฐพฺพํ. สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภิตมฺปิ กิเลสชาตํ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตนฺติ กตฺวา อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. อากาเสน คจฺฉนฺตสฺส อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เถรสฺส กุสุมิตรุกฺเข อุปวเน ปุปฺผานิ โอจินนฺตสฺส มธุรสฺสเรน [Pg.7] คายโต มาตุคามสฺส คีตสฺสรํ สุตวโต อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๑๕๗) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ติวิธมฺปิ เจตํ อารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนํ ภูมิลทฺเธเนว สงฺคหํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. གཞན་ཡང་། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་དང་། དམིགས་པ་བཟུང་བ་དང་། མ་བཀག་པ་དང་། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བའི་དབང་གིས་ 'སྐྱེས་པ་' ལ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ད་ལྟར་སྐྱེས་པ་ཉིད་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །མིག་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། སྔ་མའི་ཆ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྐྱེས་ཀྱང་། དམིགས་པ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན། ཕྱི་མའི་ཆ་ལ་གདོན་མི་ཟ་བར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། 'དམིགས་པ་བཟུང་བས་སྐྱེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །ཀ་ལྱཱ་ཎི་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཏི་སའི་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བས་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེས་པ་ནི་འདིའི་དཔེ་མཚོན་ནོ། །དེའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་ 'སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གང་རུང་གིས་མ་བཀག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་མ་ཞུགས་ཀྱང་། སྐྱེ་བ་འགོག་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། 'མ་བཀག་པར་སྐྱེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནི་ 'དགེ་སློང་དག་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་གཏོང་བའི་དྲན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་ནི་བསྒོམས་ཤིང་མང་དུ་བྱས་ན་ཞི་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། མ་འདྲེས་པ་དང་། བདེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ཞིང་། སྐྱེས་ཤིང་སྐྱེས་པའི་སྡིག་ཏོ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་དེ་ཉིད་དུ་ནུབ་པར་བྱེད་དོ། །' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་བཀག་ཀྱང་། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ལས་མ་འདས་པར་བྱས་ནས། 'རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བར་སྐྱེས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །ནམ་མཁའ་ལ་གཤེགས་ཤིང་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པའི་གནས་བརྟན་ཞིག་གིས། མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་ནགས་ཚལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་མེ་ཏོག་འཐུ་ཞིང་སྙན་པའི་སྒྲས་གླུ་ལེན་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་གླུ་དབྱངས་ཐོས་པ་ན། ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེས་པ་ནི་འདིའི་དཔེ་མཚོན་ནོ། །དེའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་ 'འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ན། སྐྱེས་ཤིང་སྐྱེས་པའི་སྡིག་ཏོ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བར་མ་དོར་ནུབ་པར་བྱེད་དོ། །' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། །དམིགས་པ་བཟུང་བ་དང་། མ་བཀག་པ་དང་། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བར་སྐྱེས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ 'ས་གཞི་ཐོབ་པ་' ཉིད་དུ་འདུ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอวเมตสฺมึ ยถาวุตฺตปฺปเภเท อุปฺปนฺเน ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนวเสนายํ โกโธ อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา? เอวํวิธสฺส วิเนตพฺพโต. เอวํวิธเมว หิ อุปฺปนฺนํ เยน เกนจิ วินเยน วิเนตุํ สกฺกา โหติ. ยํ ปเนตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตสมุทาจารสงฺขาตํ อุปฺปนฺนํ, เอตฺถ อผโล จ อสกฺโย จ วายาโม. อผโล หิ ภุตฺวาปคเต วายาโม วายามนฺตเรนาปิ ตสฺส นิรุทฺธตฺตา. ตถา โอกาสกเต. อสกฺโย จ วตฺตมานสมุทาจารุปฺปนฺเน กิเลสโวทานานํ เอกชฺฌมนุปฺปตฺติโตติ. དེ་ལྟར་གོང་དུ་བཤད་པའི་དབྱེ་བ་ལས་སྐྱེས་པ་འདི་ལ། ས་གཞི་ཐོབ་པ་དང་། དམིགས་པ་བཟུང་བ་དང་། མ་བཀག་པ་དང་། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བར་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས། ཁོང་ཁྲོ་འདི་ནི་ 'སྐྱེས་པ་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུ་ནི་གདུལ་བྱ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་ནི་འདུལ་བའི་ཐབས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་གདུལ་ནུས་པ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། བྱུང་ནས་འགགས་པ་དང་། གོ་སྐབས་བྱས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ། བརྩོན་པ་ནི་འབྲས་བུ་མེད་པ་དང་མི་ནུས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་བྱུང་ནས་འགགས་པ་ལ་བརྩོན་པ་ནི་འབྲས་བུ་མེད་དེ། བརྩོན་པ་མ་བརྩམས་པའི་གོང་དུ་དེ་འགགས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གོ་སྐབས་བྱས་པ་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །ད་ལྟར་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་བརྩོན་པ་མི་ནུས་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་དང་དེ་དག་རྣམ་པར་དག་པ་གཉིས་དུས་གཅིག་ཏུ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། วิเนตีติ เอตฺถ ปน – འདིར་ 'འདུལ་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་ནི། ‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา; เตสุ อฏฺฐวิเธเนส, วิเนตีติ ปวุจฺจติ’’. “འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་རྣམ་པ་གཉིས། །རེ་རེ་ལའང་ལྔ་ཚན་ཡོད། །དེ་ལས་རྣམ་པ་བརྒྱད་པོ་ཡིས། །འདུལ་བར་བྱེད་ཅེས་བརྗོད་པ་ཡིན། །” อยญฺหิ สํวรวินโย, ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ. འདི་ལྟར་སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་དང་། སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ཞེས་འདུལ་བ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །འདུལ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ལའང་རེ་རེ་ནི་ལྔར་འགྱུར་རོ། །སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་ལའང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཞེས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ལའང་གནས་སྐབས་ཀྱིས་སྤོང་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤོང་བ་དང་། ཀུན་ནས་གཅོད་པས་སྤོང་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤོང་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བས་སྤོང་བ་ཞེས་རྣམ་པ་ལྔའོ། ། ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑) สีลสํวโร, ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร. དེ་ལ་ 'སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་འདི་དང་ལྡན་ཞིང་ཀུན་ཏུ་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ། །' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་ལ། 'མིག་གི་དབང་པོ་སྲུང་ཞིང་མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་ལ་འཇུག་གོ །' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲན་པའི་སྡོམ་པ་ཡིན་ནོ། ། ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑) – “འཇིག་རྟེན་དག་ན་ཆུ་རྒྱུན་གང་དག་ཡོད། །(ཨ་ཛི་ཏ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ།) །དྲན་པ་དེ་དག་འགོག་བྱེད་ཡིན། །ཆུ་རྒྱུན་རྣམས་ཀྱི་སྡོམ་པར་ངས་བཤད་དེ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་འགེགས་པར་བྱེད། །” ཅེས་བྱ་བ་དང་། อาทีสุ [Pg.8] ญาณสํวโร, ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔) ขนฺติสํวโร, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, ปชหติ, วิโนเทตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔) วีริยสํวโร เวทิตพฺโพ. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายวจีทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. ལ་སོགས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་ལ། 'གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་བཟོད་པ་ཡིན་ནོ། །' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་ཡིན་ཞིང་། 'སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་མི་གནས་ཤིང་སྤོང་བ་དང་སེལ་བར་བྱེད་དོ། །' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྡོམ་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རང་རང་གི་བསྡམ་བྱ་དང་གདུལ་བྱར་གྱུར་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'སྡོམ་པ་' ཞེས་བྱ་ལ། འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'འདུལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་ནི་རྣམ་པ་ལྔར་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนงฺเคสุ ยาว อตฺตโน อปริหานวเสน ปวตฺติ, ตาว เตน เตน ญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสนฺตานสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเยสุ อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภทสฺส สมาธิโน ยาว อตฺตโน อปริหานิปวตฺติ, ตาว เตนาภิหตานํ นีวรณานํ ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมานญฺจ อนุปฺปตฺติสงฺขาตํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ ปน จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ยถาสกํ ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคหนสฺส ปุน อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน สมุจฺเฉทสงฺขาตํ ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ ปหานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ ปน สพฺพสงฺขตนิสฺสรณตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ, ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ [Pg.9] วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. เอวเมเกกสฺส ปญฺจธา ภินฺนตฺตา ทเสเต วินยา โหนฺติ. དེ་བཞིན་དུ་མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ། རང་གི་ཉམས་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་སྲིད་འཇུག་པ་དེ་སྲིད་དུ། ཤེས་རབ་དེ་དང་དེས་ཕན་མ་ཐོགས་པའི་རྒྱུན་དེ་དང་དེ་སྤོང་བ་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འཇོག་པས་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། རྐྱེན་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་རྒྱུ་མེད་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་རྒྱུར་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱི་མའི་ཆ་ལ་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བས་ཡིད་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་སྤོང་བ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཚན་ཉིད་མཐུན་པར་རྟོག་པས་ 'བདག་དང་བདག་གི་' ཞེས་འཛིན་པ་སྤོང་བ་དང་། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་འཇོག་པས་ལམ་མ་ཡིན་པ་ལ་ལམ་དུ་འདུ་ཤེས་པ་སྤོང་བ་དང་། སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ཆད་པར་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། འཇིག་པ་མཐོང་བས་རྟག་པར་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། འཇིགས་པ་མཐོང་བས་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་སྤོང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་མཐོང་བས་རོ་མྱང་བའི་འདུ་ཤེས་པ་སྤོང་བ་དང་། སྐྱོ་བའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་མངོན་པར་དགའ་བའི་འདུ་ཤེས་པ་སྤོང་བ་དང་། ཐར་བར་འདོད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཐར་བར་མི་འདོད་པ་སྤོང་བ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ་སོར་མི་རྟོག་པ་སྤོང་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བཏང་སྙོམས་མ་ཡིན་པ་སྤོང་བ་དང་། རྗེས་སུ་མཐུན་པས་ཆོས་ཀྱི་གནས་ཉིད་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་སྤོང་བ་དང་། རིགས་འགྱུར་བས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་འཛིན་པ་སྤོང་བ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཉེ་བར་འཁོར་བ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབྱེ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ། རང་གི་ཉམས་པ་མེད་པར་ཇི་སྲིད་འཇུག་པ་དེ་སྲིད་དུ། དེས་བཅོམ་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་དང་རང་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བ་ནི། རྣམ་པར་གནོན་5ས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར། ལམ་དེ་དང་དེ་དང་ལྡན་པའི་རང་གི་རྒྱུད་ལ། རང་རང་གི་ 'ལྟ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚལ་ཆེན་པོ་རྣམས་སླར་གཏན་ནས་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བ་ནི། ཀུན་ནས་གཅོད་པས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འབྲས་བུའི་སྐབས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བ་ནི། ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྤོང་བ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་སྤོང་བ་ཡིན་ལ། འདུལ་བའི་དོན་གྱིས་འདུལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྤོང་བའི་འདུལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་སྤོང་བ་དེ་དང་དེ་དང་ལྡན་པ་ལ་འདུལ་བ་དེ་དང་དེ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཡང་ 'སྤོང་བའི་འདུལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་སྤོང་བའི་འདུལ་བའང་རྣམ་པ་ལྔར་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་རེ་ལ་རྣམ་པ་ལྔར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། འདུལ་བ་འདི་དག་ནི་བཅུ་ཡིན་ནོ། ། เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจติ. กถํ? สีลสํวเรน กายวจีทุจฺจริตานิ วิเนนฺโตปิ หิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, สติปญฺญาสํวเรหิ อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนิ วิเนนฺโตปิ โทมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, ขนฺติสํวเรน สีตาทีนิ ขมนฺโตปิ ตํตํอาฆาตวตฺถุสมฺภวํ โกธํ วิเนติ, วีริยสํวเรน พฺยาปาทวิตกฺกํ วิเนนฺโตปิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ. เยหิ ธมฺเมหิ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปหานานิ โหนฺติ, เตสํ ธมฺมานํ อตฺตนิ นิพฺพตฺตเนน เต เต ธมฺเม ปชหนฺโตปิ ตทงฺคปฺปหาตพฺพํ วิกฺขมฺเภตพฺพํ สมุจฺฉินฺทิตพฺพญฺจ โกธํ วิเนติ. กามญฺเจตฺถ ปหานวินเยน วินโย น สมฺภวติ. เยหิ ปน ธมฺเมหิ ปหานํ โหติ, เตหิ วิเนนฺโตปิ ปริยายโต ‘‘ปหานวินเยน วิเนตี’’ติ วุจฺจติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกาเล ปน วิเนตพฺพาภาวโต นิสฺสรณปฺปหานสฺส จ อนุปฺปาเทตพฺพโต น เตหิ กิญฺจิ วิเนตีติ วุจฺจติ. เอวํ เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจตีติ. เย วา – དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཉེར་ཞི་བའི་འདུལ་བ་དང་ངེས་འབྱུང་གི་འདུལ་བ་གཉིས་ཕྱིར་བཞག་ནས། ལྷག་མ་འདུལ་བའི་རྣམ་པ་བརྒྱད་པོ་དག་གིས་གང་ཟག་འདིས་རྣམ་གྲངས་དེ་དང་དེས་འདུལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པས་ལུས་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་དོ། །དྲན་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྡོམ་པས་བརྣབ་སེམས་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་དོ། །བཟོད་པའི་སྡོམ་པས་གྲང་བ་ལ་སོགས་པ་བཟོད་པར་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་དེ་དང་དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པས་གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་རྟོག་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་དོ། །ཆོས་གང་དག་གིས་རེ་ཞིག་སྤོང་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤོང་བ་དང་། མཐའ་དག་གཅོད་པའི་སྤོང་བ་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ན། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་དེ་དག་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་། རེ་ཞིག་སྤང་བར་བྱ་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་དང་། མཐའ་དག་གཅོད་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་དོ། །འདིར་སྤོང་བའི་འདུལ་བས་འདུལ་བ་ནི་དངོས་སུ་མི་སྲིད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཆོས་གང་དག་གིས་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་གིས་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ “སྤོང་བའི་འདུལ་བས་འདུལ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཉེར་ཞི་བའི་སྤོང་བའི་དུས་སུ་ནི་འདུལ་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ངེས་འབྱུང་གི་སྤོང་བ་ནི་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གིས་གང་ཡང་འདུལ་བར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ལྟར་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཉེར་ཞི་བའི་འདུལ་བ་དང་ངེས་འབྱུང་གི་འདུལ་བ་གཉིས་ཕྱིར་བཞག་ནས། ལྷག་མ་འདུལ་བའི་རྣམ་པ་བརྒྱད་པོ་དག་གིས་གང་ཟག་འདིས་རྣམ་གྲངས་དེ་དང་དེས་འདུལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? ยสฺมึ, ภิกฺขเว, ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา…เป… กรุณา… อุเปกฺขา… อสติ-อมนสิกาโร ตสฺมึ ปุคฺคเล อาปชฺชิตพฺโพ, เอวํ ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ. กมฺมสฺสกตา เอว วา ตสฺมึ ปุคฺคเล อธิฏฺฐาตพฺพา กมฺมสฺสโก อยมายสฺมา…เป… ทายาโท ภวิสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๑) – “དགེ་སློང་དག་ཁོན་འཛིན་འདུལ་བའི་ཐབས་འདི་ལྔ་པོ་དག་ཡོད་དེ། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་དགེ་སློང་གིས་རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་ཁོན་འཛིན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སེལ་བར་བྱའོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་གང་ཟག་གང་ལ་ཁོན་འཛིན་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ན། གང་ཟག་དེ་ལ་བྱམས་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... སྙིང་རྗེ་... བཏང་སྙོམས་... གང་ཟག་དེ་ལ་དྲན་པ་མེད་པ་དང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་གང་ཟག་དེ་ལ་ཁོན་འཛིན་སེལ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་གང་ཟག་དེ་ལ་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མོས་པར་བྱ་སྟེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི་རང་གི་ལས་ཀྱི་བདག་པོ་ཡིན་ནོ། །...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །” เอวํ ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เย จ – དེ་ལྟར་ཁོན་འཛིན་འདུལ་བའི་ཐབས་ལྔ་པོ་དག་གསུངས་སོ། །ཡང་གང་དག་ཅེ་ན། ‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? อิธาวุโส[Pg.10], เอกจฺโจ ปุคฺคโล อปริสุทฺธกายสมาจาโร โหติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร, เอวรูเปปิ, อาวุโส, ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) – “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཁོན་འཛིན་འདུལ་བའི་ཐབས་འདི་ལྔ་པོ་དག་ཡོད་དེ། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་དགེ་སློང་གིས་རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་ཁོན་འཛིན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སེལ་བར་བྱའོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ན་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་མ་དག་པ་ཡིན་ཡང་། ངག་གི་ཀུན་སྤྱོད་ཤིན་ཏུ་དག་པ་ཡིན་ཏེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་གང་ཟག་འདི་འདྲ་བ་ལའང་ཁོན་འཛིན་སེལ་བར་བྱའོ། །” เอวมาทินาปิ นเยน ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เตสุ เยน เกนจิ อาฆาตปฏิวินเยน วิเนนฺโตเปส วิเนตีติ ปวุจฺจติ. อปิจ ยสฺมา – འདི་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ཁོན་འཛིན་འདུལ་བའི་ཐབས་ལྔ་པོ་དག་གསུངས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཁོན་འཛིན་འདུལ་བའི་ཐབས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་དེ་ལའང་ “འདུལ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཞན་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ‘‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกฺกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปโทเสยฺย, น เม โส เตน สาสนกโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) –- “དགེ་སློང་དག་ཇི་སྟེ་ཆོམ་པོ་ཇག་པ་དག་གིས་ཡུ་བ་གཉིས་པའི་སོག་ལེས་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་དུམ་བུར་གཏུབ་པར་བྱེད་ནའང་། དེ་ལ་གང་ཞིག་གིས་ཡིད་ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱེད་ན་ནི། དེས་ང་ཡི་བསྟན་པ་སྒྲུབ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །” เอวํ สตฺถุ โอวาทํ, དེ་ལྟར་སྟོན་པའི་གདམས་ངག་དང་། ‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ; กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ. “གང་ཞིག་ཁྲོས་པ་ལ་ཕྱིར་ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི་དེས་སྡིག་པ་ཆེ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁྲོས་པ་ལ་ཕྱིར་མི་ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་དེས་ནི་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བར་དཀའ་བ་ལས་རྒྱལ་བར་འགྱུར་རོ། ། ‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ’’. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘); “གང་ཞིག་གཞན་དག་ཁྲོས་པར་ཤེས་ནས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་དེས་ནི། རང་དང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །” ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา (อ. นิ. ๗.๖๔). “དགེ་སློང་དག་ཆོས་འདི་བདུན་པོ་ནི་དགྲ་བོས་འདོད་པ་དང་དགྲ་བོས་བྱེད་པ་སྟེ། ཁོང་ཁྲོ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་པ་འམ་བུད་མེད་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །བདུན་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ན་དགྲ་བོས་དགྲ་བོ་ལ་འདི་ལྟར་འདོད་དེ། ‘ཀྱི་ཧུད་གང་ཟག་འདི་མདོག་ངན་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པའོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་དགྲ་བོ་ནི་དགྲ་བོའི་མདོག་བཟང་པོ་ཉིད་ལ་མི་དགའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག་ཁོང་ཁྲོ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་འདི་ནི་ཁོང་ཁྲོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཁོང་ཁྲོས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས། ཁྲུས་ལེགས་པར་བྱས་ཤིང་བྱུག་པ་ལེགས་པར་བྱུགས་པ་དང་། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ཤིང་གོས་དཀར་པོ་བགོས་པར་གྱུར་ནའང་། འོན་ཀྱང་ཁོང་ཁྲོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་མདོག་ངན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་དགྲ་བོས་འདོད་པ་དང་དགྲ་བོས་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་པོ་སྟེ། ཁོང་ཁྲོ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་པ་འམ་བུད་མེད་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ། ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยา’ติ…เป… ‘น ปจุรตฺโถ อสฺสา’ติ…เป… ‘น โภควา อสฺสา’ติ…เป… ‘น ยสวา อสฺสา’ติ…เป… ‘น มิตฺตวา อสฺสา’ติ…เป… ‘กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ [Pg.11] วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเนน นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย… มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา…เป… วาจาย…เป… มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔). “དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་དགྲ་བོས་དགྲ་བོ་ལ་འདི་ལྟར་འདོད་དེ། ‘ཀྱི་ཧུད་གང་ཟག་འདི་མི་བདེ་བར་ཉལ་བར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པ་དང་། ...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ‘དོན་ཆེན་པོ་དང་མི་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པ་དང་། ...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ‘ལོངས་སྤྱོད་དང་མི་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པ་དང་། ...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ‘གྲགས་པ་དང་མི་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པ་དང་། ...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ‘གྲོགས་པོ་དང་མི་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པ་དང་། ...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ‘ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ངན་སོང་དང་། ལོག་པར་ལྷུང་བ་དང་། མྱ་ངན་གྱི་གནས་དང་། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་དག་ཏུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པའོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་དགྲ་བོ་ནི་དགྲ་བོ་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བ་ལ་མི་དགའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག་ཁོང་ཁྲོ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་འདི་ནི་ཁོང་ཁྲོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཁོང་ཁྲོས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས། ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་དོ། །ངག་གིས་... ཡིད་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་དོ། །ཁོང་ཁྲོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དེས་ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་དེ། ...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་དུ།... ངག་གིས་... ཡིད་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་ནས། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་... སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །” ‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ…เป…. (อ. นิ. ๗.๖๔; มหานิ. ๕); “ཁྲོས་པས་དོན་ནི་མི་ཤེས་ལ། །ཁྲོས་པས་ཆོས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་། །...ལྷག་མ་དེ་བཞིན་ནོ། །” ‘‘เยน โกเธน กุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ; ตํ โกธํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน. (อิติวุ. ๔); “ཁོང་ཁྲོ་གང་གིས་ཁྲོས་པ་ཡི། །སེམས་ཅན་ངན་སོང་འགྲོ་བར་འགྱུར། །ཁོང་ཁྲོ་དེ་ཉིད་ལེགས་ཤེས་ནས། །ལྷག་མཐོང་ལྡན་པས་སྤོང་བར་བྱེད། །” ‘‘โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ, สํโยชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย. (ธ. ป. ๒๒๑); “ཁོང་ཁྲོ་སྤང་ཞིང་ང་རྒྱལ་རྣམ་པར་སྤང་། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ཤིན་ཏུ་བརྒལ། །” ‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน. (อ. นิ. ๗.๖๔; อิติวุ. ๘๘); “ཁོང་ཁྲོ་ནི་དོན་མེད་པ་སྐྱེད་པ་སྟེ། ཁོང་ཁྲོས་སེམས་རྣམ་པར་འཁྲུག་པར་བྱེད་དོ། །” ‘‘เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ, น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๙) – “ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ཉེས་པ་གཅིག་པོ་བཟོད་པར་མཛོད། །མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཁོང་ཁྲོའི་སྟོབས་ལྡན་མི་འགྱུར་རོ། །” เอวมาทินา นเยน โกเธ อาทีนวญฺจ ปจฺจเวกฺขโตปิ โกโธ วินยํ อุเปติ. ตสฺมา เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โกธํ วิเนนฺโตปิ เอส วิเนตีติ วุจฺจติ. འདི་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁོང་ཁྲོའི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་ལའང་ཁོང་ཁྲོ་ནི་འདུལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་དེ་ལའང་ “འདུལ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། โกธนฺติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๐; อ. นิ. ๙.๒๙) นเยน สุตฺเต วุตฺตานํ นวนฺนํ, ‘‘อตฺถํ เม น จรี’’ติ อาทีนญฺจ ตปฺปฏิปกฺขโต สิทฺธานํ นวนฺนเมวาติ อฏฺฐารสนฺนํ, ขาณุกณฺฏกาทินา อฏฺฐาเนน สทฺธึ เอกูนวีสติยา อาฆาตวตฺถูนํ อญฺญตราฆาตวตฺถุสมฺภวํ อาฆาตํ. วิสฏนฺติ วิตฺถตํ. สปฺปวิสนฺติ สปฺปสฺส วิสํ. อิวาติ โอปมฺมวจนํ, อิ-การ โลปํ กตฺวา ว-อิจฺเจว วุตฺตํ. โอสเธหีติ อคเทหิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา วิสติกิจฺฉโก เวชฺโช สปฺเปน ทฏฺฐํ สพฺพํ กายํ ผริตฺวา ฐิตํ วิสฏํ สปฺปวิสํ มูลขนฺธตจปตฺตปุปฺผาทีนํ อญฺญตเรหิ [Pg.12] นานาเภสชฺเชหิ ปโยเชตฺวา กเตหิ วา โอสเธหิ ขิปฺปเมว วิเนยฺย, เอวเมวํ โย ยถาวุตฺเตนตฺเถน อุปฺปติตํ จิตฺตสนฺตานํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ โกธํ ยถาวุตฺเตสุ วินยนูปาเยสุ เยน เกนจิ อุปาเยน วิเนติ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรตีติ. “ཁོང་ཁྲོ་” ཞེས་པ་ནི། “བདག་ལ་གནོད་པ་བྱས་སོ་སྙམ་དུ་ཁོན་འཛིན་སྐྱེའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་དགུ་དང་། “བདག་ལ་ཕན་པ་མ་བྱས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ཟློག་ཕྱོགས་ལས་གྲུབ་པའི་དགུ་སྟེ་བཅོ་བརྒྱད་དང་། སྡོང་དུམ་དང་ཚེར་མ་ལ་སོགས་པ་གནས་མ་ཡིན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཅུ་དགུ་པོ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་རྣམས་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་ལས་བྱུང་བའི་ཁོན་འཛིན་ལ་བརྗོད་དོ། །“ཁྱབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱས་པའོ། །“སྦྲུལ་གྱི་དུག་” ཅེས་པ་ནི་སྦྲུལ་གྱི་དུག་ཉིད་དོ། །“བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་ཚིག་སྟེ། ཡི་གེ་ “ཨི” བསྡུས་ནས་ “ཝ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྨན་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་དུག་སེལ་གྱི་སྨན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་དུག་གསོ་བའི་སྨན་པ་ཞིག་གིས་སྦྲུལ་གྱིས་ཟིན་ཏེ་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་ནས་གནས་པའི་སྦྲུལ་དུག་དེ། རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ་དང་། ཤུན་པ་དང་། ལོ་མ་དང་། མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བའི་སྨན་སྣ་ཚོགས་སྦྱར་བའི་སྨན་རྣམས་ཀྱིས་མྱུར་དུ་སེལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཞིག་གིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་ཤིང་སེམས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་ཁྱབ་ནས་གནས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དེ། གོང་དུ་བཤད་པའི་འདུལ་བའི་ཐབས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཐབས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་འདུལ་བར་བྱེད་ཅིང་། དང་དུ་མི་ལེན་པར་སྤོང་བ་དང་། སེལ་བ་དང་། མཐར་སྐྱེལ་བར་བྱེད་དོ། ། โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ โส เอวํ โกธํ วิเนนฺโต ภิกฺขุ ยสฺมา โกโธ ตติยมคฺเคน สพฺพโส ปหียติ, ตสฺมา โอรปารสญฺญิตานิ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานิ ชหาตีติ เวทิตพฺโพ. อวิเสเสน หิ ปารนฺติ ตีรสฺส นามํ, ตสฺมา โอรานิ จ ตานิ สํสารสาครสฺส ปารภูตานิ จาติ กตฺวา ‘‘โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ’’, โส ตติยมคฺเคน สพฺพโส โกธํ วิเนตฺวา อนาคามิผเล ฐิโต ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ. ตตฺถ โอรนฺติ สกตฺตภาโว, ปารนฺติ ปรตฺตภาโว. โอรํ วา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ปารํ ฉ พาหิรายตนานิ. ตถา โอรํ มนุสฺสโลโก, ปารํ เทวโลโก. โอรํ กามธาตุ, ปารํ รูปารูปธาตุ. โอรํ กามรูปภโว, ปารํ อรูปภโว. โอรํ อตฺตภาโว, ปารํ อตฺตภาวสุขูปกรณานิ. เอวเมตสฺมึ โอรปาเร จตุตฺถมคฺเคน ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อนาคามิโน กามราคสฺส ปหีนตฺตา อิธตฺตภาวาทีสุ ฉนฺทราโค เอว นตฺถิ; อปิจ โข ปนสฺส ตติยมคฺคาทีนํ วิย วณฺณปฺปกาสนตฺถํ สพฺพเมตํ โอรปารเภทํ สงฺคเหตฺวา ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุตฺตํ. “དགེ་སློང་དེས་ནི་ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཁོང་ཁྲོ་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་དེས་ལམ་གསུམ་པས་ཁོང་ཁྲོ་མཐའ་དག་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་བཏགས་པའི་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལྔ་པོ་དག་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྱེ་བྲག་མེད་པར་ “ཕར་རོལ་” ཞེས་པ་ནི་འགྲམ་གྱི་མིང་ཡིན་པས། འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོའི་ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་གྱི་འགྲམ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ “ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། “གང་ཞིག་གིས་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དེ། སྦྲུལ་གྱི་དུག་ཁྱབ་པ་སྨན་གྱིས་སེལ་བ་བཞིན་དུ་འདུལ་བར་བྱེད་པ་” དེས་ནི། ལམ་གསུམ་པས་ཁོང་ཁྲོ་མཐའ་དག་བཅོམ་ནས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་དགེ་སློང་དེས་ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་ “ཚུར་རོལ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལུས་དང་། “ཕར་རོལ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ལུས་སོ། །ཡང་ན་ “ཚུར་རོལ་” ནི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་། “ཕར་རོལ་” ནི་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “ཚུར་རོལ་” ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་དང་། “ཕར་རོལ་” ནི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །“ཚུར་རོལ་” ནི་འདོད་པའི་ཁམས་དང་། “ཕར་རོལ་” ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ། །“ཚུར་རོལ་” ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་། “ཕར་རོལ་” ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྐྱེ་བའོ། །“ཚུར་རོལ་” ནི་ལུས་ཉིད་དང་། “ཕར་རོལ་” ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་སོ། །དེ་ལྟར་ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་འདི་དག་ལ་ལམ་བཞི་པས་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ལའང་ “ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ལ་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། འདིའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་ཉིད་མེད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ལམ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་གྱི་དབྱེ་བ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་བསྡུས་ནས། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་ “ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส วิภาวนตฺถาย อุปมํ อาห ‘‘อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, สปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. โส ทุวิโธ – กามรูปี จ อกามรูปี จ. กามรูปีปิ ทุวิโธ – ชลโช ถลโช จ. ชลโช ชเล เอว กามรูปํ ลภติ, น ถเล, สงฺขปาลชาตเก สงฺขปาลนาคราชา วิย. ถลโช ถเล เอว, น ชเล. โส ชชฺชรภาเวน ชิณฺณํ, จิรกาลตาย ปุราณญฺจาติ สงฺขํ คตํ. ตจํ ชหนฺโต จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม สปฺปชาติ ทีฆตฺตภาโว. อุรคา หิ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สชาตึ นาติวตฺตนฺติ – อุปปตฺติยํ, จุติยํ, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน, สมานชาติยา [Pg.13] เมถุนปฏิเสวเน, ชิณฺณตจาปนยเน จาติ. สปฺโป หิ ยทา ตจํ ชหาติ, ตทา สชาติยํเยว ฐตฺวา ชหาติ. สชาติยํ ฐิโตปิ จ ชิคุจฺฉนฺโต ชหาติ. ชิคุจฺฉนฺโต นาม ยทา อุปฑฺฒฏฺฐาเน มุตฺโต โหติ, อุปฑฺฒฏฺฐาเน อมุตฺโต โอลมฺพติ, ตทา นํ อฏฺฏียนฺโต ชหาติ. เอวํ ชิคุจฺฉนฺโตปิ จ ทณฺฑนฺตรํ วา มูลนฺตรํ วา ปาสาณนฺตรํ วา นิสฺสาย ชหาติ. นิสฺสาย ชหนฺโตปิ จ ถามํ ชเนตฺวา, อุสฺสาหํ กตฺวา, วีริเยน วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ กตฺวา, ปสฺสสนฺโตว ผณํ กริตฺวา ชหาติ. เอวํ ชหิตฺวา เยนกามํ ปกฺกมติ. เอวเมวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ โอรปารํ ชหิตุกาโม จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม ภิกฺขุโน ‘‘อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑) วจนโต สีลํ. เตเนวาห ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปฺปญฺโญ’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓; เปฏโก. ๒๒). เอวเมติสฺสํ สชาติยํ ฐิโต ภิกฺขุ ตํ สกตฺตภาวาทิเภทํ โอรปารํ ชิณฺณปุราณตจมิว ทุกฺขํ ชเนนฺตํ ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ชิคุจฺฉนฺโต กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย อธิมตฺตวายามสงฺขาตํ ถามํ ชเนตฺวา ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๖; วิภ. ๕๑๙) วุตฺตนเยน รตฺตินฺทิวํ ฉธา วิภชิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อุรโค วิย, วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุรโค วิย ปสฺสสนฺโต, อยมฺปิ อสิถิลปรกฺกมตาย วายมนฺโต อุรโค วิย ผณํ กริตฺวา, อยมฺปิ ญาณวิปฺผารํ ชเนตฺวา อุรโคว ตจํ โอรปารํ ชหาติ. ชหิตฺวา จ อุรโค วิย โอหิตตโจ เยนกามํ อยมฺปิ โอหิตภาโร อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุทิสํ ปกฺกมตีติ. เตนาห ภควา – ད་ལྟ་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ‘སྦྲུལ་གྱིས་པགས་རྙིང་བརྗེ་བ་བཞིན།’ ཞེས་པའི་དཔེ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་བྲང་གིས་འགྲོ་བས་ན་བྲང་འགྲོ་སྟེ། འདི་ནི་སྦྲུལ་གྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཅི་དགར་གཟུགས་སྒྱུར་ནུས་པ་དང་། ཅི་དགར་གཟུགས་སྒྱུར་མི་ནུས་པའོ། །ཅི་དགར་གཟུགས་སྒྱུར་ནུས་པ་ལའང་གཉིས་ཏེ། ཆུ་སྐྱེས་དང་སྐམ་སྐྱེས་སོ། །ཆུ་སྐྱེས་ནི་ཆུ་ནང་ཁོ་ནར་ཅི་དགར་གཟུགས་སྒྱུར་ནུས་ཀྱི་སྐམ་ལ་མི་ནུས་ཏེ། དཔེར་ན་སངྑཔཱལའི་སྐྱེས་རབས་ལས་སངྑཔཱལ་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་ནོ། །སྐམ་སྐྱེས་ནི་སྐམ་ས་ཁོ་ནར་གཟུགས་སྒྱུར་ནུས་ཀྱི་ཆུ་ལ་མི་ནུས་སོ། །སྦྲུལ་དེ་ནི་རྒས་ཤིང་འཁོགས་པའི་ཕྱིར་རྙིང་པ་དང་། དུས་ཡུན་རིང་པོ་ལོན་པའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་སོང་བའི་པགས་པ་འདོར་བ་ན། རྣམ་པ་བཞིས་འདོར་ཏེ། རང་གི་རིགས་ལ་གནས་པ་དང་། སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་དང་། རྟེན་ལ་བརྟེན་པ་དང་། རང་གི་མཐུ་རྩལ་གྱིས་སོ། །རང་གི་རིགས་ཞེས་པ་ནི་ལུས་རིང་བའི་སྲོག་ཆགས་སྦྲུལ་གྱི་རིགས་སོ། །སྦྲུལ་རྣམས་ནི་གནས་ལྔ་ལས་རང་གི་རིགས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ལས་མི་འདའ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་། འཆི་བ་དང་། གཉིད་ལོག་པ་དང་། རིགས་མཐུན་པ་དང་འཁྲིག་པ་སྤྱོད་པ་དང་། པགས་རྙིང་འདོར་བ་རྣམས་སོ། །སྦྲུལ་གྱིས་པགས་པ་འདོར་བ་ན། རྟག་ཏུ་རང་གི་རིགས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ལ་གནས་བཞིན་དུ་འདོར་རོ། །རང་གི་རིགས་ལ་གནས་ཀྱང་སྐྱུག་བྲོ་བའི་བསམ་པས་འདོར་ཏེ། སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་ནི་པགས་པ་ཕྱེད་གྲོལ་ཞིང་ཕྱེད་མ་གྲོལ་བར་དཔྱངས་ཏེ་གནས་པ་ན། དེ་ལ་ཡིད་ཕྱུང་བས་འདོར་བའོ། །དེ་ལྟར་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་བཞིན་དུ་དབྱུག་པ་དང་། རྩ་བ་དང་། རྡོ་སོགས་ཀྱི་བར་ལ་བརྟེན་ནས་འདོར་རོ། །བརྟེན་ནས་འདོར་བའི་ཚེའང་མཐུ་བསྐྱེད་དེ་བརྩོན་པ་བྱས་ནས། སྟོབས་ཀྱིས་མཇུག་མ་བསྐུམ་ཞིང་དབུགས་གཏོང་བཞིན་དུ་གདེངས་ཀ་བྱས་ཏེ་འདོར་རོ། །དེ་ལྟར་བོར་ནས་རང་ཉིད་གང་དུ་འགྲོ་འདོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་ཅི་དགར་འགྲོའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་འདི་ཡང་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་འདོར་བར་འདོད་པ་ན། རྣམ་པ་བཞིས་འདོར་ཏེ། རང་གི་རིགས་ལ་གནས་པ་དང་། སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་དང་། རྟེན་ལ་བརྟེན་པ་དང་། རང་གི་མཐུ་རྩལ་གྱིས་སོ། །དགེ་སློང་གི་རང་གི་རིགས་ཞེས་པ་ནི། ‘འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའོ། །’ ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། ‘ཤེས་རབ་ལན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ནས། །’ ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་རང་གི་རིགས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པའི་དགེ་སློང་དེས། རང་གི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་དེ་ཉིད། པགས་པ་རྙིང་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལ། གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བས་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་ཅིང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་ནས། ལྷག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྱུར་པའི་མཐུ་བསྐྱེད་དེ། ‘ཉིན་མོ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད། །’ ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉིན་མཚན་དུས་དྲུག་ཏུ་བགོས་ཏེ། སྦྲུལ་གྱིས་མཇུག་མ་བསྐུམ་པ་བཞིན་དུ་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ནས། སྦྲུལ་གྱིས་དབུགས་གཏོང་བ་བཞིན་དུ་ལྷོད་པ་མེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བརྩོན་པ་བྱེད་ཅིང་། སྦྲུལ་གྱིས་གདེངས་ཀ་བྱས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་བསྐྱེད་དེ། སྦྲུལ་གྱིས་པགས་པ་འདོར་བ་བཞིན་དུ་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་འདོར་རོ། །བོར་ནས་ཀྱང་སྦྲུལ་གྱིས་པགས་པ་བོར་ཏེ་ཅི་དགར་འགྲོ་བ་བཞིན། དགེ་སློང་འདི་ཡང་ཁུར་བོར་ཏེ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ; โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. “གང་ཞིག་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་འཇོམས་བྱེད་པ། །སྨན་གྱིས་སྦྲུལ་གྱི་དུག་ནི་སེལ་བ་བཞིན། །དགེ་སློང་དེ་ནི་ཚེ་འདི་ཕྱི་མ་འདོར། །སྦྲུལ་གྱིས་པགས་རྙིང་བརྗེ་བ་ཉིད་བཞིན་ནོ། །” เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน ปฐมคาถา เทสิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་འདི་གསུངས་སོ། ། ๒. อิทานิ ทุติยคาถาย อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตตฺราปิ – ༢. ད་ལྟ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་དོན་བཤད་པའི་རིམ་པ་ལ་བབས་པ་ཡིན། དེར་ཡང་། ‘‘เยน [Pg.14] ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ; วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. – “གང་གིས་གང་དུ་ནམ་ཞིག་གང་གི་ཕྱིར། །ཚིགས་བཅད་འདི་ནི་གསུངས་པའི་ཆོ་ག་རྣམས། །གསལ་བར་བྱས་ནས་འདི་ཡི་དོན་གྱི་འགྲེལ། །བདག་གིས་རྣམ་པར་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན། །” ཞེས་པའོ། ། อยเมว มาติกา. ตโต ปรญฺจ สพฺพคาถาสุ. อติวิตฺถารภเยน ปน อิโต ปภุติ มาติกํ อนิกฺขิปิตฺวา อุปฺปตฺติทสฺสนนเยเนว ตสฺสา ตสฺสา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. เสยฺยถิทํ โย ราคมุทจฺฉิทา อเสสนฺติ อยํ ทุติยคาถา. འདི་ཉིད་ནི་མ་ཕྱི་ཡིན་ནོ། །དེ་ནས་ཕྱིན་ཆད་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ཚིག་མང་པོར་འགྱུར་བར་དོགས་པའི་ཕྱིར། འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་མ་ཕྱི་མ་བཀོད་པར། གླེང་གཞི་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སོ་སོའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་འགྲེལ་བྱ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། ‘གང་ཞིག་འདོད་ཆགས་མ་ལུས་གཅོད་བྱེད་པ། །’ ཞེས་པ་འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའོ། ། ตสฺสุปฺปตฺติ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก อญฺญตโร สุวณฺณการปุตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิโต. เถโร ตสฺส ‘‘ทหรานํ อสุภํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ราควิฆาตตฺถํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. ตสฺส ตสฺมึ อาเสวนมตฺตมฺปิ จิตฺตํ น ลภติ. โส ‘‘อนุปการํ มเมต’’นฺติ เถรสฺส อาโรเจสิ. เถโร ‘‘ทหรานเมตํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ปุนปิ ตเทวาจิกฺขิ. เอวํ จตฺตาโร มาสา อตีตา, โส กิญฺจิมตฺตมฺปิ วิเสสํ น ลภติ. ตโต นํ เถโร ภควโต สนฺติกํ เนสิ. ภควา ‘‘อวิสโย, สาริปุตฺต, ตุยฺเหตสฺส สปฺปายํ ชานิตุํ, พุทฺธเวเนยฺโย เอโส’’ติ วตฺวา ปภสฺสรวณฺณํ ปทุมํ อิทฺธิยา นิมฺมินิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ปาทาสิ – ‘‘หนฺท, ภิกฺขุ, อิมํ วิหารปจฺฉายายํ วาลิกาตเล นาเฬน วิชฺฌิตฺวา ฐเปหิ, อภิมุขญฺจสฺส ปลฺลงฺเกน นิสีท ‘โลหิตํ โลหิต’นฺติ อาวชฺเชนฺโต’’ติ. อยํ กิร ปญฺจ ชาติสตานิ สุวณฺณกาโรว อโหสิ. เตนสฺส ‘‘โลหิตกนิมิตฺตํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา ภควา โลหิตกกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส ตถา กตฺวา มุหุตฺเตเนว ยถากฺกมํ ตตฺถ จตฺตาริปิ ฌานานิ อธิคนฺตฺวา อนุโลมปฏิโลมาทินา นเยน ฌานกีฬํ อารภิ. อถ ภควา ‘ตํ ปทุมํ มิลายตู’ติ อธิฏฺฐาสิ. โส ฌานา วุฏฺฐิโต ตํ มิลาตํ กาฬวณฺณํ ทิสฺวา ‘‘ปภสฺสรรูปํ ชราย ปริมทฺทิต’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตโต นํ อชฺฌตฺตมฺปิ อุปสํหริ. ตโต ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ ตโยปิ ภเว อาทิตฺเต วิย ปสฺสิ. เอวํ ปสฺสโต จสฺสาวิทูเร ปทุมสฺสโร อตฺถิ. ตตฺถ ทารกา โอโรหิตฺวา ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา ภญฺชิตฺวา ราสึ กโรนฺติ. ตสฺส ตานิ อุทเก ปทุมานิ นฬวเน อคฺคิชาลา วิย ขายึสุ, ปตฺตานิ ปตนฺตานิ ปปาตํ ปวิสนฺตานิ วิย ขายึสุ, ถเล นิกฺขิตฺตปทุมานํ อคฺคานิ มิลาตานิ อคฺคิฑฑฺฒานิ วิย [Pg.15] ขายึสุ. อถสฺส ตทนุสาเรน สพฺพธมฺเม อุปนิชฺฌายโต ภิยฺโยโสมตฺตาย ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตโต ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว ตสฺส ภิกฺขุโน อุปริ สรีราภํ มุญฺจิ. สา จสฺส มุขํเยว อชฺโฌตฺถริ. ตโต โส ‘‘กิเมต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ภควนฺตํ อาคนฺตฺวา สมีเป ฐิตมิว ทิสฺวา อุฏฺฐายาสนา อญฺชลึ ปณาเมสิ. อถสฺส ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ ‘‘โย ราคมุทจฺฉิทา อเสส’’นฺติ. དེའི་གླེང་གཞི་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ཀྱི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུའི་ཉེ་གནས་གསེར་མགར་གྱི་བུ་ཞིག་གནས་བརྟན་གྱི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །གནས་བརྟན་གྱིས་གཞོན་ནུ་རྣམས་ལ་མི་སྡུག་པའི་སྒོམ་པ་འཚམ་པར་དགོངས་ནས། འདོད་ཆགས་གཞོམ་པའི་ཕྱིར་མི་སྡུག་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གནང་ངོ་། །ཁོ་བོའི་སེམས་དེ་ལ་གོམས་པ་ཙམ་ཡང་མ་ཐོབ་བོ། །དེས་གནས་བརྟན་ལ། ‘འདིས་བདག་ལ་ཕན་པ་མ་བྱུང་ངོ་། །’ ཞེས་གསོལ་ཏོ། །གནས་བརྟན་གྱིས་གཞོན་ནུ་རྣམས་ལ་འདི་ཉིད་འཚམ་པར་དགོངས་ནས་ཡང་བསྐྱར་དེ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཟླ་བ་བཞི་འདས་ཀྱང་ཁོ་བོས་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་ཐོབ་བོ། །དེ་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་ཁོ་བོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཁྲིད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། ‘ཤཱ་རིའི་བུ། འདི་ལ་གང་ཞིག་འཚམ་པའི་སྒོམ་པ་ཤེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །’ ཞེས་གསུངས་ནས། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་འོད་གསལ་བའི་པདྨ་ཞིག་སྤྲུལ་ཏེ་ཁོ་བོའི་ལག་ཏུ་གནང་ནས། ‘དགེ་སློང་། འདི་ཁྱེར་ལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་གྲིབ་བསིལ་གྱི་བྱེ་མའི་སྟེང་དུ་སྡོང་པོས་བཙུགས་ཏེ་ཞོག་ལ། དེའི་མདུན་དུ་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ཏེ་འདུག་ནས་ “དམར་པོའོ་དམར་པོའོ།” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱོས་ཤིག’ ཅེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་སྐྱེ་བ་ལྔ་བརྒྱའི་བར་དུ་གསེར་མགར་ཁོ་ནར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོ་བོ་ལ་དམར་པོའི་མཚན་མ་འཚམ་པར་མཁྱེན་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དམར་པོའི་ཟད་པར་གྱི་ལས་ཀྱི་ས་གནང་ངོ་། །དེས་དེ་ལྟར་བྱས་པས་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་བཞི་ཐོབ་སྟེ། ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་གྱི་རྩེད་འཇོ་ལ་ཞུགས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། ‘པདྨ་དེ་ཉིད་རྙིད་པར་གྱུར་ཅིག’ ཅེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་སོ། །དེ་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་པ་ན་པདྨ་དེ་ཉིད་རྙིད་ཅིང་མདོག་ནག་པོར་གྱུར་པ་མཐོང་ནས། ‘འོད་གསལ་བའི་གཟུགས་འདི་ནི་རྒ་བས་བཅོམ་མོ། །’ ཞེས་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཐོབ་བོ། །དེ་ནས་དེ་ཉིད་རང་གི་ལུས་ལའང་སྦྱར་ཏོ། །དེ་ནས་ ‘གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ། །’ ཞེས་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་མེ་འབར་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ལྟ་བ་ན་དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་པདྨའི་མཚོ་ཞིག་ཡོད་དེ། དེར་བྱིས་པ་རྣམས་བབས་ནས་པདྨ་རྣམས་བཅག་སྟེ་སྤུངས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཚེ་ཆུའི་ནང་གི་པདྨ་དེ་དག་ནི་འདམ་རྩྭའི་ཚལ་གྱི་མེ་ལྕེ་བཞིན་དུ་སྣང་ལ། འདབ་མ་རྣམས་ལྷུང་བ་ནི་གཡང་ས་ལ་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་སྣང་ཞིང་། སྐམ་ས་ལ་བཞག་པའི་པདྨའི་རྩེ་མོ་རྙིད་པ་རྣམས་ནི་མེས་བསྲེགས་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། །དེ་ནས་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་རྟོག་པ་ན། ལྷག་པར་དུ་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་མེ་འབར་བའི་ཁྱིམ་བཞིན་དུ་སྐྱབས་མེད་པར་སྣང་ངོ་། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཙང་ཁང་ན་བཞུགས་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་དེའི་སྟེང་དུ་སྐུའི་འོད་ཟེར་བཏང་ངོ་། །འོད་དེས་ཁོ་བོའི་གདོང་ཁོ་ན་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་ཁོ་བོས། ‘འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན།’ ཞེས་བསམས་པ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་ཏེ་རང་གི་མདུན་ན་བཞུགས་པ་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། སྟན་ལས་ལངས་ཏེ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོ་བོ་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་མཁྱེན་ནས་ཆོས་སྟོན་པ་ན། འོད་གསལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། ‘གང་ཞིག་འདོད་ཆགས་མ་ལུས་གཅོད་བྱེད་པ། །’ ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ รญฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. อุทจฺฉิทาติ อุจฺฉินฺทติ, ภญฺชติ, วินาเสติ. อตีตกาลิกานมฺปิ หิ ฉนฺทสิ วตฺตมานวจนํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ. อเสสนฺติ สานุสยํ. ภิสปุปฺผํว สโรรุหนฺติ สเร วิรูฬฺหํ ปทุมปุปฺผํ วิย. วิคยฺหาติ โอคยฺห, ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา นาม เอเต ทารกา สรํ โอรุยฺห ภิสปุปฺผํ สโรรุหํ ฉินฺทนฺติ, เอวเมวํ โย ภิกฺขุ อิมํ เตธาตุกโลกสนฺนิวาสํ โอคยฺห – དེ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་ཏེ། འདི་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །‘གཅོད་བྱེད་’ ཅེས་པ་ནི་གཅོད་པ་དང་། འཇོམས་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇིག་པའོ། །སྙན་ངག་གི་དབང་གིས་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་ཚིག་ལའང་ད་ལྟ་བའི་དོན་དུ་སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་བཞེད་དོ། །‘མ་ལུས་’ ཞེས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་དང་བཅས་པའོ། །‘མཚོ་སྐྱེས་པདྨ་’ ཞེས་པ་ནི་མཚོ་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་པདྨའི་མེ་ཏོག་བཞིན་ནོ། །‘ཞུགས་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་བབས་ཏེ་ཞུགས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་དང་འདྲའོ། །ཅི་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དཔེར་ན་བྱིས་པ་དེ་དག་མཚོ་ལ་བབས་ནས་མཚོ་སྐྱེས་པདྨའི་མེ་ཏོག་གཅོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་གང་ཞིག་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་འདིར་ཞུགས་ནས། ‘‘นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ’’; (ธ. ป. ๒๐๒); “འདོད་ཆགས་དང་མཚུངས་པའི་མེ་ནི་མེད། །” ‘‘กามราเคน ทยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริทยฺหติ’’; (สํ. นิ. ๑.๒๑๒); “འདོད་པའི་ཆགས་པས་བདག་ནི་བསྲེགས། །བདག་གི་སེམས་ནི་རབ་ཏུ་འཚིག །” ‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ’’. (ธ. ป. ๓๔๗); “གང་དག་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་ཤིང་རྒྱུན་ལ་རྗེས་སུ་ལྷུང་བ་དེ་དག་ནི། །སྲིན་བལ་གྱིས་རང་གིས་བྱས་པའི་དྲ་བ་བཞིན་ནོ། །” ‘‘รตฺโต โข, อาวุโส, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๕๖, ๗๒) – “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །ཆགས་པས་ཆགས་ཤིང་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ནི། སྲོག་ཆགས་ཀྱང་གསོད་པར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་པ་དང་། เอวมาทินยมนุคนฺตฺวา ราคาทีนวปจฺจเวกฺขเณน ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ สํวเรหิ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณเกสุ วตฺถูสุ อสุภสญฺญาย จ โถกํ โถกํ ราคํ สมุจฺฉินฺทนฺโต อนาคามิมคฺเคน อวเสสํ อรหตฺตมคฺเคน จ ตโต อนวเสสมฺปิ อุจฺฉินฺทติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ. เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน คาถา เทสิตา. เทสนาปริโยสาเน จ โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ. དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས། འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡོམ་པ་རྣམས་དང་། སེམས་ཡོད་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་འདོད་ཆགས་རིམ་གྱིས་གཅོད་པར་བྱེད་ཅིང་། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ལྷག་མ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་དེ་ལས་མ་ལུས་པར་གཅོད་དོ། །སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་འདོར་ཏེ། སྦྲུལ་གྱིས་པགས་རྙིང་བརྗེ་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་དགེ་སློང་དེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་སོ། ། ๓. โย [Pg.16] ตณฺหมุทจฺฉิทาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร วิหรนฺโต ตณฺหาวเสน อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺเกติ. ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อิมํ โอภาสคาถมภาสิ. ༣. “གང་ཞིག་སྲེད་པ་གཅོད་བྱེད་པ། །” ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་སོ། །དགེ་སློང་ཞིག་གགྒརཱ་པདྨའི་མཚོའི་འགྲམ་ན་གནས་ཤིང་། སྲེད་པའི་དབང་གིས་མི་དགེ་བའི་རྟོག་པ་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་བསམ་པ་མཁྱེན་ནས་འོད་གསལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ตสฺสตีติ ตณฺหา. วิสเยหิ ติตฺตึ น อุเปตีติ อตฺโถ. กามภววิภวตณฺหานเมตํ อธิวจนํ. สริตนฺติ คตํ ปวตฺตํ, ยาว ภวคฺคา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีฆสรนฺติ สีฆคามินึ, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ อคเณตฺวา มุหุตฺเตเนว ปรจกฺกวาฬมฺปิ ภวคฺคมฺปิ สมฺปาปุณิตุํ สมตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมตํ สริตํ สีฆสรํ สพฺพปฺปการมฺปิ ตณฺหํ – དེ་ལ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྲེད་པའོ། །ཡུལ་རྣམས་ཀྱིས་ངོམས་པ་མི་རྙེད་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པ་དང་། སྲིད་པའི་སྲེད་པ་དང་། འཇིག་པའི་སྲེད་པ་རྣམས་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །‘རྒྱུན་དུ་འབབ་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་ཁྱབ་ཅིང་གནས་པར་གྱུར་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །‘མགྱོགས་པར་འགྲོ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཉེས་དམིགས་ལ་མི་ལྟ་བར། སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དང་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་སླེབས་ནུས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལྟར་རྒྱུན་དུ་འབབ་ཅིང་མགྱོགས་པར་འགྲོ་བའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྲེད་པ་འདི་ལ། ‘‘อุปริวิสาลา ทุปฺปูรา, อิจฺฉา วิสฏคามินี; เย จ ตํ อนุคิชฺฌนฺติ, เต โหนฺติ จกฺกธาริโน’’ติ. “སྟེང་དུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་དགང་དཀའ་བ། །འདོད་པ་ཁྱབ་པར་འགྲོ་བ་སྟེ། །གང་དག་དེ་ལ་ཆགས་པ་རྣམས། །དེ་དག་འཁོར་ལོ་འཛིན་པར་འགྱུར། །” ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ; อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗); “སྐྱེས་བུ་སྲེད་པ་གྲོགས་བྱེད་པ། །དུས་རིང་འཁོར་བར་རྒྱུག་པ་ནི། །འདི་ལྟར་འགྱུར་དང་གཞན་འགྱུར་བའི། །འཁོར་བ་ལས་ནི་མི་འདའོ། །” ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราชา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) จ – “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཚང་ཞིང་ངོམས་པ་མེད་ལ། སྲེད་པའི་བྲན་དུ་གྱུར་པའོ། །” ཞེས་པ་དང་། เอวมาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วิโสสยิตฺวา อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุจฺฉิชฺชติ, โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ. དེ་ལྟར་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པས་གང་ཞིག་རིམ་གྱིས་བསྐམས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ན། དགེ་སློང་དེ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་དགེ་སློང་དེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ๔. โย มานมุทพฺพธีติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คงฺคาย ตีเร วิหรนฺโต คิมฺหกาเล อปฺโปทเก โสเต กตํ นฬเสตุํ ปจฺฉา อาคเตน มโหเฆน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา’’ติ สํวิคฺโค อฏฺฐาสิ. ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควา อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ. ༤. “གང་ཞིག་ང་རྒྱལ་མ་ལུས་བཅོམ་པ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་སོ། །དགེ་སློང་ཞིག་གངྒཱའི་འགྲམ་ན་གནས་ཤིང་། སོ་གའི་དུས་སུ་ཆུ་ཉུང་བའི་རྒྱུན་ལ་བཙུགས་པའི་འདམ་རྩྭའི་ཟམ་པ་ཞིག་ཕྱིས་སུ་འོངས་པའི་ཆུ་ལོག་ཆེན་པོས་ཁྱེར་བ་མཐོང་ནས། “འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་སྐྲག་ཅིང་སྐྱོ་སྟེ་གནས་སོ། །དེའི་བསམ་པ་མཁྱེན་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འོད་ཟེར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ [Pg.17] มาโนติ ชาติอาทิวตฺถุโก เจตโส อุณฺณาโม. โส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ ติวิโธ โหติ. ปุน ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ, เสยฺยสฺส สทิโส, เสยฺยสฺส หีโน, สทิสสฺส เสยฺโย, สทิสสฺส สทิโส, สทิสสฺส หีโน, หีนสฺส เสยฺโย, หีนสฺส สทิโส, หีนสฺส หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ นววิโธ โหติ. ตํ สพฺพปฺปการมฺปิ มานํ – དེ་ལ་ང་རྒྱལ་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ལ་སོགས་པའི་གཞི་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་ཁེངས་པའོ། །དེ་ནི་“བདག་ནི་མཆོག་གོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། “བདག་ནི་མཉམ་པའོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། “བདག་ནི་དམན་པའོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ་དེ་ལྟར་རྣམ་པ་གསུམ་ཡོད་དོ། །ཡང་“མཆོག་ལས་བདག་ནི་མཆོག་གོ་”སྙམ་པ་དང་། “མཆོག་དང་མཉམ་པའོ་”སྙམ་པ་དང་། “མཆོག་ལས་དམན་པའོ་”སྙམ་པ་དང་། “མཉམ་པ་ལས་མཆོག་གོ་”སྙམ་པ་དང་། “མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའོ་”སྙམ་པ་དང་། “མཉམ་པ་ལས་དམན་པའོ་”སྙམ་པ་དང་། “དམན་པ་ལས་མཆོག་གོ་”སྙམ་པ་དང་། “དམན་པ་དང་མཉམ་པའོ་”སྙམ་པ་དང་། “དམན་པ་ལས་ཀྱང་དམན་པའོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ་དེ་ལྟར་རྣམ་པ་དགུ་ཡོད་དོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ང་རྒྱལ་དེ་ནི། ‘‘เยน มาเนน มตฺตาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ. (อิติวุ. ๖) – “ང་རྒྱལ་གྱིས་ནི་མྱོས་གྱུར་པས། །སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ངན་འགྲོར་འགྲོ། །”ཞེས་པ་ལྟར། อาทินา นเยน ตตฺถ อาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วเธนฺโต กิเลสานํ อพลทุพฺพลตฺตา นฬเสตุสทิสํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อติพลตฺตา มโหฆสทิเสน อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุทพฺพธิ, อนวเสสปฺปหานวเสน อุจฺฉินฺทนฺโต วเธตีติ วุตฺตํ โหติ. โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ. ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པས་གང་ཞིག་རིམ་གྱིས་འཇོམས་པར་བྱེད་ཅིང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྟོབས་མེད་ཅིང་ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་འདམ་རྩྭའི་ཟམ་པ་ལྟ་བུ་ལ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཆུ་ལོག་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་བཅོམ་པ་སྟེ། ལྷག་མ་མེད་པར་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་གཅོད་ཅིང་འཇོམས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དགེ་སློང་དེ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་དགེ་སློང་དེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ๕. ติ กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อิโต ปรานญฺจ ทฺวาทสนฺนํ เอกาเยว อุปฺปตฺติ. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร พฺราหฺมโณ อตฺตโน ธีตุยา วาเรยฺเย ปจฺจุปฏฺฐิเต จินฺเตสิ – ‘‘เกนจิ วสเลน อปริภุตฺตปุพฺเพหิ ปุปฺเผหิ ทาริกํ อลงฺกริตฺวา ปติกุลํ เปเสสฺสามี’’ติ. โส สนฺตรพาหิรํ สาวตฺถึ วิจินนฺโต กิญฺจิ ติณปุปฺผมฺปิ อปริภุตฺตปุพฺพํ นาทฺทส. อถ สมฺพหุเล ธุตฺตกชาติเก พฺราหฺมณทารเก สนฺนิปติเต ทิสฺวา ‘‘เอเต ปุจฺฉิสฺสามิ, อวสฺสํ สมฺพหุเลสุ โกจิ ชานิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เต ตํ พฺราหฺมณํ อุปฺปณฺเฑนฺตา อาหํสุ – ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก น เกนจิ ปริภุตฺตปุพฺพํ. เตน ธีตรํ อลงฺกริตฺวา เทหี’’ติ. โส ทุติยทิวเส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ภตฺตวิสฺสคฺคํ กตฺวา อจิรวติยา นทิยา ตีเร อุทุมฺพรวนํ คนฺตฺวา เอกเมกํ รุกฺขํ วิจินนฺโต ปุปฺผสฺส วณฺฏมตฺตมฺปิ นาทฺทส. อถ วีติวตฺเต มชฺฌนฺหิเก ทุติยตีรํ อคมาสิ. ตตฺถ จ อญฺญตโร ภิกฺขุ อญฺญตรสฺมึ มนุญฺเญ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ [Pg.18] มนสิ กโรติ. โส ตตฺถ อุปสงฺกมิตฺวา อมนสิกริตฺวา, สกึ นิสีทิตฺวา, สกึ อุกฺกุฏิโก หุตฺวา, สกึ ฐตฺวา, ตํ รุกฺขํ สพฺพสาขาวิฏปปตฺตนฺตเรสุ วิจินนฺโต กิลมติ. ตโต นํ โส ภิกฺขุ อาห – ‘‘พฺราหฺมณ, กึ มคฺคสี’’ติ? ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ, โภ’’ติ. ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก นตฺถิ, มุสา เอตํ วจนํ, มา กิลมา’’ติ. อถ ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา โอภาสํ มุญฺจิตฺวา สมุปฺปนฺนสมนฺนาหารพหุมานสฺส อิมา โอภาสคาถาโย อภาสิ ‘‘โย นาชฺฌคมา ภเวสุ สาร’’นฺติ สพฺพา วตฺตพฺพา. ༥. ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དང་འདིའི་འོག་གི་བཅུ་གཉིས་པོ་རྣམས་ཀྱི་གླེང་གཞི་ནི་གཅིག་ཉིད་དོ། །དུས་གཅིག་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་ཞིག་གིས་རང་གི་བུ་མོའི་གཉེན་སྒྲིག་གི་དུས་ལ་བབས་པ་ན། “བདག་གིས་དམངས་རིགས་གང་གིས་ཀྱང་སྔར་མ་སྤྱད་པའི་མེ་ཏོག་གིས་བུ་མོ་བརྒྱན་ཏེ་ཁྱིམ་ཐབ་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་གཏང་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །དེས་མཉན་ཡོད་ཀྱི་ཕྱི་ནང་ཀུན་ཏུ་བཙལ་ཀྱང་། སྔར་མ་སྤྱད་པའི་རྩྭའི་མེ་ཏོག་ཙམ་ཡང་མ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ནས་བྲམ་ཟེའི་གཞོན་ནུ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་མང་པོ་འདུས་པ་མཐོང་ནས། “འདི་དག་ལ་འདྲི་བར་བྱ་སྟེ། མང་པོའི་ནང་ནས་གཅིག་གིས་ནི་ངེས་པར་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ་དྲིས་སོ། །དེ་དག་གིས་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ཀྱལ་ཀ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྨྲས་པ། “བྲམ་ཟེ། འཇིག་རྟེན་ན་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་སྔར་མ་སྤྱད་པ་ཡིན་པས། དེས་བུ་མོ་བརྒྱན་ཏེ་གཏོར་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཉིས་པ་ལ་བྲམ་ཟེ་དེ་སྔ་བར་ལངས་ཏེ་བཟའ་བཏུང་གི་བྱ་བ་བྱས་ནས། ཆུ་བོ་ཨ་ཅི་ར་བ་ཏིའི་འགྲམ་གྱི་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་ཚལ་དུ་སོང་སྟེ། ཤིང་རེ་རེ་བཞིན་བཙལ་ཀྱང་མེ་ཏོག་གི་ཡུ་བ་ཙམ་ཡང་མ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ནས་ཉིན་གུང་ཡོལ་བ་ན་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་སོང་ངོ་། །དེ་ན་དགེ་སློང་ཞིག་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཤིང་དྲུང་ཞིག་ཏུ་ཉིན་མོའི་གནས་མལ་ལ་བཞུགས་ཏེ་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་དོ། །དེས་དགེ་སློང་དེ་ལ་མ་བརྩིས་པར་ཉེ་བར་བཅར་ནས། ལན་ཅིག་འདུག་པ་དང་། ལན་ཅིག་ཙོག་པུར་འདུག་པ་དང་། ལན་ཅིག་ལངས་ཏེ། ཤིང་དེའི་ཡལ་ག་དང་ལོ་མའི་གསེང་ཐམས་ཅད་དུ་བཙལ་བས་ངལ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་དེས་ཁོ་ལ་སྨྲས་པ། “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཅི་ཞིག་འཚོལ་བར་བྱེད་དམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ཀྱེ་དགེ་སློང་། བདག་ནི་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་འཚོལ་ལོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“བྲམ་ཟེ། འཇིག་རྟེན་ན་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་ཅེས་བྱ་བ་མེད་དེ། ཚིག་དེ་ནི་རྫུན་པ་ཡིན་པས་མ་ངལ་ཞིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེའི་བསམ་པ་མཁྱེན་ནས་འོད་ཟེར་བཏང་སྟེ། དགེ་སློང་དེ་ལ་དད་པ་དང་གུས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་པ་ན། འོད་ཟེར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། །“གང་ཞིག་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་སྙིང་པོ་མ་མཐོང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว นาชฺฌคมาติ นาธิคจฺฉิ, นาธิคจฺฉติ วา. ภเวสูติ กามรูปารูปสญฺญีอสญฺญีเนวสญฺญีนาสญฺญีเอกโวการจตุโวการปญฺจโวการภเวสุ. สารนฺติ นิจฺจภาวํ อตฺตภาวํ วา. วิจินนฺติ ปญฺญาย คเวสนฺโต. ปุปฺผมิว อุทุมฺพเรสูติ ยถา อุทุมฺพรรุกฺเขสุ ปุปฺผํ วิจินนฺโต เอส พฺราหฺมโณ นาชฺฌคมา, เอวํ โย โยคาวจโรปิ ปญฺญาย วิจินนฺโต สพฺพภเวสุ กิญฺจิ สารํ นาชฺฌคมา. โส อสารกฏฺเฐน เต ธมฺเม อนิจฺจโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรธมฺเม อธิคจฺฉนฺโต ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ อยมตฺโถ โยชนา จ. อวเสสคาถาสุ ปนสฺส โยชนํ อวตฺวา วิเสสตฺถมตฺตเมว วกฺขาม. དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། རེ་ཞིག་“མ་རྙེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པ་འམ་མི་ཐོབ་པའོ། །“སྲིད་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་ཅན་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་གྱི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་གཅིག་པ་དང་། ཕུང་པོ་བཞི་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལའོ། །“སྙིང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་རྟག་པའི་དངོས་པོ་འམ་བདག་གི་དངོས་པོའོ། །“འཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོལ་བའོ། །“ཨུ་དུམྦཱ་རའི་མེ་ཏོག་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཨུ་དུམྦཱ་རའི་ཤིང་ལ་མེ་ཏོག་འཚོལ་བའི་བྲམ་ཟེ་འདིས་མ་རྙེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་པོས་ཀྱང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོལ་བ་ན། སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་པོ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་རྙེད་དོ། །དེས་སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཆོས་དེ་དག་ལ་མི་རྟག་པ་དང་བདག་མེད་པར་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ། རིམ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཐོབ་ནས། སྦྲུལ་གྱིས་པགས་པ་རྙིང་པ་བོར་བ་བཞིན་དུ་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དོན་དང་སྦྱོར་བའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ནི་སྦྱོར་བ་མ་བྱས་པར་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཙམ་ཞིག་བཤད་པར་བྱའོ། ། ๖. ༦. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา,อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต’’ติ. (อุทา. ๒๐) – “གང་གི་ནང་ན་ཁོང་ཁྲོ་མེད། །འདི་དང་ཕ་རོལ་སྲིད་ལས་འདས། །”ཞེས་པའོ། ། เอตฺถ ตาว อยํ ‘อนฺตรสทฺโท’ – འདིར་རེ་ཞིག་‘ཨནྟར’ (བར་རམ་ནང་) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། ‘‘นทีตีเรสุ สณฺฐาเน, สภาสุ รถิยาสุ จ; ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๒๘); "ཆུ་བོའི་འགྲམ་དང་འདུ་སའི་གནས། །ཚོགས་ཁང་དང་ནི་ལམ་སྲང་དུ། །སྐྱེ་བོ་འདུས་ནས་གྲོས་བྱེད་དེ། །ང་དང་ཁྱོད་ཀྱི་བར་ན་ཅི། །" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ‘‘อปฺปมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน อนฺตรา โวสานมาปาทิ’’ (อ. นิ. ๑๐.๘๔); ‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน; ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อ. นิ. ๗.๖๔; อิติวุ. ๘๘) – "ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཐོབ་པས་བར་སྐབས་སུ་བྱ་བ་མཚམས་བཞག་པར་གྱུར།" ཞེས་དང་། "ཁོང་ཁྲོ་དོན་མེད་སྐྱེད་བྱེད་དེ། །ཁོང་ཁྲོས་སེམས་ནི་རབ་ཏུ་འཁྲུག །ནང་ནས་འཇིགས་པ་སྐྱེ་བ་དེ། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་མི་འགྱུར། །" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། เอวํ [Pg.19] การณเวมชฺฌจิตฺตาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อิธ ปน จิตฺเต. ตโต ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปาติ ตติยมคฺเคน สมูหตตฺตา ยสฺส จิตฺเต น สนฺติ โกปาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ภโวติ สมฺปตฺติ, วิภโวติ วิปตฺติ. ตถา ภโวติ วุทฺธิ, วิภโวติ หานิ. ภโวติ สสฺสโต, วิภโวติ อุจฺเฉโท. ภโวติ ปุญฺญํ, วิภโวติ ปาปํ. วิภโว อภโวติ จ อตฺถโต เอกเมว. ตสฺมา อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอตฺถ ยา เอสา สมฺปตฺติวิปตฺติวุฑฺฒิหานิสสฺสตุจฺเฉทปุญฺญปาปวเสน อิติ อเนกปฺปการา ภวาภวตา วุจฺจติ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ยถาสมฺภวํ เตน เตน นเยน ตํ อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอวมตฺโถ ญาตพฺโพ. དེ་ལྟར་རྒྱུ་དང་། བར་སྐབས་དང་། སེམས་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པ་མཐོང་ངོ་། །འདིར་ནི་སེམས་ལ་འཇུག་གོ །དེས་ན་ "གང་གི་ནང་ན་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ལམ་གསུམ་པས་རྩ་བ་ནས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། གང་གི་སེམས་ལ་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་སྲིད་པ་ (བྷ་ཝ་) ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མི་སྲིད་པ་ (ཝི་བྷ་ཝ་) ནི་རྒུད་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་ནི་འཕེལ་བ་དང་། མི་སྲིད་པ་ནི་ཉམས་པའོ། །སྲིད་པ་ནི་རྟག་པ་དང་། མི་སྲིད་པ་ནི་ཆད་པའོ། །སྲིད་པ་ནི་བསོད་ནམས་དང་། མི་སྲིད་པ་ནི་སྡིག་པའོ། །མི་སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མེད་པ་ནི་དོན་གཅིག་ཉིད་དོ། །དེས་ན་ "འདི་ལྟ་བུའི་སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་" ཞེས་པ་འདིར། ཕུན་ཚོགས་དང་རྒུད་པ། འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ། རྟག་པ་དང་ཆད་པ། བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལམ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་རིགས་པར་ཚུལ་དེ་དང་དེས་ "འདི་ལྟ་བུའི་སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་" ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๗. ยสฺส วิตกฺกาติ เอตฺถ ปน ยสฺส ภิกฺขุโน ตโย กามพฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกา, ตโย ญาติชนปทามรวิตกฺกา, ตโย ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺตลาภสกฺการสิโลกอนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกาติ เอเต นว วิตกฺกา สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิปกฺขววตฺถาเนน ตสฺส ตสฺส ปหานสมตฺเถหิ ตีหิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ จ วิธูปิตา ภุสํ ธูปิตา สนฺตาปิตา ทฑฺฒาติ อตฺโถ. เอวํ วิธูเปตฺวา จ อชฺฌตฺตํ สุวิกปฺปิตา อเสสา, นิยกชฺฌตฺตภูเต อตฺตโน ขนฺธสนฺตาเน อชฺฌตฺตชฺฌตฺตภูเต จิตฺเต จ ยถา น ปุน สมฺภวนฺติ, เอวํ อรหตฺตมคฺเคน อเสสา ฉินฺนา. ฉินฺนญฺหิ กปฺปิตนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒; ๔.๓๖๕). เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. “གང་གི་རྣམ་རྟོག་”ཅེས་པ་འདིར་ནི། དགེ་སློང་གང་གི་འདོད་པ་དང་། གནོད་སེམས་དང་། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་གསུམ་དང་། གཉེན་འདུན་དང་། ཡུལ་ལྗོངས་དང་། ལྷ་ཡི་རྣམ་རྟོག་གསུམ་དང་། གཞན་ལ་སྙིང་བརྩེ་བ་དང་འབྲེལ་བ་དང་། རྙེད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་དང་། གྲགས་པ་དང་། བརྙས་པ་མི་བྱེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གསུམ་སྟེ། རྣམ་རྟོག་དགུ་པོ་འདི་དག་ཀུན་ཏུ་བཟང་པོའི་གཞུང་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དང་དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་སོ་སོར་རྟོག་ཅིང་། གཉེན་པོ་རྣམ་པར་གཞག་པས་དེ་དང་དེ་སྤོང་ནུས་པའི་འོག་མའི་ལམ་གསུམ་གྱིས་བསྲེགས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་བདུགས་པ་དང་། གདུང་བར་བྱས་པ་དང་། བཅོམ་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ནས་ནང་གི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་བཅད་དེ། རང་གི་ནང་གི་ཕུང་པོའི་རྒྱུད་དང་། ནང་གི་ཡང་ནང་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ལ་ཡང་ཡང་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས། དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་བཅད་དོ། །བཅད་པ་ལ་ནི་བྲེགས་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ་“སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ๘. อิทานิ โย นาจฺจสารีติ เอตฺถ โย นาจฺจสารีติ โย นาติธาวิ. น ปจฺจสารีติ น โอหียิ. กึ วุตฺตํ โหติ? อจฺจารทฺธวีริเยน หิ อุทฺธจฺเจ ปตนฺโต อจฺจาสรติ, อติสิถิเลน โกสชฺเช ปตนฺโต ปจฺจาสรติ. ตถา ภวตณฺหาย อตฺตานํ กิลเมนฺโต อจฺจาสรติ, กามตณฺหาย กามสุขมนุยุญฺชนฺโต ปจฺจาสรติ. สสฺสตทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. อตีตํ อนุโสจนฺโต อจฺจาสรติ, อนาคต ปฏิกงฺขนฺโต ปจฺจาสรติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. ตสฺมา โย เอเต อุโภ อนฺเต วชฺเชตฺวา มชฺฌิมํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺโต นาจฺจสารี น ปจฺจสารีติ เอวํ วุตฺตํ โหติ. สพฺพํ [Pg.20] อจฺจคมา อิมํ ปปญฺจนฺติ ตาย จ ปน อรหตฺตมคฺคโวสานาย มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สพฺพํ อิมํ เวทนาสญฺญาวิตกฺกปฺปภวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ติวิธํ ปปญฺจํ อจฺจคมา อติกฺกนฺโต, สมติกฺกนฺโตติ อตฺโถ. ད་ནི་“གང་ཞིག་ལྷག་པར་མི་རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་འདིར། “ལྷག་པར་མི་རྒྱུག་པ་”ནི་ཧ་ཅང་མི་བརྩོན་པའོ། །“ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་”ནི་མི་ཞུམ་པའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་རྩོམ་པས་རྒོད་པ་ལ་ལྷུང་སྟེ་ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་དང་། ཧ་ཅང་ལྷོད་པས་ལེ་ལོ་ལ་ལྷུང་སྟེ་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྲིད་པའི་སྲེད་པས་བདག་ཉིད་ངལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་དང་། འདོད་པའི་སྲེད་པས་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །རྟག་ལྟས་ནི་ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་དང་། ཆད་ལྟས་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །འདས་པ་ལ་མྱ་ངན་བྱེད་པ་ནི་ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་དང་། མ་འོངས་པ་ལ་རེ་བ་བྱེད་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་ལྟ་བས་ནི་ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་དང་། ཕྱི་མའི་མཐའ་ལ་ལྟ་བས་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་མཐའ་གཉིས་པོ་དེ་དག་སྤངས་ནས་དབུ་མའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ན། ལྷག་པར་མི་རྒྱུག་ཅིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“སྤྲོས་པ་འདི་ཀུན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མཐར་ཐུག་པའི་དབུ་མའི་ལམ་དེས་ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བར་བགྲང་བའི་སྤྲོས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་བརྒལ་ཏེ་སོང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ๙. ตทนนฺตรคาถาย ปน สพฺพํ วิตถมิทนฺติ ญตฺวา โลเกติ อยเมว วิเสโส. ตสฺสตฺโถ – สพฺพนฺติ อนวเสสํ, สกลมนูนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ปน วิปสฺสนุปคํ โลกิยขนฺธายตนธาตุปฺปเภทํ สงฺขตเมว อิธาธิปฺเปตํ. วิตถนฺติ วิคตตถภาวํ. นิจฺจนฺติ วา สุขนฺติ วา สุภนฺติ วา อตฺตาติ วา ยถา ยถา กิเลสวเสน พาลชเนหิ คยฺหติ, ตถาตถาภาวโต วิตถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทนฺติ ตเมว สพฺพํ ปจฺจกฺขภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห. ญตฺวาติ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา, ตญฺจ ปน อสมฺโมหโต, น วิสยโต. โลเกติ โอกาสโลเก สพฺพํ ขนฺธาทิเภทํ ธมฺมชาตํ ‘‘วิตถมิท’’นฺติ ญตฺวาติ สมฺพนฺโธ. དེའི་འོག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་ནི་“འཇིག་རྟེན་འདི་ཀུན་བརྫུན་པར་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཁྱད་པར་རོ། །དེའི་དོན་ནི། “ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་དང་། མཐའ་དག་པ་དང་། ཆད་པ་མེད་པ་ལ་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་འདིར་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་འདུས་བྱས་ཉིད་ལ་འདིར་དགོངས་སོ། །“བརྫུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བའོ། །རྟག་པའམ། བདེ་བའམ། གཙང་བའམ། བདག་ཅེས་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འཛིན་པ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟར་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། “བརྫུན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཐམས་ཅད་མངོན་སུམ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་སྟོན་པར་མཛད་ནས་གསུངས་སོ། །“ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་ཏེ། དེ་ཡང་མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་ཡིན་གྱི་ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ། །“འཇིག་རྟེན་ན་”ཞེས་པ་ནི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ན་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་འདི་ཐམས་ཅད་“བརྫུན་པའོ་”ཞེས་ཤེས་ནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་སྦྱོར་བའོ། ། ๑๐-๑๓. อิทานิ อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ วีตโลโภ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโหติ เอเต วิเสสา. เอตฺถ ลุพฺภนวเสน โลโภ. สพฺพสงฺคาหิกเมตํ ปฐมสฺส อกุสลมูลสฺส อธิวจนํ, วิสมโลภสฺส วา. โย โส ‘‘อปฺเปกทา มาตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ภคินิมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ธีตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๗) เอวํ วุตฺโต. รชฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ทุสฺสนวเสน โทโส, ปุพฺเพ วุตฺตโกธสฺเสตํ อธิวจนํ. มุยฺหนวเสน โมโห, จตูสุ อริยสจฺเจสุ อญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ยสฺมา อยํ ภิกฺขุ โลภํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ โลภํ วิเนตฺวา วิคตโลโภ วิหเรยฺย’’นฺติ, ตสฺมา ตสฺส โลภปฺปหานูปายํ สพฺพสงฺขารานํ วิตถภาวทสฺสนํ โลภปฺปหานานิสํสญฺจ โอรปารปฺปหานํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห. เอส นโย อิโต ปราสุปิ. เกจิ ปนาหุ – ‘‘ยถาวุตฺเตเนว นเยน เอเต ธมฺเม ชิคุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนมารทฺธสฺส ตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน เอกเมกาว เอตฺถ คาถา วุตฺตา’’ติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอส นโย อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ. ༡༠-༡༣. ད་ནི་འདི་ལས་འོག་གི་ཚིགས་བཅད་བཞི་པོ་རྣམས་ལ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ། ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བ། གཏི་མུག་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ཁྱད་པར་རོ།། འདིར་བརྐམ་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་དང་པོའི་སྤྱི་མིང་ངམ། ཡང་ན་མི་མཐུན་པའི་བརྐམ་ཆགས་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། གང་ཞིག་ "རེས་འགའ་མ་ལྟ་བུ་ལ་ཡང་ཆགས་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར། སྲིང་མོ་ལྟ་བུ་ལ་ཡང་ཆགས་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར། བུ་མོ་ལྟ་བུ་ལ་ཡང་ཆགས་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ།། མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ sོ།། གནོད་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཞེ་སྡང་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཁྲོ་བའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། རྨོངས་པའི་དབང་གིས་གཏི་མུག་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་མི་ཤེས་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་དགེ་སློང་འདི་ཆགས་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་གྱུར་ཏེ། "བདག་ནམ་ཞིག་ཆགས་པ་བསལ་ནས་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་གནས་པར་འགྱུར་རམ་" སྙམ་དུ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་དེའི་ཕྱིར། ཁོང་ལ་ཆགས་པ་སྤོང་བའི་ཐབས་དང་། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མི་བདེན་པའི་རང་བཞིན་མཐོང་བ་དང་། ཆགས་པ་སྤངས་པའི་ཕན་ཡོན་ཏེ་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་བ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་འོག་གི་ཚིགས་བཅད་རྣམས་ལ་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ན་རེ། "གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་འདི་དག་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་གྱུར་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་དགེ་སློང་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རེ་རེ་བཞིན་གསུངས་སོ་" ཞེས་ཟེར་རོ།། གང་འདོད་པ་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ།། འདི་ལས་འོག་གི་ཚིགས་བཅད་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ๑๔. อยํ [Pg.21] ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน สยนฺตีติ อนุสยา กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคาวิชฺชานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อตฺตโน อาการานุวิธานฏฺเฐน มูลา; อเขมฏฺเฐน อกุสลา; ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตาติปิ มูลา; สาวชฺชทุกฺขวิปากฏฺเฐน อกุสลา; อุภยมฺเปตํ โลภโทสโมหานํ อธิวจนํ. เต หิ ‘‘โลโภ, ภิกฺขเว, อกุสลญฺจ อกุสลมูลญฺจา’’ติอาทินา นเยน เอวํ นิทฺทิฏฺฐา. เอวเมเต อนุสยา เตน เตน มคฺเคน ปหีนตฺตา ยสฺส เกจิ น สนฺติ, เอเต จ อกุสลมูลา ตเถว สมูหตาเส, สมูหตา อิจฺเจว อตฺโถ. ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส หิ เส-การาคมํ อิจฺฉนฺติ สทฺทลกฺขณโกวิทา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ วณฺณยนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอตฺถ ปน ‘‘กิญฺจาปิ โส เอวํวิโธ ภิกฺขุ ขีณาสโว โหติ, ขีณาสโว จ เนว อาทิยติ, น ปชหติ, ปชหิตฺวา ฐิโต’’ติ วุตฺโต. ตถาปิ วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนลกฺขเณน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต อตฺตโน อชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตํ ชหาติ โอรปารนฺติ เวทิตพฺโพ. ༡༤. འདིར་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུད་ལ་ཉལ་བར་བྱེད་པས་ན་བག་ལ་ཉལ་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཁོང་ཁྲོ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། མ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་གི་རྣམ་པ་ལྟར་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྩ་བ་ཞེས་བྱའོ།། མི་བདེ་བའི་དོན་གྱིས་མི་དགེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཡང་རྩ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་ཤིང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་གྱི་དོན་གྱིས་མི་དགེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། གཉིས་ཀ་ཡང་ཆགས་སྡང་གཏི་མུག་གསུམ་གྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་དག་ནི་ "དགེ་སློང་དག ཆགས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་ཡང་ཡིན། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ཡང་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལྟར་བག་ལ་ཉལ་འདི་དག་ལམ་དེ་དང་དེས་སྤངས་པའི་ཕྱིར། གང་ལ་བག་ལ་ཉལ་འགའ་ཡང་མེད་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་འདི་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བ་སྟེ། རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ།། སྒྲ་རིག་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་མང་པོའི་མཐར་ "སེ" ཞེས་པའི་ཡི་གེ་འབྱུང་བར་འདོད་དོ།། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ནི་ "སེ" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་དོ་ཞེས་འགྲེལ་ལོ།། གང་འདོད་པ་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ།། འདིར་ཡང་ "དགེ་སློང་དེ་ལྟ་བུ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ཡིན་ལ། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ལེན་པར་ཡང་མི་བྱེད། སྤོང་བར་ཡང་མི་བྱེད་དེ། སྤངས་ནས་གནས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་ནའང་ད་ལྟ་བའི་དུས་དང་ཉེ་བའི་ཕྱིར། ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་ "འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ན། རང་གི་ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་གཏོགས་པའི་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตตฺถ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา อนุสยานํ อภาโว เวทิตพฺโพ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตติยมคฺเคน อภาโว โหติ, มานานุสยสฺส จตุตฺถมคฺเคน, ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ ปฐมมคฺเคน, ภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ จตุตฺถมคฺเคเนว. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ อภาโว โหติ. ทุติยมคฺเคน กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตนุภาโว, ตติยมคฺเคน สพฺพโส อภาโว, จตุตฺถมคฺเคน มานานุสยภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ อภาโว โหติ. ตตฺถ ยสฺมา น สพฺเพ อนุสยา อกุสลมูลา; กามราคภวราคานุสยา เอว หิ โลภากุสลมูเลน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ปฏิฆานุสยาวิชฺชานุสยา จ ‘‘โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ’’ อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิมานวิจิกิจฺฉานุสยา ปน น กิญฺจิ อกุสลมูลํ โหนฺติ, ยสฺมา วา อนุสยาภาววเสน จ อกุสลมูลสมุคฺฆาตวเสน จ กิเลสปฺปหานํ ปฏฺฐเปสิ, ตสฺมา – དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རིམ་པ་དང་། ལམ་གྱི་རིམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བག་ལ་ཉལ་མེད་པར་འགྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་རིམ་པས་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་ལམ་གསུམ་པས་མེད་པར་བྱེད་ལ། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ནི་ལམ་བཞི་པས་མེད་པར་བྱེད། ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ནི་ལམ་དང་པོས་མེད་པར་བྱེད། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ནི་ལམ་བཞི་པ་ཉིད་ཀྱིས་མེད་པར་བྱེད་དོ།། ལམ་གྱི་རིམ་པས་ནི། ལམ་དང་པོས་ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་མེད་པར་བྱེད། ལམ་གཉིས་པས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་སྲབ་པར་བྱེད། ལམ་གསུམ་པས་གཏན་ནས་མེད་པར་བྱེད། ལམ་བཞི་པས་ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་མེད་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་བག་ལ་ཉལ་ཐམས་ཅད་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ཁོ་ན་ཆགས་པའི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་དང་མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ནི་ "ཞེ་སྡང་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའོ། གཏི་མུག་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའོ།" ཞེས་གྲངས་སུ་འགྲོ་ལ། ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གང་ཡང་མ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་གང་གི་ཕྱིར་བག་ལ་ཉལ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེས་ན། ‘‘ยสฺสานุสยา [Pg.22] น สนฺติ เกจิ, มูลา จ อกุสลา สมูหตาเส’’. – "གང་ལ་བག་ལ་ཉལ་འགའ་ཡང་མེད་ཅིང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྣམས་ཀྱང་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བ།" อิติ ภควา อาห. ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། ๑๕. ยสฺส ทรถชาติ เอตฺถ ปน ปฐมุปฺปนฺนา กิเลสา ปริฬาหฏฺเฐน ทรถา นาม, อปราปรุปฺปนฺนา ปน เตหิ ทรเถหิ ชาตตฺตา ทรถชา นาม. โอรนฺติ สกฺกาโย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘โอริมํ ตีรนฺติ โข, ภิกฺขุ, สกฺกายสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘). อาคมนายาติ อุปฺปตฺติยา. ปจฺจยาเสติ ปจฺจยา เอว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺส ปน อุปาทานกฺขนฺธคฺคหณาย ปจฺจยภูตา อริยมคฺเคน ปหีนตฺตา, เกจิ ทรถชเววจนา กิเลสา น สนฺติ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ. ༡༥. "གང་ལ་གདུང་བ་ལས་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཐོག་མར་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཚ་བའི་དོན་གྱིས་གདུང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནས་རིམ་གྱིས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་གདུང་བ་དེ་དག་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་གདུང་བ་ལས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཚུར་རོལ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་ "དགེ་སློང་དག ཚུར་རོལ་གྱི་འགྲམ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ།། "ཕྱིར་འོང་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། "རྐྱེན་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་ཉིད་དོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་འཛིན་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཕྱིར། གང་ལ་གདུང་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སུ་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འགའ་ཡང་མེད་པ་དེས། སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེས་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ๑๖. ยสฺส วนถชาติ เอตฺถปิ ทรถชา วิย วนถชา เวทิตพฺพา. วจนตฺเถ ปน อยํ วิเสโส – วนุเต, วโนตีติ วา วนํ ยาจติ เสวติ ภชตีติ อตฺโถ. ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ วิสยานํ ปตฺถนโต เสวนโต จ ‘‘วน’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปริยุฏฺฐานวเสน วนํ ถรติ ตโนตีติ วนโถ, ตณฺหานุสยสฺเสตํ อธิวจนํ. วนถา ชาตาติ วนถชาติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘สพฺเพปิ กิเลสา คหนฏฺเฐน วนโถติ วุจฺจนฺติ, อปราปรุปฺปนฺนา ปน วนถชา’’ติ. อยเมว เจตฺถ อุรคสุตฺเต อตฺโถ อธิปฺเปโต, อิตโร ปน ธมฺมปทคาถายํ. วินิพนฺธาย ภวายาติ ภววินิพนฺธาย. อถ วา จิตฺตสฺส วิสเยสุ วินิพนฺธาย อายตึ อุปฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. เหตุเยว เหตุกปฺปา. ༡༦. "གང་ལ་ནགས་ཚལ་ལས་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་གདུང་བ་ལས་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་ནགས་ཚལ་ལས་སྐྱེས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྒྲ་བཤད་ཀྱི་དོན་ལ་ནི་ཁྱད་པར་འདི་ཡོད་དེ། ཡུལ་ལ་སྲེད་ཅིང་བསྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་ནགས་ཚལ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་སྲེད་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་ནི་ཡུལ་རྣམས་ལ་འདོད་ཅིང་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་ "ནགས་ཚལ་" ཞེས་བྱའོ།། ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་དབང་གིས་ནགས་ཚལ་དེ་རྒྱས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚལ་གྱི་གདུང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་སྲེད་པའི་བག་ལ་ཉལ་གྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། ཚལ་གྱི་གདུང་བ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་ཚལ་ལས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ན་རེ། "ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཚང་ཚིང་གི་དོན་གྱིས་ཚལ་གྱི་གདུང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། རིམ་གྱིས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་ཚལ་ལས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་ཟེར་རོ།། འདིར་སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ལས་ནི་དོན་འདི་ཉིད་བཞེད་ལ། གཞན་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་བཞེད་དོ།། "སྲིད་པ་ལ་ཀུན་ནས་འཆིང་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་འཆིང་བ་ལ་བྱའོ།། ཡང་ན། སེམས་ཡུལ་རྣམས་ལ་ཀུན་ནས་འཆིང་བ་དང་། མ་འོངས་པ་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། རྒྱུ་ཉིད་ནི་རྒྱུའི་རྣམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། ๑๗. โย นีวรเณติ เอตฺถ นีวรณาติ จิตฺตํ, หิตปฏิปตฺตึ วา นีวรนฺตีติ นีวรณา, ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ อตฺโถ. ปหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ปญฺจาติ เตสํ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. อีฆาภาวโต อนีโฆ. กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ. วิคตสลฺลตฺตา วิสลฺโล. กึ วุตฺตํ โหติ? โย ภิกฺขุ กามจฺฉนฺทาทีนิ ปญฺจ นีวรณานิ สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน สามญฺญโต วิเสสโต จ นีวรเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา เตน เตน มคฺเคน ปหาย เตสญฺจ ปหีนตฺตา เอว กิเลสทุกฺขสงฺขาตสฺส อีฆสฺสาภาเวน [Pg.23] อนีโฆ, ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) นเยน ปวตฺตาย กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ, ‘‘ตตฺถ กตเม ปญฺจ สลฺลา? ราคสลฺโล, โทสสลฺโล, โมหสลฺโล, มานสลฺโล, ทิฏฺฐิสลฺโล’’ติ วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ สลฺลานํ วิคตตฺตา วิสลฺโล. โส ภิกฺขุ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ชหาติ โอรปารนฺติ. ༡༧. "གང་ཞིག་སྒྲིབ་པ་" ཞེས་པ་འདིར་སྒྲིབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་སམ་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲིབ་པ་སྟེ། གཡོགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། "སྤངས་ནས་" ཞེས་པ་ནི་དོར་ནས་སོ།། "ལྔ་" ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གྲངས་ཀྱི་ཚད་དོ།། གདུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་གདུང་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཟུག་རྔུ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཟུག་རྔུ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་གང་ཞིག་གིས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ། ཀུན་ནས་བཟང་པོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་གི་སྒོ་ནས་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་སྟེ། ལམ་དེ་དང་དེས་སྤངས་ཤིང་། དེ་དག་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་གཏོགས་པའི་གདུང་བ་མེད་པས་གདུང་བ་མེད་པ་དང་། "བདག་འདས་པའི་དུས་ན་བྱུང་ངམ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་དང་། "དེ་ལ་ཟུག་རྔུ་ལྔ་ནི་གང་ཞེ་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཟུག་རྔུ་དང་། ཞེ་སྡང་གི་ཟུག་རྔུ་དང་། གཏི་མུག་གི་ཟུག་རྔུ་དང་། ང་རྒྱལ་གྱི་ཟུག་རྔུ་དང་། ལྟ་བའི་ཟུག་རྔུའོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཟུག་རྔུ་ལྔ་པོ་དེ་དག་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཟུག་རྔུ་མེད་པ་ཡིན་ནོ།། དགེ་སློང་དེས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། อตฺราปิ จ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา เอว นีวรณปฺปหานํ เวทิตพฺพํ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ตติยมคฺเคน ปหานํ โหติ, ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน. ‘‘อกตํ วต เม กุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน ปวตฺตสฺส วิปฺปฏิสารสงฺขาตสฺส กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน ปหานํ โหติ, กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ทุติยมคฺเคน ตนุภาโว โหติ, ตติเยน อนวเสสปฺปหานํ. ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน ปหานํ โหตีติ. เอวํ – འདིར་ཡང་ཉོན་མོངས་པའི་རིམ་པ་དང་། ལམ་གྱི་རིམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྒྲིབ་པ་སྤོང་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་རིམ་པས་ནི། འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་ལམ་གསུམ་པས་སྤོང་བར་བྱེད་ལ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་ལམ་བཞི་པས་སྤོང་བར་བྱེད། "བདག་གིས་དགེ་བ་མ་བྱས་སོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་འགྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འགྱོད་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་ལམ་དང་པོས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། ལམ་གྱི་རིམ་པས་ནི། འགྱོད་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་ལམ་དང་པོས་སྤོང་བར་བྱེད། འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་ལམ་གཉིས་པས་སྲབ་པར་བྱེད་ལ། ལམ་གསུམ་པས་ལྷག་མ་མེད་པར་སྤོང་བར་བྱེད། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་ལམ་བཞི་པས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར། ‘‘โย นีวรเณ ปหาย ปญฺจ, อนีโฆ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล; โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิวตฺตจํ ปุราณ’’นฺติ. – "གང་ཞིག་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་སྤངས་བྱས་ཤིང་།། གདུང་མེད་ཐེ་ཚོམ་བརྒལ་ཞིང་ཟུག་རྔུ་མེད།། དགེ་སློང་དེ་ནི་འདི་དང་ཕ་རོལ་སྤོང་།། སྦྲུལ་གྱིས་པགས་པ་རྙིང་པ་བརྗེ་བ་བཞིན།།" ཞེས་བྱའོ།། อรหตฺตนิกูเฏเนว ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต. ‘‘เอกจฺเจ เยน เยน เตสํ ภิกฺขูนํ ยา ยา คาถา เทสิตา, เตน เตน ตสฺสา ตสฺสา คาถาย ปริโยสาเน โส โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต’’ติ วทนฺติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་རྩེ་མོར་བཞག་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་དགེ་སློང་དེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཁ་ཅིག་ན་རེ། "དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གང་དང་གང་གསུངས་པ་དེ་དང་དེའི་མཐར། དགེ་སློང་དེ་དང་དེ་དག་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ་" ཞེས་ཟེར་རོ།། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อุรคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦྲུལ་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒. ธนิยสุตฺตวณฺณนา ༢. དྷ་ནི་ཡའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། ๑๘. ปกฺโกทโนติ [Pg.24] ธนิยสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน สมเยน ธนิโย โคโป มหีตีเร ปฏิวสติ. ตสฺสายํ ปุพฺพโยโค – กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน ทิพฺพมาเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส สงฺฆสฺส วีสติ สลากภตฺตานิ อทาสิ. โส ตโต จุโต เทเวสุ อุปฺปนฺโน. เอวํ เทวโลเก เอกํ พุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล วิเทหรฏฺฐมชฺเฌ ปพฺพตรฏฺฐํ นาม อตฺถิ ตตฺถ ธมฺมโกรณฺฑํ นาม นครํ, ตสฺมึ นคเร เสฏฺฐิปุตฺโต หุตฺวา อภินิพฺพตฺโต, โคยูถํ นิสฺสาย ชีวติ. ตสฺส หิ ตึสมตฺตานิ โคสหสฺสานิ โหนฺติ, สตฺตวีสสหสฺสา คาโว ขีรํ ทุยฺหนฺติ. โคปา นาม นิพทฺธวาสิโน น โหนฺติ. วสฺสิเก จตฺตาโรมาเส ถเล วสนฺติ, อวเสเส อฏฺฐมาเส ยตฺถ ติโณทกํ สุขํ ลพฺภติ, ตตฺถ วสนฺติ. ตญฺจ นทีตีรํ วา ชาตสฺสรตีรํ วา โหติ. อถายมฺปิ วสฺสกาเล อตฺตโน วสิตคามโต นิกฺขมิตฺวา คุนฺนํ ผาสุวิหารตฺถาย โอกาสํ คเวสนฺโต มหามหี ภิชฺชิตฺวา เอกโต กาลมหี เอกโต มหามหิจฺเจว สงฺขํ คนฺตฺวา สนฺทมานา ปุน สมุทฺทสมีเป สมาคนฺตฺวา ปวตฺตา. ยํ โอกาสํ อนฺตรทีปํ อกาสิ, ตํ ปวิสิตฺวา วจฺฉานํ สาลํ อตฺตโน จ นิเวสนํ มาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตสฺส สตฺต ปุตฺตา, สตฺต ธีตโร, สตฺต สุณิสา, อเนเก จ กมฺมการา โหนฺติ. โคปา นาม วสฺสนิมิตฺตํ ชานนฺติ. ยทา สกุณิกา กุลาวกานิ รุกฺขคฺเค กโรนฺติ, กกฺกฏกา อุทกสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ถลสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ. ยทา ปน สกุณิกา กุลาวกานิ นีจฏฺฐาเน อุทกปิฏฺเฐ กโรนฺติ, กกฺกฏกา ถลสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อุทกสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ. ༡༨. འདི་ནི་དྷ་ནི་ཡའི་མདོ་ལས་“བཙོས་པའི་ཟན་”ཞེས་པའི་སྐབས་ཏེ། བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་སོ། དེའི་ཚེ་བ་ལང་རྫི་དྷ་ནི་ཡ་ཞེས་བྱ་བ་ཆུ་བོ་མ་ཧཱིའི་འགྲམ་ན་གནས་སོ། འདི་ནི་ཁོའི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་རིན་པོ་ཆེ་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཚེ། ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་ཉིན་རེ་བཞིན་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་ཟན་ཉི་ཤུ་བྱིན་ནོ། ཁོ་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་སོ། དེ་ལྟར་ལྷ་ཡུལ་དུ་སངས་རྒྱས་གཅིག་གི་བར་བསྐལ་བསྐྱལ་ནས། ངེད་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དུས་སུ། བི་དེ་ཧའི་ཡུལ་གྱི་དབུས་རི་བོའི་ཡུལ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་པ་དེར། གྲོང་ཁྱེར་དྷ་མ་ཀོ་རཎྜ་ཞེས་བྱ་བར་ཁྱིམ་བདག་གི་བུར་སྐྱེས་ཏེ། བ་ལང་གི་ཁྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ལོ། ཁོ་ལ་བ་ལང་སྟོང་ཕྲག་སུམ་ཅུ་ཙམ་ཡོད་དེ། བ་ལང་ཉི་ཁྲི་བདུན་སྟོང་ལས་འོ་མ་བཞོའོ། བ་ལང་རྫི་རྣམས་ནི་གནས་གཅིག་ཏུ་ངེས་པར་གནས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དབྱར་གྱི་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་ལ་སྐམ་ས་མཐོ་སར་གནས་ཤིང་། ལྷག་མ་ཟླ་བ་བརྒྱད་ཀྱི་རིང་ལ་རྩྭ་དང་ཆུ་གང་ན་བདེ་བར་ཐོབ་པའི་གནས་སུ་གནས་ཏེ། དེ་ནི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་མམ། རང་བྱུང་གི་མཚོའི་འགྲམ་ཡིན་ནོ། དེ་ནས་འདི་ཡང་དབྱར་དུས་སུ་རང་གི་གནས་པའི་གྲོང་ནས་བྱུང་སྟེ། བ་ལང་རྣམས་བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་གནས་བཙལ་བ་ན། ཆུ་བོ་མ་ཧཱི་ཆེན་པོ་དེ་གཉིས་སུ་གྱེས་ནས། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཀཱ་ལ་མ་ཧཱི་དང་། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་མ་ཧཱི་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏེ་བབས་ཤིང་། སླར་རྒྱ་མཚོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་འདུས་ནས་འབབ་པར་གྱུར་ཏོ། གང་དུ་གླིང་ཕྲན་དུ་གྱུར་པའི་གནས་དེར་ཞུགས་ནས། བེའུ་རྣམས་ཀྱི་ལྷས་ར་དང་རང་གི་གནས་ཁང་བསྐྲུན་ཏེ་གནས་པར་བྱས་སོ། ཁོ་ལ་བུ་བདུན། བུ་མོ་བདུན། མནའ་མ་བདུན་དང་། ལས་ཀ་བྱེད་པ་མང་པོ་ཡོད་དོ། བ་ལང་རྫི་རྣམས་ནི་ཆར་པའི་ལྟས་ཤེས་ཏེ། ནམ་ཞིག་བྱེའུ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིང་རྩེར་ཚང་བཅོས་ཤིང་། སྡིག་སྲིན་རྣམས་ཀྱིས་ཆུའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་བུ་ག་བཀག་ནས་སྐམ་སའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་བུ་ག་ནས་རྒྱུ་བའི་ཚེ། ཆར་པ་ལེགས་པར་འབབ་པར་གྱུར་རོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ། ནམ་ཞིག་བྱེའུ་རྣམས་ཀྱིས་ས་དམའ་བའི་ཆུའི་ཁར་ཚང་བཅོས་ཤིང་། སྡིག་སྲིན་རྣམས་ཀྱིས་སྐམ་སའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་བུ་ག་བཀག་ནས་ཆུའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་བུ་ག་ནས་རྒྱུ་བའི་ཚེ། ཆར་པ་དཀོན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ། อถ โส ธนิโย สุวุฏฺฐิกนิมิตฺตานิ อุปสลฺลกฺเขตฺวา อุปกฏฺเฐ วสฺสกาเล อนฺตรทีปา นิกฺขมิตฺวา มหามหิยา ปรตีเร สตฺตสตฺตาหมฺปิ เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อนชฺโฌตฺถรโณกาเส อตฺตโน วสโนกาสํ กตฺวา สมนฺตา ปริกฺขิปิตฺวา, วจฺฉสาลาโย มาเปตฺวา, ตตฺถ นิวาสํ กปฺเปสิ. อถสฺส ทารุติณาทิสงฺคเห กเต สพฺเพสุ ปุตฺตทารกมฺมกรโปริเสสุ [Pg.25] สมานิเยสุ ชาเตสุ นานปฺปกาเร ขชฺชโภชฺเช ปฏิยตฺเต สมนฺตา จตุทฺทิสา เมฆมณฺฑลานิ อุฏฺฐหึสุ. โส เธนุโย ทุหาเปตฺวา, วจฺฉสาลาสุ วจฺเฉ สณฺฐาเปตฺวา, คุนฺนํ จตุทฺทิสา ธูมํ การาเปตฺวา, สพฺพปริชนํ โภชาเปตฺวา, สพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ทีเป อุชฺชาลาเปตฺวา, สยํ ขีเรน ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา, มหาสยเน สยนฺโต อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา, อปรทิสาย เมฆตฺถนิตสทฺทํ สุตฺวา นิปนฺโน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘‘ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ. དེ་ནས་དྷ་ནི་ཡ་དེས་ཆར་པ་ལེགས་པར་འབབ་པའི་ལྟས་རྣམས་མཐོང་ནས། དབྱར་དུས་ཉེ་བར་བཅར་བ་ན་གླིང་ཕྲན་དེ་ལས་བྱུང་སཏེ། ཆུ་བོ་མ་ཧཱིའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ། ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཆར་པ་བབས་ཀྱང་ཆུས་མི་ནུབ་པའི་གནས་སུ་རང་གི་སྡོད་གནས་བྱས་ཤིང་། མཐའ་སྐོར་དུ་ར་བ་བསྐོར་ཏེ། བེའུ་རྣམས་ཀྱི་ལྷས་ར་བསྐྲུན་ནས་དེར་གནས་བཅས་སོ། དེ་ནས་ཁོས་ཤིང་དང་རྩྭ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་ཤིང་། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་གཡོག་འཁོར་ལས་མི་ཐམས་ཅད་མཐུན་པར་གྱུར་ཏེ། བཟའ་བཏུང་སྣ་ཚོགས་བཤམས་པ་ན། ཕྱོགས་བཞི་ཀུན་ནས་སྤྲིན་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་འཁྲིགས་སོ། ཁོས་བ་མོ་རྣམས་ཀྱི་འོ་མ་བཞོ་བཅུག་ཅིང་། བེའུ་རྣམས་ལྷས་རར་ལེགས་པར་བཏགས་ཏེ། བ་ལང་རྣམས་ཀྱི་ཕྱོགས་བཞིར་དུ་བ་གཏོང་བཅུག་ཅིང་། གཡོག་འཁོར་ཐམས་ཅད་ལ་ཟས་བྱིན་ནས། བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཚར་བར་བྱས་ཏེ་གནས་གང་སར་སྒྲོན་མེ་སྤར་ཞིང་། རང་ཉིད་ཀྱིས་འོ་མ་དང་སྦྱར་བའི་ཟན་བཟས་ཏེ། མལ་ཆེན་པོ་ལ་ཉལ་བཞིན་དུ་རང་གི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བལྟས་ནས་ཡིད་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། ཕྱོགས་གཞན་ནས་འབྲུག་སྒྲ་ཐོས་ཏེ་ཉལ་བཞིན་དུ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་འདི་བརྗོད་དེ། “བདག་གིས་ཟན་བཙོས་ཤིང་འོ་མ་བཞོས་སོ།”ཞེས་སོ། ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – ปกฺโกทโนติ สิทฺธภตฺโต. ทุทฺธขีโรติ คาโว ทุหิตฺวา คหิตขีโร. อหนฺติ อตฺตานํ นิทสฺเสติ, อสฺมีติ อตฺตโน ตถาภาวํ. ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโร จ อหมสฺมิ ภวามีติ อตฺโถ. อิตีติ เอวมาหาติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘อิตีติ ปทสนฺธิ, ปทสํสคฺโค, ปทปาริปูริ, อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเมต’’นฺติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑) เอวมสฺส อตฺโถ วณฺณิโต. โสปิ อิทเมว สนฺธายาติ เวทิตพฺโพ. ยํ ยํ หิ ปทํ ปุพฺพปเทน วุตฺตํ, ตสฺส ตสฺส เอวมาหาติ เอตมตฺถํ ปกาเสนฺโตเยว อิติสทฺโท ปจฺฉิเมน ปเทน เมตฺเตยฺโย อิติ วา ภควา อิติ วา เอวมาทินา ปทสนฺธิ โหติ, นาญฺญถา. དེ་ལ་དོན་བཤད་པ་ནི་འདི་ལྟ་སཏེ། “བཙོས་པའི་ཟན་”ཞེས་པ་ནི་ཟན་བཙོས་ཟིན་པའོ། “འོ་མ་བཞོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་བཞོས་ཏེ་འོ་མ་བླངས་པའོ། “བདག་”ཅེས་པས་ནི་རང་ཉིད་མཚོན་ལ། “ཡིན་”ཞེས་པས་ནི་རང་གི་གནས་བབས་དེ་ལྟར་ཡིན་པ་མཚོན་ནོ། བདག་ནི་ཟན་བཙོས་ཤིང་འོ་མ་བཞོས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “ཞེས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་ནི། “ཞེས་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་། ཚིག་འདྲེས་པ་དང་། ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་དང་། ཡི་གེ་འདུ་བ་དང་། ཚིག་འཇམ་པོ་དང་། ཚིག་གི་གོ་རིམ་ཉིད་དོ།”ཞེས་འདིའི་དོན་བཤད་དོ། དེ་ཡང་འདི་ཉིད་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། གང་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་ཚིག་དང་སྦྱར་བའི་ཚིག་གང་དང་གང་གི་དོན་འདི་ལྟར་སྨྲས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་“ཞེས་”བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ཕྱི་མའི་ཚིག་དང་སྦྱར་ཏེ། “བྱམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་”འམ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། ธนิโย โคโปติ ตสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส นามสโมธานํ. โส หิ ยานิมานิ ถาวราทีนิ ปญฺจ ธนานิ, เตสุ ฐเปตฺวา ทานสีลาทิอนุคามิกธนํ, เขตฺตวตฺถุ-อารามาทิโต ถาวรธนโตปิ, ควสฺสาทิโต ชงฺคมธนโตปิ หิรญฺญสุวณฺณาทิโต สํหาริมธนโตปิ, สิปฺปายตนาทิโต องฺคสมธนโตปิ ยํ ตํ โลกสฺส ปญฺจโครสานุปฺปทาเนน พหูปการํ ตํ สนฺธาย ‘‘นตฺถิ โคสมิตํ ธน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๓; เนตฺติ. ๑๒๓) เอวํ วิเสสิตํ โคธนํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ธนิโย, คุนฺนํ ปาลนโต โคโป. โย หิ อตฺตโน คาโว ปาเลติ, โส ‘‘โคโป’’ติ วุจฺจติ. โย ปเรสํ เวตเนน ภโฏ หุตฺวา, โส โคปาลโก. อยํ ปน อตฺตโนเยว, เตน โคโปติ วุตฺโต. “བ་ལང་རྫི་དྷ་ནི་ཡ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་དེའི་མིང་བསྡུས་པ་སཏེ། ཁོ་ལ་བརྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་ལྔ་ཡོད་པ་ལས། ཕྱི་མའི་འབྲས་བུ་ཅན་གྱི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ནོར་བཞག་ནས། ཞིང་ས་དང་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པའི་བརྟན་པའི་ནོར་དང་། བ་ལང་དང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་གཡོ་བའི་ནོར་དང་། གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའི་བསྡུ་རུང་བའི་ནོར་དང་། བཟོ་གནས་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་དང་མཚུངས་པའི་ནོར་ལས། འཇིག་རྟེན་ལ་བ་ལང་གི་བཅུད་ལྔ་སྦྱིན་པས་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའི་བ་ལང་གི་ནོར་དེ་ལ་དགོངས་ནས། “བ་ལང་དང་མཚུངས་པའི་ནོར་མེད་དོ།”ཞེས་འདི་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་བ་ལང་གི་ནོར་དང་ལྡན་པས་ན་“དྷ་ནི་ཡ་”ཞེས་བྱ་ལ། བ་ལང་སྐྱོང་བས་ན་“གོ་པོ་”ཞེས་བྱའོ། གང་ཞིག་རང་གི་བ་ལང་སྐྱོང་བ་དེ་ལ་“བ་ལང་རྫི་”ཞེས་བརྗོད་ལ། གང་ཞིག་གཞན་གྱི་གླ་རྔན་བླངས་ཏེ་སྐྱོང་བ་དེ་ནི་“བ་ལང་སྐྱོང་བ་”ཡིན་ནོ། འདི་ནི་རང་གི་བ་ལང་ཉིད་སྐྱོང་བས་ན་“བ་ལང་རྫི་”ཞེས་བརྗོད་དོ། อนุตีเรติ [Pg.26] ตีรสฺส สมีเป. มหิยาติ มหามหีนามิกาย นทิยา. สมาเนน อนุกูลวตฺตินา ปริชเนน สทฺธึ วาโส ยสฺส โส สมานวาโส, อยญฺจ ตถาวิโธ. เตนาห ‘‘สมานวาโส’’ติ. ฉนฺนาติ ติณปณฺณจฺฉทเนหิ อโนวสฺสกา กตา. กุฏีติ วสนฆรสฺเสตํ อธิวจนํ. อาหิโตติ อาภโต, ชาลิโต วา. คินีติ อคฺคิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อคฺคิ ‘‘คินี’’ติ โวหรียติ. อถ เจ ปตฺถยสีติ อิทานิ ยทิ อิจฺฉสีติ วุตฺตํ โหติ. ปวสฺสาติ สิญฺจ, ปคฺฆร, อุทกํ มุญฺจาติ อตฺโถ. เทวาติ เมฆํ อาลปติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทวณฺณนา. “ཆུ་འགྲམ་ན་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་བོའི་ཉེ་འཁོར་དུའོ། “མ་ཧཱིའི་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཧཱི་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོའོ། རང་དང་མཐུན་ཞིང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་“ལྷན་ཅིག་གནས་པ་”སཏེ། འདི་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན། “ལྷན་ཅིག་གནས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གཡོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་དང་ལོ་མའི་ཐོག་གིས་གཡོགས་ཏེ་ཆར་པས་མི་ཚུགས་པར་བྱས་པའོ། “སྤྱིལ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ཁང་གི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། “སྤར་བ་”ཞེས་པ་ནི་བླངས་པའམ་སྦར་བའོ། “མེ་”ཞེས་པ་ནི་མེའོ། གནས་དེ་དང་དེར་མེ་ལ་“གི་ནི་”ཞེས་འབོད་དོ། “གལ་ཏེ་འདོད་ན་”ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་གལ་ཏེ་འདོད་ན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “ཆར་འབེབས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི་ཆུ་བླུགས་ཤིག འཛག་ཏུ་ཆུགས་ཤིག ཆུ་ཐོང་ཞིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “ལྷ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྲིན་ལ་བོས་པའོ། འདི་ནི་འདིར་ཚིག་གི་བཤད་པའོ། อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – เอวมยํ ธนิโย โคโป อตฺตโน สยนฆเร มหาสยเน นิปนฺโน เมฆตฺถนิตํ สุตฺวา ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต กายทุกฺขวูปสมูปายํ กายสุขเหตุญฺจ อตฺตโน สนฺนิหิตํ ทีเปติ. ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต จิตฺตทุกฺขวูปสมูปายํ จิตฺตสุขเหตุญฺจ. ‘‘อนุตีเร มหิยา’’ติ นิวาสฏฺฐานสมฺปตฺตึ, ‘‘สมานวาโส’’ติ ตาทิเส กาเล ปิยวิปฺปโยคปทฏฺฐานสฺส โสกสฺสาภาวํ. ‘‘ฉนฺนา กุฏี’’ติ กายทุกฺขาปคมปฏิฆาตํ. ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ยสฺมา โคปาลกา ปริกฺเขปธูมทารุอคฺคิวเสน ตโย อคฺคี กโรนฺติ. เต จ ตสฺส เคเห สพฺเพ กตา, ตสฺมา สพฺพทิสาสุ ปริกฺเขปคฺคึ สนฺธาย ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ภณนฺโต วาฬมิคาคมนนิวารณํ ทีเปติ, คุนฺนํ มชฺเฌ โคมยาทีหิ ธูมคฺคึ สนฺธาย ฑํสมกสาทีหิ คุนฺนํ อนาพาธํ, โคปาลกานํ สยนฏฺฐาเน ทารุอคฺคึ สนฺธาย โคปาลกานํ สีตาพาธปฏิฆาตํ. โส เอวํ ทีเปนฺโต อตฺตโน วา คุนฺนํ วา ปริชนสฺส วา วุฏฺฐิปจฺจยสฺส กสฺสจิ อาพาธสฺส อภาวโต ปีติโสมนสฺสชาโต อาห – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. འདི་ནི་དོན་གྱི་བཤད་པ་སཏེ། དེ་ལྟར་བ་ལང་རྫི་དྷ་ནི་ཡ་འདི་རང་གི་ཉལ་ཁང་གི་མལ་ཆེན་པོ་ལ་ཉལ་ནས་འབྲུག་སྒྲ་ཐོས་ཏེ། “བདག་གིས་ཟན་བཙོས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་པས་ནི། ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཐབས་དང་ལུས་ཀྱི་བདེ་བའི་རྒྱུ་རང་ལ་ཉེ་བར་གནས་པ་དེ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “འོ་མ་བཞོས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་པས་ནི། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཐབས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའི་རྒྱུ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “ཆུ་བོ་མ་ཧཱིའི་འགྲམ་ན་”ཞེས་པས་ནི་གནས་མལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “ལྷན་ཅིག་གནས་པ་”ཞེས་པས་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་ཕངས་པ་དང་བྲལ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་མྱ་ངན་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “སྤྱིལ་བུ་གཡོགས་པ་”ཞེས་པས་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་ཞིང་སྐྱོབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “མེ་ནི་སྤར་བ་”ཞེས་པ་ནི། བ་ལང་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་སྐོར་གྱི་མེ་དང་། དུ་བའི་མེ་དང་། ཤིང་གི་མེ་སཏེ་མེ་གསུམ་བྱེད་པ་ལས། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཁོའི་ཁྱིམ་དུ་བྱས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་མཐའ་སྐོར་གྱི་མེ་ལ་དགོངས་ནས་“མེ་ནི་སྤར་བ་”ཞེས་སྨྲས་པས་གཅན་གཟན་འོང་བ་འགོག་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། བ་ལང་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་ལྕི་བ་ལ་སོགས་པས་དུ་བའི་མེ་བཏང་བས་ནི། ཤ་སྦྲང་དང་མཆུ་རིང་ལ་སོགས་པས་བ་ལང་རྣམས་ལ་གནོད་པ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། བ་ལང་རྫི་རྣམས་ཀྱི་ཉལ་སར་ཤིང་གི་མེ་བཏང་བས་ནི། བ་ལང་རྫི་རྣམས་ཀྱི་གྲང་བའི་གནོད་པ་སེལ་བར་བྱེད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ཁོ་དེ་ལྟར་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། རང་ཉིད་དམ། བ་ལང་རྣམས་སམ། འཁོར་རྣམས་ལ་ཆར་པའི་རྐྱེན་གྱིས་གནོད་པ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་ཏེ། “གལ་ཏེ་འདོད་ན་ལྷ་ཡིས་ཆར་འབེབས་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། ๑๙. เอวํ ธนิยสฺส อิมํ คาถํ ภาสมานสฺส อสฺโสสิ ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ วิหรนฺโต. สุตฺวา จ ปน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส ธนิยญฺจ ปชาปติญฺจสฺส ‘‘อิเม อุโภปิ เหตุสมฺปนฺนา. สเจ อหํ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อุโภปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ. โน เจ คมิสฺสามิ, สฺเว อุทโกเฆน วินสฺสิสฺสนฺตี’’ติ ตํ ขเณเยว สาวตฺถิโต สตฺต โยชนสตานิ ธนิยสฺส นิวาสฏฺฐานํ อากาเสน คนฺตฺวา ตสฺส กุฏิยา อุปริ อฏฺฐาสิ. ธนิโย ตํ คาถํ ปุนปฺปุนํ ภาสติเยว[Pg.27], น นิฏฺฐาเปติ, ภควติ คเตปิ ภาสติ. ภควา จ ตํ สุตฺวา ‘‘น เอตฺตเกน สนฺตุฏฺฐา วา วิสฺสตฺถา วา โหนฺติ, เอวํ ปน โหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ – ༡༩. དེ་ལྟར་དྷ་ནི་ཡས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲ་བ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་དྲི་གཙང་ཁང་ན་བཞུགས་བཞིན་དུ། རྣམ་པར་དག་ཅིང་མི་ལས་འདས་པའི་ལྷའི་རྣ་བའི་དབྱིངས་ཀྱིས་གསན་ཏོ། གསན་ནས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། དྷ་ནི་ཡ་དང་ཁོའི་ཆུང་མ་གཉིས་མཐོང་སཏེ། “འདི་གཉིས་ཀ་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། གལ་ཏེ་བདག་སོང་སཏེ་ཆོས་བསྟན་ན། གཉིས་ཀ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། གལ་ཏེ་མ་སོང་ན། སང་ཉིན་ཆུ་ལོག་གིས་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་གཟིགས་ནས། སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལ་མཉན་ཡོད་ནས་དཔག་ཚད་བདུན་བརྒྱ་ཡོད་པའི་དྷ་ནི་ཡའི་གནས་སུ་མཁའ་ལས་གཤེགས་ཏེ། ཁོའི་སྤྱིལ་བུའི་སཏེང་དུ་བཞུགས་སོ། དྷ་ནི་ཡས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྨྲ་ཞིང་མི་མཚམས་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་པའི་ཚེ་ཡང་སྨྲའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་གསན་ནས། “འདི་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་བདེ་འབོལ་དུ་གནས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འདི་ལྟར་ན་གནས་པ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘‘อกฺโกธโน วิคตขิโลหมสฺมิ, อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส; วิวฏา กุฏิ นิพฺพุโต คินิ, อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. – “བདག་ནི་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་ཐ་བ་དང་བྲལ་བ་ཡིན། ཆུ་བོ་མ་ཧཱིའི་འགྲམ་ན་ཞག་གཅིག་གནས་པ་ཡིན། སྤྱིལ་བུ་ཁ་ཕྱེ་ཞིང་མེ་ནི་ཞི་བ་ཡིན། གལ་ཏེ་འདོད་ན་ལྷ་ཡིས་ཆར་འབེབས་ཤིག”ཅེས་སོ། อิมํ ปฏิคาถํ อภาสิ พฺยญฺชนสภาคํ โน อตฺถสภาคํ. น หิ ‘‘ปกฺโกทโน’’ติ, ‘‘อกฺโกธโน’’ติ จ อาทีนิ ปทานิ อตฺถโต สเมนฺติ มหาสมุทฺทสฺส โอริมปาริมตีรานิ วิย, พฺยญฺชนํ ปเนตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ สเมตีติ พฺยญฺชนสภาคานิ โหนฺติ. ตตฺถ ปุริมคาถาย สทิสปทานํ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ཚིག་མཐུན་ལ་དོན་མི་མཐུན་པའི་ལན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། གང་ཕྱིར་“བཙོས་པའི་ཟན་”ཞེས་པ་དང་། “ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཚུར་རོལ་གྱི་འགྲམ་དང་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་ལ། འོན་ཀྱང་འདིར་ཚིག་ནི་ཅུང་ཟད་མཐུན་པས་ཚིག་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། དེ་ལ་སྔ་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། วิเสสปทานํ ปนายํ ปทโต อตฺถโต จ วณฺณนา – อกฺโกธโนติ อกุชฺฌนสภาโว. โย หิ โส ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการอาฆาตวตฺถุสมฺภโว โกโธ เอกจฺจสฺส สุปริตฺโตปิ อุปฺปชฺชมาโน หทยํ สนฺตาเปตฺวา วูปสมฺมติ, เยน จ ตโต พลวตรุปฺปนฺเนน เอกจฺโจ มุขวิกุณนมตฺตํ กโรติ, ตโต พลวตเรน เอกจฺโจ ผรุสํ วตฺตุกาโม หนุสญฺจลนมตฺตํ กโรติ, อปโร ตโต พลวตเรน ผรุสํ ภณติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา คเวสนฺโต ทิสา วิโลเกติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อามสติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา อุปธาวติ, อปโร ตโต พลวตเรน เอกํ วา ทฺเว วา ปหาเร เทติ, อปโร ตโต พลวตเรน อปิ ญาติสาโลหิตํ ชีวิตา โวโรเปติ, เอกจฺโจ ตโต พลวตเรน ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อตฺตานมฺปิ ชีวิตา โวโรเปติ สีหฬทีเป กาลคามวาสี อมจฺโจ วิย. เอตฺตาวตา จ โกโธ ปรมเวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. โส ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต, ตสฺมา ภควา ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ อาห. ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་དང་དོན་གྱི་བཤད་པ་ནི་འདི་ལྟ་སཏེ། “ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ནོ། གང་ཕྱིར་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཁོན་དུ་འཛིན་པའི་གཞི་ལས་བྱུང་བའི་ཁོང་ཁྲོ་གང་ཞིག་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ལ་ཤིན་ཏུ་ཆུང་ངུ་སྐྱེས་ཀྱང་སྙིང་བསྲེགས་ནས་ཞི་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པས་ཁ་ཅིག་གིས་བཞིན་འགྱུར་བ་ཙམ་བྱེད་དོ། དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་ཁ་ཅིག་གིས་ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲ་བར་འདོད་དེ་མ་ལྡེམ་ལྡེམ་བྱེད་པ་ཙམ་བྱེད་དོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲའོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་དབྱུག་པའམ་མཚོན་ཆ་བཙལ་བའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་ལྟའོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་དབྱུག་པའམ་མཚོན་ཆ་ལ་ལག་པས་རེག་གོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་སཏེ་རྒྱུག་གོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་ལན་གཅིག་གམ་གཉིས་རྡེག་གོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་ཐ་ན་རང་གི་གཉེན་འདུ་དང་ཤ་ཁྲག་གཅིག་པ་ཡང་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དོ། གཞན་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བས་ཕྱིས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་གཅོད་པར་བྱེད་དེ། སེང་གའི་གླིང་གི་ཀཱ་ལ་གྲོང་ན་གནས་པའི་བློན་པོ་བཞིན་ནོ། འདི་ཙམ་གྱིས་ཁོང་ཁྲོ་ནི་མཐར་ཐུག་པའི་རྒྱས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། ཁོང་ཁྲོ་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྤངས་ཤིང་། རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ་ཏཱ་ལའི་མགོ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“བདག་ནི་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་ཡིན་”ཞེས་གསུངས་སོ། วิคตขิโลติ อปคตขิโล. เย หิ เต จิตฺตพนฺธภาเวน ปญฺจ เจโตขิลา วุตฺตา, เย หิ จ ขิลภูเต จิตฺเต เสยฺยถาปิ นาม ขิเล ภูมิภาเค [Pg.28] จตฺตาโร มาเส วสฺสนฺเตปิ เทเว สสฺสานิ น รุหนฺติ, เอวเมวํ สทฺธมฺมสฺสวนาทิกุสลเหตุวสฺเส วสฺสนฺเตปิ กุสลํ น รุหติ เต จ ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีนา, ตสฺมา ภควา ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ อาห. "ཐ་བ་དང་བྲལ་བ་" ནི་ཐ་བ་ཀུན་ཏུ་ཟད་པའོ། །སེམས་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔ་གང་དག་གསུངས་པ་དང་། ཐ་བར་གྱུར་པའི་སེམས་ལ་དཔེར་ན། ས་གཞི་ཐ་བ་ལ་ཆར་ཞོད་ཟླ་བ་བཞིའི་བར་དུ་བབས་ཀྱང་ལོ་ཏོག་མི་སྐྱེ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་རྒྱུའི་ཆར་བབས་ཀྱང་དགེ་བ་མི་སྐྱེ་ལ། དེ་དག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ང་ནི་ཐ་བ་དང་བྲལ་བའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส. ยถา หิ ธนิโย ตตฺถ จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส นิพทฺธวาสํ อุปคโต, น ตถา ภควา. ภควา หิ ตํเยว รตฺตึ ตสฺส อตฺถกามตาย ตตฺถ วาสํ อุปคโต. ตสฺมา ‘‘เอกรตฺติวาโส’’ติ อาห. วิวฏาติ อปนีตจฺฉทนา. กุฏีติ อตฺตภาโว. อตฺตภาโว หิ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ กาโยติปิ คุหาติปิ เทโหติปิ สนฺเทโหติปิ นาวาติปิ รโถติปิ วโณติปิ ธโชติปิ วมฺมิโกติปิ กุฏีติปิ กุฏิกาติปิ วุจฺจติ. อิธ ปน กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ เคหนามิกา กุฏิ วิย อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ สงฺขฺยํ คตตฺตา ‘‘กุฏี’’ติ วุตฺโต. ยถาห – "མཚན་གཅིག་གནས་པ་" ནི་མཚན་མོ་གཅིག་གི་གནས་མལ་ཡོད་པས་ན་མཚན་གཅིག་གནས་པའོ། །འདི་ལྟར་ཕྱུགས་རྫི་དྷ་ནི་ཡ་ནི་དེར་དབྱར་གྱི་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་གཏན་ཆགས་སུ་གནས་པར་གྱུར་པ་ལྟར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཚན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་ཁོ་ལ་ཕན་པར་བཞེད་པའི་ཕྱིར་དེར་གནས་པར་མཛད་དོ། །དེས་ན་ "མཚན་གཅིག་གནས་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཕྱེ་བ་" ནི་ཐོག་བཀབ་པ་བསལ་བའོ། །"སྤྱིལ་བུ་" ནི་ལུས་སམ་ཕུང་པོའོ། །ལུས་འདི་ནི་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ལུས་ཞེས་ཀྱང་བྱ། ཕུག་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། གཟུགས་ཕུང་ཞེས་ཀྱང་བྱ། ཀུན་ཏུ་གཟུགས་ཕུང་ཞེས་ཀྱང་བྱ། གྲུ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། ཤིང་རྟ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། རྨ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། རྒྱལ་མཚན་ཞེས་ཀྱང་བྱ། གྲོག་མཁར་ཞེས་ཀྱང་བྱ། སྤྱིལ་བུ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། སྤྱིལ་ཆུང་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྤྱིལ་བུ་བཞིན་དུ། རུས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གྲངས་སུ་སོང་བའི་ཕྱིར་ "སྤྱིལ་བུ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ, วลฺลิญฺจ ปฏิจฺจ, มตฺติกญฺจ ปฏิจฺจ, ติณญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต อคารํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ; เอวเมว โข, อาวุโส, อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ, นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ, มํสญฺจ ปฏิจฺจ, จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖). "ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་དཔེར་ན། ཤིང་དང་། འཁྲི་ཤིང་དང་། འདམ་པ་དང་། རྩྭ་ལ་བརྟེན་ནས་ནམ་མཁའ་བསྐོར་བ་ལ་ཁང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་རུས་པ་དང་། ཆུ་རྒྱུས་དང་། ཤ་དང་། པགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ནམ་མཁའ་བསྐོར་བ་ལ་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་འོ། །" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ། จิตฺตมกฺกฏสฺส นิวาสโต วา กุฏิ. ยถาห – ཡང་ན་སེམས་ཀྱི་སྤྲེའུ་གནས་པའི་ཕྱིར་སྤྱིལ་བུ་ཞེས་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘อฏฺฐิกงฺกลกุฏิ เจ สา, มกฺกฏาวสโถ อิติ; มกฺกโฏ ปญฺจทฺวาราย, กุฏิกาย ปสกฺกิย; ทฺวาเรน อนุปริยาติ, ฆฏฺฏยนฺโต ปุนปฺปุน’’นฺติ. (เถรคา. ๑๒๕); "རུས་པའི་ཀེང་རུས་སྤྱིལ་བུ་འདི། །སྤྲེའུ་གནས་པའི་གནས་ཡིན་ཏེ། །སྒོ་ལྔ་ལྡན་པའི་སྤྱིལ་ཆུང་ལ། །སྤྲེའུ་ཞུགས་ནས་སྒོ་རྣམས་སུ། །ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྡེག་ཅིང་ཉུལ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། ། สา กุฏิ เยน ตณฺหามานทิฏฺฐิฉทเนน สตฺตานํ ฉนฺนตฺตา ปุนปฺปุนํ ราคาทิกิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยถาห – སྤྱིལ་བུ་དེ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ། ལྟ་བའི་ཐོག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བཀབ་པའི་ཕྱིར། ཡང་དང་ཡང་དུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཆར་ཤིན་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ; ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๔๕; เถรคา. ๔๔๗; ปริ. ๓๓๙); "བཀབ་པ་ལ་ནི་ཆར་འབབ་ཅིང་། །ཕྱེ་བ་ལ་ནི་ཆར་མི་འབབ། །དེ་ཕྱིར་བཀབ་པ་དབྱེ་བར་བྱ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་ཆར་མི་འབབ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། ། อยํ [Pg.29] คาถา ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตา ขนฺธเก เถรคาถายญฺจ. ขนฺธเก หิ ‘‘โย อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส กิเลสา จ ปุนปฺปุนํ อาปตฺติโย จ อติวสฺสนฺติ, โย ปน น ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส นาติวสฺสนฺตี’’ติ อิมํ อตฺถํ ปฏิจฺจ วุตฺตา. เถรคาถายํ ‘‘ยสฺส ราคาทิจฺฉทนํ อตฺถิ, ตสฺส ปุน อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิสมฺภวโต ฉนฺนมติวสฺสติ. โย วา อุปฺปนฺเน กิเลเส อธิวาเสติ, ตสฺเสว อธิวาสิตกิเลสจฺฉทนจฺฉนฺนา อตฺตภาวกุฏิ ปุนปฺปุนํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยสฺส ปน อรหตฺตมคฺคญาณวาเตน กิเลสจฺฉทนสฺส วิทฺธํสิตตฺตา วิวฏา, ตสฺส นาติวสฺสตี’’ติ. อยมตฺโถ อิธ อธิปฺเปโต. ภควตา หิ ยถาวุตฺตํ ฉทนํ ยถาวุตฺเตเนว นเยน วิทฺธํสิตํ, ตสฺมา ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ อาห. นิพฺพุโตติ อุปสนฺโต. คินีติ อคฺคิ. เยน หิ เอกาทสวิเธน อคฺคินา สพฺพมิทํ อาทิตฺตํ. ยถาห – ‘‘อาทิตฺตํ ราคคฺคินา’’ติ วิตฺถาโร. โส อคฺคิ ภควโต โพธิมูเลเยว อริยมคฺคสลิลเสเกน นิพฺพุโต, ตสฺมา ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ อาห. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་གནས་གཉིས་ཏེ། འདུལ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ (ཁནྡྷ་ཀ་) དང་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །འདུལ་བ་ཕྲན་ཚེགས་སུ་ནི། "གང་ཞིག་ལྟུང་བ་འཆབ་པར་བྱེད་པ་དེ་ལ། ཉོན་མོངས་པ་དང་ལྟུང་བ་རྣམས་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཤིན་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་ལ། གང་ཞིག་མི་འཆབ་པ་དེ་ལ་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་འབབ་བོ་" ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་སོ། །གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་དུ་ནི། "གང་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཐོག་ཡོད་པ་དེ་ལ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། བཀབ་པ་ལ་ཆར་ཤིན་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་གང་ཞིག་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེས་པ་ལ་དང་དུ་ལེན་པ་དེ་ཉིད་ལ། དང་དུ་བླངས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཐོག་གིས་བཀབ་པའི་ལུས་ཀྱི་སྤྱིལ་བུ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་ཆར་ཤིན་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཉོན་མོངས་པའི་ཐོག་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རླུང་གིས་བཅོམ་པས་ཕྱེ་བར་གྱུར་པ་དེ་ལ་ནི་ཆར་མི་འབབ་བོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་དོན་འདི་ཉིད་བཞེད་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཐོག་དེ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། "སྤྱིལ་བུ་ཕྱེ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཞི་བ་" (ནིབྦུ་ཏོ་) ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། །"མེ་" (གི་ནི་) ནི་མེའོ། །རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གི་མེ་གང་གིས་འདི་ཐམས་ཅད་འབར་བར་གྱུར་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། "འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེས་འབར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །མེ་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆུས་བསིལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར། "མེ་ནི་ཞི་བའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ วทนฺโต จ ธนิยํ อตุฏฺฐพฺเพน ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ, โอวทติ, อนุสาสติ. กถํ? ‘‘อกฺโกธโน’’ติ หิ วทมาโน, ธนิย, ตฺวํ ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ตุฏฺโฐ, โอทนปาโก จ ยาวชีวํ ธนปริกฺขเยน กตฺตพฺโพ, ธนปริกฺขโย จ อารกฺขาทิทุกฺขปทฏฺฐาโน, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกทุกฺขาภาเวน ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘วิคตขิโล’’ติ วทมาโน ตฺวํ ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต อกตกิจฺโจว ‘‘กตกิจฺโจหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, อหํ ปน ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต กตกิจฺโจว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส’’ติ วทมาโน ตฺวํ อนุตีเร มหิยา สมานวาโสติ ตุสฺสนฺโต จตุมาสนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ. นิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺเคน โหติ, โส จ ทุกฺโข, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน เอกรตฺติวาโสติ ตุสฺสนฺโต อนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ, อนิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺคาภาเวน โหติ, อาวาสสงฺคาภาโว จ สุโขติ สุเขเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. དེ་ལྟར་གསུངས་ཤིང་། དགའ་བར་མི་འོས་པའི་གནས་ལ་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དྷ་ནི་ཡ་ལ། རྣམ་པ་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་སྤྱོམ་པ་དང་། གདམས་པ་དང་། རྗེས་སུ་སློབ་པར་མཛད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་" ཞེས་གསུངས་པས། ཀྱེ་དྷ་ནི་ཡ། ཁྱོད་ནི་ "ངས་འབྲས་བསྲེགས་སོ་" ཞེས་དགའ་བར་བྱེད་མོད། འབྲས་བསྲེག་པ་ནི་ཚེ་གང་པོར་ནོར་ཟད་པར་བྱས་ནས་བྱ་དགོས་པ་དང་། ནོར་ཟད་པ་ནི་བསྲུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ལ་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། །ང་ནི་ "ང་ལ་ཁོང་ཁྲོ་མེད་དོ་" ཞེས་དགའ་བས་མཐོང་ཆོས་དང་ཚེ་ཕྱི་མའི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པས་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །"ཐ་བ་དང་བྲལ་བ་" ཞེས་གསུངས་པས། ཁྱོད་ནི་ "ངས་བཞོས་ཟིན་ཏོ་" ཞེས་དགའ་བར་བྱེད་དེ། བྱ་བ་མ་གྲུབ་བཞིན་དུ་ "བྱ་བ་གྲུབ་བོ་" ཞེས་བསམས་ནས་དགའ་བར་བྱེད། ང་ནི་ "ང་ནི་ཐ་བ་དང་བྲལ་བའོ་" ཞེས་དགའ་བས་བྱ་བ་གྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །"མ་ཧཱི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་མཚན་གཅིག་གནས་པ་" ཞེས་གསུངས་པས། ཁྱོད་ནི་མ་ཧཱི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་མཉམ་དུ་གནས་སོ་ཞེས་དགའ་བས་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་གཏན་ཆགས་སུ་གནས་པས་དགའ་བར་བྱེད། གཏན་ཆགས་སུ་གནས་པ་ནི་གནས་ལ་ཆགས་པ་ལས་འབྱུང་ཞིང་། དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ལ་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། །ང་ནི་མཚན་གཅིག་གནས་པའོ་ཞེས་དགའ་བས་གཏན་ཆགས་མ་ཡིན་པའི་གནས་པས་དགའ་བར་བྱེད། གཏན་ཆགས་མ་ཡིན་པའི་གནས་པ་ནི་གནས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་ལས་འབྱུང་ཞིང་། གནས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་ནི་བདེ་བ་ཡིན་པས། བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ‘‘วิวฏา [Pg.30] กุฏี’’ติ วทมาโน ตฺวํ ฉนฺนา กุฏีติ ตุสฺสนฺโต ฉนฺนเคหตาย ตุฏฺโฐ, เคเห จ เต ฉนฺเนปิ อตฺตภาวกุฏิกํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยาสิ, เอวํ สนฺเต อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ ตุสฺสนฺโต อตฺตภาวกุฏิยา กิเลสจฺฉทนาภาเวน ตุฏฺโฐ. เอวญฺจ เม วิวฏาย กุฏิยา น ตํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยํ, เอวํ สนฺเต ตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ วทมาโน ตฺวํ อาหิโต คินีติ ตุสฺสนฺโต อกตูปทฺทวนิวารโณว กตูปทฺทวนิวารโณสฺมีติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ. อหํ ปน นิพฺพุโต คินีติ ตุสฺสนฺโต เอกาทสคฺคิปริฬาหาภาวโต กตูปทฺทวนิวารณตาเยว ตุฏฺโฐติ ทีเปติ. ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน เอวํ วิคตทุกฺขานํ อนุปฺปตฺตสุขานํ กตสพฺพกิจฺจานํ อมฺหาทิสานํ เอตํ วจนํ โสภติ, อถ เจ ปตฺถยสิ, ปวสฺส เทว, น โน ตยิ วสฺสนฺเต วา อวสฺสนฺเต วา วุฑฺฒิ วา หานิ วา อตฺถิ, ตฺวํ ปน กสฺมา เอวํ วทสีติ ทีเปติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ วทนฺโต จ ธนิย อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ โอวทติ, อนุสาสตี’’ติ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ. "སྤྱིལ་བུ་ཕྱེ་བ་" ཞེས་གསུངས་པས། ཁྱོད་ནི་སྤྱིལ་བུ་བཀབ་པའོ་ཞེས་དགའ་བས་ཁང་པ་བཀབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་བྱེད། ཁྱོད་ཀྱི་ཁང་པ་བཀབ་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་སྤྱིལ་བུ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་ཆར་ཤིན་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་ལ། དེས་བསྐྱེད་པའི་ཆུ་ལུད་ཆེན་པོ་བཞིས་ཁྱོད་ཁྱེར་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་ཉེས་པར་འགྱུར་བས། དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ནི་དགའ་བར་མི་འོས་པ་ཉིད་ལ་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། །ང་ནི་ "སྤྱིལ་བུ་ཕྱེ་བའོ་" ཞེས་དགའ་བས་ལུས་ཀྱི་སྤྱིལ་བུ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་ཐོག་མེད་པས་དགའ་བར་བྱེད། དེ་ལྟར་ངའི་སྤྱིལ་བུ་ཕྱེ་བ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་ཆར་དེ་ཤིན་ཏུ་མི་འབབ་པས། དེས་བསྐྱེད་པའི་ཆུ་ལུད་ཆེན་པོ་བཞིས་ང་ཁྱེར་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་ཉེས་པར་མི་འགྱུར་བས། དེ་ལྟ་ན་ང་ནི་དགའ་བར་འོས་པ་ཉིད་ལ་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །"མེ་ནི་ཞི་བའོ་" ཞེས་གསུངས་པས། ཁྱོད་ནི་མེ་བཏང་བའོ་ཞེས་དགའ་བས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མ་བཟློག་བཞིན་དུ་ "ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟློག་གོ་" ཞེས་བསམས་ནས་དགའ་བར་བྱེད། ང་ནི་མེ་ཞི་བའོ་ཞེས་དགའ་བས་མེ་བཅུ་གཅིག་གི་གདུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟློག་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །"གལ་ཏེ་འདོད་ན་ལྷ་ཡིས་ཆར་ཕོབ་ཅིག་" ཅེས་གསུངས་པས། དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་ཞིང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་དང་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་གྲུབ་པའི་ང་ཚོ་ལྟ་བུ་ལ་ཚིག་འདི་མཛེས་སོ། །གལ་ཏེ་འདོད་ན་ལྷ་ཡིས་ཆར་ཕོབ་ཅིག ཁྱོད་ཀྱིས་ཆར་ཕབ་ཀྱང་རུང་མ་ཕབ་ཀྱང་རུང་ང་ཚོ་ལ་འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་མེད་དོ། །ཁྱོད་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་སྨྲ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དེས་ན་ "དེ་ལྟར་གསུངས་ཤིང་དགའ་བར་མི་འོས་པའི་གནས་ལ་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དྷ་ནི་ཡ་ལ། རྣམ་པ་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་སྤྱོམ་པ་དང་། གདམས་པ་དང་། རྗེས་སུ་སློབ་པར་མཛད་དོ་" ཞེས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། ། ๒๐. เอวมิมํ ภควตา วุตฺตํ คาถํ สุตฺวาปิ ธนิโย โคโป ‘‘โก อยํ คาถํ ภาสตี’’ติ อวตฺวา เตน สุภาสิเตน ปริตุฏฺโฐ ปุนปิ ตถารูปํ โสตุกาโม อปรมฺปิ คาถมาห ‘‘อนฺธกมกสา’’ติ. ตตฺถ อนฺธกาติ กาฬมกฺขิกานํ อธิวจนํ, ปิงฺคลมกฺขิกานนฺติปิ เอเก. มกสาติ มกสาเยว. น วิชฺชเรติ นตฺถิ. กจฺเฉติ ทฺเว กจฺฉา – นทีกจฺโฉ จ ปพฺพตกจฺโฉ จ. อิธ นทีกจฺโฉ. รุฬฺหติเณติ สญฺชาตติเณ. จรนฺตีติ ภตฺตกิจฺจํ กโรนฺติ. วุฏฺฐิมฺปีติ วาตวุฏฺฐิอาทิกา อเนกา วุฏฺฐิโย, ตา อาฬวกสุตฺเต ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปน วสฺสวุฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเหยฺยุนฺติ ขเมยฺยุํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถ ธนิโย เย อนฺธกมกสา สนฺนิปติตฺวา รุธิเร ปิวนฺตา มุหุตฺเตเนว คาโว อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, ตสฺมา วุฏฺฐิตมตฺเตเยว เต โคปาลกา ปํสุนา จ สาขาหิ จ [Pg.31] มาเรนฺติ, เตสํ อภาเวน คุนฺนํ เขมตํ, กจฺเฉ รุฬฺหติณจรเณน อทฺธานคมนปริสฺสมาภาวํ วตฺวา ขุทากิลมถาภาวญฺจ ทีเปนฺโต ‘‘ยถา อญฺเญสํ คาโว อนฺธกมกสสมฺผสฺเสหิ ทิสฺสมานา อทฺธานคมเนน กิลนฺตา ขุทาย มิลายมานา เอกวุฏฺฐินิปาตมฺปิ น สเหยฺยุํ, น เม ตถา คาโว, มยฺหํ ปน คาโว วุตฺตปฺปการาภาวา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตุํ วา วุฏฺฐิมฺปิ สเหยฺยุ’’นฺติ ทีเปติ. ༢༠. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཐོས་ནས་ཀྱང་། ཕྱུགས་རྫི་དྷ་ནི་ཡས་ "ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲ་བ་སུ་ཞིག་ཡིན་" ཞེས་མ་སྨྲས་པར། ལེགས་པར་གསུངས་པ་དེས་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ། ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཉན་པར་འདོད་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཞན་ཡང་སྨྲས་པ་ནི། "ལྡོང་མོ་དང་སྦྲང་བུ་" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེར་ "ལྡོང་མོ་" (ཨནྡྷ་ཀཱ་) ནི་སྦྲང་མ་ནག་པོའི་མིང་སྟེ། ཁ་ཅིག་ནི་སྦྲང་མ་སེར་སྐྱའི་མིང་ངོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། །"སྦྲང་བུ་" (མ་ཀ་སཱ་) ནི་སྦྲང་བུ་ཉིད་དོ། །"མི་གནོད་" (ན་ཝི་ཛྫ་རེ་) ནི་མེད་པའོ། །"གཤོངས་" (ཀཙྪེ་) ནི་གཤོངས་གཉིས་ཏེ། ཆུ་བོའི་གཤོངས་དང་རིའི་གཤོངས་སོ། །འདིར་ནི་ཆུ་བོའི་གཤོངས་སོ། །"རྩྭ་སྐྱེས་པ་" (རུ་ལྷ་提ཎེ་) ནི་རྩྭ་ལེགས་པར་སྐྱེས་པའོ། །"རྒྱུ་ཞིང་" (ཙ་རནྟི་) ནི་ཟས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་པའོ། །"ཆར་པ་ཡང་" (ཝུཊྛིམྤི་) ནི་རླུང་ཆར་ལ་སོགས་པའི་ཆར་པ་དུ་མ་ཡོད་དེ། དེ་དག་ནི་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་མདོ་ལས་གསལ་བར་བྱའོ། །འདིར་ནི་ཆར་པ་དཀྱུས་མ་ལ་བརྡེན་ནས་གསུངས་སོ། །"བཟོད་པར་འགྱུར་" (ས་ཧེ་ཡུཾ་) ནི་བཟོད་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འདིར་དྷ་ནི་ཡས་ལྡོང་མོ་དང་སྦྲང་བུ་གང་དག་འདུས་ནས་ཁྲག་འཐུངས་པས་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་བ་ལང་རྣམས་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་ཉེས་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཆར་བབས་མ་ཐག་ཏུ་ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་ས་རྡུལ་དང་ཤིང་ལོས་གསོད་པར་བྱེད་ལ། དེ་དག་མེད་པས་བ་ལང་རྣམས་བདེ་བ་དང་། གཤོངས་སུ་རྩྭ་སྐྱེས་པ་ཟོས་པས་ལམ་དུ་སོང་བའི་ངལ་བ་མེད་པ་དང་། ལྟོགས་ཤིང་སྐོམ་པའི་ངལ་བ་མེད་པ་སྟོན་ཏེ། "གཞན་གྱི་བ་ལང་རྣམས་ནི་ལྡོང་མོ་དང་སྦྲང་བུའི་རེག་པས་གདུང་ཞིང་ལམ་དུ་སོང་བས་ངལ་བ་དང་ལྟོགས་པས་ཉམས་ནས་ཆར་ཐེངས་གཅིག་བབས་པ་ཡང་བཟོད་པར་མི་འགྱུར་བ་ལྟར། ངའི་བ་ལང་རྣམས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། ངའི་བ་ལང་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་སྐྱོན་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར། ཆར་ཐེངས་གཉིས་སམ་གསུམ་བབས་ཀྱང་བཟོད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ๒๑. ตโต ภควา ยสฺมา ธนิโย อนฺตรทีเป วสนฺโต ภยํ ทิสฺวา, กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหามหึ ตริตฺวา, ตํ กจฺฉํ อาคมฺม ‘‘อหํ สุฏฺฐุ อาคโต, นิพฺภเยว ฐาเน ฐิโต’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห, สภเย เอว จ โส ฐาเน ฐิโต, ตสฺมา ตสฺส อาคมนฏฺฐานา อตฺตโน อาคมนฏฺฐานํ อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘พทฺธาสิ ภิสี’’ติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ โน พฺยญฺชนสภาคํ. ༢༡. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གི་ཕྱིར་དྷ་ནི་ཡ་ནི་མཚོ་གླིང་གི་བར་ན་གནས་ཤིང་འཇིགས་པ་མཐོང་ནས། གཟིངས་བཅོས་ཏེ་མ་ཧཱི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་ནས་གཤོངས་དེར་འོངས་ཏེ། "ང་ནི་ལེགས་པར་འོངས་ཤིང་འཇིགས་པ་མེད་པའི་གནས་སུ་གནས་སོ་" ཞེས་བསམས་ནས་དེ་ལྟར་སྨྲས་མོད། ཁོ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར། ཁོའི་འོངས་པའི་གནས་ལས་རང་གི་འོངས་པའི་གནས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་བསྔགས་པར་བཞེད་ནས། "གཟིངས་ནི་བཅོས་ཟིན་ཏོ་" ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། འདི་ནི་དོན་མཚུངས་པ་ཡིན་གྱི་ཚིག་མཚུངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ตตฺถ ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธกุลฺโล วุจฺจติ โลเก. อริยสฺส ปน ธมฺมวินเย อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. อริยมคฺโค หิ – དེ་ལ་གཟིངས་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ན་བཀྲམ་ཞིང་རྒྱ་ཆེར་བྱས་ཏེ་བཅིངས་པའི་གཟིངས་ལ་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ནི་འདི་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ‘‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมายนํ; นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑); “ལམ་དང་། བགྲོད་པ་དང་། འཇུག་ངོགས་དང་། ལམ་པོ། གཞུང་ལམ་དང་། འགྲོ་ལམ། གྲུ་དང་། བརྒལ་བའི་ཟམ་པ་དང་། གཟིངས་དང་། གཟིངས་ཆུང་དང་། བརྒལ་བའི་ཐེམ་པ་ཞེས་བྱའོ། །” ‘‘อทฺธานํ ปภโว เจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’. “བགྲོད་བྱའི་ལམ་དང་འབྱུང་ཁུངས་ཉིད་དུའང་གནས་དེ་དང་དེར་བསྟན་ཏོ། །” อิมายปิ คาถาย ภควา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ อตฺถํ อาหาติ เวทิตพฺโพ – ธนิย, ตฺวํ กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหึ ตริตฺวา, อิมํ ฐานมาคโต, ปุนปิ จ เต กุลฺโล พนฺธิตพฺโพ เอว ภวิสฺสติ, นที จ ตริตพฺพา, น เจตํ ฐานํ เขมํ. มยา ปน เอกจิตฺเต มคฺคงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ญาณพนฺธเนน พทฺธา อโหสิ ภิสิ. สา จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมปริปุณฺณตาย เอกรสภาวูปคตตฺตา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตเนน ปุน พนฺธิตพฺพปฺปโยชนาภาเวน เทวมนุสฺเสสุ เกนจิ โมเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย จ สุสงฺขตา. ตาย จมฺหิ ติณฺโณ, ปุพฺเพ ปตฺถิตํ ตีรปฺปเทสํ คโต. คจฺฉนฺโตปิ จ น โสตาปนฺนาทโย วิย กญฺจิเทว ปเทสํ คโต. อถ โข ปารคโต สพฺพาสวกฺขยํ สพฺพธมฺมปารํ ปรมํ เขมํ นิพฺพานํ คโต, ติณฺโณติ วา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ปารคโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต[Pg.32]. กึ วิเนยฺย ปารคโตติ เจ? วิเนยฺย โอฆํ, กาโมฆาทิจตุพฺพิธํ โอฆํ ตริตฺวา อติกฺกมฺม ตํ ปารํ คโตติ. อิทานิ จ ปน เม ปุน ตริตพฺพาภาวโต อตฺโถ ภิสิยา น วิชฺชติ, ตสฺมา มเมว ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔར་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཁོང་ལ་གདམས་ངག་གནང་ཞིང་དོན་འདི་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། དྷ་ནི་ཡ། ཁྱོད་ཀྱིས་གཟིངས་བཅོས་ཏེ་མ་ཧཱི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ནས་གནས་འདིར་འབྱོར་ཀྱང་། ཁྱོད་ཀྱིས་སླར་ཡང་གཟིངས་བཅོས་དགོས་ཤིང་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་དགོས་པས། གནས་འདི་ནི་བདེ་འཇགས་ཤིག་མ་ཡིན། ང་ནི་སེམས་གཅིག་གི་སྟེང་དུ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་བསྡུས་ཏེ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཆིང་བྱེད་ཀྱིས་གཟིངས་བཅིངས་ཟིན་ཏོ། །གཟིངས་དེ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཕན་ཚུན་མི་འགལ་བས་སླར་ཡང་བཅིང་བར་བྱ་བའི་དགོས་པ་མེད་པ་དང་། ལྷ་དང་མི་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་བཀྲོལ་བར་མི་ནུས་པས་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བཅོས་པ་ཡིན། དེས་ང་ནི་བརྒལ་ཏེ་སྔོན་ནས་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕ་རོལ་གྱི་ས་ཕྱོགས་སུ་ཕྱིན་ཏོ། །འགྲོ་བའི་ཚེ་ན་ཡང་རྒྱུན་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ས་ཕྱོགས་འགའ་ཞིག་ཙམ་དུ་ཕྱིན་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་དང་། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕ་རོལ་དང་། མཆོག་ཏུ་བདེ་འཇགས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་ཕྱིན་ཏོ། །ཡང་ན་ ‘བརྒལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་དང་། ‘ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའོ། །ཅི་ཞིག་བསལ་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེ་ན། ཆུ་བོ་བསལ་ནས་ཏེ། འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་ནས་ཕ་རོལ་དེར་ཕྱིན་པའོ། །ད་ལྟ་ང་ལ་སླར་ཡང་བརྒལ་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་གཟིངས་ཀྱི་དགོས་པ་མེད། དེའི་ཕྱིར་ང་ཉིད་ཀྱིས་ ‘ལྷ་ལྷ་མོ་ཁྱོད་འདོད་ན་ཆར་ཕོབ་ཅིག’ ཅེས་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། ། ๒๒. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ปุริมนเยเนว ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ อิมํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โคปีติ ภริยํ นิทฺทิสติ. อสฺสวาติ วจนกรา กึการปฏิสาวินี. อโลลาติ มาตุคาโม หิ ปญฺจหิ โลลตาหิ โลโล โหติ – อาหารโลลตาย, อลงฺการโลลตาย, ปรปุริสโลลตาย, ธนโลลตาย, ปาทโลลตาย. ตถา หิ มาตุคาโม ภตฺตปูวสุราทิเภเท อาหาเร โลลตาย อนฺตมโส ปาริวาสิกภตฺตมฺปิ ภุญฺชติ, หตฺโถตาปกมฺปิ ขาทติ, ทิคุณํ ธนมนุปฺปทตฺวาปิ สุรํ ปิวติ. อลงฺการโลลตาย อญฺญํ อลงฺการํ อลภมาโน อนฺตมโส อุทกเตลเกนปิ เกเส โอสณฺเฑตฺวา มุขํ ปริมชฺชติ. ปรปุริสโลลตาย อนฺตมโส ปุตฺเตนปิ ตาทิเส ปเทเส ปกฺโกสิยมาโน ปฐมํ อสทฺธมฺมวเสน จินฺเตติ. ธนโลลตาย ‘‘หํสราชํ คเหตฺวาน สุวณฺณา ปริหายถ’’. ปาทโลลตาย อารามาทิคมนสีโล หุตฺวา สพฺพํ ธนํ วินาเสติ. ตตฺถ ธนิโย ‘‘เอกาปิ โลลตา มยฺหํ โคปิยา นตฺถี’’ติ ทสฺเสนฺโต อโลลาติ อาห. ༢༢. དེ་ཐོས་ནས་དྷ་ནི་ཡས་སྔར་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ “ང་ཡི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ནི་ཁ་ལ་ཉན་པ་ཡིན།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ ‘གོ་པཱི་’ ཞེས་པས་ནི་ཆུང་མ་ལ་གོ་བར་བྱེད་དོ། ། ‘ཁ་ལ་ཉན་པ་’ ཞེས་པ་ནི་བཀའ་བཞིན་སྒྲུབ་ཅིང་ཅི་བྱ་ཉན་པའོ། ། ‘གཡེམ་པ་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི། བུད་མེད་ནི་གཡེམ་པ་ལྔས་གཡེམ་པར་འགྱུར་ཏེ། ཟས་ལ་གཡེམ་པ་དང་། རྒྱན་ལ་གཡེམ་པ་དང་། སྐྱེས་པ་གཞན་ལ་གཡེམ་པ་དང་། ནོར་ལ་གཡེམ་པ་དང་། རྐང་པ་ལ་གཡེམ་པའོ། །འདི་ལྟར་བུད་མེད་ནི་འབྲས་ཟན་དང་། ཁུར་བ་དང་། ཆང་ལ་སོགས་པའི་ཟས་ལ་གཡེམ་པས་མཐར་ཞག་ལོན་པའི་ཟན་ཡང་ཟ་བར་བྱེད། ལག་པ་སྲོ་བའི་ཟས་ཀྱང་ཟ་བར་བྱེད། རིན་གོང་ལྡབ་གཉིས་སྤྲད་ནས་ཀྱང་ཆང་འཐུང་བར་བྱེད་དོ། །རྒྱན་ལ་གཡེམ་པས་རྒྱན་གཞན་མ་རྙེད་ན་མཐར་ཆུ་དང་འབྲུ་མར་བསྲེས་པས་ཀྱང་སྐྲ་ཤད་ཅིང་གདོང་འཕྱག་པར་བྱེད་དོ། །སྐྱེས་པ་གཞན་ལ་གཡེམ་པས་མཐར་རང་གི་བུས་ཀྱང་དེ་འདྲའི་གནས་སུ་བོས་ཚེ་ཐོག་མར་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་སེམས་སོ། །ནོར་ལ་གཡེམ་པས་ “ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་བཟུང་ནས་གསེར་ལས་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །རྐང་པ་ལ་གཡེམ་པས་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པར་འགྲོ་བའི་གཤིས་ཀ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་ནོར་ཐམས་ཅད་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་དྷ་ནི་ཡས་ “ང་ཡི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ལ་གཡེམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད།” ཅེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་ ‘གཡེམ་པ་མེད་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། ทีฆรตฺตํ สํวาสิยาติ ทีฆกาลํ สทฺธึ วสมานา โกมารภาวโต ปภุติ เอกโต วฑฺฒิตา. เตน ปรปุริเส น ชานาตีติ ทสฺเสติ. มนาปาติ เอวํ ปรปุริเส อชานนฺตี มเมว มนํ อลฺลียตีติ ทสฺเสติ. ตสฺสา น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ ‘‘อิตฺถนฺนาเมน นาม สทฺธึ อิมาย หสิตํ วา ลปิตํ วา’’ติ เอวํ ตสฺสา น สุณามิ, กญฺจิ อติจารโทสนฺติ ทสฺเสติ. ‘ཡུན་རིང་པོར་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ལྷན་ཅིག་གནས་ཤིང་གཞོན་ནུའི་དུས་ནས་བཟུང་གཅིག་ཏུ་འཚར་ལོངས་བྱུང་བའོ། །དེས་ཁོ་མོས་སྐྱེས་པ་གཞན་མི་ཤེས་པར་སྟོན་ཏོ། ། ‘ཡིད་དུ་འོང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་སྐྱེས་པ་གཞན་མི་ཤེས་པར་ང་ཉིད་ཀྱི་ཡིད་ལ་ཆགས་པར་སྟོན་ཏོ། ། ‘ཁོ་མོའི་སྡིག་པ་ཅི་ཡང་མི་ཐོས་’ ཞེས་པ་ནི་ “མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་མོ་འདིས་བགད་པ་འམ་སྨྲས་སོ།” ཞེས་པ་ལྟར་ཁོ་མོའི་ལོག་པར་གཡེམ་པའི་ཉེས་པ་ཅི་ཡང་མི་ཐོས་པར་སྟོན་ཏོ། ། ๒๓. อถ ภควา เอเตหิ คุเณหิ โคปิยา ตุฏฺฐํ ธนิยํ โอวทนฺโต ปุริมนเยเนว ‘‘จิตฺตํ มม อสฺสว’’นฺติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ, พฺยญฺชนสภาคญฺจ. ตตฺถ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ ตุฏฺโฐ, สา ปน เต อสฺสวา [Pg.33] ภเวยฺย วา น วา; ทุชฺชานํ ปรจิตฺตํ, วิเสสโต มาตุคามสฺส. มาตุคามญฺหิ กุจฺฉิยา ปริหรนฺตาปิ รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ ทุรกฺขจิตฺตตฺตา เอว น สกฺกา ตุมฺหาทิเสหิ อิตฺถี อโลลาติ วา สํวาสิยาติ วา มนาปาติ วา นิปฺปาปาติ วา ชานิตุํ. มยฺหํ ปน จิตฺตํ อสฺสวํ โอวาทปฏิกรํ มม วเส วตฺตติ, นาหํ ตสฺส วเส วตฺตามิ. โส จสฺส อสฺสวภาโว ยมกปาฏิหาริเย ฉนฺนํ วณฺณานํ อคฺคิธาราสุ จ อุทกธาราสุ จ ปวตฺตมานาสุ สพฺพชนสฺส ปากโฏ อโหสิ. อคฺคินิมฺมาเน หิ เตโชกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพํ อุทกนิมฺมาเน อาโปกสิณํ, นีลาทินิมฺมาเน นีลาทิกสิณานิ. พุทฺธานมฺปิ หิ ทฺเว จิตฺตานิ เอกโต นปฺปวตฺตนฺติ, เอกเมว ปน อสฺสวภาเวน เอวํ วสวตฺติ อโหสิ. ตญฺจ โข ปน สพฺพกิเลสพนฺธนาปคมา วิมุตฺตํ, วิมุตฺตตฺตา ตเทว อโลลํ, น ตว โคปี. ทีปงฺกรพุทฺธกาลโต จ ปภุติ ทานสีลาทีหิ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตตฺตา สํวาสิยํ, น ตว โคปี. ตเทตํ อนุตฺตเรน ทมเถน ทมิตตฺตา สุทนฺตํ, สุทนฺตตฺตา อตฺตโน วเสน ฉทฺวารวิเสวนํ ปหาย มเมว อธิปฺปายมนสฺส วเสนานุวตฺตนโต มนาปํ, น ตว โคปี. ༢༣. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡོན་ཏན་འདི་དག་གིས་རང་གི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ལ་མགུ་བའི་དྷ་ནི་ཡ་ལ་གདམས་ངག་གནང་ཞིང་སྔར་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དོན་དང་ཚིག་མཚུངས་པའི་ “ང་ཡི་སེམས་ནི་ཁ་ལ་ཉན་པ་ཡིན།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འདིའི་དགོངས་པ་ནི། “དྷ་ནི་ཡ། ཁྱོད་ནི་ ‘ང་ཡི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ནི་ཁ་ལ་ཉན་པ་ཡིན།’ ཞེས་མགུ་བར་གྱུར་ཀྱང་། མོ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཁ་ལ་ཉན་པར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་བ་ནི་ངེས་པ་མེད། གཞན་གྱི་སེམས་ནི་ཤེས་པར་དཀའ་ཞིང་། ཁྱད་པར་དུ་བུད་མེད་ཀྱི་སེམས་ནི་ཤེས་པར་དཀའོ། །བུད་མེད་ནི་མངལ་དུ་ཁུར་ནས་བསྲུངས་ཀྱང་བསྲུང་མི་ནུས་པས། དེ་ལྟར་སེམས་བསྲུང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཁྱོད་འདྲ་བས་བུད་མེད་འདི་ནི་གཡེམ་པ་མེད་པ་འམ། ལྷན་ཅིག་གནས་པ་འམ། ཡིད་དུ་འོང་བ་འམ། སྡིག་པ་མེད་པ་ཞིག་གོ་ཞེས་ཤེས་མི་ནུས་སོ། །ང་ཡི་སེམས་ནི་ཁ་ལ་ཉན་ཅིང་གདམས་ངག་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས་ང་ཡི་དབང་དུ་འགྱུར་གྱི། ང་ནི་དེའི་དབང་དུ་མི་འགྲོའོ། །སེམས་དེ་ཉིད་ཁ་ལ་ཉན་པའི་རང་བཞིན་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་སྐབས་སུ་ཁ་དོག་དྲུག་ལྡན་གྱི་མེའི་རྒྱུན་དང་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་པའི་ཚེ་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །མེ་སྤྲུལ་བའི་ཚེ་ན་མེའི་ཟད་པར་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་དགོས་ཤིང་། ཆུ་སྤྲུལ་བའི་ཚེ་ན་ཆུའི་ཟད་པར་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་དགོས་ལ། སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་སྤྲུལ་བའི་ཚེ་ན་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཟད་པར་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་དགོས་སོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་ཡང་སེམས་གཉིས་ཅིག་ཅར་དུ་མི་འབྱུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སེམས་གཅིག་ཉིད་ཁ་ལ་ཉན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དེ་ལྟར་དབང་དུ་གྱུར་པ་ཡིན། སེམས་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་སེམས་དེ་ཉིད་གཡེམ་པ་མེད་པ་ཡིན་གྱི། ཁྱོད་ཀྱི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་དུས་ནས་བཟུང་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་སེམས་འདི་ཉིད་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཡིན་གྱི། ཁྱོད་ཀྱི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སེམས་འདི་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་འདུལ་བས་བཏུལ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་དུལ་བ་ཡིན་ལ། ཤིན་ཏུ་དུལ་བའི་ཕྱིར་རང་གི་དབང་གིས་སྒོ་དྲུག་ལ་སྤྱོད་པ་སྤངས་ཏེ་ང་ཉིད་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡིན་གྱི། ཁྱོད་ཀྱི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ปาปํ ปน เม น วิชฺชตีติ อิมินา ปน ภควา ตสฺส อตฺตโน จิตฺตสฺส ปาปาภาวํ ทสฺเสติ, ธนิโย วิย โคปิยา. โส จสฺส ปาปาภาโว น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเลเยว, เอกูนตึส วสฺสานิ สราคาทิกาเล อคารมชฺเฌ วสนฺตสฺสาปิ เวทิตพฺโพ. ตทาปิ หิสฺส อคาริยภาวานุรูปํ วิญฺญุปฏิกุฏฺฐํ กายทุจฺจริตํ วา วจีทุจฺจริตํ วา มโนทุจฺจริตํ วา น อุปฺปนฺนปุพฺพํ. ตโต ปรํ มาโรปิ ฉพฺพสฺสานิ อนภิสมฺพุทฺธํ, เอกํ วสฺสํ อภิสมฺพุทฺธนฺติ สตฺต วสฺสานิ ตถาคตํ อนุพนฺธิ ‘‘อปฺเปว นาม วาลคฺคนิตุทนมตฺตมฺปิสฺส ปาปสมาจารํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. โส อทิสฺวาว นิพฺพินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ – “ང་ལ་སྡིག་པ་མི་མངའོ། །” ཞེས་པས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་སེམས་ལ་སྡིག་པ་མེད་པར་སྟོན་ཏེ། དྷ་ནི་ཡས་རང་གི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ལ་བསྟན་པ་བཞིན་ནོ། །ཁོང་ལ་སྡིག་པ་མེད་པ་དེ་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། ལོ་ཉི་ཤུ་རྩ་དགུའི་རིང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་ཚེ་ཡང་ཡོད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་ཚེ་ཡང་ཁོང་ལ་ཁྱིམ་པའི་གནས་སྐབས་དང་མཐུན་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་བྱ་བའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཅི་ཡང་སྔོན་ཆད་སྐྱེས་མ་མྱོང་ངོ། །དེའི་འོག་ཏུ་བདུད་ཀྱིས་ཀྱང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་མ་སངས་རྒྱས་པའི་ལོ་དྲུག་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ལོ་གཅིག་སྟེ། ལོ་བདུན་གྱི་རིང་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ། “ཁོང་གི་སྡིག་པའི་སྤྱོད་པ་རྟ་རྔའི་རྩེ་མོས་གཙགས་པ་ཙམ་ཞིག་མཐོང་བར་འགྱུར་རམ།” སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །ཁོས་ཅི་ཡང་མ་མཐོང་བར་ཡིད་སྐྱོ་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ; โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘); “ལོ་བདུན་གྱི་རིང་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི། །རྗེས་སུ་གོམ་པ་རེ་རེ་བཞིན་དུ་འབྲངས། །དྲན་ལྡན་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ལ། །གླགས་སྐབས་ཅུང་ཟད་ཙམ་ཡང་མ་རྙེད་དོ། །” พุทฺธกาเลปิ นํ อุตฺตรมาณโว สตฺต มาสานิ อนุพนฺธิ อาภิสมาจาริกํ ทฏฺฐุกาโม. โส กิญฺจิ วชฺชํ อทิสฺวาว ปริสุทฺธสมาจาโร ภควาติ คโต. จตฺตาริ หิ ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. ยถาห – སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་སུ་ཡང་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཨུཏྟ་རས་ཁོང་གི་ཀུན་སྤྱོད་ལ་བརྟག་པར་འདོད་ནས་ཟླ་བ་བདུན་གྱི་རིང་ལ་རྗེས་སུ་འབྲངས་སོ། །ཁོས་ཉེས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་མཐོང་བར་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཞིག་གོ།” ཞེས་སྨྲས་ནས་སོང་ངོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བསྲུང་བར་མི་བྱ་བ་བཞི་མངའ་སྟེ། འདི་སྐད་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། ‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.34], ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปริสุทฺธกายสมาจาโร, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’ติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธมโนสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธาชีโว, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส มิจฺฉาชีโว, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๘). “དགེ་སློང་དག། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བསྲུང་བར་མི་བྱ་བ་འདི་བཞི་མངའོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་པས། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ ‘གཞན་གྱིས་ང་ཡི་འདི་མ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག’ ཅེས་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་མེད། ངག་གི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། དགེ་སློང་དག། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་འཚོ་བ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་པས། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ ‘གཞན་གྱིས་ང་ཡི་འདི་མ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག’ ཅེས་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་མེད་དོ། །” เอวํ ยสฺมา ตถาคตสฺส จิตฺตสฺส น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเล, ปุพฺเพปิ ปาปํ นตฺถิ เอว, ตสฺมา อาห – ‘‘ปาปํ ปน เม น วิชฺชตี’’ติ. ตสฺสาธิปฺปาโย – มเมว จิตฺตสฺส ปาปํ น สกฺกา สุณิตุํ, น ตว โคปิยา. ตสฺมา ยทิ เอเตหิ คุเณหิ ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སེམས་ལ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དུས་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། སྔོན་གྱི་དུས་སུ་ཡང་སྡིག་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་པའི་ཕྱིར། “ང་ལ་སྡིག་པ་མི་མངའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིའི་དགོངས་པ་ནི། ང་ཡི་སེམས་ཀྱི་སྡིག་པ་ནི་ཐོས་པར་མི་ནུས་ཀྱི། ཁྱོད་ཀྱི་ཆུང་མ་གོ་པཱི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་གལ་ཏེ་ཡོན་ཏན་འདི་དག་གིས་མགུ་ནས་ “ལྷ་ལྷ་མོ་ཁྱོད་འདོད་ན་ཆར་ཕོབ་ཅིག” ཅེས་སྨྲ་བར་བྱ་ན། ངས་ནི་དེ་སྐད་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། ། ๒๔. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตรสายนํ ปิวิตุกาโม อตฺตโน ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตเวตนภโตหมสฺมี’’ติ. ตตฺถ อตฺตเวตนภโตติ อตฺตนิเยเนว ฆาสจฺฉาทเนน ภโต, อตฺตโนเยว กมฺมํ กตฺวา ชีวามิ, น ปรสฺส เวตนํ คเหตฺวา ปรสฺส กมฺมํ กโรมีติ ทสฺเสติ. ปุตฺตาติ ธีตโร จ ปุตฺตา จ, เต สพฺเพ ปุตฺตาตฺเวว เอกชฺฌํ วุจฺจนฺติ. สมานิยาติ สนฺนิหิตา อวิปฺปวุฏฺฐา. อโรคาติ นิราพาธา, สพฺเพว อูรุพาหุพลาติ ทสฺเสติ. เตสํ น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ เตสํ โจราติ วา ปรทาริกาติ วา ทุสฺสีลาติ วา กิญฺจิ ปาปํ น สุณามีติ. ༢༤. དེ་ཐོས་ནས་དྷ་ནི་ཡས་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་བདུད་རྩི་འཐུང་བར་འདོད་ཅིང་། རང་ཉིད་རང་དབང་ཡིན་པའི་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “ང་ནི་རང་གི་གླ་པའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ ‘རང་གི་གླ་པ་’ ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་ཟས་གོས་ཀྱིས་གསོ་བ་སྟེ། རང་གི་ལས་ཁོ་ན་བྱས་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་གྱི། གཞན་གྱི་གླ་རྔན་བླངས་ནས་གཞན་གྱི་ལས་མི་བྱེད་པར་སྟོན་ཏོ། ། ‘བུ་’ ཞེས་པ་ནི་བུ་མོ་དང་བུ་གཉིས་ཀ་ལ་གོ་ཞིང་། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་བུ་ཞེས་བརྗོད་དོ། ། ‘མཐུན་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་འདུས་ཤིང་སོ་སོར་མ་གྱེས་པའོ། ། ‘ནད་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ནད་མེད་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་ཀྱང་བརླ་དང་ལག་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྟོན་ཏོ། ། ‘ཁོང་ཚོའི་སྡིག་པ་ཅི་ཡང་མི་ཐོས་’ ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཚོ་ནི་རྐུན་མ་འམ། ལོག་པར་གཡེམ་པ་འམ། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་སྡིག་པ་ཅི་ཡང་མི་ཐོས་པའོ། ། ๒๕. เอวํ วุตฺเต ภควา ปุริมนเยเนว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – ‘‘นาหํ ภตโก’’ติ. อตฺราปิ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ตฺวํ ‘‘ภุชิสฺโสหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, ปรมตฺถโต จ อตฺตโน กมฺมํ กริตฺวา ชีวนฺโตปิ ทาโส เอวาสิ ตณฺหาทาสตฺตา, ภตกวาทา จ น ปริมุจฺจสิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕). ปรมตฺถโต ปน นาหํ ภตโกสฺมิ กสฺสจิ. อหญฺหิ กสฺสจิ ปรสฺส วา อตฺตโน วา ภตโก น โหมิ. กึ การณา? ยสฺมา [Pg.35] นิพฺพิฏฺเฐน จรามิ สพฺพโลเก. อหญฺหิ ทีปงฺกรปาทมูลโต ยาว โพธิ, ตาว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ภตโก อโหสึ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน นิพฺพิฏฺโฐ นิพฺพิโส ราชภโต วิย. เตเนว นิพฺพิฏฺเฐน สพฺพญฺญุภาเวน โลกุตฺตรสมาธิสุเขน จ ชีวามิ. ตสฺส เม อิทานิ อุตฺตริกรณียสฺส กตปริจยสฺส วา อภาวโต อปฺปหีนปฏิสนฺธิกานํ ตาทิสานํ วิย ปตฺตพฺโพ โกจิ อตฺโถ ภติยา น วิชฺชติ. ‘‘ภฏิยา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺมา ยทิ ภุชิสฺสตาย ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ. ༢༥. དེ་སྐད་སྨྲས་པ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔར་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དྷ་ནི་ཡ་ལ་གདམས་ངག་གནང་ཞིང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། “ང་ནི་གླ་པ་མ་ཡིན།” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚིག་གི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འདིའི་དགོངས་པ་ནི། ཁྱོད་ནི་ ‘ང་ནི་རང་དབང་ཡིན།’ ཞེས་བསམས་ནས་མགུ་བར་གྱུར་ཀྱང་། དོན་དམ་པར་རང་གི་ལས་བྱས་ནས་འཚོ་ཡང་སྲེད་པའི་བྲན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བྲན་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གླ་པ་ཞེས་པའི་མིང་ལས་ཀྱང་མི་ཐར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། “འཇིག་རྟེན་ནི་མི་གང་བ་དང་། ཆོག་མི་ཤེས་པ་དང་། སྲེད་པའི་བྲན་ནོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་དམ་པར་ནི་ང་སུ་ཞིག་གི་གླ་པའང་མ་ཡིན་ཏེ། ང་ནི་གཞན་ནམ་རང་གི་གླ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དུ་རང་གིས་བསྒྲུབས་པས་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ང་ནི་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་ནས་བཟུང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གླ་པ་བྱས་སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཚེ་ན་ནི་རྒྱལ་པོའི་གླ་པ་རྒས་པ་བཞིན་དུ་རང་གིས་བསྒྲུབས་པ་ཐོབ་ཅིང་འཇིགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་རང་གིས་བསྒྲུབས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བདེ་བས་འཚོ་བར་བྱེད་དོ། །ང་ལ་ད་ལྟ་སླར་བྱ་བའི་ལས་སམ། བྱས་པ་བསགས་པའི་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མ་སྤངས་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་བཞིན་དུ་གླ་རྔན་གྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དགོས་པ་ཅི་ཡང་མེད། ‘གླ་རྔན་གྱིས་’ ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཞིག་གོ། དེའི་ཕྱིར་གལ་ཏེ་རང་དབང་ཉིད་ལ་མགུ་ནས་ “ལྷ་ལྷ་མོ་ཁྱོད་འདོད་ན་ཆར་ཕོབ་ཅིག” ཅེས་སྨྲ་བར་བྱ་ན། ངས་ནི་དེ་སྐད་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། ། ๒๖. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย อติตฺโตว สุภาสิตามเตน อตฺตโน ปญฺจปฺปการโคมณฺฑลปริปุณฺณภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถิ วสา’’ติ. ตตฺถ วสาติ อทมิตวุฑฺฒวจฺฉกา. เธนุปาติ เธนุํ ปิวนฺตา ตรุณวจฺฉกา, ขีรทายิกา วา คาโว. โคธรณิโยติ คพฺภินิโย. ปเวณิโยติ วยปฺปตฺตา พลีพทฺเทหิ สทฺธึ เมถุนปตฺถนกคาโว. อุสโภปิ ควมฺปตีติ โย โคปาลเกหิ ปาโต เอว นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา, ปญฺจงฺคุลํ ทตฺวา, มาลํ พนฺธิตฺวา – ‘‘เอหิ, ตาต, คาโว โคจรํ ปาเปตฺวา รกฺขิตฺวา อาเนหี’’ติ เปสียติ, เอวํ เปสิโต จ ตา คาโว อโคจรํ ปริหริตฺวา, โคจเร จาเรตฺวา, สีหพฺยคฺฆาทิภยา ปริตฺตายิตฺวา อาเนติ, ตถารูโป อุสโภปิ ควมฺปติ อิธ มยฺหํ โคมณฺฑเล อตฺถีติ ทสฺเสสิ. ༢༦. དེ་ཐོས་ནས་དྷ་ནི་ཡ་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པའི་བདུད་རྩིས་མི་ངོམས་པར་རང་གི་བ་ལང་གི་ཁྱུ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། "བཞོན་མ་ཡོད།" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལ་"བཞོན་མ་"ཞེས་པ་ནི་མ་བཏུལ་བའི་བེའུ་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ། །"བེའུ་འཐུང་"ཞེས་པ་ནི་བཞོན་མ་ལས་འོ་མ་འཐུང་བའི་བེའུ་གཞོན་ནུ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་འོ་མ་སྦྱིན་པའི་བ་རྣམས་སོ། །"བ་མངལ་ལྡན་"ཞེས་པ་ནི་མངལ་ཁུར་བ་རྣམས་སོ། །"བ་རྒྱུད་ལྡན་"ཞེས་པ་ནི་ལང་ཚོ་ལ་བབས་ཤིང་གླང་གོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཁྲིག་པ་འདོད་པའི་བ་རྣམས་སོ། །"ཁྱུ་མཆོག་བ་ལང་གི་བདག་པོ་"ཞེས་པ་ནི། ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་སྔ་དྲོ་ཉིད་ནས་ཁྲུས་བྱས། ཟས་བྱིན། ཕྱག་སོར་ལྔའི་རི་མོ་བཏབ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཅིངས་ཏེ། "གཅེས་པ། ཚུར་ཤོག་ལ། བ་ལང་རྣམས་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་བཀྲི་ཞིང་བསྲུངས་ཏེ་ཕྱིར་ཁྱེར་ཤོག" ཅེས་བཏང་བ་ན། དེ་ལྟར་བཏང་བའི་ཁྱུ་མཆོག་དེས་བ་ལང་རྣམས་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ལས་བཟློག་ཅིང་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་རྩྭ་སྐྱོང་བར་བྱེད་ལ། སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་ལས་བསྲུངས་ཏེ་ཕྱིར་འཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ཁྱུ་མཆོག་བ་ལང་གི་བདག་པོ་ཡང་འདིར་བདག་གི་བ་ལང་གི་ཁྱུ་ནང་ན་ཡོད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའོ། ། ๒๗. เอวํ วุตฺเต ภควา ตเถว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ ปจฺจนีกคาถํ อาห ‘‘นตฺถิ วสา’’ติ. เอตฺถ เจส อธิปฺปาโย – อิธ อมฺหากํ สาสเน อทมิตฏฺเฐน วุฑฺฒฏฺเฐน จ วสาสงฺขาตา ปริยุฏฺฐานา วา, ตรุณวจฺฉเก สนฺธาย วสานํ มูลฏฺเฐน ขีรทายินิโย สนฺธาย ปคฺฆรณฏฺเฐน เธนุปาสงฺขาตา อนุสยา วา, ปฏิสนฺธิคพฺภธารณฏฺเฐน โคธรณิสงฺขาตา ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารเจตนา วา, สํโยคปตฺถนฏฺเฐน ปเวณิสงฺขาตา ปตฺถนา ตณฺหา วา, อาธิปจฺจฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เสฏฺฐฏฺเฐน จ ควมฺปติอุสภสงฺขาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วา นตฺถิ, สฺวาหํ อิมาย สพฺพโยคกฺเขมภูตาย นตฺถิตาย ตุฏฺโฐ. ตฺวํ ปน โสกาทิวตฺถุภูตาย อตฺถิตาย ตุฏฺโฐ[Pg.36]. ตสฺมา สพฺพโยคกฺเขมตาย ตุฏฺฐสฺส มเมเวตํ ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. ༢༧. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་དུ་དྷ་ནི་ཡ་ལ་གདམས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། "བཞོན་མ་མེད།" ཅེས་པའོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདིར་བདག་ཅག་གི་བསྟན་པ་འདི་ལ། མ་བཏུལ་བའི་དོན་དང་ཆེར་སྐྱེས་པའི་དོན་གྱིས་"བཞོན་མ་"ཞེས་བྱ་བའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་རྣམས་སམ། བེའུ་གཞོན་ནུ་ལ་དམིགས་ནས་བཞོན་མའི་རྩ་བའི་དོན་དང་། འོ་མ་སྦྱིན་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཛག་པའི་དོན་གྱིས་"བེའུ་འཐུང་"ཞེས་བྱ་བའི་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་སམ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་མངལ་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་"བ་མངལ་ལྡན་"ཞེས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སེམས་པ་རྣམས་སམ། འདུ་འཕྲད་འདོད་པའི་དོན་གྱིས་"བ་རྒྱུད་ལྡན་"ཞེས་བྱ་བའི་རེ་བའི་སྲེད་པ་རྣམས་སམ། དབང་བྱེད་པའི་དོན་དང་། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་དང་། གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་"ཁྱུ་མཆོག་བ་ལང་གི་བདག་པོ་"ཞེས་བྱ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་མེད་དོ། །བདག་ནི་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འབྲས་སུ་གྱུར་པའི་མེད་པ་འདི་ལ་དགའ་འོ། །ཁྱོད་ནི་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཡོད་པ་ལ་དགའ་འོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ལས་ཐར་བའི་བདེ་བ་ལ་དགའ་བའི་བདག་ཉིད་ཁོ་ནས་"གལ་ཏེ་འདོད་ན་ལྷ་ཆར་ཕོབ་ཅིག" ཅེས་སྨྲ་བར་རིགས་སོ་ཞེས་པའོ། ། ๒๘. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตํ อมตรสํ อธิคนฺตุกาโม อตฺตโน โคคณสฺส ขิลพนฺธนสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขิลา นิขาตา’’ติ. ตตฺถ ขิลาติ คุนฺนํ พนฺธนตฺถมฺภา. นิขาตาติ อาโกเฏตฺวา ภูมิยํ ปเวสิตา ขุทฺทกา มหนฺตา ขณิตฺวา ฐปิตา. อสมฺปเวธีติ อกมฺปกา. ทามาติ วจฺฉกานํ พนฺธนตฺถาย กตา คนฺถิตปาสยุตฺตา รชฺชุพนฺธนวิเสสา. มุญฺชมยาติ มุญฺชติณมยา. นวาติ อจิรกตา. สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานา, สุวฏฺฏิตสณฺฐานา วา. น หิ สกฺขินฺตีติ เนว สกฺขิสฺสนฺติ. เธนุปาปิ เฉตฺตุนฺติ ตรุณวจฺฉกาปิ ฉินฺทิตุํ. ༢༨. དེ་ཡང་ཐོས་ནས་དྷ་ནི་ཡ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་ལེགས་པར་བཤད་པའི་བདུད་རྩིའི་རོ་ཐོབ་པར་འདོད་ཅིང་། རང་གི་བ་ལང་གི་ཁྱུ་ཕུར་པ་ལ་བཏགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། "ཕུར་པ་བཏབ།" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལ་"ཕུར་པ་"ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་འདོགས་པའི་ཀ་བ་རྣམས་སོ། །"བཏབ་པ་"ཞེས་པ་ནི་བརྡུངས་ཏེ་ས་ལ་བཅུག་པ་དང་། ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་རྣམས་ས་བྲུས་ཏེ་བཙུགས་པ་རྣམས་སོ། །"མི་གཡོ་བ་"ཞེས་པ་ནི་མི་འགུལ་བ་རྣམས་སོ། །"ཐག་པ་"ཞེས་པ་ནི་བེའུ་རྣམས་འཆིང་བའི་ཕྱིར་བྱས་པའི་མདུད་པ་དང་ཞགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཐག་པ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་སོ། །"མུཉྫ་ལས་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་མུཉྫ་ལས་བྱས་པ་རྣམས་སོ། །"གསར་པ་"ཞེས་པ་ནི་བྱས་ནས་རིང་པོ་མ་ལོན་པ་རྣམས་སོ། །"ལེགས་པར་བསྒྲིལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དབྱིབས་ལེགས་པའམ། ཡང་ན་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བསྒྲིལ་བའི་དབྱིབས་ཅན་རྣམས་སོ། །"མི་ནུས་སོ"ཞེས་པ་ནི་གཏན་ནས་མི་ནུས་པའོ། །"བེའུ་འཐུང་གིས་ཀྱང་གཅོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་བེའུ་གཞོན་ནུ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གཅོད་པའོ། ། ๒๙. เอวํ วุตฺเต ภควา ธนิยสฺส อินฺทฺริย-ปริปากกาลํ ญตฺวา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ อภาสิ ‘‘อุสโภริว เฉตฺวา’’ติ. ตตฺถ อุสโภติ โคปิตา โคปริณายโก โคยูถปติ พลีพทฺโท. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘ควสตเชฏฺโฐ อุสโภ, สหสฺสเชฏฺโฐ วสโภ, สตสหสฺสเชฏฺโฐ นิสโภ’’ติ. อปเร ‘‘เอกคามเขตฺเต เชฏฺโฐ อุสโภ, ทฺวีสุ เชฏฺโฐ วสโภ, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหโต นิสโภ’’ติ. สพฺเพเปเต ปปญฺจา, อปิจ โข ปน อุสโภติ วา วสโภติ วา นิสโภติ วา สพฺเพเปเต อปฺปฏิสมฏฺเฐน เวทิตพฺพา. ยถาห – ‘‘นิสโภ วต โภ สมโณ โคตโม’’ติ (สํ. นิ. ๑.๓๘). ร-กาโร ปทสนฺธิกโร. พนฺธนานีติ รชฺชุพนฺธนานิ กิเลสพนฺธนานิ จ. นาโคติ หตฺถี. ปูติลตนฺติ คโฬจีลตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโย, วสฺสสติโกปิ สุนโข กุกฺกุโร, ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวาปิ คโฬจีลตา อสารกตฺเตน ‘‘ปูติลตา’’ติ วุจฺจติ. ทาลยิตฺวาติ ฉินฺทิตฺวา. คพฺภญฺจ เสยฺยญฺจ คพฺภเสยฺยํ. ตตฺถ คพฺภคฺคหเณน ชลาพุชโยนิ, เสยฺยคฺคหเณน อวเสสา. คพฺภเสยฺยมุเขน วา สพฺพาปิ ตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. ༢༩. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དྷ་ནི་ཡའི་དབང་པོ་སྨིན་པའི་དུས་མཁྱེན་ནས། སྔོན་གྱི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་གདམས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་བདེན་པ་བཞི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། "ཁྱུ་མཆོག་བཞིན་དུ་བཅད་ནས།" ཅེས་པའོ། །དེ་ལ་"ཁྱུ་མཆོག་"ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་ཕ་དང་། བ་ལང་གི་སྣ་འཁྲིད་པ་དང་། བ་ལང་གི་ཁྱུ་དཔོན་དང་། གླང་གོའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་"བ་ལང་བརྒྱའི་གཙོ་བོ་ནི་ཁྱུ་མཆོག་ཡིན། སྟོང་གི་གཙོ་བོ་ནི་བ་སབྷ་ཡིན། འབུམ་གྱི་གཙོ་བོ་ནི་ནི་སབྷ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་"གྲོང་གཅིག་གི་ས་ཞིང་ནང་གི་གཙོ་བོ་ནི་ཁྱུ་མཆོག་ཡིན། གྲོང་གཉིས་ཀྱི་ནང་གི་གཙོ་བོ་ནི་བ་སབྷ་ཡིན། ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པ་ནི་ནི་སབྷ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་སྨྲའོ། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སྤྲོས་པ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་ཁྱུ་མཆོག་གམ། བ་སབྷའམ། ནི་སབྷ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། "ཀྱེ་མ་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ནི་ནི་སབྷ་ཉིད་དོ། །" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །"ར་"ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའོ། །"འཆིང་བ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་ཐག་པའི་འཆིང་བ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འཆིང་བ་རྣམས་སོ། །"གླང་པོ་"ཞེས་པ་ནི་ཐལ་དཀར་རོ། །"འཁྲི་ཤིང་རུལ་པ་"ཞེས་པ་ནི་ག་ལོ་ཙཱིའི་འཁྲི་ཤིང་ངོ་། །དཔེར་ན་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་ལུས་ཀྱང་ལུས་རུལ་པ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། ལོ་བརྒྱ་ལོན་པའི་ཁྱི་ལའང་ཁྱི་ཆུང་ཞེས་བྱ་བ་དང་། དེ་ཉིན་སྐྱེས་པའི་ཅེ་སྤྱང་ལའང་ཅེ་སྤྱང་རྒན་པོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གསར་དུ་སྐྱེས་པའི་ག་ལོ་ཙཱིའི་འཁྲི་ཤིང་ལའང་སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་"འཁྲི་ཤིང་རུལ་པ་"ཞེས་བརྗོད་དོ། །"བཅས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བཅད་ནས་སོ། །"མངལ་དང་ཉལ་ས་"ནི་མངལ་གྱི་ཉལ་སའོ། །དེ་ལ་"མངལ་"ཞེས་པས་ནི་རྡུལ་སྐྱེས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་བསྟན་ལ། "ཉལ་ས་"ཞེས་པས་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་མངལ་གྱི་ཉལ་ས་ཞེས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཚིག་གི་དོན་ལས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ། ། อยํ [Pg.37] ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ พนฺธเนน ตุฏฺโฐ, อหํ ปน พนฺธเนน อฏฺฏียนฺโต ถามวีริยูเปโต มหาอุสโภริว พนฺธนานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ จตุตฺถอริยมคฺคถามวีริเยน เฉตฺวา, นาโค ปูติลตํว ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนพนฺธนานิ เหฏฺฐามคฺคตฺตยถามวีริเยน ทาลยิตฺวา, อถ วา อุสโภริว พนฺธนานิ อนุสเย นาโค ปูติลตํว ปริยุฏฺฐานานิ เฉตฺวา ทาลยิตฺวาว ฐิโต. ตสฺมา น ปุน คพฺภเสยฺยํ อุเปสฺสํ. โสหํ ชาติทุกฺขวตฺถุเกหิ สพฺพทุกฺเขหิ ปริมุตฺโต โสภามิ – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน. ตสฺมา สเจ ตฺวมฺปิ อหํ วิย วตฺตุมิจฺฉสิ, ฉินฺท ตานิ พนฺธนานีติ. เอตฺถ จ พนฺธนานิ สมุทยสจฺจํ, คพฺภเสยฺยา ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘น อุเปสฺส’’นฺติ เอตฺถ อนุปคโม อนุปาทิเสสวเสน, ‘‘เฉตฺวา ทาลยิตฺวา’’ติ เอตฺถ เฉโท ปทาลนญฺจ สอุปาทิเสสวเสน นิโรธสจฺจํ, เยน ฉินฺทติ ปทาเลติ จ, ตํ มคฺคสจฺจนฺติ. འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དྷ་ནི་ཡ། ཁྱོད་ནི་འཆིང་བས་དགའ་ལ། བདག་ནི་འཆིང་བས་སྐྱོ་ཞིང་མཐུ་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ། འཆིང་བ་སྟེ་གོང་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལྔ་པོ་རྣམས་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་པའི་མཐུ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བཅད་ཅིང་། གླང་པོ་ཆེས་འཁྲི་ཤིང་རུལ་པ་བཞིན་དུ་འོག་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་འཆིང་བ་ལྔ་པོ་རྣམས་འོག་མའི་ལམ་གསུམ་གྱི་མཐུ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བཅད་དེ། ཡང་ན་ཁྱུ་མཆོག་གིས་འཆིང་བ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་དང་། གླང་པོ་ཆེས་འཁྲི་ཤིང་རུལ་པ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་རྣམས་བཅད་ཅིང་བཅོམ་ནས་གནས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཕྱིར་མངལ་གྱི་ཉལ་སར་མི་འགྲོའོ། །བདག་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཡོངས་སུ་ཐར་ཏེ། "གལ་ཏེ་འདོད་ན་ལྷ་ཆར་ཕོབ་ཅིག" ཅེས་སྨྲ་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱང་བདག་བཞིན་དུ་སྨྲ་བར་འདོད་ན། འཆིང་བ་དེ་དག་ཆོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །འདིར་འཆིང་བ་རྣམས་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། མངལ་གྱི་ཉལ་ས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། "མི་འགྲོའོ་"ཞེས་པ་འདིར་མི་འགྲོ་བ་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། "བཅད་ཅིང་བཅོམ་ནས་"ཞེས་པ་འདིར་གཅོད་པ་དང་འཇོམས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་འགོག་པའི་བདེན་པ་བསྟན་ལ། གང་གིས་གཅོད་ཅིང་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། ། เอวเมตํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ สุตฺวา คาถาปริโยสาเน ธนิโย จ ปชาปติ จสฺส ทฺเว จ ธีตโรติ จตฺตาโร ชนา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ ธนิโย อเวจฺจปฺปสาทโยเคน ตถาคเต มูลชาตาย ปติฏฺฐิตาย สทฺธาย ปญฺญาจกฺขุนา ภควโต ธมฺมกายํ ทิสฺวา ธมฺมตาย โจทิตหทโย จินฺเตสิ – ‘‘พนฺธนานิ ฉินฺทึ, คพฺภเสยฺโย จ เม นตฺถี’’ติ อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ยาว ภวคฺคา โก อญฺโญ เอวํ สีหนาทํ นทิสฺสติ อญฺญตฺร ภควตา, อาคโต นุ โข เม สตฺถาติ. ตโต ภควา ฉพฺพณฺณรสฺมิชาลวิจิตฺรํ สุวณฺณรสเสกปิญฺชรํ วิย สรีราภํ ธนิยสฺส นิเวสเน มุญฺจิ ‘‘ปสฺส ทานิ ยถาสุข’’นฺติ. དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཐོས་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐར་དྷ་ནི་ཡ་དང་། ཁྱིམ་ཐབ་མ་དང་། ཁོང་གི་བུ་མོ་གཉིས་ཏེ་སྐྱེ་བོ་བཞི་པོ་རྣམས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་དྷ་ནི་ཡ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པས། རྩ་བ་ནས་སྐྱེས་ཤིང་བརྟན་པར་གྱུར་པའི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་བཅོམ་ལན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་མཐོང་ནས། ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་བསྐུལ་བའི་སྙིང་དང་ལྡན་པས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། "བདག་གིས་འཆིང་བ་རྣམས་བཅད་ཅིང་། བདག་ལ་མངལ་གྱི་ཉལ་ས་ཡང་མེད་དོ་"ཞེས་མནར་མེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་གཏོགས་པ་གཞན་སུ་ཞིག་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པར་ནུས། བདག་གི་སྟོན་པ་བྱོན་པ་ལོས་ཡིན་སྙམ་མོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་གི་དྲྭ་བས་མཛེས་ཤིང་གསེར་གྱི་ཁུ་བས་བྱུགས་པ་ལྟ་བུའི་སྐུའི་འོད་ཟེར་དྷ་ནི་ཡའི་ཁྱིམ་དུ་བཏང་སྟེ། "ད་ནི་ཅི་བདེ་བར་ལྟོས་ཤིག" ཅེས་གསུངས་སོ། ། ๓๐. อถ ธนิโย อนฺโต ปวิฏฺฐจนฺทิมสูริยํ วิย สมนฺตา ปชฺชลิตปทีปสหสฺสสมุชฺชลิตมิว จ นิเวสนํ ทิสฺวา ‘‘อาคโต ภควา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตสฺมึเยว จ สมเย เมโฆปิ ปาวสฺสิ. เตนาหุ สงฺคีติการา ‘‘นินฺนญฺจ ถลญฺจ ปูรยนฺโต’’ติ. ตตฺถ นินฺนนฺติ ปลฺลลํ. ถลนฺติ อุกฺกูลํ. เอวเมตํ อุกฺกูลวิกูลํ สพฺพมฺปิ สมํ กตฺวา ปูรยนฺโต มหาเมโฆ ปาวสฺสิ, วสฺสิตุํ อารภีติ วุตฺตํ โหติ. ตาวเทวาติ ยํ ขณํ ภควา สรีราภํ มุญฺจิ, ธนิโย จ ‘‘สตฺถา เม อาคโต’’ติ สทฺธามยํ จิตฺตาภํ [Pg.38] มุญฺจิ, ตํ ขณํ ปาวสฺสีติ. เกจิ ปน ‘‘สูริยุคฺคมนมฺปิ ตสฺมึเยว ขเณ’’ติ วณฺณยนฺติ. ༣༠. དེ་ནས་དྷ་ནི་ཡས་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་ཞུགས་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་གསལ་ཞིང་། སྒྲོན་མེ་སྟོང་ཕྲག་མངོན་པར་སྦར་བ་ལྟ་བུའི་ཁྱིམ་མཐོང་ནས། "བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་ཏོ། །" སྙམ་པའི་སེམས་བསྐྱེད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་དུས་སུ་སྤྲིན་ཆེན་པོས་ཀྱང་ชར་ཕབ་བོ། །དེ་བས་ན་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་"གཤོངས་དང་གོང་རྣམས་གང་བར་བྱེད་བཞིན་དུ།" ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་"གཤོངས་"ཞེས་པ་ནི་གཤོངས་སའོ། །"གོང་"ཞེས་པ་ནི་ས་མཐོན་པོའོ། །དེ་ལྟར་ས་མཐོ་དམན་ཐམས་ཅད་མཉམ་པར་བྱས་ཏེ་གང་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་སྤྲིན་ཆེན་པོས་ཆར་ཕབ་ཅིང་། ཆར་འབབ་པ་བརྩམས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"དེ་མ་ཐག་ཏུ་"ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྐུའི་འོད་ཟེར་བཏང་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་དང་། དྷ་ནི་ཡས་ཀྱང་"བདག་གི་སྟོན་པ་བྱོན་ཏོ། །" ཞེས་དད་པ་ལས་གྲུབ་པའི་སེམས་ཀྱི་འོད་ཟེར་བཏང་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་ཆར་བབས་སོ་ཞེས་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་"ཉི་མ་ཤར་བའང་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་འཆད་དོ། ། ๓๑-๓๒. เอวํ ตสฺมึ ธนิยสฺส สทฺธุปฺปาทตถาคโตภาสผรณสูริยุคฺคมนกฺขเณ วสฺสโต เทวสฺส สทฺทํ สุตฺวา ธนิโย ปีติโสมนสฺสชาโต อิมมตฺถํ อภาสถ ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา’’ติ ทฺเว คาถา วตฺตพฺพา. ༣༡-༣༢. དེ་ལྟར་དྷ་ནི་ཡ་ལ་དད་པ་སྐྱེས་པ་དང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་འོད་ཟེར་འཕྲོས་པ་དང་། ཉི་མ་ཤར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཆར་འབབ་པའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། དྷ་ནི་ཡ་ནི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེས་ཏེ། དོན་འདི་ལ་དམིགས་ནས་"བདག་ཅག་གི་རྙེད་པ་ནི་ཀྱེ་མ་ཆེན་པོའོ། །" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་སྨྲས་སོ། ། ตตฺถ ยสฺมา ธนิโย สปุตฺตทาโร ภควโต อริยมคฺคปฏิเวเธน ธมฺมกายํ ทิสฺวา, โลกุตฺตรจกฺขุนา รูปกายํ ทิสฺวา, โลกิยจกฺขุนา สทฺธาปฏิลาภํ ลภิ. ตสฺมา อาห – ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา, เย มยํ ภควนฺตํ อทฺทสามา’’ติ. ตตฺถ วต อิติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต. โน อิติ อมฺหากํ. อนปฺปกาติ วิปุลา. เสสํ อุตฺตานเมว. สรณํ ตํ อุเปมาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฏิเวเธเนวสฺส สิทฺธํ สรณคมนํ, ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว คโต, อิทานิ วาจาย อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กโรติ. มคฺควเสน วา สนฺนิยฺยาตนสรณตํ อจลสรณตํ ปตฺโต, ตํ ปเรสํ วาจาย ปากฏํ กโรนฺโต ปณิปาตสรณคมนํ คจฺฉติ. จกฺขุมาติ ภควา ปกติทิพฺพปญฺญาสมนฺตพุทฺธจกฺขูหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สรณํ ตํ อุเปม จกฺขุมา’’ติ. ‘‘สตฺถา โน โหหิ ตุวํ มหามุนี’’ติ อิทํ ปน วจนํ สิสฺสภาวูปคมเนนาปิ สรณคมนํ ปูเรตุํ ภณติ, โคปี จ อหญฺจ อสฺสวา, พฺรหฺมจริยํ สุคเต จรามเสติ อิทํ สมาทานวเสน. དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་དྷ་ནི་ཡ་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པས་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་མཐོང་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྤྱན་གྱིས་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མཐོང་ལ། འཇིག་རྟེན་པའི་སྤྱན་གྱིས་དད་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེ་བས་ན། "བདག་ཅག་གི་རྙེད་པ་ནི་ཀྱེ་མ་ཆེན་པོ་སྟེ། གང་བདག་ཅག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་བའོ། །" ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལ་"ཀྱེ་མ་" ཞེས་པ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །"བདག་ཅག་གི་" ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་གི་འོ། །"ཆེན་པོ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །"ཁྱོད་ལ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་"ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཅི་སྟེ་ལམ་རྟོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་གི་སྐྱབས་འགྲོ་གྲུབ་ཟིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ངེས་པར་སོང་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། ད་ནི་ངག་གི་སྒོ་ནས་བདག་ཉིད་འབུལ་བའི་སྐྱབས་འགྲོ་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བདག་ཉིད་འབུལ་བའི་སྐྱབས་འགྲོ་སྟེ་མི་གཡོ་བའི་སྐྱབས་འགྲོ་ཐོབ་པ་ནི། དེ་ཉིད་གཞན་དག་ལ་ངག་གི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལ་འགྲོ་བའོ། །"སྤྱན་ལྡན་"ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཐ་མལ་པའི་སྤྱན་དང་། ལྷའི་སྤྱན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་དང་། ཀུན་བཟང་གི་སྤྱན་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ཏེ་སྤྱན་ལྔ་དང་ལྡན་པས་སྤྱན་ལྡན་ནོ། །དེ་ལ་བོས་ནས་"སྤྱན་ལྡན་ཁྱོད་ལ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་"ཞེས་སྨྲས་སོ། །"ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་ཁྱོད་བདག་ཅག་གི་སྟོན་པ་མཛོད།" ཅེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་སློབ་མའི་དངོས་པོར་ཁས་ལེན་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སྐྱབས་འགྲོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྨྲས་ལ། "བ་ལང་སྐྱོང་མ་དང་བདག་གཉིས་བཀའ་ཉན་ཞིང་། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་བསྟན་པ་ལ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པར་བགྱིའོ་"ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་སོ། ། ตตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรติมคฺคสมณธมฺมสาสนสทารสนฺโตสานเมตํ อธิวจนํ. ‘‘พฺรหฺมจารี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๓) หิ เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิทํ โข ปน เม ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มคฺโค. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) สมณธมฺโม. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) สาสนํ. དེ་ལ་"ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཁྲིག་པ་ལས་ལྡོག་པ་དང་། ལམ་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་དང་། བསྟན་པ་དང་། རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །"ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་འཁྲིག་པ་ལས་ལྡོག་པ་ལ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །"པཉྩ་ཤིཁ་འདི་ནི་བདག་གི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྟེ་གཏན་དུ་སྐྱོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ལམ་མོ། །"ཤཱ་རིའི་བུ་བདག་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པར་ཤེས་སོ། །" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་སོ། །"ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ནི་འབྱོར་ཞིང་རྒྱས་པ་སྟེ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་བསྟན་པའོ། ། ‘‘มยญฺจ [Pg.39] ภริยา นาติกฺกมาม, อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ; อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม, ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗) – "བདག་ཅག་གིས་ཀྱང་ཆུང་མ་ལས་མི་འདའ་ལ། བདག་ཅག་ལས་ཀྱང་ཆུང་མ་མི་འདའོ། །དེ་དག་མ་གཏོགས་པར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པས། དེ་བས་བདག་ཅག་གི་བྱིས་པ་རྣམས་མི་འཆི་འོ། །" ཞེས་པ་ལྟར་རོ། ། เอวมาทีสุ สทารสนฺโตโส. อิธ ปน สมณธมฺมพฺรหฺมจริยปุพฺพงฺคมํ อุปริมคฺคพฺรหฺมจริยมธิปฺเปตํ. สุคเตติ สุคตสฺส สนฺติเก. ภควา หิ อนฺตทฺวยมนุปคฺคมฺม สุฏฺฐุ คตตฺตา, โสภเณน จ อริยมคฺคคมเนน สมนฺนาคตตฺตา, สุนฺทรญฺจ นิพฺพานสงฺขาตํ ฐานํ คตตฺตา สุคโตติ วุจฺจติ. สมีปตฺเถ เจตฺถ ภุมฺมวจนํ, ตสฺมา สุคตสฺส สนฺติเกติ อตฺโถ. จรามเสติ จราม. ยญฺหิ ตํ สกฺกเต จรามสีติ วุจฺจติ, ตํ อิธ จรามเสติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ ภณนฺติ. เตเนว เจตฺถ อายาจนตฺถํ สนฺธาย ‘‘จเรม เส’’ติปิ ปาฐํ วิกปฺเปนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. འདི་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལས་རང་གི་ཆུང་མ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཀྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གོང་མའི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་དགོངས་སོ།། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་དྲུང་དུའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཐའ་གཉིས་སུ་མ་ལྷུང་བར་ལེགས་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། མཛེས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་གཤེགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གནས་བཟང་པོར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་བདུན་པ་གནས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཉེ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་དྲུང་དུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ།། སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་སྤྱོད་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་སྤྱོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་དེ་ཉིད་འདིར་སྤྱོད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ནི་ "སེ་" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་ལ་དགོངས་ནས་ "carema se" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་རྣམ་པར་རྟོག་གོ། གང་ཞིག་འཐད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་བཟུང་བར་བྱའོ།། เอวํ ธนิโย พฺรหฺมจริยจรณาปเทเสน ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชฺชปโยชนํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ชาตีมรณสฺส ปารคู, ทุกฺขสฺสนฺตกรา ภวามเส’’ติ. ชาติมรณสฺส ปารํ นาม นิพฺพานํ, ตํ อรหตฺตมคฺเคน คจฺฉาม. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกราติ อภาวกรา. ภวามเสติ ภวาม, อถ วา อโห วต มยํ ภเวยฺยามาติ. ‘‘จรามเส’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว ตํ เวทิตพฺพํ. เอวํ วตฺวาปิ จ ปุน อุโภปิ กิร ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ โน ภควา’’ติ เอวํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสูติ. དེ་ལྟར་དྷ་ནི་ཡས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་ཅིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དགོས་པ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། "སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པ་དག་ཏུ་བདག་ཅག་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་ཕ་རོལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ། དེར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འགྲོ་བར་བྱའོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིའོ།། མཐར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་བྱེད་པ་དག་གོ། འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བར་བྱའོ།། ཡང་ན་ཀྱེ་མ་བདག་ཅག་འགྱུར་བར་ཤོག་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། "སྤྱོད་དོ་" ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་གསུངས་ནས་ཀྱང་ཡང་བསྐྱར་གཉིས་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་བདག་ཅག་རབ་ཏུ་ཕྱུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་པར་གྲགས་སོ།། ๓๓. อถ มาโร ปาปิมา เอวํ เต อุโภปิ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจนฺเต ทิสฺวา – ‘‘อิเม มม วิสยํ อติกฺกมิตุกามา, หนฺท เนสํ อนฺตรายํ กโรมี’’ติ อาคนฺตฺวา ฆราวาเส คุณํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ นนฺทตีติ ตุสฺสติ โมทติ. ปุตฺเตหีติ ปุตฺเตหิปิ ธีตเรหิปิ, สหโยคตฺเถ, กรณตฺเถ วา กรณวจนํ, ปุตฺเตหิ สห นนฺทติ, ปุตฺเตหิ กรณภูเตหิ นนฺทตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุตฺติมาติ ปุตฺตวา ปุคฺคโล. อิตีติ เอวมาห. มาโรติ วสวตฺติภูมิยํ อญฺญตโร ทามริกเทวปุตฺโต. โส หิ สฏฺฐานาติกฺกมิตุกามํ ชนํ [Pg.40] ยํ สกฺโกติ, ตํ มาเรติ. ยํ น สกฺโกติ, ตสฺสปิ มรณํ อิจฺฉติ. เตน ‘‘มาโร’’ติ วุจฺจติ. ปาปิมาติ ลามกปุคฺคโล, ปาปสมาจาโร วา. สงฺคีติการานเมตํ วจนํ, สพฺพคาถาสุ จ อีทิสานิ. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ. ยสฺส คาโว อตฺถิ, โสปิ โคปิโย, โคหิ สห, โคหิ วา กรณภูเตหิ ตเถว นนฺทตีติ อตฺโถ. ༣༣. དེ་ནས་བདུད་སྡིག་ཅན་གྱིས་དེ་གཉིས་ཀས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་འདེབས་པ་མཐོང་ནས། "འདི་དག་ནི་ངའི་ཡུལ་ལས་འདས་པར་འདོད་པ་ཡིན་པས། འདི་དག་ལ་བར་ཆད་བྱའོ།།" ཞེས་འོངས་ཏེ་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྟོན་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། "བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར།" ཞེས་པའོ།། དེ་ལ་དགའ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་མགུ་ཞིང་རངས་པའོ།། བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་བུ་དང་བུ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། ལྷན་ཅིག་པའི་དོན་ཏམ། བྱེད་པའི་དོན་གྱི་བྱེད་སྒྲ་སྟེ། བུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་དགའ་བའམ། བུ་རྣམས་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལས་དགའ་བར་འགྱུར་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། བུ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་བུ་ཡོད་པའི་གང་ཟག་གོ། ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། བདུད་ཅེས་པ་ནི་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ས་ལ་གནས་པའི་ལྷའི་བུ་གྱེན་ལོག་བྱེད་པ་ཞིག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོ་རང་གི་གནས་ལས་འདས་པར་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་ལ་ནུས་པ་དེ་གསོད་པར་བྱེད་ལ། གང་ལ་མི་ནུས་པ་དེའི་འཆི་བ་འདོད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ "བདུད་" ཅེས་བྱའོ།། སྡིག་ཅན་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དམན་པའམ། སྡིག་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ།། འདི་ནི་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདི་ལྟར་སྣང་ངོ།། ཇི་ལྟར་བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཕྱུགས་བདག་ཀྱང་བ་ལང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བར་འགྱུར་རོ།། གང་ལ་བ་ལང་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཕྱུགས་བདག་སྟེ། བ་ལང་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གམ། བ་ལང་རྣམས་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལས་དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ།། เอวํ วตฺวา อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ, ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตตฺถ อุปธีติ จตฺตาโร อุปธโย – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามา หิ ‘‘ยํ ปญฺจกามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต อุปธียติ เอตฺถ สุขนฺติ อิมินา วจนตฺเถน อุปธีติ วุจฺจนฺติ. ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโตติ. อิธ ปน กามูปธิ อธิปฺเปโต. โส สตฺตสงฺขารวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สตฺตปฏิพทฺโธ ปธาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุตฺเตหิ โคหี’’ติ วตฺวา การณมาห – ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา อิเม กามูปธี นรสฺส นนฺทนา, นนฺทยนฺติ นรํ ปีติโสมนสฺสํ อุปสํหรนฺตา, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ, ตฺวญฺจ ปุตฺติมา โคปิโย จ, ตสฺมา เอเตหิ, นนฺท, มา ปพฺพชฺชํ ปาฏิกงฺขิ. ปพฺพชิตสฺส หิ เอเต อุปธโย น สนฺติ, เอวํ สนฺเต ตฺวํ ทุกฺขสฺสนฺตํ ปตฺเถนฺโตปิ ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสี’’ติ. དེ་ལྟར་གསུངས་ནས་ད་ནི་དོན་དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་ཏེ། "ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ནི་མི་ཡི་དགའ་བ་ཡིན།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་སྟེ། འདོད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། ཕུང་པོའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའོ།། འདོད་པ་རྣམས་ནི་ "འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་བརྟེན་ནས་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་གང་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་རོ་མྱོང་བའོ།།" ཞེས་གསུངས་པའི་བདེ་བའི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་བདེ་བ་ཉེ་བར་འཇོག་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཕུང་པོ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་སྲིད་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་འདོད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་དགོངས་སོ།། དེ་ནི་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་སེམས་ཅན་དང་འབྲེལ་བ་ནི་གཙོ་བོ་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ་ "བུ་དང་བ་ལང་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་གསུངས་ནས་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་པ་ནི། "ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ནི་མི་ཡི་དགའ་བ་ཡིན།" ཞེས་པའོ།། དེའི་དོན་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་འདི་དག་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་ཡིན་ཞིང་། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པས་མི་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། "བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར་ལ། ཕྱུགས་བདག་ཀྱང་བ་ལང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བར་འགྱུར། ཁྱོད་ཀྱང་བུ་དང་ལྡན་པ་དང་ཕྱུགས་བདག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་དག་གིས་དགའ་བར་གྱིས་ཤིག རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མ་འདོད་ཅིག རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་འདི་དག་མེད་པས། དེ་ལྟར་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་འདོད་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་པའོ།། อิทานิ ตสฺสปิ อตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ ‘‘น หิ โส นนฺทติ, โย นิรูปธี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ยสฺเสเต อุปธโย นตฺถิ, โส ปิเยหิ ญาตีหิ วิปฺปยุตฺโต นิพฺโภคูปกรโณ น นนฺทติ, ตสฺมา ตฺวํ อิเม อุปธโย วชฺเชตฺวา ปพฺพชิโต ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสีติ. ད་ནི་དོན་དེའི་ཡང་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་ཏེ། "ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མི་དགའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། གང་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་འདི་དག་མེད་པ་དེ་ནི། སྡུག་པའི་གཉེན་འདུན་རྣམས་དང་བྲལ་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་དང་ཡོ་བྱད་མེད་པས་མི་དགའ་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་འདི་དག་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། ๓๔. อถ ภควา ‘‘มาโร อยํ ปาปิมา อิเมสํ อนฺตรายาย อาคโต’’ติ วิทิตฺวา ผเลน ผลํ ปาเตนฺโต วิย ตาเยว มาเรนาภตาย อุปมาย มารวาทํ ภินฺทนฺโต ตเมว คาถํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘อุปธิ [Pg.41] โสกวตฺถู’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. อยํ ปน อธิปฺปาโย – มา, ปาปิม, เอวํ อวจ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. สพฺเพเหว หิ ปิเยหิ, มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, อนติกฺกมนีโย อยํ วิธิ, เตสญฺจ ปิยมนาปานํ ปุตฺตทารานํ ควาสฺสวฬวหิรญฺญสุวณฺณาทีนํ วินาภาเวน อธิมตฺตโสกสลฺลสมปฺปิตหทยา สตฺตา อุมฺมตฺตกาปิ โหนฺติ ขิตฺตจิตฺตา, มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺมา เอวํ คณฺห – โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว โสจตีติ. กึ การณา? อุปธี หิ นรสฺส โสจนา. ยสฺมา จ อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, ตสฺมา เอว ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรูปธิ’’. โย อุปธีสุ สงฺคปฺปหาเนน นิรุปธิ โหติ, โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน, กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน, เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ นาม ปกฺขี สกุโณ …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เอวํ สพฺพโสกสมุคฺฆาตา ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรุปธี’’ติ. อิติ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ โวสาเปสิ. อถ วา โย นิรุปธิ, โย นิกฺกิเลโส, โส น โสจติ. ยาวเทว หิ กิเลสา สนฺติ, ตาวเทว สพฺเพ อุปธโย โสกปฺผลาว โหนฺติ. กิเลสปฺปหานา ปน นตฺถิ โสโกติ. เอวมฺปิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ โวสาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ธนิโย จ โคปี จ อุโภปิ ปพฺพชึสุ. ภควา อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิ. เต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกรึสุ. วสนฏฺฐาเน จ เนสํ โคปาลกา วิหารํ กาเรสุํ. โส อชฺชาปิ โคปาลกวิหาโรตฺเวว ปญฺญายตีติ. ༣༤. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "བདུད་སྡིག་ཅན་འདི་ནི་འདི་དག་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པར་འོངས་སོ།།" ཞེས་མཁྱེན་ནས། ཤིང་ཏོག་གིས་ཤིང་ཏོག་འབེབས་པ་བཞིན་དུ། བདུད་ཀྱིས་བཀོད་པའི་དཔེ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བདུད་ཀྱི་སྨྲ་བ་བཅག་སྟེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་བཟློག་ནས་ "ཉེ་བར་ལེན་པ་ནི་མྱ་ངན་གྱི་གནས་སོ།།" ཞེས་སྟོན་བཞིན་དུ། "བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། སྡིག་ཅན་ཁྱོད་ "བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བར་འགྱུར།" ཞེས་དེ་ལྟར་མ་སྨྲས་ཤིག གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྡུག་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་ཞིང་སོ་སོར་འགྱུར་བ་ནི་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་ལ། སྡུག་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་། བ་ལང་དང་། རྟ་དང་། དྲེལ་དང་། གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་ལ་མྱ་ངན་གྱི་ཟུག་རྔུ་དྲག་པོས་བཏབ་སྟེ། སྨྱོ་བར་འགྱུར་ཞིང་སེམས་འཁྲུལ་བར་འགྱུར་ལ། འཆི་བར་འགྱུར་ཞིང་འཆི་བ་དང་འདྲ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མྱོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་ཟུངས་ཤིག "བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད།" ཇི་ལྟར་བུ་དང་ལྡན་པ་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཕྱུགས་བདག་ཀྱང་བ་ལང་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་དོ།། རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞེ་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ནི་མི་ཡི་མྱ་ངན་ཡིན། གང་གི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ནི་མི་ཡི་མྱ་ངན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། "ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མི་མྱ་ངན་བྱེད།" གང་ཞིག་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་སྤངས་པས་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི། ལུས་སྐྱོབ་པའི་ཆོས་གོས་དང་། ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པའི་བསོད་སྙོམས་ཀྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཡིན་ཏེ། གང་དང་གང་དུ་འགྲོ་ཡང་དེ་དག་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ།། དཔེར་ན་འདབ་ཆགས་བྱ་བཞིན་ནོ།། །། འདི་ལྟར་སྲིད་པ་གཞན་མི་ཤེས་སོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། དེ་ལྟར་མྱ་ངན་ཐམས་ཅད་རྩད་ནས་བཅད་པས། "ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མི་མྱ་ངན་བྱེད།" ཅེས་སོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ཏེ་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། ཡང་ན། གང་ཞིག་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་དེ་ནི་མི་མྱ་ངན་བྱེད་དོ།། ཇི་སྲིད་དུ་ཉོན་མོངས་པ་ཡོད་པ་དེ་སྲིད་དུ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་མྱ་ངན་གྱི་འབྲས་བུ་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ལ་ནི་མྱ་ངན་མེད་དོ།། འདི་ལྟར་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ཏེ་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་དྷ་ནི་ཡ་དང་གོ་པཱི་གཉིས་ཀ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ནམ་མཁའ་ལས་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་དུ་གཤེགས་སོ།། དེ་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱས་སོ།། དེ་དག་གི་གནས་སུ་བ་ལང་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་ཞིག་བཞེངས་སོ།། གཙུག་ལག་ཁང་དེ་ནི་དེང་སང་གི་བར་དུ་བ་ལང་རྫིའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཞེས་གྲགས་སོ།། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ธนิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དྷ་ནི་ཡའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา ༣. བསེ་རུའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། สพฺเพสุ [Pg.42] ภูเตสูติ ขคฺควิสาณสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สพฺพสุตฺตานํ จตุพฺพิธา อุปฺปตฺติ – อตฺตชฺฌาสยโต, ปรชฺฌาสยโต, อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ปุจฺฉาวสิโต จาติ. ทฺวยตานุปสฺสนาทีนญฺหิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ, เมตฺตสุตฺตาทีนํ ปรชฺฌาสยโต, อุรคสุตฺตาทีนํ อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ธมฺมิกสุตฺตาทีนํ ปุจฺฉาวสิโต. ตตฺถ ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ. วิเสเสน ปน ยสฺมา เอตฺถ กาจิ คาถา เตน เตน ปจฺเจกสมฺพุทฺเธน ปุฏฺเฐน วุตฺตา, กาจิ อปุฏฺเฐน อตฺตนา อธิคตมคฺคนยานุรูปํ อุทานํเยว อุทาเนนฺเตน, ตสฺมา กายจิ คาถาย ปุจฺฉาวสิโต, กายจิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ. "སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་" ཞེས་པ་ནི་བསེ་རུའི་མདོ་ཡིན་ནོ།། བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞེ་ན། མདོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བྱུང་ཚུལ་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སཏེ། རང་གི་བསམ་པས་བྱུང་བ་དང་། གཞན་གྱི་བསམ་པས་བྱུང་བ་དང་། གླེང་གཞི་ལས་བྱུང་བ་དང་། དྲི་བ་ལས་བྱུང་བའོ།། ཟུང་དུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པས་བྱུང་བ་དང་། བྱམས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པས་བྱུང་བ་དང་། སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ནི་གླེང་གཞི་ལས་བྱུང་བ་དང་། དྷརྨི་ཀའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲི་བ་ལས་བྱུང་བའོ།། དེ་ལ་བསེ་རུའི་མདོ་ནི་སྤྱིར་བཏང་དུ་དྲི་བ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ།། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི། འདིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཁ་ཅིག་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་དང་དེས་དྲིས་པ་ལས་གསུངས་པ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་མ་དྲིས་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པའི་ལམ་གྱི་ཚུལ་དང་མཐུན་པར་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ཉིད་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཁ་ཅིག་ནི་དྲི་བ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་རང་གི་བསམ་པས་བྱུང་བའོ།། ตตฺถ ยา อยํ อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ, สา อาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อถ โข อายสฺมโต อานนฺทสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘พุทฺธานํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ ทิสฺสติ; ตถา สาวกานํ, ปจฺเจกพุทฺธานํ น ทิสฺสติ; ยํนูนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยถากฺกเมน เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ปุพฺพโยคาวจรสุตฺตํ อภาสิ – དེ་ལ་སྤྱིར་བཏང་དུ་དྲི་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་དེ་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། དུས་གཅིག་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་སོ།། དེའི་ཚེ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་དབེན་པར་སོང་སཏེ་ནང་དུ་ཡང་དག་པར་བཞག་པ་ན། ཡིད་ལ་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྐྱེས་ཏེ། "སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་དང་སྦྱོར་བ་ནི་སྣང་ལ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མི་སྣང་བས། བདག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སཏེ་དྲིའོ་" སྙམ་མོ།། དེ་ནང་དུ་ཡང་དག་པར་བཞག་པ་ལས་ལངས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་དོན་དེ་ཉིད་དྲིས་སོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོ་ལ་སྔོན་གྱི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པའི་མདོ་གསུངས་སོ།། ‘‘ปญฺจิเม, อานนฺท, อานิสํสา ปุพฺพโยคาวจเร ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ, อถ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ, อถ เทวปุตฺโต สมาโน อญฺญํ อาราเธติ, อถ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, อถ ปจฺฉิเม กาเล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โหตี’’ติ – "ཀུན་དགའ་བོ། སྔོན་གྱི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་ལ་ཕན་ཡོན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོད་དེ། མཐོང་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་སྔ་མོ་ནས་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་དོ།། གལ་ཏེ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་སྔ་མོ་ནས་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་མ་བྱས་ན། འཆི་བའི་དུས་སུ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་དོ།། གལ་ཏེ་འཆི་བའི་དུས་སུ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་མ་བྱས་ན། ལྷའི་བུར་གྱུར་ནས་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་དོ།། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན་ཚེ་མཐའ་མ་ལ་རང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་སོ།། เอวํ วตฺวา ปุน อาห – དེ་ལྟར་གསུངས་ནས་ཡང་གསུངས་པ། ‘‘ปจฺเจกพุทฺธา นาม, อานนฺท, อภินีหารสมฺปนฺนา ปุพฺพโยคาวจรา โหนฺติ. ตสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ สพฺเพสํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ. "ཀུན་དགའ་བོ། རང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་སྔོན་གྱི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་དག་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྨོན་ལམ་དང་སྦྱོར་བ་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ།།" ཞེས་སོ།། โส [Pg.43] อาห – ‘‘พุทฺธานํ, ภนฺเต, ปตฺถนา กีว จิรํ วฏฺฏตี’’ติ? พุทฺธานํ, อานนฺท, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มชฺฌิมปริจฺเฉเทน อฏฺฐ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อุปริมปริจฺเฉเทน โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. เอเต จ เภทา ปญฺญาธิกสทฺธาธิกวีริยาธิกวเสน ญาตพฺพา. ปญฺญาธิกานญฺหิ สทฺธา มนฺทา โหติ, ปญฺญา ติกฺขา. สทฺธาธิกานํ ปญฺญา มชฺฌิมา โหติ, สทฺธา พลวา. วีริยาธิกานํ สทฺธาปญฺญา มนฺทา, วีริยํ พลวนฺติ. อปฺปตฺวา ปน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ ทานํ เทนฺโตปิ ตทนุรูปสีลาทิสพฺพปารมิธมฺเม อาจินนฺโตปิ อนฺตรา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? ญาณํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. ยถา นาม ติมาสจตุมาสปญฺจมาสจฺจเยน นิปฺผชฺชนกํ สสฺสํ ตํ ตํ กาลํ อปฺปตฺวา ทิวเส ทิวเส สหสฺสกฺขตฺตุํ เกฬายนฺโตปิ อุทเกน สิญฺจนฺโตปิ อนฺตรา ปกฺเขน วา มาเสน วา นิปฺผาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? สสฺสํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. เอวเมวํ อปฺปตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ…เป… เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตเมว กาลํ ปารมิปูรณํ กาตพฺพํ ญาณปริปากตฺถาย. เอตฺตเกนปิ จ กาเลน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ อฏฺฐ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. อยญฺหิ – ཀུན་དགའ་བོས་གསོལ་བ། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཐུགས་བསྐྱེད་དམ་སྨོན་ལམ་ནི་དུས་ཡུན་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཏུ་གནས་དགོས་སམ།” བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ། “ཀུན་དགའ་བོ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཐུགས་བསྐྱེད་ནི་ཐ་མའི་ཚད་ལ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག འབྲིང་གི་ཚད་ལ་གྲངས་མེད་པ་བརྒྱད་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག གྱ་ནོམ་པའམ་མཆོག་གི་ཚད་ལ་གྲངས་མེད་པ་བཅུ་དྲུག་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་གི་བར་དུ་གནས་དགོས་སོ། །དབྱེ་བ་འདི་དག་ནི་ཤེས་རབ་ལྷག་པ་དང་། དད་པ་ལྷག་པ། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ལྷག་པ་རྣམས་ནི་དད་པ་ཞན་ཞིང་ཤེས་རབ་རྣོ་བ་ཡིན། དད་པ་ལྷག་པ་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་འབྲིང་ཞིང་དད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པ་རྣམས་ནི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་ཞན་ཞིང་བརྩོན་འགྲུས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་མ་རྫོགས་པར། ཉིན་རེ་བཞིན་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་གཏོང་ཞིང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བསགས་ཀྱང་། བར་སྐབས་སུ་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མངལ་མ་ཆགས་ཤིང་། རྒྱ་ཆེན་པོར་མ་གྱུར་ལ། ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན། ཟླ་བ་གསུམ་མམ་བཞིའམ་ལྔ་འདས་པ་ན་གྲུབ་པར་འགྱུར་བའི་ལོ་ཏོག་ནི། དུས་དེ་དག་མ་རྫོགས་པར། ཉིན་རེ་བཞིན་ཐེངས་སྟོང་ཕྲག་མང་པོར་གཅེས་སྤྲས་བྱེད་ཅིང་ཆུ་བྲན་ཀྱང་། བར་སྐབས་ཀྱི་ཟླ་བ་ཕྱེད་དམ་ཟླ་བ་གཅིག་གིས་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལོ་ཏོག་གི་སྙེ་མ་མ་ཆགས་ཤིང་། རྒྱ་ཆེན་པོར་མ་གྱུར་ལ། ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་མ་རྫོགས་པར་…བྱེ་བྲག་གནས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཉིད་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ། །དུས་འདི་ཙམ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བས་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་ཚེ་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བརྒྱད་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ; ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา; อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙); “མི་ཉིད་དབང་པོ་ཕུན་ཚོགས་དང་། །རྒྱུ་དང་སྟོན་པ་མཇལ་བ་དང་། །རབ་ཏུ་བྱུང་དང་ཡོན་ཏན་ལྡན། །ལྷག་པར་བྱ་དང་འདུན་པ་ཉིད། །ཆོས་བརྒྱད་འདི་དག་འདུས་པ་ལས། །མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར། །” อภินีหาโรติ จ มูลปณิธานสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติ. อญฺญตฺร หิ มนุสฺสชาติยา อวเสสชาตีสุ เทวชาติยมฺปิ ฐิตสฺส ปณิธิ น อิชฺฌติ. เอตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา มนุสฺสตฺตํเยว ปตฺเถตพฺพํ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สมิชฺฌติ. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. มาตุคามนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานญฺหิ มนุสฺสชาติยํ ฐิตานมฺปิ ปณิธิ น สมิชฺฌติ. ตตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา ปุริสภาโวเยว ปตฺเถตพฺโพ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ [Pg.44] สมิชฺฌติ. เหตูติ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺติ. โย หิ ตสฺมึ อตฺตภาเว วายมนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ, ตสฺส สมิชฺฌติ, โน อิตรสฺส, ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรปาทมูเล ปพฺพชิตฺวา เตนตฺตภาเวน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ อโหสิ. สตฺถารทสฺสนนฺติ พุทฺธานํ สมฺมุขาทสฺสนํ. เอวญฺหิ อิชฺฌติ, โน อญฺญถา; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรํ สมฺมุขา ทิสฺวา ปณิเธสิ. ปพฺพชฺชาติ อนคาริยภาโว. โส จ โข สาสเน วา กมฺมวาทิกิริยวาทิตาปสปริพฺพาชกนิกาเย วา วฏฺฏติ ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ สุเมโธ นาม ตาปโส หุตฺวา ปณิเธสิ. คุณสมฺปตฺตีติ ฌานาทิคุณปฏิลาโภ. ปพฺพชิตสฺสาปิ หิ คุณสมฺปนฺนสฺเสว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี จ หุตฺวา ปณิเธสิ. อธิกาโรติ อธิกกาโร, ปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ชีวิตาทิปริจฺจาคญฺหิ กตฺวา ปณิทหโตเยว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ – “མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྩ་བའི་སྨོན་ལམ་གྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་ལ་“མི་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་མིའི་སྐྱེ་བའོ། །མིའི་སྐྱེ་བ་མ་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་བ་གཞན་ལྷའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གནས་པ་ལའང་སྨོན་ལམ་མི་འགྲུབ་བོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་གནས་ཤིང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རྣམས་བྱས་ཏེ་མི་ཉིད་ཁོ་ན་དོན་དུ་གཉེར་བར་བྱའོ། །དེར་གནས་ནས་སྨོན་ལམ་གདབ་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་ན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །“དབང་པོ་ཕུན་ཚོགས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའོ། །བུད་མེད་དང་། མ་ནིང་དང་། མཚན་གཉིས་པ་རྣམས་ནི་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གནས་ཀྱང་སྨོན་ལམ་མི་འགྲུབ་བོ། །འོན་ཀྱང་དེར་གནས་ཤིང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རྣམས་བྱས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དོན་དུ་གཉེར་བར་བྱའོ། །དེར་གནས་ནས་སྨོན་ལམ་གདབ་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་ན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །“རྒྱུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བྱས་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་པ་དེ་ལ་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷ་ལྟ་བུའོ། །ཁོང་ནི་སྒྲོན་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་པ་ཞིག་གོ། །“སྟོན་པ་མཇལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་མངོན་སུམ་དུ་མཇལ་བའོ། །དེ་ལྟར་ན་འགྲུབ་ཀྱི་གཞན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷ་ལྟ་བུའོ། །ཁོང་ནི་སྒྲོན་མཛད་མངོན་སུམ་དུ་མཇལ་ནས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པོ། །“རབ་ཏུ་བྱུང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། །དེ་ཡང་བསྟན་པ་ལ་འམ། ཡང་ན་ལས་སྨྲ་བ་དང་བྱ་བ་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་ནང་དུ་རུང་སྟེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷ་ལྟ་བུའོ། །ཁོང་ནི་སུ་མེ་དྷ་ཞེས་བྱ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པར་གྱུར་ནས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པོ། །“ཡོན་ཏན་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐོབ་པའོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་ཡང་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་ལ་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷ་ལྟ་བུའོ། །ཁོང་ནི་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པར་གྱུར་ནས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པོ། །“ལྷག་པར་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །སྲོག་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ཁོ་ན་ལ་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷ་ལྟ་བུའོ། ། ‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ; มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๓) – “སངས་རྒྱས་འཁོར་དང་བཅས་པ་རྣམས། །བདག་ལ་བརྫིས་ཏེ་གཤེགས་སུ་གསོལ། །འདམ་རྫབ་འདི་ལ་མ་བརྫིས་ཤིག །འདི་ནི་བདག་གི་ཕན་བདེར་འགྱུར། །” เอวํ ชีวิตปริจฺจาคํ กตฺวา ปณิเธสิ. ฉนฺทตาติ กตฺตุกมฺยตา. สา ยสฺส พลวตี โหติ, ตสฺส อิชฺฌติ. สา จ, สเจ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ กปฺเป นิรเย ปจฺจิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ, ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. ตถา ยทิ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก สกลจกฺกวาฬํ วีตจฺจิกานํ องฺคารานํ ปูรํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สตฺติสูเลหิ อากิณฺณํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สมติตฺติกํ อุทกปุณฺณํ อุตฺตริตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ นิรนฺตรํ เวฬุคุมฺพสญฺฉนฺนํ มทฺทนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. เอวรูเปน จ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สมนฺนาคโต สุเมธปณฺฑิโต ปณิเธสีติ. དེ་ལྟར་སྲོག་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པོ། །“འདུན་པ་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བར་འདོད་པའོ། །དེ་གང་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དེ་ལ་འགྲུབ་བོ། །དེ་ཡང་གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་“སུ་ཞིག་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་གི་བར་དུ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་བཙོས་ཏེ་སངས་རྒྱས་ཉིད་འདོད།”ཅེས་སྨྲས་ན། དེ་ཐོས་ནས་གང་ཞིག་“བདག་གོ།” ཞེས་སྨྲ་བར་སྤྲོ་བ་དེ་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་“སུ་ཞིག་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་མེ་ལྕེ་མེད་པའི་གོང་བུས་གང་བར་བརྫིས་ཏེ་བརྒལ་ནས་སངས་རྒྱས་ཉིད་འདོད། སུ་ཞིག་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་མདུང་རྩེས་གང་བར་བརྫིས་ཏེ་བརྒལ་ནས་སངས་རྒྱས་ཉིད་འདོད། སུ་ཞིག་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་ཁ་རེག་པར་ཆུས་གང་བར་བརྒལ་ནས་སངས་རྒྱས་ཉིད་འདོད། སུ་ཞིག་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་བར་མཚམས་མེད་པར་སྨྱུག་ཚལ་གྱིས་གཡོགས་པར་བརྫིས་ཏེ་བརྒལ་ནས་སངས་རྒྱས་ཉིད་འདོད།”ཅེས་སྨྲས་ན། དེ་ཐོས་ནས་གང་ཞིག་“བདག་གོ།” ཞེས་སྨྲ་བར་སྤྲོ་བ་དེ་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་བྱ་བར་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་ལྡན་པའི་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པོ། ། เอวํ [Pg.45] สมิทฺธาภินีหาโร จ โพธิสตฺโต อิมานิ อฏฺฐารส อภพฺพฏฺฐานานิ น อุเปติ. โส หิ ตโต ปภุติ น ชจฺจนฺโธ โหติ, น ชจฺจพธิโร, น อุมฺมตฺตโก, น เอฬมูโค, น ปีฐสปฺปี, น มิลกฺขูสุ อุปฺปชฺชติ, น ทาสิกุจฺฉิยา นิพฺพตฺตติ, น นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, นาสฺส ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, น ปญฺจานนฺตริยกมฺมานิ กโรติ, น กุฏฺฐี โหติ, น ติรจฺฉานโยนิยํ วฏฺฏกโต ปจฺฉิมตฺตภาโว โหติ, น ขุปฺปิปาสิกนิชฺฌามตณฺหิกเปเตสุ อุปฺปชฺชติ, น กาลกญฺจิกาสุเรสุ, น อวีจินิรเย, น โลกนฺตริเกสุ, กามาวจเรสุ น มาโร โหติ, รูปาวจเรสุ น อสญฺญีภเว, น สุทฺธาวาสภเวสุ อุปฺปชฺชติ, น อรูปภเวสุ, น อญฺญํ จกฺกวาฬํ สงฺกมติ. དེ་ལྟར་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་གྲུབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་མི་ཁོམ་པའི་གནས་བཅོ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ཏུ་མི་སྐྱེ་སྟེ། ཁོང་ནི་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་དམུས་ལོང་དུ་མི་འགྱུར། ལྷན་སྐྱེས་འོན་པར་མི་འགྱུར། སྨྱོན་པར་མི་འགྱུར། ལྐུགས་པར་མི་འགྱུར། ཞ་བོར་མི་འགྱུར། མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་དུ་མི་སྐྱེ། བྲན་མོའི་མངལ་དུ་མི་སྐྱེ། མཚམས་མེད་པའི་ལོག་ལྟ་ཅན་དུ་མི་འགྱུར། མཚན་འགྱུར་བར་མི་འགྱུར། མཚམས་མེད་པ་ལྔའི་ལས་མི་བྱེད། མཛེ་ནད་ཅན་དུ་མི་འགྱུར། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་བྱིའུ་སྲེག་པ་ལས་ชུང་བའི་ལུས་སུ་མི་འགྱུར། བཀྲེས་སྐོམ་གྱིས་གདུངས་པའི་ཡི་དྭགས་སུ་མི་སྐྱེ། ཀཱ་ལ་ཀཉྫི་ཀའི་ལྷ་མ་ཡིན་དུ་མི་སྐྱེ། མནར་མེད་པའི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་མི་སྐྱེ། ཉི་ཚེ་བའི་དམྱལ་བར་མི་སྐྱེ། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་བདུད་དུ་མི་འགྱུར། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་སུ་མི་སྐྱེ། གནས་གཙང་མའི་གནས་སུ་མི་སྐྱེ། གཟུགས་མེད་པའི་སྐྱེ་གནས་སུ་མི་སྐྱེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་མི་འཕོའོ། ། ยา จิมา อุสฺสาโห อุมฺมงฺโค อวตฺถานํ หิตจริยา จาติ จตสฺโส พุทฺธภูมิโย, ตาหิ สมนฺนาคโต โหติ. ตตฺถ – གང་ཡང་འདི་དག་སྟེ། སྤྲོ་བ་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྟན་པ་དང་། ཕན་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་བཞི་པོ་དེ་དག་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ། ‘‘อุสฺสาโห วีริยํ วุตฺตํ, อุมฺมงฺโค ปญฺญา ปวุจฺจติ; อวตฺถานํ อธิฏฺฐานํ, หิตจริยา เมตฺตาภาวนา’’ติ. – “སྤྲོ་བ་བརྩོན་འགྲུས་ཡིན་པར་བཤད། །ཤེས་རབ་ཤེས་རབ་ཉིད་དུ་བརྗོད། །བརྟན་པ་སྨོན་ལམ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། །ཕན་པར་སྤྱོད་པ་བྱམས་པ་བསྒོམ། །” เวทิตพฺพา. เย จาปิ อิเม เนกฺขมฺมชฺฌาสโย, ปวิเวกชฺฌาสโย, อโลภชฺฌาสโย, อโทสชฺฌาสโย, อโมหชฺฌาสโย, นิสฺสรณชฺฌาสโยติ ฉ อชฺฌาสยา โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ, เยหิ สมนฺนาคตตฺตา เนกฺขมฺมชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา กาเม โทสทสฺสาวิโน, ปวิเวกชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, อโลภชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โมเห โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สพฺพภเวสุ โทสทสฺสาวิโนติ วุจฺจนฺติ, เตหิ จ สมนฺนาคโต โหติ. ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་ཡང་འདི་དག་སྟེ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་། དབེན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་། མ་ཆགས་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱིན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། དབེན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་འདུ་འཛི་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། མ་ཆགས་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་ཆགས་པ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་ཞེ་སྡང་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་གཏི་མུག་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱིན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་དག་དང་ཡང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། ། ปจฺเจกพุทฺธานํ ปน กีว จิรํ ปตฺถนา วฏฺฏตีติ? ปจฺเจกพุทฺธานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. ตโต โอรํ น สกฺกา. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนเวตฺถ การณํ เวทิตพฺพํ. เอตฺตเกนาปิ จ กาเลน ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ ปญฺจ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. เตสญฺหิ – རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་དུས་ཡུན་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཏུ་གནས་དགོས་སམ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་གོ། །དེ་ལས་ཉུང་བས་ནི་མི་ནུས་སོ། །འདིའི་རྒྱུ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དུས་འདི་ཙམ་གྱིས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བས་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་ཚེ་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལྔ་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་གི་ནི་— มนุสฺสตฺตํ [Pg.46] ลิงฺคสมฺปตฺติ, วิคตาสวทสฺสนํ; อธิกาโร ฉนฺทตา เอเต, อภินีหารการณา. “མི་ཉིད་དབང་པོ་ཕུན་ཚོགས་དང་། །ཟག་པ་ཟད་པ་མཇལ་བ་དང་། །ལྷག་པར་བྱ་དང་འདུན་པ་ཉིད། །འདི་དག་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་རྒྱུ། །” ตตฺถ วิคตาสวทสฺสนนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ยสฺส กสฺสจิ ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว. དེ་ལ་“ཟག་པ་ཟད་པ་མཇལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་སམ། རང་སངས་རྒྱས་སམ། ཉན་ཐོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་མཇལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། อถ สาวกานํ ปตฺถนา กิตฺตกํ วฏฺฏตีติ? ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อสีติมหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสํ, ตถา พุทฺธสฺส มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐากสฺส ปุตฺตสฺส จาติ. ตโต โอรํ น สกฺกา. วุตฺตนยเมเวตฺถ การณํ. อิเมสํ ปน สพฺเพสมฺปิ อธิกาโร ฉนฺทตาติ ทฺวงฺคสมฺปนฺโนเยว อภินีหาโร โหติ. འོ་ན་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཏུ་གནས་དགོས་སམ། མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་གཉིས་ཀྱི་ནི་གྲངས་མེད་པ་གཅིག་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུའི་ནི་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་དང་ཡབ་དང་། ཉེ་གནས་དང་། སྲས་ཀྱི་ཡང་ངོ་། །དེ་ལས་ཉུང་བས་ནི་མི་ནུས་སོ། །འདིའི་རྒྱུ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ལྷག་པར་བྱ་བ་དང་འདུན་པ་ཉིད་དེ་ཡན་ལག་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ནའོ། ། เอวํ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน ยถาวุตฺตปฺปเภทํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺธา โลเก อุปฺปชฺชนฺตา ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติกุลานํ อญฺญตรสฺมึ, อคฺคสาวกา ปน ขตฺติยพฺราหฺมณกุเลสฺเวว พุทฺธา อิว สพฺพพุทฺธา สํวฏฺฏมาเน กปฺเป น อุปฺปชฺชนฺติ, วิวฏฺฏมาเน กปฺเป อุปฺปชฺชนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺเธ อปฺปตฺวา พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนกาเลเยว อุปฺปชฺชนฺติ. พุทฺธา สยญฺจ พุชฺฌนฺติ, ปเร จ โพเธนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา สยเมว พุชฺฌนฺติ, น ปเร โพเธนฺติ. อตฺถรสเมว ปฏิวิชฺฌนฺติ, น ธมฺมรสํ. น หิ เต โลกุตฺตรธมฺมํ ปญฺญตฺตึ อาโรเปตฺวา เทเสตุํ สกฺโกนฺติ, มูเคน ทิฏฺฐสุปิโน วิย วนจรเกน นคเร สายิตพฺยญฺชนรโส วิย จ เนสํ ธมฺมาภิสมโย โหติ. สพฺพํ อิทฺธิสมาปตฺติปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปาปุณนฺติ, คุณวิสิฏฺฐตาย พุทฺธานํ เหฏฺฐา สาวกานํ อุปริ โหนฺติ, อญฺเญ ปพฺพาเชตฺวา อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปนฺติ, ‘‘จิตฺตสลฺเลโข กาตพฺโพ, โวสานํ นาปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อิมินา อุทฺเทเสน อุโปสถํ กโรนฺติ, ‘อชฺชุโปสโถ’ติ วจนมตฺเตน วา. อุโปสถํ กโรนฺตา จ คนฺธมาทเน มญฺชูสกรุกฺขมูเล รตนมาเฬ สนฺนิปติตฺวา กโรนฺตีติ. เอวํ ภควา อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺเจกพุทฺธานํ สพฺพาการปริปูรํ ปตฺถนญฺจ อภินีหารญฺจ กเถตฺวา, อิทานิ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน สมุทาคเต เต เต ปจฺเจกพุทฺเธ กเถตุํ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติอาทินา [Pg.47] นเยน อิมํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อุปฺปตฺติ. དེ་ལྟར་སྨོན་ལམ་འདི་དང་ལྷག་པར་སྒྲུབ་པ་འདིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས། སངས་རྒྱས་རྣམས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་བར་གྱུར་ཚེ། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རུས་སམ་བྲམ་ཟེའི་རིགས་ཀྱི་རུས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རྒྱལ་རིགས་དང་། བྲམ་ཟེ། ཁྱིམ་བདག་གི་རིགས་རྣམས་ལས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་སྐྱེའོ། །ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་བཞིན་དུ་རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེའི་རིགས་ཁོ་ནར་སྐྱེའོ། །སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ནི་འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་ལ་མི་བྱུང་ཞིང་། ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་ལ་བྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་མ་འཕྲད་པར། སངས་རྒྱས་རྣམས་འབྱུང་བའི་དུས་ཁོ་ནར་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རང་ཉིད་ཀྱང་རྟོགས་ཤིང་གཞན་དག་ཀྱང་རྟོགས་པར་མཛད་དོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་རྟོགས་ཀྱི་གཞན་རྟོགས་པར་མི་མཛད་དོ། །དོན་གྱི་རོ་ཁོ་ན་རྟོགས་པར་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་རོ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ལ་ཐ་སྙད་བཏགས་ནས་བསྟན་པར་མི་ནུས་ཏེ། ལྐུགས་པས་རྨི་ལམ་མཐོང་བ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་ནགས་ཁྲོད་དུ་རྒྱུ་བས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཟས་ཀྱི་རོ་མྱོང་བ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཚོའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འགྱུར་རོ། །རྫུ་འཕྲུལ་དང་། སྙོམས་འཇུག སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་དབྱེ་བ་མཐའ་དག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འོག་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་གོང་དུ་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་བསླབ་པ་ལ་སློབ་པར་བྱེད་དོ། །“སེམས་ཀྱི་སྐྱོན་སྦྱོང་བར་བྱ་ཞིང་། བར་དུ་ལྷོད་པར་མི་བྱའོ་”ཞེས་པའི་མདོ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གསོ་སྦྱོང་མཛད་པའམ། ཡང་ན་“དེ་རིང་གསོ་སྦྱོང་ངོ་”ཞེས་ཚིག་ཙམ་གྱིས་གསོ་སྦྱོང་མཛད་དོ། །གསོ་སྦྱོང་མཛད་པའི་ཚེ་ཡང་སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་གྱི་རི་ལ་མཉྫཱུ་ཥ་ཀའི་ཤིང་དྲུང་གི་རིན་པོ་ཆེའི་ར་བ་རུ་འདུས་ནས་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྨོན་ལམ་དང་ལྷག་པར་སྒྲུབ་པ་གསུངས་ནས། ད་ནི་སྨོན་ལམ་འདི་དང་ལྷག་པར་སྒྲུབ་པ་འདི་ལས་བྱུང་བའི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་དང་དེ་དག་གི་སྐོར་གསུང་བའི་ཕྱིར། “སེམས་ཅན་ཀུན་ལ་ཆད་པ་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསེ་རུའི་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ཐོག་མར་སྤྱིར་བཏང་གི་སྒོ་ནས་དྲི་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་བསེ་རུའི་མདོའི་གླེང་གཞིའོ།། ๓๕. อิทานิ วิเสเสน วตฺตพฺพา. ตตฺถ อิมิสฺสา ตาว คาถาย เอวํ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – อยํ กิร ปจฺเจกพุทฺโธ ปจฺเจกโพธิสตฺตภูมึ โอคาหนฺโต ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา อารญฺญิโก หุตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต สมณธมฺมํ อกาสิ. เอตํ กิร วตฺตํ อปริปูเรตฺวา ปจฺเจกโพธึ ปาปุณนฺตา นาม นตฺถิ. กึ ปเนตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ นาม? หรณปจฺจาหรณนฺติ. ตํ ยถา วิภูตํ โหติ, ตถา กเถสฺสาม. ༣༥. ད་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་བཤད་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བྱུང་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། འདི་སྐད་དུ། རང་སངས་རྒྱས་འདི་ཉིད་རང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་འཇུག་པའི་ཚེ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་སཏེ། དགོན་པ་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་མཛད་དོ། །བརྟུལ་ཞུགས་འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པར་རང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་གྲགས་སོ། །འོ་ན་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཞེས་པ་དེ་གང་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། འཁྱེར་བ་དང་ཕྱིར་འཁྱེར་བའོ། །དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་གསལ་བར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ ปจฺจาหรติ, น หรติ; เอกจฺโจ ปน เนว หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ หรติ จ ปจฺจาหรติ จ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ปเคว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา, โพธิรุกฺเข อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา, ปานียฆฏํ ปูเรตฺวา ปานียมาเฬ ฐเปตฺวา, อาจริยวตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา, ทฺเวอสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ จุทฺทส มหาวตฺตานิ จ สมาทาย วตฺตติ, โส สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, เสนาสนํ ปวิสิตฺวา, ยาว ภิกฺขาจารเวลา ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, เวลํ ญตฺวา, นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา, สงฺฆาฏึ ขนฺเธ กริตฺวา, ปตฺตํ อํเส อาลคฺเคตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต เจติยงฺคณํ ปตฺวา, เจติยญฺจ โพธิญฺจ วนฺทิตฺวา, คามสมีเป จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอวํ ปวิฏฺโฐ จ ลาภี ภิกฺขุ ปุญฺญวา อุปาสเกหิ สกฺกตครุกโต อุปฏฺฐากกุเล วา ปฏิกฺกมนสาลายํ วา ปฏิกฺกมิตฺวา อุปาสเกหิ ตํ ตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิยมาโน เตสํ ปญฺหวิสฺสชฺชเนน ธมฺมเทสนาวิกฺเขเปน จ ตํ มนสิการํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมติ, วิหารํ อาคโตปิ ภิกฺขูนํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ธมฺมํ ภณติ, ตํ ตํ พฺยาปารมาปชฺชติ, ปจฺฉาภตฺตมฺปิ ปุริมยามมฺปิ มชฺฌิมยามมฺปิ เอวํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปปญฺจิตฺวา กายทุฏฺฐุลฺลาภิภูโต ปจฺฉิมยาเมปิ สยติ, เนว กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, อยํ วุจฺจติ หรติ, น ปจฺจาหรตีติ. འདི་ལ་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་ནི་འཁྱེར་ལ་ཕྱིར་མི་འཁྱེར་བའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ཕྱིར་འཁྱེར་ལ་མི་འཁྱེར་བའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་མི་འཁྱེར་ཞིང་ཕྱིར་ཡང་མི་འཁྱེར་བའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་འཁྱེར་བ་དང་ཕྱིར་ཡང་འཁྱེར་བའོ། །དེ་ལ་དགེ་སློང་གང་ཞིག་སྔ་བར་ལངས་ནས་མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བ་དང་བྱང་ཆུབ་ཤིང་གི་ར་བའི་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་ཤིང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ལ་ཆུ་བླུགས་ཏེ། བཏུང་ཆུའི་བུམ་པ་བཀང་ནས་བཏུང་ཆུའི་སྟེགས་བུའི་སྟེང་དུ་བཞག་ལ། སློབ་དཔོན་གྱི་བྱ་བ་དང་མཁན་པོའི་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་ཏེ། བསླབ་པའི་གཞི་ལས་གསུངས་པའི་བྱ་བ་ཆུང་ངུ་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་བྱ་བ་ཆེན་པོ་བཅུ་བཞི་པོ་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྤྱོད་པ་དང་། ཁོ་རང་གི་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་ནས། གནས་མལ་དུ་ཞུགས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་ལ་མ་བབས་ཀྱི་བར་དུ་དབེན་པའི་གནས་སུ་དུས་འདའ་བར་བྱས་ལ། དུས་ཤེས་པར་བྱས་ནས་ཤམ་ཐབས་བགོས་ཏེ། སྐེད་ཆིངས་བཅིངས་ཤིང་། བླ་གོས་བགོས་ནས་ཆོས་གོས་སྣམ་སྦྱར་ཕྲག་པ་ལ་བཞག་སཏེ། ལྷུང་བཟེད་ཕྲག་པ་ལ་བཏགས་ནས། དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བར་སོང་སཏེ། མཆོད་རྟེན་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཆོས་གོས་ལེགས་པར་བགོས་ཏེ་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ན་རྙེད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བསོད་ནམས་ཆེ་བའི་དགེ་སློང་དེ་ལ་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་སཏི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ཏེ། ཉེ་བར་གནས་པའི་ཁྱིམ་མམ། ཡང་ན་འདུ་ཁང་དུ་སོང་ནས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་བ་དེ་དང་དེ་དག་དྲིས་པ་ན། ཁོང་ཚོའི་དྲི་བ་ལན་འདེབས་པ་དང་ཆོས་བཤད་པའི་གཡེང་བས་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་བོར་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པར་བྱེད་དོ། །གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཕྱིར་འོངས་པའི་ཚེ་ཡང་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་བ་དྲིས་པ་ལ་ལན་འདེབས་པ་དང་། ཆོས་འཆད་པ་དང་། བྱ་བ་སྣ་ཚོགས་ལ་བྲེལ་བར་འགྱུར་རོ། །ཉིན་གུང་གི་འོག་ཏུ་དང་། མཚན་མོའི་ཐུན་དང་པོ་དང་། ཐུན་བར་མ་ལའང་དེ་ལྟར་དགེ་སློང་རྣམས་དང་ལྷན་དུ་སྤྲོས་པ་ལ་གཡེངས་པས། ལུས་ངལ་ཞིང་གཉིད་ཀྱིས་ནོན་ཏེ་ཐུན་ཐ་མ་ལའང་ཉལ་བར་བྱེད་ཅིང་། དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་གཏན་ནས་མི་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་འཁྱེར་ལ་ཕྱིར་མི་འཁྱེར་བ་ཞེས་བྱའོ།། โย [Pg.48] ปน พฺยาธิพหุโล โหติ, ภุตฺตาหาโร ปจฺจูสสมเย น สมฺมา ปริณมติ, ปเคว วุฏฺฐาย ยถาวุตฺตํ วตฺตํ กาตุํ น สกฺโกติ กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิ กาตุํ, อญฺญทตฺถุ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ปตฺถยมาโน กาลสฺเสว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสติ. ตตฺถ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ภตฺตํ วา ลทฺธา ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา, ปญฺญตฺตาสเน นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กตฺวา, วิเสสํ ปตฺวา วา อปฺปตฺวา วา, วิหารํ อาคนฺตฺวา, เตเนว มนสิกาเรน วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจาหรติ น หรตีติ. เอทิสา จ ภิกฺขู ยาคุํ ปิวิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, พุทฺธสาสเน อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. สีหฬทีเปเยว เตสุ เตสุ คาเมสุ อาสนสาลาย น ตํ อาสนํ อตฺถิ, ยตฺถ ยาคุํ ปิวิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต ภิกฺขุ นตฺถีติ. གང་ཞིག་ནད་མང་བ་དང་། ཟོས་པའི་ཟས་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་ལེགས་པར་མ་ཞུ་བར། སྔ་བར་ལངས་ནས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བྱ་བ་རྣམས་བྱེད་མི་ནུས་ཤིང་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའང་མི་ནུས་ལ། གཞན་དུ་ན་ཐུག་པའམ་སྨན་ཁོ་ན་འདོད་བཞིན་དུ་སྔ་མོ་ནས་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་སཏེ་གྲོང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། །དེར་ཐུག་པའམ་སྨན་ནམ་ཟས་རྙེད་ནས་ཟས་ཀྱི་བྱ་བ་ཚར་བར་བྱས་ཏེ། བཤམས་པའི་སཏན་ལ་འཁོད་ནས་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ཤིང་། ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་ཐོབ་པའམ་མ་ཐོབ་ཀྱང་རུང་། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཕྱིར་འོངས་ནས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་དང་ལྡན་པར་གནས་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་ཕྱིར་འཁྱེར་ལ་མི་འཁྱེར་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་སློང་ཐུག་པ་འཐུངས་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི་གྲངས་ལས་འདས་སོ། །སེང་ག་གླིང་ཉིད་དུའང་གྲོང་དེ་དང་དེའི་བཞུགས་ཁང་གི་སཏན་གང་ལ་ཐུག་པ་འཐུངས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་དགེ་སློང་མེད་པའི་སཏན་དེ་འདྲ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ།། โย ปน ปมาทวิหารี โหติ นิกฺขิตฺตธุโร, สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา ปญฺจวิธเจโตขิลวินิพนฺธนพทฺธจิตฺโต วิหรนฺโต กมฺมฏฺฐานมนสิการมนนุยุตฺโต คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา คิหิปปญฺเจน ปปญฺจิโต ตุจฺฉโก นิกฺขมติ, อยํ วุจฺจติ เนว หรติ น ปจฺจาหรตีติ. གང་ཞིག་བག་མེད་པར་གནས་ཤིང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁུར་བོར་བ་དང་། བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བཤིག་ནས་སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔ་དང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བས་སེམས་བཅིངས་ཏེ་གནས་ཤིང་། དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མི་བརྩོན་པར། གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་ཞུགས་ནས་ཁྱིམ་པའི་སྤྲོས་པས་གཡེངས་ཏེ་སཏོང་པར་ཕྱིར་འཐོན་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་མི་འཁྱེར་ཞིང་ཕྱིར་ཡང་མི་འཁྱེར་བ་ཞེས་བྱའོ།། โย ปน ปเคว วุฏฺฐาย ปุริมนเยเนว สพฺพวตฺตานิ ปริปูเรตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. กมฺมฏฺฐานํ นาม ทุวิธํ – สพฺพตฺถกํ, ปาริหาริยญฺจ. สพฺพตฺถกํ นาม เมตฺตา จ มรณสฺสติ จ. ตํ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพโต ‘‘สพฺพตฺถก’’นฺติ วุจฺจติ. เมตฺตา นาม อาวาสาทีสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา. อาวาเสสุ หิ เมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ, เตน ผาสุ อสงฺฆฏฺโฐ วิหรติ. เทวตาสุ เมตฺตาวิหารี เทวตาหิ รกฺขิตโคปิโต สุขํ วิหรติ. ราชราชมหามตฺตาทีสุ เมตฺตาวิหารี, เตหิ มมายิโต สุขํ วิหรติ. คามนิคมาทีสุ เมตฺตาวิหารี สพฺพตฺถ ภิกฺขาจริยาทีสุ มนุสฺเสหิ สกฺกตครุกโต สุขํ วิหรติ. มรณสฺสติภาวนาย ชีวิตนิกนฺตึ ปหาย อปฺปมตฺโต วิหรติ. གང་ཞིག་སྔ་བར་ལངས་ནས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་ལ་མ་བབས་ཀྱི་བར་དུ་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ནས་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཀུན་ལ་ཕན་པ་དང་། རྟག་ཏུ་བསཏེན་པར་བྱ་བའོ། །ཀུན་ལ་ཕན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པ་དང་འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །དེ་ནི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་དགོས་པའི་ཕྱིར་“ཀུན་ལ་ཕན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །བྱམས་པ་ནི་གནས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དགོས་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་གནས་མལ་རྣམས་སུ་བྱམས་པ་ལ་གནས་པའི་དགེ་སློང་ནི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེའི་ཕྱིར་གནོད་པ་མེད་པར་བདེ་བར་གནས་སོ། །ལྷ་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་ལ་གནས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བསྲུངས་ཤིང་བསྐྱབས་ཏེ་བདེ་བར་གནས་སོ། །རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱམས་པ་ལ་གནས་པ་ནི་ཁོང་ཚོས་གཅེས་པར་བཟུང་ནས་བདེ་བར་གནས་སོ། །གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱམས་པ་ལ་གནས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་སཏི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ཏེ་བདེ་བར་གནས་སོ། །འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་བསྒོམས་པས་ནི་སྲོག་ལ་ཆགས་པ་སྤངས་ནས་བག་ཡོད་པར་གནས་སོ།། ยํ ปน สทา ปริหริตพฺพํ จริตานุกูเลน คหิตตฺตา ทสาสุภกสิณานุสฺสตีสุ อญฺญตรํ, จตุธาตุววตฺถานเมว วา, ตํ สทา ปริหริตพฺพโต, รกฺขิตพฺพโต, ภาเวตพฺพโต จ ปาริหาริยนฺติ วุจฺจติ, มูลกมฺมฏฺฐานนฺติปิ [Pg.49] ตเทว. ตตฺถ ยํ ปฐมํ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา ปจฺฉา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, ตํ จตุธาตุววตฺถานมุเขน ทสฺเสสฺสาม. གང་ཞིག་རང་གི་སྤྱོད་པ་དང་མཐུན་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རྟག་ཏུ་བསཏེན་པར་བྱ་བ་སཏེ། མི་སྡུག་པ་བཅུ་དང་། ཟད་པར་བཅུ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པ་རྣམས་ལས་གང་རུང་ཞིག་གམ། ཡང་ན་ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་རྟག་ཏུ་བསཏེན་པར་བྱ་བ་དང་། བསྲུང་བར་བྱ་བ་དང་། བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“རྟག་ཏུ་བསཏེན་པར་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་ཞིང་། དེ་ཉིད་ལ་རྩ་བའི་དམིགས་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་ལ་ཐོག་མར་ཀུན་ལ་ཕན་པའི་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། ཕྱིས་རྟག་ཏུ་བསཏེན་པར་བྱ་བའི་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་ནི། ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་སྒོ་ནས་བསཏན་པར་བྱའོ།། อยญฺหิ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ กายํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ – ยํ อิมสฺมึ สรีเร วีสติโกฏฺฐาเสสุ กกฺขฬํ ขรคตํ, สา ปถวีธาตุ. ยํ ทฺวาทสสุ อาพนฺธนกิจฺจกรํ สฺเนหคตํ, สา อาโปธาตุ. ยํ จตูสุ ปริปาจนกรํ อุสุมคตํ, สา เตโชธาตุ. ยํ ปน ฉสุ วิตฺถมฺภนกรํ วาโยคตํ, สา วาโยธาตุ. ยํ ปเนตฺถ จตูหิ มหาภูเตหิ อสมฺผุฏฺฐํ ฉิทฺทํ วิวรํ, สา อากาสธาตุ. ตํวิชานนกํ จิตฺตํ วิญฺญาณธาตุ. ตโต อุตฺตริ อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา นตฺถิ. เกวลํ สุทฺธสงฺขารปุญฺโชว อยนฺติ. འདི་ལྟར་གནས་པ་དང་ཇི་ལྟར་བཞག་པ་བཞིན་དུ་ལུས་འདི་ཉིད་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ལུས་འདིའི་ནང་གི་ཆ་ཤས་ཉི་ཤུ་པོ་གང་དག་སྲ་ཞིང་གྱོང་བའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ནི་སའི་ཁམས་སོ། །ཆ་ཤས་བཅུ་གཉིས་པོ་གང་དག་སྡུད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་གཤེར་བའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ནི་ཆུའི་ཁམས་སོ། །ཆ་ཤས་བཞི་པོ་གང་དག་ཡོངས་སུ་འཇུ་བར་བྱེད་པའི་དྲོད་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ནི་མེའི་ཁམས་སོ། །ཆ་ཤས་དྲུག་པོ་གང་དག་འདེགས་པར་བྱེད་པའི་རླུང་གི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དེ་ནི་རླུང་གི་ཁམས་སོ། །འདི་ན་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་པོས་མ་རེག་པའི་བུ་ག་དང་གསེང་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ནམ་མཁའི་ཁམས་སོ། །དེ་དག་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སོ། །དེ་ལས་གཞན་པའི་སེམས་ཅན་ནམ་གང་ཟག་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དེ། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་རྐྱང་པའི་ཕུང་པོ་ཙམ་ཞིག་གོ། เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา, กาลํ ญตฺวา, อุฏฺฐายาสนา นิวาเสตฺวา, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คามํ ปิณฺฑาย คจฺฉติ. คจฺฉนฺโต จ ยถา อนฺธปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา สนฺธารณวาโยธาตุ อุปฺปชฺชติ. สา อิมํ ปถวีธาตฺวาทิสนฺนิเวสภูตํ กายสมฺมตํ อฏฺฐิกสงฺฆาฏํ วิปฺผรติ, ตโต จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิกสงฺฆาโฏ อภิกฺกมติ. ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปาทุทฺธารเณ จตูสุ ธาตูสุ วาโยธาตุอนุคตา เตโชธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อติหรณวีติหรณาปหรเณสุ ปน เตโชธาตุอนุคตา วาโยธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. โอโรหเณ ปน ปถวีธาตุอนุคตา อาโปธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. สนฺนิกฺเขปนสมุปฺปีฬเนสุ อาโปธาตุอนุคตา ปถวีธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อิจฺเจตา ธาตุโย เตน เตน อตฺตโน อุปฺปาทกจิตฺเตน สทฺธึ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมน’’นฺติ เอวํ เอเกกปาทุทฺธารณาทิปฺปกาเรสุ เอเกกสฺมึ ปกาเร อุปฺปนฺนธาตุโย, ตทวินิพฺภุตฺตา จ เสสา รูปธมฺมา, ตํสมุฏฺฐาปกํ จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ [Pg.50] เสสา อรูปธมฺมาติ เอเต รูปารูปธมฺมา. ตโต ปรํ อติหรณวีติหรณาทีสุ อญฺญํ ปการํ น สมฺปาปุณนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา อนิจฺจา. ยญฺจ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตาติ เอวํ สพฺพาการปริปูรํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. อตฺถกามา หิ กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ สตมฺปิ เอกโต วสนฺตา กติกวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺติ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห น อิณฏฺฐา, น ภยฏฺฐา, น ชีวิกาปกตา ปพฺพชิตา; ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา. ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถ, ฐาเน นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถา’’ติ. เต เอวํ กติกวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อฑฺฒอุสภอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตนฺตเรสุ ปาสาณา โหนฺติ, ตาย สญฺญาย กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาว คจฺฉนฺติ. สเจ กสฺสจิ คมเน กิเลโส อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว นํ นิคฺคณฺหาติ. ตถา อสกฺโกนฺโต ติฏฺฐติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ ติฏฺฐติ. โส – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนวิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอต’’นฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตตฺเถว อริยภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสกฺโกนฺโต นิสีทติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ นิสีทตีติ โสเยว นโย. อริยภูมิ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ตํ กิเลสํ วิกฺขมฺเภตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. น กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรติ. อุทฺธรติ เจ, ปฏินิวตฺติตฺวา ปุริมปฺปเทสํเยว เอติ สีหฬทีเป อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิย. དེ་ལྟར་ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐའ་མ་ནས་ལས་གཞི་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། དུས་ཤེས་པར་བྱས་ནས་སྟན་ལས་ལངས་ཏེ་ཆོས་གོས་བགོས་ནས། སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གཤེགས་སོ། །གཤེགས་པ་ནའང་། ཇི་ལྟར་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལོང་བ་རྣམས་མངོན་པར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བདག་ཉིད་མངོན་པར་འགྲོའོ། །བདག་གིས་མངོན་པར་འགྲོ་བ་བསྐྲུན་ཏོ། །”ཞེས་པའམ། “ང་མངོན་པར་འགྲོའོ། །ངའི་མངོན་པར་འགྲོ་བ་བསྐྲུན་ཏོ། །”ཞེས་རྨོངས་པ་ལྟར་མ་རྨོངས་པར། “མངོན་པར་འགྲོའོ་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ན། སེམས་དེ་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་འཛིན་པའི་རླུང་གི་ཁམས་སྐྱེའོ། །དེས་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པ་འདུས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་ལུས་སུ་བཏགས་པའི་རུས་པའི་ཚོགས་པ་འདི་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད། དེ་ནས་སེམས་ཀྱི་བྱ་བ་ལས་བྱུང་བའི་རླུང་གི་ཁམས་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་ལུས་སུ་བཏགས་པའི་རུས་པའི་ཚོགས་པ་འདི་མངོན་པར་འགྲོའོ། །དེ་ལྟར་མངོན་པར་འགྲོ་བ་དེའི་རྐང་པ་རེ་རེ་འདེགས་པ་ན། ཁམས་བཞིའི་ནང་ནས་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་མེའི་ཁམས་ཤས་ཆེར་སྐྱེ་ཞིང་། གཞན་རྣམས་ནི་ཞན་ནོ། །མདུན་དུ་བསྲིང་བ་དང་། ཕར་བརྒལ་བ་དང་། ཚུར་འཐེན་པ་རྣམས་ལ་ནི་མེའི་ཁམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ཤས་ཆེར་སྐྱེ་ཞིང་། གཞན་རྣམས་ནི་ཞན་ནོ། །མར་འཇོག་པ་ལ་ནི་སའི་ཁམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཆུའི་ཁམས་ཤས་ཆེར་སྐྱེ་ཞིང་། གཞན་རྣམས་ནི་ཞན་ནོ། །ས་ལ་འཇོག་པ་དང་ས་ལ་གནོན་པ་ལ་ནི་ཆུའི་ཁམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་སའི་ཁམས་ཤས་ཆེར་སྐྱེ་ཞིང་། གཞན་རྣམས་ནི་ཞན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཁམས་འདི་དག་ནི་རང་རང་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་སེམས་དེ་དང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་གོ། །དེ་ལ་སུ་ཞིག་གཅིག་པུར་མངོན་པར་འགྲོ་ཞིང་། སུ་ཞིག་གི་མངོན་པར་འགྲོ་བ་ཡིན་སྙམ་དུ། དེ་ལྟར་རྐང་པ་རེ་རེ་འདེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རེ་རེ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཁམས་རྣམས་དང་། དེ་དག་དང་དབྱེར་མེད་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་དང་། དེ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་དང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཏེ། འདི་དག་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དེ་ལས་གཞན་དུ་མདུན་དུ་བསྲིང་བ་དང་ཕར་བརྒལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་གཞན་ལ་མི་སླེབས་པར། གནས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པའོ། །གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ལས་གཞི་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ། །དོན་དུ་གཉེར་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ནི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། བཅུ་ཚན་ནམ། ཉི་ཤུ་ཚན་ནམ། སུམ་ཅུ་ཚན་ནམ། བཞི་བཅུ་ཚན་ནམ། ལྔ་བཅུ་ཚན་ནམ། དྲུག་ཅུ་ཚན་ནམ། བདུན་ཅུ་ཚན་ནམ། བརྒྱ་ཕྲག་ཀྱང་རུང་སྟེ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་ཤིང་། ཁས་བླངས་པའི་ཆོས་བྱས་ཏེ་གནས་ཏེ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག། ཁྱེད་རྣམས་ནི་བུ་ལོན་གྱིས་གཟིར་བ་མ་ཡིན། འཇིགས་པས་གཟིར་བ་མ་ཡིན། འཚོ་བ་ཙམ་དོན་དུ་གཉེར་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པས་འདིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ན་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ནི་འགྲོ་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་ཚར་གཅོད་ཅིག། འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ་དང་། ཉལ་བ་ན་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པའང་སྐབས་དེ་ཉིད་དུ་ཚར་གཅོད་ཅིག་”ཅེས་སོ། །དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་ཁས་བླངས་པའི་ཆོས་བྱས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པ་ན། ཨུ་ས་བྷ་ཕྱེད་དང་། ཨུ་ས་བྷ་གཅིག་དང་། གཱ་བུ་ཏ་ཕྱེད་དང་། གཱ་བུ་ཏ་གཅིག་གི་བར་མཚམས་རྣམས་སུ་རྡོ་ཡོད་པ་ལ། རྡོ་དེའི་མཚན་མ་ལ་བརྟེན་ནས་ལས་གཞི་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ། །གལ་ཏེ་འགྲོ་བའི་ཚེ་གང་ཞིག་ལ་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེས་ན། གནས་དེ་ཉིད་དུ་དེ་ཚར་གཅོད་དོ། །དེ་ལྟར་མི་ནུས་ན་འགྲེང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དེའི་རྒྱབ་ནས་འོངས་པའི་དགེ་སློང་ཡང་འགྲེང་བར་བྱེད་དོ། །དེས་ “དགེ་སློང་འདིས་ཁྱོད་ལ་རྣམ་རྟོག་སྐྱེས་པ་ཤེས་སོ། །འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་མི་འོས་སོ་” ཞེས་རང་ཉིད་ལ་གདམས་ཤིང་། ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱས་ཏེ་གནས་དེ་ཉིད་དུ་འཕགས་པའི་ས་ལ་འཇུག་གོ། །དེ་ལྟར་མི་ནུས་ན་འདུག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དེའི་རྒྱབ་ནས་འོངས་པའི་དགེ་སློང་ཡང་འདུག་པར་བྱེད་དེ། ཚུལ་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །འཕགས་པའི་ས་ལ་འཇུག་པར་མི་ནུས་པའང་ཉོན་མོངས་པ་དེ་བསལ་ནས་ལས་གཞི་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ། །ལས་གཞི་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་རྐང་པ་མི་འདེགས་སོ། །གལ་ཏེ་བཏེགས་ན་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་སྔོན་གྱི་གནས་ཉིད་དུ་འགྲོ་སྟེ། སིངྒ་ལའི་གླིང་གི་ཁྱམས་ལ་གནས་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མ་ཧཱ་ཕུསྶ་དེ་བ་བཞིན་ནོ། ། โส กิร เอกูนวีสติ วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต เอว วิหาสิ. มนุสฺสาปิ สุทํ อนฺตรามคฺเค กสนฺตา จ วปนฺตา จ มทฺทนฺตา จ กมฺมานิ กโรนฺตา เถรํ ตถา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กึ นุ โข มคฺคมูฬฺโห, อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐ’’ติ สมุลฺลปนฺติ. โส ตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน สมณธมฺมํ กโรนฺโต วีสติวสฺสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จสฺส จงฺกมนโกฏิยํ อธิวตฺถา เทวตา องฺคุลีหิ ทีปํ อุชฺชาเลตฺวา อฏฺฐาสิ. จตฺตาโรปิ มหาราชาโน สกฺโก จ เทวานมินฺโท, พฺรหฺมา จ สหมฺปติ อุปฏฺฐานํ อาคมํสุ. ตญฺจ โอภาสํ ทิสฺวา วนวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ตํ ทุติยทิวเส ปุจฺฉิ [Pg.51] ‘‘รตฺติภาเค อายสฺมโต สนฺติเก โอภาโส อโหสิ, กึ โส โอภาโส’’ติ? เถโร วิกฺเขปํ กโรนฺโต ‘‘โอภาโส นาม ทีโปภาโสปิ โหติ, มณิโอภาโสปี’’ติ เอวมาทึ อาห. โส ‘‘ปฏิจฺฉาเทถ ตุมฺเห’’ติ นิพทฺโธ ‘‘อามา’’ติ ปฏิชานิตฺวา อาโรเจสิ. ཁོང་ནི་ལོ་བཅུ་དགུའི་བར་དུ་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱང་ལམ་བར་དུ་ཞིང་རྨོ་བ་དང་། ས་བོན་འདེབས་པ་དང་། གཡུལ་ལས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་བྱེད་བཞིན་དུ། གནས་བརྟན་དེ་ལྟར་གཤེགས་པ་མཐོང་ནས། “གནས་བརྟན་འདི་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་གཤེགས་ན། ཅི་ལམ་ནོར་བ་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་ཅི་ཞིག་བརྗེད་པ་ཡིན།”ཞེས་གླེང་བར་བྱེད། ཁོང་གིས་དེ་ལ་མ་བརྩིས་པར། ལས་གཞི་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་བཞིན་དུ། ལོ་ཉི་ཤུའི་ནང་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཉིན་མོ་དེར། ཁོང་གི་འཆག་སའི་མཐའ་ན་གནས་པའི་ལྷ་ཞིག་གིས་སོར་མོ་ལས་སྒྲོན་མེ་སྦར་ཏེ་འགྲེང་བར་བྱས་སོ། །རྒྱལ་ཆེན་བཞི་དང་། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་དང་། ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོ་ཡང་རིམ་གྲོའི་ཕྱིར་ལྷགས་སོ། །འོད་སྣང་དེ་མཐོང་ནས། ནགས་ན་གནས་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མ་ཧཱ་ཏིསྶས་ཉིན་གཉིས་པ་ལ་དྲིས་པ། “མཚན་མོའི་ཆ་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པའི་དྲུང་དུ་འོད་སྣང་བྱུང་ན། འོད་སྣང་དེ་ཅི་ཞིག་ལགས།”ཞེས་སོ། །གནས་བརྟན་གྱིས་གཏམ་གཞན་ལ་བསྒྱུར་ཏེ། “འོད་སྣང་ཞེས་པ་ནི་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱང་ཡིན། ནོར་བུའི་འོད་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཁྱེད་ཀྱིས་གསང་བར་མཛད་དམ།”ཞེས་ནན་གྱིས་དྲིས་པ་ན། “དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །”ཞེས་ཁས་བླངས་ཏེ་བཤད་དོ། ། กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย จ. โสปิ กิร คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต ‘‘ปฐมํ ตาว ภควโต มหาปธานํ ปูเชมี’’ติ สตฺต วสฺสานิ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาสิ. ปุน โสฬส วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เอวํ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต วิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน อุทฺธเฏ ปน ปฏินิวตฺตนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา, ‘‘คาวี นุ ปพฺพชิโต นู’’ติ อาสงฺกนียปฺปเทเส ฐตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา, คามทฺวารํ ปตฺวา, กจฺฉกนฺตรโต อุทกํ คเหตฺวา, คณฺฑูสํ กตฺวา คามํ ปวิสติ ‘‘ภิกฺขํ ทาตุํ วา วนฺทิตุํ วา อุปคเต มนุสฺเส ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วจนมตฺเตนปิ มา เม กมฺมฏฺฐานวิกฺเขโป อโหสี’’ติ สเจ ปน ‘‘อชฺช, ภนฺเต, กึ สตฺตมี, อุทาหุ อฏฺฐมี’’ติ ทิวสํ ปุจฺฉนฺติ, อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจติ. สเจ ทิวสปุจฺฉกา น โหนฺติ, นิกฺขมนเวลายํ คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวาว ยาติ. ནག་པོའི་འཁྲི་ཤིང་གི་སྤྱིལ་བུ་ན་བཞུགས་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མ་ཧཱ་ནཱ་ག་བཞིན་ནོ། །ཁོང་ཡང་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ན། “ཐོག་མར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་ཆེན་པོ་ལ་མཆོད་པར་བྱའོ། །”ཞེས་ལོ་བདུན་གྱི་བར་དུ་འགྲེང་བ་དང་འཆག་པ་ཉིད་ལ་གནས་པར་དམ་བཅས་སོ། །ཡང་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་ལས་གཞི་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་རྐང་པ་འདེགས་ཤིང་། གལ་ཏེ་ལས་གཞི་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་བཏེགས་ན་ཕྱིར་ལོག་སྟེ། གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་གཤེགས་ནས། “འདི་ནི་བ་ལང་ཞིག་གམ། འོན་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན།”ཞེས་དོགས་པ་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་བཞུགས་ཏེ། ཆོས་གོས་སྣམ་སྦྱར་བགོས་ཤིང་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས། གྲོང་གི་སྒོར་ཕེབས་ཏེ། ཆུ་སྣོད་ལས་ཆུ་བླངས་ནས་ཁ་བཤལ་ཏེ་གྲོང་དུ་འཇུག་གོ། །“བསོད་སྙོམས་འབུལ་བའམ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འོངས་པའི་མི་རྣམས་ལ། ‘ཚེ་རིང་བར་གྱུར་ཅིག’ ཅེས་སྨྲ་བ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་བདག་གི་ལས་གཞི་ལ་གཡེང་བར་མ་གྱུར་ཅིག”སྙམ་དུའོ། །གལ་ཏེ་ “བཙུན་པ། དེ་རིང་ནི་ཚེས་བདུན་ལགས་སམ། འོན་ཏེ་ཚེས་བརྒྱད་ལགས།”ཞེས་ཞག་གྲངས་དྲིས་ན། ཆུ་མིད་ནས་སྨྲའོ། །གལ་ཏེ་ཞག་གྲངས་འདྲི་མཁན་མེད་ན། ཕྱིར་འཐོན་པའི་ཚེ་གྲོང་གི་སྒོ་ཁར་ཆུ་དེ་ཕྱིར་བོར་ནས་གཤེགས་སོ། ། สีหฬทีเปเยว กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตา ปญฺญาสภิกฺขู วิย จ. เต กิร วสฺสูปนายิกอุโปสถทิวเส กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อญฺญมญฺญํ นาลปิสฺสามา’’ติ. คามญฺจ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา คามทฺวาเร อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา ปวิสึสุ, ทิวเส ปุจฺฉิเต อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจสุํ, อปุจฺฉิเต คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวา วิหารํ อาคมํสุ. ตตฺถ มนุสฺสา นิฏฺฐุภนฏฺฐานํ ทิสฺวา ชานึสุ ‘‘อชฺช เอโก อาคโต, อชฺช ทฺเว’’ติ. เอวญฺจ จินฺเตสุํ ‘‘กึ นุ โข เอเต อมฺเหเหว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ, อุทาหุ อญฺญมญฺญมฺปิ? ยทิ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ, หนฺท เนสํ อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสามา’’ติ สพฺเพ วิหารํ อคมํสุ. ตตฺถ ปญฺญาสภิกฺขูสุ วสฺสํ อุปคเตสุ ทฺเว ภิกฺขู เอโกกาเส นาทฺทสํสุ. ตโต โย เตสุ จกฺขุมา ปุริโส, โส เอวมาห – ‘‘น, โภ, กลหการกานํ วสโนกาโส อีทิโส โหติ, สุสมฺมฏฺฐํ เจติยงฺคณํ โพธิยงฺคณํ, สุนิกฺขิตฺตา สมฺมชฺชนิโย, สูปฏฺฐปิตํ ปานียปริโภชนีย’’นฺติ. เต ตโตว [Pg.52] นิวตฺตา. เต ภิกฺขู อนฺโตเตมาเสเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุํ. སིངྒ་ལའི་གླིང་ཉིད་ཀྱི་ཀ་ལམ་བྷ་ཏིཏྠ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་དབྱར་གནས་པར་དམ་བཅས་པའི་དགེ་སློང་ལྔ་བཅུ་པོ་བཞིན་ནོ། །དེ་དག་གིས་དབྱར་གནས་པར་དམ་བཅའ་བའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར། “དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མ་ཐོབ་ཀྱི་བར་དུ་ཕན་ཚུན་གཏམ་མི་སྨྲའོ། །”ཞེས་ཁས་བླངས་པའི་ཆོས་བྱས་སོ། །གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་འཇུག་པ་ན། གྲོང་གི་སྒོ་ཁར་ཆུས་ཁ་བཤལ་ཏེ་ཞུགས་ཤིང་། ཞག་གྲངས་དྲིས་ན་ཆུ་མིད་ནས་སྨྲ་ལ། མ་དྲིས་ན་གྲོང་གི་སྒོ་ཁར་ཆུ་ཕྱིར་བོར་ནས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཕྱིར་འོངས་སོ། །དེ་ལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཆུ་བོར་བའི་གནས་མཐོང་ནས། “དེ་རིང་གཅིག་བྱུང་ངོ་། །དེ་རིང་གཉིས་བྱུང་ངོ་། །”ཞེས་ཤེས་སོ། །ཡང་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “དགེ་སློང་འདི་དག་ཅི་ངེད་ཅག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གཏམ་མི་སྨྲའམ། འོན་ཏེ་ཕན་ཚུན་དུའང་མི་སྨྲ། གལ་ཏེ་ཕན་ཚུན་དུའང་གཏམ་མི་སྨྲ་ན། ངེས་པར་རྩོད་པ་བྱུང་བ་ཡིན་པས། འོང་ངོ་། །དེ་དག་ཕན་ཚུན་བཟོད་གསོལ་བྱེད་དུ་གཞུག་གོ། །”ཞེས་ཐམས་ཅད་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སོང་ངོ། །དེ་ན་དབྱར་གནས་པའི་དགེ་སློང་ལྔ་བཅུ་པོ་ལས། དགེ་སློང་གཉིས་གནས་གཅིག་ཏུ་ཡོད་པ་མ་མཐོང་ངོ། །དེ་ནས་དེ་དག་གི་ནང་ནས་མིག་རྒྱང་ཡངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་འདི་སྐད་སྨྲས་ཏེ། “ཀྱེ་དག་རྩོད་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ནི་འདི་འདྲ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ར་བ་ནི་ལེགས་པར་ཕྱགས་ཤིང་། ཕྱགས་མ་རྣམས་ནི་ལེགས་པར་བཞག་ལ། བཏུང་ཆུ་དང་བཤལ་ཆུ་རྣམས་ཀྱང་ལེགས་པར་བཤམས་འདུག་གོ། །”ཞེས་སོ། །དེ་དག་དེ་ཉིད་ནས་ཕྱིར་ལོག་གོ། །དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་ནང་ཉིད་དུ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ནས། དགག་དབྱེ་ཆེན་པོ་ལ་རྣམ་པར་དག་པའི་དགག་དབྱེ་མཛད་དོ། ། เอวํ กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตภิกฺขู วิย จ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต คามสมีปํ ปตฺวา, อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา, วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา, ยตฺถ สุราโสณฺฑธุตฺตาทโย กลหการกา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทโย วา นตฺถิ, ตํ วีถึ ปฏิปชฺชติ. ตตฺถ จ ปิณฺฑาย จรมาโน น ตุริตตุริโต วิย ชเวน คจฺฉติ, ชวนปิณฺฑปาติกธุตงฺคํ นาม นตฺถิ. วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ ปน อุทกภริตสกฏมิว นิจฺจโลว หุตฺวา คจฺฉติ. อนุฆรํ ปวิฏฺโฐ จ ทาตุกามํ อทาตุกามํ วา สลฺลกฺเขตุํ ตทนุรูปํ กาลํ อาคเมนฺโต ภิกฺขํ คเหตฺวา, ปติรูเป โอกาเส นิสีทิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา, อกฺขพฺภญฺชนวณาเลปนปุตฺตมํสูปมาวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย น มทาย…เป… ภุตฺตาวี จ อุทกกิจฺจํ กตฺวา, มุหุตฺตํ ภตฺตกิลมถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา, ยถา ปุเร ภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉา ภตฺตํ ปุริมยามํ ปจฺฉิมยามญฺจ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. อยํ วุจฺจติ หรติ เจว ปจฺจาหรติ จาติ. เอวเมตํ หรณปจฺจาหรณํ คตปจฺจาคตวตฺตนฺติ วุจฺจติ. དེ་ལྟར་ནག་པོའི་འཁྲི་ཤིང་གི་སྤྱིལ་བུ་ན་བཞུགས་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མ་ཧཱ་ནཱ་ག་བཞིན་དང་། ཀ་ལམ་བྷ་ཏིཏྠ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་དབྱར་གནས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་བཞིན་དུ། ལས་གཞི་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་རྐང་པ་འདེགས་ཤིང་གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཕེབས་ནས། ཆུས་ཁ་བཤལ་ཏེ། ལམ་སྲང་རྣམས་ལ་བརྟགས་ནས། གང་ན་ཆང་འཐུང་བ་དང་། རྒྱན་པོ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཁྲུག་པ་བྱེད་པ་དང་། གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་གཏུམ་པོ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ལམ་སྲང་དེར་འཇུག་གོ། །དེ་ན་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པ་ན། བྲེལ་བ་ལྟར་མགྱོགས་པོར་མི་གཤེགས་ཏེ། མགྱོགས་པོར་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་ས་མི་སྙོམས་པར་སླེབས་པའི་ཆུས་གང་བའི་ཤིང་རྟ་བཞིན་དུ་མི་གཡོ་བར་གཤེགས་སོ། །ཁྱིམ་རེ་རེ་བཞིན་ཞུགས་ནས། སྦྱིན་པར་འདོད་པ་དང་མི་འདོད་པ་བརྟག་པའི་ཕྱིར་དེ་དང་མཐུན་པའི་དུས་ལ་སྒུག་ཅིང་། བསོད་སྙོམས་བླངས་ཏེ། མཐུན་པའི་གནས་སུ་བཞུགས་ནས། ལས་གཞི་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་ཟས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཉེ་བར་བཞག་སཏེ། ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་ལ་སྣུམ་བྱུག་པ་དང་། རྨ་ལ་སྨན་བྱུག་པ་དང་། བུའི་ཤ་ཟ་བའི་དཔེ་ལྟར་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཟས་ལ་བསྟེན་ཏེ། རྩེད་མོའི་ཕྱིར་མ་ཡིན། རྒྱགས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ཟོས་ཟིན་ནས་ཆུའི་བྱ་བ་བྱས་ཏེ། ཡུད་ཙམ་ཞིག་ཟས་ཀྱི་ངལ་གསོ་བསལ་ནས། ཇི་ལྟར་ཟས་ཀྱི་སྔོན་རོལ་བཞིན་དུ། ཟས་ཀྱི་འོག་རོལ་དང་། མཚན་མོའི་ཐུན་སྟོད་དང་ཐུན་སྨད་ལའང་ལས་གཞི་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །འདི་ལ་ ‘འཁྱེར་བ་དང་ཕྱིར་འཁྱེར་བའོ་’ ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་འཁྱེར་བ་དང་ཕྱིར་འཁྱེར་བ་འདི་ནི་ ‘འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་’ ཞེས་བྱའོ། ། เอตํ ปูเรนฺโต ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหติ, ปฐมวเย เอว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ ปฐมวเย ปาปุณาติ, อถ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ. โน เจ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ, อถ มรณสมเย ปาปุณาติ. โน เจ มรณสมเย ปาปุณาติ, อถ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ. โน เจ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ, อถ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ. โน เจ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ, อถ พุทฺธานํ สนฺติเก ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ; เสยฺยถาปิ – เถโร พาหิโย, มหาปญฺโญ วา โหติ; เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต. འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ན། གལ་ཏེ་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུ་དང་ལྡན་ན་ནི། ཚེ་སྟོད་ཉིད་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་ཚེ་སྟོད་ལ་མ་ཐོབ་ན། དེ་ནས་ཚེ་བར་མར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་ཚེ་བར་མར་མ་ཐོབ་ན། དེ་ནས་འཆི་བའི་དུས་སུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་འཆི་བའི་དུས་སུ་མ་ཐོབ་ན། དེ་ནས་ལྷའི་བུ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་ནས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་ལྷའི་བུ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་ནས་མ་ཐོབ་ན། དེ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་ན། དེ་ནས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། གནས་བརྟན་བཱ་ཧི་ཡ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་བཞིན་ནོ། ། อยํ ปน ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา, อารญฺญิโก หุตฺวา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ เอตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา, กาลํ กตฺวา, กามาวจรเทวโลเก อุปฺปชฺชิ. ตโต จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. กุสลา อิตฺถิโย ตทเหว คพฺภสณฺฐานํ ชานนฺติ, สา จ ตาสมญฺญตรา[Pg.53], ตสฺมา ตํ คพฺภปติฏฺฐานํ รญฺโญ นิเวเทสิ. ธมฺมตา เอสา, ยํ ปุญฺญวนฺเต สตฺเต คพฺเภ อุปฺปนฺเน มาตุคาโม คพฺภปริหารํ ลภติ. ตสฺมา ราชา ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา ตโต ปภุติ นาจฺจุณฺหํ กิญฺจิ อชฺโฌหริตุํ ลภติ, นาติสีตํ, นาติอมฺพิลํ, นาติโลณํ, นาติกฏุกํ, นาติติตฺตกํ. อจฺจุณฺเห หิ มาตรา อชฺโฌหเฏ คพฺภสฺส โลหกุมฺภิวาโส วิย โหติ, อติสีเต โลกนฺตริกวาโส วิย, อจฺจมฺพิลโลณกฏุกติตฺตเกสุ ภุตฺเตสุ สตฺเถน ผาเลตฺวา อมฺพิลาทีหิ สิตฺตานิ วิย คพฺภเสยฺยกสฺส องฺคานิ ติพฺพเวทนานิ โหนฺติ. อติจงฺกมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนโตปิ นํ นิวาเรนฺติ – ‘‘กุจฺฉิคตสฺส สญฺจลนทุกฺขํ มา อโหสี’’ติ. มุทุกตฺถรณตฺถตาย ภูมิยํ จงฺกมนาทีนิ มตฺตาย กาตุํ ลภติ, วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนํ สาทุสปฺปายํ อนฺนปานํ ลภติ. ปริคฺคเหตฺวาว นํ จงฺกมาเปนฺติ, นิสีทาเปนฺติ, วุฏฺฐาเปนฺติ. ཡང་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། དགོན་པ་པ་བྱས་ཏེ་ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་གཤེགས་ཤིང་བྱོན་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ནས། དུས་བྱས་ཏེ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་ངོ་། །བུད་མེད་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་མངལ་ཆགས་པ་ཤེས་པར་འགྱུར་ལ། མོ་ཡང་དེ་དག་གི་ནང་གི་གཅིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མངལ་ཆགས་པའི་གནས་ཚུལ་དེ་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད་དོ། །བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་མངལ་དུ་སྐྱེས་པ་ན། མ་མ་ལ་མངལ་གྱི་སྐྱོབ་པ་ཐོབ་པ་འདི་ནི་ཆོས་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོས་མོ་ལ་མངལ་གྱི་སྐྱོབ་པ་བྱིན་ནོ། །མོ་ནི་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤིན་ཏུ་ཚ་བ་གང་ཡང་ཟ་བར་མི་ནུས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་གྲང་བ། ཤིན་ཏུ་སྐྱུར་བ། ཤིན་ཏུ་ལན་ཚྭ་བ། ཤིན་ཏུ་ཚ་བ། ཤིན་ཏུ་ཁ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཟ་བར་མི་ནུས་སོ། །མ་ཡིས་ཤིན་ཏུ་ཚ་བ་ཟོས་པ་ན། མངལ་གནས་ཀྱི་བུ་ལ་ཟངས་གཞོང་འཁོལ་བའི་ནང་དུ་གནས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ལ། ཤིན་ཏུ་གྲང་བ་ལ་ནི་འཇིག་རྟེན་བར་གྱི་མུན་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །ཤིན་ཏུ་སྐྱུར་བ་དང་། ལན་ཚྭ་བ་དང་། ཚ་བ་དང་། ཁ་བ་རྣམས་ཟོས་པ་ན། མཚོན་ཆས་བཤགས་ཏེ་སྐྱུར་ཁུ་ལ་སོགས་པས་བྲན་པ་བཞིན་དུ་མངལ་གནས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ་ཟུག་རྔུ་དྲག་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འགྲོ་བ་དང་། ལངས་པ། འདུག་པ། ཉལ་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ལས་ཀྱང་མོ་ལ་བཟློག་པར་བྱེད་དེ། “མངལ་དུ་གནས་པ་ལ་གཡོ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མ་བྱུང་ཞིག” ཅེས་སོ། །ས་གཞི་གདན་འཇམ་པོ་བཏིང་བ་ལ་འགྲོ་འཆག་ལ་སོགས་པ་ཚོད་རིག་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་ཅིང་། ཁ་དོག་དང་དྲི་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་བཟའ་བཏུང་ཞིམ་པོ་དང་འཕྲོད་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །མོ་ལ་སྐྱོར་ནས་འགྲོ་འཆག་བྱེད་དུ་འཇུག་ཅིང་། སྡོད་དུ་འཇུག་པ་དང་། ལངས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། ། สา เอวํ ปริหริยมานา คพฺภปริปากกาเล สูติฆรํ ปวิสิตฺวา ปจฺจูสสมเย ปุตฺตํ วิชายิ ปกฺกเตลมทฺทิตมโนสิลาปิณฺฑิสทิสํ ธญฺญปุญฺญลกฺขณูเปตํ. ตโต นํ ปญฺจมทิวเส อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ รญฺโญ ทสฺเสสุํ, ราชา ตุฏฺโฐ ฉสฏฺฐิยา ธาตีหิ อุปฏฺฐาเปสิ. โส สพฺพสมฺปตฺตีหิ วฑฺฒมาโน น จิรสฺเสว วิญฺญุตํ ปาปุณิ. ตํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกเมว สมานํ ราชา รชฺเช อภิสิญฺจิ, วิวิธนาฏกานิ จสฺส อุปฏฺฐาเปสิ. อภิสิตฺโต ราชปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ นาเมน พฺรหฺมทตฺโต สกลชมฺพุทีเป วีสติยา นครสหสฺเสสุ. ชมฺพุทีเป หิ ปุพฺเพ จตุราสีติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ. ตานิ ปริหายนฺตานิ สฏฺฐิ อเหสุํ, ตโต ปริหายนฺตานิ จตฺตาลีสํ, สพฺพปริหายนกาเล ปน วีสติ โหนฺติ. อยญฺจ พฺรหฺมทตฺโต สพฺพปริหายนกาเล อุปฺปชฺชิ. เตนสฺส วีสติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ, วีสติ ปาสาทสหสฺสานิ, วีสติ หตฺถิสหสฺสานิ, วีสติ อสฺสสหสฺสานิ, วีสติ รถสหสฺสานิ, วีสติ ปตฺติสหสฺสานิ, วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ – โอโรธา จ นาฏกิตฺถิโย จ, วีสติ อมจฺจสหสฺสานิ. โส มหารชฺชํ การยมาโน เอว กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญาโย, อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตสิ. ยสฺมา ปน อภิสิตฺตรญฺญา นาม อวสฺสํ อฏฺฏกรเณ นิสีทิตพฺพํ, ตสฺมา เอกทิวสํ ปเคว ปาตราสํ ภุญฺชิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิ. ตตฺถ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ อกํสุ. โส ‘‘อยํ สทฺโท สมาปตฺติยา อุปกฺกิเลโส’’ติ ปาสาทตลํ [Pg.54] อภิรุหิตฺวา ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปมี’’ติ นิสินฺโน นาสกฺขิ อปฺเปตุํ, รชฺชวิกฺเขเปน สมาปตฺติ ปริหีนา. ตโต จินฺเตสิ ‘‘กึ รชฺชํ วรํ, อุทาหุ สมณธมฺโม’’ติ. ตโต ‘‘รชฺชสุขํ ปริตฺตํ อเนกาทีนวํ, สมณธมฺมสุขํ ปน วิปุลมเนกานิสํสํ อุตฺตมปุริสเสวิตญฺจา’’ติ ญตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘อิมํ รชฺชํ ธมฺเมน สเมน อนุสาส, มา โข อธมฺมการํ อกาสี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺติสุเขน วิหรติ, น โกจิ อุปสงฺกมิตุํ ลภติ อญฺญตฺร มุขโธวนทนฺตกฏฺฐทายกภตฺตนีหารกาทีหิ. མོ་དེ་ལྟར་བསྐྱངས་ཏེ་མངལ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཚེ། བཙས་ཁང་དུ་ཞུགས་ནས་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་བུ་ཞིག་བཙས་ཏེ། དེ་ནི་ཙམ་པ་ཀའི་བྱུག་སྨན་དང་སྦྱར་བའི་ལྡོང་རོས་ཀྱི་གོང་བུ་ལྟ་བུ། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་མཚན་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ །དེ་ནས་ཉིན་ལྔ་པ་ལ་བུ་དེ་བརྒྱན་ཅིང་བཀོད་དེ་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟན་པས། རྒྱལ་པོ་དགྱེས་ནས་མ་མ་རེ་དྲུག་གིས་བསྐྱང་དུ་བཅུག་གོ །ཁོ་ནི་འབྱོར་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འཕེལ་ཞིང་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ཉིད་ལ་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་ཞིང་། ཟློས་གར་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་སོ། །དབང་བསྐུར་བའི་རྒྱལ་བུ་དེས་མིང་ཚངས་པས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་གྲོང་ཁྱེར་ཉི་ཁྲི་ལ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་སོ། །སྔོན་འཛམ་བུའི་གླིང་ན་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ཉམས་པར་གྱུར་ཏེ་དྲུག་ཁྲིར་གྱུར་ཅིང་། དེ་ནས་ཉམས་ཏེ་བཞི་ཁྲི་དང་། ཐམས་ཅད་ཉམས་པའི་དུས་སུ་ནི་ཉི་ཁྲིར་འགྱུར་རོ། །ཚངས་པས་བྱིན་འདི་ཡང་ཐམས་ཅད་ཉམས་པའི་དུས་སུ་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ལ་གྲོང་ཁྱེར་ཉི་ཁྲི་ཡོད་དོ། །གཞལ་ཡས་ཁང་ཉི་ཁྲི་དང་། གླང་པོ་ཆེ་ཉི་ཁྲི། རྟ་ཉི་ཁྲི། ཤིང་རྟ་ཉི་ཁྲི། དཔུང་བུ་ཆུང་ཉི་ཁྲི། བུད་མེད་ཉི་ཁྲི་སྟེ་བཙུན་མོ་དང་ཟློས་གར་མ་རྣམས་དང་། བློན་པོ་ཉི་ཁྲི་ཡོད་དོ། །ཁོས་རྒྱལ་སྲིད་ཆེན་པོ་སྐྱོང་བཞིན་དུ་ཟད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་བྱས་ནས། མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་བསྐྱེད་དོ། །དབང་བསྐུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སུ་འདུག་དགོས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཉིན་གཅིག་སྔ་བར་ཞོགས་ཟས་ཟོས་ནས་ཞལ་ལྕེ་གཅོད་པའི་གནས་སུ་འདུག་གོ །དེར་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྒྲ་ཆེན་པོ་དང་ཅ་ཅོ་བཏོན་ཏོ། །ཁོས་ “སྒྲ་འདི་ནི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ་” སྙམ་ནས། གཞལ་ཡས་ཁང་གི་སྟེང་དུ་སོང་སྟེ། “སྙོམས་འཇུག་ལ་འཇུག་པར་བྱའོ་” ཞེས་འདུག་ཀྱང་འཇུག་པར་མ་ནུས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་རྣམ་པར་གཡེང་བས་སྙོམས་འཇུག་ལས་ཉམས་སོ། །དེ་ནས་ཁོས་ “རྒྱལ་སྲིད་མཆོག་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་མཆོག་ཡིན” ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་ “རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་བདེ་བ་ནི་ཆུང་ཞིང་ཉེས་དམིགས་དུ་མ་དང་ལྡན་ལ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཀྱི་བདེ་བ་ནི་ཡངས་ཤིང་ཕན་ཡོན་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པས་བསྟེན་པ་ཞིག་གོ་” ཞེས་ཤེས་ནས། བློན་པོ་གཅིག་ལ་བཀའ་སྩལ་ཏེ། “རྒྱལ་སྲིད་འདི་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་མཉམ་པར་སྐྱོངས་ཤིག ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བྱ་བ་ནི་མ་བྱེད་ཅིག” ཅེས་ཐམས་ཅད་གཏད་ནས། གཞལ་ཡས་ཁང་གི་སྟེང་དུ་སོང་སྟེ་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བས་གནས་སོ། །སོ་ཤིང་དང་ཞལ་བསིལ་ཆུ་སྦྱིན་པ་དང་། བཟའ་བ་སྐྱེལ་བ་ལ་སོགས་པ་མ་གཏོགས་པར་སུ་ཡང་ཉེ་བར་བཅར་མ་བཅུག་གོ ། ตโต อทฺธมาสมตฺเต วีติกฺกนฺเต มเหสี ปุจฺฉิ ‘‘ราชา อุยฺยานคมนพลทสฺสนนาฏกาทีสุ กตฺถจิ น ทิสฺสติ, กุหึ คโต’’ติ? ตสฺสา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. สา อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘รชฺเช ปฏิจฺฉิเต อหมฺปิ ปฏิจฺฉิตา โหมิ, เอตุ มยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตู’’ติ. โส อุโภ กณฺเณ ถเกตฺวา ‘‘อสวนียเมต’’นฺติ ปฏิกฺขิปิ. สา ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ เปเสตฺวา อนิจฺฉมานํ ตชฺชาเปสิ – ‘‘ยทิ น กโรสิ, ฐานาปิ เต จาเวมิ, ชีวิตาปิ โวโรเปมี’’ติ. โส ภีโต ‘‘มาตุคาโม นาม ทฬฺหนิจฺฉโย, กทาจิ เอวมฺปิ การาเปยฺยา’’ติ เอกทิวสํ รโห คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สิริสยเน สํวาสํ กปฺเปสิ. สา ปุญฺญวตี สุขสมฺผสฺสา. โส ตสฺสา สมฺผสฺสราเคน รตฺโต ตตฺถ อภิกฺขณํ สงฺกิตสงฺกิโตว อคมาสิ. อนุกฺกเมน อตฺตโน ฆรสามิโก วิย นิพฺพิสงฺโก ปวิสิตุมารทฺโธ. དེ་ནས་ཟླ་བ་ཕྱེད་ཙམ་འདས་པ་ན། བཙུན་མོ་ཆེན་པོས་ “རྒྱལ་པོ་ནི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བྱོན་པ་དང་། དཔུང་ཚོགས་གཟིགས་པ། ཟློས་གར་ལ་སོགས་པ་གང་དུ་ཡང་མི་སྣང་ན། གང་དུ་གཤེགས་སམ” ཞེས་དྲིས་སོ། །མོ་ལ་དོན་དེ་བསྙད་དོ། །མོས་བློན་པོ་ལ་ཕོ་ཉ་བཏང་སྟེ། “ཁྱོད་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་དང་དུ་བླངས་པ་ན། ང་ཡང་དང་དུ་བླངས་པ་ཡིན་པས། ཚུར་ཤོག་དང་ང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདོད་པ་སྤྱོད་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོས་རྣ་བ་གཉིས་བཀག་སྟེ། “འདི་ནི་མི་ཉན་པའི་གཏམ་མོ་” ཞེས་ཕྱིར་བཟློག་གོ །མོས་ཡང་ལན་གཉིས་གསུམ་དུ་བཏང་ཡང་མ་འདོད་པ་ན། “གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་ན། ཁྱོད་གནས་ནས་ཀྱང་དབྱུང་ཞིང་། སྲོག་དང་ཡང་འབྲལ་བར་བྱའོ་” ཞེས་སྡིགས་མོ་བྱས་སོ། །ཁོ་སྐྲག་སྟེ། “བུད་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་དམ་བཅའ་བརྟན་པོ་ཅན་ཡིན་པས། ནམ་ཞིག་ན་འདི་ལྟར་བྱེད་དུ་འཇུག་པའང་སྲིད་དོ་” སྙམ་ནས། ཉིན་གཅིག་དབེན་པར་སོང་སྟེ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་གཟིམ་ཁྲིལ་འདོད་པ་སྤྱད་དོ། །མོ་ནི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་ཞིང་རེག་བྱ་བདེ་བ་ཞིག་གོ །ཁོ་ནི་མོའི་རེག་བྱའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ชགས་ཏེ། དེར་རྒྱུན་དུ་ཤིན་ཏུ་དོགས་ཟོན་དང་བཅས་ཏེ་སོང་ངོ་། །རིམ་གྱིས་རང་གི་ཁྱིམ་བདག་བཞིན་དུ་དོགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པར་བརྩམས་སོ། ། ตโต ราชมนุสฺสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา น สทฺทหติ. ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาโรเจสุํ. ตโต นิลีโน สยเมว ทิสฺวา สพฺพามจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา อาโรเจสิ. เต – ‘‘อยํ ราชาปราธิโก หตฺถจฺเฉทํ อรหติ, ปาทจฺเฉทํ อรหตี’’ติ ยาว สูเล อุตฺตาสนํ, ตาว สพฺพกมฺมการณานิ นิทฺทิสึสุ. ราชา – ‘‘เอตสฺส วธพนฺธนตาฬเน มยฺหํ วิหึสา อุปฺปชฺเชยฺย, ชีวิตา โวโรปเน ปาณาติปาโต ภเวยฺย, ธนหรเณ อทินฺนาทานํ, อลํ เอวรูเปหิ กเตหิ, อิมํ มม รชฺชา นิกฺกฑฺฒถา’’ติ อาห. อมจฺจา ตํ นิพฺพิสยํ อกํสุ. โส อตฺตโน ธนสารญฺจ ปุตฺตทารญฺจ คเหตฺวา ปรวิสยํ อคมาสิ. ตตฺถ ราชา สุตฺวา ‘‘กึ อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เทว, อิจฺฉามิ ตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. โส ตํ สมฺปฏิจฺฉิ. อมจฺโจ กติปาหจฺจเยน ลทฺธวิสฺสาโส ตํ ราชานํ เอตทโวจ – ‘‘มหาราช, อมกฺขิกมธุํ [Pg.55] ปสฺสามิ, ตํ ขาทนฺโต นตฺถี’’ติ. ราชา ‘‘กึ เอตํ อุปฺปณฺเฑตุกาโม ภณตี’’ติ น สุณาติ. โส อนฺตรํ ลภิตฺวา ปุนปิ สุฏฺฐุตรํ วณฺเณตฺวา อาโรเจสิ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิรชฺชํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘มํ เนตฺวา มาเรตุกาโมสี’’ติ อาห. โส ‘‘มา, เทว, เอวํ อวจ, ยทิ น สทฺทหสิ, มนุสฺเส เปเสหี’’ติ. โส มนุสฺเส เปเสสิ. เต คนฺตฺวา โคปุรํ ขณิตฺวา รญฺโญ สยนฆเร อุฏฺฐหึสุ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད་དོ། །རྒྱལ་པོས་མ་ཡིད་ཆེས་སོ། །ལན་གཉིས་དང་ལན་གསུམ་དུ་བསྙད་དོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཡིབ་ནས་མཐོང་སྟེ། བློན་པོ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་ནས་བསྙད་དོ། །དེ་དག་གིས་ “འདི་ནི་རྒྱལ་པོ་ལ་གནོད་པ་བྱས་པ་ཡིན་པས་ལག་པ་གཅོད་པར་འོས་སོ། །རྐང་པ་གཅོད་པར་འོས་སོ་” ཞེས་པ་ནས་གསལ་ཤིང་ལ་རྒྱག་པའི་བར་གྱི་ཆད་པ་ཐམས་ཅད་བསྟན་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་ “འདི་ལ་གསོད་པ་དང་། འཆིང་བ། བརྡེག་པ་བྱས་ན་ང་ལ་འཚེ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱས་ན་སྲོག་གཅོད་པར་འགྱུར་ཞིང་། ནོར་འཕྲོག་པ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པར་འགྱུར་བས། འདི་ལྟ་བུའི་བྱ་བས་ཆོག་གི འདི་ངའི་རྒྱལ་ཁམས་ནས་ཕྱིར་སྐྲོད་ཅིག་” ཅེས་གསུངས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་ཡུལ་ནས་བསྐྲད་དོ། །ཁོས་རང་གི་ནོར་གྱི་སྙིང་པོ་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་ཁྲིད་དེ་ཡུལ་གཞན་དུ་སོང་ངོ་། །དེར་རྒྱལ་པོས་ཐོས་ནས་ “ཁྱོད་ཅིའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ཡིན” ཞེས་དྲིས་སོ། །“ལྷ་གཅིག བདག་ནི་ཁྱེད་ལ་ཞབས་ཏོག་བསྒྲུབ་པར་འདོད་དོ་” ཞེས་སྨྲས་པས། རྒྱལ་པོས་ཁོ་དང་དུ་བླངས་སོ། །བློན་པོ་དེས་ཉིན་ཤས་འདས་པ་ན་ཡིད་ཆེས་ཐོབ་སྟེ། རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་གིས་སྦྲང་མ་མེད་པའི་སྦྲང་རྩི་ཞིག་མཐོང་ན། དེ་ཟ་བ་སུ་ཡང་མི་འདུག་གོ་” ཞེས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ “འདིས་ང་ལ་བཞད་གད་བྱེད་པར་འདོད་ནས་སྨྲ་བ་ཡིན་ནམ་” སྙམ་ནས་མ་ཉན་ནོ། །ཁོས་སྐབས་རྙེད་ནས་ཡང་བསྐྱར་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བསྔགས་ཏེ་བསྙད་དོ། །རྒྱལ་པོས་ “དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན” ཞེས་དྲིས་སོ། །“ལྷ་གཅིག བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་སྲིད་དོ་” ཞེས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ “ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ཁྲིད་དེ་གསོད་པར་འདོད་པ་ཡིན་ནམ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁོས་ “ལྷ་གཅིག དེ་སྐད་མ་གསུངས་ཤིག གལ་ཏེ་ཡིད་མི་ཆེས་ན་མི་རྣམས་གཏང་བར་མཛོད་ཅིག་” ཅེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་མི་རྣམས་བཏང་ངོ་། །དེ་དག་སོང་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་འོག་ནས་བྲུས་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་གཟིམ་ཁང་དུ་ལངས་སོ། ། ราชา ทิสฺวา ‘‘กิสฺส อาคตาตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘โจรา มยํ, มหาราชา’’ติ. ราชา เตสํ ธนํ ทาเปตฺวา ‘‘มา ปุน เอวมกตฺถา’’ติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. เต อาคนฺตฺวา ตสฺส รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ตเถว วีมํสิตฺวา ‘‘สีลวา ราชา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา สีมนฺตเร เอกํ นครํ อุปคมฺม ตตฺถ อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘นครํ วา เม เทหิ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส พฺรหฺมทตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรจาเปสิ ‘‘อาณาเปตุ เทโว กึ ยุชฺฌามิ, อุทาหุ นครํ เทมี’’ติ. ราชา ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, นครํ ทตฺวา อิธาคจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส ตถา อกาสิ. ปฏิราชาปิ ตํ นครํ คเหตฺวา อวเสสนคเรสุปิ ตเถว ทูตํ ปาเหสิ. เตปิ อมจฺจา ตเถว พฺรหฺมทตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, อิธาคนฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตา พาราณสึ อาคมํสุ. རྒྱལ་པོས་དེ་དག་མཐོང་ནས་ “ཁྱོད་ཚོ་ཅིའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ཡིན” ཞེས་དྲིས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ནི་རྐུན་མ་ལགས་སོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་དག་ལ་ནོར་སྦྱིན་དུ་བཅུག་ནས། “ཕྱིན་ཆད་འདི་ལྟར་མ་བྱེད་ཅིག་” ཅེས་གདམས་ཏེ་བཏང་ངོ་། །དེ་དག་འོངས་ཏེ་རང་གི་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད་དོ། །རྒྱལ་པོ་དེས་ཡང་ལན་གཉིས་གསུམ་དུ་དེ་བཞིན་དུ་བརྟགས་ནས། “རྒྱལ་པོ་འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ་” ཞེས་ཤེས་ཏེ། དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་བཤམས་ནས། ས་མཚམས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་གཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། དེར་བློན་པོ་ལ་ “ང་ལ་གྲོང་ཁྱེར་སྤྲོད་དམ། ཡང་ན་གཡུལ་སྤྲོད” ཅེས་ཕོ་ཉ་བཏང་ངོ་། །བློན་པོ་དེས་ཚངས་པས་བྱིན་ལ་དོན་དེ་བསྙད་དེ། “ལྷ་གཅིག་གིས་བཀའ་སྩོལ་ཅིག བདག་གིས་གཡུལ་སྤྲོད་པར་བགྱིའམ། འོན་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་སྤྲོད་པར་བགྱི” ཞེས་ཞུས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ “གཡུལ་སྤྲོད་པར་མི་བྱའོ། །གྲོང་ཁྱེར་བྱིན་ལ་འདིར་ཤོག་ཅིག་” ཅེས་བཏང་ངོ་། །ཁོས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་གྲོང་ཁྱེར་དེ་བཟུང་ནས། ལྷག་མའི་གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་ཕོ་ཉ་བཏང་ངོ་། །བློན་པོ་དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ཚངས་པས་བྱིན་ལ་བསྙད་པས། རྒྱལ་པོས་ “གཡུལ་སྤྲོད་པར་མི་བྱའོ། །འདིར་འོངས་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་འོངས་སོ། ། ตโต อมจฺจา พฺรหฺมทตฺตํ อาหํสุ – ‘‘มหาราช, เตน สห ยุชฺฌามา’’ติ. ราชา – ‘‘มม ปาณาติปาโต ภวิสฺสตี’’ติ วาเรสิ. อมจฺจา – ‘‘มยํ, มหาราช, ตํ ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา อิเธว อาเนสฺสามา’’ติ นานาอุปาเยหิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา ‘‘เอหิ มหาราชา’’ติ คนฺตุํ อารทฺธา. ราชา ‘‘สเจ สตฺตมารณปฺปหรณวิลุมฺปนกมฺมํ น กโรถ, คจฺฉามี’’ติ ภณติ. อมจฺจา ‘‘น, เทว, กโรม, ภยํ ทสฺเสตฺวา ปลาเปมา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ฆเฏสุ ทีเป ปกฺขิปิตฺวา รตฺตึ คจฺฉึสุ. ปฏิราชา ตํ ทิวสํ พาราณสิสมีเป นครํ คเหตฺวา อิทานิ กินฺติ รตฺตึ สนฺนาหํ โมจาเปตฺวา ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ สทฺธึ พลกาเยน. ตโต อมจฺจา พาราณสิราชานํ คเหตฺวา ปฏิรญฺโญ ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา สพฺพฆเฏหิ ทีเป นิหราเปตฺวา เอกปชฺโชตาย เสนาย สทฺทํ อกํสุ. ปฏิรญฺโญ อมจฺโจ มหาพลํ ทิสฺวา ภีโต อตฺตโน ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ อมกฺขิกมธุํ ขาทาหี’’ติ มหาสทฺทํ อกาสิ. ตถา ทุติโยปิ, ตติโยปิ. ปฏิราชา เตน สทฺเทน ปฏิพุชฺฌิตฺวา [Pg.56] ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิ. อุกฺกุฏฺฐิสตานิ ปวตฺตึสุ. โส ‘‘ปรวจนํ สทฺทหิตฺวา อมิตฺตหตฺถํ ปตฺโตมฺหี’’ติ สพฺพรตฺตึ ตํ ตํ วิปฺปลปิตฺวา ทุติยทิวเส ‘‘ธมฺมิโก ราชา, อุปโรธํ น กเรยฺย, คนฺตฺวา ขมาเปมี’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐหิตฺวา ‘‘ขม, มหาราช, มยฺหํ อปราธ’’นฺติ อาห. ราชา ตํ โอวทิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, ขมามิ เต’’ติ อาห. โส รญฺญา เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ปรมสฺสาสปฺปตฺโต อโหสิ, พาราณสิรญฺโญ สมีเปเยว ชนปเท รชฺชํ ลภิ. เต อญฺญมญฺญํ สหายกา อเหสุํ. དེ་ནས་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཚངས་པས་བྱིན་ལ་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་གིས་ཁོ་དང་ལྷན་ཅིག་གཡུལ་སྤྲོད་པར་བགྱིའོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ “ང་ལ་སྲོག་གཅོད་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བཟློག་གོ །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་གིས་ཁོ་གསོན་པོར་བཟུང་སྟེ་འདི་ཉིད་དུ་ཁྲིད་པར་བགྱིའོ་” ཞེས་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་གོ་བར་བྱས་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བྱོན་ཅིག་” ཅེས་འགྲོ་བར་བརྩམས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ “གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་གསོད་པ་དང་། བརྡེག་པ། འཕྲོག་པའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་ན། ང་འགྲོའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ལྷ་གཅིག བདག་ཅག་གིས་དེ་ལྟར་མི་བགྱི་སྟེ། འཇིགས་པ་བསྟན་ནས་བྲོས་སུ་འཇུག་གོ་” ཞེས་དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་བཤམས་ཏེ། བུམ་པའི་ནང་དུ་སྒྲོན་མེ་བཅུག་ནས་མཚན་མོ་སོང་ངོ་། །ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོས་ཉིན་མོ་དེར་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཉེ་སྐོར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་བཟུང་ནས། ད་ནི་ཅི་ཡང་མི་དགོས་སྙམ་སྟེ་མཚན་མོ་ཁྲབ་བཀྲོལ་ནས་བག་མེད་པར་དཔུང་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་གཉིད་དུ་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཁྲིད་དེ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོའི་སྒར་ས་རུ་སོང་ནས། བུམ་པ་ཐམས་ཅད་ལས་སྒྲོན་མེ་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ། དཔུང་ཚོགས་གཅིག་ཏུ་འབར་བའི་འོད་དང་བཅས་ཏེ་སྒྲ་ཆེན་པོ་བཏོན་ཏོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོས་དཔུང་ཚོགས་ཆེན་པོ་མཐོང་ནས་སྐྲག་སྟེ། རང་གི་རྒྱལ་པོའི་གམ་དུ་སོང་ནས། “ལོངས་ཤིག སྦྲང་མ་མེད་པའི་སྦྲང་རྩི་ཟོག་ཅིག” ཅེས་སྒྲ་ཆེན་པོ་བཏོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའང་བྱས་སོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོ་སྒྲ་དེས་སད་དེ་འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་པར་གྱུར་ཏོ། །ཀུ་ཅོ་འདོན་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་བྱུང་ངོ་། །ཁོས་ “གཞན་གྱི་ཚིག་ལ་ཡིད་ཆེས་ནས་དགྲ་ལག་ཏུ་ཆུད་དོ” ཞེས་མཚན་ཐོག་ཐག་ཏུ་སྨྲེ་སྔགས་བཏོན་ཏེ། ཉིན་གཉིས་པ་ལ་ “རྒྱལ་པོ་འདི་ནི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་སྟེ། གནོད་པ་མི་བྱེད་པས། སོང་སྟེ་བཟོད་པར་གསོལ་ལོ་” སྙམ་ནས། རྒྱལ་པོའི་གམ་དུ་སོང་སྟེ་པུས་མོ་ས་ལ་བཙུགས་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་གི་ཉེས་པ་ལ་བཟོད་པར་མཛོད་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ཁོ་ལ་གདམས་ངག་བྱིན་ནས། “ལོངས་ཤིག ངས་ཁྱོད་ལ་བཟོད་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་སྐད་གསུངས་མ་ཐག་ཏུ་ཁོ་ནི་དབུགས་དབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏེ། བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་ཉེ་སྐོར་གྱི་ཡུལ་གཅིག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཐོབ་བོ། །དེ་དག་ནི་ཕན་ཚུན་མཛའ་བཤེས་སུ་གྱུར་ཏོ། ། อถ พฺรหฺมทตฺโต ทฺเวปิ เสนา สมฺโมทมานา เอกโต ฐิตา ทิสฺวา ‘‘มเมกสฺส จิตฺตานุรกฺขณาย อสฺมึ ชนกาเย ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตพินฺทุ น อุปฺปนฺนํ. อโห สาธุ, อโห สุฏฺฐุ, สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ, อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺฌา โหนฺตู’’ติ เมตฺตาฌานํ อุปฺปาเทตฺวา, ตเทว ปาทกํ กตฺวา, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา, ปจฺเจกโพธิญาณํ สจฺฉิกตฺวา, สยมฺภุตํ ปาปุณิ. ตํ มคฺคสุเขน ผลสุเขน สุขิตํ หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺนํ อมจฺจา ปณิปาตํ กตฺวา อาหํสุ – ‘‘ยานกาโล, มหาราช, วิชิตพลกายสฺส สกฺกาโร กาตพฺโพ, ปราชิตพลกายสฺส ภตฺตปริพฺพโย ทาตพฺโพ’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา, ปจฺเจกพุทฺโธ นามาห’’นฺติ. กึ เทโว ภณติ, น เอทิสา ปจฺเจกพุทฺธา โหนฺตีติ? กีทิสา, ภเณ, ปจฺเจกพุทฺธาติ? ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารยุตฺตา ภวนฺตีติ. โส ทกฺขิณหตฺเถน สีสํ ปรามสิ, ตาวเทว คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, ปพฺพชิตเวโส ปาตุรโหสิ, ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารสมนฺนาคโต วสฺสสติกตฺเถรสทิโส อโหสิ. โส จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปทุมปุปฺเผ นิสีทิ. อมจฺจา วนฺทิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กมฺมฏฺฐานํ, กถํ อธิคโตสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ยโต อสฺส เมตฺตาฌานกมฺมฏฺฐานํ อโหสิ, ตญฺจ วิปสฺสนํ วิปสฺสิตฺวา อธิคโต, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุทานคาถญฺจ พฺยากรณคาถญฺจ อิมญฺเญว คาถํ อภาสิ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་དམག་དཔུང་གཉིས་པོ་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་ཏེ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པ་མཐོང་ནས། "བདག་གཅིག་པུའི་སེམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་འདི་ལས་སྦྲང་བུ་ཆུང་ངུ་ཞིག་གིས་འཐུང་བ་ཙམ་གྱི་ཁྲག་གི་ཐིགས་པ་གཅིག་ཀྱང་མ་བྱུང་ངོ་། །ཀྱེ་མ་ལེགས་སོ། །ཀྱེ་མ་དག་གོ །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག །འཁོན་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག །གནོད་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ། དེ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ཤིང་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ་རང་བྱུང་གི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར། ལམ་གྱི་བདེ་བ་དང་འབྲས་བུའི་བདེ་བས་ཚིམ་ཞིང་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞུགས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ། །"ལྷ་ཆེན་པོ། གཤེགས་པའི་དུས་ལ་བབས་ལགས་སོ། །རྒྱལ་བའི་དམག་ཚོགས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱ་དགོས་ཤིང་། ཕམ་པའི་དམག་ཚོགས་ལ་བཟའ་བཏུང་གི་རིགས་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །" ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། ཁོང་གིས་སྨྲས་པ། "གྲོགས་དག་བདག་ནི་རྒྱལ་པོ་མ་ཡིན་ཏེ། བདག་ནི་རང་སངས་རྒྱས་བྱ་བ་ཡིན།" ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། "ལྷས་ཅི་གསུང་། འདི་འདྲ་བའི་རང་སངས་རྒྱས་མི་མངའ་འོ། །" ཞེས་སྨྲས་སོ། །"གྲོགས་དག་འོ་ན་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡིན།" ཞེས་དྲིས་པ་དང་། "རང་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་སོར་གཉིས་ཙམ་ཡོད་པ་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་ཡོ་བྱད་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ལགས་སོ། །" ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་ཕྱག་གཡས་པས་དབུ་ལ་བྱུག་པ་མཛད་མ་ཐག །ཁྱིམ་པའི་ཆ་བྱད་དེ་ཉིད་དུ་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཆ་བྱད་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ། །སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་སོར་གཉིས་ཙམ་དང་ལྡན་ཞིང་དགེ་སྦྱོང་གི་ཡོ་བྱད་བརྒྱད་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ་ལོ་བརྒྱ་ལོན་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཞིག་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ནས་མཁའ་ལ་འཕགས་ཏེ་པདྨའི་མེ་ཏོག་གི་སྟེང་དུ་བཞུགས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། "བཙུན་པ། ལས་ཀྱི་གཞི་གང་ཞིག་ལགས་སམ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏམ།" ཞེས་ཞུས་སོ། །ཁོང་གིས་གང་གི་ཕྱིར་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལས་ཀྱི་གཞི་དེ་ཉིད་ལས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་ཐོབ་པར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ། །"སེམས་ཅན་ཀུན་ལ་ཆད་པ་སྤངས་བྱས་ནས། །" ཞེས་བྱའོ། ། ตตฺถ สพฺเพสูติ อนวเสเสสุ. ภูเตสูติ สตฺเตสุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน รตนสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา. ทณฺฑนฺติ [Pg.57] กายวจีมโนทณฺฑํ, กายทุจฺจริตาทีนเมตํ อธิวจนํ. กายทุจฺจริตญฺหิ ทณฺฑยตีติ ทณฺโฑ, พาเธติ อนยพฺยสนํ ปาเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ จ. ปหรณทณฺโฑ เอว วา ทณฺโฑ, ตํ นิธายาติปิ วุตฺตํ โหติ. อวิเหฐยนฺติ อวิเหฐยนฺโต. อญฺญตรมฺปีติ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ. เตสนฺติ เตสํ สพฺพภูตานํ. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยาติ อตฺรโช, เขตฺรโช, ทินฺนโก, อนฺเตวาสิโกติ อิเมสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปุตฺตํ น อิจฺเฉยฺย. กุโต สหายนฺติ สหายํ ปน อิจฺเฉยฺยาติ กุโต เอว เอตํ. དེ་ལ་ "ཐམས་ཅད་" ཅེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ། །"འབྱུང་པོ་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རིན་ཆེན་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །"བཞག་ནས་" ཞེས་པ་ནི་སྤངས་ཏེའོ། །"ཆད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་ཆད་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཆད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། གནོད་འཚེ་བྱེད་ཅིང་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམ་ང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན་རྡེག་བྱེད་ཀྱི་དབྱུག་པ་ཉིད་ལ་ཆད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་བཞག་ནས་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །"མི་འཚེ་བར་" ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའོ། །"གང་ཡང་རུང་བ་གཅིག་ལའང་" ཞེས་པ་ནི་གང་ཡང་རུང་བའི་གཅིག་ལའང་ངོ་། །"དེ་དག་གི་" ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་སོ། །"བུ་མི་འདོད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ། ཞིང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ། བྱིན་པའི་བུ། སློབ་མའི་བུ་སྟེ་བུ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་བུ་ཞིག་མི་འདོད་པའོ། །"གྲོགས་གང་ནས་འགྱུར་" ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་འདོད་པར་འགྱུར་ན་ནི་དེ་ལྟ་བུ་གང་ནས་འབྱུང་སྟེ་མི་སྲིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาปหาเนน เอโก, เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก, เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. สมณสหสฺสสฺสาปิ หิ มชฺเฌ วตฺตมาโน คิหิสญฺโญชนสฺส ฉินฺนตฺตา เอโก – เอวํ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก. เอโก ติฏฺฐติ, เอโก คจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก อิริยติ วตฺตตีติ – เอวํ อทุติยฏฺเฐน เอโก. "གཅིག་པུ་" ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་གྲངས་ཀྱིས་གཅིག་པུ་དང་། གྲོགས་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུ་དང་། སྲེད་པ་སྤངས་པས་གཅིག་པུ་དང་། གཏན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས་གཅིག་པུ་དང་། གཅིག་པུས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་གཅིག་པུ་ཞེས་བྱའོ། །དགེ་སྦྱོང་སྟོང་གི་དབུས་སུ་གནས་ཀྱང་ཁྱིམ་པའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅད་པའི་ཕྱིར་གཅིག་པུ་སྟེ། དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་གྲངས་ཀྱིས་གཅིག་པུའོ། །གཅིག་པུ་འགྲེང་བ། གཅིག་པུ་འགྲོ་བ། གཅིག་པུ་འདུག་པ། གཅིག་པུ་ཉལ་བ། གཅིག་པུ་སྤྱོད་ལམ་སྤྱོད་ཅིང་གནས་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུའོ། ། ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ; อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ. "སྐྱེས་བུ་སྲེད་པ་གྲོགས་བྱེད་པ། །དུས་རིང་འཁོར་བར་རྒྱུག་བྱེད་ཅིང་། །འདི་དང་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་རུ། །འཁོར་བ་ལས་ནི་མི་འདའོ། །" ‘‘เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ; วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) – "དེ་ལྟར་ཉེས་དམིགས་ཤེས་བྱས་ནས། །སྲེད་པ་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་ཁུངས་ཉིད། །སྲེད་བྲལ་ལེན་པ་མེད་པ་དང་། །དགེ་སྦྱོང་དྲན་ལྡན་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ། །" ཞེས་སོ། ། เอวํ ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก. สพฺพกิเลสาสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ – เอวํ เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก. อนาจริยโก หุตฺวา สยมฺภู สามญฺเญว ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ – เอวํ เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. དེ་ལྟར་སྲེད་པ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུའོ། །ཁོང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཤིང་། རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་མགོ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ཤིང་། མེད་པར་བྱས་ཏེ་ཕྱིན་ཆད་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་གྱུར་པས། དེ་ལྟར་གཏན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས་གཅིག་པུའོ། །སློབ་དཔོན་མེད་པར་རང་བྱུང་ཉིད་དུ་རང་གིས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། དེ་ལྟར་གཅིག་པུས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་གཅིག་པུའོ། ། จเรติ ยา อิมา อฏฺฐ จริยาโย; เสยฺยถิทํ – ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตปฺผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ [Pg.58] ปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยา, ตตฺถ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธสาวกานนฺติ. ยถาห – ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย อิริยาปถจริยา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) วิตฺถาโร. ตาหิ จริยาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา ยา อิมา ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิตฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายตนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๙) เอวํ อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา. ตาหิปิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ เอตฺถ ขคฺควิสาณํ นาม ขคฺคมิคสิงฺคํ. กปฺปสทฺทสฺส อตฺถํ วิตฺถารโต มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปนายํ ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต, โภ, กิร สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) เอวมาทีสุ วิย ปฏิภาโค เวทิตพฺโพ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ ขคฺควิสาณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทโต อตฺถวณฺณนา. "སྤྱོད་ཅིག་" ཅེས་པ་ནི་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ལམ་བཞི་ལ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། བག་ཡོད་པར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ལ་དྲན་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་ལ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། བློ་གྲོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་ལ་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་གྱི་འབྲས་བུ་བཞི་ལ་ཐོབ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་གསུམ་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་སྟེ། དེ་ལ་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ནི་ཕྱོགས་རེ་བའོ། །ཇི་སྐད་དུ། "སྤྱོད་པ་ནི་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་དེ། སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པའོ། །" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྤྱོད་པ་དེ་དག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། "མོས་པ་དང་ལྡན་པས་དད་པས་སྤྱོད་ལ། རབ་ཏུ་འཛིན་པས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སྤྱོད་ཅིང་། ཉེ་བར་གནས་པས་དྲན་པས་སྤྱོད་ལ། རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སྤྱོད་ཅིང་། རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྱོད་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པས་སྤྱོད་དོ། །དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པས་སྤྱོད་ལ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པས་ན་ཁྱད་པར་གྱི་སྤྱོད་པས་སྤྱོད་དོ། །" ཞེས་གཞན་ཡང་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་གསུངས་ཏེ། དེ་དག་དང་ཡང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །"བསེ་རུའི་རྭ་ལྟ་བུ་" ཞེས་པ་འདིར་བསེ་རུའི་རྭ་ནི་བསེ་རུ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྭའོ། །"སྐབས་" (kappa) ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་རྒྱས་པར་གསལ་བར་བྱའོ། །འདིར་ནི་ "གྲོགས་པོ། སྟོན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཉན་ཐོས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྲོས་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འདྲ་བའི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །"བསེ་རུའི་རྭ་ལྟ་བུ་" ཞེས་པ་ནི་བསེ་རུའི་རྭ་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་འདིར་ཚིག་གི་དོན་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། อธิปฺปายานุสนฺธิโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ยฺวายํ วุตฺตปฺปกาโร ทณฺโฑ ภูเตสุ ปวตฺติยมาโน อหิโต โหติ, ตํ เตสุ อปฺปวตฺตเนน ตปฺปฏิปกฺขภูตาย เมตฺตาย ปรหิตูปสํหาเรน จ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, นิหิตทณฺฑตฺตา เอว จ. ยถา อนิหิตทณฺฑา สตฺตา ภูตานิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา วิเหฐยนฺติ, ตถา อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ. อิมํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานมาคมฺม ยเทว ตตฺถ เวทนาคตํ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณคตํ ตญฺจ ตทนุสาเรเนว ตทญฺญญฺจ สงฺขารคตํ วิปสฺสิตฺวา อิมํ ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ อยํ ตาว อธิปฺปาโย. དགོངས་པ་དང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆད་པ་འདི་ཉིད་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་ན་ཕན་པ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་བས། དེ་དག་ལ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་བྱམས་པ་དང་གཞན་ལ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཆད་པ་བཞག་ཅིང་། ཆད་པ་བཞག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །ཆད་པ་མ་བཞག་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་གཞན་དག་ལ་དབྱུག་པའམ། མཚོན་ཆའམ། ལག་པའམ། གོང་བུས་གནོད་པ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་གཅིག་ལའང་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའོ། །བྱམས་པའི་ལས་ཀྱི་གཞི་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་ལ་ཚོར་བར་གྱུར་པ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་འདུ་བྱེད་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པར་གྱུར་པ་གང་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་དང་། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དེ་ལས་གཞན་པའི་འདུ་བྱེད་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་རང་བྱང་ཆུབ་འདི་ཉིད་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་རེ་ཞིག་དགོངས་པའོ། ། อยํ ปน อนุสนฺธิ – เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ตโต เตน ‘‘ปุพฺพปจฺเจกสมฺพุทฺธา กตฺถ วสนฺตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา ‘‘คนฺธมาทนปพฺพเต’’ติ วุตฺเต ปุนาหํสุ – ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ. อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยา’’ติ สพฺพํ. ตตฺราธิปฺปาโย – อหํ อิทานิ อตฺรชาทีสุ ยํ [Pg.59] กิญฺจิ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺยํ, กุโต ปน ตุมฺหาทิสํ สหายํ? ตสฺมา ตุมฺเหสุปิ โย มยา สทฺธึ คนฺตุํ มาทิโส วา โหตุํ อิจฺฉติ, โส เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อถ วา เตหิ ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ น อิจฺฉถา’’ติ วุตฺเต โส ปจฺเจกพุทฺโธ ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหาย’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ยถาวุตฺเตนตฺเถน เอกจริยาย คุณํ ทิสฺวา ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอวํ วตฺวา เปกฺขมานสฺเสว มหาชนสฺส อากาเส อุปฺปติตฺวา คนฺธมาทนํ อคมาสิ. འདི་ནི་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ། དེ་སྐད་སྨྲས་པ་དང་བློན་པོ་དེ་དག་གིས་སྨྲས་པ། "བཙུན་པ། ད་ལྟ་གང་དུ་གཤེགས་པར་བགྱིད།" ཅེས་ཞུས་པ་དང་། དེ་ནས་ཁོང་གིས་ "སྔོན་གྱི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་གང་དུ་བཞུགས།" ཅེས་བསམས་ཏེ་མཁྱེན་ནས། "སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་གྱི་རི་ལའོ། །" ཞེས་གསུངས་པ་དང་། ཡང་སྨྲས་པ། "བཙུན་པ། ད་ནི་བདག་ཅག་སྤོང་བར་མཛད་དམ། མི་བཞེད་དམ།" ཅེས་ཞུས་སོ། །དེ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ "བུ་མི་འདོད་དོ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དགོངས་པ་ནི། བདག་ནི་ད་ལྟ་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་མི་འདོད་ན། ཁྱེད་ཅག་ལྟ་བུའི་གྲོགས་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱེད་ཅག་གི་ནང་ནས་གང་ཞིག་བདག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲོ་བའམ། བདག་ལྟ་བུར་འགྱུར་བར་འདོད་པ་དེས་བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཡང་ན། ཁོང་ཚོས་ "བདག་ཅག་ད་ནི་སྤོང་བར་མཛད་དམ། མི་བཞེད་དམ།" ཅེས་ཞུས་པ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དེས་ "བུ་མི་འདོད་ན་གྲོགས་གང་ནས་འགྱུར་" ཞེས་གསུངས་ནས། རང་གི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པའི་ཡོན་ཏན་མཐོང་སྟེ། རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་འདི་བརྗོད་དོ། །"བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པར་བྱ། །" ཞེས་སོ། །དེ་སྐད་གསུངས་ནས་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཆེན་པོས་བལྟས་བཞིན་དུ་མཁའ་ལ་འཕགས་ཏེ་སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་གྱི་རི་ལ་གཤེགས་སོ། ། คนฺธมาทโน นาม หิมวติ จูฬกาฬปพฺพตํ, มหากาฬปพฺพตํ, นาคปลิเวฐนํ, จนฺทคพฺภํ, สูริยคพฺภํ, สุวณฺณปสฺสํ, หิมวนฺตปพฺพตนฺติ สตฺต ปพฺพเต อติกฺกมฺม โหติ. ตตฺถ นนฺทมูลกํ นาม ปพฺภารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ วสโนกาโส. ติสฺโส จ คุหาโย – สุวณฺณคุหา, มณิคุหา, รชตคุหาติ. ตตฺถ มณิคุหาทฺวาเร มญฺชูสโก นาม รุกฺโข โยชนํ อุพฺเพเธน, โยชนํ วิตฺถาเรน. โส ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ตานิ ปุปฺผยติ วิเสเสน ปจฺเจกพุทฺธาคมนทิวเส. ตสฺสูปริโต สพฺพรตนมาโฬ โหติ. ตตฺถ สมฺมชฺชนกวาโต กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สมกรณวาโต สพฺพรตนมยํ วาลิกํ สมํ กโรติ, สิญฺจนกวาโต อโนตตฺตทหโต อาเนตฺวา อุทกํ สิญฺจติ, สุคนฺธกรณวาโต หิมวนฺตโต สพฺเพสํ คนฺธรุกฺขานํ คนฺเธ อาเนติ, โอจินกวาโต ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปาเตติ, สนฺถรกวาโต สพฺพตฺถ สนฺถรติ. สทา ปญฺญตฺตาเนว เจตฺถ อาสนานิ โหนฺติ, เยสุ ปจฺเจกพุทฺธุปฺปาททิวเส อุโปสถทิวเส จ สพฺพปจฺเจกพุทฺธา สนฺนิปติตฺวา นิสีทนฺติ. อยํ ตตฺถ ปกติ. อภิสมฺพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทติ. ตโต สเจ ตสฺมึ กาเล อญฺเญปิ ปจฺเจกพุทฺธา สํวิชฺชนฺติ, เตปิ ตงฺขณํ สนฺนิปติตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทนฺติ. นิสีทิตฺวา จ กิญฺจิเทว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหนฺติ, ตโต สงฺฆตฺเถโร อธุนาคตปจฺเจกพุทฺธํ สพฺเพสํ อนุโมทนตฺถาย ‘‘กถมธิคต’’นฺติ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉติ. ตทาปิ โส ตเมว อตฺตโน อุทานพฺยากรณคาถํ ภาสติ. ปุน ภควาปิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปุฏฺโฐ ตเมว คาถํ ภาสติ, อานนฺโท จ สงฺคีติยนฺติ เอวเมเกกา คาถา ปจฺเจกสมฺโพธิอภิสมฺพุทฺธฏฺฐาเน, มญฺชูสกมาเฬ[Pg.60], อานนฺเทน ปุจฺฉิตกาเล, สงฺคีติยนฺติ จตุกฺขตฺตุํ ภาสิตา โหตีติ. གནྡྷ་མཱ་ད་ན་ (སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡང་) ཞེས་བྱ་བའི་རི་ནི། གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་རི་ཆུང་ནག་པོ་ (Cūḷakāḷapabbata) དང་། རི་ཆེན་ནག་པོ་ (Mahākāḷapabbata) དང་། ཀླུས་བསྐོར་བ་ (Nāgapaliveṭhana) དང་། ཟླ་བའི་མངལ་ (Candagabbha) དང་། ཉི་མའི་མངལ་ (Sūriyagabbha) དང་། གསེར་གྱི་ངོས་ (Suvaṇṇapassa) དང་། གངས་རི་ (Himavantapabbata) སྟེ་རི་བདུན་ལས་འདས་པའི་སར་གནས་སོ། །དེ་ན་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀ་ (དགའ་བའི་རྩ་བ་) ཞེས་བྱ་བའི་རི་ཕུག་ནི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས་ཡིན་ནོ། །དེ་ན་གསེར་གྱི་ཕུག་པ་དང་། ནོར་བུའི་ཕུག་པ་དང་། དངུལ་གྱི་ཕུག་པ་སྟེ་ཕུག་པ་གསུམ་ཡོད་དོ། །དེ་ལས་ནོར་བུའི་ཕུག་པའི་སྒོ་དྲུང་དུ་མཉྫཱུ་ས་ཀ་ (སྒྲོམ་ལྡན་) ཞེས་བྱ་བའི་ཤིང་ཞིག་ཡོད་དེ། དཔངས་སུ་དཔག་ཚད་གཅིག་དང་། ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་གཅིག་ཡོད་དོ། །ཤིང་དེ་ནི་ཆུ་ལ་སྐྱེས་པའམ་སྐམ་ས་ལ་སྐྱེས་པའི་མེ་ཏོག་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ཁ་འབུས་པར་བྱེད་དེ། ལྷག་པར་དུ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱོན་པའི་ཉིན་མོར་རོ། །དེའི་སྟེང་ཕྱོགས་སུ་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ར་བ་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེ་ན་ཕྱག་དར་བྱེད་པའི་རླུང་གིས་ཕྱག་དར་རྣམས་ཕྱིར་འདོར་ཞིང་། མཉམ་པར་བྱེད་པའི་རླུང་གིས་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ལས་གྲུབ་པའི་བྱེ་མ་རྣམས་སྙོམས་པར་བྱེད་དོ། །ཆུ་འཐོར་བའི་རླུང་གིས་མ་དྲོས་པའི་མཚོ་ནས་ཆུ་བླངས་ཏེ་འཐོར་བར་བྱེད་ཅིང་། དྲི་ཞིམ་པོར་བྱེད་པའི་རླུང་གིས་གངས་རི་ནས་སྤོས་ཀྱི་ཤིང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དྲི་བསུང་འཁྱེར་ཡོང་ལ། མེ་ཏོག་འཐུ་བའི་རླུང་གིས་མེ་ཏོག་རྣམས་བཏུས་ཏེ་འབེབས་པར་བྱེད་ཅིང་། གདན་འདིང་བའི་རླུང་གིས་ཀུན་ཏུ་གདན་འདིང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ན་རྟག་ཏུ་བཤམས་ཟིན་པའི་ཁྲི་རྣམས་ཡོད་དེ། དེ་དག་གི་སྟེང་དུ་རང་སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཉིན་མོ་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་རང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་འདུ་ཞིང་བཞུགས་སོ། །འདི་ནི་དེ་ན་རྒྱུན་གྱི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་ནོ། །མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་དེར་བྱོན་ནས་བཤམས་པའི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་སོ། །དེ་ནས་གལ་ཏེ་དེའི་ཚེ་རང་སངས་རྒྱས་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་ན། དེ་དག་ཀྱང་སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལ་འདུས་ནས་བཤམས་པའི་ཁྲི་རྣམས་ལ་བཞུགས་སོ། །བཞུགས་ནས་ཀྱང་སྙོམས་འཇུག་འགའ་ཞིག་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ཏེ་ལྡང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དགེ་འདུན་གྱི་གནས་བརྟན་གྱིས་གསར་དུ་བྱོན་པའི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་ལགས་” ཞེས་ལས་ཀྱི་གནས་ (དམིགས་པ་) འདྲི་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཚེ་ནའང་ཁོང་གིས་རང་གི་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་དང་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་གསུང་བར་བྱེད་དོ། །ཕྱིས་སུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་ཞུས་པ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་གསུངས་ཤིང་། ཀུན་དགའ་བོས་ཀྱང་བཀའ་བསྡུ་བའི་ཚེ་གསུངས་པས། དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རེ་རེ་ནི། རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་གནས་དང་། མཉྫཱུ་ས་ཀའི་ར་བ་དང་། ཀུན་དགའ་བོས་ཞུས་པའི་དུས་དང་། བཀའ་བསྡུ་བའི་ཚེ་སྟེ་ཐེངས་བཞི་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ปฐมคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓๖. สํสคฺคชาตสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ปุริมนเยเนว สมณธมฺมํ กโรนฺโต กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา, นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา, ลกฺขณสมฺมสนํ กตฺวา, อริยมคฺคํ อนธิคมฺม พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. โส ตโต จุโต พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ปุริมนเยเนว วฑฺฒมาโน ยโต ปภุติ ‘‘อยํ อิตฺถี อยํ ปุริโส’’ติ วิเสสํ อญฺญาสิ, ตตุปาทาย อิตฺถีนํ หตฺเถ น รมติ, อุจฺฉาทนนฺหาปนมณฺฑนาทิมตฺตมฺปิ น สหติ. ตํ ปุริสา เอว โปเสนฺติ, ถญฺญปายนกาเล ธาติโย กญฺจุกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปุริสเวเสน ถญฺญํ ปาเยนฺติ. โส อิตฺถีนํ คนฺธํ ฆายิตฺวา สทฺทํ วา สุตฺวา โรทติ, วิญฺญุตํ ปตฺโตปิ อิตฺถิโย ปสฺสิตุํ น อิจฺฉติ, เตน ตํ อนิตฺถิคนฺโธตฺเวว สญฺชานึสุ. ༣༦. “འདྲེས་པར་གྱུར་པ་ལ།” ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞེ་ན། རང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འདི་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ། ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་ཅིང་། ཟད་པར་གྱི་སྔོན་འགྲོའི་ལས་བྱས་ཏེ། བསམ་གཏན་དང་པོ་བསྐྱེད་ཅིང་། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་བཞག་ནས། མཚན་ཉིད་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱས་ཀྱང་། འཕགས་པའི་ལམ་མ་ཐོབ་པར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཆེར་སྐྱེས་པ་ན། གང་གི་ཚེ་ “འདི་ནི་བུད་མེད་དོ། །འདི་ནི་སྐྱེས་པའོ། །” ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པ་ནས་བཟུང་། བུད་མེད་ཀྱི་ལག་ཏུ་མི་དགའ་ཞིང་། ལུས་ལ་བྱུག་པ་དང་། ཁྲུས་བྱེད་པ་དང་། རྒྱན་འདོགས་པ་ཙམ་ཡང་མི་བཟོད་དོ། །ཁོང་ནི་སྐྱེས་པ་ཁོ་ནས་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་ཅིང་། ནུ་མ་བསྣུན་པའི་ཚེ་མ་མ་རྣམས་ཀྱིས་སྟོད་གོས་གྱོན་ཏེ་སྐྱེས་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ནུ་མ་བསྣུན་ཏོ། །ཁོང་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་དྲི་ཚོར་བའམ་སྒྲ་ཐོས་ན་ངུ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལང་ཚོ་ལ་བབས་པའི་ཚེའང་བུད་མེད་རྣམས་བལྟ་བར་མི་འདོད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་ “བུད་མེད་ཀྱི་དྲི་མེད་པ་” (Anitthigandha) ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་སོ། ། ตสฺมึ โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต ราชา ‘‘กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามี’’ติ นานากุเลหิ ตสฺส อนุรูปา กญฺญาโย อาเนตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ ‘‘กุมารํ รมาเปหี’’ติ. อมจฺโจ อุปาเยน ตํ รมาเปตุกาโม ตสฺส อวิทูเร สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา นาฏกานิ ปโยชาเปสิ. กุมาโร คีตวาทิตสทฺทํ สุตฺวา – ‘‘กสฺเสโส สทฺโท’’ติ อาห. อมจฺโจ ‘‘ตเวโส, เทว, นาฏกิตฺถีนํ สทฺโท, ปุญฺญวนฺตานํ อีทิสานิ นาฏกานิ โหนฺติ, อภิรม, เทว, มหาปุญฺโญสิ ตฺว’’นฺติ อาห. กุมาโร อมจฺจํ ทณฺเฑน ตาฬาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา กุมารสฺส มาตรา สห คนฺตฺวา, กุมารํ ขมาเปตฺวา, ปุน อมจฺจํ อปฺเปสิ. กุมาโร เตหิ อตินิปฺปีฬิยมาโน เสฏฺฐสุวณฺณํ ทตฺวา สุวณฺณกาเร อาณาเปสิ – ‘‘สุนฺทรํ อิตฺถิรูปํ กโรถา’’ติ. เต วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อิตฺถิรูปํ กตฺวา ทสฺเสสุํ. กุมาโร ทิสฺวา วิมฺหเยน สีสํ จาเลตฺวา มาตาปิตูนํ เปเสสิ ‘‘ยทิ อีทิสึ อิตฺถึ ลภิสฺสามิ, คณฺหิสฺสามี’’ติ. มาตาปิตโร [Pg.61] ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต มหาปุญฺโญ, อวสฺสํ เตน สห กตปุญฺญา กาจิ ทาริกา โลเก อุปฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ สุวณฺณรูปํ รถํ อาโรเปตฺวา อมจฺจานํ อปฺเปสุํ ‘‘คจฺฉถ, อีทิสึ ทาริกํ คเวสถา’’ติ. เต คเหตฺวา โสฬส มหาชนปเท วิจรนฺตา ตํ ตํ คามํ คนฺตฺวา อุทกติตฺถาทีสุ ยตฺถ ยตฺถ ชนสมูหํ ปสฺสนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ เทวตํ วิย สุวณฺณรูปํ ฐเปตฺวา นานาปุปฺผวตฺถาลงฺกาเรหิ ปูชํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, เอกมนฺตํ ติฏฺฐนฺติ – ‘‘ยทิ เกนจิ เอวรูปา ทิฏฺฐปุพฺพา ภวิสฺสติ, โส กถํ สมุฏฺฐาเปสฺสตี’’ติ? เอเตนุปาเยน อญฺญตฺร มทฺทรฏฺฐา สพฺเพ ชนปเท อาหิณฺฑิตฺวา ตํ ‘‘ขุทฺทกรฏฺฐ’’นฺติ อวมญฺญมานา ตตฺถ ปฐมํ อคนฺตฺวา นิวตฺตึสุ. ཁོང་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ན། རྒྱལ་པོས་ “རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་འཛིན་པར་བྱའོ་” སྙམ་ནས། རིགས་སྣ་ཚོགས་ནས་ཁོང་དང་མཐུན་པའི་བུ་མོ་རྣམས་བླངས་ཏེ། བློན་པོ་ཞིག་ལ་ “གཞོན་ནུ་འདི་དགའ་བར་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་བསྒོའོ། །བློན་པོ་དེས་ཐབས་ཀྱིས་ཁོང་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཁོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཡོལ་བའི་ར་བ་བསྐོར་དུ་བཅུག་ནས་ཟློས་གར་པ་རྣམས་རྩེད་དུ་བཅུག་གོ། །གཞོན་ནུས་གླུ་དབྱངས་དང་རོལ་མོའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། “འདི་སུའི་སྒྲ་ཡིན་ནམ་” ཞེས་དྲིས་སོ། །བློན་པོས་ “ལྷ་གཅིག །འདི་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་ཟློས་གར་མའི་སྒྲ་ལགས་ཏེ། བསོད་ནམས་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་འདི་འདྲའི་ཟློས་གར་ཡོད་དོ། །ལྷ་གཅིག །མངོན་པར་དགའ་བར་མཛོད་ཅིག །ཁྱེད་ནི་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ལགས་སོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །གཞོན་ནུས་བློན་པོ་དེ་ལ་དབྱུག་པས་བརྡེག་ཏུ་བཅུག་ནས་ཕྱིར་བསྐྲད་དོ། །བློན་པོ་དེས་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་གཞོན་ནུའི་མ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སོང་ནས། གཞོན་ནུ་ལ་བཟོད་གསོལ་བྱས་ཏེ། སླར་ཡང་བློན་པོ་དེ་བཏང་ངོ་། །གཞོན་ནུ་དེ་དག་གིས་ཤིན་ཏུ་བཙིར་བར་གྱུར་པ་ན། གསེར་བཟང་པོ་བྱིན་ཏེ་གསེར་མགར་རྣམས་ལ་ “བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་མཛེས་པ་ཞིག་བཟོས་ཤིག་” ཅེས་བསྒོའོ། །དེ་དག་གིས་ལྷའི་བཟོ་བོ་བཟོ་སྦྱངས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པ་ལྟ་བུ། རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ཤིག་བཟོས་ཏེ་བསྟན་ཏོ། །གཞོན་ནུས་མཐོང་ནས་ངོ་མཚར་སྐྱེས་ཏེ་མགོ་བོ་གཡུག་གཡུག་བྱེད་བཞིན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་སར་བཏང་སྟེ། “གལ་ཏེ་འདི་འདྲའི་བུད་མེད་ཅིག་ཐོབ་ན་བླང་བར་བྱའོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ “ང་ཚོའི་བུ་ནི་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་སྟེ། གདོན་མི་ཟ་བར་ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསོད་ནམས་བྱས་པའི་བུ་མོ་ཞིག་འཇིག་རྟེན་འདིར་སྐྱེས་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་” སྙམ་ནས། གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་དེ་ཤིང་རྟའི་སྟེང་དུ་བཞག་སྟེ་བློན་པོ་རྣམས་ལ་གཏད་ནས། “སོང་ལ། འདི་འདྲའི་བུ་མོ་ཞིག་ཚོལ་ཅིག་” ཅེས་བསྒོའོ། །དེ་དག་གིས་གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་དེ་བཟུང་ནས་ཡུལ་ཆེན་པོ་བཅུ་དྲུག་ཏུ་ཉུལ་ཞིང་། གྲོང་དང་གྲོང་རྣམས་སུ་སོང་སྟེ། ཆུ་ཁ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འདུ་བའི་ས་གང་དང་གང་དུ་མཐོང་བ་དེ་དང་དེར། ལྷ་མོ་བཞིན་དུ་གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་དེ་བཞག་ནས། མེ་ཏོག་དང་གོས་དང་རྒྱན་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མཆོད་པ་བྱས་ཏེ། བླ་རེ་བྲེས་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་ཏེ། “གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་འདི་འདྲའི་བུ་མོ་མཐོང་མྱོང་བ་ཡོད་ན། ཁོས་ཇི་ལྟར་གཏམ་གླེང་སློང་བར་འགྱུར་རམ་” སྙམ་མོ། །ཐབས་འདིས་མདྡའི་ཡུལ་ (Maddaraṭṭha) མ་གཏོགས་པའི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་དུ་ཉུལ་ནས། ཡུལ་དེ་ནི་ “ཡུལ་ཆུང་ངུ་ཞིག་གོ་” ཞེས་བརྙས་བཅོས་བྱས་ཏེ། དེར་ཐོག་མར་མ་སོང་བར་ཕྱིར་ལོག་གོ། ། ตโต เนสํ อโหสิ ‘‘มทฺทรฏฺฐมฺปิ ตาว คจฺฉาม, มา โน พาราณสึ ปวิฏฺเฐปิ ราชา ปุน ปาเหสี’’ติ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ อคมํสุ. สาคลนคเร จ มทฺทโว นาม ราชา. ตสฺส ธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา โหติ. ตสฺสา วณฺณทาสิโย นฺหาโนทกตฺถาย ติตฺถํ คตา. ตตฺถ อมจฺเจหิ ฐปิตํ ตํ สุวณฺณรูปํ ทูรโตว ทิสฺวา ‘‘อมฺเห อุทกตฺถาย เปเสตฺวา ราชปุตฺตี สยเมว อาคตา’’ติ ภณนฺติโย สมีปํ คนฺตฺวา ‘‘นายํ สามินี, อมฺหากํ สามินี อิโต อภิรูปตรา’’ติ อาหํสุ. อมจฺจา ตํ สุตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา อนุรูเปน นเยน ทาริกํ ยาจึสุ, โสปิ อทาสิ. ตโต พาราณสิรญฺโญ ปาเหสุํ ‘‘ลทฺธา ทาริกา, สามํ อาคจฺฉิสฺสติ, อุทาหุ อมฺเหว อาเนมา’’ติ? โส จ ‘‘มยิ อาคจฺฉนฺเต ชนปทปีฬา ภวิสฺสติ, ตุมฺเหว อาเนถา’’ติ เปเสสิ. དེ་ནས་ཁོང་ཚོར་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་པ་སྐྱེས་ཏེ། “ང་ཚོ་མདྡའི་ཡུལ་དུའང་འགྲོ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་མིན་ང་ཚོ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་ཀྱང་རྒྱལ་པོས་སླར་ཡང་གཏོང་བར་འགྱུར་རོ་” སྙམ་ནས། མདྡའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་སཱ་ག་ལ་ (Sāgala) རུ་སོང་ངོ་། །གྲོང་ཁྱེར་སཱ་ག་ལ་རུ་མདྡ་ཝ་ (Maddava) ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཡོད་དེ། ཁོང་གི་བུ་མོ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་ཞིག་ཡོད་དོ། །མོའི་གཡོག་མོ་རྣམས་ཁྲུས་ชུ་ལེན་པའི་ཕྱིར་ཆུ་ཁར་སོང་ངོ་། །དེ་ན་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཞག་པའི་གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་དེ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་མཐོང་སྟེ། “ང་ཚོ་ཆུ་ལེན་དུ་བཏང་ནས་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་རང་ཉིད་ཕེབས་འདུག་གོ་” ཞེས་སྨྲ་བཞིན་ཉེ་བར་སོང་བ་ན། “འདི་ནི་ང་ཚོའི་རྗེ་མོ་མ་ཡིན་ཏེ། ང་ཚོའི་རྗེ་མོ་ནི་འདི་ལས་ཀྱང་མཛེས་སོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། ཚུལ་དང་མཐུན་པར་བུ་མོ་དེ་བསླངས་པས། ཁོང་གིས་ཀྱང་བྱིན་ནོ། །དེ་ནས་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ལ་ “བུ་མོ་རྙེད་ཀྱིས། ཉིད་རང་ཕེབས་སམ། ཡང་ན་ང་ཚོས་ཁྲིད་དེ་འོངས་སམ་” ཞེས་ཕྲིན་བཏང་ངོ་། །རྒྱལ་པོ་དེས་ཀྱང་ “ང་རང་འོངས་ན་ཡུལ་མི་རྣམས་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་བས། ཁྱེད་རང་ཚོས་ཁྲིད་དེ་ཤོག་ཅིག་” ཅེས་བཏང་ངོ་། ། อมจฺจา ทาริกํ คเหตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา กุมารสฺส ปาเหสุํ – ‘‘ลทฺธา สุวณฺณรูปสทิสี ทาริกา’’ติ. กุมาโร สุตฺวาว ราเคน อภิภูโต ปฐมชฺฌานา ปริหายิ. โส ทูตปรมฺปรํ เปเสสิ ‘‘สีฆํ อาเนถ, สีฆํ อาเนถา’’ติ. เต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสเนว พาราณสึ ปตฺวา พหินคเร ฐิตา รญฺโญ ปาเหสุํ – ‘‘อชฺช ปวิสิตพฺพํ, โน’’ติ? ราชา ‘‘เสฏฺฐกุลา อานีตา ทาริกา, มงฺคลกิริยํ กตฺวา มหาสกฺกาเรน ปเวเสสฺสาม, อุยฺยานํ ตาว นํ เนถา’’ติ อาณาเปสิ. เต ตถา อกํสุ. สา อจฺจนฺตสุขุมาลา ยานุคฺฆาเตน อุพฺพาฬฺหา อทฺธานปริสฺสเมน อุปฺปนฺนวาตโรคา มิลาตมาลา วิย [Pg.62] หุตฺวา รตฺตึเยว กาลมกาสิ. อมจฺจา ‘‘สกฺการา ปริภฏฺฐมฺหา’’ติ ปริเทวึสุ. ราชา จ นาครา จ ‘‘กุลวํโส วินฏฺโฐ’’ติ ปริเทวึสุ. นคเร มหาโกลาหลํ อโหสิ. กุมารสฺส สุตมตฺเตเยว มหาโสโก อุทปาทิ. ตโต กุมาโร โสกสฺส มูลํ ขณิตุมารทฺโธ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โสโก นาม น อชาตสฺส โหติ, ชาตสฺส ปน โหติ, ตสฺมา ชาตึ ปฏิจฺจ โสโก’’ติ. ‘‘ชาติ ปน กึ ปฏิจฺจา’’ติ? ตโต ‘‘ภวํ ปฏิจฺจ ชาตี’’ติ เอวํ ปุพฺพภาวนานุภาเวน โยนิโส มนสิกโรนฺโต อนุโลมปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทิสฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตตฺเถว นิสินฺโน ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ มคฺคผลสุเขน สุขิตํ สนฺตินฺทฺริยํ สนฺตมานสํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา, อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มา โสจิ, เทว, มหนฺโต ชมฺพุทีโป, อญฺญํ ตโต สุนฺทรตรํ อาเนสฺสามา’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ โสจโก, นิสฺโสโก ปจฺเจกพุทฺโธ อห’’นฺติ. อิโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถาวณฺณนํ. བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བུ་མོ་དེ་ཁྲིད་དེ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཐོན་ནས། གཞོན་ནུ་ལ་ “གསེར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་དང་འདྲ་བའི་བུ་མོ་ཞིག་རྙེད་དོ་” ཞེས་ཕྲིན་བཏང་ངོ་། །གཞོན་ནུས་ཐོས་མ་ཐག་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལས་ཉམས་སོ། །ཁོང་གིས་ཕོ་ཉ་རིམ་པར་བཏང་སྟེ། “མྱུར་དུ་ཁྲིད་དེ་ཤོག །མྱུར་དུ་ཁྲིད་དེ་ཤོག་” ཅེས་བསྒོའོ། །དེ་དག་གིས་ལམ་བར་ཀུན་ཏུ་ཞག་རེ་ཁོ་ནར་བསྡད་དེ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་ནས། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་བསྡད་དེ་རྒྱལ་པོ་ལ་ “དེ་རིང་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པར་བགྱིའམ་མི་བགྱི་” ཞེས་ཕྲིན་བཏང་ངོ་། །རྒྱལ་པོས་ “རིགས་མཆོག་ནས་བླངས་པའི་བུ་མོ་ཡིན་པས། བཀྲ་ཤིས་པའི་ཆོ་ག་བྱས་ཏེ་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོས་གཞུག་པར་བྱ་སྟེ། ཐོག་མར་མོ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཁྲིད་ཅིག་” ཅེས་བསྒོའོ། །དེ་དག་གིས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །མོ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་ཤིང་ཤ་འཇམ་པ་ཞིག་སྟེ། ཤིང་རྟའི་གཡོ་འགུལ་གྱིས་གཙེས་ཤིང་ལམ་ཐག་རིང་པོའི་ངལ་དུབ་ཀྱིས་རླུང་གི་ནད་སྐྱེས་ཏེ། མེ་ཏོག་རྙིད་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ནས་མཚན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་ཚེ་ལས་འདས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ང་ཚོ་བཀུར་སྟི་ལས་ཉམས་སོ་” ཞེས་མྱ་ངན་བྱས་སོ། །རྒྱལ་པོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ “རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་ཆད་དོ་” ཞེས་མྱ་ངན་བྱས་སོ། །གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཅ་ཅོ་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ་། །གཞོན་ནུས་ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་མྱ་ངན་ཆེན་པོ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་གཞོན་ནུས་མྱ་ངན་གྱི་རྩ་བ་བརྐོ་བར་བརྩམས་སོ། །ཁོང་གིས་ “མྱ་ངན་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མ་སྐྱེས་པ་ལ་མི་འབྱུང་གི། སྐྱེས་པ་ལ་ནི་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་མྱ་ངན་འབྱུང་ངོ་། །” ཞེས་བསམས་སོ། །“སྐྱེ་བ་ནི་ཅི་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་ཞེ་ན།” དེ་ནས་ “སྲིད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའོ་” ཞེས་སྔོན་གྱི་བསྒོམས་པའི་མཐུས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་མཐོང་ནས། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་བཞིན་དུ་གནས་དེ་ཉིད་དུ་འདུག་བཞིན་པར་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་བདེ་བས་བདེ་བར་གྱུར་ཅིང་། དབང་པོ་ཞི་བ། ཡིད་ཞི་བར་བཞུགས་པ་མཐོང་ནས། ཕྱག་འཚལ་ཏེ་སྨྲས་པ། “ལྷ་གཅིག །མྱ་ངན་མ་མཛད་ཅིག །འཛམ་བུའི་གླིང་ནི་ཆེན་པོ་ལགས་པས། ང་ཚོས་འདི་ལས་ཀྱང་མཛེས་པ་ཞིག་ཁྲིད་དེ་འོངས་སོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་གིས་ “ང་ནི་མྱ་ངན་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མྱ་ངན་མེད་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཐམས་ཅད་ནི་སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་འདྲ་བས་བཞག་གོ། ། คาถาวณฺณนายํ ปน สํสคฺคชาตสฺสาติ ชาตสํสคฺคสฺส. ตตฺถ ทสฺสน, สวน, กาย, สมุลฺลปน, สมฺโภคสํสคฺควเสน ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ตตฺถ สีหฬทีเป กาฬทีฆวาปีคาเม ปิณฺฑาย จรนฺตํ กลฺยาณวิหารวาสีทีฆภาณกทหรภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา เกนจิ อุปาเยน ตํ อลภิตฺวา, กาลกตา กุฏุมฺพิยธีตา, ตสฺสา นิวาสนโจฬขณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปวตฺถธารินิยา นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ หทยํ ผาเลตฺวา กาลกโต. โส เอว จ ทหโร นิทสฺสนํ. ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ། “འདྲེས་པར་གྱུར་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་འདྲེས་པ་སྐྱེས་པ་ལའོ། །དེ་ལ་འདྲེས་པ་ནི་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། ལུས་དང་། གཏམ་གླེང་བ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་པའི་འདྲེས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །དེ་ལ་ཕན་ཚུན་མཐོང་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་མཐོང་བའི་འདྲེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དཔེར་ན། སེང་གལའི་གླིང་གི་ཀཱ་ལཱ་དཱི་གྷ་ཝཱ་པཱི་ (Kāḷadīghavāpī) ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བ། ཀལྱཱ་ཎ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གནས་པའི་ལུང་རིང་སྨྲ་བའི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ཞིག་མཐོང་ནས། ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ཞིག་ཆགས་སེམས་སྐྱེས་ཏེ། ཐབས་གང་གིས་ཀྱང་ཁོང་མ་ཐོབ་པར་འཆི་བའི་དུས་བྱས་སོ། །དགེ་སློང་དེས་མོའི་གྱོན་པའི་གོས་དུམ་ཞིག་མཐོང་ནས། “འདི་འདྲའི་གོས་གྱོན་པ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པ་མ་ཐོབ་བོ་” སྙམ་ནས་སྙིང་གས་ཏེ་ཤི་བར་གྱུར་ཏོ། །དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་དེ་ཉིད་ནི་དཔེ་ཡིན་ནོ། ། ปเรหิ ปน กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุตฺวา โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. ตตฺราปิ คิริคามวาสีกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสฺสรํ คนฺตฺวา, นฺหตฺวา มาลํ อาโรเปตฺวา, อุจฺจาสทฺเทน คายนฺติยา อากาเสน คจฺฉนฺโต สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน วิเสสา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปตฺโต ปญฺจคฺคฬเลณวาสี ติสฺสทหโร นิทสฺสนํ. གཞན་དག་གིས་བརྗོད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་བགད་པ་དང་། སྨྲས་པ་དང་། གླུ་དབྱངས་ཀྱི་སྒྲ་ཐོས་ནས། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ཐོས་པའི་འདྲེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལའང་དཔེར་ན། རི་གྲོང་དུ་གནས་པའི་མགར་བའི་བུ་མོ་ཞིག་བུ་མོ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་པདྨའི་མཚོ་ལ་སོང་སྟེ། ཁྲུས་བྱས་ཤིང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཏགས་ནས། སྒྲ་ཆེན་པོས་གླུ་ལེན་པ་ན། མཁའ་ལ་འགྲོ་བའི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ཏིསྶ་ (Tissa) ཞེས་བྱ་བ། པཉྩ་གྒ་ལའི་ཕུག་པ་ན་གནས་པ་དེས་སྒྲ་ཐོས་ནས། འདོད་པའི་ཆགས་པས་ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་ (བསམ་གཏན་) ལས་ཉམས་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམ་ང་བར་གྱུར་པ་ནི་དཔེ་ཡིན་ནོ། ། อญฺญมญฺญํ องฺคปรามสเนน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ธมฺมคายนทหรภิกฺขุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. มหาวิหาเร กิร ทหรภิกฺขุ ธมฺมํ ภาสติ[Pg.63]. ตตฺถ มหาชเน อาคเต ราชาปิ อคมาสิ สทฺธึ อนฺเตปุเรน. ตโต ราชธีตาย ตสฺส รูปญฺจ สทฺทญฺจ อาคมฺม พลวราโค อุปฺปนฺโน, ตสฺส จ ทหรสฺสาปิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สลฺลกฺเขตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปสิ. เต อญฺญมญฺญํ ปรามสิตฺวา อาลิงฺคึสุ. ปุน สาณิปาการํ อปเนตฺวา ปสฺสนฺตา ทฺเวปิ กาลกเตเยว อทฺทสํสูติ. ཕན་ཚུན་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་རེག་ཅིང་བྱུག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ལུས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལ་ཆོས་སྒྲོག་པའི་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ནི་དཔེ་མཚོན་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཐོས་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར་དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་ཞིག་གིས་ཆོས་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། །དེར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འདུས་པ་ན། རྒྱལ་པོའང་བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་ལྷགས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ལ་དགེ་སློང་དེའི་གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་དམིགས་ནས་འདོད་ཆགས་དྲག་པོ་སྐྱེས་སོ། །དགེ་སློང་གཞོན་ནུ་དེ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་རྟོགས་ནས་ཡོལ་བས་བསྐོར་དུ་བཅུག་གོ། །དེ་གཉིས་ཕན་ཚུན་རེག་ཅིང་འཁྱུད་པར་གྱུར་ཏོ། །སླར་ཡོལ་བ་བསལ་ནས་བལྟས་པ་ན། གཉིས་ཀ་ཚེ་ལས་འདས་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ངོ། ། อญฺญมญฺญํ อาลปนสมุลฺลปเน อุปฺปนฺโน ราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปริโภคกรเณ อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. ทฺวีสุปิ เจเตสุ ปาราชิกปฺปตฺโต ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ นิทสฺสนํ. มริจิวฏฺฏินามมหาวิหารมเห กิร ทุฏฺฐคามณิ อภยมหาราชา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา อุภโตสงฺฆํ ปริวิสติ. ตตฺถ อุณฺหยาคุยา ทินฺนาย สงฺฆนวกสามเณรี อนาธารกสฺส สงฺฆนวกสามเณรสฺส ทนฺตวลยํ ทตฺวา สมุลฺลาปํ อกาสิ. เต อุโภปิ อุปสมฺปชฺชิตฺวา สฏฺฐิวสฺสา หุตฺวา ปรตีรํ คตา อญฺญมญฺญํ สมุลฺลาเปน ปุพฺพสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ตาวเทว ชาตสิเนหา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตฺวา ปาราชิกา อเหสุนฺติ. ཕན་ཚུན་གླེང་མོལ་དང་སྨྲ་བརྗོད་བྱེད་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་གླེང་མོལ་གྱི་འབྲེལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དགེ་སློང་དང་དགེ་སློང་མ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །འབྲེལ་བ་འདི་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཕམ་པ་ཕོག་པའི་དགེ་སློང་དང་དགེ་སློང་མ་ནི་དཔེ་མཚོན་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཐོས་ཏེ། མ་རི་ཙ་ཝ་ཊི་ཞེས་བྱ་བའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་དུས་སྟོན་གྱི་ཚེ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དུཊྛ་གཱ་མ་ཎི་ཨ་བྷ་ཡས་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བཤམས་ཏེ་དགེ་འདུན་གཉིས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དོ། །དེར་ཚ་བའི་ཐུག་པ་ཕུལ་བ་ན། དགེ་འདུན་གྱི་གསར་བུ་མ་གྱུར་པའི་དགེ་ཚུལ་མ་ཞིག་གིས། ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་གདན་མེད་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་གསར་བུ་དགེ་ཚུལ་ཞིག་ལ་བ་སོའི་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་གདན་བྱིན་ཏེ་གླེང་མོལ་བྱས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ཕྱིས་སུ་བསྙེན་པར་རྫོགས་ཏེ་ལོ་དྲུག་ཅུ་ལོན་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་སོང་བ་ན། ཕན་ཚུན་གླེང་མོལ་བྱས་པ་ལས་སྔོན་གྱི་འདུ་ཤེས་རྙེད་དེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཆགས་པ་སྐྱེས་ནས་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་འདས་ཏེ་ཕམ་པར་གྱུར་ཏོ། ། เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค เยน เกนจิ สํสคฺเคน ชาตสํสคฺคสฺส ภวติ สฺเนโห, ปุริมราคปจฺจยา พลวราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ ตเมว สฺเนหํ อนุคจฺฉนฺตํ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกโสกปริเทวาทินานปฺปการกํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, นิพฺพตฺตติ, ภวติ, ชายติ. อปเร ปน ‘‘อารมฺมเณ จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค สํสคฺโค’’ติ ภณนฺติ. ตโต สฺเนโห, สฺเนหา ทุกฺขมิทนฺติ. དེ་ལྟར་འབྲེལ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་འབྲེལ་བ་བྱས་པ་ལས་འབྲེལ་བ་སྐྱེས་པ་དེ་ལ་མཛའ་ཞིང་ཆགས་པ་སྐྱེ་ལ། སྔོན་གྱི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་འདོད་ཆགས་དྲག་པོ་སྐྱེའོ། །དེ་ནས་མཛའ་ཆགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། མཛའ་ཆགས་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་མྱ་ངན་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་ཞིང་། གྲུབ་པ་དང་། ཡོད་པ་དང་། སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་ནི་“དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཏོད་པ་ནི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལས་མཛའ་ཆགས་དང་། མཛའ་ཆགས་ལས་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་ངོ། ། เอวมตฺถปฺปเภทํ อิมํ อฑฺฒคาถํ วตฺวา โส ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘สฺวาหํ ยมิทํ สฺเนหนฺวยํ โสกาทิทุกฺขํ ปโหติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส มูลํ ขนนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธิมธิคโต’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อมฺเหหิ ทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ตโต โส อาห – ‘‘ตุมฺเห วา อญฺเญ วา โย อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส สพฺโพปิ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอตฺถ จ ยํ ‘‘สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สนฺธาย อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยถาวุตฺเตน สํสคฺเคน สํสคฺคชาตสฺส ภวติ สฺเนโห, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, เอตํ ยถาภูตํ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน อหํ อธิคโตติ. เอวํ อภิสมฺพนฺธิตฺวา จตุตฺถปาโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว [Pg.64] อุทานวเสน วุตฺโตปิ เวทิตพฺโพ. ตโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาย วุตฺตสทิสเมวาติ. དེ་ལྟར་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་དང་བཅས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་པ་འདི་གསུངས་ནས། རང་སངས་རྒྱས་དེས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། “ང་ནི་མཛའ་ཆགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་གང་ཡིན་པ་དེ། སྡུག་བསྔལ་དེའི་རྩ་བ་བརྐོས་ནས་རང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་སོ། །དེ་སྐད་ཅེས་བཤད་པ་ན། བློན་པོ་དེ་དག་གིས་“བཙུན་པ་ཉིད། ད་ནི་བདག་ཅག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ་དགོས།” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་གང་གིས་“ཁྱེད་རང་ཚོའམ་གཞན་སུ་ཡང་རུང་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མཛའ་ཆགས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཉེས་དམིགས་ལ་བལྟས་ནས། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་“མཛའ་ཆགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། “མཛའ་ཆགས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཉེས་དམིགས་ལ་བལྟས་ནས་”ཞེས་གསུངས་པ་འདི་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འབྲེལ་བ་ལས་འབྲེལ་བ་སྐྱེས་པ་དེ་ལ་མཛའ་ཆགས་སྐྱེ་ཞིང་། མཛའ་ཆགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས། མཛའ་ཆགས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཉེས་དམིགས་འདི་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བལྟས་ནས་བདག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །ཞེས་འདི་ལྟར་སྦྱར་ནས། རྐང་པ་བཞི་པ་ནི་སྔོན་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་สྒོ་ནས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཐམས་ཅད་ནི་སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། ། สํสคฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา. འབྲེལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓๗. มิตฺเต สุหชฺเชติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว อุปฺปชฺชิตฺวา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺโต ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘กึ สมณธมฺโม วโร, รชฺชํ วร’’นฺติ วีมํสิตฺวา จตุนฺนํ อมจฺจานํ หตฺเถ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา สมณธมฺมํ กโรติ. อมจฺจา ‘‘ธมฺเมน สเมน กโรถา’’ติ วุตฺตาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา อธมฺเมน กโรนฺติ. เต ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา เอกทา อญฺญตรํ ราชวลฺลภํ ปราเชสุํ. โส รญฺโญ ภตฺตหารเกน สทฺธึ ปวิสิตฺวา สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ทุติยทิวเส สยํ วินิจฺฉยฏฺฐานํ อคมาสิ. ตโต มหาชนกายา – ‘‘อมจฺจา สามิเก อสามิเก กโรนฺตี’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺตา มหายุทฺธํ วิย อกํสุ. อถ ราชา วินิจฺฉยฏฺฐานา วุฏฺฐาย ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน วิกฺขิตฺตจิตฺโต น สกฺโกติ อปฺเปตุํ. โส ‘‘กึ เม รชฺเชน, สมณธมฺโม วโร’’ติ รชฺชสุขํ ปหาย ปุน สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. กมฺมฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ – ༣༧. “མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་”ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། རང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འདི་སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེས་ནས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བསམ་གཏན་དང་པོ་བསྐྱེད་དེ། “དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་མཆོག་གམ། ཡང་ན་རྒྱལ་སྲིད་མཆོག” ཅེས་དཔྱད་ནས། བློན་པོ་བཞི་ཡི་ལག་ཏུ་རྒྱལ་སྲིད་གཏད་དེ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་དོ། །བློན་པོ་རྣམས་ལ་“ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་དྲང་པོར་སྐྱོངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་ཀྱང་། ལྐོག་རྔན་བླངས་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པས་བྱེད་དོ། །ཁོང་ཚོས་ལྐོག་རྔན་བླངས་ནས་བདག་པོ་རྣམས་ཕམ་པར་བྱེད་ཅིང་། ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་མི་ཞིག་ཕམ་པར་བྱས་སོ། །མི་དེ་རྒྱལ་པོའི་བཟའ་བཏུང་སྐྱེལ་མཁན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཞུགས་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་ཉིན་གཉིས་པར་རང་ཉིད་ཁྲིམས་གཅོད་ཀྱི་གནས་སུ་བྱོན་ཏོ། །དེ་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ཚོགས་ཀྱིས་“བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བདག་པོ་རྣམས་བདག་པོ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སྒྲ་ཆེན་པོ་སྒྲོག་ཅིང་གཡུལ་འགྱེད་པ་ཆེན་པོ་ལྟར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་ཁྲིམས་གཅོད་ཀྱི་གནས་ལས་ལངས་ཏེ་ཕོ་བྲང་གི་རྩེ་མོར་གཤེགས་ནས། སྙོམས་འཇུག་ལ་འཇུག་པར་བཞུགས་པ་ན། སྒྲ་དེས་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པས་སྙོམས་འཇུག་ལ་འཇུག་པར་མ་ནུས་སོ། །ཁོང་གིས་“བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ནི་མཆོག་གོ་”ཞེས་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་བདེ་བ་སྤངས་ནས། སླར་ཡང་སྙོམས་འཇུག་བསྐྱེད་དེ་སྔོན་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ནས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་དོ། །དམིགས་པ་དྲིས་པ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต; เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་རྣམས་ལ་བརྩེ་བ་ཡིས། །སེམས་ནི་ཆགས་པས་དོན་རྣམས་ཉམས་པར་བྱེད། །འདུས་པའི་ཉེས་དམིགས་འདི་ལ་བལྟས་ནས་ནི། །བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทยภาเวน สุหชฺชา. เกจิ หิ เอกนฺตหิตกามตาย มิตฺตาว โหนฺติ, น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ. เต ทุวิธา โหนฺติ – อคาริยา อนคาริยา จ. ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ – อุปกาโร, สมานสุขทุกฺโข, อนุกมฺปโกติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน เอว. เต จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ยถาห – དེ་ལ་བྱམས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མཛའ་བཤེས་ཞེས་བྱའོ། །སྙིང་བཟང་བའི་དངོས་པོས་སྙིང་ཉེ་ཞེས་བྱའོ། །འགའ་ཞིག་ནི་གཅིག་ཏུ་ཕན་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་མཛའ་བཤེས་ཉིད་ཡིན་གྱི། སྙིང་ཉེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འགའ་ཞིག་ནི་འགྲོ་འོང་དང་། གནས་དང་། འདུག་པ་དང་། གླེང་མོལ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ་སྙིང་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་སྙིང་ཉེ་བ་ཉིད་ཡིན་གྱི། མཛའ་བཤེས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འགའ་ཞིག་ནི་དེ་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་སྙིང་ཉེ་བ་དང་མཛའ་བཤེས་གཉིས་ཀ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཁྱིམ་པ་དང་། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་རྣམས་སོ། །དེ་ལ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཕན་འདོགས་པ་དང་། བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་དང་། རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཅན་ནོ། །ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་དོན་སྟོན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘จตูหิ [Pg.65] โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปมตฺตํ รกฺขติ, ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยํ รกฺขติ, ภีตสฺส สรณํ โหติ, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ตทฺทิคุณํ โภคํ อนุปฺปเทติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๑). “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོ་དག་གིས་ཕན་འདོགས་པའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་བ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། བག་མེད་པ་སྲུང་བར་བྱེད། བག་མེད་པའི་ནོར་རྫས་སྲུང་བར་བྱེད། སྐྲག་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར། བྱ་བ་དང་བྱེད་པ་བྱུང་བའི་ཚེ་ལོངས་སྤྱོད་ཉིས་འགྱུར་དུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ། །” ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สมานสุขทุกฺโข มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๒). “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོ་དག་གིས་བདེ་སྡུག་མཉམ་པའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་བ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། རང་གི་གསང་བ་སྨྲ་བར་བྱེད། གཞན་གྱི་གསང་བ་སྦེད་པར་བྱེད། ཕོངས་པའི་ཚེ་མི་གཏོང་། དེའི་དོན་དུ་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། །” ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อนุกมฺปโก มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – อภเวนสฺส น นนฺทติ, ภเวนสฺส นนฺทติ, อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ, วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๔). “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོ་དག་གིས་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་བ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། ཕོངས་པ་ལ་མི་དགའ། འབྱོར་པ་ལ་དགའ། མི་སྙན་པ་སྨྲ་བ་བཟློག་པར་བྱེད། སྙན་པ་སྨྲ་བ་ལ་བསྔགས་པར་བྱེད་དོ། །” ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อตฺถกฺขายี มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปาปา นิวาเรติ, กลฺยาเณ นิเวเสติ, อสฺสุตํ สาเวติ, สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๓). “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་བཞི་པོ་དག་གིས་དོན་སྟོན་པའི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་བ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྡིག་པ་ལས་བཟློག དགེ་བ་ལ་འགོད། མ་ཐོས་པ་ཐོས་པར་བྱེད། མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། །” เตสฺวิธ อคาริยา อธิปฺเปตา. อตฺถโต ปน สพฺเพปิ ยุชฺชนฺติ. เต มิตฺเต สุหชฺเช. อนุกมฺปมาโนติ อนุทยมาโน. เตสํ สุขํ อุปสํหริตุกาโม ทุกฺขํ อปหริตุกาโม จ. དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་དགོངས་སོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རུང་ངོ། །དེ་དག་ནི་མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེ་བ་རྣམས་སོ། །“རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ཆགས་པའོ། །དེ་དག་གི་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་འདོད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པའོ། ། หาเปติ อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ, ตถา อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถวเสนาปิ ติวิธํ. อตฺถํ ลทฺธวินาสเนน อลทฺธานุปฺปาทเนนาติ ทฺวิธาปิ หาเปติ วินาเสติ. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ‘‘อหํ อิมํ วินา น ชีวามิ, เอส เม คติ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ นีเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. ‘‘อิเม มํ วินา น ชีวนฺติ, อหํ เตสํ คติ, เตสํ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. อิธ ปน เอวํ ปฏิพทฺธจิตฺโต อธิปฺเปโต. เอตํ ภยนฺติ เอตํ อตฺถหาปนภยํ, อตฺตโน สมาปตฺติหานึ สนฺธาย วุตฺตํ. สนฺถเวติ [Pg.66] ติวิโธ สนฺถโว – ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตสนฺถววเสน. ตตฺถ อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ ตณฺหา ตณฺหาสนฺถโว, ทฺวาสฏฺฐิเภทาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสนฺถโว, ปฏิพทฺธจิตฺตตาย มิตฺตานุกมฺปนา มิตฺตสนฺถโว. โส อิธาธิปฺเปโต. เตน หิสฺส สมาปตฺติ ปริหีนา. เตนาห – ‘‘เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน อหมธิคโต’’ติ. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ เวทิตพฺพนฺติ. “དོན་ཉམས་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། ཚེ་འདིའི་དོན་དང་། ཕྱི་མའི་དོན་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་དོན་དང་། གཞན་གྱི་དོན་དང་། གཉིས་ཀའི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །ཐོབ་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་དང་། མ་ཐོབ་པ་མི་སྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཀྱང་ཉམས་པར་བྱེད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་དོ། །“སེམས་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ང་ནི་འདི་མེད་པར་མི་གསོན་ནོ། །འདི་ནི་བདག་གི་འགྲོ་ས་དང་། འདི་ནི་བདག་གི་སྐྱབས་གནས་སོ། །” ཞེས་འདི་ལྟར་རང་ཉིད་དམའ་བའི་གནས་སུ་འཇོག་ཀྱང་སེམས་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །“འདི་དག་ང་མེད་པར་མི་གསོན་ནོ། །ང་ནི་དེ་དག་གི་འགྲོ་ས་དང་། དེ་དག་གི་སྐྱབས་གནས་སོ། །” ཞེས་འདི་ལྟར་རང་ཉིད་མཐོ་བའི་གནས་སུ་འཇོག་ཀྱང་སེམས་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་འདི་ལྟར་སེམས་ཆགས་པ་ལ་དགོངས་སོ། །“འཇིགས་པ་འདི་”ཞེས་པ་ནི་དོན་ཉམས་པའི་འཇིགས་པ་འདི་ཡིན་ཏེ། རང་གི་སྙོམས་འཇུག་ཉམས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“འདུས་པ་”ལ་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། སྲེད་པའི་འདུས་པ་དང་། ལྟ་བའི་འདུས་པ་དང་། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འདུས་པའོ། །དེ་ལ་རྣམ་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་དབྱེ་བའི་སྲེད་པ་ནི་སྲེད་པའི་འདུས་པའོ། །རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་སུ་དབྱེ་བའི་ལྟ་བ་ནི་ལྟ་བའི་འདུས་པའོ། །སེམས་ཆགས་པའི་སྒོ་ནས་མཛའ་བཤེས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ནི་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འདུས་པའོ། །དེ་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་སྙོམས་འཇུག་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདུས་པའི་འཇིགས་པ་འདི་ལ་བལྟས་ནས་བདག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། มิตฺตสุหชฺชคาถาวณฺณนา สมตฺตา. མཛའ་བཤེས་སྙིང་ཉེའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓๘. วํโส วิสาโลติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ตโย ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิราชกุเล นิพฺพตฺโต, อิตเร ปจฺจนฺตราชกุเลสุ. เต อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา, นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘มยํ กึ กมฺมํ กตฺวา อิมํ โลกุตฺตรสุขํ อนุปฺปตฺตา’’ติ อาวชฺเชตฺวา ปจฺจเวกฺขมานา กสฺสปพุทฺธกาเล อตฺตโน จริยํ อทฺทสํสุ. ตโต ‘‘ตติโย กุหิ’’นฺติ อาวชฺเชนฺตา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺตํ ทิสฺวา ตสฺส คุเณ สริตฺวา ‘‘โส ปกติยาว อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคโต อโหสิ, อมฺหากญฺเญว โอวาทโก วตฺตา วจนกฺขโม ปาปครหี, หนฺท, นํ อารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา โมเจสฺสามา’’ติ โอกาสํ คเวสนฺตา ตํ เอกทิวสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา อุยฺยานทฺวาเร เวฬุคุมฺพมูเล อฏฺฐํสุ. มหาชโน อติตฺโต ราชทสฺสเนน ราชานํ โอโลเกติ. ตโต ราชา ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ มม ทสฺสเน อพฺยาวโฏ’’ติ โอโลเกนฺโต ปจฺเจกพุทฺเธ อทฺทกฺขิ. สห ทสฺสเนเนว จสฺส เตสุ สิเนโห อุปฺปชฺชิ. ༣༨. “སྨྱུག་མའི་ཚལ་ཆེན་པོ་”ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། སྔོན་འདི་ལྟར་ཐོས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ་རང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གསུམ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་འགྲོ་འོང་གི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆེ་བ་ནི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་ལ། གཞན་གཉིས་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀས་དམིགས་པ་བཟུང་ནས། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། རིམ་གྱིས་རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ། ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀ་རི་ཕུག་ཏུ་གནས་སོ། །ཉིན་གཅིག་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལངས་ནས། “བདག་ཅག་གིས་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འདི་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་བསམས་ཏེ་སོ་སོར་བརྟགས་པ་ན། སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་གི་དུས་སུ་རང་གི་སྤྱོད་པ་མཐོང་ངོ། །དེ་ནས་“གསུམ་པ་དེ་གང་ན་ཡོད།” ཅེས་བསམས་པ་ན། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བ་མཐོང་ནས། དེའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དྲན་ཏེ། “ཁོང་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། བདག་ཅག་ལ་རྗེས་སུ་སྟོན་པ་དང་། སྨྲ་བ་དང་། ཚིག་བཟོད་པ་དང་། སྡིག་པ་ལ་གཤེ་བ་ཞིག་གོ། །འོ་ན། དེ་ལ་དམིགས་པ་བསྟན་ནས་ཐར་བར་བྱའོ། །” ཞེས་སྐབས་བཙལ་བ་ན། ཉིན་གཅིག་ཁོང་རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འགྲོ་བ་མཐོང་ནས། ནམ་མཁའ་ལས་བྱོན་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་སྒོ་དྲུང་གི་སྨྱུག་མའི་ཚལ་གྱི་རྩ་བར་བཞུགས་སོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་རྒྱལ་པོ་ལ་བལྟས་ཀྱང་མི་ངོམས་པར་བལྟའོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“བདག་ལ་བལྟ་བ་ལ་མི་གཡེང་བར་གནས་པ་ཞིག་ཡོད་དམ།” ཞེས་བལྟས་པ་ན། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མཐོང་ངོ། །མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་ལ་དེ་དག་ལ་མཛའ་ཆགས་སྐྱེས་སོ། ། โส หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห สนฺเตน อุปจาเรน เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, กึ นามา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. เต อาหํสุ ‘‘มยํ, มหาราช, อสชฺชมานา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อสชฺชมานา’ติ เอตสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘อลคฺคนตฺโถ, มหาราชา’’ติ. ตโต ตํ เวฬุคุมฺพํ ทสฺเสนฺตา อาหํสุ – ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อิมํ เวฬุคุมฺพํ สพฺพโส มูลขนฺธสาขานุสาขาหิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตํ อสิหตฺโถ ปุริโส มูเล เฉตฺวา อาวิญฺฉนฺโต น สกฺกุเณยฺย อุทฺธริตุํ[Pg.67], เอวเมว ตฺวํ อนฺโต จ พหิ จ ชฏาย ชฏิโต อาสตฺตวิสตฺโต ตตฺถ ลคฺโค. เสยฺยถาปิ วา ปนสฺส เวมชฺฌคโตปิ อยํ วํสกฬีโร อสญฺชาตสาขตฺตา เกนจิ อลคฺโค ฐิโต, สกฺกา จ ปน อคฺเค วา มูเล วา เฉตฺวา อุทฺธริตุํ, เอวเมว มยํ กตฺถจิ อสชฺชมานา สพฺพทิสา คจฺฉามา’’ติ ตาวเทว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปสฺสโต เอว รญฺโญ อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ. ตโต ราชา จินฺเตสิ – ‘‘กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ อสชฺชมาโน ภเวยฺย’’นฺติ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ปุริมนเยเนว กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ – དེ་ནས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་དེ་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ལས་བབས་ཏེ། ཞི་བའི་སྤྱོད་ལམ་གྱིས་ཁོང་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ནས། “བཙུན་པ་ཚོ། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ལ་ཅི་ཞེས་བྱའམ།” ཞེས་དྲིས། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ནི་ ‘ཆགས་པ་མེད་པ་’ (asajjamāna) ཞེས་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས། “བཙུན་པ་ཚོ། ‘ཆགས་པ་མེད་པ་’ ཞེས་པའི་དོན་ཅི་ལགས་སམ།” “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཐོགས་པ་མེད་པའི་དོན་ཏོ།” དེ་ནས་ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་སྨྱུག་ཚལ་དེ་ལ་མཛུབ་མོ་གཏད་དེ་འདི་སྐད་གསུངས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དཔེར་ན། སྨྱུག་ཚལ་འདི་ནི་རྩ་བ་དང་། སྡོང་པོ། ཡལ་ག་དང་ཡལ་ཕྲན་རྣམས་ཀུན་ནས་འཁྲིལ་ཏེ་གནས་པས། ལག་ན་རལ་གྲི་ཐོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ་འཐེན་ཀྱང་ཕྱུང་བར་མི་ནུས་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཀྱང་ཕྱི་དང་ནང་ཀུན་ཏུ་ཉོན་མོངས་པའི་དྲ་བས་འཁྲིལ་ཞིང་། ཆགས་ཤིང་ཞེན་ཏེ་དེ་ཉིད་ལ་ཐོགས་སོ། །ཡང་ན་དཔེར་ན། དེའི་དབུས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྨྱུག་གསར་འདི་ནི་ཡལ་ག་མ་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། གང་ལའང་མ་ཆགས་པར་གནས་པས། རྩེ་མོའམ་རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ་ཕྱུང་བར་ནུས་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཅག་ཀྱང་གང་ལའང་ཆགས་པ་མེད་པར་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་གཤེགས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་མ་ཐག་ཏུ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ། རྒྱལ་པོས་བལྟས་བཞིན་པའི་ངང་དུ་ནམ་མཁའ་ལས་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ཕུག་ཏུ་གཤེགས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་ “བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་འདི་ལྟར་ཆགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་རམ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། གནས་དེ་ཉིད་དུ་འདུག་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ། །སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་དྲིས་པ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา; วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “ཇི་ལྟར་སྨྱུག་མ་རྒྱས་པ་འཁྲིལ་བ་བཞིན། །བུ་དང་ཆུང་མར་ཆགས་པའང་དེ་བཞིན་ཏེ། །སྨྱུག་གསར་ཆགས་པ་མེད་པ་ཇི་བཞིན་དུ། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ วํโสติ เวฬุ. วิสาโลติ วิตฺถิณฺโณ. จกาโร อวธารณตฺโถ, เอวกาโร วา อยํ, สนฺธิวเสเนตฺถ เอกาโร นฏฺโฐ. ตสฺส ปรปเทน สมฺพนฺโธ, ตํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม. ยถาติ ปฏิภาเค. วิสตฺโตติ ลคฺโค, ชฏิโต สํสิพฺพิโต. ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จาติ ปุตฺตธีตุภริยาสุ. ยา อเปกฺขาติ ยา ตณฺหา โย สฺเนโห. วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํสกฬีโร วิย อลคฺคมาโน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา วํโส วิสาโล วิสตฺโต เอว โหติ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, สาปิ เอวํ ตานิ วตฺถูนิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตตฺตา วิสตฺตา เอว. สฺวาหํ ตาย อเปกฺขาย อเปกฺขวา วิสาโล วํโส วิย วิสตฺโตติ เอวํ อเปกฺขาย อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อเปกฺขํ มคฺคญาเณน ฉินฺทนฺโต อยํ วํสกฬีโรว รูปาทีสุ วา โลภาทีสุ วา กามภวาทีสุ วา ทิฏฺฐาทีสุ วา ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสชฺชมาโน ปจฺเจกโพธึ อธิคโตติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེ་ལ་ ‘སྨྱུག་མ་’ (vaṃso) ནི་སྨྱུག་མའོ། །‘རྒྱས་པ་’ (visālo) ནི་ཡངས་པའོ། །‘ཅ་’ (ca) ཡིག་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏེ། ཡང་ན་ ‘ཁོ་ན་’ (eva) ཞེས་པ་འདི་ཉིད་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ ‘ཨེ་’ (e) ཡིག་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་འབྲེལ་བ་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་དང་ཡིན་པས། དེ་ནི་ཕྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །‘ཇི་ལྟར་’ (yathā) ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་སོ། །‘འཁྲིལ་བ་’ (visatto) ནི་ཆགས་པའམ། འཛིངས་པའམ། ཀུན་ནས་འཁྲིལ་བའོ། །‘བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་’ (puttesu dāresu ca) ཞེས་པ་ནི་བུ་དང་། བུ་མོ། ཆུང་མ་རྣམས་ལའོ། །‘ཆགས་པ་གང་ཡིན་པ་’ (yā apekkhā) ནི་སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། བརྩེ་བ་གང་ཡིན་པའོ། །‘སྨྱུག་གསར་ཆགས་པ་མེད་པ་ཇི་བཞིན་དུ་’ (vaṃsakkaḷīrova asajjamāno) ཞེས་པ་ནི་སྨྱུག་གསར་བཞིན་དུ་མ་ཆགས་པའོ། །དོན་ཅི་བསྟན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་སྨྱུག་མ་རྒྱས་པ་ནི་ཀུན་ནས་འཁྲིལ་བ་ཁོ་ནར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་ཆགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་། ཡུལ་དེ་དག་ཕན་ཚུན་འཁྲིལ་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་འཁྲིལ་བ་ཁོ་ནའོ། །བདག་ནི་ཆགས་པ་དེས་ཆགས་ཤིང་ཞེན་ཏེ་སྨྱུག་མ་རྒྱས་པ་བཞིན་དུ་འཁྲིལ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཆགས་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཆགས་པ་དེ་བཅད་དེ། སྨྱུག་གསར་འདི་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལའམ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལའམ། འདོད་པའི་སྐྱེ་སྲིད་ལ་སོགས་པ་ལའམ། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ། ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་མེད་པར་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། วํสกฬีรคาถาวณฺณนา สมตฺตา. སྨྱུག་གསར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓๙. มิโค [Pg.68] อรญฺญมฺหีติ กา อุปฺปตฺติ? เอโก กิร ภิกฺขุ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน โยคาวจโร กาลํ กตฺวา, พาราณสิยํ เสฏฺฐิกุเล อุปฺปนฺโน อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค, โส สุภโค อโหสิ. ตโต ปรทาริโก หุตฺวา ตตฺถ กาลกโต นิรเย นิพฺพตฺโต ตตฺถ ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน เสฏฺฐิภริยาย กุจฺฉิมฺหิ อิตฺถิปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. นิรยโต อาคตานํ คตฺตานิ อุณฺหานิ โหนฺติ. เตน เสฏฺฐิภริยา ฑยฺหมาเนน อุทเรน กิจฺเฉน กสิเรน ตํ คพฺภํ ธาเรตฺวา กาเลน ทาริกํ วิชายิ. สา ชาตทิวสโต ปภุติ มาตาปิตูนํ เสสพนฺธุปริชนานญฺจ เทสฺสา อโหสิ. วยปฺปตฺตา จ ยมฺหิ กุเล ทินฺนา, ตตฺถาปิ สามิกสสฺสุสสุรานํ เทสฺสาว อโหสิ อปฺปิยา อมนาปา. อถ นกฺขตฺเต โฆสิเต เสฏฺฐิปุตฺโต ตาย สทฺธึ กีฬิตุํ อนิจฺฉนฺโต เวสึ อาเนตฺวา กีฬติ. สา ตํ ทาสีนํ สนฺติกา สุตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นานปฺปกาเรหิ อนุนยิตฺวา อาห – ‘‘อยฺยปุตฺต, อิตฺถี นาม สเจปิ ทสนฺนํ ราชูนํ กนิฏฺฐา โหติ, จกฺกวตฺติโน วา ธีตา, ตถาปิ สามิกสฺส เปสนกรา โหติ. สามิเก อนาลปนฺเต สูเล อาโรปิตา วิย ทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ. สเจ อหํ อนุคฺคหารหา, อนุคฺคเหตพฺพา. โน เจ, วิสฺสชฺเชตพฺพา, อตฺตโน ญาติกุลํ คมิสฺสามี’’ติ. เสฏฺฐิปุตฺโต – ‘‘โหตุ, ภทฺเท, มา โสจิ, กีฬนสชฺชา โหหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อาห. เสฏฺฐิธีตา ตาวตเกนปิ สลฺลาปมตฺเตน อุสฺสาหชาตา ‘‘สฺเว นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ พหุํ ขชฺชโภชฺชํ ปฏิยาเทติ. เสฏฺฐิปุตฺโต ทุติยทิวเส อนาโรเจตฺวาว กีฬนฏฺฐานํ คโต. สา ‘‘อิทานิ เปเสสฺสติ, อิทานิ เปเสสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตี นิสินฺนา อุสฺสูรํ ทิสฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. เต ปจฺจาคนฺตฺวา ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต คโต’’ติ อาโรเจสุํ. สา สพฺพํ ตํ ปฏิยาทิตํ อาทาย ยานํ อภิรุหิตฺวา อุยฺยานํ คนฺตุํ อารทฺธา. ༣༩. ‘ནགས་ན་རི་དྭགས་…’ ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། འདི་སྐད་ཐོས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པའི་དགེ་སློང་ཞིག་ཤི་འཕོས་ནས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཕྱུག་ཅིང་ནོར་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཆེ་བའི་ཁྱིམ་བདག་གི་རིགས་སུ་སྐྱེས་ཏེ། ཁོ་ནི་མིང་ལ་སུ་བྷ་གྷ་ (Subhaga) ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཁོས་ལོག་གཡེམ་བྱས་པས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ། །དེར་བཙོས་ནས་ལས་ཀྱི་ལྷག་མས་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆུང་མའི་མངལ་དུ་བུད་མེད་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་རོ། །དམྱལ་བ་ནས་འོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ནི་ཚ་བ་ཡིན་པས། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆུང་མས་མངལ་ཚ་བས་གདུང་བཞིན་དུ་དཀའ་ཚེགས་ཆེན་པོས་མངལ་དེ་བཟུང་ནས། དུས་ལ་བབས་པ་ན་བུ་མོ་ཞིག་བཙས་སོ། །མོ་ནི་བཙས་པའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་ཕ་མ་དང་གཉེན་འབྲེལ་གཡོག་འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་སྡང་བར་གྱུར་ཏོ། །ལང་ཚོ་བབ་སྟེ་ཁྱིམ་གང་དུ་བག་མར་བཏང་བ་ན། དེར་ཡང་ཁྱོ་ག་དང་གྱོས་སྒྱུག་རྣམས་ཀྱི་སྡང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་སྐར་མའི་དུས་སྟོན་བསྒྲགས་པ་ན། ཁྱིམ་བདག་གི་བུས་མོ་དང་ལྷན་དུ་རྩེ་བར་མི་འདོད་པས། སྨད་འཚོང་མ་ཞིག་བོས་ཏེ་རྩེའོ། །མོས་གཡོག་མོ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་ནས་དེ་ཐོས་ཏེ། ཁྱིམ་བདག་གི་བུའི་གནས་སུ་སོང་ནས་ཚུལ་དུ་མས་བསྟུན་མཁས་བྱས་ཏེ་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ། །“ཇོ་བོའི་བུ། བུད་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱལ་པོ་བཅུའི་སྲིང་མོ་ཆུང་ཤོས་སམ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ཡིན་ནའང་། ཁྱོ་གའི་གཡོག་མོ་ཡིན་ནོ། །ཁྱོ་གས་གཏམ་མི་སྨྲ་བ་ནི་གསལ་ཤིང་ལ་བཙུགས་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་བདག་ནི་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་འོས་པ་ཞིག་ཡིན་ན་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་མཛོད། དེ་མིན་ན་བདག་བཏང་བར་མཛོད་ཅིག བདག་རང་གི་གཉེན་ཚན་གྱི་ཁྱིམ་དུ་འགྲོའོ། །” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ཁྱིམ་བདག་གི་བུས་ “བཟང་མོ། དེ་ལྟར་གྱུར་ཅིག མ་མྱ་ངན་བྱེད། རྩེད་མོའི་གྲབས་ཤིག བདག་ཅག་དུས་སྟོན་ལ་རྩེ་བར་བྱའོ། །” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ནི་གཏམ་ཙམ་དེས་ཀྱང་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། “སང་ཉིན་དུས་སྟོན་ལ་རྩེ་བར་བྱའོ། །” ཞེས་བཟའ་བཅའ་མང་པོ་གྲབས་ཤིག ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་ནི་ཉིན་གཉིས་པ་ལ་མོ་ལ་མ་བཤད་པར་རྩེད་མོའི་གནས་སུ་སོང་ངོ། །མོས་ ‘ད་ལྟ་གཏོང་བར་འགྱུར། ད་ལྟ་གཏོང་བར་འགྱུར།’ ཞེས་ལམ་ལ་བལྟས་ཏེ་འདུག་པ་ལས། ཕྱི་དྲོ་བབས་པ་མཐོང་ནས་མི་རྣམས་བཏང་ངོ། །དེ་དག་ཕྱིར་འོངས་ཏེ་ ‘ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་ནི་སོང་ངོ། །’ ཞེས་སྨྲས་སོ། །མོས་གྲབས་བྱས་པའི་བཟའ་བཅའ་ཐམས་ཅད་ཐོགས་ཏེ། ཤིང་རྟར་ཞོན་ནས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འགྲོ་བར་བརྩམས་སོ། ། อถ นนฺทมูลกปพฺภาเร ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สตฺตเม ทิวเส นิโรธา วุฏฺฐาย อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา นาคลตาทนฺตโปณํ ขาทิตฺวา ‘‘กตฺถ อชฺช ภิกฺขํ จริสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ เสฏฺฐิธีตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมิสฺสา มยิ สกฺการํ กริตฺวา ตํ กมฺมํ ปริกฺขยํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปพฺภารสมีเป [Pg.69] สฏฺฐิโยชนํ มโนสิลาตลํ, ตตฺถ ฐตฺวา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ตสฺสา ปฏิปเถ โอรุยฺห พาราณสีภิมุโข อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา ทาสิโย เสฏฺฐิธีตาย อาโรเจสุํ. สา ยานา โอรุยฺห สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, สพฺพรสสมฺปนฺเนน ขาทนียโภชนีเยน ปูเรตฺวา, ปทุมปุปฺเผน ปฏิจฺฉาเทตฺวา เหฏฺฐาปิ ปทุมปุปฺผํ กตฺวา, ปุปฺผกลาปํ หตฺเถน คเหตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา, ตสฺส หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุปฺผกลาปหตฺถา ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ยถา อิทํ ปุปฺผํ, เอวาหํ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชามิ, ตตฺถ ตตฺถ มหาชนสฺส ปิยา ภเวยฺยํ มนาปา’’ติ. เอวํ ปตฺเถตฺวา ทุติยํ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ทุกฺโข คพฺภวาโส, ตํ อนุปคมฺม ปทุมปุปฺเผ เอวํ ปฏิสนฺธิ ภเวยฺยา’’ติ. ตติยมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ชิคุจฺฉนีโย มาตุคาโม, จกฺกวตฺติธีตาปิ ปรวสํ คจฺฉติ, ตสฺมา อหํ อิตฺถิภาวํ อนุปคมฺม ปุริโส ภเวยฺย’’นฺติ. จตุตฺถมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, อิมํ สํสารทุกฺขํ อติกฺกมฺม ปริโยสาเน ตุมฺเหหิ ปตฺตํ อมตํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ. དེ་ནས་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ཕུག་ཏུ་བཞུགས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་ཉིན་བདུན་པ་ལ་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་བཞེངས་ཏེ། མཚོ་མ་དྲོས་པར་ཞལ་བསིལ་ཞིང་། ཀླུ་འཁྲིལ་ཤིང་གི་སོ་ཤིང་བཅོས་ནས། “དེ་རིང་བདག་གིས་གང་དུ་བསོད་སྙོམས་སྤྱད་པར་བྱའམ།” ཞེས་བསམས་ཏེ་གཟིགས་པ་ན། ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་དེ་གཟིགས་ནས། “མོ་འདིས་བདག་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པས་ལས་དེ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་མཁྱེན་ཏེ། རི་ཕུག་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་ཡོད་པའི་ལྡོང་རོས་ཀྱི་རྡོ་ལེབ་ཡོད་པ་དེར་བཞུགས་ནས། ཤམ་ཐབས་བགོས་ཏེ་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་ནས། མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལས་བྱོན་ནས་མོའི་ལམ་གྱི་ཁ་གཏད་དུ་བབས་ཏེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་སོ། །དེ་གཟིགས་ནས་གཡོག་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལ་བཤད་དོ། །མོ་ཤིང་རྟ་ལས་བབས་ཏེ་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ནས། ལྷུང་བཟེད་བཟུང་སྟེ་རོ་བརྒྱ་དང་ལྡན་པའི་བཟའ་བཅའ་རྣམས་ཀྱིས་བཀང་ཞིང་། པདྨའི་མེ་ཏོག་གིས་ཁ་བཀབ་སྟེ་འོག་ཏུའང་པདྨའི་མེ་ཏོག་བཏིང་ནས། ལག་ཏུ་མེ་ཏོག་གི་ཆུན་པོ་བཟུང་སྟེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ནས། ཁོང་གི་ཕྱག་ཏུ་ལྷུང་བཟེད་ཕུལ་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ལག་ཏུ་མེ་ཏོག་གི་ཆུན་པོ་བཟུང་བཞིན་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ། “བཙུན་པ་ལགས། ཇི་ལྟར་མེ་ཏོག་འདི་བཞིན་དུ། བདག་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་ལེན་པའི་གནས་དེ་དང་དེར། སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་མགུ་བར་འགྱུར་ཅིག” ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། གཉིས་པ་ཡང་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ། “བཙུན་པ་ལགས། མངལ་གྱི་གནས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ལགས་པས། དེར་མི་སྐྱེ་བར་པདྨའི་མེ་ཏོག་གི་སྦུབས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཅིག” ཅེས་སོ། །གསུམ་པ་ཡང་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ། “བཙུན་པ་ལགས། བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ནི་སྐྱུག་བྲོ་བ་ལགས་ཏེ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ཡིན་ནའང་གཞན་གྱི་དབང་དུ་འགྲོ་དགོས་པས། བདག་བུད་མེད་ཀྱི་དངོས་པོ་སྤངས་ཏེ་སྐྱེས་པར་འགྱུར་ཅིག” ཅེས་སོ། །བཞི་པ་ཡང་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ། “བཙུན་པ་ལགས། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་བརྒལ་ནས། མཐར་ཐུག་པར་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པའི་འཆི་མེད་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཅིག” ཅེས་སོ། ། เอวํ จตุโร ปณิธโย กตฺวา, ตํ ปทุมปุปฺผกลาปํ ปูเชตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ปุปฺผสทิโส เอว เม คนฺโธ เจว วณฺโณ จ โหตู’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปณิธึ อกาสิ. ตโต ปจฺเจกพุทฺโธ ปตฺตํ ปุปฺผกลาปญฺจ คเหตฺวา อากาเส ฐตฺวา – དེ་ལྟར་སྨོན་ལམ་བཞི་བཏབ་ནས། པདྨའི་མེ་ཏོག་གི་ཆུན་པོ་དེ་རང་སངས་རྒྱས་ལ་ཕུལ་ཏེ། ཡན་ལག་ལྔ་ས་ལ་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས། “བདག་གི་དྲི་དང་ཁ་དོག་ཀྱང་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པར་འགྱུར་ཅིག” ཅེས་ལྔ་པའི་སྨོན་ལམ་འདི་བཏབ་བོ། །དེ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལྷུང་བཟེད་དང་མེ་ཏོག་གི་ཆུན་པོ་བཞེས་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལ་བཞུགས་ནས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ། ། ‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ; สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ. – “ཁྱོད་ཀྱི་འདོད་ཅིང་སྨོན་པ་གང་། །མྱུར་དུ་འགྲུབ་པར་གྱུར་ཅིག །བཅོ་ལྔའི་ཟླ་བ་ཇི་བཞིན་དུ། །བསམ་པ་ཐམས་ཅད་རྫོགས་པར་ཤོག །” ཞེས་སོ། ། อิมาย คาถาย เสฏฺฐิธีตาย อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘เสฏฺฐิธีตา มํ คจฺฉนฺตํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เสฏฺฐิธีตาย ตํ ทิสฺวา มหตี ปีติ อุปฺปนฺนา. ภวนฺตเร กตํ อกุสลกมฺมํ อโนกาสตาย ปริกฺขีณํ, จิญฺจมฺพิลโธตตมฺพภาชนมิว สุทฺธา ชาตา. ตาวเทว จสฺสา ปติกุเล ญาติกุเล จ สพฺโพ ชโน ตุฏฺโฐ ‘‘กึ กโรมา’’ติ ปิยวจนานิ ปณฺณาการานิ จ เปเสสิ. เสฏฺฐิปุตฺโต มนุสฺเส เปเสสิ ‘‘สีฆํ สีฆํ อาเนถ เสฏฺฐิธีตรํ, อหํ วิสฺสริตฺวา อุยฺยานํ อาคโต’’ติ. ตโต ปภุติ จ นํ อุเร วิลิตฺตจนฺทนํ วิย อามุตฺตมุตฺตาหารํ วิย ปุปฺผมาลํ วิย จ ปิยายนฺโต ปริหริ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་མཛད་ནས། “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོས་བདག་གཤེགས་པ་མཐོང་བར་གྱུར་ཅིག” ཞེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཏེ་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ཕུག་ཏུ་གཤེགས་སོ། །ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོས་དེ་མཐོང་བས་དགའ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་སོ། །ཚེ་རབས་གཞན་དུ་བྱས་པའི་མི་དགེ་བའི་ལས་དེ་ནི་རྐྱེན་མ་འཛོམས་པས་ཟད་པར་གྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། ཟངས་སྣོད་སྟར་གྱིས་ཕྱིས་པ་བཞིན་དུ་དག་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་མོའི་ཁྱོ་གའི་ཁྱིམ་དང་རང་གི་གཉེན་ཚན་གྱི་ཁྱིམ་གྱི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་དགའ་སྟེ། “ཅི་ཞིག་བྱའམ།” ཞེས་སྙན་པའི་ཚིག་དང་སྐྱེས་རྣམས་བསྐུར་རོ། །ཁྱིམ་བདག་གི་བུས་མི་རྣམས་བཏང་སྟེ། “མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་འདིར་ཁྲིད་དེ། བདག་གིས་མོ་བརྗེད་ནས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འོངས་སོ། །” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁོས་མོ་ལ་བྲང་ལ་བྱུགས་པའི་ཙནྡན་དང་། བཏགས་པའི་མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཞིན་དུ་གཅེས་པར་བཟུང་ནས་བསྐྱངས་སོ། ། สา [Pg.70] ตตฺถ ยาวตายุกํ อิสฺสริยโภคสุขํ อนุภวิตฺวา กาลํ กตฺวา ปุริสภาเวน เทวโลเก ปทุมปุปฺเผ อุปฺปชฺชิ. โส เทวปุตฺโต คจฺฉนฺโตปิ ปทุมปุปฺผคพฺเภเยว คจฺฉติ, ติฏฺฐนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, สยนฺโตปิ ปทุมคพฺเภเยว สยติ. มหาปทุมเทวปุตฺโตติ จสฺส นามํ อกํสุ. เอวํ โส เตน อิทฺธานุภาเวน อนุโลมปฏิโลมํ ฉเทวโลเก เอว สํสรติ. མོས་དེར་ཚེ་གང་པོར་དབང་ཕྱུག་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་བདེ་བ་མྱོང་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ། སྐྱེས་པའི་ལུས་སུ་ལྷའི་ཡུལ་དུ་པདྨའི་མེ་ཏོག་གི་སྦུབས་སུ་སྐྱེས་སོ། །ལྷའི་བུ་དེ་ནི་འགྲོ་བའི་ཚེའང་པདྨའི་སྦུབས་ཉིད་དུ་འགྲོ་ཞིང་། འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ། ཉལ་བའི་ཚེའང་པདྨའི་སྦུབས་ཉིད་དུ་ཉལ་ལོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་མཚན་ལ་ ‘ལྷའི་བུ་པདྨ་ཆེན་པོ་’ (Mahāpaduma) ཞེས་བཏགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་ལྷ་ཡུལ་རིས་དྲུག་པོ་ཀུན་ཏུ་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་འཁོར་བར་བྱེད་དོ། ། เตน จ สมเยน พาราณสิรญฺโญ วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ โหนฺติ. ราชา เอกิสฺสาปิ กุจฺฉิยํ ปุตฺตํ น ลภติ. อมจฺจา ราชานํ วิญฺญาเปสุํ ‘‘เทว, กุลวํสานุปาลโก ปุตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ, อตฺรเช อวิชฺชมาเน เขตฺรโชปิ กุลวํสธโร โหตี’’ติ. ราชา ‘‘ฐเปตฺวา มเหสึ อวเสสา นาฏกิตฺถิโย สตฺตาหํ ธมฺมนาฏกํ กโรถา’’ติ ยถากามํ พหิ จราเปสิ, ตถาปิ ปุตฺตํ นาลตฺถ. ปุน อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มหาราช, มเหสี นาม ปุญฺเญน จ ปญฺญาย จ สพฺพิตฺถีนํ อคฺคา, อปฺเปว นาม เทโว มเหสิยาปิ กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ลเภยฺยา’’ติ. ราชา มเหสิยา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา อาห – ‘‘มหาราช, ยา อิตฺถี สจฺจวาทินี สีลวตี, สา ปุตฺตํ ลเภยฺย, หิโรตฺตปฺปรหิตาย กุโต ปุตฺโต’’ติ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิตฺวา ปุนปฺปุนํ อนุมชฺชติ. สีลวติยา ราชธีตาย ปญฺจ สีลานิ อนุมชฺชนฺติยา ปุตฺตปตฺถนาจิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเต สกฺกสฺส อาสนํ สนฺตปฺปิ. དེའི་ཚེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བཙུན་མོ་ཉིས་ཁྲི་ཡོད་ཀྱང་། གཅིག་གི་མངལ་ལས་ཀྱང་བུ་མ་རྙེད་དོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་ ‘ལྷ། རིགས་བརྒྱུད་འཛིན་པའི་བུ་ཞིག་དགོས་ཏེ། རང་གི་བུ་མེད་ནའང་། ཆོ་རིགས་ཀྱི་བུས་ཀྱང་རིགས་བརྒྱུད་འཛིན་ནོ། །’ ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་ ‘བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་མ་གཏོགས་པ། བཙུན་མོ་གར་མ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཉིན་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་གར་བྱོས་ཤིག’ ཅེས་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཕྱི་རོལ་དུ་ཉུལ་དུ་བཅུག་ཀྱང་། དེ་ལྟར་ནའང་བུ་མ་རྙེད་དོ། །ཡང་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ ‘རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་ནི་བསོད་ནམས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་བུད་མེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ལགས་པས། ལྷ་ཡིས་བཙུན་མོ་ཆེན་མོའི་མངལ་ལས་བུ་ཞིག་རྙེད་པར་འགྱུར་རམ།’ ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་ལ་དོན་དེ་བཤད་པ་ན། མོས་ ‘རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བུད་མེད་གང་ཞིག་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་བདེན་པར་སྨྲ་བ་དེས་བུ་རྙེད་པར་འགྱུར་གྱི། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་མེད་པ་ལ་བུ་ག་ལ་འབྱུང་།’ ཞེས་སྨྲས་ནས། གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་འཛེགས་ཏེ་དགེ་བསྙེན་གྱི་བསླབ་པ་ལྔ་ཡང་དག་པར་བླངས་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསམ་ཞིང་བརྟག་གོ །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོས་བསླབ་པ་ལྔ་ལ་རྟོག་ཅིང་བསམ་པ་ན། བུ་འདོད་པའི་སེམས་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གདན་གཡོས་སོ། ། อถ สกฺโก อาสนตาปการณํ อาวชฺเชนฺโต เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ‘‘สีลวติยา ราชธีตาย ปุตฺตวรํ เทมี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา เทวิยา สมฺมุเข ฐตฺวา ‘‘กึ ปตฺเถสิ เทวี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปุตฺตํ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ทมฺมิ เต, เทวิ, ปุตฺตํ, มา จินฺตยี’’ติ วตฺวา เทวโลกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข เอตฺถ ขีณายุโก’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อยํ มหาปทุโม อุปริเทวโลเก อุปฺปชฺชิตุํ อิโต จวตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส วิมานํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต มหาปทุม, มนุสฺสโลกํ คจฺฉาหี’’ติ ยาจิ. โส อาห – ‘‘มหาราช, มา เอวํ ภณิ, เชคุจฺโฉ มนุสฺสโลโก’’ติ. ‘‘ตาต, ตฺวํ มนุสฺสโลเก ปุญฺญํ กตฺวา อิธูปปนฺโน, ตตฺเถว ฐตฺวา ปารมิโย ปูเรตพฺพา, คจฺฉ, ตาตา’’ติ. ‘‘ทุกฺโข, มหาราช, คพฺภวาโส, น สกฺโกมิ ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ. ‘‘กึ เต, ตาต, คพฺภวาเสน, ตถา หิ ตฺวํ กมฺมมกาสิ, ยถา [Pg.71] ปทุมคพฺเภเยว นิพฺพตฺติสฺสสิ, คจฺฉ, ตาตา’’ติ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโน อธิวาเสสิ. དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རང་གི་གདན་ཚ་བར་གྱུར་པའི་རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟག་ཅིང་དོན་དེ་ཤེས་ནས། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ལ་བུ་མཆོག་ཅིག་སྦྱིན་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ་ལྷ་མོའི་མདུན་དུ་ལངས་ནས། “ལྷ་མོ་ཁྱོད་ཅི་ཞིག་འདོད་”ཅེས་དྲིས་སོ།། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བུ་ཞིག་འདོད་དོ་”ཞེས་སྨྲས་པར། “ལྷ་མོ་ཁྱོད་ལ་བུ་སྦྱིན་པར་བྱའོ།། ཡིད་མ་མུག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་ནས་ལྷ་ཡུལ་དུ་སོང་སཏེ། “འདི་ན་ཚེ་ཟད་པ་ཡོད་དམ་”ཞེས་བརྟག་པ་ན། “པདྨ་ཆེན་པོ་འདི་སྟེང་གི་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་འདི་ནས་འཆི་འཕོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། དེའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་སོང་སཏེ། “བུ་པདྨ་ཆེན་པོ་མི་ཡུལ་དུ་སོང་ཞིག་”ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ།། དེས་སྨྲས་པ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དེ་སྐད་མ་གསུང་ཞིག མི་ཡུལ་ནི་སྐྱུག་བྲོ་བ་ཞིག་གོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། “བུ་ཁྱོད་ཀྱིས་མི་ཡུལ་དུ་བསོད་ནམས་བྱས་པས་འདིར་སྐྱེས་པ་ཡིན། དེ་ཉིད་དུ་གནས་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་དགོས་པས། བུ་སོང་ཞིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ།། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མངལ་གྱི་གནས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པས་ང་དེར་གནས་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། “བུ་ཁྱོད་ལ་མངལ་གྱི་གནས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། ཁྱོད་ཀྱིས་པདྨའི་སྦུབས་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་དེ་ལྟ་བུ་བྱས་ཡོད་པས། བུ་སོང་ཞིག་”ཅེས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྐུལ་བས་ཁས་བླངས་སོ།། ตโต มหาปทุโม เทวโลกา จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุยฺยาเน สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺโต. ตญฺจ รตฺตึ มเหสี ปจฺจูสสมเย สุปินนฺเตน วีสติอิตฺถิสหสฺสปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมสฺสเร ปุตฺตํ ลทฺธา วิย อโหสิ. สา ปภาตาย รตฺติยา สีลานิ รกฺขมานา ตเถว ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปทุมปุปฺผํ อทฺทส. ตํ เนว ตีเร โหติ น คมฺภีเร. สห ทสฺสเนเนว จสฺสา ตตฺถ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. สา สามํเยว ปวิสิตฺวา ตํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. ปุปฺเผ คหิตมตฺเตเยว ปตฺตานิ วิกสึสุ. ตตฺถ ตฏฺฏเก อาสิตฺตสุวณฺณปฏิมํ วิย ทารกํ อทฺทส. ทิสฺวาว ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. มหาชโน สาธุการสหสฺสานิ มุญฺจิ, รญฺโญ จ เปเสสิ. ราชา สุตฺวา ‘‘กตฺถ ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ลทฺโธกาสญฺจ สุตฺวา ‘‘อุยฺยานญฺจ โปกฺขรณิยํ ปทุมญฺจ อมฺหากญฺเญว เขตฺตํ, ตสฺมา อมฺหากํ เขตฺเต ชาตตฺตา เขตฺรโช นามายํ ปุตฺโต’’ติ วตฺวา นครํ ปเวเสตฺวา วีสติสหสฺสอิตฺถิโย ธาติกิจฺจํ การาเปสิ. ยา ยา กุมารสฺส รุจึ ญตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ขาทนียํ ขาทาเปติ, สา สา สหสฺสํ ลภติ. สกลพาราณสี จลิตา, สพฺโพ ชโน กุมารสฺส ปณฺณาการสหสฺสานิ เปเสสิ. กุมาโร ตํ ตํ อติเนตฺวา ‘‘อิมํ ขาท, อิมํ ภุญฺชา’’ติ วุจฺจมาโน โภชเนน อุพฺพาฬฺโห อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา, โคปุรทฺวารํ คนฺตฺวา, ลาขาคุฬเกน กีฬติ. དེ་ནས་པདྨ་ཆེན་པོ་ལྷ་ཡུལ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་རྫིང་བུའི་པདྨའི་སྦུབས་སུ་སྐྱེས་སོ།། མཚན་མོ་དེར་བཙུན་མོ་ཆེན་མོས་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་རྨི་ལམ་དུ་བུད་མེད་ཉིས་ཁྲིའི་འཁོར་དང་བཅས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་སཏེ། རྡོ་ལེབ་ཀྱི་རྫིང་བུའི་པདྨའི་མཚོ་ལས་བུ་ཞིག་ཐོབ་པ་ལྟར་རྨིས་སོ།། མཚན་མོ་དེ་གསལ་བར་གྱུར་པ་ན་མོས་ཚུལ་ཁྲིམས་སྲུང་བཞིན་དུ་རྨི་ལམ་ལྟར་དེར་སོང་ནས་པདྨའི་མེ་ཏོག་གཅིག་མཐོང་ངོ་།། དེ་ནི་ཆུ་མཐའ་ནའང་མེད་ལ་ཆུ་ཟབ་མོ་ནའང་མེད་དོ།། མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་མོ་ལ་བུ་ལ་ཆགས་པའི་བྱམས་པ་སྐྱེས་སོ།། མོ་རང་ཉིད་ཆུར་ཞུགས་ཏེ་མེ་ཏོག་དེ་བཟུང་ངོ་།། མེ་ཏོག་བཟུང་མ་ཐག་ཏུ་འདབ་མ་རྣམས་བྱེ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེར་སྡེར་མའི་སྟེང་དུ་གསེར་བཙོ་མའི་སྐུ་འདྲ་ལྟ་བུའི་བྱིས་པ་ཞིག་མཐོང་ངོ་།། མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་“ངས་བུ་ཞིག་ཐོབ་བོ་”ཞེས་སྒྲ་ཕྱུང་ངོ་།། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ལེགས་སོ་ཞེས་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་བརྗོད་ཅིང་རྒྱལ་པོ་ལའང་འཕྲིན་བཏང་ངོ་།། རྒྱལ་པོས་ཐོས་ནས་“གང་དུ་རྙེད་པ་ཡིན་”ཞེས་དྲིས་ཤིང་རྙེད་པའི་གནས་ཐོས་ནས། “སྐྱེད་མོས་ཚལ་དང་། རྫིང་བུ། པདྨ་རྣམས་ནི་ངེད་ཀྱི་ས་གཞི་ཉིད་ཡིན་པས། ངེད་ཀྱི་ས་གཞིར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་བུ་འདི་ནི་ཞིང་སྐྱེས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཅུག་སཏེ། བུད་མེད་ཉིས་ཁྲི་ལ་མ་མའི་བྱ་བ་བྱེད་དུ་བཅུག་གོ། བུད་མེད་གང་དང་གང་གིས་གཞོན་ནུའི་འདོད་པ་ཤེས་ནས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་བཟའ་བ་ཟོས་པ་ན། མོ་རེ་རེས་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་སྟོང་རེ་ཐོབ་བོ།། བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ཐམས་ཅད་ཟིང་ཟིང་དུ་གྱུར་ཅིང་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་ལ་སྐྱེས་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་བསྐུར་ཏོ།། གཞོན་ནུ་ལ་བཟའ་བཏུང་སྣ་ཚོགས་བཤམས་ཏེ། “འདི་ཟོ། འདི་འཐུང་”ཞེས་བརྗོད་པས་བཟའ་བཏུང་གིས་སུན་པར་བྱས་ཤིང་ཡིད་སྐྱོ་བར་གྱུར་ནས། སྒོ་རྩིག་གི་དྲུང་དུ་སོང་སཏེ་ལ་ཆའི་གོང་བུས་རྩེད་མོ་རྩེའོ།། ตทา อญฺญตโร ปจฺเจกพุทฺโธ พาราณสึ นิสฺสาย อิสิปตเน วสติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เสนาสนวตฺตสรีรปริกมฺมมนสิการาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา, ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ‘‘อชฺช กตฺถ ภิกฺขํ คเหสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต กุมารสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอส ปุพฺเพ กึ กมฺมํ กรี’’ติ วีมํสนฺโต ‘‘มาทิสสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, จตสฺโส ปตฺถนา ปตฺเถสิ ตตฺถ ติสฺโส สิทฺธา, เอกา ตาว น สิชฺฌติ, ตสฺส อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสมี’’ติ ภิกฺขาจริยวเสน กุมารสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘สมณ, มา อิธ อาคจฺฉิ, อิเม หิ ตมฺปิ ‘อิทํ ขาท, อิทํ ภุญฺชา’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ อาห. โส เอกวจเนเนว ตโต นิวตฺติตฺวา [Pg.72] อตฺตโน เสนาสนํ ปาวิสิ. กุมาโร ปริชนํ อาห – ‘‘อยํ สมโณ มยา วุตฺตมตฺโตว นิวตฺโต, กุทฺโธ, นุ, โข มมา’’ติ. ตโต เตหิ ‘‘ปพฺพชิตา นาม, เทว, น โกธปรายณา โหนฺติ, ปเรน ปสนฺนมเนน ยํ ทินฺนํ โหติ, เตน ยาเปนฺตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กุทฺโธ เอว มมายํ สมโณ, ขมาเปสฺสามิ น’’นฺติ มาตาปิตูนํ อาโรเจตฺวา หตฺถึ อภิรุหิตฺวา, มหตา ราชานุภาเวน อิสิปตนํ คนฺตฺวา, มิคยูถํ ทิสฺวา, ปุจฺฉิ ‘‘กึ นาม เอเต’’ติ? ‘‘เอเต, สามิ, มิคา นามา’’ติ. เอเตสํ ‘‘อิมํ ขาทถ, อิมํ ภุญฺชถ, อิมํ สายถา’’ติ วตฺวา ปฏิชคฺคนฺตา อตฺถีติ. นตฺถิ สามิ, ยตฺถ ติโณทกํ สุลภํ, ตตฺถ วสนฺตีติ. དེའི་ཚེ་རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ལ་བརྟེན་ནས་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་གནས་སོ།། ཁོང་སྔ་བར་ལངས་ཏེ་གནས་མལ་གྱི་བྱ་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་བྱ་བ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱས་ནས། ནང་དུ་དབེན་པ་ལས་ལངས་ཏེ། “དེ་རིང་གང་དུ་བསོད་སྙོམས་བླང་བར་བྱ་”སྙམ་དུ་བརྟག་པ་ན། གཞོན་ནུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས། “འདིས་སྔོན་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་”སྙམ་དུ་དཔྱད་པ་ན། “ང་ལྟ་བུ་ལ་བསོད་སྙོམས་སྦྱིན་ནས་སྨོན་ལམ་བཞི་བཏབ་པ་ལས། དེ་དག་ལས་གསུམ་ནི་གྲུབ་ལ། གཅིག་ནི་ད་དུང་མ་གྲུབ་པས། ཐབས་ཀྱིས་ཁོ་ལ་དམིགས་པ་ཞིག་བསྟན་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གཞོན་ནུའི་དྲུང་དུ་བྱོན་ནོ།། གཞོན་ནུས་ཁོང་མཐོང་ནས། “དགེ་སྦྱོང་འདིར་མ་འོངས་ཤིག འདི་དག་གིས་ཁྱོད་ལའང་ ‘འདི་ཟོ། འདི་འཐུང་’ ཞེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། ཁོང་ནི་ཚིག་གཅིག་པུ་དེས་དེ་ནས་ཕྱིར་ལོག་སཏེ་རང་གི་གནས་མལ་དུ་ཞུགས་སོ།། གཞོན་ནུས་འཁོར་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། “དགེ་སྦྱོང་འདི་ངས་སྨྲས་མ་ཐག་ཏུ་ཕྱིར་ལོག་སོང་བས། ང་ལ་ཁྲོས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ནས་དེ་དག་གིས་“ལྷ་གཞོན་ནུ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཁྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན། གཞན་གྱིས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་གང་བྱིན་པ་དེས་འཚོ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས་ཀྱང་། “དགེ་སྦྱོང་འདི་ང་ལ་ཁྲོས་པ་ཉིད་ཡིན་པས་ངས་བཟོད་པར་གསོལ་ལོ་”ཞེས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་བརྗོད་དེ་གླང་པོ་ཆེ་ལ་ཞོན་ནས། རྒྱལ་པོའི་མཐུ་ཆེན་པོས་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་སོང་སཏེ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཁྱུ་མཐོང་ནས། “འདི་དག་གི་མིང་ལ་ཅི་ཟེར་”ཞེས་དྲིས་སོ།། “རྗེ་བོ། འདི་དག་ནི་རི་དྭགས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། “འདི་དག་ལ་ ‘འདི་ཟོ། འདི་འཐུང་། འདི་མྱོངས་’ ཞེས་སྨྲས་ནས་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་མཁན་ཡོད་དམ་”ཞེས་དྲིས་པར། “རྗེ་བོ། གསོ་སྐྱོང་བྱེད་མཁན་མེད་དེ། གང་དུ་རྩྭ་དང་ཆུ་སླ་བར་རྙེད་པ་དེར་གནས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། กุมาโร ‘‘ยถา อิเม อรกฺขิยมานาว ยตฺถ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ วสนฺติ, กทา นุ, โข, อหมฺปิ เอวํ วเสยฺย’’นฺติ เอตมารมฺมณํ อคฺคเหสิ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา เสนาสนมคฺคญฺจ จงฺกมญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, เอกทฺวิกฺขตฺตุํ จงฺกมิตฺวา, ปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, ทิวาวิหาโรกาสญฺจ ปณฺณสาลญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, ปวิสนปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, นิกฺขมนปทนิกฺเขปํ อทสฺเสตฺวา, อญฺญตฺร อคมาสิ. กุมาโร ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา มฏฺฐํ กตํ ทิสฺวา ‘‘วสติ มญฺเญ เอตฺถ โส ปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปริชเนน ภาสิตํ สุตฺวา อาห – ‘‘ปาโตปิ โส สมโณ กุทฺโธ, อิทานิ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺตโน โอกาสํ อกฺกนฺตํ ทิสฺวา, สุฏฺฐุตรํ กุชฺเฌยฺย, อิเธว ตุมฺเห ติฏฺฐถา’’ติ หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห เอกโกว เสนาสนํ ปวิฏฺโฐ วตฺตสีเสน สุสมฺมฏฺโฐกาเส ปทนิกฺเขปํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สมโณ เอตฺถ จงฺกมนฺโต น วณิชฺชาทิกมฺมํ จินฺเตสิ, อทฺธา อตฺตโน หิตเมว จินฺเตสิ มญฺเญ’’ติ ปสนฺนมานโส จงฺกมํ อารุหิตฺวา, ทูรีกตปุถุวิตกฺโก คนฺตฺวา, ปาสาณผลเก นิสีทิตฺวา, สญฺชาตเอกคฺโค หุตฺวา, ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคนฺตฺวา, ปุริมนเยเนว ปุโรหิเตน กมฺมฏฺฐาเน ปุจฺฉิเต คคนตเล นิสินฺโน อิมํ คาถมาห – གཞོན་ནུས་“ཇི་ལྟར་འདི་དག་སྲུང་མཁན་མེད་པར་གང་དུ་འདོད་པར་གནས་པ་ལྟར། ང་ཡང་ནམ་ཞིག་འདི་ལྟར་གནས་པར་འགྱུར་”སྙམ་དུ་དམིགས་པ་དེ་བཟུང་ངོ་།། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་འོངས་པ་ཤེས་ནས་གནས་མལ་གྱི་ལམ་དང་འཆག་ས་བྱི་དོར་བྱས་ཏེ་འཇམ་པོར་བྱས་ནས། ལན་གཅིག་གམ་གཉིས་བཤགས་ཏེ་ཞབས་རྗེས་བསྟན་ཏོ།། ཉིན་མོར་གནས་པའི་ས་དང་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་བྱི་དོར་བྱས་ཏེ་འཇམ་པོར་བྱས་ནས། ནང་དུ་ཞུགས་པའི་ཞབས་རྗེས་བསྟན་ཏེ་ཕྱིར་ཐོན་པའི་ཞབས་རྗེས་མ་བསྟན་པར་གཞན་དུ་གཤེགས་སོ།། གཞོན་ནུ་དེར་སོང་ནས་ས་ཕྱོགས་དེ་བྱི་དོར་བྱས་ཤིང་འཇམ་པོར་བྱས་པ་མཐོང་ནས། “འདི་ན་རང་སངས་རྒྱས་དེ་བཞུགས་པ་འདྲའོ་”ཞེས་འཁོར་གྱིས་སྨྲས་པ་ཐོས་ནས་སྨྲས་པ། “སྔ་དྲོའང་དགེ་སྦྱོང་དེ་ཁྲོས་པ་ཡིན། ད་ལྟ་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་གནས་བརྫིས་པ་མཐོང་ན་ལྷག་པར་ཁྲོ་བར་འགྱུར་བས། ཁྱོད་ཅག་འདི་ཉིད་དུ་སྡོད་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་ནས་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ནས་བབས་ཏེ་གཅིག་པུ་གནས་མལ་དུ་ཞུགས་སོ།། ཚུལ་དང་མཐུན་པར་ལེགས་པར་བྱི་དོར་བྱས་པའི་སར་ཞབས་རྗེས་མཐོང་ནས། “དགེ་སྦྱོང་འདི་འདིར་འཆག་ཅིང་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མ་བསམས་པར། ངེས་པར་རང་གི་དོན་ཉིད་བསམས་པ་འདྲའོ་”ཞེས་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་འཆག་སར་ཞུགས་ཏེ། ཐ་མལ་གྱི་རྣམ་རྟོག་རྣམས་རིང་དུ་སྤངས་ནས་སོང་སཏེ། རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་འདུག་ནས་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་སྐྱེས་ཏེ། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་བོ།། སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་མདུན་ན་འདོན་གྱིས་ལས་ཀྱི་དམིགས་པ་དྲིས་པ་ན། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་འདུག་སཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲས་སོ།། ‘‘มิโค [Pg.73] อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย; วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “ཇི་ལྟར་ནགས་སུ་རི་དྭགས་མ་བཅིངས་པར།། གང་དུ་འདོད་པར་སྤྱོད་ཡུལ་འཚོལ་དུ་འགྲོ།། མཁས་པས་རང་དབང་ཉིད་ལ་བལྟས་ནས་ནི།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུ་སྤྱད་པར་བྱ།།” ตตฺถ มิโคติ ทฺเว มิคา เอณีมิโค, ปสทมิโค จาติ. อปิจ สพฺเพสํ อารญฺญิกานํ จตุปฺปทานเมตํ อธิวจนํ. อิธ ปน ปสทมิโค อธิปฺเปโต. อรญฺญมฺหีติ คามญฺจ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อรญฺญํ, อิธํ ปน อุยฺยานมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อุยฺยานมฺหีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาติ ปฏิภาเค. อพทฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ อพทฺโธ, เอเตน วิสฺสตฺถจริยํ ทีเปติ. เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายติ เยน เยน ทิสาภาเคน คนฺตุมิจฺฉติ, เตน เตน ทิสาภาเคน โคจราย คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – དེ་ལ་“རི་དྭགས་” (migo) ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཨེ་ཎི་རི་དྭགས་ (eṇīmigo) དང་། པ་ས་ད་རི་དྭགས་ (pasadamigo) སོ།། གཞན་ཡང་འདི་ནི་ནགས་ན་གནས་པའི་རྐང་བཞི་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ཡིན། འོན་ཀྱང་འདིར་པ་ས་ད་རི་དྭགས་ལ་བྱའོ།། “ནགས་སུ་” (araññamhi) ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དང་གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་ནི་ནགས་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་ལ་བྱ་བས་ན། སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ཇི་ལྟར་” (yathā) ཞེས་པ་ནི་དཔེ་ཉིད་དོ།། “མ་བཅིངས་པར་” (abaddho) ཞེས་པ་ནི་ཐག་པ་ལ་སོགས་པས་མ་བཅིངས་པ་སཏེ། འདིས་ནི་རང་དབང་དུ་རྒྱུ་བ་སྟོན་ཏོ།། “གང་དུ་འདོད་པར་སྤྱོད་ཡུལ་འཚོལ་དུ་འགྲོ་” (yenicchakaṃ gacchati gocarāya) ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གང་དང་གང་དུ་འགྲོ་བར་འདོད་པ་དེ་དང་དེར་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཕྱིར་འགྲོ་བའོ།། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ, วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ, วิสฺสตฺโถ นิสีทติ, วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ อปทํ, วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๗; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๕) วิตฺถาโร. “དགེ་སློང་དག་ དཔེར་ན་ནགས་ཀྱི་རི་དྭགས་ནི་ནགས་ཚལ་དུ་རྒྱུ་བ་ན་བག་ཕེབས་པར་འགྲོ། བག་ཕེབས་པར་ལྡང་། བག་ཕེབས་པར་འདུག བག་ཕེབས་པར་ཉལ་ལོ།། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་ རི་དྭགས་རྔོན་པའི་མིག་ལམ་དུ་མ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་སློང་དག་ དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་ཞིང་... བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་ དགེ་སློང་འདི་ནི་བདུད་ལོང་བར་བྱས་པ་དང་། བདུད་ཀྱི་མིག་གི་གོ་སྐབས་མེད་པར་བྱས་ཏེ། སྡིག་ཏོ་ཅན་གྱི་མི་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་སོང་བ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ།། วิญฺญู [Pg.74] นโรติ ปณฺฑิตปุริโส. เสริตนฺติ สจฺฉนฺทวุตฺติตํ อปรายตฺตตํ. เปกฺขมาโนติ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลกยมาโน. อถ วา ธมฺมเสริตํ ปุคฺคลเสริตญฺจ. โลกุตฺตรธมฺมา หิ กิเลสวสํ อคมนโต เสริโน เตหิ สมนฺนาคตา ปุคฺคลา จ, เตสํ ภาวนิทฺเทโส เสริตา. ตํ เปกฺขมาโนติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘ยถา มิโค อรญฺญมฺหิ อพทฺโธ เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย, กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ อิติ เม ตุมฺเหหิ อิโต จิโต จ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ พทฺธสฺส เยนิจฺฉกํ คนฺตุํ อลภนฺตสฺส ตสฺมึ เยนิจฺฉกคมนาภาเวน เยนิจฺฉกคมเน จานิสํสํ ทิสฺวา อนุกฺกเมน สมถวิปสฺสนา ปาริปูรึ อคมํสุ. ตโต ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ วิญฺญู ปณฺฑิโต นโร เสริตํ เปกฺขมาโน เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. “མཁས་པས་” (viññū naro) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུའོ།། “རང་དབང་ཉིད་” (seritaṃ) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འདོད་པ་ལྟར་འཚོ་བ་དང་གཞན་ལ་མ་རག་པའོ།། “བལྟས་ནས་” (pekkhamāno) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གིས་བལྟ་བའོ།། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་རང་དབང་དང་གང་ཟག་གི་རང་དབང་ལའོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་བས་རང་དབང་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། དེ་དག་གི་གནས་སྐབས་བསྟན་པ་ནི་རང་དབང་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་བལྟ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཅི་ཞེ་ན། “ཇི་ལྟར་ནགས་སུ་རི་དྭགས་མ་བཅིངས་པར་གང་དུ་འདོད་པར་སྤྱོད་ཡུལ་འཚོལ་དུ་འགྲོ་བ་ལྟར། ང་ཡང་ནམ་ཞིག་འདི་ལྟར་འགྲོ་བར་འགྱུར་”སྙམ་དུ་བསམས་པ་ན། ཁྱོད་ཅག་གིས་ང་ཕྱོགས་ཀུན་ནས་བསྐོར་ཏེ་བཅིངས་པས་གང་དུ་འདོད་པར་འགྲོ་མ་ཐོབ་ལ། དེ་ལྟར་འགྲོ་མ་ཐོབ་པ་ལས་གང་དུ་འདོད་པར་འགྲོ་བའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་ནས། རིམ་གྱིས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་ངས་རང་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་གཞན་ཡང་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་མཁས་པས་རང་དབང་ཉིད་ལ་བལྟས་ནས་བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུ་སྤྱད་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། มิคอรญฺญคาถาวณฺณนา สมตฺตา. རི་དྭགས་དང་ནགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๔๐. อามนฺตนา โหตีติ กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เอกวชฺชิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ มุทุกชาติโก. ยทา อมจฺจา เตน สห ยุตฺตํ วา อยุตฺตํ วา มนฺเตตุกามา โหนฺติ, ตทา นํ ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ เอกมนฺตํ เนนฺติ. ตํ เอกทิวสํ ทิวาเสยฺยํ อุปคตํ อญฺญตโร อมจฺโจ ‘‘เทว, มม โสตพฺพํ อตฺถี’’ติ เอกมนฺตํ คมนํ ยาจิ. โส อุฏฺฐาย อคมาสิ. ปุน เอโก มหาอุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ วรํ ยาจิ, เอโก หตฺถิกฺขนฺเธ, เอโก อสฺสปิฏฺฐิยํ, เอโก สุวณฺณรเถ, เอโก สิวิกาย นิสีทิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ. ราชา ตโต โอโรหิตฺวา เอกมนฺตํ อคมาสิ. อปโร ชนปทจาริกํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ, ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา หตฺถิโต โอรุยฺห เอกมนฺตํ อคมาสิ. เอวํ โส เตหิ นิพฺพินฺโน หุตฺวา ปพฺพชิ. อมจฺจา อิสฺสริเยน วฑฺฒนฺติ. เตสุ เอโก คนฺตฺวา ราชานํ อาห – ‘‘อมุกํ, มหาราช, ชนปทํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ราชา ‘‘ตํ อิตฺถนฺนาโม ภุญฺชตี’’ติ ภณติ. โส รญฺโญ วจนํ อนาทิยิตฺวา ‘‘คจฺฉามหํ ตํ ชนปทํ คเหตฺวา ภุญฺชามี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา, กลหํ กตฺวา, ปุน อุโภปิ รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา, อญฺญมญฺญสฺส โทสํ อาโรเจนฺติ. ราชา ‘‘น สกฺกา อิเม โตเสตุ’’นฺติ เตสํ [Pg.75] โลเภ อาทีนวํ ทิสฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. โส ปุริมนเยเนว อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༤༠. «བོས་པར་འགྱུར་རོ་»ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། འདས་པའི་དུས་སུ་ཡིད་གཤིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུར་སྨྲ་བའི་ཚངས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། །ནམ་ཞིག་བློན་པོ་རྣམས་ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རུང་བ་དང་མི་རུང་བའི་དོན་ལ་གྲོས་བྱེད་པར་འདོད་པ་ན། དེའི་ཚེ་ཁོང་ཉིད་ལོགས་སུ་རེ་རེ་བཞིན་དབེན་པའི་སར་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། །ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཉིན་མོའི་གཉིད་ལོག་པའི་ཚེ། བློན་པོ་ཞིག་གིས་“ལྷ་གཅིག །བདག་ལ་གསན་པར་བྱ་བའི་དོན་ཞིག་ཡོད་དོ་”ཞེས་གསོལ་ཏེ་ལོགས་སུ་བྱོན་པར་གསོལ། རྒྱལ་པོ་ཡང་ལངས་ཏེ་གཤེགས་སོ། །ཡང་བློན་པོ་གཅིག་གིས་འདུ་ར་ཆེན་པོར་བཞུགས་པའི་ཚེ་གསོལ་རས་གནང་བར་གསོལ། གཅིག་གིས་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་པའི་ཚེ། གཅིག་གིས་རྟའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་པའི་ཚེ། གཅིག་གིས་གསེར་གྱི་ཤིང་རྟར་བཞུགས་པའི་ཚེ། གཅིག་གིས་ཁྱོགས་ལ་བཞུགས་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་གཤེགས་པའི་ཚེ་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་ཡང་དེ་དག་ལས་བབས་ཏེ་ལོགས་སུ་བྱོན་ནོ། །གཞན་ཞིག་གིས་ཡུལ་འཁོར་དུ་རྒྱུ་ཞིང་གཤེགས་པའི་ཚེ་གསོལ་བས། དེའི་ཚིག་ཀྱང་གསན་ནས་གླང་པོ་ཆེའི་སྟེང་ནས་བབས་ཏེ་ལོགས་སུ་བྱོན་ནོ། །དེ་ལྟར་རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ། །བློན་པོ་རྣམས་ནི་དབང་ཐང་ཆེར་འཕེལ་ལོ། །དེ་དག་ལས་གཅིག་གིས་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཡུལ་འཁོར་འདི་ཞེས་བྱ་བ་བདག་ལ་གནང་བར་མཛོད།”ཅེས་གསོལ། རྒྱལ་པོས་“དེ་ནི་མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བས་ལོངས་སྤྱོད་བཞིན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། ཁོས་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ལ་མི་རྩི་བར། “བདག་ཉིད་སོང་སྟེ་ཡུལ་འཁོར་དེ་བཟུང་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་དེར་སོང་སྟེ་རྩོད་པ་བྱས་སོ། །ཡང་བློན་པོ་གཉིས་ཀ་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་འོངས་ནས་ཕན་ཚུན་གྱི་ཉེས་པ་གླེང་བར་བྱེད་དོ། །རྒྱལ་པོས་“འདི་དག་ཚིམ་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ཤིང་། དེ་དག་གི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་གཟིགས་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་དོ། །ཁོང་གིས་སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย; อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «གྲོགས་ཀྱི་དབུས་དང་གནས་དང་འདུག་ས་དང་། །འགྲོ་དང་ཡུལ་འཁོར་རྒྱུ་བའི་ཚེ་ན་འབོད། །ཆགས་པ་མེད་ཅིང་རང་དབང་ལྡན་ལ་བལྟས། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།»ཞེས་བྱའོ། ། ตสฺสตฺโถ – สหายมชฺเฌ ฐิตสฺส ทิวาเสยฺยสงฺขาเต วาเส จ, มหาอุปฏฺฐานสงฺขาเต ฐาเน จ, อุยฺยานคมนสงฺขาเต คมเน จ, ชนปทจาริกสงฺขาตาย จาริกาย จ ‘‘อิทํ เม สุณ, อิทํ เม เทหี’’ติอาทินา นเยน ตถา ตถา อามนฺตนา โหติ, ตสฺมา อหํ ตตฺถ นิพฺพิชฺชิตฺวา ยายํ อริยชนเสวิตา อเนกานิสํสา เอกนฺตสุขา, เอวํ สนฺเตปิ โลภาภิภูเตหิ สพฺพกาปุริเสหิ อนภิชฺฌิตา อนภิปตฺถิตา ปพฺพชฺชา, ตํ อนภิชฺฌิตํ ปเรสํ อวสวตฺตเนน ธมฺมปุคฺคลวเสน จ เสริตํ เปกฺขมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนุกฺกเมน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེའི་དོན་ནི། གྲོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་གནས་པ་ལ། ཉིན་མོའི་གཉིད་དུ་གཏོགས་པའི་གནས་དང་། འདུ་ར་ཆེན་པོར་གཏོགས་པའི་འདུག་ས་དང་། སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འགྲོ་བར་གཏོགས་པའི་འགྲོ་བ་དང་། ཡུལ་འཁོར་དུ་རྒྱུ་བར་གཏོགས་པའི་རྒྱུ་བའི་ཚེ་ན། “འདི་བདག་ལ་ཉོན་ཅིག །འདི་བདག་ལ་བྱིན་ཅིག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་འབོད་པར་གྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་ནི་དེ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བོས་བསྟེན་པ། ཕན་ཡོན་དུ་མ་དང་ལྡན་པ། གཏན་དུ་བདེ་བ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། དེ་ལྟ་ནའང་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་ཆགས་ཤིང་མ་རེ་བའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ། གཞན་གྱི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་བ་དང་། ཆོས་དང་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་རང་དབང་དུ་གནས་པ་ལ་བལྟ་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རིམ་གྱིས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། อามนฺตนาคาถาวณฺณนา สมตฺตา. བོས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔๑. ขิฑฺฑา รตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ เอกปุตฺตกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส จสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย อโหสิ มนาโป ปาณสโม. โส สพฺพิริยาปเถสุ ปุตฺตํ คเหตฺวาว วตฺตติ. โส เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตํ ฐเปตฺวา คโต. กุมาโรปิ ตํ ทิวสํเยว อุปฺปนฺเนน พฺยาธินา มโต. อมจฺจา ‘‘ปุตฺตสิเนเหน รญฺโญ หทยมฺปิ ผเลยฺยา’’ติ อนาโรเจตฺวาว นํ ฌาเปสุํ. ราชา อุยฺยาเน สุรามเทน มตฺโต ปุตฺตํ เนว สริ, ตถา ทุติยทิวเสปิ นฺหานโภชนเวลาสุ. อถ ภุตฺตาวี นิสินฺโน สริตฺวา ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนถา’’ติ อาห. ตสฺส อนุรูเปน วิธาเนน ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ตโต โสกาภิภูโต นิสินฺโน เอวํ โยนิโส มนสากาสิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อนุกฺกเมน อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สมฺมสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. เสสํ สํสคฺคคาถาย วุตฺตสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถายตฺถวณฺณนํ. ༤༡. «རྩེ་དང་དགའ་བ་»ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་བུ་གཅིག་པའི་ཚངས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཡོད་དོ། །ཁོང་གི་བུ་གཅིག་པོ་དེ་ནི་སྡུག་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་བ་སྲོག་དང་མཚུངས་པ་ཞིག་ཡོད་དོ། །ཁོང་ནི་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་བུ་དེ་ཉིད་བཟུང་ནས་གནས་པར་བྱེད་དོ། །ཉིན་གཅིག་ཁོང་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་གཤེགས་པའི་ཚེ་བུ་དེ་བཞག་ནས་བྱོན་ནོ། །རྒྱལ་བུ་ཡང་ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་ནད་དྲག་པོ་ཞིག་སྐྱེས་ཏེ་ཤི་བར་གྱུར་ཏོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“བུ་ལ་ཆགས་པའི་ཤུགས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོའི་སྙིང་ཡང་འགས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་མ་གསོལ་བར་བུ་དེའི་ཕུང་པོ་བསྲེགས་སོ། །རྒྱལ་པོ་ནི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཆང་གིས་མྱོས་ཏེ་བུ་དེ་རྩ་བ་ནས་མ་དྲན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་གཉིས་པའི་ཁྲུས་དང་བཟའ་བཏུང་གི་དུས་སུའང་མ་དྲན་ནོ། །དེ་ནས་བཟའ་བཏུང་གསོལ་ཚར་ཏེ་བཞུགས་པའི་ཚེ་དྲན་ནས། “ངའི་བུ་འདིར་ཁྲིད་དེ་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་གསུངས། ཁོང་ལ་འོས་པའི་ཐབས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་མྱ་ངན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་བཞིན་དུ་བཞུགས་ཏེ། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདི་ལྟར། “འདི་ཡོད་པས་འདི་འབྱུང་། འདི་སྐྱེས་པས་འདི་སྐྱེའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་རིམ་གྱིས་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་สྒོ་ནས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཆོས་ལ་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་པས། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་འདུ་འཛིའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་བཤད་པ་མ་གཏོགས་པ་སྔར་བཤད་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། ། อตฺถวณฺณนายํ [Pg.76] ปน ขิฑฺฑาติ กีฬนา. สา ทุวิธา โหติ – กายิกา, วาจสิกา จ. ตตฺถ กายิกา นาม หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ, รเถหิปิ, ธนูหิปิ, ถรูหิปีติ เอวมาทิ. วาจสิกา นาม คีตํ, สิโลกภณนํ, มุขเภรีติ เอวมาทิ. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. วิปุลนฺติ ยาว อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐาเนน สกลตฺตภาวพฺยาปกํ. เสสํ ปากฏเมว. อนุสนฺธิโยชนาปิ เจตฺถ สํสคฺคคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, ตโต ปรญฺจ สพฺพนฺติ. དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ། «རྩེ་བ་»ནི་རྩེད་མོ་སྟེ། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་དང་། ངག་གི་རྩེད་མོ་གཉིས་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་ནི། གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཤིང་རྟ་དང་། གཞུ་དང་། རལ་གྲི་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བ་འདི་དག་གོ །ངག་གི་རྩེད་མོ་ནི། གླུ་ལེན་པ་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲ་བ་དང་། ཁས་བུག་པ་འབུད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གོ །«དགའ་བ་»ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་དགའ་བའོ། །«ཡངས་པ་»ནི་རྐང་མར་གྱི་བར་དུ་ཁྱབ་ཅིང་ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་གནས་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འདིར་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ཡང་འདུ་འཛིའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། ། ขิฑฺฑารติคาถาวณฺณนา สมตฺตา. རྩེ་བ་དང་དགའ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔๒. จาตุทฺทิโสติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปญฺจ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิยํ ราชา อโหสิ, เสสา ปากติกราชาโน. เต จตฺตาโรปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อตฺตโน กมฺมญฺจ สหายญฺจ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสตุํ โอกาสํ คเวสนฺติ. โส จ ราชา ติกฺขตฺตุํ รตฺติยา อุพฺพิชฺชติ, ภีโต วิสฺสรํ กโรติ, มหาตเล ธาวติ. ปุโรหิเตน กาลสฺเสว วุฏฺฐาย สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิโตปิ ‘‘กุโต เม, อาจริย, สุข’’นฺติ สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ปุโรหิโตปิ ‘‘อยํ โรโค น สกฺกา เยน เกนจิ อุทฺธํวิเรจนาทินา เภสชฺชกมฺเมน วิเนตุํ, มยฺหํ ปน ขาทนูปาโย อุปฺปนฺโน’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘รชฺชหานิชีวิตนฺตรายาทีนํ ปุพฺพนิมิตฺตํ เอตํ มหาราชา’’ติ ราชานํ สุฏฺฐุตรํ อุพฺเพเชตฺวา ตสฺส วูปสมนตฺถํ ‘‘เอตฺตเก จ เอตฺตเก จ หตฺถิอสฺสรถาทโย หิรญฺญสุวณฺณญฺจ ทกฺขิณํ ทตฺวา ยญฺโญ ยชิตพฺโพ’’ติ ตํ ยญฺญยชเน สมาทเปสิ. ༤༢. «ཕྱོགས་བཞི་པ་»ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། སྔོན་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ། རང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལྔ་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ། ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ནས་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆེ་ཤོས་ནི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཕལ་པ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་བཞི་པོ་དེ་དག་ཀྱང་དམིགས་པ་བཟུང་སྟེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། རིམ་གྱིས་རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ཕུག་ཏུ་གནས་སོ། །ཉིན་གཅིག་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ལངས་ཏེ། སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རང་གི་ལས་དང་གྲོགས་པོ་ལ་བརྟགས་ཤིང་ཤེས་ནས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཐབས་ཀྱིས་དམིགས་པ་ཞིག་བསྟན་པའི་ཕྱིར་སྐབས་འཚོལ་བར་བྱེད་དོ། །རྒྱལ་པོ་དེ་ཡང་མཚན་མོ་ལན་གསུམ་དུ་འདྲོག་ཅིང་། སྐྲག་ནས་སྐད་ངན་འདོན་པ་དང་། ཡང་ཐོག་ཆེན་པོར་རྒྱུག་པར་བྱེད་དོ། །མདུན་ན་འདོན་གྱིས་སྔ་བར་ལངས་ཏེ་བདེ་བར་གཟིམས་སམ་ཞེས་དྲིས་པའི་ཚེའང་། “སློབ་དཔོན། བདག་ལ་བདེ་བ་གང་ནས་འབྱུང་”ཞེས་གསུངས་ཏེ་གནས་ཚུལ་ཐམས་ཅད་བཤད་དོ། །མདུན་ན་འདོན་གྱིས་ཀྱང་“ནད་འདི་ནི་སྐྱུག་སྨན་ལ་སོགས་པའི་གསོ་དཔྱད་ཀྱི་ལས་གང་གིས་ཀྱང་བསལ་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་བདག་གི་འཚོ་ཐབས་ཤིག་བྱུང་ངོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདི་ནི་རྒྱལ་སྲིད་ཉམས་པ་དང་སྲོག་གི་བར་ཆད་ལ་སོགས་པའི་སྔ་ལྟས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་རྒྱལ་པོ་ལྷག་པར་སྐྲག་ཏུ་བཅུག་ནས། དེ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ཙམ་དང་འདི་ཙམ་གྱི་གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པ་དང་། དངུལ་དང་གསེར་གྱི་གསོལ་རས་གནང་སྟེ་མཆོད་སྦྱིན་བྱ་དགོས་སོ་”ཞེས་ཁོང་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པ་ལ་བསྐུལ་ལོ། ། ตโต ปจฺเจกพุทฺธา อเนกานิ ปาณสหสฺสานิ ยญฺญตฺถาย สมฺปิณฺฑิยมานานิ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺมึ กมฺเม กเต ทุพฺโพธเนยฺโย ภวิสฺสติ, หนฺท นํ ปฏิกจฺเจว คนฺตฺวา เปกฺขามา’’ติ วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรมานา ราชงฺคเณ ปฏิปาฏิยา อคมํสุ. ราชา สีหปญฺชเร ฐิโต ราชงฺคณํ โอโลกยมาโน เต อทฺทกฺขิ[Pg.77], สห ทสฺสเนเนว จสฺส สิเนโห อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ปกฺโกสาเปตฺวา อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา กตภตฺตกิจฺเจ ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, จาตุทฺทิสา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, จาตุทฺทิสาติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘จตูสุ ทิสาสุ กตฺถจิ กุโตจิ ภยํ วา จิตฺตุตฺราโส วา อมฺหากํ นตฺถิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ตํ ภยํ กึ การณา น โหตี’’ติ? ‘‘มยญฺหิ, มหาราช, เมตฺตํ ภาเวม, กรุณํ ภาเวม, มุทิตํ ภาเวม, อุเปกฺขํ ภาเวม, เตน โน ตํ ภยํ น โหตี’’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา อตฺตโน วสตึ อคมํสุ. དེ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཕྱིར་དུ་སྲོག་ཆགས་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་བསྡུས་པ་གཟིགས་ནས། “ལས་འདི་བྱས་ན་ཁོང་གིས་ཆོས་རྟོགས་པར་དཀའ་བར་འགྱུར་རོ། །འོ་ན་བདག་ཅག་སྔ་བར་སོང་སྟེ་ཁོང་ལ་བལྟའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། སྨྱུག་མའི་མྱུ་གུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བྱོན་ཏེ། བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་ཞིང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་ར་བར་རིམ་པ་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ། །རྒྱལ་པོ་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་དུ་ལངས་ཏེ་ར་བ་ལ་བལྟས་པས་དེ་དག་མཐོང་ཞིང་། མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་ལ་བྱམས་པ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་དེ་དག་སྤྱན་དྲངས་ཏེ་ཡང་ཐོག་གི་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་སུ་བཅུག་ནས། གུས་པས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ་གསོལ་ཚིགས་གསོལ་ཟིན་པ་ན། “འཕགས་པ་རྣམས་སུ་ཞིག་ལགས་”ཞེས་ཞུས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ནི་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཞེས་བྱ་བའོ། །” “བཙུན་པ། ཕྱོགས་བཞི་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གང་ལགས་།” “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ལ་ཕྱོགས་བཞི་གང་དུའང་གང་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་འམ་སེམས་སྐྲག་པ་མེད་དོ། །” “བཙུན་པ། ཁྱེད་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་དེ་རྒྱུ་གང་གིས་མི་འབྱུང་།” “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ནི་བྱམས་པ་སྒོམ་པར་བྱེད། སྙིང་རྗེ་སྒོམ་པར་བྱེད། དགའ་བ་སྒོམ་པར་བྱེད། བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་ལ་འཇིགས་པ་དེ་མི་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་ནས་བཞུགས་གདན་ལས་ལངས་ཏེ་རང་གི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ། ། ตโต ราชา จินฺเตสิ ‘‘อิเม สมณา เมตฺตาทิภาวนาย ภยํ น โหตีติ ภณนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อเนกสหสฺสปาณวธํ วณฺณยนฺติ, เกสํ นุ โข วจนํ สจฺจ’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมณา สุทฺเธน อสุทฺธํ โธวนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อสุทฺเธน อสุทฺธํ. น จ สกฺกา อสุทฺเธน อสุทฺธํ โธวิตุํ, ปพฺพชิตานํ เอว วจนํ สจฺจ’’นฺติ. โส ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตาทโย จตฺตาโรปิ พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา หิตผรณจิตฺเตน อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘สพฺเพ ปาเณ มุญฺจถ, สีตานิ ปานียานิ ปิวนฺตุ, หริตานิ ติณานิ ขาทนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ. เต ตถา อกํสุ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“དགེ་སྦྱོང་འདི་དག་ནི་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྒོམས་པས་འཇིགས་པ་མི་འབྱུང་ཞེས་སྨྲ་ལ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་སྲོག་ཆགས་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་གསོད་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་ན། སུ་ཞིག་གི་ཚིག་བདེན་པ་ཡིན་ནམ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་ལ་འདི་ལྟར་བསམ་པ་སྐྱེས་ཏེ། “དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ནི་གཙང་མས་མི་གཙང་བ་འཁྲུ་བར་བྱེད་ལ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་མི་གཙང་བས་མི་གཙང་བ་འཁྲུ་བར་བྱེད་དོ། །མི་གཙང་བས་མི་གཙང་བ་འཁྲུ་བར་མི་ནུས་པས། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ཉིད་བདེན་ནོ་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་“སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་བསྒོམས་ནས། ཕན་པ་འགྱེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་“སྲོག་ཆགས་ཐམས་ཅད་ཐོངས་ཤིག །ཆུ་བསིལ་པོ་འཐུང་དུ་ཆུག་ཅིག །རྩྭ་སྔོན་པོ་ཟ་རུ་ཆུག་ཅིག །དེ་དག་ལ་རླུང་བསིལ་པོ་ཡང་ལྡང་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བཀའ་བསྩལ་ཏོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། ། ตโต ราชา ‘‘กลฺยาณมิตฺตานํ วจเนเนว ปาปกมฺมโต มุตฺโตมฺหี’’ติ ตตฺเถว นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. อมจฺเจหิ จ โภชนเวลายํ ‘‘ภุญฺช, มหาราช, กาโล’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ ปุริมนเยเนว สพฺพํ วตฺวา อิมํ อุทานพฺยากรณคาถํ อภาสิ – དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་གྱི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ལས་ཐར་བར་གྱུར་ཏོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་དོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཟའ་བཏུང་གི་དུས་སུ་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གསོལ་རས་གནང་བའི་དུས་ལ་བབས་པས་གསོལ་བར་མཛོད།”ཅེས་གསོལ་བ་ན། “བདག་ནི་རྒྱལ་པོ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་གསུངས་ནས། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน; ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «ཕྱོགས་བཞིར་མི་ཐོགས་གནས་པར་འགྱུར་བ་དང་། །གང་དང་གང་གིས་ཆོག་ཤེས་བྱེད་པ་དང་། །ཉམ་ང་བཟོད་ཅིང་སྐྲག་པ་མེད་པ་ནི། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།»ཞེས་བྱའོ། ། ตตฺถ จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ ยถาสุขวิหารี, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผริตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติปิ จาตุทฺทิโส. ตาสุ ทิสาสุ กตฺถจิ สตฺเต [Pg.78] วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺสวเสน สนฺตุสฺสโก, อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน. ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ เอตฺถ ปริสฺสยนฺติ กายจิตฺตานิ, ปริหาเปนฺติ วา เตสํ สมฺปตฺตึ, ตานิ วา ปฏิจฺจ สยนฺตีติ ปริสฺสยา, พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตุปทฺทวานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ปริสฺสเย อธิวาสนขนฺติยา จ วีริยาทีหิ ธมฺเมหิ จ สหตีติ ปริสฺสยานํ สหิตา. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน อฉมฺภี. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา เต จตฺตาโร สมณา, เอวํ อิตรีตเรน ปจฺจเยน สนฺตุสฺสมาโน เอตฺถ ปฏิปตฺติปทฏฺฐาเน สนฺโตเส ฐิโต จตูสุ ทิสาสุ เมตฺตาทิภาวนาย จาตุทฺทิโส, สตฺตสงฺขาเรสุ ปฏิหนนภยาภาเวน อปฺปฏิโฆ จ โหติ. โส จาตุทฺทิสตฺตา วุตฺตปฺปการานํ ปริสฺสยานํ สหิตา, อปฺปฏิฆตฺตา อฉมฺภี จ โหตีติ เอวํ ปฏิปตฺติคุณํ ทิสฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. อถ วา เต สมณา วิย สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน วุตฺตนเยเนว จาตุทฺทิโส โหตีติ ญตฺวา เอวํ จาตุทฺทิสภาวํ ปตฺถยนฺโต โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อีทิสํ ฐานํ ปตฺถยมาโน จาตุทฺทิสตาย ปริสฺสยานํ สหิตา อปฺปฏิฆตาย จ อฉมฺภี หุตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་བཞིར་བདེ་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གནས་པའོ།། ཡང་ན། “ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་བསྒོམས་པས་ཕྱོགས་བཞི་པོ་ཁྱབ་པར་བྱས་པ་དེ་ལ་ཡང་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཕྱོགས་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་དུ་ཡང་སེམས་ཅན་ནམ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་འཇིགས་པས་མི་ཐོགས་པས་ན་ཐོགས་པ་མེད་པའོ།། ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གང་ཡང་རུང་བས་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གམ་དམན་པའི་ཡོ་བྱད་ཀྱིས་སོ།། ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟོད་ཅིང་མི་སྐྲག་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ལུས་དང་སེམས་ལ་ཉེ་བར་འཚེ་བའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་སྟེ། འདི་ནི་ཕྱིའི་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པ་དང་། ནང་གི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་སེམས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དེ་དག་ལ་བཟོད་པའི་བཟོད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་བཟོད་པས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟོད་པའོ།། རེངས་པར་བྱེད་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ན་མི་སྐྲག་པའོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དེ་དག་བཞིན། དེ་ལྟར་གང་ཡང་རུང་བའི་ཡོ་བྱད་ཀྱིས་ཆོག་ཤེས་ཤིང་། འདིར་སྒྲུབ་པའི་གཞི་གནས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་གནས་ནས། ཕྱོགས་བཞིར་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྒོམས་པས་ཕྱོགས་བཞི་པ་དང་། སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཐོགས་པར་བྱེད་པའི་འཇིགས་པ་མེད་པས་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་བཟོད་པ་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྲག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་མཐོང་ནས། ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ།། ཡང་ན། དགེ་སྦྱོང་དེ་དག་བཞིན་དུ་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་ཤིང་། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཡིན་པར་ཤེས་ནས། དེ་ལྟར་ཕྱོགས་བཞི་པའི་དངོས་པོ་ལ་རེ་ཞིང་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ཏེ་མངོན་དུ་བྱས་སོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་ལ་རེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་བཞི་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་བཟོད་པ་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པས་མི་སྐྲག་པར་གྱུར་ཏེ། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་བཞིན་ནོ།། จาตุทฺทิสคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཕྱོགས་བཞི་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๔๓. ทุสฺสงฺคหาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสี กาลมกาสิ. ตโต วีติวตฺเตสุ โสกทิวเสสุ เอกํ ทิวสํ อมจฺจา ‘‘ราชูนํ นาม เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อคฺคมเหสี อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา, สาธุ, เทโว, อญฺญํ เทวึ อาเนตู’’ติ ยาจึสุ. ราชา‘‘เตน หิ, ภเณ, ชานาถา’’ติ อาห. เต ปริเยสนฺตา สามนฺตรชฺเช ราชา มโต. ตสฺส เทวี รชฺชํ อนุสาสติ. สา จ คพฺภินี โหติ. อมจฺจา ‘‘อยํ รญฺโญ อนุรูปา’’ติ ญตฺวา ตํ ยาจึสุ. สา ‘‘คพฺภินี นาม มนุสฺสานํ อมนาปา โหติ, สเจ อาคเมถ, ยาว วิชายามิ, เอวํ โหตุ, โน เจ, อญฺญํ ปริเยสถา’’ติ อาห. เต รญฺโญปิ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘คพฺภินีปิ โหตุ อาเนถา’’ติ. เต อาเนสุํ. ราชา ตํ อภิสิญฺจิตฺวา สพฺพํ มเหสีโภคํ อทาสิ. ตสฺสา ปริชนญฺจ นานาวิเธหิ [Pg.79] ปณฺณากาเรหิ สงฺคณฺหาติ. สา กาเลน ปุตฺตํ วิชายิ. ตมฺปิ ราชา อตฺตโน ชาตปุตฺตมิว สพฺพิริยาปเถสุ องฺเก จ อุเร จ กตฺวา วิหรติ. ตโต เทวิยา ปริชโน จินฺเตสิ ‘‘ราชา อติวิย สงฺคณฺหาติ กุมารํ, อติวิสฺสาสนิยานิ ราชหทยานิ, หนฺท นํ ปริเภเทมา’’ติ. ༤༣. བསྟེན་དཀའ་བ་ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་དུས་ལས་འདས་སོ།། དེ་ནས་མྱ་ངན་གྱི་ཉིན་མོ་རྣམས་འདས་པ་ན། ཉིན་གཅིག་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་སོ་སོ་ལ་བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་ངེས་པར་དགོས་པས། ལྷ་གཅིག་གིས་བཙུན་མོ་གཞན་ཞིག་བཞེས་པར་གསོལ།” ཞེས་གསོལ་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་ “འོ་ན་ཁྱེད་ཅག་གིས་ཚོལ་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་དག་གིས་བཙལ་བས་ཉེ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་ཁམས་ཤིག་གི་རྒྱལ་པོ་ཤི་བར་གྱུར། དེའི་བཙུན་མོས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་ཞིང་། མོ་ནི་མངལ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་འཚམ་པ་ཞིག་གོ་” ཞེས་ཤེས་ནས་མོ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་བོ།། མོས་ “མངལ་དང་ལྡན་པ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་ང་མ་བཙས་ཀྱི་བར་དུ་སྒུག་ཐུབ་ན་དེ་ལྟར་བྱའོ།། མི་ཐུབ་ན་གཞན་ཞིག་ཚོལ་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་དག་གིས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཡང་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་ “མངལ་དང་ལྡན་ཡང་རུང་སྟེ་ཁྱེར་ཤོག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་དག་གིས་མོ་བཀུག་གོ། རྒྱལ་པོས་མོ་ལ་དབང་བསྐུར་ཏེ་བཙུན་མོའི་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་བྱིན་ནོ།། མོའི་འཁོར་རྣམས་ལ་ཡང་སྐྱེས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ།། མོས་དུས་ལ་བབས་པ་ན་བུ་ཞིག་བཙས་སོ།། དེ་ཡང་རྒྱལ་པོས་རང་གི་བུ་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དུ་པང་དང་བྲང་ལ་བཟུང་སྟེ་གནས་སོ།། དེ་ནས་བཙུན་མོའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་བུ་ལ་ཤིན་ཏུ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་མོད། རྒྱལ་པོའི་སེམས་ནི་ཡིད་བརྟན་མི་རུང་བས། འོ་ན་བདག་ཅག་གིས་འདི་གཉིས་ཕྲལ་བར་བྱའོ།།” ཞེས་བསམས་སོ།། ตโต กุมารํ – ‘‘ตฺวํ, ตาต, อมฺหากํ รญฺโญ ปุตฺโต, น อิมสฺส รญฺโญ, มา เอตฺถ วิสฺสาสํ อาปชฺชี’’ติ อาหํสุ. อถ กุมาโร ‘‘เอหิ ปุตฺตา’’ติ รญฺญา วุจฺจมาโนปิ หตฺเถ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมาโนปิ ปุพฺเพ วิย ราชานํ น อลฺลียติ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ วีมํสนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘อเร, เอเต มยา เอวํ สงฺคหิตาปิ ปฏิกูลวุตฺติโน เอวา’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต. ‘‘ราชา ปพฺพชิโต’’ติ อมจฺจปริชนาปิ พหู ปพฺพชิตา, ‘‘สปริชโน ราชา ปพฺพชิโต’’ติ มนุสฺสา ปณีเต ปจฺจเย อุปเนนฺติ. ราชา ปณีเต ปจฺจเย ยถาวุฑฺฒํ ทาเปติ. ตตฺถ เย สุนฺทรํ ลภนฺติ, เต ตุสฺสนฺติ. อิตเร อุชฺฌายนฺติ ‘‘มยํ ปริเวณสมฺมชฺชนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺตา ลูขภตฺตํ ชิณฺณวตฺถญฺจ ลภามา’’ติ. โส ตมฺปิ ญตฺวา ‘‘อเร, ยถาวุฑฺฒํ ทิยฺยมาเนปิ นาม อุชฺฌายนฺติ, อโห, อยํ ปริสา ทุสฺสงฺคหา’’ติ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอโก อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตตฺถ อาคเตหิ จ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ – དེ་ནས་རྒྱལ་བུ་ལ། “བུ་ཉིད་ནི་བདག་ཅག་གི་རྒྱལ་པོའི་བུ་ཡིན་གྱི། རྒྱལ་པོ་འདིའི་བུ་མ་ཡིན་པས། འདི་ལ་ཡིད་ཆེས་པར་མ་བྱེད་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ནས་རྒྱལ་བུ་ནི་རྒྱལ་པོས་ “བུ་ཚུར་ཤོག” ཅེས་བོས་ཀྱང་། ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཀུག་ཀྱང་། སྔོན་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོ་ལ་མི་འཁྲིལ་བར་གྱུར་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་ “འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་” ཞེས་བརྟགས་པས་གནས་ཚུལ་དེ་ཤེས་ཏེ། “ཀྱེ་མ། བདག་གིས་འདི་ལྟར་བསྐྱངས་ཀྱང་འདི་དག་ནི་མི་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ་ཤ་སྟག་གོ་” ཞེས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ།། “རྒྱལ་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་” ཞེས་བློན་པོ་དང་འཁོར་མང་པོ་ཡང་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ།། “རྒྱལ་པོ་འཁོར་དང་བཅས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་” ཞེས་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཟས་གོས་བཟང་པོ་རྣམས་ཕུལ་ལོ།། རྒྱལ་པོས་ཟས་གོས་བཟང་པོ་རྣམས་རྒན་རིམ་བཞིན་དུ་བགོ་བཤའ་རྒྱག་ཏུ་བཅུག་གོ། དེ་ལ་གང་དག་གིས་བཟང་པོ་ཐོབ་པ་རྣམས་ནི་དགའ་བར་གྱུར་ལ། གཞན་རྣམས་ནི་ “བདག་ཅག་གིས་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་བཞིན་དུ། ཟས་ངན་པ་དང་གོས་རྙིང་པ་ཐོབ་བོ་” ཞེས་འཕྱ་སྨོད་བྱེད་དོ།། ཁོང་གིས་དེ་ཡང་ཤེས་ནས། “ཀྱེ་མ། རྒན་རིམ་བཞིན་དུ་བྱིན་ཀྱང་འཕྱ་སྨོད་བྱེད་དོ།། ཀྱེ་ཧུད། འཁོར་འདི་ནི་བསྟེན་དཀའ་བ་ཞིག་གོ་” ཞེས་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་སྟེ། གཅིག་པུར་ནགས་སུ་ཞུགས་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ།། དེར་འོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དམིགས་པ་དྲིས་པ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา; อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཁ་ཅིག་བསྟེན་དཀའ་ཞིང་།། ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ཏེ།། གཞན་གྱི་བུ་ལ་སྤྲོ་བ་ཆུང་བྱས་ནས།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།། สา อตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปน โยชนา – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, เย อสนฺโตสาภิภูตา, ตถาวิธา เอว จ อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา. เอตมหํ ทุสฺสงฺคหภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེའི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འོན་ཀྱང་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཁ་ཅིག་ཆོག་མི་ཤེས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་རྣམས་ནི་བསྟེན་དཀའ་བ་ཡིན་ལ། ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ།། བདག་ནི་བསྟེན་དཀའ་བའི་དངོས་པོ་དེ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་གྱུར་ཏེ། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ทุสฺสงฺคหคาถาวณฺณนา สมตฺตา. བསྟེན་དཀའ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๔๔. โอโรปยิตฺวาติ [Pg.80] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา คิมฺหานํ ปฐเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตตฺถ รมณีเย ภูมิภาเค นีลฆนปตฺตสญฺฉนฺนํ โกวิฬารรุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘โกวิฬารมูเล มม สยนํ ปญฺญาเปถา’’ติ วตฺวา อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปสิ. ปุน คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตทา โกวิฬาโร ปุปฺผิโต โหติ, ตทาปิ ตเถว อกาสิ. ปุน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส คโต. ตทา โกวิฬาโร สญฺฉินฺนปตฺโต สุกฺขรุกฺโข วิย โหติ. ตทาปิ โส อทิสฺวาว ตํ รุกฺขํ ปุพฺพปริจเยน ตตฺเถว เสยฺยํ อาณาเปสิ. อมจฺจา ชานนฺตาปิ ‘‘รญฺญา อาณตฺต’’นฺติ ภเยน ตตฺถ สยนํ ปญฺญาเปสุํ. โส อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปนฺโต ตํ รุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘อเร, อยํ ปุพฺเพ สญฺฉนฺนปตฺโต มณิมโย วิย อภิรูปทสฺสโน อโหสิ. ตโต มณิวณฺณสาขนฺตเร ฐปิตปวาฬงฺกุรสทิเสหิ ปุปฺเผหิ สสฺสิริกจารุทสฺสโน อโหสิ. มุตฺตาทลสทิสวาลิกากิณฺโณ จสฺส เหฏฺฐา ภูมิภาโค พนฺธนา ปมุตฺตปุปฺผสญฺฉนฺโน รตฺตกมฺพลสนฺถโต วิย อโหสิ. โส นามชฺช สุกฺขรุกฺโข วิย สาขามตฺตาวเสโส ฐิโต. ‘อโห, ชราย อุปหโต โกวิฬาโร’’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อนุปาทินฺนมฺปิ ตาว ชรา หญฺญติ, กิมงฺค ปน อุปาทินฺน’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตทนุสาเรเนว สพฺพสงฺขาเร ทุกฺขโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต ‘‘อโห วตาหมฺปิ สญฺฉินฺนปตฺโต โกวิฬาโร วิย อเปตคิหิพฺยญฺชโน ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถยมาโน อนุปุพฺเพน ตสฺมึ สยนตเล ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตโต คมนกาเล อมจฺเจหิ ‘‘กาโล คนฺตุํ, มหาราชา’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ – ༤༤. ཕྲལ་ནས་ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཚ་བའི་དུས་ཀྱི་ཟླ་བ་དང་པོ་ལ། ཟླ་བ་བཞི་པའི་ཚངས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ངོ།། དེར་ཉམས་དགའ་བའི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཏུ་ལོ་མ་སྔོན་པོ་སྟུག་པོས་བཀབ་པའི་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་ཞིག་མཐོང་ནས། “ཀོ་བི་ལཱ་རའི་དྲུང་དུ་ངའི་ཉལ་ས་ཤོམས་ཤིག་” ཅེས་སྨྲས་ཏེ། སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རྩེས་ནས་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་དེར་ཉལ་ལོ།། ཡང་ཚ་བའི་དུས་ཀྱི་ཟླ་བ་འབྲིང་པོ་ལ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་བ་ན། དེའི་ཚེ་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་ལ་མེ་ཏོག་ཤར་ཡོད་པས། དེའི་ཚེ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ།། ཡང་ཚ་བའི་དུས་ཀྱི་ཟླ་བ་ཐ་མ་ལ་སོང་བ་ན། དེའི་ཚེ་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་ནི་ལོ་མ་ཟགས་ཏེ་ཤིང་སྐམ་པོ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཚེ་ཡང་ཁོང་གིས་ཤིང་དེ་ལ་མ་བལྟས་པར། སྔར་གྱི་གོམས་དྲེགས་ཀྱིས་གནས་དེ་ཉིད་དུ་ཉལ་ས་བཤམ་པར་བཀའ་སྩལ་ཏོ།། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་ཤེས་ཀྱང་ “རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་འཇིགས་པས་དེར་ཉལ་ས་བཤམས་སོ།། ཁོང་གིས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རྩེས་ནས་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་དེར་ཉལ་བ་ན། ཤིང་དེ་མཐོང་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “ཀྱེ་མ། སྔོན་ཆད་ཤིང་འདི་ལོ་མས་ཡོངས་སུ་བཀབ་སྟེ་ནོར་བུ་ལས་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཞིག་གོ། དེ་ནས་ནོར་བུའི་མདོག་ཅན་གྱི་ཡལ་གའི་གསེབ་ཏུ་བྱུ་རུའི་མྱུ་གུ་བཞག་པ་ལྟ་བུའི་མེ་ཏོག་རྣམས་ཀྱིས་དཔལ་དང་ལྡན་ཞིང་མཛེས་པར་སྣང་ངོ།། དེའི་འོག་གི་ས་གཞི་ནི་མུ་ཏིག་གི་ཕུང་པོ་ལྟ་བུའི་བྱེ་མས་གཏམས་ཤིང་། ཡལ་ག་ལས་ཟགས་པའི་མེ་ཏོག་གིས་བཀབ་པས་ཟིང་དམར་གྱི་གདན་བཏིང་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེ་རིང་ནི་ཤིང་སྐམ་པོ་བཞིན་དུ་ཡལ་ག་ཙམ་ལས་མ་ལུས་པར་གནས་སོ།། ཀྱེ་ཧུད། ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་འདི་ནི་རྒ་བས་བཅོམ་མོ་” ཞེས་བསམས་ནས། “སེམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཡང་རྒ་བས་འཇོམས་ན། སེམས་དང་ལྡན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་” ཞེས་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཐོབ་བོ།། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདག་མེད་པར་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ། “ཀྱེ་ཧུད། བདག་ཀྱང་ལོ་མ་ཟགས་པའི་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་པའི་རྟགས་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་རེ་ཞིང་། རིམ་གྱིས་ཉལ་ས་དེ་ཉིད་དུ་གློ་གཡས་པ་ས་ལ་གཏད་དེ་ཉལ་བཞིན་དུ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ།། དེ་ནས་འགྲོ་བའི་དུས་ལ་བབས་པ་ན་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གཤེགས་པའི་དུས་ལ་བབས་སོ།།” ཞེས་གསོལ་བ་ན། “ང་ནི་རྒྱལ་པོ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་ཏེ། སྔ་མ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร; เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. ཁྱིམ་པའི་རྟགས་རྣམས་ཕྲལ་ནས་ནི།། ལོ་མ་ཟགས་པའི་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་བཞིན་དུ།། དཔའ་བོས་ཁྱིམ་གྱི་འཆིང་བ་བཅད་བྱས་ནས།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།། ตตฺถ โอโรปยิตฺวาติ อปเนตฺวา. คิหิพฺยญฺชนานีติ เกสมสฺสุโอทาตวตฺถาลงฺการมาลาคนฺธวิเลปนอิตฺถิปุตฺตทาสิทาสาทีนิ. เอตานิ หิ คิหิภาวํ [Pg.81] พฺยญฺชยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คิหิพฺยญฺชนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สญฺฉินฺนปตฺโตติ ปติตปตฺโต. เฉตฺวานาติ มคฺคญาเณน ฉินฺทิตฺวา. วีโรติ มคฺควีริยสมนฺนาคโต. คิหิพนฺธนานีติ กามพนฺธนานิ. กามา หิ คิหีนํ พนฺธนานิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ. དེ་ལ་ཕྲལ་ནས་ཞེས་པ་ནི་བསལ་ནས་སོ།། ཁྱིམ་པའི་རྟགས་ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ། གོས་དཀར་པོ། རྒྱན་ཆ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། དྲི་དང་བྱུག་པ། བུད་མེད། བུ། བྲན་ཕོ་དང་བྲན་མོ་ལ་སོགས་པའོ།། འདི་དག་གིས་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་མཚོན་པར་བྱེད་པས་ན། “ཁྱིམ་པའི་རྟགས་” ཞེས་བྱའོ།། ལོ་མ་ཟགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོ་མ་ལྷུང་བའོ།། བཅད་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཅད་ནས་སོ།། དཔའ་བོ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ།། ཁྱིམ་གྱི་འཆིང་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འཆིང་བ་སྟེ། འདོད་པ་རྣམས་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་འཆིང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏོ།། อยํ ปน อธิปฺปาโย – ‘‘อโห วตาหมฺปิ โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร ภเวยฺย’’นฺติ เอวญฺหิ จินฺตยมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. འོན་ཀྱང་དགོངས་པ་ནི། “ཀྱེ་ཧུད། བདག་ཀྱང་ཁྱིམ་པའི་རྟགས་རྣམས་ཕྲལ་ནས་ལོ་མ་ཟགས་པའི་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་བཞིན་དུ་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། โกวิฬารคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต. ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། སྡེ་ཚན་དང་པོ་རྫོགས་སོ།། ๔๕-๔๖. สเจ ลเภถาติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ทฺเว ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต อโหสิ, กนิฏฺโฐ ปุโรหิตสฺส ปุตฺโต อโหสิ. เต เอกทิวสํเยว ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา เอกทิวสเมว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา สหปํสุกีฬิตสหายกา อเหสุํ. ปุโรหิตปุตฺโต ปญฺญวา อโหสิ. โส ราชปุตฺตํ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ ปิตุโน อจฺจเยน รชฺชํ ลภิสฺสสิ, อหํ ปุโรหิตฏฺฐานํ, สุสิกฺขิเตน จ สุขํ รชฺชํ อนุสาสิตุํ สกฺกา, เอหิ สิปฺปํ อุคฺคเหสฺสามา’’ติ. ตโต อุโภปิ ปุพฺโพปจิตกมฺมา หุตฺวา คามนิคมาทีสุ ภิกฺขํ จรมานา ปจฺจนฺตชนปทคามํ คตา. ตญฺจ คามํ ปจฺเจกพุทฺธา ภิกฺขาจารเวลาย ปวิสนฺติ. อถ มนุสฺสา ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา อุสฺสาหชาตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺติ, ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ อุปนาเมนฺติ, มาเนนฺติ, ปูเชนฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อมฺเหหิ สทิสา อุจฺจากุลิกา นาม นตฺถิ, อถ จ ปนิเม มนุสฺสา ยทิ อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ ภิกฺขํ เทนฺติ, ยทิ จ นิจฺฉนฺติ, น เทนฺติ, อิเมสํ ปน ปพฺพชิตานํ เอวรูปํ สกฺการํ กโรนฺติ, อทฺธา เอเต กิญฺจิ สิปฺปํ ชานนฺติ, หนฺท เนสํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหามา’’ติ. ༤༥-༤༦. “གལ་ཏེ་རྙེད་ན་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། སྔོན་བྱུང་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཉིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་འགྲོ་འོང་གི་ཆོ་ག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དེ་གཉིས་ཀྱི་ཆེ་བ་ནི་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བུར་གྱུར་ཏོ། །ཆུང་བ་ནི་མདུན་ན་འདོན་གྱི་བུར་གྱུར་ཏོ། །དེ་གཉིས་ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་ཞིང་། ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་མའི་མངལ་ལས་བྱུང་སྟེ་བྱེ་མ་ལ་མཉམ་དུ་རྩེ་བའི་གྲོགས་པོར་གྱུར་ཏོ། །མདུན་ན་འདོན་གྱི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དེས་རྒྱལ་བུ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་ཏེ། “གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ནི་ཕའི་འདས་གྲོངས་རྗེས་སུ་རྒྱལ་སྲིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། ང་ནི་མདུན་ན་འདོན་གྱི་གོ་གནས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །ལེགས་པར་བསླབས་པའི་རིག་གནས་ཡོད་ན་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་ནུས་པས། ཚུར་ཤོག ང་ཚོས་རིག་གནས་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ནས་དེ་གཉིས་ཀས་སྔོན་བསགས་ཀྱི་ལས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ལ་སོགས་པར་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་ཞིང་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ཏུ་སོང་ངོ། །གྲོང་གསེབ་དེར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་སུ་གཤེགས་སོ། །དེ་ནས་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མཐོང་ནས་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། གདན་བཤམས་ཤིང་བཟའ་བཅའ་དང་བཏུང་བ་བཟང་པོ་ཉེ་བར་བསྟབས་ནས་བཀུར་སྟི་དང་མཆོད་པ་བྱས་སོ། །དེ་གཉིས་ལ་འདི་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་ཏེ། “ང་ཚོ་དང་འདྲ་བའི་རིགས་མཐོ་བ་ནི་མེད་ནའང་། མི་འདི་དག་གིས་གལ་ཏེ་འདོད་ན་ང་ཚོ་ལ་བསོད་སྙོམས་སྦྱིན་པར་བྱེད། གལ་ཏེ་མི་འདོད་ན་མི་སྦྱིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་འདི་དག་ལ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་བཀུར་སྟི་བྱེད་པས། འདི་དག་གིས་རིག་གནས་ཤིག་ཅི་ནས་ཀྱང་ཤེས་པ་གདོན་མི་ཟ་བས། འོ་ན་ང་ཚོས་འདི་དག་གི་དྲུང་ནས་རིག་གནས་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། ། เต [Pg.82] มนุสฺเสสุ ปฏิกฺกนฺเตสุ โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ยํ, ภนฺเต, ตุมฺเห สิปฺปํ ชานาถ, ตํ อมฺเหปิ สิกฺขาเปถา’’ติ ยาจึสุ. ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ อาหํสุ. เต ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชึสุ. ตโต เนสํ ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘เอวํ โว นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺติ, ตสฺมา เอเกเนว นิสีทิตพฺพํ, เอเกน จงฺกมิตพฺพํ, ฐาตพฺพํ, สยิตพฺพ’’นฺติ ปาฏิเยกฺกํ ปณฺณสาลมทํสุ. ตโต เต อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทึสุ. ปุโรหิตปุตฺโต นิสินฺนกาลโต ปภุติ จิตฺตสมาธานํ ลทฺธา ฌานํ ลภิ. ราชปุตฺโต มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ตสฺส สนฺติกํ อาคโต. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ อิธ นิสีทา’’ติ. โส ตตฺถ มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส กิร, สมฺม, สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺตี’’ติ ปุโรหิตปุตฺโต ‘‘เอวํ, สมฺม, เตน หิ ตฺวํ อตฺตโน นิสินฺโนกาสํ เอว คจฺฉ, อุคฺคเหสฺสามิ อิมสฺส สิปฺปสฺส นิปฺผตฺติ’’นฺติ อาห. โส คนฺตฺวา ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ปุริมนเยเนว ติกฺขตฺตุํ อาคโต. མི་རྣམས་ཕྱིར་སོང་བའི་ཚེ་དེ་གཉིས་ཀྱིས་སྐབས་རྙེད་ནས། “བཙུན་པ། ཁྱེད་ཅག་གིས་རིག་གནས་གང་ཤེས་པ་དེ་ང་ཚོ་ལའང་བསླབ་ཏུ་གསོལ་”ཞེས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་“རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བས་ནི་བསླབ་པར་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ། །དེ་ནས་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་ལ། “འདི་ལྟར་ཤམ་ཐབས་བགོ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་གོས་གཟན་གཟར་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཆོ་ག་བསྟན་ནས། “རིག་གནས་འདིའི་གྲུབ་པ་ནི་གཅིག་པུར་གནས་པ་ལ་དགའ་བ་ལ་རག་ལས་པས། དེའི་ཕྱིར་གཅིག་པུར་འདུག་པར་བྱ། གཅིག་པུར་འཆག་པར་བྱ། ལངས་ཏེ་གནས་པར་བྱ། ཉལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ་སོ་སོར་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་རེ་བྱིན་ནོ། །དེ་ནས་དེ་གཉིས་རང་རང་གི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ཏེ་འདུག་གོ །མདུན་ན་འདོན་གྱི་བུ་ནི་བསྡད་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཐོབ་སྟེ་བསམ་གཏན་ཐོབ་བོ། །རྒྱལ་བུ་ནི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་སྐྱོ་སྟེ་དེའི་དྲུང་དུ་འོངས་སོ། །དེས་དེ་མཐོང་ནས་“གྲོགས་པོ། ཅི་ཉེས་”ཞེས་དྲིས་སོ། །“ང་ནི་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“འོ་ན་འདིར་སྡོད་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དེར་ཡུད་ཙམ་བསྡད་ནས་སྨྲས་པ། “གྲོགས་པོ། རིག་གནས་འདིའི་གྲུབ་པ་ནི་གཅིག་པུར་གནས་པ་ལ་དགའ་བ་ལ་རག་ལས་སོ་སྐད་”ཅེས་སོ། །མདུན་ན་འདོན་གྱི་བུས་“གྲོགས་པོ། དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་རང་ཉིད་ཀྱི་འདུག་སར་སོང་ཞིག ངས་རིག་གནས་འདིའི་གྲུབ་པ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་སོང་ནས་ཡང་སྐད་ཅིག་ཉིལ་ལ་སྐྱོ་སྟེ་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་འོངས་སོ། ། ตโต นํ ปุโรหิตปุตฺโต ตเถว อุยฺโยเชตฺวา ตสฺมึ คเต จินฺเตสิ ‘‘อยํ อตฺตโน จ กมฺมํ หาเปติ, มม จ อิธาภิกฺขณํ อาคจฺฉนฺโต’’ติ. โส ปณฺณสาลโต นิกฺขมฺม อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ. อิตโร อตฺตโน ปณฺณสาลาเยว นิสินฺโน ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา ตสฺส ปณฺณสาลํ อาคนฺตฺวา อิโต จิโต จ มคฺคนฺโตปิ ตํ อทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘โย คหฏฺฐกาเล ปณฺณาการมฺปิ อาทาย อาคโต มํ ทฏฺฐุํ น ลภติ, โส นาม มยิ อาคเต ทสฺสนมฺปิ อทาตุกาโม ปกฺกามิ, อโห, เร จิตฺต, น ลชฺชสิ, ยํ มํ จตุกฺขตฺตุํ อิธาเนสิ, โสทานิ เต วเส น วตฺติสฺสามิ, อญฺญทตฺถุ ตํเยว มม วเส วตฺตาเปสฺสามี’’ติ อตฺตโน เสนาสนํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. อิตโรปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. เต อุโภปิ มโนสิลาตเล นิสีทิตฺวา ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ อิมา อุทานคาถาโย อภาสึสุ – དེ་ནས་མདུན་ན་འདོན་གྱི་བུས་དེ་སྔ་མ་བཞིན་དུ་བཏང་ཞིང་། དེ་སོང་བའི་རྗེས་སུ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “འདི་ནི་རང་གི་བྱ་བའང་ཉམས་པར་བྱེད། འདིར་ཡང་ཡང་འོངས་པས་ངའི་བྱ་བའང་ཉམས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་ལས་བྱུང་སྟེ་ནགས་ཚལ་དུ་ཞུགས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ནི་རང་གི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་འདུག་པ་ལས་ཡང་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏེ། དེའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་འོངས་ནས་ཕན་ཚུན་དུ་བཙལ་ཀྱང་དེ་མ་མཐོང་བས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་ལག་རྟགས་ཐོགས་ཏེ་འོངས་ཀྱང་ང་མཐོང་བར་མ་གྱུར་ལ། ད་ལྟ་ང་འོངས་པའི་ཚེ་མཐོང་བར་ཡང་མི་འདོད་པར་གཤེགས་སོ། །ཀྱེ་ཧུད་སེམས་ཉིད་ཁྱོད་ལ་ངོ་ཚ་མེད་དམ། གང་གིས་ང་འདིར་ལན་བཞིའི་བར་དུ་བཀྲིད་པར་བྱས། ད་ནི་ང་ཁྱོད་ཀྱི་དབང་དུ་མི་འགྱུར་གྱི། གདོན་མི་ཟ་བར་ཁྱོད་ཉིད་ངའི་དབང་དུ་བྱའོ་”ཞེས་རང་གི་གནས་མལ་དུ་ཞུགས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལས་ནནྡམཱུལཀ་རི་ཕུག་ཏུ་གཤེགས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱང་ནགས་སུ་ཞུགས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ་དེར་གཤེགས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་མ་ནོ་ཤི་ལའི་རྡོ་ལེབ་སྟེང་དུ་བཞུགས་ནས་སོ་སོ་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། ། ‘‘สเจ [Pg.83] ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ; อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา. “གལ་ཏེ་མཁས་པའི་གྲོགས་པོ་རྙེད་གྱུར་ཅིང་། །ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་བརྟན་པ་ཚུལ་ལྡན་ན། །ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གནོན་ཅིང་། །དགའ་ཞིང་དྲན་ལྡན་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད། །” ‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ; ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค’’ติ. “གལ་ཏེ་མཁས་པའི་གྲོགས་པོ་མ་རྙེད་ཅིང་། །ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་བརྟན་པ་ཚུལ་ལྡན་ན། །རྒྱལ་པོས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཡུལ་སྤངས་བཞིན། །མ་ཏངྒའི་ནགས་སུ་གླང་ཆེན་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱོད། །” ตตฺถ นิปกนฺติ ปกตินิปุณํ ปณฺฑิตํ กสิณปริกมฺมาทีสุ กุสลํ. สาธุวิหารินฺติ อปฺปนาวิหาเรน วา อุปจาเรน วา สมนฺนาคตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. ตตฺถ นิปกตฺเตน ธิติสมฺปทา วุตฺตา. อิธ ปน ธิติสมฺปนฺนเมวาติ อตฺโถ. ธิติ นาม อสิถิลปรกฺกมตา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิจ ธิกตปาโปติปิ ธีโร. ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ยถา ปฏิราชา ‘‘วิชิตํ รฏฺฐํ อนตฺถาวห’’นฺติ ญตฺวา รชฺชํ ปหาย เอโก จรติ, เอวํ พาลสหายํ ปหาย เอโก จเร. อถ วา ราชาว รฏฺฐนฺติ ยถา สุตโสโม ราชา วิชิตํ รฏฺฐํ ปหาย เอโก จริ, ยถา จ มหาชนโก, เอวํ เอโก จเรติ อยมฺปิ ตสฺสตฺโถ. เสสํ วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. དེ་ལ་“མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་རིག་པ་རྣོ་བའི་མཁས་པ། ཟད་པར་གྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པའོ། །“ཚུལ་ལྡན་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་གནས་པའམ་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའོ། །“བརྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །དེ་ལ་མཁས་པའི་སྒྲས་བརྟན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་ལྷོད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། “པགས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མར་ལུས་ཀྱང་རུང་”ཞེས་པ་འདི་ལྟར་ཞུགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཡང་ན་སྡིག་པ་ལ་སྨད་པས་ཀྱང་བརྟན་པའོ། །“རྒྱལ་པོས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཡུལ་སྤངས་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོས་“རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཡུལ་འདི་ནི་དོན་མེད་པ་འདྲེན་པ་ཞིག་གོ་”ཞེས་ཤེས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བྱིས་པའི་གྲོགས་པོ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་“རྒྱལ་པོས་ཡུལ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་རྒྱལ་པོ་སུཏསོམས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཡུལ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་སྤྱད་པ་བཞིན་དང་། ཇི་ལྟར་རྒྱལ་པོ་མཧཱ་ཛནཀས་སྤྱད་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅེས་པ་འདི་ཡང་དེའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནུས་པས་སྤྲོས་ཏེ་མ་བཤད་དོ། ། สหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา. གྲོགས་པོའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔๗. อทฺธา ปสํสามาติ อิมิสฺสา คาถาย ยาว อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน ปจฺเจกพุทฺธานํ นิสชฺชา, ตาว จาตุทฺทิสคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ. อยํ ปน วิเสโส – ยถา โส ราชา รตฺติยา ติกฺขตฺตุํ อุพฺพิชฺชิ, น ตถา อยํ, เนวสฺส ยญฺโญ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. โส อากาสตเล ปญฺญตฺเตสุ อาสเนสุ ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, อนวชฺชโภชิโน นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อนวชฺชโภชิโน’ติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา ลทฺธา นิพฺพิการา ภุญฺชาม, มหาราชา’’ติ. ตํ สุตฺวา รญฺโญ เอตทโหสิ ‘‘ยํนูนาหํ อิเม อุปปริกฺเขยฺยํ เอทิสา วา โน วา’’ติ. ตํ ทิวสํ กณาชเกน [Pg.84] พิลงฺคทุติเยน ปริวิสิ. ปจฺเจกพุทฺธา อมตํ ภุญฺชนฺตา วิย นิพฺพิการา ภุญฺชึสุ. ราชา ‘‘โหนฺติ นาม เอกทิวสํ ปฏิญฺญาตตฺตา นิพฺพิการา, สฺเว ชานิสฺสามี’’ติ สฺวาตนายปิ นิมนฺเตสิ. ตโต ทุติยทิวเสปิ ตเถวากาสิ. เตปิ ตเถว ปริภุญฺชึสุ. อถ ราชา ‘‘อิทานิ สุนฺทรํ ทตฺวา วีมํสิสฺสามี’’ติ ปุนปิ นิมนฺเตตฺวา, ทฺเว ทิวเส มหาสกฺการํ กตฺวา, ปณีเตน อติวิจิตฺเรน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. เตปิ ตเถว นิพฺพิการา ภุญฺชิตฺวา รญฺโญ มงฺคลํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. ราชา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ‘‘อนวชฺชโภชิโนว เอเต สมณา, อโห วตาหมฺปิ อนวชฺชโภชี ภเวยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา มหารชฺชํ ปหาย ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อตฺตโน อารมฺมณํ วิภาเวนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – ༤༧. “ངེས་པར་བསྔགས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་གླེང་གཞི་ནི། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་བཤམས་པའི་གདན་ལ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བཞུགས་པའི་བར་དུ། ཕྱོགས་བཞིའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་གླེང་གཞི་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཏེ། ཇི་ལྟར་རྒྱལ་པོ་དེ་མཚན་མོ་ལན་གསུམ་དུ་སྐྲག་པར་གྱུར་པ་ལྟར། འདི་ནི་དེ་ལྟར་མ་གྱུར་ཅིང་། དེའི་མཆོད་སྦྱིན་ཡང་ཉེ་བར་གནས་པར་མ་གྱུར་ཏོ། །དེས་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་བཤམས་པའི་གདན་ལ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བཞུགས་སུ་གསོལ་ནས། “ཁྱེད་ཅག་སུ་ཡིན་”ཞེས་དྲིས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ང་ཚོ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ཟ་བ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །“བཙུན་པ། ‘ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ཟ་བ་’ཞེས་པའི་དོན་ཅི་ལགས་”ཞེས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བཟང་པོའམ་མི་བཟང་པོ་གང་རྙེད་ཀྱང་རྣམ་འགྱུར་མེད་པར་ཟའོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “བདག་གིས་འདི་དག་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་ནམ་མིན་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །ཉིན་དེར་འབྲས་ཆན་ངན་པ་དང་སྐྱུར་ཁུ་གཉིས་པ་ཉེ་བར་བསྟབས་སོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་བདུད་རྩི་ཟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་འགྱུར་མེད་པར་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་“ཉིན་གཅིག་ནི་ཁས་བླངས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་འགྱུར་མེད་པར་འགྱུར་བས། སང་ཉིན་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་སང་ཉིན་གྱི་ཕྱིར་ཡང་སྤྱན་དྲངས་སོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཉིས་པར་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“ད་ནི་བཟང་པོ་བྱིན་ནས་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཡང་སྤྱན་དྲངས་ཏེ། ཉིན་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་མཆོད་པ་ཆེན་པོ་བྱས་ནས། བཟའ་བཅའ་དང་བཏུང་བ་བཟང་པོ་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་ཉེ་བར་བསྟབས་སོ། །དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་འགྱུར་མེད་པར་གསོལ་ནས། རྒྱལ་པོ་ལ་བཀྲ་ཤིས་བརྗོད་དེ་གཤེགས་སོ། །དེ་དག་གཤེགས་ནས་རིང་པོར་མ་ལོན་པར་རྒྱལ་པོས་“དགེ་སྦྱོང་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ཟ་བ་ཤ་སྟག་གོ །ཀྱེ་ཧུད་བདག་ཀྱང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ཟ་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བསམས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་ཆེན་པོ་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས། རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ། མཉྫཱུཥཀ་ཤིང་དྲུང་དུ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་རང་གི་དམིགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา; เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “གྲོགས་པོ་ཕུན་ཚོགས་ངེས་པར་བསྔགས་པར་བྱ། །མཆོག་དང་མཉམ་པའི་གྲོགས་ལ་བསྟེན་པར་བྱ། །འདི་དག་མ་རྙེད་ཁ་ན་མེད་པར་ཟ། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པར་བྱ། །” สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. เกวลํ ปน สหายสมฺปทนฺติ เอตฺถ อเสเขหิ สีลาทิกฺขนฺเธหิ สมฺปนฺนา สหายา เอว สหายสมฺปทาติ เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยายํ วุตฺตา สหายสมฺปทา, ตํ สหายสมฺปทํ อทฺธา ปสํสาม, เอกํเสเนว โถเมมาติ วุตฺตํ โหติ. กถํ? เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายาติ. กสฺมา? อตฺตโน หิ สีลาทีหิ เสฏฺเฐ เสวมานสฺส สีลาทโย ธมฺมา อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. สเม เสวมานสฺส อญฺญมญฺญํ สมธารเณน กุกฺกุจฺจสฺส วิโนทเนน จ ลทฺธา น ปริหายนฺติ. เอเต ปน สหายเก เสฏฺเฐ จ สเม จ อลทฺธา กุหนาทิมิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ตตฺถ จ ปฏิฆานุนยํ อนุปฺปาเทนฺโต อนวชฺชโภชี หุตฺวา อตฺถกาโม กุลปุตฺโต เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อหมฺปิ หิ เอวํ จรนฺโต อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคโตมฺหีติ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་“གྲོགས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་གྲོགས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། གང་གསུངས་པའི་གྲོགས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ལ། གྲོགས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ལ་ངེས་པར་བསྔགས་སོ། །གདོན་མི་ཟ་བར་བསྟོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “མཆོག་དང་མཉམ་པའི་གྲོགས་ལ་བསྟེན་པར་བྱ་”ཞེས་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ལ་བསྟེན་པའི་ཚེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་པ་རྣམས་འཕེལ་བ་དང་ཡངས་པ་དང་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ། །མཉམ་པ་ལ་བསྟེན་པའི་ཚེ་ཕན་ཚུན་འཛིན་པ་དང་འགྱོད་པ་བསལ་བས་ཐོབ་པ་རྣམས་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་རོ། །མཆོག་དང་མཉམ་པའི་གྲོགས་པོ་འདི་དག་མ་རྙེད་ན། ཚུལ་འཆོས་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ཏེ། ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་མཉམ་པར་བྱུང་བའི་བཟའ་བ་ཟ་ཞིང་། དེ་ལའང་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མི་སྐྱེད་པར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ཟ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས། དོན་གཉེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ནི་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པར་བྱའོ། །བདག་ཀྱང་འདི་ལྟར་སྤྱད་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའོ། ། อนวชฺชโภชิคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ཟ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔๘. ทิสฺวา [Pg.85] สุวณฺณสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา คิมฺหสมเย ทิวาเสยฺยํ อุปคโต. สนฺติเก จสฺส วณฺณทาสี โคสีตจนฺทนํ ปิสติ. ตสฺสา เอกพาหายํ เอกํ สุวณฺณวลยํ, เอกพาหายํ ทฺเว, ตานิ สงฺฆฏฺฏนฺติ อิตรํ น สงฺฆฏฺฏติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมว คณวาเส สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ ปุนปฺปุนํ ตํ ทาสึ โอโลกยมาโน จินฺเตสิ. เตน จ สมเยน สพฺพาลงฺการภูสิตา เทวี ตํ พีชยนฺตี ฐิตา โหติ. สา ‘‘วณฺณทาสิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต มญฺเญ ราชา’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ทาสึ อุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปิสิตุมารทฺธา. ตสฺสา อุโภสุ พาหาสุ อเนเก สุวณฺณวลยา, เต สงฺฆฏฺฏนฺตา มหาสทฺทํ ชนยึสุ. ราชา สุฏฺฐุตรํ นิพฺพินฺโน ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ อนุตฺตเรน สุเขน สุขิตํ นิปนฺนํ จนฺทนหตฺถา เทวี อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาลิมฺปามิ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา – ‘‘อเปหิ, มา อาลิมฺปาหี’’ติ อาห. สา ‘‘กิสฺส, มหาราชา’’ติ อาห. โส ‘‘นาหํ ราชา’’ติ. เอวเมเตสํ ตํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา อมจฺจา อุปสงฺกมึสุ. เตหิปิ มหาราชวาเทน อาลปิโต ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา’’ติ อาห. เสสํ ปฐมคาถาย วุตฺตสทิสเมว. ༤༨. «གསེར་གྱི་གདུ་བུ་མཐོང་ནས་»ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཚ་བའི་དུས་སུ་ཉིན་གུང་གཟིམ་ཁྲིལ་བཞུགས་པ་ལས། ཁོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་བྲན་མོ་ཞིག་གིས་ཙན་དན་གོ་ཤཱིརྵ་བརྡར་བཞིན་ཡོད། མོ་རང་གི་ལག་པ་གཅིག་ལ་གསེར་གྱི་གདུ་བུ་གཅིག་ལས་མེད་ཅིང་། ལག་པ་ཅིག་ཤོས་ལ་གཉིས་ཡོད་པས། གཉིས་ཡོད་པ་དེ་དག་ཕན་ཚུན་བརྡབས་ནས་སྒྲ་འབྱིན་ལ། གཅིག་པོ་དེ་ལས་སྒྲ་མི་འབྱིན་ནོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་མཐོང་ནས་«འདི་བཞིན་དུ་ཚོགས་པར་གནས་ན་གཅལ་བརྡེག་འབྱུང་ལ། གཅིག་པུར་གནས་ན་གཅལ་བརྡེག་མི་འབྱུང་ངོ་»སྙམ་དུ་བ防ན་མོ་དེ་ལ་ཡང་ཡང་བལྟས་ནས་བསམ་བློ་བཏང་ངོ་། །དེའི་ཚེ་ན་རྒྱན་ཆ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་བཙུན་མོས་ཁོང་ལ་གཡབ་མོ་བྱེད་བཞིན་ལངས་ཏེ་ཡོད། མོས་«རྒྱལ་པོའི་ཐུགས་བྲན་མོ་འདི་ལ་ཆགས་པ་ཡིན་ནམ་»སྙམ་དུ་བསམས་ནས། བྲན་མོ་དེ་ལངས་སུ་བཅུག་སྟེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཙན་དན་བརྡར་བར་བརྩམས་སོ། །མོའི་ལག་པ་གཉིས་ཀར་གསེར་གྱི་གདུ་བུ་མང་པོ་ཡོད་པས། དེ་དག་ཕན་ཚུན་བརྡབས་ནས་སྒྲ་ཆེན་པོ་གྲགས་སོ། །རྒྱལ་པོ་ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། གློ་གཡས་པ་ས་ལ་བསྟན་ནས་ཉལ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་སོ། །ཁོང་བླ་ན་མེད་པའི་བདེ་བས་ཚིམ་སྟེ་ཉལ་བའི་ཚེ། བཙུན་མོས་ལག་ཏུ་ཙན་དན་ཐོགས་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། «ལྷ་གཅིག ངས་བྱུག་པར་བགྱིའོ་»ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་«ཕར་སོང་། མ་བྱུག་ཅིག་»ཅེས་གསུངས་སོ། །མོས་«ཅིའི་ཕྱིར་ལྷ་གཅིག་»ཅེས་ཞུས་པར། ཁོང་གིས་«ང་རྒྱལ་པོ་མིན་ནོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་ཚོའི་གླེང་མོལ་ཐོས་ནས་བློན་པོ་རྣམས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། ཁོང་ཚོས་ཀྱང་«རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་»ཞེས་ཞུས་པར། ཁོང་གིས་«གྲོགས་པོ་དག ང་རྒྱལ་པོ་མིན་ནོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོར་བཤད་པ་དང་འདྲའོ། ། อยํ ปน คาถาวณฺณนา – ทิสฺวาติ โอโลเกตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ กญฺจนสฺส ‘‘วลยานี’’ติ ปาฐเสโส. สาวเสสปาโฐ หิ อยํ อตฺโถ. ปภสฺสรานีติ ปภาสนสีลานิ, ชุติมนฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อยํ ปน โยชนา – ทิสฺวา ภุชสฺมึ สุวณฺณสฺส วลยานิ ‘‘คณวาเส สติ สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་སྟེ། «མཐོང་ནས་»ཞེས་པ་ནི་བལྟས་ནས་སོ། །«གསེར་གྱི་»ཞེས་པ་ནི་བཙོ་མ་གསེར་གྱི་སྟེ། «གདུ་བུ་རྣམས་»ཞེས་པའི་ཚིག་ལྷག་མ་བསྣན་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་ཚིག་མ་ཚང་བའི་དོན་ཏོ། །«འོད་གསལ་བ་»ཞེས་པ་ནི་འོད་འཕྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན། གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་ལ་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། །འདིའི་སྦྱོར་བ་ནི། ལག་པ་ལ་གསེར་གྱི་གདུ་བུ་རྣམས་མཐོང་ནས། «ཚོགས་པར་གནས་ན་གཅལ་བརྡེག་འབྱུང་ལ། གཅིག་པུར་གནས་ན་གཅལ་བརྡེག་མི་འབྱུང་ངོ་»སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། สุวณฺณวลยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. གསེར་གྱི་གདུ་བུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔๙. เอวํ ทุติเยนาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘เทวึ คเหตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘น, มหาราช, อราชกํ รชฺชํ อมฺเหหิ สกฺกา รกฺขิตุํ, สามนฺตราชาโน อาคมฺม วิลุมฺปิสฺสนฺติ, ยาว เอกปุตฺโตปิ อุปฺปชฺชติ, ตาว อาคเมหี’’ติ สญฺญาเปสุํ. มุทุจิตฺโต ราชา [Pg.86] อธิวาเสสิ. อถ เทวี คพฺภํ คณฺหิ. ราชา ปุนปิ เต อาณาเปสิ – ‘‘เทวี คพฺภินี, ปุตฺตํ ชาตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘ทุชฺชานํ, มหาราช, เอตํ เทวี ปุตฺตํ วา วิชายิสฺสติ ธีตรํ วา, วิชายนกาลํ ตาว อาคเมหี’’ติ ปุนปิ สญฺญาเปสุํ. อถ สา ปุตฺตํ วิชายิ. ตทาปิ ราชา ตเถว อมจฺเจ อาณาเปสิ. อมจฺจา ปุนปิ ราชานํ ‘‘อาคเมหิ, มหาราช, ยาว, ปฏิพโล โหตี’’ติ พหูหิ การเณหิ สญฺญาเปสุํ. ตโต กุมาเร ปฏิพเล ชาเต อมจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘ปฏิพโล อยํ, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา ปฏิปชฺชถา’’ติ อมจฺจานํ โอกาสํ อทตฺวา อนฺตราปณา กาสายวตฺถาทโย สพฺพปริกฺขาเร อาหราเปตฺวา อนฺเตปุเร เอว ปพฺพชิตฺวา มหาชนโก วิย นิกฺขมิ. สพฺพปริชโน นานปฺปการกํ ปริเทวมาโน ราชานํ อนุพนฺธิ. ༤༩. «དེ་ལྟར་གཉིས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་»ཅེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་སྐུ་ན་ཆུང་ངུའི་དུས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་དེ། བློན་པོ་རྣམས་ལ་«བཙུན་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག ང་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ་»ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་«རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། རྒྱལ་པོ་མེད་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་ངེད་ཅག་གིས་སྐྱོང་མི་ཐུབ་སྟེ། མཐའ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་འོངས་ནས་འཕྲོག་བཅོམ་བྱེད་པར་འགྱུར་བས། ཉིད་ལ་སྲས་གཅིག་མ་འཁྲུངས་ཀྱི་བར་དུ་བཞུགས་པར་གསོལ་»ཞེས་གསོལ་ཏོ། །ཐུགས་རྒྱུད་འཇམ་པའི་རྒྱལ་པོས་དེ་བཞིན་དུ་བཟོད་པར་བཞེས་སོ། །དེ་ནས་བཙུན་མོ་ལ་མངལ་ཆགས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ཡང་བློན་པོ་རྣམས་ལ་«བཙུན་མོ་ལ་མངལ་ཆགས་ཡོད་པས། སྲས་སྐྱེས་པ་ན་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག ང་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ་»ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་«རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བཙུན་མོ་ལ་སྲས་ཕོ་སྐྱེ་འམ་མོ་སྐྱེ་བ་ནི་ཤེས་དཀའ་བས། བཙུན་མོས་སྲས་མ་བཙས་ཀྱི་བར་དུ་བཞུགས་པར་གསོལ་»ཞེས་ཡང་བསྐྱར་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་མོས་སྲས་ཤིག་བཙས་སོ། །དེའི་ཚེ་ནའང་རྒྱལ་པོས་སྔར་བཞིན་བློན་པོ་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་རྒྱལ་པོ་ལ་«རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྲས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་ཐུབ་པའི་བར་དུ་བཞུགས་པར་གསོལ་»ཞེས་རྒྱུ་མཚན་མང་པོའི་སྒོ་ནས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་སྲས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་ཐུབ་པར་གྱུར་པ་ན། བློན་པོ་རྣམས་བསྡུས་ཏེ། «ཁོང་གིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་ཐུབ་པར་གྱུར་པས། ཁོང་ལ་དབང་བསྐུར་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག་»ཅེས་གསུངས་ནས། བློན་པོ་རྣམས་ལ་ལན་འདེབས་པའི་གོ་སྐབས་མ་བྱིན་པར། ཚོང་ཁྲོམ་ནས་ངུར་སྨྲིག་གི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ལེན་དུ་བཅུག་སྟེ། ཕོ་བྲང་གི་ནང་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རྒྱལ་པོ་མ་ཧཱ་ཛ་ན་ཀ་བཞིན་དུ་ཕྱིར་གཤེགས་སོ། །འཁོར་འབངས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་ཅིང་ངུ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་སོ། ། ราชา ยาว อตฺตโน รชฺชสีมา, ตาว คนฺตฺวา กตฺตรทณฺเฑน เลขํ กตฺวา ‘‘อยํ เลขา นาติกฺกมิตพฺพา’’ติ อาห. มหาชโน เลขาย สีสํ กตฺวา, ภูมิยํ นิปนฺโน ปริเทวมาโน ‘‘ตุยฺหํ ทานิ, ตาต, รญฺโญ อาณา, กึ กริสฺสตี’’ติ กุมารํ เลขํ อติกฺกมาเปสิ. กุมาโร ‘‘ตาต, ตาตา’’ติ ธาวิตฺวา ราชานํ สมฺปาปุณิ. ราชา กุมารํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มหาชนํ ปริหรนฺโต รชฺชํ กาเรสึ, กึ ทานิ เอกํ ทารกํ ปริหริตุํ น สกฺขิสฺส’’นฺติ กุมารํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, ตตฺถ ปุพฺพปจฺเจกพุทฺเธหิ วสิตปณฺณสาลํ ทิสฺวา วาสํ กปฺเปสิ สทฺธึ ปุตฺเตน. ตโต กุมาโร วรสยนาทีสุ กตปริจโย ติณสนฺถารเก วา รชฺชุมญฺจเก วา สยมาโน โรทติ. สีตวาตาทีหิ ผุฏฺโฐ สมาโน ‘‘สีตํ, ตาต, อุณฺหํ, ตาต, มกฺขิกา, ตาต, ขาทนฺติ, ฉาโตมฺหิ, ตาต, ปิปาสิโตมฺหิ, ตาตา’’ติ วทติ. ราชา ตํ สญฺญาเปนฺโตเยว รตฺตึ วีตินาเมติ. ทิวาปิสฺส ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ อุปนาเมติ, ตํ โหติ มิสฺสกภตฺตํ กงฺคุวรกมุคฺคาทิพหุลํ. กุมาโร อจฺฉาเทนฺตมฺปิ ตํ ชิฆจฺฉาวเสน ภุญฺชมาโน กติปาเหเนว อุณฺเห ฐปิตปทุมํ วิย มิลายิ. ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปน ปฏิสงฺขานพเลน นิพฺพิกาโรเยว ภุญฺชติ. རྒྱལ་པོ་རང་གི་མངའ་རིས་ཀྱི་ས་མཚམས་ཀྱི་བར་དུ་གཤེགས་ནས། ཕྱག་མཁར་གྱིས་ས་ལ་ཐིག་ཅིག་བྲིས་ཏེ། «ཐིག་འདི་ལས་བརྒལ་བར་མི་བྱའོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ཐིག་མཚམས་དེར་མགོ་བོ་བཏུགས་ཏེ། ས་ལ་ཉལ་ནས་ངུ་བཞིན་དུ་«ཡབ་གཅིག ད་ནི་ཉིད་ཀྱི་བཀའ་ལུང་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ་ནུས་»ཞེས་རྒྱལ་སྲས་ཐིག་མཚམས་དེ་ལས་བརྒལ་དུ་བཅུག་གོ །རྒྱལ་སྲས་ཀྱིས་«ཡབ། ཡབ་»ཅེས་བོས་ནས་རྒྱུགས་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་སར་སླེབས་སོ། །རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲས་མཐོང་ནས། «ངས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འདི་དག་བསྐྱངས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་པ་ཡིན་ན། ད་ལྟ་བྱིས་པ་གཅིག་པུ་འདི་སྐྱོང་མི་ཐུབ་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད་»སྙམ་དུ་བསམས་ནས། རྒྱལ་སྲས་ཁྲིད་དེ་ནགས་ཚལ་དུ་ཞུགས་སོ། །དེར་སྔོན་གྱི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བཞུགས་མྱོང་བའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་ཞིག་མཐོང་ནས། སྲས་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་བཅས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་སྲས་ནི་སྔར་མལ་ཆ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་གོམས་པས། རྩྭ་གདན་ནམ་ཐག་པའི་ཁྲི་ཆུང་གི་སྟེང་དུ་ཉལ་བའི་ཚེ་ངུ་བར་བྱེད་དོ། །ལྷགས་པ་གྲང་མོ་ལ་སོགས་པས་རེག་པ་ན། «ཡབ། གྲང་ངོ་། །ཡབ། ཚ་འོ། །ཡབ། སྦྲང་བུས་ཟའོ། །ཡབ། ལྟོགས་སོ། །ཡབ། སྐོམ་མོ་»ཞེས་སྨྲའོ། །རྒྱལ་པོས་ཁོང་ལ་སེམས་གསོ་གཏོང་བཞིན་དུ་མཚན་མོ་འདའ་བར་བྱེད་དོ། །ཉིན་མོའང་བསོད་སྙོམས་བསླངས་ནས་ཁོང་ལ་ཟས་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། ཟས་དེ་ནི་ཁྲེ་དང་། སྲན་ชུང་། མོན་སྲན་སོགས་མང་པོ་འདྲེས་པའི་ཟས་ངན་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ། །རྒྱལ་སྲས་ཀྱིས་ཟས་དེ་ལ་ཡིད་མི་ཚིམ་ཡང་། བཀྲེས་པའི་དབང་གིས་ཟོས་པས། ཉིན་ཤས་ནང་ཚ་བའི་ཁྲོད་དུ་བཞག་པའི་པདྨ་བཞིན་དུ་རྙིངས་པར་གྱུར་ཏོ། །འོན་ཀྱང་རང་སངས་རྒྱས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་རྣམ་འགྱུར་མེད་པར་བཞེས་སོ། ། ตโต โส กุมารํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘นครสฺมึ, ตาต, ปณีตาหาโร ลพฺภติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. กุมาโร ‘‘อาม, ตาตา’’ติ อาห. ตโต นํ ปุรกฺขตฺวา อาคตมคฺเคเนว นิวตฺติ. กุมารมาตาปิ เทวี [Pg.87] ‘‘น ทานิ ราชา กุมารํ คเหตฺวา อรญฺเญ จิรํ วสิสฺสติ, กติปาเหเนว นิวตฺติสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺญา กตฺตรทณฺเฑน ลิขิตฏฺฐาเนเยว วตึ การาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตโต ราชา ตสฺสา วติยา อวิทูเร ฐตฺวา ‘‘เอตฺถ เต, ตาต, มาตา นิสินฺนา, คจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. ยาว จ โส ตํ ฐานํ ปาปุณาติ, ตาว อุทิกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ‘‘มา เหว นํ โกจิ วิเหเฐยฺยา’’ติ. กุมาโร มาตุ สนฺติกํ ธาวนฺโต อคมาสิ. อารกฺขกปุริสา จ นํ ทิสฺวา เทวิยา อาโรเจสุํ. เทวี วีสตินาฏกิตฺถิสหสฺสปริวุตา คนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ, รญฺโญ จ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. อถ ‘‘ปจฺฉโต อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. ราชาปิ ตาวเทว สกวสตึ อคมาสิ. มนุสฺสา ราชานํ อทิสฺวา นิวตฺตึสุ. ตโต เทวี นิราสาว หุตฺวา, ปุตฺตํ คเหตฺวา, นครํ คนฺตฺวา, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. ราชาปิ อตฺตโน วสตึ ปตฺวา, ตตฺถ นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – དེ་ནས་ཁོང་གིས་རྒྱལ་སྲས་ལ་སེམས་གསོ་གཏོང་བཞིན་དུ་«སྲས་གཅིག གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཟས་ཞིམ་པོ་ཐོབ་པས། དེར་འགྲོའོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། །རྒྱལ་སྲས་ཀྱིས་«ལགས་སོ། །ཡབ་»ཅེས་ཞུས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་སྔོན་ལ་བཏང་སྟེ་འོངས་པའི་ལམ་དེ་ཉིད་ནས་ཕྱིར་ལོག་གོ །རྒྱལ་སྲས་ཀྱི་ཡུམ་བཙུན་མོས་ཀྱང་«ད་ནི་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲས་ཁྲིད་ནས་ནགས་སུ་ཡུན་རིང་མི་བཞུགས་ཏེ། ཉིན་ཤས་ནང་ཕྱིར་ལོག་པར་འགྱུར་རོ་»སྙམ་དུ་བསམས་ནས། རྒྱལ་པོས་ཕྱག་མཁར་གྱིས་ཐིག་བྲིས་པའི་ས་ཆ་དེ་ཉིད་དུ་ར་བ་བསྐོར་ནས་གནས་བཅས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་ར་བ་དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་བཞུགས་ཏེ། «སྲས་གཅིག འདི་ན་ཁྱོད་ཀྱི་མ་མ་བཞུགས་ཡོད་པས་སོང་ཞིག་»ཅེས་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གིས་བྱིས་པ་དེ་ས་ཆ་དེར་མ་སླེབས་ཀྱི་བར་དུ་«སུས་ཀྱང་ཁོང་ལ་གནོད་པ་མ་བྱེད་ཅིག་»སྙམ་དུ་བསམས་ནས་གཟིགས་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ། །རྒྱལ་སྲས་ནི་ཡུམ་གྱི་གམ་དུ་རྒྱུགས་ཏེ་སོང་ངོ་། །སྲུང་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་མཐོང་ནས་བཙུན་མོ་ལ་བརྗོད་དོ། །བཙུན་མོ་ནི་ཟློས་གར་མ་ཉིས་ཁྲིས་བསྐོར་ཏེ་འོངས་ནས་ཁོང་བསུས་ཤིང་། རྒྱལ་པོའི་གནས་ཚུལ་དྲིས་སོ། །དེ་ནས་«རྒྱལ་པོ་རྒྱབ་ནས་ཕེབས་ཀྱིན་འདུག་»ཅེས་ཐོས་ནས་མི་རྣམས་བཏང་ངོ་། །རྒྱལ་པོའང་དེ་མ་ཐག་རང་གི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་མ་མཐོང་བར་ཕྱིར་ལོག་གོ །དེ་ནས་བཙུན་མོ་རེ་བ་ཟད་དེ། སྲས་ཁྲིད་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་སྟེ་ཁོང་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་རོ། །རྒྱལ་པོའང་རང་གི་གནས་སུ་ཕེབས་ནས། དེར་བཞུགས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཤིང་མཉྫཱུ་ཥ་ཀའི་དྲུང་དུ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา; เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «དེ་ལྟར་གཉིས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ན། །ངག་གི་སྨྲ་བརྗོད་ཆགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །མ་འོངས་འཇིགས་པ་འདི་ལ་ལེགས་བལྟས་ནས། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །»ཞེས་སོ། ། สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยฺวายํ เอเตน ทุติเยน กุมาเรน สีตุณฺหาทีนิ นิเวเทนฺเตน สหวาเสน ตํ สญฺญาเปนฺตสฺส มม วาจาภิลาโป, ตสฺมึ สิเนหวเสน อภิสชฺชนา จ ชาตา, สเจ อหํ อิมํ น ปริจฺจชามิ, ตโต อายติมฺปิ เหสฺสติ ยเถว อิทานิ; เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา. อุภยมฺปิ เจตํ อนฺตรายกรํ วิเสสาธิคมสฺสาติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ตํ ฉฑฺเฑตฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། །འདིའི་དགོངས་པ་ནི། གཉིས་པ་སྟེ་རྒྱལ་སྲས་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་ཤིང་། ཁོང་གིས་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པའི་ཚེ། ཁོང་ལ་སེམས་གསོ་གཏོང་བའི་ངའི་ངག་གི་སྨྲ་བརྗོད་དང་། ཁོང་ལ་བརྩེ་དུང་གི་དབང་གིས་ཆགས་པ་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི། གལ་ཏེ་ངས་འདི་མ་སྤངས་ན། མ་འོངས་པར་ཡང་ད་ལྟ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གཉིས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་ན་ངག་གི་སྨྲ་བརྗོད་དམ་ཆགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་གཉིས་ཀ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཡིན་པས། མ་འོངས་པའི་འཇིགས་པ་འདི་ལ་བལྟས་ནས། དེ་སྤངས་ཏེ་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། อายติภยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. མ་འོངས་པའི་འཇིགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕๐. กามา หิ จิตฺราติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร เสฏฺฐิปุตฺโต ทหโรว เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิ. ตสฺส ติณฺณํ อุตูนํ ตโย ปาสาทา โหนฺติ[Pg.88]. โส ตตฺถ สพฺพสมฺปตฺตีหิ เทวกุมาโร วิย ปริจาเรติ. โส ทหโรว สมาโน ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร ยาจิ. เต นํ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. ปุนปิ นํ มาตาปิตโร ‘‘ตฺวํ, ตาต, สุขุมาโล, ทุกฺกรา ปพฺพชฺชา, ขุรธาราย อุปริ จงฺกมนสทิสา’’ติ นานปฺปกาเรหิ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. เต จินฺเตสุํ ‘‘สจายํ ปพฺพชติ, อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหติ. สเจ นํ นิวาเรม, เอตสฺส โทมนสฺสํ โหติ. อปิจ อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหตุ, มา จ เอตสฺสา’’ติ อนุชานึสุ. ตโต โส สพฺพปริชนํ ปริเทวมานํ อนาทิยิตฺวา อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิ. ตสฺส อุฬารเสนาสนํ น ปาปุณาติ, มญฺจเก ตฏฺฏิกํ ปตฺถริตฺวา สยิ. โส วรสยเน กตปริจโย สพฺพรตฺตึ อติทุกฺขิโต อโหสิ. ปภาเตปิ สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, ปตฺตจีวรมาทาย ปจฺเจกพุทฺเธหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺถ วุฑฺฒา อคฺคาสนญฺจ อคฺคปิณฺฑญฺจ ลภนฺติ, นวกา ยํกิญฺจิเทว อาสนํ ลูขโภชนญฺจ. โส เตน ลูขโภชเนนาปิ อติทุกฺขิโต อโหสิ. โส กติปาหํเยว กิโส ทุพฺพณฺโณ หุตฺวา นิพฺพิชฺชิ ยถา ตํ อปริปากคเต สมณธมฺเม. ตโต มาตาปิตูนํ ทูตํ เปเสตฺวา อุปฺปพฺพชิ. โส กติปาหํเยว พลํ คเหตฺวา ปุนปิ ปพฺพชิตุกาโม อโหสิ. ตโต เตเนว กเมน ปพฺพชิตฺวา ปุนปิ อุปฺปพฺพชิตฺวา ตติยวาเร ปพฺพชิตฺวา สมฺมา ปฏิปนฺโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ วตฺวา ปุน ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมเมว พฺยากรณคาถํ อภาสิ – ༥༠. «འདོད་པ་རྣམས་ནི་སྣ་ཚོགས་»ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་ཞིག་སྐུ་ན་ཆུང་ངུའི་དུས་ནས་ཁྱིམ་བདག་གི་གོ་འཕང་ཐོབ་བོ། །ཁོང་ལ་དུས་བཞི་གསུམ་དང་མཐུན་པའི་ཕོ་བྲང་གསུམ་ཡོད། ཁོང་གིས་དེར་ལྷའི་བུ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ལ་རོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཁོང་སྐུ་ན་ཆུང་ངུ་ཡིན་ཡང་«ང་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ་»ཞེས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་གསོལ་ཏོ། །དེ་དག་གིས་ཁོང་བཀག་གོ །ཁོང་གིས་དེ་བཞིན་དུ་ནན་གྱིས་ཞུས་སོ། །ཡང་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་«སྲས་གཅིག ཁྱོད་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་ཤིང་འཇམ་པས། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་སྟེ། སྤུ་གྲིའི་སོ་ཁར་འཆག་པ་དང་འདྲའོ་»ཞེས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བཀག་གོ །ཁོང་གིས་དེ་བཞིན་དུ་ནན་གྱིས་ཞུས་སོ། །དེ་དག་གིས་«གལ་ཏེ་འདི་རབ་ཏུ་བྱུང་ན། བདག་ཅག་ལ་ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། གལ་ཏེ་འདི་བཀག་ན། འདི་ལ་ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས། བདག་ཅག་ལ་ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཀྱང་། འདི་ལ་ནི་མ་སྐྱེ་ཅིག་»སྙམ་དུ་བསམས་ནས་གནང་བ་བྱིན་ནོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་འཁོར་འབངས་ཐམས་ཅད་ངུ་བཞིན་པ་ལ་མ་བལྟས་པར། དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་སོང་སྟེ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །ཁོང་ལ་མལ་ཆ་བཟང་པོ་མ་ཐོབ་པས། ཁྲི་ཆུང་གི་སྟེང་དུ་རྩྭ་གདན་བཏིང་ནས་ཉལ་ལོ། །ཁོང་ནི་སྔར་མལ་ཆ་བཟང་པོ་ལ་གོམས་པས། མཚན་མོ་གང་པོར་ཤིན་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བར་གྱུར་ཏོ། །ནངས་པར་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་ནས། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཐོགས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་སོ། །དེར་གནས་བརྟན་རྣམས་ལ་གདན་མཆོག་དང་བསོད་སྙོམས་ཕུལ་བ་ཐོབ་ལ། གསར་བུ་རྣམས་ལ་ནི་གདན་གང་བྱུང་དང་ཟས་རྩུབ་མོ་ཐོབ་བོ། །ཁོང་ནི་ཟས་རྩུབ་མོ་དེས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་ཉིན་ཤས་ནང་ལུས་སྐེམ་ཞིང་མདོག་ཉམས་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་མ་སྨིན་པའི་ཕྱིར་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་ཉལ་ལོ། །དེ་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྲིན་བཏང་ནས་ཕྱིར་ཁྱིམ་དུ་བབས་སོ། །ཁོང་ཉིན་ཤས་ནང་སྟོབས་སྐྱེས་ཏེ། ཡང་བསྐྱར་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་དོ། །དེ་ལྟར་རིམ་པ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་ཕྱིར་ཁྱིམ་དུ་བབས་པ་ལས། ཐེངས་གསུམ་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཡང་དག་པར་བསྒྲུབས་ཏེ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཤིང་། ཡང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ། ། ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ; อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «འདོད་པ་རྣམས་ནི་སྣ་ཚོགས་ཡིད་འོང་ཞིམ། །རྣམ་པ་མང་པོས་སེམས་ནི་དཀྲུག་པར་བྱེད། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཉེས་དམིགས་ལེགས་མཐོང་ནས། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །»ཞེས་སོ། ། ตตฺถ กามาติ ทฺเว กามา วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. ตตฺถ วตฺถุกามา มนาปิยรูปาทโย ธมฺมา, กิเลสกามา ฉนฺทาทโย สพฺเพปิ ราคปฺปเภทา. อิธ ปน วตฺถุกามา อธิปฺเปตา. รูปาทิอเนกปฺปการวเสน จิตฺรา. โลกสฺสาทวเสน มธุรา. พาลปุถุชฺชนานํ มนํ รเมนฺตีติ มโนรมา. วิรูปรูเปนาติ วิรูเปน รูเปน, อเนกวิเธน สภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. เต หิ รูปาทิวเสน จิตฺรา, รูปาทีสุปิ นีลาทิวเสน วิวิธรูปา. เอวํ เตน วิรูปรูเปน ตถา ตถา อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา [Pg.89] มเถนฺติ จิตฺตํ ปพฺพชฺชาย อภิรมิตุํ น เทนฺตีติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ ทฺวีหิ ตีหิ วา ปเทหิ โยเชตฺวา ปุริมคาถาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེ་ལ་“འདོད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་སྟེ་འདོད་པ་གཉིས་ཡོད། དེ་ལ་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་ལ། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡིན། འོན་ཀྱང་འདིར་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་བྱའོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་“སྣ་ཚོགས་པ་”ཡིན། འཇིག་རྟེན་གྱིས་རོ་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་“མངར་བ་”ཡིན། བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་“ཡིད་དུ་འོང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །“རྣམ་པ་མི་འདྲ་བའི་གཟུགས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བའི་གཟུགས་ཏེ། རང་བཞིན་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པས་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། དེ་དག་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྣ་ཚོགས་པ་ཡིན་ལ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་ཡོད། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བའི་གཟུགས་དེས་དེ་དང་དེའི་རོ་མྱོང་བ་བསྟན་ནས་སེམས་དཀྲུག་པར་བྱེད་ཅིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་མི་སྟེར་བའོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །མཇུག་བསྡུ་བའང་ཚིག་གཉིས་སམ་གསུམ་སྦྱར་ནས་སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། กามคาถาวณฺณนา สมตฺตา. འདོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕๑. อีตี จาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร รญฺโญ คณฺโฑ อุทปาทิ. พาฬฺหา เวทนา วตฺตนฺติ. เวชฺชา ‘‘สตฺถกมฺเมน วินา ผาสุ น โหตี’’ติ ภณนฺติ. ราชา เตสํ อภยํ ทตฺวา สตฺถกมฺมํ การาเปสิ. เต ผาเลตฺวา, ปุพฺพโลหิตํ นีหริตฺวา, นิพฺเพทนํ กตฺวา, วณํ ปฏฺเฏน พนฺธึสุ, อาหาราจาเรสุ จ นํ สมฺมา โอวทึสุ. ราชา ลูขโภชเนน กิสสรีโร อโหสิ, คณฺโฑ จสฺส มิลายิ. โส ผาสุกสญฺญี หุตฺวา สินิทฺธาหารํ ภุญฺชิ. เตน จ สญฺชาตพโล วิสเย ปฏิเสวิ. ตสฺส คณฺโฑ ปุน ปุริมสภาวเมว สมฺปาปุณิ. เอวํ ยาว ติกฺขตฺตุํ สตฺถกมฺมํ การาเปตฺวา, เวชฺเชหิ ปริวชฺชิโต นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, สตฺตหิ วสฺเสหิ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. ༥༡. “གནོད་པ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་ལྷ་ལྡན་གྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་འབྲུམ་བུ་ཞིག་བྱུང་སྟེ། ཟུག་རྔུ་དྲག་པོ་སྐྱེས་སོ། །སྨན་པ་རྣམས་ཀྱིས་“གཤགས་བཅོས་མ་བྱས་ན་བདེ་བར་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་དག་ལ་མི་འཇིགས་པ་བྱིན་ནས་གཤགས་བཅོས་བྱེད་དུ་བཅུག་གོ། །དེ་དག་གིས་གཤགས་ཏེ་རྣག་ཁྲག་ཕྱིར་བཏོན་ནས་ཟུག་རྔུ་མེད་པར་བྱས་ཏེ། རྨ་ཁ་རས་ཀྱིས་བསྡམས་ཤིང་། ཟས་དང་སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྐོར་ལ་ལེགས་པར་གདམས་ངག་བྱིན་ནོ། །རྒྱལ་པོ་ནི་ཟས་རྩུབ་མོ་བསྟེན་པས་ལུས་རིད་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཁོང་གི་འབྲུམ་བུ་ནི་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་རང་ཉིད་བདེ་བར་སྙམ་ནས་ཟས་བཅུད་ཅན་བཟས་ཤིང་། སྟོབས་སྐྱེས་པ་དང་འདོད་པའི་ཡུལ་ལ་ལོངས་སྤྱད་དོ། །དེས་ཁོང་གི་འབྲུམ་བུ་སླར་ཡང་སྔར་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་གཤགས་བཅོས་བྱེད་དུ་བཅུག་ཀྱང་། སྨན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྤངས་པར་གྱུར་པས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ནགས་ཚལ་དུ་ཞུགས་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། ལོ་བདུན་གྱིས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ནས། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ངོགས་སུ་གཤེགས་སོ། ། ‘‘อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ; เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “གནོད་པ་འབྲུམ་བུ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་། །ནད་དང་ཟུག་རྔུ་འཇིགས་པ་འདི་ཉིད་དེ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་འཇིགས་མཐོང་ནས། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาปิ เอเต อเนกพฺยสนาวหฏฺเฐน ทฬฺหสนฺนิปาตฏฺเฐน จ อีติ. คณฺโฑปิ อสุจึ ปคฺฆรติ, อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺโน โหติ. ตสฺมา เอเต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺนภาวโต จ คณฺโฑ. อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว; อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ; อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราชทณฺฑาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาเปเต อวิทิตนิพฺพานตฺถาวหเหตุตาย สพฺพุปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทโว. ยสฺมา ปเนเต กิเลสาตุรภาวํ ชเนนฺตา สีลสงฺขาตมาโรคฺยํ, โลลุปฺปํ วา [Pg.90] อุปฺปาเทนฺตา ปากติกเมว อาโรคฺยํ วิลุมฺปนฺติ, ตสฺมา อิมินา อาโรคฺยวิลุมฺปนฏฺเฐเนว โรโค. อพฺภนฺตรมนุปฺปวิฏฺฐฏฺเฐน ปน อนฺโตตุทกฏฺเฐน ทุนฺนิหรณียฏฺเฐน จ สลฺลํ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหนโต ภยํ. เม เอตนฺติ เมตํ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེ་ལ་“འོང་བས་ན་གནོད་པ་”སྟེ། འདི་ནི་གློ་བུར་དུ་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་ཀྱང་ཕུང་ཀྲོལ་དུ་མ་འདྲེན་པའི་དོན་དང་། དམ་པོར་འདུ་བའི་དོན་གྱིས་ན་“གནོད་པ་”ཡིན། འབྲུམ་བུ་ལས་ཀྱང་མི་གཙང་བ་འཛག་ཅིང་། སྐྲངས་ཤིང་སྨིན་ནས་འགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཇིག་པས་སྐྲངས་ཤིང་སྨིན་ནས་འགས་པའི་ཕྱིར་ན་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ནི་“འབྲུམ་བུ་”ཡིན། “ཉེ་བར་འཚེ་བས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་”སྟེ། དོན་མེད་པ་བསྐྱེད་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནོན་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་ཀྱང་མྱང་འདས་ཀྱི་དོན་མ་རྟོགས་པར་ཕུང་ཀྲོལ་འདྲེན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན་“ཉེ་བར་འཚེ་བ་”ཡིན། གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་གིས་ནད་པའི་རང་བཞིན་བསྐྱེད་དེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བརྗོད་པའི་ནད་མེད་པ་དང་། ཡང་ན་བརྣབ་སེམས་བསྐྱེད་ནས་རང་བཞིན་གྱི་ནད་མེད་པ་འཕྲོག་པར་བྱེད་པ་དེའི་ཕྱིར། ནད་མེད་པ་འཕྲོག་པའི་དོན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ན་“ནད་”ཅེས་བྱའོ། །ནང་དུ་ཞུགས་པའི་དོན་དང་། ནང་དུ་གཟུག་པའི་དོན་དང་། ཕྱིར་དབྱུང་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ན་“ཟུག་རྔུ་”ཡིན། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་འཇིགས་པ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ན་“འཇིགས་པ་”ཡིན། “ང་ལ་འདི་”ཞེས་པ་ནི་“འདི་ཉིད་”དོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །མཇུག་བསྡུ་བ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อีติคาถาวณฺณนา สมตฺตา. གནོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕๒. สีตญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร สีตาลุกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรญฺญกุฏิกาย วิหรติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีเต สีตํ, อุณฺเห อุณฺหเมว จ โหติ อพฺโภกาสตฺตา ปเทสสฺส. โคจรคาเม ภิกฺขา ยาวทตฺถาย น ลพฺภติ. ปิวนกปานียมฺปิ ทุลฺลภํ, วาตาตปฑํสสรีสปาปิ พาเธนฺติ. ตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิโต อฑฺฒโยชนมตฺเต สมฺปนฺโน ปเทโส, ตตฺถ สพฺเพปิ เอเต ปริสฺสยา นตฺถิ. ยํนูนาหํ ตตฺถ คจฺเฉยฺยํ; ผาสุกํ วิหรนฺเตน สกฺกา วิเสสํ อธิคนฺตุ’’นฺติ. ตสฺส ปุน อโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม น ปจฺจยวสิกา โหนฺติ, เอวรูปญฺจ จิตฺตํ วเส วตฺเตนฺติ, น จิตฺตสฺส วเส วตฺเตนฺติ, นาหํ คมิสฺสามี’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา น อคมาสิ. เอวํ ยาวตติยกํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิวตฺเตสิ. ตโต ตตฺเถว สตฺต วสฺสานิ วสิตฺวา, สมฺมา ปฏิปชฺชมาโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. ༥༢. “གྲང་བ་དང་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་ལྷ་ལྡན་དུ་སཱི་ཏཱ་ལུ་ཀ་བྲཧྨ་དཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་བྱུང་ངོ་། །ཁོང་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ནགས་ཚལ་གྱི་སྤྱིལ་བུ་ཞིག་ཏུ་བཞུགས་སོ། །ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་བར་སྣང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར། གྲང་བའི་དུས་སུ་གྲང་བ་དང་། ཚ་བའི་དུས་སུ་ཚ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ། །གོ་ཅ་ར་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱང་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཞིན་མ་རྙེད་དོ། །བཏུང་བའི་ཆུ་ཡང་རྙེད་པར་དཀའ་ཞིང་། རླུང་དང་ཉི་མ་དང་སྦྲང་བུ་དང་སྦྲུལ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གནོད་པར་བྱས་སོ། །ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་ཏེ། “འདི་ནས་དཔག་ཚད་ཕྱེད་ཀྱི་ས་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཡོད་དེ། དེར་ཉེ་བར་འཚེ་བ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་མེད། བདག་དེར་སོང་ན་ཅི་མ་རུང་། བདེ་བར་གནས་པས་ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་ཐོབ་པར་ནུས་སོ་”སྙམ་མོ། །ཁོང་ལ་སླར་ཡང་འདི་སྙམ་དུ་“རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་དབང་དུ་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་འདྲའི་སེམས་ནི་རང་གི་དབང་དུ་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། སེམས་ཀྱི་དབང་དུ་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པས། བདག་མི་འགྲོའོ་”ཞེས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་མ་གཤེགས་སོ། །དེ་ལྟར་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་བཟློག་པར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་ས་ཕྱོགས་དེ་ཉིད་དུ་ལོ་བདུན་གྱི་བར་དུ་བཞུགས་ཏེ། ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ནས། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ངོགས་སུ་གཤེགས་སོ། ། ‘‘สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ; สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “གྲང་བ་ཚ་བ་བཀྲེས་དང་སྐོམ་པ་དང་། །རླུང་དང་ཉི་མ་སྦྲང་བུ་སྦྲུལ་རྣམས་དང་། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་བྱས་ནས། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ สีตญฺจาติ สีตํ นาม ทุวิธํ อพฺภนฺตรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ, พาหิรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ; ตถา อุณฺหํ. ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สริตฺวา คจฺฉนฺติ. เสสํ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེ་ལ་“གྲང་བ་དང་”ཞེས་པ་ནི་གྲང་བ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ནང་གི་འབྱུང་བ་འཁྲུགས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཕྱིའི་འབྱུང་བ་འཁྲུགས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའོ། །ཚ་བའང་དེ་བཞིན་ནོ། །“སྦྲང་བུ་”ནི་སྦྲང་བུ་སེར་སྐྱའོ། །“སྦྲུལ་”ནི་ལུས་རིང་པོ་ལྟོ་བས་འགྲོ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །མཇུག་བསྡུ་བའང་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། สีตาลุกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. གྲང་ཤོར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕๓. นาโควาติ [Pg.91] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา กาลกโต นิรเย วีสติ เอว วสฺสานิ ปจฺจิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส หตฺถิโยนิยํ อุปฺปชฺชิตฺวา สญฺชาตกฺขนฺโธ ปทุมวณฺณสกลสรีโร อุฬาโร ยูถปติ มหานาโค อโหสิ. ตสฺส โอภคฺโคภคฺคํ สาขาภงฺคํ หตฺถิฉาปาว ขาทนฺติ. โอคาเหปิ นํ หตฺถินิโย กทฺทเมน ลิมฺปนฺติ, สพฺพํ ปาลิเลยฺยกนาคสฺเสว อโหสิ. โส ยูถา นิพฺพิชฺชิตฺวา ปกฺกมิ. ตโต นํ ปทานุสาเรน ยูถํ อนุพนฺธิ. เอวํ ยาวตติยํ ปกฺกนฺโต อนุพทฺโธว. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ มยฺหํ นตฺตโก พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรติ, ยํนูนาหํ อตฺตโน ปุริมชาติยา อุยฺยานํ คจฺเฉยฺยํ, ตตฺร มํ โส รกฺขิสฺสตี’’ติ. ตโต รตฺตึ นิทฺทาวสํ คเต ยูเถ ยูถํ ปหาย ตเมว อุยฺยานํ ปาวิสิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘หตฺถึ คเหสฺสามี’’ติ เสนาย ปริวาเรสิ. หตฺถี ราชานํ เอว อภิมุโข คจฺฉติ. ราชา ‘‘มํ อภิมุโข เอตี’’ติ ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต หตฺถี ‘‘วิชฺเฌยฺยาปิ มํ เอโส’’ติ มานุสิกาย วาจาย ‘‘พฺรหฺมทตฺต, มา มํ วิชฺฌ, อหํ เต อยฺยโก’’ติ อาห. ราชา ‘‘กึ ภณสี’’ติ สพฺพํ ปุจฺฉิ. หตฺถีปิ รชฺเช จ นรเก จ หตฺถิโยนิยญฺจ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สุนฺทรํ, มา ภายิ, มา จ กญฺจิ ภึสาเปหี’’ติ หตฺถิโน วฏฺฏญฺจ อารกฺขเก จ หตฺถิภณฺเฑ จ อุปฏฺฐาเปสิ. ༥༣. “གླང་པོ་བཞིན་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་ལྷ་ལྡན་དུ་རྒྱལ་པོ་གཞན་ཞིག་གིས་ལོ་ཉི་ཤུའི་བར་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས་ཚེ་འཕོས་ཏེ། དམྱལ་བར་ལོ་ཉི་ཤུའི་བར་དུ་བཙོས་ནས། གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་གླང་པོ་ཆེའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ཏེ། ཕྲག་པ་ལེགས་པར་གནས་ཤིང་ལུས་ཐམས་ཅད་པདྨའི་མདོག་ལྟ་བུ། རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཁྱུ་མཆོག་གི་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་བཅག་པའི་ཡལ་ག་ཆག་དུམ་རྣམས་གླང་ཕྲུག་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱེར་ནས་ཟའོ། །ཆུར་ཞུགས་པའི་ཚེའང་གླང་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་འདམ་གྱིས་བྱུག་པར་བྱེད་དེ། ཐམས་ཅད་གླང་པོ་ཆེ་པཱ་རི་ལེ་ཡ་ཀ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་ནི་ཁྱུ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ་གཤེགས་སོ། །དེ་ནས་རྐང་རྗེས་བཞིན་དུ་གླང་ཁྱུས་རྗེས་སུ་འབྲངས་སོ། །དེ་ལྟར་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་གཤེགས་ཀྱང་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “ད་ལྟ་བདག་གི་ཚ་བོས་ཡུལ་ལྷ་ལྡན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བཞིན་ཡོད་པས། བདག་རང་གི་ཚེ་སྔོན་མའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ན་ཅི་མ་རུང་། དེར་རྒྱལ་པོ་དེས་བདག་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་མོ། །དེ་ནས་མཚན་མོ་གླང་ཁྱུ་རྣམས་གཉིད་ལོག་པའི་ཚེ། ཁྱུ་སྤངས་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དེ་ཉིད་དུ་ཞུགས་སོ། །ཚལ་སྲུང་བས་མཐོང་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད་དོ། །རྒྱལ་པོས་“གླང་པོ་ཆེ་བཟུང་བར་བྱའོ་”ཞེས་དམག་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏོ། །གླང་པོ་ཆེ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་མངོན་དུ་སོང་ངོ་། །རྒྱལ་པོས་“བདག་གི་ཕྱོགས་སུ་འོང་ངོ་”ཞེས་མདའ་བཀང་སྟེ་བསྡད་དོ། །དེ་ནས་གླང་པོ་ཆེས་“འདིས་བདག་ལ་འཕེན་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས། མིའི་སྐད་ཀྱིས་“ཚངས་བྱིན། བདག་ལ་མ་འཕེན་ཅིག བདག་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་མེས་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“ཅི་ཟེར་རམ་”ཞེས་ཐམས་ཅད་དྲིས་སོ། །གླང་པོ་ཆེས་ཀྱང་རྒྱལ་སྲིད་དང་། དམྱལ་བ་དང་། གླང་པོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་བཤད་དོ། །རྒྱལ་པོས་“ལེགས་སོ། །མ་འཇིགས་ཤིག སུ་ལའང་འཇིགས་པར་མ་བྱེད་ཅིག་”ཅེས་གླང་པོ་ཆེའི་བཟའ་བཏུང་དང་། སྲུང་མ། གླང་རྫི་རྣམས་བསྐོས་ཏེ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་སོ། ། อเถกทิวสํ ราชา หตฺถิกฺขนฺธคโต ‘‘อยํ วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กตฺวา นิรเย ปกฺโก, วิปากาวเสเสน จ ติรจฺฉานโยนิยํ อุปฺปนฺโน, ตตฺถปิ คณวาสสงฺฆฏฺฏนํ อสหนฺโต อิธาคโต. อโห ทุกฺโข คณวาโส, เอกีภาโว เอว จ ปน สุโข’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ โลกุตฺตรสุเขน สุขิตํ อมจฺจา อุปสงฺกมิตฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา ‘‘ยานกาโล มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ตโต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ – དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོ་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་ནས་“འདིས་ལོ་ཉི་ཤུའི་བར་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས་དམྱལ་བར་བཙོས་ཤིང་། རྣམ་སྨིན་གྱི་ལྷག་མས་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ལ། དེར་ཡང་འདུ་འཛིའི་གནས་ལ་མ་བཟོད་པར་འདིར་འོངས་སོ། །ཀྱེ་ཧུད་འདུ་འཛིའི་གནས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ལ། གཅིག་པུར་གནས་པ་ཉིད་ནི་བདེ་བའོ་”ཞེས་བསམས་ནས། གླང་པོའི་རྒྱབ་དེ་ཉིད་དུ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་སོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བས་བདེ་བར་གྱུར་པ་དེ་ལ་བློན་པོ་རྣམས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། ཕྱག་འཚལ་ནས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གཤེགས་པའི་དུས་ལ་བབས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་“བདག་ནི་རྒྱལ་པོ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། སྔར་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร; ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “གླང་པོ་ཆེན་པོ་ཁྱུ་རྣམས་རྣམ་སྤངས་ཏེ། །ཕྲག་པ་ལེགས་གནས་པདྨ་ལྟ་བུ་ཆེ། །ནགས་སུ་ཇི་ལྟར་མངོན་དགར་གནས་པ་བཞིན། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” สา [Pg.92] ปทตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปายโยชนา. สา จ โข ยุตฺติวเสเนว, น อนุสฺสววเสน. ยถา อยํ หตฺถี มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคจฺฉตีติ วา, สรีรมหนฺตตาย วา นาโค, เอวํ กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคมเนน อาคุํ อกรเณน ปุน อิตฺถตฺตํ อนาคมเนน จ คุณสรีรมหนฺตตาย วา นาโค ภเวยฺยํ. ยถา เจส ยูถานิ วิวชฺเชตฺวา เอกจริยสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ คณํ วิวชฺเชตฺวา เอกวิหารสุเขน ฌานสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ อตฺตโน ยถา ยถา สุขํ, ตถา ตถา ยตฺตกํ วา อิจฺฉามิ, ตตฺตกํ อรญฺเญ นิวาสํ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป จเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถา เจส สุสณฺฐิตกฺขนฺธตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ อเสขสีลกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ ภเวยฺยํ. ยถา เจส ปทุมสทิสคตฺตตาย วา ปทุมกุเล อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปทุมสทิสอุชุคตฺตตาย วา อริยชาติปทุเม อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี ภเวยฺยํ. ยถา เจส ถามพลชวาทีหิ อุฬาโร, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ สีลสมาธินิพฺเพธิกปญฺญาทีหิ วา อุฬาโร ภเวยฺยนฺติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་བསམ་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དེ་ཡང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱར་བ་ཡིན་གྱི། ཐོས་པའི་རྒྱུན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་གླང་པོ་ཆེ་འདི་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དུལ་བའི་ཕྱིར་མ་དུལ་བའི་ས་ལ་མི་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་ལུས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ན་“གླང་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དུལ་བའི་ཕྱིར། མ་དུལ་བའི་ས་ལ་མི་འགྲོ་བས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་དང་། སླར་ཡང་འདིར་མི་འོང་བ་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་ལུས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ན་“གླང་པོ་”ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་སྙམ་མོ། །ཇི་ལྟར་འདི་ནི་ཁྱུ་རྣམས་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པའི་བདེ་བས་ནགས་སུ་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་དགའ་བར་གནས་ཤིང་། བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་འདུ་འཛི་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་གནས་པའི་བདེ་བ་དང་བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བས་ནགས་སུ་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་དགའ་བར་གནས་ཤིང་། རང་ཉིད་ཇི་ལྟར་བདེ་བ་དེ་ལྟར་དང་། ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་ནགས་སུ་གནས་ནས་བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རམ་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་འདི་ནི་ལུས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཕྲག་པ་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོའི་ཕྱིར་ཕྲག་པ་ལེགས་པར་གནས་པར་འགྱུར་རམ་སྙམ་མོ། །ཇི་ལྟར་འདི་ནི་ལུས་པདྨ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་པདྨའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ན་“པདྨ་ཅན་”ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་པདྨ་ལྟར་དྲང་བའི་ལུས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་པདྨ་ལྟ་བུར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ན་“པདྨ་ཅན་”དུ་འགྱུར་རམ་སྙམ་མོ། །ཇི་ལྟར་འདི་ནི་མཐུ་དང་སྟོབས་དང་མགྱོགས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་ན་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་རྟོགས་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་ཆེ་བར་འགྱུར་རམ་སྙམ་དུ་དེ་ལྟར་བསམས་ནས། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའོ། ། นาคคาถาวณฺณนา สมตฺตา. གླང་པོའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕๔. อฏฺฐาน ตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหโร เอว สมาโน ปพฺพชิตุกาโม มาตาปิตโร ยาจิ. มาตาปิตโร นํ วาเรนฺติ. โส วาริยมาโนปิ นิพนฺธติเยว ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ตโต นํ ปุพฺเพ วุตฺตเสฏฺฐิปุตฺตํ วิย สพฺพํ วตฺวา อนุชานึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ อุยฺยาเนเยว วสิตพฺพนฺติ ปฏิชานาเปสุํ, โส ตถา อกาสิ. ตสฺส มาตา ปาโตว วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา, ปุตฺตํ ยาคุํ ปาเยตฺวา, อนฺตรา ขชฺชกาทีนิ จ ขาทาเปตฺวา, ยาว มชฺฌนฺหิกสมยํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, นครํ ปวิสติ. ปิตา จ มชฺฌนฺหิเก อาคนฺตฺวา, ตํ โภเชตฺวา อตฺตนาปิ ภุญฺชิตฺวา, ทิวสํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, สายนฺหสมเย [Pg.93] ชคฺคนปุริเส ฐเปตฺวา นครํ ปวิสติ. โส เอวํ รตฺตินฺทิวํ อวิวิตฺโต วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อาทิจฺจพนฺธุ นาม ปจฺเจกพุทฺโธ นนฺทมูลกปพฺภาเร วิหรติ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ อทฺทส – ‘‘อยํ กุมาโร ปพฺพชิตุํ อสกฺขิ, ชฏํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ตโต ปรํ อาวชฺชิ ‘‘อตฺตโน ธมฺมตาย นิพฺพิชฺชิสฺสติ, โน’’ติ. อถ ‘‘ธมฺมตาย นิพฺพินฺทนฺโต อติจิรํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตสฺส อารมฺมณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มโนสิลาตลโต อาคนฺตฺวา อุยฺยาเน อฏฺฐาสิ. ราชปุริโส ทิสฺวา ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ อาคโต, มหาราชา’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘อิทานิ เม ปุตฺโต ปจฺเจกพุทฺเธน สทฺธึ อนุกฺกณฺฐิโต วสิสฺสตี’’ติ ปมุทิตมโน หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิตฺวา ตตฺเถว วาสํ ยาจิตฺวา ปณฺณสาลาทิวาวิหารฏฺฐานจงฺกมาทิสพฺพํ กาเรตฺวา วาเสสิ. ༥༤. “གནས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་སྲས་གཞོན་ནུ་ཞིག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་དེ་ཕ་མ་གཉིས་ལ་གསོལ་བ་བཏབ། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་བཀག །ཁོང་གིས་བཀག་ཀྱང་ནན་གྱིས་“བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ་”ཞེས་ཞུས། དེ་ནས་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་སྨྲས་ཏེ་གནང་བ་བྱིན། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཀྱང་སྐྱེད་མོས་ཚལ་ཉིད་དུ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་ཁས་ལེན་བཅུག །ཁོང་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས། ཁོང་གི་མ་ནི་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་ཟློས་གར་མ་ཉི་ཁྲིས་བསྐོར་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ནས། བུ་ལ་ཐུག་པ་བཏུང་དུ་བཅུག །བར་སྐབས་སུ་བཟའ་བཅའ་སོགས་ཟོས་སུ་བཅུག་སྟེ། ཉིན་གུང་གི་བར་དུ་ཁོང་དང་ལྷན་དུ་གཏམ་གླེང་བྱས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག །ཕ་ཡང་ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་འོངས་ཏེ། ཁོང་ལ་ཟས་བྱིན་ཞིང་རང་ཉིད་ཀྱང་ཟོས་ནས། ཉིན་གང་པོར་ཁོང་དང་ལྷན་དུ་གཏམ་གླེང་བྱས་ཏེ། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་སྲུང་མ་རྣམས་བཞག་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག །ཁོང་ནི་འདི་ལྟར་ཉིན་མཚན་དུ་དབེན་པ་མེད་པར་གནས། དེའི་ཚེ་ན་ཉི་མའི་གཉེན་ཞེས་བྱ་བའི་རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ཕུག་ཏུ་བཞུགས་ཡོད། ཁོང་གིས་བརྟགས་པས་ཁོང་མཐོང་སྟེ། “རྒྱལ་སྲས་འདི་རབ་ཏུ་བྱུང་ཐུབ་ཀྱང་། འཆིང་བ་གཅོད་མི་ཐུབ་བོ་”སྙམ་མོ། །དེ་ནས་ཡང་“རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་འམ་མི་སྐྱེ་”ཞེས་བརྟགས། དེ་ནས་“ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་འགྱངས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། “ཁོང་ལ་དམིགས་པ་ཞིག་བསྟན་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ལྡོང་རོས་ཀྱི་རྡོ་ལེབ་ནས་བྱོན་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བཞུགས། རྒྱལ་པོའི་མིས་མཐོང་ནས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་བྱོན་ཏོ།”ཞེས་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ། རྒྱལ་པོས་“ད་ནི་བདག་གི་བུ་རང་སངས་རྒྱས་དང་ལྷན་དུ་མི་སྐྱོ་བར་གནས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ། རང་སངས་རྒྱས་ལ་གུས་པས་བསྙེན་བཀུར་བྱས། དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས་པར་གསོལ་བ་བཏབ་ནས། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་དང་ཉིན་མོའི་བཞུགས་གནས་དང་འཆག་ས་སོགས་ཐམས་ཅད་བསྐྲུན་ཏེ་བཞུགས་སུ་བཅུག โส ตตฺถ วสนฺโต เอกทิวสํ โอกาสํ ลภิตฺวา กุมารํ ปุจฺฉิ ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? โส อาห ‘‘อหํ ปพฺพชิโต’’ติ. ‘‘ปพฺพชิตา นาม น เอทิสา โหนฺตี’’ติ. ‘‘อถ ภนฺเต, กีทิสา โหนฺติ, กึ มยฺหํ อนนุจฺฉวิก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ตฺวํ อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ น เปกฺขสิ, นนุ เต มาตา วีสติสหสฺสอิตฺถีหิ สทฺธึ ปุพฺพณฺหสมเย อาคจฺฉนฺตี อุยฺยานํ อวิวิตฺตํ กโรติ, ปิตา มหตา พลกาเยน สายนฺหสมเย, ชคฺคนปุริสา สกลรตฺตึ; ปพฺพชิตา นาม ตว สทิสา น โหนฺติ, ‘เอทิสา ปน โหนฺตี’’’ติ ตตฺร ฐิตสฺเสว อิทฺธิยา หิมวนฺเต อญฺญตรํ วิหารํ ทสฺเสสิ. โส ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ อาลมฺพนพาหํ นิสฺสาย ฐิเต จ จงฺกมนฺเต จ รชนกมฺมสูจิกมฺมาทีนิ กโรนฺเต จ ทิสฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเห อิธ, นาคจฺฉถ, ปพฺพชฺชา นาม ตุมฺเหหิ อนุญฺญาตา’’ติ. ‘‘อาม, ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย สมณา นาม อตฺตโน นิสฺสรณํ กาตุํ อิจฺฉิตปตฺถิตญฺจ ปเทสํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เอตฺตกํว วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อากาเส ฐตฺวา – ཁོང་དེར་བཞུགས་ཤིང་ཉིན་གཅིག་སྐབས་བབ་པ་དང་རྒྱལ་སྲས་ལ་“ཁྱོད་སུ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས། ཁོང་གིས་“བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལགས་སོ་”ཞེས་སྨྲས། “རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་འདྲ་བ་མ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་གསུངས་པ་དང་། “འོ་ན་བཙུན་པ། ཇི་འདྲ་ཞིག་ལགས་སམ། བདག་ལ་མི་འཚམ་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་”ཞེས་ཞུས་པར། “ཁྱོད་ཀྱིས་རང་ལ་མི་འཚམ་པ་མི་མཐོང་ངམ། ཁྱོད་ཀྱི་མ་བུད་མེད་ཉི་ཁྲི་དང་ལྷན་དུ་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་འོངས་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་འདུ་འཛི་ཅན་དུ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཕ་ཡང་དཔུང་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་ལྷན་དུ་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་དང་། སྲུང་མ་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་གང་པོར་འདུ་འཛི་ཅན་དུ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱོད་དང་འདྲ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་འདྲ་བ་ཞིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེར་བཞུགས་བཞིན་དུ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གངས་རིའི་ཁྲོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཞིག་བསྟན། ཁོང་གིས་དེར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བཞུགས་པ་དང་། འཆག་ས་གནང་བ་དང་། ཆོས་གོས་ཚོས་རྒྱག་པ་དང་འཚེམ་པ་སོགས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་པ་མཐོང་ནས་སྨྲས་པ། “ཉིད་རྣམས་འདིར་མི་བྱོན་ནམ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་ཉིད་རྣམས་ཀྱིས་གནང་བ་མ་ལགས་སམ།” “འོ་ན། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་གནང་བ་ཡིན་ཏེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དུས་ནས་བཟུང་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ནི་རང་གི་ཐར་པ་བསྒྲུབ་པ་དང་། རང་ཉིད་གང་དུ་འགྲོ་བར་འདོད་ཅིང་རེ་བའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་ནུས་ཏེ། འདི་ཙམ་ཞིག་འོས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་བཞུགས་ཏེ། ‘‘อฏฺฐาน ตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺติ’’นฺติ. – “འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བའི་གང་ཟག་གིས། །གནས་སྐབས་རྣམ་ཐར་ཐོབ་པ་ནི། །གནས་མ་ཡིན་ནོ་ཆོས་ཉིད་དོ། །”ཞེས་པའོ། ། อิมํ [Pg.94] อุปฑฺฒคาถํ วตฺวา, ทิสฺสมาเนเนว กาเยน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เอวํ คเต ปจฺเจกพุทฺเธ โส อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิ. อารกฺขกปุริโสปิ ‘‘สยิโต กุมาโร, อิทานิ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ. โส ตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปาวิสิ. ตตฺร จ วิวิตฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธฏฺฐานํ คโต. ตตฺร จ ‘‘กถมธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิโต อาทิจฺจพนฺธุนา วุตฺตํ อุปฑฺฒคาถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา อภาสิ. ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་པ་འདི་གསུངས་ནས། ལུས་མངོན་སུམ་དུ་སྣང་བཞིན་དུ་ནནྡ་མཱུ་ལ་ཀའི་རི་ཕུག་ཏུ་གཤེགས། རང་སངས་རྒྱས་དེ་ལྟར་གཤེགས་པ་དང་། ཁོང་རང་གི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ཏེ་ཉལ། སྲུང་མས་ཀྱང་“རྒྱལ་སྲས་གཟིམས་སོང་བས་ད་ནི་གང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་”སྙམ་དུ་བག་མེད་པར་གཉིད་དུ་ཡུར། ཁོང་གིས་ཁོང་གི་བག་མེད་པའི་ཚུལ་ཤེས་ནས་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་སྟེ་ནགས་ཚལ་དུ་ཞུགས། དེར་དབེན་པར་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས་སུ་གཤེགས། དེར་“ཇི་ལྟར་རྟོགས་སམ་”ཞེས་དྲིས་པ་དང་། ཉི་མའི་གཉེན་གྱིས་གསུངས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་པ་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – อฏฺฐาน ตนฺติ. อฏฺฐานํ ตํ, อการณํ ตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อนุนาสิกโลโป กโต ‘‘อริยสจฺจาน ทสฺสน’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐) วิย. สงฺคณิการตสฺสาติ คณาภิรตสฺส. ยนฺติ กรณวจนเมตํ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๐) วิย. ผสฺสเยติ อธิคจฺเฉ. สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ โลกิยสมาปตฺตึ. สา หิ อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว ปจฺจนีเกหิ วิมุจฺจนโต ‘‘สามยิกา วิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตํ สามยิกํ วิมุตฺตึ. อฏฺฐานํ ตํ, น ตํ การณํ วิชฺชติ สงฺคณิการตสฺส, เยน การเณน ผสฺสเยติ เอตํ อาทิจฺจพนฺธุสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วโจ นิสมฺม สงฺคณิการตึ ปหาย โยนิโส ปฏิปชฺชนฺโต อธิคโตมฺหีติ อาห. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེའི་དོན་ནི། “གནས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པའམ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་སྟེ། “འཕགས་པའི་བདེན་པ་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་སོགས་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྡུས་པ་ཡིན། “འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བའི་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ། །“གང་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་ཚིག་སྟེ། “གང་ལ་ངོ་ཚ་བར་བྱ་བ་ལ་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་སོགས་བཞིན་ནོ། །“ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའོ། །“གནས་སྐབས་རྣམ་ཐར་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་སྙོམས་འཇུག་སྟེ། དེ་ནི་སྙོམས་པར་བཞུགས་པའི་དུས་ཉིད་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་“གནས་སྐབས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །གནས་སྐབས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དེའོ། །འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བའི་གང་ཟག་གིས་རྒྱུ་གང་གིས་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་དེ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཉི་མའི་གཉེན་གྱི་གསུང་འདི་ཐོས་ནས། འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་སྤངས་ཏེ་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་པས་བདག་གིས་རྟོགས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། อฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา. གནས་མ་ཡིན་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต. སྡེ་ཚན་གཉིས་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕๕. ทิฏฺฐีวิสูกานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘ยถา สีตาทีนํ ปฏิฆาตกานิ อุณฺหาทีนิ อตฺถิ, อตฺถิ นุ โข เอวํ วฏฺฏปฏิฆาตกํ วินฏฺฏํ, โน’’ติ. โส อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘วิวฏฺฏํ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘ชานาม, มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ราชา – ‘‘กึ ต’’นฺติ? ตโต ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติอาทินา นเยน สสฺสตุจฺเฉทํ กเถสุํ. อถ ราชา ‘‘อิเม น ชานนฺติ, สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา’’ติ สยเมว เตสํ วิโลมตญฺจ อยุตฺตตญฺจ ทิสฺวา ‘‘วฏฺฏปฏิฆาตกํ วิวฏฺฏํ อตฺถิ, ตํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ ปจฺเจกพุทฺธมชฺเฌ พฺยากรณคาถญฺจ – ༥༥. “ལྟ་བའི་གཡོ་སྒྱུ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གཅིག་པུར་གནས་ཏེ་འདི་ལྟར་བསམས་སོ། །“གྲང་བ་སོགས་སེལ་བར་བྱེད་པའི་ཚ་བ་སོགས་ཡོད་པ་བཞིན། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་པའི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཤིག་ཡོད་དམ་མེད་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་“ཁྱེད་ཚོས་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཤེས་སམ་”ཞེས་དྲིས། ཁོང་ཚོས་“ཤེས་ལགས་སོ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ།”ཞེས་གསོལ། རྒྱལ་པོས་“དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས་པ་དང་། དེ་ནས་“འཇིག་རྟེན་ནི་མཐའ་དང་བཅས་པའོ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་རྟག་ཆད་ཀྱི་ལྟ་བ་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“འདི་དག་གིས་མི་ཤེས་ཏེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་ཤ་སག་གོ་”ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་ཚོའི་འགལ་འདུ་དང་མི་རིགས་པ་ཉིད་མཐོང་ནས། “འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཤིག་ཡོད་པས་དེ་ནི་བཙལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་བཅད་དང་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་བཅད་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ทิฏฺฐีวิสูกานิ [Pg.95] อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค; อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “ལྟ་བའི་གཡོ་སྒྱུ་ལས་འདས་ཤིང་། །སྐྱོན་མེད་ཉིད་དུ་ཞུགས་ཤིང་ལམ་ཐོབ་པ། །ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་ཤིང་གཞན་གྱིས་བཀྲི་མིན་པ། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །”ཞེས་པའོ། ། ตสฺสตฺโถ – ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานิ, ทิฏฺฐิ เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต. ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายณตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ. เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ ‘‘อิทํ สจฺจํ, อิทํ สจฺจ’’นฺติ น เนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ, ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེའི་དོན་ནི། “ལྟ་བའི་གཡོ་སྒྱུ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་གཡོ་སྒྱུའི་དོན་དང་། ཕིགས་པའི་དོན་དང་། འགལ་བའི་དོན་གྱིས་གཡོ་སྒྱུ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ལྟ་བས་གཡོ་སྒྱུ་བའམ། ལྟ་བ་ཉིད་གཡོ་སྒྱུ་ཡིན་པས་ལྟ་བའི་གཡོ་སྒྱུའོ། །“ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐོང་ལམ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའོ། །“སྐྱོན་མེད་ཉིད་དུ་ཞུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་དུ་མི་ལྟུང་བའི་ཆོས་ཉིད་དང་བྱང་ཆུབ་ཏུ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཐོབ་པའམ། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་དང་པོ་ཐོབ་པའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ལམ་དང་པོའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་དང་དེ་ཐོབ་པ་གསུངས་སོ། །ད་ནི་“ལམ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པས་ལྷག་མའི་ལམ་རྣམས་ཐོབ་པ་སྟོན། “ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །འདིས་ནི་འབྲས་བུ་སྟོན། “གཞན་གྱིས་བཀྲི་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་“འདི་ནི་བདེན་པའོ། འདི་ནི་བདེན་པའོ།”ཞེས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའོ། །འདིས་ནི་རང་བྱུང་ཉིད་སྟོན་ཏེ། རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ན་གཞན་གྱིས་བཀྲི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རང་དབང་ཐོབ་པའོ། །ཡང་ན། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གིས་ལྟ་བའི་གཡོ་སྒྱུ་ལས་འདས་ཤིང་། ལམ་དང་པོས་སྐྱོན་མེད་ཉིད་དུ་ཞུགས་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་ཐོབ་ཅིང་། འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་ལ། དེ་ཐམས་ཅད་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པས་གཞན་གྱིས་བཀྲི་མིན་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ทิฏฺฐิวิสูกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ལྟ་བའི་གཡོ་སྒྱུའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕๖. นิลฺโลลุโปติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร สูโท อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ มนุญฺญทสฺสนํ สาทุรสํ ‘‘อปฺเปว นาม เม ราชา ธนมนุปฺปเทยฺยา’’ติ. ตํ รญฺโญ คนฺเธเนว โภตฺตุกามตํ ชเนสิ มุเข เขฬํ อุปฺปาเทนฺตํ. ปฐมกพเฬ ปน มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อมเตเนว ผุฏฺฐานิ อเหสุํ. สูโท ‘‘อิทานิ เม ทสฺสติ, อิทานิ เม ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ ‘‘สกฺการารโห สูโท’’ติ จินฺเตสิ – ‘‘รสํ สายิตฺวา ปน สกฺกโรนฺตํ มํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺเฉยฺย – ‘โลโล อยํ ราชา รสครุโก’’’ติ น กิญฺจิ อภณิ. เอวํ ยาว โภชนปริโยสานํ, ตาว สูโทปิ ‘‘อิทานิ ทสฺสติ, อิทานิ ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต [Pg.96] สูโท ‘‘นตฺถิ อิมสฺส รญฺโญ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ ทุติยทิวเส อรสภตฺตํ อุปนาเมสิ. ราชา ภุญฺชนฺโต ‘‘นิคฺคหารโห อชฺช สูโท’’ติ ชานนฺโตปิ ปุพฺเพ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต สูโท ‘‘ราชา เนว สุนฺทรํ นาสุนฺทรํ ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา สพฺพํ ปริพฺพยํ อตฺตนา คเหตฺวา ยํกิญฺจิเทว ปจิตฺวา รญฺโญ เทติ. ราชา ‘‘อโห วต โลโภ, อหํ นาม วีสติ นครสหสฺสานิ ภุญฺชนฺโต อิมสฺส โลเภน ภตฺตมตฺตมฺปิ น ลภามี’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, ปุริมนเยเนว จ อิมํ คาถํ อภาสิ – ༥༦. “བརྐམ་ཆགས་མེད་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་མ་ཆེན་གྱིས་བར་ཟས་བཙོས་ཏེ། རྒྱལ་པོས་བདག་ལ་ནོར་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རམ་སྙམ་དུ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་རོ་མཆོག་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཕུལ། དེའི་དྲི་ཙམ་གྱིས་རྒྱལ་པོའི་ཁ་ནས་མཆིལ་མ་བབས་ཏེ་བཟའ་བར་འདོད་པ་སྐྱེས། ཟས་ཀྱི་ཁམ་དང་པོ་ཁར་བཅུག་མ་ཐག་ཏུ་རོ་འཛིན་གྱི་རྩ་སྟོང་ཕྲག་བདུན་པོ་བདུད་རྩིས་བརླན་པ་བཞིན་དུ་གྱུར། མ་ཆེན་གྱིས་“ད་ནི་བདག་ལ་སྦྱིན་པར་འགྱུར། ད་ནི་བདག་ལ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་”སྙམ་དུ་བསམས། རྒྱལ་པོས་ཀྱང་“མ་ཆེན་འདི་ནི་བཀུར་སྟི་བྱ་བའི་འོས་སོ་”སྙམ་དུ་བསམས་མོད། འོན་ཀྱང་“རོ་མྱངས་ནས་བཀུར་སྟི་བྱས་ན་བདག་ལ་‘རྒྱལ་པོ་འདི་ནི་བརྐམ་ཆགས་ཅན་ཏེ་རོ་ལ་གཙོ་བོར་འཛིན་པའོ་’ཞེས་སྙན་གྲགས་ངན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ཅི་ཡང་མ་སྨྲས། འདི་ལྟར་ཟས་ཟོས་ནས་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ་མ་ཆེན་གྱིས་ཀྱང་“ད་ནི་སྦྱིན་པར་འགྱུར། ད་ནི་སྦྱིན་པར་འགྱུར་”སྙམ་དུ་བསམས། རྒྱལ་པོས་ཀྱང་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པར་དོགས་ནས་ཅི་ཡང་མ་སྨྲས། དེ་ནས་མ་ཆེན་གྱིས་“རྒྱལ་པོ་འདི་ལ་ལྕེའི་རྣམ་ཤེས་མི་འདུག་གོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ཉིན་གཉིས་པར་རོ་མེད་པའི་ཟས་ཕུལ། རྒྱལ་པོས་ཟ་བཞིན་དུ་“དེ་རིང་མ་ཆེན་འདི་ནི་ཚར་གཅོད་པར་འོས་སོ་”ཞེས་ཤེས་ཀྱང་། སྔར་བཞིན་དུ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པར་དོགས་ཏེ་ཅི་ཡང་མ་སྨྲས། དེ་ནས་མ་ཆེན་གྱིས་“རྒྱལ་པོས་བཟང་པོའང་མི་ཤེས་ལ་ངན་པའང་མི་ཤེས་སོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ཟས་ཀྱི་འགྲོ་སོང་ཐམས་ཅད་རང་ཉིད་ཀྱིས་བླངས་ཏེ་གང་བྱུང་ཞིག་བཙོས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱིན། རྒྱལ་པོས་“ཀྱེ་མ་ཆགས་སེམས་འདི་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བ་ཞིག་སྟེ། བདག་གྲོང་ཁྱེར་ཉི་ཁྲི་ལ་དབང་བྱེད་བཞིན་དུ་ཁོང་གི་བརྐམ་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཟས་ཙམ་ཡང་མི་ཐོབ་བོ་”ཞེས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས། སྔོན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཚིགས་བཅད་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห; นิราสโย สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “བརྐམ་ཆགས་མེད་ཅིང་གཡོ་མེད་སྲེད་པ་མེད། །འཚིག་པ་མེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་གཏི་མུག་བསལ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་རེ་བ་མེད་བྱས་ཏེ། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །”ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ นิลฺโลลุโปติ อโลลุโป. โย หิ รสตณฺหาภิภูโต โหติ, โส ภุสํ ลุปฺปติ ปุนปฺปุนญฺจ ลุปฺปติ, เตน โลลุโปติ วุจฺจติ. ตสฺมา เอส ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘นิลฺโลลุโป’’ติ. นิกฺกุโหติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ยสฺส ติวิธํ กุหนวตฺถุ นตฺถิ, โส นิกฺกุโหติ วุจฺจติ. อิมิสฺสา ปน คาถาย มนุญฺญโภชนาทีสุ วิมฺหยมนาปชฺชนโต นิกฺกุโหติ อยมธิปฺปาโย. นิปฺปิปาโสติ เอตฺถ ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, ตสฺสา อภาเวน นิปฺปิปาโส, สาทุรสโลเภน โภตฺตุกมฺยตาวิรหิโตติ อตฺโถ. นิมฺมกฺโขติ เอตฺถ ปรคุณวินาสนลกฺขโณ มกฺโข, ตสฺส อภาเวน นิมฺมกฺโข. อตฺตโน คหฏฺฐกาเล สูทสฺส คุณมกฺขนาภาวํ สนฺธายาห. นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ เอตฺถ ราคาทโย ตโย, กายทุจฺจริตาทีนิ จ ตีณีติ ฉ ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อปฺปสนฺนฏฺเฐน สกภาวํ วิชหาเปตฺวา ปรภาวํ คณฺหาปนฏฺเฐน กสฏฏฺเฐน จ กสาวาติ เวทิตพฺพา. ยถาห – དེ་ལ་“ཆགས་པ་མེད་པ་” (nillolupo) ནི་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །གང་ཕྱིར་རོ་ལ་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆགས་ཤིང་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཆགས་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་“ཆགས་པ་” (lolupo) ཞེས་བྱའོ། །དེས་ན་དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་“ཆགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་” (nikkuho) ཞེས་པ་ནི། འདིར་གང་ལ་གཡོ་སྒྱུའི་གཞི་གསུམ་པོ་གཏན་ནས་མེད་པ་དེ་ལ་གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་དགོངས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཟས་ལ་སོགས་པ་ལ་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བ་དང་ཆགས་པ་མེད་པས་ན་“གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་”ཞེས་བྱ་བའོ། །“སྐོམ་པ་མེད་པ་” (nippipāso) ཞེས་པ་ནི། འདིར་བཏུང་བར་འདོད་པ་ནི་སྐོམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་མེད་པས་ན་སྐོམ་པ་མེད་པའོ། །རོ་ཞིམ་པོ་ལ་ཆགས་པས་བཟའ་བར་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའི་དོན་ཏོ། །“འཁོན་འཛིན་མེད་པ་” (nimmakkho) ཞེས་པ་ནི། འདིར་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཇོམས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་འཁོན་འཛིན་ (makkho) ཡིན་ལ། དེ་མེད་པས་ན་འཁོན་འཛིན་མེད་པའོ། །རང་ཉིད་ཁྱིམ་པའི་གནས་སྐབས་སུ་མ་ཆེན་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་སྐུར་བ་མ་བཏབ་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“རྙོག་མ་དང་རྨོངས་པ་བསལ་བ་” (niddhantakasāvamohoti) ཞེས་པ་ནི། འདིར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གསུམ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་གསུམ་སྟེ་ཆོས་དྲུག་པོ་རྣམས་ནི། ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་མ་དྭངས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། རང་གི་རང་བཞིན་དོར་ནས་གཞན་གྱི་རང་བཞིན་འཛིན་དུ་འཇུག་པའི་དོན་གྱིས་དང་། རྙོག་མའི་དོན་གྱིས་“རྙོག་མ་” (kasāva) ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘ตตฺถ, กตเม ตโย กสาวา? ราคกสาโว, โทสกสาโว, โมหกสาโว, อิเม ตโย กสาวา. ตตฺถ, กตเม อปเรปิ ตโย กสาวา? กายกสาโว, วจีกสาโว, มโนกสาโว’’ติ (วิภ. ๙๒๔). “དེ་ལ་རྙོག་མ་གསུམ་གང་ཞེ་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྙོག་མ་དང་། ཞེ་སྡང་གི་རྙོག་མ་དང་། གཏི་མུག་གི་རྙོག་མ་སྟེ། འདི་དག་ནི་རྙོག་མ་གསུམ་མོ། །དེ་ལ་གཞན་ཡང་རྙོག་མ་གསུམ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་རྙོག་མ་དང་། ངག་གི་རྙོག་མ་དང་། ཡིད་ཀྱི་རྙོག་མའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། เตสุ [Pg.97] โมหํ ฐเปตฺวา ปญฺจนฺนํ กสาวานํ เตสญฺจ สพฺเพสํ มูลภูตสฺส โมหสฺส นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห, ติณฺณํ เอว วา กายวจีมโนกสาวานํ โมหสฺส จ นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห. อิตเรสุ นิลฺโลลุปตาทีหิ ราคกสาวสฺส, นิมฺมกฺขตาย โทสกสาวสฺส นิทฺธนฺตภาโว สิทฺโธ เอว. นิราสโยติ นิตฺตณฺโห. สพฺพโลเกติ สกลโลเก, ตีสุ ภเวสุ ทฺวาทสสุ วา อายตเนสุ ภววิภวตณฺหาวิรหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อถ วา ตโยปิ ปาเท วตฺวา เอโก จเรติ เอโก จริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ เอวมฺปิ เอตฺถ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพติ. དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཏི་མུག་མ་གཏོགས་པའི་རྙོག་མ་ལྔ་པོ་དང་། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་གཏི་མུག་ཀྱང་བསལ་བས་ན། “རྙོག་མ་དང་རྨོངས་པ་བསལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་རྙོག་མ་གསུམ་པོ་དང་གཏི་མུག་ཀྱང་བསལ་བས་ན། “རྙོག་མ་དང་རྨོངས་པ་བསལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །གཞན་དག་ལས་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྙོག་མ་བསལ་བ་དང་། འཁོན་འཛིན་མེད་པས་ཞེ་སྡང་གི་རྙོག་མ་བསལ་བའི་ཕྱིར་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །“རེ་བ་མེད་པ་” (nirāsayo) ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་” (sabbaloke) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གམ། སྲིད་པ་གསུམ་མམ། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་པོ་རྣམས་ལ་སྲིད་པ་དང་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་རྐང་པ་གསུམ་པོ་གསུངས་ནས། “གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། གཅིག་པུར་སྤྱོད་ནུས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདིར་འབྲེལ་བར་བྱའོ། ། นิลฺโลลุปคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཆགས་པ་མེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕๗. ปาปํ สหายนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต มนุสฺเส โกฏฺฐาคารโต ปุราณธญฺญานิ พหิทฺธา นีหรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ, ภเณ, อิท’’นฺติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. ‘‘อิทานิ, มหาราช, นวธญฺญานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, เตสํ โอกาสํ กาตุํ อิเม มนุสฺสา ปุราณธญฺญาทีนิ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ราชา – ‘‘กึ, ภเณ, อิตฺถาคารพลกายาทีนํ วฏฺฏํ ปริปุณฺณ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, ปริปุณฺณนฺติ’’. ‘‘เตน หิ, ภเณ, ทานสาลํ การาเปถ, ทานํ ทสฺสามิ, มา อิมานิ ธญฺญานิ อนุปการานิ วินสฺสึสู’’ติ. ตโต นํ อญฺญตโร ทิฏฺฐิคติโก อมจฺโจ ‘‘มหาราช, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อารพฺภ ยาว ‘‘พาลา จ ปณฺฑิตา จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ โกฏฺฐาคาเร วิลุมฺปนฺเต ทิสฺวา ตเถว อาณาเปสิ. ตติยมฺปิ นํ ‘‘มหาราช, ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทาน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ‘‘อเร, อหํ อตฺตโน สนฺตกมฺปิ น ลภามิ ทาตุํ, กึ เม อิเมหิ ปาปสหาเยหี’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตญฺจ ปาปํ สหายํ ครหนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༥༧. “སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱལ་པོ་ཞིག་རྒྱལ་པོའི་མཐུ་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བ་བྱེད་པ་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་བང་མཛོད་ནས་འབྲུ་རྙིང་པ་རྣམས་ཕྱིར་འདོན་པ་མཐོང་ནས། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག །འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན།”ཞེས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་དྲིས་སོ། །“ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ད་ལྟ་འབྲུ་གསར་པ་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས། དེ་དག་གི་གནས་བཟོ་བའི་ཕྱིར་མི་འདི་དག་གིས་འབྲུ་རྙིང་པ་རྣམས་འདོར་བར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་ཞུས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག །བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་དམག་དཔུང་ལ་སོགས་པའི་འཚོ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སམ།”ཞེས་སྨྲས་པར། “ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ལགས་ཏེ་རྫོགས་སོ། །”ཞེས་ཞུས་སོ། །“འོ་ན་གྲོགས་པོ་དག །སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་སྐྲུན་ཅིག །ངས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བྱའོ། །འབྲུ་འདི་དག་ཕན་པ་མེད་པར་མ་ཞིག་པར་བྱོས་ཤིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནས་ལྟ་བ་ངན་པ་ཅན་གྱི་བློན་པོ་ཞིག་གིས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་མེད།”ཅེས་པ་ནས། “བྱིས་པ་དང་མཁས་པ་རྣམས་འཁོར་བར་རྒྱུག་ཅིང་འཁོར་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་པའི་བར་དུ་སྨྲས་ཏེ་བཀག །རྒྱལ་པོས་ལན་གཉིས་དང་打ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་བང་མཛོད་སྟོངས་པ་མཐོང་ནས་དེ་བཞིན་དུ་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །ལན་གསུམ་པའི་ཚེ་ཡང་བློན་པོ་དེས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྦྱིན་པ་འདི་ནི་བྱིས་པས་བཅས་པའོ། །”ཞེས་སོགས་སྨྲས་ཏེ་བཀག །རྒྱལ་པོ་དེ་“ཀྱེ་མ། ངས་རང་གི་ནོར་ཡང་སྦྱིན་པར་གཏོང་མི་ཐུབ་ན། སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་དི་དག་གིས་ང་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ།”ཞེས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་སོ། །སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་དེ་ལ་སྨད་པའི་ཕྱིར་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ; สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་གནོད་པ་སྟོན་བྱེད་ཅིང་། །མི་མཐུན་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ཡོངས་སུ་སྤོངས། །ཆགས་ཤིང་བག་མེད་པ་ལ་རང་མི་བསྟེན། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །”ཞེས་པའོ། ། ตสฺสายํ [Pg.98] สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ ทสวตฺถุกาย ปาปทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตตฺตา ปาโป, ปเรสมฺปิ อนตฺถํ ปสฺสตีติ อนตฺถทสฺสี, กายทุจฺจริตาทิมฺหิ จ วิสเม นิวิฏฺโฐ, ตํ อตฺถกาโม กุลปุตฺโต ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ. สยํ น เสเวติ อตฺตโน วเสน น เสเว. ยทิ ปน ปรวโส โหติ, กึ สกฺกา กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปสุตนฺติ ปสฏํ, ทิฏฺฐิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฺติ อตฺโถ. ปมตฺตนฺติ กามคุเณสุ โวสฺสฏฺฐจิตฺตํ, กุสลภาวนารหิตํ วา. ตํ เอวรูปํ น เสเว, น ภเช, น ปยิรุปาเส, อญฺญทตฺถุ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. དེའི་བསྡུས་དོན་ནི། གང་ཞིག་གཞི་བཅུ་པའི་ལྟ་བ་ངན་པ་དང་ལྡན་པས་ན་“སྡིག་པ་”དང་། གཞན་དག་ལའང་གནོད་པ་སྟོན་པས་ན་“གནོད་པ་སྟོན་བྱེད་”དང་། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པས་ན་“མི་མཐུན་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་”སྟེ། རང་གི་དོན་གཉེར་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་དེས་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་གནོད་པ་སྟོན་བྱེད་ཅིང་མི་མཐུན་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་དེ་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ། །“རང་མི་བསྟེན་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དབང་གིས་མི་བསྟེན་པའོ། །གལ་ཏེ་གཞན་དབང་དུ་གྱུར་ན་ཅི་ཞིག་བྱ་སྙམ་དུ་བསམས་པའོ། །“ཆགས་པ་” (pasutaṃ) ནི་ཞེན་པ་སྟེ། ལྟ་བའི་དབང་གིས་དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པའི་དོན་ཏོ། །“བག་མེད་པ་” (pamattaṃ) ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སེམས་གཏད་པའམ། དགེ་བའི་བསྒོམ་པ་དང་བྲལ་བའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་ལ་མི་བསྟེན་ཅིང་། མི་བསྟེན་པར་བྱ་ལ། མི་བསྙེན་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ། ། ปาปสหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา. སྡིག་པའི་གྲོགས་པོའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕๘. พหุสฺสุตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน อฏฺฐ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนาติ สพฺพํ อนวชฺชโภชีคาถาย วุตฺตสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ราชา อาห ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, พหุสฺสุตา นามา’’ติ. ราชา – ‘‘อหํ สุตพฺรหฺมทตฺโต นาม, สุเตน ติตฺตึ น คจฺฉามิ, หนฺท, เนสํ สนฺติเก วิจิตฺรนยํ สทฺธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ อตฺตมโน ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, ปริวิสิตฺวา, ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สงฺฆตฺเถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุรโต นิสีทิ ‘‘ธมฺมกถํ, ภนฺเต, กโรถา’’ติ. โส ‘‘สุขิโต โหตุ, มหาราช, ราคกฺขโย โหตู’’ติ วตฺวา อุฏฺฐิโต. ราชา ‘‘อยํ น พหุสฺสุโต, ทุติโย พหุสฺสุโต ภวิสฺสติ, สฺเว ทานิ วิจิตฺรธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ สฺวาตนาย นิมนฺเตสิ. เอวํ ยาว สพฺเพสํ ปฏิปาฏิ คจฺฉติ, ตาว นิมนฺเตสิ. เต สพฺเพปิ ‘‘โทสกฺขโย โหตุ, โมหกฺขโย, คติกฺขโย, วฏฺฏกฺขโย, อุปธิกฺขโย, ตณฺหกฺขโย โหตู’’ติ เอวํ เอเกกํ ปทํ วิเสเสตฺวา เสสํ ปฐมสทิสเมว วตฺวา อุฏฺฐหึสุ. ༥༨. “ཐོས་པ་མང་པོ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། སྔོན་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ལ། རང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བརྒྱད་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། འགྲོ་འོང་གི་ཆོ་ག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཟས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པ་དང་མཚུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་ནི། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བཞུགས་སུ་གསོལ་ནས་རྒྱལ་པོས་“ཉིད་ཅག་སུ་ལགས་”ཞེས་དྲིས་པར། དེ་དག་གིས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ནི་ཐོས་པ་མང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“བདག་ནི་ཐོས་པ་ཚངས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ལ། ཐོས་པས་ངོམས་པ་མེད་པས། ད་ནི་དེ་དག་གི་དྲུང་ནས་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་བཤད་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་ཉན་པར་བྱའོ། །”ཞེས་ཡིད་རངས་ཏེ་གསེར་ཕོར་གྱི་ཆུ་ཕུལ་ནས་བསྙེན་བཀུར་བྱས། བཟའ་བའི་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་མཐར་དགེ་འདུན་གྱི་གནས་བརྟན་གྱི་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་མདུན་དུ་འཁོད་དེ། “བཙུན་པ་དག །ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་དུ་གསོལ།”ཞེས་ཞུས་སོ། །གནས་བརྟན་དེས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག །འདོད་ཆགས་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་གསུངས་ནས་བཞེངས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“འདི་ནི་ཐོས་པ་མང་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །གཉིས་པ་དེ་ཐོས་པ་མང་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །སང་ཉིན་ཆོས་ཀྱི་བཤད་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་ཉན་པར་བྱའོ། །”ཞེས་སང་ཉིན་གྱི་ཞལ་ཟས་ལ་སྤྱན་དྲངས། དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རིམ་པ་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ་སྤྱན་དྲངས། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་“ཞེ་སྡང་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག །གཏི་མུག་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག །སྐྱེ་བ་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག །འཁོར་བ་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག །ཕུང་པོ་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག །སྲེད་པ་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་ཚིག་རེ་རེ་ནས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ། ལྷག་མ་ནི་དང་པོ་དང་མཚུངས་པར་སྨྲས་ནས་བཞེངས་སོ། ། ตโต ราชา ‘‘อิเม ‘พหุสฺสุตา มย’นฺติ ภณนฺติ, น จ เตสํ วิจิตฺรกถา, กิเมเตหิ วุตฺต’’นฺติ เตสํ วจนตฺถํ อุปปริกฺขิตุมารทฺโธ. อถ ‘‘ราคกฺขโย โหตู’’ติ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘ราเค ขีเณ โทโสปิ โมโหปิ [Pg.99] อญฺญตรญฺญตเรปิ กิเลสา ขีณา โหนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตมโน อโหสิ – ‘‘นิปฺปริยายพหุสฺสุตา อิเม สมณา. ยถา หิ ปุริเสน มหาปถวึ วา อากาสํ วา องฺคุลิยา นิทฺทิสนฺเตน น องฺคุลิมตฺโตว ปเทโส นิทฺทิฏฺโฐ โหติ, อปิจ, โข, ปน ปถวีอากาสา เอว นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ อิเมหิ เอกเมกํ อตฺถํ นิทฺทิสนฺเตหิ อปริมาณา อตฺถา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตี’’ติ. ตโต โส ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ พหุสฺสุโต ภวิสฺสามี’’ติ ตถารูปํ พหุสฺสุตภาวํ ปตฺเถนฺโต รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“འདི་དག་གིས་བདག་ཅག་ཐོས་པ་མང་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲ་ཡང་། དེ་དག་ལ་ཆོས་ཀྱི་བཤད་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མི་འདུག་པས། འདི་དག་གིས་ཅི་ཞིག་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ།”ཞེས་དེ་དག་གི་ཚིག་གི་དོན་ལ་བརྟག་པར་བརྩམས་སོ། །དེ་ནས་“འདོད་ཆགས་ཟད་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་བརྟགས་པས། “འདོད་ཆགས་ཟད་ན་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་དང་ཉོན་མོངས་པ་གཞན་དག་ཀྱང་ཟད་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་ཤེས་ནས་ཡིད་རངས་ཏེ། “དགེ་སྦྱོང་འདི་དག་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཐོས་པ་མང་པོ་ཉིད་དོ། །དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་སོར་མོས་ས་ཆེན་པོའམ་ནམ་མཁའ་ལ་བསྟན་པ་ན། སོར་མོའི་ཚད་ཙམ་གྱི་གནས་ཁོ་ན་བསྟན་པ་མ་ཡིན་པར། ས་ཆེན་པོ་དང་ནམ་མཁའ་མཐའ་དག་བསྟན་པ་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འདི་དག་གིས་དོན་རེ་རེ་བསྟན་པས་དོན་མཐའ་ཡས་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་“བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་འདི་ལྟ་བུའི་ཐོས་པ་མང་པོར་འགྱུར་རམ།”ཞེས་དེ་ལྟ་བུའི་ཐོས་པ་མང་པོའི་དངོས་པོ་ལ་སྨོན་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ནས། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ; อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “ཐོས་པ་མང་ཞིང་ཆོས་འཛིན་པ། །མཆོག་གྱུར་སྤོབས་པ་ཅན་གྱི་གྲོགས། །བསྟེན་ཅིང་དོན་རྣམས་ཤེས་བྱས་ནས། །ཐེ་ཚོམ་བསལ་ཏེ་གཅིག་པུར་སྤྱད། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད། །”ཞེས་པའོ། ། ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – พหุสฺสุตนฺติ ทุวิโธ พหุสฺสุโต ตีสุ ปิฏเกสุ อตฺถโต นิขิโล ปริยตฺติพหุสฺสุโต จ, มคฺคผลวิชฺชาภิญฺญานํ ปฏิวิทฺธตฺตา ปฏิเวธพหุสฺสุโต จ. อาคตาคโม ธมฺมธโร. อุฬาเรหิ ปน กายวจีมโนกมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุฬาโร. ยุตฺตปฏิภาโน จ มุตฺตปฏิภาโน จ ยุตฺตมุตฺตปฏิภาโน จ ปฏิภานวา. ปริยตฺติปริปุจฺฉาธิคมวเสน วา ติธา ปฏิภานวา เวทิตพฺโพ. ยสฺส หิ ปริยตฺติ ปฏิภาติ, โส ปริยตฺติปฏิภานวา. ยสฺส อตฺถญฺจ ญาณญฺจ ลกฺขณญฺจ ฐานาฏฺฐานญฺจ ปริปุจฺฉนฺตสฺส ปริปุจฺฉา ปฏิภาติ, โส ปริปุจฺฉาปฏิภานวา. เยน มคฺคาทโย ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส อธิคมปฏิภานวา. ตํ เอวรูปํ พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ. ตโต ตสฺสานุภาเวน อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถเภทโต วา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทโต วา อเนกปฺปการานิ อญฺญาย อตฺถานิ. ตโต – ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) กงฺขฏฺฐาเนสุ วิเนยฺย กงฺขํ, วิจิกิจฺฉํ วิเนตฺวา วินาเสตฺวา เอวํ กตสพฺพกิจฺโจ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. དེ་ལ་བསྡུས་དོན་ནི། “ཐོས་པ་མང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་དོན་མ་ལུས་པར་ཤེས་པའི་ལུང་གི་ཐོས་པ་མང་པོ་དང་། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་རིག་པ་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་རྟོགས་པའི་རྟོགས་པའི་ཐོས་པ་མང་པོོའོ། །ལུང་དང་ལྡན་པ་ནི་“ཆོས་འཛིན་པ་”འོ། །ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་ལྡན་པས་ན་“མཆོག་གྱུར་”རོ། །འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་སྤོབས་པ་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྤོབས་པ་དང་། འོས་ཤིང་ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྤོབས་པ་དང་ལྡན་པས་ན་“སྤོབས་པ་ཅན་”ནོ། །ཡང་ན་ལུང་དང་། འདྲི་བ་དང་། རྟོགས་པའི་དབང་གིས་སྤོབས་པ་ཅན་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་ལ་ལུང་གི་ཆོས་གསལ་བར་སྣང་བ་དེ་ནི་ལུང་གི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ། །གང་ལ་དོན་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་། མཚན་ཉིད་དང་། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་འདྲི་བ་ན་འདྲི་བའི་ལན་གསལ་བར་སྣང་བ་དེ་ནི་འདྲི་བའི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ། །གང་གིས་ལམ་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་རྟོགས་པའི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ཐོས་པ་མང་ཞིང་ཆོས་འཛིན་པ། མཆོག་གྱུར་སྤོབས་པ་ཅན་གྱི་གྲོགས་པོ་དེ་བསྟེན་པར་བྱའོ། །དེ་ནས་དེའི་མཐུས་རང་གི་དོན་དང་། གཞན་གྱི་དོན་དང་། གཉིས་ཀའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བའམ། ཚེ་འདི་དང་། ཕྱི་མ་དང་། དོན་དམ་པའི་དབྱེ་བས་དོན་རྣམ་པ་མང་པོ་ཤེས་པར་བྱས་ནས། དེ་ནས་“བདག་འདས་པའི་དུས་སུ་བྱུང་ངམ་ཅི།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་རྣམས་ལ་ཐེ་ཚོམ་བསལ་ཏེ། ཡིད་གཉིས་བསལ་ཞིང་བཅོམ་ནས་དེ་ལྟར་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱས་ཟིན་ཏེ། བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ། ། พหุสฺสุตคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཐོས་པ་མང་པོའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕๙. ขิฑฺฑํ [Pg.100] รตินฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ วิภูสกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา นานาวิธวิภูสเนหิ อตฺตานํ วิภูสาเปตฺวา มหาอาทาเส สกลสรีรํ ทิสฺวา ยํ น อิจฺฉติ ตํ อปเนตฺวา อญฺเญน วิภูสเนน วิภูสาเปติ. ตสฺส เอกทิวสํ เอวํ กโรโต ภตฺตเวลา มชฺฌนฺหิกสมโย ปตฺโต. อถ อวิภูสิโตว ทุสฺสปฏฺเฏน สีสํ เวเฐตฺวา, ภุญฺชิตฺวา, ทิวาเสยฺยํ อุปคจฺฉิ. ปุนปิ อุฏฺฐหิตฺวา ตเถว กโรโต สูริโย อตฺถงฺคโต. เอวํ ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ. อถสฺส เอวํ มณฺฑนปฺปสุตสฺส ปิฏฺฐิโรโค อุทปาทิ. ตสฺเสตทโหสิ – ‘‘อโห เร, อหํ สพฺพถาเมน วิภูสนฺโตปิ อิมสฺมึ กปฺปเก วิภูสเน อสนฺตุฏฺโฐ โลภํ อุปฺปาเทสึ. โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ, โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༥༩. “རྩེད་མོ་དང་དགའ་བ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱན་ལ་དགའ་བའི་ཚངས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཡོད་དེ། ཁོང་ནི་སྔ་དྲོ་ཉིད་ལ་ཐུག་པའམ་ཟས་བཟས་ནས། རྒྱན་ཆ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རང་ཉིད་བརྒྱན་པར་བྱེད་དོ། །མེ་ལོང་ཆེན་པོ་ལ་ལུས་མཐའ་དག་བལྟས་ནས། གང་ལ་མི་དགའ་བ་དེ་བསལ་ཏེ་རྒྱན་གཞན་གྱིས་བརྒྱན་དུ་འཇུག་གོ། །ཉིན་གཅིག་ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་བྱེད་པ་ན། ཉིན་གུང་གི་ཟས་ཀྱི་དུས་ལ་བབས་སོ། །དེ་ནས་མ་བརྒྱན་པར་རས་ཀྱི་ཐོད་ཀྱིས་མགོ་བོ་དཀྲིས་ཏེ་བཟས་ནས། ཉིན་མོའི་གཟིམ་མལ་དུ་གཤེགས་སོ། །ཡང་བཞེངས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ན། ཉི་མ་ནུབ་བོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་གཉིས་པ་དང་ཉིན་གསུམ་པའི་ཚེ་ཡང་བྱས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱན་ལ་ཆགས་པ་དེ་ལྟ་བུ་ཅན་གྱི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་རྒྱབ་ཀྱི་ཟུག་རྔུ་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གི་བསམ་པ་ལ། “ཀྱེ་མ། ངས་ནུས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་པར་བྱས་ཀྱང་། རྒྱན་འདི་དག་ལ་མི་ཆོག་ཤེས་པར་འདོད་ཆགས་སྐྱེས་སོ། །འདོད་ཆགས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཤིག་གོ། །ད་ནི་ངས་འདོད་ཆགས་གཞོམ་པར་བྱའོ། །”ཞེས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ནས། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน; วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་རྩེད་མོ་དང་། དགའ་བ་དང་། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ། མངོན་པར་མི་ཞེན་ཅིང་ཆགས་པ་མེད་པར། རྒྱན་གྱི་གནས་ལས་ལྡོག་ཅིང་བདེན་པར་སྨྲ་བ། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་བྱའོ།། ตตฺถ ขิฑฺฑา จ รติ จ ปุพฺเพ วุตฺตาว. กามสุขนฺติ วตฺถุกามสุขํ. วตฺถุกามาปิ หิ สุขสฺส วิสยาทิภาเวน สุขนฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘อตฺถิ รูปํ สุขํ สุขานุปติต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๖๐). เอวเมตํ ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ อิมสฺมึ โอกาสโลเก อนลงฺกริตฺวา อลนฺติ อกตฺวา, เอตํ ตปฺปกนฺติ วา สารภูตนฺติ วา เอวํ อคฺคเหตฺวา. อนเปกฺขมาโนติ เตน อลงฺกรเณน อนเปกฺขณสีโล, อปิหาลุโก, นิตฺตณฺโห, วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที เอโก จเรติ. ตตฺถ วิภูสา ทุวิธา – อคาริกวิภูสา, อนคาริกวิภูสา จ. ตตฺถ อคาริกวิภูสา สาฏกเวฐนมาลาคนฺธาทิ, อนคาริกวิภูสา ปตฺตมณฺฑนาทิ. วิภูสา เอว วิภูสนฏฺฐานํ. ตสฺมา วิภูสนฏฺฐานา ติวิธาย วิรติยา วิรโต. อวิตถวจนโต สจฺจวาทีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. དེ་ལ་“རྩེད་མོ་དང་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། “འདོད་པའི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པའི་བདེ་བའོ།། ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱང་བདེ་བའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདེ་བ་ཞེས་བརྗོད་དེ། ཇི་སྐད་དུ། “གཟུགས་ནི་བདེ་བ་སྟེ་བདེ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།།” (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༦༠) ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་འདི་ན་རྩེད་མོ་དང་། དགའ་བ་དང་། འདོད་པའི་བདེ་བ་འདི་དག་ལ་མངོན་པར་མི་ཞེན་ཅིང་། འདི་ནི་ཆོག་གོ་སྙམ་དུ་མི་བྱེད་པར། འདི་ནི་ལས་ཀྱི་མཐའ་འམ། ཡང་ན་སྙིང་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་མི་འཛིན་པའོ།། “ཆགས་པ་མེད་པར་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱན་དེ་དག་ལ་ཆགས་པའི་རང་བཞིན་མེད་པ། མི་རེ་བ། སྲེད་པ་མེད་པའོ།། “རྒྱན་གྱི་གནས་ལས་ལྡོག་ཅིང་བདེན་པར་སྨྲ་བ་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་པ་ལ། དེ་ལ་རྒྱན་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཁྱིམ་པའི་རྒྱན་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རྒྱན་ནོ།། དེ་ལ་ཁྱིམ་པའི་རྒྱན་ནི་གོས་དང་། ཐོད་དང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་ལ་སོགས་པའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རྒྱན་ནི་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་རྒྱན་ལ་སོགས་པའོ།། རྒྱན་ཉིད་རྒྱན་གྱི་གནས་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་རྒྱན་གྱི་གནས་ལས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་སྤོང་བས་ལྡོག་པའོ།། མི་བསླུ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་བདེན་པར་སྨྲ་བའོ།། དེ་ལྟར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། วิภูสนฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา. རྒྱན་གྱི་གནས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖๐. ปุตฺตญฺจ [Pg.101] ทารนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหรกาเล เอว อภิสิตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. โส ปฐมคาถาย วุตฺตปจฺเจกโพธิสตฺโต วิย รชฺชสิริมนุภวนฺโต เอกทิวสํ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ รชฺชํ กาเรนฺโต พหูนํ ทุกฺขํ กโรมิ. กึ เม เอกภตฺตตฺถาย อิมินา ปาเปน, หนฺท สุขมุปฺปาเทมี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༠. “བུ་དང་ཆུང་མ་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་ནི་གཞོན་ནུའི་དུས་ཉིད་དུ་དབང་བསྐུར་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་སོ།། ཁོང་གིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོར་གསུངས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་ལ་སྤྱོད་བཞིན་པའི་ཚེ་ཉིན་གཅིག་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “བདག་གིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་སྡུག་བསྔལ་བྱེད་དོ།། བདག་གི་ཟས་ཐུན་གཅིག་གི་ཆེད་དུ་སྡིག་པ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ། ད་ནི་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ; หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “བུ་དང་ཆུང་མ་ཕ་དང་མ་ཉིད་དང་།། ནོར་དང་འབྲུ་དང་གཉེན་འདུན་རྣམས་སྤངས་ཏེ།། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རང་རང་ས་མཚམས་བཞིན།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་བྱའོ།། ตตฺถ ธนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬรชตชาตรูปาทีนิ รตนานิ. ธญฺญานีติ สาลิวีหิยวโคธุมกงฺกุวรกกุทฺรูสกปเภทานิ สตฺต เสสาปรณฺณานิ จ. พนฺธวานีติ ญาติพนฺธุโคตฺตพนฺธุมิตฺตพนฺธุสิปฺปพนฺธุวเสน จตุพฺพิเธ พนฺธเว. ยโถธิกานีติ สกสกโอธิวเสน ฐิตาเนว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་“ནོར་”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཏིག་དང་། ནོར་བུ་དང་། བཻ་ཌཱུརྱ་དང་། དུང་དང་། མཆིང་བུ་དང་། བྱུ་རུ་དང་། དངུལ་དང་། གསེར་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་སོ།། “འབྲུ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་སཱ་ལུ་དང་། འབྲས་དང་། ནས་དང་། གྲོ་དང་། ཁྲེ་དང་། ཙི་ཙེ་དང་། ཀུ་དྲཱུ་ས་ཀ་སྟེ་འབྲུའི་བྱེ་བྲག་བདུན་དང་། གཞན་ཡང་སྲན་མ་ལ་སོགས་པའོ།། “གཉེན་འདུན་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་ཚན་གྱི་གཉེན་དང་། རུས་ཀྱི་གཉེན་དང་། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་གཉེན་དང་། བཟོ་རིག་གི་གཉེན་ཏེ་རྣམ་པ་བཞིའི་གཉེན་འདུན་རྣམས་སོ།། “རང་རང་ས་མཚམས་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་རང་རང་གི་ས་མཚམས་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པ་ཉིད་དོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་བཞིན་ནོ།། ปุตฺตทารคาถาวณฺณนา สมตฺตา. བུ་དང་ཆུང་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖๑. สงฺโค เอโสติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกานิ ปสฺสติ. ติวิธนาฏกานีติ กิร ปุพฺพราชโต อาคตํ, อนนฺตรราชโต อาคตํ, อตฺตโน กาเล อุฏฺฐิตนฺติ. โส เอกทิวสํ ปาโตว ทหรนาฏกปาสาทํ คโต. ตา นาฏกิตฺถิโย ‘‘ราชานํ รมาเปสฺสามา’’ติ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อจฺฉราโย วิย อติมโนหรํ นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ. ราชา – ‘‘อนจฺฉริยเมตํ ทหราน’’นฺติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มชฺฌิมนาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. โส ตตฺถาปิ ตเถว อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มหานาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. ราชา ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีตานํ ตาสํ มหลฺลกภาเวน อฏฺฐิกีฬนสทิสํ นจฺจํ ทิสฺวา คีตญฺจ อมธุรํ สุตฺวา ปุนเทว ทหรนาฏกปาสาทํ, ปุน มชฺฌิมนาฏกปาสาทนฺติ เอวํ วิจริตฺวา กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘อิมา นาฏกิตฺถิโย สกฺกํ [Pg.102] เทวานมินฺทํ อจฺฉราโย วิย มํ รมาเปตุกามา สพฺพถาเมน นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ, สฺวาหํ กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ โลภเมว วฑฺเฒมิ, โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༡. “འདི་ནི་ཆགས་པ་སྟེ་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ན་རྒྱལ་པོ་རྐང་པ་འཕྱན་པ་ཚངས་པས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་བྱུང་ངོ་།། ཁོང་གིས་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་ཐུག་པའམ་ཟན་བཟས་ནས་ཕོ་བྲང་གསུམ་དུ་ཟློས་གར་གྱི་ཚོགས་རྣམ་པ་གསུམ་ལ་གཟིགས་སོ།། ཟློས་གར་གྱི་ཚོགས་རྣམ་པ་གསུམ་ནི་རྒྱལ་པོ་སྔོན་མ་ལས་བརྒྱུད་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་ཉེ་བར་བྱུང་བ་ལས་བརྒྱུད་པ་དང་། རང་གི་དུས་སུ་གསར་དུ་བཙུགས་པ་རྣམས་སོ།། ཁོང་ཉིན་གཅིག་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་གཞོན་ནུ་མའི་ཟློས་གར་གྱི་ཕོ་བྲང་དུ་གཤེགས་སོ།། ཟློས་གར་མ་དེ་དག་གིས་“རྒྱལ་པོ་མགུ་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ལྷའི་བུ་མོ་བཞིན་དུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གར་དང་། གླུ་དང་། རོལ་མོ་རྣམས་བྱས་སོ།། རྒྱལ་པོ་ནི་“འདི་ནི་གཞོན་ནུ་མ་རྣམས་ཀྱི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ནོ་”སྙམ་ནས་མ་མགུ་བར་བར་མའི་ཟློས་གར་གྱི་ཕོ་བྲང་དུ་གཤེགས་སོ།། ཟློས་གར་མ་དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ།། ཁོང་དེར་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་མ་མགུ་བར་བགྲེས་མོའི་ཟློས་གར་གྱི་ཕོ་བྲང་དུ་གཤེགས་སོ།། ཟློས་གར་མ་དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ།། རྒྱལ་པོ་ནི་རྒྱལ་རབས་གཉིས་གསུམ་འདས་པའི་བགྲེས་མོ་དེ་དག་གི་རྒས་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་གར་བྱེད་པ་ནི་རུས་གོང་གིས་རྩེ་བ་ལྟ་བུ་མཐོང་ཞིང་། གླུ་ཡང་སྙན་པ་མེད་པ་ཐོས་ནས། སླར་ཡང་གཞོན་ནུ་མའི་ཟློས་གར་གྱི་ཕོ་བྲང་དང་། སླར་ཡང་བར་མའི་ཟློས་གར་གྱི་ཕོ་བྲང་དུ་གཤེགས་ཏེ་དེ་ལྟར་འཁྱམས་ཀྱང་གང་དུ་ཡང་མ་མགུ་བར་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “ཟློས་གར་མ་འདི་དག་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ལྷའི་བུ་མོ་བཞིན་དུ་བདག་མགུ་བར་འདོད་པས་ནུས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གར་དང་། གླུ་དང་། རོལ་མོ་རྣམས་བྱས་ཀྱང་། བདག་ནི་གང་དུ་ཡང་མ་མགུ་བར་ཆགས་པ་ཁོ་ན་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ།། ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཤིག་གོ། ད་ནི་བདག་གིས་ཆགས་པ་འདི་གཞོམ་པར་བྱའོ།།”ཞེས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย; คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “འདི་ནི་ཆགས་པ་སྟེ་འདི་ན་བདེ་བ་ཆུང་།། དགའ་བ་ཉུང་ཞིང་འདི་ན་སྡུག་བསྔལ་ཆེ།། འདི་ནི་ལྕགས་ཀྱུ་ཡིན་པར་ཤེས་བྱས་ནས།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་བྱའོ།། ตสฺสตฺโถ – สงฺโค เอโสติ อตฺตโน อุปโภคํ นิทฺทิสติ. โส หิ สชฺชนฺติ ตตฺถ ปาณิโน กทฺทเม ปวิฏฺโฐ หตฺถี วิยาติ สงฺโค. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ เอตฺถ ปญฺจกามคุณูปโภคกาเล วิปรีตสญฺญาย อุปฺปาเทตพฺพโต กามาวจรธมฺมปริยาปนฺนโต วา ลามกฏฺเฐน โสขฺยํ ปริตฺตํ, วิชฺชุปฺปภาย โอภาสิตนจฺจทสฺสนสุขํ วิย อิตฺตรํ, ตาวกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ เอตฺถ จ ยฺวายํ ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) วุตฺโต. โส ยทิทํ ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว? อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ มุทฺทาย, ยทิ คณนายา’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๗) นเยเนตฺถ ทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ อุปนิธาย อปฺโป อุทกพินฺทุมตฺโต โหติ. อถ โข ทุกฺขเมว ภิยฺโย พหุ, จตูสุ สมุทฺเทสุ อุทกสทิสํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย’’ติ. คโฬ เอโสติ อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา อากฑฺฒนวเสน พฬิโส วิย เอโส ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. อิติ ญตฺวา มติมาติ เอวํ ญตฺวา พุทฺธิมา ปณฺฑิโต ปุริโส สพฺพมฺเปตํ ปหาย เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. དེའི་དོན་ནི། “འདི་ནི་ཆགས་པ་སྟེ་”ཞེས་པས་རང་གི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་ཡུལ་ལ་གོ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ནི་འདོད་པ་དེ་དག་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བའི་གླང་པོ་ཆེ་བཞིན་དུ་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པའོ།། “འདི་ན་བདེ་བ་ཆུང་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་ཚེ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་འདུ་ཤེས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དམན་པའི་དོན་གྱིས་བདེ་བ་ནི་ཆུང་ངོ་།། གློག་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བའི་ཚེ་ཟློས་གར་ལ་བལྟས་པའི་བདེ་བ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པ་དང་། གནས་སྐབས་ཙམ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “དགའ་བ་ཉུང་ཞིང་འདི་ན་སྡུག་བསྔལ་ཆེ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་གང་ཞིག་“དགེ་སློང་དག འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་གང་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་རོ་མྱང་བའོ།།” (མཛྫྷིམནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༡༦༦) ཞེས་གསུངས་པ་དེའོ།། དེ་ལ། “དགེ་སློང་དག འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་ཅི་ཞེ་ན། འདིར་རིགས་ཀྱི་བུ་གང་ཞིག་བཟོ་ཡི་གནས་གང་གིས་འཚོ་བ་འཛིན་ཏེ། ལག་རྩིས་སམ། གྲངས་རྩིས་སམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་སྡུག་བསྔལ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ལྟོས་ཏེ་རོ་མྱང་བ་ནི་ཆུ་ཐིགས་ཙམ་དུ་ཟད་དོ།། འོན་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཆེས་མང་ཞིང་རྒྱ་མཚོ་བཞི་ཡི་ཆུ་དང་འདྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་“དགའ་བ་ཉུང་ཞིང་འདི་ན་སྡུག་བསྔལ་ཆེ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འདི་ནི་ལྕགས་ཀྱུ་ཡིན་པར་”ཞེས་པ་ནི་རོ་མྱང་བ་བསྟན་ནས་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉ་པའི་ལྕགས་ཀྱུ་བཞིན་དུ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའོ།། “ཤེས་བྱས་ནས་བློ་ལྡན་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའི་མཁས་པས་དེ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ་བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།། สงฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཆགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖๒. สนฺทาลยิตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อนิวตฺตพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส สงฺคามํ โอติณฺโณ อชินิตฺวา อญฺญํ วา กิจฺจํ อารทฺโธ อนิฏฺฐเปตฺวา น นิวตฺตติ, ตสฺมา นํ เอวํ สญฺชานึสุ. โส [Pg.103] เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน วนทาโห อุฏฺฐาสิ. โส อคฺคิ สุกฺขานิ จ หริตานิ จ ติณาทีนิ ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน เอว คจฺฉติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ‘‘ยถายํ วนทาโห, เอวเมว เอกาทสวิโธ อคฺคิ สพฺพสตฺเต ทหนฺโต อนิวตฺตมาโนว คจฺฉติ มหาทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺโต, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิวตฺตนตฺถํ อยํ อคฺคิ วิย อริยมคฺคญาณคฺคินา กิเลเส ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ? ตโต มุหุตฺตํ คนฺตฺวา เกวฏฺเฏ อทฺทส นทิยํ มจฺเฉ คณฺหนฺเต. เตสํ ชาลนฺตรํ ปวิฏฺโฐ เอโก มหามจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา ปลายิ. เต ‘‘มจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา คโต’’ติ สทฺทมกํสุ. ราชา ตมฺปิ วจนํ สุตฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยมคฺคญาเณน ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ เภตฺวา อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༢. “ཀུན་ཏུ་བཅད་ནས་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ན་རྒྱལ་པོ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཚངས་པས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་བྱུང་ངོ་།། ཁོང་ནི་གཡུལ་སྤྲོད་པར་ཞུགས་པའི་ཚེ་མ་རྒྱལ་བར་རམ། ཡང་ན་ལས་གཞན་གང་ཞིག་བརྩམས་པ་མ་ཚར་བར་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་དེ་ལྟར་གྲགས་སོ།། ཁོང་ཉིན་གཅིག་ཀུན་དགའ་ར་བར་གཤེགས་སོ།། དེའི་ཚེ་ནགས་ཚལ་གྱི་མེ་ཤོར་རོ།། མེ་དེ་ནི་རྩྭ་སྐམ་པོ་དང་རྩྭ་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་བསྲེགས་ཏེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོའོ།། རྒྱལ་པོས་དེ་མཐོང་ནས་དེའི་མཚན་མ་དང་མཐུན་པར་བསྐྱེད་དེ། “ནགས་མེ་འདི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་མེ་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་པོ་འདིས་ཀྱང་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བསྲེགས་ཏེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོ་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་དོ།། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་མེ་འདི་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསྲེགས་ཏེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ།”སྙམ་མོ།། དེ་ནས་ཡུད་ཙམ་ཞིག་གཤེགས་པ་ན་ཆུ་བོ་ལས་ཉ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉ་འཛིན་པ་གཟིགས་སོ།། དེ་དག་གི་རྒྱའི་ནང་དུ་ཆུད་པའི་ཉ་ཆེན་པོ་གཅིག་གིས་རྒྱ་བཅད་དེ་བྲོས་སོ།། དེ་དག་གིས་“ཉས་རྒྱ་བཅད་དེ་སོང་ངོ་།།”ཞེས་སྒྲ་ཕྱུང་ངོ་།། རྒྱལ་པོས་ཚིག་དེ་ཡང་ཐོས་ནས་དེའི་མཚན་མ་དང་མཐུན་པར་བསྐྱེད་དེ། “བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་རྒྱ་བཅད་དེ་ཆགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ།”སྙམ་མོ།། ཁོང་གིས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี; อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་བཅད་བྱས་ནས།། ཆུ་ཡི་ཉ་ཡིས་རྒྱ་ནི་གཅོད་པ་བཞིན།། མེས་བསྲེགས་ས་ལ་སླར་མི་ལྡོག་པ་ལྟར།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་བྱའོ།། ตสฺสา ทุติยปาเท ชาลนฺติ สุตฺตมยํ วุจฺจติ. อมฺพูติ อุทกํ, ตตฺถ จรตีติ อมฺพุจารี, มจฺฉสฺเสตํ อธิวจนํ. สลิเล อมฺพุจารี สลิลมฺพุจารี, ตสฺมึ นทีสลิเล ชาลํ เภตฺวา อมฺพุจารีวาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยปาเท ทฑฺฒนฺติ ทฑฺฒฏฺฐานํ วุจฺจติ. ยถา อคฺคิ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปุน น นิวตฺตติ, น ตตฺถ ภิยฺโย อาคจฺฉติ, เอวํ มคฺคญาณคฺคินา ทฑฺฒํ กามคุณฏฺฐานํ อนิวตฺตมาโน ตตฺถ ภิยฺโย อนาคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེའི་རྐང་པ་གཉིས་པ་ལ་“རྒྱ་”ཞེས་པ་ནི་སྐུད་པས་བྱས་པའི་རྒྱའོ།། “ཆུ་”ནི་ཆུ་སྟེ། དེ་ལ་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་ཆུ་ལ་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཉ་ཡི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། “ཆུ་བོའི་ཆུ་ལ་སྤྱོད་པ་”ནི་ཆུ་ལ་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཆུ་བོའི་ཆུ་དེ་ལ་རྒྱ་བཅད་དེ་ཆུ་ལ་སྤྱོད་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། རྐང་པ་གསུམ་པ་ལ་“བསྲེགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྲེགས་པའི་གནས་ལ་བརྗོད་དོ།། ཇི་ལྟར་མེ་ནི་བསྲེགས་པའི་གནས་སུ་སླར་མི་ལྡོག་ཅིང་དེར་ཡང་བསྐྱར་མི་འོང་བ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་གནས་སུ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་དེར་ཡང་བསྐྱར་མི་འོང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་བཞིན་ནོ།། สนฺทาลนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖๓. โอกฺขิตฺตจกฺขูติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จกฺขุโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต วิย นาฏกทสฺสนมนุยุตฺโต โหติ. อยํ ปน วิเสโส – โส อสนฺตุฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉติ, อยํ ตํ ตํ นาฏกํ ทิสฺวา อติวิย อภินนฺทิตฺวา นาฏกปริวตฺตทสฺสเนน ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต วิจรติ. โส กิร นาฏกทสฺสนาย อาคตํ อญฺญตรํ [Pg.104] กุฏุมฺพิยภริยํ ทิสฺวา ราคํ อุปฺปาเทสิ. ตโต สํเวคมาปชฺชิตฺวา ปุน ‘‘อหํ อิมํ ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต อปายปริปูรโก ภวิสฺสามิ, หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༣. “མིག་ནི་བཙུམ་ཞིང་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ན་རྒྱལ་པོ་མིག་འཕྱན་པ་ཚངས་པས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་བྱུང་སྟེ། རྐང་པ་འཕྱན་པ་ཚངས་པས་བྱིན་བཞིན་དུ་ཟློས་གར་ལ་ལྟ་བ་ལ་བརྩོན་པའོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཏེ། ཁོང་ནི་མ་མགུ་བར་གནས་དེ་དང་དེར་གཤེགས་ཤིང་། ཟློས་གར་དེ་དང་དེ་མཐོང་ནས་ཤིན་ཏུ་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱས་ཏེ། ཟློས་གར་གྱི་འཁོར་ལ་ཡང་བསྐྱར་ལྟ་བས་སྲེད་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་ཅིང་འཁྱམས་སོ།། ཁོང་གིས་ཟློས་གར་ལ་ལྟ་བར་འོངས་པའི་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆུང་མ་ཞིག་མཐོང་ནས་འདོད་ཆགས་བསྐྱེད་དོ།། དེ་ནས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། “བདག་གིས་སྲེད་པ་འདི་འཕེལ་བར་བྱས་ན་ངན་སོང་གི་གནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ།། ད་ནི་འདི་གཞོམ་པར་བྱའོ།།”ཞེས་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། རང་གི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སྨད་ཅིང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขู น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน; อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “མིག་ནི་བཙུམ་ཞིང་རྐང་པ་མི་འཕྱན་ལ།། དབང་པོ་བསྡམས་ཤིང་ཡིད་ནི་བསྲུངས་པ་དང་།། ཟག་པ་མེད་ཅིང་ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བར།། བསེ་རུའི་རྭ་ལྟར་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ།།”ཞེས་བྱའོ།། ตตฺถ โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เหฏฺฐาขิตฺตจกฺขุ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา ปริวชฺชคเหตพฺพทสฺสนตฺถํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนติ วุตฺตํ โหติ. น ตุ หนุกฏฺฐินา หทยฏฺฐึ สงฺฆฏฺเฏนฺโต. เอวญฺหิ โอกฺขิตฺตจกฺขุตา น สมณสารุปฺปา โหตี. น จ ปาทโลโลติ เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโยติ เอวํ คณมชฺฌํ ปวิสิตุกามตาย กณฺฑูยมานปาโท วิย อภวนฺโต, ทีฆจาริกอนวฏฺฐิตจาริกวิรโต วา. คุตฺตินฺทฺริโยติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อิธ วิสุํวุตฺตาวเสสวเสน โคปิตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ มานสํ เยว มานสานํ, ตํ รกฺขิตมสฺสาติ รกฺขิตมานสาโน. ยถา กิเลเสหิ น วิลุปฺปติ, เอวํ รกฺขิตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อนวสฺสุโตติ อิมาย ปฏิปตฺติยา เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กิเลสอนฺวาสฺสววิรหิโต. อปริฑยฺหมาโนติ เอวํ อนฺวาสฺสววิรหาว กิเลสคฺคีหิ อปริฑยฺหมาโน. พหิทฺธา วา อนวสฺสุโต, อชฺฌตฺตํ อปริฑยฺหมาโน. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་"མིག་གྱེན་དུ་མི་བལྟ་བའམ་མིག་ཐུར་དུ་བལྟ་བ་" (okkhittacakkhu) ཞེས་པ་ནི་མིག་ཐུར་དུ་ཕབ་པ་སྟེ། སྐེའི་ཚིགས་པ་བདུན་པོ་རིམ་པ་བཞིན་བསྲངས་ནས། སྤང་བར་བྱ་བ་དང་བླང་བར་བྱ་བ་རྣམས་མཐོང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། གཉའ་ཤིང་གང་ཙམ་གྱི་ས་ལ་བལྟ་བར་བྱེད་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་མ་ལེའི་རུས་པ་བྲང་རུས་ལ་གཏུགས་ནས་བལྟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་མིག་ཐུར་དུ་ཕབ་པ་དེ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ། །"རྐང་པ་མི་གཡོ་བ་" (na ca pādalolo) ཞེས་པ་ནི། གཅིག་གི་རྗེས་སུ་གཉིས་པ་དང་། གཉིས་ཀྱི་རྗེས་སུ་གསུམ་པ་ཞེས་པ་ལྟར། ཚོགས་པའི་ནང་དུ་འཇུག་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར། རྐང་པ་གཡའ་བའི་ནད་ཅན་བཞིན་དུ་མི་རྒྱུག་པ་དང་། ཡུན་རིང་དུ་འཁྱམ་པ་དང་གནས་མེད་པར་འཁྱམ་པ་ལས་ལོག་པ་ལ་ཟེར། །"དབང་པོ་བསྡམས་པ་" (guttindriyo) ཞེས་པ་ནི། འདིར་དབང་པོ་དྲུག་གི་ནང་ནས་སོ་སོར་བཤད་པ་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་བསྲུངས་པའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཟེར། །"ཡིད་བསྲུངས་པ་" (rakkhitamānasa) ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཉིད་ལ་ཡིད་ཅེས་བྱ་ལ། ཡིད་དེ་ཉིད་ཉོན་མོངས་པས་མི་འཕྲོག་པར་བསྲུངས་པ་དང་ལྡན་པས་ན་ཡིད་བསྲུངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པས་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་བསྲུངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"ཟག་པ་མེད་པ་" (anavassuto) ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཡུལ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་ཟག་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་ཟེར། །"ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བ་" (apariḍayhamāno) ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཟག་པ་དང་བྲལ་བས་ཉོན་མོངས་པའི་མེས་ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བ་ལ་ཟེར། ཡང་ན། ཕྱི་རོལ་དུ་ཟག་པ་མེད་པ་དང་། ནང་དུ་ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བ་ལ་ཟེར། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྔར་བཤད་པ་བཞིན་ནོ། ། โอกฺขิตฺตจกฺขุคาถาวณฺณนา สมตฺตา. མིག་ཐུར་དུ་བལྟ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖๔. โอหารยิตฺวาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อยํ อญฺโญปิ จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา จตุมาเส จตุมาเส อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ ปวิสนฺโต อุยฺยานทฺวาเร [Pg.105] ปตฺตสญฺฉนฺนํ ปุปฺผาลงฺกตวิฏปํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารํ ทิสฺวา เอกํ ปุปฺผํ คเหตฺวา อุยฺยานํ ปาวิสิ. ตโต ‘‘รญฺญา อคฺคปุปฺผํ คหิต’’นฺติ อญฺญตโรปิ อมจฺโจ หตฺถิกฺขนฺเธ ฐิโต เอว เอกํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺโพ พลกาโย อคฺคเหสิ. ปุปฺผํ อนสฺสาเทนฺตา ปตฺตมฺปิ คณฺหึสุ. โส รุกฺโข นิปฺปตฺตปุปฺโผ ขนฺธมตฺโตว อโหสิ. ตํ ราชา สายนฺหสมเย อุยฺยานา นิกฺขมนฺโต ทิสฺวา ‘‘กึ กโต อยํ รุกฺโข, มม อาคมนเวลายํ มณิวณฺณสาขนฺตเรสุ ปวาฬสทิสปุปฺผาลงฺกโต อโหสิ, อิทานิ นิปฺปตฺตปุปฺโผ ชาโต’’ติ จินฺเตนฺโต ตสฺเสวาวิทูเร อปุปฺผิตํ รุกฺขํ สญฺฉนฺนปลาสํ อทฺทส. ทิสฺวา จสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ รุกฺโข ปุปฺผภริตสาขตฺตา พหุชนสฺส โลภนีโย อโหสิ, เตน มุหุตฺเตเนว พฺยสนํ ปตฺโต, อยํ ปนญฺโญ อโลภนียตฺตา ตเถว ฐิโต. อิทมฺปิ รชฺชํ ปุปฺผิตรุกฺโข วิย โลภนียํ, ภิกฺขุภาโว ปน อปุปฺผิตรุกฺโข วิย อโลภนีโย. ตสฺมา ยาว อิทมฺปิ อยํ รุกฺโข วิย น วิลุปฺปติ, ตาว อยมญฺโญ สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริจฺฉตฺตโก, เอวํ กาสาเวน ปริสญฺฉนฺเนน หุตฺวา ปพฺพชิตพฺพ’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༤. "སྤངས་ནས་" (ohārayitvā) ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་རུ། ཟླ་བ་བཞི་པའི་ཚངས་བྱིན་ (Cātumāsika Brahmadatta) ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་གཞན་ཞིག་ཡོད་པ་དེ། ཟླ་བ་བཞི་རེའི་མཚམས་སུ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རྩེ་བར་འགྲོའོ། །ཉིན་གཅིག་དབྱར་གྱི་ཟླ་བ་འབྲིང་པོའི་ནང་དུ་ཁོང་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འཇུག་པ་ན། སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་ལོ་མས་ཡོངས་སུ་བཀབ་ཅིང་མེ་ཏོག་གིས་བརྒྱན་པའི་ཡལ་ག་དང་ལྡན་པའི་ཡོངས་འདུའི་ས་བརྟོལ་གྱི་ཤིང་ (pāricchattaka koviḷāra) ཞིག་མཐོང་ནས། མེ་ཏོག་གཅིག་བཏོགས་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཞུགས་སོ། །དེ་ནས་"རྒྱལ་པོས་མེ་ཏོག་གི་རྩེ་མོ་བཏོགས་སོ་"ཞེས་བསམས་ནས། བློན་པོ་གཞན་ཞིག་གིས་ཀྱང་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་ལངས་བཞིན་དུ་མེ་ཏོག་གཅིག་བཏོགས་སོ། །ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དམག་དཔུང་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མེ་ཏོག་བཏོགས་སོ། །མེ་ཏོག་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་མའང་བཏོགས་སོ། །ཤིང་དེ་ནི་ལོ་མ་དང་མེ་ཏོག་མེད་པར་སྡོང་པོ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་རྒྱལ་པོ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པ་ན་དེ་མཐོང་ནས། "ཤིང་འདི་ལ་ཅི་ཞིག་བྱས་སོང་། ང་ཡོང་བའི་དུས་སུ་ནོར་བུའི་མདོག་ལྟ་བུའི་ཡལ་གའི་གསེབ་ཏུ་བྱུ་རུ་ལྟ་བུའི་མེ་ཏོག་གིས་བརྒྱན་པ་ཞིག་ཡོད་པ་ལ། ད་ལྟ་ལོ་མ་དང་མེ་ཏོག་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་"སྙམ་དུ་བསམས་ཤིང་། དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་མེ་ཏོག་མེད་པར་ལོ་མས་ཡོངས་སུ་བཀབ་པའི་ཤིང་གཞན་ཞིག་མཐོང་ངོ་། །མཐོང་ནས་ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། "ཤིང་འདི་ནི་མེ་ཏོག་གིས་གང་བའི་ཡལ་ག་དང་ལྡན་པས་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཆགས་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཉམས་རྒུད་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཤིང་གཞན་འདི་ནི་ཆགས་པའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །རྒྱལ་སྲིད་འདི་ཡང་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་ཆགས་པའི་ཡུལ་ཡིན་ལ། དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་ནི་མེ་ཏོག་མེད་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་ཆགས་པའི་ཡུལ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྲིད་དུ་རྒྱལ་སྲིད་འདི་ཡང་ཤིང་འདི་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པ་དེ་སྲིད་དུ། ལོ་མས་ཡོངས་སུ་བཀབ་པའི་ཡོངས་འདུའི་ཤིང་གཞན་འདི་བཞིན་དུ། ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཀབ་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ་"སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །ཁོང་གིས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺโต; กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “ཁྱིམ་པའི་རྟགས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྤངས་བྱས་ནས། །ལོ་མས་ཡོངས་བཀབ་ཡོངས་འདུའི་ཤིང་བཞིན་དུ། །ངུར་སྨྲིག་གོས་གྱོན་མངོན་པར་བྱུང་བྱས་ཏེ། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวาติ อิมสฺส ปาทสฺส เคหา อภินิกฺขมิตฺวา กาสายวตฺโถ หุตฺวาติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. དེ་ལ་"ངུར་སྨྲིག་གོས་གྱོན་མངོན་པར་བྱུང་བྱས་ཏེ་" (kāsāyavattho abhinikkhamitvā) ཞེས་པའི་རྐང་པ་འདིའི་དོན་ནི། ཁྱིམ་ནས་མངོན་པར་བྱུང་སྟེ་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་གྱོན་པ་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་ནུས་པའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ། ། ปาริจฺฉตฺตกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཡོངས་འདུའི་ཤིང་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ตติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต. སྐབས་གསུམ་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖๕. รเสสูติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา อุยฺยาเน อมจฺจปุตฺเตหิ ปริวุโต สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ กีฬติ. ตสฺส สูโท [Pg.106] สพฺพมํสานํ รสํ คเหตฺวา อตีว สุสงฺขตํ อมตกปฺปํ อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส ตตฺถ เคธมาปนฺโน กสฺสจิ กิญฺจิ อทตฺวา อตฺตนาว ภุญฺชิ. อุทกกีฬโต จ อติวิกาเล นิกฺขนฺโต สีฆํ สีฆํ ภุญฺชิ. เยหิ สทฺธึ ปุพฺเพ ภุญฺชติ, น เตสํ กญฺจิ สริ. อถ ปจฺฉา ปฏิสงฺขานํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อโห, มยา ปาปํ กตํ, ยฺวาหํ รสตณฺหาย อภิภูโต สพฺพชนํ วิสริตฺวา เอกโกว ภุญฺชึ. หนฺท รสตณฺหํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༥. "རོ་རྣམས་ལ་" (rasesu) ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ཡི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བློན་པོའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་པད་མའི་རྫིང་བུར་རྩེ་བར་བྱེད་དོ། །ཁོང་གི་མ་ཆེན་གྱིས་ཤ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རོ་བཅུད་བླངས་ནས། ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་བདུད་རྩི་ལྟ་བུའི་བཟའ་བཅའ་ཞིག་བཟོས་ཏེ་ཕུལ་ལོ། །ཁོང་ནི་དེའི་རོ་ལ་ཆགས་ནས་སུ་ལའང་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱིན་པར་རང་ཉིད་གཅིག་པུས་ཟོས་སོ། །ཆུ་རྩེད་ལས་ཕྱིར་ཐོན་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྱི་དྲོ་བས་མགྱོགས་པོར་མགྱོགས་པོར་ཟོས་སོ། །སྔོན་ཆད་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཟ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལས་སུ་ལའང་མ་དྲན་ནོ། །དེ་ནས་ཕྱིས་སུ་སོ་སོར་རྟོག་པ་སྐྱེས་ཏེ། "ཀྱེ་ཧུད། ངས་སྡིག་པ་བྱས་སོ། །ང་ནི་རོའི་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་བརྗེད་ནས་གཅིག་པུས་ཟོས་སོ། །ད་ནི་རོའི་སྲེད་པ་ཚར་གཅོད་པར་བྱའོ་"སྙམ་དུ་བསམས་ནས། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། རང་གི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སྨད་ཅིང་དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་སྟོན་པའི་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี; กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “རོ་ལ་ཆགས་པ་མི་བྱེད་གཡོ་བ་མེད། །གཞན་གསོ་མི་བྱེད་མཐར་ཆགས་བསོད་སྙོམས་རྒྱུ། །ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་དུ་སེམས་ནི་ཆགས་མེད་པར། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ รเสสูติ อมฺพิลมธุรติตฺตกกฏุกโลณิกขาริกกสาวาทิเภเทสุ สายนีเยสุ. เคธํ อกรนฺติ คิทฺธึ อกโรนฺโต, ตณฺหํ อนุปฺปาเทนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อโลโลติ ‘‘อิทํ สายิสฺสามิ, อิทํ สายิสฺสามี’’ติ เอวํ รสวิเสเสสุ อนากุโล. อนญฺญโปสีติ โปเสตพฺพกสทฺธิวิหาริกาทิวิรหิโต, กายสนฺธารณมตฺเตน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. ยถา วา ปุพฺเพ อุยฺยาเน รเสสุ เคธกรณโลโล หุตฺวา อญฺญโปสี อาสึ, เอวํ อหุตฺวา ยาย ตณฺหาย โลโล หุตฺวา รเสสุ เคธํ กโรติ. ตํ ตณฺหํ หิตฺวา อายตึ ตณฺหามูลกสฺส อญฺญสฺส อตฺตภาวสฺส อนิพฺพตฺตเนน อนญฺญโปสีติ ทสฺเสติ. อถ วา อตฺถภญฺชนกฏฺเฐน อญฺเญติ กิเลสา วุจฺจนฺติ. เตสํ อโปสเนน อนญฺญโปสีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. สปทานจารีติ อโวกฺกมฺมจารี อนุปุพฺพจารี, ฆรปฏิปาฏึ อฉฑฺเฑตฺวา อฑฺฒกุลญฺจ ทลิทฺทกุลญฺจ นิรนฺตรํ ปิณฺฑาย ปวิสมาโนติ อตฺโถ. กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กิเลสวเสน อลคฺคจิตฺโต, จนฺทูปโม นิจฺจนวโก หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་"རོ་རྣམས་ལ་" (rasesu) ཞེས་པ་ནི། སྐྱུར་བ་དང་། མངར་བ། ཁ་བ། ཚ་བ། ལན་ཚྭ། ཐལ་ཚྭ། བསྐ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མྱང་བར་བྱ་བའི་ཡུལ་རྣམས་ལའོ། །"ཆགས་པ་མི་བྱེད་" (gedhaṃ akaraṃ) ཞེས་པ་ནི། བརྐམ་ཆགས་མི་བྱེད་ཅིང་སྲེད་པ་མི་སྐྱེད་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །"གཡོ་བ་མེད་པ་" (alolo) ཞེས་པ་ནི། "འདི་མྱང་བར་བྱའོ། །འདི་མྱང་བར་བྱའོ། །"ཞེས་དེ་ལྟར་རོའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ལ་འཁྲུག་པ་མེད་པ་ལ་ཟེར། །"གཞན་གསོ་མི་བྱེད་པ་" (anaññaposī) ཞེས་པ་ནི། གསོ་བར་བྱ་བའི་གནས་གྲོགས་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་། ལུས་འཚོ་བ་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སྔོན་ཆད་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རོ་ལ་ཆགས་ཤིང་གཡོ་བས་གཞན་གསོ་བར་བྱེད་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པར། གང་གི་ཕྱིར་སྲེད་པས་གཡོ་བར་གྱུར་ཏེ་རོ་ལ་ཆགས་པ་བྱེད་པ་དེའི་སྲེད་པ་དེ་སྤངས་ནས། མ་འོངས་པ་ན་སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ལུས་གཞན་མི་སྐྱེད་པས་ན་"གཞན་གསོ་མི་བྱེད་པ་"ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན། ཕན་པ་འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་"གཞན་"ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་མི་གསོ་བས་ན་"གཞན་གསོ་མི་བྱེད་པ་"ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཡང་འདིའི་དོན་ཏོ། །"མཐར་ཆགས་བསོད་སྙོམས་རྒྱུ་བ་" (sapadānacārī) ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་རྣམས་མི་བརྒལ་བར་རིམ་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་སྟེ། ཁྱིམ་གྱི་གྲལ་མ་བོར་བར་ཕྱུག་པོའི་ཁྱིམ་དང་དབུལ་པོའི་ཁྱིམ་རྣམས་སུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་འཇུག་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །"ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་དུ་སེམས་ཆགས་པ་མེད་པ་" (kule kule appaṭibaddhacitto) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་གང་དུའང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་མ་ཆགས་པ་སྟེ། ཟླ་བ་བཞིན་དུ་རྟག་ཏུ་གསར་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྔར་བཤད་པ་བཞིན་ནོ། ། รสเคธคาถาวณฺณนา สมตฺตา. རོ་ལ་ཆགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖๖. ปหาย [Pg.107] ปญฺจาวรณานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา ปฐมชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༦. "སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་སྤངས་བྱས་ནས་" (pahāya pañcāvaraṇāni) ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་རུ་རྒྱལ་པོ་ཞིག་བསམ་གཏན་དང་པོ་ཐོབ་པ་ཞིག་ཡོད་དོ། །ཁོང་གིས་བསམ་གཏན་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། རང་གི་སྒྲུབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ; อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་སྤངས་བྱས་ཤིང་། །ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་ཐམས་ཅད་བསལ་བྱས་ཏེ། །གནས་མེད་ཆགས་པའི་སྐྱོན་ནི་བཅད་བྱས་ནས། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ อาวรณานีติ นีวรณาเนว. ตานิ อตฺถโต อุรคสุตฺเต วุตฺตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา อพฺภาทโย วิย จนฺทสูริเย เจโต อาวรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวรณานิ เจตโส’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา ปหาย. อุปกฺกิเลเสติ อุปคมฺม จิตฺตํ วิพาเธนฺเต อกุสเล ธมฺเม, วตฺโถปมาทีสุ วุตฺเต อภิชฺฌาทโย วา. พฺยปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา วินาเสตฺวา, วิปสฺสนามคฺเคน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สพฺเพติ อนวเสเส. เอวํ สมถวิปสฺสนาสมฺปนฺโน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส ปหีนตฺตา อนิสฺสิโต. เสสมคฺเคหิ เฉตฺวา เตธาตุกํ สิเนหโทสํ, ตณฺหาราคนฺติ วุตฺตํ โหติ. สิเนโห เอว หิ คุณปฏิปกฺขโต สิเนหโทโสติ วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་"སྒྲིབ་པ་རྣམས་" (āvaraṇāni) ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་དག་གི་དོན་ནི་སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ (Uragasutta) རུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །དེ་དག་ནི་སྤྲིན་ལ་སོགས་པས་ཉི་ཟླ་སྒྲིབ་པ་བཞིན་དུ་སེམས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་"ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པའམ་རྒྱས་པར་བསྒོམས་པས་སྤངས་པ་ལའོ། །"ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་" (upakkilese) ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་འོངས་ནས་སེམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་མི་དགེ་བའི་ชོས་རྣམས་ཏེ། གོས་ཀྱི་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་བརྐམ་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །"བསལ་བྱས་ཏེ་" (byapanujja) ཞེས་པ་ནི། བསྐྲད་ཅིང་བཅོམ་ནས། ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །"ཐམས་ཅད་" (sabbe) ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ། །དེ་ལྟར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ནི། ལམ་དང་པོས་ལྟ་བའི་གནས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་གནས་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལམ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆགས་པའི་སྐྱོན་བཅད་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་བཅད་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །ཆགས་པ་ཉིད་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ཆགས་པའི་སྐྱོན་"ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྔར་བཤད་པ་བཞིན་ནོ། ། อาวรณคาถาวณฺณนา สมตฺตา. སྒྲིབ་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖๗. วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา จตุตฺถชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༦༧. "རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ནས་" (vipiṭṭhikatvāna) ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་རུ་རྒྱལ་པོ་ཞིག་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པ་ཞིག་ཡོད་དོ། །ཁོང་གིས་བསམ་གཏན་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་དུ་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། རང་གི་སྒྲུབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ; ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་བྱས་ཤིང་། །སྔོན་ཉིད་ནས་ནི་ཡིད་བདེ་ཡིད་མི་བདེ། །རྣམ་དག་བཏང་སྙོམས་ཞི་གནས་ཐོབ་བྱས་ནས། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ [Pg.108] วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, ฉฑฺเฑตฺวา ชหิตฺวาติ อตฺโถ. สุขํ ทุขญฺจาติ กายิกํ สาตาสาตํ. โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ เจตสิกํ สาตาสาตํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. สมถนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมถเมว. วิสุทฺธนฺติ ปญฺจนีวรณวิตกฺกวิจารปีติสุขสงฺขาเตหิ นวหิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิสุทฺธํ, นิทฺธนฺตสุวณฺณมิว วิคตูปกฺกิเลสนฺติ อตฺโถ. དེ་ལ་"རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ནས་" (vipiṭṭhikatvāna) ཞེས་པ་ནི། རྒྱབ་ཏུ་བྱས་ཏེ། བོར་ཞིང་སྤངས་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །"བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་" (sukhaṃ dukkhañca) ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བ་ལའོ། །"ཡིད་བདེ་ཡིད་མི་བདེ་" (somanassadomanassaṃ) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བ་ལའོ། །"བཏང་སྙོམས་" (upekkhā) ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་ལའོ། །"ཞི་གནས་" (samatha) ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཞི་གནས་ཉིད་ལའོ། །"རྣམ་དག་" (visuddha) ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་ལྔ་དང་། རྟོག་པ། དཔྱོད་པ། དགའ་བ། བདེ་བ་སྟེ་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་དགུ་པོ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པ་སྟེ། ལེགས་པར་བཏུལ་བའི་གསེར་བཞིན་དུ་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། ། อยํ ปน โยชนา – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุกฺขญฺจ ปุพฺเพว ปฐมชฺฌานุปจารภูมิยํเยว ทุกฺขํ, ตติยชฺฌานุปจารภูมิยํ สุขนฺติ อธิปฺปาโย. ปุน อาทิโต วุตฺตํ จการํ ปรโต เนตฺวา ‘‘โสมนสฺสํ โทมนสฺสญฺจ วิปิฏฺฐิกตฺวาน ปุพฺเพวา’’ติ อธิกาโร. เตน โสมนสฺสํ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร, โทมนสฺสญฺจ ทุติยชฺฌานุปจาเรเยวาติ ทีเปติ. เอตานิ หิ เอเตสํ ปริยายโต ปหานฏฺฐานานิ. นิปฺปริยายโต ปน ทุกฺขสฺส ปฐมชฺฌานํ, โทมนสฺสสฺส ทุติยชฺฌานํ, สุขสฺส ตติยชฺฌานํ, โสมนสฺสสฺส จตุตฺถชฺฌานํ ปหานฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐). ตํ สพฺพํ อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๖๕) วุตฺตํ. ยโต ปุพฺเพว ตีสุ ปฐมชฺฌานาทีสุ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ วิปิฏฺฐิกตฺวา เอตฺเถว จตุตฺถชฺฌาเน โสมนสฺสํ วิปิฏฺฐิกตฺวา อิมาย ปฏิปทาย ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ เอโก จเรติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ. འདིའི་སྦྱོར་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། "བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ནས་"ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ཉིད་ནས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་ས་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་། བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་ས་ལ་བདེ་བ་སྤངས་པ་ལ་ཟེར་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་སྔོན་དུ་གསུངས་པའི་"དང་" (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་དེ་ཕྱིས་སུ་སྦྱར་ནས། "ཡིད་བདེ་དང་ཡིད་མི་བདེ་ཡང་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ནས་སྔོན་ཉིད་ནས་"ཞེས་པ་ནི་དབང་འདུས་པའོ། །དེས་ནི་ཡིད་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ལ། ཡིད་མི་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ཉིད་ལ་སྤངས་པ་སྟོན་ཏོ། །འདི་དག་ནི་དེ་དག་གི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤང་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་དངོས་སུ་ནི། སྡུག་བསྔལ་སྤང་བའི་གནས་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ཡིན་ལ། ཡིད་མི་བདེ་བ་སྤང་བའི་གནས་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ཡིན་ཞིང་། བདེ་བ་སྤང་བའི་གནས་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ཡིན་ལ། ཡིད་བདེ་བ་སྤང་བའི་གནས་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། "བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་པ་ན། འདིར་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་ནི་མ་ལུས་པར་འགག་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཆོས་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་པ་ཀུན་གསལ་ (Atthasālinī) ལས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྔོན་ཉིད་ནས་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ། བདེ་བ་རྣམས་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ནས། འདི་ཉིད་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་ཡིད་བདེ་བ་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་བས། སྒྲུབ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་ཞི་གནས་ཐོབ་ནས་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། วิปิฏฺฐิกตฺวาคาถาวณฺณนา สมตฺตา. རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖๘. อารทฺธวีริโยติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ปจฺจนฺตราชา สหสฺสโยธปริมาณพลกาโย รชฺเชน ขุทฺทโก, ปญฺญาย มหนฺโต อโหสิ. โส เอกทิวสํ ‘‘กิญฺจาปิ อหํ ขุทฺทโก, ปญฺญวตา จ ปน สกฺกา สกลชมฺพุทีปํ คเหตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สามนฺตรญฺโญ ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘สตฺตทิวสพฺภนฺตเร เม รชฺชํ วา เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. ตโต โส อตฺตโน อมจฺเจ สโมธาเนตฺวา อาห – ‘‘มยา ตุมฺเห อนาปุจฺฉาเยว สาหสํ กตํ, อมุกสฺส รญฺโญ เอวํ ปหิตํ, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? เต อาหํสุ – ‘‘สกฺกา, มหาราช, โส ทูโต นิวตฺเตตุ’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา, คโต ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ วินาสิตมฺหา ตยา, เตน หิ ทุกฺขํ [Pg.109] อญฺญสฺส สตฺเถน มริตุํ. หนฺท, มยํ อญฺญมญฺญํ ปหริตฺวา มราม, อตฺตานํ ปหริตฺวา มราม, อุพฺพนฺธาม, วิสํ ขาทามา’’ติ. เอวํ เตสุ เอกเมโก มรณเมว สํวณฺเณติ. ตโต ราชา – ‘‘กึ เม, อิเมหิ, อตฺถิ, ภเณ, มยฺหํ โยธา’’ติ อาห. อถ ‘‘อหํ, มหาราช, โยโธ, อหํ, มหาราช, โยโธ’’ติ ตํ โยธสหสฺสํ อุฏฺฐหิ. ༦༨. “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ།”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་དེར་དཔུང་དམག་དཔའ་བོ་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་གི་ཚད་ལས་མེད་པས་རྒྱལ་ཁམས་ཆུང་ཡང་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། ཉིན་གཅིག་ཁོང་གིས་“ང་ནི་རྒྱལ་ཕྲན་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་དབང་དུ་བསྡུ་བར་ནུས་སོ།”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ཉེ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གི་གམ་དུ་ཕོ་ཉ་བཏང་སྟེ། “ཞག་བདུན་གྱི་ནང་ཚུན་དུ་ང་ལ་རྒྱལ་སྲིད་སྤྲོད་དམ། ཡང་ན་གཡུལ་འགྱེད་པར་གྱིས།”ཞེས་བསྒོས། དེ་ནས་ཁོང་གིས་རང་གི་བློན་པོ་རྣམས་བསྡུས་ཏེ་སྨྲས་པ། “ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་མ་དྲིས་པར་བརྟག་དཔྱད་མེད་པར་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ཆེ་གེ་མོ་དེ་ལ་འདི་ལྟར་བཏང་བས་ད་ཅི་བྱ་དགོས།”ཞེས་དྲིས། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པ། “ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཕོ་ཉ་དེ་ཕྱིར་བཟློག་པར་མི་ནུས་སམ།” “མི་ནུས་ཏེ། ཁོ་སོང་ཚར་བ་ཡིན་ནོ།” “གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་ཅག་བརླག་པར་བྱས་སོ། གཞན་གྱི་མཚོན་ཆས་ཤི་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བས་ན། འོང་ཡེ། བདག་ཅག་ཕན་ཚུན་བསད་དེ་འཆི་བར་བྱའོ། ཡང་ན་རང་ཉིད་བསད་དེ་འཆི་བར་བྱའོ། ཡང་ན་སྐེ་ལ་ཐག་པ་བསྐོན་ཏེ་འཆི་བར་བྱའོ། ཡང་ན་དུག་ཟོས་ཏེ་འཆི་བར་བྱའོ།”ཞེས་དེ་དག་རེ་རེ་བཞིན་ཤི་བ་ཁོ་ནར་བསྔགས་སོ། དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་སྨྲས་པ། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག འདི་དག་གིས་ང་ལ་ཅི་བྱ། ང་ལ་དཔའ་བོ་དག་ཡོད་དོ།”ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། དེ་ནས་དཔའ་བོ་སྟོང་ཕྲག་དེ་དག་གིས། “ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ང་ནི་དཔའ་བོ་ཡིན། ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ང་ནི་དཔའ་བོ་ཡིན།”ཞེས་ལངས་སོ། ราชา ‘‘เอเต อุปปริกฺขิสฺสามี’’ติ มนฺตฺวา จิตกํ สชฺเชตฺวา อาห – ‘‘มยา, ภเณ, อิทํ นาม สาหสํ กตํ, ตํ เม อมจฺจา ปฏิกฺโกสนฺติ, โสหํ จิตกํ ปวิสิสฺสามิ, โก มยา สทฺธึ ปวิสิสฺสติ, เกน มยฺหํ ชีวิตํ ปริจฺจตฺต’’นฺติ? เอวํ วุตฺเต ปญฺจสตา โยธา อุฏฺฐหึสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, ปวิสามา’’ติ. ตโต ราชา อปเร ปญฺจสเต โยเธ อาห – ‘‘ตุมฺเห อิทานิ, ตาตา, กึ กริสฺสถา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘นายํ, มหาราช, ปุริสกาโร, อิตฺถิกิริยา เอสา, อปิจ มหาราเชน ปฏิรญฺโญ ทูโต เปสิโต, เตน มยํ รญฺญา สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา มริสฺสามา’’ติ. ตโต ราชา ‘‘ปริจฺจตฺตํ ตุมฺเหหิ มม ชีวิต’’นฺติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา เตน โยธสหสฺเสน ปริวุโต คนฺตฺวา รชฺชสีมาย นิสีทิ. རྒྱལ་པོས་“འདི་དག་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ།”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ཤིང་སྤུངས་ཤིག་བཤམས་ཏེ་སྨྲས་པ། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག ངས་འདི་ལྟ་བུའི་བརྟག་དཔྱད་མེད་པའི་ལས་ཤིག་བྱས་པ་ལ། ངའི་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཀག་འགོག་བྱེད། དེས་ན་ང་ནི་ཤིང་སྤུངས་ཀྱི་མེ་ནང་དུ་འཇུག་པར་བྱ་ན། སུ་ཞིག་ང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པར་བྱེད། སུ་ཞིག་གིས་ངའི་ཆེད་དུ་སྲོག་གཏོང་བར་བྱེད།”ཞེས་སྨྲས་སོ། དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་དང་། དཔའ་བོ་ལྔ་བརྒྱ་ལངས་ཏེ། “ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་འཇུག་པར་བགྱིའོ།”ཞེས་སྨྲས་ོ། དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་ལྷག་མ་དཔའ་བོ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། “བུ་དག ད་ལྟ་ཁྱེད་རྣམས་ཅི་བྱེད་པར་འགྱུར།”ཞེས་དྲིས། དེ་དག་གིས་སྨྲས་པ། “ལྷ་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདི་ནི་སྐྱེས་པའི་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན། འོན་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོས་ཕ་རོལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕོ་ཉ་བཏང་ཟིན་པས། བདག་ཅག་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གཡུལ་འགྱེད་དེ་འཆི་བར་བགྱིའོ།”ཞེས་སྨྲས་སོ། དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ངའི་ཆེད་དུ་སྲོག་བཏང་ངོ་།”ཞེས་གསུངས་ནས། ཡན་ལག་བཞི་པའི་དམག་དཔུང་བཤམས་ཏེ། དཔའ་བོ་སྟོང་ཕྲག་དེས་བསྐོར་ནས་སོང་སྟེ་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་བསྡད་དོ། โสปิ ปฏิราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อเร, โส ขุทฺทกราชา มม ทาสสฺสาปิ นปฺปโหตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา สพฺพํ พลกายํ อาทาย ยุชฺฌิตุํ นิกฺขมิ. ขุทฺทกราชา ตํ อพฺภุยฺยาตํ ทิสฺวา พลกายํ อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺเห น พหุกา; สพฺเพ สมฺปิณฺฑิตฺวา, อสิจมฺมํ คเหตฺวา, สีฆํ อิมสฺส รญฺโญ ปุรโต อุชุกํ เอว คจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. อถ สา เสนา ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา อนฺตรมทาสิ. เต ตํ ราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหึสุ, อญฺเญ โยธา ปลายึสุ. ขุทฺทกราชา ‘‘ตํ มาเรมี’’ติ ปุรโต ธาวติ, ปฏิราชา ตํ อภยํ ยาจิ. ตโต ตสฺส อภยํ ทตฺวา, สปถํ การาเปตฺวา, ตํ อตฺตโน มนุสฺสํ กตฺวา, เตน สห อญฺญํ ราชานํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา, ตสฺส รชฺชสีมาย ฐตฺวา เปเสสิ – ‘‘รชฺชํ วา เม เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส ‘‘อหํ เอกยุทฺธมฺปิ น สหามี’’ติ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺพราชาโน คเหตฺวา อนฺเต พาราณสิราชานมฺปิ อคฺคเหสิ. ཕ་རོལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་དེས་ཀྱང་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་ནས། “ཀྱེ་ཧུད། རྒྱལ་ཕྲན་ཆུང་ངུ་དེ་ནི་ངའི་བྲན་གཡོག་གི་ཚད་ལའང་མི་ལོངས་སོ།”ཞེས་ཁྲོས་ཏེ། རང་གི་དཔུང་དམག་ཐམས་ཅད་ཁྲིད་དེ་གཡུལ་འགྱེད་པར་བྱུང་། རྒྱལ་པོ་ཆུང་ངུས་ཁོ་ཚོ་ཚུར་འོང་བ་མཐོང་ནས་རང་གི་དཔུང་དམག་ལ་སྨྲས་པ། “བུ་དག ཁྱེད་རྣམས་མང་པོ་མ་ཡིན་པས། ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ། རལ་གྲི་དང་ཕུབ་བཟུང་ནས་མྱུར་དུ་རྒྱལ་པོ་འདིའི་མདུན་དུ་དྲང་པོར་སོང་ཞིག”ཅེས་བསྒོས། ཁོ་ཚོས་དེ་ལྟར་བྱས་སོ། དེ་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་དམག་དཔུང་དེ་གཉིས་སུ་གྱེས་ཏེ་བར་གསེང་ཕྱེས། ཁོ་ཚོས་རྒྱལ་པོ་དེ་གསོན་པོར་བཟུང་ཞིང་། དཔའ་བོ་གཞན་རྣམས་ནི་བྲོས་སོ། རྒྱལ་པོ་ཆུང་ངུས་“ཁོ་གསོད་པར་བྱའོ།”ཞེས་མདུན་དུ་རྒྱུགས་པ་ན། ཕ་རོལ་གྱི་རྒྱལ་པོས་ཁོ་ལ་སྐྱབས་གསོལ། དེ་ནས་ཁོ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པ་བྱིན་ཏེ། མནའ་སྐྱེལ་དུ་བཅུག་ནས་རང་གི་འབངས་སུ་བྱས། ཁོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱལ་པོ་གཞན་ཞིག་གི་ཕྱོགས་སུ་སོང་སྟེ། དེའི་ས་མཚམས་སུ་བསྡད་ནས་ཕོ་ཉ་བཏང་སྟེ། “ང་ལ་རྒྱལ་སྲིད་སྤྲོད་དམ། ཡང་ན་གཡུལ་འགྱེད་པར་གྱིས།”ཞེས་བསྒོས། རྒྱལ་པོ་དེས་“ང་ནི་གཡུལ་འགྱེད་གཅིག་ལའང་བཟོད་མི་ནུས་སོ།”ཞེས་རྒྱལ་སྲིད་ཕུལ་ལོ། ཐབས་མཁས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ། མཐར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའང་དབང་དུ་བསྡུས་སོ། โส [Pg.110] เอกสตราชปริวุโต สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ อนุสาสนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปุพฺเพ ขุทฺทโก อโหสึ, โสมฺหิ อตฺตโน ญาณสมฺปตฺติยา สกลชมฺพุทีปสฺส อิสฺสโร ชาโต. ตํ โข ปน เม ญาณํ โลกิยวีริยสมฺปยุตฺตํ, เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย สํวตฺตติ, สาธุ วตสฺส สฺวาหํ อิมินา ญาเณน โลกุตฺตรธมฺมํ คเวเสยฺย’’นฺติ. ตโต พาราณสิรญฺโญ รชฺชํ ทตฺวา, ปุตฺตทารญฺจ สกชนปทเมว เปเสตฺวา, ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน วีริยสมฺปตฺตึ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ཁོང་གིས་རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་གིས་བསྐོར་ཏེ་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་ལ་མངའ་མཛད་བཞིན་དུ་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “ང་ནི་སྔོན་ཆད་རྒྱལ་ཕྲན་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡིན་མོད་ཀྱང་། ད་ལྟ་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་ལས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། འོན་ཀྱང་ངའི་ཤེས་རབ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བ་དང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། གལ་ཏེ་ངས་ཤེས་རབ་འདིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་བཙལ་ན་ཅི་མ་རུང་།”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། དེ་ནས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱལ་སྲིད་སྤྲད་དེ། བུ་དང་ཆུང་མ་རྣམས་རང་གི་ཡུལ་དུ་བཏང་ནས། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཤིང་། རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ནས། རང་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ‘‘อารทฺธวิริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ; ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “དོན་དམ་ཐོབ་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་དང་། །སེམས་ནི་མི་ཞུམ་ལེ་ལོའི་གནས་པ་མེད། །བརྟན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་མཐུ་དང་སྟོབས་ལྡན་པ། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།།” ตตฺถ อารทฺธํ วีริยมสฺสาติ อารทฺธวิริโย. เอเตน อตฺตโน วีริยารมฺภํ อาทิวีริยํ ทสฺเสติ. ปรมตฺโถ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตสฺส ปตฺติยา ปรมตฺถปตฺติยา. เอเตน วีริยารมฺเภน ปตฺตพฺพผลํ ทสฺเสติ. อลีนจิตฺโตติ เอเตน พลวีริยูปตฺถมฺภานํ จิตฺตเจตสิกานํ อลีนตํ ทสฺเสติ. อกุสีตวุตฺตีติ เอเตน ฐานอาสนจงฺกมนาทีสุ กายสฺส อนวสีทนํ. ทฬฺหนิกฺกโมติ เอเตน ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตํ ปทหนวีริยํ ทสฺเสติ, ยํ ตํ อนุปุพฺพสิกฺขาทีสุ ปทหนฺโต ‘‘กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา เอเตน มคฺคสมฺปยุตฺตวีริยํ ทสฺเสติ. ตญฺหิ ทฬฺหญฺจ ภาวนาปาริปูรึ คตตฺตา, นิกฺกโม จ สพฺพโส ปฏิปกฺขา นิกฺขนฺตตฺตา, ตสฺมา ตํสมงฺคีปุคฺคโลปิ ทฬฺโห นิกฺกโม อสฺสาติ ‘‘ทฬฺหนิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ถามพลูปปนฺโนติ มคฺคกฺขเณ กายถาเมน ญาณพเลน จ อุปปนฺโน, อถ วา ถามภูเตน พเลน อุปปนฺโนติ ถามพลูปปนฺโน, ถิรญาณพลูปปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ตสฺส วีริยสฺส วิปสฺสนาญาณสมฺปโยคํ ทีเปนฺโต โยนิโส ปทหนภาวํ สาเธติ. ปุพฺพภาคมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐวีริยวเสน วา ตโยปิ ปาทา โยเชตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་“བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ།”ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཡོད་པ་དེའོ། འདིས་ནི་རང་གི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་སྟེ་ཐོག་མའི་བརྩོན་འགྲུས་སྟོན་ཏོ། “དོན་དམ།”ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ནི་“དོན་དམ་ཐོབ་ཕྱིར།”རོ། འདིས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་སྟོན་ཏོ། “སེམས་མི་ཞུམ་པ།”ཞེས་པས་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བཏེགས་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཞུམ་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། “ལེ་ལོའི་གནས་པ་མེད་པ།”ཞེས་པས་ནི་འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ། འཆག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ལུས་ལྕི་བ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། “བརྟན་པའི་བརྩོན་པ།”ཞེས་པས་ནི། “པགས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་རྣམས་སྐེམ་པར་གྱུར་ཀྱང་སླ།”ཞེས་པ་ལྟར་བྱུང་བའི་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སྟོན་ཏེ། གང་ཞིག་གོ་རིམ་བཞིན་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་པས། “ལུས་ཀྱིས་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མངོན་དུ་བྱེད་ཅིང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ཉིད་རྟོགས་ཏེ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ཡང་ན། འདིས་ནི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སྟོན་ཏོ། དེ་ནི་བསྒོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་པས་བརྟན་པ་ཡིན་ལ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བས་བརྩོན་པ་ཡིན་པས། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལའང་བརྟན་པའི་བརྩོན་པ་ཡོད་པས་“བརྟན་པའི་བརྩོན་པ།”ཞེས་བྱའོ། “མཐུ་དང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་ལུས་ཀྱི་མཐུ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའོ། ཡང་ན། མཐུ་རུ་གྱུར་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་“མཐུ་དང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ།”སྟེ། བརྟན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཚུལ་བཞིན་དུ་སྤོང་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ཡང་ན། སྔོན་གྱི་ཆ་དང་། བར་གྱི་ཆ། མཆོག་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་རྐང་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་སྦྱར་བར་བྱའོ། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། อารทฺธวีริยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๖๙. ปฏิสลฺลานนฺติ [Pg.111] กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อาวรณคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ, นตฺถิ โกจิ วิเสโส. อตฺถวณฺณนายํ ปนสฺสา ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลีนํ เอกตฺตเสวิตา เอกีภาโว, กายวิเวโกติ อตฺโถ. ฌานนฺติ ปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ จิตฺตวิเวโก วุจฺจติ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติโย นีวรณาทิปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณูปนิชฺฌานโต จ ฌานนฺติ วุจฺจติ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สตฺตสญฺญาทิปจฺจนีกฌาปนโต, ลกฺขณูปนิชฺฌานโตเยว เจตฺถ ผลานิ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว อธิปฺเปตํ. เอวเมตํ ปฏิสลฺลานญฺจ ฌานญฺจ อริญฺจมาโน, อชหมาโน, อนิสฺสชฺชมาโน. ธมฺเมสูติ วิปสฺสนูปเคสุ ปญฺจกฺขนฺธาทิธมฺเมสุ. นิจฺจนฺติ สตตํ, สมิตํ, อพฺโภกิณฺณํ. อนุธมฺมจารีติ เต ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมาเนน อนุคตํ วิปสฺสนาธมฺมํ จรมาโน. อถ วา ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา, เตสํ ธมฺมานํ อนุโลโม ธมฺโมติ อนุธมฺโม, วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ‘‘ธมฺเมสู’’ติ วุตฺตํ สิยา. อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ตาย อนุธมฺมจริตาสงฺขาตาย วิปสฺสนาย อนิจฺจาการาทิโทสํ ตีสุ ภเวสุ สมนุปสฺสนฺโต เอวํ อิมํ กายวิเวกจิตฺตวิเวกํ อริญฺจมาโน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาสงฺขาตาย ปฏิปทาย อธิคโตติ วตฺตพฺโพ เอโก จเรติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. ༦༩. “དབེན་པར་གནས་པ།”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་གླེང་གཞི་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་གླེང་གཞི་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡིན་པས། ཁྱད་པར་ཅི་ཡང་མེད། དེའི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ། “དབེན་པར་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་དེ་དག་དང་དེ་དག་ལས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་དབེན་པར་གནས་པ་དང་། གཅིག་པུར་བསྟེན་པ། གཅིག་པུར་གྱུར་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “བསམ་གཏན།”ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པ་དང་། དམིགས་པ་དང་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། དེ་ལ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པ་དང་། དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར་“བསམ་གཏན།”ཞེས་བྱ་ལ། ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ཞེས་བྱ་ཞིང་། འདིར་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་རོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པ་ཁོ་ན་འདོད་དོ། དེ་ལྟར་དབེན་པ་འདི་དང་བསམ་གཏན་འདི་ལ་མི་གཏོང་བ། མི་འདོར་བ། མི་གཏོང་བའོ། “ཆོས་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། “རྟག་ཏུ།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པ། རྟག་པར། མ་འདྲེས་པའོ། “ཆོས་དང་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་འབྱུང་བའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་ལ་སྤྱོད་པའོ། ཡང་ན། “ཆོས་རྣམས།”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཡིན་ལ། ཆོས་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ཏེ། འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མིང་ཡིན། དེ་ལ་“ཆོས་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་ཆོས་དང་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ།”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་བདེ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་ཏེ་“ཆོས་རྣམས་ལ།”ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། “སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་དེས་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་དམིགས་ཡང་དག་པར་མཐོང་བའོ། དེ་ལྟར་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་འདི་ལ་མི་གཏོང་བར། རྩེ་མོར་སོན་པའི་ལྷག་མཐོང་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པར་བྱས་ཏེ། “གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།”ཞེས་འདི་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ปฏิสลฺลานคาถาวณฺณนา สมตฺตา. དབེན་པར་གནས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๗๐. ตณฺหกฺขยนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. ตสฺส สรีรโสภาย อาวฏฺฏิตหทยา สตฺตา ปุรโต คจฺฉนฺตาปิ นิวตฺติตฺวา ตเมว อุลฺโลเกนฺติ, ปจฺฉโต คจฺฉนฺตาปิ, อุโภหิ ปสฺเสหิ คจฺฉนฺตาปิ. ปกติยา เอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน จ อติตฺโต โลโก. อถ อญฺญตรา กุฏุมฺพิยภริยาปิ อุปริปาสาทคตา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘ชานาหิ ตาว, ภเณ, อยํ อิตฺถี สสามิกา วา [Pg.112] อสามิกา วา’’ติ. โส คนฺตฺวา ‘‘สสามิกา’’ติ อาโรเจสิ. อถ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อิมา วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิโย เทวจฺฉราโย วิย มํเยว เอกํ อภิรเมนฺติ, โส ทานาหํ เอตาปิ อตุสิตฺวา ปรสฺส อิตฺถิยา ตณฺหํ อุปฺปาเทสึ, สา อุปฺปนฺนา อปายเมว อากฑฺฒตี’’ติ ตณฺหาย อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༧༠. “སྲེད་པ་ཟད་པ།”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གིས་རྒྱལ་པོའི་མཐུ་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་ལ་སྐོར་བ་བྱེད། ཁོང་གི་ལུས་ཀྱི་མཛེས་པས་ཡིད་དྲངས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ནི་མདུན་དུ་འགྲོ་བཞིན་དུའང་ཕྱིར་འཁོར་ཏེ་ཁོང་ཁོ་ན་ལ་བལྟ་ཞིང་། རྒྱབ་ནས་འགྲོ་བཞིན་དུའང་། གཡས་གཡོན་གཉིས་ནས་འགྲོ་བཞིན་དུའང་བལྟའོ། ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་། ཟླ་བ་ཉ་གང་བ་དང་། རྒྱ་མཚོ་དང་། རྒྱལ་པོ་མཐོང་བ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་མི་ངོམས་སོ། དེ་ནས་ཁྱིམ་བདག་ཅིག་གི་ཆུང་མའང་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་སྟེང་དུ་སོང་སྟེ། སེང་གེའི་སྒེའུ་ཁུང་ཕྱེ་ནས་བལྟ་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་གནས། རྒྱལ་པོས་མོ་མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་ཆགས་སེམས་སྐྱེས་ཏེ་བློན་པོ་ལ་བསྒོསཔ། “ཀྱེ་གྲོགས་པོ། བུད་མེད་འདི་ལ་ཁྱོ་ག་ཡོད་དམ་མེད་པ་ཐོག་མར་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག”ཅེས་བསྒོས། ཁོ་སོང་སྟེ་“ཁྱོ་ག་ཡོད་པ་ལགས་སོ།”ཞེས་གསོལ་ཏོ། དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “ལྷའི་བུ་མོ་ལྟ་བུའི་ཟློས་གར་གྱི་བུད་མེད་ཉི་ཁྲི་པོ་འདི་དག་གིས་ང་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་མགུ་བར་བྱེད་མོད་ཀྱང་། ད་ལྟ་ང་ནི་འདི་དག་ལའང་མི་ཆགས་པར་གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་སྲེད་པ་སྐྱེས་སོ། སྐྱེས་པའི་སྲེད་པ་དེས་ནི་ངན་སོང་ཁོ་ནར་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།”ཞེས་སྲེད་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། “འོང་ཡེ། ངས་དེ་གཞོམ་པར་བྱའོ།”ཞེས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ‘‘ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา; สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “བག་ཡོད་སྲེད་པ་ཟད་པར་འདོད་པ་དང་། །ལྐུགས་པ་མ་ཡིན་ཐོས་ལྡན་དྲན་པ་ཉིད། །ཆོས་རྟོགས་ངེས་པ་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན་པ་ནི། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ།།” ตตฺถ ตณฺหกฺขยนฺติ นิพฺพานํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีนวาย ตณฺหาย เอว อปฺปวตฺตึ. อปฺปมตฺโตติ สาตจฺจการี สกฺกจฺจการี. อเนฬมูโคติ อลาลามุโข. อถ วา อเนโฬ จ อมูโค จ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. หิตสุขสมฺปาปกํ สุตมสฺส อตฺถีติ สุตวา อาคมสมฺปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. สตีมาติ จิรกตาทีนํ อนุสฺสริตา. สงฺขาตธมฺโมติ ธมฺมุปปริกฺขาย ปริญฺญาตธมฺโม. นิยโตติ อริยมคฺเคน นิยามํ ปตฺโต. ปธานวาติ สมฺมปฺปธานวีริยสมฺปนฺโน. อุปฺปฏิปาฏิยา เอส ปาโฐ โยเชตพฺโพ. เอวเมเตหิ อปฺปมาทาทีหิ สมนฺนาคโต นิยามสมฺปาปเกน ปธาเนน ปธานวา, เตน ปธาเนน ปตฺตนิยามตฺตา นิยโต, ตโต อรหตฺตปฺปตฺติยา สงฺขาตธมฺโม. อรหา หิ ปุน สงฺขาตพฺพาภาวโต ‘‘สงฺขาตธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๗). เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་“སྲེད་པ་ཟད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བའི་སྲེད་པ་མི་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །“བག་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་དང་གུས་པས་བྱེད་པའོ། །“ལྐུགས་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཆུ་མི་འཛག་པའོ། །ཡང་ན། ཉེས་པ་མེད་པ་དང་ལྐུགས་པ་མ་ཡིན་པ། མཁས་པ་དང་གསལ་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཐོས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་”སྟེ། ལུང་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་པོར་བྱས་པ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །“ཆོས་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པས་ཆོས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །“ངེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ངེས་པར་འཇུག་པ་ལ་ཞུགས་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །གོ་རིམ་མི་མཐུན་པར་ཚིག་འདི་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བག་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་དང་ལྡན་ཞིང་། ངེས་པར་འཇུག་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བརྩོན་པ་དང་ལྡན་པས་ན་“བརྩོན་འགྲུས་ལྡན་པ་”སྟེ། བརྩོན་པ་དེས་ངེས་པར་འཇུག་པ་ཐོབ་པས་ན་“ངེས་པ་”དང་། དེ་ལས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པས་ན་“ཆོས་རྟོགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་སླར་ཡང་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མེད་པའི་ཕྱིར་“ཆོས་རྟོགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “འདི་ན་ཆོས་རྟོགས་པ་རྣམས་དང་། སློབ་པ་མང་པོ་དག་ཀྱང་ཡོད།”ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ตณฺหกฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. སྲེད་པ་ཟད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗๑. สีโห วาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตรสฺส กิร พาราณสิรญฺโญ ทูเร อุยฺยานํ โหติ. โส ปเคว วุฏฺฐาย อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ยานา โอรุยฺห อุทกฏฺฐานํ อุปคโต ‘‘มุขํ โธวิสฺสามี’’ติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีหี โปตกํ ชเนตฺวา โคจราย คตา. ราชปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘สีหโปตโก เทวา’’ติ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร [Pg.113] น กสฺสจิ ภายตี’’ติ ตํ อุปปริกฺขิตุํ เภริอาทีนิ อาโกฏาเปสิ. สีหโปตโก ตํ สทฺทํ สุตฺวาปิ ตเถว สยิ. ราชา ยาวตติยกํ อาโกฏาเปสิ, โส ตติยวาเร สีสํ อุกฺขิปิตฺวา สพฺพํ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตเถว สยิ. อถ ราชา ‘‘ยาวสฺส มาตา นาคจฺฉติ, ตาว คจฺฉามา’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ตํ ทิวสํ ชาโตปิ สีหโปตโก น สนฺตสติ น ภายติ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตาสํ เฉตฺวา น สนฺตเสยฺยํ น ภาเยยฺย’’นฺติ. โส ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา, คจฺฉนฺโต ปุน เกวฏฺเฏหิ มจฺเฉ คเหตฺวา สาขาสุ พนฺธิตฺวา ปสาริเต ชาเล วาตํ อลคฺคํเยว คจฺฉมานํ ทิสฺวา, ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ โมหชาลํ วา ผาเลตฺวา เอวํ อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ. ༧༡. “སེང་གེ་བཞིན་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ལ་ཐག་རིང་པོ་ན་སྐྱེད་མོས་ཚལ་ཞིག་ཡོད་སྐད་དོ། །ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོ་དེ་སྔ་བར་ལངས་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་བར་དུ། བཞོན་པ་ལས་བབས་ཏེ་“བཞིན་བཀྲུ་བར་བྱའོ་”ཞེས་ཆུ་ཡོད་པའི་གནས་སུ་སོང་ངོ་། །ཡུལ་དེར་སེང་གེ་མོ་ཞིག་གིས་བུ་གུ་བཙས་ནས་ཟས་འཚོལ་དུ་སོང་ཡོད་དོ། །རྒྱལ་པོའི་གཡོག་པོས་དེ་མཐོང་ནས་“ལྷ་གཅིག སེང་གེའི་བུ་གུ་ཞིག་འདུག་གོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་“སེང་གེ་ནི་སུ་ལའང་མི་སྐྲག་ཟེར་བ་བདེན་ནམ་”ཞེས་དེ་ཉམས་སད་པའི་ཕྱིར། རྔ་ལ་སོགས་པ་བརྡུང་དུ་བཅུག་གོ །སེང་གེའི་བུ་གུས་སྒྲ་དེ་ཐོས་ཀྱང་དེ་ག་རང་དུ་ཉལ་ནས་བསྡད་དོ། །རྒྱལ་པོས་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་རྔ་བརྡུང་དུ་བཅུག་པ་ན། ཐེངས་གསུམ་པར་བུ་གུ་དེས་མགོ་བོ་བཏེགས་ཏེ་འཁོར་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ལ་བལྟས་ནས་དེ་ག་རང་དུ་ཉལ་ལོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“དེའི་མ་མ་འོངས་པའི་གོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ་འགྲོ་བཞིན་དུ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “ཉིན་དེར་སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་སེང་གེའི་བུ་གུ་ཡང་མི་སྐྲག་ཅིང་མི་འཇིགས་ན། བདག་ཀྱང་ནམ་ཞིག་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་འཇིགས་པ་བཅད་དེ་མི་སྐྲག་ཅིང་མི་འཇིགས་པར་འགྱུར་རམ་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་དེ་དམིགས་པར་བྱས་ཏེ་འགྲོ་བའི་ཚེ། ཡང་ཉ་པ་དག་གིས་ཉ་བཟུང་ནས་ཤིང་གི་ཡལ་ག་ལ་བཏགས་ཏེ་བཀྲམ་པའི་དྲ་བ་ལ། རླུང་ནི་མ་ཆགས་པར་འགྲོ་བ་མཐོང་ནས། དེ་ཡང་དམིགས་པར་བྱས་ཏེ། “ནམ་ཞིག་བདག་ཀྱང་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དྲ་བ་དང་། གཏི་མུག་གི་དྲ་བ་བཅས་བཅོམ་ནས་འདི་ལྟར་མ་ཆགས་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། ། อถ อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิตีเร นิสินฺโน วาตพฺภาหตานิ ปทุมานิ โอนมิตฺวา อุทกํ ผุสิตฺวา วาตวิคเม ปุน ยถาฐาเน ฐิตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ทิสฺวา ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ยถา เอตานิ อุทเก ชาตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมวํ โลเก ชาโต โลเกน อนุปลิตฺโต ติฏฺเฐยฺย’’นฺติ. โส ปุนปฺปุนํ ‘‘ยถา สีหวาตปทุมานิ, เอวํ อสนฺตสนฺเตน อสชฺชมาเนน อนุปลิตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – དེ་ནས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཕྱིན་ཏེ། རྡོ་ལེབ་ཀྱི་པདྨའི་རྫིང་བུའི་འགྲམ་དུ་འཁོད་པ་ན། རླུང་གིས་བཏབ་པའི་པདྨ་རྣམས་མར་དུད་དེ་ཆུ་ལ་རེག་ཅིང་། རླུང་ཞི་བ་ན་སླར་ཡང་རང་གནས་སུ་གནས་ཤིང་ཆུས་མ་གོས་པ་མཐོང་ནས། དེ་ཡང་དམིགས་པར་བྱས་ཏེ། “ནམ་ཞིག་བདག་ཀྱང་པདྨ་འདི་དག་ཆུ་ལས་སྐྱེས་ཀྱང་ཆུས་མ་གོས་པར་གནས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མ་གོས་པར་གནས་པར་འགྱུར་རམ་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་“སེང་གེ་དང་། རླུང་དང་། པདྨ་བཞིན། དེ་ལྟར་མི་སྐྲག་པ་དང་། མ་ཆགས་པ། མ་གོས་པ་ཞིག་ཏུ་བྱའོ་”ཞེས་བསམས་ནས། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน; ปทุมํว โตเยน อลิปฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “སྒྲ་ལ་མི་སྐྲག་སེང་གེ་བཞིན། །དྲ་བར་མི་ཆགས་རླུང་བཞིན་དང་། །ཆུ་ཡིས་མི་གོས་པདྨ་བཞིན། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད། །” ตตฺถ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, ปณฺฑุสีโห, กาฬสีโห, เกสรสีโหติ. เกสรสีโห เตสํ อคฺคมกฺขายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. วาโต ปุรตฺถิมาทิวเสน อเนกวิโธ, ปทุมํ รตฺตเสตาทิวเสน. เตสุ โย โกจิ วาโต ยํกิญฺจิ ปทุมญฺจ วฏฺฏติเยว. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตาโส อตฺตสิเนเหน โหติ, อตฺตสิเนโห จ ตณฺหาเลโป, โสปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน วา ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตน วา โลเภน [Pg.114] โหติ, โส จ ตณฺหาเยว. สชฺชนํ ปน ตตฺถ อุปปริกฺขาวิรหิตสฺส โมเหน โหติ, โมโห จ อวิชฺชา. ตตฺถ สมเถน ตณฺหาย ปหานํ โหติ, วิปสฺสนาย, อวิชฺชาย. ตสฺมา สมเถน อตฺตสิเนหํ ปหาย สีโหว สทฺเทสุ อนิจฺจาทีสุ อสนฺตสนฺโต, วิปสฺสนาย โมหํ ปหาย วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธายตนาทีสุ อสชฺชมาโน, สมเถเนว โลภํ โลภสมฺปยุตฺตํ เอว ทิฏฺฐิญฺจ ปหาย, ปทุมํว โตเยน สพฺพภวโภคโลเภน อลิปฺปมาโน. เอตฺถ จ สมถสฺส สีลํ ปทฏฺฐานํ, สมโถ สมาธิ, วิปสฺสนา ปญฺญาติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ สิทฺเธสุ ตโยปิ ขนฺธา สิทฺธา โหนฺติ. ตตฺถ สีลกฺขนฺเธน สุรโต โหติ. โส สีโหว สทฺเทสุ อาฆาตวตฺถูสุ กุชฺฌิตุกามตาย น สนฺตสติ. ปญฺญากฺขนฺเธน ปฏิวิทฺธสภาโว วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธาทิธมฺมเภเท น สชฺชติ, สมาธิกฺขนฺเธน วีตราโค ปทุมํว โตเยน ราเคน น ลิปฺปติ. เอวํ สมถวิปสฺสนาหิ สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธหิ จ ยถาสมฺภวํ อวิชฺชาตณฺหานํ ติณฺณญฺจ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน อสนฺตสนฺโต อสชฺชมาโน อลิปฺปมาโน จ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. དེ་ལ་“སེང་གེ་”ཞེས་པ་ནི་སེང་གེ་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། རྩྭ་སེང་དང་། སྐྱ་སེང་། ནག་སེང་། རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དེ། འདིར་ཡང་དེ་ཉིད་དགོངས་པའོ། །“རླུང་”ནི་ཤར་རླུང་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དུ་མ་ཡོད་ལ། “པདྨ་”ཡང་དམར་པོ་དང་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དུ་མའོ། །དེ་དག་ལས་རླུང་གང་ཡང་རུང་བ་དང་པདྨ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་འདིར་སྦྱར་རུང་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་འཇིགས་པ་ནི་བདག་ལ་ཆགས་པ་ལས་འབྱུང་ལ། བདག་ལ་ཆགས་པ་ནི་སྲེད་པའི་གོས་པ་སྟེ། དེ་ཡང་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའམ་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་བརྣབ་སེམས་ལས་འབྱུང་ཞིང་། དེ་ནི་སྲེད་པ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཆགས་པ་ནི་བརྟག་དཔྱད་མེད་པའི་གཏི་མུག་ལས་འབྱུང་ལ། གཏི་མུག་ནི་མ་རིག་པའོ། །དེ་ལ་ཞི་གནས་ཀྱིས་ནི་སྲེད་པ་སྤོང་བར་བྱེད་ལ། ལྷག་མཐོང་གིས་ནི་མ་རིག་པ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཞི་གནས་ཀྱིས་བདག་ལ་ཆགས་པ་སྤངས་ཏེ། སྒྲ་དང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྐྲག་པ་ནི་སྒྲ་ལ་མི་སྐྲག་པའི་སེང་གེ་བཞིན་ནོ། །ལྷག་མཐོང་གིས་གཏི་མུག་སྤངས་ཏེ། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་ཆགས་པ་ནི་དྲ་བར་མི་ཆགས་པའི་རླུང་བཞིན་ནོ། །ཞི་གནས་ཉིད་ཀྱིས་བརྣབ་སེམས་དང་བརྣབ་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལྟ་བ་སྤངས་ཏེ། སྲིད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པས་མི་གོས་པ་ནི་ཆུས་མི་གོས་པའི་པདྨ་བཞིན་ནོ། །འདིར་ཡང་ཞི་གནས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་ལ། ཞི་གནས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྷག་མཐོང་ནི་ཤེས་རབ་བོ། །དེ་ལྟར་ཆོས་གཉིས་པོ་དེ་དག་གྲུབ་པ་ན། ཕུང་པོ་གསུམ་པོ་དག་ཀྱང་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོས་ནི་དེས་པར་འགྱུར་རོ། །ཁོང་ནི་སེང་གེ་སྒྲ་ལ་མི་སྐྲག་པ་བཞིན། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་རྣམས་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བར་འདོད་པས་མི་སྐྲག་གོ །ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོས་ཆོས་ཉིད་རྟོགས་པས་ན། རླུང་དྲ་བ་ལ་མི་ཆགས་པ་བཞིན། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལ་མི་ཆགས་སོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ན། པདྨ་ཆུས་མི་གོས་པ་བཞིན། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་མི་གོས་སོ། །དེ་ལྟར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གཉིས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་གསུམ་གྱིས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་པོ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས། མི་སྐྲག་པ་དང་། མི་ཆགས་པ། མི་གོས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། อสนฺตสนฺตคาถาวณฺณนา สมตฺตา. མི་སྐྲག་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗๒. สีโห ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา ปจฺจนฺตํ กุปฺปิตํ วูปสเมตุํ คามานุคามิมคฺคํ ฉฑฺเฑตฺวา, อุชุํ อฏวิมคฺคํ คเหตฺวา, มหติยา เสนาย คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรสฺมึ ปพฺพตปาเท สีโห พาลสูริยาตปํ ตปฺปมาโน นิปนฺโน โหติ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร สทฺเทน น สนฺตสตี’’ติ เภริสงฺขปณวาทีหิ สทฺทํ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ทุติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ตติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ‘‘มม ปฏิสตฺตุ อตฺถี’’ติ จตูหิ ปาเทหิ สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐหิตฺวา สีหนาทํ นทิ. ตํ สุตฺวาว หตฺถาโรหาทโย หตฺถิอาทีหิ โอโรหิตฺวา ติณคหนานิ ปวิฏฺฐา, หตฺถิอสฺสคณา ทิสาวิทิสา ปลาตา. รญฺโญ หตฺถีปิ ราชานํ คเหตฺวา วนคหนานิ โปถยมาโน ปลายิ. โส ตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต รุกฺขสาขาย โอลมฺพิตฺวา[Pg.115], ปถวึ ปติตฺวา, เอกปทิกมคฺเคน คจฺฉนฺโต ปจฺเจกพุทฺธานํ วสนฏฺฐานํ ปาปุณิตฺวา ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ ปุจฺฉิ – ‘‘อปิ, ภนฺเต, สทฺทมสฺสุตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กสฺส สทฺทํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ปฐมํ เภริสงฺขาทีนํ, ปจฺฉา สีหสฺสา’’ติ. ‘‘น ภายิตฺถ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘น มยํ, มหาราช, กสฺสจิ สทฺทสฺส ภายามา’’ติ. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, มยฺหมฺปิ เอทิสํ กาตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช, สเจ ปพฺพชสี’’ติ. ‘‘ปพฺพชามิ, ภนฺเต’’ติ. ตโต นํ ปพฺพาเชตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โสปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༧༢. “སེང་གེ་བཞིན་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཟིང་ཆ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། གྲོང་གསེབ་བརྒྱུད་པའི་ལམ་སྤངས་ཏེ། ནགས་ཚལ་གྱི་ལམ་དྲང་པོ་ཞིག་བཟུང་ནས་དམག་དཔུང་ཆེན་པོ་དང་བཅས་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཚེ་རི་ཞིག་གི་རྩ་བར་སེང་གེ་ཞིག་ཞོགས་པའི་ཉི་མ་ལྡེ་ཞིང་ཉལ་ནས་ཡོད་དོ། །རྒྱལ་པོའི་གཡོག་པོས་དེ་མཐོང་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་“སེང་གེ་ནི་སྒྲས་མི་སྐྲག་ཟེར་བ་བདེན་ནམ་”ཞེས་རྔ་དང་། དུང་། རྔ་ཆུང་ལ་སོགས་པས་སྒྲ་ཆེན་པོ་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་གོ །སེང་གེ་ནི་དེ་ག་རང་དུ་ཉལ་ནས་བསྡད་དོ། །ལན་གཉིས་པར་ཡང་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་པ་ན། སེང་གེ་དེ་ག་རང་དུ་ཉལ་ལོ། །ལན་གསུམ་པར་ཡང་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་པ་ན། སེང་གེས་“བདག་གི་ཕ་རོལ་པོ་ཞིག་འདུག་གོ་”སྙམ་ནས། རྐང་པ་བཞི་ས་ལ་ལེགས་པར་བཙུགས་ཏེ་སེང་གེའི་ང་རོ་བསྒྲགས་སོ། །སྒྲ་དེ་ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་དམག་མི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་ཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་ལས་བབས་ཏེ་རྩྭ་གསེབ་ཏུ་བྲོས་སོ། །གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟའི་ཚོགས་རྣམས་ཕྱོགས་ཕྱོགས་སུ་བྲོས་སོ། །རྒྱལ་པོའི་གླང་པོ་ཆེས་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་ཁྱེར་ནས་ནགས་ཚལ་གཏོར་བཞིན་དུ་བྲོས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་དབང་དུ་བསྡུ་མ་ཐུབ་པར་ཤིང་གི་ཡལ་ག་ལ་འཇུས་ཏེ་ས་ལ་བབས་སོ། །རྐང་ལམ་ཕྲ་མོ་ཞིག་གི་དེད་དེ་འགྲོ་བཞིན་དུ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས་སུ་སླེབས་ནས། དེར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་“བཙུན་པ་དག ཁྱེད་ཀྱིས་སྒྲ་ཐོས་སམ་”ཞེས་དྲིས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཐོས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཙུན་པ་དག གང་གི་སྒྲ་ལགས་སམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ཐོག་མར་རྔ་དང་དུང་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་དང་། དེ་ནས་སེང་གེའི་སྒྲའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཙུན་པ་དག ཁྱེད་རྣམས་མ་སྐྲག་གམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ངེད་ཅག་ནི་སེམས་ཅན་གང་གི་སྒྲ་ལའང་མི་སྐྲག་གོ །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཙུན་པ་དག བདག་གིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་མི་སྐྲག་པ་ཞིག་བྱར་རུང་ངམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གལ་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ན་རུང་ངོ་། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཙུན་པ་དག བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་། །”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་ཁོང་རབ་ཏུ་ཕྱུང་སྟེ། སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་བསླབས་སོ། །ཁོང་གིས་ཀྱང་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี; เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “མཆེ་བའི་སྟོབས་ལྡན་རི་དྭགས་རྒྱལ། །སེང་གེ་བཞིན་དུ་ཟིལ་གནོན་སྤྱོད། །དབེན་པའི་གནས་མལ་བསྟེན་བྱ་ཞིང་། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད། །” ตตฺถ สหนา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห. เกสรสีโหว อิธ อธิปฺเปโต. ทาฐา พลมสฺส อตฺถีติ ทาฐพลี. ปสยฺห อภิภุยฺยาติ, อุภยํ จารีสทฺเทน สห โยเชตพฺพํ ปสยฺหจารี อภิภุยฺยจารีติ ตตฺถ ปสยฺห นิคฺคเหตฺวา จรเณน ปสยฺหจารี, อภิภวิตฺวา, สนฺตาเสตฺวา, วสีกตฺวา, จรเณน อภิภุยฺยจารี. สฺวายํ กายพเลน ปสยฺหจารี, เตชสา อภิภุยฺยจารี. ตตฺถ สเจ โกจิ วเทยฺย – ‘‘กึ ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ, ตโต มิคานนฺติ สามิวจนํ อุปโยควจนํ กตฺวา ‘‘มิเค ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ ปฏิวตฺตพฺพํ. ปนฺตานีติ ทูรานิ. เสนาสนานีติ วสนฏฺฐานานิ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. དེ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། གསོད་པ་དང་། མགྱོགས་པར་འགྲོ་བས་ན་“སེང་གེ་”ཞེས་བྱའོ། །འདིར་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་ཉིད་དགོངས་པའོ། །མཆེ་བའི་སྟོབས་ཡོད་པས་ན་“མཆེ་བའི་སྟོབས་ལྡན་”ནོ། །“ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཚིག་གཉིས་པོ་དེ་“སྤྱོད་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སྤྱོད་པ་དང་། དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་སྤྱོད་པའོ། །དེ་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སྤྱོད་པ་ནི་གཞན་གྱི་སྟོབས་བཅག་ནས་སྤྱོད་པའོ། །དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་སྤྱོད་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། སྐྲག་པར་བྱེད་པ། དབང་དུ་བྱས་ནས་སྤྱོད་པའོ། །དེ་ཉིད་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སྤྱོད་ལ། གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་སྤྱོད་དོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་“ཅི་ཞིག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས་ན། “རི་དྭགས་རྣམས་”ཞེས་པའི་འབྲེལ་སྒྲའི་སྒྲ་དེ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲར་བྱས་ཏེ། “རི་དྭགས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་སྤྱོད་དོ་”ཞེས་ལན་གདབ་平བྱའོ། །“དབེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐག་རིང་བའོ། །“གནས་མལ་”ཞེས་པ་ནི་བཞུགས་གནས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་མ་སྤྲོས་སོ། ། ทาฐพลีคาถาวณฺณนา สมตฺตา. མཆེ་བའི་སྟོབས་ལྡན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗๓. เมตฺตํ อุเปกฺขนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ราชา เมตฺตาทิฌานลาภี อโหสิ. โส ‘‘ฌานสุขนฺตรายกรํ รชฺช’’นฺติ ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༧༣. “བྱམས་པ་དང་བཏང་སྙོམས་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། རྒྱལ་པོ་ཞིག་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཞིག་ཡོད་སྐད་དོ། །ཁོང་གིས་“རྒྱལ་སྲིད་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བའི་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བསམ་གཏན་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། เมตฺตํ [Pg.116] อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล; สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “བྱམས་དང་བཏང་སྙོམས་སྙིང་རྗེ་རྣམ་གྲོལ་དང་། །དུས་སུ་དགའ་བ་དག་ཀྱང་བསྟེན་བྱ་ཞིང་། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་དང་འགལ་བ་མེད་པར་ནི། །བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད། །” ตตฺถ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขุปนยนกามตา เมตฺตา. ‘‘อโห วต อิมมฺหา ทุกฺขา วิมุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน อหิตทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา. ‘‘โมทนฺติ วต โภนฺโต สตฺตา โมทนฺติ สาธุ สุฏฺฐู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขาวิปฺปโยคกามตา มุทิตา. ‘‘ปญฺญายิสฺสนฺติ สเกน กมฺเมนา’’ติ สุขทุกฺเขสุ อชฺฌุเปกฺขนตา อุเปกฺขา. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา เมตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขา วุตฺตา, มุทิตา ปจฺฉา. วิมุตฺตินฺติ จตสฺโสปิ หิ เอตา อตฺตโน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ, วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล’’ติ. དེ་ལ་“སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ་ནི་“བྱམས་པ་”འོ། །“ཀྱེ་མ་སེམས་ཅན་འདི་དག་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་ཕན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པ་ནི་“སྙིང་རྗེ་”འོ། །“ཀྱེ་མ་སེམས་ཅན་འདི་དག་དགའ་བར་གྱུར་ཅིག ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལས་མི་འབྲལ་བར་འདོད་པ་ནི་“དགའ་བ་”འོ། །“རང་གི་ལས་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བདེ་སྡུག་ལ་ཉེ་རིང་མེད་པར་བལྟ་བ་ནི་“བཏང་སྙོམས་”སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་བདེ་བའི་ཕྱིར། གོ་རིམ་མི་མཐུན་པར་བྱམས་པ་གསུངས་ནས་བཏང་སྙོམས་གསུངས་ཤིང་། དགའ་བ་ནི་རྗེས་སུ་གསུངས་སོ། །“རྣམ་གྲོལ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་བཞི་པོ་དག་རང་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲོལ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“བྱམས་དང་བཏང་སྙོམས་སྙིང་རྗེ་རྣམ་གྲོལ་དང་། །དུས་སུ་དགའ་བ་དག་ཀྱང་བསྟེན་བྱ་ཞིང་། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อาเสวมาโนติ ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขํ จตุตฺถชฺฌานวเสน ภาวยมาโน. กาเลติ เมตฺตํ อาเสวิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย กรุณํ, ตโต วุฏฺฐาย มุทิตํ, ตโต อิตรโต วา นิปฺปีติกฌานโต วุฏฺฐาย อุเปกฺขํ อาเสวมาโน ‘‘กาเล อาเสวมาโน’’ติ วุจฺจติ, อาเสวิตุํ ผาสุกาเล วา. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ ทสสุ ทิสาสุ สพฺเพน สตฺตโลเกน อวิรุชฺฌมาโน. เมตฺตาทีนญฺหิ ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. สตฺเตสุ จ วิโรธภูโต ปฏิโฆ วูปสมฺมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน เมตฺตาทิกถา อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๕๑) วุตฺตา. เสสํ ปุพฺพวุตฺตสทิสเมวาติ. དེ་ལ་“བསྟེན་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུམ་དང་། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཏང་སྙོམས་བསྒོམ་པའོ། །“དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི། བྱམས་པ་བསྟེན་ནས་དེ་ལས་ལངས་ཏེ་སྙིང་རྗེ་དང་། དེ་ལས་ལངས་ཏེ་དགའ་བ་དང་། དེ་ལས་ལངས་ཏེ་ཡང་ན་དགའ་བ་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་ནས་བཏང་སྙོམས་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་ལ་“དུས་སུ་བསྟེན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་བསྟེན་པར་བདེ་བའི་དུས་སུའོ། །“འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དང་མི་འགལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་བཅུའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དང་མི་འགལ་བའོ། །བྱམས་པ་སོགས་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་མི་མཐུན་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འགལ་བར་གྱུར་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བ་ཡང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་དང་མི་འགལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་བྱམས་པ་སོགས་ཀྱི་གཏམ་ཆོས་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་པ་དོན་གསལ་མ་ལས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔར་བཤད་པ་དང་འདྲའོ། ། อปฺปมญฺญาคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཚད་མེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗๔. ราคญฺจ โทสญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? ราชคหํ กิร อุปนิสฺสาย มาตงฺโค นาม ปจฺเจกพุทฺโธ วิหรติ สพฺพปจฺฉิโม ปจฺเจกพุทฺธานํ. อถ อมฺหากํ โพธิสตฺเต อุปฺปนฺเน เทวตาโย โพธิสตฺตสฺส ปูชนตฺถาย อาคจฺฉนฺติโย ตํ ทิสฺวา ‘‘มาริสา, มาริสา, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ ภณึสุ[Pg.117]. โส นิโรธา วุฏฺฐหนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา, อตฺตโน จ ชีวิตกฺขยํ ทิสฺวา, หิมวนฺเต มหาปปาโต นาม ปพฺพโต ปจฺเจกพุทฺธานํ ปรินิพฺพานฏฺฐานํ, ตตฺถ อากาเสน คนฺตฺวา ปุพฺเพ ปรินิพฺพุตปจฺเจกพุทฺธสฺส อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปปาเต ปกฺขิปิตฺวา, สิลาตเล นิสีทิตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༧༤. “འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ལ་བརྟེན་ནས་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཐ་མ་མ་ཏང་གྷ་ཞེས་བྱ་བའི་རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་གནས་པར་གྲགས་སོ། །དེ་ནས་བདག་ཅག་གི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐུ་བལྟམས་པ་ན། ལྷ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་མཆོད་པའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ན་ཁོང་གཟིགས་ཏེ། “གྲོགས་པོ་དག་གྲོགས་པོ་དག འཇིག་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་བྱུང་ངོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་འགོག་པ་ལས་ལངས་པ་ན་སྒྲ་དེ་ཐོས་ཤིང་། རང་གི་ཚེ་ཟད་པར་གཟིགས་ནས། གངས་ཅན་གྱི་རི་ལ་“གཡང་ས་ཆེན་པོ་”ཞེས་བྱ་བའི་རི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་སུ་མཁའ་ལས་གཤེགས་ཏེ། སྔོན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རུས་པའི་ཚོགས་གཡང་སར་བསྐྱུར་ནས། རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་བཞུགས་ཏེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ; อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “འདོད་ཆགས་ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་སྤངས་བྱས་ཤིང་། །ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་བཅོམ་ནས་ཀྱང་། །ཚེ་ཟད་པ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པ་རུ། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ ราคโทสโมหา อุรคสุตฺเต วุตฺตา. สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. ตานิ จ เตน เตน มคฺเคน สนฺทาลยิตฺวา. อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ ชีวิตสงฺขโย วุจฺจติ จุติจิตฺตสฺส ปริเภโท, ตสฺมิญฺจ ชีวิตสงฺขเย ชีวิตนิกนฺติยา ปหีนตฺตา อสนฺตสนฺติ. เอตฺตาวตา โสปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อตฺตโน ทสฺเสตฺวา คาถาปริโยสาเน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ. དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་རྣམས་ནི་སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ལས་བཤད་ཟིན་ཏོ། །“ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སྦྱོར་བཅུ་པོའོ། །དེ་དག་ཀྱང་ལམ་དེ་དང་དེས་ཀུན་ཏུ་བཅོམ་ནས་སོ། །“ཚེ་ཟད་པ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་བའི་སེམས་འཇིག་པ་ལ་ཚེ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཚེ་ཟད་པ་དེ་ལ་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་“འཇིགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་རང་གི་ལྷག་བཅས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་བསྟན་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐར་ལྷག་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ། ། ชีวิตสงฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ཚེ་ཟད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗๕. ภชนฺตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา อาทิคาถาย วุตฺตปฺปการเมว ผีตํ รชฺชํ สมนุสาสติ. ตสฺส ขโร อาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ทุกฺขา เวทนา วตฺตนฺติ. วีสติสหสฺสิตฺถิโย ปริวาเรตฺวา หตฺถปาทสมฺพาหนาทีนิ กโรนฺติ. อมจฺจา ‘‘น ทานายํ ราชา ชีวิสฺสติ, หนฺท มยํ อตฺตโน สรณํ คเวสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา อุปฏฺฐานํ ยาจึสุ. เต ตตฺถ อุปฏฺฐหนฺติเยว, น กิญฺจิ ลภนฺติ. ราชาปิ อาพาธา วุฏฺฐหิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อิตฺถนฺนาโม จ อิตฺถนฺนาโม จ กุหิ’’นฺติ? ตโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สีสํ จาเลตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. เตปิ อมจฺจา ‘‘ราชา วุฏฺฐิโต’’ติ สุตฺวา ตตฺถ กิญฺจิ อลภมานา ปรเมน ปาริชุญฺเญน สมนฺนาคตา ปุนเทว อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เตน จ รญฺญา ‘‘กุหึ, ตาตา, ตุมฺเห คตา’’ติ วุตฺตา อาหํสุ – ‘‘เทวํ ทุพฺพลํ ทิสฺวา อาชีวิกภเยนมฺหา อสุกํ นาม ชนปทํ คตา’’ติ. ราชา [Pg.118] สีสํ จาเลตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ อิเม วีมํเสยฺยํ, กึ ปุนปิ เอวํ กเรยฺยุํ โน’’ติ? โส ปุพฺเพ อาพาธิกโรเคน ผุฏฺโฐ วิย พาฬฺหเวทนํ อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต คิลานาลยํ อกาสิ. อิตฺถิโย สมฺปริวาเรตฺวา ปุพฺพสทิสเมว สพฺพํ อกํสุ. เตปิ อมจฺจา ตเถว ปุน พหุตรํ ชนํ คเหตฺวา ปกฺกมึสุ. เอวํ ราชา ยาวตติยํ สพฺพํ ปุพฺพสทิสํ อกาสิ. เตปิ ตเถว ปกฺกมึสุ. ตโต จตุตฺถมฺปิ เต อาคเต ทิสฺวา ‘‘อโห อิเม ทุกฺกรํ อกํสุ, เย มํ พฺยาธิตํ ปหาย อนเปกฺขา ปกฺกมึสู’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – ༧༥. “བསྟེན་པར་བྱེད་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གིས་ཐོག་མའི་ཚིགས་བཅད་དུ་བཤད་པ་ལྟར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་སོ། །ཁོང་ལ་ནད་དྲག་པོ་ཞིག་ཕོག་སྟེ་ཟུག་རྔུ་དྲག་པོ་སྐྱེས་སོ། །བུད་མེད་ཉི་ཁྲིས་བསྐོར་ནས་ལག་པ་དང་རྐང་པ་འཕུར་འཕུར་བྱེད་པ་སོགས་བྱས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“ད་ནི་རྒྱལ་པོ་འདི་མི་འཚོ་བས། འོ་ན་བདག་ཅག་གིས་རང་གི་སྐྱབས་ཤིག་བཙལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། རྒྱལ་པོ་གཞན་ཞིག་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་ཞབས་ཕྱི་ཞུས་སོ། །ཁོང་ཚོས་དེར་ཞབས་ཕྱི་ཞུས་ཀྱང་ཅི་ཡང་མ་ཐོབ་བོ། །རྒྱལ་པོ་ཡང་ནད་ལས་གྲོལ་ཏེ། “ཆེ་གེ་མོ་དང་ཆེ་གེ་མོ་གང་དུ་སོང་”ཞེས་དྲིས་སོ། །དེ་ནས་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་ནས་མགོ་བོ་གཡུག་གཡུག་བྱས་ཏེ་ཅང་མི་སྨྲ་བར་བཞུགས་སོ། །བློན་པོ་དེ་དག་ཀྱང་“རྒྱལ་པོ་ནད་ལས་གྲོལ་ལོ་”ཞེས་ཐོས་ཤིང་། དེར་ཅི་ཡང་མ་ཐོབ་པས་ཤིན་ཏུ་དབུལ་ཕོངས་སུ་གྱུར་ཏེ། སླར་ཡང་འོངས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“བུ་དག་ཁྱེད་ཅག་གང་དུ་སོང་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། ཁོང་ཚོས་“ལྷ་ཉིད་སྐུ་སྟོབས་ཉམས་པ་གཟིགས་ནས་འཚོ་བ་ལ་འཇིགས་པའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་ཡུལ་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་སོང་ངོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་མགོ་བོ་གཡུག་གཡུག་བྱས་ཏེ། “བདག་གིས་འདི་དག་ལ་བརྟག་པར་བྱ་སྟེ། སླར་ཡང་འདི་ལྟར་བྱེད་དམ་མི་བྱེད་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །ཁོང་གིས་སྔོན་ནད་དྲག་པོ་ཕོག་པ་བཞིན་དུ་ཟུག་རྔུ་ཆེན་པོ་ཡོད་པར་བསྟན་ནས་ན་བའི་ཚུལ་མཛད་དོ། །བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་སྔར་བཞིན་ཐམས་ཅད་བྱས་སོ། །བློན་པོ་དེ་དག་ཀྱང་སྔར་བཞིན་སླར་ཡང་མི་མང་པོ་ཁྲིད་དེ་སོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་རྒྱལ་པོས་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་སྔར་བཞིན་ཐམས་ཅད་མཛད་དོ། །ཁོང་ཚོ་ཡང་སྔར་བཞིན་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་ལན་བཞི་པར་ཁོང་ཚོ་ཕྱིར་འོངས་པ་གཟིགས་ནས། “ཀྱེ་མ་འདི་དག་གིས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་བྱས་ཏེ། ང་ནད་ཀྱིས་མནར་བ་ལ་བོར་ནས་ཕྱིར་མི་ལྟ་བར་སོང་ངོ་”ཞེས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา; อตฺตฏฺฐปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “དོན་གྱི་ཆེད་དུ་བསྟེན་ཅིང་ཞབས་ཕྱི་བྱེད། །དོན་མེད་གྲོགས་པོ་དེང་སང་རྙེད་པར་དཀའ། །རང་དོན་ཤེས་རབ་མི་གཙང་མི་རྣམས་ཏེ། །བསེ་རུའི་རྭ་བཞིན་གཅིག་པུར་སྤྱད་པར་བྱ། །” ตตฺถ ภชนฺตีติ สรีเรน อลฺลียิตฺวา ปยิรุปาสนฺติ. เสวนฺตีติ อญฺชลิกมฺมาทีหิ กึ การปฏิสฺสาวิตาย จ ปริจรนฺติ. การณํ อตฺโถ เอเตสนฺติ การณตฺถา, ภชนาย เสวนาย จ นาญฺญํ การณมตฺถิ, อตฺโถ เอว เนสํ การณํ, อตฺถเหตุ เสวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ เอวํ อตฺตปฏิลาภการเณน นิกฺการณา, เกวลํ – དེ་ལ་“བསྟེན་པར་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱིས་ཉེ་བར་གཏུགས་ཏེ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའོ། །“ཞབས་ཕྱི་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི། ཐལ་མོ་སྦྱར་བ་སོགས་དང་“ཅི་ཞིག་བྱ་”ཞེས་བཀའ་ཉན་པའི་ཚུལ་གྱིས་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའོ། །དོན་ནམ་རྒྱུ་མཚན་ཡོད་པས་ན་“དོན་གྱི་ཆེད་དུ་”སྟེ། བསྟེན་པ་དང་ཞབས་ཕྱི་བྱེད་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་གཞན་མེད་དེ། དོན་ཉིད་ཁོང་ཚོའི་རྒྱུ་མཚན་ཡིན་པས། རང་གི་དོན་གྱི་ཕྱིར་དུ་བསྟེན་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དོན་མེད་གྲོགས་པོ་དེང་སང་རྙེད་པར་དཀའ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལས་ཅི་ཞིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་རང་གི་རྙེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པར། དོན་མེད་པ་སྟེ། གཅིག་ཏུ་ནི། ། ‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต,สุเข ทุกฺเข จ โย สขา; อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต,โย จ มิตฺตานุกมฺปโก’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) – “ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། །བདེ་སྡུག་མཉམ་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། །ཕན་པའི་དོན་སྟོན་གྲོགས་པོ་དང་། །གྲོགས་ལ་བརྩེ་བར་བྱེད་པའོ། །” เอวํ วุตฺเตน อริเยน มิตฺตภาเวน สมนฺนาคตา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา. อตฺตนิ ฐิตา เอเตสํ ปญฺญา, อตฺตานํเยว โอโลเกนฺติ, น อญฺญนฺติ อตฺตฏฺฐปญฺญา. ทิฏฺฐตฺถปญฺญาติ อยมฺปิ กิร โปราณปาโฐ, สมฺปติ ทิฏฺฐิเยว อตฺเถ เอเตสํ ปญฺญา, อายตึ น เปกฺขนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อสุจีติ [Pg.119] อสุจินา อนริเยน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་འཕགས་པའི་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཚུལ་དང་ལྡན་པའི་གྲོགས་པོ་དེ་དག་ནི་དེང་སང་རྙེད་པར་དཀའོ། །རང་ལ་གནས་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། རང་ཉིད་ཁོ་ན་ལ་ལྟ་ཞིང་གཞན་ལ་མི་ལྟ་བས་ན་“རང་དོན་ཤེས་རབ་”བོ། །“མཐོང་ཆོས་ཀྱི་དོན་ལ་ཤེས་རབ་ཅན་”ཞེས་པའང་སྔོན་གྱི་ཀློག་ཚུལ་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས་ཏེ། ད་ལྟ་མཐོང་ཆོས་ཀྱི་དོན་ཁོ་ན་ལ་ཤེས་རབ་ཡོད་ཀྱི་ཕྱི་མ་ལ་མི་ལྟ་བའི་དོན་ཏོ། །“མི་གཙང་བ་”ཞེས་པ་ནི། མི་གཙང་ཞིང་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་དང་ལྡན་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། การณตฺถคาถาวณฺณนา สมตฺตา. དོན་གྱི་ཆེད་དུ་བསྟེན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། จตุตฺโถ วคฺโค นิฏฺฐิโต เอกาทสหิ คาถาหิ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་གཅིག་གིས་བརྒྱན་པའི་ཚན་པ་བཞི་པ་རྫོགས་སོ། ། เอวเมตํ เอกจตฺตาลีสคาถาปริมาณํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ กตฺถจิเทว วุตฺเตน โยชนานเยน สพฺพตฺถ ยถานุรูปํ โยเชตฺวา อนุสนฺธิโต อตฺถโต จ เวทิตพฺพํ. อติวิตฺถารภเยน ปน อมฺเหหิ น สพฺพตฺถ โยชิตนฺติ. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཞེ་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་བསེ་རུའི་མདོ་འདི་ནི། སྐབས་འགའ་ཞིག་ཏུ་བཤད་པའི་སྦྱོར་ཚུལ་གྱི་ལུགས་བཞིན་ཐམས་ཅད་དུ་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་ནས། མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཧ་ཅང་སྤྲོས་པ་ཆེ་བར་དོགས་པའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་སྦྱར་རོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྲན་ཚོགས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་པ་ལས་བསེ་རུའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา ༤. ཞིང་པ་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། เอวํ เม สุตนฺติ กสิภารทฺวาชสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ทกฺขิณาคิริสฺมึ เอกนาลายํ พฺราหฺมณคาเม ปุเรภตฺตกิจฺจํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจนฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ พุทฺธกิจฺเจสุ ปุเรภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต ยถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา, อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིང་པ་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་མདོ་ཡིན་ནོ། །གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་གྷ་དྷའི་ཡུལ་གྱི་ལྷོ་རིའི་གནས་ཨེ་ཀ་ནཱ་ལཱ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེའི་གྲོང་ན་བཞུགས་པ་ན། ཟས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་བྱ་བ་དང་ཟས་ཀྱི་འོག་གི་བྱ་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་འདི་གཉིས་ལས། ཟས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་བྱ་བ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས། ཟས་ཀྱི་འོག་གི་བྱ་བའི་མཐར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་ཞིང་པ་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པར་གཟིགས་ཏེ། “དེར་བདག་སོང་བ་ན་གཏམ་འདི་ལྟར་འབྱུང་ལ། དེ་ནས་གཏམ་གྱི་མཐར་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་བྲམ་ཟེ་འདི་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མཁྱེན་ནས། དེར་གཤེགས་ཏེ་གཏམ་གྱི་གླེང་བསླངས་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ สิยา ‘‘กตมํ พุทฺธานํ ปุเรภตฺตกิจฺจํ, กตมํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจ’’นฺติ? วุจฺจเต – พุทฺโธ ภควา ปาโต เอว อุฏฺฐาย อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจ มุขโธวนาทิสรีรปริกมฺมํ กตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, ภิกฺขาจารเวลาย นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย กทาจิ เอกโกว กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ, กทาจิ ปกติยา, กทาจิ อเนเกหิ [Pg.120] ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ. เสยฺยถิทํ – ปิณฺฑาย ปวิสโต โลกนาถสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มุทุคติโย วาตา ปถวึ โสเธนฺติ; วลาหกา อุทกผุสิตานิ มุญฺจนฺตา มคฺเค เรณุํ วูปสเมตฺวา อุปริ วิตานํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อปเร วาตา ปุปฺผานิ อุปสํหริตฺวา มคฺเค โอกิรนฺติ, อุนฺนตา ภูมิปฺปเทสา โอนมนฺติ, โอนตา อุนฺนมนฺติ, ปาทนิกฺเขปสมเย สมาว ภูมิ โหติ, สุขสมฺผสฺสานิ รถจกฺกมตฺตานิ ปทุมปุปฺผานิ วา ปาเท สมฺปฏิจฺฉนฺติ, อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท สรีรา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิจฺฉริตฺวา สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิย จิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จ ปาสาทกูฏาคาราทีนิ กโรนฺติโย อิโต จิโต จ วิธาวนฺติ, หตฺถิอสฺสวิหงฺคาทโย สกสกฏฺฐาเนสุ ฐิตาเยว มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ, ตถา เภริวีณาทีนิ ตูริยานิ มนุสฺสานํ กายูปคานิ จ อาภรณานิ, เตน สญฺญาเณน มนุสฺสา ชานนฺติ ‘‘อชฺช ภควา อิธ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ. เต สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ คนฺธปุปฺผาทีหิ สกฺกจฺจํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ทส ภิกฺขู, อมฺหากํ วีสติ, อมฺหากํ ภิกฺขุสตํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา ภควโตปิ ปตฺตํ คเหตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิมาเนนฺติ. དེ་ལ་“སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཟས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་བྱ་བ་ནི་གང་། ཟས་ཀྱི་འོག་གི་བྱ་བ་ནི་གང་ཞིག་ཡིན་”ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ནམ་ལངས་པ་ཉིད་ལ་བཞེངས་ཏེ། ཞབས་ཕྱི་བ་རྣམས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་དང་སྐུ་ཁམས་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཞལ་བསིལ་བ་སོགས་སྐུའི་བྱ་བ་རྣམས་མཛད་ནས། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་ལ་མ་བབས་ཀྱི་བར་དུ་དབེན་པའི་གནས་སུ་དུས་འདའ་བར་མཛད་དོ། །བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་ལ་བབས་པ་ན། ཤམ་ཐབས་བགོས་ཤིང་སྐུ་སྐྱེགས་བཅིངས་ཏེ། ཆོས་གོས་སྐུ་ལ་གསོལ་ནས་ལྷུང་བཟེད་བསྣམས་ཏེ། རེས་འགའ་གཅིག་པུ་ཁོ་ནའམ། རེས་འགའ་དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་གྲོང་ངམ་གྲོང་རྡལ་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གཤེགས་སོ། །རེས་འགའ་ནི་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། རེས་འགའ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་དུ་མ་མངོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པ་ན། སྤྱན་སྔར་རླུང་འཇམ་པོ་དག་ལྡང་ཞིང་ས་གཞི་ཕྱག་དར་བྱེད་དོ། །སྤྲིན་རྣམས་ཀྱིས་ཆར་ཟིལ་འབེབས་ཤིང་ལམ་གྱི་རྡུལ་རྣམས་ཞི་བར་བྱས་ནས་སྟེང་དུ་བླ་རེ་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །རླུང་གཞན་དག་གིས་མེ་ཏོག་རྣམས་བསྡུས་ཏེ་ལམ་དུ་གཏོར་རོ། །ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་རྣམས་ནི་དམའ་བར་འགྱུར་ཞིང་། དམའ་བ་རྣམས་ནི་མཐོ་བར་འགྱུར་ཏེ། ཞབས་འཇོག་པའི་ཚེ་ས་གཞི་མཉམ་པར་འགྱུར་རོ། །རེས་འགའ་རེག་ན་བདེ་བའི་ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོ་ཙམ་གྱི་པདྨའི་མེ་ཏོག་དག་གིས་ཞབས་ནས་འདེགས་སོ། །སྒོ་གཏན་གྱི་ནང་དུ་ཞབས་གཡས་པ་བཞག་མ་ཐག་ཏུ། སྐུ་ལས་ཁ་དོག་དྲུག་གི་འོད་ཟེར་འཕྲོས་ཏེ། གསེར་བཙོ་མའི་འོད་ལྟར་དང་རི་མོའི་རས་ཀྱིས་བསྐོར་བ་བཞིན་དུ་ཁང་བཟང་དང་བསིལ་ཁང་སོགས་ལ་འཕྲོ་ཞིང་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུག་གོ། །གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་དང་བྱ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རང་རང་གི་གནས་སུ་འཁོད་བཞིན་དུ་སྙན་པའི་སྒྲ་འབྱིན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྔ་དང་པི་ཝང་སོགས་རོལ་མོའི་སྒྲ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ལ་བཏགས་པའི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་ལས་ཀྱང་སྒྲ་འབྱིན་ཏོ། །རྟགས་དེས་མི་རྣམས་ཀྱིས་“དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདིར་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་སོ་”ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། །ཁོང་ཚོས་གོས་ལེགས་པར་བགོས་ཤིང་གྱོན་ཏེ། དྲི་དང་མེ་ཏོག་སོགས་བཟུང་ནས་ཁྱིམ་ལས་བྱུང་སྟེ། ལམ་གྱི་དབུས་སུ་ཞུགས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དྲི་དང་མེ་ཏོག་སོགས་ཀྱིས་གུས་པས་མཆོད་ཅིང་ཕྱག་འཚལ་ནས། “བཙུན་པ་བདག་ཅག་ལ་དགེ་སློང་བཅུ་སྩོལ་ཅིག བདག་ཅག་ལ་ཉི་ཤུ་སྩོལ་ཅིག བདག་ཅག་ལ་དགེ་སློང་བརྒྱ་སྩོལ་ཅིག་”ཅེས་གསོལ་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་ཀྱང་བཞེས་ནས་བཞུགས་གདན་བཤམས་ཏེ་གུས་པས་བསོད་སྙོམས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱེད་དོ། ། ภควา กตภตฺตกิจฺโจ เตสํ สนฺตานานิ โอโลเกตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสติ, ยถา เกจิ สรณคมเน ปติฏฺฐหนฺติ, เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, เกจิ โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานํ อญฺญตรสฺมึ, เกจิ ปพฺพชิตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเตติ. เอวํ ตถา ตถา ชนํ อนุคฺคเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉติ. ตตฺถ มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทติ ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคมยมาโน. ตโต ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน อุปฏฺฐาโก ภควโต นิเวเทติ. อถ ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ. อิทํ ตาว ปุเรภตฺตกิจฺจํ. ยญฺเจตฺถ น วุตฺตํ, ตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཤོས་གསོལ་བའི་བྱ་བ་གྲུབ་ནས་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་གཟིགས་ཏེ། ལ་ལ་སྐྱབས་འགྲོ་ལ་གནས་པར་འགྱུར་བ་དང་། ལ་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ་ལ་གནས་པར་འགྱུར་བ། ལ་ལ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་། ཕྱིར་འོང་བ། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་གང་རུང་ལ་གནས་པར་འགྱུར་བ། ལ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་འབྲས་བུ་མཆོག་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་གནས་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་བསྟན་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་རྗེས་སུ་བཟུང་ནས་བཞུགས་གདན་ལས་བཞེངས་ཏེ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གཤེགས་སོ། །དེར་ཁྱམས་བསྐོར་གྱི་ནང་དུ་བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་གདན་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་བཞུགས་ཏེ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་བཤོས་གསོལ་བའི་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་བར་དུ་སྒུག་ཅིང་བཞུགས་སོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་བཤོས་གསོལ་བའི་བྱ་བ་རྫོགས་པ་ན། རིམ་གྲོ་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་པར་མཛད་དོ། །འདི་ནི་རེ་ཞིག་གདུགས་ཚོད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་བྱ་བའོ། །འདིར་གང་མ་བཤད་པ་དེ་ནི་བྲམ་ཟེ་ཚེ་དང་ལྡན་པའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་བར་བྱའོ། ། อถ ภควา เอวํ กตปุเรภตฺตกิจฺโจ คนฺธกุฏิยา อุปฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา, ปาเท ปกฺขาเลตฺวา, ปาทปีเฐ ฐตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทติ – ‘‘ภิกฺขเว, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, พุทฺธุปฺปาโท ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, มนุสฺสปฏิลาโภ ทุลฺลโภ, สทฺธาสมฺปตฺติ ทุลฺลภา, ปพฺพชฺชา ทุลฺลภา, สทฺธมฺมสฺสวนํ ทุลฺลภํ [Pg.121] โลกสฺมิ’’นฺติ. ตโต ภิกฺขู ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺติ. อถ ภควา ภิกฺขูนํ จริยวเสน กมฺมฏฺฐานํ เทติ. เต กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ; เกจิ อรญฺญํ, เกจิ รุกฺขมูลํ, เกจิ ปพฺพตาทีนํ อญฺญตรํ, เกจิ จาตุมหาราชิกภวนํ…เป… เกจิ วสวตฺติภวนนฺติ. ตโต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. อถ สมสฺสาสิตกาโย อุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค โลกํ โวโลเกติ. ตติยภาเค ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตตฺถ ชโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สุนิวตฺโถ สุปารุโต คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย วิหาเร สนฺนิปตติ. ตโต ภควา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสชฺช ธมฺมํ เทเสติ กาลยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ. อถ กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་གདུགས་ཚོད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་བྱ་བ་གྲུབ་ནས། དྲི་གཙང་ཁང་གི་སྒོ་ཁང་དུ་བཞུགས་ཏེ། ཞབས་བསིལ་ནས་ཞབས་རྟེན་ཁྲི་ལ་བཞེངས་ཏེ། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་གདམས་ངག་སྩལ་བ་ནི། །“དགེ་སློང་དག །བག་ཡོད་པས་སྒྲུབ་པར་གྱིས་ཤིག །འཇིག་རྟེན་ན་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའོ། །མིའི་ལུས་ཐོབ་པ་རྙེད་པར་དཀའོ། །དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྙེད་པར་དཀའོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྙེད་པར་དཀའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་རྙེད་པར་དཀའོ། །”ཞེས་གདམས་པར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་བཙལ་ནས་སྒོམ་ལུང་ཞུས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་སྒོམ་ལུང་སྩལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་དག་གིས་སྒོམ་ལུང་བཟུང་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་པར་ཕྱག་བཙལ་ཏེ། རང་རང་གི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ། །ལ་ལ་དགོན་པར་གཤེགས། ལ་ལ་ཤིང་དྲུང་དུ། ལ་ལ་རི་བོ་ལ་སོགས་པ་གང་རུང་དུ། ལ་ལ་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་གནས་སུ། །པེ། །ལ་ལ་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་ཏེ། གལ་ཏེ་བཞེད་ན། གློ་གཡས་པས་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པས་ཡུད་ཙམ་ཞིག་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་ཀྱིས་མནལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་སྐུ་ངལ་གསོ་བ་དང་བཞེངས་ཏེ་ཕྱི་དྲོའི་ཆ་གཉིས་པ་ལ་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པར་མཛད་དོ། །ཆ་གསུམ་པ་ལ་གྲོང་ངམ་གྲོང་རྡལ་གང་ལ་བརྟེན་ནས་བཞུགས་པའི་གྲོང་དེའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་སྔ་དྲོ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས། ཕྱི་དྲོ་གོས་ལེགས་པར་བགོ་ཞིང་གཙང་མར་བགོ་སཏེ། སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་ནས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འདུ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདུས་པའི་འཁོར་དང་མཐུན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་ཆོས་ཀྱི་རྭ་བར་གཤེགས་ཏེ། བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་གདན་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་བཞུགས་ནས། དུས་དང་མཐུན་པ་དང་ཚད་དང་མཐུན་པར་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་དུས་མཁྱེན་ནས་འཁོར་རྣམས་གྲོལ་བར་མཛད་དོ། ། ตโต สเจ คตฺตานิ โอสิญฺจิตุกาโม โหติ. อถ พุทฺธาสนา อุฏฺฐาย อุปฏฺฐาเกน อุทกปฏิยาทิโตกาสํ คนฺตฺวา, อุปฏฺฐากหตฺถโต อุทกสาฏิกํ คเหตฺวา, นฺหานโกฏฺฐกํ ปวิสติ. อุปฏฺฐาโกปิ พุทฺธาสนํ อาเนตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญาเปติ. ภควา คตฺตานิ โอสิญฺจิตฺวา, สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา, ตตฺถ อาคนฺตฺวา, นิสีทติ เอกโกว มุหุตฺตํ ปฏิสลฺลีโน. อถ ภิกฺขู ตโต ตโต อาคมฺม ภควโต อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ เอกจฺเจ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ กมฺมฏฺฐานํ, เอกจฺเจ ธมฺมสฺสวนํ ยาจนฺติ. ภควา เตสํ อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ปฐมํ ยามํ วีตินาเมติ. དེ་ནས་གལ་ཏེ་སྐུ་ཁྲུས་གསོལ་བར་བཞེད་ན། དེ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་གདན་ལས་བཞེངས་ཏེ། རིམ་གྲོ་པས་ཆུ་བཤམས་པའི་གནས་སུ་གཤེགས་ནས། རིམ་གྲོ་པའི་ལག་ནས་སྐུ་ཁྲུས་གསོལ་བའི་ཤམ་ཐབས་བཞེས་ཏེ་ཁྲུས་ཁང་དུ་གཤེགས་སོ། །རིམ་གྲོ་པས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་གདན་བཟུང་སྟེ་དྲི་གཙང་ཁང་གི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་བཤམས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྐུ་ཁྲུས་གསོལ་ནས། ཆོས་གོས་ dམར་པོ་ཉིས་བརྩེགས་བགོ་བར་མཛད་དེ། སྐུ་རགས་བཅིངས་ཤིང་བླ་གོས་གཟར་ནས། དེར་གཤེགས་ཏེ་གཅིག་པུ་ཡུད་ཙམ་ཞིག་དབེན་པར་བཞུགས་སོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་ལྷགས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པར་འོང་ངོ་། །དེར་ལ་ལ་ཞིག་གིས་དྲི་བ་འདྲི་བ་དང་། ལ་ལ་ཞིག་གིས་སྒོམ་ལུང་ཞུ་བ། ལ་ལ་ཞིག་གིས་ཆོས་ཉན་པར་གསོལ་བར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་གི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་མཚན་མོའི་ཐུན་དང་པོ་འདའ་བར་མཛད་དོ། ། มชฺฌิมยาเม สกลทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตาโย โอกาสํ ลภมานา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ ยถาภิสงฺขตํ อนฺตมโส จตุรกฺขรมฺปิ. ภควา ตาสํ เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต มชฺฌิมยามํ วีตินาเมติ. ตโต ปจฺฉิมยามํ จตฺตาโร ภาเค กตฺวา เอกํ ภาคํ จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, ทุติยภาคํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ, ตติยภาคํ ผลสมาปตฺติยา วีตินาเมติ, จตุตฺถภาคํ มหากรุณาสมาปตฺตึ ปวิสิตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกติ อปฺปรชกฺขมหารชกฺขาทิสตฺตทสฺสนตฺถํ. อิทํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ. མཚན་མོའི་ཐུན་དབུས་མ་ལ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ lྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྐབས་ཐོབ་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་ཐ་ན་ཡི་གེ་བཞི་ཙམ་གྱི་དྲི་བ་ཡང་རང་གི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷ་དེ་དག་གི་དྲི་བའི་ལན་འདེབས་པར་མཛད་བཞིན་དུ་མཚན་མོའི་ཐུན་དབུས་མ་འདའ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་མཚན་མོའི་ཐུན་ཐ་མ་ཆ་བཞིར་བགོ་བར་མཛད་དེ། ཆ་གཅིག་ལ་འཆག་ས་ལ་གཤེགས་པར་མཛད་དོ། །ཆ་གཉིས་པ་ལ་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་ཏེ། གློ་གཡས་པས་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པས་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་ཀྱིས་མནལ་བར་མཛད་དོ། །ཆ་གསུམ་པ་ལ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་དུས་འདའ་བར་མཛད་དོ། །ཆ་བཞི་པ་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས། ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་ཉུང་བ་དང་རྡུལ་མང་བ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པར་མཛད་དོ། །འདི་ནི་ཕྱི་དྲོའི་བྱ་བའོ། ། เอวมิมสฺส [Pg.122] ปจฺฉาภตฺตกิจฺจสฺส โลกโวโลกนสงฺขาเต จตุตฺถภาคาวสาเน พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ทานสีลอุโปสถกมฺมาทีสุ จ อกตาธิกาเร กตาธิกาเร จ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺเน อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน จ สตฺเต ปสฺสิตุํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อิมํ สุตฺตมภาสิ. དེ་ལྟར་ཕྱི་དྲོའི་བྱ་བ་འདིའི་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆ་བཞི་པའི་མཐར། སངས་རྒྱས་དང་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ། རྒྱུད་ཀྱི་བག་ཆགས་ཀྱི་མཐུ་ (upanissaya) དང་མི་ལྡན་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་བག་ཆགས་ཀྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པར་གཟིགས་ནས། “དེར་བདག་གཤེགས་པ་ན་གཏམ་གླེང་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ནས་གཏམ་གྱི་མཐར་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་བྲམ་ཟེ་འདི་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་མཁྱེན་ནས། དེར་གཤེགས་ཏེ་གཏམ་གྱི་གཞི་བསླངས་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ เอวํ เม สุตนฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคีตึ กโรนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสปตฺเถเรน ปุฏฺเฐน ปญฺจนฺนํ อรหนฺตสตานํ วุตฺตํ, ‘‘อหํ, โข, สมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติ กสิภารทฺวาเชน วุตฺตํ, ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติอาทิ ภควตา วุตฺตํ. ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘กสิภารทฺวาชสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. དེ་ལ་ “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་བཀའ་བསྡུས་དང་པོའི་ཚེ་ཆོས་ཀྱི་བསྡུས་པ་མཛད་པ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོས་དྲིས་པ་ལྟར། དགྲ་བཅོམ་པ་ལྔ་བརྒྱའི་ཚོགས་ལ་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། “དགེ་སྦྱོང་། བདག་ནི་རྨོ་ཡང་རྨོ་ཞིང་ས་བོན་ཡང་འདེབས་སོ། །” ཞེས་པ་ནི་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛས་སྨྲས་པ་ཡིན་ཞིང་། “བྲམ་ཟེ། བདག་ཀྱང་རྨོ་ཡང་རྨོ་ཞིང་ས་བོན་ཡང་འདེབས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཅོམ་立ན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ “ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་མདོ།” ཞེས་བྱའོ། ། ตตฺถ เอวนฺติ อยํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺโถ เอวํ-สทฺโท. อาการตฺเถน หิ เอเตน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺเตหิ สกสกภาสานุรูปมุปลกฺขณิยสภาวํ ตสฺส ภควโต วจนํ, ตํ สพฺพากาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ; อถ, โข, ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุต’’นฺติ. นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยา เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ. อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ ตญฺจ อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. เม สุตนฺติ เอตฺถ มยาสทฺทตฺโถ เม-สทฺโท, โสตทฺวารวิญฺญาณตฺโถ สุตสทฺโท. ตสฺมา เอวํ เม สุตนฺติ เอวํ มยา โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วุตฺตํ โหติ. དེ་ལ་ “evaṃ” (འདི་སྐད་དམ་དེ་ལྟར་) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་རྣམ་པ་ (ākāra) དང་། མཚོན་པ་ (nidassana) དང་། ངེས་གཟུང་ (avadhāraṇa) གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། །རྣམ་པའི་དོན་གྱིས་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་དོན་སྟོན་ཏེ། ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ལ་མཁས་ཤིང་བསམ་པ་དུ་མ་ལས་བྱུང་བ། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཆོ་འཕྲུལ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པ། ཆོས་དང་དོན་དང་བསྟན་པ་དང་རྟོགས་པ་ཟབ་པ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རང་རང་གི་སྐད་དང་མཐུན་པར་གོ་བར་ནུས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་དེ་ཉིད། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སུས་ཤེས་པར་ནུས་ཏེ། འོན་ཀྱང་ “འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས་ཏེ། བདག་གིས་ཀྱང་རྣམ་པ་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་ཐོས་སོ། །” ཞེས་སྟོན་ཏོ། །མཚོན་པའི་དོན་གྱིས་ནི། “བདག་ནི་རང་བྱུང་མ་ཡིན་ལ། བདག་གིས་འདི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའང་མ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་རང་ཉིད་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་བཞིན། “འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས་ཏེ། བདག་གིས་འདི་ལྟར་ཐོས་སོ། །” ཞེས་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་མདོ་ཐམས་ཅད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །ངེས་གཟུང་གི་དོན་གྱིས་ནི། “དགེ་སློང་དག །ངའི་ཉན་ཐོས་དགེ་སློང་མང་དུ་ཐོས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ནོ། །བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། རིམ་གྲོ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ནི་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དང་མཐུན་པར། རང་གི་འཛིན་པའི་སྟོབས་བསྟན་ནས། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉན་པར་འདོད་པའི་བསམ་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དེ། “འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས་པ་དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སམ། ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མ་ཉམས་མ་ལྷག་པར། དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་བཟུང་བར་བྱ་ཡི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“me sutaṃ” ཞེས་པ་འདིར་ “me” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བདག་གི་དོན་ཡིན་ལ། “suta” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་བདག་གིས་རྣ་བའི་རྣམ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱིས་བཟུང་བའོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། เอกํ [Pg.123] สมยนฺติ เอกํ กาลํ. ภควาติ ภาคฺยวา, ภคฺควา, ภตฺตวาติ วุตฺตํ โหติ. มคเธสุ วิหรตีติ มคธา นาม ชนปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘มคธา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท. เกจิ ปน ‘‘ยสฺมา เจติยราชา มุสาวาทํ ภณิตฺวา ภูมึ ปวิสนฺโต ‘มา คธํ ปวิสา’ติ วุตฺโต, ยสฺมา วา ตํ ราชานํ มคฺคนฺตา ภูมึ ขนนฺตา ปุริสา ‘มา คธํ กโรถา’ติ วุตฺตา, ตสฺมา มคธา’’ติ เอวมาทีหิ นเยหิ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพนฺติ. วิหรตีติ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ, ปวตฺเตตีติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ วา สตฺตานํ วิวิธํ หิตํ หรตีติ วิหรติ. หรตีติ อุปสํหรติ, อุปเนติ, ชเนติ, อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ ยทา สตฺตา กาเมสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา กิร ภควา ทิพฺเพน วิหาเรน วิหรติ เตสํ อโลภกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา กาเมสุ วิรชฺเชยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน อิสฺสริยตฺถํ สตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา พฺรหฺมวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโทสกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโทเสน โทสํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน ปพฺพชิตา ธมฺมาธิกรณํ วิวทนฺติ, ตทา อริยวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโมหกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโมเหน โมหํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. อิริยาปถวิหาเรน ปน น กทาจิ น วิหรติ ตํ วินา อตฺตภาวปริหรณาภาวโตติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. “དུས་གཅིག་ན།” ཞེས་པ་ནི་དུས་གཅིག་ལའོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས།” (Bhagavā) ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ། བཅོམ་པ་དང་ལྡན་པ། བསྟེན་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །“མ་ག་དྷཱ་རྣམས་སུ་བཞུགས་སོ། །” ཞེས་པ་ནི། མ་ག་དྷཱ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་བུ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་གནས་ཡུལ་གཅིག་པོ་དེ་ལའང་གྲགས་པའི་སྒྲས་ “མ་ག་དྷཱ་” ཞེས་བྱའོ། །མ་ག་དྷཱའི་ཡུལ་དེ་ཉིད་དུའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “གང་གི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོ་ཙེ་ཏི་ཡས་རྫུན་སྨྲས་ནས་ས་ལ་ནུབ་པ་ན། ‘ས་དོང་དུ་མ་འཇུག་ཅིག་’ (mā gadhaṃ pavisa) ཅེས་བརྗོད་པ་དང་། ཡང་ན་རྒྱལ་པོ་དེ་འཚོལ་བའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ས་བརྐོས་པ་ན། ‘ས་དོང་མ་བྱེད་ཅིག་’ (mā gadhaṃ karotha) ཅེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་མ་ག་དྷཱའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་མང་པོར་སྤྲོས་ཏེ་བཤད་དོ། །གང་འདོད་པ་དེ་བཟུང་བར་བྱའོ། །“བཞུགས་སོ། །” (viharati) ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གི་གནོད་པ་དེ་སྤྱོད་ལམ་གཞན་གྱིས་བཅད་དེ། ལུས་མ་ལྷུང་བར་འཛིན་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་བཤད་དོ། །ཡང་ན། ལྷའི་གནས་པ་དང་། ཚངས་པའི་གནས་པ་དང་། འཕགས་པའི་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་སྣ་ཚོགས་སྒྲུབ་པར་མཛད་པས་ན་བཞུགས་སོ། །སྒྲུབ་པ་ནི་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་དང་། ཉེ་བར་གཏོད་པ་དང་། སྐྱེད་པ་དང་། མངོན་པར་སྐྱེད་པ་ལ་བཤད་དོ། །འདི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་འདོད་པ་ལ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་མ་ཆགས་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཅི་ནས་ཀྱང་འདི་ལྟ་བུའི་སྒྲུབ་པ་འདི་མཐོང་ནས་འདི་ལ་མོས་པ་སྐྱེས་ཏེ་འདོད་པ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རམ། །” སྙམ་ནས་ལྷའི་གནས་པས་བཞུགས་སོ། །གང་གི་ཚེ་དབང་ཕྱུག་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་ན། དེ་དག་ལ་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཅི་ནས་ཀྱང་འདི་ལྟ་བུའི་སྒྲུབ་པ་འདི་མཐོང་ནས་འདི་ལ་མོས་པ་སྐྱེས་ཏེ་ཞེ་སྡང་མེད་པས་ཞེ་སྡང་ཞི་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་རམ། །” སྙམ་ནས་ཚངས་པའི་གནས་པས་བཞུགས་སོ། །གང་གི་ཚེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་རྩོད་པ་ལ་རྩོད་པར་བྱེད་པ་ན། དེ་དག་ལ་གཏི་མུག་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཅི་ནས་ཀྱང་འདི་ལྟ་བུའི་སྒྲུབ་པ་འདི་མཐོང་ནས་འདི་ལ་མོས་པ་སྐྱེས་ཏེ་གཏི་མུག་མེད་པས་གཏི་མུག་ཞི་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་རམ། །” སྙམ་ནས་འཕགས་པའི་གནས་པས་བཞུགས་སོ། །སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པས་ནི་ནམ་ཡང་མི་བཞུགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་མེད་པར་ལུས་འཛིན་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཤད་པར་བྱའོ། ། ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ โย โส ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิโต คิริ, ตสฺส ทกฺขิณปสฺเส ชนปโท ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ ชนปเทติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิหารสฺสาปิ ตเทว นามํ. เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเมติ เอกนาฬาติ ตสฺส คามสฺส นามํ. พฺราหฺมณา เจตฺถ สมฺพหุลา ปฏิวสนฺติ, พฺราหฺมณโภโค วา โส, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณคาโม’’ติ วุจฺจติ. “ལྷོ་རིར།” (Dakkhiṇāgiri) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་རི་གང་ཡིན་པ་དེའི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་ “ལྷོ་རི་” ཞེས་བྱ་སྟེ། ཡུལ་དེ་ཉིད་དུ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །དེར་གཙུག་ལག་ཁང་གི་མིང་ཡང་དེ་ཉིད་དོ། །“བྲམ་ཟེའི་གྲོང་ཨེ་ཀ་ནཱ་ལཱར།” ཞེས་པར་ “ཨེ་ཀ་ནཱ་ལཱ་” ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དེའི་མིང་ངོ་། །འདིར་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་གནས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པའི་གྲོང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བྲམ་ཟེའི་གྲོང་” ཞེས་བྱའོ། ། เตน โข ปน สมเยนาติ ยํ สมยํ ภควา อปราชิตปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก มคธรฏฺเฐ [Pg.124] เอกนาฬํ พฺราหฺมณคามํ อุปนิสฺสาย ทกฺขิณาคิริมหาวิหาเร พฺราหฺมณสฺส อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน วิหรติ, เตน สมเยน กรณภูเตนาติ วุตฺตํ โหติ. โข ปนาติ อิทํ ปเนตฺถ นิปาตทฺวยํ ปทปูรณมตฺตํ, อธิการนฺตรทสฺสนตฺถํ วาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺสาติ โส พฺราหฺมโณ กสิยา ชีวติ, ภารทฺวาโชติ จสฺส โคตฺตํ, ตสฺมา เอวํ วุจฺจติ. ปญฺจมตฺตานีติ ยถา – ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท ปมาเณ วตฺตติ, เอวมิธาปิ, ตสฺมา ปญฺจปมาณานิ อนูนานิ อนธิกานิ, ปญฺจนงฺคลสตานีติ วุตฺตํ โหติ. ปยุตฺตานีติ ปโยชิตานิ, พลิพทฺทานํ ขนฺเธสุ ฐเปตฺวา ยุเค โยตฺเตหิ โยชิตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. «དེ་ནས་ཡང་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཚེ་ན།» ཞེས་པ་ནི། དུས་གང་གི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་པའི་བཞུགས་ཁྲི་ལ་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ཏེ། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ཏེ། ཡུལ་མ་ག་དྷཱའི་བྲམ་ཟེའི་གྲོང་ཨེ་ཀ་ནཱ་ལཱ་ལ་བརྟེན་ནས། ལྷོ་ཕྱོགས་རིའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར། བྲམ་ཟེའི་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་འགྱུར་བའི་དུས་ལ་སྒུག་ཅིང་བཞུགས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ «དེའི་ཚེ་ན།» ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་དེ་གསུངས་སོ།། «ཁོ་པན།» ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་གཉིས་པོ་འདི་ནི་ཚིག་རྐང་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་མམ། ཡང་ན་སྐབས་དོན་གཞན་ཞིག་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། «བྲམ་ཟེ་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ།» ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་དེ་ཉིད་ཐོང་གཤོལ་གྱིས་ལོ་ཏོག་བཏབ་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བས་ན། «ཀ་སི།» (རྨོ་བ) ཞེས་བྱ་ལ། «བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ།» ནི་ཁོང་གི་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་མིང་ཡིན་པས་ན། དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ།། «ལྔ་བརྒྱ་ཙམ།» ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན། «ཟས་ཀྱི་ཚོད་ཤེས་པ།» ཞེས་པའི་སྐབས་སུ་ «ཚོད།» ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ཚད་ལ་འཇུག་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་དེ་བཞིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ལྔའི་ཚད་ལས་མ་ཉུང་ཞིང་མ་ལྷག་པའི་ཐོང་གཤོལ་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པར་བསྟན་ཏོ།། «སྦྱར་བ།» ཞེས་པ་ནི། གཉའ་ཤིང་དང་ཐག་པས་གླང་རྒོད་ཀྱི་ཕྲག་པར་སྦྱར་ཞིང་བཏགས་པ་ལ་བྱའོ།། วปฺปกาเลติ วปนกาเล, พีชนิกฺขิปกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ทฺเว วปฺปานิ กลลวปฺปญฺจ, ปํสุวปฺปญฺจ. ปํสุวปฺปํ อิธ อธิปฺเปตํ. ตญฺจ โข ปฐมทิวเส มงฺคลวปฺปํ. ตตฺถายํ อุปกรณสมฺปทา – ตีณิ พลิพทฺทสหสฺสานิ อุปฏฺฐาปิตานิ โหนฺติ, สพฺเพสํ สุวณฺณมยานิ สิงฺคานิ ปฏิมุกฺกานิ, รชตมยา ขุรา, สพฺเพ เสตมาลาหิ สพฺพคนฺธสุคนฺเธหิ ปญฺจงฺคุลิเกหิ จ อลงฺกตา ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนา, เอกจฺเจ กาฬา อญฺชนวณฺณาเยว, เอกจฺเจ เสตา ผลิกวณฺณา, เอกจฺเจ รตฺตา ปวาฬวณฺณา, เอกจฺเจ กมฺมาสา มสารคลฺลวณฺณา. ปญฺจสตา กสฺสกปุริสา สพฺเพ อหตเสตวตฺถนิวตฺถา มาลาลงฺกตา ทกฺขิณอํสกูเฏสุ ฐปิตปุปฺผจุมฺพฏกา หริตาลมโนสิลาลญฺฉนุชฺชลิตคตฺตภาคา ทส ทส นงฺคลา เอเกกคุมฺพา หุตฺวา คจฺฉนฺติ. นงฺคลานํ สีสญฺจ ยุคญฺจ ปโตทา จ สุวณฺณวินทฺธา. ปฐมนงฺคเล อฏฺฐ พลิพทฺทา ยุตฺตา, เสเสสุ จตฺตาโร จตฺตาโร, อวเสสา กิลนฺตปริวตฺตนตฺถํ อานีตา. เอเกกคุมฺเพ เอกเมกํ พีชสกฏํ เอเกโก กสติ, เอเกโก วปติ. «ས་བོན་འདེབས་པའི་དུས་སུ།» ཞེས་པ་ནི། ས་བོན་འདེབས་ཤིང་གཏོར་བའི་དུས་ལ་བྱའོ།། དེ་ལ་ས་བོན་འདེབས་ཚུལ་གཉིས་ཏེ། འདམ་ལ་འདེབས་པ་དང་། ས་རྡུལ་ལ་འདེབས་པའོ།། འདིར་ནི་ས་རྡུལ་ལ་འདེབས་པ་བསྟན་ཏོ།། དེ་ཡང་ཉིན་དང་པོའི་བཀྲ་ཤིས་པའི་ས་བོན་འདེབས་པའི་དུས་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ཡོ་བྱད་ཕུམ་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། གླང་རྒོད་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་ཉེ་བར་བསྒྲིགས་ཡོད་པ་དང་། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྭ་ཅོ་ལ་གསེར་གྱི་ཤུབས་གཡོགས་པ་དང་། རྨིག་པ་དངུལ་གྱིས་བཏུམས་པ། ཐམས་ཅད་མེ་ཏོག་དཀར་པོའི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དྲི་ཞིམ་པོས་བྱུགས་ཤིང་། ཕྱག་སོར་ལྔའི་རི་མོས་བརྒྱན་པ། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མཚན་ཉིད་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའོ།། ལ་ལ་ནི་མིག་སྨན་ལྟར་ནག་ཅིང་སྣུམ་པ། ལ་ལ་ནི་ཤེལ་ལྟར་དཀར་བ། ལ་ལ་ནི་བྱུ་རུ་ལྟར་དམར་བ། ལ་ལ་ནི་སྤུག་གི་མདོག་ལྟར་ཁྲ་བོའོ།། ཞིང་པ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གོས་དཀར་པོ་གསར་པ་བགོས་ཤིང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པ། ཕྲག་པ་གཡས་པར་མེ་ཏོག་གི་ཆུན་པོ་བཞག་པ། བ་བླ་དང་ལྡོང་རོས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཐིག་ལེ་བཀོད་པས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ། ཐོང་གཤོལ་བཅུ་རེ་ཚན་པ་རེ་བྱས་ཏེ་འགྲོ་བའོ།། ཐོང་གཤོལ་གྱི་མགོ་དང་། གཉའ་ཤིང་། ལྕག་ཚན་རྣམས་གསེར་གྱིས་བཏུམས་པའོ།། ཐོང་གཤོལ་དང་པོ་ལ་གླང་རྒོད་བརྒྱད་སྦྱར་ཞིང་། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་བཞི་རེ་སྦྱར་བའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ངལ་གསོ་བའི་ཚེ་བརྗེ་བའི་ཕྱིར་ཁྲིད་པའོ།། ཚན་པ་རེ་རེ་ལ་ས་བོན་གྱི་ཤིང་རྟ་རེ་རེ་ཡོད་ཅིང་། རེ་རེས་རྨོ་ཞིང་རེ་རེས་ས་བོན་འདེབས་སོ།། พฺราหฺมโณ ปน ปเคว มสฺสุกมฺมํ การาเปตฺวา นฺหตฺวา สุคนฺธคนฺเธหิ วิลิตฺโต ปญฺจสตคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา สหสฺสคฺฆนกํ เอกํสํ กริตฺวา เอกเมกิสฺสา องฺคุลิยา ทฺเว ทฺเว กตฺวา วีสติ องฺคุลิมุทฺทิกาโย, กณฺเณสุ สีหกุณฺฑลานิ, สีเส จ พฺรหฺมเวฐนํ ปฏิมุญฺจิตฺวา สุวณฺณมาลํ กณฺเฐ [Pg.125] กตฺวา พฺราหฺมณคณปริวุโต กมฺมนฺตํ โวสาสติ. อถสฺส พฺราหฺมณี อเนกสตภาชเนสุ ปายาสํ ปจาเปตฺวา มหาสกเฏสุ อาโรเปตฺวา คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตา พฺราหฺมณีคณปริวุตา กมฺมนฺตํ อคมาสิ. เคหมฺปิสฺส สพฺพตฺถ คนฺเธหิ สุวิลิตฺตํ ปุปฺเผหิ สุกตพลิกมฺมํ, เขตฺตญฺจ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ สมุสฺสิตปฏากํ อโหสิ. ปริชนกมฺมกาเรหิ สห กมฺมนฺตํ โอสฏปริสา อฑฺฒเตยฺยสหสฺสา อโหสิ. สพฺเพ อหตวตฺถนิวตฺถา, สพฺเพสญฺจ ปายาสโภชนํ ปฏิยตฺตํ อโหสิ. བྲམ་ཟེ་དེས་ནི་སྔ་བར་དུ་ཁ་སྤུ་བཞར་ཞིང་། ཁྲུས་བྱས་ཏེ། དྲི་ཞིམ་པོའི་བྱུག་པ་བྱུགས་ནས། རིན་ཐང་ལྔ་བརྒྱ་པ་ཡི་ཤམ་ཐབས་བགོས་ཤིང་། རིན་ཐང་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་པའི་གཟན་གཟར་ཏེ། སོར་མོ་རེ་རེ་ལ་གཉིས་རེ་བྱས་པས་སོར་གདུབ་ཉི་ཤུ་དང་། རྣ་བ་གཉིས་ལ་སེང་གེའི་གདོང་པ་ཅན་གྱི་རྣ་རྒྱན་བཏགས་པ། མགོ་ལ་བྲམ་ཟེའི་ཐོད་བཅིངས་ཤིང་། སྐེ་ལ་གསེར་གྱི་ཕྲེང་བ་བཏགས་ནས། བྲམ་ཟེའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་ལས་ཀ་ལ་བཀོད་པ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཆུང་མ་བྲམ་ཟེ་མས་ཀྱང་སྣོད་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་འོ་ཐུག་བསྐོལ་དུ་བཅུག་ནས། ཤིང་རྟ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་དུ་བཞག་སྟེ། དྲི་ཆུས་ཁྲུས་བྱས་ཤིང་རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ཏེ། བྲམ་ཟེ་མོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་ལས་ཡུལ་དུ་སོང་ངོ།། ཁོང་གི་ཁྱིམ་ཡང་ཐམས་ཅད་དུ་དྲི་བཟང་པོས་ལེགས་པར་བྱུགས་ཤིང་། མེ་ཏོག་གིས་མཆོད་པ་ལེགས་པར་བཤམས་པ་དང་། ཞིང་ས་དེའི་གནས་སོ་སོར་དར་འཕྲུ་བཙུགས་ཡོད་དོ།། གཡོག་འཁོར་དང་ལས་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལས་ཡུལ་དུ་འདུས་པའི་ཚོགས་ནི་ཉིས་སྟོང་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་ཡོད་དོ།། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གོས་གསར་པ་བགོས་ཤིང་། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་འོ་ཐུག་གི་ཟས་བཤམས་ཏེ་ཡོད་དོ།། อถ พฺราหฺมโณ ยตฺถ สามํ ภุญฺชติ, ตํ สุวณฺณปาตึ โธวาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขริตฺวา นงฺคลพลิกมฺมํ การาเปสิ. พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉติ. พฺราหฺมโณ ปน พลิกมฺมํ การาเปตฺวา รตฺตสุวณฺณพนฺธูปาหนาโย อาโรหิตฺวา รตฺตสุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อิธ ปายาสํ เทถ, อิธ สปฺปึ, อิธ สกฺขรํ เทถา’’ติ โวสาสมาโน วิจรติ. อถ ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนํ วตฺตมานํ ญตฺวา ‘‘อยํ กาโล พฺราหฺมณํ ทเมตุ’’นฺติ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา’’ติ. དེ་ནས་བྲམ་ཟེས་རང་ཉིད་གང་དུ་ཟ་བའི་གསེར་གྱི་གཞོང་པ་དེ་བཀྲུ་བཅུག་ནས། འོ་ཐུག་གིས་གང་བར་བྱས་ཏེ། མར་དང་། སྦྲང་རྩི། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་ནས། ཐོང་གཤོལ་གྱི་མཆོད་པ་བྱེད་དུ་བཅུག་གོ། བྲམ་ཟེ་མས་ནི་གསེར་དངུལ་དང་། འཁར་བ། ཟངས་ལས་གྲུབ་པའི་སྣོད་བཟུང་ནས་བསྡད་པའི་ཞིང་པ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ། གསེར་གྱི་སྐྱོགས་བཟུང་སྟེ་འོ་ཐུག་བགོ་བཤའ་རྒྱག་བཞིན་འགྲོའོ།། བྲམ་ཟེས་ནི་མཆོད་པ་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས། གསེར་དམར་པོའི་ལྷམ་གྱོན་ཏེ། གསེར་དམར་པོའི་འཁར་བ་བཟུང་ནས། "འདིར་འོ་ཐུག་བྱིན། འདིར་མར་བྱིན། འདིར་བྱེ་མ་ཀ་ར་བྱིན།" ཞེས་བཀོད་པ་གཏོང་ཞིང་ཕར་ཚུར་འགྲོའོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཙང་ཁང་དྲི་ཞིམ་པོར་བཞུགས་བཞིན་དུ། བྲམ་ཟེའི་ཟས་འགྱེད་པ་བྱེད་བཞིན་པ་མཁྱེན་ནས། "འདི་ནི་བྲམ་ཟེ་འདུལ་བའི་དུས་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་དགོངས་ཏེ། ཤམ་ཐབས་ལེགས་པར་བགོས་ཤིང་། སྐུ་རགས་བཅིངས་ཏེ། ཆོས་གོས་གཟན་གཟར་ནས། ལྷུང་བཟེད་བསྣམས་ཏེ། གདུལ་བྱ་སྐྱེས་བུ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་བླ་ན་མེད་པ་བཞིན་དུ་གཙང་ཁང་དྲི་ཞིམ་པོ་ནས་ཕེབས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་ "དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཤམ་ཐབས་བགོས་ཏེ།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ อถ อิติ นิปาโต อญฺญาธิการวจนารมฺเภ โขติ ปทปูรเณ. ภควาติ วุตฺตนยเมว. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทิวสสฺส ปุพฺพภาคสมยํ, ปุพฺพณฺหสมเยติ อตฺโถ, ปุพฺพณฺเห วา สมยํ ปุพฺพณฺหสมยํ, ปุพฺพณฺเห เอกํ ขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ ลพฺภติ. นิวาเสตฺวาติ ปริทหิตฺวา, วิหารนิวาสนปริวตฺตนวเสเนตํ เวทิตพฺพํ. น หิ ภควา ตโต ปุพฺเพ อนิวตฺโถ อาสิ. ปตฺตจีวรมาทายาติ ปตฺตํ หตฺเถหิ, จีวรํ กาเยน อาทิยิตฺวา, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. ภควโต กิร ปิณฺฑาย ปวิสิตุกามสฺส ภมโร วิย วิกสิตปทุมทฺวยมชฺฌํ, อินฺทนีลมณิวณฺณํ [Pg.126] เสลมยํ ปตฺตํ หตฺถทฺวยมชฺฌํ อาคจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาคตํ ปตฺตํ หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จีวรญฺจ ปริมณฺฑลํ ปารุตํ กาเยน ธาเรตฺวาติ เอวมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา เตน วา หิ ปกาเรน คณฺหนฺโต อาทาย อิจฺเจว วุจฺจติ ยถา ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ. དེ་ལ་ «དེ་ནས།» ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ནི་སྐབས་དོན་གཞན་ཞིག་འགོ་རྩོམ་པའི་དོན་ཡིན་ལ། «ཁོ།» ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྐང་ཁ་སྐོང་བའོ།། «བཅོམ་ལྡན་འདས།» ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་བཞིན་ནོ།། «སྔ་དྲོའི་དུས་སུ།» ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའི་སྔ་བའི་ཆ་སྟེ། སྔ་དྲོའི་དུས་ལ་བྱའོ།། ཡང་ན་སྔ་དྲོའི་དུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་སྟེ། སྔ་དྲོའི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་བྱའོ།། དེ་ལྟར་དུས་རྒྱུན་ཆགས་པ་ལ་ལས་ཀྱི་སྒྲ་འཐོབ་བོ།། «ཤམ་ཐབས་བགོས་ཏེ།» ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གྱོན་པ་སྟེ། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གྱོན་པའི་ཤམ་ཐབས་བརྗེས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་གོང་དུ་ཤམ་ཐབས་མ་གྱོན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། «ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བསྣམས་ཏེ།» ཞེས་པ་ནི། ལྷུང་བཟེད་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་བཟུང་ཞིང་། ཆོས་གོས་སྐུ་ལ་གྱོན་ཏེ་བསྣམས་པའི་དོན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པར་བཞེད་པའི་ཚེ། བུང་བ་མེ་ཏོག་པདྨ་ཁ་བྱེ་བ་གཉིས་ཀྱི་དབུས་སུ་འབབ་པ་བཞིན། དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་མདོག་ཅན་གྱི་རྡོ་ལས་གྲུབ་པའི་ལྷུང་བཟེད་དེ་ཉིད་ཕྱག་གཉིས་ཀྱི་དབུས་སུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བབས་པའི་ལྷུང་བཟེད་ཕྱག་གཉིས་ཀྱིས་བཟུང་ཞིང་། ཆོས་གོས་སྐུ་ལ་ཟླུམ་པོར་གྱོན་ཏེ་བསྣམས་པ་ནི་འདིའི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཚུལ་གང་དང་གང་གིས་བཟུང་ཡང་ «བསྣམས་ཏེ།» ཞེས་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན། "ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གཤེགས་སོ།།" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། เยนาติ เยน มคฺเคน. กมฺมนฺโตติ กมฺมกรโณกาโส. เตนาติ เตน มคฺเคน. อุปสงฺกมีติ คโต, เยน มคฺเคน กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺโต คมฺมติ, เตน มคฺเคน คโตติ วุตฺตํ โหติ. อถ กสฺมา, ภิกฺขู, ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ? วุจฺจเต – ยทา ภควา เอกโกว กตฺถจิ อุปสงฺกมิตุกาโม โหติ, ภิกฺขาจารเวลายํ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตคนฺธกุฏึ ปวิสติ. ตโต ภิกฺขู ตาย สญฺญาย ชานนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม, อทฺธา กญฺจิ เอว วิเนตพฺพปุคฺคลํ อทฺทสา’’ติ. เต อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา, ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ตทา จ ภควา เอวมกาสิ. ตสฺมา ภิกฺขู ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ. «གང་དུ།» ཞེས་པ་ནི་མ་ག་དྷཱའི་ལམ་གང་གི་སྒོ་ནས་སོ།། «ལས་ཀ།» ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀ་བྱེད་པའི་ས་ཆའོ།། «དེར།» ཞེས་པ་ནི་ལམ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། «ཉེ་བར་གཤེགས་སོ།» ཞེས་པ་ནི་བྱོན་པ་སྟེ། ལམ་གང་གི་སྒོ་ནས་བྲམ་ཟེ་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་ལས་ཡུལ་དུ་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དེར། ལམ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱོན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ།། འོ་ན། དགེ་སློང་རྣམས་ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མ་འབྲངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྐུ་གཅིག་པུར་གནས་གང་དུ་གཤེགས་པར་བཞེད་པའི་ཚེ། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་སུ་སྒོ་བཅད་དེ་གཙང་ཁང་དྲི་ཞིམ་པོའི་ནང་དུ་བཞུགས་པར་མཛད་དོ།། དེ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་མ་དེས་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། "དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྐུ་གཅིག་པུར་གྲོང་དུ་གཤེགས་པར་བཞེད་དེ། ངེས་པར་གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཞིག་གཟིགས་པ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་ཤེས་སོ།། དེ་དག་གིས་རང་རང་གི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་ནས། གཙང་ཁང་དྲི་ཞིམ་པོ་ལ་སྐོར་བ་བྱས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་སོ།། དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མཛད་པས་ན། དགེ་སློང་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མ་འབྲངས་སོ།། เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควา กมฺมนฺตํ อุปสงฺกมิ, เตน สมเยน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนา วตฺตติ, ภตฺตวิสฺสคฺโค วตฺตตีติ อตฺโถ. ยํ ปุพฺเพ อโวจุมฺห – ‘‘พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉตี’’ติ. อถ โข ภควา เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมิ. กึ การณาติ? พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ. น หิ ภควา กปณปุริโส วิย โภตฺตุกามตาย ปริเวสนํ อุปสงฺกมติ. ภควโต หิ ทฺเว อสีติสหสฺสสงฺขฺยา สกฺยโกลิยราชาโน ญาตโย, เต อตฺตโน สมฺปตฺติยา นิพทฺธภตฺตํ ทาตุํ อุสฺสหนฺติ. น ปน ภควา ภตฺตตฺถาย ปพฺพชิโต, อปิจ โข ปน ‘‘อเนกานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ทนฺโต ทเมสฺสามิ; สนฺโต สเมสฺสามิ, ปรินิพฺพุโต ปรินิพฺพาเปสฺสามี’’ติ ปพฺพชิโต. ตสฺมา อตฺตโน มุตฺตตฺตา…เป… ปรินิพฺพุตตฺตา จ ปรํ โมเจนฺโต…เป… ปรินิพฺพาเปนฺโต จ โลเก วิจรนฺโต พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺพํ. «དེ་ནས་ཡང་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཚེ་ན།» ཞེས་པ་ནི། དུས་གང་གི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལས་ཡུལ་དུ་གཤེགས་པའི་ཚེ། དེའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་དེས་ཟས་འགྱེད་པ་དང་། བཟའ་བཏུང་སྦྱིན་པའི་དུས་ལ་བབ་པ་སྟེ། གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་བཞིན་ནོ།། "བྲམ་ཟེ་མས་གསེར་དངུལ་དང་། འཁར་བ། ཟངས་ལས་གྲུབ་པའི་སྣོད་བཟུང་ནས་བསྡད་པའི་ཞིང་པ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ། གསེར་གྱི་སྐྱོགས་བཟུང་སྟེ་འོ་ཐུག་བགོ་བཤའ་རྒྱག་བཞིན་འགྲོའོ།།" ཞེས་པ་དེའོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་དུ་ཟས་འགྱེད་པ་དེར་གཤེགས་སོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བྲམ་ཟེ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྤྲང་པོ་བཞིན་དུ་བཟའ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་ཟས་འགྱེད་སར་གཤེགས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ཉེ་ཤཱཀྱ་དང་ཀོ་ལི་ཡའི་རྒྱལ་པོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་གྱ་གཉིས་ཡོད་དེ། དེ་དག་གིས་རང་རང་གི་འབྱོར་པ་ལས་རྒྱུན་དུ་བསོད་སྙོམས་འབུལ་བར་སྤྲོ་བས་སོ།། འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཟས་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་ཡིན་ཏེ། གཞན་ཡང་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་མང་པོར་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་བཏང་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས། "བདག་ཐར་བས་གཞན་ཐར་བར་བྱའོ།། བདག་ཐུལ་བས་གཞན་གདུལ་བར་བྱའོ།། བདག་ཞི་བས་གཞན་ཞི་བར་བྱའོ།། བདག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་གཞན་མྱ་ངན་ལས་བཟླ་བར་བྱའོ།།" ཞེས་དགོངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་རང་ཉིད་ཐར་ཞིང་... མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་གཞན་ཐར་བར་བྱེད་ཅིང་... མྱ་ངན་ལས་བཟླ་བའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ན་གཤེགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་གང་དུ་ཟས་འགྱེད་པ་དེར་གཤེགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.127] เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ เอวํ อุปสงฺกมิตฺวา จ เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ, ตสฺส ทสฺสนูปจาเร กถาสวนฏฺฐาเน, ยตฺถ ฐิตํ พฺราหฺมโณ ปสฺสติ, ตตฺถ อุจฺจฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ สุวณฺณรสปิญฺชรํ สหสฺสจนฺทสูริโยภาสาติภาสยมานํ สรีราภํ มุญฺจิ สมนฺตโต อสีติหตฺถปริมาณํ, ยาย อชฺโฌตฺถริตตฺตา พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺตสาลาภิตฺติรุกฺขกสิตมตฺติกาปิณฺฑาทโย สุวณฺณมยา วิย อเหสุํ. อถ มนุสฺสา ปายาสํ ภุตฺตา อสีติอนุพฺยญฺชนปริวารทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฏิมณฺฑิตสรีรํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิภูสิตพาหุยุคฬํ เกตุมาลาสมุชฺชลิตสสฺสิริกทสฺสนํ ชงฺคมมิว ปทุมสฺสรํ, รํสิชาลุชฺชลิตตาราคณมิว คคนตลํ, อาทิตฺตมิว จ กนกคิริสิขรํ สิริยา ชลมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ เอกมนฺตํ ฐิตํ ทิสฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ เตหิ สมฺปริวาริตํ อทฺทส โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ปิณฺฑาย ฐิตํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จา’’ติ. «ཉེ་བར་གཤེགས་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཞུགས་སོ།།» ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་གཤེགས་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཞུགས་པའོ།། «ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ།» ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་ནང་གི་མ་ནིང་གི་སྒྲ་སྟེ། གནས་གཅིག་གམ་ལོགས་གཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ནོ།། ཡང་ན་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་རྣམ་དབྱེ་གཉིས་པ་སྦྱར་བ་སྟེ། བྲམ་ཟེས་མཐོང་བའི་ཡུལ་དང་གསུང་ཐོས་པའི་གནས་ཏེ། བྲམ་ཟེས་གང་དུ་བཞུགས་པ་མཐོང་བའི་ས་མཐོ་ས་ཞིག་ཏུ་བཞུགས་སོ།། དེ་ལྟར་བཞུགས་ནས་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟར་འཚེར་ཞིང་། ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་སྟོང་གི་འོད་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འཚེར་བའི་སྐུའི་འོད་ཟེར་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུའི་མཚམས་སུ་བཀྱེ་བར་མཛད་དོ།། འོད་དེས་ཁྱབ་པར་བྱས་པས་བྲམ་ཟེའི་ལས་ཁང་གི་རྩིག་པ་དང་། ཤིང་སྡོང་། རྨོས་པའི་ས་ཕུང་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་གསེར་ལས་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་མི་རྣམས་ཀྱིས་འོ་ཐུག་ཟོས་ཚར་བ་ན། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བསྐོར་ཞིང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་སྐུ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་ཕྱག་གཉིས་དང་། གཙུག་ཏོར་གྱི་འོད་ཟེར་འབར་བས་མཛེས་ཤིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ། འགྲོ་བའི་པདྨའི་མཚོ་བཞིན་པ་དང་། འོད་ཟེར་གྱི་དྲ་བས་མཛེས་པའི་སྐར་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ནམ་མཁའ་བཞིན་པ་དང་། འབར་བའི་གསེར་གྱི་རི་བོའི་རྩེ་མོ་བཞིན་དུ་དཔལ་གྱིས་འབར་བའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཞུགས་པ་མཐོང་ནས། ལག་པ་དང་རྐང་པ་བཀྲུས་ཏེ། ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་བསྐོར་ཏེ་བསྡད་དོ།། དེ་ལྟར་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་བཞུགས་པ་དེ་བྲམ་ཟེ་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛས་མཐོང་ངོ།། མཐོང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ།། "བདག་ནི་རྨོ་ཞིང་ས་བོན་འདེབས་སོ།།" ཞེས་སོ།། กสฺมา ปนายํ เอวมาห? กึ สมนฺตปาสาทิเก ปสาทนีเย อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺเตปิ ภควติ อปฺปสาเทน, อุทาหุ อฑฺฒเตยฺยานํ ชนสหสฺสานํ ปายาสํ ปฏิยาเทตฺวาปิ กฏจฺฉุภิกฺขาย มจฺเฉเรนาติ? อุภยถาปิ โน, อปิจ ขฺวาสฺส ภควโต ทสฺสเนน อติตฺตํ นิกฺขิตฺตกมฺมนฺตํ ชนํ ทิสฺวา ‘‘กมฺมภงฺคํ เม กาตุํ อาคโต’’ติ อนตฺตมนตา อโหสิ. ตสฺมา เอวมาห. ภควโต จ ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สจายํ กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺส, สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสานํ สีเส จูฬามณิ วิย อภวิสฺส, โก นามสฺส อตฺโถ น สมฺปชฺชิสฺส, เอวเมวํ อลสตาย กมฺมนฺเต อปฺปโยเชตฺวา วปฺปมงฺคลาทีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชนฺโต กายทฬฺหีพหุโล วิจรตี’’ติปิสฺส อโหสิ. เตนาห – ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จ, กสิตฺวา จ วปิตฺวา จ ภุญฺชามี’’ติ. น เม กมฺมนฺตา พฺยาปชฺชนฺติ, น จมฺหิ ยถา ตฺวํ เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺโนติ อธิปฺปาโย. ตฺวมฺปิ สมณ…เป… ภุญฺชสฺสุ, โก เต อตฺโถ น สมฺปชฺเชยฺย เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺนสฺสาติ อธิปฺปาโย. ཅིའི་ཕྱིར་འདིས་འདི་སྐད་སྨྲས་ཤེ་ན། ཀུན་ནས་མཛེས་ཤིང་དད་པར་བྱེད་པ། མཆོག་ཏུ་དུལ་ཞིང་ཞི་བར་གཤེགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མ་དད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་སྐྱེ་བོ་ཉིས་སྟོང་ལྔ་བརྒྱ་ལ་འོ་ཐུག་བཤམས་ནས་ཟས་སྐྱོགས་གཅིག་གི་སློང་མོ་ལ་སེར་སྣ་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་གཉིས་ཀ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བལྟས་པས་མི་ངོམས་ཤིང་ལས་མཚམས་བཞག་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་མཐོང་ནས། “ངའི་ལས་བཤིག་པར་འོངས་སོ་”སྙམ་ནས་མི་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཚན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས། “གལ་ཏེ་འདིས་ལས་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ན། འཛམ་བུའི་གླིང་གི་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མགོ་བོའི་གཙུག་གི་ནོར་བུ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། འདིའི་དོན་གང་ཞིག་འགྲུབ་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟར་ལེ་ལོའི་དབང་གིས་ལས་ལ་མི་བརྩོན་པར། ས་བོན་འདེབས་པའི་དུས་སྟོན་སོགས་སུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་ཞིང་ཟ་བ་དང་། ལུས་སྟོབས་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ལ་གནས་སོ་”སྙམ་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བྱུང་ངོ། དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སྦྱོང་། བདག་ནི་རྨོ་ཞིང་ས་བོན་འདེབས་ལ། རྨོས་ཤིང་ས་བོན་བཏབ་ནས་ཟའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། དེའི་དོན་ནི། “བདག་གི་ལས་རྣམས་མི་ཉམས་ལ། བདག་ནི་ཁྱོད་ལྟར་མཚན་དང་ལྡན་པའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “དགེ་སྦྱོང་ཁྱོད་ཀྱང་... ཟོ་ཞིག མཚན་དང་ལྡན་པ་ཁྱོད་ལ་དོན་གང་ཞིག་མི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། อปิจายํ [Pg.128] อสฺโสสิ – ‘‘สกฺยราชกุเล กิร กุมาโร อุปฺปนฺโน, โส จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต’’ติ. ตสฺมา ‘‘อิทานิ อยํ โส’’ติ ญตฺวา ‘‘จกฺกวตฺติรชฺชํ กิร ปหาย กิลนฺโตสี’’ติ อุปารมฺภํ กโรนฺโต อาห ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. อปิจายํ ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ, น ภควนฺตํ อวกฺขิปนฺโต ภณติ, ภควโต ปน รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปญฺญาสมฺปตฺตึ สมฺภาวยมาโน กถาปวตฺตนตฺถมฺปิ เอวมาห – ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. ตโต ภควา เวเนยฺยวเสน สเทวเก โลเก อคฺคกสฺสกวปฺปกภาวํ อตฺตโน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณา’’ติ. གཞན་ཡང་འདིས་འདི་སྐད་ཐོས་ཏེ། “ཤཱཀྱའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དུ་རྒྱལ་བུ་ཞིག་སྐྱེས་པ་དེས་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་གྲག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ “ད་ལྟ་འདི་ནི་དེ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། “འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་ངལ་ཞིང་ཉོབ་པར་གྱུར་ཏོ”ཞེས་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དགེ་སྦྱོང་། བདག་ནི་...”ཞེས་སྨྲས་སོ། ཡང་ན་བྲམ་ཟེ་ཤེས་རབ་རྣོ་བ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྨོད་པའི་ཕྱིར་སྨྲས་པ་མ་ཡིན་གྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས། མཁྱེན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བསྔགས་ཤིང་གཏམ་གླེང་བསླང་བའི་ཕྱིར་ཡང་ “དགེ་སྦྱོང་། བདག་ནི་...”ཞེས་སྨྲས་སོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་བདག་ཉིད་རྨོ་བ་དང་ས་བོན་འདེབས་པ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བྲམ་ཟེ། བདག་ཀྱང་...”ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། อถ พฺราหฺมณสฺส จินฺตา อุทปาทิ – ‘‘อยํ สมโณ ‘กสามิ จ วปามิ จา’ติ อาห. น จสฺส โอฬาริกานิ ยุคนงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ ปสฺสามิ, โส มุสา นุ โข ภณติ, โน’’ติ ภควนฺตํ ปาทตลา ปฏฺฐาย ยาว อุปริ เกสนฺตา สมฺมาโลกยมาโน องฺควิชฺชาย กตาธิการตฺตา ทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมฺปตฺติมสฺส ญตฺวา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอวรูโป มุสา ภเณยฺยา’’ติ ตาวเทว สญฺชาตพหุมาโน ภควติ สมณวาทํ ปหาย โคตฺเตน ภควนฺตํ สมุทาจรมาโน อาห ‘‘น โข ปน มยํ ปสฺสาม โภโต โคตมสฺสา’’ติ. དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་པ་སྐྱེས་ཏེ། “དགེ་སྦྱོང་འདིས་ ‘བདག་ནི་རྨོ་ཞིང་ས་བོན་འདེབས་སོ་’ཞེས་སྨྲ་ནའང་། འདིའི་གཉའ་ཤིང་དང་གཤོལ་ལ་སོགས་པའི་རྨོ་བའི་ཡོ་བྱད་རགས་པ་རྣམས་མི་མཐོང་ན། འདིས་རྫུན་སྨྲའམ་ཅི་”སྙམ་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་མཐིལ་ནས་བཟུང་སྟེ་དབུ་སྐྲའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་ལེགས་པར་བལྟས་སོ། ལུས་ཀྱི་མཚན་རིག་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས། “འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་གིས་རྫུན་སྨྲ་བ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་གོ་སྐབས་མེད་དོ་”སྙམ་དུ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་གུས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ “དགེ་སྦྱོང་”ཞེས་བརྗོད་པ་སྤངས་ནས། རུས་ནས་བོས་ཏེ་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མའི་...”ཞེས་སྨྲས་སོ། เอวญฺจ ปน วตฺวา ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ ‘‘คมฺภีรตฺถํ สนฺธาย อิมินา เอตํ วุตฺต’’นฺติ ญตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ ญาตุกาโม ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. ตตฺถ คาถายาติ อกฺขรปทนิยมิเตน วจเนน. อชฺฌภาสีติ อภาสิ. དེ་སྐད་སྨྲས་ནས་ཤེས་རབ་རྣོ་བའི་བྲམ་ཟེ་དེས། “འདིས་ཟབ་མོའི་དོན་ལ་དགོངས་ནས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ་”ཞེས་ཤེས་ཏེ། དྲིས་ནས་དོན་དེ་ཤེས་པར་འདོད་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་གསོལ་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་ “དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་རྨོ་བ་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་གསོལ་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ “ཚིགས་སུ་བཅད་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་དང་ཚིག་གི་གྲངས་ངེས་པའི་ཚིག་གིས་སོ། “གསོལ་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྨྲས་སོ། ๗๖-๗๗. ตตฺถ พฺราหฺมโณ ‘‘กสิ’’นฺติ ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ วทติ. ภควา ปน ยสฺมา ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปตฺวา กถนํ นาม พุทฺธานํ อานุภาโว, ตสฺมา พุทฺธานุภาวํ ทีเปนฺโต ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. โก ปเนตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค, นนุ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ ปุจฺฉิโต อถ จ ปน อปุจฺฉิตสฺส พีชสฺส สภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ, เอวญฺจ สติ อนนุสนฺธิกาว อยํ กถา โหตีติ? วุจฺจเต – น พุทฺธานํ [Pg.129] อนนุสนฺธิกา นาม กถา อตฺถิ, นาปิ พุทฺธา ปุพฺพธมฺมสภาคํ อนาโรเปตฺวา กเถนฺติ. เอวญฺเจตฺถ อนุสนฺธิ เวทิตพฺพา – อเนน หิ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารวเสน กสึ ปุจฺฉิโต. โส ตสฺส อนุกมฺปาย ‘‘อิทํ อปุจฺฉิต’’นฺติ อปริหาเปตฺวา สมูลํ สอุปการํ สสมฺภารํ สผลํ กสึ ญาเปตุํ มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. พีชญฺหิ กสิยา มูลํ ตสฺมึ สติ กตฺตพฺพโต, อสติ อกตฺตพฺพโต, ตปฺปมาเณน จ กตฺตพฺพโต. พีเช หิ สติ กสึ กโรนฺติ, อสติ น กโรนฺติ. พีชปฺปมาเณน จ กุสลา กสฺสกา เขตฺตํ กสนฺติ, น อูนํ ‘‘มา โน สสฺสํ ปริหายี’’ติ, น อธิกํ ‘‘มา โน โมโฆ วายาโม อโหสี’’ติ. ยสฺมา จ พีชเมว มูลํ, ตสฺมา ภควา มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กสิยา ปุพฺพธมฺมสฺส พีชสฺส สภาเคน อตฺตโน กสิยา ปุพฺพธมฺมํ โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. เอวเมตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค เวทิตพฺโพ. ༧༦-༧༧. དེ་ལ་བྲམ་ཟེས་ “རྨོ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཉའ་ཤིང་དང་གཤོལ་ལ་སོགས་པའི་རྨོ་བའི་ཡོ་བྱད་དང་སྦྱོར་བ་ལ་བརྗོད་དོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་སྔོན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་སྦྱར་ནས་གསུང་བ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་བསྟན་པར་བཞེད་ནས་སྔོན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་སྦྱར་ཏེ། “དད་པ་ནི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལ་སྔོན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་མཐུན་ཕྱོགས་གང་ཞེ་ན། བྲམ་ཟེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གཉའ་ཤིང་དང་གཤོལ་ལ་སོགས་པའི་རྨོ་བའི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་དྲིས་པ་མ་ཡིན་ནམ། འོན་ཀྱང་མ་དྲིས་པའི་ས་བོན་གྱི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་སྦྱར་ནས་ “དད་པ་ནི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ན། དེ་ལྟ་ན་གཏམ་འདི་འབྲེལ་མེད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་གསུང་ལ་འབྲེལ་མེད་ཅེས་བྱ་བ་མེད་ལ། སངས་རྒྱས་རྣམས་སྔོན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་མ་སྦྱར་བར་ཡང་མི་གསུང་ངོ་། འདིར་འབྲེལ་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བྲམ་ཟེ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གཉའ་ཤིང་དང་གཤོལ་ལ་སོགས་པའི་རྨོ་བའི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྨོ་བ་དྲིས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་མ་དྲིས་སོ་”ཞེས་མ་དོར་བར། རྩ་བ་དང་བཅས་པ། ཉེར་མཁོ་དང་བཅས་པ། ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པ། འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་རྨོ་བ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྩ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྨོ་བ་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། “དད་པ་ནི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ས་བོན་ནི་རྨོ་བའི་རྩ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་ཡོད་ན་བྱ་བར་འགྱུར་ལ། མེད་ན་བྱ་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་། དེའི་ཚད་དང་མཐུན་པར་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར་རོ། ས་བོན་ཡོད་ན་རྨོ་བར་བྱེད་ལ། མེད་ན་རྨོ་བར་མི་བྱེད་དོ། ས་བོན་གྱི་ཚད་དང་མཐུན་པར་མཁས་པའི་ཞིང་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞིང་རྨོ་སྟེ། “ངེད་ཀྱི་ལོ་ཏོག་མ་ཉམས་ཤིག་”ཅེས་ཉུང་དྲགས་པ་མ་ཡིན་ལ། “ངེད་ཀྱི་རྩོལ་བ་བྲལ་བར་མ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་མང་དྲགས་པའང་མ་ཡིན་ནོ། ས་བོན་ཉིད་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྩ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྨོ་བ་སྟོན་པར་བཞེད་ཅིང་། བྲམ་ཟེ་དེའི་རྨོ་བའི་སྔོན་གྱི་ཆོས་ས་བོན་གྱི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ། བདག་ཉིད་ཀྱི་རྨོ་བའི་སྔོན་གྱི་ཆོས་སྦྱོར་བར་བཞེད་ནས། “དད་པ་ནི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་འདིར་སྔོན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་མཐུན་ཕྱོགས་ཤེས་པར་བྱའོ། ปุจฺฉิตํเยว วตฺวา อปุจฺฉิตํ ปจฺฉา กึ น วุตฺตนฺติ เจ? ตสฺส อุปการภาวโต ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต จ. อยญฺหิ พฺราหฺมโณ ปญฺญวา, มิจฺฉาทิฏฺฐิกุเล ปน ชาตตฺตา สทฺธาวิรหิโต. สทฺธาวิรหิโต จ ปญฺญวา ปเรสํ สทฺธาย อตฺตโน วิสเย อปฏิปชฺชมาโน วิเสสํ นาธิคจฺฉติ, กิเลสกาลุสฺสิยภาวาปคมปฺปสาทมตฺตลกฺขณาปิ จสฺส ทุพฺพลา สทฺธา พลวติยา ปญฺญาย สห วตฺตมานา อตฺถสิทฺธึ น กโรติ, หตฺถินา สห เอกธุเร ยุตฺตโคโณ วิย. ตสฺมา ตสฺส สทฺธา อุปการิกา. เอวํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สอุปการภาวโต ตํ พฺราหฺมณํ สทฺธาย ปติฏฺฐาเปนฺเตน ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เทสนากุสลตาย ยถา อญฺญตฺราปิ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๙) จ, ‘‘สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๕๙) จ, ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๓, ๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔) จ, ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖) จ, ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๓; เถรคา. ๖๙๔) จ, ‘‘สทฺเธสิโก โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโกติ จา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). พีชสฺส จ อุปการิกา วุฏฺฐิ, สา ตทนนฺตรญฺเญว วุจฺจมานา สมตฺถา โหติ. เอวํ ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต [Pg.130] ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต, อญฺโญ จ เอวํวิโธ อีสาโยตฺตาทิ. གལ་ཏེ་ “དྲིས་པ་ཉིད་ཐོག་མར་བཤད་ནས། མ་དྲིས་པ་ནི་ཕྱིས་ཅིའི་ཕྱིར་མ་གསུངས་སམ་”ཞེ་ན། དེ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ཕན་ཐོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཆོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་སྦྱོར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་བྲམ་ཟེ་འདི་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནའང་། ལྟ་བ་ལོག་པའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དད་པ་དང་བྲལ་ལོ། དད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཤེས་རབ་ཅན་ནི་གཞན་གྱི་དད་པ་ལ་རང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པས་མི་འཇུག་པས། ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་རོ། ཉོན་མོངས་པའི་རྙོག་པ་དང་བྲལ་བའི་དད་པ་ཙམ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དད་པ་ཉམ་ཆུང་བ་དེ། ཤེས་རབ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་ནའང་དོན་འགྲུབ་པར་མི་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་གླང་པོ་ཆེ་དང་ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་གཅིག་ལ་སྦྱར་བའི་གླང་རྒོད་བཞིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་དད་པ་ནི་ཕན་ཐོགས་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟར་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ཕན་ཐོགས་པའི་ཕྱིར། བྲམ་ཟེ་དེ་དད་པ་ལ་དགོད་པར་བཞེད་པས། ཕྱིས་བཤད་པར་བྱ་བའང་སྔོན་ལ་གསུངས་སོ། དོན་འདི་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། གསུང་རབ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་གཞན་དུའང་ “དད་པས་རྒྱགས་ཕྱེ་འཆིང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “དད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་གྲོགས་གཉིས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “འདི་ན་དད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་ནོར་གྱི་མཆོག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་ལོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་ནི་དད་པའི་ལག་པ་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “དགེ་སློང་དག འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་དད་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་...”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ས་བོན་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ནི་ཆར་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་བཤད་ན་ནུས་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་སྦྱོར་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཕྱིས་བཤད་པར་བྱ་བའང་སྔོན་ལ་གསུངས་སོ། གཞན་ཡང་གཤོལ་མདའ་དང་གཉའ་ཐག་ལ་སོགས་པའང་དེ་བཞིན་ནོ། ตตฺถ สมฺปสาทนลกฺขณา สทฺธา, โอกปฺปนลกฺขณา วา, ปกฺขนฺทนรสา, อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา วา, โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา, สทฺทหิตพฺพธมฺมปทฏฺฐานา วา, อาทาสชลตลาทีนํ ปสาโท วิย เจตโส ปสาทภูตา, อุทกปฺปสาทกมณิ วิย อุทกสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปสาทิกา. พีชนฺติ ปญฺจวิธํ – มูลพีชํ, ขนฺธพีชํ, ผลุพีชํ, อคฺคพีชํ, พีชพีชเมว ปญฺจมนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ วิรุหนฏฺเฐน พีชํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยถาห – ‘‘พีชญฺเจตํ วิรุหนฏฺเฐนา’’ติ. དེ་ལ་དད་པ་ནི་དང་བའི་མཚན་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། རབ་ཏུ་མཆོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། མོས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་འམ། ཡང་ན་རྙོག་པ་མེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་གི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན། ཡང་ན་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ། མེ་ལོང་དང་ཆུའི་ངོས་ལ་སོགས་པ་དྭངས་པ་ལྟར། སེམས་དྭངས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ཏེ། ཆུ་དྭངས་པར་བྱེད་པའི་ནོར་བུས་ཆུ་དྭངས་པར་བྱེད་པ་བཞིན། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དྭངས་པར་བྱེད་དོ། “ས་བོན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་ལྔ་སྟེ། རྩ་བའི་ས་བོན་དང་། སྡོང་པོའི་ས་བོན་དང་། ཚིགས་ཀྱི་ས་བོན་དང་། རྩེ་མོའི་ས་བོན་དང་། ས་བོན་གྱི་ས་བོན་ཉིད་དེ་ལྔའོ། དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ས་བོན་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། “སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་འདི་ནི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส กสิยา มูลภูตํ พีชํ ทฺเว กิจฺจานิ กโรติ, เหฏฺฐา มูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ องฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ; เอวํ ภควโต กสิยา มูลภูตา สทฺธา เหฏฺฐา สีลมูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ สมถวิปสฺสนงฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ. ยถา จ ตํ มูเลน ปถวิรสํ อาโปรสํ คเหตฺวา นาเฬน ธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ; เอวมยํ สีลมูเลน สมถวิปสฺสนารสํ คเหตฺวา อริยมคฺคนาเฬน อริยผลธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ. ยถา จ ตํ สุภูมิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา มูลงฺกุรปณฺณนาฬกณฺฑปฺปสเวหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา, ขีรํ ชเนตฺวา, อเนกสาลิผลภริตํ สาลิสีสํ นิปฺผาเทติ; เอวมยํ จิตฺตสนฺตาเน ปติฏฺฐหิตฺวา สีลจิตฺตทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณมคฺคามคฺคญาณทสฺสนปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิขีรํ ชเนตฺวา อเนกปฏิสมฺภิทาภิญฺญาภริตํ อรหตฺตผลํ นิปฺผาเทติ. เตนาห ภควา – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་རྨོ་བའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ས་བོན་གྱིས་བྱ་བ་གཉིས་བྱེད་དེ། འོག་ཏུ་རྩ་བས་གནས་ཤིང་། སྟེང་དུ་མྱུ་གུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྨོ་བའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་དད་པས་ཀྱང་། འོག་ཏུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྩ་བས་གནས་ཤིང་། སྟེང་དུ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་མྱུ་གུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ། ཇི་ལྟར་ས་བོན་དེས་རྩ་བའི་སྒོ་ནས་ས་ཡི་བཅུད་དང་ཆུ་ཡི་བཅུད་བླངས་ཏེ། སྡོང་པོའི་སྒོ་ནས་འབྲུ་རྙེད་ཅིང་སྨིན་པའི་ཕྱིར་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། དད་པ་འདིས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྩ་བས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བཅུད་བླངས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྡོང་པོའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་འབྲས་བུའི་ལོ་ཏོག་སྨིན་པའི་ཕྱིར་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ། ཇི་ལྟར་ས་བོན་དེ་ས་བཟང་པོ་ལ་གནས་ནས། རྩ་བ་དང་། མྱུ་གུ་དང་། ལོ་མ་དང་། སྡོང་པོ་དང་། ཚིགས་དང་། ལོ་ཏོག་འཕེལ་བས་རྒྱས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། ཡངས་པར་གྱུར་ཏེ། འོ་མ་སྐྱེད་ཅིང་འབྲས་ཀྱི་རྡོག་པོ་མང་པོས་གཏམས་པའི་འབྲས་ཀྱི་སྙེ་མ་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། དད་པ་འདིས་ཀྱང་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་གནས་ནས། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལྟ་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་བརྒལ་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། ཡངས་པར་གྱུར་ཏེ། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པའི་འོ་མ་སྐྱེད་ཅིང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་མངོན་པར་ཤེས་པ་མང་པོས་གཏམས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་གྲུབ་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དད་པ་ནི་ས་བོན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ตตฺถ สิยา ‘‘ปโรปญฺญาสกุสลธมฺเมสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ กสฺมา สทฺธาว พีชนฺติ วุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – พีชกิจฺจกรณโต. ยถา หิ เตสุ วิญฺญาณํเยว วิชานนกิจฺจํ กโรติ, เอวํ สทฺธา พีชกิจฺจํ, สา จ สพฺพกุสลานํ มูลภูตา. ยถาห – དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་དོགས་པ་སྐྱེ་སྟེ། “དགེ་བའི་ཆོས་ལྔ་བཅུ་ལྷག་པོ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བཞིན་དུ། ཅིའི་ཕྱིར་དད་པ་གཅིག་པུ་ཉིད་ས་བོན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སམ་”ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ས་བོན་གྱི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཆོས་དེ་དག་གི་ནང་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་བཞིན། དད་པས་ཀྱང་ས་བོན་གྱི་བྱ་བ་བྱེད་དེ། དེ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ อุปปริกฺขติ[Pg.131], อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสาเหตฺวา ตุลยติ, ตุลยิตฺวา ปทหติ, ปหิตตฺโต สมาโน กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๓, ๔๓๒). “དད་པ་སྐྱེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོའོ། ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དོ། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ནི་རྣ་བ་གཏོད་དོ། རྣ་བ་གཏད་པ་ནི་ཆོས་ཉན་ཏོ། ཐོས་ནས་ཆོས་འཛིན་ཏོ། བཟུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དོན་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། དོན་ལ་རྟོག་པ་ན་ཆོས་རྣམས་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པ་བཟོད་པར་འགྱུར་རོ། ཆོས་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པ་བཟོད་པ་ཡོད་ན་འདུན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། འདུན་པ་སྐྱེས་པ་ནི་སྤྲོ་བ་སྐྱེད་དོ། སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་ནས་གཞལ་བར་བྱེད་དོ། གཞལ་ནས་རབ་ཏུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། བརྩོན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་ཀྱིས་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་ཅིང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ཉིད་རྟོགས་ཤིང་མཐོང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ตปติ อกุสเล ธมฺเม กายญฺจาติ ตโป; อินฺทฺริยสํวรวีริยธุตงฺคทุกฺกรการิกานํ เอตํ อธิวจนํ. อิธ ปน อินฺทฺริยสํวโร อธิปฺเปโต. วุฏฺฐีติ วสฺสวุฏฺฐิวาตวุฏฺฐีติอาทินา อเนกวิธา. อิธ วสฺสวุฏฺฐิ อธิปฺเปตา. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส วสฺสวุฏฺฐิสมนุคฺคหิตํ พีชํ พีชมูลกญฺจ สสฺสํ วิรุหติ น มิลายติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉติ, เอวํ ภควโต อินฺทฺริยสํวรสมนุคฺคหิตา สทฺธา สทฺธามูลา จ สีลาทโย ธมฺมา วิรุหนฺติ น มิลายนฺติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘ตโป วุฏฺฐี’’ติ. ‘‘ปญฺญา เม’’ติ เอตฺถ จ วุตฺโต เม-สทฺโท อิเมสุปิ ปเทสุ โยเชตพฺโพ ‘‘สทฺธา เม พีชํ, ตโป เม วุฏฺฐี’’ติ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา, พฺราหฺมณ, ตยา วปิเต พีเช สเจ วุฏฺฐิ อตฺถิ, สาธุ, โน เจ อตฺถิ, อุทกมฺปิ ทาตพฺพํ โหติ, ตถา มยา หิริ-อีเส ปญฺญายุคนงฺคเล มโนโยตฺเตน เอกาพทฺเธ กเต วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา สติปาจเนน วิชฺฌิตฺวา อตฺตโน จิตฺตสนฺตานเขตฺเต สทฺธาพีเช วปิเต วุฏฺฐิ-อภาโว นาม นตฺถิ. อยํ ปน เม สตตํ สมิตํ ตโป วุฏฺฐีติ. མི་དགེ་བའི་ཆོས་དང་ལུས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་དཀའ་ཐུབ་ཅེས་བྱའོ། །འདི་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན། དཀའ་བ་སྤྱད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་འདོད་དོ། །ཆར་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆར་དྲག་པོ་འབབ་པ་དང་། རླུང་ཆར་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་དོ། །འདིར་ཆར་དྲག་པོ་འབབ་པ་ལ་འདོད་དོ། །ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་ས་བོན་དང་ས་བོན་གྱི་རྩ་བ་ནི་ཆར་ཆེན་པོས་བསྐྱངས་པ་ན་ལོ་ཏོག་འཕེལ་ཞིང་མི་སྐམ་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དབང་པོ་སྡོམ་པས་བསྐྱངས་པའི་དད་པ་དང་། དད་པ་ལ་རྩ་བ་བཅོལ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་ཞིང་མི་སྐམ་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དཀའ་ཐུབ་ནི་ཆར་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ངའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་པའི་སྐབས་འདིར་གསུངས་པའི་“ངའི་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་འདི་དག་ལའང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “དད་པ་ནི་ངའི་ས་བོན་ཡིན། དཀའ་ཐུབ་ནི་ངའི་ཆར་ཡིན་ནོ”ཞེས་སོ། །དེས་ཅི་ཞིག་མཚོན་ཞེ་ན། བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ས་བོན་བཏབ་པ་ན་གལ་ཏེ་ཆར་པ་བབས་ན་ལེགས། གལ་ཏེ་མ་བབས་ན་ཆུ་གཏོར་དགོས་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་གཉའ་ཤིང་གི་གཏན་པ་དང་། ཤེས་རབ་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ། ཡིད་ཀྱི་ཐག་པས་གཅིག་ཏུ་བཅིངས་ཤིང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གླང་གཉའ་སྦྲེལ་ཏེ་དྲན་པའི་ལྕག་གིས་བསྐུལ་ནས། རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཞིང་ས་ལ་དད་པའི་ས་བོན་བཏབ་པ་ན། ཆར་པ་མི་འབབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད། འདི་ནི་ངའི་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ཆར་པ་ཡིན་ནོ། ། ปชานาติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา ปชานาตีติ ปญฺญา, สา กามาวจราทิเภทโต อเนกวิธา. อิธ ปน สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญา อธิปฺเปตา. ยุคนงฺคลนฺติ ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ยุคนงฺคลํ, เอวํ ภควโต ทุวิธาปิ ปญฺญา. ตตฺถ ยถา ยุคํ อีสาย อุปนิสฺสยํ โหติ, ปุรโต โหติ, อีสาพทฺธํ โหติ, โยตฺตานํ นิสฺสยํ โหติ, พลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ, เอวํ ปญฺญา หิริปมุขานํ ธมฺมานํ อุปนิสฺสยา โหติ. ยถาห – ‘‘ปญฺญุตฺตรา สพฺเพ กุสลา ธมฺมา’’ติ (อ. นิ. ๘.๘๓) จ, ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาน’’นฺติ (ชา. ๒.๑๗.๘๑) จ. กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปุรโต จ โหติ. ยถาห – ‘‘สีลํ หิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม, อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ. หิริวิปฺปโยเคน [Pg.132] อนุปฺปตฺติโต อีสาพทฺธา โหติ, มโนสงฺขาตสฺส สมาธิโยตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยโต โยตฺตานํ นิสฺสโย โหติ, อจฺจารทฺธาติลีนภาวปฏิเสธนโต วีริยพลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ. ยถา จ นงฺคลํ ผาลยุตฺตํ กสนกาเล ปถวิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ, เอวํ สติยุตฺตา ปญฺญา วิปสฺสนากาเล ธมฺมานํ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทติ, สพฺพกิเลสมูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ. สา จ โข โลกุตฺตราว อิตรา ปน โลกิยาปิ สิยา. เตนาห – ‘‘ปญฺญา เม ยุคนงฺคล’’นฺติ. གང་གིས་གང་ཟག་གིས་ཤེས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་མང་པོ་ཡོད་ཀྱང་། འདིར་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ལ་འདོད་དོ། །གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་ཞེས་པ་ནི་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་ལོ། །ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེ་ལ་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་ཡོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལའང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཤེས་རབ་མངའ་འོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་གཉའ་ཤིང་ནི་གཏན་པ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། མདུན་དུ་ཡོད་པ་དང་། གཏན་པ་ལ་འབྲེལ་བ་དང་། ཐག་པའི་རྟེན་བྱེད་པ་དང་། གླང་རྣམས་མཉམ་དུ་འགྲོ་བར་འཛིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཤེས་རབ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་ས་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཙོ་བོ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ”ཞེས་དང་། “མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ནང་ནས་ཤེས་རབ་ནི་མཆོག་ཡིན་ཏེ། སྐར་མའི་ནང་ནས་ཟླ་བའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་མདུན་དུའང་འགྱུར་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་ལྡན་པ་ལ་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་མ་བྲལ་བར་སྐྱེ་བས་ན་གཏན་པ་ལ་འབྲེལ་བ་ཡིན་ལ། ཡིད་དུ་བརྗོད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཐག་པའི་རྟེན་བྱེད་པས་ན་ཐག་པའི་རྟེན་ཡིན་ནོ། །ལྷག་པར་བརྩོན་པ་དང་ལྷོད་པའི་མཐའ་གཉིས་སྤོང་བས་ན་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གླང་རྣམས་མཉམ་དུ་འགྲོ་བར་འཛིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ཐོང་གཤོལ་ནི་ཐོང་ལྕགས་དང་ལྡན་པས་རྨོ་བའི་ཚེ་ས་མཁྲེགས་པོ་འཇོམས་ཤིང་རྩ་བའི་དྲ་བ་གཅོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་ཚེ་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་། འདུས་པ། བྱེད་ལས། དམིགས་པའི་རིལ་འཛིན་འཇོམས་ཤིང་། ཉོན་མོངས་པའི་རྩ་བའི་རྒྱུད་ཐམས་ཅད་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ཡང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གཞན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱང་འདུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཤེས་རབ་ནི་ངའི་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། หิรียติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา หิรียติ อกุสลปฺปวตฺตึ ชิคุจฺฉตีติ หิรี. ตคฺคหเณน สหจรณภาวโต โอตฺตปฺปํ คหิตํเยว โหติ. อีสาติ ยุคนงฺคลสนฺธาริกา ทารุยฏฺฐิ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส อีสา ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ, เอวํ ภควโตปิ หิรี โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาสงฺขาตํ ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ หิริยา อสติ ปญฺญาย อภาวโต. ยถา จ อีสาปฏิพทฺธํ ยุคนงฺคลํ กิจฺจกรํ โหติ อจลํ อสิถิลํ, เอวํ หิริปฏิพทฺธา จ ปญฺญา กิจฺจการี โหติ อจลา อสิถิลา อพฺโพกิณฺณา อหิริเกน. เตนาห ‘‘หิรี อีสา’’ติ. གང་གིས་གང་ཟག་གིས་ངོ་ཚ་ཤེས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་མི་དགེ་བ་འབྱུང་བ་ལ་འཛེམ་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཟུང་བས་ན་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡང་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །གཏན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་འཛིན་པའི་ཤིང་ཐུར་རོ། །ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་གཏན་པས་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་འཛིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་ཏུ་བརྗོད་པའི་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་འཛིན་ཏེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་མེད་ན་ཤེས་རབ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་གཏན་པ་ལ་འབྲེལ་བའི་གཉའ་ཤིང་དང་ཐོང་གཤོལ་ནི་མི་གཡོ་ཞིང་མི་ལྷོད་པར་བྱ་བ་བྱེད་ནུས་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱང་མི་གཡོ་ཞིང་མི་ལྷོད་པར་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་མ་འདྲེས་པར་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་གཏན་པ་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། มุนาตีติ มโน, จิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. อิธ ปน มโนสีเสน ตํสมฺปยุตฺโต สมาธิ อธิปฺเปโต. โยตฺตนฺติ รชฺชุพนฺธนํ. ตํ ติวิธํ อีสาย สห ยุคสฺส พนฺธนํ, ยุเคน สห พลิพทฺทานํ พนฺธนํ, สารถินา สห พลิพทฺทานํ พนฺธนนฺติ. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส โยตฺตํ อีสายุคพลิพทฺเท เอกาพทฺเธ กตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ, เอวํ ภควโต สมาธิ สพฺเพว เต หิริปญฺญาวีริยธมฺเม เอการมฺมเณ อวิกฺเขปภาเวน พนฺธิตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ. เตนาห – ‘‘มโน โยตฺต’’นฺติ. རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་ཅེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སེམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཡིད་ཀྱིས་གཙོ་བྱས་པའི་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་འདོད་དོ། །ཐག་པ་ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བྱེད་ཀྱི་ཐག་པ་སྟེ། དེ་ལ་རྣམ་པ་གསུམ་ཡོད་དེ། གཏན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་འཆིང་བའི་ཐག་པ་དང་། གཉའ་ཤིང་དང་ལྷན་ཅིག་གླང་རྣམས་འཆིང་བའི་ཐག་པ་དང་། ཁ་ལོ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གླང་རྣམས་འཆིང་བའི་ཐག་པའོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་ཐག་པས་གཏན་པ་དང་གཉའ་ཤིང་དང་གླང་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བཅིངས་ནས་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཤེས་རབ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་བཅིངས་ནས་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཡིད་ནི་ཐག་པ་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། สรติ เอตาย จิรกตาทิมตฺถํ ปุคฺคโล, สยํ วา สรตีติ สติ, สา อสมฺมุสฺสนลกฺขณา. ผาเลตีติ ผาโล. ปาเชติ เอเตนาติ ปาชนํ. ตํ อิธ ‘‘ปาจน’’นฺติ วุจฺจติ, ปโตทสฺเสตํ อธิวจนํ. ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ผาลปาจนํ, เอวํ ภควโต วิปสฺสนายุตฺตา มคฺคยุตฺตา จ สติ. ตตฺถ ยถา ผาโล นงฺคลมนุรกฺขติ, ปุรโต จสฺส คจฺฉติ, เอวํ สติ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา อารมฺมเณ วา อุปฏฺฐาปยมานา ปญฺญานงฺคลํ รกฺขติ, ตถา หิ ‘‘สตารกฺเขน [Pg.133] เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๒๐) ‘‘อารกฺขา’’ติ วุตฺตา. อสมฺมุสฺสนวเสน จสฺส ปุรโต โหติ. สติปริจิเต หิ ธมฺเม ปญฺญา ปชานาติ, โน สมฺมุฏฺเฐ. ยถา จ ปาจนํ พลิพทฺทานํ วิชฺฌนภยํ ทสฺเสนฺตํ สํสีทนํ น เทติ, อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ, เอวํ สติ วีริยพลิพทฺทานํ อปายภยํ ทสฺเสนฺตี โกสชฺชสํสีทนํ น เทติ, กามคุณสงฺขาเต อโคจเร จารํ นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชนฺตี อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ. เตนาห – ‘‘สติ เม ผาลปาจน’’นฺติ. གང་གིས་གང་ཟག་གིས་ཡུན་རིང་པོར་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དྲན་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་དྲན་པས་ན་དྲན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་མི་བརྗེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །གཤོལ་གཤེགས་པས་ན་ཐོང་ལྕགས་སོ། །གང་གིས་འདེད་པར་བྱེད་པས་ན་ལྕག་གོ། དེ་ལ་འདིར་“ལྕག་”ཅེས་བརྗོད་དེ། ལྕག་ཚན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཐོང་ལྕགས་དང་ལྕག་ནི་ཐོང་ལྕགས་དང་ལྕག་གོ། ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེ་ལ་ཐོང་ལྕགས་དང་ལྕག་ཡོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་ལྡན་པའི་དྲན་པ་མངའ་འོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཐོང་ལྕགས་ཀྱིས་ཐོང་གཤོལ་སྲུང་ཞིང་དེའི་མདུན་དུ་འགྲོ་བ་དེ་བཞིན་དུ། དྲན་པས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཚོལ་ཞིང་ཡང་ན་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཐོང་གཤོལ་སྲུང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་“དྲན་པས་བསྲུངས་པའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་སོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་“སྲུང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་བརྗེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེའི་མདུན་དུ་འགྱུར་རོ། །དྲན་པས་གོམས་པར་བྱས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་འགྱུར་གྱི། བརྗེད་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ལྕག་གིས་གླང་རྣམས་ལ་བརྡེག་པའི་འཇིགས་པ་བསྟན་ནས་ཞུམ་པར་མི་འཇུག་ཅིང་ལམ་གོལ་དུ་འགྲོ་བ་བཟློག་པ་དེ་བཞིན་དུ། དྲན་པས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གླང་རྣམས་ལ་ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་བསྟན་ནས་ལེ་ལོས་ཞུམ་པར་མི་འཇུག་ཅིང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དུ་བརྗོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ལ་རྒྱུ་བ་བཟློག་ནས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་ལམ་གོལ་དུ་འགྲོ་བ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“དྲན་པ་ནི་ངའི་ཐོང་ལྕགས་དང་ལྕག་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๗๘. กายคุตฺโตติ ติวิเธน กายสุจริเตน คุตฺโต. วจีคุตฺโตติ จตุพฺพิเธน วจีสุจริเตน คุตฺโต. เอตฺตาวตา ปาติโมกฺขสํวรสีลํ วุตฺตํ. อาหาเร อุทเร ยโตติ เอตฺถ อาหารมุเขน สพฺพปจฺจยานํ สงฺคหิตตฺตา จตุพฺพิเธปิ ปจฺจเย ยโต สํยโต นิรุปกฺกิเลโสติ อตฺโถ. อิมินา อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ. อุทเร ยโตติ อุทเร ยโต สํยโต มิตโภชี, อาหาเร มตฺตญฺญูติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา โภชเน มตฺตญฺญุตามุเขน ปจฺจยปฏิเสวนสีลํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พีชํ วปิตฺวา สสฺสปริปาลนตฺถํ กณฺฏกวตึ วา รุกฺขวตึ วา ปาการปริกฺเขปํ วา กโรสิ, เตน เต โคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา สสฺสํ น วิลุมฺปนฺติ, เอวมหมฺปิ สทฺธาพีชํ วปิตฺวา นานปฺปการกุสลสสฺสปริปาลนตฺถํ กายวจีอาหารคุตฺติมยํ ติวิธปริกฺเขปํ กโรมิ. เตน เม ราคาทิอกุสลธมฺมโคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา นานปฺปการกุสลสสฺสํ น วิลุมฺปนฺตีติ. ༧༨. ལུས་བསྲུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་བསྲུངས་པའོ། །ངག་བསྲུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་བཞིས་བསྲུངས་པའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ། །ཟས་དང་ལྟོ་བ་ལ་བསྡམས་པ་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། ཟས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་འདུས་པའི་ཕྱིར། ཡོ་བྱད་རྣམ་པ་བཞི་ལའང་བསྡམས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་བསྡམས་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ནི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ། །ལྟོ་བ་ལ་བསྡམས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟོ་བ་ལ་བསྡམས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་བསྡམས་ཏེ་ཟས་ཚོད་རིག་པར་ཟ་བ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །འདིས་ནི་ཟས་ཀྱི་ཚོད་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཡོ་བྱད་ལ་བསྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ། །དེས་ཅི་ཞིག་མཚོན་ཞེ་ན། བྲམ་ཟེ། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་ས་བོན་བཏབ་ནས་ལོ་ཏོག་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། ཚེར་མའི་ར་བའམ། ཤིང་གི་ར་བའམ། རྩིག་པའི་ར་སྐོར་བྱེད་ཅིང་། དེས་ཁྱོད་ཀྱི་བ་ལང་དང་། མ་ཧེ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་འཇུག་པ་མ་རྙེད་པས་ལོ་ཏོག་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངས་ཀྱང་དད་པའི་ས་བོན་བཏབ་ནས་དགེ་བའི་ལོ་ཏོག་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། ལུས་དང་ངག་དང་ཟས་བསྲུང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་ར་སྐོར་རྣམ་པ་གསུམ་བྱེད་དོ། །དེས་ངའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བ་ལང་དང་། མ་ཧེ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་འཇུག་པ་མ་རྙེད་པས་དགེ་བའི་ལོ་ཏོག་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་དོ། ། สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวาเรหิ อวิสํวาทนํ สจฺจํ. นิทฺทานนฺติ เฉทนํ ลุนนํ อุปฺปาฏนํ, กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สจฺเจน กโรมิ นิทฺทาน’’นฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตฺวํ พาหิรํ กสึ กสิตฺวา สสฺสทูสกานํ ติณานํ หตฺเถน วา อสิเตน วา นิทฺทานํ กโรสิ; เอวมหมฺปิ อชฺฌตฺติกํ กสึ กสิตฺวา กุสลสสฺสทูสกานํ วิสํวาทนติณานํ สจฺเจน นิทฺทานํ กโรมิ. ญาณสจฺจํ วา เอตฺถ สจฺจนฺติ เวทิตพฺพํ, ยํ ตํ ยถาภูตญาณนฺติ วุจฺจติ. เตน อตฺตสญฺญาทีนํ ติณานํ นิทฺทานํ กโรมีติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อถ วา นิทฺทานนฺติ เฉทกํ ลาวกํ, อุปฺปาฏกนฺติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเต ยถา ตฺวํ ทาสํ วา กมฺมกรํ [Pg.134] วา นิทฺทานํ กโรสิ, ‘‘นิทฺเทหิ ติณานี’’ติ ติณานํ เฉทกํ ลาวกํ อุปฺปาฏกํ กโรสิ; เอวมหํ สจฺจํ กโรมีติ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ. อถ วา สจฺจนฺติ ทิฏฺฐิสจฺจํ. ตมหํ นิทฺทานํ กโรมิ, ฉินฺทิตพฺพํ ลุนิตพฺพํ อุปฺปาเฏตพฺพํ กโรมีติ เอวมฺปิ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ. “བདེན་པས་ཡུར་མ་འཇོར་བར་བྱེད”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། སྒོ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མི་བསླུ་བ་ནི་བདེན་པའོ། །ཡུར་མ་ཞེས་པ་ནི་གཅོད་པ་དང་། བརྔ་བ་དང་། རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་སྟེ། བྱེད་པའི་དོན་ལ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་དོན་ནི་“བདེན་པས་ཡུར་མ་འཇོར་བར་བྱེད”ཅེས་པ་ཡིན་ནོ། །ཅི་ཞིག་གསུངས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་ཕྱིའི་ཞིང་རྨོས་ནས་ལོ་ཏོག་ལ་གནོད་པའི་རྩྭ་ངན་རྣམས་ལག་པའམ། ཟོར་བས་ཡུར་མ་འཇོར་བར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངས་ཀྱང་ནང་གི་ཞིང་རྨོས་ནས་དགེ་བའི་ལོ་ཏོག་ལ་གནོད་པའི་བསླུ་བའི་རྩྭ་ངན་རྣམས་བདེན་པས་ཡུར་མ་འཇོར་བར་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་འདིར་བདེན་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བདེན་པ་སྟེ། གང་དེ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེས་བདག་ཏུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྩྭ་ངན་རྣམས་ཡུར་མ་འཇོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་ཡུར་མ་ཞེས་པ་ནི་གཅོད་པ་པོ་དང་། བརྔོ་བ་པོ་དང་། རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་པོའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟ་ན་ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་བྲན་གཡོག་གམ། ལས་མི་ལ་“རྩྭ་ངན་རྣམས་ཡུར་མ་རྒྱོབ”ཅེས་རྩྭ་ངན་གཅོད་པ་དང་། བརྔོ་བ་དང་། རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་པོར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངས་ཀྱང་བདེན་པ་དེ་ལྟར་བྱེད་དོ་ཞེས་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ། །ཡང་ན་བདེན་པ་ནི་མཐོང་བའི་བདེན་པའོ། །དེ་ངས་ཡུར་མ་འཇོར་བར་བྱེད་དེ། གཅད་པར་བྱ་བ་དང་། བརྔས་པར་བྱ་བ་དང་། རྩ་བ་ནས་དབྱུང་བར་བྱ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་འདི་ལྟར་ཡང་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ། ། โสรจฺจํ เม ปโมจนนฺติ เอตฺถ ยํ ตํ ‘‘กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม’’ติ, เอวํ สีลเมว ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ, วุตฺตเมว เอตํ ‘‘กายคุตฺโต’’ติอาทินา นเยน, อรหตฺตผลํ ปน อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ สุนฺทเร นิพฺพาเน รตภาวโต ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. ปโมจนนฺติ โยคฺควิสฺสชฺชนํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตว ปโมจนํ ปุนปิ สายนฺเห วา ทุติยทิวเส วา อนาคตสํวจฺฉเร วา โยเชตพฺพโต อปฺปโมจนเมว โหติ, น มม เอวํ. น หิ มม อนฺตรา โมจนํ นาม อตฺถิ. อหญฺหิ ทีปงฺกรทสพลกาลโต ปภุติ ปญฺญานงฺคเล วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ มหากสึ กสนฺโต ตาว น มุญฺจึ, ยาว น สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ยทา จ เม สพฺพํ ตํ กาลํ เขเปตฺวา โพธิรุกฺขมูเล อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส สพฺพคุณปริวารํ อรหตฺตผลํ อุทปาทิ, ตทา มยา ตํ สพฺพุสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปตฺติยา ปมุตฺตํ, น ทานิ ปุน โยเชตพฺพํ ภวิสฺสตีติ. เอตมตฺถํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘โสรจฺจํ เม ปโมจน’’นฺติ. “དེས་པ་ནི་ངའི་ཐར་པ་ཡིན”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། གང་དེ་“ལུས་ཀྱིས་མི་འདའ་བ་དང་། ངག་གིས་མི་འདའ་བའོ”ཞེས་པ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ན་ལ་“དེས་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི་འདིར་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་“ལུས་བསྲུངས་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་འདོད་དོ། །དེ་ཡང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བཟང་པོ་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར་“དེས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཐར་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་ལས་གྲོལ་བའོ། །ཅི་ཞིག་གསུངས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་ཐར་པ་ནི་ཕྱིར་ཡང་ཕྱི་དྲོའམ། ཉིན་གཉིས་པའམ། མ་འོངས་པའི་ལོ་ལ་སྦྱར་དགོས་པས་ཐར་པ་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། ང་ལ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །ང་ལ་བར་སྐབས་སུ་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །ང་ནི་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་སྟོབས་བཅུ་པའི་དུས་ནས་བཟུང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཐོང་གཤོལ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གླང་གཉའ་སྦྲེལ་ནས། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་ལོ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་ཞིང་ཆེན་པོ་རྨོས་ཏེ། ཇི་སྲིད་དུ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་མ་རྫོགས་པའི་བར་དུ་མ་གྲོལ་ལོ། །གང་གི་ཚེ་ངས་དུས་དེ་ཐམས་ཅད་བསྐྱལ་ནས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་གི་མི་ཐུབ་པའི་གདན་ལ་བཞུགས་ཏེ། ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེས་པ་ན། དེའི་ཚེ་ངས་འབད་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་ཐོབ་པས་གྲོལ་བར་གྱུར་ཏེ། ད་ནི་ཕྱིར་སྦྱར་བར་བྱ་བ་མི་འགྱུར་རོ། །དོན་འདི་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དེས་པ་ནི་ངའི་ཐར་པ་ཡིན”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๗๙. วีริยํ เม ธุรโธรยฺหนฺติ เอตฺถ วีริยนฺติ ‘‘กายิโก วา, เจตสิโก วา วีริยารมฺโภ’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปธานํ. ธุรายํ โธรยฺหํ ธุรโธรยฺหํ, ธุรํ วหตีติ อตฺโถ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ธุรายํ โธรยฺหากฑฺฒิตํ นงฺคลํ ภูมิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ, เอวํ ภควโต วีริยากฑฺฒิตํ ปญฺญานงฺคลํ ยถาวุตฺตํ ฆนํ ภินฺทติ, กิเลสสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ. อถ วา ปุริมธุรํ วหนฺตา ธุรา, มูลธุรํ วหนฺตา โธรยฺหา; ธุรา จ โธรยฺหา จ ธุรโธรยฺหา. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส เอกเมกสฺมึ นงฺคเล จตุพลิพทฺทปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนติณมูลฆาตํ สสฺสสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ, เอวํ ภควโต จตุสมฺมปฺปธานวีริยปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนากุสลมูลฆาตํ กุสลสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ. ༧༩. "Vīriya me dhuradhorayha" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། "vīriya" ཞེས་པ་ནི་ "ལུས་ཀྱི་འམ་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་དོ། །ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ནི་ཁུར་འདེགས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཁུར་འཁུར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ཀྱིས་དྲུད་པའི་གཤོལ་གྱིས་ས་མཁྲེགས་པོ་འཇོམས་ཤིང་རྩ་བའི་རྒྱུན་རྣམས་འགས་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་དྲུད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཤོལ་གྱིས་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་མཁྲེགས་པོ་འཇོམས་ཤིང་ཉོན་མོངས་པའི་རྩ་བའི་རྒྱུན་རྣམས་འགས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བརྩོན་འགྲུས་ནི་ང་ཡི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ལྟ་བུའོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། སྔོན་གྱི་ཁུར་འཁུར་བ་ནི་ "དྷུ་རཱ" དང་། རྩ་བའི་ཁུར་འཁུར་བ་ནི་ "དྷོ་རཡ྄ཧཱ" སྟེ། དེ་གཉིས་བསྡུས་པ་ལས་ "དྷུ་ར་དྷོ་རཡ྄ཧཱ" ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་གཤོལ་རེ་རེ་ལ་གླང་གཉའ་བཞི་སྦྲེལ་གྱིས་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ཀྱིས་སྐྱེས་པ་དང་མ་སྐྱེས་པའི་རྩྭ་ངན་གྱི་རྩ་བ་གཅོད་ཅིང་ལོ་ཏོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གིས་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ཀྱིས་སྐྱེས་པ་དང་མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གཅོད་ཅིང་དགེ་བའི་ཆོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བརྩོན་འགྲུས་ནི་ང་ཡི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ལྟ་བུའོ" ཞེས་གསུངས་སོ། ། โยคกฺเขมาธิวาหนนฺติ [Pg.135] เอตฺถ โยเคหิ เขมตฺตา ‘‘โยคกฺเขม’’นฺติ นิพฺพานํ วุจฺจติ, ตํ อธิกตฺวา วาหียติ, อภิมุขํ วา วาหียตีติ อธิวาหนํ. โยคกฺเขมสฺส อธิวาหนํ โยคกฺเขมาธิวาหนํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ปจฺฉิมาทีสุ วา อญฺญตรํ อภิมุขํ วาหียติ, ตถา มม ธุรโธรยฺหํ นิพฺพานาภิมุขํ วาหียติ. "Yogakkhemādhivāhana" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། སྦྱོར་བ་རྣམས་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འཇགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ "སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འཇགས" ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་དམིགས་ནས་འདྲེན་པའམ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ "འདྲེན་པ" ཞེས་བྱའོ། །སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འཇགས་སུ་འདྲེན་པ་ནི་ "ཡོ་གཀྑེ་མཱ་དྷི་ཝཱ་ཧ་ནཾ" ཞེས་བྱའོ། །དེས་ཅི་ཞིག་མཚོན་པར་བྱེད་ཅེ་ན། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ནི་ཤར་ཕྱོགས་སམ་ནུབ་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་གང་རུང་ཞིག་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འགྲོ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ང་ཡི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱོགས་སུ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འགྲོ་བའོ། ། เอวํ วาหิยมานญฺจ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. ยถา ตว นงฺคลํ วหนฺตํ ธุรโธรยฺหํ เขตฺตโกฏึ ปตฺวา ปุน นิวตฺตติ, เอวํ อนิวตฺตนฺตํ ทีปงฺกรกาลโต ปภุติ คจฺฉเตว. ยสฺมา วา เตน เตน มคฺเคน ปหีนา กิเลสา ปุนปฺปุนํ ปหาตพฺพา น โหนฺติ, ยถา ตว นงฺคเลน ฉินฺนานิ ติณานิ ปุนปิ อปรสฺมึ สมเย ฉินฺทิตพฺพานิ โหนฺติ, ตสฺมาปิ เอตํ ปฐมมคฺควเสน ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส, ทุติยวเสน โอฬาริเก, ตติยวเสน อนุสหคเต กิเลเส, จตุตฺถวเสน สพฺพกิเลเส ปชหนฺตํ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. อถ วา คจฺฉติ อนิวตฺตนฺติ นิวตฺตนรหิตํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. นฺติ ตํ ธุรโธรยฺหํ. เอวมฺเปตฺถ ปทจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เอวํ คจฺฉนฺตญฺจ ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ น ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, เอตํ ปน ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ. ยตฺถ สติปาจเนน เอตํ วีริยธุรโธรยฺหํ โจเทนฺโต คนฺตฺวา มาทิโส กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, ตํ สพฺพโสกสลฺลสมุคฺฆาตภูตํ นิพฺพานามตสงฺขาตํ ฐานํ คจฺฉตีติ. དེ་ལྟར་བཀོལ་བར་བྱས་པས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་གཤོལ་འདྲེན་པའི་ཕྱུགས་ནི་ཞིང་གི་མཐར་སླེབས་ནས་ཕྱིར་ལྡོག་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་མ་ཡིན་པར། ང་ཡི་ཕྱུགས་ནི་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོ་བ་ཁོ་ནའོ། །ཡང་ན། ལམ་དེ་དང་དེས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་གཤོལ་གྱིས་བཅད་པའི་རྩྭ་རྣམས་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་ཡང་བཅད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་མ་ཡིན་པར། འདི་ནི་ལམ་དང་པོའི་དབང་གིས་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། ལམ་གཉིས་པའི་དབང་གིས་རགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། ལམ་གསུམ་པའི་དབང་གིས་ཕྲ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། ལམ་བཞི་པའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་སྤངས་ཏེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོ་བའོ། །ཡང་ན། "ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྲོ" ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཏེ་འགྲོ་བའི་དོན་ཏོ། །"ཏཾ" ཞེས་པ་ནི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་དེ་ལའོ། །འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་ཚུལ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་འགྲོ་བ་ན། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་ནི་གནས་གང་དུ་སོང་བས་ཞིང་པ་མྱ་ངན་མེད་པ། ཡིད་གདུང་མེད་པ། ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཏེ་མྱ་ངན་མི་བྱེད་པའི་གནས་དེར་མི་འགྲོ་བ་དེ་བཞིན་མ་ཡིན་པར། འདི་ནི་གནས་གང་དུ་སོང་བས་མྱ་ངན་མི་བྱེད་པའི་གནས་དེར་འགྲོ་བའོ། །གནས་གང་དུ་དྲན་པའི་ལྕག་གིས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་འདི་ལ་བསྐུལ་ཏེ་སོང་བས། ང་ལྟ་བུའི་ཞིང་པ་མྱ་ངན་མེད་པ། ཡིད་གདུང་མེད་པ། རྡུལ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་མྱ་ངན་མི་བྱེད་པ། མྱ་ངན་གྱི་ཟུག་རྔུ་མཐའ་དག་རྩད་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཆི་མེད་དུ་གྲགས་པའི་གནས་དེར་འགྲོ་བའོ། ། ๘๐. อิทานิ นิคมนํ กโรนฺโต ภควา อิมํ คาถมาห – ༨༠. ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཇུག་བསྡུ་བར་མཛད་དེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘เอวเมสา กสี กฏฺฐา, สา โหติ อมตปฺผลา; เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. "དེ་ལྟར་ཞིང་ལས་འདི་བྱས་པས། །དེ་ནི་འཆི་མེད་འབྲས་བུ་ཅན། །ཞིང་ལས་འདི་ནི་བྱས་པ་ཡིས། །སྡུག་བསྔལ་ཀུན་ལས་རྣམ་པར་ཐར། །" ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – มยา พฺราหฺมณ เอสา สทฺธาพีชา ตโปวุฏฺฐิยา อนุคฺคหิตา กสิ, ปญฺญามยํ ยุคนงฺคลํ, หิริมยญฺจ อีสํ, มโนมเยน โยตฺเตน, เอกาพทฺธํ กตฺวา, ปญฺญานงฺคเล สติผาลํ อาโกเฏตฺวา, สติปาจนํ คเหตฺวา, กายวจีอาหารคุตฺติยา โคเปตฺวา, สจฺจํ นิทฺทานํ กตฺวา, โสรจฺจํ ปโมจนํ วีริยํ ธุรโธรยฺหํ โยคกฺเขมาภิมุขํ อนิวตฺตนฺตํ วาเหนฺเตน กฏฺฐา, กสิกมฺมปริโยสานํ จตุพฺพิธํ สามญฺญผลํ ปาปิตา, สา [Pg.136] โหติ อมตปฺผลา, สา เอสา กสิ อมตปฺผลา โหติ. อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, นิพฺพานานิสํสา โหตีติ อตฺโถ. สา โข ปเนสา กสิ น มเมเวกสฺส อมตปฺผลา โหติ, อปิจ, โข, ปน โย โกจิ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เอตํ กสึ กสติ, โส สพฺโพปิ เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ, สพฺพสฺมา วฏฺฏทุกฺขทุกฺขทุกฺขสงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวํ ภควา พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน นิพฺพานปริโยสานํ กตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. དེའི་དོན་བསྡུས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བྲམ་ཟེ་ང་ཡིས་དད་པའི་ས་བོན་ལ་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ཆར་པས་བསྐྱངས་པའི་ཞིང་ལས་འདི་ཉིད། ཤེས་རབ་ལས་གྲུབ་པའི་གཉའ་ཤིང་དང་གཤོལ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་གཤོལ་མདའ། ཡིད་ལས་གྲུབ་པའི་ཐག་པས་གཅིག་ཏུ་སྦྲེལ་བར་བྱས་ཏེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་གཤོལ་ལ་དྲན་པའི་ཐོང་གཤོལ་བཏགས་ཤིང་། དྲན་པའི་ལྕག་བཟུང་ནས། ལུས་ངག་དང་ཟས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པས་བསྲུངས་ཏེ། བདེན་པ་ནི་ཡུར་མ་ཡུར་བར་བྱས་ཤིང་། དེས་པ་ནི་གློད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ནི་ཁུར་འཁུར་བའི་ཕྱུགས་སུ་བྱས་ནས་སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འཇགས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་བཀོལ་བས་བྱས་པའི་ཞིང་ལས་འདི་ནི། ཞིང་ལས་ཀྱི་མཐར་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམ་པ་བཞི་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན། འཆི་མེད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཅན་དུ་འགྱུར་ཏེ། ཞིང་ལས་འདི་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཅན་ནོ། །འཆི་མེད་ཅེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན་དུ་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཞིང་ལས་འདི་ནི་ང་གཅིག་པུ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་འཆི་མེད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཅན་དུ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རྒྱལ་རིགས་སམ། བྲམ་ཟེའམ། རྗེའུ་རིགས་སམ། དམངས་རིགས་སམ། ཁྱིམ་པའམ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་ཡང་རུང་བས་ཞིང་ལས་འདི་བྱེད་ན། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཞིང་ལས་འདི་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་རྣམ་པར་ཐར་བར་འགྱུར་ཏེ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་རྣམ་པར་ཐར་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པར་མཛད་དེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐའ་ཅན་གྱི་ཆོས་བཤད་པ་ལེགས་པར་གྲུབ་པར་མཛད་དོ། ། ตโต พฺราหฺมโณ คมฺภีรตฺถํ เทสนํ สุตฺวา ‘‘มม กสิผลํ ภุญฺชิตฺวา อปรชฺชุ เอว ฉาโต โหติ, อิมสฺส ปน กสิ อมตปฺผลา, ตสฺสา ผลํ ภุญฺชิตฺวา สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ จ วิทิตฺวา ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กาตุํ ปายาสํ ทาตุมารทฺโธ. เตนาห ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช’’ติ. ตตฺถ มหติยาติ มหติยนฺติ อตฺโถ. กํสปาติยาติ สุวณฺณปาติยํ, สตสหสฺสคฺฆนเก อตฺตโน สุวณฺณถาเล. วฑฺเฒตฺวาติ ฉุปิตฺวา, อากิริตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต อุปนาเมสีติ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ วิจิตฺรํ กตฺวา, ทุกูลวิตาเนน ปฏิจฺฉาเทตฺวา, อุกฺขิปิตฺวา, สกฺกจฺจํ ตถาคตสฺส อภิหริ. กินฺติ? ‘‘ภุญฺชตุ ภวํ โคตโม ปายาสํ, กสฺสโก ภว’’นฺติ. ตโต กสฺสกภาวสาธกํ การณมาห ‘‘ยญฺหิ…เป… กสตี’’ติ, ยสฺมา ภวํ…เป… กสตีติ วุตฺตํ โหติ. อถ ภควา ‘‘คาถาภิคีตํ เม’’ติ อาห. དེ་ནས་བྲམ་ཟེས་ཟབ་མོའི་དོན་གྱི་ཆོས་བཤད་པ་ཐོས་ནས། "ང་ཡི་ཞིང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་བཟས་ན་ཕྱི་ཉིན་ཡང་ལྟོགས་པར་འགྱུར་ལ། འདིའི་ཞིང་ལས་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་འབྲས་བུ་བཟས་པས་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་རྣམ་པར་ཐར་བར་འགྱུར་རོ" ཞེས་ཤེས་ནས་དད་པར་གྱུར་ཏེ། དད་པའི་རྣམ་འགྱུར་མཚོན་པའི་ཕྱིར་འོ་ཐུག་འབུལ་བར་བརྩམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ "དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "མཧ་ཏི་ཡཱ" ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོ་ལ་བྱའོ། །"ཀཾ་ས་པཱ་ཏི་ཡཱ" ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་གཞོང་པ་སྟེ། རང་གི་གསེར་གྱི་གཞོང་པ་འབུམ་ཐང་བ་ལའོ། །"ཝ་ཌྜྷེ་ཏྭཱ" ཞེས་པ་ནི་བླུགས་ཏེ་བཀང་བ་ལ་བྱའོ། །"བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕུལ་ལོ" ཞེས་པ་ནི་མར་གསར་དང་། སྦྲང་རྩི་དང་། བུ་རམ་གྱི་གཤེར་ཁུ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་ཏེ། དར་ཟབ་ཀྱི་བླ་རེས་བཀབ་ནས་བཏེགས་ཏེ། གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྤྱན་སྔར་ཕུལ་ལོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མས་འོ་ཐུག་འདི་བཞེས་ཤིག ཁྱེད་ནི་ཞིང་པ་ལགས་སོ" ཞེས་ཞུས་ནས་ཕུལ་ལོ། །དེ་ནས་ཞིང་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་པ་ནི། "གང་གི་ཕྱིར་... ཞིང་ལས་མཛད" ཅེས་པ་སྟེ། ཤེས་ལྡན་གྱིས་... ཞིང་ལས་མཛད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ང་ཡིས་ཚིགས་བཅད་བསྟོད་པས་ཐོབ་པའི་ཟས" ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๑. ตตฺถ คาถาภิคีตนฺติ คาถาหิ อภิคีตํ, คาถาโย ภาสิตฺวา ลทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. เมติ มยา. อโภชเนยฺยนฺติ ภุญฺชนารหํ น โหติ. สมฺปสฺสตนฺติ สมฺมา อาชีวสุทฺธึ ปสฺสตํ, สมนฺตา วา ปสฺสตํ สมฺปสฺสตํ, พุทฺธานนฺติ วุตฺตํ โหติ. เนส ธมฺโมติ ‘‘คาถาภิคีตํ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ เอส ธมฺโม เอตํ จาริตฺตํ น โหติ, ตสฺมา คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธา ปฏิกฺขิปนฺติ น ภุญฺชนฺตีติ. กึ ปน ภควตา ปายาสตฺถํ คาถา อภิคีตา, เยน เอวมาหาติ? น เอตทตฺถํ อภิคีตา, อปิจ, โข, ปน ปาโต ปฏฺฐาย เขตฺตสมีเป ฐตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ อลภิตฺวา ปุน สกลพุทฺธคุเณ ปกาเสตฺวา ลทฺธํ ตเทตํ นฏนจฺจกาทีหิ นจฺจิตฺวา คายิตฺวา จ ลทฺธสทิสํ โหติ, เตน ‘‘คาถาภิคีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตาทิสญฺจ ยสฺมา [Pg.137] พุทฺธานํ น กปฺปติ, ตสฺมา ‘‘อโภชเนยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปิจฺฉตานุรูปญฺเจตํ น โหติ, ตสฺมาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาเนน จ เอวํ วุตฺตํ. ยตฺร จ นาม ปรปฺปกาสิเตนาปิ อตฺตโน คุเณน อุปฺปนฺนํ ลาภํ ปฏิกฺขิปนฺติ เสยฺยถาปิ อปฺปิจฺโฉ ฆฏิกาโร กุมฺภกาโร, ตตฺร กถํ โกฏิปฺปตฺตาย อปฺปิจฺฉตาย สมนฺนาคโต ภควา อตฺตนาว อตฺตโน คุณปฺปกาสเนน อุปฺปนฺนํ ลาภํ สาทิยิสฺสติ, ยโต ยุตฺตเมว เอตํ ภควโต วตฺตุนฺติ. ༨༡. དེ་ལ་ "ཚིགས་བཅད་བསྟོད་པས་ཐོབ་པའི་ཟས" ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཟླས་ཏེ་ཐོབ་པའི་ཟས་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཤད་ནས་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"མེ་" ཞེས་པ་ནི་ང་ཡིས་སོ། །"བཟའ་བར་མི་བྱ་བ" ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བར་མི་འོས་པའོ། །"གཟིགས་པ་རྣམས་ཀྱི" ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་གཟིགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། ཡང་ན་ཀུན་ནས་གཟིགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན" ཞེས་པ་ནི་ "ཚིགས་བཅད་བསྟོད་པས་ཐོབ་པའི་ཟས་བཟའ་བར་བྱའོ" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་ཞིང་ཚུལ་ལུགས་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཚིགས་བཅད་བསྟོད་པས་ཐོབ་པའི་ཟས་ནི་སྤོང་བར་མཛད་དེ། བཀག་ནས་མི་བཞེས་སོ། །འོ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འོ་ཐུག་གི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་སྔ་དྲོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞིང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་བཞུགས་ཀྱང་ཐུར་མ་གང་གི་བསོད་སྙོམས་ཀྱང་མ་རྙེད་པར། ཕྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་བསྒྲགས་ནས་ཐོབ་པ་དེ་ནི། ཟློས་གར་བ་དང་བྲོ་པ་ལ་སོགས་པས་གར་འཁྲབ་ཅིང་གླུ་བླངས་ནས་ཐོབ་པའི་ནོར་དང་མཚུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ "ཚིགས་བཅད་བསྟོད་པས་ཐོབ་པའི་ཟས" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར། "བཟའ་བར་མི་བྱ་བ" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་འདོད་ཆུང་གི་ཚུལ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་ཡང་། ཕྱི་རབས་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་བརྩེ་བར་མཛད་ནས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །གཞན་གྱིས་རང་གི་ཡོན་ཏན་བསྒྲགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་ཡང་སྤོང་བར་བྱེད་ན། དཔེར་ན་འདོད་ཆུང་ཅན་གྱི་རྫ་མཁན་གྷ་ཊི་ཀཱ་ར་ལྟ་བུ་ལ། དེ་ལྟ་ན་འདོད་ཆུང་ཉིད་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་ཡོན་ཏན་བསྒྲགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་ལ་ཇི་ལྟར་ཆགས་པར་མཛད་དེ། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུགས་སུ་རིགས་པ་ཁོ་ནའོ། ། เอตฺตาวตา ‘‘อปฺปสนฺนํ อทาตุกามํ พฺราหฺมณํ คาถาคายเนน ทาตุกามํ กตฺวา, สมโณ โคตโม โภชนํ ปฏิคฺคเหสิ, อามิสการณา อิมสฺส เทสนา’’ติ อิมมฺหา โลกาปวาทา อตฺตานํ โมเจนฺโต เทสนาปาริสุทฺธึ ทีเปตฺวา, อิทานิ อาชีวปาริสุทฺธึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ธมฺเม สตี พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา’’ติ ตสฺสตฺโถ – อาชีวปาริสุทฺธิธมฺเม วา ทสวิธสุจริตธมฺเม วา พุทฺธานํ จาริตฺตธมฺเม วา สติ สํวิชฺชมาเน อนุปหเต วตฺตมาเน วุตฺติเรสา เอกนฺตโวทาตา อากาเส ปาณิปฺปสารณกปฺปา เอสนา ปริเยสนา ชีวิตวุตฺติ พุทฺธานํ พฺราหฺมณาติ. འདི་ཙམ་གྱིས་ "བྲམ་ཟེ་དད་པ་མེད་ཅིང་སྦྱིན་པར་མི་འདོད་པ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཤད་པས་སྦྱིན་པར་འདོད་པར་བྱས་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་ཟས་བཞེས་སོ། །ཟས་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་འདིའི་ཆོས་བཤད་དོ" ཞེས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྨད་པ་འདི་ལས་བདག་ཉིད་ཐར་བར་མཛད་དེ་ཆོས་བཤད་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་མཚོན་པར་མཛད་ནས། ད་ནི་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་མཚོན་པར་མཛད་དེ། "བྲམ་ཟེ་ཆོས་ཡོད་ན་འདི་ནི་འཚོ་བའི་ཚུལ་ལོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། བྲམ་ཟེ་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཆོས་སམ། དགེ་བ་བཅུའི་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སམ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཡོད་ཅིང་མ་ཉམས་པར་གནས་པ་ན། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་བ་འཚོལ་བའི་ཚུལ་ཏེ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ནམ་མཁའ་ལ་ལག་པ་བརྐྱངས་པ་ལྟ་བུའི་འཚོ་བ་འཚོལ་བ་དང་འཚོ་བའི་ཚུལ་ལོ། ། ๘๒. เอวํ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ‘‘ปายาสํ เม ปฏิกฺขิปติ, อกปฺปิยํ กิเรตํ โภชนํ, อธญฺโญ วตสฺมึ, ทานํ ทาตุํ น ลภามี’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อปฺเปว นาม อญฺญํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยา’’ติ จ จินฺเตสิ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘อหํ ภิกฺขาจารเวลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาคโต – ‘เอตฺตเกน กาเลน อิมํ พฺราหฺมณํ ปสาเทสฺสามี’ติ, พฺราหฺมโณ จ โทมนสฺสํ อกาสิ. อิทานิ เตน โทมนสฺเสน มยิ จิตฺตํ ปโกเปตฺวา อมตวรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ พฺราหฺมณสฺส ปสาทชนนตฺถํ เตน ปตฺถิตมโนรถํ ปูเรนฺโต อาห ‘‘อญฺเญน จ เกวลิน’’นฺติ. ตตฺถ เกวลินนฺติ สพฺพคุณปริปุณฺณํ, สพฺพโยควิสํยุตฺตํ วาติ อตฺโถ. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ คุณานํ เอสนโต มเหสึ. ปริกฺขีณสพฺพาสวตฺตา ขีณาสวํ. หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมาทึ กตฺวา วูปสนฺตสพฺพกุกฺกุจฺจตฺตา กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ. อุปฏฺฐหสฺสูติ ปริวิสสฺสุ ปฏิมานยสฺสุ. เอวํ พฺราหฺมเณน จิตฺเต อุปฺปาทิเตปิ ปริยายเมว ภณติ, น ตุ ภณติ ‘‘เทหิ, อาหราหี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ༨༢. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། བྲམ་ཟེས་ "ཁོང་གིས་ང་ཡི་འོ་ཐུག་སྤངས་སོ། །ཟས་འདི་ནི་མི་རུང་བ་ཡིན་པར་གདའོ། །བདག་ནི་བསོད་ནམས་མེད་པ་ཞིག་སཏེ། སྦྱིན་པ་འབུལ་བའི་སྐབས་མ་ཐོབ་བོ" ཞེས་ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེས་ཏེ། "གཞན་ཞིག་ཕུལ་ན་བཞེས་སམ་ཅི" སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་བསམ་པ་མཁྱེན་ནས། "ངས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་བཅས་ཏེ་འོངས་པ་ནི། དུས་འདི་ཙམ་གྱིས་བྲམ་ཟེ་འདི་དད་པར་བྱའོ་སྙམ་པ་ལ། བྲམ་ཟེ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བར་གྱུར་ཏོ། །ད་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བ་དེས་ང་ལ་སེམས་འཁྲུགས་ཏེ་འཆི་མེད་ཀྱི་ཆོས་དམ་པ་རྟོགས་པར་མི་ནུས་སོ" སྙམ་དུ་དགོངས་ནས། བྲམ་ཟེ་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེས་རེ་བའི་བསམ་པ་རྫོགས་པར་མཛད་བཞིན་དུ། "གཞན་ཡང་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་དང་ལྡན་པ་ལ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཀེ་ཝ་ལི་ནཾ" ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའམ། སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བ་ལ་བྱའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་རྣམས་འཚོལ་བའི་ཕྱིར་ "མ་ཧེ་སིཾ" ཞེས་བྱའོ། །ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ "ཁཱི་ཎཱ་ས་ཝཾ" ཞེས་བྱའོ། །ལག་པ་དང་རྐང་པ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྱོད་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ "ཀུཀྐུཙྩ་ཝཱུ་པ་སན་ཏཾ" ཞེས་བྱའོ། །"ཨུ་པཊྛ་ཧས྄སུ" ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་ཤིག མཆོད་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་སེམས་ལ་བསམ་པ་སྐྱེས་ཀྱང་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་མ་གཏོགས། "བྱིན་ཅིག ཁྱེར་ཤིག" ཅེས་ནི་མ་གསུངས་སོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། อถ [Pg.138] พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ปายาโส ภควโต อานีโต นาหํ อรหามิ ตํ อตฺตโน ฉนฺเทน กสฺสจิ ทาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘อถ กสฺส จาห’’นฺติ. ตโต ภควา ‘‘ตํ ปายาสํ ฐเปตฺวา ตถาคตํ ตถาคตสาวกญฺจ อญฺญสฺส อชีรณธมฺโม’’ติ ญตฺวา อาห – ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน รูปาวจรพฺรหฺมคฺคหณํ อรูปาวจรา ปน ภุญฺเชยฺยุนฺติ อสมฺภาวเนยฺยา. สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ วจเนหิ โอกาสโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เอส สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน อาฬวกสุตฺเต วณฺณยิสฺสาม. དེ་ནས་བྲམ་ཟེས་ “འོ་བརྒྱལ་གྱི་འབྲས་བསིལ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བླངས་པ་ཡིན་པས། བདག་ཉིད་ཀྱི་འདོད་མོས་ལྟར་སུ་ལའང་སྦྱིན་པར་མི་འོས་སོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “འོ་ན་བདག་གིས་འདི་སུ་ལ་དབུལ་བར་བགྱི་”ཞེས་གསོལ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འབྲས་བསིལ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་མ་གཏོགས་པ། གཞན་སུས་ཀྱང་འཇུ་བར་མི་ནུས་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་པར་མཁྱེན་ནས། “བྲམ་ཟེ་ ངས་ནི་... མ་མཐོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ལྷ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིས་འོག་མ་ལྔ་བསྡུས་ཤིང་། “བདུད་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིས་དྲུག་པ་བསྡུས་ལ། “ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྡུས་སོ། །གཟུགས་མེད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་བཟའ་བཏུང་ལ་སྤྱོད་པ་མི་སྲིད་པས་འདིར་མ་བསྡུས་སོ། །“དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་དགྲ་བོར་གྱུར་པའི་ཕྱི་རོལ་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་། སྡིག་པ་ཞི་ཞིང་སྡིག་པ་བསལ་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དངོས་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་སོ། །“སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་བསྡུས་ཤིང་། “ལྷ་དང་མི་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མིང་གི་ལྷ་དང་ལྷག་མ་མིའི་འགྲོ་བ་རྣམས་བསྡུས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་འདིར་ཚིག་གསུམ་གྱིས་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་སྐྱེ་དགུའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་བསྡུས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀའི་མདོའི་འགྲེལ་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། กสฺมา ปน สเทวกาทีสุ กสฺสจิ น สมฺมา ปริณามํ คจฺเฉยฺยาติ? โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต. อิมสฺมิญฺหิ ปายาเส ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส คหิตมตฺเตเยว เทวตาหิ โอชา ปกฺขิตฺตา ยถา สุชาตาย ปายาเส, จุนฺทสฺส จ สูกรมทฺทเว ปจฺจมาเน, เวรญฺชายญฺจ ภควตา คหิตคหิตาโลเป, เภสชฺชกฺขนฺธเก จ กจฺจานสฺส คุฬฺหกุมฺภสฺมึ อวสิฏฺฐคุฬฺเห. โส โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต เทวานํ น ปริณมติ. เทวา หิ สุขุมสรีรา, เตสํ โอฬาริโก มนุสฺสาหาโร น สมฺมา ปริณมติ. มนุสฺสานมฺปิ น ปริณมติ. มนุสฺสา หิ โอฬาริกสรีรา, เตสํ สุขุมา ทิพฺโพชา น สมฺมา ปริณมติ. ตถาคตสฺส ปน ปกติอคฺคินาว ปริณมติ, สมฺมา ชีรติ. กายพลญาณพลปฺปภาเวนาติ เอเก ตถาคตสาวกสฺส ขีณาสวสฺเสตํ สมาธิพเลน มตฺตญฺญุตาย จ ปริณมติ, อิตเรสํ อิทฺธิมนฺตานมฺปิ น ปริณมติ. อจินฺตนียํ วา เอตฺถ การณํ, พุทฺธวิสโย เอโสติ. ཅིའི་ཕྱིར་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་སུས་ཀྱང་ལེགས་པར་འཇུ་བར་མི་ནུས་ཤེ་ན། རགས་པའི་ཟས་ལ་ཕྲ་བའི་བཅུད་བཏབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་འབྲས་བསིལ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བཟུང་བ་ཙམ་གྱིས་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཅུད་བཏབ་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། ལེགས་སྐྱེས་མས་ཕུལ་བའི་འབྲས་བསིལ་དང་། ཙུནྡས་ཕག་ཤ་གཡོས་པའི་ཟས་དང་། བེ་རཉྫཱར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཞེས་པའི་ཟས་གོང་རེ་རེ་དང་། སྨན་གྱི་གཞི་ལས་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནའི་བུ་རམ་གྱི་བུམ་པའི་ནང་གི་བུ་རམ་ལྷག་མ་རྣམས་བཞིན་ནོ། །རགས་པའི་ཟས་ལ་ཕྲ་བའི་བཅུད་བཏབ་པའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་འཇུ་བར་མི་ནུས་ཏེ། ལྷ་རྣམས་ནི་ལུས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བས་ཁོང་ཚོར་མིའི་ཟས་རགས་པ་ལེགས་པར་མི་འཇུའོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་འཇུ་བར་མི་ནུས་ཏེ། མི་རྣམས་ནི་ལུས་རགས་པས་ཁོང་ཚོར་ལྷའི་བཅུད་ཕྲ་མོ་ལེགས་པར་མི་འཇུའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་མེ་དྲོད་ཀྱིས་འཇུ་ཞིང་ལེགས་པར་ཞུ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁ་ཅིག་ནི་སྐུ་སྟོབས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱི་མཐུས་འཇུ་བར་བཞེད་དོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྟོབས་དང་ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པའི་སྒོ་ནས་འཇུ་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་འཇུ་བར་མི་ནུས་སོ། །ཡང་ན་འདིའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། ། เตน หิ ตฺวนฺติ ยสฺมา อญฺญํ น ปสฺสามิ, มม น กปฺปติ, มม อกปฺปนฺตํ สาวกสฺสาปิ เม น กปฺปติ, ตสฺมา ตฺวํ พฺราหฺมณาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปหริเตติ ปริตฺตหริตติเณ, อปฺปรุฬฺหริตติเณ วา ปาสาณปิฏฺฐิสทิเส. อปฺปาณเกติ นิปฺปาณเก, ปายาสชฺโฌตฺถรณการเณน มริตพฺพปาณรหิเต วา มหาอุทกกฺขนฺเธ. สห ติณนิสฺสิเตหิ ปาเณหิ ติณานํ ปาณกานญฺจ อนุรกฺขณตฺถาย เอตํ วุตฺตํ. จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายตีติ [Pg.139] เอวํ สทฺทํ กโรติ. สํธูปายตีติ สมนฺตา ธูปายติ. สมฺปธูปายตีติ ตเถว อธิมตฺตํ ธูปายติ. กสฺมา เอวํ อโหสีติ? ภควโต อานุภาเวน, น อุทกสฺส, น ปายาสสฺส, น พฺราหฺมณสฺส, น อญฺเญสํ เทวยกฺขาทีนํ. ภควา หิ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมสํเวคตฺถํ ตถา อธิฏฺฐาสิ. เสยฺยถาปิ นามาติ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตเมตํ, ยถา ผาโลติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ โหติ. สํวิคฺโค จิตฺเตน, โลมหฏฺฐชาโต สรีเรน. สรีเร กิรสฺส นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ สุวณฺณภิตฺติยา อาหตมณินาคทนฺตา วิย อุทฺธคฺคา อเหสุํ. เสสํ ปากฏเมว. “འོ་ན་ཁྱོད་”ཅེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ངས་གཞན་མ་མཐོང་ཞིང་། བདག་ལ་མི་རུང་ལ། བདག་ལ་མི་རུང་བ་དེ་ནི་བདག་གི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལའང་མི་རུང་བས། “དེའི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་...”ཅེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“རྩྭ་སྔོན་ཉུང་ངུ་ཡོད་ས་”ཞེས་པ་ནི། རྩྭ་སྔོན་པོ་ཉུང་ངུ་སྐྱེས་པའམ། ཡང་ན་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་ལྟ་བུ་རྩྭ་སྔོན་མ་སྐྱེས་པའི་ས་ཕྱོགས་སོ། །“སྲོག་ཆགས་མེད་པའི་ཆུ་”ཞེས་པ་ནི། སྲོག་ཆགས་མེད་པའམ། ཡང་ན་འབྲས་བསིལ་བླུགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འཆི་བར་འགྱུར་བའི་སྲོག་ཆགས་མེད་པའི་ཆུ་ཕུང་ཆེན་པོའོ། །རྩྭ་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་རྩྭ་དང་སྲོག་ཆགས་ཕྲ་མོ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་སོ། །“ཚིག་ཚིག་དང་ཚིར་ཚིར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སྒྲ་འབྱིན་པའོ། །“དུ་བ་འཐུལ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་དུ་བ་འཐུལ་བའོ། །“རབ་ཏུ་དུ་བ་འཐུལ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་ཚད་ལས་འདས་པར་དུ་བ་འཐུལ་བའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གྱུར་ཅེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཐུ་བྱིན་གྱིས་ཡིན་གྱི། ཆུའམ། འབྲས་བསིལ་ལམ། བྲམ་ཟེའམ། ལྷ་དང་གནོད་སྦྱིན་སོགས་གཞན་གྱི་མཐུས་མ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་སྐྱོ་ཤས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བྱིན་གྱིས་བརླབས་སོ། །“དཔེར་ན་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་དཔེ་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། “ཐོང་གཤོལ་བཞིན་”ཞེས་པ་འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“སྐྲག་པ་”ནི་སེམས་ཀྱིས་སྐྲག་པ་དང་། “སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་”ནི་ལུས་ཀྱིས་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པའོ། །ཁོང་གི་ལུས་ཀྱི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་སྟོང་ཕྲག་དགུ་བཅུ་རྩ་དགུ་པོ་རྣམས་ནི་གསེར་གྱི་རྩིག་པར་བཏབ་པའི་ནོར་བུའི་སོ་ཕག་བཞིན་དུ་གྱེན་དུ་ལངས་པར་གྱུར་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། ปาเทสุ ปน นิปติตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ. อพฺภนุโมทเน หิ อยมิธ อภิกฺกนฺต สทฺโท. วิตฺถารโต ปนสฺส มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ อตฺถวณฺณนา อาวิ ภวิสฺสติ. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทนตฺเถ, ตสฺมา สาธุ สาธุ โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་ལ་མགོ་བོས་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་བཤད་པ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ། “ཀྱེ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ ངོ་མཚར་ཏོ། །ཀྱེ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ ངོ་མཚར་ཏོ། །”ཞེས་སོ། །འདིར་“ངོ་མཚར་ཏོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། །རྒྱས་པར་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་པར་དོན་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་དོན་ཡིན་པས། “ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ་ ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། ‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร; หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. – “འཇིགས་དང་ཁྲོ་དང་བསྟོད་པ་དང་། །བྲེལ་དང་མཚར་དང་ངོ་མཚར་དང་། །དགོད་དང་མྱ་ངན་དད་པ་ལ། །མཁས་པས་ཟློས་པའི་ཚིག་སྦྱར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฏฺฐํ, อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ. མཚན་ཉིད་འདི་ལྟར་ན། འདིར་དད་པའི་དབང་དང་བསྟོད་པའི་དབང་གིས་ལན་གཉིས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། “ངོ་མཚར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། ཤིན་ཏུ་འདོད་པར་འོས་པ། ཤིན་ཏུ་ཡིད་ལ་འཐད་པ། ཤིན་ཏུ་བཟང་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺหิ เอตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโต เอว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ. དེ་ལ་“ངོ་མཚར་ཏོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་གཅིག་གིས་ནི་ཆོས་བཤད་པ་ལ་བསྟོད་ཅིང་། གཅིག་གིས་ནི་རང་གི་དད་པ་ལ་བསྟོད་དོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ་ ཚུལ་འདི་ནི་ངོ་མཚར་ཏོ་སྟེ། གང་འདི་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མའི་ཆོས་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །ངོ་མཚར་ཏོ་སྟེ། གང་འདི་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མའི་ཆོས་བཤད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བདག་གི་དད་པ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ། །”ཞེས་པའོ། །ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ཉིད་དོན་གཉིས་གཉིས་ལ་དམིགས་ནས་བསྟོད་པ་སྟེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མའི་གསུང་ནི་ཉེས་པ་འཇོམས་པའི་ཕྱིར་ངོ་མཚར་ཏོ། །ཡོན་ཏན་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ངོ་མཚར་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་དད་པ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དོན་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚིག་གསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། དོན་ཟབ་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣ་བར་སྙན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ལ་འབབ་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ལ་མི་བསྟོད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་ལ་མི་སྨོད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཕྱིར་དང་། བརྟག་བཟོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐོས་པས་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དཔྱད་པས་ཕན་པ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། ตโต [Pg.140] ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฏฺฐปิตํ, เหฏฺฐา มุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิจฺฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตมสิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ. དེའི་འོག་ཏུ་ཡང་དཔེ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བཤད་པ་ཉིད་ལ་བསྟོད་དོ། །དེ་ལ་“ཁ་སྦུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས་བཞག་པའམ། འོག་ཏུ་ཁ་ཕྱོགས་པའོ། །“བཟློག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པའོ། །“གཡོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་དང་ལོ་མ་སོགས་ཀྱིས་བཀབ་པའོ། །“ཕྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཕྱེ་བའོ། །“ལམ་ནོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ནོར་བའོ། །“ལམ་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་“འདི་ནི་ལམ་མོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“མུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བའི་ཕྱེད་ཕྱི་མའི་ཚེས་བཅུ་བཞིའི་ནམ་ཕྱེད་དང་། ནགས་ཚལ་སུག་པོ་དང་། སྤྲིན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་ཆེན་པོའོ། །འདི་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏོ། ། อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺมปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย; เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ เทสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. འདིའི་དགོངས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། མི་ཞིག་གིས་ཁ་སྦུབ་པ་བཟློག་པ་བཞིན་དུ། དམ་པའི་ཆོས་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་ཤིང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་ལྷུང་བའི་བདག་ཉིད་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལས་བསླངས་པ་དང་། དཔེར་ན། གཡོགས་པ་ཕྱེ་བ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ནུབ་པ་ནས་བཟུང་ལྟ་བ་ངན་པའི་ཚལ་གྱིས་བཀབ་པའི་བསྟན་པ་གསལ་བར་མཛད་པ་དང་། དཔེར་ན། ལམ་ནོར་བ་ལ་ལམ་སྟོན་པ་བཞིན་དུ། ལམ་ངན་པ་དང་ལམ་ལོག་པར་ཞུགས་པའི་བདག་ལ་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ལམ་བསྟན་པ་དང་། དཔེར་ན། མུན་པའི་ནང་དུ་མར་མེ་བཟུང་བ་བཞིན་དུ། གཏི་མུག་གི་མུན་ནག་ཏུ་བྱིང་ཞིང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གི་རང་བཞིན་མི་མཐོང་བའི་བདག་ལ། དེ་སྒྲིབ་བྱེད་ཀྱི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་བཤད་པའི་སྒྲོན་མེ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མས་རྣམ་གྲངས་འདི་དག་གིས་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་དུ་མས་ཆོས་གསལ་བར་མཛད་དོ། ། อถ วา เอกจฺจิเยน มตฺเตน ยสฺมา อยํ ธมฺโม ทุกฺขทสฺสเนน อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชิตสทิโส, สมุทยทสฺสเนน ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ ปฏิจฺฉนฺนวิวรณสทิโส, นิโรธทสฺสเนน อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ มูฬฺหสฺส มคฺคาจิกฺขณสทิโส, มคฺคทสฺสเนน อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ อนฺธกาเร ปชฺโชตสทิโส, ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย…เป… ปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ, เอวํ ปกาสิโต โหติ. ཡང་ན། ལུགས་གཞན་ཞིག་ལྟར་ན། ཆོས་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པ་ལ་“སྡུག་པའོ་”སྙམ་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བས་ཁ་སྦུབ་པ་བཟློག་པ་དང་འདྲ་ལ། ཀུན་འབྱུང་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་ལ་“བདེ་བའོ་”སྙམ་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བས་གཡོགས་པ་ཕྱེ་བ་དང་འདྲ་ཞིང་། འགོག་པ་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་མི་རྟག་པ་ལ་“རྟག་པའོ་”སྙམ་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བས་ལམ་ནོར་བ་ལ་ལམ་སྟོན་པ་དང་འདྲ་ལ། ལམ་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་བདག་མེད་པ་ལ་“བདག་གོ་”སྙམ་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བས་མུན་པའི་ནང་དུ་མར་མེ་བཟུང་བ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། “དཔེར་ན། ཁ་སྦུབ་པ་བཟློག་པའམ། །... མར་མེ་བཟུང་བ་ལས། མིག་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་གསལ་བར་མཛད་དོ། ། ยสฺมา ปเนตฺถ สทฺธาตปกายคุตฺตตาทีหิ สีลกฺขนฺโธ ปกาสิโต โหติ, ปญฺญาย ปญฺญากฺขนฺโธ, หิริมนาทีหิ สมาธิกฺขนฺโธ, โยคกฺเขเมน นิโรโธติ เอวํ ติกฺขนฺโธ อริยมคฺโค นิโรโธ จาติ สรูเปเนว ทฺเว อริยสจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตตฺถ มคฺโค ปฏิปกฺโข สมุทยสฺส, นิโรโธ ทุกฺขสฺสาติ ปฏิปกฺเขน ทฺเว. อิติ อิมินา ปริยาเยน จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตสฺมา อเนกปริยาเยน ปกาสิโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. འདིར་ནི་དད་པ་དང་། དཀའ་ཐུབ་དང་། ལུས་བསྡམས་པ་ལ་སོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གསལ་བར་མཛད་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཡིད་ལ་སོགས་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་དང་། རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་བས་འགོག་པ་གསལ་བར་མཛད་པས། དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་དང་འགོག་པ་སྟེ། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་གཉིས་གསལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ལ་ལམ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་གཉེན་པོ་ཡིན་ལ། འགོག་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཉེན་པོ་ཡིན་པས། གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་གཉིས་སོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་གྲངས་འདིས་བདེན་པ་བཞི་པོ་གསལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་གྲངས་དུ་མས་གསལ་བར་མཛད་དོ་”ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། ། เอสาหนฺติอาทีสุ [Pg.141] เอโส อหนฺติ เอสาหํ. สรณํ คจฺฉามีติ ปาเทสุ นิปติตฺวา ปณิปาเตน สรณคมเนน คโตปิ อิทานิ วาจาย สมาทิยนฺโต อาห. อถ วา ปณิปาเตน พุทฺธํเยว สรณํ คโตติ อิทานิ ตํ อาทึ กตฺวา เสเส ธมฺมสงฺเฆปิ คนฺตุํ อาห. อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวา, อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปาเณหิ อุเปตํ ปาณุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตูติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา อเนน สุตานุรูปา ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. นิกฺกุชฺชิตาทีหิ วา สตฺถุสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา ‘‘เอสาห’’นฺติอาทินา สิสฺสสมฺปตฺติ ทสฺสิตา. เตน วา ปญฺญาปฏิลาภํ ทสฺเสตฺวา อิมินา สทฺธาปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อิทานิ เอวํ ปฏิลทฺธสทฺเธน ปญฺญวตา ยํ กตฺตพฺพํ, ตํ กตฺตุกาโม ภควนฺตํ ยาจติ ‘‘ลเภยฺยาห’’นฺติ. ตตฺถ ภควโต อิทฺธิยาทีหิ อภิปฺปสาทิตจิตฺโต ‘‘ภควาปิ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, กิมงฺคํ ปนาห’’นฺติ สทฺธาย ปพฺพชฺชํ ยาจติ, ตตฺถ ปริปูรการิตํ ปตฺเถนฺโต ปญฺญาย อุปสมฺปทํ. เสสํ ปากฏเมว. “བདག་འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བདག་འདི་”ནི་བདག་ཉིད་དོ། །“སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་”ཞེས་པ་ནི། ཞབས་ལ་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་ནས་སྐྱབས་སུ་སོང་ཟིན་ཀྱང་། ད་ལྟ་ངག་གི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྨྲས་པའོ། །ཡང་ན། ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ཉིད་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བས། ད་ལྟ་དེ་ཉིད་ཐོག་མར་བྱས་ནས་ལྷག་མ་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་ལའང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་སྨྲས་པའོ། །“དེང་ནས་བཟུང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་རིང་གི་ཉིན་མོ་འདི་ཐོག་མར་བྱས་ནས་སོ། །ཡང་ན་“དེང་ནས་བཟུང་སྟེ་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། ད་ལྟའི་ཉིན་མོ་འདི་སྔོན་དུ་བྱས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“སྲོག་དང་འགྲོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྲིད་བདག་གི་འཚོ་བ་གནས་པ་དེ་སྲིད་དུ་འགྲོགས་པའོ། །“སྟོན་པ་གཞན་མི་འཛིན་པར་སྐྱབས་གསུམ་དུ་སོང་བའི་བདག་ལ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མས་འཛིན་པར་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ཁོང་གིས་ཐོས་པ་དང་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། “ཁ་སྦུབ་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་སྟོན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྟན་ནས། “བདག་འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སློབ་མའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན། སྔ་མས་ཤེས་རབ་ཐོབ་པ་བསྟན་ནས། འདིས་དད་པ་ཐོབ་པ་བསྟན་ཏོ། །ད་ནི་དེ་ལྟར་དད་པ་ཐོབ་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་གང་བྱ་བར་འོས་པ་དེ་བྱེད་པར་འདོད་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་“བདག་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པས་སེམས་མངོན་པར་དད་དེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ན། བདག་ལྟ་བུ་སྨོས་ཅི་དགོས་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གསོལ་ཞིང་། དེ་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པར་འདོད་པས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་གསོལ་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། ། เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ ปน เอโก กายวิเวเกน, วูปกฏฺโฐ จิตฺตวิเวเกน, อปฺปมตฺโต กมฺมฏฺฐาเน สติอวิชหเนน, อาตาปี กายิกเจตสิกวีริยสงฺขาเตน อาตาเปน, ปหิตตฺโต กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย วิหรนฺโต อญฺญตรอิริยาปถวิหาเรน. น จิรสฺเสวาติ ปพฺพชฺชํ อุปาทาย วุจฺจติ. กุลปุตฺตาติ ทุวิธา กุลปุตฺตา, ชาติกุลปุตฺตา, อาจารกุลปุตฺตา จ. อยํ ปน อุภยถาปิ กุลปุตฺโต. อคารสฺมาติ ฆรา. อคารานํ หิตํ อคาริยํ กสิโครกฺขาทิกุฏุมฺพโปสนกมฺมํ วุจฺจติ. นตฺถิ เอตฺถ อคาริยนฺติ อนคาริยํ, ปพฺพชฺชาเยตํ อธิวจนํ ปพฺพชนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ อุปสงฺกมนฺติ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, อรหตฺตผลนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโต จ ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ. เอเตนสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสติ. “གཅིག་པུ་དབེན་པར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “གཅིག་པུ་”ནི་ལུས་དབེན་པ་དང་། “དབེན་པར་གནས་པ་”ནི་སེམས་དབེན་པ་དང་། “བག་ཡོད་པ་”ནི་ལས་ཀྱི་གཞི་ལ་དྲན་པ་མ་བཏང་བས་དང་། “བརྩོན་འགྲུས་ཅན་”ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གཏོགས་པའི་བརྩོན་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། “བདག་ཉིད་བཏང་བ་”ནི་ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པར་སྤྱོད་ལམ་གང་རུང་གིས་གནས་པའོ། །“རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་བརྗོད་དོ། །“རིགས་ཀྱི་བུ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྐྱེ་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་དང་། སྤྱོད་པའི་རིགས་ཀྱི་བུའོ། །འདི་ནི་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་རིགས་ཀྱི་བུའོ། །“ཁྱིམ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ཁང་ནས་སོ། །ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ནི་ཁྱིམ་པའི་བྱ་བ་སྟེ། ཞིང་ལས་དང་ཕྱུགས་སྐྱོང་ལ་སོགས་པའི་ཁྱིམ་འཛིན་གསོ་སྐྱོང་གི་ལས་ལ་བརྗོད་དོ། །འདི་ལ་ཁྱིམ་པའི་བྱ་བ་དེ་མེད་པས་“ཁྱིམ་མེད་པ་”སྟེ། འདི་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །“རབ་ཏུ་བྱུང་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་བསྟེན་པའོ། །“བླ་ན་མེད་པ་དེ་”ཞེས་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པ་དེའོ། །“ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་མཐར་ཐུག་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་མཐར་ཐུག་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་དོན་དུ་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་རབ་ཏུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་རྟེན་དེ་ཉིད་ལ་འོ། །“བདག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་ཤེས་ཏེ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཏེ། གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པར་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་པར་གྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའམ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའོ། །དེ་ལྟར་གནས་ཤིང་“སྐྱེ་བ་ཟད་དོ་”ཞེས་པ་ནས་“མངོན་པར་ཤེས་སོ་”ཞེས་པའི་བར་རོ། །འདིས་ནི་ཁོང་གི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ས་ཆོས་སྟོན་ཏོ། ། กตมา [Pg.142] ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ อพฺภญฺญาสีติ? วุจฺจเต – น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ชานาติ. འོ་ན་ཁོང་གི་སྐྱེ་བ་གང་ཞིག་ཟད་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་ཤེས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཐོག་མར་ཁོང་གི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ཟད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། སྔོན་ཉིད་ནས་ཟད་ཟིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མ་འོངས་པ་ཡང་མ་ཡིན་ཏེ། མ་འོངས་པ་ལ་བརྩོན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ད་ལྟར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ཏེ། ཡོད་བཞིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་ལམ་མ་བསྒོམས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་གང་ཞིག ཕུང་པོ་གཅིག་དང་། བཞི་དང་། ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོ་གཅིག་དང་། བཞི་དང་། ལྔའི་དབྱེ་བས་བསྡུས་པའི་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ། ལམ་བསྒོམས་པའི་མཐུས་ཕྱིན་ཆད་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ཟད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཉིད་ཁོང་གིས་ལམ་བསྒོམས་པས་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ད་ལྟ་ཡོད་པའི་ལས་ཀྱང་ཕྱིན་ཆད་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པའོ། ། วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยภาวนาวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนา นตฺถีติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ นตฺถิ. อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลโก รุกฺโข วิยาติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ. มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร อายสฺมา ภารทฺวาโช อโหสีติ อยํ กิเรตฺถ อธิปฺปาโยติ. “ཚངས་པར་སྤྱད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་གནས་པ། བྱས་པ། སྤྱད་པ། མཐར་ཕྱིན་པའི་དོན་ཏོ། །“ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་”ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་དོ། །“བྱ་བ་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ལམ་བཞིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པའི་སྒོ་ནས་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་པོ་ཐམས་ཅད་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདི་ལས་གཞན་མི་ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ད་ནི་ཡང་བསྐྱར་འདི་ལྟ་བུའི་སྲིད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་གི་དངོས་པོ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་དུ་ལམ་བསྒོམ་རྒྱུ་མེད་པའོ། །ཡང་ན། “འདི་ལྟ་བུའི་སྲིད་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་རྒྱུན་ཆགས་སུ་ཡོད་པའི་ཕུང་པོ་འདི་ལྟ་བུ་ལས་གཞན་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ཕྱིན་ཆད་མེད་པའོ། །ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་རྩ་བ་བཅད་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་གནས་སོ་ཞེས་མངོན་པར་ཤེས་སོ། །“གཅིག་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་པུའོ། །“དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སོ། །ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གསེས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཞིང་པ་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา ༥. ཙུནྡའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๘๓. ปุจฺฉามิ มุนึ ปหูตปญฺญนฺติ จุนฺทสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สงฺเขปโต ตาว อตฺตชฺฌาสยปรชฺฌาสยอฏฺฐุปฺปตฺติปุจฺฉาวสิกเภทโต จตูสุ อุปฺปตฺตีสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. วิตฺถารโต ปน เอกํ สมยํ ภควา มลฺเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน ปาวา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ปาวายํ วิหรติ จุนฺทสฺส กมฺมารปุตฺตสฺส อมฺพวเน. อิโต ปภุติ ยาว ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน จุนฺทสฺส [Pg.143] กมฺมารปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘๙), ตาว สุตฺเต อาคตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. ༨༣. “ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ལྡན་པའི་ཐུབ་པ་ལ། །བདག་གིས་འདྲི་བར་བགྱི་འོ་”ཞེས་པ་ནི་ཙུནྡའི་མདོ་ཡིན་ནོ། །གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། མདོར་བསྡུས་ན་ཐོག་མར་རང་གི་བསམ་པ་དང་། གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་། བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། དྲི་བ་ལ་བརྟེན་པའི་དབྱེ་བས་གླེང་གཞི་བཞིའི་ནང་ནས། མདོ་འདིའི་གླེང་གཞི་ནི་དྲི་བ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ། །རྒྱས་པར་ན། དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མལླ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་རྒྱུ་ཞིང་གཤེགས་པ་ན། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ཆེན་པོ་དང་ཐབས་ཅིག་ཏུ་པཱ་བཱ་གང་ན་བ་དེར་གཤེགས་སོ། །དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་པཱ་བཱ་ན་གསེར་མགར་གྱི་བུ་ཙུནྡའི་ཚལ་གྱི་ཨཱམྲའི་ར་བ་ན་བཞུགས་སོ། །འདི་ནས་བཟུང་སྟེ། “དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཤམ་ཐབས་བགོས་ཏེ། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བསྣམས་ནས། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་དང་ཐབས་ཅིག་ཏུ་གསེར་མགར་གྱི་བུ་ཙུནྡའི་ཁྱིམ་གང་ན་བ་དེར་གཤེགས་སོ། །གཤེགས་ནས་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་སོ་”ཞེས་པའི་བར་དུ། མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། เอวํ ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ นิสินฺเน ภควติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต พฺยญฺชนสูปาทิคหณตฺถํ ภิกฺขูนํ สุวณฺณภาชนานิ อุปนาเมสิ. อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท เกจิ ภิกฺขู สุวณฺณภาชนานิ ปฏิจฺฉึสุ เกจิ น ปฏิจฺฉึสุ. ภควโต ปน เอกเมว ภาชนํ อตฺตโน เสลมยํ ปตฺตํ, ทุติยภาชนํ พุทฺธา น คณฺหนฺติ. ตตฺถ อญฺญตโร ปาปภิกฺขุ สหสฺสคฺฆนกํ สุวณฺณภาชนํ อตฺตโน โภชนตฺถาย สมฺปตฺตํ เถยฺยจิตฺเตน กุญฺจิกตฺถวิกาย ปกฺขิปิ. จุนฺโท ปริวิสิตฺวา หตฺถปาทํ โธวิตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมาโน ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกนฺโต ตํ ภิกฺขุํ อทฺทส, ทิสฺวา จ ปน อปสฺสมาโน วิย หุตฺวา น นํ กิญฺจิ อภณิ ภควติ เถเรสุ จ คารเวน, อปิจ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วจนปโถ มา อโหสี’’ติ. โส ‘‘กึ นุ โข สํวรยุตฺตาเยว สมณา, อุทาหุ ภินฺนสํวรา อีทิสาปิ สมณา’’ติ ญาตุกาโม สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘ปุจฺฉามิ มุนิ’’นฺติ. དེ་ལྟར་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་དང་ཐབས་ཅིག་ཏུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པ་ན། གསེར་མགར་གྱི་བུ་ཙུནྡས་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་ཅིང་། ཚོད་མ་དང་སྐྱོ་མ་ལ་སོགས་པ་བླུགས་པའི་ཕྱིར་དུ་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་གསེར་གྱི་སྣོད་རྣམས་ཕུལ་ལོ། །བསླབ་པའི་གཞི་མ་བཅས་པའི་སྔོན་རོལ་ཏུ་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་གིས་གསེར་གྱི་སྣོད་རྣམས་བླངས་ཤིང་། ཁ་ཅིག་གིས་མ་བླངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ནི་རང་གི་རྡོ་ལས་གྲུབ་པའི་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་སྣོད་གཅིག་པུ་ལས་མེད་དེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་སྣོད་གཉིས་པ་མི་བསྣམས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་ཞིག་གིས་རང་གི་ཟས་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་ཐོབ་པའི་གསེར་གྱི་སྣོད་གསེར་ཞོ་སྟོང་རི་བ་དེ། བརྐུ་སེམས་ཀྱིས་ལྡེ་མིག་གི་ཁུག་མའི་ནང་དུ་བཅུག་གོ། །ཙུནྡས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཚར་ནས་ལག་པ་དང་རྐང་པ་བཀྲུས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་བལྟས་པ་ན། དགེ་སློང་དེ་མཐོང་བར་གྱུར་ཏོ། །མཐོང་ཡང་མ་མཐོང་བ་ལྟར་བྱས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་གནས་བརྟན་རྣམས་ལ་གུས་པའི་ཕྱིར་དུ་དགེ་སློང་དེ་ལ་ཅིའང་མ་སྨྲས་སོ། །གཞན་ཡང་“ལྟ་ལོག་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བའི་ལམ་དུ་མ་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་“ཅི་སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་དགེ་སྦྱོང་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་སྡོམ་པ་ཉམས་པ་འདི་ལྟ་བུ་དག་ཀྱང་དགེ་སྦྱོང་ཡིན་ནམ་”ཞེས་ཤེས་པར་འདོད་ནས། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་ཏེ། “ཐུབ་པ་ལ་བདག་གིས་འདྲི་བར་བགྱིའོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། ། ตตฺถ ปุจฺฉามีติ อิทํ ‘‘ติสฺโส ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา’’ติอาทินา (จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒) นเยน นิทฺเทเส วุตฺตนยเมว. มุนินฺติ เอตมฺปิ ‘‘โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน ญาเณน สมนฺนาคโต มุนิ, โมนปฺปตฺโตติ, ตีณิ โมเนยฺยานิ กายโมเนยฺย’’นฺติอาทินา (มหานิ. ๑๔) นเยน ตตฺเถว วุตฺตนยเมว. อยมฺปเนตฺถ สงฺเขโป. ปุจฺฉามีติ โอกาสํ กาเรนฺโต มุนินฺติ มุนิมุนึ ภควนฺตํ อาลปติ. ปหูตปญฺญนฺติอาทีนิ ถุติวจนานิ, เตหิ ตํ มุนึ ถุนาติ. ตตฺถ ปหูตปญฺญนฺติ วิปุลปญฺญํ. เญยฺยปริยนฺติกตฺตา จสฺส วิปุลตา เวทิตพฺพา. อิติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโตติ อิทํ ทฺวยํ ธนิยสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อิโต ปรํ ปน เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา สพฺพํ วุตฺตนยํ ฉฑฺเฑตฺวา อวุตฺตนยเมว วณฺณยิสฺสาม. དེ་ལ་“བདག་གིས་འདྲི་བར་བགྱིའོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། “དྲི་བ་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དྲི་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་བཤད་པ་བཞིན་ནོ། །“ཐུབ་པ་”ཞེས་པ་འདི་ཡང་། “ཐུབ་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ། །ཤེས་རབ་གང་ཞིག་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། །... ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཐུབ་པ་ཡིན་ལ། ཐུབ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པ་ཐུབ་པ་གསུམ་མོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ཉིད་ལས་བཤད་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ། “བདག་གིས་འདྲི་བར་བགྱིའོ་”ཞེས་སྐབས་འབྱེད་པར་བྱེད་ཅིང་། “ཐུབ་པ་”ཞེས་ཐུབ་པའི་གཙོ་བོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་པའོ། །“ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྟོད་པའི་ཚིག་སྟེ། དེ་དག་གིས་ཐུབ་པ་དེ་ལ་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་“ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་”ནི་ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་ནོ། །ཤེས་བྱའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“གསེར་མགར་གྱི་བུ་ཙུནྡས་སྨྲས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་དྷ་ནི་ཡའི་མདོ་ལས་བཤད་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་ནས་ཕྱིན་ཆད་ནི་འདི་ཙམ་ཡང་མ་བཤད་པར་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཐམས་ཅད་བོར་ཏེ། མ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཁོ་ན་རྣམ་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། พุทฺธนฺติ ตีสุ พุทฺเธสุ ตติยพุทฺธํ. ธมฺมสฺสามินฺติ มคฺคธมฺมสฺส ชนกตฺตา ปุตฺตสฺเสว ปิตรํ อตฺตนา อุปฺปาทิตสิปฺปายตนาทีนํ วิย จ อาจริยํ ธมฺมสฺส สามึ, ธมฺมิสฺสรํ ธมฺมราชํ ธมฺมวสวตฺตินฺติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་གསུམ་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །“ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཆོས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བུའི་ཕ་ལྟ་བུ་དང་། རང་ཉིད་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་བཟོ་གནས་ལ་སོགས་པའི་སློབ་དཔོན་ལྟ་བུ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ། ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ། ཆོས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘โส [Pg.144] หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู, มคฺควิทู, มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๙). “བྲམ་ཟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་སྔོན་མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དང་། སྔོན་མ་བྱུང་བའི་ལམ་འབྱུང་བར་བྱེད་པ་དང་། སྔོན་མ་བཤད་པའི་ལམ་བཤད་པ་དང་། ལམ་མཁྱེན་པ་དང་། ལམ་རྟོགས་པ་དང་། ལམ་ལ་མཁས་པ་ལགས་སོ། །ད་ལྟ་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་ལམ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་གནས་ཤིང་། ཕྱིས་སུ་དེ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། ། วีตตณฺหนฺติ วิคตกามภววิภวตณฺหํ. ทฺวิปทุตฺตมนฺติ ทฺวิปทานํ อุตฺตมํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ภควา น เกวลํ ทฺวิปทุตฺตโม เอว, อถ โข ยาวตา สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา…เป… เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, เตสํ สพฺเพสํ อุตฺตโม. อถ โข อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน ทฺวิปทุตฺตโมตฺเวว วุจฺจติ. ทฺวิปทา หิ สพฺพสตฺตานํ อุกฺกฏฺฐา จกฺกวตฺติมหาสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ ตตฺถ อุปฺปตฺติโต, เตสญฺจ อุตฺตโมติ วุตฺเต สพฺพสตฺตุตฺตโมติ วุตฺโตเยว โหติ. สารถีนํ ปวรนฺติ สาเรตีติ สารถิ, หตฺถิทมกาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตสญฺจ ภควา ปวโร อนุตฺตเรน ทมเนน ปุริสทมฺเม ทเมตุํ สมตฺถภาวโต. ยถาห – “སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་། སྲིད་པ་དང་། འཇིག་པའི་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“རྐང་གཉིས་གཙོ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྐང་གཉིས་པ་ཁོ་ནའི་མཆོག་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྐང་མེད་པ་དང་། རྐང་གཉིས་པ་དང་། ... འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་བར་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་མཆོག་གི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་“རྐང་གཉིས་གཙོ་བོ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །རྐང་གཉིས་པ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཡིན་ཏེ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ། རང་སངས་རྒྱས། སངས་རྒྱས་རྣམས་དེར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །“ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བས་ན་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་སྟེ། འདི་ནི་གླང་པོ་ཆེ་འདུལ་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཆོག་སྟེ། བླ་ན་མེད་པའི་འདུལ་བས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་འདུལ་བར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิทมฺโม สาริโต เอกํ เอว ทิสํ ธาวติ ปุรตฺถิมํ วา ปจฺฉิมํ วา อุตฺตรํ วา ทกฺขิณํ วา. อสฺสทมเกน, ภิกฺขเว, อสฺสทมฺโม…เป… โคทมเกน, ภิกฺขเว, โคทมฺโม…เป… ทกฺขิณํ วา. ตถาคเตน หิ, ภิกฺขเว, อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปุริสทมฺโม สาริโต อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, รูปี รูปานิ ปสฺสติ, อยเมกา ทิสา…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ อฏฺฐมี ทิสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๒). “དགེ་སློང་དག གླང་པོ་ཆེ་འདུལ་བས་གླང་པོ་ཆེ་གདུལ་བྱ་ཁ་ལོ་བསྒྱུར་བ་ན། ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནར་རྒྱུག་སྟེ། ཤར་རམ། ནུབ་བམ། བྱང་ངམ། ལྷོ་ཕྱོགས་སོ། །དགེ་སློང་དག རྟ་འདུལ་བས་རྟ་གདུལ་བྱ་... དགེ་སློང་དག བ་ལང་འདུལ་བས་བ་ལང་གདུལ་བྱ་... ལྷོ་ཕྱོགས་སོ། །དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་ཁ་ལོ་བསྒྱུར་བ་ན། ཕྱོགས་བརྒྱད་དུ་རྒྱུག་སྟེ། གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་打ལྟ་བ་འདི་ནི་ཕྱོགས་དང་པོའོ། །... འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པ་ལ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་པ་འདི་ནི་ཕྱོགས་བརྒྱད་པའོ། །”ཞེས་སོ། ། กตีติ อตฺถปฺปเภทปุจฺฉา. โลเกติ สตฺตโลเก. สมณาติ ปุจฺฉิตพฺพอตฺถนิทสฺสนํ. อิงฺฆาติ ยาจนตฺเถ นิปาโต. ตทิงฺฆาติ เต อิงฺฆ. พฺรูหีติ อาจิกฺข กถยสฺสูติ. “དུ་ཞིག་”ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་འདྲི་བའི་དྲི་བའོ། །“འཇིག་རྟེན་ན་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནའོ། །“དགེ་སྦྱོང་”ཞེས་པ་ནི་འདྲི་བར་བྱ་བའི་དོན་སྟོན་པའོ། །“ཀྱེ་”ཞེས་པ་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“དེ་ལྟ་བས་ན་ཀྱེ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཕྱིར་ཀྱེ་ཞེས་པའོ། །“གསུངས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པ་དང་སྨྲོས་ཤིག་ཅེས་པའོ། ། ๘๔. เอวํ วุตฺเต ภควา จุนฺทํ กมฺมารปุตฺตํ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๙๖) นเยน คิหิปญฺหํ อปุจฺฉิตฺวา สมณปญฺหํ ปุจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตํ ปาปภิกฺขุํ สนฺธาย อยํ ปุจฺฉตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส อญฺญตฺร โวหารมตฺตา อสฺสมณภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตุโร สมณา’’ติ. ตตฺถ จตุโรติ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. สมณาติ กทาจิ [Pg.145] ภควา ติตฺถิเย สมณวาเทน วทติ; ยถาห – ‘‘ยานิ ตานิ ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ วตโกตูหลมงฺคลานี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๗). กทาจิ ปุถุชฺชเน; ยถาห – ‘‘สมณา สมณาติ โข, ภิกฺขเว, ชโน สญฺชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๕). กทาจิ เสกฺเข; ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อ. นิ. ๔.๒๔๑). กทาจิ ขีณาสเว; ยถาห – ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘). กทาจิ อตฺตานํเยว; ยถาห – ‘‘สมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕). อิธ ปน ตีหิ ปเทหิ สพฺเพปิ อริเย สีลวนฺตํ ปุถุชฺชนญฺจ, จตุตฺเถน อิตรํ อสฺสมณมฺปิ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตเกน สมโณติ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘จตุโร สมณา’’ติ อาห. น ปญฺจมตฺถีติ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โวหารมตฺตเกน ปฏิญฺญามตฺตเกนาปิ ปญฺจโม สมโณ นาม นตฺถิ. ༨༤. དེ་སྐད་ཅེས་གསོལ་བ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསེར་མགར་གྱི་བུ་ཙུནྡ་ལ། "བཙུན་པ་ཉིད་དགེ་བ་གང་ལགས། མི་དགེ་བ་གང་ལགས།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁྱིམ་པའི་དྲི་བ་མ་དྲིས་པར། དགེ་སྦྱོང་གི་དྲི་བ་འདྲི་བར་གཟིགས་ནས། ཐུགས་ལ་བསམ་བཞིན་དུ། "འདིས་དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་དེ་ལ་དམིགས་ནས་འདྲི་བར་བྱེད་དོ།" ཞེས་མཁྱེན་ཏེ། དགེ་སློང་དེ་ནི་མིང་ཙམ་ལས་དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་མེད་པར་གསལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར། "དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དག" ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "བཞི་" ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པ་བསྟན་པའོ། །"དགེ་སྦྱོང་" ཞེས་པ་ནི། སྐབས་འགར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ལ་ཡང་དགེ་སྦྱོང་གི་སྒྲས་གསུངས་ཏེ། "སོ་སོའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྟས་དང་བཀྲ་ཤིས་གང་དག་ཡོད་པ་" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྐབས་འགར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ 'དགེ་སྦྱོང་དགེ་སྦྱོང་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་དོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྐབས་འགར་སློབ་པ་ལ་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག འདི་ཉིད་ན་དགེ་སྦྱོང་དང་པོ་ཡོད། འདི་ན་དགེ་སྦྱོང་གཉིས་པ་ཡོད་དོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྐབས་འགར་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་གསུངས་ཏེ། "ཟག་པ་ཟད་པས་དགེ་སྦྱོང་དུ་འགྱུར་རོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྐབས་འགར་བདག་ཉིད་ལ་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག 'དགེ་སྦྱོང་' ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མཚན་ནོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཚིག་གསུམ་གྱིས་འཕགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་བསྡུས་ཤིང་། བཞི་པས་ནི་དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་ཡང་མགོ་བྲེགས་ཤིང་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་གྱོན་པ་མིང་ཙམ་གྱིས་དགེ་སྦྱོང་དུ་བཏགས་པ་དེ་བསྡུས་ནས། "དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དག" ཅེས་གསུངས་སོ། །"ལྔ་པ་ནི་མེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདི་ལ་མིང་ཙམ་མམ། ཁས་ལེན་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་དགེ་སྦྱོང་ལྔ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། ། เต เต อาวิกโรมีติ เต จตุโร สมเณ ตว ปากเฏ กโรมิ. สกฺขิปุฏฺโฐติ สมฺมุขา ปุจฺฉิโต. มคฺคชิโนติ มคฺเคน สพฺพกิเลเส วิชิตาวีติ อตฺโถ. มคฺคเทสโกติ ปเรสํ มคฺคํ เทเสตา. มคฺเค ชีวตีติ สตฺตสุ เสกฺเขสุ โย โกจิ เสกฺโข อปริโยสิตมคฺควาสตฺตา โลกุตฺตเร, สีลวนฺตปุถุชฺชโน จ โลกิเย มคฺเค ชีวติ นาม, สีลวนฺตปุถุชฺชโน วา โลกุตฺตรมคฺคนิมิตฺตํ ชีวนโตปิ มคฺเค ชีวตีติ เวทิตพฺโพ. โย จ มคฺคทูสีติ โย จ ทุสฺสีโล มิจฺฉาทิฏฺฐิ มคฺคปฏิโลมาย ปฏิปตฺติยา มคฺคทูสโกติ อตฺโถ. "དེ་དག་ཁྱོད་ལ་གསལ་བར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དེ་དག་ཁྱོད་ལ་གསལ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"མངོན་སུམ་དུ་དྲིས་པ་" ཞེས་པ་ནི། ངོ་ཐོག་ཏུ་དྲིས་པའོ། །"ལམ་རྒྱལ་" ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"ལམ་སྟོན་" ཞེས་པ་ནི། གཞན་དག་ལ་ལམ་སྟོན་པར་བྱེད་པའོ། །"ལམ་ལ་འཚོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། སློབ་པ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་སློབ་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་མ་རྫོགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་ལ་འཚོ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ལམ་ལ་འཚོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་དམིགས་ཡུལ་དུ་བྱས་ནས་འཚོ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ལམ་ལ་འཚོ་བ་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །"ལམ་སུན་འབྱིན་པ་གང་ཡིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་ཞིང་ལོག་པར་ལྟ་བ་གང་ཞིག་ལམ་དང་མི་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པས་ལམ་སུན་འབྱིན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་དོན་ཏོ། ། ๘๕. ‘‘อิเม เต จตุโร สมณา’’ติ เอวํ ภควตา สงฺเขเปน อุทฺทิฏฺเฐ จตุโร สมเณ ‘‘อยํ นาเมตฺถ มคฺคชิโน, อยํ มคฺคเทสโก, อยํ มคฺเค ชีวติ, อยํ มคฺคทูสี’’ติ เอวํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน ปุจฺฉิตุํ จุนฺโท อาห ‘‘กํ มคฺคชิน’’นฺติ. ตตฺถ มคฺเค ชีวติ เมติ โย โส มคฺเค ชีวติ, ตํ เม พฺรูหิ ปุฏฺโฐติ. เสสํ ปากฏเมว. ༨༥. "དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་འདི་དག་གོ་" ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོར་བསྟན་པའི་དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དེ་དག་ལ། "འདི་ནི་འདིར་ལམ་རྒྱལ་ལོ། འདི་ནི་ལམ་སྟོན་ནོ། འདི་ནི་ལམ་ལ་འཚོ་བའོ། འདི་ནི་ལམ་སུན་འབྱིན་པའོ།" ཞེས་དེ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོགས་པར་མ་ནུས་པས། སླར་ཡང་འདྲི་བའི་ཕྱིར་ཙུནྡས་ "ལམ་རྒྱལ་གང་ལ་བགྱི་" ཞེས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ལ་ "བདག་ལ་ལམ་ལ་འཚོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ལམ་ལ་འཚོ་བ་དེ་བདག་གིས་དྲིས་པ་ན་བཤད་དུ་གསོལ། ཞེས་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། ། ๘๖. อิทานิสฺส ภควา จตุโรปิ สมเณ จตูหิ คาถาหิ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล’’ติ. ตตฺถ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโลติ เอตํ อุรคสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อยํ ปน วิเสโส. ยสฺมา อิมาย คาถาย มคฺคชิโนติ พุทฺธสมโณ อธิปฺเปโต, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน [Pg.146] กถํกถาปติรูปกสฺส สพฺพธมฺเมสุ อญฺญาณสฺส ติณฺณตฺตาปิ ‘‘ติณฺณกถํกโถ’’ติ เวทิตพฺโพ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน หิ ติณฺณกถํกถาปิ โสตาปนฺนาทโย ปจฺเจกพุทฺธปริโยสานา สกทาคามิวิสยาทีสุ พุทฺธวิสยปริโยสาเนสุ ปฏิหตญาณปฺปภาวตฺตา ปริยาเยน อติณฺณกถํกถาว โหนฺติ. ภควา ปน สพฺพปฺปกาเรน ติณฺณกถํกโถติ. นิพฺพานาภิรโตติ นิพฺพาเน อภิรโต, ผลสมาปตฺติวเสน สทา นิพฺพานนินฺนจิตฺโตติ อตฺโถ. ตาทิโส จ ภควา. ยถาห – ༨༦. ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་དེ་དག་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞིས་ཉེ་བར་མཚོན་ཏེ་གསུངས་པ། "གང་ཞིག་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཟུག་རྔུ་མེད་པ་" ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་ "ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཟུག་རྔུ་མེད་པ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྟོ་འགྲོའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ "ལམ་རྒྱལ་" ཞེས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་མ་རིག་པ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ "ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་" ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །སྔོན་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དག་ཀྱང་། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་ལས་མ་བརྒལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བའོ། །"མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་" ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དབང་གིས་རྟག་ཏུ་སེམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ། ། ‘‘โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสา เอว กถาย ปริโยสาเน, ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ, สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗). "ཨགྒིབེསྶན། ང་ནི་གཏམ་དེའི་མཐར་ཐུག་པ་ན། སྔོན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་དེ་ཉིད་ལ་ནང་དུ་སེམས་རབ་ཏུ་འཇོག་ཅིང་། ཉེ་བར་སྡུད་པ་དང་། རྩེ་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་དང་། མཉམ་པར་འཇོག་གོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ། อนานุคิทฺโธติ กญฺจิ ธมฺมํ ตณฺหาเคเธน อนนุคิชฺฌนฺโต. โลกสฺส สเทวกสฺส เนตาติ อาสยานุสยานุโลเมน ธมฺมํ เทเสตฺวา ปารายนมหาสมยาทีสุ อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ อปริมาณานํ เทวมนุสฺสานํ สจฺจปฏิเวธสมฺปาทเนน สเทวกสฺส โลกสฺส เนตา, คมยิตา, ตาเรตา, ปารํ สมฺปาเปตาติ อตฺโถ. ตาทินฺติ ตาทิสํ ยถาวุตฺตปฺปการโลกธมฺเมหิ นิพฺพิการนฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. "ཆགས་པ་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གང་ལའང་སྲེད་པའི་ཞེན་པས་ཆགས་པར་མི་བྱེད་པའོ། །"ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འདྲེན་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་བསྟན་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་མདོ་དང་། འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་སྡེ་དུ་མ་ལས། ཚད་མེད་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་མཛད་པས། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འདྲེན་པ། འགྲོ་བར་བྱེད་པ། སྒྲོལ་བར་བྱེད་པ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"དེ་ལྟ་བུ་" ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་འགྱུར་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། ། ๘๗. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชิน’’นฺติ พุทฺธสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ปรมํ ปรมนฺตี’’ติ. ตตฺถ ปรมํ นาม นิพฺพานํ, สพฺพธมฺมานํ อคฺคํ อุตฺตมนฺติ อตฺโถ. ปรมนฺติ โยธ ญตฺวาติ ตํ ปรมํ ปรมมิจฺเจว โย อิธ สาสเน ญตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน. อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ อกฺขาติ, อตฺตนา ปฏิวิทฺธตฺตา ปเรสํ ปากฏํ กโรติ ‘‘อิทํ นิพฺพาน’’นฺติ, มคฺคธมฺมํ วิภชติ ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อุภยมฺปิ วา อุคฺฆฏิตญฺญูนํ สงฺเขปเทสนาย อาจิกฺขติ, วิปญฺจิตญฺญูนํ วิตฺถารเทสนาย วิภชติ. เอวํ อาจิกฺขนฺโต วิภชนฺโต จ ‘‘อิเธว สาสเน อยํ ธมฺโม, น อิโต พหิทฺธา’’ติ สีหนาทํ นทนฺโต อกฺขาติ จ วิภชติ จ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺม’’นฺติ. ตํ กงฺขฉิทํ มุนึ อเนชนฺติ ตํ เอวรูปํ จตุสจฺจปฏิเวเธน อตฺตโน, เทสนาย จ ปเรสํ กงฺขจฺเฉทเนน กงฺขจฺฉิทํ[Pg.147], โมเนยฺยสมนฺนาคเมน มุนึ, เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาวโต อเนชํ ทุติยํ ภิกฺขุนมาหุ มคฺคเทสินฺติ. ༨༧. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ "ལམ་རྒྱལ་" ཞེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་ཉེ་བར་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སྦྱོང་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཕྱིར། "མཆོག་ནི་མཆོག་ཉིད་དུ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "མཆོག་" ཞེས་བྱ་བ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ས། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོ་དང་དམ་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"མཆོག་ནི་འདིར་ཤེས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ཉིད་མཆོག་ནི་མཆོག་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པ་འདི་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། །"ཆོས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཅིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་སྟོན་པ་སྟེ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་གཞན་དག་ལ་ "འདི་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ་" ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་དེ། "འདི་དག་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་སྟེ། །... འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ་" ཞེས་པའོ། །ཡང་ན་གཉིས་ཀ་ཡང་ཅིག་ཅར་དུ་རྟོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལ་མདོར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སྟོན་ལ། སྤྲོས་པས་རྟོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལ་རྒྱས་བཤད་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་སྟོན་ཅིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ན། "བསྟན་པ་འདི་ཉིད་ལ་ཆོས་འདི་ཡོད་ཀྱི། འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་ན་མེད་དོ་" ཞེས་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་སྟོན་ཅིང་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ཆོས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཅིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཐེ་ཚོམ་བཅད་པའི་ཐུབ་པ་སྲེད་མེད་དེ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུ་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པས་རང་གི་ཐེ་ཚོམ་བཅད་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པས་གཞན་གྱི་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པ། ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པས་ཐུབ་པ། གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པ་མེད་པས་སྲེད་པ་མེད་པ་སྟེ། དགེ་སློང་གཉིས་པ་ལ་ལམ་སྟོན་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๘. เอวํ อิมาย คาถาย สยํ อนุตฺตรํ มคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เทสนาย อนุตฺตโร มคฺคเทสี สมาโนปิ ทูตมิว เลขวาจกมิว จ รญฺโญ อตฺตโน สาสนหรํ สาสนโชตกญฺจ ‘‘มคฺคเทสิ’’นฺติ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เสกฺขสมณญฺจ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ธมฺมปเท’’ติ. ตตฺถ ปทวณฺณนา ปากฏาเยว. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – โย นิพฺพานธมฺมสฺส ปทตฺตา ธมฺมปเท, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม เทสิตตฺตา อาสยานุรูปโต วา สติปฏฺฐานาทินานปฺปกาเรหิ เทสิตตฺตา สุเทสิเต, มคฺคสมงฺคีปิ อนวสิตมคฺคกิจฺจตฺตา มคฺเค ชีวติ, สีลสํยเมน สญฺญโต, กายาทีสุ สูปฏฺฐิตาย จิรกตาทิสรณาย วา สติยา สติมา, อณุมตฺตสฺสาปิ วชฺชสฺส อภาวโต อนวชฺชตฺตา, โกฏฺฐาสภาเวน จ ปทตฺตา สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาตานิ อนวชฺชปทานิ ภงฺคญาณโต ปภุติ ภาวนาเสวนาย เสวมาโน, ตํ ภิกฺขุนํ ตติยํ มคฺคชีวินฺติ อาหูติ. ༨༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་ལམ་བསྐྱེད་ནས། ཆོས་སྟོན་པ་ལ་བླ་ན་མེད་པའི་ལམ་སྟོན་པ་ཡིན་ཡང་། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་ཉའམ་ཡི་གེ་ཀློག་པ་པོ་བཞིན་དུ། བདག་གི་བསྟན་པ་འཛིན་པ་དང་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ "ལམ་སྟོན་པ་" ཞེས་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སྦྱོང་ཉེ་བར་བསྟན་ནས། ད་ནི་སློབ་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དགེ་སྦྱོང་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཕྱིར། "གང་ཞིག་ཆོས་ཀྱི་ལམ་ལ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །འདིར་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཞི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་ལམ་ལའོ། །མཐའ་གཉིས་སུ་མ་ལྷུང་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རམ། བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་དུ་མས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ལའོ། །ལམ་དང་ལྡན་པ་ཡང་ལམ་གྱི་བྱ་བ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ལམ་ལ་འཚོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པའོ། །ལུས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡུན་རིང་དུ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པ་དྲན་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །ཉེས་པ་ཕྲ་མོ་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། ཆ་ཤས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་དུ་བགྲང་བའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ལམ་རྣམས་འཇིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནས་བཟུང་སྟེ་བསྒོམ་ཞིང་བསྟེན་པའི་སྒོ་ནས་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་དེ་ལ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གསུམ་པ་ལམ་ལ་འཚོ་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๙. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชีวิ’’นฺติ เสกฺขสมณํ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตํ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ฉทนํ กตฺวานา’’ติ. ตตฺถ ฉทนํ กตฺวานาติ ปติรูปํ กริตฺวา, เวสํ คเหตฺวา, ลิงฺคํ ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. สุพฺพตานนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ. เตสญฺหิ สุนฺทรานิ วตานิ, ตสฺมา เต สุพฺพตาติ วุจฺจนฺติ. ปกฺขนฺทีติ ปกฺขนฺทโก, อนฺโต ปวิสโกติ อตฺโถ. ทุสฺสีโล หิ คูถปฏิจฺฉาทนตฺถํ ติณปณฺณาทิจฺฉทนํ วิย อตฺตโน ทุสฺสีลภาวํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ‘‘อหมฺปิ ภิกฺขู’’ติ ภิกฺขุมชฺเฌ ปกฺขนฺทติ, ‘‘เอตฺตกวสฺเสน ภิกฺขุนา คเหตพฺพํ เอต’’นฺติ ลาเภ ทียมาเน ‘‘อหํ เอตฺตกวสฺโส’’ติ คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทติ, เตน วุจฺจติ ‘‘ฉทนํ กตฺวาน สุพฺพตานํ ปกฺขนฺที’’ติ. จตุนฺนมฺปิ ขตฺติยาทิกุลานํ อุปฺปนฺนํ ปสาทํ อนนุรูปปฏิปตฺติยา ทูเสตีติ กุลทูสโก. ปคพฺโภติ อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน เมตฺตสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. ༨༩. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ "ལམ་ལ་འཚོ་བ་" ཞེས་སློབ་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དགེ་སྦྱོང་ཉེ་བར་བསྟན་ནས། ད་ནི་མགོ་བྲེགས་ཤིང་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་གྱོན་པ་མིང་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དེ་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཕྱིར། "གཡོགས་སུ་བྱས་ནས་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "གཡོགས་སུ་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། མཐུན་པར་བྱས་ཏེ། ཆ་བྱད་བཟུང་ཞིང་། རྟགས་འཆང་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིའོ། །དེ་དག་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ནི་བཟང་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །"རྒྱུག་པ་" ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་འཇུག་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ནི་བཤང་གཅི་གཡོགས་པའི་ཕྱིར་རྩྭ་དང་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའི་གཡོགས་བཞིན་དུ། རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་དངོས་པོ་གཡོགས་པའི་ཕྱིར་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་རྣམས་ཀྱི་གོས་གཡོགས་སུ་བྱས་ནས། "བདག་ཀྱང་དགེ་སློང་ཡིན་ནོ་" ཞེས་དགེ་སློང་གི་ནང་དུ་རྒྱུག་པར་བྱེད་དོ། །"ལོ་འདི་ཙམ་ལོན་པའི་དགེ་སློང་གིས་འདི་བླང་བར་བྱའོ་" ཞེས་རྙེད་པ་སྦྱིན་པ་ན། "བདག་ནི་ལོ་འདི་ཙམ་ལོན་ཏོ་" ཞེས་ལེན་པའི་ཕྱིར་རྒྱུག་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་རྣམས་ཀྱི་གཡོགས་སུ་བྱས་ནས་རྒྱུག་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་བཞི་པོ་དག་གི་སྐྱེས་པའི་དད་པ་མི་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པས་སུན་འབྱིན་པའི་ཕྱིར་ "རིགས་སུན་འབྱིན་པ་" ཞེས་བྱའོ། །"སྤྱི་བརྟོལ་ཅན་" ཞེས་པ་ནི། གནས་བརྒྱད་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་སྤྱི་བརྟོལ་དང་། གནས་བཞིས་ངག་གི་སྤྱི་བརྟོལ་དང་། གནས་དུ་མས་ཡིད་ཀྱི་སྤྱི་བརྟོལ་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་སྟེ། རྒྱས་པར་ནི་བྱམས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་བཤད་པར་བྱའོ། ། กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย [Pg.148] มายาย สมนฺนาคตตฺตา มายาวี. สีลสํยมาภาเวน อสญฺญโต. ปลาปสทิสตฺตา ปลาโป. ยถา หิ ปลาโป อนฺโต ตณฺฑุลรหิโตปิ พหิ ถุเสน วีหิ วิย ทิสฺสติ, เอวมิเธกจฺโจ อนฺโต สีลาทิคุณสารวิรหิโตปิ พหิ สุพฺพตจฺฉทเนน สมณเวเสน สมโณ วิย ทิสฺสติ. โส เอวํ ปลาปสทิสตฺตา ‘‘ปลาโป’’ติ วุจฺจติ. อานาปานสฺสติสุตฺเต ปน ‘‘อปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, นิปฺปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, สุทฺธา สาเร ปติฏฺฐิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๖) เอวํ ปุถุชฺชนกลฺยาโณปิ ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน กปิลสุตฺเต จ ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ (สุ. นิ. ๒๘๔) เอวํ ปราชิตโก ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. ปติรูเปน จรํ สมคฺคทูสีติ ตํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ยถา จรนฺตํ ‘‘อารญฺญิโก อยํ รุกฺขมูลิโก, ปํสุกูลิโก, ปิณฺฑปาติโก, อปฺปิจฺโฉ, สนฺตุฏฺโฐ’’ติ ชโน ชานาติ, เอวํ ปติรูเปน ยุตฺตรูเปน พาหิรมฏฺเฐน อาจาเรน จรนฺโต ปุคฺคโล อตฺตโน โลกุตฺตรมคฺคสฺส, ปเรสํ สุคติมคฺคสฺส จ ทูสนโต ‘‘มคฺคทูสี’’ติ เวทิตพฺโพ. བྱས་པ་གཡོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྒྱུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ "སྒྱུ་ཅན་" ནོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ "མ་བསྡམས་པ་" འོ། །སྦུན་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ "སྦུན་པ་" ལྟ་བུའོ། །ཇི་ལྟར་སྦུན་པ་ནི་ནང་ན་འབྲས་མེད་ཀྱང་ཕྱི་རོལ་ཕུབ་མས་འབྲས་སཱ་ལུ་བཞིན་དུ་སྣང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཁ་ཅིག་ནང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྙིང་པོ་མེད་ཀྱང་། ཕྱི་རོལ་དུ་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོའི་གཡོགས་དང་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། །དེ་ནི་དེ་ལྟར་སྦུན་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ "སྦུན་པ་" ཞེས་བྱའོ། །དབུགས་དབྱུང་རྔུབ་དྲན་པའི་མདོ་ལས་ནི། "དགེ་སློང་དག འདུས་པ་འདི་ནི་སྦུན་པ་མེད་པའོ། དགེ་སློང་དག འདུས་པ་འདི་ནི་སྦུན་པ་དང་བྲལ་བའོ། དག་ཅིང་སྙིང་པོ་ལ་གནས་པའོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ལ་ཡང་ "སྦུན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་དང་ཀ་པི་ལའི་མདོ་ལས་ནི། "དེ་ནས་སྦུན་པ་རྣམས་ཕྱིར་སྐྲོད་ཅིག དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་པར་དགེ་སྦྱོང་དུ་རློམ་པ་རྣམས་སོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཕམ་པ་བྱུང་བ་ལ་ "སྦུན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"མཐུན་པར་སྤྱོད་ཅིང་ཚོགས་སུན་འབྱིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་དེ་དག་གི་གཡོགས་སུ་བྱས་ནས་ཇི་ལྟར་སྤྱོད་པ་ན། སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ "འདི་ནི་དགོན་པ་པ་འོ། ཤིང་དྲུང་པ་འོ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་འོ། བསོད་སྙོམས་པ་འོ། འདོད་ཆུང་བའོ། ཆོག་ཤེས་པའོ།" ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་མཐུན་པ་དང་རིགས་པ་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྤྱོད་ལམ་འཇམ་པོས་སྤྱོད་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི། རང་གི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་དང་། གཞན་གྱི་བདེ་འགྲོའི་ལམ་སུན་འབྱིན་པའི་ཕྱིར་ "ལམ་སུན་འབྱིན་པ་" ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ། ། ๙๐. เอวํ อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคทูสี’’ติ ทุสฺสีลํ โวหารมตฺตกสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘เอเต จ ปฏิวิชฺฌี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เอเต จตุโร สมเณ ยถาวุตฺเตน ลกฺขเณน ปฏิวิชฺฌิ อญฺญาสิ สจฺฉากาสิ โย คหฏฺโฐ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา อญฺโญ วา โกจิ, อิเมสํ จตุนฺนํ สมณานํ ลกฺขณสฺสวนมตฺเตน สุตวา, ตสฺเสว ลกฺขณสฺส อริยานํ สนฺติเก สุตตฺตา อริยสาวโก, เตเยว สมเณ ‘‘อยญฺจ อยญฺจ เอวํลกฺขโณ’’ติ ปชานนมตฺเตน สปฺปญฺโญ, ยาทิโส อยํ ปจฺฉา วุตฺโต มคฺคทูสี, อิตเรปิ สพฺเพ เนตาทิสาติ ญตฺวา อิติ ทิสฺวา เอวํ ปาปํ กโรนฺตมฺปิ เอตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวา. ตตฺถายํ โยชนา – เอเต จ ปฏิวิชฺฌิ โย คหฏฺโฐ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, ตสฺส ตาย ปญฺญาย สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ญตฺวา วิหรโต อิติ ทิสฺวา น หาเปติ สทฺธา, เอวํ ปาปกมฺมํ กโรนฺตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวาปิ น หาเปติ, น หายติ, น นสฺสติ สทฺธาติ. ༩༠. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ “ལམ་སུན་འབྱིན་པ་” ཞེས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་ཞིང་མིང་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་དག་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། “འདི་དག་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་འདི་དག་ཁྱིམ་པ་འམ་རྒྱལ་རིགས་སམ་བྲམ་ཟེའམ་གཞན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའོ། །དགེ་སྦྱོང་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་མཚན་ཉིད་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་མཚན་ཉིད་དེ་ཉིད་ཐོས་པས་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཡིན། དགེ་སྦྱོང་དེ་དག་ཉིད་ལ་ “འདི་དང་འདི་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་ནོ་” ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ཙམ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཅན་ཡིན། ཕྱིས་སུ་གསུངས་པའི་ལམ་སུན་འབྱིན་པ་འདི་ལྟ་བུ་མ་གཏོགས། གཞན་ཐམས་ཅད་ནི་འདི་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་ཤིང་དེ་ལྟར་མཐོང་ནས། སྡིག་པ་བྱེད་བཞིན་པའི་དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་དེ་མཐོང་ཡང་། འདིར་སྦྱོར་བ་ནི། ཐོས་པ་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་ཁྱིམ་པ་གང་ཞིག་གིས་འདི་དག་རྟོགས་པར་བྱས་ཏེ། ཁོང་གི་ཤེས་རབ་དེས་ཐམས་ཅད་ “འདི་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་ནས་གནས་པ་ན། དེ་ལྟར་མཐོང་བས་དད་པ་མི་ཉམས་ཏེ། དེ་ལྟར་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་མཐོང་ཡང་དད་པ་མི་ཉམས་ཤིང་། མི་འགྲིབ་ལ། དད་པ་མི་བརླག་པའོ། ། เอวํ [Pg.149] อิมาย คาถาย เตสํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปตฺวา อิทานิ อิติ ทิสฺวาปิ ‘‘สพฺเพ เนตาทิสา’’ติ ชานนฺตํ อริยสาวกํ ปสํสนฺโต อาห ‘‘กถญฺหิ ทุฏฺเฐนา’’ติ. ตสฺส สมฺพนฺโธ – เอตเทว จ ยุตฺตํ สุตวโต อริยสาวกสฺส, ยทิทํ เอกจฺจํ ปาปํ กโรนฺตํ อิติ ทิสฺวาปิ สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ชานนํ. กึ การณา? กถญฺหิ ทุฏฺเฐน อสมฺปทุฏฺฐํ, สุทฺธํ อสุทฺเธน สมํ กเรยฺยาติ? ตสฺสตฺโถ – กถญฺหิ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, สีลวิปตฺติยา ทุฏฺเฐน มคฺคทูสินา อทุฏฺฐํ อิตรํ สมณตฺตยํ, สุทฺธํ สมณตฺตยเมวํ อปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ อสุทฺเธน ปจฺฉิเมน โวหารมตฺตกสมเณน สมํ กเรยฺย สทิสนฺติ ชาเนยฺยาติ. สุตฺตปริโยสาเน อุปาสกสฺส มคฺโค วา ผลํ วา น กถิตํ. กงฺขามตฺตเมว หิ ตสฺส ปหีนนฺติ. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་དེ་དག་མ་འདྲེས་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱས་ནས། ད་ནི་དེ་ལྟར་མཐོང་ཡང་ “ཐམས་ཅད་འདི་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ན། “གནོད་བྱེད་ཀྱིས་ནི་ཇི་ལྟར་ཞིག” ཅེས་གསུངས་སོ། །དེའི་འབྲེལ་བ་ནི། ཐོས་པ་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་སྡིག་པ་བྱེད་པ་དེ་ལྟར་མཐོང་ཡང་། ཐམས་ཅད་ “འདི་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་པ་འདི་ཉིད་རིགས་པ་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གནོད་བྱེད་ཀྱིས་ནི་གནོད་པ་མེད་པ་དང་། དག་པ་ནི་མ་དག་པ་དང་ཇི་ལྟར་མཉམ་པར་བྱེད་དེ་མི་བྱེད་དོ། །དེའི་དོན་ནི། ཐོས་པ་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པས་གནོད་པར་བྱས་པའི་ལམ་སུན་འབྱིན་པ་དང་། གནོད་པ་མེད་པའི་དགེ་སྦྱོང་གཞན་གསུམ་པོ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་མ་དག་པ་ལ་སོགས་པས་མ་དག་པའི་མཐའ་མའི་མིང་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་། དག་པའི་དགེ་སྦྱོང་གསུམ་པོ་ཇི་ལྟར་མཉམ་པར་བྱེད་དེ་མཚུངས་པར་འཛིན་ཏམ། མདོ་འདིའི་མཐར་དགེ་བསྙེན་དེ་ལ་ལམ་མམ་འབྲས་བུ་གང་ཡང་མ་གསུངས་ལ། ཁོང་གི་ཐེ་ཚོམ་ཙམ་ཞིག་སྤངས་པར་ཟད་དོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย จุนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཙུནྡའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖. ปราภวสุตฺตวณฺณนา ༦. ཉམས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། เอวํ เม สุตนฺติ ปราภวสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? มงฺคลสุตฺตํ กิร สุตฺวา เทวานํ เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา มงฺคลสุตฺเต สตฺตานํ วุฑฺฒิญฺจ โสตฺถิญฺจ กถยมาเนน เอกํเสน ภโว เอว กถิโต, โน ปราภโว. หนฺท ทานิ เยน สตฺตา ปริหายนฺติ วินสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ปราภวมฺปิ ปุจฺฉามา’’ติ. อถ มงฺคลสุตฺตํ กถิตทิวสโต ทุติยทิวเส ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตาโย ปราภวสุตฺตํ โสตุกามา อิมสฺมึ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตเชน จ อธิคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. ตโต สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาณตฺโต อญฺญตโร เทวปุตฺโต ภควนฺตํ ปราภวปญฺหํ ปุจฺฉิ. อถ ภควา ปุจฺฉาวเสน อิมํ สุตฺตมภาสิ. “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའི་མདོ་ཡིན། འདི་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞེ་ན། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་ཐོས་ནས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཕེལ་བ་དང་བདེ་ལེགས་གསུངས་པ་ན། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཡར་སྐྱེ་བ་ཁོ་ན་གསུངས་ཀྱི། ཉམས་པ་ནི་མ་གསུངས་སོ། །ད་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་གང་གིས་ཉམས་ཤིང་འཇིག་པར་འགྱུར་བའི་ཉམས་པ་དེ་ཉིད་དྲི་བར་བྱའོ་” ཞེས་སོ། །དེ་ནས་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་གསུངས་པའི་ཉིན་གཉིས་པ་ལ། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ཡི་ལྷ་རྣམས་ཉམས་པའི་མདོ་ཐོས་པར་འདོད་ནས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་པོ་འདིར་འདུས་ཏེ། སྐྲའི་རྩེ་མོ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་གྱི་གནས་སུ་ལྷ་བཅུ་དང་། ཉི་ཤུ་དང་། སུམ་ཅུ་དང་། བཞི་བཅུ་དང་། ལྔ་བཅུ་དང་། དྲུག་ཅུ་དང་། བདུན་ཅུ་དང་། བརྒྱད་ཅུ་ཡང་ཤོང་བའི་ཕྲ་བའི་ལུས་སྤྲུལ་ནས། ལྷ་དང་བདུད་དང་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དཔལ་དང་གཟི་བརྗིད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ལྷག་པར་འབར་བ། བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་མཆོག་ལ་བཞུགས་པའི་བཅོམ་ལན་འདས་ལ་བསྐོར་ནས་བཞུགས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བཀས་བསྐུལ་བའི་ལྷའི་བུ་ཞིག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཉམས་པའི་དྲི་བ་དྲིས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དྲི་བའི་དབང་གིས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ [Pg.150] ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ. ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา คาถา เทวปุตฺเตน วุตฺตา, ‘‘สุวิชาโน ภวํ โหตี’’ติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา เอว อวสานคาถา จ ภควตา วุตฺตา, ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘ปราภวสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. དེ་ལ་ “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་” ཞེས་སོགས་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་གསུངས་པའོ། །“སྐྱེས་བུ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རེས་མོས་ནི་ལྷའི་བུས་སྨྲས་ལ། “ཡར་སྐྱེ་བ་ནི་ཤེས་སླ་སྟེ་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རེས་མོས་དང་མཐའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པ་ལ་ “ཉམས་པའི་མདོ་” ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་ “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་” ཞེས་སོགས་ལ་བཤད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་སྐབས་སུ་བཤད་པར་བྱའོ། ། ๙๑. ปราภวนฺตํ ปุริสนฺติอาทีสุ ปน ปราภวนฺตนฺติ ปริหายนฺตํ วินสฺสนฺตํ. ปุริสนฺติ ยํกิญฺจิ สตฺตํ ชนฺตุํ. มยํ ปุจฺฉาม โคตมาติ เสสเทเวหิ สทฺธึ อตฺตานํ นิทสฺเสตฺวา โอกาสํ กาเรนฺโต โส เทวปุตฺโต โคตฺเตน ภควนฺตํ อาลปติ. ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺมาติ มยญฺหิ ภวนฺตํ ปุจฺฉิสฺสามาติ ตโต ตโต จกฺกวาฬา อาคตาติ อตฺโถ. เอเตน อาทรํ ทสฺเสติ. กึ ปราภวโต มุขนฺติ เอวํ อาคตานํ อมฺหากํ พฺรูหิ ปราภวโต ปุริสสฺส กึ มุขํ, กึ ทฺวารํ, กา โยนิ, กึ การณํ, เยน มยํ ปราภวนฺตํ ปุริสํ ชาเนยฺยามาติ อตฺโถ. เอเตน ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ปราภวโต ปุริสสฺส ปราภวการณํ ปุจฺฉติ. ปราภวการเณ หิ ญาเต เตน การณสามญฺเญน สกฺกา โย โกจิ ปราภวปุริโส ชานิตุนฺติ. ༩༡. “སྐྱེས་བུ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་སོགས་ལ་ནི། “ཉམས་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉམས་ཤིང་འཇིག་པའོ། །“སྐྱེས་བུ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ནམ་སྐྱེ་བོ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“བདག་ཅག་གོ་ཏ་མ་ལ་འདྲི་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་གཞན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་རང་ཉིད་མཚོན་ཏེ་གོ་སྐབས་འབྱེད་བཞིན། ལྷའི་བུ་དེས་རུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་པའོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདྲི་བར་ལྷགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདྲི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དེ་དང་དེ་དག་ནས་འོངས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་གུས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །“ཉམས་པའི་སྒོ་ནི་ཅི་ཞིག་ལགས་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ལྷགས་པའི་བདག་ཅག་ལ་གསུང་དུ་གསོལ། སྐྱེས་བུ་ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་སྒོ་ནི་ཅི་ཞིག འཇུག་སྒོ་ནི་ཅི་ཞིག སྐྱེ་གནས་ནི་ཅི་ཞིག རྒྱུ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཏེ། གང་གིས་བདག་ཅག་གིས་སྐྱེས་བུ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཤེས་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིས་ “སྐྱེས་བུ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ཉམས་པའི་སྐྱེས་བུའི་ཉམས་པའི་རྒྱུ་འདྲི་བའོ། །ཉམས་པའི་རྒྱུ་ཤེས་པ་ན། རྒྱུ་མཚན་སྤྱི་མཐུན་པ་དེས་ཉམས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཤེས་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๙๒. อถสฺส ภควา สุฏฺฐุ ปากฏีกรณตฺถํ ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ปราภวมุขํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘สุวิชาโน ภว’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ภวํ วฑฺฒนฺโต อปริหายนฺโต ปุริโส, โส สุวิชาโน โหติ, สุเขน อกสิเรน อกิจฺเฉน สกฺกา วิชานิตุํ. โยปายํ ปราภวตีติ ปราภโว, ปริหายติ วินสฺสติ, ยสฺส ตุมฺเห ปราภวโต ปุริสสฺส มุขํ มํ ปุจฺฉถ, โสปิ สุวิชาโน. กถํ? อยญฺหิ ธมฺมกาโม ภวํ โหติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ กาเมติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, สุณาติ, ปฏิปชฺชติ, โส ตํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหติ. อิตโรปิ ธมฺมเทสฺสี ปราภโว, ตเมว ธมฺมํ เทสฺสติ, น กาเมติ, น ปิเหติ, น ปตฺเถติ, น สุณาติ, น ปฏิปชฺชติ, โส ตํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหตีติ. เอวเมตฺถ ภควา ปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺโต อตฺถโต ธมฺมกามตํ ภวโต มุขํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมเทสฺสิตํ ปราภวโต มุขํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. ༩༢. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བསྟན་ནས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པས་ཉམས་པའི་སྒོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། “ཡར་སྐྱེ་བ་ནི་ཤེས་སླ་སྟེ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། སྐྱེས་བུ་གང་ཞིག་ཡར་སྐྱེ་བ་འཕེལ་ཞིང་མི་ཉམས་པ་དེ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཡིན་ཏེ། བདེ་བླག་དང་ཚེགས་མེད་པར་ཤེས་ནུས་སོ། །གང་ཞིག་ཉམས་པར་འགྱུར་བས་ན་ཉམས་པ་སྟེ། ཉམས་ཤིང་འཇིག་པ་དང་། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་ཉམས་པའི་སྐྱེས་བུའི་སྒོ་གང་ཞིག་འདྲི་བ་དེ་ཡང་ཤེས་སླ་བ་ཡིན། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཆོས་ལ་དགའ་བ་ནི་ཡར་སྐྱེ་བ་ཡིན་ཏེ། དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལ་འདོད་ཅིང་། རེ་བ་དང་། དོན་དུ་གཉེར་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། སྒྲུབ་པ་སྟེ། ཁོང་གི་སྒྲུབ་པ་དེ་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཤེས་སླ་བ་ཡིན། ཅིག་ཤོས་ཆོས་ལ་སྡང་བ་ནི་ཉམས་པ་སྟེ། ཆོས་དེ་ཉིད་ལ་སྡང་ཞིང་། མི་འདོད་པ་དང་། མི་རེ་བ་དང་། དོན་དུ་མི་གཉེར་བ་དང་། མི་ཐོས་པ་དང་། མི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། ཁོང་གི་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་དེ་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཤེས་སླ་བ་ཡིན། དེ་ལྟར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བསྟན་ཏེ། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་ལ་དགའ་བ་ནི་ཡར་སྐྱེ་བའི་སྒོ་དང་། ཆོས་ལ་སྡང་བ་ནི་ཉམས་པའི་སྒོ་རུ་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๙๓. อถ [Pg.151] สา เทวตา ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทมานา อาห ‘‘อิติ เหต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – อิติ หิ ยถา วุตฺโต ภควตา, ตเถว เอตํ วิชานาม, คณฺหาม, ธาเรม, ปฐโม โส ปราภโว โส ธมฺมเทสฺสิตาลกฺขโณ ปฐโม ปราภโว. ยานิ มยํ ปราภวมุขานิ วิชานิตุํ อาคตมฺหา, เตสุ อิทํ ตาว เอกํ ปราภวมุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิคฺคโห, ปราภวนฺติ เอเตนาติ ปราภโว. เกน จ ปราภวนฺติ? ยํ ปราภวโต มุขํ, การณํ, เตน. พฺยญฺชนมตฺเตน เอว หิ เอตฺถ นานากรณํ, อตฺถโต ปน ปราภโวติ วา ปราภวโต มุขนฺติ วา นานากรณํ นตฺถิ. เอวเมกํ ปราภวโต มุขํ วิชานามาติ อภินนฺทิตฺวา ตโต ปรํ ญาตุกามตายาห ‘‘ทุติยํ ภควา พฺรูหิ, กึ ปราภวโต มุข’’นฺติ. อิโต ปรญฺจ ตติยํ จตุตฺถนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยนตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༩༣. དེ་ནས་ལྷའི་བུ་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ལ་མངོན་པར་དགའ་བཞིན་དུ། “འདི་ནི་དེ་ལྟར་ལགས་ཏེ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་སྐད་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཅག་གིས་འདི་ཤེས་ཤིང་། བཟུང་ལ་བཅངས་སོ། །དང་པོ་ཉམས་པ་དེ་ནི་ཆོས་ལ་སྡང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དང་པོའི་ཉམས་པའོ། །བདག་ཅག་ཉམས་པའི་སྒོ་གང་དག་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལྷགས་པ་དེ་དག་ལས། འདི་ནི་རེ་ཞིག་ཉམས་པའི་སྒོ་གཅིག་གོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ཚིག་རྣམ་པར་སྦྱར་ན། འདིས་ཉམས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉམས་པའོ། །གང་གིས་ཉམས་པར་བྱེད་ཅེ་ན། ཉམས་པའི་སྒོ་འམ་རྒྱུ་གང་ཡིན་པ་དེས་སོ། །འདིར་ཚིག་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་ཡོད་ཀྱང་། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་ “ཉམས་པ་” ཞེས་པའམ། “ཉམས་པའི་སྒོ་” ཞེས་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཉམས་པའི་སྒོ་གཅིག་ཤེས་སོ་ཞེས་མངོན་པར་དགའ་ནས། དེ་ལས་གཞན་པ་ཤེས་པར་འདོད་པས་སྨྲས་པ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་གཉིས་པ་གསུང་དུ་གསོལ། ཉམས་པའི་སྒོ་ནི་ཅི་ཞིག་ལགས་” ཞེས་སོ། །འདི་ལས་གཞན་པའི་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๙๔. พฺยากรณปกฺเขปิ จ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ ปราภวมุเขหิ สมนฺนาคตา, น เอโกเยว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เตสํ เตสํ ตานิ ตานิ ปราภวมุขานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อสนฺตสฺส ปิยา โหนฺตี’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว เทสนาย นานาวิธานิ ปราภวมุขานิ พฺยากาสีติ เวทิตพฺพา. ༩༤. ལན་གྱི་ཕྱོགས་ལ་ཡང་། སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་ནི་ཉམས་པའི་སྒོ་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་གྱི། གཅིག་པུ་ཞིག་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ལ། ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཅིག་པུ་ཉིད་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་པས། དེ་དང་དེའི་ཉམས་པའི་སྒོ་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེ་བོ་ངན་པ་དག་ལ་དགའ་ཞིང་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉམས་པའི་སྒོ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལུང་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตตฺรายํ สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา – อสนฺโต นาม ฉ สตฺถาโร, เย วา ปนญฺเญปิ อวูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต อสนฺโต อสฺสปิยา โหนฺติ สุนกฺขตฺตาทีนํ อเจลกโกรขตฺติยาทโย วิย. สนฺโต นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา. เย วา ปนญฺเญปิ วูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต สนฺเต น กุรุเต ปิยํ, อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กุรุเตติ อตฺโถ. เวเนยฺยวเสน เหตฺถ วจนเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สนฺเต น กุรุเตติ สนฺเต น เสวตีติ อตฺโถ, ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทวิทู มนฺเตนฺติ. ปิยนฺติ ปิยมาโน, ตุสฺสมาโน, โมทมาโนติ อตฺโถ. อสตํ [Pg.152] ธมฺโม นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, ทสากุสลกมฺมปถา วา. ตํ อสตํ ธมฺมํ โรเจติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, เสวติ. เอวเมตาย คาถาย อสนฺตปิยตา, สนฺตอปฺปิยตา, อสทฺธมฺมโรจนญฺจาติ ติวิธํ ปราภวโต มุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ปุริโส ปราภวติ ปริหายติ, เนว อิธ น หุรํ วุฑฺฒึ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. วิตฺถารํ ปเนตฺถ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ คาถาวณฺณนายํ วกฺขาม. དེ་ལ་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། “སྐྱེ་བོ་ངན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་དྲུག་གམ། ཡང་ན་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་མ་ཞི་བ་དང་ལྡན་པའི་གཞན་དག་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ནི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་ཡིན། དེ་དག་ཁོང་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་སྟེ། དཔེར་ན་ལེགས་པའི་རྒྱུ་སྐར་ལ་སོགས་པ་ལ་གཅེར་བུ་པ་ཀོ་རཀྵ་ཏྲི་ཡ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་དུ་འོང་བ་བཞིན་ནོ། །“སྐྱེ་བོ་དམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་ལྡན་པའི་གཞན་དག་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ནི་སྐྱེ་བོ་དམ་པ་ཡིན། “དམ་པ་དག་ལ་མི་དགའ་ཞིང་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། འདོད་པ་དང་། སྡུག་པ་དང་། ཡིད་ལ་འབབ་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་ཚིག་གི་རྣམ་པ་ཐ་དད་དུ་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། “དམ་པ་དག་ལ་མི་དགའ་” ཞེས་པ་ནི་དམ་པ་དག་ལ་མི་བསྟེན་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན་ “རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟེན་པ་” ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ། སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོ་ལ་དགའ་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། །“དགའ་བ་” ཞེས་པ་ནི་དགའ་ཞིང་། མགུ་ལ། རངས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱེ་བོ་ངན་པའི་ཆོས་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་སམ། མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་པོ་དག་ཡིན། སྐྱེ་བོ་ངན་པའི་ཆོས་དེ་ལ་མགུ་ཞིང་། རེ་བ་དང་། དོན་དུ་གཉེར་བ་དང་། བསྟེན་པའོ། །དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་ལ་དགའ་བ་དང་། སྐྱེ་བོ་དམ་པ་ལ་མི་དགའ་བ་དང་། དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ལ་མགུ་བ་སྟེ། ཉམས་པའི་སྒོ་རྣམ་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། །འདི་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི་ཉམས་ཤིང་འཇིག་པར་འགྱུར་ལ། འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་ཡང་འཕེལ་བར་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ “ཉམས་པའི་སྒོ་” ཞེས་བྱའོ། །འདིའི་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ནི་ “བྱིས་པ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་དང་། །མཁས་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་པ་དང་། །” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་སྐབས་སུ་བཤད་པར་བྱའོ། ། ๙๖. นิทฺทาสีลี นาม โย คจฺฉนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, ติฏฺฐนฺโตปิ, สยาโนปิ นิทฺทายติเยว. สภาสีลี นาม สงฺคณิการามตํ, ภสฺสารามตมนุยุตฺโต. อนุฏฺฐาตาติ วีริยเตชวิรหิโต อุฏฺฐานสีโล น โหติ, อญฺเญหิ โจทิยมาโน คหฏฺโฐ วา สมาโน คหฏฺฐกมฺมํ, ปพฺพชิโต วา ปพฺพชิตกมฺมํ อารภติ. อลโสติ ชาติอลโส, อจฺจนฺตาภิภูโต ถิเนน ฐิตฏฺฐาเน ฐิโต เอว โหติ, นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโน เอว โหติ, อตฺตโน อุสฺสาเหน อญฺญํ อิริยาปถํ น กปฺเปติ. อตีเต อรญฺเญ อคฺคิมฺหิ อุฏฺฐิเต อปลายนอลสา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อยเมตฺถ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท, ตโต ลามกปริจฺเฉเทนาปิ ปน อลโส อลโสตฺเวว เวทิตพฺโพ. ธโชว รถสฺส, ธูโมว อคฺคิโน, โกโธ ปญฺญาณมสฺสาติ โกธปญฺญาโณ. โทสจริโต ขิปฺปโกปี อรุกูปมจิตฺโต ปุคฺคโล เอวรูโป โหติ. อิมาย คาถาย นิทฺทาสีลตา, สภาสีลตา, อนุฏฺฐานตา, อลสตา, โกธปญฺญาณตาติ ปญฺจวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต เนว คหฏฺโฐ คหฏฺฐวุฑฺฒึ, น ปพฺพชิโต ปพฺพชิตวุฑฺฒึ ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ปริหายติเยว ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. ༩༦. “གཉིད་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བཞིན་པའམ། འདུག་བཞིན་པའམ། ལངས་བཞིན་པའམ། ཉལ་བཞིན་པར་ཡང་གཉིད་མྱོག་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །“འདུ་འཛིར་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་པར་གནས་པ་དང་ཁ་ཕོ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་བརྩོན་པའོ། །“མི་ལྡང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་བྲལ་ཞིང་ལྡང་བའི་གཤིས་ལུགས་མེད་པ་སྟེ། གཞན་གྱིས་བསྐུལ་ཡང་ཁྱིམ་པ་ཡིན་ན་ཁྱིམ་པའི་བྱ་བའམ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ན་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བྱ་བ་ལ་མི་རྩོམ་པའོ། །“ལེ་ལོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་རང་བཞིན་གྱིས་ལེ་ལོ་ཅན་ཏེ། ཤིན་ཏུ་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པས་ལངས་པའི་ཚེ་ལངས་པའི་གནས་སུ་ལངས་ནས་འདུག་པ་ཉིད་དང། འདུག་པའི་ཚེ་འདུག་པའི་གནས་སུ་འདུག་པ་ཉིད་དེ། རང་གི་བརྩོན་པས་སྤྱོད་ལམ་གཞན་དུ་མི་སྒྱུར་བའོ། །སྔོན་གྱི་དུས་སུ་ནགས་ལ་མེ་ཤོར་བའི་ཚེ་ཕྱིར་མི་བྲོས་པའི་ལེ་ལོ་ཅན་རྣམས་ནི་འདིར་དཔེ་མཚོན་ནོ། །འདི་ནི་འདིར་མཐར་ཐུག་པའི་དབྱེ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་དམན་པའི་དབྱེ་བས་ཀྱང་ལེ་ལོ་ཅན་ནི་ལེ་ལོ་ཅན་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཤིང་རྟའི་མཚན་མ་ནི་རྒྱལ་མཚན་དང་། མེའི་མཚན་མ་ནི་དུ་བ་བཞིན། གང་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་མངོན་པར་གསལ་བས་ན་“ཁོང་ཁྲོའི་མཚན་མ་ཅན་”ནོ། །ཞེ་སྡང་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་དང་། མྱུར་དུ་ཁྲོ་བར་འགྱུར་བ། སེམས་རྨ་ཁ་ལྟ་བུ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ནི་འདི་འདྲ་བ་ཡིན་ནོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གཉིད་ལ་དགའ་བ་ཉིད་དང་། འདུ་འཛིར་དགའ་བ་ཉིད་དང་། མི་ལྡང་བ་ཉིད་དང་། ལེ་ལོ་ཉིད་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་མཚན་མ་ཅན་ཉིད་དེ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་རྣམ་པ་ལྔ་གསུངས་སོ། །འདི་དང་ལྡན་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་ཡིན་ཡང་ཁྱིམ་པའི་འཕེལ་རྒྱས་མི་ཐོབ་ལ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ཡང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་འཕེལ་རྒྱས་མི་ཐོབ་པར། གདོན་མི་ཟ་བར་ཉམས་ཤིང་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། “ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་”ཞེས་བྱའོ། ། ๙๘. มาตาติ ชนิกา เวทิตพฺพา. ปิตาติ ชนโกเยว. ชิณฺณกํ สรีรสิถิลตาย. คตโยพฺพนํ โยพฺพนาติกฺกเมน อาสีติกํ วา นาวุติกํ วา สยํ กมฺมานิ กาตุมสมตฺถํ. ปหุ สนฺโตติ สมตฺโถ สมาโน สุขํ ชีวมาโน. น ภรตีติ น โปเสติ. อิมาย คาถาย มาตาปิตูนํ อภรณํ, อโปสนํ, อนุปฏฺฐานํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ยํ ตํ – ༩༨. “མ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེད་བྱེད་མར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེད་བྱེད་ཕ་ཉིད་དོ། །“རྒས་པ་”ནི་ལུས་སྟོབས་ཉམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལང་ཚོ་ཡོལ་བ་”ནི་ལང་ཚོ་ལས་འདས་ཏེ་ལོ་བརྒྱད་ཅུའམ་དགུ་བཅུ་ལོན་པས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལས་ཀ་བྱེད་མི་ནུས་པའོ། །“ནུས་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ནུས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེ་བར་འཚོ་བཞིན་དུའོ། །“མི་གསོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མི་སྐྱོང་བའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཕ་མ་གཉིས་མི་གསོ་བ་དང་། མི་སྐྱོང་བ། ཉེ་བར་མི་གནས་པ་སྟེ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདི་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་གང་ཞིག་གསུངས་པ་སྟེ། ‘‘ตาย [Pg.153] นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา; อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖; อ. นิ. ๔.๖๓) – “ཕ་མ་གཉིས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱས་པ་དེས། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚེ་འདིར་དེ་ལ་བསྔགས། །ཤི་འཕོས་ནས་ཀྱང་མཐོ་རིས་གནས་སུ་དགའ། །”ཞེས་སོ། ། มาตาปิตุภรเณ อานิสํสํ วุตฺตํ. ตํ น ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘มาตาปิตโรปิ น ภรติ, กํ อญฺญํ ภริสฺสตี’’ติ นินฺทญฺจ วชฺชนียตญฺจ ทุคฺคติญฺจ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. ཕ་མ་གསོ་བའི་ཕན་ཡོན་གསུངས་པ་དེ་མི་ཐོབ་པར། གདོན་མི་ཟ་བར། “ཕ་མ་ཡང་མི་གསོ་ན། གཞན་སུ་ཞིག་གསོ་བར་འགྱུར།”ཞེས་སྨད་པ་དང་། སྤང་བྱ་ཉིད་དང་། ངན་འགྲོ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་ཅིང་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། “ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་”ཞེས་བྱའོ། ། ๑๐๐. ปาปานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมณํ, สมิตตฺตา สมณํ. พฺราหฺมณกุลปฺปภวมฺปิ วา พฺราหฺมณํ, ปพฺพชฺชุปคตํ สมณํ, ตโต อญฺญํ วาปิ ยํกิญฺจิ ยาจนกํ. มุสาวาเทน วญฺเจตีติ ‘‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’’ติ ปวาเรตฺวา ยาจิโต วา ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา อปฺปทาเนน ตสฺส ตํ อาสํ วิสํวาเทติ. อิมาย คาถาย พฺราหฺมณาทีนํ มุสาวาเทน วญฺจนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต อิธ นินฺทํ, สมฺปราเย ทุคฺคตึ สุคติยมฺปิ อธิปฺปายวิปตฺติญฺจ ปาปุณาติ. วุตฺตญฺเหตํ – ༡༠༠. སྡིག་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེ་དང་། སྡིག་པ་ཞི་བའི་ཕྱིར་དགེ་སྦྱོང་ངོ་། །ཡང་ན་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་ལ་བྲམ་ཟེ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་དགེ་སྦྱོང་ངོ་། །དེ་ལས་གཞན་པའི་སློང་མོ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“རྫུན་གྱིས་བསླུ་བ་”ཞེས་པ་ནི། “བཙུན་པ། ཡོ་བྱད་གང་དགོས་པ་གསུང་ཞིག”ཅེས་གདན་དྲངས་ནས་བསླངས་པའམ། ཁས་བླངས་ནས་ཕྱིས་སུ་མི་སྦྱིན་པས་དེའི་རེ་བ་བསླུ་བའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པ་རྫུན་གྱིས་བསླུ་བ་སྟེ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདི་དང་ལྡན་པ་ནི་ཚེ་འདིར་སྨད་པ་དང་། ཕྱི་མ་ལ་ངན་འགྲོ་དང་། བདེ་འགྲོར་སྐྱེས་ཀྱང་རང་གི་རེ་བ་ཉམས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུ་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ทุสฺสีลสฺส สีลวิปนฺนสฺส ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕). “ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་ལ་སྙན་གྲགས་ངན་པ་ཀུན་ཏུ་གས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། ། ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ จตูหิ? มุสาวาที โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๘๒). “དགེ་སློང་དག །ཆོས་བཞི་དང་ལྡན་ན་བསྐྱལ་ནས་བཞག་པ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །”ཞེས་སོ། ། ตถา – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘อิธ, สาริปุตฺต, เอกจฺโจ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ, ‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’ติ, โส เยน ปวาเรติ, ตํ น เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส โหติ เฉทคามินี. อิธ ปน สาริปุตฺต…เป… โส เยน ปวาเรติ, น ตํ ยถาธิปฺปายํ เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส น โหติ ยถาธิปฺปายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๙). “ཤཱ་རིའི་བུ། འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེའི་གནས་སུ་ཉེ་བར་སོང་ནས། ‘བཙུན་པ། ཡོ་བྱད་གང་དགོས་པ་གསུང་ཞིག’ཅེས་གདན་འདྲེན་པར་བྱེད་ལ། དེས་གང་གིས་གདན་དྲངས་པ་དེ་མི་སྦྱིན་ནོ། །དེ་གལ་ཏེ་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་མིའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་འོངས་ན། དེས་ཚོང་ལས་གང་དང་གང་བྱེད་པ་དེ་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཤཱ་རིའི་བུ། ཡང་འདི་ན། ལ་ལ་ཞིག་གིས་གང་གིས་གདན་དྲངས་པ་དེ་བསམ་པ་བཞིན་དུ་མི་སྦྱིན་ནོ། །དེ་གལ་ཏེ་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་མིའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་འོངས་ན། དེས་ཚོང་ལས་གང་དང་གང་བྱེད་པ་དེ་རང་གི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་མི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། ། เอวมิมานิ [Pg.154] นินฺทาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ. དེ་ལྟར་སྨད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཐོབ་ཅིང་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། “ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๑๐๒. ปหูตวิตฺโตติ ปหูตชาตรูปรชตมณิรตโน. สหิรญฺโญติ สกหาปโณ. สโภชโนติ อเนกสูปพฺยญฺชนโภชนสมฺปนฺโน. เอโก ภุญฺชติ สาทูนีติ สาทูนิ โภชนานิ อตฺตโน ปุตฺตานมฺปิ อทตฺวา ปฏิจฺฉนฺโนกาเส ภุญฺชตีติ เอโก ภุญฺชติ สาทูนิ. อิมาย คาถาย โภชนคิทฺธตาย โภชนมจฺฉริยํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต นินฺทํ วชฺชนียํ ทุคฺคตินฺติ เอวมาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ. วุตฺตนเยเนว สพฺพํ สุตฺตานุสาเรน โยเชตพฺพํ, อติวิตฺถารภเยน ปน อิทานิ โยชนานยํ อทสฺเสตฺวา อตฺถมตฺตเมว ภณาม. ༡༠༢. “ནོར་མང་པོ་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་དངུལ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་མང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཀརྵཱ་པ་ཎ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཊཾ་ཀ་དང་ལྡན་པའོ། །“བཟའ་བཏུང་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚོད་མ་དང་སྤགས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་མང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“གཅིག་པུས་ཞིམ་པོ་ཟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བཏུང་ཞིམ་པོ་རྣམས་རང་གི་བུ་ཚ་རྣམས་ལ་ཡང་མི་སྦྱིན་པར་དབེན་པའི་གནས་སུ་གཅིག་པུས་ཟ་བའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བཟའ་བཏུང་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་བཟའ་བཏུང་ལ་སེར་སྣ་བྱེད་པ་སྟེ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདི་དང་ལྡན་པ་ནི་སྨད་པ་དང་། སྤང་བྱ་ཉིད་དང་། ངན་འགྲོ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་ཅིང་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། “ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གསུངས་པའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མདོ་དང་མཐུན་པར་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱ་ལ། ཧ་ཅང་སྤྲོས་པར་དོགས་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་སྦྱོར་ཚུལ་མ་བསྟན་པར་དོན་ཙམ་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། ๑๐๔. ชาติตฺถทฺโธ นาม โย ‘‘อหํ ชาติสมฺปนฺโน’’ติ มานํ ชเนตฺวา เตน ถทฺโธ วาตปูริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาโต หุตฺวา น กสฺสจิ โอนมติ. เอส นโย ธนโคตฺตตฺถทฺเธสุ. สญฺญาตึ อติมญฺเญตีติ อตฺตโน ญาติมฺปิ ชาติยา อติมญฺญติ สกฺยา วิย วิฏฏูภํ. ธเนนาปิ จ ‘‘กปโณ อยํ ทลิทฺโท’’ติ อติมญฺญติ, สามีจิมตฺตมฺปิ น กโรติ, ตสฺส เต ญาตโย ปราภวเมว อิจฺฉนฺติ. อิมาย คาถาย วตฺถุโต จตุพฺพิธํ, ลกฺขณโต เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. ༡༠༤. “རིགས་ཀྱིས་ཁེངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ནི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ནོ། །”ཞེས་ང་རྒྱལ་བསྐྱེད་དེ་དེས་ཁེངས་ཤིང་། རླུང་གིས་གང་བའི་སྦུད་པ་བཞིན་དུ་སྦོས་ཏེ་སུ་ལའང་མི་འདུད་པའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ནོར་དང་རུས་ཀྱིས་ཁེངས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“རང་གི་གཉེན་ལ་བརྙས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གཉེན་ལའང་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྙས་པ་སྟེ། ཤཱཀྱ་རྣམས་ཀྱིས་བི་ཌཱུ་ཌ་བྷ་ལ་བྱས་པ་བཞིན་ནོ། །ནོར་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་“འདི་ནི་ཉམ་ཐག་ཅིང་དབུལ་པོ་ཞིག་གོ །”ཞེས་བརྙས་ཤིང་། མཐུན་པའི་བྱ་བ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་ལ། དེའི་གཉེན་ཚན་དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་ཉམས་རྒུད་པ་ཉིད་འདོད་དོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གཞི་ལ་ལྟོས་ཏེ་རྣམ་པ་བཞི་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་ལྟོས་ཏེ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་གསུངས་སོ། ། ๑๐๖. อิตฺถิธุตฺโตติ อิตฺถีสุ สารตฺโต, ยํกิญฺจิ อตฺถิ, ตํ สพฺพมฺปิ ทตฺวา อปราปรํ อิตฺถึ สงฺคณฺหาติ. ตถา สพฺพมฺปิ อตฺตโน สนฺตกํ นิกฺขิปิตฺวา สุราปานปยุตฺโต สุราธุตฺโต. นิวตฺถสาฏกมฺปิ นิกฺขิปิตฺวา ชูตกีฬนมนุยุตฺโต อกฺขธุตฺโต. เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ ยํกิญฺจิปิ ลทฺธํ โหติ, ตสฺส วินาสนโต ลทฺธํ ลทฺธํ วินาเสตีติ เวทิตพฺโพ. เอวํวิโธ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ติวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. ༡༠༦. “བུད་མེད་ལ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་། ཅི་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་བྱིན་ནས་བུད་མེད་གཅིག་རྗེས་གཉིས་མཐུད་དུ་སྐྱོང་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་གཏའ་མར་བཞག་ནས་ཆང་འཐུང་བ་ལ་བརྩོན་པ་ནི་“ཆང་ལ་ཆགས་པ་”འོ། །གྱོན་པའི་གོས་ཀྱང་གཏའ་མར་བཞག་ནས་ཤོ་རྩེད་ལ་བརྩོན་པ་ནི་“ཤོ་ལ་ཆགས་པ་”འོ། །གནས་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་གང་ཞིག་ཐོབ་པ་ཐམས་ཅད་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར། “ཐོབ་པ་ཐམས་ཅད་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བ་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་འདྲ་བ་ནི་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་དེའི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་རྣམ་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། ། ๑๐๘. เสหิ ทาเรหีติ อตฺตโน ทาเรหิ. โย อตฺตโน ทาเรหิ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา เวสิยาสุ ปทุสฺสติ, ตถา ปรทาเรสุ, โส [Pg.155] ยสฺมา เวสีนํ ธนปฺปทาเนน ปรทารเสวเนน จ ราชทณฺฑาทีหิ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ทุวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. ༡༠༨. “རང་གི་ཆུང་མ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཆུང་མ་རྣམས་སོ། །གང་ཞིག་རང་གི་ཆུང་མ་ལ་མི་ཆོག་ཤེས་པར་སྨད་འཚོང་མ་རྣམས་ལ་ལོག་པར་སྤྱོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་ལོག་པར་སྤྱོད་པ་སྟེ། དེས་སྨད་འཚོང་མ་རྣམས་ལ་ནོར་སྦྱིན་པ་དང་གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་སྤྱོད་པས་རྒྱལ་པོའི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པས་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་དེའི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་རྣམ་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། ། ๑๑๐. อตีตโยพฺพโนติ โยพฺพนมติจฺจ อาสีติโก วา นาวุติโก วา หุตฺวา อาเนติ ปริคฺคณฺหาติ. ติมฺพรุตฺถนินฺติ ติมฺพรุผลสทิสตฺถนึ ตรุณทาริกํ. ตสฺสา อิสฺสา น สุปตีติ ‘‘ทหราย มหลฺลเกน สทฺธึ รติ จ สํวาโส จ อมนาโป, มา เหว โข ตรุณํ ปตฺเถยฺยา’’ติ อิสฺสาย ตํ รกฺขนฺโต น สุปติ. โส ยสฺมา กามราเคน จ อิสฺสาย จ ฑยฺหนฺโต พหิทฺธา กมฺมนฺเต จ อปฺปโยเชนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย อิมํ อิสฺสาย อสุปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. ༡༡༠. “ལང་ཚོ་ཡོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལང་ཚོ་ལས་འདས་ཏེ་ལོ་བརྒྱད་ཅུའམ་དགུ་བཅུ་ལོན་པས་ཁབ་ཏུ་ལེན་ཞིང་སྐྱོང་བའོ། །“ཏིམྦ་རུའི་ནུ་མ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ནུ་མ་ཏིམྦ་རུའི་འབྲས་བུ་ལྟ་བུ་ཅན་གྱི་བུ་མོ་གཞོན་ནུའོ། །“དེ་ལ་ཕྲག་དོག་པས་གཉིད་མི་བྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། “བུ་མོ་གཞོན་ནུ་མ་ལ་སྐྱེས་པ་རྒན་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་དགའ་བ་དང་གནས་པ་ནི་མི་མཐུན་པས། མོ་གཞོན་ནུ་ལ་རེ་བར་མ་གྱུར་ཅིག”ཅེས་ཕྲག་དོག་གིས་མོ་སྲུང་བཞིན་དུ་གཉིད་མི་ཁུག་པའོ། །དེ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ཕྲག་དོག་གིས་གདུང་ཞིང་ཕྱི་རོལ་གྱི་བྱ་བ་ལའང་མི་བརྩོན་པས་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཕྲག་དོག་གི་དབང་གིས་གཉིད་མི་ཁུག་པ་འདི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། ། ๑๑๒. โสณฺฑินฺติ มจฺฉมํสาทีสุ โลลํ เคธชาติกํ. วิกิรณินฺติ เตสํ อตฺถาย ธนํ ปํสุกํ วิย วิกิริตฺวา นาสนสีลํ. ปุริสํ วาปิ ตาทิสนฺติ ปุริโส วาปิ โย เอวรูโป โหติ, ตํ โย อิสฺสริยสฺมึ ฐเปติ, ลญฺฉนมุทฺทิกาทีนิ ทตฺวา ฆราวาเส กมฺมนฺเต วา วณิชฺชาทิโวหาเรสุ วา ตเทว วาวฏํ กาเรติ. โส ยสฺมา ตสฺส โทเสน ธนกฺขยํ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ตถาวิธสฺส อิสฺสริยสฺมึ ฐปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. ༡༡༢. “ཆང་དང་ཟས་ལ་རྔམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉ་ཤ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་རྔམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །“ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་ཆེད་དུ་ནོར་རྣམས་ས་རྡུལ་བཞིན་དུ་གཏོར་ནས་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བའི་གཤིས་ལུགས་ཅན་ནོ། །“སྐྱེས་པ་ཡང་དེ་འདྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་ཡང་དེ་འདྲ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། དེ་འདྲ་བ་གང་ཞིག་དབང་ཆའི་གནས་སུ་བསྐོ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཐེལ་ཙེ་ལ་སོགས་པ་བྱིན་ནས་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བའམ། ཞིང་ལས་སམ། ཚོང་ལ་སོགས་པའི་ལས་ལ་བསྐོ་བར་བྱེད་པའོ། །དེ་ནི་དེའི་སྐྱོན་གྱིས་ནོར་ཟད་པར་འགྱུར་ཞིང་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་དེ་འདྲ་བ་དབང་ཆའི་གནས་སུ་བསྐོ་བ་འདི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། ། ๑๑๔. อปฺปโภโค นาม สนฺนิจิตานญฺจ โภคานํ อายมุขสฺส จ อภาวโต. มหาตณฺโหติ มหติยา โภคตณฺหาย สมนฺนาคโต, ยํ ลทฺธํ, เตน อสนฺตุฏฺโฐ. ขตฺติเย ชายเต กุเลติ ขตฺติยานํ กุเล ชายติ. โส จ รชฺชํ ปตฺถยตีติ โส เอตาย มหาตณฺหตาย อนุปาเยน อุปฺปฏิปาฏิยา อตฺตโน ทายชฺชภูตํ อลพฺภเนยฺยํ วา ปรสนฺตกํ รชฺชํ ปตฺเถติ, โส เอวํ ปตฺเถนฺโต ยสฺมา ตมฺปิ อปฺปกํ โภคํ โยธาชีวาทีนํ ทตฺวา รชฺชํ อปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย รชฺชปตฺถนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. ༡༡༤. “ལོངས་སྤྱོད་ཉུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་འབབ་སྒོ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སྲེད་པ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ལ་སྲེད་པ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་། གང་ཐོབ་པ་དེས་མི་ཆོག་ཤེས་པའོ། །“རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའོ། །“དེས་རྒྱལ་སྲིད་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེས་སྲེད་པ་ཆེན་པོ་དེའི་དབང་གིས་ཐབས་མ་ཡིན་པ་དང་གོ་རིམ་མ་ཡིན་པར་རང་གི་སྐལ་ཐོབ་བམ། ཐོབ་མི་ནུས་པའི་གཞན་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་འདོད་པའོ། །དེ་ལྟར་འདོད་པ་ན་གང་གི་ཕྱིར་ལོངས་སྤྱོད་ཉུང་ངུ་དེ་ཡང་དམག་མི་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱིན་ནས་རྒྱལ་སྲིད་མ་ཐོབ་པར་ཉམས་རྒུད་པར་འགྱུར་བས་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་རྒྱལ་སྲིད་འདོད་པ་འདི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་གཅིག་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། ། ๑๑๕. อิโต [Pg.156] ปรํ ยทิ สา เทวตา ‘‘เตรสมํ ภควา พฺรูหิ…เป… สตสหสฺสิมํ ภควา พฺรูหี’’ติ ปุจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ภควา กเถยฺย. ยสฺมา ปน สา เทวตา ‘‘กึ อิเมหิ ปุจฺฉิเตหิ, เอกเมตฺถ วุฑฺฒิกรํ นตฺถี’’ติ ตานิ ปราภวมุขานิ อสุยฺยมานา เอตฺตกมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ, ตสฺมา ภควา ตสฺสาสยํ วิทิตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ ‘‘เอเต ปราภเว โลเก’’ติ. ༡༡༥. འདི་ལས་གཞན་དུ་གལ་ཏེ་ལྷ་དེས་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཅུ་གསུམ་པ་གསུང་དུ་གསོལ། །... བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འབུམ་པ་གསུང་དུ་གསོལ། །”ཞེས་ཞུས་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ཡང་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་ལྷ་དེས་“འདི་དག་དྲིས་པས་ཅི་ཞིག་བྱ། འདི་ལ་ཡར་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །”ཞེས་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་དེ་དག་ལ་ཉན་པར་མི་འདོད་ཅིང་། འདི་ཙམ་ཞིག་དྲིས་ནས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་བསམ་པ་མཁྱེན་ནས་ཆོས་བསྟན་པའི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཉམས་རྒུད་འདི་དག་ནི། །”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ปริวีมํสาย สมนฺนาคโต. สมเวกฺขิยาติ ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขิตฺวา. อริโยติ น มคฺเคน, น ผเลน, อปิจ โข, ปน เอตสฺมึ ปราภวสงฺขาเต อนเย น อิริยตีติ อริโย. เยน ทสฺสเนน ยาย ปญฺญาย ปราภเว ทิสฺวา วิวชฺเชติ, เตน สมฺปนฺนตฺตา ทสฺสนสมฺปนฺโน. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เอวรูโป สิวํ เขมมุตฺตมมนุปทฺทวํ เทวโลกํ ภชติ, อลฺลียติ, อุปคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาปริโยสาเน ปราภวมุขานิ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวคานุรูปํ โยนิโส ปทหิตฺวา โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานิ ปตฺตา เทวตา คณนํ วีติวตฺตา. ยถาห – དེ་ལ་“མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །“སོ་སོར་བརྟགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་བརྟགས་ནས་སོ། །“འཕགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་མ་ཡིན་ལ། འབྲས་བུས་ཀྱང་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་ཉམས་རྒུད་དུ་བགྲང་བའི་ལམ་མ་ཡིན་པ་འདི་ལ་མི་འཇུག་པས་ན་འཕགས་པའོ། །མཐོང་བ་གང་གིས་ཤེས་རབ་གང་གིས་ཉམས་རྒུད་རྣམས་མཐོང་ནས་སྤོང་བར་བྱེད་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་“མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”འོ། །“དེས་ནི་ཞི་བའི་འཇིག་རྟེན་བསྟེན། །”ཞེས་པ་ནི་དེ་འདྲ་བས་ཞི་བ་དང་། བདེ་འཇགས་དང་། མཆོག་དང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་བསྟེན་ཅིང་། ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་། སླེབས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཇུག་ཏུ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་སྒོ་རྣམས་ཐོས་ནས་སྐྱེས་པའི་སྐྱོ་ཤས་དང་མཐུན་པར་ཚུལ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་བགྲོད་པའི་ལྷ་རྣམས་ནི་གྲངས་ལས་འདས་སོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘มหาสมยสุตฺเต จ, อโถ มงฺคลสุตฺตเก; สมจิตฺเต ราหุโลวาเท, ธมฺมจกฺเก ปราภเว. “འདུས་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་དང་ནི། །དེ་བཞིན་བཀྲ་ཤིས་མདོ་ཉིད་དང་། །སེམས་མཉམ་རཱ་ཧུ་ལོ་ཝཱ་ད། །ཆོས་འཁོར་དང་ནི་ཉམས་རྒུད་མདོ། །” ‘‘เทวตาสมิตี ตตฺถ, อปฺปเมยฺยา อสงฺขิยา; ธมฺมาภิสมโย เจตฺถ, คณนาโต อสงฺขิโย’’ติ. དེར་ལྷ་ཚོགས་འདུས་པ་ནི་ཚད་མེད་ཅིང་གྲངས་མེད་ལ། འདིར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པའང་གྲངས་ཀྱིས་བརྩི་བར་མི་ནུས་སོ།། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ปราภวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๗. อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา ༧. མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตํ, ‘‘วสลสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยน ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ [Pg.157] โวโลเกนฺโต อคฺคิกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ สรณสิกฺขาปทานํ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ สรณํ คนฺตฺวา สิกฺขาปทานิ สมาทิยิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ปวตฺตาย กถาย พฺราหฺมเณน ธมฺมเทสนํ ยาจิโต อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทึ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วณฺณยิสฺสาม, ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมย’’นฺติอาทิ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛའི་མདོ་ཡིན་ལ། “དམངས་རིགས་ཀྱི་མདོ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ཀྱི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་སོ།། ཞིང་ལས་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན། ཟས་ཀྱི་བྱ་བ་ཚར་བའི་མཇུག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛ་ནི་སྐྱབས་འགྲོ་དང་བསླབ་པའི་གཞི་འཛིན་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པར་གཟིགས་ནས། “བདག་དེར་སོང་བ་ན་གཏམ་གླེང་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ནས་གཏམ་གླེང་གི་མཐར་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཐོས་ནས། བྲམ་ཟེ་འདི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མཁྱེན་ཏེ། དེར་གཤེགས་ནས་གཏམ་གླེང་མཛད་པ་ལས། བྲམ་ཟེས་ཆོས་གསུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་སོགས་ནི་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོའི་རྣམ་བཤད་སྐབས་སུ་བཤད་པར་བྱ་ལ། “དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་སོགས་ནི་ཞིང་ལས་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། เตน โข ปน สมเยน อคฺคิกภารทฺวาชสฺสาติ ยํ ยํ อวุตฺตปุพฺพํ, ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม. เสยฺยถิทํ – โส หิ พฺราหฺมโณ อคฺคึ ชุหติ ปริจรตีติ กตฺวา อคฺคิโกติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ, ภารทฺวาโชติ โคตฺเตน. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อคฺคิกภารทฺวาชสฺสา’’ติ. นิเวสเนติ ฆเร. ตสฺส กิร พฺราหฺมณสฺส นิเวสนทฺวาเร อนฺตรวีถิยํ อคฺคิหุตสาลา อโหสิ. ตโต ‘‘นิเวสนทฺวาเร’’ติ วตฺตพฺเพ ตสฺสปิ ปเทสสฺส นิเวสเนเยว ปริยาปนฺนตฺตา ‘‘นิเวสเน’’ติ วุตฺตํ. สมีปตฺเถ วา ภุมฺมวจนํ, นิเวสนสมีเปติ อตฺโถ. อคฺคิ ปชฺชลิโต โหตีติ อคฺคิยาธาเน ฐิโต อคฺคิ กตพฺภุทฺธรโณ สมิธาปกฺเขปํ พีชนวาตญฺจ ลภิตฺวา ชลิโต อุทฺธํ สมุคฺคตจฺจิสมากุโล โหติ. อาหุติ ปคฺคหิตาติ สสีสํ นฺหายิตฺวา มหตา สกฺกาเรน ปายาสสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ยญฺหิ กิญฺจิ อคฺคิมฺหิ ชุหิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ ‘‘อาหุตี’’ติ วุจฺจติ. สปทานนฺติ อนุฆรํ. ภควา หิ สพฺพชนานุคฺคหตฺถาย อาหารสนฺตุฏฺฐิยา จ อุจฺจนีจกุลํ อโวกฺกมฺม ปิณฺฑาย จรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน’’ติ. “ཡང་དེའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛའི་”ཞེས་པ་ལས། སྔོན་ཆད་མ་བཤད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ཁོ་ན་བཤད་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟ་སྟེ། བྲམ་ཟེ་དེས་མེ་ལ་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་ཅིང་མེ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པས་ན། མིང་ལ་ “མེ་མཆོད་བྱེད་པ་”ཞེས་གྲགས་ཤིང་། རིགས་ནི་ “བྷཱ་རདྭཱ་ཛ་”ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛའི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཁྱིམ་ན་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ཁང་དུའོ།། བྲམ་ཟེ་དེའི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་འགྲམ་གྱི་ལམ་དཀྱིལ་དུ་མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་ཁང་པ་ཞིག་ཡོད་པར་གྲགས་སོ།། དེས་ན་ “ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་འགྲམ་དུ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ས་ཕྱོགས་དེ་ཉིད་ཀྱང་ཁྱིམ་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ “ཁྱིམ་ན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ཉེ་བའི་དོན་ལ་བདུན་པ་སྦྱར་བ་སྟེ། ཁྱིམ་གྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “མེ་རབ་ཏུ་སྦར་ཏེ་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མེ་ཐབ་ཏུ་གནས་པའི་མེ་དེ་ལ་བུད་ཤིང་བསྣན་པ་དང་བསིལ་གཡབ་ཀྱིས་བསྐྱོད་པའི་རླུང་ཐོབ་ནས་འབར་ཞིང་། གྱེན་དུ་འབར་བའི་མེ་ལྕེ་འཁྲུགས་པ་ཞིག་ཡོད་པའོ།། “མཆོད་སྦྱིན་གྱི་རྫས་བཤམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མགོ་བོ་ནས་བཀྲུས་ཏེ་གཙང་མར་བྱས་ནས། གུས་པ་ཆེན་པོས་འོ་ཐུག་དང་། མར། སྦྲང་རྩི། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་སོགས་ལེགས་པར་བཤམས་ཏེ་ཡོད་པའི་དོན་ཏོ།། མེ་ལ་སྦྱིན་སྲེག་བྱ་རྒྱུའི་དངོས་པོ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ལ་ “མཆོད་སྦྱིན་གྱི་རྫས་”ཞེས་བྱའོ།། “རིམ་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་རེ་རེ་བཞིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཟས་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་ཕྱིར། མཐོ་དམན་གྱི་རིགས་ལ་མ་ཕྱེ་བར་ཁྱིམ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཁྱིམ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། อถ กิมตฺถํ สพฺพาการสมฺปนฺนํ สมนฺตปาสาทิกํ ภควนฺตํ ทิสฺวา พฺราหฺมณสฺส จิตฺตํ นปฺปสีทติ? กสฺมา จ เอวํ ผรุเสน วจเนน ภควนฺตํ สมุทาจรตีติ? วุจฺจเต – อยํ กิร พฺราหฺมโณ ‘‘มงฺคลกิจฺเจสุ สมณทสฺสนํ อวมงฺคล’’นฺติ เอวํทิฏฺฐิโก, ตโต ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ภุญฺชนเวลาย กาฬกณฺณี มุณฺฑกสมณโก มม นิเวสนํ อุปสงฺกมตี’’ติ มนฺตฺวา จิตฺตํ นปฺปสาเทสิ, อญฺญทตฺถุ โทสวสํเยว อคมาสิ. อถ กุทฺโธ อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ ‘‘ตตฺเรว มุณฺฑกา’’ติอาทิ. ตตฺราปิ [Pg.158] จ ยสฺมา ‘‘มุณฺโฑ อสุทฺโธ โหตี’’ติ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ, ตสฺมา ‘‘อยํ อสุทฺโธ, เตน เทวพฺราหฺมณปูชโก น โหตี’’ติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘มุณฺฑกา’’ติ อาห. มุณฺฑกตฺตา วา อุจฺฉิฏฺโฐ เอส, น อิมํ ปเทสํ อรหติ อาคจฺฉิตุนฺติ สมโณ หุตฺวาปิ อีทิสํ กายกิเลสํ น วณฺเณตีติ จ สมณภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘สมณกา’’ติ อาห. น เกวลํ โทสวเสเนว, วสเล วา ปพฺพาเชตฺวา เตหิ สทฺธึ เอกโต สมฺโภคปริโภคกรเณน ปติโต อยํ วสลโตปิ ปาปตโรติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘วสลกา’’ติ อาห – ‘‘วสลชาติกานํ วา อาหุติทสฺสนมตฺตสวเนน ปาปํ โหตี’’ติ มญฺญมาโนปิ เอวมาห. འོ་ན། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་ཀུན་ནས་དང་བ་སྐྱེ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ཡང་། ཅིའི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེའི་སེམས་མ་དང་བ་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་ལྟར་ཚིག་རྩུབ་པོས་སྨྲས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བྲམ་ཟེ་འདི་ནི་ “བཀྲ་ཤིས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་དགེ་སྦྱོང་མཐོང་བ་ནི་བཀྲ་མི་ཤིས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་ལྟ་བ་ཅན་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་ཟས་ཟ་བའི་དུས་སུ་བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་མགོ་རེག་དགེ་སྦྱོང་ངན་པ་འདི་བདག་གི་ཁྱིམ་དུ་འོངས་སོ་”ཞེས་བསམས་ནས་སེམས་མ་དང་བར་མ་ཟད། གཞན་དུ་ན་ཞེ་སྡང་གི་དབང་དུ་ཁོ་ནར་སོང་ངོ་།། དེ་ནས་ཁྲོས་ཤིང་ཡིད་མ་རངས་པར་ཡིད་མ་རངས་པའི་ཚིག་ “མགོ་རེག་དེ་ཉིད་དུ་སྡོད།” ཅེས་པ་སོགས་ཕྱུང་ངོ་།། དེར་ཡང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་ལ། “མགོ་རེག་ནི་མི་གཙང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་མི་གཙང་བ་ཡིན་པས་ལྷ་དང་བྲམ་ཟེའི་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པར་མི་འོས་སོ་”ཞེས་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྒོ་ནས་ “མགོ་རེག་”ཅེས་སྨྲས་སོ།། ཡང་ན་མགོ་རེག་པའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ལྷག་མ་ཟོས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ས་ཕྱོགས་འདིར་འོང་བར་མི་འོས་སོ་སྙམ་པ་དང་། དགེ་སྦྱོང་དུ་གྱུར་ཀྱང་འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་མི་བསྔགས་སོ་ཞེས་དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྒོ་ནས་ “དགེ་སྦྱོང་ངན་པ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། ཞེ་སྡང་གི་དབང་ཁོ་ནས་མ་ཟད། དམངས་རིགས་རྣམས་རབ་ཏུ་བྱུང་དུ་བཅུག་ནས་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོངས་སྤྱོད་ཅིང་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར། ལྷུང་བར་གྱུར་པ་འདི་ནི་དམངས་རིགས་ལས་ཀྱང་སྡིག་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྒོ་ནས་ “དམངས་རིགས་ངན་པ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། ཡང་ན་ “དམངས་རིགས་ཀྱིས་མཆོད་སྦྱིན་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སྡིག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྙམ་ནས་ཀྱང་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ།། ภควา ตถา วุตฺโตปิ วิปฺปสนฺเนเนว มุขวณฺเณน มธุเรน สเรน พฺราหฺมณสฺส อุปริ อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน อตฺตโน สพฺพสตฺเตหิ อสาธารณตาทิภาวํ ปกาเสนฺโต อาห ‘‘ชานาสิ ปน, ตฺวํ พฺราหฺมณา’’ติ. อถ พฺราหฺมโณ ภควโต มุขปฺปสาทสูจิตํ ตาทิภาวํ ญตฺวา อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน นิจฺฉาริตํ มธุรสฺสรํ สุตฺวา อมเตเนว อภิสิตฺตหทโย อตฺตมโน วิปฺปสนฺนินฺทฺริโย นิหตมาโน หุตฺวา ตํ ชาติสภาวํ วิสอุคฺคิรสทิสํ สมุทาจารวจนํ ปหาย ‘‘นูน ยมหํ หีนชจฺจํ วสลนฺติ ปจฺเจมิ, น โส ปรมตฺถโต วสโล, น จ หีนชจฺจตา เอว วสลกรโณ ธมฺโม’’ติ มญฺญมาโน ‘‘น ขฺวาหํ, โภ โคตมา’’ติ อาห. ธมฺมตา เหสา, ยํ เหตุสมฺปนฺโน ปจฺจยาลาเภน ผรุโสปิ สมาโน ลทฺธมตฺเต ปจฺจเย มุทุโก โหตีติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་ལྟར་གསུངས་ཀྱང་། ཤིན་ཏུ་དང་བའི་ཞལ་གྱི་མདོག་དང་སྙན་པའི་གསུང་གིས། བྲམ་ཟེ་ལ་སྙིང་རྗེས་བསིལ་བར་གྱུར་པའི་ཐུགས་ཀྱིས་རང་ཉིད་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཐུན་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ནས་བྲམ་ཟེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞལ་གྱི་མདོག་དང་བཅས་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་མཁྱེན་ཏེ། སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་ལས་བྱུང་བའི་གསུང་སྙན་པོ་ཐོས་ནས། བདུད་རྩིས་སྙིང་ལ་དབང་བསྐུར་བ་བཞིན་དུ་ཡིད་རངས་ཤིང་དབང་པོ་རྣམས་དང་བཅས་ཤིང་ང་རྒྱལ་བཅོམ་པར་གྱུར་ཏེ། དུག་སྐྱུག་པ་དང་འདྲ་བའི་རིགས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཚིག་རྩུབ་པོ་དེ་དོར་ནས། “བདག་གིས་རིགས་དམན་པ་ལ་དམངས་རིགས་ཞེས་ཡིད་ཆེས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་དམངས་རིགས་མ་ཡིན་ལ། རིགས་དམན་པ་ཉིད་ཀྱང་དམངས་རིགས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྙམ་ནས། “ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། བདག་གིས་མི་ཤེས་སོ།།” ཞེས་སྨྲས་སོ།། འདི་ནི་ཆོས་ཉིད་དེ། རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་ནི་རྐྱེན་མ་ཐོབ་པའི་ཚེ་རྩུབ་པོ་ཡིན་ཡང་། རྐྱེན་ཐོབ་པ་ཙམ་གྱིས་འཇམ་པོར་འགྱུར་རོ།། ตตฺถ สาธูติ อยํ สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทรทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕; อ. นิ. ๗.๘๓) หิ อายาจเน. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ, สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน. དེ་ལ་ “ལེགས་སོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། དང་དུ་ལེན་པ། རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ། བཟང་པོ། བརྟན་པོར་བྱེད་པ་སོགས་ལ་འཇུག་པར་སྣང་ངོ་།། “བཙུན་པ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ལ་ཆོས་མདོར་བསྡུས་ཤིག་བཤད་དུ་གསོལ། ལེགས་སོ།།” ཞེས་པ་སོགས་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ལའོ།། “བཙུན་པ། ལེགས་སོ་ཞེས་དགེ་སློང་དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ཞིང་མངོན་པར་བསྟོད་དེ་”ཞེས་པ་སོགས་ནི་དང་དུ་防ལེན་པ་ལའོ།། “ཤཱ་རིའི་བུ། ལེགས་སོ། ལེགས་སོ།།” ཞེས་པ་སོགས་ནི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་ལའོ།། ‘‘สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร; สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) – “ཆོས་ལ་དགའ་བའི་རྒྱལ་པོ་བཟང་། ཤེས་རབ་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་བཟང་། གྲོགས་ལ་མི་གཤེད་པ་ནི་བཟང་། སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་ནི་བདེའོ།།” ཞེས་པ་སོགས་ནི། อาทีสุ [Pg.159] สุนฺทเร. ‘‘ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) ทฬฺหีกมฺเม. อิธ ปน อายาจเน. བཟང་པོའི་དོན་ལའོ།། “དེ་ཉོན་ཅིག ལེགས་པར་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག” ཅེས་པ་སོགས་ནི་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ལའོ།། འདིར་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་ཏོ།། เตน หีติ ตสฺสาธิปฺปายนิทสฺสนํ, สเจ ญาตุกาโมสีติ วุตฺตํ โหติ. การณวจนํ วา, ตสฺส ยสฺมา ญาตุกาโมสิ, ตสฺมา, พฺราหฺมณ, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ตถา เต ภาสิสฺสามิ, ยถา ตฺวํ ชานิสฺสสีติ เอวํ ปรปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺร จ สุณาหีติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ, สาธุกํ มนสิ กโรหีติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณตฺถูปปริกฺขาทีสุ. ปุริเมน จ ‘‘สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโย’’ติ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน ‘‘สาตฺโถ, ตสฺมา มนสิ กาตพฺโพ’’ติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร จ เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาหิ สาธุกํ. ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ เอตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห – ‘‘สุณาหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ. “འོ་ན་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་བསམ་པ་མཚོན་པ་སྟེ། “གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་པར་འདོད་ན་”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་རྒྱུ་མཚན་གྱི་ཚིག་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་པར་འདོད་པས་ན། བྲམ་ཟེ། ཉོན་ཅིག ལེགས་པར་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བཤད་པར་བྱའོ་ཞེས་ཚིག་ཕྱི་མ་རྣམས་དང་སྦྱར་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ “ཉོན་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་རྣ་བའི་དབང་པོ་རྣམ་པར་གཡེང་བ་བཟློག་པ་དང་། “ལེགས་པར་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བརྟན་པོར་སྦྱོར་བས་ཡིད་ཀྱི་དབང་པོ་རྣམ་པར་གཡེང་བ་བཟློག་པའོ།། འདིར་སྔ་མས་ནི་ཚིག་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་བཟློག་པ་དང་། ཕྱི་མས་ནི་དོན་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་བཟློག་པའོ།། སྔ་མས་ཆོས་ཉན་པ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་། ཕྱི་མས་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་པ་དང་དོན་ལ་རྟོག་པ་སོགས་ལ་སྦྱོར་རོ།། སྔ་མས་ “ཆོས་འདི་ནི་ཚིག་དང་བཅས་པ་ཡིན་པས་ཉན་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་ལ། ཕྱི་མས་ “དོན་དང་བཅས་པ་ཡིན་པས་ཡིད་ལ་བྱའོ་”ཞེས་སོ།། ཡང་ན་ “ལེགས་པར་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་གཉིས་ཀ་ལ་སྦྱར་ནས། “ཆོས་འདི་ནི་ཆོས་ཟབ་ཅིང་བསྟན་པ་ཟབ་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་ཉོན་ཅིག དོན་ཟབ་ཅིང་རྟོགས་པ་ཟབ་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། “ལེགས་པར་ཉོན་ཅིག་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་སོ།། ตโต ‘‘เอวํ คมฺภีเร กถมหํ ปติฏฺฐํ ลภิสฺสามี’’ติ วิสีทนฺตมิว ตํ พฺราหฺมณํ สมุสฺสาเหนฺโต อาห – ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ‘‘ยถา ตฺวํ ญสฺสสิ, ตถา ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ อุตฺตาเนน นเยน ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ตโต อุสฺสาหชาโต หุตฺวา ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข อคฺคิกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ, สมฺปฏิจฺฉิ ปฏิคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ, ยถานุสิฏฺฐํ วา ปฏิปชฺชเนน อภิมุโข อสฺโสสีติ. อถสฺส ‘‘ภควา เอตทโวจา’’ติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติ เอวมาทิกํ. དེ་ནས་ “འདི་ལྟ་བུའི་ཟབ་མོ་ལ་བདག་གིས་ཇི་ལྟར་གཞི་རྙེད་པར་འགྱུར་”སྙམ་ནས་ཡིད་ཞུམ་པ་ལྟར་གྱུར་པའི་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། “བཤད་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། ཚིག་དང་ཡི་གེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་གསལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་བསམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ནས་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། “བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་བྲམ་ཟེ་མེ་མཆོད་བྱེད་པའི་བྷཱ་རདྭཱ་ཛས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ལ་དང་དུ་བླངས་ཤིང་ཁས་བླངས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་བསྒོ་བ་བཞིན་སྒྲུབ་པར་འདོད་པས་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་ཉན་ཏོ།། དེ་ནས་ཁོང་ལ་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ་”ཞེས་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བ་ལ་དམིགས་ནས། “ཁྲོ་ཞིང་འཁོན་དུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ།། ๑๑๖. ตตฺถ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. อุปนาหีติ ตสฺเสว โกธสฺส ทฬฺหีกมฺเมน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. ปเรสํ คุเณ มกฺเขติ ปุญฺฉตีติ มกฺขี, ปาโป จ โส มกฺขี จาติ ปาปมกฺขี. วิปนฺนทิฏฺฐีติ วินฏฺฐสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปนฺนาย วา วิรูปํ คตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. มายาวีติ อตฺตนิ วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย [Pg.160] สมนฺนาคโต. ตํ ชญฺญา วสโล อิตีติ ตํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ เอเตสํ หีนธมฺมานํ วสฺสนโต สิญฺจนโต อนฺวาสฺสวนโต ‘‘วสโล’’ติ ชาเนยฺยาติ, เอเตหิ สพฺเพหิ พฺราหฺมณมตฺถเก ชาโต. อยญฺหิ ปรมตฺถโต วสโล เอว, อตฺตโน หทยตุฏฺฐิมตฺตํ, น ปรนฺติ. เอวเมตฺถ ภควา อาทิปเทเนว ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โกธนิคฺคหํ กตฺวา ‘‘โกธาทิธมฺโม หีนปุคฺคโล’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย โกธาทิธมฺเม เทเสนฺโต เอเกน ตาว ปริยาเยน วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสสิ. เอวํ เทเสนฺโต จ ‘‘ตฺวํ อห’’นฺติ ปรวมฺภนํ อตฺตุกฺกํสนญฺจ อกตฺวา ธมฺเมเนว สเมน ญาเยน ตํ พฺราหฺมณํ วสลภาเว, อตฺตานญฺจ พฺราหฺมณภาเว ฐเปสิ. ༡༡༦. དེ་ལ་ “ཁྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། “འཁོན་དུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་བ་དེ་ཉིད་བརྟན་པོར་བྱེད་པའི་འཁོན་འཛིན་དང་ལྡན་པའོ།། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་ཤིང་འཕྱིད་པར་བྱེད་པས་ན་ “གཤེ་བ་”ཞེས་བྱ་ལ། སྡིག་པ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་གཤེ་བ་ཡང་ཡིན་པས་ “སྡིག་ཅན་གཤེ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། “ལྟ་བ་ཉམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་བརླག་པ་སྟེ། ཡང་ན་ཉམས་ཤིང་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་བཅུ་ཅན་གྱི་ལོག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའོ།། “གཡོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་ཡོད་པའི་སྐྱོན་གསང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་གཡོ་དང་ལྡན་པའོ།། “དེ་ནི་དམངས་རིགས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་འདི་ལྟ་བུ་ནི་ཆོས་དམན་པ་འདི་དག་གནས་པ་དང་། གཏོར་བ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འབབ་པའི་ཕྱིར་ “དམངས་རིགས་”སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་སྟེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་ན་ཚངས་པའི་སྤྱི་བོ་ནས་སྐྱེས་ཀྱང་དོན་དམ་པར་དམངས་རིགས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་རང་གི་སེམས་ཚིམ་པ་ཙམ་ཞིག་ཡིན་གྱི་གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིག་དང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་དེའི་ཁྲོ་བ་ཚར་བཅད་ནས། “ཁྲོ་བ་སོགས་ཀྱི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་བསྟན་པས་ཁྲོ་བ་སོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སྟོན་བཞིན་དུ། རེ་ཞིག་རྣམ་གྲངས་གཅིག་གིས་དམངས་རིགས་དང་དམངས་རིགས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚེ་ཡང་ “ཁྱོད་དང་བདག་”ཅེས་གཞན་ལ་བརྙས་པ་དང་རང་ཉིད་བསྟོད་པ་མ་མཛད་པར། ཆོས་ཉིད་མཉམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྲམ་ཟེ་དེ་དམངས་རིགས་ཀྱི་གནས་སུ་དང་། རང་ཉིད་བྲམ་ཟེའི་གནས་སུ་བཞག་གོ། ๑๑๗. อิทานิ ยายํ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ ‘‘กทาจิ ปาณาติปาตอทินฺนาทานาทีนิ กโรนฺโตปิ พฺราหฺมโณ เอวา’’ติ. ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต, เย จ สตฺตวิหึสาทีสุ อกุสลธมฺเมสุ เตหิ เตหิ สมนฺนาคตา อาทีนวํ อปสฺสนฺตา เต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺติ, เตสํ ‘‘หีนา เอเต ธมฺมา วสลกรณา’’ติ ตตฺถ อาทีนวญฺจ ทสฺเสนฺโต อปเรหิปิ ปริยาเยหิ วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสตุํ ‘‘เอกชํ วา ทฺวิชํ วา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อภาสิ. ༡༡༧. ད་ནི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་ “རེས་འགའ་སྲོག་གཅོད་པ་དང་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་སོགས་བྱེད་ཀྱང་བྲམ་ཟེ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་དེ་བཟློག་པར་མཛད་ཅིང་། སེམས་ཅན་ལ་རྣམ་པར་འཚེ་བ་སོགས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལྡན་ཞིང་ཉེས་དམིགས་མི་མཐོང་བར་ཆོས་དེ་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ། “ཆོས་འདི་དག་ནི་དམན་པ་སཏེ་དམངས་རིགས་སུ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་ཀྱང་སྟོན་བཞིན་དུ། རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཀྱང་དམངས་རིགས་དང་དམངས་རིགས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཅིག་སྐྱེས་སམ་གཉིས་སྐྱེས་ཀྱང་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ เอกโชติ ฐเปตฺวา อณฺฑชํ อวเสสโยนิโช. โส หิ เอกทา เอว ชายติ. ทฺวิโชติ อณฺฑโช. โส หิ มาตุกุจฺฉิโต อณฺฑโกสโต จาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายติ. ตํ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาปิ. โยธ ปาณนฺติ โย อิธ สตฺตํ. วิหึสตีติ กายทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา วจีทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา ปโยเคน ชีวิตา โวโรเปติ. ‘‘ปาณานิ หึสตี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาติ เอวํปเภทานิ โยธ ปาณานิ หึสตีติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ยสฺส ปาเณ ทยา นตฺถีติ เอเตน มนสา อนุกมฺปาย อภาวํ อาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. อิโต ปราสุ จ คาถาสุ, ยโต เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา อิโต ปรํ อุตฺตานตฺถานิ ปทานิ ปริหรนฺตา อวณฺณิตปทวณฺณนามตฺตเมว กริสฺสาม. དེ་ལ་“ལན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ང་ལས་སྐྱེས་པ་མ་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་གནས་གཞན་ལས་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་ནི་ལན་ཅིག་ཁོ་ནར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“གཉིས་སྐྱེས་”ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ང་ལས་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་ནི་མ་ཡི་མངལ་དང་སྒོ་ངའི་སྦུབས་ལས་ཏེ་ལན་གཉིས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་ལན་ཅིག་སྐྱེས་པའམ་གཉིས་སྐྱེས་པའང་རུང་།” “འདི་ན་སྲོག་ཆགས་ལ།”ཞེས་པ་ནི། འདི་ན་སེམས་ཅན་ལའོ། །“རྣམ་པར་འཚེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་སེམས་པ་འམ། ངག་གི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་སེམས་པའི་སྦྱོར་བ་གང་རུང་གིས་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་པའོ། །“སྲོག་ཆགས་རྣམས་ལ་འཚེ་བ་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། དེ་ལ་ལན་ཅིག་སྐྱེས་པའམ་གཉིས་སྐྱེས་པ་ཞེས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ལ་འདི་ན་འཚེ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་འདི་ལྟར་འབྲེལ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“གང་ལ་སྲོག་ཆགས་ལ་སྙིང་རྗེ་མེད་པ་”ཞེས་པས་ནི། སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ། འདི་ཙམ་ཡང་མ་བཤད་པར་འདི་ལས་གཞན་པའི་དོན་གསལ་བའི་ཚིག་རྣམས་བཏང་སྟེ། མ་བཤད་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ཙམ་ཞིག་བདག་ཅག་གིས་བྱའོ། ། ๑๑๘. หนฺตีติ [Pg.161] หนติ วินาเสติ. ปริรุนฺธตีติ เสนาย ปริวาเรตฺวา ติฏฺฐติ. คามานิ นิคมานิ จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน นครานีติปิ วตฺตพฺพํ. นิคฺคาหโก สมญฺญาโตติ อิมินา หนนปริรุนฺธเนน คามนิคมนครฆาตโกติ โลเก วิทิโต. ༡༡༨. “གསོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཇོམས་ཤིང་རྣམ་པར་བརླག་པའོ། །“འགོག་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམག་གིས་བསྐོར་ནས་གནས་པའོ། །“གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་འདིར་“ཀྱང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱའོ། །“གནོད་པ་བྱེད་པར་གྲགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གསོད་པ་དང་འགོག་པ་འདིས་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་གྲོང་ཁྱེར་འཇོམས་པ་པོ་ཞེས་འཇིག་རྟེན་ན་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའོ། ། ๑๑๙. คาเม วา ยทิ วารญฺเญติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ สพฺโพว อิธ คาโม สทฺธึ อุปจาเรน, ตํ ฐเปตฺวา เสสํ อรญฺญํ. ตสฺมึ คาเม วา ยทิ วารญฺเญ ยํ ปเรสํ มมายิตํ, ยํ ปรสตฺตานํ ปริคฺคหิตมปริจฺจตฺตํ สตฺโต วา สงฺขาโร วา. เถยฺยา อทินฺนมาเทตีติ เตหิ อทินฺนํ อนนุญฺญาตํ เถยฺยจิตฺเตน อาทิยติ, เยน เกนจิ ปโยเคน เยน เกนจิ อวหาเรน อตฺตโน คหณํ สาเธติ. ༡༡༩. “གྲོང་ངམ་ཡང་ན་དགོན་པ་རུ།”ཞེས་པ་ལ། འདིར་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་གྲོང་ཁྱེར་ཐམས་ཅད་ནི་ཉེ་འཁོར་དང་བཅས་པ་གྲོང་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་ནི་དགོན་པའོ། །གྲོང་དེའམ་ཡང་ན་དགོན་པ་དེ་རུ་“གང་ཞིག་གཞན་གྱི་ཡོངས་བཟུང་བ།”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ནམ་འདུ་བྱེད་གང་རུང་གཞན་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་མ་བཏང་བའོ། །“མ་བྱིན་པར་རྐུ་བས་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གིས་མ་བྱིན་ཞིང་མ་གནང་བ་རྐུ་སེམས་ཀྱིས་ལེན་པ་སྟེ། སྦྱོར་བ་གང་རུང་ངམ་འཕྲོག་ཐབས་གང་རུང་གིས་རང་གི་བཟུང་བ་སྒྲུབ་པའོ། ། ๑๒๐. อิณมาทายาติ อตฺตโน สนฺตกํ กิญฺจิ นิกฺขิปิตฺวา นิกฺเขปคฺคหเณน วา, กิญฺจิ อนิกฺขิปิตฺวา ‘‘เอตฺตเกน กาเลน เอตฺตกํ วฑฺฒึ ทสฺสามี’’ติ วฑฺฒิคฺคหเณน วา, ‘‘ยํ อิโต อุทยํ ภวิสฺสติ, ตํ มยฺหํ มูลํ ตเวว ภวิสฺสตี’’ติ วา ‘‘อุทยํ อุภินฺนมฺปิ สาธารณ’’นฺติ วา เอวํ ตํตํอาโยคคฺคหเณน วา อิณํ คเหตฺวา. จุชฺชมาโน ปลายติ น หิ เต อิณมตฺถีติ เตน อิณายิเกน ‘‘เทหิ เม อิณ’’นฺติ โจทิยมาโน ‘‘น หิ เต อิณมตฺถิ, มยา คหิตนฺติ โก สกฺขี’’ติ เอวํ ภณเนน ฆเร วสนฺโตปิ ปลายติ. ༡༢༠. “བུ་ལོན་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཅ་ལག་ཅིག་གཏའ་མར་བཞག་ནས་གཏའ་མ་ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སམ། ཅ་ལག་གང་ཡང་མ་བཞག་པར་“དུས་འདི་ཙམ་ལ་སྐྱེད་ཀ་འདི་ཙམ་སྤྲོད་དོ།”ཞེས་སྐྱེད་ཀ་ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སམ། “འདི་ལས་བྱུང་བའི་ཁེ་བཟང་གང་ཡིན་པ་དེ་བདག་གི་ཡིན་ལ། མ་རྩ་དེ་ཁྱོད་ཉིད་ཀྱི་ཡིན་ནོ།”ཞེས་པའམ། “ཁེ་བཟང་ནི་གཉིས་ཀར་ཐུན་མོང་ཡིན་ནོ།”ཞེས་པ་སོགས་འོས་མེད་ཀྱི་འཛིན་སྟངས་དེ་དང་དེས་བུ་ལོན་བླངས་ཏེ། །“བདས་པ་ན་བྲོས་ཤིང་ཁྱོད་ལ་བུ་ལོན་མེད་ཅེས་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི། བུ་ལོན་བདག་པོས་“བདག་གི་བུ་ལོན་སྤྲོད་ཅིག”ཅེས་བདས་པ་ན། “ཁྱོད་ལ་བུ་ལོན་མེད་དོ། །བདག་གིས་བླངས་པར་དཔང་པོ་སུ་ཡོད།”ཅེས་འདི་ལྟར་སྨྲས་ནས་ཁྱིམ་ན་གནས་བཞིན་དུའང་བྲོས་པའོ། ། ๑๒๑. กิญฺจิกฺขกมฺยตาติ อปฺปมตฺตเกปิ กิสฺมิญฺจิเทว อิจฺฉาย. ปนฺถสฺมึ วชนฺตํ ชนนฺติ มคฺเค คจฺฉนฺตํ ยํกิญฺจิ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. หนฺตฺวา กิญฺจิกฺขมาเทตีติ มาเรตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ตํ ภณฺฑกํ คณฺหาติ. ༡༢༡. “ཅུང་ཟད་འདོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ངུ་ཙམ་ཞིག་ལའང་འདོད་ཆགས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལམ་ན་འགྲོ་བའི་སྐྱེ་བོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ལམ་ན་འགྲོ་བའི་བུད་མེད་དམ་སྐྱེས་པ་གང་རུང་ལའོ། །“བསད་ནས་ཅུང་ཟད་འཕྲོག་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསད་དམ། བརྡུངས་ནས་ཅ་ལག་དེ་ལེན་པའོ། ། ๑๒๒. อตฺตเหตูติ อตฺตโน ชีวิตการณา, ตถา ปรเหตุ. ธนเหตูติ สกธนสฺส วา ปรธนสฺส วา การณา. จ-กาโร สพฺพตฺถ วิกปฺปนตฺโถ. สกฺขิปุฏฺโฐติ ยํ ชานาสิ, ตํ วเทหีติ ปุจฺฉิโต. มุสา พฺรูตีติ ชานนฺโต วา ‘‘น ชานามี’’ติ อชานนฺโต วา ‘‘ชานามี’’ติ ภณติ, สามิเก อสามิเก, อสามิเก จ สามิเก กโรติ. ༡༢༢. “རང་གི་ཆེད་དུ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་ཆེད་དུའོ། །“ནོར་གྱི་ཆེད་དུ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ནོར་རམ། གཞན་གྱི་ནོར་གྱི་ཕྱིར་རོ། །“དང་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་བརྟག་པའི་དོན་ཏོ། །“དཔང་པོར་དྲིས་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི། “ཁྱོད་ཀྱིས་གང་ཤེས་པ་དེ་སྨྲོས་ཤིག”ཅེས་དྲིས་པ་ནའོ། །“རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བཞིན་དུ་“མི་ཤེས་སོ།”ཞེས་སམ། མི་ཤེས་བཞིན་དུ་“ཤེས་སོ།”ཞེས་སྨྲ་བ་སྟེ། བདག་པོ་ལ་བདག་པོ་མ་ཡིན་པ་དང་། བདག་པོ་མ་ཡིན་པ་ལ་བདག་པོར་བྱེད་པའོ། ། ๑๒๓. ญาตีนนฺติ [Pg.162] สมฺพนฺธีนํ. สขีนนฺติ วยสฺสานํ ทาเรสูติ ปรปริคฺคหิเตสุ. ปฏิทิสฺสตีติ ปฏิกูเลน ทิสฺสติ, อติจรนฺโต ทิสฺสตีติ อตฺโถ. สาหสาติ พลกฺกาเรน อนิจฺฉํ. สมฺปิเยนาติ เตหิ เตสํ ทาเรหิ ปตฺถิยมาโน สยญฺจ ปตฺถยมาโน, อุภยสิเนหวเสนาปีติ วุตฺตํ โหติ. ༡༢༣. “གཉེན་འདུན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“མཛའ་བཤེས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། ལོ་མཉམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཆུང་མ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་རྣམས་ལའོ། །“མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པར་མཐོང་བ་སྟེ། ལོག་པར་གཡེམ་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་མཐོང་བའི་དོན་ཏོ། །“བཙན་ཐབས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། མི་འདོད་བཞིན་དུ་དབང་ཤེད་ཀྱིས་སོ། །“མཛའ་བས་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཆུང་མ་དེ་དག་གིས་འདོད་ཅིང་རང་ཉིད་ཀྱང་འདོད་དེ། གཉིས་ཀ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་རུང་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། ། ๑๒๔. มาตรํ ปิตรํ วาติ เอวํ เมตฺตาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ, ชิณฺณกํ คตโยพฺพนนฺติ เอวํ กรุณาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ. ปหุ สนฺโต น ภรตีติ อตฺถสมฺปนฺโน อุปกรณสมฺปนฺโน หุตฺวาปิ น โปเสติ. ༡༢༤. “མ་དང་ཕ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་བྱམས་པའི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ལའོ། །“རྒས་ཤིང་ལང་ཚོ་ཡོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་སྙིང་རྗེའི་གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ལའོ། །“ནུས་བཞིན་དུ་མི་གསོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ནོར་དང་ལྡན་ཞིང་མཐུན་རྐྱེན་འཛོམས་ཀྱང་མི་གསོ་བའོ། ། ๑๒๕. สสุนฺติ สสฺสุํ. หนฺตีติ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา อญฺเญน วา เกนจิ ปหรติ. โรเสตีติ โกธมสฺส สญฺชเนติ วาจาย ผรุสวจเนน. ༡༢༥. “སྒྱུག་མོ་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱོ་གའི་མའོ། །“བརྡེག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལག་པའམ། ཕ་བོང་ངམ། གཞན་གང་རུང་གིས་རྡེག་པའོ། །“སྡིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ངག་གི་ཚིག་རྩུབ་པོས་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། ། ๑๒๖. อตฺถนฺติ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกปรมตฺเถสุ ยํกิญฺจิ. ปุจฺฉิโต สนฺโตติ ปุฏฺโฐ สมาโน. อนตฺถมนุสาสตีติ ตสฺส อหิตเมว อาจิกฺขติ. ปฏิจฺฉนฺเนน มนฺเตตีติ อตฺถํ อาจิกฺขนฺโตปิ ยถา โส น ชานาติ, ตถา อปากเฏหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ปฏิจฺฉนฺเนน วจเนน มนฺเตติ, อาจริยมุฏฺฐึ วา กตฺวา ทีฆรตฺตํ วสาเปตฺวา สาวเสสเมว มนฺเตติ. ༡༢༦. “དོན་”ཞེས་པ་ནི། མཐོང་ཆོས་དང་། ཕྱི་མའི་དོན་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་ལས་གང་རུང་ངོ་། །“དྲིས་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི། དྲི་བ་བྱས་པ་ནའོ། །“དོན་མ་ཡིན་པ་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ཁོ་ན་སྨྲ་བའོ། །“གསང་བའི་སྒོ་ནས་གྲོས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དོན་སྟོན་བཞིན་དུའང་དེས་མི་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མི་གསལ་བའི་ཚིག་དང་ཡི་གེས་གསང་བའི་ཚིག་གིས་གྲོས་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་བྱས་ཏེ། ཡུན་རིང་པོར་གནས་སུ་བཅུག་ནས་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ཁོ་ན་སྟོན་པའོ། ། ๑๒๗. โย กตฺวาติ เอตฺถ มยา ปุพฺพภาเค ปาปิจฺฉตา วุตฺตา. ยา สา ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา, วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา, มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา, ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ, มา มํ ชญฺญาติ อิจฺฉตี’’ติ เอวํ อาคตา. ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, ตถา กรเณน กตานญฺจ อวิวรเณน ปฏิจฺฉนฺนา อสฺส กมฺมนฺตาติ ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต. ༡༢༧. “གང་ཞིག་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་འདིར། བདག་གིས་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདོད་པ་ངན་པ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །གང་ཞིག་“འདི་ན་ཁ་ཅིག་ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་སྤྱད་དེ། ངག་གིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་སྤྱད་དེ། ཡིད་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་སྤྱད་ནས། དེ་གསང་བའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ངན་པ་སྨོན་ཏེ། བདག་ལ་གཞན་གྱིས་མ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་སྙམ་དུ་འདོད་དོ།”ཞེས་འདི་ལྟར་འོངས་སོ། །གཞན་གྱིས་མི་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བྱེད་པ་དང་། བྱས་པ་རྣམས་མི་གསལ་བར་བྱེད་པས་ལས་གསང་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ལས་གསང་བ་ཅན་”ནོ། ། ๑๒๘. ปรกุลนฺติ ญาติกุลํ วา มิตฺตกุลํ วา. อาคตนฺติ ยสฺส เตน กุเล ภุตฺตํ, ตํ อตฺตโน เคหมาคตํ ปานโภชนาทีหิ นปฺปฏิปูเชติ, น วา เทติ, อวภุตฺตํ วา เทตีติ อธิปฺปาโย. ༡༢༨. “གཞན་གྱི་ཁྱིམ་”ཞེས་པ་ནི། གཉེན་གྱི་ཁྱིམ་མམ་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཁྱིམ་མོ། །“ལྷགས་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཁྱིམ་དེར་རང་གིས་ཟོས་པ་དེ། རང་གི་ཁྱིམ་དུ་ལྷགས་པ་ན། བཏུང་བ་དང་བཟའ་བ་སོགས་ཀྱིས་ལན་དུ་མི་མཆོད་པ་སྟེ། མི་སྦྱིན་པའམ། ཡང་ན་ཟས་ངན་པ་སྦྱིན་པའི་དོན་ཏོ། ། ๑๒๙. โย พฺราหฺมณํ วาติ ปราภวสุตฺเต วุตฺตนยเมว. ༡༢༩. “གང་ཞིག་བྲམ་ཟེ་ལ།”ཞེས་པའི་རྐང་པ་ནི། ཉམས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ๑๓๐. ภตฺตกาเล [Pg.163] อุปฏฺฐิเตติ โภชนกาเล ชาเต. อุปฏฺฐิตนฺติปิ ปาโฐ, ภตฺตกาเล อาคตนฺติ อตฺโถ. โรเสติ วาจา น จ เทตีติ ‘‘อตฺถกาโม เม อยํ พลกฺกาเรน มํ ปุญฺญํ การาเปตุํ อาคโต’’ติ อจินฺเตตฺวา อปฺปติรูเปน ผรุสวจเนน โรเสติ, อนฺตมโส สมฺมุขภาวมตฺตมฺปิ จสฺส น เทติ, ปเคว โภชนนฺติ อธิปฺปาโย. ༡༣༠. “ཟས་ཀྱི་དུས་ལ་བབས་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི། བཟའ་བཏུང་གི་དུས་ལ་བབས་པ་ནའོ། །“ལྷགས་པ་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། ཟས་ཀྱི་དུས་སུ་ལྷགས་པའི་དོན་ཏོ། །“ངག་གིས་སྡིགས་ཤིང་མི་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་བདག་གི་ཕན་པ་འདོད་པས་བདག་ལ་བསོད་ནམས་བྱེད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ལྷགས་པའོ།”ཞེས་མི་བསམ་པར། མི་རིགས་པའི་ཚིག་རྩུབ་པོས་སྡིགས་ཤིང་། ཐ་ན་མདུན་དུ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་ན། བཟའ་བ་སྦྱིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ། ། ๑๓๑. อสตํ โยธ ปพฺรูตีติ โย อิธ ยถา นิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘อสุกทิวเส อิทญฺจิทญฺจ เต ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ อสชฺชนานํ วจนํ ปพฺรูติ. ‘‘อสนฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, อภูตนฺติ อตฺโถ. ปพฺรูตีติ ภณติ ‘‘อมุกสฺมึ นาม คาเม มยฺหํ อีทิโส ฆรวิภโว, เอหิ ตตฺถ คจฺฉาม, ฆรณี เม ภวิสฺสสิ, อิทญฺจิทญฺจ เต ทสฺสามี’’ติ ปรภริยํ ปรทาสึ วา วญฺเจนฺโต ธุตฺโต วิย. นิชิคีสาโนติ นิชิคีสมาโน มคฺคมาโน, ตํ วญฺเจตฺวา ยํกิญฺจิ คเหตฺวา ปลายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย. ༡༣༡. “འདི་ན་གང་ཞིག་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ན་མཚན་མ་རྣམས་མཐོང་བ་ན་“ཉིན་མོ་འདི་ལ་ཁྱོད་ལ་འདི་དང་འདི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་སྐྱེ་བོ་ངན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། །“མེད་པ་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། མི་བདེན་པའི་དོན་ཏོ། །“སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཆུང་མའམ་གཞན་གྱི་བྲན་མོ་ལ་“གྲོང་མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ན་བདག་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་ཁྱིམ་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་ཡོད་དེ། ཚུར་ཤོག་དེར་འགྲོ་བར་བྱའོ། །ཁྱོད་ནི་བདག་གི་ཆུང་མར་འགྱུར་ལ། བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་འདི་དང་འདི་སྦྱིན་ནོ།”ཞེས་གཡོ་སྒྱུས་སླུ་བར་བྱེད་པའི་གཡོན་ཅན་བཞིན་དུ་སྨྲ་བའོ། །“རང་གི་དོན་དུ་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་དུ་འདོད་ཅིང་ཚོལ་བ་སྟེ། དེ་བསླུས་ནས་ཅི་ཞིག་བླངས་ཏེ་བྲོས་པར་འདོད་པའི་དོན་ཏོ། ། ๑๓๒. โย จตฺตานนฺติ โย จ อตฺตานํ. สมุกฺกํเสติ ชาติอาทีหิ สมุกฺกํสติ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ. ปเร จ มวชานาตีติ เตหิเยว ปเร อวชานาติ, นีจํ กโรติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. นิหีโนติ คุณวุฑฺฒิโต ปริหีโน, อธมภาวํ วา คโต. เสน มาเนนาติ เตน อุกฺกํสนาวชานนสงฺขาเตน อตฺตโน มาเนน. ༡༣༢. “གང་ཞིག་བདག་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་རང་ཉིད་ལའོ། །“བསྟོད་པ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རིགས་ལ་སོགས་པས་བསྟོད་ཅིང་མཐོ་བའི་གནས་སུ་འཇོག་པའོ། །“གཞན་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རིགས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་ལ་བརྙས་ཤིང་དམའ་བར་བྱེད་པའོ། །“མ”་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དམན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་གྱི་འཕེལ་བ་ལས་ཉམས་པའམ། དམན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའོ། །“རང་གི་ང་རྒྱལ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། བདག་ལ་བསྟོད་པ་དང་གཞན་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་པའི་རང་གི་ང་རྒྱལ་དེས་སོ། ། ๑๓๓. โรสโกติ กายวาจาหิ ปเรสํ โรสชนโก. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉรี, โย ปเร ปเรสํ เทนฺเต อญฺญํ วา ปุญฺญํ กโรนฺเต วาเรติ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสาทิมจฺฉริยยุตฺโต. สโฐติ อสนฺตคุณปฺปกาสนลกฺขเณน สาเฐยฺเยน สมนฺนาคโต, อสมฺมาภาสี วา อกาตุกาโมปิ ‘‘กโรมี’’ติอาทิวจเนน. นาสฺส ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, นาสฺส อุตฺตาสนโต อุพฺเพคลกฺขณํ โอตฺตปฺปนฺติ อหิริโก อโนตฺตปฺปี. ༡༣༣. “ཁྲོ་གཉེར་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་ངག་གིས་གཞན་ལ་ཁྲོ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། །“སེར་སྣ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། སེར་སྣ་མཁྲེགས་པོ་ཅན་ཏེ། གཞན་གྱིས་གཞན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་འམ། གཞན་གྱིས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་ལ་བགེགས་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་དེའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །“འདོད་པ་ངན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་པར་འདོད་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཕྲག་དོག་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། གནས་ལ་སོགས་པའི་སེར་སྣ་དང་ལྡན་པའོ། །“གཡོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྟོན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་གཡོ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་བྱེད་པར་མི་འདོད་བཞིན་དུའང་“བདག་གིས་བྱའོ།”ཞེས་སོགས་མི་མཐུན་པར་སྨྲ་བའོ། །དེ་ལ་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་མེད་ལ། དེ་ལ་འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་མེད་པས་ན། “ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་”འོ། ། ๑๓๔. พุทฺธนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ. ปริภาสตีติ ‘‘อสพฺพญฺญู’’ติอาทีหิ อปวทติ, สาวกญฺจ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีหิ. ปริพฺพาชํ คหฏฺฐํ วาติ สาวกวิเสสนเมเวตํ [Pg.164] ปพฺพชิตํ วา ตสฺส สาวกํ, คหฏฺฐํ วา ปจฺจยทายกนฺติ อตฺโถ. พาหิรกํ วา ปริพฺพาชกํ ยํกิญฺจิ คหฏฺฐํ วา อภูเตน โทเสน ปริภาสตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺถํ อิจฺฉนฺติ โปราณา. ༡༣༤. “སངས་རྒྱས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལའོ། །“སྐུར་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་མ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་། ཉན་ཐོས་ལ་“སྒྲུབ་པ་ངན་པ་ཅན་ནོ།”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སོ། །“ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་འམ། ཁྱིམ་པ་རུང་།”ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཁོ་ན་སྟེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཉན་ཐོས་སམ། ཡང་ན་ཡོ་བྱད་སྦྱིན་པའི་ཁྱིམ་པའི་ཉན་ཐོས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཕྱི་རོལ་པའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་འམ། ཁྱིམ་པ་གང་རུང་ལ་མེད་པའི་སྐྱོན་གྱིས་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ཞེས་འདིར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་དོན་འདི་བཞེད་དོ། ། ๑๓๕. อนรหํ สนฺโตติ อขีณาสโว สมาโน. อรหํ ปฏิชานาตีติ ‘‘อหํ อรหา’’ติ ปฏิชานาติ, ยถา นํ ‘‘อรหา อย’’นฺติ ชานนฺติ, ตถา วาจํ นิจฺฉาเรติ, กาเยน ปรกฺกมติ, จิตฺเตน อิจฺฉติ อธิวาเสติ. โจโรติ เถโน. สพฺรหฺมเก โลเกติ อุกฺกฏฺฐวเสน อาห – สพฺพโลเกติ วุตฺตํ โหติ. โลเก หิ สนฺธิจฺเฉทนนิลฺโลปหรณเอกาคาริกกรณปริปนฺถติฏฺฐนาทีหิ ปเรสํ ธนํ วิลุมฺปนฺตา โจราติ วุจฺจนฺติ. สาสเน ปน ปริสสมฺปตฺติอาทีหิ ปจฺจยาทีนิ วิลุมฺปนฺตา. ยถาห – ༡༣༥. “དགྲ་བཅོམ་པ་མ་ཡིན་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་མ་ཟད་བཞིན་དུའོ། །“དགྲ་བཅོམ་པར་ཁས་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ།”ཞེས་ཁས་ལེན་པ་སྟེ། གཞན་གྱིས་བདག་ལ་“འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ།”ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་སྨྲ་བ་དང་། ལུས་ཀྱིས་བརྩོན་པ་དང་། སེམས་ཀྱིས་འདོད་ཅིང་དང་དུ་ལེན་པའོ། །“ཆོམ་རྐུན་”ཞེས་པ་ནི། རྐུ་བ་པོའོ། །“ཚངས་པ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་”ཞེས་པ་ནི། མཆོག་གི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ནི་ཁྱིམ་འབིགས་པ་དང་། འཕྲོག་པ་དང་། ཁྱིམ་གཅིག་ཁོ་ན་བཅོམ་པ་དང་། ལམ་འགོག་པ་སོགས་ཀྱིས་གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་རྣམས་ལ་ཆོམ་རྐུན་ཞེས་བརྗོད་དོ། །བསྟན་པ་ལ་ནི་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཡོ་བྱད་སོགས་འཕྲོག་པ་རྣམས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺส มหาโจรสฺส เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑิสฺสามิ หนนฺโต, ฆาเตนฺโต, ฉินฺทนฺโต, เฉทาเปนฺโต, ปจนฺโต ปาเจนฺโตติ, โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑติ หนนฺโต…เป… ปาเจนฺโต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺจสฺส ปาปภิกฺขุโน เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา…เป… ราชธานีสุ จาริกํ จริสฺสามิ สกฺกโต, ครุกโต, มานิโต, ปูชิโต, อปจิโต, คหฏฺฐานญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ ลาภี จีวร…เป… ปริกฺขาราน’นฺติ. โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ จาริกํ จรติ สกฺกโต…เป… ปริกฺขารานํ. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม มหาโจโร สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ. “དགེ་སློང་དག་འཇིག་རྟེན་ན་ཆོམ་རྐུན་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོད་དོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ན་ཆོམ་རྐུན་ཆེན་པོ་ཁ་ཅིག་འདི་ལྟར་སེམས་ཏེ། །བདག་ནི་ནམ་ཞིག་བརྒྱ་ཕྲག་གམ་སྟོང་ཕྲག་གིས་བསྐོར་ཏེ། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་གསོད་པ་དང་། གསོད་དུ་འཇུག་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། གཅོད་དུ་འཇུག་པ་དང་། སྲེག་པ་དང་། སྲེག་ཏུ་འཇུག་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་འགྱུར་སྙམ་མོ། །དེ་དུས་ཕྱིས་བརྒྱ་ཕྲག་གམ་སྟོང་ཕྲག་གིས་བསྐོར་ཏེ། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་གསོད་པ་དང་། །པེ། སྲེག་ཏུ་འཇུག་བཞིན་དུ་རྒྱུའོ། །དགེ་སློང་དག་དེ་བཞིན་དུ་འདི་ན་དགེ་སློང་སྡིག་པ་ཅན་ཁ་ཅིག་འདི་ལྟར་སེམས་ཏེ། །བདག་ནི་ནམ་ཞིག་བརྒྱ་ཕྲག་གམ། །པེ། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་བཀུར་སྟི་བྱས་པ། བླ་མར་བྱས་པ། རི་མོར་བྱས་པ། མཆོད་པ། རྗེད་པར་བྱས་ཤིང་། ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལས་ཆོས་གོས་དང་། །པེ། ཡོ་བྱད་རྣམས་རྙེད་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་འགྱུར་སྙམ་མོ། །དེ་དུས་ཕྱིས་བརྒྱ་ཕྲག་གམ་སྟོང་ཕྲག་གིས་བསྐོར་ཏེ། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་བཀུར་སྟི་བྱས་པ་ནས། །པེ། ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱི་བར་དུ་རྙེད་བཞིན་དུ་རྒྱུའོ། །དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཡོད་པའི་ཆོམ་རྐུན་ཆེན་པོ་དང་པོའོ། ། ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหติ, อยํ, ภิกฺขเว, ทุติโย…เป… โลกสฺมึ. “དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་འདི་ན་དགེ་སློང་སྡིག་པ་ཅན་ཁ་ཅིག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བསླབས་ནས། རང་གི་ཡིན་པར་འཛིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་གཉིས་པ་།པེ།འོ། ། ‘‘ปุน [Pg.165] จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ สุทฺธํ พฺรหฺมจารึ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ อมูลเกน อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ตติโย…เป… โลกสฺมึ. “དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་འདི་ན། དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་གཙང་མ་ལ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་དག་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་སློང་ཞིག་ལ། གཞི་མེད་པའི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པས་སྐུར་བ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་དག འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་གསུམ་པ་...བྱས་ནས་...ཡིན་ནོ། །” ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ, ปาปภิกฺขุ ยานิ ตานิ สงฺฆสฺส ครุภณฺฑานิ ครุปริกฺขารานิ, เสยฺยถิทํ – อาราโม, อารามวตฺถุ, วิหาโร, วิหารวตฺถุ, มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, โลหกุมฺภี, โลหภาณกํ, โลหวารโก, โลหกฏาหํ, วาสิ, ผรสุ, กุฐารี, กุทาโล, นิขาทนํ, วลฺลิ, เวฬุ, มุญฺชํ, ปพฺพชํ, ติณํ, มตฺติกา, ทารุภณฺฑํ, มตฺติกาภณฺฑํ, เตหิ คิหึ สงฺคณฺหาติ อุปลาเปติ. อยํ, ภิกฺขเว, จตุตฺโถ…เป… โลกสฺมึ. “དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་འདི་ན། དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་དང་ལྕི་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཏེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ཀུན་དགའ་ར་བ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་གཞི། གཙུག་ལག་ཁང་། གཙུག་ལག་ཁང་གི་གཞི། ཁྲི། སྟེགས། འབོལ། སྔས། ཟངས་གཞོང་། ཟངས་བུམ། ཟངས་ཀྱི་ཆུ་སྣོད། ཟངས་ཁྲོལ། སྟ་རེ། སྟ་རེ་ཆུང་བ། གཤོལ། འཇོར། ཟོར་བ། འཁྲི་ཤིང་། སྨྱུག་མ། མུཉྫའི་རྩྭ། པབྦཛའི་རྩྭ། རྩྭ། འདམ་པ། ཤིང་གི་ཡོ་བྱད། རྫ་མའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་བསྡུ་བ་བྱེད་ཅིང་ངོ་དགའ་སྤྲེལ་བར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་དག འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་བཞི་པ་...བྱས་ནས་...ཡིན་ནོ། །” ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕). “དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་...བྱས་ནས་...ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན། གང་ཞིག་མེད་པ་དང་བདེན་པ་མ་ཡིན་པའི་མིའི་ཆོས་ལས་ལྷག་པའི་ཆོས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་རྐུན་པོ་ཆེན་པོ་མཆོག་ཡིན་ནོ། །” ตตฺถ โลกิยโจรา โลกิยเมว ธนธญฺญาทึ เถเนนฺติ. สาสเน วุตฺตโจเรสุ ปฐโม ตถารูปเมว จีวราทิปจฺจยมตฺตํ, ทุติโย ปริยตฺติธมฺมํ, ตติโย ปรสฺส พฺรหฺมจริยํ, จตุตฺโถ สงฺฆิกครุภณฺฑํ, ปญฺจโม ฌานสมาธิสมาปตฺติมคฺคผลปฺปเภทํ โลกิยโลกุตฺตรคุณธนํ, โลกิยญฺจ จีวราทิปจฺจยชาตํ. ยถาห – ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ. ตตฺถ ยฺวายํ ปญฺจโม มหาโจโร, ตํ สนฺธายาห ภควา ‘‘โจโร สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ. โส หิ ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕) เอวํ โลกิยโลกุตฺตรธนเถนนโต อคฺโค มหาโจโรติ วุตฺโต, ตสฺมา ตํ อิธาปิ ‘‘สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ อิมินา อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปกาเสสิ. དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་རྐུན་པོ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ནོར་དང་འབྲུ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་རྐུ་བར་བྱེད་དོ། །བསྟན་པ་འདིར་གསུངས་པའི་རྐུན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། དང་པོ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་ཙམ་རྐུ་བ་དང་། གཉིས་པ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་རྐུ་བ་དང་། གསུམ་པ་ནི་གཞན་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་རྐུ་བ་དང་། བཞི་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་རྐུ་བ་དང་། ལྔ་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྙོམས་འཇུག་དང་། ལམ་དང་། འབྲས་བུའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ནོར་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་རྐུ་བ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག ཁྱེད་ཀྱིས་བརྐུས་ཏེ་ཡུལ་གྱི་བསོད་སྙོམས་ཟོས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལ་ལྔ་པ་རྐུན་པོ་ཆེན་པོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“ཚངས་པ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་རྐུན་པོའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན། “དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་...བྱས་ནས་...ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན། གང་ཞིག་མེད་པ་དང་བདེན་པ་མ་ཡིན་པའི་མིའི་ཆོས་ལས་ལྷག་པའི་ཆོས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་རྐུན་པོ་ཆེན་པོ་མཆོག་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ནོར་བརྐུས་པའི་ཕྱིར་རྐུན་པོ་ཆེན་པོ་མཆོག་ཅེས་གསུངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཡང་“ཚངས་པ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །”ཞེས་མཆོག་གི་མཚམས་འཛིན་པ་འདིས་གསལ་བར་མཛད་དོ། ། เอโส โข วสลาธโมติ. เอตฺถ โขติ อวธารณตฺโถ, เตน เอโส เอว วสลาธโม. วสลานํ หีโน สพฺพปจฺฉิมโกติ อวธาเรติ. กสฺมา? วิสิฏฺฐวตฺถุมฺหิ เถยฺยธมฺมวสฺสนโต, ยาว ตํ ปฏิญฺญํ น วิสฺสชฺเชติ, ตาว อวิคตวสลกรณธมฺมโต จาติ. “འདི་ནི་དམངས་རིགས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“ཁོ” (kho) ཞེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཡིན་པས། དེས་ན་འདི་ཉིད་ཁོ་ན་དམངས་རིགས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །དམངས་རིགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་དམའ་ཤོས་དང་མཐའ་མའོ་ཞེས་ངེས་པར་འཛིན་ཏོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྐུ་བའི་ཆོས་སྤྱད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་སྲིད་དུ་ཁས་བླངས་པ་དེ་མ་བཏང་བ་དེ་སྲིད་དུ་དམངས་རིགས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། เอเต [Pg.166] โข วสลาติ. อิทานิ เย เต ปฐมคาถาย อาสยวิปตฺติวเสน โกธนาทโย ปญฺจ, ปาปมกฺขึ วา ทฺวิธา กตฺวา ฉ, ทุติยคาถาย ปโยควิปตฺติวเสน ปาณหึสโก เอโก, ตติยาย ปโยควิปตฺติวเสเนว คามนิคมนิคฺคาหโก เอโก, จตุตฺถาย เถยฺยาวหารวเสน เอโก, ปญฺจมาย อิณวญฺจนวเสน เอโก, ฉฏฺฐาย ปสยฺหาวหารวเสน ปนฺถทูสโก เอโก, สตฺตมาย กูฏสกฺขิวเสน เอโก, อฏฺฐมาย มิตฺตทุพฺภิวเสน เอโก, นวมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, ทสมาย กตนาสนวิเหสนวเสน เอโก, เอกาทสมาย หทยวญฺจนวเสน เอโก, ทฺวาทสมาย ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตวเสน ทฺเว, เตรสมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, จุทฺทสมาย วญฺจนวเสน เอโก, ปนฺนรสมาย วิเหสนวเสน เอโก, โสฬสมาย วญฺจนวเสน เอโก, สตฺตรสมาย อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน ทฺเว, อฏฺฐารสมาย ปโยคาสยวิปตฺติวเสน โรสกาทโย สตฺต, เอกูนวีสติมาย ปริภาสนวเสน ทฺเว, วีสติมาย อคฺคมหาโจรวเสน เอโกติ เอวํ เตตฺตึส จตุตฺตึส วา วสลา วุตฺตา. เต นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘เอเต โข วสลา วุตฺตา, มยา เย เต ปกาสิตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย เต มยา ปุพฺเพ ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, พฺราหฺมณ, วสล’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต วสลา วุตฺตา, เต วิตฺถารโต เอเต โข ปกาสิตาติ. อถ วา เย เต มยา ปุคฺคลวเสน วุตฺตา, เต ธมฺมวเสนาปิ เอเต โข ปกาสิตา. อถ วา เอเต โข วสลา วุตฺตา อริเยหิ กมฺมวเสน, น ชาติวเสน, มยา เย เต ปกาสิตา ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติอาทินา นเยน. “འདི་དག་ནི་དམངས་རིགས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ། ད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་ནང་བསམ་པའི་ཉམས་ཆག་གི་དབང་གིས་ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྔའམ། ཡང་ན་སྡིག་པ་དང་འཆབ་པ་གཉིས་སུ་ཕྱེ་བས་དྲུག་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་ནང་སྦྱོར་བའི་ཉམས་ཆག་གི་དབང་གིས་སྲོག་གཅོད་པ་གཅིག་དང་། གསུམ་པའི་ནང་སྦྱོར་བའི་ཉམས་ཆག་གི་དབང་གིས་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་འཚེ་བ་གཅིག་དང་། བཞི་པའི་ནང་བརྐུས་ཏེ་ལེན་པའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། ལྔ་པའི་ནང་བུ་ལོན་ལ་གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། དྲུག་པའི་ནང་བཙན་གྱིས་འཕྲོག་པའི་དབང་གིས་ལམ་འགོག་པ་གཅིག་དང་། བདུན་པའི་ནང་དཔང་པོ་རྫུན་པའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བརྒྱད་པའི་ནང་གྲོགས་པོ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། དགུ་པའི་ནང་བྱས་པ་མི་གཟོ་བའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅུ་པའི་ནང་བྱས་པའི་གནས་ལ་འཚེ་བའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅུ་གཅིག་པའི་ནང་སེམས་ལ་གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅུ་གཉིས་པའི་ནང་ལས་གསང་བའི་དབང་གིས་གཉིས་དང་། བཅུ་གསུམ་པའི་ནང་བྱས་པ་མི་གཟོ་བའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅུ་བཞི་པའི་ནང་མགོ་སྐོར་གཏོང་བའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅོ་ལྔ་པའི་ནང་འཚེ་བའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅུ་དྲུག་པའི་ནང་མགོ་སྐོར་གཏོང་བའི་དབང་གིས་གཅིག་དང་། བཅུ་བདུན་པའི་ནང་བདག་བསྟོད་གཞན་སྨོད་ཀྱི་དབང་གིས་གཉིས་དང་། བཅོ་བརྒྱད་པའི་ནང་སྦྱོར་བ་དང་བསམ་པའི་ཉམས་ཆག་གི་དབང་གིས་ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་བདུན་དང་། བཅུ་དགུ་པའི་ནང་སྨོད་པའི་དབང་གིས་གཉིས་དང་། ཉི་ཤུ་པའི་ནང་རྐུན་པོ་ཆེན་པོ་མཆོག་གི་དབང་གིས་གཅིག་སྟེ། དེ་ལྟར་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་མམ་སུམ་ཅུ་རྩ་བཞིའི་དམངས་རིགས་རྣམས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་སྟོན་པར་མཛད་ནས་“འདི་དག་ནི་དམངས་རིགས་སུ་གསུངས་ཏེ། ངས་གང་དག་ཁྱོད་ལ་བསྟན་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། ངས་སྔོན་ཆད་“བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་དམངས་རིགས་ཤེས་སམ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དམངས་རིགས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཉིད་རྒྱས་པར་འདི་དག་གསལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གང་དག་ངས་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་གསུངས་པ་དེ་དག་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་འདི་དག་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ། །ཡང་ན། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་དམངས་རིགས་སུ་གསུངས་པ་ལས། རིགས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ཏེ། ངས་“ཁྲོ་ཞིང་འཁོན་དུ་འཛིན་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་བྱས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གོ ། ๑๓๖. เอวํ ภควา วสลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ สกาย ทิฏฺฐิยา อตีว อภินิวิฏฺโฐ โหติ, ตสฺมา ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปรมตฺถโต หิ น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, อปิจ โข กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ, อปริสุทฺธกมฺมวสฺสนโต วสโล โหติ, ปริสุทฺเธน กมฺมุนา อปริสุทฺธวาหนโต พฺราหฺมโณ โหติ. ยสฺมา วา ตุมฺเห หีนํ วสลํ อุกฺกฏฺฐํ [Pg.167] พฺราหฺมณํ มญฺญิตฺถ, ตสฺมา หีเนน กมฺมุนา วสโล โหติ, อุกฺกฏฺเฐน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหตีติ เอวมฺปิ อตฺถํ ญาเปนฺโต เอวมาห. ༡༣༦. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དམངས་རིགས་བསྟན་ནས། ད་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་ཤིན་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྟ་བ་དེ་དགག་པར་བཞེད་ནས་“སྐྱེ་བས་དམངས་རིགས་སུ་མི་འགྱུར། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དོན་དམ་པར་ནི་སྐྱེ་བས་དམངས་རིགས་སུ་མི་འགྱུར། སྐྱེ་བས་བྲམ་ཟེར་ཡང་མི་འགྱུར་གྱི། འོན་ཀྱང་ལས་ཀྱིས་དམངས་རིགས་སུ་འགྱུར། ལས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་རོ། །ལས་མ་དག་པ་སྤྱད་པས་དམངས་རིགས་སུ་འགྱུར་ལ། དག་པའི་ལས་ཀྱིས་མ་དག་པ་བསལ་བས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དམའ་བ་ལ་དམངས་རིགས་དང་། མཐོ་བ་ལ་བྲམ་ཟེར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། དམའ་བའི་ལས་ཀྱིས་དམངས་རིགས་སུ་འགྱུར་ལ། མཐོ་བའི་ལས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཡང་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་འདི་སྐད་གསུངས་སོ། ། ๑๓๗-๑๓๙. อิทานิ ตเมวตฺถํ นิทสฺสเนน สาเธตุํ ‘‘ตทมินาปิ ชานาถา’’ติอาทิกา ติสฺโส คาถาโย อาห. ตาสุ ทฺเว จตุปฺปาทา, เอกา ฉปฺปาทา, ตาสํ อตฺโถ – ยํ มยา วุตฺตํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติอาทิ, ตทมินาปิ ชานาถ, ยถา เมทํ นิทสฺสนํ, ตํ อิมินาปิ ปกาเรน ชานาถ, เยน เม ปกาเรน เยน สามญฺเญน อิทํ นิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. กตมํ นิทสฺสนนฺติ เจ? จณฺฑาลปุตฺโต โสปาโก…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยาติ. ༡༣༧-༡༣༩. ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་དཔེ་ཡིས་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། “དེ་ཡང་འདི་ལས་ཤེས་པར་གྱིས། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ལས་གཉིས་ནི་རྐང་པ་བཞི་པ་དང་། གཅིག་ནི་རྐང་པ་དྲུག་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་གི་དོན་ནི། ངས་“སྐྱེ་བས་དམངས་རིགས་སུ་མི་འགྱུར། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གང་གསུངས་པ་དེ། དཔེ་འདི་ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག རྣམ་པ་འདི་ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག ངས་རྣམ་པ་གང་གིས་སྤྱིའི་ཚུལ་གང་གིས་དཔེ་འདི་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དཔེ་གང་ཞེ་ན། “གདོལ་པའི་བུ་སོ་པཱ་ཀ...བྱས་ནས་...ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བའི་བར་རོ། །”ཞེས་པའོ། ། จณฺฑาลสฺส ปุตฺโต จณฺฑาลปุตฺโต. อตฺตโน ขาทนตฺถาย มเต สุนเข ลภิตฺวา ปจตีติ โสปาโก. มาตงฺโคติ เอวํนาโม วิสฺสุโตติ เอวํ หีนาย ชาติยา จ ชีวิกาย จ นาเมน จ ปากโฏ. གདོལ་པའི་བུ་ནི་གདོལ་པའི་བུའོ། །རང་ཉིད་ཟ་བའི་ཕྱིར་ཤི་བའི་ཁྱི་རྙེད་ནས་འཚོད་པས་ན་“སོ་པཱ་ཀ” (ཁྱི་འཚོད་མཁན) ཞེས་བྱའོ། །“མཱ་ཏངྒ”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ལྟར་གྲགས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དམའ་བའི་རིགས་དང་། འཚོ་བ་དང་། མིང་གིས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའོ། ། โสติ ปุริมปเทน สมฺพนฺธิตฺวา โส มาตงฺโค ยสํ ปรมํ ปตฺโต, อพฺภุตํ อุตฺตมํ อติวิสิฏฺฐํ ยสํ กิตฺตึ ปสํสํ ปตฺโต. ยํ สุทุลฺลภนฺติ ยํ อุฬารกุลูปปนฺเนนาปิ ทุลฺลภํ, หีนกุลูปปนฺเนน สุทุลฺลภํ. เอวํ ยสปฺปตฺตสฺส จ อาคจฺฉุํ ตสฺสุปฏฺฐานํ, ขตฺติยา พฺราหฺมณา พหู, ตสฺส มาตงฺคสฺส ปาริจริยตฺถํ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ อญฺเญ จ พหู เวสฺสสุทฺทาทโย ชมฺพุทีปมนุสฺสา เยภุยฺเยน อุปฏฺฐานํ อาคมึสูติ อตฺโถ. “ཁོ” (so) ཞེས་པ་ནི་སྔ་མའི་ཚིག་དང་སྦྱར་ཏེ། མཱ་ཏངྒ་དེ་ཉིད་གྲགས་པ་མཆོག་ཏུ་ཐོབ་པ་སྟེ། ངོ་མཚར་ཞིང་དམ་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྙན་གྲགས་དང་བསྔགས་པ་ཐོབ་པའོ། །“གང་ཞིག་རྙེད་པར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། རིགས་མཐོ་བར་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྙེད་པར་དཀའ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ། རིགས་དམའ་བར་སྐྱེས་པས་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་མ་ཡིན་པར་སླ་བར་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལྟར་སྙན་གྲགས་ཐོབ་པ་དེ་ལ། “རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་དག་ཁོང་ལ་ཞབས་ཏོག་ཞུ་བར་ལྷགས་སོ། །”ཞེས་པ་ནི། མཱ་ཏངྒ་དེ་ལ་ཞབས་ཏོག་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེ་དང་། གཞན་ཡང་རྗེའུ་རིགས་དང་དམངས་རིགས་ལ་སོགས་པའི་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་མི་མང་པོ་དག་ཕལ་ཆེར་ཞབས་ཏོག་ཞུ་བར་ལྷགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เอวํ อุปฏฺฐานสมฺปนฺโน โส มาตงฺโค วิคตกิเลสรชตฺตา วิรชํ, มหนฺเตหิ พุทฺธาทีหิ ปฏิปนฺนตฺตา มหาปถํ, พฺรหฺมโลกสงฺขาตํ เทวโลกํ ยาเปตุํ สมตฺถตฺตา เทวโลกยานสญฺญิตํ อฏฺฐสมาปตฺติยานํ อภิรุยฺห, ตาย ปฏิปตฺติยา กามราคํ วิราเชตฺวา, กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลกูปโค อหุ, สา ตถา หีนาปิ น นํ ชาติ นิวาเรสิ พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา, พฺรหฺมโลกูปปตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. དེ་ལྟར་ཞབས་ཏོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་མཱ་ཏངྒ་དེ་ཉིད་། ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་དང་བྲལ་བས་ན་“རྡུལ་མེད”པ་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པས་ན་“ལམ་ཆེན་པོ”དང་། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གྲགས་པའི་ལྷའི་ཡུལ་དུ་བགྲོད་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར། ལྷའི་ཐེག་པར་བཏགས་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཀྱི་ཐེག་པ་ལ་བཞོན་ནས། སྒྲུབ་པ་དེས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ། ལུས་ཞིག་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་དམའ་བའི་རིགས་དེས་ཀྱང་ཁོང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་ལ་བཀག་ཆ་མ་ནུས་ཏེ། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། อยํ ปนตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพ – อตีเต กิร มหาปุริโส เตน เตนุปาเยน สตฺตหิตํ กโรนฺโต โสปากชีวิเก จณฺฑาลกุเล อุปฺปชฺชิ. โส นาเมน มาตงฺโค, รูเปน ทุทฺทสิโก หุตฺวา พหินคเร จมฺมกุฏิกาย วสติ, อนฺโตนคเร ภิกฺขํ จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ [Pg.168] ตสฺมึ นคเร สุรานกฺขตฺเต โฆสิเต ธุตฺตา ยถาสเกน ปริวาเรน กีฬนฺติ. อญฺญตราปิ พฺราหฺมณมหาสาลธีตา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา เทวกญฺญา วิย รูเปน ทสฺสนียา ปาสาทิกา ‘‘อตฺตโน กุลวํสานุรูปํ กีฬิสฺสามี’’ติ ปหูตํ ขชฺชโภชฺชาทิกีฬนสมฺภารํ สกเฏสุ อาโรเปตฺวา สพฺพเสตวฬวยุตฺตํ ยานมารุยฺห มหาปริวาเรน อุยฺยานภูมึ คจฺฉติ ทิฏฺฐมงฺคลิกาติ นาเมน. สา กิร ‘‘ทุสฺสณฺฐิตํ รูปํ อวมงฺคล’’นฺติ ทฏฺฐุํ น อิจฺฉติ, เตนสฺสา ทิฏฺฐมงฺคลิกาตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ. དོན་འདི་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། སྔོན་བྱུང་བ་ཞིག་ལ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེས་ཐབས་དེ་དང་དེས་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་མཛད་བཞིན་དུ། ཁྱི་འཚོད་པའི་ལས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་གདོལ་པའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གི་མིང་ལ་མཱ་ཏངྒ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། གཟུགས་མི་སྡུག་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་ཀོ་བའི་སྤྱིལ་བུར་གནས་ཤིང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དུ་བསོད་སྙོམས་བསླངས་ཏེ་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་གྲོང་ཁྱེར་དེར་ཆང་གི་དུས་སྟོན་བསྒྲགས་པ་ན། འཆལ་པོ་རྣམས་རང་རང་གི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་རྩེད་འཇོ་བྱེད་དོ། །བྲམ་ཟེ་ཆེན་པོ་ཤིང་སཱ་ལ་ལྟ་བུའི་བུ་མོ་ལོ་བཅོ་ལྔའམ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། ལྷའི་བུ་མོ་བཞིན་དུ་གཟུགས་མཛེས་ཤིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། མོས་“རང་གི་རིགས་རྒྱུད་དང་མཐུན་པར་རྩེད་འཇོ་བྱའོ། །”ཞེས་བཟའ་བཅའ་ལ་སོགས་པའི་རྩེད་མོའི་ཡོ་བྱད་མང་པོ་ཤིང་རྟ་རྣམས་ལ་བཀལ་ཏེ། རྟ་རྒོད་མ་དཀར་པོ་ཤ་སྟག་གིས་དྲུད་པའི་ཤིང་རྟ་ལ་བཞོན་ནས། འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཀུན་དགའ་ར་བའི་ས་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ། །མོའི་མིང་ལ་“དིཊྛམངྒལིཀཱ” (བཀྲ་ཤིས་པ་མཐོང་མཁན) ཞེས་བྱའོ། །མོས་ནི་གཟུགས་ངན་པ་མཐོང་བ་ནི་བཀྲ་མི་ཤིས་པའོ་ཞེས་打བར་མི་འདོད་པས། དེའི་ཕྱིར་མོ་ལ་“དིཊྛམངྒལིཀཱ”ཞེས་པའི་མིང་དུ་ཆགས་སོ། ། ตทา โส มาตงฺโค กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปฏปิโลติกํ นิวาเสตฺวา, กํสตาฬํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา, ภาชนหตฺโถ นครํ ปวิสติ, มนุสฺเส ทิสฺวา ทูรโต เอว กํสตาฬํ อาโกเฏนฺโต. อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ‘‘อุสฺสรถ, อุสฺสรถา’’ติ ปุรโต ปุรโต หีนชนํ อปเนนฺเตหิ ปุริเสหิ นียมานา นครทฺวารมชฺเฌ มาตงฺคํ ทิสฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ มาตงฺคจณฺฑาโลติ. สา ‘‘อีทิสํ ทิสฺวา คตานํ กุโต วุฑฺฒี’’ติ ยานํ นิวตฺตาเปสิ. มนุสฺสา ‘‘ยํ มยํ อุยฺยานํ คนฺตฺวา ขชฺชโภชฺชาทึ ลเภยฺยาม, ตสฺส โน มาตงฺเคน อนฺตราโย กโต’’ติ กุปิตา ‘‘คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ เลฑฺฑูหิ ปหริตฺวา ‘‘มโต’’ติ ปาเท คเหตฺวา เอกมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา กจวเรน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อคมํสุ. โส สตึ ปฏิลภิตฺวา อุฏฺฐาย มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อยฺยา, ทฺวารํ นาม สพฺพสาธารณํ, อุทาหุ พฺราหฺมณานํเยว กต’’นฺติ? มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘สพฺเพสํ สาธารณ’’นฺติ. ‘‘เอวํ สพฺพสาธารณทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ภิกฺขาหาเรน ยาเปนฺตํ มํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มนุสฺสา อิมํ อนยพฺยสนํ ปาเปสุ’’นฺติ รถิกาย รถิกํ อาหิณฺฑนฺโต มนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวาเร นิปชฺชิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ. དེའི་ཚེ་མཱ་ཏངྒ་དེ་སྔ་བར་ལངས་ནས་རས་ཧྲུལ་གྱོན་ཏེ། ལག་པར་འཁར་གཞོང་བཏགས་ནས། ལྷུང་བཟེད་བཟུང་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་ཅིང་། མི་རྣམས་མཐོང་ཚེ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་འཁར་གཞོང་བརྡུང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ནི། “ཕར་སོང་ཞིག ཕར་སོང་ཞིག”ཅེས་མདུན་ནས་མདུན་དུ་མི་དམའ་བ་རྣམས་ཕྱིར་སྐྲོད་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་སྣེ་ཁྲིད་དེ་འགྲོ་བ་ན། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ཆེན་གྱི་དབུས་སུ་མཱ་ཏངྒ་མཐོང་ནས། “འདི་སུ་ཞིག་ཡིན། །”ཞེས་དྲིས་སོ། །“ང་ནི་གདོལ་པ་མཱ་ཏངྒ་ཡིན། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །མོས་“འདི་ལྟ་བུ་མཐོང་ནས་སོང་ན་བཀྲ་ཤིས་པ་དང་འཕེལ་བ་གང་ནས་འབྱུང་། །”ཞེས་ཤིང་རྟ་ཕྱིར་ལྡོག་ཏུ་བཅུག་གོ །མི་རྣམས་ཀྱིས་“བདག་ཅག་ཀུན་དགའ་ར་བར་སོང་སྟེ་བཟའ་བཅའ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ལ། མཱ་ཏངྒ་འདིས་བདག་ཅག་ལ་བར་ཆད་བྱས་སོ། །”ཞེས་ཁྲོས་ཏེ། “གདོལ་པ་འདི་ཟུངས་ཤིག”ཅེས་གྱོ་དུམ་གྱིས་བརྡུངས་ནས། “ཤི་སོང་ངོ་། །”ཞེས་རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྐྱུར་ཞིང་། ཕྱགས་དར་གྱིས་གཡོགས་ནས་སོང་ངོ་། །ཁོང་གིས་དྲན་པ་རྙེད་ནས་ལངས་ཏེ་མི་རྣམས་ལ་དྲིས་པ། “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཞིག་ཡིན་ནམ། འོན་ཀྱང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། །”ཞེས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་“ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“དེ་ལྟར་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་བའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ཀྱིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བའི་བདག་ལ། དིཊྛམངྒལིཀཱའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གནོད་པ་དང་ཕུང་ཀྲོལ་འདི་ལྟ་བུ་བྱས་སོ། །”ཞེས་ལམ་སྲང་ནས་ལམ་སྲང་དུ་རྒྱུ་ཞིང་མི་རྣམས་ལ་བཤད་དེ། བྲམ་ཟེའི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་ཉལ་ནས། “དིཊྛམངྒལིཀཱ་མ་ཐོབ་པར་ང་མི་ལྡང་ངོ་། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། ། พฺราหฺมโณ ‘‘ฆรทฺวาเร มาตงฺโค นิปนฺโน’’ติ สุตฺวา ‘‘ตสฺส กากณิกํ เทถ, เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามิ’’จฺเจว อาห. ตโต พฺราหฺมโณ ‘‘ทฺเว กากณิกาโย เทถ, กากณิกาย ปูวํ ขาทตุ, กากณิกาย [Pg.169] เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. พฺราหฺมโณ สุตฺวา ‘‘มาสกํ เทถ, ปาทํ, อุปฑฺฒกหาปณํ, กหาปณํ ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว สตํ อาณาเปสิ. โส น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. เอวํ ยาจนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต. อถ พฺราหฺมณี ปาสาทา โอรุยฺห สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิ – ‘‘ตาต มาตงฺค, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อปราธํ ขม, สหสฺสํ คณฺหาหิ, ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว ‘‘สตสหสฺสํ คณฺหาหี’’ติ อาห. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว. བྲམ་ཟེས་“སྒོ་དྲུང་དུ་མ་ཏང་གྷ་ཉལ་འདུག་”ཅེས་ཐོས་ནས། “ཁོ་ལ་ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་གཅིག་བྱིན། སྣུམ་གྱིས་ལུས་བྱུགས་ཏེ་འགྲོ་བཅུག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོས་དེ་མི་འདོད་པར། “དིཊྛམངྒལིཀཱ་མ་ཐོབ་པར་ང་མི་ལྡང་ངོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་བྲམ་ཟེས་“ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་གཉིས་བྱིན། ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་གཅིག་གིས་བག་ལེབ་ཟོས། ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་གཅིག་གི་སྣུམ་གྱིས་ལུས་བྱུགས་ཏེ་འགྲོ་བཅུག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོས་དེ་ཡང་མི་འདོད་པར་སྔར་བཞིན་སྨྲས་སོ། །བྲམ་ཟེས་ཐོས་ནས་“མཱ་ས་ཀ་གཅིག་བྱིན། པཱ་དཱ་གཅིག །ཀ་ཧཱ་པ་ཎ་ཕྱེད་ཀ །ཀ་ཧཱ་པ་ཎ་གཅིག །གཉིས། གསུམ་”ཞེས་བརྒྱའི་བར་དུ་སྤྲོད་ཅིག་ཅེས་བཀའ་བསྒོས། ཁོས་མི་འདོད་པར་སྔར་བཞིན་སྨྲས་སོ། །དེ་ལྟར་གསོལ་བ་འདེབས་བཞིན་པའི་ངང་དུ་ཉི་མ་ནུབ་བོ། །དེ་ནས་བྲམ་ཟེའི་ཆུང་མ་ཁང་བཟང་ལས་བབས་ཏེ། ཡོལ་བའི་ར་བ་བསྐོར་དུ་བཅུག་ནས་ཁོ་ལ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ་གསོལ་བ་བཏབ་པ། “བུ་མ་ཏང་གྷ། དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ཉེས་པ་ལ་བཟོད་པར་མཛོད། སྟོང་གཅིག་ལོངས་ཤིག །གཉིས། གསུམ་”ཞེས་འབུམ་གྱི་བར་དུ་“ལོངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོ་ནི་ཅི་ཡང་མི་སྨྲ་བར་ཉལ་ནས་བསྡད་དོ། ། เอวํ จตูหปญฺจาเห วีติวตฺเต พหุมฺปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลภนฺตา ขตฺติยกุมาราทโย มาตงฺคสฺส อุปกณฺณเก อาโรจาเปสุํ – ‘‘ปุริสา นาม อเนกานิปิ สํวจฺฉรานิ วีริยํ กตฺวา อิจฺฉิตตฺถํ ปาปุณนฺติ, มา โข ตฺวํ นิพฺพิชฺชิ, อทฺธา ทฺวีหตีหจฺจเยน ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลจฺฉสี’’ติ. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว. อถ สตฺตเม ทิวเส สมนฺตา ปฏิวิสฺสกา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตุมฺเห มาตงฺคํ วา อุฏฺฐาเปถ, ทาริกํ วา เทถ, มา อมฺเห สพฺเพ นาสยิตฺถา’’ติ อาหํสุ. เตสํ กิร อยํ ทิฏฺฐิ ‘‘ยสฺส ฆรทฺวาเร เอวํ นิปนฺโน จณฺฑาโล มรติ, ตสฺส ฆเรน สห สมนฺตา สตฺตสตฺตฆรวาสิโน จณฺฑาลา โหนฺตี’’ติ. ตโต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นีลปฏปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา อุฬุงฺกกโฬปิกาทีนิ ทตฺวา ปริเทวมานํ ตสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘คณฺห ทาริกํ, อุฏฺฐาย คจฺฉาหี’’ติ อทํสุ. สา ปสฺเส ฐตฺวา ‘‘อุฏฺฐาหี’’ติ อาห, โส ‘‘หตฺเถน มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหี’’ติ อาห. สา นํ อุฏฺฐาเปสิ. โส นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘มยํ อนฺโตนคเร วสิตุํ น ลภาม, เอหิ มํ พหินคเร จมฺมกุฏึ เนหี’’ติ. สา นํ หตฺเถ คเหตฺวา ตตฺถ เนสิ. ‘‘ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา’’ติ ชาตกภาณกา. เนตฺวา จสฺส สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา, อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา, ยาคุํ ปจิตฺวา อทาสิ. โส ‘‘พฺราหฺมณกญฺญา อยํ มา วินสฺสี’’ติ ชาติสมฺเภทํ อกตฺวาว อฑฺฒมาสมตฺตํ พลํ คเหตฺวา ‘‘อหํ วนํ คจฺฉามิ, ‘อติจิรายตี’ติ มา ตฺวํ อุกฺกณฺฐี’’ติ วตฺวา ฆรมานุสกานิ จ ‘‘อิมํ มา ปมชฺชิตฺถา’’ติ อาณาเปตฺวา ฆรา นิกฺขมฺม ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, กติปาเหเนว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานาหํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย [Pg.170] มนาโป ภวิสฺสามี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา นครทฺวาเร โอโรหิตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สนฺติกํ เปเสสิ. དེ་ལྟར་ཉིན་བཞི་ལྔ་ཞིག་འདས་ཤིང་སྐྱེས་མང་པོ་བྱིན་ནའང་དིཊྛམངྒལིཀཱ་མ་ཐོབ་པར། རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་གཞོན་ནུ་ལ་སོགས་པས་མ་ཏང་གྷའི་རྣ་དྲུང་དུ་བཤད་པ། “སྐྱེས་བུ་རྣམས་ནི་ལོ་མང་པོར་བརྩོན་འགྲུས་བྱས་ཏེ་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བས། ཁྱོད་ཡིད་མ་ཆད་ཅིག །ངེས་པར་ཞག་གཉིས་གསུམ་ཞིག་འདས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སོ། །ཁོ་ནི་ཅི་ཡང་མི་སྨྲ་བར་ཉལ་ནས་བསྡད་དོ། །དེ་ནས་ཞག་བདུན་པ་ལ་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཁྱིམ་མཚེས་རྣམས་ལངས་ཏེ། “ཁྱོད་ཚོས་མ་ཏང་གྷ་སློང་བར་གྱིས་སམ། ཡང་ན་བུ་མོ་བྱིན། ངེད་ཚོ་ཐམས་ཅད་མ་བརླག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོ་ཚོའི་ལྟ་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “གང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་གདོལ་པ་འདི་ལྟར་ཉལ་ཏེ་ཤི་ན། ཁོའི་ཁྱིམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཁྱིམ་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་ནང་དུ་གནས་པ་རྣམས་གདོལ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གྲགས་སོ། །དེ་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ལ་རས་སྔོན་པོ་ཧྲུལ་པོ་གོན་དུ་བཅུག །སྐྱོགས་དང་རྫ་མ་ལ་སོགས་པ་བྱིན་ཏེ། ངུ་བཞིན་པ་དེ་ཁོའི་དྲུང་དུ་ཁྲིད་ནས། “བུ་མོ་འདི་ལོངས་ལ། ལངས་ཏེ་སོང་ཞིག་”ཅེས་སྤྲད་དོ། །མོ་རང་ཁོའི་འགྲམ་དུ་ལངས་ཏེ། “ལོངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་པ་ལ། ཁོས་“ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ང་སློང་ཞིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །མོས་ཁོ་བསླངས་སོ། །ཁོ་བསྡད་དེ་སྨྲས་པ། “ངེད་ཚོ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དུ་གནས་མི་ཆོག་པས། ཚུར་ཤོག་ལ་ང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཀོ་བའི་སྤྱིལ་བུར་ཁྲིད་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །མོས་ཁོའི་ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེར་ཁྲིད་དོ། །“རྒྱབ་ཏུ་ཁུར་ཏེ་”ཞེས་སྐྱེས་རབས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཟེར། ཁྲིད་ནས་ཁོའི་ལུས་ལ་སྣུམ་བྱུགས། ཆུ་ཚན་གྱིས་བཀྲུས། སྐྱོ་མ་བསྐོལ་ཏེ་བྱིན་ནོ། །ཁོས་“བྲམ་ཟེའི་བུ་མོ་འདི་མ་བརླག་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་རིགས་བསྲེ་བར་མི་བྱེད་པར། ཟླ་བ་ཕྱེད་ཙམ་གྱི་རིང་ལ་སྟོབས་བསྐྱེད་དེ། “ང་ནགས་སུ་འགྲོ་བས། ‘ཤིན་ཏུ་འགྱངས་སོ་’ཞེས་ཁྱོད་ཡིད་མ་སྐྱོ་ཞིག་”ཅེས་སྨྲས་ཤིང་། ཁྱིམ་གྱི་མི་རྣམས་ལའང་“འདི་ལ་མ་བག་མེད་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་བཀའ་བསྒོས་ནས། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སཏེ་དཀའ་ཐུབ་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་བྱས། ཟད་པར་གྱི་སྔོན་འགྲོའི་ལས་བྱས་ཏེ། ཞག་ཉུང་ངུ་ཞིག་གིས་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་མངོན་ཤེས་ལྔ་བསྐྱེད་ནས། “ད་ནི་ང་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱའོ་”ཞེས་ནམ་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་བབས་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་དྲུང་དུ་ཕོ་ཉ་བཏང་ངོ་། ། สา สุตฺวา ‘‘โกจิ มญฺเญ มม ญาตโก ปพฺพชิโต มํ ทุกฺขิตํ ญตฺวา ทฏฺฐุํ อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ จินฺตยมานา คนฺตฺวา, ตํ ญตฺวา, ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘กิสฺส มํ อนาถํ ตุมฺเห อกตฺถา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘มา ตฺวํ ทิฏฺฐมงฺคลิเก ทุกฺขินี อโหสิ, สกลชมฺพุทีปวาสีหิ เต สกฺการํ กาเรสฺสามี’’ติ วตฺวา เอตทโวจ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ โฆสนํ กโรหิ – ‘มหาพฺรหฺมา มม สามิโก น มาตงฺโค, โส จนฺทวิมานํ ภินฺทิตฺวา สตฺตเม ทิวเส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’’ติ. สา อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, พฺราหฺมณมหาสาลธีตา หุตฺวา อตฺตโน ปาปกมฺเมน อิมํ จณฺฑาลภาวํ ปตฺตา, น สกฺโกมิ เอวํ วตฺตุ’’นฺติ. มหาปุริโส ‘‘น ตฺวํ มาตงฺคสฺส อานุภาวํ ชานาสี’’ติ วตฺวา ยถา สา สทฺทหติ, ตถา อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา ตเถว ตํ อาณาเปตฺวา อตฺตโน วสตึ อคมาสิ. สา ตถา อกาสิ. མོས་ཐོས་ནས། “ངའི་གཉེན་འབྲེལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞིག་གིས་ང་སྡུག་བསྔལ་བ་ཤེས་ནས་ལྟ་བར་འོངས་པ་ཡིན་ནམ་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ་སོང་ཞིང་། ཁོ་ངོ་ཤེས་ནས་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱེད་ཀྱིས་ང་མགོན་མེད་པར་མཛད་པ་ལགས་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“དིཊྛམངྒལིཀཱ། ཁྱོད་མ་མྱ་ངན་ཅིག །འཛམ་བུའི་གླིང་གི་གནས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། །“སོང་ལ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྒྲོག་པར་གྱིས་ཤིག །‘ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ནི་ངའི་ཁྱོ་བོ་ཡིན་གྱི། མ་ཏང་གྷ་ནི་མ་ཡིན། ཁོང་གིས་ཟླ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་བཤགས་ཏེ་ཞག་བདུན་པ་ལ་ངའི་དྲུང་དུ་བྱོན་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་སྒྲོགས་ཤིག་”ཅེས་སོ། །མོས་སྨྲས་པ། “བཙུན་པ། ང་ནི་བྲམ་ཟེའི་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་བུ་མོ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། རང་གི་ལས་ངན་པས་གདོལ་པའི་གནས་སྐབས་འདིར་ལྷུང་བས། དེ་ལྟར་སྨྲ་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ཁྱོད་ཀྱིས་མ་ཏང་གྷའི་མཐུ་རྩལ་མི་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། མོ་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་དུ་མ་བསྟན་ནས། སྔར་བཞིན་མོ་ལ་བཀའ་བསྒོས་ཏེ་རང་གི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ། །མོས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། ། มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ หสนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นามายํ อตฺตโน ปาปกมฺเมน จณฺฑาลภาวํ ปตฺวา ปุน ตํ มหาพฺรหฺมานํ กริสฺสตี’’ติ. สา อธิมานา เอว หุตฺวา ทิวเส ทิวเส โฆสนฺตี นครํ อาหิณฺฑติ ‘‘อิโต ฉฏฺเฐ ทิวเส, ปญฺจเม, จตุตฺเถ, ตติเย, สุเว, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ. มนุสฺสา ตสฺสา วิสฺสตฺถวาจํ สุตฺวา ‘‘กทาจิ เอวมฺปิ สิยา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเรสุ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, สาณิปาการํ สชฺเชตฺวา, วยปฺปตฺตา ทาริกาโย อลงฺกริตฺวา ‘‘มหาพฺรหฺมนิ อาคเต กญฺญาทานํ ทสฺสามา’’ติ อากาสํ อุลฺโลเกนฺตา นิสีทึสุ. อถ มหาปุริโส ปุณฺณมทิวเส คคนตลํ อุปารูฬฺเห จนฺเท จนฺทวิมานํ ผาเลตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส มหาพฺรหฺมรูเปน นิคฺคจฺฉิ. มหาชโน ‘‘ทฺเว จนฺทา ชาตา’’ติ อติมญฺญิ. ตโต อนุกฺกเมน อาคตํ ทิสฺวา ‘‘สจฺจํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อาห, มหาพฺรหฺมาว อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ทเมตุํ ปุพฺเพ มาตงฺคเวเสนาคจฺฉี’’ติ นิฏฺฐํ อคมาสิ. เอวํ โส มหาชเนน ทิสฺสมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐาเน เอว โอตริ. สา จ ตทา อุตุนี อโหสิ. โส ตสฺสา นาภึ องฺคุฏฺฐเกน ปรามสิ. เตน ผสฺเสน คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. ตโต นํ ‘‘คพฺโภ เต สณฺฐิโต[Pg.171], ปุตฺตมฺหิ ชาเต ตํ นิสฺสาย ชีวาหี’’ติ วตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส ปุน จนฺทวิมานํ ปาวิสิ. མི་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱོན་བརྗོད་ཅིང་བགད་དེ། “རང་གི་ལས་ངན་པས་གདོལ་པའི་གནས་སྐབས་སུ་ལྷུང་བའི་བུ་མོ་འདིས་ཇི་ལྟར་ཚངས་པ་ཆེན་པོ་རང་གི་ཁྱོ་བོར་བྱེད་ནུས་སམ་”ཞེས་སོ། །མོ་ནི་ང་རྒྱལ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་ཏེ་ཉིན་རེ་བཞིན་སྒྲོག་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཉུལ་ཏེ། “འདི་ནས་ཞག་དྲུག་པ་ལ། ལྔ་པ་ལ། བཞི་པ་ལ། གསུམ་པ་ལ། སང་ཉིན། དེ་རིང་བྱོན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྒྲོགས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་མོའི་ཡིད་ཆེས་པའི་ཚིག་ཐོས་ནས། “རེས་འགའ་འདི་ལྟར་ཡང་འགྱུར་སྲིད་དོ་”ཞེས་རང་རང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་བསིལ་ཁང་བསྐྲུན། ཡོལ་བའི་ར་བ་བཤམས། ན་ཚོད་ལ་བབས་པའི་བུ་མོ་རྣམས་བརྒྱན་ཏེ། “ཚངས་པ་ཆེན་པོ་བྱོན་པ་ན་བུ་མོ་སྐྱེས་སུ་འབུལ་ལོ་”ཞེས་ནམ་མཁར་བལྟས་ཏེ་བསྡད་དོ། །དེ་ནས་ཉ་བའི་ཉིན་མོར་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་ཟླ་བ་ཤར་བ་ན། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཟླ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་བཤགས་ཏེ། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་བལྟས་བཞིན་པའི་ངང་དུ་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་བབས་སོ། །སྐྱེ་བོ་མང་པོས་“ཟླ་བ་གཉིས་བྱུང་ངོ་”ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་རིམ་གྱིས་བྱོན་པ་མཐོང་ནས། “དིཊྛམངྒལིཀཱས་བཤད་པ་ནི་བདེན་ནོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་གདུལ་བའི་ཕྱིར་སྔོན་མ་ཏང་གྷའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་བྱོན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ངེས་པ་རྙེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་མཐོང་བཞིན་དུ་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་གནས་སུ་བབས་སོ། །དེའི་ཚེ་མོ་རང་ཡང་ཟླ་མཚན་བབས་པའི་དུས་ལ་བབས་པ་ཡིན་ནོ། །ཁོང་གིས་མོའི་ལྟེ་བར་མཐེ་བོང་གིས་རེག་གོ །རེག་པ་དེས་མངལ་ཆགས་སོ། །དེ་ནས་མོ་ལ། “ཁྱོད་ལ་མངལ་ཆགས་སོ། །བུ་སྐྱེས་པ་ན་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་ཏེ། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་བལྟས་བཞིན་པའི་ངང་དུ་སླར་ཡང་ཟླ་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་གཤེགས་སོ། ། พฺราหฺมณา ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา มหาพฺรหฺมุโน ปชาปติ อมฺหากํ มาตา ชาตา’’ติ วตฺวา ตโต ตโต อาคจฺฉนฺติ. ตํ สกฺการํ กาตุกามานํ มนุสฺสานํ สมฺปีฬเนน นครทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. เต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ หิรญฺญราสิมฺหิ ฐเปตฺวา, นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, รถํ อาโรเปตฺวา, มหาสกฺกาเรน นครํ ปทกฺขิณํ การาเปตฺวา, นครมชฺเฌ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, ตตฺร นํ ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปชาปตี’’ติ ทิฏฺฐฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วสาเปนฺติ ‘‘ยาวสฺสา ปติรูปํ วสโนกาสํ กโรม, ตาว อิเธว วสตู’’ติ. สา มณฺฑเป เอว ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ วิสุทฺธทิวเส สทฺธึ ปุตฺเตน สสีสํ นฺหาเปตฺวา มณฺฑเป ชาโตติ ทารกสฺส ‘‘มณฺฑพฺยกุมาโร’’ติ นามํ อกํสุ. ตโต ปภุติ จ นํ พฺราหฺมณา ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต’’ติ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ. ตโต อเนกสตสหสฺสปฺปการา ปณฺณาการา อาคจฺฉนฺติ, เต พฺราหฺมณา กุมารสฺสารกฺขํ ฐเปสุํ, อาคตา ลหุํ กุมารํ ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ. བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་“དིཊྛམངྒལིཀཱ་ནི་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་ཆུང་མ་སྟེ་ངེད་ཚོའི་མ་རུ་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་ཕྱོགས་ཕྱོགས་ནས་འོངས་སོ། །མོ་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པར་འདོད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཙིར་བས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་འགྲོ་འོང་གི་གོ་སྐབས་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོ་ཚོས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་གསེར་གྱི་ཕུང་པོའི་སྟེང་དུ་བཞག་སྟེ། བཀྲུས་ཤིང་བརྒྱན་ནས་ཤིང་རྟར་བསྐྱོན་ཏེ། བཀུར་སྟི་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་དུ་བཅུག །གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་བསིལ་ཁང་བསྐྲུན་ནས། དེར་མོ་ལ་“ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་ཆུང་མ་”ཞེས་མཐོང་སར་བཞག་སྟེ། “མོ་ལ་འཚམ་པའི་གནས་མ་བསྐྲུན་གྱི་བར་དུ་འདི་ཉིད་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གནས་སུ་བཅུག་གོ །མོས་བསིལ་ཁང་དེ་ཉིད་དུ་བུ་ཞིག་བཙས་སོ། །མོ་རང་དག་པར་བྱེད་པའི་ཉིན་མོར། བུ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མགོ་བོ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཀྲུས་ནས། བསིལ་ཁང་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་བྱིས་པ་དེ་ལ་“མཎྜབྱ་གཞོན་ནུ་”ཞེས་མིང་བཏགས་སོ། །དེ་ནས་བཟུང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་ལ་“ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་བུ་”ཞེས་བསྐོར་ནས་འགྲོའོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་འབུམ་ཕྲག་དུ་མ་འོངས་ཤིང་། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་དེ་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བཙུགས་པས། འོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་དེ་མྱུར་དུ་མཐོང་བར་མི་འགྱུར་རོ། ། กุมาโร อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิมนฺวาย ทานํ ทาตุํ อารทฺโธ. โส สาลาย สมฺปตฺตานํ กปณทฺธิกานํ อทตฺวา พฺราหฺมณานํเยว เทติ. มหาปุริโส ‘‘กึ มม ปุตฺโต ทานํ เทตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา พฺราหฺมณานํเยว ทานํ เทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยถา สพฺเพสํ ทสฺสติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเสน อาคมฺม ปุตฺตสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อยํ เอวํ วิรูปเวโส วสโล อาคโต’’ติ กุทฺโธ อิมํ คาถมาห – གཞོན་ནུ་དེ་རིམ་གྱིས་ཆེར་སྐྱེས་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བརྩམས་སོ། །ཁོས་སྦྱིན་གནས་སུ་འོངས་པའི་ཉམ་ཐག་དང་ལམ་པ་རྣམས་ལ་མི་སྤྲོད་པར། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་སྦྱིན་ནོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ངའི་བུས་སྦྱིན་པ་ཇི་ལྟར་གཏོང་ངམ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་གཟིགས་ནས། “ཐམས་ཅད་ལ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱའོ་”ཞེས་ཆོས་གོས་བགོས་ཏེ་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས། ནམ་མཁའ་ལས་བྱོན་ཏེ་བུའི་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞུགས་སོ། །གཞོན་ནུས་ཁོང་མཐོང་ནས། “ཆ་བྱད་མི་སྡུག་པ་འདི་ལྟ་བུའི་དམངས་རིགས་འདི་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་ཁྲོས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲས་སོ། ། ‘‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี, โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว; สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ, โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ. “གོས་ངན་གྱོན་པའི་ཁྱོད་ནི་གང་ནས་འོངས། །ས་རྡུལ་གསེབ་ཀྱི་འདྲེ་བཞིན་མི་སྡུག་པ། །སྐྱེ་བོ་ངན་པ་སྐེ་ལ་ཕྱག་དར་གྱོན། །སྦྱིན་པའི་གནས་མིན་ཁྱོད་ནི་སུ་ཞིག་ཡིན། །”ཞེས་སོ། ། พฺราหฺมณา ‘‘คณฺหถ คณฺหถา’’ติ ตํ คเหตฺวา อาโกเฏตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสุํ. โส อากาเสน คนฺตฺวา พหินคเร ปจฺจฏฺฐาสิ[Pg.172]. เทวตา กุปิตา กุมารํ คเล คเหตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ ฐเปสุํ. โส อกฺขีหิ นิคฺคเตหิ มุเขน เขฬํ ปคฺฆรนฺเตน ฆรุฆรุปสฺสาสี ทุกฺขํ เวทยติ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สุตฺวา ‘‘โกจิ อาคโต อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ปพฺพชิโต อาคจฺฉี’’ติ. ‘‘กุหึ คโต’’ติ? ‘‘เอวํ คโต’’ติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต, อตฺตโน ทาสสฺสา’’ติ ยาจนฺตี ตสฺส ปาทมูเล ภูมิยา นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส ปิณฺฑาย จริตฺวา, ยาคุํ ลภิตฺวา, ตํ ปิวนฺโต ตตฺถ นิสินฺโน โหติ, โส อวสิฏฺฐํ โถกํ ยาคุํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อทาสิ. ‘‘คจฺฉ อิมํ ยาคุํ อุทกกุมฺภิยา อาโลเลตฺวา เยสํ ภูตวิกาโร อตฺถิ, เตสํ อกฺขิมุขกณฺณนาสาพิเลสุ อาสิญฺจ, สรีรญฺจ ปริปฺโผเสหิ, เอวํ นิพฺพิการา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. ตโต กุมาเร ปกติสรีเร ชาเต ‘‘เอหิ, ตาต มณฺฑพฺย, ตํ ขมาเปสฺสามา’’ติ ปุตฺตญฺจ สพฺเพ พฺราหฺมเณ จ ตสฺส ปาทมูเล นิกฺกุชฺชิตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสิ. བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་“ཟུངས་ཤིག་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་ཁོང་བཟུང་སྟེ་བརྡུངས་ནས་གནོད་པ་དང་ཕུང་ཀྲོལ་ལ་སྦྱར་ཏོ། །ཁོང་ནམ་མཁའ་ལས་གཤེགས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་བཞུགས་སོ། །ལྷ་རྣམས་ཁྲོས་ཏེ་གཞོན་ནུའི་སྐེ་ནས་བཟུང་སཏེ། རྐང་པ་གྱེན་ལ་བསྟན་ཅིང་མགོ་བོ་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས་བཞག་གོ །ཁོ་ནི་མིག་གཉིས་ཕྱིར་ཐོན་ཞིང་ཁ་ནས་མཆིལ་མ་འཛག་ལ། ཧུར་ཧུར་ཞེས་དབུགས་རྔུབ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ། །དིཊྛམངྒལིཀཱས་ཐོས་ནས། “འདིར་འོངས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད་དམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ལ། “འདི་ལྟར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞིག་བྱོན་ཏོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“གང་དུ་གཤེགས་སམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ལ། “ཕྱོགས་འདིར་གཤེགས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །མོ་དེར་སོང་སྟེ། “བཙུན་པ། རང་གི་བྲན་གྱི་ཉེས་པ་ལ་བཟོད་པར་མཛོད།”ཅེས་གསོལ་བ་འདེབས་བཞིན་དུ་ཁོང་གི་ཞབས་དྲུང་གི་ས་ལ་ཉལ་ལོ། །དེའི་ཚེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བསོད་སྙོམས་བསླངས་ཏེ་སྐྱོ་མ་ཐོབ་ནས། དེ་གསོལ་བཞིན་དུ་དེར་བཞུགས་པ་ཡིན་ནོ། །ཁོང་གིས་ལྷག་མ་སྐྱོ་མ་ཉུང་ངུ་ཞིག་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ལ་གནང་སྟེ། “སོང་ལ་སྐྱོ་མ་འདི་ཆུ་བུམ་པའི་ནང་དུ་དཀྲུགས་ནས། གདོན་གྱིས་བརླམས་པ་རྣམས་ཀྱི་མིག་དང་། ཁ། རྣ་བ། སྣ་བུག་རྣམས་སུ་བླུགས་ཤིག །ལུས་ལའང་གཏོར་ཅིག །དེ་ལྟར་བྱས་ན་ནད་མེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མོས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །དེ་ནས་གཞོན་ནུའི་ལུས་སྔར་བཞིན་བདེ་བར་གྱུར་པ་ན། “ཚུར་ཤོག་བུ་མཎྜབྱ། ཁོང་ལ་བཟོད་གསོལ་བྱའོ་”ཞེས་བུ་དང་བྲམ་ཟེ་ཐམས་ཅད་ཁོང་གི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཁ་སྦུབ་ཏུ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ཏོ། ། โส ‘‘สพฺพชนสฺส ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ โอวทิตฺวา, ธมฺมกถํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํเยว คนฺตฺวา, จินฺเตสิ ‘‘อิตฺถีสุ ปากฏา ทิฏฺฐมงฺคลิกา ทมิตา, ปุริเสสุ ปากโฏ มณฺฑพฺยกุมาโร, อิทานิ โก ทเมตพฺโพ’’ติ. ตโต ชาติมนฺตตาปสํ อทฺทส พนฺธุมตีนครํ นิสฺสาย กุมฺภวตีนทีตีเร วิหรนฺตํ. โส ‘‘อหํ ชาติยา วิสิฏฺโฐ, อญฺเญหิ ปริภุตฺโตทกํ น ปริภุญฺชามี’’ติ อุปรินทิยา วสติ. มหาปุริโส ตสฺส อุปริภาเค วาสํ กปฺเปตฺวา ตสฺส อุทกปริโภคเวลายํ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิ. ตาปโส ตํ อุทเกน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘เกนิทํ ขิตฺต’’นฺติ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา มหาปุริสํ ทิสฺวา ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. ‘‘มาตงฺคจณฺฑาโล, อาจริยา’’ติ. ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา อุปรินทิยา วสี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ เหฏฺฐานทิยา วสติ, ปฏิโสตมฺปิ ทนฺตกฏฺฐํ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉติ. ตาปโส ปุน คนฺตฺวา ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา เหฏฺฐานทิยํ วส, อุปรินทิยาเยว วสา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ ตถา อกาสิ, ปุนปิ ตเถว อโหสิ. ตาปโส ปุนปิ ‘‘ตถา กโรตี’’ติ ทุฏฺโฐ มหาปุริสํ สปิ ‘‘สูริยสฺส เต อุคฺคมนเวลาย สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. มหาปุริโสปิ ‘‘สาธุ, อาจริย, อหํ ปน สูริยุฏฺฐานํ น เทมี’’ติ วตฺวา สูริยุฏฺฐานํ นิวาเรสิ[Pg.173]. ตโต รตฺติ น วิภายติ, อนฺธกาโร ชาโต, ภีตา พนฺธุมตีวาสิโน ตาปสสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข, อาจริย, อมฺหากํ โสตฺถิภาโว’’ติ ปุจฺฉึสุ. เต หิ ตํ ‘‘อรหา’’ติ มญฺญนฺติ. โส เตสํ สพฺพมาจิกฺขิ. เต มหาปุริสํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สูริยํ, ภนฺเต, มุญฺจถา’’ติ ยาจึสุ. มหาปุริโส ‘‘ยทิ ตุมฺหากํ อรหา อาคนฺตฺวา มํ ขมาเปติ, มุญฺจามี’’ติ อาห. དྲང་སྲོང་དེས་ "སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ་" ཞེས་གདམས་ཤིང་། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་ནས། རང་གི་གནས་སུ་སོང་སྟེ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །"བུད་མེད་ཀྱི་ནང་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ནི་བཏུལ་ཟིན་ཏོ། །སྐྱེས་པའི་ནང་ནས་མཎྜབྱ་གཞོན་ནུ་ནི་བཏུལ་ཟིན་ཏོ། །ད་ནི་སུ་ཞིག་གདུལ་བར་བྱ་" ཞེས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་བནྡྷུམཏཱི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་བརྟེན་ནས་ཀུམྦྷཝཏཱི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་གནས་པའི་ཛཱཏིམནྟ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲང་སྲོང་དེ་གཟིགས་སོ། །དྲང་སྲོང་དེས་ "ང་ནི་རིགས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་པས། གཞན་གྱིས་སྤྱད་པའི་ཆུ་མི་སྤྱོད་དོ་" ཞེས་ཆུ་བོའི་སྟོད་ཕྱོགས་སུ་གནས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་དེའི་སྟོད་ཕྱོགས་སུ་གནས་བཅས་ཏེ། དྲང་སྲོང་གིས་ཆུ་སྤྱོད་པའི་དུས་སུ་སོ་ཤིང་བཅོས་ནས་ཆུ་ལ་བསྐྱུར་རོ། །དྲང་སྲོང་གིས་ཆུས་ཁྱེར་བའི་སོ་ཤིང་དེ་མཐོང་ནས་ "འདི་སུས་བསྐྱུར་བ་ཡིན་ནམ་" སྙམ་དུ་ཆུ་གྱེན་ལ་སོང་སྟེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་མཐོང་ནས་ "འདིར་སུ་ཡོད་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །"ང་ནི་གདོལ་པ་མཱ་ཏངྒ་ལགས་སོ། །སློབ་དཔོན་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །"གདོལ་པ་ཁྱོད་ཕར་སོང་ཞིག ཆུ་བོའི་སྟོད་དུ་མ་གནས་ཤིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ "ལེགས་སོ། །སློབ་དཔོན་" ཞེས་ཆུ་བོའི་སྨད་དུ་གནས་པར་བྱས་ཀྱང་། སོ་ཤིང་དེ་ཆུ་གྱེན་དུ་བབས་ནས་དྲང་སྲོང་གི་དྲུང་དུ་སླེབས་སོ། །དྲང་སྲོང་ཡང་བསྐྱར་སོང་སྟེ་ "གདོལ་པ་ཁྱོད་ཕར་སོང་ཞིག ཆུ་བོའི་སྨད་དུ་མ་གནས་པར་ཆུ་བོའི་སྟོད་དུ་གནས་ཤིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ "ལེགས་སོ། །སློབ་དཔོན་" ཞེས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །ཡང་བསྐྱར་དེ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དྲང་སྲོང་གིས་ "ཡང་བསྐྱར་དེ་ལྟར་བྱེད་དོ་" ཞེས་ཁྲོས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་ "ཉི་མ་ཤར་བའི་དུས་སུ་ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གས་པར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་དམོད་བོར་རོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ "ལེགས་སོ། །སློབ་དཔོན་ འོན་ཀྱང་ངས་ཉི་མ་འཆར་དུ་མི་སྟེར་རོ་" ཞེས་སྨྲས་ནས་ཉི་མ་འཆར་བ་བཀག་གོ། །དེ་ནས་མཚན་མོ་མི་གསལ་ཞིང་མུན་པ་ཆེན་པོ་བྱུང་བས། བནྡྷུམཏཱིའི་ཡུལ་མི་རྣམས་སྐྲག་སྟེ་དྲང་སྲོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་ "སློབ་དཔོན་ བདག་ཅག་ལ་བདེ་ལེགས་ཤིག་ཡོད་དམ་" ཞེས་དྲིས་སོ། །དེ་དག་གིས་དྲང་སྲོང་དེ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཞིག་ཏུ་འཛིན་ཏོ། །དེས་དེ་དག་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་བཤད་དོ། །དེ་དག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་སྟེ་ "བཙུན་པ་ ཉི་མ་གློད་པར་མཛོད་ཅིག་" ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ "གལ་ཏེ་ཁྱེད་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་འོངས་ནས་ང་ལ་བཟོད་གསོལ་བྱས་ན། ངས་གློད་པར་བྱའོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། ། มนุสฺสา คนฺตฺวา ตาปสํ อาหํสุ – ‘‘เอหิ, ภนฺเต, มาตงฺคปณฺฑิตํ ขมาเปหิ, มา ตุมฺหากํ กลหการณา มยํ นสฺสิมฺหา’’ติ. โส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ ขมาเปมี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อมฺเห ตฺวํ นาเสสี’’ติ ตํ หตฺถปาเทสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ เนสุํ. มหาปุริโส ‘‘มม ปาทมูเล กุจฺฉิยา นิปชฺชิตฺวา ขมาเปนฺเต ขมามี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ อาหํสุ. ตาปโส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ วนฺทามี’’ติ. มนุสฺสา ‘‘ตว ฉนฺเทน น วนฺทิสฺสสี’’ติ หตฺถปาทมสฺสุคีวาทีสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส ปาทมูเล สยาเปสุํ. โส ‘‘ขมามหํ อิมสฺส, อปิจาหํ ตสฺเสวานุกมฺปาย สูริยํ น มุญฺจามิ, สูริเย หิ อุคฺคตมตฺเต มุทฺธา อสฺส สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ อาหํสุ. มหาปุริโส ‘‘เตน หิ อิมํ คลปฺปมาเณ อุทเก ฐเปตฺวา มตฺติกาปิณฺเฑนสฺส สีสํ ปฏิจฺฉาเทถ, สูริยรสฺมีหิ ผุฏฺโฐ มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิสฺสติ. ตสฺมึ ผลิเต เอส อญฺญตฺร คจฺฉตู’’ติ อาห. เต ตาปสํ หตฺถปาทาทีสุ คเหตฺวา ตถา อกํสุ. สูริเย มุญฺจิตมตฺเต มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิตฺวา ปติ, ตาปโส ภีโต ปลายิ. มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘ปสฺสถ, โภ, สมณสฺส อานุภาว’’นฺติ ทนฺตกฏฺฐปกฺขิปนมาทึ กตฺวา สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘นตฺถิ อีทิโส สมโณ’’ติ ตสฺมึ ปสีทึสุ. ตโต ปภุติ สกลชมฺพุทีเป ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย คหฏฺฐปพฺพชิตา มาตงฺคปณฺฑิตสฺส อุปฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ยาวตายุกํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิ. เตนาห ภควา ‘‘ตทมินาปิ ชานาถ…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ. མི་རྣམས་སོང་སྟེ་དྲང་སྲོང་ལ་ "བཙུན་པ་ ཚུར་བྱོན་དང་། མཱ་ཏངྒ་མཁས་པ་ལ་བཟོད་གསོལ་མཛོད་ཅིག ཁྱེད་ཅག་གི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་བདག་ཅག་མ་བརླག་པར་མཛོད།" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེས་ "ང་གདོལ་པ་ལ་བཟོད་གསོལ་མི་བྱའོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ "ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ཅག་བརླག་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་དེའི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུ་ཁྱེར་ཏོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ "ངའི་རྐང་པའི་དྲུང་དུ་ལྟོ་བས་ཉལ་ཏེ་བཟོད་གསོལ་བྱས་ན། ངས་བཟོད་པར་བྱའོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ "དེ་ལྟར་གྱིས་ཤིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དྲང་སྲོང་གིས་ "ང་གདོལ་པ་ལ་ཕྱག་མི་འཚལ་ལོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ "ཁྱོད་རང་གི་འདོད་པས་ཕྱག་མི་འཚལ་ལམ་" ཞེས་ལག་པ་དང་། རྐང་པ། རྒྱ་མཚལ། སྐེ་སོགས་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྐང་པའི་དྲུང་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་གོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ "ངས་འདི་ལ་བཟོད་པར་བྱས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ཉིད་ལ་སྙིང་རྗེ་བའི་ཕྱིར་ངས་ཉི་མ་མི་གློད་དེ། ཉི་མ་ཤར་མ་ཐག་འདིའི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གས་པར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ "བཙུན་པ་ ད་ནི་ཅི་ཞིག་བྱ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ "འོ་ན་འདི་སྐེ་ཚད་ཀྱི་ཆུ་ནང་དུ་བཞག་སྟེ། མགོ་ལ་འདམ་གོང་ཞིག་གིས་གཡོགས་ཤིག ཉི་མའི་འོད་ཟེར་ཕོག་པ་ན་འདམ་གོང་དེ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་གས་པའི་ཚེ་འདི་གཞན་དུ་སོང་ཞིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དག་གིས་དྲང་སྲོང་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་སོགས་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །ཉི་མ་གློད་མ་ཐག་འདམ་གོང་དེ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གས་ཏེ་ལྷུང་བས། དྲང་སྲོང་སྐྲག་ནས་བྲོས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་མཐོང་ནས་ "ཀྱེ་མ་ དགེ་སྦྱོང་གི་མཐུ་སྟོབས་ལ་ལྟོས་ཤིག་" ཅེས་སོ་ཤིང་བསྐྱུར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་རྒྱས་པར་བཤད་ནས། "འདི་འདྲ་བའི་དགེ་སྦྱོང་གཞན་མེད་དོ་" ཞེས་དེ་ལ་དད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པ་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་མཱ་ཏངྒ་མཁས་པ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དུ་འོངས་སོ། །ཁོང་གིས་ཚེའི་ཚད་ཇི་ཙམ་ཡོད་པར་བཞུགས་ནས། ལུས་ཞིག་པའི་འོག་ཏུ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "འདི་ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། །... ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๑๔๐-๑๔๑. เอวํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหตี’’ติ สาเธตฺวา อิทานิ ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตํ สาเธตุํ อาห ‘‘อชฺฌายกกุเล ชาตา [Pg.174] …เป… ทุคฺคตฺยา ครหาย วา’’ติ. ตตฺถ อชฺฌายกกุเล ชาตาติ มนฺตชฺฌายเก พฺราหฺมณกุเล ชาตา. ‘‘อชฺฌายกากุเฬ ชาตา’’ติปิ ปาโฐ. มนฺตานํ อชฺฌายเก อนุปกุฏฺเฐ จ พฺราหฺมณกุเล ชาตาติ อตฺโถ. มนฺตา พนฺธวา เอเตสนฺติ มนฺตพนฺธวา. เวทพนฺธู เวทปฏิสฺสรณาติ วุตฺตํ โหติ. เต จ ปาเปสุ กมฺเมสุ อภิณฺหมุปทิสฺสเรติ เต เอวํ กุเล ชาตา มนฺตพนฺธวา จ สมานาปิ ยทิ ปาณาติปาตาทีสุ ปาปกมฺเมสุ ปุนปฺปุนํ อุปทิสฺสนฺติ, อถ ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา สมฺปราเย จ ทุคฺคติ เต เอวมุปทิสฺสมานา อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว มาตาปิตูหิปิ ‘‘นยิเม อมฺหากํ ปุตฺตา, ทุชฺชาตา เอเต กุลสฺส องฺคารภูตา, นิกฺกฑฺฒถ เน’’ติ, พฺราหฺมเณหิปิ ‘‘คหปติกา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา, มา เนสํ สทฺธยญฺญถาลิปากาทีสุ ปเวสํ เทถ, มา เนหิ สทฺธึ สลฺลปถา’’ติ, อญฺเญหิปิ มนุสฺเสหิ ‘‘ปาปกมฺมนฺตา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา’’ติ เอวํ คารยฺหา โหนฺติ. สมฺปราเย จ เนสํ ทุคฺคติ นิรยาทิเภทา, ทุคฺคติ เอเตสํ ปรโลเก โหตีติ อตฺโถ. สมฺปราเย วาติปิ ปาโฐ. ปรโลเก เอเตสํ ทุกฺขสฺส คติ ทุคฺคติ, ทุกฺขปฺปตฺติเยว โหตีติ อตฺโถ. น เน ชาติ นิวาเรติ, ทุคฺคตฺยา ครหาย วาติ สา ตถา อุกฺกฏฺฐาปิ ยํ ตฺวํ สารโต ปจฺเจสิ, ชาติ เอเต ปาปกมฺเมสุ ปทิสฺสนฺเต พฺราหฺมเณ ‘‘สมฺปราเย จ ทุคฺคตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ทุคฺคติยา วา, ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ครหาย วา น นิวาเรติ. ༡༤༠-༡༤༡. དེ་ལྟར་ "རིགས་ཀྱིས་གདོལ་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་། ལས་ཀྱིས་གདོལ་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བསྒྲུབས་ནས། ད་ནི་ "རིགས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་མི་འགྱུར་ཞིང་། ལས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཉིད་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། "ཀློག་པའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་... ངན་འགྲོ་དང་སྨད་པ་ལས་མི་སྐྱོབ་བོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཀློག་པའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ནི་གསང་ཚིག་ཀློག་པའི་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའོ། །"ཨཛྫྷཱཡཀཱཀུལེ ཛཱཏཱ" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །དོན་ནི་གསང་ཚིག་ཀློག་ཅིང་སྐྱོན་གྱིས་མ་གོས་པའི་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །གསང་ཚིག་རང་གི་གཉེན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་ "གསང་ཚིག་གི་གཉེན་" ཞེས་བྱའོ། །རིག་བྱེད་ཀྱི་གཉེན་ཏེ་རིག་བྱེད་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"དེ་དག་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ལ་རྒྱུན་དུ་མཐོང་བར་འགྱུར་" ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་དག་དེ་ལྟ་བུའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་གསང་ཚིག་གི་གཉེན་དུ་གྱུར་ཀྱང་། གལ་ཏེ་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་མཐོང་བར་གྱུར་ན། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་སྨད་པར་བྱ་བ་དང་། ཕྱི་མར་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་མཐོང་བར་གྱུར་པའི་ཚེ་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཕ་མ་དག་གིས་ཀྱང་ "འདི་དག་ནི་བདག་ཅག་གི་བུ་མ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བ་ངན་པ་རིགས་ཀྱི་སོལ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་འདི་དག་ཕྱིར་སྐྲོད་ཅིག་" ཅེས་དང་། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱང་ "འདི་དག་ནི་ཁྱིམ་པ་ཡིན་གྱི། བྲམ་ཟེ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ལ་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་སྣོད་སོགས་སུ་འཇུག་པར་མ་བྱེད་ཅིག དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་གཏམ་མ་སྨྲ་ཞིག་" ཅེས་དང་། མི་གཞན་དག་གིས་ཀྱང་ "སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པ་འདི་དག་ནི་བྲམ་ཟེ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་དེ་ལྟར་སྨད་པར་འགྱུར་རོ། །ཕྱི་མར་ཡང་དེ་དག་གི་ངན་འགྲོ་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་དེ་དག་ལ་ངན་འགྲོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"སམྤརཱཡེ ཝཱ" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་དེ་དག་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བ་ནི་ངན་འགྲོ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"རིགས་ཀྱིས་དེ་དག་ངན་འགྲོ་དང་སྨད་པ་ལས་མི་སྐྱོབ་བོ་" ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁྱོད་ཀྱིས་སྙིང་པོར་འཛིན་པའི་རིགས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེས་ནི། སྡིག་པའི་ལས་ལ་ཞུགས་པར་མཐོང་བའི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ "ཕྱི་མར་ངན་འགྲོ་" ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ངན་འགྲོ་ལས་སམ། "ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་སྨད་པ་" ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་སྨད་པ་ལས་མི་སྐྱོབ་བོ། ། ๑๔๒. เอวํ ภควา อชฺฌายกกุเล ชาตานมฺปิ พฺราหฺมณานํ คารยฺหาทิกมฺมวเสน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปติตภาวํ ทีเปนฺโต ทุคฺคติคมเนน จ สมฺปราเย พฺราหฺมณชาติยา อภาวํ ทีเปนฺโต ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตมฺปิ อตฺถํ สาเธตฺวา อิทานิ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ นิคเมนฺโต อาห, เอวํ พฺราหฺมณ – ༡༤༢. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀློག་པའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱང་སྨད་པར་བྱ་བའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དང་། ངན་འགྲོར་འགྲོ་བས་ཕྱི་མར་བྲམ་ཟེའི་རིགས་མེད་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "རིགས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་མི་འགྱུར་ཞིང་། ལས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ཀྱང་བསྒྲུབས་ནས། ད་ནི་དོན་གཉིས་ཀྱི་མཇུག་བསྡུ་བར་བཞེད་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། ། ‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ; กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ. "རིགས་ཀྱིས་གདོལ་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་། །རིགས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་མི་འགྱུར་རོ། །ལས་ཀྱིས་གདོལ་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། །ལས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་བ་ཡིན། །" ཞེས་སོ། ། เสสํ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนยเมว. วิเสสโต วา เอตฺถ นิกฺกุชฺชิตํ วาติอาทีนํ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ วา [Pg.175] อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ มํ กมฺมวิมุขํ ชาติวาเท ปติตํ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมณวสลภาโว โหตี’’ติ ทิฏฺฐิโต วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ ชาติวาทปฏิจฺฉนฺนํ กมฺมวาทํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ พฺราหฺมณวสลภาวสฺส อสมฺภินฺนอุชุมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ มาตงฺคาทินิทสฺสนปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ. ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཀ་སི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་མདོར་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་འདིར་ "ཁ་སྦུབ་པ་བསྟན་པ་བཞིན་" ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་མི་ཞིག་གིས་ཁ་སྦུབ་པ་གྱེན་དུ་བསྟན་པ་བཞིན། ལས་ལ་རྒྱབ་ཕྱོགས་ཤིང་རིགས་སྨྲ་བའི་ནང་དུ་ལྷུང་བའི་བདག་ལ། "རིགས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་དང་གདོལ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བ་ལས་བསླངས་པར་མཛད་པ་དང་། དཔེར་ན་གསང་བ་མངོན་པར་ཕྱེ་བ་བཞིན། རིགས་སྨྲ་བས་བཀབ་པའི་ལས་སྨྲ་བ་མངོན་པར་ཕྱེ་བ་དང་། དཔེར་ན་ལམ་འཁྱམས་པ་ལ་ལམ་བསྟན་པ་བཞིན། བྲམ་ཟེ་དང་གདོལ་པའི་དངོས་པོ་འདྲེས་པ་མེད་པའི་ལམ་དྲང་པོ་བསྟན་པ་དང་། དཔེར་ན་མུན་པའི་ནང་དུ་མར་མེ་བཟུང་བ་བཞིན། མཱ་ཏངྒ་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་མཚོན་གྱི་སྒྲོན་མེ་བཟུང་བར་མཛད་དེ། བདག་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གཽ་ཏ་མས་རྣམ་གྲངས་འདི་དག་གིས་གསལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་དུ་མས་ཆོས་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་མེ་ལྷ་མཆོད་པའི་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา ༨. བྱམས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། กรณียมตฺถกุสเลนาติ เมตฺตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? หิมวนฺตปสฺสโต กิร เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ สาวตฺถึ อาคจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว สงฺเขโป. "བྱ་བ་ལ་མཁས་པས་..." ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པའི་མདོ་ཡིན་ནོ། །བྱུང་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། གངས་རིའི་ལོགས་སུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་གཙེས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་མཉན་ཡོད་དུ་ལྷགས་སོ། །དེ་དག་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྲུང་བ་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པའི་དོན་དུ་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་རེ་ཞིག་མདོར་བསྡུས་པའོ། ། อยํ ปน วิตฺถาโร – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถนาทีนีติ อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ. འདི་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པ་སཏེ། དུས་གཅིག་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་ཤིང་། དབྱར་གནས་སུ་འཇུག་པའི་དུས་ལ་ཉེ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཚེ་ཡུལ་སོ་སོ་ནས་འོངས་པའི་དགེ་སློང་མང་པོ་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པ་བླངས་ཏེ། ཕྱོགས་སོ་སོར་དབྱར་གནས་སུ་འཇུག་པར་འདོད་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་ངོ་། །དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པའི་དམིགས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་དང་། ཞེ་སྡང་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམ་པ་བཞི་དང་། གཏི་མུག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྣམ་རྟོག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་ས་ཁམས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དང་། དད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། ཚུལ་འདིས་སྤྱོད་པའི་བྱེ་བྲག་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་མཐུན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པ་རྣམས་གསུངས་སོ། ། อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา [Pg.176] ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาตลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ โข เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา, เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจปธานกุฏิสตานิ การาเปตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ. དེ་ནས་དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པ་བཟུང་སྟེ། མཐུན་པའི་གནས་མལ་དང་གོ་ཅ་རའི་གྲོང་བཙལ་བའི་ཕྱིར། རིམ་གྱིས་སོང་སྟེ་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གངས་རི་དང་འབྲེལ་བའི་རི་བོ་ཞིག་མཐོང་ངོ་། །རི་བོ་དེ་ནི་བཻ་ཌཱུརྱ་སྔོན་པོ་ལྟ་བུའི་རྡོ་ལེབ་ཡོད་པ་དང་། བསིལ་ཞིང་སྟུག་པའི་གྲིབ་བསིལ་དང་ནགས་ཚལ་སྔོན་པོས་བརྒྱན་པ་དང་། མུ་ཏིག་གི་དྲ་བ་དང་དངུལ་གྱི་པང་ལེབ་ལྟ་བུའི་བྱེ་མས་ཁྱབ་པའི་ས་གཞི་ཡོད་པ་དང་། གཙང་ཞིང་ཞིམ་ལ་བསིལ་བའི་ཆུ་མཚོས་བསྐོར་བ་ཞིག་གོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་དེར་མཚན་གཅིག་བསྐྱལ་ནས། ནམ་ལངས་པ་ན་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་ཏེ། དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྲོང་གཞན་ཞིག་ཏུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་ཞུགས་སོ། །གྲོང་དེ་ནི་ཁྱིམ་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་གཅིག་ཏུ་འདུས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེར་གནས་པའི་མི་རྣམས་ནི་དད་ཅིང་དང་བའོ། །དེ་དག་གིས་མཐའ་འཁོབ་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མཐོང་བར་དཀོན་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་རྣམས་མཐོང་མ་ཐག་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེས་ཏེ། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བསོད་སྙོམས་ཕུལ་ནས། "བཙུན་པ་ འདི་ཉིད་དུ་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་རིང་བཞུགས་པར་མཛོད་ཅིག་" ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །དེ་དག་གིས་སྒོམ་ཁང་ལྔ་བརྒྱ་བརྩིགས་ཏེ། དེར་ཁྲི་དང་། སྟེགས། འཐུང་ཆུ་དང་སྤྱོད་ཆུའི་བུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་སོ། ། ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถาปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา หุตฺวา ยามคณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมานุสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ โข คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโต โอโลเกนฺติ; เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ – ‘‘กทา นุ โข ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ. มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺขิสฺสาม. หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ปสฺสนฺตานํ ตญฺจ สทฺทํ สุณนฺตานํ หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา. เตน เต จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ. เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ. ตโต เนสํ มุฏฺฐสฺสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ. เตสํ เตน [Pg.177] ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, พาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ. ཉིན་གཉིས་པར་དགེ་སློང་རྣམས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གྲོང་གཞན་ཞིག་ཏུ་གཤེགས། དེར་ཡང་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྔར་བཞིན་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ་དབྱར་གནས་པར་གསོལ་བ་བཏབ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་“གལ་ཏེ་བར་ཆད་མེད་ན་”ཞེས་ཞལ་གྱིས་བཞེས་ནས་ནགས་ཚལ་དེར་གཤེགས་ཤིང་། ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ། དུས་ཀྱི་གཎྜཱི་བརྡུངས་ནས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་བཞིན་ཤིང་དྲུང་རྣམས་སུ་བྱོན་ཏེ་བཞུགས། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་ཤིང་གི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས། ལྷ་རྣམས་རང་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་བབས་ཏེ། བུ་ཕྲུག་རྣམས་ཁྲིད་དེ་ཕར་ཚུར་འཁྱམས་པར་གྱུར། དཔེར་ན། རྒྱལ་པོའམ་རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་རྣམས་གྲོང་གསེབ་ཏུ་བྱོན་ཏེ་གྲོང་མིའི་ཁྱིམ་རྣམས་བཟུང་བ་ན། ཁྱིམ་མི་རྣམས་རང་ཁྱིམ་ནས་ཐོན་ཏེ་གནས་གཞན་དུ་སྡོད་ཅིང་། “ཁོང་ཚོ་ནམ་ཞིག་གཤེགས་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་བལྟ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་བཏང་སྟེ་ཕར་ཚུར་འཁྱམས་བཞིན་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་“བཙུན་པ་རྣམས་ནམ་ཞིག་གཤེགས་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་བལྟས་ནས་བསྡད། དེ་ནས་ཁོང་ཚོས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “དབྱར་སྔ་མ་ལ་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ནི་ངེས་པར་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་རིང་འདིར་བཞུགས་པར་འགྱུར་ལ། ངེད་ཅག་ནི་དེ་སྙེད་ཀྱི་བར་དུ་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ཁྲིད་དེ་གནས་གཞན་དུ་གཤེགས་ནས་སྡོད་མི་ནུས་སོ། །འོ་ན་ངེད་ཅག་གིས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དམིགས་པ་ཞིག་བསྟན་པར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། །མཚན་མོ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པའི་ཚེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་སྤྲུལ་ཏེ་མདུན་དུ་ལངས་ཤིང་། འཇིགས་སུ་རུང་བའི་སྒྲ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གཟུགས་དེ་དག་མཐོང་ཞིང་སྒྲ་དེ་དག་ཐོས་པ་ན། སྙིང་འདར་ཞིང་། མདོག་ཉམས་ཏེ་སྐྱ་བོར་གྱུར། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་བྱེད་མ་ནུས་སོ། །སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་མ་གྱུར་ཅིང་འཇིགས་པས་ཡང་ཡང་སྐྲག་པའི་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་དྲན་པ་ཉམས་པར་གྱུར། དེ་ནས་དྲན་པ་ཉམས་པའི་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་དྲི་ང་བའི་དམིགས་པ་རྣམས་བཏང་བས། དྲི་ང་བ་དེས་ཀླད་པ་བཅིར་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏེ། མགོ་བོ་ན་བའི་ཟུག་རྔུ་དྲག་པོ་སྐྱེས་ཀྱང་། གནས་ཚུལ་དེ་དག་ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་མ་བཤད་དོ། ། อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ? ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา อาวุโส ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส ภควโต สนฺติกํ, คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพ เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมึสุ. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་དགེ་འདུན་གྱི་གནས་བརྟན་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཐམས་ཅད་འདུས་པ་ན། དགེ་འདུན་གྱི་གནས་བརྟན་གྱིས་དྲིས་པ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག ཁྱེད་རྣམས་ནགས་ཚལ་འདིར་ཞུགས་ནས་ཉིན་ཤས་ཀྱི་རིང་ལ་ཤ་མདོག་ཤིན་ཏུ་དྭངས་ཤིང་དཀར་བ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་དང་བར་གྱུར་ཏོ། །ད་ལྟ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་རིད་ཅིང་མདོག་ཉམས་པ་དང་སྐྱ་བོར་གྱུར་ཏེ། འདིར་ཁྱེད་རྣམས་ལ་མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་ཅི་ཞིག་བྱུང་ངམ་”ཞེས་དྲིས་སོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་གཅིག་གིས་སྨྲས་པ། “བཙུན་པ་ལགས། བདག་གིས་མཚན་མོ་འདི་འདྲ་བའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དམིགས་པ་མཐོང་ཞིང་ཐོས་ལ། འདི་འདྲ་བའི་དྲི་ང་བ་ཡང་ཚོར་བས། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་བདག་གི་སེམས་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་མི་གནས་སོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཐབས་དེས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་ཉིད་བཤད་དོ། །དགེ་འདུན་གྱི་གནས་བརྟན་གྱིས་སྨྲས་པ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དབྱར་གནས་པ་གཉིས་སུ་གསུངས་ཤིང་། ངེད་ཅག་གི་གནས་མལ་འདི་ནི་མི་མཐུན་པ་ཞིག་གོ །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག ཚུར་ཤོག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་འགྲོ་ལ། བྱོན་ནས་མཐུན་པའི་གནས་མལ་གཞན་ཞིག་ཞུའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“བཙུན་པ་ལགས་དེ་དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིག་ལ་བསྒྲུབས་ཏེ། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གནས་མལ་བསྡུས་ཤིང་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་ནས། ཁྱིམ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་སུ་ལའང་མ་བཤད་པར་མཉན་ཡོད་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་རྒྱུ་ཞིང་གཤེགས། རིམ་གྱིས་མཉན་ཡོད་དུ་བྱོན་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར། ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปฺปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายํ เสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุเณยฺยาถ. คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ. สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ, เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิมํ สุตฺตมภาสิ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་དག་གཟིགས་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །“དགེ་སློང་དག ངས་དབྱར་གྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་བསླབ་པའི་གཞི་བཅས་པ་ལ། ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱེད་རྣམས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དམ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། དེ་དག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གནས་ཚུལ་མཐའ་དག་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ལ་ཐུགས་ཀྱིས་བརྟགས་པས། ཐ་ན་རྐང་བཞི་ལྡན་པའི་ཁྲིའུ་ཤོང་ཙམ་གྱི་ས་ཡང་དེ་དག་གི་མཐུན་པའི་གནས་མལ་དུ་མ་གཟིགས་སོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། “དགེ་སློང་དག ཁྱེད་རྣམས་ལ་མཐུན་པའི་གནས་མལ་གཞན་མེད་དོ། །གནས་དེ་ཉིད་དུ་ཁྱེད་རྣམས་གནས་ཤིང་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་དག སོང་ཞིག་ལ་གནས་མལ་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག གལ་ཏེ་ལྷ་རྣམས་ལས་འཇིགས་པ་མེད་པར་འདོད་ན། སྲུང་བ་འདི་ཟུངས་ཤིག འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྲུང་བ་དང་ལས་གཞི་གཉིས་ཀར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། อปเร ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา, ทฺเว ปริตฺตา, ทฺเว อสุภา, ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ. อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ[Pg.178]. อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกฌานตฺถญฺจ อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ. གཞན་དག་ནི་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲ་སྟེ། “དགེ་སློང་དག སོང་ཞིག་ལ་གནས་མལ་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡང་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །“འོན་ཀྱང་དགོན་པ་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུན་དུ་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ཕྱི་དྲོ་དང་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་བྱམས་པ་གཉིས་དང་། སྲུང་བ་གཉིས་དང་། མི་སྡུག་པ་གཉིས་དང་། འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་གཉིས་བསྒོམ་པ་དང་། སྐྱོ་ཤས་ཀྱི་གནས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །སྐྱོ་ཤས་ཀྱི་གནས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། འཆི་བ་དང་། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་བཞིའོ། །ཡང་ན། སྐྱེ་རྒ་ན་འཆི་བཞི་དང་། ལྔ་པ་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འདས་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མ་འོངས་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ད་ལྟར་གྱི་ཟས་འཚོལ་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །” དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྒྱུན་དུ་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་ནས། དགེ་སློང་དེ་དག་གི་བྱམས་པའི་དོན་དང་། སྲུང་བའི་དོན་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དོན་དུ་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། ๑๔๓. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน, อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ. อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ. ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานี. ༡༤༣. དེ་ལ་“ཀ་ར་ཎཱི་ཡ་མད་ཐ་ཀུ་ས་ལེ་ནཱ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་འདི་ལ། ཐོག་མར་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ནི། “ཀ་ར་ཎཱི་ཡཾ་”ནི་བྱ་བར་བྱ་བ་སྟེ། བྱེད་པར་འོས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཨད་ཐ་”ནི་ལམ་གྱི་བསྒྲུབ་པ་སྟེ། ཡང་ན་རང་གི་ཕན་པ་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ལ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“ཨད་ཐ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཨད་ཐ་ཀུ་ས་ལེ་ནཱ་”ནི་དོན་ལ་མཁས་པ་སྟེ། དོན་ལ་བྱང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡཾ་”ནི་མ་ངེས་པའི་གཙོ་བོའི་སྒྲའོ། །“ཏཾ་”ནི་ངེས་པའི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ། །ཡང་ན་“ཡཾ་ཏཾ་”གཉིས་ཀ་གཙོ་བོའི་སྒྲའོ། །“སན་ཏཾ་པ་དཾ་”ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། དེ་ལ་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་“སན་ཏཾ་”དང་། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“པ་དཾ”ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །“ཨ་བྷི་ས་མེཏ་ཙཱ་”ནི་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་སོ། །“སག་ཀོ་ཏཱི་ཏི་སག་ཀོ་”ནི་ནུས་པ་དང་། མཐུ་ཡོད་པ་དང་། ལྕོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཨུ་ཛཱུ་”ནི་གཡོ་སྒྱུ་མེད་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་དྲང་པོ་”ནི་“སུ་ཧུ་ཛཱུ་”ཞེས་བྱའོ། །“སུ་ཝ་ཅོ་”ནི་གསུང་སླ་བ་སྟེ། བསླབ་བྱ་བརྗོད་བདེ་བའོ། །“ཨས་ས་”ནི་འགྱུར་རོ། །“མུ་དཱུ་”ནི་མཉེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“ན་ཨ་ཏི་མཱ་ནཱི་”ནི་ང་རྒྱལ་མེད་པའོ། ། อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณียํ, สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล. འདི་ནི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་སྟེ། “བྱ་བ་ལ་མཁས་པས་ཞི་བའི་གོ་འཕང་དེ་ཉིད་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་བྱ་བར་འོས་པ་འདི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའོ། །འདི་ལ་ཐོག་མར་བྱ་བར་འོས་པ་ཡོད་ལ། བྱ་བར་མི་འོས་པ་ཡང་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་མདོར་བསྡུས་ན། བསླབ་པ་གསུམ་ནི་བྱ་བར་འོས་པ་ཡིན་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་དང་། ལྟ་བ་ཉམས་པ་དང་། ཆོ་ག་ཉམས་པ་དང་། འཚོ་བ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱ་བར་མི་འོས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་དོན་ལ་མཁས་པ་ཡོད་ལ། དོན་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པ་ཡང་ཡོད་དོ། ། ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, สินานทานํ, จุณฺณทานํ, มตฺติกาทานํ, จาฏุกมฺยตํ, มุคฺคสูปฺยตํ, ปาริภฏุตํ, ชงฺฆเปสนิยํ, เวชฺชกมฺมํ, ทูตกมฺมํ, ปหิณคมนํ, ปิณฺฑปฏิปิณฺฑทานานุปฺปทานํ, วตฺถุวิชฺชํ, นกฺขตฺตวิชฺชํ, องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ[Pg.179]. เสยฺยถิทํ – เวสิยโคจเร วิธวาถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนิปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน. ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกอโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล. དེ་ལ་དོན་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པ་ནི། གང་ཞིག་བསྟན་པ་འདི་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རང་ཉིད་ཚུལ་བཞིན་དུ་མི་སྦྱོར་ཞིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་དང་། ལོག་པའི་འཚོ་བ་ཉེར་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་འཛིན་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པ་དང་། ལོ་མ་སྦྱིན་པ་དང་། མེ་ཏོག་སྦྱིན་པ་དང་། ཤིང་ཏོག་སྦྱིན་པ་དང་། སོ་ཤིང་སྦྱིན་པ་དང་། ཁ་བཤལ་ཆུ་སྦྱིན་པ་དང་། ཁྲུས་རྫས་སྦྱིན་པ་དང་། ཕྱེ་མ་སྦྱིན་པ་དང་། འདག་པ་སྦྱིན་པ་དང་། ངོ་བསྟོད་བྱེད་པ་དང་། སྲན་མའི་ཐལ་བ་ལྟ་བུའི་གཏམ་སྨྲ་བ་དང་། བྱིས་པ་སྐྱོང་བ་དང་། རྐང་མགྱོགས་ཀྱི་ཕོ་ཉ་བྱེད་པ་དང་། སྨན་པའི་ལས་བྱེད་པ་དང་། ཕོ་ཉའི་ལས་བྱེད་པ་དང་། བཀའ་བཞིན་རྒྱུག་པ་དང་། བསོད་སྙོམས་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་དང་། ས་དཔྱད་དང་། སྐར་རྩིས་དང་། མཚན་དཔྱད་རིག་པའོ། །གཞན་ཡང་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དྲུག་ལ་རྒྱུ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། སྨད་འཚོང་མའི་གནས་དང་། ཡུགས་ས་མོའི་གནས་དང་། ན་ཆུང་བུ་མོའི་གནས་དང་། མ་ནིང་གི་གནས་དང་། དགེ་སློང་མའི་གནས་དང་། ཆང་ཁང་གི་གནས་སོ། །རྒྱལ་པོ་དང་། རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་དང་། མུ་སྟེགས་པ་དང་། མུ་སྟེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་འདྲེས་པར་གནས་ཤིང་། མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་ཁྱིམ་པ་དང་འདྲེས་པར་བྱེད། དགེ་སློང་དང་། དགེ་སློང་མ་དང་། དགེ་བསྙེན་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ལ་དད་པ་མེད་པ་དང་། མི་དང་བ་དང་། གཤེ་ཞིང་སྐུར་འདེབས་པ་དང་། ཕན་པར་མི་འདོད་པ་དང་། གནོད་པ་དང་། མི་བདེ་བ་དང་། མི་འཚེ་བར་མི་འདོད་པའི་ཁྱིམ་དེ་ལྟ་བུ་དག་ལ་བསྟེན་ཅིང་། འགྲོགས་པ་དང་། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ནི་དོན་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ, วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ อยํ อตฺถกุสโล. གང་ཞིག་བསྟན་པ་འདི་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རང་ཉིད་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྦྱོར་ཞིང་། ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ཏེ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་ལ་གནས་པར་འདོད་པས། དད་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་དབང་པོ་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་ཡོ་བྱད་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ནི། དོན་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริยสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกาทีนํ ปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. ཡང་ན། ལྟུང་བའི་ཚོགས་བདུན་སྦྱོང་བའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོའི་སྒོ་དྲུག་ལ་ཡུལ་རྣམས་ཕྲད་པའི་ཚེ་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་མི་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དབང་པོ་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ལོག་པའི་འཚོ་བ་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཏེ་མཁས་པས་བསྔགས་ཤིང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡོ་བྱད་བསྟེན་ཏེ་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྔར་བཤད་པའི་སོ་སོར་བརྟག་པའི་སྒོ་ནས་ཡོ་བྱད་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྤྱོད་ལམ་བཞི་བསྒྱུར་བའི་ཚེ་དགོས་པ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་བརྟག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་བཞིན་ཉིད་སྦྱོང་བར་བྱེད་པ་དེ་ཡང་དོན་ལ་མཁས་པ་ཡིན་ནོ། ། โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทายติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรีมิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนํ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. ཡང་ན། དཔེར་ན་བ་ཚྭའི་ཆུ་ལ་བརྟེན་ནས་གོས་དྲི་མ་ཅན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་དང་། ཐལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་མེ་ལོང་དང་། ལྕགས་ཐབ་ལ་བརྟེན་ནས་གསེར་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་ནས། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཆུས་བཀྲུས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའོ། །དཔེར་ན། བྱ་ཀི་ཀིས་རང་གི་སྒོ་ང་དང་། གཡག་གིས་རང་གི་རྔ་མ་དང་། བུ་གཅིག་པའི་མ་ཡིས་རང་གི་བུ་གཅིག་པོ་དང་། མིག་གཅིག་པའི་སྐྱེས་བུས་རང་གི་མིག་གཅིག་པོ་དེ་སྲུང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་བག་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སྲུང་ཞིང་། ཕྱི་དྲོ་དང་སྔ་དྲོར་སོ་སོར་བརྟག་པའི་ཚེ་ཉེས་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མི་མཐོང་བ་དེ་ཡང་དོན་ལ་མཁས་པ་ཡིན་ནོ། ། โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคเหตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. โย วา ปน สมาปตฺติโต [Pg.180] วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค. ཡང་ན། འགྱོད་པ་མེད་པའི་རོ་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ནས། ཉོན་མོངས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ལམ་ལ་བརྩོན་ཞིང་། དེ་བརྩམས་ནས་ཟད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པ་དང་། ཟད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་བྱས་ནས་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་བསྐྱེད་པ་དེ་ཡང་དོན་ལ་མཁས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཞིག་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལངས་ཏེ་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི། དོན་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་གོ ། ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาเนน, ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทาย ปคฺคหเณน มคฺคผเลน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถาวิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห. དེ་ལ་འགྱོད་པ་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པའི་བར་རམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ལམ་ལ་བརྩོན་པའི་བར་རམ། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་དོན་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བསྔགས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། དོན་འདི་ལ་“དོན་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ། །དགེ་སློང་དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས། གང་ཟག་གཅིག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། “དོན་ལ་མཁས་པས་བྱ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปาทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ. อธิการโต อนุวตฺตติ ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา ‘‘วิหริตุกาเมนา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. དེ་ནས་“ཅི་ཞིག་བྱ་བར་བྱ་”ཞེས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པ་དེ་དག་ལ། “ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་གང་ཞིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པའི་ཞི་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་གོ་འཕང་དེ་ཉིད་རྟོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་གནས་པར་འདོད་པས་གང་ཞིག་བྱ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའོ། །འདིར་ཡང་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྐང་པ་འདིའི་ཐོག་མར་གསུངས་པའི་“གང་ཞིག་” (yaṃ) ཅེས་བྱ་བ་ནི། དབང་གི་སྒོ་ནས་“བྱ་བར་བྱའོ་” (karaṇīyaṃ) ཞེས་བྱ་བ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་གོ། །“ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་དོན་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གནས་པར་འདོད་པས་”ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ สนฺตนฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ, ตนฺติ. ยํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ཡང་ན། “ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མྱང་འདས་ཀྱི་གོ་འཕང་ནི་ཞི་བ་ཡིན་པར་ཤེས་ནས། དེ་ཐོབ་པར་འདོད་པས་གང་ཞིག་བྱ་བར་བྱ་བ་དེ་ནི། དབང་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ཡིན་པས། དེ་ནི་དོན་ལ་མཁས་པས་བྱ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཡང་འདིར་དགོངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། “དོན་ལ་མཁས་པས་བྱ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “ཅི་ཞིག་བྱ་”ཞེས་སེམས་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས། “ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་གང་ཞིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་གང་ཞིག་བྱ་བར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་དོ། །གང་ཞིག་བྱ་བར་འོས་པ་དེ་ནི་བྱ་བར་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ནི་ངེས་པར་བྱ་བར་འོས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมูปายโต. กามญฺเจตํ กรณารหตฺเถน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขปเทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต [Pg.181] ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถํ อาห. འོ་ན་དེ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན། དེ་ཐོབ་པའི་ཐབས་ལས་གཞན་ཅི་ཞིག་ཡོད་དེ། འདི་ནི་བྱ་བར་འོས་པའི་དོན་གྱིས་བསླབ་པ་གསུམ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཐོག་མའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་དེའི་དོན་བཤད་པ་ལས། “བྱ་བར་བྱ་བ་ཡོད་ལ། བྱ་བར་མི་བྱ་བའང་ཡོད། དེ་ལ་མདོར་བསྡུས་ན་བསླབ་པ་གསུམ་ནི་བྱ་བར་བྱ་བའོ་”ཞེས་བདག་ཅག་གིས་བཤད་ཟིན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་གིས་ནི་རྟོགས། ཁ་ཅིག་གིས་ནི་མ་རྟོགས་སོ། །དེ་ནས་མ་རྟོགས་པ་རྣམས་ལ་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་དགོན་པར་གནས་པའི་དགེ་སློང་གིས་བྱ་བར་འོས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱེད་འདི་ཉིད་གསུངས་ཏེ། “ནུས་ཤིང་དྲང་ལ་ཤིན་ཏུ་དྲང་། །བཀའ་བློ་བདེ་ཞིང་འཇམ་ལ་ང་རྒྱལ་མེད། །”ཅེས་བྱ་བའོ། ། กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ, อตฺตโน ปตฺตจีวรปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส. ཅི་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་གནས་པར་འདོད་པའམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ཉིད་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པའི་དགོན་པར་གནས་པའི་དགེ་སློང་ནི། སྤོང་བའི་ཡན་ལག་གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པར་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པར་ནུས་པ་ (sakko) ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཟད་པར་གྱི་སྔོན་འགྲོའི་བྱ་བ་དང་། ཆོས་སྤྱོད་ཀྱི་ཆོ་ག་དང་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། རང་གི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟོ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་ཆེ་ཕྲ་སྣ་ཚོགས་པ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་བྱ་བ་གཞན་དག་ལའང་ནུས་པ་དང་། མཁས་པ་དང་། ལེ་ལོ་མེད་པ་དང་། མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །ནུས་པ་ཡོད་ཀྱང་སྤོང་བའི་ཡན་ལག་གསུམ་པ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་དྲང་པོ་ (uju) ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དྲང་པོ་ཡིན་ཡང་ལན་ཅིག་དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོག་ཤེས་པར་མི་བྱ་བར། ཚེ་གང་གི་བར་དུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་ལྷོད་པ་མེད་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་པར་དྲང་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། གཡོ་མེད་པས་དྲང་པོ་དང་། སྒྱུ་མེད་པས་ཤིན་ཏུ་དྲང་པོ་ (suhuju) ཞེས་བྱའོ། །ལུས་དང་ངག་གི་གྱ་གྱུ་སྤངས་པས་དྲང་པོ་དང་། ཡིད་ཀྱི་གྱ་གྱུ་སྤངས་པས་ཤིན་ཏུ་དྲང་པོའོ། །མེད་པའི་ཡོན་ཏན་མི་གསལ་བར་བྱེད་པས་དྲང་པོ་དང་། མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་ལ་མི་ཆགས་པས་ཤིན་ཏུ་དྲང་པོའོ། །དེ་ལྟར་དམིགས་པ་དང་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་གཏོད་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་སྔ་མ་གཉིས་དང་གསུམ་པའི་བསླབ་པ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་བསམ་པ་དག་པའི་སྒོ་ནས་དྲང་པོ་དང་ཤིན་ཏུ་དྲང་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุพฺพโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม หุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเฐติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต, สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุพฺพโจ จ อสฺส. དྲང་པོ་དང་ཤིན་ཏུ་དྲང་པོ་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། གཞན་ཡང་བཀའ་བློ་བདེ་བ་ (suvaco) ཞིག་ཀྱང་འགྱུར་རོ། །གང་ཟག་གང་ལ་“འདི་ནི་བྱ་བར་མི་བྱའོ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ན། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་མཐོང་། ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་ཐོས། ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན་ཏེ་ང་ལ་སྨྲ། ཁྱོད་ངའི་མཁན་པོའམ། སློབ་དཔོན་ནམ། མཐོང་བའི་གྲོགས་པོའམ། མཛའ་བཤེས་ཤིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སྨྲ་བའམ། ཡང་ན་མི་སྨྲ་བར་གནས་པས་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཁས་བླངས་ཀྱང་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པ་དེ་ནི། ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་ལས་རིང་དུ་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཞིག་གདམས་ངག་བྱེད་པ་ན། “བཙུན་པ་ལེགས་སོ། །ལེགས་པར་གསུངས་སོ། །རང་གི་སྐྱོན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཐོང་བར་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ། །སླར་ཡང་བདག་ལ་འདི་ལྟ་བུ་མཐོང་ན་སྙིང་རྗེའི་སྒོ་ནས་གསུང་བར་མཛོད་ཅིག །བདག་གིས་ཡུན་རིང་པོ་ནས་ཁྱེད་ཀྱི་དྲུང་ནས་གདམས་ངག་ཐོབ་བོ་”ཞེས་སྨྲ་ཞིང་། ཇི་ལྟར་བསྒོ་བ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་དེ་ནི། ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་དང་མི་རིང་བ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གཞན་གྱི་ཚིག་ཁས་བླངས་ཏེ་བྱེད་པའི་བཀའ་བློ་བདེ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། ยถา จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปฺปหิณคมนาทีสุ นิยุญฺชิยมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส [Pg.182] ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ. ཇི་ལྟར་བཀའ་བློ་བདེ་བ་དེ་བཞིན་དུ་འཇམ་པོ་ (mudu) ཞིག་ཀྱང་འགྱུར་རོ། །“འཇམ་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཕོ་ཉ་བྱེད་པ་དང་བཀོད་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བསྐུལ་བ་ན། དེ་ལ་འཇམ་པོའི་ཚུལ་མི་བྱ་བར་མི་འགྱུར་བར་གནས་ཤིང་། ཆོས་སྤྱོད་ཀྱི་ཆོ་ག་དང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མཐའ་དག་ལ་འཇམ་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། ལེགས་པར་བཟོ་བྱས་པའི་གསེར་བཞིན་དུ་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་སྦྱོར་རུང་བ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན། “འཇམ་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁྲོ་གཉེར་མེད་ཅིང་བཞིན་འཛུམ་པ་དང་། གཏམ་སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། བསུ་བའི་ཚུལ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། འཇུག་ངོགས་བཟང་པོ་བཞིན་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་འཇུག་རུང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །འཇམ་པོ་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། གཞན་ཡང་ང་རྒྱལ་མེད་པ་ (anatimānī) ཞིག་ཀྱང་འགྱུར་རོ། །རིགས་དང་རུས་ལ་སོགས་པ་ང་རྒྱལ་གྱི་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱ་སྟེ། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་བཞིན་དུ་གདོལ་པའི་བུ་ཆུང་ལྟ་བུའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའོ། ། ๑๔๔. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยํ คาถมาห. ༡༤༤. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་གནས་པར་འདོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པའི་ཁྱད་པར་དུ་དགོན་པར་གནས་པའི་དགེ་སློང་གིས་བྱ་བར་འོས་པའི་ཆོས་ཁ་ཅིག་གསུངས་ནས། སླར་ཡང་དེ་ལས་ལྷག་པའི་ཆོས་གསུང་བར་བཞེད་དེ། “ཆོག་ཤེས་ཤིང་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ (มหาว. ๗๓) เอวํ อุปสมฺปทมาฬเก อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ. เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการมทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ. เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. དེ་ལ་“ཆོག་ཤེས་པ་དང་བྱ་བ་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར། གསུངས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཆོག་ཤེས་པས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ཆོག་ཤེས་པ་” (santussako) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ཚིམ་པ་སྟེ། རང་གི་ཐོབ་པས་ཚིམ་པ་དང་། ཡོད་པས་ཚིམ་པ་དང་། མཉམ་པས་ཚིམ་པའི་ཕྱིར་ཆོག་ཤེས་པའོ། །དེ་ལ་“རང་གི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ་བསྟན་ཅིང་རང་གིས་ཁས་བླངས་པའི་ཉེར་སྤྱོད་རྣམ་པ་བཞིའོ། །དེ་ལ་བཟང་པོའམ་མི་བཟང་པོ། གུས་པས་སམ་མ་གུས་པར་བྱིན་པ་གང་ཡང་རུང་། ལེན་པའི་དུས་དང་སྤྱོད་པའི་དུས་སུ་རྣམ་འགྱུར་མི་སྟོན་པར་འཚོ་བ་སྐྱོང་བ་ནི། “རང་གི་ཐོབ་པས་ཚིམ་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཡོད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་ལ་གང་ཞིག་ཐོབ་ཅིང་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཚིམ་ཞིང་། དེ་ལས་ལྷག་པ་མི་འདོད་པར་འདོད་ཆེན་པོ་སྤོང་བ་ནི། “ཡོད་པས་ཚིམ་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“མཉམ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་སྤངས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་མཉམ་པ་དེས་དམིགས་པ་མཐའ་དག་ལ་ཚིམ་པ་ནི། “མཉམ་པས་ཚིམ་པ་”ཞེས་བྱའོ། ། สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปสิตุ’’นฺติ. โย ปน ยํกิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ – ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร โถกโถเกนปิ [Pg.183] ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต. བདེ་བླག་ཏུ་གསོ་བར་ནུས་པའི་ཕྱིར་“གསོ་སླ་བ་” (subharo) སྟེ། གསོ་བར་སླ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དགེ་སློང་གང་ཞིག་ལྷུང་བཟེད་འབྲས་ས་ལུ་དང་ཤ་དང་ཟན་ལ་སོགས་པས་བཀང་སྟེ་བྱིན་ཀྱང་། བཞིན་མི་ལེགས་པ་དང་ཡིད་མ་རངས་པ་ཉིད་སྟོན་པའམ། ཡང་ན་སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱི་མངོན་སུམ་དུ་བསོད་སྙོམས་དེ་ལ་“ཁྱེད་ཚོས་ཅི་ཞིག་བྱིན་པ་ཡིན་”ཞེས་སྨད་ནས་དགེ་ཚུལ་དང་ཁྱིམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱིན་པ་དེ་ནི་གསོ་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་མཐོང་ནས་མི་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་སྤོང་བར་བྱེད་དེ། “དགེ་སློང་གསོ་དཀའ་བ་འདི་ནི་གསོ་བར་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་སོ། །གང་ཞིག་ནི་རྩུབ་པའམ། བཟང་པོའམ། ཉུང་ངུའམ། མང་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཐོབ་ནས་ཡིད་རངས་ཤིང་བཞིན་གསལ་བར་གནས་པ་དེ་ནི་གསོ་སླ་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་མཐོང་ནས་མི་རྣམས་ཤིན་ཏུ་ཡིད་ཆེས་པར་འགྱུར་ཏེ། “བདག་ཅག་གི་བཙུན་པ་ནི་གསོ་སླ་བ་སྟེ། ཉུང་ངུས་ཀྱང་ཆོག་ཤེས་པར་མཛད་པས། བདག་ཅག་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་གསོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་ཏེ་གསོ་བར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟ་བུ་ནི་འདིར་“གསོ་སླ་བ་”ཞེས་དགོངས་སོ། ། อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ. อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรปริกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ. བྱ་བ་ཉུང་ངུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“བྱ་བ་ཉུང་བ་” (appakicco) སྟེ། ལས་ལ་དགའ་བ་དང་། གླེང་མོ་ལ་དགའ་བ་དང་། འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་དུ་མ་ལ་མི་བརྩོན་པའོ། །ཡང་ན། གཙུག་ལག་ཁང་མཐའ་དག་ཏུ་ལས་གསར་པ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་དང་། དགེ་ཚུལ་དང་། ཀུན་དགའ་ར་བ་པ་རྣམས་ལ་བསྒོ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་དང་བྲལ་ཞིང་། རང་གི་སྐྲ་དང་སེན་མོ་བྲེག་པ་དང་། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་གཙོ་བོར་བརྩོན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุจฺจาราเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย. ཡང་དག་པར་འཚོ་བ་ཡང་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“འཚོ་བ་ཡང་བ་” (sallahukavutti) ཞེས་བྱའོ། །དཔེར་ན་དགེ་སློང་ཉེར་སྤྱོད་མང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཁ་ཅིག་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚེ། ལྷུང་བཟེད་དང་། ཆོས་གོས་དང་། གདན་དང་། མར་དང་། བུ་རམ་ལ་སོགས་པའི་ཉེར་སྤྱོད་མང་པོ་མི་མང་པོ་ལ་མགོ་བོའི་ཁུར་དང་རྐེད་པའི་ཁུར་ལ་སོགས་པར་འཁུར་དུ་བཅུག་ནས་འགྲོ་བ་ལ། དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པར་ཉེར་སྤྱོད་ཉུང་ངུ་དང་ལྡན་ཞིང་། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཉེར་སྤྱོད་བརྒྱད་ཙམ་ཁོ་ན་འཆང་ལ། ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚེ་འདབ་ཆགས་བྱ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་བ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུ་ནི་འདིར་“འཚོ་བ་ཡང་བ་”ཞེས་དགོངས་སོ། །དབང་པོ་རྣམས་ཞི་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“དབང་པོ་ཞི་བ་” (santindriyo) སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབང་པོ་རྣམས་མ་རྒོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“མཁས་པ་” (nipako) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཤེས་རབ་ཅན་དང་། རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་ཅན་དང་། བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་སྲུང་བའི་ཤེས་རབ་དང་། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་དཔྱོད་པའི་ཤེས་རབ་དང་། གནས་ལ་སོགས་པ་མཐུན་པ་བདུན་རྟོགས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ. མི་གྱོང་བའི་ཕྱིར་“མི་གྱོང་བ་” (appagabbho) སྟེ། གནས་བརྒྱད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་གྱོང་བ་དང་། གནས་བཞིའི་ངག་གི་གྱོང་བ་དང་། གནས་དུ་མའི་ཡིད་ཀྱི་གྱོང་བ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ, ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ, ตถา คณมชฺเฌ, คณมชฺเฌติ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ, ตถา ชนฺตาฆเร. วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ[Pg.184], ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ พาหาย พาหํ ปหรนฺโต, อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ. ལུས་ཀྱི་མི་བསྲུན་པ་གནས་བརྒྱད་ནི། དགེ་འདུན་དང་། ཚོགས་པ་དང་། གང་ཟག་དང་། ཟས་ཁང་དང་། བསྲོ་ཁང་དང་། ཁྲུས་ཀྱི་བབས་སྟེགས་དང་། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ལམ་དང་། གྲོང་གི་ནང་དུ་འཇུག་པའི་ཚེ་ལུས་ཀྱིས་མི་མཐུན་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། འདི་ན་ཁ་ཅིག་དགེ་འདུན་གྱི་དབུས་སུ་པུས་འཁྱུད་བྱས་ཏེ་འདུག་པའམ། རྐང་པ་གཅིག་གི་སྟེང་དུ་རྐང་པ་གཅིག་བཞག་སྟེ་འདུག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཚོགས་པའི་དབུས་སུ་སྟེ། འཁོར་བཞིའི་འདུ་བའི་དབུས་སུ་འདུག་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གནས་བརྟན་གྱི་གང་ཟག་གི་མདུན་དུ་འདུག་པའོ། །ཟས་ཁང་དུ་ནི་གནས་བརྟན་རྣམས་ལ་སྟན་མི་སྟེར་ཞིང་། གསར་བུ་རྣམས་ལ་སྟན་གྱིས་འགོག་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་བསྲོ་ཁང་དུའང་གནས་བརྟན་རྣམས་ལ་མ་དྲིས་པར་མེ་སྤོར་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའོ། །ཁྲུས་ཀྱི་བབས་སྟེགས་སུའང་། “གཞོན་ནུ་དང་གནས་བརྟན་གྱི་ཚད་ལ་མི་ལྟ་བར་འབྱོར་བའི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཁྲུས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ལའང་མ་གུས་པར། ཕྱིས་སུ་འོངས་ཏེ་ཆུ་ལ་ཞུགས་ནས་གནས་བརྟན་དང་གསར་བུ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། །བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ལམ་དུ་ནི་སྟན་མཆོག་དང་། ཆུ་མཆོག་དང་། ཟས་མཆོག་གི་ཕྱིར་དུ་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་མདུན་དུ་ལག་པ་གཤིབས་ཏེ་བརྡེག་བཞིན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། གྲོང་གི་ནང་དུ་འཇུག་པའི་ཚེ་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་ལ་འཇུག་པ་དང་། གཞོན་ནུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ. ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ. อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ โภชนียํ, กึ เม ทสฺสสิ, กิมชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอทมาทึ ภาสติ. ངག་གི་མི་བསྲུན་པ་གནས་བཞི་ནི། དགེ་འདུན་དང་། ཚོགས་པ་དང་། གང་ཟག་དང་། གྲོང་གི་ནང་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། འདི་ན་ཁ་ཅིག་དགེ་འདུན་གྱི་དབུས་སུ་མ་དྲིས་པར་ཆོས་སྨྲ་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་སྔར་བཤད་པའི་ཚོགས་པ་དང་གནས་བརྟན་གྱི་གང་ཟག་གི་མདུན་དུའང་མ་དྲིས་པར་སྨྲ་བའོ། །དེ་ལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་བ་དྲིས་པའི་ཚེ། གནས་བརྟན་ལ་མ་དྲིས་པར་ལན་འདེབས་པའོ། །གྲོང་གི་ནང་དུ་ནི་“མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་ཅི་ཡོད། སྐྱོ་མ་མངའ་འམ་འོན་ཏེ་བཟའ་བཅའ་ཅི་ཡོད། བདག་ལ་ཅི་སྦྱིན་པར་འགྱུར། དེ་རིང་བདག་གིས་ཅི་ཞིག་བཟའ། ཅི་ཞིག་བཅའ། ཅི་ཞིག་བཏུང་།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲ་བའོ། ། อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการอปฺปติรูปวิตกฺกนํ. ཡིད་ཀྱི་མི་བསྲུན་པ་གནས་དུ་མ་ནི། གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ལུས་དང་ངག་གིས་འཆལ་བར་མ་སྤྱད་ཀྱང་། ཡིད་ཁོ་ནས་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་མི་མཐུན་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྟོག་པའོ། ། กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิยคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา โยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสา จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘อสฺสา’’ติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ ‘‘สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสา’’ติ เอวํ โยเชตพฺพํ. “ཁྱིམ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་”ནི། ཁྱིམ་གང་དག་ཏུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དེ་དག་ལ། ཡོ་བྱད་ཀྱི་སྲེད་པས་སམ། མི་མཐུན་པའི་ཁྱིམ་པའི་འདུ་འཛིའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་མེད་པའོ། །ལྷན་ཅིག་མྱ་ངན་བྱེད་པ་མ་ཡིན། ལྷན་ཅིག་དགའ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན། བདེ་བ་རྣམས་ལ་བདེ་བར་འཛིན་པ་མ་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་བ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་འཛིན་པ་མ་ཡིན། བྱ་བ་དང་བྱེད་པ་བྱུང་བའི་ཚེ་རང་ཉིད་བརྩོན་པར་མི་བྱེད་པ་ལ་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལས་“བཀའ་བློ་བདེ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པའི་“གྱུར་ཅིག་” (assa) ཅེས་པའི་སྒྲ་དེ། ཚིག་ཐམས་ཅད་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “ཆོག་ཤེས་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིག །གསོ་སླ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིག །”ཅེས་པ་ལྟར་རོ། ། ๑๔๕. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตตุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร. อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กึ ปน กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกํ อณุมตฺตมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ. ༡༤༥. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ཏེ་གནས་པར་འདོད་པའམ། དེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ། ཁྱད་པར་དུ་དགོན་པར་གནས་པའི་དགེ་སློང་གིས་དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བའི་ལས་བསྟན་ནས། ད་ནི་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའང་བསྟན་པར་བཞེད་དེ། “མཁས་པ་གཞན་དག་གིས་སྨད་པར་འགྱུར་བའི་ཉེས་པ་ཕྲ་མོ་ཙམ་ཡང་མི་བྱའོ། །”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དེ་ལྟར་བྱ་བའི་ལས་བྱེད་པ་དེས། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཕྲ་མོ་དང་དམན་པ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་མི་སྤྱད་དོ། །མི་སྤྱོད་པ་དེས་རགས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། ཉེས་པ་ཕྲ་མོ་ཙམ་མམ། རྡུལ་ཙམ་ཡང་མི་སྤྱད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ตโต [Pg.185] ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสนฺติ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ. དེ་ནས་དེ་ལྟར་སྤྱད་པ་ལ་ཚེ་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་སྟོན་པ་ནི། “གང་གིས་མཁས་པ་གཞན་དག་གིས་སྨད་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པའོ། །འདིར་མི་མཁས་པ་གཞན་དག་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གིས་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པར་བྱེད། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུའང་ཆེན་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཁས་པ་ཁོ་ན་ནི་ཚད་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གིས་ནི་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་ནས་སྨད་པར་འོས་པ་ལ་སྨོད་ཅིང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བས་ན་“མཁས་པ་གཞན་དག་”ཅེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส, ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโน ว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་དང་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས། ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས་ཏེ་གནས་པར་འདོད་པའམ། དེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ། ཁྱད་པར་དུ་དགོན་པ་པའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་བཟུང་སྟེ་གནས་པར་འདོད་པའི་དགེ་སློང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་དུ། བྱ་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་དབྱེ་བས་ལས་ཀྱི་ས་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་གསུངས་ནས། ད་ནི་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་ལྷའི་འཇིགས་པ་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྲུང་བའི་དོན་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “བདེ་བ་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱམས་པའི་གཏམ་གསུངས་པར་བརྩམས་སོ། ། ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมงฺคิโน. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยูปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺพา. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา. དེ་ལ་“བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་” (sukhinoti) ནི་བདེ་བ་དང་འབྱོར་བའོ། །“འཇིགས་པ་མེད་པ་” (kheminoti) ནི་བདེ་འཇགས་དང་ལྡན་པ། འཇིགས་པ་མེད་པ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པ་ལ་བྱའོ། །“ཐམས་ཅད་” (sabbe) ནི་མ་ལུས་པའོ། །“སེམས་ཅན་” (sattā) ནི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་སོ། །“བདེ་བའི་བདག་ཉིད་” (sukhitattā) ནི་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །འདིར་ལུས་ཀྱི་བདེ་བས་ནི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་བདེ་བས་ནི་བདེ་བའི་བདག་ཉིད་དང་། དེ་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་འཇིགས་པ་དང་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བས་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་གསུངས་ཤེ་ན། བྱམས་པ་སྒོམ་པའི་རྣམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་“སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག །”གམ། “འཇིགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག །”གམ། “བདེ་བའི་བདག་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག །”ཅེས་བྱམས་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། ། ๑๔๖. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ, อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา กเมน สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ. ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกตฺติกอารมฺมณปฺปเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห. ༡༤༦. དེ་ལྟར་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇུག་པའི་མཐའི་བར་དུ་བྱམས་པ་སྒོམ་པ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྲོག་ཆགས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་། །”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། དམིགས་པ་དུ་མ་ལ་གོམས་པའི་སེམས་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་གཅིག་ཏུ་མི་གནས་པར། དམིགས་པའི་དབྱེ་བ་ལ་རིམ་གྱིས་ཞུགས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། སྐྲག་པ་དང་བརྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་དང་གསུམ་གྱི་དབྱེ་བའི་དམིགས་པ་ལ་རིམ་གྱིས་ཞུགས་ཏེ་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “སྲོག་ཆགས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་། །”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། གང་ལ་དམིགས་པ་གང་ཞིག་གསལ་བར་གྱུར་པ་དེ་ལ་སེམས་བདེ་བླག་ཏུ་གནས་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་ལ་དམིགས་པ་གང་ཞིག་གསལ་བར་གྱུར་པ་དེ་ལ་སེམས་གནས་པར་བཞེད་ནས། སྐྲག་པ་དང་བརྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་དང་གསུམ་གྱི་དམིགས་པའི་དབྱེ་བ་སྟོན་པའི་“སྲོག་ཆགས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་། །”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། ། เอตฺถ [Pg.186] หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาริ ทุกานิ, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ, อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมตฺติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมตฺติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมตฺติกนฺติ ตโย ติเก ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา. เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา. เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ, สํวิชฺชนฺติ. འདིར་ནི་སྐྲག་པ་དང་བརྟན་པའི་ཟུང་དང་། མཐོང་བ་དང་མ་མཐོང་བའི་ཟུང་དང་། ཐག་རིང་དང་ཉེ་བའི་ཟུང་དང་། བྱུང་བ་དང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཟུང་སྟེ་ཟུང་བཞི་དང་། རིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དྲུག་གིས། འབྲིང་པོའི་ཚིག་ནི་གསུམ་དང་། ཕྲ་མོའི་ཚིག་ནི་གཉིས་ཏེ་གསུམ་ཚན་གྱི་ནང་དུ་དོན་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རིང་པོ་དང་། ཐུང་ངུ་དང་། འབྲིང་པོའི་གསུམ་ཚན་དང་། ཆེན་པོ་དང་། ཕྲ་མོ་དང་། འབྲིང་པོའི་གསུམ་ཚན་དང་། སྦོམ་པོ་དང་། ཕྲ་མོ་དང་། འབྲིང་པོའི་གསུམ་ཚན་ཏེ་གསུམ་ཚན་གསུམ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་“གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་” (ye keci) ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པའི་ཚིག་གོ །“སྲོག་ཆགས་” (pāṇā) ནི་སྲོག་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་ནོ། །ཡང་ན། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་བྱེད་པས་ན་སྲོག་ཆགས་སོ། །འདིས་ནི་དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པ་རྣམས་བསྡུས་སོ། །“བྱུང་བ་” (bhūtā) ནི་སྐྱེས་ཟིན་པ་རྣམས་ཏེ། འདིས་ནི་ཕུང་པོ་གཅིག་པ་དང་ཕུང་པོ་བཞི་པ་རྣམས་བསྡུས་སོ། །“ཡོད་པ་” (atthi) ནི་གནས་པའམ་ཡོད་པའོ། ། เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกตฺติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺเพ สตฺเต เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. དེ་ལྟར་“སྲོག་ཆགས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་ཡོད་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཟུང་དང་གསུམ་ཚན་གྱིས་བསྡུ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྟན་ནས། ད་ནི་“སྐྲག་པའམ་བརྟན་པར་གྱུར་པ་མ་ལུས་པ་”ཞེས་པའི་ཟུང་འདིས་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་ཏོ། ། ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ – เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตาติ. དེ་ལ་“སྐྲག་པ་” (tasā) ནི་སྐྲག་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཏེ། འདི་ནི་སྲེད་པ་དང་བཅས་ཤིང་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །“བརྟན་པ་” (thāvarā) ནི་མི་སྐྲག་པར་གནས་པ་རྣམས་ཏེ། འདི་ནི་སྲེད་པ་དང་འཇིགས་པ་སྤངས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །“མ་ལུས་པ་” (anavasesā) ནི་ལྷག་མ་མེད་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་མཐར་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། ཟུང་དང་གསུམ་ཚན་ཐམས་ཅད་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “སྲོག་ཆགས་གང་དག་ཅི་ཡང་རུང་ཡོད་པ་སྐྲག་པའམ་བརྟན་པར་གྱུར་པ་མ་ལུས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བདེ་བའི་བདག་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག །”ཅེས་པ་ནས། “བྱུང་བའམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བདེ་བའི་བདག་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག །”ཅེས་པའི་བར་དུའོ། ། อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณาปิ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย. อาห จ – ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส [Pg.187] อโคจรา, ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา, อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา มจฺฉกุมฺมสิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา. ད་ནི་རིང་པོ་དང་ཐུང་ངུ་དང་འབྲིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་གསུམ་ཚན་གསུམ་སྟོན་པའི་ཚིག་དྲུག་པོ་དེ་དག་ལས། “རིང་པོ་” (dīghā) ནི་ལུས་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཀླུ་དང་། ཉ་དང་། རྨིགས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཀླུ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ནི་འདོམ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་ཚད་དང་། ཉ་དང་རྨིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ནི་དཔག་ཚད་དུ་མའི་ཚད་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཆེན་པོ་” (mahantā) ནི་ལུས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཆུའི་ནང་གི་ཉ་དང་རུས་སྦལ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྐམ་ས་ལ་གནས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དང་ཀླུ་ལ་སོགས་པ་དང་། མི་མ་ཡིན་གྱི་ནང་ནས་ལྷ་མིན་སྒྲ་གཅན་ལ་སོགས་པའོ། །གསུངས་པ་ལྟར། “ལུས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྒྲ་གཅན་ནི་མཆོག་གོ །”ཞེས་སོ། །དེའི་ལུས་ཀྱི་སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་བཞི་སྟོང་དང་བརྒྱད་བརྒྱ་ཡོད་ལ། ལག་པའི་རིང་ཚད་ལ་དཔག་ཚད་ཆིག་སྟོང་ཉིས་བརྒྱ། སྨིན་མའི་བར་ལ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ། དེ་བཞིན་དུ་སོར་མོའི་བར་དང་། ལག་མཐིལ་ལ་དཔག་ཚད་ཉིས་བརྒྱའོ། །“འབྲིང་པོ་” (majjhimā) ནི་རྟ་དང་། བ་ལང་དང་། མ་ཧེ་དང་། ཕག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་སོ། །“ཐུང་ངུ་” (rassakā) ནི་སྐྱེ་གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་རིང་པོ་དང་འབྲིང་པོ་ལས་དམའ་བའི་ཚད་དང་ལྡན་པའི་མིའུ་ཐུང་ལ་སོགས་པའོ། །“ཕྲ་མོ་” (aṇukā) ནི་ཤའི་མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར། ལྷའི་མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆུ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་ལུས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སམ། ཤིག་ལ་སོགས་པའོ། །གཞན་ཡང་སྐྱེ་གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཆེན་པོ་དང་འབྲིང་པོའམ། སྦོམ་པོ་དང་འབྲིང་པོ་ལས་དམའ་བའི་ཚད་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཕྲ་མོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“སྦོམ་པོ་” (thūlā) ནི་ལུས་ཟླུམ་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཉ་དང་། རུས་སྦལ་དང་། ཉ་ཕྱིས་དང་། གཉོད་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། ། ๑๔๗. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เยว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. ༡༤༧. དེ་ལྟར་གསུམ་ཚན་གསུམ་གྱིས་ལྷག་མ་མེད་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྟན་ནས། ད་ནི་“མཐོང་བའམ་མ་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་གསུམ་གྱིས་ཀྱང་དེ་དག་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་ཏོ། ། ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เยว ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ. เต อุปาทายุปาทาวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ. དེ་ལ་“མཐོང་བ་” (diṭṭhā) ནི་རང་གི་མིག་གི་ལམ་དུ་འོངས་པའི་སྒོ་ནས་སྔོན་ཆད་མཐོང་མྱོང་བ་རྣམས་སོ། །“མ་མཐོང་བ་” (adiṭṭhā) ནི་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་དང་། རི་བོའི་ཕ་རོལ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ལ་སོགས་པ་ན་གནས་པ་རྣམས་སོ། །“ཐག་རིང་ངམ་ཉེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པའི་ཟུང་འདིས་ནི་རང་གི་ལུས་ལ་ལྟོས་ཏེ་ཐག་རིང་དང་ཉེ་བར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྟོན་ཏོ། །དེ་དག་ནི་ལྟོས་ས་ལྟོས་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། རང་གི་ལུས་ཀྱི་ནང་ན་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཉེ་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་རིང་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཉེ་འཁོར་གྱི་ནང་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཉེ་བ་དང་། ཉེ་འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་རིང་བའོ། །རང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་དང་། གྲོང་དང་། ཡུལ་དང་། གླིང་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཉེ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཐག་རིང་ན་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། ภูตาติ ชาตา, อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานเมตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสกฺขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม. ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. ตโต ปรํ ภูตาติ. “བྱུང་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་མངོན་པར་གྲུབ་པ་རྣམས་སོ། །གང་དག་བྱུང་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། སླར་ཡང་འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་རྣམས་ཏེ། འདི་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །“སྲིད་པ་འཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་འཚོལ་བའོ། །སྲིད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་སྐྱེ་བ་འཚོལ་བར་བྱེད་པའི་སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་འདི་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། སྐྱེ་གནས་བཞིའི་ནང་ནས་སྒོང་སྐྱེས་དང་མངལ་སྐྱེས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཇི་སྲིད་སྒོང་སྐོགས་དང་མངལ་རྒྱ་མ་བརྟོལ་བ་དེ་སྲིད་དུ་“སྲིད་པ་འཚོལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །སྒོང་སྐོགས་དང་མངལ་རྒྱ་བརྟོལ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ་ནི་“བྱུང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །དྲོད་གཤེར་སྐྱེས་དང་རྫུས་སྐྱེས་རྣམས་ནི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་དང་པོའི་ཚེ་“སྲིད་པ་འཚོལ་བ་”ཞེས་བྱ་ལ། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་“བྱུང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། སྤྱོད་ལམ་གང་གིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནས། ཇི་སྲིད་དེ་ལས་གཞན་པའི་སྤྱོད་ལམ་དུ་མ་སླེབས་པ་དེ་སྲིད་དུ་“སྲིད་པ་འཚོལ་བ་”ཞེས་བྱ་ཞིང་། དེའི་འོག་ཏུ་“བྱུང་བ་”ཞེས་བྱའོ། ། ๑๔๘. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ [Pg.188] ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราณปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน. ༡༤༨. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“བདེ་བ་ཅན་ནམ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་དང་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འབྱུང་བར་སྨོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་མི་ཕན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་མི་འབྱུང་བར་སྨོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “གཞན་གྱིས་གཞན་ལ་བསླུ་བར་མི་བྱ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ཀློག་ཚུལ་རྙིང་པ་ཡིན་ལ། དེང་སང་ནི་“པརཾ་ཧི།”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་པར་བྱེད་དེ། འདི་ནི་ལེགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ། ། ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา นิคเม วา เขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุคตํ วา ทุคฺคตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ, มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘สมฺม ทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺม ทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕). นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ มนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย. กึ ปน ‘‘อโห วต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิ กโรนฺโต ภาเวยฺยาติ. དེ་ལ་“གཞན་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་གཞན་ནོ། །“གཞན་ལ།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་གཞན་ལའོ། །“བསླུ་བར་མི་བྱ།”ཞེས་པ་ནི་མི་བསླུ་བའོ། །“བརྙས་པར་མི་བྱ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་དུ་གསོད་པར་མི་བྱ་བའོ། །“གང་དུའང་”ཞེས་པ་ནི་གནས་གང་ཡང་རུང་བ། གྲོང་ངམ། གྲོང་རྡལ་ལམ། ཞིང་སའམ། གཉེན་འདུས་ཀྱི་དབུས་སམ། ཚོགས་པའི་དབུས་སོགས་སོ། །“དེ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལའོ། །“ཅུང་ཟད་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་སམ། བྲམ་ཟེའམ། ཁྱིམ་པའམ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའམ། བདེ་འགྲོ་བའམ། ངན་འགྲོ་བ་སོགས་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“ཁྲོ་བ་དང་འཁོན་སེམས་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་རྣམ་འགྱུར་གྱིས་ཁྲོ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་གྱིས་འཁོན་སེམས་སོ། །“ཁྲོ་བ་དང་འཁོན་སེམས་ཀྱིས་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་སྐབས་སུ། “ཁྲོ་བ་དང་འཁོན་སེམས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། “ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་སྐབས་སུ། “ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་གསུངས་པ་དང་། “མཐར་གྱིས་བསླབ་པ་དང་། མཐར་གྱིས་བྱ་བ་དང་། མཐར་གྱིས་ལམ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་སྐབས་སུ། “མཐར་གྱིས་བསླབ་པ་མཐར་གྱིས་བྱ་བ་མཐར་གྱིས་ལམ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་སྡུག་བསྔལ་མི་འདོད་དོ། །”ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་མི་འདོད་པའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། “བདེ་བ་ཅན་ནམ། ཕན་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་མ་ཟད། འདི་ལྟར་ཡང་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་བསྒོམ་པར་བྱ་སྟེ། “ཀྱེ་མ་ཧུད། སྐྱེ་བོ་གཞན་སུ་ཡང་རུང་བས་སྐྱེ་བོ་གཞན་གང་ལའང་གཡོ་སྒྱུ་དང་བསླུ་བྲིད་ལ་སོགས་པས་བསླུ་བར་མི་བྱེད་པ་དང་། རིགས་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་གཞི་དགུ་པོ་དག་གིས་གནས་གང་དུའང་སྐྱེ་བོ་གཞན་གང་ལའང་བརྙས་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་ཁྲོ་བ་དང་འཁོན་སེམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་བར་མི་འདོད་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། ། ๑๔๙. เอวํ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํ ปุตฺต’’นฺติ. ༡༤༩. དེ་ལྟར་མི་ཕན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་མི་འབྱུང་བར་སྨོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ཉིད་དཔེའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “མ་ནི་ཇི་ལྟར་རང་གི་བུ།”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตมานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ. དེའི་དོན་ནི། དཔེར་ན་མ་ཞིག་གིས་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་རང་གི་བུ་སྙིང་གི་བུ་གཅིག་པུ་དེ་ཉིད་སྲོག་དང་བསྡོས་ཏེ་བསྲུང་བར་བྱེད་དེ། བུ་དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་བཏང་ནས་བསྲུང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པའི་སེམས་འདི་བསྒོམ་པར་བྱ་ཞིང་། ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་བར་བྱའོ། །དེ་ཡང་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ཡང་ན་སེམས་ཅན་གཅིག་ལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཚད་མེད་པར་བསྒོམ་པར་བྱའོ། ། ๑๕๐. เอวํ [Pg.189] สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ. ༡༥༠. དེ་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ཉིད་སྤེལ་བར་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་བྱམས་པ་དང་།”ཞེས་གསུངས་ོ། ། ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพสฺมินฺติ อนวเสเส. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. นาสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ. เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา. เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ. เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา ‘‘อสปตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา. དེ་ལ་“མིཏྟོ།” (མཛའ་བཤེས་) ཞེས་པ་ནི་སྣུམ་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱོབ་པས་ན་མཛའ་བཤེས་ཏེ། ཕན་པར་འདོད་པའི་བསམ་པས་སྣུམ་པར་བྱེད་ཅིང་། མི་ཕན་པ་འབྱུང་བ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །མཛའ་བཤེས་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་བྱམས་པའོ། །“ཀུན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལའོ། །“ཡིད་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་གནས་པ་སྟེ། དེ་ནི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །“བསྒོམ་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་སྤེལ་བར་བྱའོ། །“ཚད་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་ཚད་མེད་པ་སྟེ། ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །“སྟེང་”ཞེས་པ་ནི་གོང་མའོ། །དེས་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་བསྡུས་སོ། །“འོག་”ཞེས་པ་ནི་འོག་མའོ། །དེས་འདོད་པའི་སྲིད་པ་བསྡུས་སོ། །“ཐད་ཀར་”ཞེས་པ་ནི་བར་མའོ། །དེས་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་བསྡུས་སོ། །“ཐོགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོག་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། མཚམས་བཅད་པ་བཤིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །མཚམས་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལའང་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །“འཁོན་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོན་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། བར་སྐབས་སུའང་འཁོན་སེམས་ཀྱི་ཀུན་སློང་མངོན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ལ་བརྗོད་དོ། །“དགྲ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནོད་བྱེད་ཀྱི་དགྲ་དང་བྲལ་བའོ། །བྱམས་པ་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ལ་དགྲ་བོ་གང་ཡང་མི་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་ཡིད་དེ་དགྲ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་“དགྲ་མེད་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“པཙྩཏྠིཀོ།” (གནོད་བྱེད་) དང་“སཔཏྟོ།” (དགྲ་བོ་) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་གྱི་དོན་བཤད་པའོ། ། อยํ ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถวณฺณนา – ยเทตํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ, วิรูฬฺหึ, เวปุลฺลํ คมเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ, อเวรํ, อสปตฺตญฺจ, โหติ ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตาภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสลาภวเสน อสมฺพาธํ. อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฏิวินเยน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตปฏิวินเยน อสปตฺตํ โหติ, ตํ อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ. འདི་ནི་འདིར་བསྟན་པའི་དགོངས་དོན་གྱི་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། “དེ་ལྟར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའོ། །ཚད་མེད་པའི་བྱམས་པའི་སེམས་དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་བསྒོམ་ཞིང་སྤེལ་བར་བྱ་སྟེ། འཕེལ་བ་དང་། རྒྱས་པ་དང་། ཡངས་པར་འགྱུར་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སྟེང་དང་འོག་དང་ཐད་ཀར་ཏེ། སྟེང་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དང་། འོག་ནི་མནར་མེད་པའི་བར་དང་། ཐད་ཀར་ནི་ཕྱོགས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་བར་རོ། །ཡང་ན། སྟེང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་དང་། འོག་འདོད་པའི་ཁམས་དང་། ཐད་ཀར་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ། །དེ་ལྟར་བསྒོམ་པའི་ཚེའང་། དེ་ཉིད་ཐོགས་པ་མེད་པ་དང་། འཁོན་པ་མེད་པ་དང་། དགྲ་མེད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་དོག་པ་དང་འཁོན་པ་དང་དགྲ་མེད་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཚེ། ཐམས་ཅད་དུ་གོ་སྐབས་རྙེད་པའི་དབང་གིས་ཐོགས་པ་མེད་པ་དང་། རང་གི་ངོས་ནས་གཞན་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བས་འཁོན་པ་མེད་པ་དང་། རང་ལ་གཞན་གྱིས་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བས་དགྲ་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཐོགས་པ་མེད་པ་དང་། འཁོན་པ་མེད་པ་དང་། དགྲ་མེད་པའི་ཚད་མེད་པའི་བྱམས་པའི་སེམས་དེ་ཉིད་སྟེང་དང་འོག་དང་ཐད་ཀར་ཏེ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་མཚམས་ཀྱིས་བཅད་པའི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ལ་བསྒོམ་ཞིང་སྤེལ་བར་བྱའོ། ། ๑๕๑. เอวํ [Pg.190] เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ. ༡༥༡. དེ་ལྟར་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་སྤེལ་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་སྒོམ་པ་དེ་ལ་བརྩོན་པར་གནས་པ་ལ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་ངེས་པ་མེད་པར་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “འགྲེང་ངམ་འཆག་གམ། །... དྲན་པ་འདི་ནི་བརྟན་པར་བྱ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๔; ม. นิ. ๑.๑๐๗; วิภ. ๕๐๘) วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺเฐยฺย. དེའི་དོན་ནི། དེ་ལྟར་བྱམས་པའི་སེམས་འདི་བསྒོམ་པའི་ཚེ། “སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ཏེ་ལུས་དྲང་པོར་བསྲངས་ནས་འདུག་གོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་ངེས་པ་མ་བྱས་པར། རང་ཉིད་བདེ་བ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་ལམ་གང་ཡང་རུང་བས་ངལ་བ་བསལ་ཏེ། འགྲེང་བའམ། འཆག་པའམ། འདུག་པའམ། ཉལ་བའི་ཚེ་ཇི་སྲིད་གཉིད་དང་རྨུགས་པ་དང་བྲལ་བ་དེ་སྲིད་དུ། བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དྲན་པ་འདི་ཉིད་བརྟན་པར་བྱའོ། ། อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ. อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข โส ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว สยาโน, ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ. ཡང་ན། དེ་ལྟར་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་སྤེལ་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “འགྲེང་ངམ་འཆག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །དབང་ཐོབ་པ་ནི་འགྲེང་བའམ། འཆག་པའམ། འདུག་པའམ། ཉལ་བའི་སྤྱོད་ལམ་ཇི་སྲིད་པ་དེ་སྲིད་དུ་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དྲན་པ་འདི་ལ་གནས་པར་འདོད་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། འགྲེང་བའམ་འཆག་པ་ཞེས་པས་དེ་ལ་འགྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བར་ཆད་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །གཞན་ཡང་། ཁོང་གིས་ཇི་སྲིད་དུ་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དྲན་པ་འདི་ལ་གནས་པར་འདོད་པ་དེ་སྲིད་དུ། གཉིད་དང་རྨུགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ནས་གནས་པར་བྱེད་དེ། དེ་ལ་ཁོང་གི་ལེ་ལོ་ཉིད་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“འགྲེང་ངམ་འཆག་གམ་འདུག་ཀྱང་རུང་། །ཉལ་བའང་རུང་སྟེ་ཇི་སྲིད་དུ། །གཉིད་དང་རྨུགས་པ་མེད་གྱུར་པ། །དྲན་པ་འདི་ནི་བརྟན་པར་བྱ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตสฺสายมธิปฺปาโย – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ตถา ภาวเย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน, ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ. དེའི་དགོངས་དོན་ནི། “འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་བྱམས་པ་དང་། །ཡིད་ནི་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དེ་ལྟར་བསྒོམ་པར་བྱ་སྟེ། འགྲེང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ལམ་ཇི་སྲིད་པ་དེ་སྲིད་དམ། ཡང་ན་འགྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཇི་སྲིད་དུ་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དྲན་པ་འདི་ལ་གནས་པར་འདོད་པ་དེ་སྲིད་དུ། གཉིད་དང་རྨུགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ནས་དྲན་པ་འདི་ལ་གནས་པར་བྱའོ། ། เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ. དེ་ལྟར་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “དྲན་པ་འདི་ནི་བརྟན་པར་བྱ།”ཞེས་བྱམས་པའི་གནས་པ་དེ་ལ་སྦྱར་ནས། ད་ནི་གནས་པ་དེ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མཛད་དེ། “འདི་ནི་ཚངས་པའི་གནས་པ་ཞེས། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร, เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ, เสฏฺฐวิหารมาหูติ. ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน [Pg.191] วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ. དེའི་དོན་ནི། “བདེ་བ་ཅན་ནམ། ཕན་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག”ཅེས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། “དྲན་པ་འདི་ནི་བརྟན་པར་བྱ།”ཞེས་པའི་བར་དུ་བཤད་པའི་བྱམས་པའི་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། ལྷ་དང་། ཚངས་པ་དང་། འཕགས་པ་དང་། སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པ་བཞིའི་ནང་ནས། སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་དང་གཞན་གཉིས་ཀར་ཕན་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འདིར་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་“ཚངས་པའི་གནས་པ་”ཞེས་བྱ་ཞིང་། “གནས་པ་མཆོག་”ཅེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འགྲེང་བའམ། འཆག་པའམ། འདུག་པའམ། ཉལ་བའི་ཚེ་ཇི་སྲིད་གཉིད་དང་རྨུགས་པ་མེད་པ་དེ་སྲིད་དུ་དྲན་པ་འདི་ཉིད་བརྟན་པར་བྱའོ། ། ๑๕๒. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ ตสฺมา ทิฏฺฐิคหณนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ. อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ. ༡༥༢. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་བྱམས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་བདག་ཏུ་ལྟ་བ་དང་ཉེ་བར་གྱུར་པས། ལྟ་བ་འཛིན་པ་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་དེ་ཉིད་གཞི་བྱས་ཏེ། འཕགས་པའི་ས་ལ་འཇུག་པ་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “ལྟ་བར་མ་ཞུགས་པར། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མཇུག་བསྡུས་པར་མཛད་དོ། ། ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต, เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, น อิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน. ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺย ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ, สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ. དེའི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། “འདི་ནི་འདི་ན་ཚངས་པའི་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་བསྔགས་པའི་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་གནས་པ་དེ་ལས་ལངས་ནས། དེར་ཡོད་པའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་སྟེ། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་འདིས། “འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ཙམ་གྱི་ཕུང་པོ་ཡིན་གྱི། འདི་ན་སེམས་ཅན་གང་ཡང་མི་དམིགས་སོ་”ཞེས་ལྟ་བ་ལ་མ་ཞུགས་པར། རིམ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ་མཐོང་བ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་འོག་ཏུ་ཡུལ་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་མ་སྤངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའང་། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་བསྲབས་པ་དང་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྤངས་པས་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་བསལ་ཞིང་། བསལ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ཏེ། “མངལ་གྱི་ཉལ་བར་ཡང་བསྐྱར་མི་འོང་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་པ་ཉིད་དུ་ཡང་བསྐྱར་མངལ་གྱི་ཉལ་བར་མི་འགྲོ་ཞིང་། གནས་གཙང་མའི་རིས་སུ་སྐྱེས་ནས་དེ་ཉིད་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་སྟེ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ། ། เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ. อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ คณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ, สากจฺฉถ, อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ, ภาเวถ, พหุลีกโรถ. เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เต ภิกฺขู ตเถว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว [Pg.192] จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพว ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་ལེགས་པར་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་ནས། དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། “དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་ཅག་སོང་ཞིག་དང་། ནགས་ཚལ་དེ་ཉིད་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག །ཟླ་བ་རེའི་ཆོས་ཉན་པའི་ཉིན་མོ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་སུ་གཎྜཱི་བརྡུངས་ནས་མདོ་འདི་སྒྲོགས་ཤིག །ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་ཤིག །བགྲོ་གླེང་གྱིས་ཤིག །རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་གྱིས་ཤིག །སྒོམ་པའི་དམིགས་པ་འདི་ཉིད་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྟེན་ཅིང་བསྒོམ་པ་དང་མང་དུ་གྱིས་ཤིག །མི་མ་ཡིན་དེ་དག་གིས་ཀྱང་ཁྱེད་རྣམས་ལ་འཇིགས་པའི་དམིགས་པ་དེ་དག་མི་སྟོན་པར་མ་ཟད། གདོན་མི་ཟ་བར་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་གིས་ “ལེགས་སོ་”ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལ་ཁས་བླངས་ཏེ། སྟན་ལས་ལངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྐོར་བ་བྱས་ཏེ། གནས་དེར་སོང་ནས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱང་ “འཕགས་པ་རྣམས་ནི་བདག་ཅག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པ་དག་གོ་”ཞེས་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེས་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཉལ་གནས་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་དང་། ཆུ་ཚན་གྲལ་སྒྲིག་བྱེད་པ། རྒྱབ་དང་རྐང་པ་འཕུར་འཕུར་བྱེད་པ། སྲུང་སྐྱོབ་ལེགས་པར་བགྱིད་དོ། །དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱམས་པ་བསྒོམས་ཤིང་། དེ་ཉིད་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དབྱར་གནས་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་ནང་ཉིད་དུ་འབྲས་བུ་མཆོག་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ནས། དགག་དབྱེ་ཆེན་པོའི་ཉིན་མོ་རྣམ་པར་དག་པའི་དགག་དབྱེ་མཛད་དོ། ། เอวญฺหิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ; กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา. དེ་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གིས། །གསུངས་པའི་བྱ་བའི་དོན་རྣམས་ལ། །ཕན་པ་མཁས་པས་ལེགས་བསྒྲུབས་ནས། །སེམས་ཀྱི་ཞི་བ་མཆོག་མྱོང་ཞིང་། །ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས། །ཞི་བའི་གོ་འཕང་མངོན་པར་རྟོགས། ། ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม; วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา,เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ. དེ་ཕྱིར་འཕགས་པས་དགྱེས་པ་ཡི། །རྨད་བྱུང་འཆི་མེད་ཞི་བའི་གནས། །མངོན་སུམ་བྱས་ནས་གནས་འདོད་པའི། །མཁས་པས་དྲི་མེད་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། །ཏིང་འཛིན་ཤེས་རབ་རྣམ་དབྱེ་ཅན། །བྱ་བའི་དོན་རྣམས་རྟག་ཏུ་བསྒྲུབ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་བུའི་མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱམས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. เหมวตสุตฺตวณฺณนา ༩. གངས་ཅན་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། อชฺช ปนฺนรโสติ เหมวตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. เหมวเตน หิ ปุฏฺโฐ ภควา ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ สาตาคิเรน วุตฺตํ, ‘‘อิติ สาตาคิโร’’ติอาทิ สงฺคีติกาเรหิ, ‘‘กจฺจิมโน’’ติอาทิ เหมวเตน, ‘‘ฉสุ โลโก’’ติอาทิ ภควตา, ตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘เหมวตสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘สาตาคิริสุตฺต’’นฺติ เอกจฺเจหิ. “དེ་རིང་བཅོ་ལྔ་”ཞེས་པ་ནི་གངས་ཅན་གྱི་མདོ་ཡིན་ནོ། །བྱུང་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། དྲི་བ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །གངས་ཅན་གྱིས་དྲིས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དྲུག་ལ་འཇིག་རྟེན་སྐྱེས་པ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “དེ་རིང་བཅོ་ལྔ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རི་བཟང་གིས་སྨྲས་པ་ཡིན་ལ། “རི་བཟང་གིས་འདི་སྐད་ཅེས་”པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པ་དང་། “ཡིད་ནི་བཏང་སྙོམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གངས་ཅན་གྱིས་སྨྲས་པ་དང་། “དྲུག་ལ་འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ “གངས་ཅན་གྱི་མདོ་”ཞེས་བྱའོ། །ཁ་ཅིག་གིས་ “རི་བཟང་གི་མདོ་”ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ། ། ตตฺถ ยายํ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ คาถา. ตสฺสา อุปฺปตฺติ – อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ปุริเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา โสฬสวสฺสสหสฺสายุกานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุตสฺส ภควโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหติยา ปูชาย สรีรกิจฺจํ อกํสุ. ตสฺส ธาตุโย อวิกิริตฺวา [Pg.193] สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ เอสา ธมฺมตา. อปฺปายุกพุทฺธา ปน ยสฺมา พหุตเรน ชเนน อทิฏฺฐา เอว ปรินิพฺพายนฺติ, ตสฺมา ธาตุปูชมฺปิ กตฺวา ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ชนา ปุญฺญํ ปสวิสฺสนฺตี’’ติ อนุกมฺปาย ‘‘ธาตุโย วิกิรนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหนฺติ. เตน เตสํ สุวณฺณจุณฺณานิ วิย ธาตุโย วิกิรนฺติ, เสยฺยถาปิ อมฺหากํ ภควโต. དེ་ལ་ “དེ་རིང་བཅོ་ལྔ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་བྱུང་བ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ཉིད་ལ་མི་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་ལོ་ཉི་ཁྲི་ཐུབ་པའི་དུས་སུ་བྱུང་ཞིང་། ལོ་ཆིག་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་གི་བར་དུ་བཞུགས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་ལ་མཆོད་པ་ཆེན་པོས་སྐུ་གདུང་གི་བྱ་བ་བྱས་སོ། །དེའི་སྐུ་གདུང་རྣམས་སིལ་བུར་མ་ཐོར་བར་གསེར་གྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ་གནས་སོ། །ཚེ་རིང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ནི་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །ཚེ་ཐུང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་མ་མཐོང་བར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བའི་ཕྱིར། སྐུ་གདུང་ལ་མཆོད་པ་བྱས་ནས་ “ཡུལ་དེ་དང་དེར་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསོད་ནམས་གསོག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྙིང་རྗེས་ “སྐུ་གདུང་རྣམས་སིལ་བུར་ཐོར་ཅིག་”ཅེས་བྱིན་གྱིས་རློབ་པར་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་སྐུ་གདུང་རྣམས་གསེར་གྱི་ཕྱེ་མ་བཞིན་དུ་སིལ་བུར་ཐོར་བར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་གདུང་བཞིན་ནོ། ། มนุสฺสา ตสฺส ภควโต เอกํเยว ธาตุฆรํ กตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ โยชนํ อุพฺเพเธน ปริกฺเขเปน จ. ตสฺส เอเกกคาวุตนฺตรานิ จตฺตาริ ทฺวารานิ อเหสุํ. เอกํ ทฺวารํ กิกี ราชา อคฺคเหสิ; เอกํ ตสฺเสว ปุตฺโต ปถวินฺธโร นาม; เอกํ เสนาปติปมุขา อมจฺจา; เอกํ เสฏฺฐิปมุขา ชานปทา รตฺตสุวณฺณมยา เอกคฺฆนา สุวณฺณรสปฏิภาคา จ นานารตนมยา อิฏฺฐกา อเหสุํ เอเกกา สตสหสฺสคฺฆนิกา. เต หริตาลมโนสิลาหิ มตฺติกากิจฺจํ สุรภิเตเลน อุทกกิจฺจญฺจ กตฺวา ตํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ. མི་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་སྐུ་གདུང་གི་ཁང་པ་གཅིག་ཉིད་བྱས་ནས། དཔག་ཚད་གཅིག་གི་མཐོ་ཚད་དང་ཁོར་ཡུག་ཡོད་པའི་མཆོད་རྟེན་བཞེངས་སོ། །དེའི་རྒྱང་གྲགས་རེའི་མཚམས་སུ་སྒོ་བཞི་ཡོད་དོ། །སྒོ་གཅིག་ནི་རྒྱལ་པོ་ཀྲྀ་ཀཱིས་བཟུང་ལ། སྒོ་གཅིག་ནི་དེའི་བུ་ས་འཛིན་ཞེས་བྱ་བས་བཟུང་། སྒོ་གཅིག་ནི་དམག་དཔོན་གྱིས་གཙོ་བྱས་པའི་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་། སྒོ་གཅིག་ནི་ཁྱིམ་བདག་གིས་གཙོ་བྱས་པའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་ངོ་། །གསེར་དམར་པོ་ལས་གྲུབ་ཅིང་གཅིག་ཏུ་འདུས་པ་དང་གསེར་གྱི་ཁུ་བ་ལྟ་བུའི་མདོག་ཅན་གྱི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ལས་གྲུབ་པའི་ས་ཕག་རྣམས་ཡོད་དེ། རེ་རེ་ལའང་གསེར་གྱི་ཊམ་ཀ་འབུམ་རེའི་རིན་ཐང་ཡོད་དོ། །དེ་དག་གིས་ལྡོང་རོས་དང་བཙག་གིས་འཇིམ་པའི་བྱ་བ་བྱས་ཤིང་། དྲི་ཞིམ་པོའི་སྣུམ་གྱིས་ཆུའི་བྱ་བ་བྱས་ནས་མཆོད་རྟེན་དེ་བཞེངས་སོ། ། เอวํ ปติฏฺฐิเต เจติเย ทฺเว กุลปุตฺตา สหายกา นิกฺขมิตฺวา สมฺมุขสาวกานํ เถรานํ สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ สมฺมุขสาวกาเยว ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ, นิสฺสยํ เทนฺติ, อิตเร น ลภนฺติ. ตโต เต กุลปุตฺตา ‘‘สาสเน, ภนฺเต, กติ ธุรานี’’ติ ปุจฺฉึสุ. เถรา ‘‘ทฺเว ธุรานี’’ติ กเถสุํ – ‘‘วาสธุรํ, ปริยตฺติธุรญฺจา’’ติ. ตตฺถ ปพฺพชิเตน กุลปุตฺเตน อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก ปญฺจ วสฺสานิ วสิตฺวา, วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตฺวา, ปาติโมกฺขํ ทฺเว ตีณิ ภาณวารสุตฺตนฺตานิ จ ปคุณํ กตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, กุเล วา คเณ วา นิราลเยน อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ฆฏิตพฺพํ วายมิตพฺพํ, เอตํ วาสธุรํ. อตฺตโน ถาเมน ปน เอกํ วา นิกายํ ปริยาปุณิตฺวา ทฺเว วา ปญฺจ วา นิกาเย ปริยตฺติโต จ อตฺถโต จ สุวิสทํ สาสนํ อนุยุญฺชิตพฺพํ, เอตํ ปริยตฺติธุรนฺติ. อถ เต กุลปุตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ธุรานํ วาสธุรเมว เสฏฺฐ’’นฺติ วตฺวา ‘‘มยํ ปนมฺหา ทหรา, วุฑฺฒกาเล วาสธุรํ ปริปูเรสฺสาม, ปริยตฺติธุรํ ตาว ปูเรมา’’ติ ปริยตฺตึ อารภึสุ. เต ปกติยาว ปญฺญวนฺโต นจิรสฺเสว สกเล พุทฺธวจเน ปกตญฺญโน วินเย จ อติวิย วินิจฺฉยกุสลา อเหสุํ. เตสํ ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปริวาโร อุปฺปชฺชิ, ปริวารํ นิสฺสาย [Pg.194] ลาโภ, เอกเมกสฺส ปญฺจสตปญฺจสตา ภิกฺขู ปริวารา อเหสุํ. เต สตฺถุสาสนํ ทีเปนฺตา วิหรึสุ, ปุน พุทฺธกาโล วิย อโหสิ. དེ་ལྟར་མཆོད་རྟེན་བཞེངས་ཟིན་པ་ན། གྲོགས་པོ་རིགས་ཀྱི་བུ་གཉིས་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞལ་མཐོང་བའི་ཉན་ཐོས་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །ཚེ་རིང་བའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྐབས་སུ་ནི་ཞལ་མཐོང་བའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཁོ་ནས་རབ་ཏུ་འབྱིན་པ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། གནས་སྦྱིན་པར་བྱེད་ཀྱི། གཞན་དག་གིས་ནི་མི་ཐོབ་བོ། །དེ་ནས་རིགས་ཀྱི་བུ་དེ་དག་གིས་ “བཙུན་པ་དག །བསྟན་པ་ལ་ཁུར་དུ་མ་ཞིག་མཆིས་ལགས་”ཞེས་དྲིས་སོ། །གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་ “ཁུར་གཉིས་ཡོད་དེ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། “དབེན་པར་གནས་པའི་ཁུར་དང་། ལུང་ནོས་པའི་ཁུར་རོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རིགས་ཀྱི་བུས་མཁན་སློབ་ཀྱི་དྲུང་དུ་ལོ་ལྔར་གནས་ཤིང་། ཆོས་སྤྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། སོ་སོར་ཐར་པ་གཉིས་དང་བཀླག་ཐེངས་གསུམ་གྱི་མདོ་སྡེ་རྣམས་བྱང་བར་བྱས་ནས། སྒོམ་པའི་དམིགས་པ་བཟུང་སྟེ། ཁྱིམ་དང་ཚོགས་པ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་ནགས་སུ་ཞུགས་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་ཞིང་འབད་པར་བྱ་བ་ནི་དབེན་པར་གནས་པའི་ཁུར་རོ། །རང་གི་མཐུས་སྡེ་སྣོད་གཅིག་གམ། གཉིས་སམ། ལྔ་ཡང་རུང་སྟེ། ཚིག་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བསྟན་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པར་བྱ་བ་ནི་ལུང་ནོས་པའི་ཁུར་རོ། །དེ་ནས་རིགས་ཀྱི་བུ་དེ་དག་གིས་ “ཁུར་གཉིས་ཀྱི་ནང་ནས་དབེན་པར་གནས་པའི་ཁུར་ཉིད་མཆོག་གོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས། “བདག་ཅག་ནི་ད་དུང་གཞོན་ནུ་ཡིན་པས། རྒས་པའི་ཚེ་དབེན་པར་གནས་པའི་ཁུར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་ཡི། རེ་ཞིག་ལུང་ནོས་པའི་ཁུར་རྫོགས་པར་བྱའོ་”ཞེས་ལུང་ནོས་པ་ལ་ཞུགས་སོ། །དེ་དག་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་པས། རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་མཐའ་དག་ལ་མཁས་པར་གྱུར་ཅིང་། འདུལ་བ་ལའང་ཤིན་ཏུ་གཅོད་པར་མཁས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་དག་གི་ལུང་ནོས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོར་བྱུང་ཞིང་། འཁོར་ལ་བརྟེན་ནས་རྙེད་པ་བྱུང་སྟེ། རེ་རེ་ལའང་དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་ལྔ་བརྒྱའི་འཁོར་ཡོད་དོ། །དེ་དག་གིས་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་གནས་པས། སླར་ཡང་སངས་རྒྱས་བཞུགས་པའི་དུས་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། ། ตทา ทฺเว ภิกฺขู คามกาวาเส วิหรนฺติ ธมฺมวาที จ อธมฺมวาที จ. อธมฺมวาที จณฺโฑ โหติ ผรุโส, มุขโร, ตสฺส อชฺฌาจาโร อิตรสฺส ปากโฏ โหติ. ตโต นํ ‘‘อิทํ เต, อาวุโส, กมฺมํ สาสนสฺส อปฺปติรูป’’นฺติ โจเทสิ. โส ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ สุต’’นฺติ วิกฺขิปติ. อิตโร ‘‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ตโต อธมฺมวาที ‘‘สเจ อิมํ วตฺถุํ วินยธรา วินิจฺฉินิสฺสนฺติ, อทฺธา เม สาสเน ปติฏฺฐา น ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน ปกฺขํ กาตุกาโม ตาวเทว ปริกฺขาเร อาทาย เต ทฺเว เถเร อุปสงฺกมิตฺวา สมณปริกฺขาเร ทตฺวา เตสํ นิสฺสเยน วิหริตุมารทฺโธ. สพฺพญฺจ เนสํ อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต สกฺกจฺจํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุกาโม วิย อกาสิ. ตโต เอกทิวสํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เตหิ วิสฺสชฺชิยมาโนปิ อฏฺฐาสิเยว. เถรา ‘‘กิญฺจิ วตฺตพฺพมตฺถี’’ติ ตํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘อาม, ภนฺเต, เอเกน เม ภิกฺขุนา สห อชฺฌาจารํ ปฏิจฺจ วิวาโท อตฺถิ. โส ยทิ ตํ วตฺถุํ อิธาคนฺตฺวา อาโรเจติ, ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตพฺพ’’นฺติ. เถรา ‘‘โอสฏํ วตฺถุํ ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘เอวํ กริยมาเน, ภนฺเต, มม สาสเน ปติฏฺฐา นตฺถิ, มยฺเหตํ ปาปํ โหตุ, มา ตุมฺเห วินิจฺฉินถา’’ติ. เต เตน นิปฺปีฬิยมานา สมฺปฏิจฺฉึสุ. โส เตสํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปุน ตํ อาวาสํ คนฺตฺวา ‘‘สพฺพํ วินยธรานํ สนฺติเก นิฏฺฐิต’’นฺติ ตํ ธมฺมวาทึ สุฏฺฐุตรํ อวมญฺญนฺโต ผรุเสน สมุทาจรติ. ธมฺมวาที ‘‘นิสฺสงฺโก อยํ ชาโต’’ติ ตาวเทว นิกฺขมิตฺวา เถรานํ ปริวารํ ภิกฺขุสหสฺสํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘นนุ, อาวุโส, โอสฏํ วตฺถุ ยถาธมฺมํ วินิจฺฉินิตพฺพํ, อโนสราเปตฺวา เอว วา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สามคฺคี กาตพฺพา. อิเม ปน เถรา เนว วตฺถุํ วินิจฺฉินึสุ, น สามคฺคึ อกํสุ. กึ นาเมต’’นฺติ? เตปิ สุตฺวา ตุณฺหี อเหสุํ – ‘‘นูน กิญฺจิ อาจริเยหิ ญาต’’นฺติ. ตโต อธมฺมวาที โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปุพฺเพ ‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’ติ ภณสิ. อิทานิ เตสํ วินยธรานํ อาโรเจหิ ตํ [Pg.195] วตฺถุ’’นฺติ ธมฺมวาทึ ปีเฬตฺวา ‘‘อชฺชตคฺเค ปราชิโต ตฺวํ, มา ตํ อาวาสํ อาคจฺฉี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต ธมฺมวาที เถเร อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺเห สาสนํ อนเปกฺขิตฺวา ‘อมฺเห อุปฏฺเฐสิ ปริโตเสสี’ติ ปุคฺคลเมว อเปกฺขิตฺถ, สาสนํ อรกฺขิตฺวา ปุคฺคลํ รกฺขิตฺถ, อชฺชตคฺเค ทานิ ตุมฺหากํ วินิจฺฉยํ วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏติ, อชฺช ปรินิพฺพุโต กสฺสโป ภควา’’ติ มหาสทฺเทน กนฺทิตฺวา ‘‘นฏฺฐํ สตฺถุ สาสน’’นฺติ ปริเทวมาโน ปกฺกามิ. དེའི་ཚེ་གྲོང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་ཞིག་ཏུ་དགེ་སློང་གཉིས་གནས་ཏེ། ཆོས་སྨྲ་བ་ཞིག་དང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྨྲ་བ་ཞིག་གོ །ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྨྲ་བ་དེ་ནི་གཏུམ་ཞིང་རྩུབ་པ་དང་ཁ་དྲག་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེའི་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་ནི་ཅིག་ཤོས་ལ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ། ཁྱོད་ཀྱི་ལས་འདི་ནི་བསྟན་པ་དང་མི་མཐུན་ནོ་”ཞེས་བཤགས་སོ། །དེས་ “ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་མཐོང་། ཅི་ཞིག་ཐོས་”ཞེས་གཏམ་གཞན་དུ་Bསྒྱུར་ཏོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “འདུལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྨྲ་བ་དེས་ “གལ་ཏེ་དོན་འདི་འདུལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཅོད་པར་བྱེད་ན། གདོན་མི་ཟ་བར་བདག་བསྟན་པ་ལ་གནས་ས་མེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། རང་གི་ཕྱོགས་བྱེད་པར་འདོད་དེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཡོ་བྱད་རྣམས་བཟུང་ནས་གནས་བརྟན་གཉིས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཕུལ་ནས་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ཏེ་གནས་པར་བརྩམས་སོ། །དེ་དག་ལ་བསྙེན་བཀུར་མཐའ་དག་བྱེད་ཅིང་། གུས་པས་ཆོས་སྤྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལྟར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་བསྙེན་བཀུར་ལ་སོང་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། དེ་དག་གིས་གནང་བ་བྱིན་ཀྱང་མ་སོང་བར་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ། །གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་ “སྨྲ་རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་”ཞེས་དྲིས་སོ། །དེས་ “ལགས་སོ་བཙུན་པ། བདག་དང་དགེ་སློང་གཅིག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པ་ཞིག་མཆིས་ཏེ། གལ་ཏེ་དེས་དོན་དེ་འདིར་འོངས་ནས་གསོལ་ཏོར་བགྱིད་ན། ཇི་ལྟར་འདུལ་བ་བཞིན་དུ་གཅོད་པར་མི་མཛད་པར་ཞུ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་ “གྱོད་གཞི་བྱུང་བ་ལ་ཇི་ལྟར་ཆོས་བཞིན་དུ་མི་གཅོད་པ་ནི་མི་རུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ “བཙུན་པ། དེ་ལྟར་མཛད་ན་བདག་བསྟན་པ་ལ་གནས་ས་མི་རྙེད་པས། སྡིག་པ་འདི་བདག་ལ་འབབ་པར་གྱུར་ཅིག །ཁྱེད་ཅག་གིས་མ་གཅོད་ཅིག་”ཅེས་ནན་གྱིས་བསྐུལ་བས་དེ་དག་གིས་ཁས་བླངས་སོ། །དེས་དེ་དག་གི་དམ་བཅའ་བཟུང་ནས་སླར་རང་གི་གནས་སུ་སོང་སྟེ། “ཐམས་ཅད་འདུལ་བ་འཛིན་པའི་དྲུང་དུ་ཐག་ཆོད་ཟིན་ཏོ་”ཞེས་ཆོས་སྨྲ་བ་དེ་ལ་སྔར་ལས་ལྷག་པར་བརྙས་བཅོས་བྱེད་ཅིང་ཚིག་རྩུབ་པོས་སྨྲས་སོ། །ཆོས་སྨྲ་བས་ “འདི་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཕྱིར་བྱུང་ནས། གནས་བརྟན་གྱི་འཁོར་དགེ་སློང་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་སྨྲས་པ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །གྱོད་གཞི་བྱུང་བ་ལ་ཇི་ལྟར་ཆོས་བཞིན་དུ་གཅོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་མ་གཅོད་པར་ཕན་ཚུན་ལྟུང་བ་བཤགས་ནས་མཐུན་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། འོན་ཀྱང་གནས་བརྟན་འདི་དག་གིས་གྱོད་གཞིའང་མ་བཅད། མཐུན་པར་ཡང་མ་མཛད་ན། འདི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་”ཞེས་སྨྲས་པ་ན། དེ་དག་ཀྱང་ཐོས་ནས་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཏེ། “གདོན་མི་ཟ་བར་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་མཁྱེན་པ་ཡིན་ནམ་”སྙམ་མོ། །དེ་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྨྲ་བས་སྐབས་རྙེད་དེ་འོངས་ནས། “ཁྱོད་ཀྱིས་སྔོན་ཆད་ ‘འདུལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་སྨྲས་པ་ལ། ད་ལྟ་འདུལ་བ་འཛིན་པ་དེ་དག་ལ་དོན་དེ་ཤོད་ཅིག་”ཅེས་ཆོས་སྨྲ་བ་ལ་བཙིར་ནས། “དེ་རིང་ནས་བཟུང་ཁྱོད་ནི་ཕམ་པ་ཡིན་པས། གནས་འདིར་མ་འོང་ཞིག་”ཅེས་སྨྲས་ནས་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་ཆོས་སྨྲ་བ་དེ་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སཏེ། “ཁྱེད་ཅག་གིས་བསྟན་པ་ལ་མ་གཟིགས་པར། ‘བདག་ཅག་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཤིང་ཚིམ་པར་བྱས་སོ་’ཞེས་གང་ཟག་ཁོ་ན་ལ་གཟིགས་ཏེ། བསྟན་པ་མ་བསྲུངས་པར་གང་ཟག་བསྲུངས་སོ། །དེ་རིང་ནས་བཟུང་ད་ལྟ་ཁྱེད་ཅག་གིས་གྱོད་གཞི་གཅོད་པར་མི་རུང་ངོ་། །དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ་”ཞེས་སྒྲ་ཆེན་པོས་བོས་ཏེ། “སྟོན་པའི་བསྟན་པ་ནི་ཉམས་སོ་”ཞེས་མྱ་ངན་བྱེད་བཞིན་དུ་སོང་ངོ་། ། อถ โข เต ภิกฺขู สํวิคฺคมานสา ‘‘มยํ ปุคฺคลมนุรกฺขนฺตา สาสนรตนํ โสพฺเภ ปกฺขิปิมฺหา’’ติ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทสุํ. เต เตเนว กุกฺกุจฺเจน อุปหตาสยตฺตา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เอกาจริโย หิมวติ เหมวเต ปพฺพเต นิพฺพตฺติ เหมวโต ยกฺโขติ นาเมน. ทุติยาจริโย มชฺฌิมเทเส สาตปพฺพเต สาตาคิโรติ นาเมน. เตปิ เนสํ ปริวารา ภิกฺขู เตสํเยว อนุวตฺติตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เตสํ ปริวารา ยกฺขาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ปน ปจฺจยทายกา คหฏฺฐา เทวโลเก นิพฺพตึสุ. เหมวตสาตาคิรา อฏฺฐวีสติยกฺขเสนาปตีนมพฺภนฺตรา มหานุภาวา ยกฺขราชาโน อเหสุํ. དེ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་ཡིད་སྐྱོ་ཞིང་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ། “བདག་ཅག་གིས་གང་ཟག་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ཚེ། དམ་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་གཡང་ས་འོབས་དོང་དུ་བསྐྱུར་ཏོ།།” ཞེས་འགྱོད་པ་དྲག་པོ་བསྐྱེད་དོ།། ཁོང་ཚོ་འགྱོད་པ་དེས་ཡིད་གདུངས་ཏེ་ཚེ་འཕོས་ནས། མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་མ་ཐུབ་པར་སློབ་དཔོན་གཅིག་ནི་གངས་རིའི་ཁྲོད་ཀྱི་གངས་ཅན་རི་བོར་གནོད་སྦྱིན་གངས་ཅན་ཞེས་བྱ་བར་སྐྱེས་སོ།། སློབ་དཔོན་གཉིས་པ་ནི་ཡུལ་དབུས་ཀྱི་རི་བོ་སཱ་ཏ་ལ་གནོད་སྦྱིན་རི་བོ་སཱ་ཏ་ཞེས་བྱ་བར་སྐྱེས་སོ།། ཁོང་ཚོའི་འཁོར་གྱི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱང་ཁོང་ཚོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པས་མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་མ་ཐུབ་པར། ཁོང་ཚོའི་འཁོར་གྱི་གནོད་སྦྱིན་ཁོ་ནར་སྐྱེས་སོ།། འོན་ཀྱང་ཁོང་ཚོའི་ཡོ་བྱད་སྦྱིན་བདག་གི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ནི་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་སོ།། གངས་ཅན་དང་རི་བོ་སཱ་ཏ་གཉིས་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་ནས་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་རྒྱལ་པོ་དག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། ยกฺขเสนาปตีนญฺจ อยํ ธมฺมตา – มาเส มาเส อฏฺฐ ทิวสานิ ธมฺมวินิจฺฉยตฺถํ หิมวติ มโนสิลาตเล นาควติมณฺฑเป เทวตานํ สนฺนิปาโต โหติ, ตตฺถ สนฺนิปติตพฺพนฺติ. อถ สาตาคิรเหมวตา ตสฺมึ สมาคเม อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา สญฺชานึสุ – ‘‘ตฺวํ, สมฺม, กุหึ อุปฺปนฺโน, ตฺวํ กุหิ’’นฺติ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสาริโน อเหสุํ. ‘‘นฏฺฐา มยํ, สมฺม, ปุพฺเพ วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ กตฺวา เอกํ ปาปสหายํ นิสฺสาย ยกฺขโยนิยํ อุปฺปนฺนา, อมฺหากํ ปน ปจฺจยทายกา กามาวจรเทเวสุ นิพฺพตฺตา’’ติ. อถ สาตาคิโร อาห – ‘‘มาริส, หิมวา นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เหมวโตปิ อาห – ‘‘มาริส, มชฺฌิมเทโส นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ สหาเยสุ อญฺญมญฺญํ กติกํ กตฺวา, ตเมว อุปฺปตฺตึ อวิวชฺเชตฺวา วสมาเนสุ เอกํ พุทฺธนฺตรํ วีติวตฺตํ, มหาปถวี เอกโยชนติคาวุตมตฺตํ อุสฺสทา. གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཟླ་བ་རེ་བཞིན་ཉིན་ཞག་བརྒྱད་ཀྱི་རིང་ལ། ཁྲིམས་གཅོད་པའི་ཕྱིར་གངས་རིའི་ཁྲོད་ཀྱི་ལྡོང་རོས་ཀྱི་གཞི་ལྷའི་འདུ་ར་ནཱ་ག་ཝ་ཏཱི་རུ་ལྷ་རྣམས་འདུ་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེར་འདུ་དགོས་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་དོ།། དེར་ཚོགས་པའི་སྐབས་སུ། རི་བོ་སཱ་ཏ་དང་གངས་ཅན་གཉིས་ཀྱིས་ཕན་ཚུན་མཐོང་ནས་ངོ་ཤེས་པར་གྱུར་ཏེ། “གྲོགས་པོ། ཁྱོད་གང་དུ་སྐྱེས། ཁྱོད་གང་དུ་སྐྱེས་སམ།” ཞེས་རང་རང་གི་སྐྱེ་གནས་དྲིས་ནས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་སོ།། “གྲོགས་པོ། བདག་ཅག་ནི་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ།། སྔོན་ལོ་ཉི་ཁྲིའི་རིང་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་སྤྱད་ཀྱང་། གྲོགས་ངན་པ་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་དགོས་བྱུང་ལ། བདག་ཅག་གི་ཡོ་བྱད་སྦྱིན་བདག་རྣམས་ནི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེས་སོ།།” དེ་ནས་རི་བོ་སཱ་ཏས་སྨྲས་པ། “ཤེས་ལྡན་པ། གངས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ནི་ངོ་མཚར་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བར་གྲགས་པས། གལ་ཏེ་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་ཅི་ཞིག་མཐོང་ངམ་ཐོས་ན་བདག་ལའང་སྦྲོན་ཅིག།” གངས་ཅན་གྱིས་ཀྱང་སྨྲས་པ། “ཤེས་ལྡན་པ། ཡུལ་དབུས་ནི་ངོ་མཚར་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བར་གྲགས་པས། གལ་ཏེ་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་ཅི་ཞིག་མཐོང་ངམ་ཐོས་ན་བདག་ལའང་སྦྲོན་ཅིག།” དེ་ལྟར་གྲོགས་པོ་གཉིས་པོས་ཕན་ཚུན་དམ་བཅས་ཏེ། སྐྱེ་གནས་དེ་ཉིད་མ་སྤངས་པར་གནས་པའི་ཚེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བར་བསྐལ་གཅིག་འདས་ཤིང་། ས་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་དཔག་ཚད་གཅིག་དང་རྒྱང་གྲགས་གསུམ་ཙམ་གྱིས་མཐོ་རུ་འཕགས་སོ།། อถมฺหากํ [Pg.196] โพธิสตฺโต ทีปงฺกรปาทมูเล กตปณิธาโน ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา, ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิตฺวา, ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา, ธมฺมปทนิทาเน วุตฺตนเยน เทวตาหิ อายาจิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา, เทวตานํ อาโรเจตฺวา, ทฺวตฺตึสาย ปุพฺพนิมิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ อิธ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา. ตานิ ทิสฺวาปิ อิเม ราชยกฺขา ‘‘อิมินา การเณน นิพฺพตฺตานี’’ติ น ชานึสุ. ‘‘ขิฑฺฑาปสุตตฺตา เนวาทฺทสํสู’’ติ เอเก. เอส นโย ชาติยํ อภินิกฺขมเน โพธิยญฺจ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน ปน ปญฺจวคฺคิเย อามนฺเตตฺวา ภควติ ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ วรธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต มหาภูมิจาลํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ปาฏิหาริยานิ จ เอเตสํ เอโก สาตาคิโรเยว ปฐมํ อทฺทส. นิพฺพตฺติการณญฺจ เตสํ ญตฺวา สปริโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อสฺโสสิ, น จ กิญฺจิ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. กสฺมา? โส หิ ธมฺมํ สุณนฺโต เหมวตํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘อาคโต นุ โข เม สหายโก, โน’’ติ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘วญฺจิโต เม สหาโย, โย เอวํ วิจิตฺรปฏิภานํ ภควโต ธมฺมเทสนํ น สุณาตี’’ติ วิกฺขิตฺตจิตฺโต อโหสิ. ภควา จ อตฺถงฺคเตปิ จ สูริเย เทสนํ น นิฏฺฐาเปสิ. དེ་ནས་བདག་ཅག་གི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་། དེར་ཚེ་ཚད་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ་བཞུགས་ནས། ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་གླེང་གཞིར་གསུངས་པ་བཞིན་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ལྟར། གཟིགས་པ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་གཟིགས་ཤིང་ལྷ་རྣམས་ལ་བརྡ་སྦྱར་ཏེ། སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་བྱུང་བའི་ཚེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་གསུམ་གཡོ་བར་བྱས་ནས་འདིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་ངོ་།། ལྟས་དེ་དག་མཐོང་ཡང་གནོད་སྦྱིན་གྱི་རྒྱལ་པོ་འདི་དག་གིས་ “རྒྱུ་འདི་ལྟ་བུ་ལས་བྱུང་ངོ་།།” ཞེས་མ་ཤེས་སོ།། ཁ་ཅིག་གིས་ནི་ “རྩེད་མོར་གཡེངས་པས་མ་མཐོང་ངོ་།།” ཞེས་སྨྲའོ།། སྐྱེ་བ་དང་། མངོན་པར་འབྱུང་བ། བྱང་ཆུབ་པའི་སྐབས་སུའང་ཚུལ་དེ་བཞིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཚེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྔ་སྡེ་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་ཏེ། ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བླ་ན་མེད་པ་བསྐོར་བར་མཛད་པའི་ཚེ། ས་ཆེན་པོ་གཡོ་བ་དང་སྔ་ལྟས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དེ་དག་ནི་ཁོང་ཚོའི་ནང་ནས་རི་བོ་སཱ་ཏ་གཅིག་པུས་ཐོག་མར་མཐོང་ངོ་།། དེ་དག་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཤེས་ནས། རང་གི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་ནས་ཆོས་ཉན་ཀྱང་། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རྟོགས་པ་ཅི་ཡང་མ་ཐོབ་བོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོ་བོས་ཆོས་ཉན་པའི་ཚེ་གངས་ཅན་དྲན་ཏེ། “བདག་གི་གྲོགས་པོ་འོངས་སམ་མ་འོངས།” ཞེས་འཁོར་གྱི་དཀྱིལ་དུ་བལྟས་ཀྱང་མ་མཐོང་བས། “བདག་གི་གྲོགས་པོ་ནི་བསླུས་སོང་སཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤོབས་པ་སྣ་ཚོགས་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་བཤད་འདི་ལྟ་བུ་མི་ཐོས་སོ།།” ཞེས་ཡིད་རྣམ་པར་གཡེངས་པར་གྱུར་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ཉི་མ་ནུབ་ཀྱང་ཆོས་བཤད་པའི་མཇུག་མ་བསྡུས་སོ།། อถ สาตาคิโร ‘‘สหายํ คเหตฺวา เตน สหาคมฺม ธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ หตฺถิยานอสฺสยานครุฬยานาทีนิ มาเปตฺวา ปญฺจหิ ยกฺขสเตหิ ปริวุโต หิมวนฺตาภิมุโข ปายาสิ, ตทา เหมวโตปิ. ยสฺมา ปฏิสนฺธิชาติ-อภินิกฺขมน-โพธิปรินิพฺพาเนสฺเวว ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ หุตฺวาว ปติวิคจฺฉนฺติ, น จิรฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, ธมฺมจกฺกปวตฺตเน ปน ตานิ สวิเสสานิ หุตฺวา, จิรตรํ ฐตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา หิมวติ ตํ อจฺฉริยปาตุภาวํ ทิสฺวา ‘‘ยโต อหํ ชาโต, น กทาจิ อยํ ปพฺพโต เอวํ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, หนฺท ทานิ มม สหายํ คเหตฺวา อาคมฺม เตน สห อิมํ ปุปฺผสิรึ อนุภวิสฺสามี’’ติ ตเถว มชฺฌิมเทสาภิมุโข อาคจฺฉติ. เต อุโภปิ ราชคหสฺส อุปริ สมาคนฺตฺวา อญฺญมญฺญสฺส อาคมนการณํ ปุจฺฉึสุ. เหมวโต อาห – ‘‘ยโต อหํ, มาริส, ชาโต, นายํ ปพฺพโต เอวํ อกาลกุสุมิเตหิ รุกฺเขหิ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, ตสฺมา เอตํ ปุปฺผสิรึ ตยา สทฺธึ อนุภวิสฺสามีติ อาคโตมฺหี’’ติ[Pg.197]. สาตาคิโร อาห – ‘‘ชานาสิ, ปน, ตฺวํ มาริส, เยน การเณน อิมํ อกาลปุปฺผปาฏิหาริยํ ชาต’’นฺติ? ‘‘น ชานามิ, มาริสา’’ติ. ‘‘อิมํ, มาริส, ปาฏิหาริยํ น เกวล หิมวนฺเตเยว, อปิจ โข ปน ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ นิพฺพตฺตํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, อชฺช ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, เตน การเณนา’’ติ. เอวํ สาตาคิโร เหมวตสฺส พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา, ตํ ภควโต สนฺติกํ อาเนตุกาโม อิมํ คาถมาห. เกจิ ปน โคตมเก เจติเย วิหรนฺเต ภควติ อยเมวมาหาติ ภณนฺติ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติ. དེ་ནས་རི་བོ་སཱ་ཏས་ “བདག་གིས་གྲོགས་པོ་ཁྲིད་དེ་ཁོ་དང་ལྷན་ཅིག་འོངས་ནས་ཆོས་ཉན་པར་བྱའོ།།” སྙམ་དུ་བསམས་ནས། གླང་པོ་ཆེའི་བཞོན་པ་དང་། རྟའི་བཞོན་པ། མཁའ་ལྡིང་གི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་སྤྲུལ་ཏེ། གནོད་སྦྱིན་ལྔ་བརྒྱས་བསྐོར་ནས་གངས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ལ་ཕྱོགས་ཏེ་སོང་ངོ་།། དེའི་ཚེ་གངས་ཅན་ཡང་འོངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། མངོན་པར་འབྱུང་བ་དང་། བྱང་ཆུབ་པ་དང་། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སྐབས་ཁོ་ནར། སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་བྱུང་ནས་མྱུར་དུ་ཡལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་ལ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཚེ་ནི་དེ་དག་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་ཡུན་རིང་དུ་གནས་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་གངས་ཅན་གྱིས་ཀྱང་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་དེ་མཐོང་ནས། “བདག་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་རི་བོ་འདི་ཉིད་འདི་ལྟར་ཉམས་དགའ་བ་སྔོན་ཆད་མ་མྱོང་བས། ད་ནི་བདག་གི་གྲོགས་པོ་ཁྲིད་དེ་འོངས་ནས་ཁོ་དང་ལྷན་ཅིག་མེ་ཏོག་གི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ལ་རོལ་བར་བྱའོ།།” སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་ཡུལ་དབུས་ལ་ཕྱོགས་ཏེ་འོངས་སོ།། ཁོང་གཉིས་ཀ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་འཕྲད་དེ། ཕན་ཚུན་འོངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་དྲིས་སོ།། གངས་ཅན་གྱིས་སྨྲས་པ། “ཤེས་ལྡན་པ། བདག་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་རི་བོ་འདི་ཉིད་དུས་མ་ཡིན་པར་མེ་ཏོག་བཞད་པའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་ཉམས་དགའ་བ་སྔོན་ཆད་མ་མྱོང་བས། དེའི་ཕྱིར་མེ་ཏོག་གི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ཁྱོད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མྱོང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འོངས་སོ།།” རི་བོ་སཱ་ཏས་སྨྲས་པ། “ཤེས་ལྡན་པ། དུས་མ་ཡིན་པར་མེ་ཏོག་བཞད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་འདི་ཅིའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།” “ཤེས་ལྡན་པ། བདག་གིས་མ་ཤེས་སོ།།” “ཤེས་ལྡན་པ། ཆོ་འཕྲུལ་འདི་ནི་གངས་རིའི་ཁྲོད་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་གསུམ་དུའང་བྱུང་སྟེ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་ཏེ། དེ་རིང་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བས་རྒྱུ་དེའི་ཕྱིར་རོ།།” དེ་ལྟར་རི་བོ་སཱ་ཏས་གངས་ཅན་ལ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པའི་གཏམ་བཤད་དེ། ཁོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཁྲིད་པར་འདོད་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲས་སོ།། ཁ་ཅིག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཽ་ཏ་མ་ཀའི་མཆོད་རྟེན་དུ་བཞུགས་པའི་ཚེ། འདི་ལྟར་ “དེ་རིང་བཅོ་ལྔ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ་ཞེས་སྨྲའོ།། ๑๕๓. ตตฺถ อชฺชาติ อยํ รตฺตินฺทิโว ปกฺขคณนโต ปนฺนรโส, อุปวสิตพฺพโต อุโปสโถ. ตีสุ วา อุโปสเถสุ อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ, น จาตุทฺทสี อุโปสโถ, น สามคฺคีอุโปสโถ. ยสฺมา วา ปาติโมกฺขุทฺเทสอฏฺฐงฺคอุปวาสปญฺญตฺติทิวสาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ อุโปสถสทฺโท วตฺตติ. ‘‘อายามาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ หิ ปาติโมกฺขุทฺเทเส อุโปสถสทฺโท. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) ปาณาติปาตา เวรมณิอาทิเกสุ อฏฺฐงฺเคสุ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาเส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖; ม. นิ. ๓.๒๕๘) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส สีสํนฺหาตสฺสา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๕; ม. นิ. ๓.๒๕๖) ทิวเส. ตสฺมา อวเสสตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อาสาฬฺหีปุณฺณมทิวสํเยว นิยาเมนฺโต อาห – ‘‘อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ’’ติ. ปาฏิปโท ทุติโยติ เอวํ คณิยมาเน อชฺช ปนฺนรโส ทิวโสติ อตฺโถ. ༡༥༣. དེ་ལ་ “དེ་རིང་” ཞེས་པ་ནི་ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་བགྲང་བྱ་ལྟར་ན་ཉིན་མཚན་འདི་ནི་བཅོ་ལྔ་པ་ཡིན་ལ། གསོ་སྦྱོང་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་ “གསོ་སྦྱོང་” ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་གསོ་སྦྱོང་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས། དེ་རིང་ནི་བཅོ་ལྔའི་གསོ་སྦྱོང་ཡིན་གྱི། བཅུ་བཞིའི་གསོ་སྦྱོང་མ་ཡིན་ལ། མཐུན་པའི་གསོ་སྦྱོང་ཡང་མ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པ་དང་། ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་དང་། སྨྱུང་བར་གནས་པ་དང་། གདགས་པ་དང་། ཉིན་ཞག་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ལ་ “གསོ་སྦྱོང་” གི་སྒྲ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀཔྤི་ན། ཚུར་ཤོག་བདག་ཅག་གསོ་སྦྱོང་ལ་འགྲོའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པ་ལ་གསོ་སྦྱོང་གི་སྒྲ་འཇུག་གོ།། “ས་ཁཱ། དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་གསོ་སྦྱོང་ནི་ཉམས་སུ་བླངས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ལ་འཇུག་གོ།། “དག་པ་ལ་ནི་རྟག་ཏུ་དཔྱིད་ཟླ་འབྲིང་པོ་ཡིན་ལ། དག་པ་ལ་ནི་རྟག་ཏུ་གསོ་སྦྱོང་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་སྨྱུང་བར་གནས་པ་ལ་འཇུག་གོ།། “གསོ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་མིང་གི་གདགས་པ་ལ་འཇུག་གོ།། “དེའི་ཚེ་བཅོ་ལྔའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་མགོ་བཀྲུས་ཏེ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ཉིན་ཞག་ལ་འཇུག་གོ།། དེའི་ཕྱིར་དོན་གཞན་རྣམས་བསལ་ནས། ཆུ་སྟོད་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་ཁོ་ན་ལ་ངེས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། “དེ་རིང་བཅོ་ལྔའི་གསོ་སྦྱོང་ཡིན།” ཞེས་སྨྲས་སོ།། ཚེས་གཅིག་དང་ཚེས་གཉིས་ཞེས་བགྲང་བའི་ཚེ། དེ་རིང་ནི་ཉིན་ཞག་བཅོ་ལྔ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ทิวิ ภวานิ ทิพฺพานิ, ทิพฺพานิ เอตฺถ อตฺถีติ ทิพฺพา. กานิ ตานิ? รูปานิ. ตญฺหิ รตฺตึ เทวานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุโต สนฺนิปติตานํ สรีรวตฺถาภรณวิมานปฺปภาหิ อพฺภาทิอุปกฺกิเลสวิรหิตาย จนฺทปฺปภาย จ สกลชมฺพุทีโป อลงฺกโต อโหสิ. วิเสสาลงฺกโต จ ปรมวิสุทฺธิเทวสฺส ภควโต สรีรปฺปภาย. เตนาห ‘‘ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา’’ติ. མཁའ་ལ་གནས་པས་ན་ལྷའོ།། ལྷའི་རང་བཞིན་འདིར་ཡོད་པས་ན་ལྷའོ།། དེ་དག་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་རྣམས་སོ།། མཚན་མོ་དེར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་གསུམ་ནས་འདུས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་དང་། གོས་དང་། རྒྱན་དང་། གཞལ་ཡས་ཁང་གི་འོད་ཟེར་དང་། སྤྲིན་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཟླ་བའི་འོད་ཀྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་བརྒྱན་པར་གྱུར་ཏོ།། ཁྱད་པར་དུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་མཆོག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ཡི་འོད་ཟེར་གྱིས་ལྷག་པར་བརྒྱན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷའི་མཚན་མོ་ཉེ་བར་གནས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། เอวํ [Pg.198] รตฺติคุณวณฺณนาปเทเสนาปิ สหายสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ชเนนฺโต พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา อาห ‘‘อโนมนามํ สตฺถารํ, หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตตฺถ อโนเมหิ อลามเกหิ สพฺพาการปริปูเรหิ คุเณหิ นามํ อสฺสาติ อโนมนาโม. ตถา หิสฺส ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธติ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ, ‘‘ภคฺคราโคติ ภควา, ภคฺคโทโสติ ภควา’’ติอาทินา (มหานิ. ๘๔) นเยน จ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ. เอส นโย ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ. ทิฏฺฐธมฺมิกาทีสุ อตฺเถสุ เทวมนุสฺเส อนุสาสติ ‘‘อิมํ ปชหถ, อิมํ สมาทาย วตฺตถา’’ติ สตฺถา. อปิจ ‘‘สตฺถา ภควา สตฺถวาโห, ยถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรตี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๐) นิทฺเทเส วุตฺตนเยนาปิ สตฺถา. ตํ อโนมนามํ สตฺถารํ. หนฺทาติ พฺยวสานตฺเถ นิปาโต. ปสฺสามาติ เตน อตฺตานํ สห สงฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนวจนํ. โคตมนฺติ โคตมโคตฺตํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘สตฺถา, น สตฺถา’’ติ มา วิมตึ อกาสิ, เอกนฺตพฺยวสิโต หุตฺวาว เอหิ ปสฺสาม โคตมนฺติ. དེ་ལྟར་མཚན་མོའི་ཡོན་ཏན་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་གྲོགས་པོའི་སེམས་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་དེ། སངས་རྒྱས་བྱོན་པའི་གཏམ་བཤད་ནས། “མཚན་མཆོག་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་གཽ་ཏ་མ།། ཚུར་ཤོག་བདག་ཅག་ལྟ་བར་བྱའོ།།” ཞེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ལ་ “མཚན་མཆོག་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་མ་ཡིན་ཞིང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཚན་གསོལ་བས་ན་མཚན་མཆོག་ལྡན་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཁོང་གི་མཚན་ལ། “བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ།། སྐྱེ་བོ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་དམན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཚན་གསོལ་ལོ།། “འདོད་ཆགས་བཅོམ་པས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ།། ཞེ་སྡང་བཅོམ་པས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་དམན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་མཚན་གསོལ་ལོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ “དགྲ་བཅོམ་པ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། མཐོང་ཆོས་ཀྱི་དོན་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ། “འདི་སྤོངས་ཤིག། འདི་བླངས་ཏེ་སྤྱོད་ཅིག།” ཅེས་རྗེས་སུ་སྟོན་པས་ན་ “སྟོན་པ་” ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྟོན་པ་སྟེ་དེད་དཔོན་ལྟ་བུའོ།། དཔེར་ན་དེད་དཔོན་གྱིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དགོན་པ་ལས་སྒྲོལ་བ་བཞིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེས་པར་བསྟན་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་སྟོན་པའོ།། མཚན་མཆོག་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་དེ་ཉིད་དོ།། “ཚུར་ཤོག་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། “ལྟ་བར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱང་དེའི་ནང་དུ་བསྡུས་ཏེ་ད་ལྟ་བའི་དུས་ཀྱི་ཚིག་གོ།། “གཽ་ཏ་མ་” ཞེས་པ་ནི་གཽ་ཏ་མའི་རིགས་སོ།། ཅི་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། “འདི་ནི་སྟོན་པ་ཡིན་ནམ་མིན་” ཞེས་ཐེ་ཚོམ་མ་བྱེད་པར། ཡིད་གཅིག་ཏུ་ངེས་པར་བྱས་ཏེ་ཚུར་ཤོག་གཽ་ཏ་མ་ལ་ལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๑๕๔. เอวํ วุตฺเต เหมวโต ‘‘อยํ สาตาคิโร ‘อโนมนามํ สตฺถาร’นฺติ ภณนฺโต ตสฺส สพฺพญฺญุตํ ปกาเสติ, สพฺพญฺญุโน จ ทุลฺลภา โลเก, สพฺพญฺญุปฏิญฺเญหิ ปูรณาทิสทิเสเหว โลโก อุปทฺทุโต. โส ปน ยทิ สพฺพญฺญู, อทฺธา ตาทิลกฺขณปฺปตฺโต ภวิสฺสติ, เตน ตํ เอวํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตาทิลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มโน’’ติ. ༡༥༤. དེ་སྐད་སྨྲས་པ་ན། གངས་ཅན་གྱིས་ “རི་བོ་སཱ་ཏ་འདིས་ ‘མཚན་མཆོག་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་’ ཞེས་སྨྲ་བས་ཁོང་གི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རྙེད་པར་དཀའ་ལ། ཀུན་ཤེས་སུ་ཁས་ཆེ་བའི་པཱུ་ར་ཎ་ལ་སོགས་པ་དག་གིས་འཇིག་རྟེན་འདི་ཉིད་གཙེས་སོ།། གལ་ཏེ་ཁོང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ན། ངེས་པར་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་བས། དེས་ན་བདག་གིས་ཁོང་ལ་དེ་ལྟར་བརྟག་པར་བྱའོ།།” ཞེས་བསམས་ནས། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འདྲི་བའི་ཕྱིར་ “ཅི་ཞིག་ཡིད་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་སོ།། ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉา. มโนติ จิตฺตํ. สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, อจโล อสมฺปเวธี. สพฺเพสุ ภูเตสุ สพฺพภูเตสุ. ตาทิโนติ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต. ปุจฺฉา เอว วา อยํ ‘‘โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ. อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ เอวรูเป อารมฺมเณ. สงฺกปฺปาติ วิตกฺกา. วสีกตาติ วสํ คมิตา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตฺวํ สตฺถารํ วทสิ, ตสฺส เต สตฺถุโน กจฺจิ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺส สโต สพฺพภูเตสุ มโน สุปณิหิโต, อุทาหุ ยาว จลนปจฺจยํ น ลภติ, ตาว สุปณิหิโต วิย ขายติ. โส วา เต สตฺถา กจฺจิ สพฺพภูเตสุ สมจิตฺเตน ตาที, อุทาหุ โน, เย จ โข อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ [Pg.199] อารมฺมเณสุ ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส กจฺจิ วสีกตา, อุทาหุ กทาจิ เตสมฺปิ วเสน วตฺตตีติ. དེ་ལ་“ཀཙྩི” (kacci) ཞེས་པ་ནི་འདྲི་བའོ། །“མནོ” (mano) ཞེས་པ་ནི་སེམས་སོ། །“སུཔཎིཧིཏོ” (supaṇihito) ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གནས་པ། མི་གཡོ་བ། མི་འཁྲུག་པའོ། །“སབྦེསུ བྷཱུཏེསུ”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“ཏཱདིནོ” (tādino) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ལའོ། །ཡང་ན་འདི་ནི་འདྲི་བ་ཉིད་དེ། “ཁྱོད་ཀྱི་སྟོན་པ་དེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ (tādī) ཡིན་ནམ་འོན་ཏེ་མིན”ཞེས་པའོ། །“ཨིཊྛེ ཨནིཊྛེ ཙ”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཡུལ་ལའོ། །“སངྐཔྤཱ” (saṅkappā) ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་རྣམས་སོ། །“ཝསཱིཀཏཱ” (vasīkatā) ཞེས་པ་ནི་དབང་དུ་གྱུར་པའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཁྱོད་ཀྱིས་གང་ལ་སྟོན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱོད་ཀྱི་སྟོན་པ་དེའི་ཐུགས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ལེགས་པར་གནས་སམ། འོན་ཏེ་གཡོ་བའི་རྐྱེན་མ་རྙེད་ཀྱི་བར་དུ་ལེགས་པར་གནས་པ་ལྟར་སྣང་བ་ཙམ་ཡིན། ཡང་ན་ཁྱོད་ཀྱི་སྟོན་པ་དེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནམ་འོན་ཏེ་མིན། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་རྟོག་པ་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཁོང་གི་དབང་དུ་གྱུར་ཏམ། འོན་ཏེ་རེས་འགའ་དེ་དག་གི་དབང་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེས་པའོ། ། ๑๕๕. ตโต สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสิตตฺตา สพฺเพ สพฺพญฺญุคุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทิ. ตตฺถ สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, ปถวีสโม อวิรุชฺฌนฏฺเฐน, สิเนรุสโม สุปฺปติฏฺฐิตาจลนฏฺเฐน, อินฺทขีลสโม จตุพฺพิธมารปรวาทิคเณหิ อกมฺปิยฏฺเฐน. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ภควโต อิทานิ สพฺพาการสมฺปนฺนตฺตา สพฺพญฺญุภาเว ฐิตสฺส มโน สุปณิหิโต อจโล ภเวยฺย. ยสฺส ติรจฺฉานภูตสฺสาปิ สราคาทิกาเล ฉทฺทนฺตนาคกุเล อุปฺปนฺนสฺส สวิเสน สลฺเลน วิทฺธสฺส อจโล อโหสิ, วธเกปิ ตสฺมึ นปฺปทุสฺสิ, อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว อตฺตโน ทนฺเต เฉตฺวา อทาสิ; ตถา มหากปิภูตสฺส มหติยา สิลาย สีเส ปหฏสฺสาปิ ตสฺเสว จ มคฺคํ ทสฺเสสิ; ตถา วิธุรปณฺฑิตภูตสฺส ปาเทสุ คเหตฺวา สฏฺฐิโยชเน กาฬปพฺพตปปาเต ปกฺขิตฺตสฺสาปิ อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว ยกฺขสฺสตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺมา สมฺมเทว อาห สาตาคิโร – ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ. ༡༥༥. དེ་ནས་ས་ཏཱ་གི་རི་ (Sātāgira) ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་ངེས་པ་རྙེད་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་བཞིན་དུ། “མནོ ཙས྄ས སུཔཎིཧིཏོ” (ཐུགས་ཀྱང་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན) ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སུཔཎིཧིཏོ”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ། མི་འགལ་བའི་དོན་གྱིས་ས་གཞི་དང་མཚུངས་པ། ལེགས་པར་གནས་ཤིང་མི་གཡོ་བའི་དོན་གྱིས་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་དང་མཚུངས་པ། བདུད་བཞི་དང་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་མི་བསྐྱོད་པའི་དོན་གྱིས་མཆོད་སྡོང་ (indakhīla) དང་མཚུངས་པའོ། །ད་ལྟ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་ཞིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་བཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལེགས་པར་གནས་ཤིང་མི་གཡོ་བར་གྱུར་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །གང་ཞིག་སྔོན་འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པའི་དུས་སུ། དུད་འགྲོར་གྱུར་ཀྱང་ཐལ་དཀར་མཆེ་བ་དྲུག་པའི་གླང་པོའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་ན། དུག་གི་མདེའུས་ཕོག་ཀྱང་མི་གཡོ་བར་གནས་ཤིང་། གསོད་པ་པོ་དེ་ལ་ཡང་ཁོང་ཁྲོ་མ་བྱས་པར་མ་ཟད། རང་གི་མཆེ་བ་བཅད་དེ་བྱིན་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་སྤྲེའུའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པ་ན། རྡོ་ཆེན་པོས་མགོ་ལ་བརྡེགས་ཀྱང་གསོད་པ་པོ་དེ་ཉིད་ལ་ལམ་བསྟན་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མཁས་པ་བི་དྷུ་རར་ (Vidhura) གྱུར་པ་ན། རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་ཡོད་པའི་རི་ནག་པོའི་གཡང་ས་ལས་བསྐྱུར་ཀྱང་། གནོད་སྦྱིན་དེ་ཉིད་ཀྱི་དོན་དུ་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ས་ཏཱ་གི་རིས་“ཐུགས་ཀྱང་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་གསུངས་སོ། ། สพฺพภูเตสุ ตาทิโนติ สพฺพสตฺเตสุ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต มโน สุปณิหิโต, น ยาว ปจฺจยํ น ลภตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ภควโต ตาทิลกฺขณํ ปญฺจธา เวทิตพฺพํ. ยถาห – “སབྦབྷཱུཏེསུ ཏཱདིནོ”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་དེའི་ཐུགས་ལེགས་པར་གནས་པ་སྟེ། རྐྱེན་མ་རྙེད་ཀྱི་བར་དུ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་ (tādilakkhaṇa) ནི་རྣམ་པ་ལྔར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘ภควา ปญฺจหากาเรหิ ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, มุตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที. กถํ ภควา อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที? ภควา ลาเภปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘). “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྣམ་པ་ལྔས་དེ་ལྟ་བུ་ (tādī) ཡིན་ཏེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བ་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན། སྤངས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན། གྲོལ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན། བརྒལ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན། ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བ་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྙེད་པ་ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན”ཞེས་སོགས་སོ། ། เอวมาทิ สพฺพํ นิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. ลาภาทโย จ ตสฺส มหาอฏฺฐกถายํ วิตฺถาริตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘ปุจฺฉา เอว วา อยํ. โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ อิมสฺมิมฺปิ วิกปฺเป สพฺพภูเตสุ สมจิตฺตตาย ตาที อมฺหากํ สตฺถาติ อตฺโถ. อยญฺหิ ภควา สุขูปสํหารกามตาย ทุกฺขาปนยนกามตาย จ สพฺพสตฺเตสุ สมจิตฺโต, ยาทิโส อตฺตนิ, ตาทิโส ปเรสุ, ยาทิโส [Pg.200] มาตริ มหามายาย, ตาทิโส จิญฺจมาณวิกาย, ยาทิโส ปิตริ สุทฺโธทเน, ตาทิโส สุปฺปพุทฺเธ, ยาทิโส ปุตฺเต ราหุเล, ตาทิโส วธเกสุ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลาทีสุ. สเทวเก โลเกปิ ตาที. ตสฺมา สมฺมเทวาห สาตาคิโร – ‘‘สพฺพภูเตสุ ตาทิโน’’ติ. དེ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ནིདྡེས། (Niddesa) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་བར་བྱའོ། །རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པའི་འགྲེལ་ཆེན་ (Mahā-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་འདི་ནི་འདྲི་བ་ཉིད་དེ། “ཁྱོད་ཀྱི་སྟོན་པ་དེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནམ་འོན་ཏེ་མིན”ཞེས་པའི་ཕྱོགས་འདི་ལ་ཡང་། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ངེད་ཀྱི་སྟོན་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ནི་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་དེ། རང་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའོ། །ཡུམ་སྒྱུ་མ་ཆེན་མོ་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བུ་མོ་ཙིཉྩ་ (Ciñcā) ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའོ། །ཡབ་ཟས་གཙང་མ་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་ (Suppabuddha) ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའོ། །སྲས་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གསོད་པ་པོ་ལྷས་བྱིན་དང་། དྷ་ན་པཱ་ལ་ཀ་ (Dhanapālaka) དང་། སོར་མོའི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའོ། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ས་ཏཱ་གི་རིས་“སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟ་བུའོ”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་གསུངས་སོ། ། อโถ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ. เอตฺถ ปน เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ยํ กิญฺจิ อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา อารมฺมณํ, สพฺพปฺปกาเรหิ ตตฺถ เย ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส อนุตฺตเรน มคฺเคน ราคาทีนํ ปหีนตฺตา วสีกตา, น กทาจิ เตสํ วเส วตฺตติ. โส หิ ภควา อนาวิลสงฺกปฺโป สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญติ. เอตฺถ จ สุปณิหิตมนตาย อโยนิโสมนสิการาภาโว วุตฺโต. สพฺพภูเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐหิ โส ยตฺถ ภเวยฺย, ตํ สตฺตสงฺขารเภทโต ทุวิธมารมฺมณํ วุตฺตํ. สงฺกปฺปวสีภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส มนสิการาภาวโต กิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. สุปณิหิตมนตาย จ มโนสมาจารสุทฺธิ, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย กายสมาจารสุทฺธิ, สงฺกปฺปวสีภาเวน วิตกฺกมูลกตฺตา วาจาย วจีสมาจารสุทฺธิ. ตถา สุปณิหิตมนตาย โลภาทิสพฺพโทสาภาโว, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย เมตฺตาทิคุณสพฺภาโว, สงฺกปฺปวสีภาเวน ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญิตาทิเภทา อริยิทฺธิ, ตาย จสฺส สพฺพญฺญุภาโว วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. ཡང་“ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བ་ལའོ”ཞེས་པ་ལ། འདིར་ནི་འདི་ལྟར་དོན་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བའམ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་རྟོག་པ་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ནི། བླ་ན་མེད་པའི་ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་དབང་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་གྱི། ནམ་ཡང་དེ་དག་གི་དབང་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་རྙོག་པ་མེད་པའི་རྟོག་པ་མངའ་བ། སེམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ། ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །འདིར་ཡང་ཐུགས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་གསུངས་སོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་གང་དུ་བཞུགས་པའི་ཡུལ་དེ་ནི། སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཡུལ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །རྟོག་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པའི་ཕྱིར་ཡུལ་དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པས་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པར་གསུངས་སོ། །ཐུགས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་དག་པ་དང་། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་དག་པ་དང་། རྟོག་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པའི་ཕྱིར་རྟོག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ངག་གི་ཀུན་སྤྱོད་དག་པ་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་ཐམས་ཅད་མེད་པ་དང་། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དང་། རྟོག་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པའི་ཕྱིར་མི་སྡུག་པ་ལ་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པར་འདུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ (ariyiddhi) དང་། དེས་ཁོང་གི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๑๕๖. เอวํ เหมวโต ปุพฺเพ มโนทฺวารวเสเนว ตาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อิทานิ ทฺวารตฺตยวเสนาปิ, ปุพฺเพ วา สงฺเขเปน กายวจีมโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถเมว วิตฺถาเรนาปิ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ อทินฺน’’นฺติ. ตตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถาย ปฐมํ อทินฺนาทานวิรตึ ปุจฺฉติ. อารา ปมาทมฺหาติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคโต ทูรีภาเวน อพฺรหฺมจริยวิรตึ ปุจฺฉติ. ‘‘อารา ปมทมฺหา’’ติปิ ปฐนฺติ, อารา มาตุคามาติ วุตฺตํ โหติ. ฌานํ น ริญฺจตีติ อิมินา ปน ตสฺสาเยว ติวิธาย กายทุจฺจริตวิรติยา พลวภาวํ ปุจฺฉติ. ฌานยุตฺตสฺส หิ วิรติ พลวตี โหตีติ. ༡༥༦. དེ་ལྟར་ཧེ་མ་བ་ཏས་ (Hemavata) སྔོན་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་དབང་ཁོ་ནས་དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་དྲིས་ཤིང་། དེ་ལ་ཁས་ལེན་པ་འདི་ཐོས་ནས། བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་སྒོ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་། ཡང་ན་སྔོན་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་དག་པ་དྲིས་ཤིང་། དེ་ལ་ཁས་ལེན་པ་འདི་ཐོས་ནས། བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་རྒྱས་པར་ཡང་འདྲི་བཞིན་དུ། “ཀཙྩི ཨདིནྣམ” (མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་སམ) ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདེ་བླག་ཏུ་སྦྱར་བའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལས་སྤོང་བ་འདྲིའོ། །“ཨཱརཱ པམཱདམྷཱ” (བག་མེད་པ་ལས་རིང་དུ་གནས་སམ) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སེམས་གཏོང་བ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལས་སྤོང་བ་འདྲིའོ། །“ཨཱརཱ པམདམྷཱ”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། བུད་མེད་ལས་རིང་དུ་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསམ་གཏན་མི་གཏོང་ངམ” (jhānaṃ na riñcati) ཞེས་པས་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་གསུམ་ལས་སྤོང་བ་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཉིད་འདྲིའོ། །འདི་ལྟར་བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པ་ལ་སྤོང་བ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ། ། ๑๕๗. อถ [Pg.201] สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ อทินฺนาทานาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติอาทินา นเยน วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ. ตํ อตฺถโต ปากฏเมว. อิมิสฺสาปิ คาถาย ตติยปาเท ‘‘ปมาทมฺหา ปมทมฺหา’’ติ ทฺวิธา ปาโฐ. จตุตฺถปาเท จ ฌานํ น ริญฺจตีติ ฌานํ ริตฺตกํ สุญฺญกํ น กโรติ, น ปริจฺจชตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༡༥༧. དེ་ནས་ས་ཏཱ་གི་རི་ནི་གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ད་ལྟ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། འདས་པའི་དུས་སུ་ཡང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་ཅིང་། སྤོང་བ་དེ་དང་དེའི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་དེ་དང་དེ་དག་ཐོབ་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ཀྱང་ “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་ཡིན”ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། ཐོགས་པ་མེད་པའི་གསུང་གིས་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ། “ཁོང་གིས་མ་བྱིན་པར་མི་ལེན”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་རྐང་པ་གསུམ་པ་ལ་ཡང་“པམཱདམྷཱ པམདམྷཱ”ཞེས་ཀློག་ཚུལ་གཉིས་ཡོད་དོ། །རྐང་པ་བཞི་པ་ལ། “བསམ་གཏན་མི་གཏོང་ངམ”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་སྟོང་པ་དང་དབེན་པར་མི་བྱེད་ཅིང་མི་གཏོང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๑๕๘. เอวํ กายทฺวาเร สุทฺธึ สุตฺวา อิทานิ วจีทฺวาเร สุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มุสา น ภณตี’’ติ. เอตฺถ ขีณาตีติ ขีโณ, วิหึสติ พธตีติ อตฺโถ. วาจาย ปโถ พฺยปฺปโถ, ขีโณ พฺยปฺปโถ อสฺสาติ ขีณพฺยปฺปโถ. ตํ น-กาเรน ปฏิเสเธตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘น ขีณพฺยปฺปโถ’’ติ, น ผรุสวาโจติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นาขีณพฺยปฺปโถ’’ติปิ ปาโฐ, น อขีณวจโนติ อตฺโถ. ผรุสวจนญฺหิ ปเรสํ หทเย อขียมานํ ติฏฺฐติ. ตาทิสวจโน กจฺจิ น โสติ วุตฺตํ โหติ. วิภูตีติ วินาโส, วิภูตึ กาสติ กโรติ วาติ วิภูติกํ, วิภูติกเมว เวภูติกํ, เวภูติยนฺติปิ วุจฺจติ, เปสุญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ สตฺตานํ อญฺญมญฺญโต เภทเนน วินาสํ กโรติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. ༡༥༨. དེ་ལྟར་ལུས་ཀྱི་སྒོ་དག་པ་ཐོས་ནས། ད་ལྟ་ངག་གི་སྒོ་དག་པ་འདྲི་བཞིན་དུ། “ཀཙྩི མུསཱ ན བྷཎཏི” (རྫུན་དུ་མི་སྨྲའམ) ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཁཱིཎཱ” (khīṇā) ཞེས་པ་ནི་ཟད་པའམ་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་གཙེས་པའི་དོན་ཏོ། །ངག་གི་ལམ་ནི་“བྱཔྤཐོ” (byappatha) སྟེ། ངག་གི་ལམ་རྩུབ་པོ་ཟད་པ་དེ་ལ་“ཁཱིཎབྱཔྤཐོ”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་“ན” (na) ཡིག་གིས་བཀག་སྟེ་འདྲི་བ་ནི། “ན ཁཱིཎབྱཔྤཐོ”ཞེས་པ་སྟེ། ཚིག་རྩུབ་པོ་མི་སྨྲ་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །“ནཱཁཱིཎབྱཔྤཐོ”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། མི་ཟད་པའི་ཚིག་མི་སྨྲ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་ཚིག་རྩུབ་ནི་གཞན་གྱི་སྙིང་ལ་མི་ཟད་པར་གནས་པའོ། །ཁོང་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཚིག་སྨྲ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །“ཝིབྷཱུཏི” (vibhūti) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པ་སྟེ། འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ཝིབྷཱུཏིཀ” (vibhūtika) ཞེས་བྱའོ། །ཝིབྷཱུཏིཀ་ཉིད་ལ་“ཝེབྷཱུཏིཀ” (vebhūtika) འམ་“ཝེབྷཱུཏིཡ” (vebhūtiya) ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དེ། འདི་ནི་ཕྲ་མ་ (pesuñña) ལ་བརྗོད་པའི་མིང་ངོ། །འདི་ལྟར་ཕྲ་མ་དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཕན་ཚུན་དབྱེན་སྦྱར་ཏེ་འཇིག་པར་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ๑๕๙. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ มุสาวาทาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘มุสาวาทา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ. ตตฺถ มุสาติ วินิธาย ทิฏฺฐาทีนิ ปรวิสํวาทนวจนํ. ตํ โส น ภณติ. ทุติยปาเท ปน ปฐมตฺถวเสน น ขีณพฺยปฺปโถติ, ทุติยตฺถวเสน นาขีณพฺยปฺปโถติ ปาโฐ. จตุตฺถปาเท มนฺตาติ ปญฺญา วุจฺจติ. ภควา ยสฺมา ตาย มนฺตาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถเมว ภาสติ อตฺถโต อนเปตวจนํ, น สมฺผํ[Pg.202]. อญฺญาณปุเรกฺขารญฺหิ นิรตฺถกวจนํ พุทฺธานํ นตฺถิ. ตสฺมา อาห – ‘‘มนฺตา อตฺถํ โส ภาสตี’’ติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. ༡༥༩. དེ་ནས་ས་ཏཱ་གི་རི་ནི་གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ད་ལྟ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། འདས་པའི་དུས་སུ་ཡང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་ཅིང་། སྤོང་བ་དེ་དང་དེའི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པའི་མཚན་དེ་དང་དེ་དག་ཐོབ་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ཀྱང་ “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་ཡིན”ཞེས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། ཐོགས་པ་མེད་པའི་གསུང་གིས་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ། “རྫུན་ཡང་ཁོང་གིས་མི་སྨྲའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མུསཱ” (musā) ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྒྱུར་ཏེ་གཞན་ལ་བསླུ་བའི་ཚིག་གོ། །དེ་ནི་ཁོང་གིས་མི་སྨྲའོ། །རྐང་པ་གཉིས་པ་ལ་ནི་དོན་དང་པོའི་དབང་གིས་“ན ཁཱིཎབྱཔྤཐོ”ཞེས་དང་། དོན་གཉིས་པའི་དབང་གིས་“ནཱཁཱིཎབྱཔྤཐོ”ཞེས་ཀློག་གོ། །རྐང་པ་བཞི་པ་ལ། “མནྟཱ” (mantā) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ལ་བརྗོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་དེས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་དོན་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་གསུང་ཞིང་། དོན་ལས་མ་འགལ་བའི་གསུང་ཡིན་གྱི་ཚིག་ཀྱལ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་མ་རིག་པ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་དོན་མེད་པའི་གསུང་ནི་མི་མངའ་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱིས་དོན་ཁོང་གིས་གསུངས”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ๑๖๐. เอวํ วจีทฺวารสุทฺธิมฺปิ สุตฺวา อิทานิ มโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ น รชฺชติ กาเมสู’’ติ. ตตฺถ กามาติ วตฺถุกามา. เตสุ กิเลสกาเมน น รชฺชตีติ ปุจฺฉนฺโต อนภิชฺฌาลุตํ ปุจฺฉติ. อนาวิลนฺติ ปุจฺฉนฺโต พฺยาปาเทน อาวิลภาวํ สนฺธาย อพฺยาปาทตํ ปุจฺฉติ. โมหํ อติกฺกนฺโตติ ปุจฺฉนฺโต เยน โมเหน มูฬฺโห มิจฺฉาทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ตสฺสาติกฺกเมน สมฺมาทิฏฺฐิตํ ปุจฺฉติ. ธมฺเมสุ จกฺขุมาติ ปุจฺฉนฺโต สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตสฺส ญาณจกฺขุโน, ปญฺจจกฺขุวิสเยสุ วา ธมฺเมสุ ปญฺจนฺนมฺปิ จกฺขูนํ วเสน สพฺพญฺญุตํ ปุจฺฉติ ‘‘ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธิยาปิ สพฺพญฺญู น โหตี’’ติ จินฺเตตฺวา. ༡༦༠. དེ་ལྟར་ངག་གི་སྒོ་དག་པ་ཡང་ཐོས་ནས། ད་ལྟ་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་དག་པ་འདྲི་བཞིན་དུ། “ཀཙྩི ན རཛྫཏི ཀཱམེསུ” (འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པར་མི་འགྱུར་རམ) ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཀཱམཱ” (kāmā) ཞེས་པ་ནི་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་ (vatthukāma) རྣམས་སོ། །དེ་དག་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་ (kilesakāma) ཆགས་པར་མི་འགྱུར་རམ་ཞེས་འདྲི་བས། བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ཉིད་འདྲིའོ། །“རྙོག་པ་མེད་པ” (anāvila) ཞེས་འདྲི་བས། གནོད་སེམས་ཀྱིས་རྙོག་པར་འགྱུར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གནོད་སེམས་མེད་པ་ཉིད་འདྲིའོ། །“གཏི་མུག་ལས་འདས་པ” (mohaṃ atikkanto) ཞེས་འདྲི་བས། གཏི་མུག་གང་གིས་རྨོངས་ཏེ་ལྟ་བ་ལོག་པ་འཛིན་པ་དེ་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་འདྲིའོ། །“ཆོས་རྣམས་ལ་སྤྱན་དང་ལྡན་པ” (dhammesu cakkhumā) ཞེས་འདྲི་བས། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ནམ། ཡང་ན་སྤྱན་ལྔའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྤྱན་ལྔ་ཆར་གྱི་དབང་གིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་འདྲི་སྟེ། “སྒོ་གསུམ་རྣམ་པར་དག་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་མི་འགྱུར་རོ”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་སོ། ། ๑๖๑. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา อปฺปตฺวาว อรหตฺตํ อนาคามิมคฺเคน กามราคพฺยาปาทานํ ปหีนตฺตา เนว กาเมสุ รชฺชติ, น พฺยาปาเทน อาวิลจิตฺโต, โสตาปตฺติมคฺเคเนว จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกโมหสฺส ปหีนตฺตา โมหํ อติกฺกนฺโต, สามญฺจ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา พุทฺโธติ วิโมกฺขนฺติกํ นามํ ยถาวุตฺตานิ จ จกฺขูนิ ปฏิลภิ, ตสฺมา ตสฺส มโนทฺวารสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ อุคฺโฆเสนฺโต อาห ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ. ༡༦༡. དེ་ནས་ས་ཏཱ་གི་རིས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མ་ཐོབ་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་སྤངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མི་མངའ་ཞིང་། གནོད་སེམས་ཀྱིས་ཐུགས་རྙོག་པ་མེད་པར་གྱུར་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་ལྟ་བ་ལོག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བདེན་པ་སྒྲིབ་པའི་གཏི་མུག་སྤངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། གཏི་མུག་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཤིང་། བདེན་པ་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ "སངས་རྒྱས་" ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་མཚན་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྤྱན་རྣམས་ཐོབ་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་བསྒྲགས་པར་འདོད་ནས། "ཁོང་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མི་མངའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๖๒. เอวํ เหมวโต ภควโต ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ สุตฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อตีตชาติยํ พาหุสจฺจวิสทาย ปญฺญาย อสชฺชมานวจนปฺปโถ หุตฺวา อจฺฉริยพฺภุตรูเป สพฺพญฺญุคุเณ โสตุกาโม อาห ‘‘กจฺจิ วิชฺชาย สมฺปนฺโน’’ติ. ตตฺถ วิชฺชาย สมฺปนฺโนติ อิมินา ทสฺสนสมฺปตฺตึ ปุจฺฉติ, สํสุทฺธจารโณติ อิมินา คมนสมฺปตฺตึ. ฉนฺทวเสน เจตฺถ ทีฆํ กตฺวา จาการมาห, สํสุทฺธจรโณติ อตฺโถ. อาสวา ขีณาติ อิมินา เอตาย ทสฺสนคมนสมฺปตฺติยา ปตฺตพฺพาย อาสวกฺขยสญฺญิตาย ปฐมนิพฺพานธาตุยา ปตฺตึ ปุจฺฉติ, นตฺถิ ปุนพฺภโวติ อิมินา ทุติยนิพฺพานธาตุปตฺติสมตฺถตํ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน วา ปรมสฺสาสปฺปตฺตึ ญตฺวา ฐิตภาวํ. ༡༦༢. དེ་ལྟར་ཧེ་མ་བ་ཏས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྒོ་གསུམ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོས་ནས། དགའ་ཞིང་མགུ་བར་གྱུར་ཏེ། ཚེ་རབས་སྔོན་མ་རྣམས་སུ་ཐོས་པ་མང་བས་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གསུང་གི་ལམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིང་། ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཐོས་པར་འདོད་ནས། "ཅི་ཞིག་རིག་པ་དང་ལྡན་ནམ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "རིག་པ་དང་ལྡན་ནམ" ཞེས་པས་ནི་མཐོང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདྲི་ཞིང་། "སྤྱོད་པ་ཤིན་ཏུ་དག་པའམ" ཞེས་པས་ནི་བགྲོད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདྲིའོ།། འདིར་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་རིང་པོར་བྱས་ནས་ "ཙ" (ca) ཡིག་གསུངས་པ་ནི། "སྤྱོད་པ་ཤིན་ཏུ་དག་པའོ" ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "ཟག་པ་ཟད་དམ" ཞེས་པས་ནི། མཐོང་བ་དང་བགྲོད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདིས་ཐོབ་པར་བྱ་བ། ཟག་པ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་དང་པོ་ཐོབ་པ་འདྲི་ཞིང་། "ཡང་སྲིད་མེད་དམ" ཞེས་པས་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་གཉིས་པ་ཐོབ་པའི་ནུས་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་དབུགས་དབྱུང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཤེས་ནས་བཞུགས་པའི་གནས་སྐབས་འདྲིའོ།། ๑๖๓. ตโต [Pg.203] ยา เอสา ‘‘โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๕๒) นเยน ภยเภรวาทีสุ ติวิธา, ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๗๙) นเยน อมฺพฏฺฐาทีสุ อฏฺฐวิธา วิชฺชา วุตฺตา, ตาย ยสฺมา สพฺพายปิ สพฺพาการสมฺปนฺนาย ภควา อุเปโต. ยญฺเจตํ ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหติ, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ, ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ, สตฺตหิ สทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ นิกามลาภี โหตี’’ติ เอวํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘กถญฺจ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๒๔) นเยน เสขสุตฺเต นิทฺทิฏฺฐํ ปนฺนรสปฺปเภทํ จรณํ. ตญฺจ ยสฺมา สพฺพูปกฺกิเลสปฺปหาเนน ภควโต อติวิย สํสุทฺธํ. เยปิเม กามาสวาทโย จตฺตาโร อาสวา, เตปิ ยสฺมา สพฺเพ สปริวารา สวาสนา ภควโต ขีณา. ยสฺมา จ อิมาย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ขีณาสโว หุตฺวา ตทา ภควา ‘‘นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ฐิโต, ตสฺมา สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสาเยน สมุสฺสาหิตหทโย สพฺเพปิ คุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘วิชฺชาย เจว สมฺปนฺโน’’ติ. ༡༦༣. དེ་ནས་ "ཁོང་གིས་སྔོན་གྱི་གནས་དུ་མ་དྲན་པར་གྱུར་ཏོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇིགས་པ་དང་བག་ཚ་བའི་མདོ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་རིག་པ་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། "ཁོང་གི་སེམས་དེ་ལྟར་མཉམ་པར་བཞག་པ་…པེ་… མི་གཡོ་བར་གྱུར་པ་ན། ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བའི་ཕྱིར་སེམས་མངོན་པར་ཕྱོགས་པར་བྱེད་དོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཨམ་བྷཊྛའི་མདོ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་རིག་པ་རྣམ་པ་བརྒྱད་དེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རིག་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ།། གང་ཡང་ "མ་ཧཱ་ནཱ་མ། འདིར་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་ཡིན། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ཡིན། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་ཡིན། དམ་པའི་ཆོས་བདུན་དང་ལྡན་པ་ཡིན། མངོན་པར་སེམས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཚེ་འདིར་བདེ་བར་གནས་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པོ་རྣམས་འདོད་དགུར་ཐོབ་པ་ཡིན" ཞེས་དེ་ལྟར་མདོར་བསྟན་ནས། "མ་ཧཱ་ནཱ་མ། ཇི་ལྟར་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཞེ་ན" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སློབ་པའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམ་པ་བཅོ་ལྔ་པོ་དེ་དག་ཀྱང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡིན། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟག་པ་བཞི་པོ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་། འཁོར་དང་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཟད་པར་གྱུར་ཏོ།། རིག་པ་དང་སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདིས་ཟག་པ་ཟད་པར་གྱུར་ཏེ། དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ད་ནི་ཡང་སྲིད་མེད་དོ" ཞེས་སོ་སོར་བརྟག་ནས་བཞུགས་པའི་ཕྱིར། ས་ཏཱ་གི་རི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་ངེས་པ་རྙེད་པས་སྙིང་སྤྲོ་བ་དང་བཅས་ཏེ། ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་ཤེས་ནས། "རིག་པ་དང་ནི་ཞབས་སུ་ལྡན།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๖๔. ตโต เหมวโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ภควติ นิกฺกงฺโข หุตฺวา อากาเส ฐิโตเยว ภควนฺตํ ปสํสนฺโต สาตาคิรญฺจ อาราเธนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ, ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตตาทิภาเวน ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตกายกมฺมุนา, ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ เอตฺถ วุตฺตมโนกมฺมุนา จ ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตพฺยปฺปเถน จ วจีกมฺมุนาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สมฺปนฺนจิตฺตญฺจ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺนญฺจ อิเมหิ คุเณหิ ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทินา นเยน ธมฺมโต นํ ปสํสสิ, สภาวโต ตจฺฉโต ภูตโต เอว นํ ปสํสสิ, น เกวลํ สทฺธามตฺตเกนาติ ทสฺเสติ. ༡༦༤. དེ་ནས་ཧེ་མ་བ་ཏས་ "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ" ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལ་འགྲེང་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་ཅིང་ས་ཏཱ་གི་རི་མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། "ཐུབ་པའི་ཐུགས་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། ཐུབ་པའི་ཐུགས་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། "ཁོང་གི་ཡིད་ནི་ལེགས་པར་གནས།།" ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། "ཁོང་ནི་མ་བྱིན་ལེན་མི་མངའ།།" ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་། "ཁོང་ནི་འདོད་ལ་ཆགས་མི་མངའ།།" ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་གང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། "རྫུན་གྱི་ཚིག་ཀྱང་མི་གསུང་ངོ་།།" ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ངག་གི་ལས་ཀྱིས་གང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་ཐུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར། ཡོན་ཏན་འདི་དག་གི་སྒོ་ནས་ "ཁོང་གི་ཡིད་ནི་ལེགས་པར་གནས།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་དང་མཐུན་པར་ཁོང་ལ་བསྟོད་ཅིང་། རང་བཞིན་དང་བདེན་པ་དང་ཡང་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་ལ་བསྟོད་པ་ཡིན་གྱི། དད་པ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ๑๖๕-๑๖๖. ตโต [Pg.204] สาตาคิโรปิ ‘‘เอวเมตํ, มาริส, สุฏฺฐุ ตยา ญาตญฺจ อนุโมทิตญฺจา’’ติ อธิปฺปาเยน ตเมว สํราเธนฺโต อาห – ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน…เป… ธมฺมโต อนุโมทสี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควโต ทสฺสเน ตํ อภิตฺถวยมาโน อาห ‘‘สมฺปนฺนํ…เป… หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ༡༦༥-༡༦༦. དེ་ནས་ས་ཏཱ་གི་རིས་ཀྱང་ "གྲོགས་པོ། དེ་དེ་བཞིན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ལེགས་པར་ཤེས་ཤིང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་གྱུར་ཏོ" ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པས་ཁོང་ཉིད་མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། "ཐུབ་པའི་ཐུགས་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས། ཆོས་དང་མཐུན་པར་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ངོ་།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་གསུངས་ནས་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཇལ་བའི་ཕྱིར་བསྟོད་ར་བྱེད་བཞིན་དུ། "ཐུབ་པའི་ཐུགས་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས། ཀྱེ་མ་གཽ་ཏ་མ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๖๗. อถ เหมวโต อตฺตโน อภิรุจิตคุเณหิ ปุริมชาติพาหุสจฺจพเลน ภควนฺตํ อภิตฺถุนนฺโต สาตาคิรํ อาห – ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – เอณิมิคสฺเสว ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พุทฺธานญฺหิ เอณิมิคสฺเสว อนุปุพฺพวฏฺฏา ชงฺฆา โหนฺติ, น ปุรโต นิมฺมํสา ปจฺฉโต สุสุมารกุจฺฉิ วิย อุทฺธุมาตา. กิสา จ พุทฺธา โหนฺติ ทีฆรสฺสสมวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถารูปาย องฺคปจฺจงฺคสมฺปตฺติยา, น วฐรปุริสา วิย ถูลา. ปญฺญาย วิลิขิตกิเลสตฺตา วา กิสา. อชฺฌตฺติกพาหิรสปตฺตวิทฺธํสนโต วีรา. เอกาสนโภชิตาย ปริมิตโภชิตาย จ อปฺปาหารา, น ทฺวตฺติมตฺตาโลปโภชิตาย. ยถาห – ༡༦༧. དེ་ནས་ཧེ་མ་བ་ཏས་རང་ཉིད་མགུ་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་། ཚེ་རབས་སྔོན་མའི་ཐོས་པ་མང་བའི་སྟོབས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་བཞིན་དུ་ས་ཏཱ་གི་རི་ལ། "ཨེ་ཎཱི་ཡི་བྱིན་པ་ཅན། ཀྱེ་མ་གཽ་ཏ་མ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། རི་དྭགས་ཨེ་ཎཱི་ལྟ་བུའི་བྱིན་པ་མངའ་བས་ན་ "ཨེ་ཎཱི་ཡི་བྱིན་པ་ཅན" ནོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བྱིན་པ་ནི་རི་དྭགས་ཨེ་ཎཱི་ལྟ་བུར་རིམ་གྱིས་ཟླུམ་པ་ཡིན་གྱི། མདུན་ཕྱོགས་སུ་ཤ་མེད་པ་དང་། རྒྱབ་ཕྱོགས་སུ་ཆུ་སྲིན་གྱི་ལྟོ་བ་ལྟར་སྦོས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རིང་ཐུང་དང་མཉམ་ཟླུམ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་བབས་པའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་དཔལ་དང་ལྡན་པས་སྐུ་ཕྲ་བ་ཡིན་གྱི། སྐྱེ་བོ་རགས་པ་ལྟར་སྦོམ་པོ་མ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་བྲད་པས་ན་སྐུ་ཕྲ་བའོ།། ནང་དང་ཕྱིའི་དགྲ་རྣམས་རྣམ་པར་འཇོམས་པས་ན་དཔའ་བོའོ།། སྟན་གཅིག་པའི་ཟས་དང་ཚོད་རིག་པའི་ཟས་བཞེས་པས་ན་ཟས་ཉུང་བ་ཡིན་གྱི། ཁམ་གཉིས་གསུམ་ཙམ་བཞེས་པའི་དོན་མ་ཡིན་ནོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘อหํ โข ปน, อุทายิ, อปฺเปกทา อิมินา ปตฺเตน สมติตฺติกมฺปิ ภุญฺชามิ, ภิยฺโยปิ ภุญฺชามิ. ‘อปฺปาหาโร สมโณ โคตโม อปฺปาหารตาย จ วณฺณวาที’ติ อิติ เจ มํ, อุทายิ, สาวกา สกฺกเรยฺยุํ, ครุํ กเรยฺยุํ, มาเนยฺยุํ, ปูเชยฺยุํ, สกฺกตฺวา, ครุํ กตฺวา, อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ. เย เต, อุทายิ, มม สาวกา โกสกาหาราปิ อฑฺฒโกสกาหาราปิ เพลุวาหาราปิ อฑฺฒเพลุวาหาราปิ, น มํ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ…เป… อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๔๒). "ཨུ་དཱ་ཡི། ངས་ནི་རེས་འགའ་ལྷུང་བཟེད་འདི་གང་བར་ཡང་བཟའ། དེ་ལས་ལྷག་པར་ཡང་བཟའོ།། གལ་ཏེ་ ‘དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ནི་ཟས་ཉུང་བ་ཡིན་ཞིང་། ཟས་ཉུང་བའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ཡིན’ ཞེས་བསམས་ནས། ཨུ་དཱ་ཡི། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད། བླ་མར་བྱེད། རི་མོར་བྱེད། མཆོད་པ་བྱེད་ཅིང་། བཀུར་སྟི་དང་བླ་མར་བྱས་ཏེ་བརྟེན་ནས་གནས་པར་འགྱུར་ན། ཨུ་དཱ་ཡི། ངའི་ཉན་ཐོས་གང་དག་ཕོར་པ་གང་གི་ཟས་ཅན་དང་། ཕོར་པ་ཕྱེད་ཀྱི་ཟས་ཅན་དང་། བིལ་བའི་ཟས་ཅན་དང་། བིལ་བ་ཕྱེད་ཀྱི་ཟས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཆོས་འདིས་ང་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པར་མི་འགྱུར་…པེ་… བརྟེན་ནས་གནས་པར་མི་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། อาหาเร ฉนฺทราคาภาเวน อโลลุปา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรนฺติ โมเนยฺยสมฺปตฺติยา มุนิโน. อนคาริกตาย วิเวกนินฺนมานสตาย จ วเน ฌายนฺติ. เตนาห เหมวโต ยกฺโข ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ཟས་ལ་འདོད་ཆགས་མེད་པས་ཆགས་པ་མེད་ཅིང་། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཟས་བཞེས་པས་ཐུབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཐུབ་པ་རྣམས་སོ།། ཁྱིམ་མེད་པར་གྱུར་པ་དང་དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་ཐུགས་དང་ལྡན་པས་ནགས་སུ་བསམ་གཏན་ལ་བཞུགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གནོད་སྦྱིན་ཧེ་མ་བ་ཏས་ "ཨེ་ཎཱི་ཡི་བྱིན་པ་ཅན། ཀྱེ་མ་གཽ་ཏ་མ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๖๘. เอวญฺจ วตฺวา ปุน ตสฺส ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามตาย ‘‘สีหํเวกจร’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – สีหํวาติ ทุราสทฏฺเฐน [Pg.205] ขมนฏฺเฐน นิพฺภยฏฺเฐน จ เกสรสีหสทิสํ. ยาย ตณฺหาย ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, ตสฺสา อภาเวน เอกจรํ, เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติโตปิ เอกจรํ. ขคฺควิสาณสุตฺเต วุตฺตนเยนาปิ เจตฺถ ตํ ตํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นาคนฺติ ปุนพฺภวํ เนว คนฺตารํ นาคนฺตารํ. อถ วา อาคุํ น กโรตีติปิ นาโค. พลวาติปิ นาโค. ตํ นาคํ. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ ทฺวีสุปิ กาเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน อนเปกฺขินํ. อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉาม, มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ ตํ เอวรูปํ มเหสึ อุปสงฺกมิตฺวา เตภูมกวฏฺฏสฺส มจฺจุปาสสฺส ปโมจนํ วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปุจฺฉาม. เยน วา อุปาเยน ทุกฺขสมุทยสงฺขาตา มจฺจุปาสา ปมุจฺจติ, ตํ มจฺจุปาสปฺปโมจนํ ปุจฺฉามาติ. อิมํ คาถํ เหมวโต สาตาคิรญฺจ สาตาคิรปริสญฺจ อตฺตโน ปริสญฺจ สนฺธาย อาห. ༡༦༨. དེ་ལྟར་གསུངས་ནས་ཡང་བཅོམ་立ན་འདས་ཀྱི་དྲུང་ནས་ཆོས་ཐོས་པར་འདོད་པས། "སེང་གེ་ལྟར་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། "སེང་གེ་ལྟར" ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་པའི་དོན་དང་། བཟོད་པའི་དོན་དང་། འཇིགས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་དང་མཚུངས་པའོ།། "སྲེད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་གྲོགས་ཡིན" ཞེས་གསུངས་པའི་སྲེད་པ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ "གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ" ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཉིས་མཉམ་དུ་མི་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ཡང་ "གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ" ཞེས་བྱའོ།། བསེ་རུའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་འདིར་དོན་དེ་དང་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "གླང་པོ" ཞེས་པ་ནི་ཡང་སྲིད་དུ་མི་གཤེགས་པས་ན་གླང་པོའོ།། ཡང་ན་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པས་ནའང་གླང་པོའོ།། སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ནའང་གླང་པོའོ།། གླང་པོ་དེ་ལའོ།། "འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པ" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་གཉིས་པོ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཕྱིར་ལྟོས་པ་མེད་པའོ།། "ཉེ་བར་བཅར་ནས་འཆི་བདག་གི་ཞགས་པ་ལས་ཐར་པ་འདྲིའོ" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེ་ལ་ཉེ་བར་བཅར་ནས། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་འཆི་བདག་གི་ཞགས་པ་ལས་ཐར་པའི་འཁོར་བ་ལས་འདས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདྲིའོ།། ཡང་ན་ཐབས་གང་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་དུ་གཏོགས་པའི་འཆི་བདག་གི་ཞགས་པ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་བ། འཆི་བདག་གི་ཞགས་པ་ལས་ཐར་པ་དེ་ཉིད་འདྲིའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ཧེ་མ་བ་ཏས་ས་ཏཱ་གི་རི་དང་། ས་ཏཱ་གི་རིའི་འཁོར་དང་། རང་གི་འཁོར་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་སོ།། เตน โข ปน สมเยน อาสาฬฺหีนกฺขตฺตํ โฆสิตํ อโหสิ. อถ สมนฺตโต อลงฺกตปฏิยตฺเต เทวนคเร สิรึ ปจฺจนุโภนฺตี วิย ราชคเห กาฬี นาม กุรรฆริกา อุปาสิกา ปาสาทมารุยฺห สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา คพฺภปริสฺสมํ วิโนเทนฺตี สวาตปฺปเทเส อุตุคฺคหณตฺถํ ฐิตา เตสํ ยกฺขเสนาปตีนํ ตํ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต อสฺโสสิ. สุตฺวา จ ‘‘เอวํ วิวิธคุณสมนฺนาคตา พุทฺธา’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตาย นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา ตตฺเถว ฐิตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. ตโต เอว ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ, ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุรรฆริกา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๖๗) เอตทคฺเค ฐปิตา. ཡང་དེའི་ཚེ་ན་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་ཆུ་སྟོད་ཀྱི་སྐར་མའི་དགའ་སྟོན་བསྒྲགས་ཟིན་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དཔལ་ལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ལྟར་གྱུར་པའི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ། ཀུ་ར་ར་གྷ་རའི་ཁྱིམ་གྱི་བུ་མོ་ཀཱ་ལཱི་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བསྙེན་མ་ཞིག་ཁང་བཟང་གི་སྟེང་དུ་འཛེགས་ཏེ། སེང་གེའི་སྒེའུ་ཁུང་ཕྱེ་ནས་ཁང་པའི་ནང་གི་དྲོད་ངལ་སེལ་བར་འདོད་དེ། བསིལ་རླུང་ལྡང་བའི་གནས་སུ་བསིལ་བ་ལེན་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་གནས་པ་ན། གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་དེ་དག་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་འབྲེལ་བའི་གཏམ་དེ་དབུ་ཞབས་བར་གསུམ་དུ་ཐོས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཐོས་ནས་ཀྱང་ "སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འདི་ལྟར་ཡོན་ཏན་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ" ཞེས་སངས་རྒྱས་ལ་དམིགས་པའི་དགའ་བ་བསྐྱེད་དེ། དེས་སྒྲིབ་པ་རྣམས་བསལ་ནས་གནས་དེ་ཉིད་དུ་འགྲེང་བཞིན་དུ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "དགེ་སློང་དག ངའི་ཉན་ཐོས་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཞན་ལས་ཐོས་ནས་དད་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ་ཀུ་ར་ར་གྷ་རའི་ཀཱ་ལཱི་དགེ་བསྙེན་མའོ།།" ཞེས་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ལ་བཞག་གོ། ๑๖๙. เตปิ ยกฺขเสนาปตโย สหสฺสยกฺขปริวารา มชฺฌิมยามสมเย อิสิปตนํ ปตฺวา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺติตปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา, อิมาย คาถาย ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา โอกาสมการยึสุ ‘‘อกฺขาตารํ ปวตฺตาร’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมเก ธมฺเม ‘‘อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๔) นเยน สจฺจานํ ววตฺถานกถาย อกฺขาตารํ, ‘‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม ภิกฺขเว’’ติอาทินา นเยน เตสุ กิจฺจญาณกตญาณปฺปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. เย วา ธมฺมา ยถา โวหริตพฺพา, เตสุ ตถา [Pg.206] โวหารกถเนน อกฺขาตารํ, เตสํเยว ธมฺมานํ สตฺตานุรูปโต ปวตฺตารํ. อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญูนํ วา เทสนาย อกฺขาตารํ, เนยฺยานํ ปฏิปาทเนน ปวตฺตารํ. อุทฺเทเสน วา อกฺขาตารํ, วิภงฺเคน เตหิ เตหิ ปกาเรหิ วจนโต ปวตฺตารํ. โพธิปกฺขิยานํ วา สลกฺขณกถเนน อกฺขาตารํ, สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน ปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. สงฺเขปโต วา ตีหิ ปริวฏฺเฏหิ สจฺจานํ กถเนน อกฺขาตารํ, วิตฺถารโต ปวตฺตารํ. ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐) เอวมาทินา ปฏิสมฺภิทานเยน วิตฺถาริตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺตนโต ปวตฺตารํ. ༡༦༩. གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་གཉིས་པོ་དེ་དག་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་སྟོང་གི་འཁོར་དང་བཅས་ནམ་གྱི་གུང་ཐུན་གྱི་ཚེ་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་ལྷགས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་བཞུགས་ཁྲི་ཉིད་ལ་བཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་ནས། སྟོན་པ་པོ་དང་འཇུག་པ་པོ་ཞེས་གསོལ་བ་བཏབ་སྟེ་སྐབས་ཕྱེའོ།། དེའི་དོན་ནི། སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ། དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བདེན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འཇོག་པའི་གཏམ་གྱིས་སྟོན་པ་པོ་དང་། དགེ་སློང་དག་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་འདི་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དག་ལ་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་བྱས་པའི་ཡེ་ཤེས་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་པོའོ།། ཡང་ན་ཆོས་གང་དག་ཇི་ལྟར་ཐ་སྙད་གདགས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ལ་དེ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་སྟོན་པ་པོ་དང་། ཆོས་དེ་དག་ཉིད་སེམས་ཅན་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པ་པོའོ།། ཡང་ན་མགོ་སྨོས་པས་ཤེས་པ་དང་སྤྲོས་པས་ཤེས་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པས་སྟོན་པ་པོ་དང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་རིམ་གྱིས་སྒྲུབ་ཏུ་བཅུག་པས་འཇུག་པ་པོའོ།། ཡང་ན་མདོར་བསྟན་པས་སྟོན་པ་པོ་དང་། རྣམ་པར་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་གསུངས་པས་འཇུག་པ་པོའོ།། ཡང་ན་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་པས་སྟོན་པ་པོ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་བསྐྱེད་པས་འཇུག་པ་པོའོ།། ཡང་ན་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ལན་གསུམ་བཟླས་པའི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་རྣམས་གསུངས་པས་སྟོན་པ་པོ་དང་། རྒྱས་པར་འཇུག་པ་པོའོ།། དད་པའི་དབང་པོ་ནི་ཆོས་ཡིན་ལ། ཆོས་དེ་ཉིད་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཕྱིར་འཇུག་པ་པོའོ།། สพฺพธมฺมานนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปารคุนฺติ ฉหากาเรหิ ปารํ คตํ อภิญฺญาย, ปริญฺญาย, ปหาเนน, ภาวนาย, สจฺฉิกิริยาย, สมาปตฺติยา. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู, จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู, สพฺพา สมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. เอวํ สพฺพธมฺมานํ ปารคุํ. พุทฺธํ เวรภยาตีตนฺติ อญฺญาณสยนโต ปฏิพุทฺธตฺตา พุทฺธํ, สพฺเพน วา สรณวณฺณนายํ วุตฺเตนตฺเถน พุทฺธํ, ปญฺจเวรภยานํ อตีตตฺตา เวรภยาตีตํ. เอวํ ภควนฺตํ อติตฺถวนฺตา ‘‘มยํ ปุจฺฉาม โคตม’’นฺติ โอกาสมการยึสุ. ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ས་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་སོན་པ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། སྒོམ་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྟེ་རྣམ་པ་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ཡོངས་སུ་མཁྱེན་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་ཡོངས་ཤེས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་སྤོང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། ལམ་བཞི་པོ་སྒོམ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་སྒོམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་མངོན་སུམ་བྱེད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། སྙོམས་འཇུག་ཐམས་ཅད་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་སྙོམས་འཇུག་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། དེ་ལྟར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པའོ།། སངས་རྒྱས་དགྲ་དང་འཇིགས་པ་ལས་འདས་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་ཤེས་པའི་གཉིད་ལས་སད་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཏེ། ཡང་ན་སྐྱབས་འགྲོའི་རྣམ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་དོན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་སོ།། དགྲ་དང་འཇིགས་པ་ལྔ་ལས་འདས་པས་ན་དགྲ་དང་འཇིགས་པ་ལས་འདས་པའོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་བཞིན་དུ། བདག་ཅག་གིས་གཽ་ཏ་མ་ལ་འདྲིའོ།། ཞེས་གསོལ་བ་བཏབ་སྟེ་སྐབས་ཕྱེའོ།། ๑๗๐. อถ เนสํ ยกฺขานํ เตเชน จ ปญฺญาย จ อคฺโค เหมวโต ยถาธิปฺเปตํ ปุจฺฉิตพฺพํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กิสฺมึ โลโก’’ติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสาทิปาเท กิสฺมินฺติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ, กิสฺมึ อุปฺปนฺเน โลโก สมุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. สตฺตโลกสงฺขารโลเก สนฺธาย ปุจฺฉติ. กิสฺมึ กุพฺพติ สนฺถวนฺติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถวํ กิสฺมึ กุพฺพติ, อธิกรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. กิสฺส โลโกติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, กึ อุปาทาย โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. กิสฺมึ โลโกติ ภาเวนภาวลกฺขณการณตฺเถสุ ภุมฺมวจนํ. กิสฺมึ สติ เกน การเณน โลโก วิหญฺญติ ปีฬียติ พาธียตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. ༡༧༠. དེ་ནས་གནོད་སྦྱིན་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཟི་བརྗིད་དང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་གངས་ཅན་གནས་ཀྱིས་རང་གི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་དྲི་བར་བྱ་བ་འདྲི་བར། གང་ལ་འཇིག་རྟེན་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ།། ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། དེའི་རྐང་པ་དང་པོའི་གང་ལ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱ་བས་བྱ་བ་མཚོན་པའི་བདུན་པ་སྟེ། གང་ཞིག་སྐྱེས་པ་ན་འཇིག་རྟེན་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ། ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ།། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་དམིགས་ནས་འདྲི་བའོ།། གང་ལ་མཛའ་འབྲེལ་བྱེད། ཅེས་པ་ནི། ང་འམ་བདག་གི་བ་ཞེས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་མཛའ་འབྲེལ་གང་ལ་བྱེད་པ་སྟེ། གནས་ཀྱི་དོན་ལ་བདུན་པའོ།། འཇིག་རྟེན་གང་ལ་ཞེས་པའི་འབྲེལ་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པ་སྟེ། གང་ལ་ཉེ་བར་བཟུང་ནས་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་འམ། ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ།། གང་ལ་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པའི་བདུན་པ་ནི་བྱ་བས་བྱ་བ་མཚོན་པ་དང་རྒྱུའི་དོན་ལའོ།། གང་ཞིག་ཡོད་པ་ན། རྒྱུ་གང་གིས་འཇིག་རྟེན་གདུང་བར་འགྱུར་རམ། གནོད་པར་འགྱུར་རམ། གཙེས་པར་འགྱུར་རམ། ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ།། ๑๗๑. อถ [Pg.207] ภควา ยสฺมา ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ อุปฺปนฺเนสุ สตฺตโลโก จ ธนธญฺญาทิวเสน สงฺขารโลโก จ อุปฺปนฺโน โหติ, ยสฺมา เจตฺถ สตฺตโลโก เตสฺเวว ฉสุ ทุวิธมฺปิ สนฺถวํ กโรติ. จกฺขายตนํ วา หิ ‘‘อหํ มม’’นฺติ คณฺหาติ อวเสเสสุ วา อญฺญตรํ. ยถาห – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๔๒๒). ยสฺมา จ เอตานิเยว ฉ อุปาทาย ทุวิโธปิ โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, ยสฺมา จ เตสฺเวว ฉสุ สติ สตฺตโลโก ทุกฺขปาตุภาเวน วิหญฺญติ. ยถาห – ༡༧༡. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། གང་གི་ཕྱིར་ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་རྣམས་སྐྱེས་པ་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ནོར་དང་འབྲུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། གང་གི་ཕྱིར་འདིར་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་དེ་དག་ཉིད་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་མཛའ་འབྲེལ་བྱེད་དེ། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དམ། ཡང་ན་ལྷག་མ་རྣམས་ལས་གང་རུང་ཞིག་ལ། ང་འམ་བདག་གི་བ་ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་སྐད་དུ། གང་ཞིག་མིག་ནི་བདག་གོ་ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ནི་མི་འཐད་དོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ཉིད་དྲུག་ལ་ཉེ་བར་བཟུང་ནས་འཇིག་རྟེན་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་དེ་དག་ཉིད་ཡོད་པ་ན། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནི་སྡུག་བསྔལ་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་གདུང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ โหติ, ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม โหติ, ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ โหติ, กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉาปิปาสา โหติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๓๗). དགེ་སློང་དག་ལག་པ་ཡོད་ན་ལེན་པ་དང་འཇོག་པ་ཡོད། རྐང་པ་ཡོད་ན་འགྲོ་བ་དང་ལྡོག་པ་ཡོད། ཚིགས་རྣམས་ཡོད་ན་བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བ་ཡོད། ལྟོ་བ་ཡོད་ན་བཀྲེས་པ་དང་སྐོམ་པ་ཡོད། དགེ་སློང་དག་དེ་བཞིན་དུ་མིག་ཡོད་ན་མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ནང་གི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེའོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตถา เตสุ อาธารภูเตสุ ปฏิหโต สงฺขารโลโก วิหญฺญติ. ยถาห – དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་མཆེད་དེ་དག་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ན། གནོད་པར་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནི་གདུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘จกฺขุสฺมึ อนิทสฺสเน สปฺปฏิเฆ ปฏิหญฺญิ วา’’อิติ (ธ. ส. ๕๙๗-๘) จ. བསྟན་དུ་མེད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་མིག་ལ་གཟུགས་ཀྱིས་བརྡེགས་པའམ། ཞེས་པ་དང་། ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปฏิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) เอวมาทิ. དགེ་སློང་དག་མིག་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་བརྡེག་པར་འགྱུར་རོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตถา เตหิเยว การณภูเตหิ ทุวิโธปิ โลโก วิหญฺญติ. ยถาห – དེ་བཞིན་དུ་རྒྱུར་གྱུར་པ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ཡང་གདུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘จกฺขุ วิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) จ. མིག་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་གདུང་བར་འགྱུར་རོ།། ཞེས་པ་དང་། ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา. เกน อาทิตฺตํ? ราคคฺคินา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) เอวมาทิ. དགེ་སློང་དག་མིག་ནི་འབར་རོ།། གཟུགས་རྣམས་ནི་འབར་རོ།། གང་གིས་འབར་ཞེ་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེས་སོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตสฺมา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวเสน ตํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติ. དེ་ལྟ་བས་ན་ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་དྲི་བ་དེ་ལན་འདེབས་པར་མཛད་དེ། དྲུག་ལ་འཇིག་རྟེན་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๗๒. อถ โส ยกฺโข อตฺตนา วฏฺฏวเสน ปุฏฺฐปญฺหํ ภควตา ทฺวาทสายตนวเสน สงฺขิปิตฺวา วิสฺสชฺชิตํ น สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตฺวา ตญฺจ อตฺถํ [Pg.208] ตปฺปฏิปกฺขญฺจ ญาตุกาโม สงฺเขเปเนว วฏฺฏวิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กตมํ ต’’นฺติ. ตตฺถ อุปาทาตพฺพฏฺเฐน อุปาทานํ, ทุกฺขสจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ยตฺถ โลโก วิหญฺญตีติ ‘‘ฉสุ โลโก วิหญฺญตี’’ติ เอวํ ภควตา ยตฺถ ฉพฺพิเธ อุปาทาเน โลโก วิหญฺญตีติ วุตฺโต, ตํ กตมํ อุปาทานนฺติ? เอวํ อุปฑฺฒคาถาย สรูเปเนว ทุกฺขสจฺจํ ปุจฺฉิ. สมุทยสจฺจํ ปน ตสฺส การณภาเวน คหิตเมว โหติ. นิยฺยานํ ปุจฺฉิโตติ อิมาย ปน อุปฑฺฒคาถาย มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ. มคฺคสจฺเจน หิ อริยสาวโก ทุกฺขํ ปริชานนฺโต, สมุทยํ ปชหนฺโต, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต, มคฺคํ ภาเวนฺโต โลกมฺหา นิยฺยาติ, ตสฺมา นิยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กถนฺติ เกน ปกาเรน. ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ ‘‘อุปาทาน’’นฺติ วุตฺตา วฏฺฏทุกฺขา ปโมกฺขํ ปาปุณาติ. เอวเมตฺถ สรูเปเนว มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ, นิโรธสจฺจํ ปน ตสฺส วิสยภาเวน คหิตเมว โหติ. ༡༧༢. དེ་ནས་གནོད་སྦྱིན་དེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཁོར་བའི་སྒོ་ནས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ལན་བཏབ་པ་དེ་ལེགས་པར་མ་རྟོགས་པར། དོན་དེ་དང་དེའི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཤེས་པར་འདོད་ནས། མདོར་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་འདྲི་བར། དེ་ནི་གང་ཞིག་... ཅེས་གསོལ་ཏོ།། དེ་ལ་ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ།། གང་ལ་འཇིག་རྟེན་གདུང་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི། དྲུག་ལ་འཇིག་རྟེན་གདུང་བར་འགྱུར་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་དེ་དག་ལ་འཇིག་རྟེན་གདུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ལ། ཉེ་བར་ལེན་པ་དེ་ནི་གང་ཞིག་ཡིན། ཞེས་པའོ།། དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱེད་ཀྱིས་དངོས་སུ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དྲིས་སོ།། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་དེའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་བཟུང་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དྲིས་པ་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱེད་འདིས་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་དྲིས་སོ།། ལམ་གྱི་བདེན་པས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་། ཀུན་འབྱུང་སྤོང་ལ། འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་ཅིང་། ལམ་སྒོམ་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས། སྡུག་བསྔལ་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་གསུངས་པའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ། དེ་ལྟར་འདིར་དངོས་སུ་ལམ་གྱི་བདེན་པ་དྲིས་ལ། འགོག་པའི་བདེན་པ་ནི་དེའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་བཟུང་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ๑๗๓. เอวํ ยกฺเขน สรูเปน ทสฺเสตฺวา จ อทสฺเสตฺวา จ จตุสจฺจวเสน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ภควา เตเนว นเยน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณสงฺขาตโคจรคฺคหเณน ตคฺโคจรานิ ปญฺจายตนานิ คหิตาเนว โหนฺติ. มโน ฉฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนฉฏฺฐา. ปเวทิตาติ ปกาสิตา. เอตฺถ อชฺฌตฺติเกสุ ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส คหเณน ตสฺส วิสยภูตํ ธมฺมายตนํ คหิตเมว โหติ. เอวํ ‘‘กตมํ ตํ อุปาทาน’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุนปิ ทฺวาทสายตนานํ วเสเนว ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. มโนคหเณน วา สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ คหิตตฺตา ตาสุ ปุริมปญฺจวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถูนิ ปญฺจ จกฺขาทีนิ อายตนานิ, มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถุโคจรเภทํ ธมฺมายตนํ คหิตเมวาติ เอวมฺปิ ทฺวาทสายตนวเสน ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. โลกุตฺตรมนายตนธมฺมายตเนกเทโส ปเนตฺถ ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ, ตํ สนฺธาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา น สงฺคยฺหติ. ༡༧༣. དེ་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་གྱིས་དངོས་སུ་བསྟན་པ་དང་མ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ཚུལ་གྱིས་དྲི་བ་དྲིས་པ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚུལ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལན་འདེབས་པར་མཛད་དེ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་... ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡུལ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས། ཡུལ་དེ་དག་ལ་དམིགས་པའི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལྔ་པོ་རྣམས་བཟུང་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ཡིད་ནི་དེ་དག་གི་དྲུག་པ་ཡིན་པས་ན་ཡིད་དྲུག་པའོ།། བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་མཛད་པའོ།། འདིར་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་དྲུག་པ་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས། དེའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་བཟུང་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་ལེན་པ་དེ་ནི་གང་ཞིག་ཡིན། ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདིའི་ལན་འདེབས་པར་མཛད་བཞིན་དུ། སླར་ཡང་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་གསལ་བར་མཛད་དོ།། ཡང་ན། ཡིད་ཀྱི་སྒྲ་བཟུང་བས་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས་བདུན་པོ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལྔ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས། དེ་དག་གི་རྟེན་མིག་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལྔ་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས། དེ་དག་གི་རྟེན་དང་ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་བཟུང་ཟིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བས། འདི་ལྟར་ཡང་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་གསལ་བར་མཛད་དོ།། འོན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ནི། གང་ལ་འཇིག་རྟེན་གདུང་བར་འགྱུར་ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་ལ་དམིགས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདིར་མ་བསྡུས་སོ།། เอตฺถ ฉนฺทํ วิราเชตฺวาติ เอตฺถ ทฺวาทสายตนเภเท ทุกฺขสจฺเจ ตาเนวายตนานิ ขนฺธโต ธาตุโต นามรูปโตติ ตถา ตถา ววตฺถเปตฺวา, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา, วิปสฺสนฺโต อรหตฺตมคฺคปริโยสานาย วิปสฺสนาย ตณฺหาสงฺขาตํ ฉนฺทํ สพฺพโส วิราเชตฺวา วิเนตฺวา วิทฺธํเสตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ อิมินา ปกาเรน เอตสฺมา [Pg.209] วฏฺฏทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวมิมาย อุปฑฺฒคาถาย ‘‘นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ อยํ ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ, มคฺคสจฺจญฺจ ปกาสิตํ สมุทยนิโรธสจฺจานิ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว สงฺคหิตตฺตา ปกาสิตาเนว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. อุปฑฺฒคาถาย วา ทุกฺขสจฺจํ, ฉนฺเทน สมุทยสจฺจํ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ เอตฺถ วิราเคน นิโรธสจฺจํ, ‘‘วิราคาวิมุจฺจตี’’ติ วจนโต วา มคฺคสจฺจํ. ‘‘เอว’’นฺติ อุปายนิทสฺสเนน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธนฺติ วจนโต วา. ‘‘ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ ทุกฺขปโมกฺเขน นิโรธสจฺจนฺติ เอวเมตฺถ จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. འདི་ལ་འདུན་པ་དང་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། འདིར་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ལ། སྐྱེ་མཆེད་དེ་དག་ཉིད་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། མིང་གཟུགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དེ་དང་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་བཞག་སྟེ། མཚན་ཉིད་གསུམ་ལ་སྦྱར་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པ་ན། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མཐར་ཐུག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས། སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འདུན་པ་དེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱས་ཤིང་། བཏུལ་ཏེ། བཅོམ་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་འདིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱེད་འདིས། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དྲིས་པ་གསུངས་ཤིག། ཇི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར།། ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདིའི་ལན་བཏབ་པ་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཡང་གསལ་བར་མཛད་དོ།། ཀུན་འབྱུང་དང་འགོག་པའི་བདེན་པ་དག་ནི་འདིར་སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། གསལ་བར་མཛད་ཟིན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱེད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། འདུན་པ་ཞེས་པས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་ཞེས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་འགོག་པའི་བདེན་པ་དང་། ཡང་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ།། དེ་ལྟར་ཞེས་ཐབས་བསྟན་པས་ལམ་གྱི་བདེན་པའམ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་ཞེས་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་པའི་སྒོ་ནས་འགོག་པའི་བདེན་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་འདིར་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་གསལ་བར་མཛད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ๑๗๔. เอวํ จตุสจฺจคพฺภาย คาถาย ลกฺขณโต นิยฺยานํ ปกาเสตฺวา ปุน ตเทว สเกน นิรุตฺตาภิลาเปน นิคเมนฺโต อาห ‘‘เอตํ โลกสฺส นิยฺยาน’’นฺติ. เอตฺถ เอตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสฺส นิทฺเทโส, โลกสฺสาติ เตธาตุกโลกสฺส. ยถาตถนฺติ อวิปรีตํ. เอตํ โว อหมกฺขามีติ สเจปิ มํ สหสฺสกฺขตฺตุํ ปุจฺเฉยฺยาถ, เอตํ โว อหมกฺขามิ, น อญฺญํ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ, น อญฺญถาติ อธิปฺปาโย. อถ วา เอเตน นิยฺยาเนน เอกทฺวตฺติกฺขตุํ นิคฺคตานมฺปิ เอตํ โว อหมกฺขามิ, อุปริวิเสสาธิคมายปิ เอตเทว อหมกฺขามีติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ อเสสนิสฺเสสาติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ทฺเวปิ ยกฺขเสนาปตโย โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ สทฺธึ ยกฺขสหสฺเสน. ༡༧༤. དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞིའི་སྙིང་པོ་ཅན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་བསྟན་ནས། སླར་ཡང་དེ་ཉིད་རང་གི་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་བརྗོད་པས་མཇུག་བསྡུ་བར་བཞེད་ནས། “འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ངེས་འབྱུང་ཡིན།” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་“འདི་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པ་ལ་གོ་ཞིང་། “འཇིག་རྟེན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱིའོ། །“ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའོ། །“འདི་ནི་ཁྱེད་ཅག་ལ་ངས་བཤད་དོ། །”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ང་ལ་ལན་སྟོང་དུ་དྲིས་ཀྱང་། ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་འདི་ཉིད་བཤད་ཀྱི་གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་བྱས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པས་སོ། །ཡང་ན། ངེས་པར་འབྱུང་བ་འདིས་ལན་གཅིག་གམ་གཉིས་སམ་གསུམ་དུ་ངེས་པར་བྱུང་བ་རྣམས་ལའང་། ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་འདི་ཉིད་བཤད་དེ། གོང་མའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་འདི་ཉིད་བཤད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་བྱས་ན་སྡུག་བསྔལ་མ་ལུས་ཤིང་ལྷག་མ་མེད་པར་ཐར་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུས་མཐར་ཕྱིན་ཏེ་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་གཉིས་པོ་གནོད་སྦྱིན་སྟོང་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ๑๗๕. อถ เหมวโต ปกติยาปิ ธมฺมครุ อิทานิ อริยภูมิยํ ปติฏฺฐาย สุฏฺฐุตรํ อติตฺโต ภควโต วิจิตฺรปฏิภานาย เทสนาย ภควนฺตํ เสกฺขาเสกฺขภูมึ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โก สูธ ตรตี’’ติ คาถมภาสิ. ตตฺถ โก สูธ ตรติ โอฆนฺติ อิมินา จตุโรฆํ โก ตรตีติ เสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ อวิเสเสน. ยสฺมา อณฺณวนฺติ น วิตฺถตมตฺตํ นาปิ คมฺภีรมตฺตํ อปิจ ปน ยํ วิตฺถตตรญฺจ คมฺภีรตรญฺจ, ตํ วุจฺจติ. ตาทิโส จ สํสารณฺณโว. อยญฺหิ สมนฺตโต ปริยนฺตาภาเวน วิตฺถโต, เหฏฺฐา ปติฏฺฐาภาเวน อุปริ อาลมฺพนาภาเวน จ คมฺภีโร, ตสฺมา ‘‘โก อิธ ตรติ อณฺณวํ, ตสฺมิญฺจ อปฺปติฏฺเฐ อนาลมฺเพ คมฺภีเร อณฺณเว โก น สีทตี’’ติ อเสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ. ༡༧༥. དེ་ནས་གངས་ཅན་གནས་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཀྱང་ཆོས་ལ་གུས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། ད་ལྟ་འཕགས་པའི་ས་ལ་གནས་པས་ཆེས་ཆེར་མི་ངོམས་པར་གྱུར་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤོབས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ས་གཉིས་འདྲི་བར་བཞེད་ནས། “སུ་ཞིག་འདིར་བརྒལ་བར་འགྱུར།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སུ་ཞིག་འདིར་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ།” ཞེས་པས་ཆུ་བོ་བཞི་ལས་སུ་ཞིག་བརྒལ་ཞེས་སློབ་པའི་ས་ལ་བྱེ་བྲག་མེད་པར་འདྲིའོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་ཙམ་མ་ཟད་གཏིང་ཟབ་པ་ཙམ་ཡང་མ་ཡིན་པར། གང་ཞིག་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་གཏིང་ཟབ་པ་དེ་ལ་བརྗོད་དོ། །འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཡང་དེ་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་མཐའ་མེད་པས་རྒྱ་ཆེ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། འོག་ཏུ་རྟེན་མེད་པ་དང་སྟེང་དུ་དམིགས་པ་མེད་པས་གཏིང་ཟབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཕྱིར་“སུ་ཞིག་འདིར་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ། རྟེན་མེད་ཅིང་དམིགས་པ་མེད་པའི་གཏིང་ཟབ་པའི་རྒྱ་མཚོ་དེར་སུ་ཞིག་མི་བྱིང་བར་འགྱུར།” ཞེས་མི་སློབ་པའི་ས་ལ་འདྲིའོ། ། ๑๗๖. อถ [Pg.210] ภควา โย ภิกฺขุ ชีวิตเหตุปิ วีติกฺกมํ อกโรนฺโต สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน โลกิยโลกุตฺตราย จ ปญฺญาย ปญฺญวา, อุปจารปฺปนาสมาธินา อิริยาปถเหฏฺฐิมมคฺคผเลหิ จ สุสมาหิโต, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาย นิยกชฺฌตฺตจินฺตนสีโล, สาตจฺจกิริยาวหาย อปฺปมาทสติยา จ สมนฺนาคโต. ยสฺมา โส จตุตฺเถน มคฺเคน อิมํ สุทุตฺตรํ โอฆํ อนวเสสํ ตรติ, ตสฺมา เสกฺขภูมึ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน’’ติ อิมํ ติสิกฺขาคพฺภํ คาถมาห. เอตฺถ หิ สีลสมฺปทาย อธิสีลสิกฺขา, สติสมาธีหิ อธิจิตฺตสิกฺขา, อชฺฌตฺตจินฺติตาปญฺญาหิ อธิปญฺญาสิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา สอุปการา สานิสํสา จ วุตฺตา. อุปกาโร หิ สิกฺขานํ โลกิยปญฺญา สติ จ, อนิสํโส สามญฺญผลานีติ. ༡༧༦. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། དགེ་སློང་གང་ཞིག་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་འགལ་བར་མི་བྱེད་པར་རྟག་ཏུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཅན་དུ་གྱུར་པ། ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་འོག་མའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ། མཚན་ཉིད་གསུམ་ལ་གཞོལ་ནས་ལྷག་མཐོང་གིས་རྟག་ཏུ་ནང་གི་ཆོས་ལ་སེམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན། རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་བག་ཡོད་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དེས་ལམ་བཞི་པས་བརྒལ་བར་དཀའ་བའི་ཆུ་བོ་འདི་མ་ལུས་པར་བརྒལ་བའི་ཕྱིར། སློབ་པའི་ས་ལན་འདེབས་པར་མཛད་ནས། “རྟག་ཏུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས།” ཞེས་བསླབ་པ་གསུམ་གྱི་སྙིང་པོ་ཅན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་བསླབ་པ་དང་། ནང་ལ་སེམས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་སྟེ། བསླབ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཕན་འདོགས་པ་དང་ཕན་ཡོན་དང་བཅས་པ་གསུངས་སོ། །བསླབ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་འདོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་དང་དྲན་པ་ཡིན་ལ། ཕན་ཡོན་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་སོ། ། ๑๗๗. เอวํ ปฐมคาถาย เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต ทุติยคาถมาห. ตสฺสตฺโถ วิรโต กามสญฺญายาติ ยา กาจิ กามสญฺญา, ตโต สพฺพโต จตุตฺถมคฺคสมฺปยุตฺตาย สมุจฺเฉทวิรติยา วิรโต. ‘‘วิรตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. ตทา ‘‘กามสญฺญายา’’ติ ภุมฺมวจนํ โหติ, สคาถาวคฺเค ปน ‘‘กามสญฺญาสู’’ติปิ (สํ. นิ. ๑.๙๖) ปาโฐ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ทสนฺนํ สํโยชนานํ อตีตตฺตา สพฺพสํโยชนาติโค, จตุตฺเถเนว วา อุทฺธมฺภาคิยสพฺพสํโยชนาติโค, ตตฺรตตฺราภินนฺทินีตณฺหาสงฺขาตาย นนฺทิยา ติณฺณญฺจ ภวานํ ปริกฺขีณตฺตา นนฺทีภวปริกฺขีโณ โส ตาทิโส ขีณาสโว ภิกฺขุ คมฺภีเร สํสารณฺณเว น สีทติ นนฺทีปริกฺขเยน สอุปาทิเสสํ, ภวปริกฺขเยน จ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานถลํ สมาปชฺช ปรมสฺสาสปฺปตฺติยาติ. ༡༧༧. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་སློབ་པའི་ས་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་མི་སློབ་པའི་ས་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། “འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལས་དབེན་པ།” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་གང་ཅི་ཞིག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལས། ལམ་བཞི་པ་དང་ལྡན་པའི་ཀུན་གཅོད་ཀྱི་དབེན་པས་དབེན་པའོ། །“ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ།” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། དེའི་ཚེ་“འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལས་” ཞེས་པ་ནི་རྟེན་གཞིའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ། །ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེ་ལས་ནི་“འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ལ་” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། ལམ་བཞི་པོས་ཀུན་སྦྱོར་བཅུ་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་“ཀུན་སྦྱོར་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་པ།” ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ལམ་བཞི་པ་ཉིད་ཀྱིས་གོང་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་པའོ། །དེ་དང་དེར་མངོན་པར་དགའ་བའི་སྲེད་པ་སྟེ་དགའ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་གསུམ་པོ་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར་“དགའ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པ།” ཞེས་བྱའོ། །ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་དེ་འདྲ་བ་དེ་ནི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་གཏིང་ཟབ་པར་མི་བྱིང་ངོ་། །དགའ་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པས་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ས་དང་། སྐྱེ་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པས་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ས་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་མཆོག་གི་དབུགས་དབྱུང་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๑๗๘. อถ เหมวโต สหายญฺจ ยกฺขปริสญฺจ โอโลเกตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ‘‘คมฺภีรปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีหิ คาถาหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา สพฺพาวติยา ปริสาย สหาเยน จ สทฺธึ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อคมาสิ. ༡༧༨. དེ་ནས་གངས་ཅན་གནས་ཀྱིས་རང་གི་གྲོགས་དང་གནོད་སྦྱིན་གྱི་འཁོར་ལ་བལྟས་ནས། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེས་ཏེ། “ཤེས་རབ་ཟབ་མོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་དོ། །འཁོར་མཐའ་དག་དང་གྲོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། སྐོར་བ་བྱས་ནས་རང་གི་གནས་སུ་སོང་ངོ་། ། ตาสํ ปน คาถานํ อยํ อตฺถวณฺณนา – คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีราย ปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยน คมฺภีรปญฺญา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ [Pg.211] ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ คมฺภีรปญฺญา’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๔). นิปุณตฺถทสฺสินฺติ นิปุเณหิ ขตฺติยปณฺฑิตาทีหิ อภิสงฺขตานํ ปญฺหานํ อตฺถทสฺสึ อตฺถานํ วา ยานิ นิปุณานิ การณานิ ทุปฺปฏิวิชฺฌานิ อญฺเญหิ เตสํ ทสฺสเนน นิปุณตฺถทสฺสึ. ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจนํ. ทุวิเธ กาเม ติวิเธ เจ ภเว อลคฺคเนน กามภเว อสตฺตํ. ขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพารมฺมเณสุ ฉนฺทราคพนฺธนาภาเวน สพฺพธิ วิปฺปมุตฺตํ. ทิพฺเพ ปเถ กมมานนฺติ อฏฺฐสมาปตฺติเภเท ทิพฺเพ ปเถ สมาปชฺชนวเสน จงฺกมนฺตํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ น ตาย เวลาย ภควา ทิพฺเพ ปเถ กมติ, อปิจ โข ปุพฺเพ กมนํ อุปาทาย กมนสตฺติสพฺภาเวน ตตฺถ ลทฺธวสีภาวตาย เอวํ วุจฺจติ. อถ วา เย เต วิสุทฺธิเทวา อรหนฺโต, เตสํ ปเถ สนฺตวิหาเร กมเนนาเปตํ วุตฺตํ. มหนฺตานํ คุณานํ เอสเนน มเหสึ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་གི་དོན་བཤད་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། “ཤེས་རབ་ཟབ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཟབ་མོ་དང་ལྡན་པའོ། །དེ་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཟབ་མོ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་ལས། “ཟབ་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པས་ཤེས་རབ་ཟབ་མོའོ། །”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“དོན་ཕྲ་མོ་གཟིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་མཁས་པ་སོགས་ཀྱིས་བཟོས་པའི་དྲི་བའི་དོན་གཟིགས་པའམ། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་དོན་རྣམས་ཀྱི་ཕྲ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་གཟིགས་པས་དོན་ཕྲ་མོ་གཟིགས་པའོ། །འདོད་ཆགས་སོགས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་“ཅི་ཡང་མེད་པའོ། །” འདོད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་དང་སྐྱེ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་ལ་མ་ཆགས་པས་“འདོད་པ་དང་སྐྱེ་བ་ལ་མ་ཆགས་པའོ། །” ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་མཐའ་དག་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་འཆིང་བ་མེད་པས་“ཀུན་ནས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །” “ལྷའི་ལམ་ལ་གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ལྷའི་ལམ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་བགྲོད་པའོ། །དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལྷའི་ལམ་ལ་དངོས་སུ་གཤེགས་པ་མ་ཡིན་ནའང་། སྔོན་གཤེགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཤེགས་པའི་མཐུ་ཡོད་པ་དང་དེ་ལ་དབང་འབྱོར་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་ལམ་ཞི་བའི་གནས་ལ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་འདི་གསུངས་སོ། །ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཚོལ་བར་མཛད་པས་“དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའོ། །” ๑๗๙. ทุติยคาถาย อปเรน ปริยาเยน ถุติ อารทฺธาติ กตฺวา ปุน นิปุณตฺถทสฺสิคฺคหณํ นิทสฺเสติ. อถ วา นิปุณตฺเถ ทสฺเสตารนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาททนฺติ ปญฺญาปฏิลาภสํวตฺตนิกาย ปฏิปตฺติยา กถเนน ปญฺญาทายกํ. กามาลเย อสตฺตนฺติ ยฺวายํกาเมสุ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ทุวิโธ อาลโย, ตตฺถ อสตฺตํ. สพฺพวิทุนฺติ สพฺพธมฺมวิทุํ, สพฺพญฺญุนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุเมธนฺติ ตสฺส สพฺพญฺญุภาวสฺส มคฺคภูตาย ปารมีปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคตํ. อริเย ปเถติ อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค, ผลสมาปตฺติยํ วา. กมมานนฺติ ปญฺญาย อชฺโฌคาหมานํ มคฺคลกฺขณํ ญตฺวา เทสนโต, ปวิสมานํ วา ขเณ ขเณ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนโต, จตุพฺพิธมคฺคภาวนาสงฺขาตาย กมนสตฺติยา กมิตปุพฺพํ วา. ༡༧༩. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པས་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་བསྟོད་པ་བརྩམས་པར་བྱས་ནས། སླར་ཡང་དོན་ཕྲ་མོ་གཟིགས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་དོན་ཕྲ་མོ་སྟོན་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཤེས་རབ་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པས་ཤེས་རབ་སྟེར་བར་མཛད་པའོ། །“འདོད་པའི་གནས་ལ་མ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་གནས་རྣམ་པ་གཉིས་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་མ་ཆགས་པའོ། །“ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། །“བློ་གྲོས་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ། །“འཕགས་པའི་ལམ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་མམ། ཡང་ན་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལའོ། །“གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞོལ་ཞིང་ལམ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཤེས་ནས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ཡང་ན་སྐད་ཅིག་སྐད་ཅིག་ལ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའམ། ལམ་རྣམ་པ་བཞི་བསྒོམས་པའི་གཤེགས་པའི་མཐུས་སྔོན་གཤེགས་པའོ། ། ๑๘๐. สุทิฏฺฐํ วต โน อชฺชาติ. อชฺช อมฺเหหิ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, อชฺช วา อมฺหากํ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช อมฺหากํ สุฏฺฐุ ปภาตํ โสภนํ วา ปภาตํ อโหสิ. อชฺช จ โน สุนฺทรํ อุฏฺฐิตํ อโหสิ, อนุปโรเธน สยนโต อุฏฺฐิตํ. กึ การณํ? ยํ อทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, ยสฺมา สมฺพุทฺธํ อทฺทสามาติ อตฺตโน ลาภสมฺปตฺตึ อารพฺภ ปาโมชฺชํ ปเวเทติ. ༡༨༠. “དེ་རིང་བདག་ཅག་གིས་ལེགས་པར་མཐོང་ངོ་། །”ཞེས་པ་ནི། དེ་རིང་བདག་ཅག་གིས་བཟང་པོར་མཐོང་བའམ། དེ་རིང་བདག་ཅག་ལ་བཟང་པོའི་མཐོང་བ་བྱུང་བ་སྟེ་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ནངས་པར་ལེགས་པར་ལངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་རིང་བདག་ཅག་ལ་སྐྱ་རེངས་ལེགས་པར་ཤར་བའམ་མཛེས་པའི་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའོ། །དེ་རིང་བདག་ཅག་ལེགས་པར་ལངས་ཏེ། གནོད་པ་མེད་པའི་གཉིད་ལས་ལངས་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཞེས་རང་གི་རྙེད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྒྲོག་གོ ། ๑๘๑. อิทฺธิมนฺโตติ [Pg.212] กมฺมวิปากชิทฺธิยา สมนฺนาคตา. ยสสฺสิโนติ ลาภคฺคปริวารคฺคสมฺปนฺนา. สรณํ ยนฺตีติ กิญฺจาปิ มคฺเคเนว คตา, ตถาปิ โสตาปนฺนภาวปริทีปนตฺถํ ปสาททสฺสนตฺถญฺจ วาจํ ภินฺทติ. ༡༨༡. “རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པའོ། །“གྲགས་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་མཆོག་དང་འཁོར་མཆོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“སྐྱབས་སུ་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ལམ་གྱི་སྒོ་ནས་སྐྱབས་སུ་སོང་ཟིན་ནའང་། འོན་ཀྱང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། དད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིག་ཏུ་སྨྲས་པའོ། ། ๑๘๒. คามา คามนฺติ เทวคามา เทวคามํ. นคา นคนฺติ เทวปพฺพตา เทวปพฺพตํ. นมสฺสมานา สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา, สฺวากฺขาโต วต ภควโต ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน พุทฺธสุโพธิตญฺจ ธมฺมสุธมฺมตญฺจ. ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน วต ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สงฺฆ-สุปฺปฏิปตฺติญฺจ อภิตฺถวิตฺวา อภิตฺถวิตฺวา นมสฺสมานา ธมฺมโฆสกา หุตฺวา วิจริสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ༡༨༢. “གྲོང་ནས་གྲོང་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་གྲོང་ནས་ལྷའི་གྲོང་དུའོ། །“རི་ནས་རི་རུ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་རི་ནས་ལྷའི་རི་རུའོ། །“རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་བཟང་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བཟང་པོ་དང་ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་བཟང་པོ་དང་། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དགེ་འདུན་གྱི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྟོད་ཅིང་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ཆོས་སྒྲོག་པ་པོར་གྱུར་ནས་རྒྱུ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เหมวตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གངས་ཅན་གནས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. อาฬวกสุตฺตวณฺณนา ༡༠. ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་མདོའི་བཤད་པ། เอวํ เม สุตนฺติ อาฬวกสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตฺถวณฺณนานเยเนวสฺส อุปฺปตฺติ อาวิภวิสฺสติ. อตฺถวณฺณนาย จ ‘‘เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา’’ติ เอตํ วุตฺตตฺถเมว. อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเนติ เอตฺถ ปน กา อาฬวี, กสฺมา จ ภควา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวเน วิหรตีติ? วุจฺจเต – อาฬวีติ รฏฺฐมฺปิ นครมฺปิ วุจฺจติ, ตทุภยมฺปิ อิธ วฏฺฏติ. อาฬวีนครสฺส หิ สมีเป วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส จ นครสฺส สมีเป อวิทูเร คาวุตมตฺเต ตํ ภวนํ, อาฬวีรฏฺเฐ วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ, อาฬวีรฏฺเฐ เจตํ ภวนํ. “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་མདོའོ། །བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། དོན་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེའི་བྱུང་བ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དོན་བཤད་པ་ལས་“འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་”ཞེས་པ་འདི་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། །“ཨཱ་ལཱ་བཱི་ན་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་གནས་ན་བཞུགས་སོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ཨཱ་ལཱ་བཱི་ནི་གང་ཡིན་པ་དང་། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་གནོད་སྦྱིན་དེའི་གནས་སུ་བཞུགས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སཏེ། ཨཱ་ལཱ་བཱི་ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་ལའང་བརྗོད་ལ་གྲོང་ཁྱེར་ལའང་བརྗོད་པས་འདིར་གཉིས་ཀ་རུང་ངོ་། །ཨཱ་ལཱ་བཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཉེ་འཁོར་ན་བཞུགས་པས་ཀྱང་“ཨཱ་ལཱ་བཱི་ན་བཞུགས་སོ། །”ཞེས་བྱའོ། །གྲོང་ཁྱེར་དེའི་ཉེ་འཁོར་མི་རིང་བ་རྒྱང་གྲགས་ཙམ་གྱི་ས་ན་གནས་དེ་ཡོད་དོ། །ཨཱ་ལཱ་བཱིའི་ཡུལ་ན་བཞུགས་པས་ཀྱང་“ཨཱ་ལཱ་བཱི་ན་བཞུགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་སྟེ། གནས་དེ་ནི་ཨཱ་ལཱ་བཱིའི་ཡུལ་ན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ยสฺมา ปน อาฬวโก ราชา วิวิธนาฏกูปโภคํ ฉฑฺเฑตฺวา โจรปฏิพาหนตฺถํ ปฏิราชนิเสธนตฺถํ พฺยายามกรณตฺถญฺจ สตฺตเม สตฺตเม ทิวเส มิควํ คจฺฉนฺโต เอกทิวสํ พลกาเยน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘ยสฺส ปสฺเสน [Pg.213] มิโค ปลายติ, ตสฺเสว โส ภาโร’’ติ. อถ ตสฺเสว ปสฺเสน มิโค ปลายิ, ชวสมฺปนฺโน ราชา ธนุํ คเหตฺวา ปตฺติโกว ติโยชนํ ตํ มิคํ อนุพนฺธิ. เอณิมิคา จ ติโยชนเวคา เอว โหนฺติ. อถ ปริกฺขีณชวํ ตํ มิคํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ฐิตํ วธิตฺวา, ทฺวิธา เฉตฺวา, อนตฺถิโกปิ มํเสน ‘‘นาสกฺขิ มิคํ คเหตุ’’นฺติ อปวาทโมจนตฺถํ กาเชนาทาย อาคจฺฉนฺโต นครสฺสาวิทูเร พหลปตฺตปลาสํ มหานิคฺโรธํ ทิสฺวา ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ ตสฺส มูลมุปคโต. ตสฺมิญฺจ นิคฺโรเธ อาฬวโก ยกฺโข มหาราชสนฺติกา วรํ ลภิตฺวา มชฺฌนฺหิกสมเย ตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย ผุฏฺโฐกาสํ ปวิฏฺเฐ ปาณิโน ขาทนฺโต ปฏิวสติ. โส ตํ ทิสฺวา ขาทิตุํ อุปคโต. อถ ราชา เตน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘มุญฺจ มํ, อหํ เต ทิวเส ทิวเส มนุสฺสญฺจ ถาลิปากญฺจ เปเสสฺสามี’’ติ. ยกฺโข ‘‘ตฺวํ ราชูปโภเคน ปมตฺโต สมฺมุสฺสสิ, อหํ ปน ภวนํ อนุปคตญฺจ อนนุญฺญาตญฺจ ขาทิตุํ น ลภามิ, สฺวาหํ ภวนฺตมฺปิ ชีเยยฺย’’นฺติ น มุญฺจิ. ราชา ‘‘ยํ ทิวสํ น เปเสมิ, ตํ ทิวสํ มํ คเหตฺวา ขาทาหี’’ติ อตฺตานํ อนุชานิตฺวา เตน มุตฺโต นคราภิมุโข อคมาสิ. ཡང་ཨཱ་ལཱ་ཝཱི་ཡི་རྒྱལ་པོ་ནི་གར་མཁན་མ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་བདེ་བ་སྤངས་ཏེ། ཇག་པ་བཟློག་པ་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོ་འགོག་པ་དང་། ལུས་རྩལ་སྦྱོང་བའི་ཆེད་དུ་ཞག་བདུན་རེ་རེའི་མཚམས་སུ་རི་དྭགས་ཤོར་བར་འགྲོ་བ་ལས། ཉིན་གཅིག་དམག་དཔུང་དང་ལྷན་དུ་གྲོས་བྱས་ཏེ། “སུ་ཞིག་གི་ཕྱོགས་ནས་རི་དྭགས་བྲོས་ན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འཛིན་དགོས”ཞེས་བསྒོསསོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་རང་གི་ཕྱོགས་ནས་རི་དྭགས་ཤིག་བྲོས་པས། མགྱོགས་རྩལ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོས་གཞུ་བཟུང་སྟེ་རྐང་ཐང་ཉིད་དུ་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་བར་དུ་རི་དྭགས་དེའི་རྗེས་སུ་བསྙེགས་སོ། །ཨེ་ཎི་རི་དྭགས་རྣམས་ནི་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་བར་དུ་མགྱོགས་པའི་ཤུགས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་མགྱོགས་ཤུགས་ཟད་དེ་ཆུར་ཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ་གནས་པའི་རི་དྭགས་དེ་བསད་དེ་དུམ་བུ་གཉིས་སུ་བགོས། ཤ་ལ་དགོས་པ་མེད་ཀྱང་“རི་དྭགས་འཛིན་མ་ཐུབ”ཅེས་པའི་སྐྱོན་བརྗོད་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར། ཁུར་ཤིང་གིས་ཁྱེར་ཏེ་འོངས་པ་ན། གྲོང་ཁྱེར་དང་མི་རིང་བའི་སར་ལོ་མ་དང་ཡལ་ག་རྒྱས་པའི་ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་ཆེན་པོ་ཞིག་མཐོང་ནས། ངལ་གསོ་བའི་ཕྱིར་དེའི་རྩ་བར་ཕྱིན་ཏོ། །ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་དེ་ལ་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཞེས་བྱ་བ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་དྲུང་ནས་གནས་ཐོབ་སྟེ། ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་ཤིང་དེའི་གྲིབ་བསིལ་གྱིས་ཁྱབ་པའི་སར་ཞུགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཟ་ཞིང་གནས་སོ། །དེས་རྒྱལ་པོ་མཐོང་ནས་ཟ་བར་ཉེ་བར་བཅར་བ་ན། རྒྱལ་པོས་དེ་དང་ལྷན་དུ་ཆིངས་བྱས་ཏེ། “ང་ཐོངས་ཤིག ངས་ཁྱོད་ལ་ཉིན་རེ་བཞིན་མི་གཅིག་དང་བཟའ་བཏུང་སྣོད་གཅིག་གཏང་བར་བྱའོ”ཞེས་སྨྲས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་གྱིས་“ཁྱོད་ནི་རྒྱལ་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱིས་མྱོས་ཏེ་བརྗེད་པར་འགྱུར་ལ། ང་ནི་རང་གི་གནས་སུ་མ་འོངས་པ་དང་མ་གནང་བའི་སྐྱེ་བོ་ཟ་བའི་སྐབས་མི་རྙེད་པས། ངས་ཁྱོད་བཏང་ན་ཇི་ལྟར་འཚོ་བར་བྱ”ཞེས་ཟེར་ནས་མ་བཏང་ངོ། །རྒྱལ་པོས་“ཉིན་གང་ལ་ངས་མ་བཏང་བ་དེའི་ཉིན་མོར་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་བཟུང་སྟེ་ཟོ་ཞིག”ཅེས་རང་ཉིད་གཏའ་མར་གནང་བས། དེས་བཏང་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱོགས་སུ་སོང་ངོ། ། พลกาโย มคฺเค ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ฐิโต ราชานํ ทิสฺวา – ‘‘กึ, มหาราช, อยสมตฺตภยา เอวํ กิลนฺโตสี’’ติ วทนฺโต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ. ราชา ตํ ปวตฺตึ อนาโรเจตฺวา นครํ คนฺตฺวา, กตปาตราโส นครคุตฺติกํ อามนฺเตตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. นครคุตฺติโก – ‘‘กึ, เทว, กาลปริจฺเฉโท กโต’’ติ อาห. ราชา ‘‘น กโต, ภเณ’’ติ อาห. ‘‘ทุฏฺฐุ กตํ, เทว, อมนุสฺสา หิ ปริจฺฉินฺนมตฺตเมว ลภนฺติ, อปริจฺฉินฺเน ปน ชนปทสฺส อาพาโธ ภวิสฺสติ. โหตุ, เทว, กิญฺจาปิ เอวมกาสิ, อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ รชฺชสุขํ อนุโภหิ, อหเมตฺถ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย พนฺธนาคารํ คนฺตฺวา เย เย วชฺฌา โหนฺติ, เต เต สนฺธาย – ‘‘โย ชีวิตตฺถิโก โหติ, โส [Pg.214] นิกฺขมตู’’ติ ภณติ. โย ปฐมํ นิกฺขมติ ตํ เคหํ เนตฺวา, นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา จ, ‘‘อิมํ ถาลิปากํ ยกฺขสฺส เทหี’’ติ เปเสติ. ตํ รุกฺขมูลํ ปวิฏฺฐมตฺตํเยว ยกฺโข เภรวํ อตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา มูลกนฺทํ วิย ขาทติ. ยกฺขานุภาเวน กิร มนุสฺสานํ เกสาทีนิ อุปาทาย สกลสรีรํ นวนีตปิณฺโฑ วิย โหติ. ยกฺขสฺส ภตฺตํ คาหาเปตฺตุํ คตปุริสา ตํ ทิสฺวา ภีตา ยถามิตฺตํ อาโรเจสุํ. ตโต ปภุติ ‘‘ราชา โจเร คเหตฺวา ยกฺขสฺส เทตี’’ติ มนุสฺสา โจรกมฺมโต ปฏิวิรตา. ตโต อปเรน สมเยน นวโจรานํ อภาเวน ปุราณโจรานญฺจ ปริกฺขเยน พนฺธนาคารานิ สุญฺญานิ อเหสุํ. ལམ་ཁར་དམག་དཔུང་གིས་སྒར་བཏབ་སྟེ་གནས་པ་ལས། རྒྱལ་པོ་མཐོང་ནས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཅིའི་ཕྱིར་མི་སྙན་པའི་གྲགས་པའི་འཇིགས་པ་ཙམ་གྱིས་འདི་ལྟར་སྐུ་ངལ་བར་མཛད”ཅེས་སྨྲ་ཞིང་བསུ་བར་འོངས་ཏེ་བཟུང་ངོ། །རྒྱལ་པོས་གནས་ཚུལ་དེ་དག་མ་བཤད་པར་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་ནས། ཞོགས་ཟས་གསོལ་ཚར་བ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གཉེར་པ་བོས་ཏེ་དོན་འདི་བཤད་དོ། །གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གཉེར་པས་“ལྷ་གཅིག དུས་ཀྱི་ཚད་བཅད་དམ”ཞེས་ཞུས་པར། རྒྱལ་པོས་“ཀྱེ་གྲོགས་པོ། མ་བཅད་དོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ལྷ་གཅིག དེ་ནི་མ་ལེགས་པར་བྱས་ཏེ། མི་མ་ཡིན་རྣམས་ནི་དུས་བཅད་པ་ཙམ་ཞིག་ཐོབ་པ་ཡིན་ལ། དུས་མ་བཅད་ན་ཡུལ་འཁོར་ལ་གནོད་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །ལྷ་གཅིག འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་བྱས་ཟིན་པས་ཆོག་སྟེ། ཁྱོད་ནི་ཐུགས་ཁྲལ་མེད་པར་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་བདེ་བ་མྱོང་ཞིག ངས་འདིར་བྱ་དགོས་པ་རྣམས་བྱའོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །དེ་ནས་ཁོ་ཞོགས་པ་སྔ་བར་ལངས་ཏེ་བཙོན་ཁང་དུ་སོང་ནས། གང་དག་གསོད་པའི་ཆད་པ་ཕོག་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་ཏེ། “སུ་ཞིག་གསོན་པར་འདོད་པ་དེ་ཕྱིར་ཐོན་ཅིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སུ་ཐོག་མར་ཕྱིར་ཐོན་པ་དེ་ཁྱིམ་དུ་ཁྲིད་དེ། ཁྲུས་བྱེད་དུ་བཅུག་ཅིང་ཟས་བྱིན་ནས། “བཟའ་བཏུང་གི་སྣོད་འདི་གནོད་སྦྱིན་ལ་བྱིན”ཞེས་བཏང་ངོ། །མི་དེ་ཤིང་རྩར་ཞུགས་མ་ཐག་ཏུ། གནོད་སྦྱིན་གྱིས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ལུས་སྤྲུལ་ནས་ལ་ཕུག་བཞིན་དུ་ཟོས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་གྱི་མཐུ་ལས་མིའི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་ནས་བཟུང་སཏེ་ལུས་ཡོངས་རྫོགས་མར་གྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གྲགས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་གྱི་ཟས་སྐྱེལ་བར་སོང་བའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་མཐོང་ནས་སྐྲག་སྟེ་རང་གི་མཛའ་བཤེས་རྣམས་ལ་བཤད་དོ། །དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་“རྒྱལ་པོས་རྐུན་མ་བཟུང་ནས་གནོད་སྦྱིན་ལ་སྟེར་རོ”ཞེས་མི་རྣམས་རྐུ་བའི་ལས་ལས་ལོག་གོ། །དེ་ནས་དུས་ཕྱིས་རྐུན་མ་གསར་པ་མེད་པ་དང་རྐུན་མ་རྙིང་པ་རྣམས་ཟད་པས་བཙོན་ཁང་རྣམས་སྟོང་པར་གྱུར་ཏོ། ། อถ นครคุตฺติโก รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อตฺตโน ธนํ นครรจฺฉาสุ ฉฑฺฑาเปสิ – ‘‘อปฺเปว นาม โกจิ โลเภน คณฺเหยฺยา’’ติ. ตํ ปาเทนปิ น โกจิ ฉุปิ. โส โจเร อลภนฺโต อมจฺจานํ อาโรเจสิ. อมจฺจา ‘‘กุลปฏิปาฏิยา เอกเมกํ ชิณฺณกํ เปเสม, โส ปกติยาปิ มจฺจุมุเข วตฺตตี’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘‘อมฺหากํ ปิตรํ, อมฺหากํ ปิตามหํ เปเสตี’ติ มนุสฺสา โขภํ กริสฺสนฺติ, มา โว เอตํ รุจฺจี’’ติ นิวาเรสิ. ‘‘เตน หิ, เทว, ทารกํ เปเสม อุตฺตานเสยฺยกํ, ตถาวิธสฺส หิ ‘มาตา เม ปิตา เม’ติ สิเนโห นตฺถี’’ติ อาหํสุ. ราชา อนุชานิ. เต ตถา อกํสุ. นคเร ทารกมาตโร จ ทารเก คเหตฺวา คพฺภินิโย จ ปลายิตฺวา ปรชนปเท ทารเก สํวฑฺเฒตฺวา อาเนนฺติ. เอวํ สพฺพานิปิ ทฺวาทส วสฺสานิ คตานิ. དེ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གཉེར་པས་རྒྱལ་པོ་ལ་བཤད་དོ། །རྒྱལ་པོས་“རེ་ཞིག་སུ་ཞིག་གིས་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་ལེན་པར་འགྱུར་རམ”སྙམ་ནས། རང་གི་ནོར་རྣམས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལམ་ཆེན་དག་ཏུ་གཏོར་དུ་བཅུག་གོ། །ནོར་དེ་ལ་རྐང་པས་ཀྱང་རེག་མཁན་སུ་ཡང་མ་བྱུང་ངོ། །ཁོས་རྐུན་མ་མ་རྙེད་པས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་བཤད་དོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་རིམ་པ་བཞིན་མི་རྒན་རེ་རེ་གཏང་བར་བྱ་སྟེ། ཁོ་བོ་ཅག་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཀྱང་འཆི་བའི་ཁར་གནས་པ་ལགས་སོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“‘ངེད་ཀྱི་ཕ་དང་ངེད་ཀྱི་སྤོ་བོ་གཏོང་བར་བྱེད’ཅེས་མི་རྣམས་ཀྱིས་འཁྲུག་ལོང་བྱེད་པར་འགྱུར་བས། ཁྱོད་ཅག་གི་བསམ་པ་དེ་ལ་ང་མི་མོས་སོ”ཞེས་བཟློག་གོ། །“འོ་ན་ལྷ་གཅིག གཉིད་ལོག་པའི་བྱིས་པ་གཏང་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་ལ་ནི་‘འདི་ནི་ངའི་མ་ཡིན། འདི་ནི་ངའི་ཕ་ཡིན’ཞེས་པའི་བརྩེ་གདུང་མེད་དོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །རྒྱལ་པོས་གནང་ངོ། །དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བྱས་སོ། །གྲོང་ཁྱེར་གྱི་བྱིས་པའི་མ་རྣམས་ཀྱིས་བྱིས་པ་རྣམས་བཟུང་ཞིང་། སྦྲུམ་མ་རྣམས་ཀྱང་བྲོས་ཏེ། ཡུལ་གཞན་དུ་བྱིས་པ་རྣམས་གསོས་ཏེ་ཆེར་སྐྱེས་པ་དང་ཕྱིར་ཁྲིད་དོ། །དེ་ལྟར་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཐམས་ཅད་འདས་སོ། ། ตโต เอกทิวสํ สกลนครํ วิจินิตฺวา เอกมฺปิ ทารกํ อลภิตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นตฺถิ, เทว, นคเร ทารโก ฐเปตฺวา อนฺเตปุเร ตว ปุตฺตํ อาฬวกกุมาร’’นฺติ. ราชา ‘‘ยถา มม ปุตฺโต ปิโย, เอวํ สพฺพโลกสฺส, อตฺตนา ปน ปิยตรํ นตฺถิ, คจฺฉถ, ตมฺปิ ทตฺวา มม ชีวิตํ รกฺขถา’’ติ อาห. เตน จ สมเยน อาฬวกกุมารสฺส มาตา ปุตฺตํ นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, ทุกูลจุมฺพฏเก กตฺวา, องฺเก สยาเปตฺวา, นิสินฺนา โหติ. ราชปุริสา รญฺโญ อาณาย ตตฺถ คนฺตฺวา วิปฺปลปนฺติยา ตสฺสา โสฬสนฺนญฺจ อิตฺถิสหสฺสานํ สทฺธึ ธาติยา ตํ อาทาย ปกฺกมึสุ ‘‘สฺเว ยกฺขภกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย [Pg.215] ปจฺจุฏฺฐาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปุน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส อาฬวกสฺส กุมารสฺส อนาคามิผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ, ยกฺขสฺส จ โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุปฏิลาภสฺสาติ. ตสฺมา วิภาตาย รตฺติยา ปุเรภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อนิฏฺฐิตปจฺฉาภตฺตกิจฺโจว กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส วตฺตมาเน โอคฺคเต สูริเย เอกโกว อทุติโย ปตฺตจีวรมาทาย ปาทคมเนเนว สาวตฺถิโต ตึส โยชนานิ คนฺตฺวา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་གྲོང་ཁྱེར་ཡོངས་སུ་བཙལ་ཀྱང་བྱིས་པ་གཅིག་ཀྱང་མ་རྙེད་པས། རྒྱལ་པོ་ལ་“ལྷ་གཅིག ཕོ་བྲང་འཁོར་གྱི་ཁྱོད་ཀྱི་སྲས་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་གཞོན་ནུ་མ་གཏོགས་པ། གྲོང་ཁྱེར་འདིར་བྱིས་པ་གཅིག་ཀྱང་མི་འདུག་གོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“ཇི་ལྟར་ངའི་བུ་ང་ལ་གཅེས་པ་དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལའང་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་རང་ཉིད་ལས་གཅེས་པ་ནི་མེད་དོ། །སོང་ཞིག དེ་ཡང་བྱིན་ཏེ་ངའི་སྲོག་སྐྱོབས་ཤིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་གཞོན་ནུའི་མ་ནི་བུ་ལ་ཁྲུས་བྱས་ཤིང་བརྒྱན་ཏེ། དར་ཟབ་ཀྱི་སྔས་མགོ་ལ་བཞག་ནས་པང་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་སྟེ་འདུག་གོ། །རྒྱལ་པོའི་ཕོ་ཉ་རྣམས་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་བཞིན་དེར་སོང་ནས། མ་དེ་དང་བཙུན་མོ་ཆིག་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་པོ་མ་མ་དང་བཅས་པ་ངུ་འབོད་བྱེད་བཞིན་པའི་ངང་ནས། “སང་ཉིན་འདི་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་ཟས་སུ་འགྱུར་རོ”ཞེས་བུ་དེ་བཟུང་སྟེ་སོང་ངོ། །ཉིན་དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནམ་ལངས་པའི་དུས་སུ་བཞེངས་ཏེ། རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས། སླར་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་གཞོན་ནུ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། གནོད་སྦྱིན་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་སྐྱེ་བོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ཐོབ་པའི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པར་གཟིགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་མཚན་མོ་འདས་ནས་ཞོགས་པའི་བྱ་བ་མཛད་དེ། ཕྱི་དྲོའི་བྱ་བ་མ་ཚར་བའི་སྔོན་ལ། ཕྱོགས་ནག་པོའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ཉི་མ་ནུབ་པ་དང་། གཅིག་པུ་གྲོགས་མེད་པར་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བསྣམས་ཏེ། ཞབས་ཐང་ཉིད་དུ་མཉན་ཡོད་ནས་དཔག་ཚད་སུམ་ཅུའི་སར་གཤེགས་ཏེ། གནོད་སྦྱིན་དེའི་གནས་སུ་ཞུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གནས་སུ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། กึ ปน ภควา ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเล วิหาสิ, อุทาหุ ภวเนเยวาติ? วุจฺจเต – ภวเนเยว. ยเถว หิ ยกฺขา อตฺตโน ภวนํ ปสฺสนฺติ, ตถา ภควาปิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา ภวนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตทา อาฬวโก หิมวนฺเต ยกฺขสมาคมํ คโต โหติ. ตโต อาฬวกสฺส ทฺวารปาโล คทฺรโภ นาม ยกฺโข ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, ภควา วิกาเล อาคโต’’ติ อาห. ‘‘อาม, คทฺรภ, อาคโตมฺหิ. สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺตึ อาฬวกสฺส ภวเน’’ติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข กกฺขโฬ ผรุโส, มาตาปิตูนมฺปิ อภิวาทนาทีนิ น กโรติ, มา รุจฺจิ ภควโต อิธ วาโส’’ติ. ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, ตสฺส กกฺขฬตฺตํ, น โกจิ มมนฺตราโย ภวิสฺสติ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ཅི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གནས་གང་ན་ཡོད་པའི་ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷ་དེའི་རྩ་བར་བཞུགས་སམ། འོན་ཏེ་གནས་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། གནས་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ། །ཇི་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་གནས་མཐོང་བ་དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གཟིགས་སོ། །དེ་ཉིད་དུ་གཤེགས་ནས་གནས་ཀྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ནི་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་གནོད་སྦྱིན་གྱི་འདུ་བར་སོང་ཡོད་དོ། །དེ་ནས་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་སྒོ་སྲུང་གནོད་སྦྱིན་གདྲ་བྷ་ཞེས་བྱ་བ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ལྷགས་ཏེ། ཕྱག་འཚལ་ནས། “བཙུན་པ། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དུས་མ་ཡིན་པར་བྱོན”ཞེས་ཞུས་སོ། །“གདྲ་བྷ། དེ་དེ་བཞིན་ཏེ། ང་འོངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཁྱོད་ལ་མི་བདེ་བ་མེད་ན། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གནས་སུ་མཚན་གཅིག་གནས་པར་བྱའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཙུན་པ། བདག་ལ་མི་བདེ་བ་མེད་མོད། འོན་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་དེ་ནི་གཏུམ་ཞིང་རྩུབ་པ་ཞིག་སྟེ། ཕ་མ་ལའང་ཕྱག་འཚལ་བ་སོགས་མི་བྱེད་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདིར་བཞུགས་པར་མི་འཐད་དོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །“གདྲ་བྷ། ངས་དེའི་གཏུམ་པའི་རང་བཞིན་ཤེས་ཏེ། ང་ལ་བར་ཆད་ཅིའང་མི་འབྱུང་བས། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ལ་མི་བདེ་བ་མེད་ན། མཚན་གཅིག་གནས་པར་བྱའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ทุติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ทุติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ตติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท [Pg.216] วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ตติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข อตฺตโน อนาโรเจตฺวา อนุชานนฺตํ มํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, อาโรเจมิ, ภนฺเต, ตสฺสา’’ติ. ‘‘ยถาสุขํ, คทฺรภ, อาโรเจหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ตฺวเมว ชานาหี’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺกามิ. ภวนทฺวารมฺปิ สยเมว ภควโต วิวรมทาสิ. ภควา อนฺโตภวนํ ปวิสิตฺวา ยตฺถ อภิลกฺขิเตสุ มงฺคลทิวสาทีสุ นิสีทิตฺวา อาฬวโก สิรึ อนุโภติ, ตสฺมึเยว ทิพฺพรตนปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สุวณฺณาภํ มุญฺจิ. ตํ ทิสฺวา ยกฺขสฺส อิตฺถิโย อาคนฺตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, สมฺปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ภควา ‘‘ปุพฺเพ ตุมฺเห ทานํ ทตฺวา, สีลํ สมาทิยิตฺวา, ปูชเนยฺยํ ปูเชตฺวา, อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺตา, อิทานิปิ ตเถว กโรถ, มา อญฺญมญฺญํ อิสฺสามจฺฉริยาภิภูตา วิหรถา’’ติอาทินา นเยน ตาสํ ปกิณฺณกธมฺมกถํ กเถสิ. ตา จ ภควโต มธุรนิคฺโฆสํ สุตฺวา, สาธุการสหสฺสานิ ทตฺวา, ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุเยว. คทฺรโภปิ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา อาฬวกสฺส อาโรเจสิ – ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, วิมาเน เต ภควา นิสินฺโน’’ติ. โส คทฺรภสฺส สญฺญมกาสิ ‘‘ตุณฺหี โหหิ, คนฺตฺวา กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. ปุริสมาเนน กิร ลชฺชิโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มา โกจิ ปริสมชฺเฌ สุเณยฺยา’’ติ วาเรสิ. ལན་གཉིས་པར་ཡང་གནོད་སྦྱིན་གདྲ་བྷས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་ཞུས་སོ། །“བཙུན་པ། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ནི་ལྕགས་བསྲེགས་ཀྱི་སླ་ང་ལྟ་བུ་སྟེ། ‘ཕ་མ’འམ། ‘དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ’འམ། ‘ཆོས’ཞེས་བྱ་བ་མི་ཤེས་སོ། །འདིར་འོངས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་འཁྲུལ་བར་བྱེད་ཅིང་། སྙིང་ཡང་འགེམས་ལ། རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ལམ། འཁོར་ཡུག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་གཡུག་པར་བྱེད་དོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །ལན་གཉིས་པར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“གདྲ་བྷ། ངས་ཤེས་ཏེ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ལ་མི་བདེ་བ་མེད་ན། མཚན་གཅིག་གནས་པར་བྱའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལན་གསུམ་པར་ཡང་གནོད་སྦྱིན་གདྲ་བྷས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་ཞུས་སོ། །“བཙུན་པ། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ནི་ལྕགས་བསྲེགས་ཀྱི་སླ་ང་ལྟ་བུ་སྟེ། ‘ཕ་མ’འམ། ‘དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ’འམ། ‘ཆོས’ཞེས་བྱ་བ་མི་ཤེས་སོ། །འདིར་འོངས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་འཁྲུལ་བར་བྱེད་ཅིང་། སྙིང་ཡང་འགེམས་ལ། རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ལམ། འཁོར་ཡུག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་གཡུག་པར་བྱེད་དོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །ལན་གསུམ་པར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“གདྲ་བྷ། ངས་ཤེས་ཏེ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ལ་མི་བདེ་བ་མེད་ན། མཚན་གཅིག་གནས་པར་བྱའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཙུན་པ། བདག་ལ་མི་བདེ་བ་མེད་མོད། འོན་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་དེ་ལ་མ་བཤད་པར་གནང་བ་བྱིན་ན། ཁོས་བདག་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་སྲིད་པས། བཙུན་པ། ངས་དེ་ལ་བཤད་པར་བྱའོ”ཞེས་ཞུས་སོ། །“གདྲ་བྷ། ཇི་ལྟར་བདེ་བ་བཞིན་དུ་ཤོད་ཅིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །“འོ་ན་བཙུན་པ། ཉིད་ཀྱིས་མཁྱེན་པར་མཛོད”ཅེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་གངས་རིའི་ཕྱོགས་སུ་སོང་ངོ། །གནས་ཀྱི་སྒོ་ཡང་རང་བཞིན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཕྱིར་བྱེ་བར་གྱུར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་གནས་ཀྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས། བཀྲ་ཤིས་པའི་ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པར་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་འདུག་སྟེ་དཔལ་ལ་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁྲི་ཉིད་ལ་བཞུགས་ནས། གསེར་གྱི་འོད་ཟེར་བཏང་ངོ། །དེ་མཐོང་ནས་གནོད་སྦྱིན་གྱི་བུད་མེད་རྣམས་འོངས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་བསྐོར་ཏེ་འཁོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“སྔོན་ཁྱོད་ཅག་གིས་སྦྱིན་པ་བྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་པ་དང་། མཆོད་འོས་པ་ལ་མཆོད་པས་འབྱོར་པ་འདི་ཐོབ་པ་ཡིན་ལ། ད་ལྟའང་དེ་བཞིན་དུ་གྱིས་ཤིག ཕན་ཚུན་ཕྲག་དོག་དང་སེར་སྣས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་མ་བྱེད་ཅིག”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དག་ལ་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་སྣ་ཚོགས་བསྟན་ཏོ། །དེ་དག་གིས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་སྙན་པོ་ཐོས་ནས། ལེགས་སོ་ཞེས་ལན་སྟོང་དུ་བརྗོད་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྐོར་ནས་འཁོད་དོ། །གདྲ་བྷ་ཡང་གངས་རིར་སོང་ནས་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ལ་“ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་ཆེན་པོ། མཁྱེན་པར་མཛོད་ཅིག ཁྱོད་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་སོ”ཞེས་བཤད་དོ། །དེས་གདྲ་བྷ་ལ་“ཅག་གེར་སྡོད་ཅིག ངས་སོང་སྟེ་བྱ་དགོས་པ་བྱའོ”ཞེས་བརྡ་སྤྲད་དོ། །སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་ངོ་ཚ་བར་གྱུར་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་“འདུ་བའི་དབུས་སུ་སུས་ཀྱང་མ་ཐོས་པར་གྱིས་ཤིག”ཅེས་བཀག་གོ། ། ตทา สาตาคิรเหมวตา ภควนฺตํ เชตวเนเยว วนฺทิตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คมิสฺสามา’’ติ สปริวารา นานายาเนหิ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อากาเส จ ยกฺขานํ น สพฺพตฺถ มคฺโค อตฺถิ, อากาสฏฺฐานิ วิมานานิ ปริหริตฺวา มคฺคฏฺฐาเนเนว มคฺโค โหติ. อาฬวกสฺส ปน วิมานํ ภูมฏฺฐํ สุคุตฺตํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุสํวิหิตทฺวารฏฺฏาลกโคปุรํ, อุปริ กํสชาลสญฺฉนฺนํ มญฺชูสสทิสํ ติโยชนํ อุพฺเพเธน. ตสฺส อุปริ มคฺโค โหติ. เต ตํ ปเทสมาคมฺม คนฺตุํ อสมตฺถา อเหสุํ. พุทฺธานญฺหิ นิสินฺโนกาสสฺส อุปริภาเคน ยาว ภวคฺคา, ตาว โกจิ คนฺตุํ อสมตฺโถ. เต ‘‘กิมิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา ภควนฺตํ ทิสฺวา อากาเส ขิตฺตเลฑฺฑุ วิย โอรุยฺห วนฺทิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คจฺฉาม ภควา’’ติ ตีณิ วตฺถูนิ ปสํสนฺตา ยกฺขสมาคมํ อคมํสุ. อาฬวโก เต ทิสฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ ปฏิกฺกมฺม โอกาสมทาสิ. เต [Pg.217] อาฬวกสฺส นิเวเทสุํ ‘‘ลาภา เต, อาฬวก, ยสฺส เต ภวเน ภควา วิหรติ, คจฺฉาวุโส ภควนฺตํ ปยิรุปาสสฺสู’’ติ. เอวํ ภควา ภวเนเยว วิหาสิ, น ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเลติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกํ สมยํ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ. དེ་ནས་ས་ཏཱ་གི་རི་དང་ཧེ་མ་ཝ་ཏ་གཉིས་འཁོར་དང་བཅས་པ་བཞོན་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བཞོན་ཏེ། ཛེ་ཏའི་ཚལ་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། "གནོད་སྦྱིན་གྱི་འདུ་བར་འགྲོའོ་" སྙམ་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་གཤེགས་སོ། །ནམ་མཁའ་ལ་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱི་ལམ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་རྣམས་བསྐོར་ནས་ལམ་གྱི་གནས་ཉིད་དུ་ལམ་ཡོད་དོ། །འོན་ཀྱང་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནི་ས་ལ་གནས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་བསྲུངས་པ། ར་བས་བསྐོར་བ། སྒོ་དང་སྒོ་ཁང་དང་སྒོ་གཏན་ལེགས་པར་བཀོད་པ། སྟེང་དུ་ཟངས་ཀྱི་དྲ་བས་གཡོགས་པ། སྒྲོམ་བུ་ལྟ་བུ་དཔངས་སུ་དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པ་ཞིག་གོ། །དེའི་སྟེང་ན་ལམ་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ཡུལ་དེར་ལྷགས་ནས་མུ་མཐུད་དུ་འགྲོ་མ་ནུས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་རྣམས་བཞུགས་པའི་གནས་ཀྱི་སྟེང་ཕྱོགས་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་སུ་ཡང་འགྲོ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་གིས་ "འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་" སྙམ་དུ་བསམས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་སྟེ། ནམ་མཁའ་ལས་ས་རྡོ་འཕངས་པ་བཞིན་དུ་བབས་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཆོས་ཉན་ཏེ། གཡས་སྐོར་བྱས་ནས། "བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་ཅག་གནོད་སྦྱིན་གྱི་འདུ་བར་མཆིའོ་" ཞེས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་བསྟོད་དེ་གནོད་སྦྱིན་གྱི་འདུ་བར་སོང་ངོ། །ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀས་དེ་དག་མཐོང་ནས་ཕྱིར་བསྣུར་ཏེ། "འདིར་བཞུགས་ཤིག་" ཅེས་གནས་བྱིན་ནོ། །དེ་དག་གིས་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ལ་ "ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ། ཁྱོད་ལ་རྙེད་པ་ཆེན་པོ་ཐོབ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁྱོད་ཀྱི་གནས་སུ་བཞུགས་སོ། །གྲོགས་པོ་སོང་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་ཤིག་" ཅེས་བསྒྲགས་སོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཀྱི། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གནས་གང་ན་ཡོད་པའི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་དྲུང་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ "དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཨཱ་ལཱ་ཝཱི་ན་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གནས་སུ་བཞུགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། อถ โข อาฬวโก…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ‘‘กสฺมา ปนายํ เอตทโวจา’’ติ? วุจฺจเต – โรเสตุกามตาย. ตตฺเรวํ อาทิโต ปภุติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ – อยญฺหิ ยสฺมา อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถา ทุกฺกถา โหติ ทุสฺสีลาทีนํ สีลาทิกถา วิย, ตสฺมา เตสํ ยกฺขานํ สนฺติกา ภควโต ปสํสํ สุตฺวา เอว อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย อพฺภนฺตรโกเปน ตฏตฏายมานหทโย หุตฺวา ‘‘โก โส ภควา นาม, โย มม ภวนํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อาห. เต อาหํสุ – ‘‘น ตฺวํ, อาวุโส, ชานาสิ ภควนฺตํ อมฺหากํ สตฺถารํ, โย ตุสิตภวเน ฐิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา’’ติอาทินา นเยน ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ กเถนฺตา ปฏิสนฺธิอาทินา ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ วตฺวา ‘‘อิมานิปิ ตฺวํ, อาวุโส, อจฺฉริยานิ นาทฺทสา’’ติ โจเทสุํ. โส ทิสฺวาปิ โกธวเสน ‘‘นาทฺทส’’นฺติ อาห. อาวุโส อาฬวก ปสฺเสยฺยาสิ วา ตฺวํ, น วา, โก ตยา อตฺโถ ปสฺสตา วา อปสฺสตา วา, กึ ตฺวํ กริสฺสสิ อมฺหากํ สตฺถุโน, โย ตฺวํ ตํ อุปนิธาย จลกฺกกุธมหาอุสภสมีเป ตทหุชาตวจฺฉโก วิย, ติธาปภินฺนมตฺตวารณสมีเป ภิงฺกโปตโก วิย, ภาสุรวิลมฺพเกสรอุปโสภิตกฺขนฺธสฺส มิครญฺโญ สมีเป ชรสิงฺคาโล วิย, ทิยฑฺฒโยชนสตปฺปวฑฺฒกายสุปณฺณราชสมีเป ฉินฺนปกฺขกากโปตโก วิย ขายสิ, คจฺฉ ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหีติ. เอวํ วุตฺเต กุทฺโธ อาฬวโก อุฏฺฐหิตฺวา มโนสิลาตเล วามปาเทน ฐตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทานิ ตุมฺหากํ วา สตฺถา มหานุภาโว, อหํ วา’’ติ ทกฺขิณปาเทน สฏฺฐิโยชนมตฺตํ เกลาสปพฺพตกูฏํ อกฺกมิ, ตํ อโยกูฏปหโฏ นิทฺธนฺตอโยปิณฺโฑ วิย ปปฏิกาโย มุญฺจิ. โส ตตฺร ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ โฆเสสิ, สกลชมฺพุทีปํ สทฺโท ผริ. དེ་ནས་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ "དགེ་སྦྱོང་། ཕྱིར་བྱོལ་ཞིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །"ཅིའི་ཕྱིར་ཁོས་འདི་སྐད་སྨྲས་ཤེ་ན།" བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཁྲོ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་འབྲེལ་བ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་རྣམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་ནི་མི་སྙན་པའི་གཏམ་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན། དད་པ་མེད་པ་ལ་དད་པའི་གཏམ་ནི་མི་སྙན་པའི་གཏམ་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གནོད་སྦྱིན་དེ་དག་གི་དྲུང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟོད་པ་ཐོས་མ་ཐག །མེ་ནང་དུ་ཚྭ་དང་བྱེ་མ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོ་དྲག་པོས་ཁོག་པ་ཚིག་ཅིང་སྙིང་ལྷག་ལྷག་ཏུ་འཕར་བཞིན་དུ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱ་བ་དེ་སུ་ཞིག་ཡིན། ངའི་གནས་སུ་འཛུལ་བ་དེ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དག་གིས་སྨྲས་པ། "གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ཅག་གི་སྟོན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་མི་ཤེས་སམ། གང་ཞིག་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་ན་བཞུགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་པ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་གཟིགས་ནས་" ཞེས་པ་ནས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་བར་གྱི་ཚུལ་རྣམས་བརྗོད་ཅིང་། ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་བཤད་དེ། "གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་འདི་དག་ཀྱང་མ་མཐོང་ངམ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོས་མཐོང་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་ "མ་མཐོང་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །"གྲོགས་པོ་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ། ཁྱོད་ཀྱིས་མཐོང་ཡང་རུང་མ་མཐོང་ཡང་རུང་། ཁྱོད་ཀྱིས་མཐོང་བ་དང་མ་མཐོང་བ་ལ་དགོས་པ་ཅི་ཡོད། ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ཅག་གི་སྟོན་པ་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ་ནུས། ཁྱོད་ནི་སྟོན་པ་དང་བསྡུར་ན་ལྷན་པ་གཡོ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་ཆེན་པོའི་དྲུང་གི་ཉིན་དེར་སྐྱེས་པའི་བེའུ་བཞིན་དང་། མྱོས་པའི་གླང་པོ་ཆེན་པོའི་དྲུང་གི་གླང་ཕྲུག་བཞིན་དང་། རལ་པ་འབར་ཞིང་མཛེས་པའི་སེང་གེ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་གི་ཝ་སྐྱེས་རྒན་པོ་བཞིན་དང་། ལུས་དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡོད་པའི་མཁའ་ལྡིང་དབང་པོའི་དྲུང་གི་གཤོག་ཆག་གི་བྱ་རོག་ཕྲུག་གུ་བཞིན་དུ་སྣང་བས། སོང་ལ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ་བར་འོས་པ་དེ་གྱིས་ཤིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་སྐད་སྨྲས་པ་ན་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཁྲོས་ཏེ་ལངས་ནས། ལྡོང་རོས་ཀྱི་ས་གཞི་ལ་རྐང་པ་གཡོན་པས་བཙུགས་ཏེ། "ད་ཁྱོད་ཚོའི་སྟོན་པ་མཐུ་ཆེ་འམ། ཡང་ན་ང་མཐུ་ཆེ་བ་ལྟོས་ཤིག་" ཅེས་སྨྲས་ནས། རྐང་པ་གཡས་པས་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་ཡོད་པའི་གངས་ཏི་སེའི་རི་རྩེ་ལ་བརྫིས་སོ། །རི་རྩེ་དེ་ནི་ལྕགས་ཐོས་བརྡུངས་པའི་ལྕགས་གོང་བཞིན་དུ་ཚལ་པར་གས་ཏེ་ལྷུང་ངོ། །ཁོ་དེར་ལངས་ནས་ "ང་ནི་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་བསྒྲགས་པས། སྒྲ་དེས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏོ། ། จตฺตาโร [Pg.218] กิร สทฺทา สกลชมฺพุทีเป สุยฺยึสุ – ยญฺจ ปุณฺณโก ยกฺขเสนาปติ ธนญฺจยโกรพฺยราชานํ ชูเต ชินิตฺวา อปฺโผเฏตฺวา ‘‘อหํ ชินิ’’นฺติ อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ สกฺโก เทวานมินฺโท กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปริหายมาเน วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ สุนขํ กาเรตฺวา ‘‘อหํ ปาปภิกฺขู จ ปาปภิกฺขุนิโย จ อุปาสเก จ อุปาสิกาโย จ สพฺเพว อธมฺมวาทิโน ขาทามี’’ติ อุคฺโฆสาเปสิ, ยญฺจ กุสชาตเก ปภาวติเหตุ สตฺตหิ ราชูหิ นคเร อุปรุทฺเธ ปภาวตึ อตฺตนา สห หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา นครา นิกฺขมฺม ‘‘อหํ สีหสฺสรกุสมหาราชา’’ติ มหาปุริโส อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ อาฬวโก เกลาสมุทฺธนิ ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ. ตทา หิ สกลชมฺพุทีเป ทฺวาเร ทฺวาเร ฐตฺวา อุคฺโฆสิตสทิสํ อโหสิ, ติโยชนสหสฺสวิตฺถโต จ หิมวาปิ สงฺกมฺปิ ยกฺขสฺส อานุภาเวน. འཛམ་བུའི་གླིང་ཀུན་ཏུ་ཐོས་པའི་སྒྲ་བཞི་ཡོད་དེ། གཅིག་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་པུཎྞ་ཀས་ཆོས་བཟང་སྐོར་བྱའི་རྒྱལ་པོ་ཤོ་རྩེད་ལས་རྒྱལ་ཏེ། ཐལ་མོ་བརྡབས་ནས་ "ང་རྒྱལ་ལོ་" ཞེས་བསྒྲགས་པའི་སྒྲ་དང་། གཉིས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་བསྟན་པ་ཉམས་པའི་ཚེ། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལྷའི་བུ་བཟོ་སྦྱངས་ཁྱི་རུ་སྤྲུལ་ནས། "ངས་དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་དང་། དགེ་སློང་མ་སྡིག་ཅན་དང་། དགེ་བསྙེན་དང་དགེ་བསྙེན་མ་སྡིག་ཅན་དང་། ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་ཟའོ་" ཞེས་བསྒྲགས་པའི་སྒྲ་དང་། གསུམ་ནི་ཀུ་ཤའི་སྐྱེས་རབས་ལས་འོད་ལྡན་མའི་ཕྱིར་དུ་རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱིས་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བའི་ཚེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་འོད་ལྡན་མ་རང་ཉིད་དང་ལྷན་དུ་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞག་སྟེ། གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། "ང་ནི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཀུ་ཤ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་བསྒྲགས་པའི་སྒྲ་དང་། བཞི་ནི་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀས་གངས་ཏི་སེའི་རྩེ་མོར་ལངས་ནས་ "ང་ནི་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་བསྒྲགས་པའི་སྒྲའོ། །དེའི་ཚེ་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་རེའི་དྲུང་ན་ལངས་ཏེ་བསྒྲགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །གནོད་སྦྱིན་གྱི་མཐུས་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་གྱི་རྒྱ་ཁྱོན་ཡོད་པའི་གངས་རི་ཧི་མ་ལ་ཡའང་ལྡེག་གོ། ། โส วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ – ‘‘เอเตเนว สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. เต ปุรตฺถิมาทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนโยชนทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุมฺมูเลตฺวา อาฬวีนครํ ปกฺขนฺตา ชิณฺณหตฺถิสาลาทีนิ จุณฺเณนฺตา ฉทนิฏฺฐกา อากาเส ภเมนฺตา. ภควา ‘‘มา กสฺสจิ อุปโรโธ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เต วาตา ทสพลํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา สมณํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วลาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ, วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ฉิทฺทา อโหสิ, วนรุกฺขาทีนํ อุปริ มโหโฆ อาคนฺตฺวา ทสพลสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, มหนฺตานิ มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพมาลาคุฬานิ สมฺปชฺชึสุ. ตโต ปหรณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, เอกโตธาราอุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, อจฺจุณฺโห กุกฺกุโล อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล จนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปติ. ตโต วาลุกาวสฺสํ [Pg.219] สมุฏฺฐาเปสิ, อติสุขุมา วาลุกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพคนฺธํ หุตฺวา นิปติ. ตโต อนฺธการํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘ภึเสตฺวา สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตนฺธการสทิสํ หุตฺวา ทสพลํ ปตฺวา สูริยปฺปภาวิหตมิวนฺธการํ อนฺตรธายิ. ཁོས་ "འདི་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་བསྐྲད་པར་བྱའོ་" སྙམ་ནས་རླུང་འཚུབ་དྲག་པོ་བསླངས་སོ། །ཤར་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པ་ནས་ལངས་པའི་རླུང་དེ་དག་གིས་དཔག་ཚད་ཕྱེད་པ་དང་། དཔག་ཚད་གཅིག་དང་། དཔག་ཚད་གཉིས་དང་། དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པའི་རི་རྩེ་རྣམས་བཤགས་ཤིང་། ནགས་ཚལ་དང་ཤིང་སྡོང་ལ་སོགས་པ་རྩ་བ་ནས་བཀོག་སྟེ། ཨཱ་ལཱ་ཝཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ལྷགས་ནས་གླང་པོ་ཆེའི་བྲན་ཁང་རྙིང་པ་ལ་སོགས་པ་ཕྱེ་མར་བཏང་ཞིང་། ཐོག་གི་སོ་ཕག་རྣམས་ནམ་མཁའ་ལ་གཏོར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "སུ་ལའང་གནོད་པ་མ་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་སོ། །རླུང་དེ་དག་སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པ་ན་ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭ་ཙམ་ཡང་གཡོ་བར་མ་ནུས་སོ། །དེ་ནས་ཁོས་ "ཆུས་བསྣུབས་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་བསད་པར་བྱའོ་" སྙམ་ནས་ཆར་ཆེན་པོ་ཕབ་བོ། །དེའི་མཐུས་སྟེང་ནས་སྟེང་དུ་སྤྲིན་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དང་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ལངས་ཏེ་ཆར་ཕབ་པས། ཆར་གྱི་རྒྱུན་དྲག་པོས་ས་གཞི་གས་པར་གྱུར་ཏོ། །ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་སྟེང་དུ་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བབས་ཀྱང་། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་ཆོས་གོས་ལ་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཙམ་ཡང་སྦང་བར་མ་ནུས་སོ། །དེ་ནས་ཁོས་རྡོའི་ཆར་ཕབ་སྟེ། རི་རྩེ་ཆེན་པོ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པ་ན་ལྷའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཁོས་མཚོན་ཆའི་ཆར་ཕབ་སྟེ། ཕྱོགས་གཅིག་རྣོ་བ་དང་ཕྱོགས་གཉིས་རྣོ་བའི་རལ་གྲི་དང་། མདུང་དང་། སྤུ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པ་ན་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཁོས་མེ་ལྕེའི་ཆར་ཕབ་སྟེ། ཤིང་ཀིཾ་ཤུ་ཀའི་མདོག་ལྟ་བུའི་མེ་སྟག་རྣམས་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་ཐོར་རོ། །དེ་ནས་ཁོས་ཐལ་བའི་ཆར་ཕབ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་ཚ་བའི་ཐལ་བ་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མར་གྱུར་ནས་བབས་སོ། །དེ་ནས་ཁོས་བྱེ་མའི་ཆར་ཕབ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་བྱེ་མ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་བབས་སོ། །དེ་ནས་ཁོས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཆར་ཕབ་སྟེ། འདམ་རྫབ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་དེ་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་སྤོས་ཆུར་གྱུར་ནས་བབས་སོ། །དེ་ནས་ཁོས་ "དགེ་སྦྱོང་བསྐྲག་སྟེ་བསྐྲད་པར་བྱའོ་" སྙམ་ནས་མུན་པ་བསླངས་སོ། །མུན་པ་དེ་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་པ་ནག་པོ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པ་ན་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་བཅོམ་པའི་མུན་པ་བཞིན་དུ་ཡལ་བར་གྱུར་ཏོ། ། เอวํ ยกฺโข อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรณงฺคารกุกฺกุลวาลุกกลลนฺธการวุฏฺฐีหิ ภควนฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต นานาวิธปหรณหตฺถาย อเนกปฺปการรูปภูตคณสมากุลาย จตุรงฺคินิยา เสนาย สยเมว ภควนฺตํ อภิคโต. เต ภูตคณา อเนกปฺปกาเร วิกาเร กตฺวา ‘‘คณฺหถ หนถา’’ติ ภควโต อุปริ อาคจฺฉนฺตา วิย โหนฺติ, อปิจ เต นิทฺธนฺตโลหปิณฺฑํ วิย มกฺขิกา, ภควนฺตํ อลฺลียิตุํ อสมตฺถา เอวํ อเหสุํ. เอวํ สนฺเตปิ ยถา โพธิมณฺเฑ มาโร อาคตเวลายเมว นิวตฺโต, ตถา อนิวตฺติตฺวา อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ พฺยากุลมกํสุ. เอวํ อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ อเนกปฺปการวิภึสนทสฺสเนนปิ ภควนฺตํ จาเลตุมสกฺโกนฺโต อาฬวโก จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เกนจิ อเชยฺยํ ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย’’นฺติ. དེ་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་གྱིས་རླུང་དང་། ཆར་དང་། རྡོ་དང་། མཚོན་ཆ་དང་། མེ་སྟག་དང་། ཐལ་བ་དང་། བྱེ་མ་དང་། འདམ་རྫབ་དང་། མུན་པའི་ཆར་པ་སྟེ་ཆར་པ་དགུ་པོ་འདི་དག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་བསྐྲད་པར་མ་ནུས་པ་ན། ལག་ན་མཚོན་ཆ་སྣ་ཚོགས་ཐོགས་ཤིང་། གཟུགས་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་འབྱུང་པོའི་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བའི་དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་ལྷན་དུ་རང་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ལྷགས་སོ། །འབྱུང་པོའི་ཚོགས་དེ་དག་གིས་རྣམ་འགྱུར་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་བྱས་ཏེ། "ཟུང་ཞིག །སོད་ཅིག་" ཅེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྟེང་དུ་ལྷགས་པ་ལྟར་གྱུར་ཀྱང་། དཔེར་ན་སྦྲང་བུ་རྣམས་བཞུ་བའི་ལྕགས་གོང་ལ་འཁོར་མི་ནུས་པ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་བར་ཡང་མ་ནུས་སོ། །དེ་ལྟ་ནའང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་བདུད་འོངས་མ་ཐག་ཕྱིར་ལོག་པ་བཞིན་མ་ཡིན་པར། ཕྱིར་མ་ལོག་པར་ནམ་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་ཟིང་ཆ་བསླངས་སོ། །དེ་ལྟར་ནམ་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་འཇིགས་སྣང་སྣ་ཚོགས་བསྟན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཡོ་བར་མ་ནུས་པས། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀས་བསམས་པ། "བདག་གིས་སུས་ཀྱང་མི་ཐུབ་པའི་རས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་ (དུསྶཱཝུདྷ) འཕང་བར་བྱའོ་" སྙམ་མོ། ། จตฺตาริ กิร อาวุธานิ โลเก เสฏฺฐานิ – สกฺกสฺส วชิราวุธํ, เวสฺสวณสฺส คทาวุธํ, ยมสฺส นยนาวุธํ, อาฬวกสฺส ทุสฺสาวุธนฺติ. ยทิ หิ สกฺโก กุทฺโธ วชิราวุธํ สิเนรุมตฺถเก ปหเรยฺย อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺสาธิกโยชนสตสหสฺสํ สิเนรุํ วินิวิชฺฌิตฺวา เหฏฺฐโต คจฺเฉยฺย. เวสฺสวณสฺส ปุถุชฺชนกาเล วิสฺสชฺชิตคทา พหูนํ ยกฺขสหสฺสานํ สีสํ ปาเตตฺวา ปุน หตฺถปาสํ อาคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. ยเมน กุทฺเธน นยนาวุเธน โอโลกิตมตฺเต อเนกานิ กุมฺภณฺฑสหสฺสานิ ตตฺตกปาเล ติลา วิย วิปฺผุรนฺตานิ วินสฺสนฺติ. อาฬวโก กุทฺโธ สเจ อากาเส ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย, ทฺวาทส วสฺสานิ เทโว น วสฺเสยฺย. สเจ ปถวิยํ มุญฺเจยฺย, สพฺพรุกฺขติณาทีนิ สุสฺสิตฺวา ทฺวาทสวสฺสนฺตรํ น ปุน รุเหยฺยุํ. สเจ สมุทฺเท มุญฺเจยฺย, ตตฺตกปาเล อุทกพินฺทุ วิย สพฺพมุทกํ สุสฺเสยฺย. สเจ สิเนรุสทิเสปิ ปพฺพเต มุญฺเจยฺย, ขณฺฑาขณฺฑํ หุตฺวา วิกิเรยฺย. โส เอวํ มหานุภาวํ ทุสฺสาวุธํ อุตฺตรียกตํ มุญฺจิตฺวา อคฺคเหสิ[Pg.220]. เยภุยฺเยน ทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตา เวเคน สนฺนิปตึสุ – ‘‘อชฺช ภควา อาฬวกํ ทเมสฺสติ, ตตฺถ ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ. ยุทฺธทสฺสนกามาปิ เทวตา สนฺนิปตึสุ. เอวํ สกลมฺปิ อากาสํ เทวตาหิ ปุริปุณฺณมโหสิ. འཇིག་རྟེན་ན་མཚོན་ཆ་མཆོག་བཞི་ཡོད་དེ། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་རྡོ་རྗེའི་མཚོན་ཆ་དང་། རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱི་བེ་ཅོན་གྱི་མཚོན་ཆ་དང་། གཤིན་རྗེའི་མིག་གི་མཚོན་ཆ་དང་། ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་རས་ཀྱི་མཚོན་ཆའོ། །གལ་ཏེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་རྡོ་རྗེའི་མཚོན་ཆ་རི་རབ་ཀྱི་རྩེ་མོར་བསྣུན་ན། དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་དང་དྲུག་ཁྲི་བརྒྱད་སྟོང་ཡོད་པའི་རི་རབ་ཕིགས་ཏེ་འོག་ཏུ་འགྲོའོ། །རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱིས་སོ་སྐྱེའི་སྐབས་སུ་འཕངས་པའི་བེ་ཅོན་གྱིས་གནོད་སྦྱིན་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་མགོ་བོ་བཅད་ནས། སླར་རང་གི་ལག་ཏུ་འཁོར་ཏེ་གནས་སོ། །གཤིན་རྗེ་ཁྲོས་ནས་མིག་གི་མཚོན་ཆས་བལྟས་མ་ཐག །གཞོང་པ་ཚ་པོའི་སྟེང་གི་ཏིལ་བཞིན་དུ་གནོད་སྦྱིན་གྲུལ་བུམ་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་འདར་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ། །ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་ཁྲོས་ཏེ་གལ་ཏེ་ནམ་མཁའ་ལ་རས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་འཕངས་ན། ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཆར་མི་འབབ་བོ། །གལ་ཏེ་ས་ལ་འཕངས་ན། རྩྭ་དང་ཤིང་ཐམས་ཅད་བསྐམས་ཏེ་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་སླར་མི་སྐྱེའོ། །གལ་ཏེ་རྒྱ་མཚོར་འཕངས་ན། གཞོང་པ་ཚ་པོའི་སྟེང་གི་ཆུ་ཐིགས་བཞིན་དུ་ཆུ་ཐམས་ཅད་བསྐམ་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་རི་རབ་ལྟ་བུའི་རི་ལ་འཕངས་ན། དུམ་བུ་དུམ་བུར་གས་ཏེ་འཐོར་བར་འགྱུར་རོ། །ཁོས་དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་ཆེ་བའི་རས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་སྟོད་གོས་ལས་བཀྲོལ་ཏེ་བཟུང་ངོ། །སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཕལ་ཆེར་མྱུར་དུ་འདུས་ཏེ། "དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀ་འདུལ་བར་འགྱུར་བས། དེར་ཆོས་ཉན་པར་བྱའོ་" སྙམ་མོ། །གཡུལ་འགྱེད་ལྟ་བར་འདོད་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་འདུས་སོ། །དེ་ལྟར་ནམ་མཁའ་ཐམས་ཅད་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གང་བར་གྱུར་ཏོ། ། อถ อาฬวโก ภควโต สมีเป อุปรูปริ วิจริตฺวา วตฺถาวุธํ มุญฺจิ. ตํ อสนิวิจกฺกํ วิย อากาเส เภรวสทฺทํ กโรนฺตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ ภควนฺตํ ปตฺวา ยกฺขสฺส มานมทฺทนตฺถํ ปาทมุญฺฉนโจฬกํ หุตฺวา ปาทมูเล นิปติ. อาฬวโก ตํ ทิสฺวา ฉินฺนวิสาโณ วิย อุสโภ, อุทฺธฏทาโฐ วิย สปฺโป, นิตฺเตโช นิมฺมโท นิปติตมานทฺธโช หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ทุสฺสาวุธมฺปิ สมณํ นภิโภสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? อิทํ การณํ, เมตฺตาวิหารยุตฺโต สมโณ, หนฺท นํ โรเสตฺวา เมตฺตาย วิโยเชมีติ. อิมินา สมฺพนฺเธเนตํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อาฬวโก ยกฺโข เยน ภควา…เป… นิกฺขม สมณา’’ติ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – กสฺมา มยา อนนุญฺญาโต มม ภวนํ ปวิสิตฺวา ฆรสามิโก วิย อิตฺถาคารสฺส มชฺเฌ นิสินฺโนสิ, นนุ อยุตฺตเมตํ สมณสฺส ยทิทํ อทินฺนปฏิโภโค อิตฺถิสํสคฺโค จ, ตสฺมา ยทิ ตฺวํ สมณธมฺเม ฐิโต, นิกฺขม สมณาติ. เอเก ปน ‘‘เอตานิ อญฺญานิ จ ผรุสวจนานิ วตฺวา เอวายํ เอตทโวจา’’ติ ภณนฺติ. དེ་ནས་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་སྟེང་ནས་སྟེང་དུ་འཁོར་ཞིང་རས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་འཕངས། དེ་ནི་ནམ་མཁའ་ལས་ཐོག་བབས་པའི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་། དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་སླེབས་པ་ན། གནོད་སྦྱིན་གྱི་ང་རྒྱལ་གཞོམ་པའི་ཆེད་དུ་ཞབས་ཕྱིས་ཀྱི་རས་སུ་གྱུར་ཏེ་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷུང་ངོ་། ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀས་དེ་མཐོང་ནས་རྭ་ཅོ་ཆག་པའི་ཁྱུ་མཆོག་བཞིན་དང་། མཆེ་བ་བཏོན་པའི་སྦྲུལ་བཞིན་དུ། གཟི་བརྗིད་ཉམས་ཤིང་ང་རྒྱལ་བྲལ་ཏེ་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱལ་མཚན་བསྙིལ་ནས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “རས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་ཆེན་པོས་ཀྱང་དགེ་སྦྱོང་འདི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མ་ནུས་ན། རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”སྙམ་མོ། “རྒྱུ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་བྱམས་པའི་གནས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་རེད། ད་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བསླངས་ཏེ་བྱམས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། འབྲེལ་བ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། “དེ་ནས་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀ་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ན་བ་དེར་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། ⋯པེ་⋯ དགེ་སྦྱོང་ཕྱིར་ཐོན་ཅིག་”ཅེས་སོ། དེའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “ཅིའི་ཕྱིར་ངས་མ་གནང་བཞིན་དུ་ངའི་གནས་ཁང་དུ་ཞུགས་ནས་ཁྱིམ་བདག་བཞིན་དུ་བཙུན་མོའི་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་འདུག་པ་ཡིན། མ་བྱིན་པར་ལོངས་སྤྱོད་པ་དང་བུད་མེད་ལ་འདྲེས་པར་བྱེད་པ་འདི་ནི་དགེ་སྦྱོང་ཞིག་ལ་མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེས་ན་གལ་ཏེ་ཁྱོད་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལ་གནས་པ་ཡིན་ན། དགེ་སྦྱོང་ཕྱིར་ཐོན་ཅིག་”ཅེས་པའོ། ཁ་ཅིག་ནི་“ཚིག་རྩུབ་འདི་དག་དང་གཞན་དག་ཀྱང་སྨྲས་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ་”ཞེས་ཟེར་རོ། อถ ภควา ‘‘ยสฺมา ถทฺโธ ปฏิถทฺธภาเวน วิเนตุํ น สกฺกา, โส หิ ปฏิถทฺธภาเว กริยมาเน เสยฺยถาปิ จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺส นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺย, โส ภิยฺโยโส มตฺตาย จณฺฑตโร อสฺส, เอวํ ถทฺธตโร โหติ, มุทุนา ปน โส สกฺกา วิเนตุ’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สาธาวุโส’’ติ ปิยวจเนน ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาธาวุโสติ ภควา นิกฺขมี’’ติ. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“གྱོང་པོ་ནི་གྱོང་པོའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བར་མི་ནུས་ཏེ། གལ་ཏེ་གྱོང་པོ་བྱས་ན་དཔེར་ན་ཁྱི་གཏུམ་པོའི་སྣ་ལ་མཁྲིས་པ་བཤགས་ན་ཁྱི་དེ་ལྷག་པར་གཏུམ་དུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། ཁོ་ཡང་ལྷག་པར་གྱོང་པོར་འགྱུར་བས། འཇམ་པོས་ནི་ཁོ་གདུལ་བར་ནུས་སོ་”ཞེས་མཁྱེན་ནས། “གྲོགས་པོ་ལེགས་སོ་”ཞེས་སྙན་པའི་ཚིག་གིས་ཁོའི་ཚིག་དང་ལེན་མཛད་དེ་ཕྱིར་གཤེགས་སོ། དེའི་ཕིར་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གྲོགས་པོ་ལེགས་སོ་ཞེས་གསུངས་ནས་ཕྱིར་གཤེགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ตโต อาฬวโก ‘‘สุวโจ วตายํ สมโณ เอกวจเนเนว นิกฺขนฺโต, เอวํ นาม นิกฺขเมตุํ สุขํ สมณํ อการเณเนวาหํ สกลรตฺตึ ยุทฺเธน อพฺภุยฺยาสิ’’นฺติ มุทุจิตฺโต หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ ‘‘อิทานิปิ น สกฺกา ชานิตุํ, กึ นุ โข สุวจตาย นิกฺขนฺโต, อุทาหุ โกเธน, หนฺท นํ วีมํสามี’’ติ. ตโต ‘‘ปวิส สมณา’’ติ อาห. อถ ‘‘สุวโจ’’ติ มุทุภูตจิตฺตววตฺถานกรณตฺถํ ปุนปิ ปิยวจนํ วทนฺโต สาธาวุโสติ ภควา ปาวิสิ. อาฬวโก ปุนปฺปุนํ ตเมว สุวจภาวํ วีมํสนฺโต [Pg.221] ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ‘‘นิกฺขม ปวิสา’’ติ อาห. ภควาปิ ตถา อกาสิ. ยทิ น กเรยฺย, ปกติยาปิ ถทฺธยกฺขสฺส จิตฺตํ ถทฺธตรํ หุตฺวา ธมฺมกถาย ภาชนํ น ภเวยฺย. ตสฺมา ยถา นาม มาตา โรทนฺตํ ปุตฺตกํ ยํ โส อิจฺฉติ, ตํ ทตฺวา วา กตฺวา วา สญฺญาเปติ, ตถา ภควา กิเลสโรทเนน โรทนฺตํ ยกฺขํ สญฺญาเปตุํ ยํ โส ภณติ, ตํ อกาสิ. ยถา จ ธาตี ถญฺญํ อปิวนฺตํ ทารกํ กิญฺจิ ทตฺวา อุปลาเฬตฺวา ปาเยติ, ตถา ภควา ยกฺขํ โลกุตฺตรธมฺมขีรํ ปาเยตุํ ตสฺส ปตฺถิตวจนกรเณน อุปลาเฬนฺโต เอวมกาสิ. ยถา จ ปุริโส ลาพุมฺหิ จตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺสพฺภนฺตรํ โสเธติ, เอวํ ภควา ยกฺขสฺส จิตฺเต โลกุตฺตรจตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺส อพฺภนฺตเร โกธมลํ โสเธตุํ ยาว ตติยํ นิกฺขมนปเวสนํ อกาสิ. དེ་ནས་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀས་“དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་ཅི་གསུང་དང་ལེན་བྱེད་པ་ཞིག་སྟེ། ཚིག་གཅིག་གིས་ཕྱིར་ཐོན་སོང་། འདི་ལྟར་ཕྱིར་འདོན་སླ་བའི་དགེ་སྦྱོང་འདི་ལ་ངས་རྒྱུ་མེད་པར་མཚན་གང་པོར་གཡུལ་བཤམས་ཏེ་གནོད་པ་བསྐྱལ་ཏོ་”ཞེས་སེམས་འཇམ་པོར་གྱུར་ནས་ཡང་བསྐྱར་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “ད་ལྟའང་ཤེས་མི་ནུས་ཏེ། ཁོ་ཅི་གསུང་དང་ལེན་བྱེད་པས་ཕྱིར་ཐོན་པ་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་ཁོང་ཁྲོ་བཟོས་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ་ཡིན། ད་ནི་ཁོ་ལ་ཉམས་སད་པར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། དེ་ནས་ཁོས་“དགེ་སྦྱོང་ནང་དུ་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། དེ་ནས་“ཅི་གསུང་དང་ལེན་བྱེད་པ་”ཞེས་པའི་སེམས་འཇམ་པོར་གནས་པ་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཆེད་དུ། ཡང་བསྐྱར་སྙན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“གྲོགས་པོ་ལེགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ནས་ནང་དུ་གཤེགས་སོ། ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀས་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཁོའི་ཅི་གསུང་དང་ལེན་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་དེ་ལ་ཉམས་སད་པའི་ཕྱིར། ཐེངས་གཉིས་པ་དང་ཐེངས་གསུམ་པར་ཡང་“ཕྱིར་ཐོན་ཅིག ནང་དུ་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་དོ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་མ་མཛད་ན། རང་བཞིན་གྱིས་གྱོང་བའི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སེམས་དེ་བས་ཀྱང་གྱོང་པོར་གྱུར་ཏེ། ཆོས་བཤད་པའི་སྣོད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་དཔེར་ན་མ་ཞིག་གིས་ངུ་བཞིན་པའི་བུ་ཆུང་ལ་ཁོས་ཅི་འདོད་པ་དེ་སྦྱིན་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ངུ་བ་གཅོད་པ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པའི་ངུ་སྐད་ཀྱིས་ངུ་བཞིན་པའི་གནོད་སྦྱིན་དེ་ངུ་བ་གཅོད་པའི་ཆེད་དུ། ཁོས་ཅི་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་དོ། ཡང་དཔེར་ན་མ་མ་ཞིག་གིས་ནུ་མ་མི་འཐུང་བའི་བྱིས་པ་ལ་རྩེད་ཆས་ཤིག་སྦྱིན་ཏེ་བསླུས་ནས་ནུ་མ་ལྡུད་པ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འོ་མ་ལྡུད་པའི་ཆེད་དུ། ཁོས་རེ་བ་བཏོན་པའི་ཚིག་བཞིན་མཛད་དེ་བསླུས་ནས་འདི་ལྟར་མཛད་དོ། ཡང་དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ཀུ་བ་ལ་མངར་བཞི་བླུག་པར་འདོད་དེ་དེའི་ནང་རོལ་གཙང་མར་བཟོ་བ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སེམས་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་མངར་བཞི་བླུག་པར་བཞེད་ནས། ཁོའི་ཁོང་ཁྲོའི་དྲི་མ་དག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཐེངས་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ཕྱིར་བྱོན་པ་དང་ནང་དུ་གཤེགས་པའི་མཛད་པ་མཛད་དོ། อถ อาฬวโก ‘‘สุวโจ อยํ สมโณ, ‘นิกฺขมา’ติ วุตฺโต นิกฺขมติ, ‘ปวิสา’ติ วุตฺโต ปวิสติ, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ เอวเมวํ สกลรตฺตึ กิลเมตฺวา, ปาเท คเหตฺวา, ปารคงฺคาย ขิเปยฺย’’นฺติ ปาปกํ จิตํ อุปฺปาเทตฺวา จตุตฺถวารํ อาห – ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ‘‘เอวํ วุตฺเต ตทุตฺตรึ กรณียํ ปริเยสมาโน ปญฺหํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญิสฺสติ, ตํ ธมฺมกถาย มุขํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ นอิติ ปฏิกฺเขเป, โขอิติ อวธารเณ. อหนฺติ อตฺตนิทสฺสนํ, นฺติ เหตุวจนํ. เตเนตฺถ ‘‘ยสฺมา ตฺวํ เอวํ จินฺเตสิ, ตสฺมา อหํ อาวุโส เนว นิกฺขมิสฺสามิ, ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. དེ་ནས་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀས་“དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་ཅི་གསུང་དང་ལེན་བྱེད་པ་ཞིག་སྟེ། ‘ཕྱིར་ཐོན་ཅིག་’ཅེས་སྨྲས་ན་ཕྱིར་ཐོན་ཞིང་། ‘ནང་དུ་ཤོག་ཅིག་’ཅེས་སྨྲས་ན་ནང་དུ་འོང་གིས། ངས་དགེ་སྦྱོང་འདི་འདི་ལྟར་མཚན་གང་པོར་ངལ་དུབ་ཏུ་བཅུག་ནས། རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་གངྒཱའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་འཕེན་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྡིག་པའི་སེམས་བསྐྱེད་དེ། ཐེངས་བཞི་པར་“དགེ་སྦྱོང་ཕྱིར་ཐོན་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་མཁྱེན་ནས་“གྲོགས་པོ་ང་ནི་ཕྱིར་མི་འགྲོའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “འདི་ལྟར་སྨྲས་ན་ཁོས་དེ་ལས་ལྷག་པའི་བྱ་བ་འཚོལ་ཞིང་དྲི་བ་འདྲི་བར་བསམ་ལ། དེ་ནི་ཆོས་བཤད་པའི་སྒོ་རུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མཁྱེན་ནས་“ང་ནི་ཕྱིར་མི་འགྲོའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“ནཱ་” (na) ནི་དགག་པའི་སྒྲ་དང་། “ཁོ་” (kho) ནི་ངེས་གཟུང་གི་སྒྲའོ། “ཨ་ཧཾ་” (ahaṃ) ནི་བདག་ཉིད་སྟོན་པའི་སྒྲ་དང་། “ཏཾ་” (taṃ) ནི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཚིག་གོ། དེས་ན་འདིར་“གང་གི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསམས་པས། དེའི་ཕྱིར་གྲོགས་པོ་ང་ནི་ཕྱིར་མི་འགྲོ་སྟེ། ཁྱོད་ལ་བྱ་བ་ཅི་ཡོད་པ་དེ་བྱོས་ཤིག་”ཅེས་པའི་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། ตโต อาฬวโก ยสฺมา ปุพฺเพปิ อากาเสนาคมนเวลายํ ‘‘กึ นุ โข, เอตํ สุวณฺณวิมานํ, อุทาหุ รชตมณิวิมานานํ อญฺญตรํ, หนฺท นํ ปสฺสามา’’ติ เอวํ อตฺตโน วิมานํ อาคเต อิทฺธิมนฺเต ตาปสปริพฺพาชเก ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตุมสกฺโกนฺเต จิตฺตกฺเขปาทีหิ วิเหเฐติ. กถํ? อมนุสฺสา หิ ภึสนกรูปทสฺสเนน วา หทยวตฺถุปริมทฺทเนน วาติ ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตกฺเขปํ กโรนฺติ. อยํ ปน ยสฺมา ‘‘อิทฺธิมนฺโต ภึสนกรูปทสฺสเนน น ตสนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน อิทฺธิปฺปภาเวน สุขุมตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา, เตสํ อนฺโต ปวิสิตฺวา หทยวตฺถุํ ปริมทฺทติ, ตโต จิตฺตสนฺตติ น สณฺฐาติ, ตสฺสา อสณฺฐมานาย อุมฺมตฺตกา โหนฺติ [Pg.222] ขิตฺตจิตฺตา. เอวํ ขิตฺตจิตฺตานํ เอเตสํ อุรมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ เน คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปติ ‘‘มาสฺสุ เม ปุน เอวรูปา ภวนมาคมึสู’’ติ, ตสฺมา เต ปญฺเห สริตฺวา ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ อิทานิ เอวํ วิเหเฐยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘ปญฺหํ ตํ สมณา’’ติอาทิ. དེ་ནས་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀས་སྔོན་ཆད་ཀྱང་ནམ་མཁའ་ལས་འགྲོ་བའི་ཚེ། “འདི་ནི་གསེར་གྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཞིག་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་དངུལ་དང་ནོར་བུའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གང་རུང་ཞིག་ཡིན། ད་ནི་དེ་ལ་བལྟའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་འོངས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྣམས་ལ། དྲི་བ་དྲིས་ནས་ལན་འདེབས་མ་ནུས་པ་ན། སེམས་འཁྲུལ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གནོད་པ་བསྐྱལ་ཏོ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་གཟུགས་སྟོན་པའམ། ཡང་ན་སྙིང་གི་གཞི་ལ་གནོན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སེམས་འཁྲུལ་བར་བྱེད་དོ། འོན་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་འདིས་“རྫུ་འཕྲུལ་ཅན་རྣམས་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་གཟུགས་བསྟན་པས་མི་སྐྲག་གོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། རང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་ཕྲ་བའི་ལུས་སུ་སྤྲུལ་ཏེ། དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་སྙིང་གི་གཞི་ལ་གནོན་པར་བྱེད་དོ། དེ་ནས་སེམས་ཀྱི་རྒྱུན་ལེགས་པར་མི་གནས་ཤིང་། སེམས་མ་གནས་པས་སེམས་འཁྲུལ་ཏེ་སྨྱོན་པར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་སེམས་འཁྲུལ་བའི་མི་དེ་དག་གི་བྲང་ཁ་ཡང་འབྲལ་བར་བྱེད། རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་གངྒཱའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་འཕེན་ཞིང་། “འདི་འདྲ་བའི་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་སླར་ངའི་གནས་ཁང་དུ་མ་འོངས་ཤིག་”ཅེས་བསམས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོས་དྲི་བ་དེ་དག་དྲན་ནས། “ད་ནི་ངས་དགེ་སྦྱོང་འདི་ལ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་གནོད་པ་བསྐྱལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། “དགེ་སྦྱོང་ཁྱོད་ལ་དྲི་བ་འདྲིའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་སོ། กุโต ปนสฺส เต ปญฺหาติ? ตสฺส กิร มาตาปิตโร กสฺสปํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสิตฺวา อฏฺฐ ปญฺเห สวิสฺสชฺชเน อุคฺคเหสุํ. เต ทหรกาเล อาฬวกํ ปริยาปุณาเปสุํ. โส กาลจฺจเยน วิสฺสชฺชนํ สมฺมุสฺสิ. ตโต ‘‘อิเม ปญฺหาปิ มา วินสฺสนฺตู’’ติ สุวณฺณปฏฺเฏ ชาติหิงฺคุลเกน ลิขาเปตฺวา วิมาเน นิกฺขิปิ. เอวเมเต พุทฺธปญฺหา พุทฺธวิสยา เอว โหนฺติ. ภควา ตํ สุตฺวา ยสฺมา พุทฺธานํ ปริจฺจตฺตลาภนฺตราโย วา ชีวิตนฺตราโย วา สพฺพญฺญุตญฺญาณพฺยามปฺปภานํ ปฏิฆาโต วา น สกฺกา เกนจิ กาตุํ, ตสฺมา ตํ โลเก อสาธารณํ พุทฺธานุภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, อาวุโส, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก’’ติ. འོ་ན་ཁོ་ལ་དྲི་བ་དེ་དག་གང་ནས་བྱུང་ཞེ་ན། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཁོའི་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ། དྲི་བ་བརྒྱད་པོ་དེ་དག་ལན་དང་བཅས་པ་བཟུང་ངོ་། དེ་དག་གིས་ཨཱ་ལཱ་བཱ་ཀ་ཆུང་ངུའི་དུས་སུ་དེ་དག་སློབ་ཏུ་བཅུག་གོ། ཁོས་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ལོན་པ་ན་ལན་རྣམས་བརྗེད་དོ། དེ་ནས་“དྲི་བ་འདི་དག་ཀྱང་མ་ཉམས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསེར་གྱི་གླེགས་བུ་ལ་མཚལ་གྱིས་བྲིས་ཏེ་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་བཞག་གོ། འདི་ལྟར་དྲི་བ་འདི་དག་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དྲི་བ་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་གསན་ནས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་ཕུལ་ཟིན་པའི་རྙེད་པའི་བར་ཆད་དམ། སྲོག་གི་བར་ཆད་དམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་འདོམ་གང་གི་འོད་ཟེར་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ནི་སུས་ཀྱང་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ན་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ། “གྲོགས་པོ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ངས་དེ་འདྲ་བ་མ་མཐོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ตตฺถ ‘‘สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณ’’นฺติอาทินา นเยน เอเตสํ ปทานํ อตฺถมตฺตทสฺสเนน สงฺเขโป วุตฺโต, น อนุสนฺธิโยชนากฺกเมน วิตฺถาโร. สฺวายํ วุจฺจติ – สเทวกวจเนน หิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพเทเวสุ คหิเตสุปิ เยสํ ตตฺถ สนฺนิปติเต เทวคเณ วิมติ อโหสิ ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี ปจฺจนีกสาโต ธมฺมเทสฺสี กุรุรกมฺมนฺโต, กึ นุ โข, โสปิสฺส จิตฺตกฺเขปาทีนิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สมารเก’’ติ อาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกจกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ กโรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ โสปิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สพฺรหฺมเก’’ติ อาห. อถ เยสํ อโหสิ ‘‘ปุถุ สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา ปจฺจามิตฺตา มนฺตาทิพลสมนฺนาคตา, กึ เตปิ น กเรยฺยุ’’นฺติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐฏฺฐาเนสุ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สเทวมนุสฺสายาติ วจเนน [Pg.223] สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสเนว เสสสตฺตโลเกปิ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสสีติ เอวเมตฺถ อนุสนฺธิโยชนากฺกโม เวทิตพฺโพ. དེ་ལ་“ལྷ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིས་ལྔ་པོ་བསྡུས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚིག་འདི་དག་གི་དོན་ཙམ་བསྟན་ནས་མདོར་བསྡུས་པ་བཤད་ཀྱི། མཚམས་སྦྱོར་གྱི་སྦྱོར་རིམ་གྱི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ། དེ་ནི་འདི་ལྟར་བཤད་དེ། “ལྷ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མཆོག་ཏུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་ལྷ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པ་ཡིན་ནའང་། དེར་འདུས་པའི་ལྷའི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཁ་ཅིག་ལ་འདི་སྙམ་དུ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་ཏེ། “བདུད་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་ཞིང་འདོད་ཁམས་རིས་དྲུག་གི་དབང་ཕྱུག་སྟེ། གཞན་དབང་དུ་བྱེད་པ་དང་། ཆོས་ལ་སྡང་ཞིང་ལས་གཏུམ་པོ་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན་ན། ཁོས་ཀྱང་འདིའི་སེམས་འཁྲུལ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་མི་ནུས་སམ་”སྙམ་པ་ལ། དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ་“བདུད་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ནས་ཡང་ཁ་ཅིག་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “ཚངས་པ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་སྟེ། མཛུབ་མོ་གཅིག་གིས་འཁོར་ཡུག་སྟོང་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་སྣང་བར་བྱེད། མཛུབ་མོ་གཉིས་དང་⋯པེ་⋯ བཅུ་ཡིས་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སུ་སྣང་བར་བྱེད་ཅིང་། བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་བླ་ན་མེད་པ་མྱོང་བར་བྱེད་ན། ཁོས་ཀྱང་མི་ནུས་སམ་”སྙམ་པ་ལ། དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ་“ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ནས་ཡང་ཁ་ཅིག་ལ་“དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་ཞིག་ནི་བསྟན་པ་ལ་སྡང་བའི་དགྲ་བོ་སྟེ། གསང་སྔགས་ལ་སོགས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ན། དེ་དག་གིས་ཀྱང་མི་ནུས་སམ་”སྙམ་པ་ལ། དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ་“དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལྟར་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་སུ་སུའང་མེད་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་“ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མིང་གི་ལྷ་དང་ལྷག་མའི་མི་རྣམས་བཟུང་སྟེ། མཆོག་ཏུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལྷག་མ་རྣམས་སུའང་སུའང་མེད་པར་བསན་ཏོ། འདིར་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་སྦྱོར་རིམ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། เอวํ ภควา ตสฺส พาธนจิตฺตํ ปฏิเสเธตฺวา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห ‘‘อปิจ ตฺวํ, อาวุโส, ปุจฺฉ ยทากงฺขสี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปุจฺฉ, ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ ยํ อากงฺขสิ, เต สพฺพํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวกมหาสาวเกหิ. เต หิ ‘‘ปุจฺฉาวุโส สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน ‘‘ปุจฺฉาวุโส ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗, ๒๔๖) วา, འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོའི་གནོད་སེམས་བཟློག་ནས། དྲི་བ་འདྲི་བ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་བཞེད་དེ། “གྲོགས་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་འདོད་པ་དྲིས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། “གལ་ཏེ་འདོད་ན་དྲིས་ཤིག ང་ལ་དྲི་བའི་ལན་འདེབས་པ་ལ་ཁུར་དུ་འཛིན་པ་མེད་དོ།” ཡང་ན། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་འདོད་པ་དྲིས་ཤིག ངས་ཁྱོད་ལ་ཐམས་ཅད་ལན་འདེབས་སོ་”ཞེས་རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་གདན་འདྲེན་མཛད་དོ། དེ་དག་གིས་ནི་“གྲོགས་པོ་དྲིས་ཤིག ཐོས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲ་ལ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་“གྲོགས་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་འདོད་པ་དྲིས་ཤིག་”ཅེས་སམ། ‘‘ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสี’’ติ วา. (ที. นิ. ๒.๓๕๖); “དབང་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཡིད་ལ་ཅི་འདོད་པའི་དྲི་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ང་ལ་དྲིས་ཤིག་”ཅེས་སམ། ‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ; กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ วา. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) – “བཱ་བ་རི་དང་ཁྱོད་ཉིད་དམ། །ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནི་ཐེ་ཚོམ་ཀུན། །གནང་བ་སྦྱིན་གྱིས་དྲིས་ཤིག་དང་། །ཡིད་ལ་ཅི་ཞིག་འདོད་པ་དེའོ།” ཞེས་སམ། เอวมาทินา นเยน เทวมนุสฺสานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอวํ ปวารณํ ปวาเรยฺย, โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ วตฺตมาโนปิ – ཚུལ་འདི་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་གདན་འདྲེན་མཛད་དོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ལ་གཤེགས་ནས་འདི་ལྟར་གདན་འདྲེན་མཛད་པ་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་བཞུགས་ཤིང་ཕྱོགས་རེའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་པའི་ཚེ་ནའང་འདི་ལྟར་མཛད་དེ། ‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหิ, ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา; โกณฺฑญฺญ เอโส มนุเชสุ ธมฺโม, ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐) – “ཀཽཎྜི་ནྱ་དྲི་བའི་ལན་ཐོབ་ཅིག །དྲང་སྲོང་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་འདེབས། །ཀཽཎྜི་ནྱ་འདི་ནི་མི་ཡི་ཆོས་ཉིད་དེ། །རྒན་རིམ་དག་ལ་ཁུར་འདི་འབབ་པ་ཡིན།” ཞེས་སོ། เอวํ อิสีหิ ยาจิโต – འདི་ལྟར་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต, ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ; อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ, ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. – “གནང་བ་སྦྱིན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དྲིས། །ཡིད་ལ་ཅི་ཞིག་རེ་བའི་དྲི་བ་གང་ཡང་རུང་། །ངས་ནི་ཁྱེད་ལ་དེ་དང་དེ་ཡི་ལན་འདེབས་ཏེ། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་ཕ་རོལ་ཤེས་པའི་ཕྱིར།” ཞེས་སོ། เอวํ [Pg.224] สรภงฺคกาเล สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีเป ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา ชาติยา สตฺตวสฺสิโก รถิกาย ปํสุกีฬิกํ กีฬนฺโต สุจิรเตน พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ – འདི་ལྟར་སཱ་ར་བྷངྒའི་དུས་དང་སམྦྷ་བའི་སྐྱེས་རབས་སུ། བྲམ་ཟེ་སུ་ཙི་ར་ཏས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཀུན་ཏུ་ལན་གསུམ་བསྐོར་ཀྱང་དྲི་བའི་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་མ་རྙེད་པར། སྐྱེས་ནས་ལོ་བདུན་ལོན་པ་ལམ་ཁར་ས་རྡུལ་གྱིས་རྩེད་མོ་རྩེ་བཞིན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་དྲིས་པ་ན། ‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา; ราชา จ โข นํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒) – བྲམ་ཟེ། མཁས་པ་ཞིག་གིས་ཇི་ལྟར་བཤད་པ་བཞིན། ངས་ཁྱོད་ལ་ངེས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། དེས་དེ་ལྟར་བྱེད་དམ་མི་བྱེད་ཀྱང་རུང་ངོ་། ། เอวํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. เอวํ ภควตา อาฬวกสฺส สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อถ โข อาฬวโก ยกฺโข ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘กึ สูธ วิตฺต’’นฺติ. དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་གདན་དྲངས་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་གདན་དྲངས་པ་མཛད་པ་ན། དེ་ནས་གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ། །“འདི་ན་སྐྱེས་བུའི་ནོར་མཆོག་གང་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་པའོ། ། ๑๘๓. ตตฺถ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. สูติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. วิตฺตนฺติ วิทติ, ปีตึ กโรตีติ วิตฺตํ, ธนสฺเสตํ อธิวจนํ. สุจิณฺณนฺติ สุกตํ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกํ สาตํ. อาวหาตีติ อาวหติ, อาเนติ, เทติ, อปฺเปตีติ วุตฺตํ โหติ หเวติ ทฬฺหตฺเถ นิปาโต. สาทุตรนฺติ อติสเยน สาทุํ. ‘‘สาธุตร’’นฺติปิ ปาโฐ. รสานนฺติ รสสญฺญิตานํ ธมฺมานํ. กถนฺติ เกน ปกาเรน, กถํชีวิโน ชีวิตํ กถํชีวิชีวิตํ, คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน สานุนาสิกํ วุจฺจติ. ‘‘กถํชีวึ ชีวต’’นฺติ วา ปาโฐ. ตสฺส ชีวนฺตานํ กถํชีวินฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. เอวมิมาย คาถาย ‘‘กึ สุ อิธ โลเก ปุริสสฺส วิตฺตํ เสฏฺฐํ, กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ, กึ รสานํ สาทุตรํ, กถํชีวิโน ชีวิตํ เสฏฺฐมาหู’’ติ อิเม จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ. ༡༨༣. དེ་ལ་“ཀིཾ” (གང་) ཞེས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཚིག་གོ །“སུ” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྐང་གསབ་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ། །“འདི་ན” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ནའོ། །“ནོར” (ཝིཏྟཾ) ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་བསྐྱེད་པས་ན་ནོར་ཏེ། འདི་ནི་རྒྱུ་ནོར་གྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །“ལེགས་པར་སྤྱད་པ” ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བྱས་པའོ། །“བདེ་བ” ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། །“འདྲེན་པ” ཞེས་པ་ནི་འདྲེན་པའམ་སྟེར་བའམ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཧཝེ” (ངེས་པར) ཞེས་པ་ནི་ངེས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“རོ་མཆོག” (སཱདུཏརཾ) ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་ཞིམ་པའོ། །“ལེགས་པར་གྱུར་པ” (སཱདྷུཏརཾ) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །“རོ་རྣམས་ཀྱི” ཞེས་པ་ནི་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཇི་ལྟར” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་གང་གིས་ཤེ་ན། ཇི་ལྟར་འཚོ་བའི་མིའི་སྲོག་ནི་ཇི་ལྟར་འཚོ་བའི་སྲོག་སྟེ། ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་བདེ་བའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ང་རོ་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་“ཇི་ལྟར་འཚོ་བའི་སྲོག” ཅེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི་གསོན་པོར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཇི་ལྟར་འཚོ་བ་ཞེས་པའོ། །འདི་ན་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་“འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེས་བུའི་ནོར་མཆོག་གང་ཞིག་ཡིན། གང་ཞིག་ལེགས་པར་སྤྱད་ན་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད། རོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གང་ཞིག་མཆོག་ཏུ་ཞིམ་པ་ཡིན། ཇི་ལྟར་འཚོ་བའི་སྲོག་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་པར་གསུངས།” ཞེས་དྲི་བ་འདི་བཞི་པོ་དྲིས་སོ། ། ๑๘๔. อถสฺส ภควา กสฺสปทสพเลน วิสฺสชฺชิตนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘สทฺธีธ วิตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ยถา หิรญฺญสุวณฺณาทิ วิตฺตํ อุปโภคปริโภคสุขํ อาวหติ, ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, ทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, มุตฺตาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ, โลกสนฺถุติญฺจ อาวหติ, เอวํ โลกิยโลกุตฺตรา สทฺธาปิ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรวิปากสุขมาวหติ, สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนานํ ชาติชราทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, คุณทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ. ༡༨༤. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལ་སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པས་ལན་བཏབ་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ལན་འདེབས་པར་མཛད་དེ། “འདི་ན་དད་པ་ནི་ནོར་མཆོག་ཡིན” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་གྱིས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པ་དང་། བཀྲེས་སྐོམ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བ་དང་། དབུལ་ཕོངས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་དང་། མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བྱེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་བསྔགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དད་པ་ཉིད་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །དད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡོན་ཏན་གྱིས་དབུལ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་དང་། དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བྱེད་དོ། ། ‘‘สทฺโธ [Pg.225] สีเลน สมฺปนฺโน, ยโส โภคสมปฺปิโต; ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๓) – “དད་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །གྲགས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་པ་ནི། །ཡུལ་ཕྱོགས་གང་དང་གང་དུ་འགྲོ། །དེ་དང་དེ་རུ་མཆོད་པར་འགྱུར། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། วจนโต โลกสนฺถุติญฺจ อาวหตีติ กตฺวา ‘‘วิตฺต’’นฺติ วุตฺตา. ยสฺมา ปเนตํ สทฺธาวิตฺตํ อนุคามิกํ อนญฺญสาธารณํ สพฺพสมฺปตฺติเหตุ, โลกิยสฺส หิรญฺญสุวณฺณาทิวิตฺตสฺสาปิ นิทานํ. สทฺโธเยว หิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา วิตฺตํ อธิคจฺฉติ, อสฺสทฺธสฺส ปน วิตฺตํ ยาวเทว อนตฺถาย โหติ, ตสฺมา ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปุริสสฺสาติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทเทสนา; ตสฺมา น เกวลํ ปุริสสฺส, อิตฺถิอาทีนมฺปิ สทฺธาวิตฺตเมว เสฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་བསྔགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་“ནོར” ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་དད་པའི་ནོར་འདི་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་གྱི་ཡང་གཞི་རྩ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ནས་ནོར་འཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། དད་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནོར་ནི་དོན་མེད་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“མཆོག” ཅེས་གསུངས་སོ། །“སྐྱེས་བུའི” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་ཁོ་ན་མ་ཟད། བུད་མེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དད་པའི་ནོར་ཉིད་མཆོག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม, ทานสีลภาวนาธมฺโม วา. สุจิณฺโณติ สุกโต สุจริโต. สุขมาวหาตีติ โสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลาทีนํ วิย มนุสฺสสุขํ, สกฺกาทีนํ วิย ทิพฺพสุขํ, ปริโยสาเน จ มหาปทุมาทีนํ วิย นิพฺพานสุขญฺจ อาวหตีติ. “ཆོས” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྒོམ་པའི་ཆོས་སོ། །“ལེགས་པར་སྤྱད་པ” ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བྱས་པ་དང་ལེགས་པར་སྤྱད་པའོ། །“བདེ་བ་འདྲེན་པ” ཞེས་པ་ནི་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་སོ་ཎ་དང་རཱ་ཥྚ་པཱ་ལ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མིའི་བདེ་བ་དང་། བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལྷའི་བདེ་བ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་རྒྱལ་བུ་པདྨ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། ། สจฺจนฺติ อยํ สจฺจสทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ – ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๒๔) วาจาสจฺเจ. ‘‘สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓) วิรติสจฺเจ. ‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๑) ทิฏฺฐิสจฺเจ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, พฺราหฺมณสจฺจานี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๘๕) พฺราหฺมณสจฺเจ. ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๐) ปรมตฺถสจฺเจ. ‘‘จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๑๖) อริยสจฺเจ. อิธ ปน ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, วิรติสจฺจํ วา อพฺภนฺตรํ กตฺวา วาจาสจฺจํ อธิปฺเปตํ, ยสฺสานุภาเวน อุทกาทีนิ วเส วตฺเตนฺติ ชาติชรามรณปารํ ตรนฺติ. ยถาห – “བདེན་པ” ཞེས་པ་ལ། བདེན་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པར་སྣང་སྟེ། འདི་ལྟར་ན། “བདེན་པར་སྨྲ་ཞིང་ཁྲོ་བར་མི་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ངག་གི་བདེན་པའོ། །“དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་བདེན་པ་ལ་གནས་སོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྤོང་བའི་བདེན་པའོ། །“ཅི་ཕྱིར་མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་རྩོད་ཅིང་། བདེན་པ་ཐ་དད་པ་དག་སྨྲ་བར་བྱེད” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལྟ་བའི་བདེན་པའོ། །“དགེ་སློང་དག བྲམ་ཟེའི་བདེན་པ་འདི་བཞི་པོ་དག་ཡོད” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྲམ་ཟེའི་བདེན་པའོ། །“བདེན་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་དེ་གཉིས་པ་མེད” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་བདེན་པའོ། །“བདེན་པ་བཞིའི་ནང་ནས་དགེ་བ་དུ་ཡོད” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། སྤོང་བའི་བདེན་པ་ནང་དུ་བཅུག་ནས་ངག་གི་བདེན་པ་ཉིད་བཟུང་བར་འདོད་དེ། གང་གི་མཐུ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་ལ་སོགས་པ་རང་གི་དབང་དུ་སྒྱུར་བ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘สจฺเจน วาเจนุทกมฺปิ ธาวติ, วิสมฺปิ สจฺเจน หนนฺติ ปณฺฑิตา; สจฺเจน เทโว ถนยํ ปวสฺสติ, สจฺเจ ฐิตา นิพฺพุตึ ปตฺถยนฺติ. “བདེན་པའི་ཚིག་གིས་ཆུ་ཡང་འབབ་པར་བྱེད། །མཁས་པས་བདེན་པས་དུག་ཀྱང་འཇོམས་པར་བྱེད། །བདེན་པས་ལྷ་ཡིས་འབྲུག་སྒྲོག་ཆར་འབེབས་ལ། །བདེན་ལ་གནས་རྣམས་མྱང་ངན་འདས་པ་དོན། །” ‘‘เย [Pg.226] เกจิเม อตฺถิ รสา ปถพฺยา, สจฺจํ เตสํ สาทุตรํ รสานํ; สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จ, ตรนฺติ ชาติมรณสฺส ปาร’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓); “ས་སྟེང་འདི་ན་རོ་རྣམས་གང་ཡོད་པ། །བདེན་པ་དེ་དག་རོ་ཡི་ནང་ནས་མཆོག །དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་བདེན་ལ་གནས་པ་རྣམས། །སྐྱེ་དང་འཆི་བའི་ཕ་རོལ་བགྲོད་པར་བྱེད། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། สาทุตรนฺติ มธุรตรํ, ปณีตตรํ. รสานนฺติ เย อิเม ‘‘มูลรโส, ขนฺธรโส’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๒๘-๖๓๐) นเยน สายนียธมฺมา, เย จิเม ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สพฺพํ ผลรสํ (มหาว. ๓๐๐) อรสรูโป ภวํ โคตโม, เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา, สทฺทรสา (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๓), อนาปตฺติ รสรเส (ปาจิ. ๖๐๗-๖๐๙), อยํ ธมฺมวินโย เอกรโส วิมุตฺติรโส (อ. นิ. ๘.๑๙; จูฬว. ๓๘๕), ภาคี วา ภควา อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺสา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๔๙; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) นเยน วาจารสูปวชฺชา อวเสสพฺยญฺชนาทโย ธมฺมา ‘‘รสา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ รสานํ สจฺจํ หเว สาทุตรํ สจฺจเมว สาทุตรํ, สาธุตรํ วา เสฏฺฐตรํ, อุตฺตมตรํ. มูลรสาทโย หิ สรีรํ อุปพฺรูเหนฺติ, สํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ. สจฺจรเส วิรติสจฺจวาจาสจฺจรสา สมถวิปสฺสนาทีหิ จิตฺตมุปพฺรูเหนฺติ, อสํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ, วิมุตฺติรโส ปรมตฺถสจฺจรสปริภาวิตตฺตา สาทุ, อตฺถรสธมฺมรสา จ ตทธิคมูปายภูตํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ นิสฺสาย ปวตฺติโตติ. “རོ་མཆོག” ཅེས་པ་ནི་མངར་བ་ཉིད་དམ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །“རོ་རྣམས་ཀྱི” ཞེས་པ་ནི་“རྩ་བའི་རོ། །སྡོང་པོའི་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མྱོང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། “དགེ་སློང་དག ངས་ཤིང་ཏོག་གི་རོ་ཐམས་ཅད་གནང་ངོ” ཞེས་པ་དང་། “ཚེ་ལྡན་གཽ་ཏ་མ་ནི་རོ་མེད་པའོ” ཞེས་པ་དང་། “བྲམ་ཟེ། གཟུགས་ཀྱི་རོ་དང་སྒྲ་ཡི་རོ་གང་དག་ཡོད་པ” ཞེས་པ་དང་། “རོ་ཙམ་ལ་ལྟུང་བ་མེད” ཞེས་པ་དང་། “ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདི་ནི་རོ་གཅིག་སྟེ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོའོ” ཞེས་པ་དང་། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དོན་གྱི་རོ་དང་ཆོས་ཀྱི་རོ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ངག་གི་རོ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་ཡི་གེ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་“རོ” ཞེས་བརྗོད་དོ། །རོ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་བདེན་པ་ནི་ངེས་པར་རོ་མཆོག་སྟེ། བདེན་པ་ཉིད་རོ་མཆོག་གམ་བཟང་ཤོས་སམ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ། །རྩ་བའི་རོ་ལ་སོགས་པས་ནི་ལུས་རྒྱས་པར་བྱེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །བདེན་པའི་རོ་ལ་ནི་སྤོང་བའི་བདེན་པ་དང་ངག་གི་བདེན་པའི་རོས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པས་སེམས་རྒྱས་པར་བྱེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་ནི་དོན་དམ་པའི་བདེན་པའི་རོས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཕྱིར་ཞིམ་པ་ཡིན་ལ། དོན་གྱི་རོ་དང་ཆོས་ཀྱི་རོ་ནི་དེ་ཐོབ་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་དོན་དང་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ปญฺญาชีวินฺติ เอตฺถ ปน ยฺวายํ อนฺเธกจกฺขุทฺวิจกฺขุเกสุ ทฺวิจกฺขุปุคฺคโล คหฏฺโฐ วา กมฺมนฺตานุฏฺฐานสรณคมนทานสํวิภาคสีลสมาทานอุโปสถกมฺมาทิคหฏฺฐปฏิปทํ, ปพฺพชิโต วา อวิปฺปฏิสารกรสีลสงฺขาตํ ตทุตฺตริจิตฺตวิสุทฺธิอาทิเภทํ วา ปพฺพชิตปฏิปทํ ปญฺญาย อาราเธตฺวา ชีวติ, ตสฺส ปญฺญาชีวิโน ชีวิตํ, ตํ วา ปญฺญาชีวึ ชีวิตํ เสฏฺฐมาหูติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. “ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོ་བ” ཞེས་པ་ལ། འདི་ན་ལོང་བ་དང་། མིག་གཅིག་པ་དང་། མིག་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མིག་གཉིས་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ཁྱིམ་པ་ཞིག་གིས་ལས་ཀྱི་མཐའ་སྒྲུབ་པ་དང་། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལེན་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ལ་སོགས་པའི་ཁྱིམ་པའི་ལམ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མགུ་བར་བྱས་ཏེ་འཚོ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞིག་གིས་འགྱོད་པ་མེད་པའི་རོ་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་གྲགས་པ་དང་། དེ་ལས་ལྷག་པའི་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ལམ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མགུ་བར་བྱས་ཏེ་འཚོ་བར་བྱེད་པ་ན། ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོ་བ་དེའི་སྲོག་གམ། ཡང་ན་གསོན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཚོ་བ་དེའི་སྲོག་ནི་མཆོག་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། དེ་ལྟར་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๑๘๕-๖. เอวํ ภควตา วิสฺสชฺชิเต จตฺตาโรปิ ปญฺเห สุตฺวา อตฺตมโน ยกฺโข อวเสเสปิ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ตรติ โอฆ’’นฺติ คาถมาห. อถสฺส ภควา ปุริมนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สทฺธาย ตรตี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ โย จตุพฺพิธํ โอฆํ ตรติ, โส สํสารณฺณวมฺปิ ตรติ, วฏฺฏทุกฺขมฺปิ อจฺเจติ, กิเลสมลาปิ ปริสุชฺฌติ, เอวํ [Pg.227] สนฺเตปิ ปน ยสฺมา อสฺสทฺโธ โอฆตรณํ อสทฺทหนฺโต น ปกฺขนฺทติ, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺเคน ปมตฺโต ตตฺเถว สตฺตวิสตฺตตาย สํสารณฺณวํ น ตรติ, กุสีโต ทุกฺขํ วิหรติ โวกิณฺโณ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, อปฺปญฺโญ สุทฺธิมคฺคํ อชานนฺโต น ปริสุชฺฌติ, ตสฺมา ตปฺปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา อยํ คาถา วุตฺตา. ༡༨༥-༦. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལན་བཏབ་པ་ན་དྲི་བ་བཞི་པོ་ཐོས་ནས་ཡིད་རངས་པའི་གནོད་སྦྱིན་གྱིས་ལྷག་མའི་དྲི་བ་བཞི་པོ་འདྲི་བར་བྱེད་དེ། “ཆུ་བོ་ལས་ཇི་ལྟར་བརྒལ་བར་བྱེད” ཅེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ལན་འདེབས་པར་མཛད་དེ། “དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད” ཅེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བརྒལ་ན། དེས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་ཀྱང་བརྒལ་ཞིང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཀྱང་འདས་ལ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་ཀྱང་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དད་པ་མེད་པ་ནི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་མ་དད་པས་འཇུག་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སེམས་བཏང་བས་བག་མེད་པ་ནི་དེ་ཉིད་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་མི་བརྒལ་བ་དང་། ལེ་ལོ་ཅན་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་འདྲེས་པས་སྡུག་བསྔལ་བར་གནས་པ་དང་། ཤེས་རབ་མེད་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་མི་ཤེས་པས་རྣམ་པར་མི་དག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྟོན་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། เอวํ วุตฺตาย เจตาย ยสฺมา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานํ สทฺธินฺทฺริยํ, ตสฺมา ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ อิมินา ปเทน ทิฏฺโฐฆตรณํ โสตาปตฺติมคฺคํ โสตาปนฺนญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน โสตาปนฺโน กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สาตจฺจกิริยาสงฺขาเตน อปฺปมาเทน สมนฺนาคโต ทุติยมคฺคํ อาราเธตฺวา ฐเปตฺวา สกิเทว อิมํ โลกํ อาคมนมตฺตํ อวเสสํ โสตาปตฺติมคฺเคน อติณฺณํ ภโวฆวตฺถุํ สํสารณฺณวํ ตรติ, ตสฺมา ‘‘อปฺปมาเทน อณฺณว’’นฺติ อิมินา ปเทน ภโวฆตรณํ สกทาคามิมคฺคํ สกทาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา สกทาคามี วีริเยน ตติยมคฺคํ อาราเธตฺวา สกทาคามิมคฺเคน อนตีตํ กาโมฆวตฺถุํ; กาโมฆสญฺญิตญฺจ กามทุกฺขมจฺเจติ, ตสฺมา ‘‘วีริเยน ทุกฺขมจฺเจตี’’ติ อิมินา ปเทน กาโมฆตรณํ อนาคามิมคฺคํ อนาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน อนาคามี วิคตกามปงฺกตาย ปริสุทฺธาย ปญฺญาย เอกนฺตปริสุทฺธํ จตุตฺถมคฺคปญฺญํ อาราเธตฺวา อนาคามิมคฺเคน อปฺปหีนํ อวิชฺชาสงฺขาตํ ปรมมลํ ปชหติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ อิมินา ปเทน อวิชฺโชฆตรณํ อรหตฺตมคฺคํ อรหนฺตญฺจ ปกาเสติ. อิมาย จ อรหตฺตนิกูเฏน กถิตาย คาถาย ปริโยสาเน ยกฺโข โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. དེ་ལྟར་གསུངས་པ་ལས། གང་གི་ཕྱིར་དད་པའི་དབང་པོ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་གི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད” ཅེས་པའི་ཚིག་འདིས་ལྟ་བའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་རྒྱུན་ཞུགས་ཀྱི་ལམ་དང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པའི་བག་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པས་ལམ་གཉིས་པ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འདིར་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་ཙམ་མ་གཏོགས་པ། རྒྱུན་ཞུགས་ཀྱི་ལམ་གྱིས་མ་བརྒལ་བའི་སྲིད་པའི་ཆུ་བོའི་གཞི་མངོན་པར་གྱུར་པའི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར། “བག་ཡོད་པས་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད” ཅེས་པའི་ཚིག་འདིས་སྲིད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ཕྱིར་འོང་གི་ལམ་དང་ཕྱིར་འོང་བ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཕྱིར་འོང་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ལམ་གསུམ་པ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཕྱིར་འོང་གི་ལམ་གྱིས་མ་བརྒལ་བའི་འདོད་པའི་ཆུ་བོའི་གཞི་དང་། འདོད་པའི་ཆུ་བོ་དང་འབྲེལ་བའི་འདོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར། “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདའ” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ཕྱིར་མི་འོང་གི་ལམ་དང་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་འདོད་པའི་འདམ་དང་བྲལ་བས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཏན་དུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་བཞི་པའི་ཤེས་རབ་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། ཕྱིར་མི་འོང་གི་ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་པའི་མ་རིག་པར་གྲགས་པའི་དྲི་མ་མཆོག་སྤོང་བའི་ཕྱིར། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་མ་རིག་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པར་གསུངས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་མཐར་གནོད་སྦྱིན་དེ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ๑๘๗. อิทานิ ตเมว ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปญฺญาปทํ คเหตฺวา อตฺตโน ปฏิภาเนน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทคาถมาห. ตตฺถ กถํ สูติ สพฺพตฺเถว อตฺถยุตฺติปุจฺฉา โหติ. อยญฺหิ ปญฺญาทิอตฺถํ ญตฺวา ตสฺส ยุตฺตึ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ กาย ยุตฺติยา เกน การเณน ปญฺญํ ลภตี’’ติ. เอส นโย ธนาทีสุ. ༡༨༧. ད་ནི་“ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར” ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཚིག་དེ་ཉིད་བཟུང་ནས། རང་གི་སྤོབས་པས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པའི་དྲི་བ་འདྲི་བར་འདོད་དེ། “ཤེས་རབ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པར་འགྱུར” ཞེས་པའི་རྐང་པ་དྲུག་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཇི་ལྟར” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་དང་མཐུན་པའི་དྲི་བ་ཡིན་ནོ། །འདིས་ནི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཤེས་ནས་དེའི་ཐབས་འདྲི་བར་བྱེད་དེ། “ཚུལ་གང་གིས་སམ་རྒྱུ་གང་གིས་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་འགྱུར” ཞེས་པའོ། །ནོར་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๑๘๘. อถสฺส [Pg.228] ภควา จตูหิ การเณหิ ปญฺญาลาภํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺทหาโน’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – เยน ปุพฺพภาเค กายสุจริตาทิเภเทน, อปรภาเค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยเภเทน ธมฺเมน อรหนฺโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา นิพฺพานํ ปตฺตา, ตํ สทฺทหาโน อรหตํ ธมฺมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา โลกิยโลกุตฺตรํ ปญฺญํ ลภติ. ตญฺจ โข น สทฺธามตฺตเกเนว, ยสฺมา ปน สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ตสฺมา อุปสงฺกมนโต ปภุติ ยาว ธมฺมสฺสวเนน สุสฺสูสํ ลภติ. กิ วุตฺตํ โหติ – ตํ ธมฺมํ สทฺทหิตฺวาปิ อาจริยุปชฺฌาเย กาเลน อุปสงฺกมิตฺวา วตฺตกรเณน ปยิรุปาสิตฺวา ยทา ปยิรุปาสนาย อาราธิตจิตฺตา กิญฺจิ วตฺตุกามา โหนฺติ. อถ อธิคตาย โสตุกามตาย โสตํ โอทหิตฺวา สุณนฺโต ลภตีติ. เอวํ สุสูสมฺปิ จ สติอวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺโต สุภาสิตทุพฺภาสิตญฺญุตาย วิจกฺขโณ เอว ลภติ, น อิตโร. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ’’ติ. ༡༨༨. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྒྱུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་སྟོན་པར། "དད་པ་སྐྱེད་པ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལུས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་གྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་གང་གིས། དགྲ་བཅོམ་པ་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་དེ། དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་དེ་ལ་དད་པ་བྱེད་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཡང་དད་པ་ཙམ་གྱིས་ཐོབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དད་པ་སྐྱེས་པ་དེས་ཉེ་བར་བཅར་བར་བྱེད། ཉེ་བར་བཅར་བས་བསྙེན་བཀུར་བྱེད། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པས་རྣ་བ་གཏོད། རྣ་བ་གཏད་པས་ཆོས་ཉན་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བཅར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་ཉན་པའི་བར་དུ་ཐོས་པར་འདོད་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཆོས་དེ་ལ་དད་པ་སྐྱེས་ནས་ཀྱང་། དུས་སུ་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གམ་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། བྱ་བ་བསྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཤིང་། ནམ་ཞིག་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པས་ཐུགས་མགུ་བར་གྱུར་ཏེ་ཅི་ཞིག་གསུང་བར་བཞེད་པའི་ཚེ། ཐོས་པར་འདོད་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྣ་བ་གཏད་དེ་ཉན་པས་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཐོས་པར་འདོད་པ་ཡོད་ཀྱང་། དྲན་པ་མ་ཉམས་པའི་སྒོ་ནས་བག་ཡོད་པ་དང་། ལེགས་པར་བཤད་པ་དང་ཉེས་པར་བཤད་པ་ཤེས་པའི་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར། "བག་ཡོད་མཁས་པ"་ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ ยสฺมา สทฺธาย ปญฺญาลาภสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, สุสฺสูสาย สกฺกจฺจํ ปญฺญาธิคมูปายํ สุณาติ, อปฺปมาเทน คหิตํ น สมฺมุสฺสติ, วิจกฺขณตาย อนูนาธิกํ อวิปรีตญฺจ คเหตฺวา วิตฺถาริกํ กโรติ. สุสฺสูสาย วา โอหิตโสโต ปญฺญาปฏิลาภเหตุํ ธมฺมํ สุณาติ, อปฺปมาเทน สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, วิจกฺขณตาย ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อถานุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺมาสฺส ภควา ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ ปุฏฺโฐ อิมานิ จตฺตาริ การณานิ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห – ‘‘สทฺทหาโน…เป… วิจกฺขโณ’’ติ. དེ་ལྟར་དད་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ལ་འཇུག་པ་དང་། ཐོས་པར་འདོད་པས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་ཐབས་ཉན་པ་དང་། བག་ཡོད་པས་བཟུང་བ་རྣམས་མི་བརྗེད་པ་དང་། རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལྷག་ཆད་མེད་ཅིང་མ་ནོར་བར་བཟུང་ནས་རྒྱས་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་ཐོས་པར་འདོད་པས་རྣ་བ་གཏད་དེ་ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་། བག་ཡོད་པས་ཐོས་ནས་ཆོས་འཛིན་པ་དང་། རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དོན་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་དང་། དེ་ནས་རིམ་གྱིས་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཁོང་གིས། "ཤེས་རབ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པར་འགྱུར"་ཞེས་ཞུས་པའི་ཚེ། རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་སྟོན་པར་མཛད་ནས། "དད་པ་ལྡན་པ… བག་ཡོད་མཁས་པ"་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ๑๘๙. อิทานิ ตโต ปเร ตโย ปญฺเห วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘ปติรูปการี’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ เทสกาลาทีนิ อหาเปตฺวา โลกิยสฺส โลกุตฺตรสฺส วา ธนสฺส ปติรูปํ อธิคมูปายํ กโรตีติ ปติรูปการี. ธุรวาติ เจตสิกวีริยวเสน อนิกฺขิตฺตธุโร. อุฏฺฐาตาติ ‘‘โย จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญตี’’ติอาทินา (เถรคา. ๒๓๒; ที. นิ. ๓.๒๕๓) นเยน กายิกวีริยวเสน อุฏฺฐานสมฺปนฺโน อสิถิลปรกฺกโม. วินฺทเต [Pg.229] ธนนฺติ เอกมูสิกาย น จิรสฺเสว ทฺเวสตสหสฺสสงฺขํ จูฬนฺเตวาสี วิย โลกิยธนญฺจ, มหลฺลกมหาติสฺสตฺเถโร วิย โลกุตฺตรธนญฺจ ลภติ. โส หิ ‘‘ตีหิ อิริยาปเถหิ วิหริสฺสามี’’ติ วตฺตํ กตฺวา ถินมิทฺธาคมนเวลาย ปลาลจุมฺพฏกํ เตเมตฺวา, สีเส กตฺวา, คลปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ถินมิทฺธํ ปฏิพาเหนฺโต ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สจฺเจนาติ วจีสจฺเจนาปิ ‘‘สจฺจวาที ภูตวาที’’ติ, ปรมตฺถสจฺเจนาปิ ‘‘พุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ อริยสาวโก’’ติ เอวํ กิตฺตึ ปปฺโปติ. ททนฺติ ยํกิญฺจิ อิจฺฉิตปตฺถิตํ ททนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ, สมฺปาเทติ กโรตีติ อตฺโถ. ทุทฺททํ วา ททํ คนฺถติ, ทานมุเขน วา จตฺตาริปิ สงฺคหวตฺถูนิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เตหิ มิตฺตานิ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ༡༨༩. ད་ནི་དེའི་འོག་གི་དྲི་བ་གསུམ་པོ་ལན་འདེབས་པར། "མཐུན་པར་བྱེད་པ"་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཡུལ་དང་དུས་ལ་སོགས་པ་མ་དོར་བར། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ནོར་ཐོབ་པའི་མཐུན་པའི་ཐབས་བྱེད་པ་ནི་མཐུན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །"ཁུར་འཛིན་པ"་ནི་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁུར་མི་འདོར་བའོ། །"ལྡང་བར་བྱེད་པ"་ནི། "གང་ཞིག་གྲང་དང་ཚ་བ་དག །རྩྭ་བཞིན་དུ་ནི་མི་སེམས་པ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས། ལུས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་ལྡང་བ་དང་ལྡན་ཞིང་ལྷོད་པ་མེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ནོ། །"ནོར་རྙེད་པར་འགྱུར"་ཞེས་པ་ནི། ཙི་ཙི་ཤི་བ་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་གསེར་དངུལ་འབུམ་གཉིས་ཐོབ་པའི་གྲུ་ཁའི་ཚོང་པ་ཆུང་ངུ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་པའི་ནོར་དང་། གནས་བརྟན་མ་ཧཱ་ཏི་སྤ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ནོར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཁོང་གིས་ནི། "ངས་སྤྱོད་ལམ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་གནས་པར་བྱའོ"་ཞེས་དམ་བཅས་ཏེ། གཉིད་དང་རྨུགས་པ་འོང་བའི་ཚེ། སོག་མའི་ཐོད་པ་ཆུས་བངས་ཏེ་མགོ་ལ་བཞག་ནས། སྐེ་ཡན་ཆད་ཆུའི་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་གཉིད་དང་རྨུགས་པ་བཟློག་བཞིན་དུ་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །"བདེན་པས"་ཞེས་པ་ནི། ངག་གི་བདེན་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་"བདེན་པར་སྨྲ་བ། ཡང་དག་པར་སྨྲ་བ"་ཞེས་པ་དང་། དོན་དམ་པའི་བདེན་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་"སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས"་ཞེས་དེ་ལྟར་གྲགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །"སྦྱིན་པས"་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འདོད་ཅིང་རེ་བ་དེ་སྦྱིན་པས་མཛའ་བཤེས་སྡུད་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། མཛའ་བཤེས་སུ་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་སྦྱིན་དཀའ་བ་སྦྱིན་པས་སྡུད་པ་དང་། ཡང་ན་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་ཆར་བསྡུས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་དག་གིས་མཛའ་བཤེས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། ๑๙๐. เอวํ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารเณน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกน นเยน จตฺตาโร ปญฺเห วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘กถํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปญฺหํ คหฏฺฐวเสน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ยสฺเสเต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส ‘‘สทฺทหาโน อรหต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตาย สพฺพกลฺยาณธมฺมุปฺปาทิกาย สทฺธาย สมนฺนาคตตฺตา สทฺธสฺส ฆรเมสิโน ฆราวาสํ ปญฺจ วา กามคุเณ เอสนฺตสฺส คเวสนฺตสฺส กามโภคิโน คหฏฺฐสฺส ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการํ สจฺจํ, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสปญฺญานาเมน วุตฺโต ธมฺโม, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตา ธีติ, ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปกาโร จาโค จาติ เอเต จตุโร ธมฺมา สนฺติ. ส เว เปจฺจ น โสจตีติ อิธโลกา ปรโลกํ คนฺตฺวา ส เว น โสจตีติ. ༡༩༠. དེ་ལྟར་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གཉིས་ཀར་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲི་བ་བཞི་པོ་ལན་བཏབ་ནས། ད་ནི། "ཤི་འཕོས་ནས་ཇི་ལྟར་མི་མྱ་ངན་བྱེད"་ཅེས་བྱ་བའི་དྲི་བ་ལྔ་པ་འདི་ཁྱིམ་པའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ལན་འདེབས་པར། "གང་ལ་འདི་དག"་ཅེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། གང་ལ་"དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་དད་པ"་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བཤད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་འཚོལ་བ་སྟེ། ཁྱིམ་གྱི་གནས་སམ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་འཚོལ་ཞིང་སྒྲུབ་པའི་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པའི་ཁྱིམ་པ་ལ། "བདེན་པས་གྲགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར"་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་བདེན་པ་དང་། "ཐོས་པར་འདོད་པས་ཤེས་རབ་ཐོབ"་ཅེས་བྱ་བ་འདིར་ཐོས་པར་འདོད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིང་གིས་བསྟན་པའི་ཆོས་དང་། "ཁུར་འཛིན་པ་དང་ལྡང་བར་བྱེད་པ"་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཁུར་གྱི་མིང་དང་ལྡང་བའི་མིང་གིས་བསྟན་པའི་བརྟན་པ་ཉིད་དང་། "སྦྱིན་པས་མཛའ་བཤེས་སྡུད་པར་བྱེད"་ཅེས་བྱ་བ་འདིར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གཏོང་བ་སྟེ། ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡོད་ན། "དེ་ནི་ཤི་འཕོས་ནས་མི་མྱ་ངན་བྱེད"་ཅེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ནས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་སོང་ནས་དེ་ནི་ངེས་པར་མི་མྱ་ངན་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། ། ๑๙๑. เอวํ ภควา ปญฺจมมฺปิ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตํ ยกฺขํ โจเทนฺโต อาห – ‘‘อิงฺฆ อญฺเญปี’’ติ. ตตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อญฺเญปีติ อญฺเญปิ ธมฺเม ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ, อญฺเญปิ วา ปูรณาทโย สพฺพญฺญุปฏิญฺเญ ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ. ยทิ อมฺเหหิ ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา สจฺจา ภิยฺโย กิตฺติปฺปตฺติการณํ วา, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสนปญฺญาปเทเสน วุตฺตา ทมา ภิยฺโย [Pg.230] โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาปฏิลาภการณํ วา. ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา จาคา ภิยฺโย มิตฺตคนฺถนการณํ วา, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตาย มหาภารสหนฏฺเฐน อุสฺโสฬฺหีภาวปฺปตฺตาย วีริยสงฺขาตาย ขนฺตฺยา ภิยฺโย โลกิยโลกุตฺตรธนวินฺทนการณํ วา, ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อิเมเหว จตูหิ ธมฺเมหิ ภิยฺโย อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เปจฺจ อโสจนการณํ วา อิธ วิชฺชตีติ อยเมตฺถ สทฺธึ สงฺเขปโยชนาย อตฺถวณฺณนา. วิตฺถารโต ปน เอกเมกํ ปทํ อตฺถุทฺธารปทุทฺธารวณฺณนานเยหิ วิภชิตฺวา เวทิตพฺพา. ༡༩༡. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དྲི་བ་ལྔ་པ་ལའང་ལན་བཏབ་ནས། གནོད་སྦྱིན་དེ་ལ་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར། "འདི་ལྟར་གཞན་དག་ལའང"་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་"འདི་ལྟར"་ཞེས་པ་ནི་བསྐུལ་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །"གཞན་དག་ལའང"་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ལྡན་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་གཞན་དག་ལའང་དྲིས་ཤིག །ཡང་ན་ཀུན་མཁྱེན་དུ་ཁས་ཆེ་བའི་པཱུ་ར་ཎ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་གཞན་དག་ལའང་དྲིས་ཤིག །བདག་ཅག་གིས། "བདེན་པས་གྲགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར"་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་བདེན་པ་ལས་ལྷག་པའི་གྲགས་པ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡོད་དམ། "ཐོས་པར་འདོད་པས་ཤེས་རབ་ཐོབ"་ཅེས་བྱ་བ་འདིར་ཐོས་པར་འདོད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་དུལ་བ་ལས་ལྷག་པའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡོད་དམ། "སྦྱིན་པས་མཛའ་བཤེས་སྡུད་པར་བྱེད"་ཅེས་བྱ་བ་འདིར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གཏོང་བ་ལས་ལྷག་པའི་མཛའ་བཤེས་སྡུད་པའི་རྒྱུ་ཡོད་དམ། "ཁུར་འཛིན་པ་དང་ལྡང་བར་བྱེད་པ"་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁུར་གྱི་མིང་དང་ལྡང་བའི་མིང་གིས་བསྟན་པ། ཁུར་ཆེན་པོ་བཟོད་པའི་དོན་གྱིས་སྤྲོ་བ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་བཤད་པའི་བཟོད་པ་ལས་ལྷག་པའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ནོར་རྙེད་པའི་རྒྱུ་ཡོད་དམ། "བདེན་པ་དང་། ཆོས་དང་། བརྟན་པ་དང་། གཏོང་བ"་ཞེས་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་ལྷག་པར། འཇིག་རྟེན་འདི་ནས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཤི་འཕོས་ནས་མི་མྱ་ངན་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གཞན་ཡོད་དམ་ཞེས་དྲིས་ཤིག །འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བཅས་པའི་དོན་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །རྒྱས་པར་ནི་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་དོན་འབྱིན་པ་དང་ཚིག་འབྱིན་པའི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱེ་སྟེ་རིག་པར་བྱའོ། ། ๑๙๒. เอวํ วุตฺเต ยกฺโข เยน สํสเยน อญฺเญ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส ปหีนตฺตา ‘‘กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ, ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ วตฺวา เยปิสฺส อปุจฺฉนการณํ น ชานนฺติ, เตปิ ชานาเปนฺโต ‘‘โยหํ อชฺช ปชานามิ, โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ อาห. ตตฺถ อชฺชาติ อชฺชาทึ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปชานามีติ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ชานามิ. โย อตฺโถติ เอตฺตาวตา ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ ทสฺเสติ สมฺปรายิโกติ อิมินา ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ เปจฺจ โสกาภาวกรํ สมฺปรายิกํ. อตฺโถติ จ การณสฺเสตํ อธิวจนํ. อยญฺหิ อตฺถสทฺโท ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑; ที. นิ. ๑.๒๕๕) ปาฐตฺเถ วตฺตติ. ‘‘อตฺโถ เม, คหปติ, หิรญฺญสุวณฺเณนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๕๐; ม. นิ. ๓.๒๕๘) กิจฺจตฺเถ ‘‘โหติ สีลวตํ อตฺโถ’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๑๑) วุฑฺฒิมฺหิ. ‘‘พหุชโน ภชเต อตฺถเหตู’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๘๙) ธเน. ‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๗.๖๖; สํ. นิ. ๑.๒๕๐; เถรคา. ๔๔๓) หิเต. ‘‘อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิต’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๙๒) การเณ. อิธ ปน การเณ. ตสฺมา ยํ ปญฺญาทิลาภาทีนํ การณํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ, ยญฺจ เปจฺจ โสกาภาวสฺส การณํ สมฺปรายิกํ, ตํ โยหํ อชฺช ภควตา วุตฺตนเยน สามํเยว ปชานามิ, โส กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ เอวเมตฺถ สงฺเขปโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༡༩༢. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། གནོད་སྦྱིན་གྱིས་ཐེ་ཚོམ་གང་གི་སྒོ་ནས་གཞན་དག་ལ་འདྲི་བར་འགྱུར་བ་དེ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། "ད་ལྟ་བདག་གིས་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་ལ་ཇི་ལྟར་འདྲི་བར་བྱེད"་ཅེས་སྨྲས་ནས། གང་དག་གིས་ཁོང་གིས་མི་འདྲི་བའི་རྒྱུ་མཚན་མི་ཤེས་པ་དེ་དག་ལའང་ཤེས་པར་བྱེད་པར། "བདག་གིས་དེ་རིང་ཕྱི་མའི་དོན་གང་ཡིན་པ་ཤེས་སོ"་ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལ་"དེ་རིང"་ཞེས་པ་ནི་དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"ཤེས་སོ"་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པའོ། །"དོན་གང་ཡིན་པ"་ཞེས་པས་ནི་འདི་ཙམ་གྱིས་"ཐོས་པར་འདོད་པས་ཤེས་རབ་ཐོབ"་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པའི་ཚེ་འདིའི་དོན་སྟོན་ཏོ། །"ཕྱི་མའི"་ཞེས་པས་ནི་"གང་ལ་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡོད"་ཅེས་གསུངས་པའི་ཤི་འཕོས་ནས་མྱ་ངན་མི་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱི་མའི་དོན་ཏོ། །"དོན"་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །འདིར་"དོན"་ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། "དོན་དང་བཅས་པ་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གཞུང་གི་ཚིག་གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །"ཁྱིམ་བདག །བདག་ལ་གསེར་དངུལ་གྱི་དོན་ཡོད"་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་དགོས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །"ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་དོན་ཡོད"་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་འཕེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །"སྐྱེ་བོ་མང་པོ་དོན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་བསྟེན་པར་བྱེད"་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་ནོར་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །"གཉིས་ཀའི་དོན་སྤྱོད་པར་བྱེད"་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་ཕན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །"དོན་བྱུང་བའི་ཚེ་མཁས་པ་དགོས"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་རྒྱུའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ །དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཚེ་འདི་དང་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཤི་འཕོས་ནས་མྱ་ངན་མི་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཕྱི་མ་དང་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ། བདག་གིས་དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་གྱུར་ན། བདག་གིས་ད་ལྟ་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་ལ་ཇི་ལྟར་འདྲི་བར་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๑๙๓. เอวํ [Pg.231] ยกฺโข ‘‘ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ วตฺวา ตสฺส ญาณสฺส ภควํมูลกตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ’’ติ อาห. ตตฺถ อตฺถายาติ หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ (ชา. ๑.๑.๙๗) เอตฺถ วุตฺตจาเคน ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ อคฺคทกฺขิเณยฺยํ พุทฺธํ ปชานามีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘สงฺฆํ สนฺธาย เอวมาหา’’ติ ภณนฺติ. ༡༩༣. དེ་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་གྱིས་"བདག་གིས་ཕྱི་མའི་དོན་གང་ཡིན་པ་ཤེས་སོ"་ཞེས་སྨྲས་ནས། ཤེས་པ་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རྩ་བ་ཐུག་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར། "ཀྱེ་མ་བདག་གི་དོན་གྱི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་བྱོན"་ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལ་"དོན་གྱི་ཕྱིར"་ཞེས་པ་ནི་ཕན་པའི་ཕྱིར་རམ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །"གང་ལ་བྱིན་པ་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་འགྱུར"་ཞེས་པ་ནི། "གང་ལ་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡོད"་ཅེས་བྱ་བ་འདིར་བཤད་པའི་གཏོང་བའི་སྒོ་ནས་གང་ལ་བྱིན་པ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དེ། སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དུ་ཤེས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཁ་ཅིག་ནི་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ། ། ๑๙๔. เอวํ อิมาย คาถาย อตฺตโน หิตาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปรหิตาย ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามี’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหมวตสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ༡༩༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་རང་གི་ཕན་པ་ཐོབ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་གཞན་གྱི་ཕན་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་སྟོན་པར། "བདག་དེ་ལྟར་རྒྱུ་བར་བྱའོ"་ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་ཧེ་མ་བ་ཏའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། เอวมิมาย คาถาย ปริโยสานญฺจ รตฺติวิภายนญฺจ สาธุการสทฺทุฏฺฐานญฺจ อาฬวกกุมารสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ อานยนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ราชปุริสา สาธุการสทฺทํ สุตฺวา ‘‘เอวรูโป สาธุการสทฺโท ฐเปตฺวา พุทฺเธ น อญฺเญสํ อพฺภุคฺคจฺฉติ, อาคโต นุ โข ภควา’’ติ อาวชฺเชนฺตา ภควโต สรีรปฺปภํ ทิสฺวา, ปุพฺเพ วิย พหิ อฏฺฐตฺวา, นิพฺพิสงฺกา อนฺโตเยว ปวิสิตฺวา, อทฺทสํสุ ภควนฺตํ ยกฺขสฺส ภวเน นิสินฺนํ, ยกฺขญฺจ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ฐิตํ. ทิสฺวาน ยกฺขํ อาหํสุ – ‘‘อยํ เต, มหายกฺข, ราชกุมาโร พลิกมฺมาย อานีโต, หนฺท นํ ขาท วา ภุญฺช วา, ยถาปจฺจยํ วา กโรหี’’ติ. โส โสตาปนฺนตฺตา ลชฺชิโต วิเสสโต จ ภควโต ปุรโต เอวํ วุจฺจมาโน, อถ ตํ กุมารํ อุโภหิ หตฺเถหิ ปฏิคฺคเหตฺวา ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อยํ ภนฺเต กุมาโร มยฺหํ เปสิโต, อิมาหํ ภควโต ทมฺมิ, หิตานุกมฺปกา พุทฺธา, ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา อิมํ ทารกํ อิมสฺส หิตตฺถาย สุขตฺถายา’’ติ. อิมญฺจ คาถมาห – དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་རྫོགས་པ་དང་། ནམ་ལངས་པ་དང་། ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་བྱུང་བ་དང་། ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་གཞོན་ནུ་གནོད་སྦྱིན་གྱི་གནས་སུ་ཁྱེར་བ་རྣམས་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ཉིད་ལ་དུས་མཚུངས་སུ་བྱུང་ངོ། །རྒྱལ་པོའི་ཕོ་ཉ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། "འདི་ལྟ་བུའི་ལེགས་སོའི་སྒྲ་ནི་སངས་རྒྱས་མ་གཏོགས་པ་གཞན་དག་གི་ཕྱིར་མི་འབྱུང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་པ་ཡིན་ནམ་ཅི"་སྙམ་དུ་བསམས་ཤིང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་འོད་ཟེར་མཐོང་ནས། སྔོན་བཞིན་དུ་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མ་བསྡད་པར་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་གནོད་སྦྱིན་གྱི་གནས་སུ་བཞུགས་པ་དང་། གནོད་སྦྱིན་གྱིས་ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་ལངས་ནས་འདུག་པ་མཐོང་ངོ། །མཐོང་ནས་གནོད་སྦྱིན་ལ་སྨྲས་པ། "གནོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ། རྒྱལ་བུ་འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཕྱིར་ཁྱེར་བ་ཡིན་པས། ད་ནི་འདི་ཟོ་ཞིག་གམ། ལོངས་སྤྱོད་ཅིག་གམ། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་གྱིས་ཤིག"་ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཐོབ་པས་ངོ་ཚ་བར་གྱུར་ཅིང་། ལྷག་པར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་པའི་ཚེ། དེ་ནས་གཞོན་ནུ་དེ་ལག་པ་གཉིས་ཀྱིས་བཟུང་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕུལ་ནས། "བཙུན་པ་ཉིད། གཞོན་ནུ་འདི་ནི་བདག་གི་ཕྱིར་བཏང་བ་ཡིན་ཡང་། བདག་གིས་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འབུལ་ལོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཕན་པ་དང་ཐུགས་རྗེ་དང་ལྡན་པ་ལགས་པས། བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱིས་པ་འདིའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་བཞེས་སུ་གསོལ"་ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཡང་གསུངས་སོ། ། ‘‘อิมํ กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณํ, สพฺพงฺคุเปตํ ปริปุณฺณพฺยญฺชนํ; อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ททามิ เต, ปฏิคฺคห โลกหิตาย จกฺขุมา’’ติ. བསོད་ནམས་བརྒྱ་ཡི་མཚན་ལྡན་ཞིང་། །ཡན་ལག་ཀུན་རྫོགས་ཉེ་མཚན་ཚང་། །གཞོན་ནུ་འདི་ནི་དགའ་བའི་སེམས། །ཡིད་རངས་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་འབུལ། །སྤྱན་ལྡན་འཇིག་རྟེན་ཕན་པའི་ཕྱིར། །བཞེས་སུ་གསོལ་ཞེས་བྱའོ།། ปฏิคฺคเหสิ ภควา กุมารํ, ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ ยกฺขสฺส จ กุมารสฺส จ มงฺคลกรณตฺถํ ปาทูนคาถํ อภาสิ. ตํ ยกฺโข กุมารํ สรณํ คเมนฺโต ติกฺขตฺตุํ จตุตฺถปาเทน ปูเรติ. เสยฺยถิทํ – བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་དེ་བཞེས་སོ། །བཞེས་པའི་ཚེ་ན། གནོད་སྦྱིན་དང་གཞོན་ནུ་གཉིས་ལ་བཀྲ་ཤིས་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྐང་པ་གཅིག་མ་ཚང་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་གྱིས་གཞོན་ནུ་དེ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཐེངས་གསུམ་དུ་རྐང་པ་བཞི་པ་བསྐངས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། ‘‘ทีฆายุโก [Pg.232] โหตุ อยํ กุมาโร,ตุวญฺจ ยกฺข สุขิโต ภวาหิ; อพฺยาธิตา โลกหิตาย ติฏฺฐถ,อยํ กุมาโร สรณมุเปติ พุทฺธํ…เป… ธมฺมํ…เป… สงฺฆ’’นฺติ. གཞོན་ནུ་འདི་ནི་ཚེ་རིང་ཞིང་། །གནོད་སྦྱིན་ཁྱོད་ཀྱང་བདེ་བར་གྱུར། །ནད་མེད་འཇིག་རྟེན་ཕན་ཕྱིར་གནས། །གཞོན་ནུ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ལ། །སྐྱབས་སུ་མཆིའོ་...ཆོས་ལ་...དགེ་འདུན་ལའོ།། ภควา กุมารํ ราชปุริสานํ อทาสิ – ‘‘อิมํ วฑฺเฒตฺวา ปุน มเมว เทถา’’ติ. เอวํ โส กุมาโร ราชปุริสานํ หตฺถโต ยกฺขสฺส หตฺถํ ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต ‘‘หตฺถโก อาฬวโก’’ติ ชาโต. ตํ อาทาย ปฏินิวตฺเต ราชปุริเส ทิสฺวา กสฺสกวนกมฺมิกาทโย ‘‘กึ ยกฺโข กุมารํ อติทหรตฺตา น อิจฺฉตี’’ติ ภีตา ปุจฺฉึสุ. ราชปุริสา ‘‘มา ภายถ, เขมํ กตํ ภควตา’’ติ สพฺพมาโรเจสุํ. ตโต ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สกลํ อาฬวีนครํ เอกโกลาหเลน ยกฺขาภิมุขํ อโหสิ. ยกฺโขปิ ภควโต ภิกฺขาจารกาเล อนุปฺปตฺเต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อุปฑฺฒมคฺคํ อาคนฺตฺวา นิวตฺติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་དེ་རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ལ་གཏད་དེ། འདི་ཉིད་ཆེར་བསྐྱེད་ནས་སླར་ཡང་བདག་ལ་ཕུལ་ཅིག་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །དེ་ལྟར་གཞོན་ནུ་དེ་རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱི་ལག་ནས་གནོད་སྦྱིན་གྱི་ལག་ཏུ་དང་། གནོད་སྦྱིན་གྱི་ལག་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཕྱག་ཏུ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཕྱག་ནས་སླར་ཡང་རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱི་ལག་ཏུ་བརྒྱུད་པའི་ཕྱིར། མིང་ལ་ལག་པ་ཅན་གྱི་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀ་ཞེས་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཞིང་པ་དང་ནགས་ལས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་བྱིས་པ་དེ་ཁྲིད་དེ་ཕྱིར་ལོག་པ་མཐོང་ནས། འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་སྟེ། གནོད་སྦྱིན་གྱིས་གཞོན་ནུ་འདི་ཆེས་ཆུང་དྲགས་པའི་ཕྱིར་མ་བཞེས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེས་དྲིས་སོ། །རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་མ་འཇིགས་ཤིག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདེ་འཇགས་མཛད་དོ་ཞེས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་བསྒྲགས་སོ། །དེ་ནས་ཨཱ་ལཱ་བཱི་གྲོང་ཁྱེར་ཐམས་ཅད་ཅ་ཅོའི་སྒྲ་ཆེན་པོས་ཁེངས་ཤིང་། གནོད་སྦྱིན་གྱི་ཕྱོགས་སུ་བལྟས་ཏེ། ལེགས་སོ། །ལེགས་སོ། །ཞེས་བརྗོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པའི་དུས་ལ་བབས་པ་ན། གནོད་སྦྱིན་གྱིས་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བཟུང་སྟེ། ལམ་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་སྐྱེལ་མ་བྱས་ནས་ཕྱིར་ལོག་གོ ། อถ ภควา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นครทฺวาเร อญฺญตรสฺมึ วิวิตฺเต รุกฺขมูเล ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตโต มหาชนกาเยน สทฺธึ ราชา จ นาครา จ เอกโต สมฺปิณฺฑิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘‘กถํ, ภนฺเต, เอวํ ทารุณํ ยกฺขํ ทมยิตฺถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ยุทฺธมาทึ กตฺวา ‘‘เอวํ นววิธวสฺสํ วสฺสิ, เอวํ วิภึสนกํ อกาสิ, เอวํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺสาหํ เอวํ วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ ตเมวาฬวกสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตโต ราชา จ นาครา จ เวสฺสวณมหาราชสฺส ภวนสมีเป ยกฺขสฺส ภวนํ กตฺวา ปุปฺผคนฺธาทิสกฺการูเปตํ นิจฺจํ พลึ ปวตฺเตสุํ. ตญฺจ กุมารํ วิญฺญุตํ ปตฺตํ ‘‘ตฺวํ ภควนฺตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิ, คจฺฉ, ภควนฺตํเยว ปยิรุปาสสฺสุ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ วิสฺสชฺเชสุํ. โส ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปยิรุปาสมาโน น จิรสฺเสว อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย สพฺพํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อโหสิ. ภควา จ นํ เอตทคฺเค นิทฺทิสิ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ จตูหิ [Pg.233] สงฺคหวตฺถูหิ ปริสํ สงฺคณฺหนฺตานํ ยทิทํ หตฺถโก อาฬวโก’’ติ (อ นิ. ๑.๒๕๑). དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་ཤིང་བཟའ་བའི་བྱ་བ་ཚར་བར་མཛད་ནས། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དྲུང་གི་དབེན་པའི་ཤིང་དྲུང་ཞིག་ཏུ་བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདན་མཆོག་ལ་བཞུགས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། བསྐོར་ནས་འཁོད་དེ། བཙུན་པ་ཉིད། གནོད་སྦྱིན་གདུག་པ་ཅན་འདི་ལྟ་བུ་ཇི་ལྟར་བཏུལ་བར་མཛད་དམ། ཞེས་ཞུས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་རྣམས་ལ་གཡུལ་འགྱེད་པ་ནས་བརྩམས་ཏེ། ཁོས་བདག་ལ་ཆར་པ་རྣམ་པ་དགུ་ཕབ་པ་དང་། འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་འདི་ལྟ་བུ་བསྟན་པ་དང་། དྲི་བ་འདི་ལྟ་བུ་དྲིས་པ་ལ་བདག་གིས་འདི་ལྟར་ལན་བཏབ་བོ། ཞེས་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་མདོ་ཉིད་གསུངས་སོ། །གསུང་བཤད་ཀྱི་མཐར་སྐྱེ་བོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་ཀྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་གནོད་སྦྱིན་གྱི་གནས་ཤིག་བསྐྲུན་ཏེ། མེ་ཏོག་དང་བདུག་སྤོས་ལ་སོགས་པའི་མཆོད་པ་དང་བཅས་ཏེ་རྟག་ཏུ་གཏོར་མ་འབུལ་བར་བྱས་སོ། །གཞོན་ནུ་དེ་ནར་སོན་པ་ན། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཏང་སཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བརྟེན་ནས་སྲོག་ཐོབ་པ་ཡིན་པས། སོང་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་རིམ་གྲོ་གྱིས་ཤིག ཅེས་བརྗོད་དོ། །ཁོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་རིམ་གྲོ་བྱས་པས། རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ཐམས་ཅད་བཟུང་ཞིང་། དགེ་བསྙེན་ལྔ་བརྒྱའི་འཁོར་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོ་ཉིད་མཆོག་གི་གནས་སུ་བཞག་སྟེ། དགེ་སློང་དག ངའི་ཉན་ཐོས་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་འཁོར་སྡུད་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཨཱ་ལཱ་བཱི་ནས་གྱུར་པའི་ལག་པ་ཅན་ཡིན་ནོ། ཞེས་གསུངས་སོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อาฬวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๑. วิชยสุตฺตวณฺณนา ༡༡. རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ นนฺทสุตฺตํ. ‘‘วิชยสุตฺตํ กายวิจฺฉนฺทนิกสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? อิทํ กิร สุตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตํ, ตสฺมา อสฺส ทุวิธา อุปฺปตฺติ. ตตฺถ ภควตา อนุปุพฺเพน กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺวา, สากิเย วิเนตฺวา นนฺทาทโย ปพฺพาเชตฺวา, อนุญฺญาตาย มาตุคามสฺส ปพฺพชฺชาย อานนฺทตฺเถรสฺส ภคินี นนฺทา, เขมกสกฺกรญฺโญ ธีตา อภิรูปนนฺทา, ชนปทกลฺยาณี นนฺทาติ ติสฺโส นนฺทาโย ปพฺพชึสุ. เตน จ สมเยน ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อภิรูปนนฺทา อภิรูปา เอว อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา, เตเนวสฺสา อภิรูปนนฺทาติ นามมกํสุ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ รูเปน อตฺตนา สทิสํ น ปสฺสติ. ตา อุโภปิ รูปมทมตฺตา ‘‘ภควา รูปํ วิวณฺเณติ, ครหติ, อเนกปริยาเยน รูเป อาทีนวํ ทสฺเสตี’’ติ ภควโต อุปฏฺฐานํ น คจฺฉนฺติ, ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปสนฺนา กสฺมา ปพฺพชิตาติ เจ? อคติยา. อภิรูปนนฺทาย หิ วาเรยฺยทิวเสเยว สามิโก สกฺยกุมาโร กาลมกาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อกามกํ ปพฺพาเชสุํ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ อายสฺมนฺเต นนฺเท อรหตฺตํ ปตฺเต นิราสา หุตฺวา ‘‘มยฺหํ สามิโก จ มาตา จ มหาปชาปติ อญฺเญ จ ญาตกา ปพฺพชิตา, ญาตีหิ วินา ทุกฺโข ฆราวาโส’’ติ ฆราวาเส อสฺสาทมลภนฺตี ปพฺพชิตา, น สทฺธาย. འགྲོ་བའམ་ཡང་ན་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནནྡའི་མདོ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མདོ་ལ་ལུས་ལ་ཆགས་པ་འབྲལ་བའི་མདོ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །བྱུང་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། མདོ་འདི་ནི་གནས་གཉིས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་བྱུང་བ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རིམ་གྱིས་སེར་སྐྱའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཤེགས་ནས། ཤཱཀྱ་རྣམས་བཏུལ་ཞིང་ནནྡ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མཛད་དེ། བུད་མེད་རྣམས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གནང་བའི་ཚེ་ན། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོའི་སྲིང་མོ་ནནྡ་དང་། ཤཱཀྱ་རྒྱལ་པོ་ཁེ་མ་ཀའི་བུ་མོ་མཛེས་མོ་ནནྡ་དང་། ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ནནྡ་སྟེ། ནནྡ་ཞེས་བྱ་བའི་བུད་མེད་གསུམ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ། །དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་སོ། །མཛེས་མོ་ནནྡ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཟུགས་བཟང་ཞིང་། བལྟ་ན་སྡུག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མོ་ལ་མཛེས་མོ་ནནྡ་ཞེས་མིང་བཏགས་སོ། །ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ནནྡ་ཡང་རང་གི་གཟུགས་དང་མཚུངས་པ་གཞན་མ་མཐོང་ངོ། །མོ་གཉིས་ཀ་རང་གི་གཟུགས་ལ་ཆགས་ཤིང་རྒྱགས་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུགས་ལ་སྨད་ཅིང་གཤེ་བར་མཛད་ལ། རྣམ་གྲངས་དུ་མས་གཟུགས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་སྟོན་པར་མཛད་དོ་སྙམ་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་མི་འགྲོ་ཞིང་། མཇལ་བར་ཡང་མི་འདོད་དོ། །དེ་ལྟར་མ་དད་བཞིན་དུ་ཅིའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞེ་ན། ཐབས་ཟད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་མཛེས་མོ་ནནྡའི་གཉེན་སྒྲིག་གི་ཉིན་མོ་ཉིད་ལ། ཁྱོ་ཤཱཀྱའི་གཞོན་ནུ་དེ་ཚེ་ལས་འདས་པས། དེ་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་མོ་མི་འདོད་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས་སོ། །ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ནནྡ་ཡང་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ནནྡས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ན། རེ་བ་ཟད་དེ། བདག་གི་ཁྱོ་དང་། མ་མ་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་དང་། གཉེན་འདུན་གཞན་རྣམས་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་ཟིན་པས། གཉེན་འདུན་རྣམས་དང་བྲལ་བའི་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞིག་གོ་སྙམ་ནས། ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་དགའ་བ་མ་རྙེད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་གི དད་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། อถ ภควา ตาสํ ญาณปริปากํ วิทิตฺวา มหาปชาปตึ อาณาเปสิ ‘‘สพฺพาปิ ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา โอวาทํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. ตา อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต อญฺญํ เปเสนฺติ. ตโต ภควา ‘‘สมฺปตฺเต วาเร อตฺตนาว [Pg.234] อาคนฺตพฺพํ, น อญฺญา เปเสตพฺพา’’ติ อาห. อเถกทิวสํ อภิรูปนนฺทา อคมาสิ. ตํ ภควา นิมฺมิตรูเปน สํเวเชตฺวา ‘‘อฏฺฐีนํ นครํ กต’’นฺติ อิมาย ธมฺมปทคาถาย – དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མོ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཁྱེན་ནས། སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་ལ་དགེ་སློང་མ་ཐམས་ཅད་རིམ་པ་བཞིན་དུ་གདམས་ངག་ཉན་པའི་ཕྱིར་འོང་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །མོ་རྣམས་ཀྱི་རེས་ལ་བབས་པ་ན། གཞན་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རེས་ལ་བབས་པའི་ཚེ་རང་ཉིད་འོང་བར་བྱ་ཡི། གཞན་གཏང་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་མཛེས་མོ་ནནྡ་འོངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་མོ་སྐྲག་པར་མཛད་དེ། རུས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་བྱས་པ་...ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བར་མཛད་དོ། ། ‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ; อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙); ནནྡ་ནད་ཅན་མི་གཙང་ཞིང་། །རུལ་པ་སྟེང་འོག་ཟགས་པ་དང་། །བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་བརྐམ་པའི། །ལུས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འདི་ལ་ལྟོས། ། ‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห; ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๓๔๔; เถรีคา. ๒๐) – མཚན་མ་མེད་པ་བསྒོམ་པར་གྱིས། །ང་རྒྱལ་བག་ལ་ཉལ་བ་སྤོངས། །དེ་ནས་ང་རྒྱལ་ཡོངས་ཤེས་པས། །ཉེ་བར་ཞི་ནས་སྤྱོད་པར་འགྱུར། ། อิมาหิ เถรีคาถาหิ จ อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. อเถกทิวสํ สาวตฺถิวาสิโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา สมาทินฺนุโปสถา สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย เชตวนํ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา นครํ ปวิสนฺติ. ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ธมฺมกถํ สุตฺวา ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คจฺฉติ. ตตฺถ มนุสฺสา จ ภิกฺขุนิโย จ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. จตุปฺปมาณิเก หิ โลกสนฺนิวาเส สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อปฺปสีทนฺโต นาม นตฺถิ. รูปปฺปมาณิกา หิ ปุคฺคลา ภควโต ลกฺขณขจิตมนุพฺยญฺชนวิจิตฺรํ สมุชฺชลิตเกตุมาลาพฺยามปฺปภาวินทฺธมลงฺการตฺถมิว โลกสฺส สมุปฺปนฺนํ รูปํ ทิสฺวา ปสีทนฺติ, โฆสปฺปมาณิกา อเนกสเตสุ ชาตเกสุ กิตฺติโฆสํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ กรวีกมธุรนิคฺโฆสํ พฺรหฺมสฺสรญฺจ สุตฺวา, ลูขปฺปมาณิกา ปตฺตจีวราทิลูขตํ ทุกฺกรการิกลูขตํ วา ทิสฺวา, ธมฺมปฺปมาณิกา สีลกฺขนฺธาทีสุ ยํกิญฺจิ ธมฺมกฺขนฺธํ อุปปริกฺขิตฺวา. ตสฺมา สพฺพฏฺฐาเนสุ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทา ภิกฺขุนิปสฺสยํ ปตฺวาปิ อเนกปริยาเยน ภควโต วณฺณํ ภาสนฺตานํ เตสํ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปคนฺตุกามา หุตฺวา ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิ. ภิกฺขุนิโย ตํ คเหตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. གནས་བརྟན་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས་རིམ་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་བཀོད་དོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་མཉན་ཡོད་ཀྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྔ་དྲོ་སྦྱིན་པ་བཏང་ཞིང་། གསོ་སྦྱོང་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ། གོས་ལེགས་པར་བགོས་ཤིང་གྱོན་ནས། སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་བཟུང་སྟེ་ཆོས་ཉན་པའི་ཕྱིར་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་དུ་སོང་ངོ། །ཆོས་བཤད་པ་རྫོགས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་སོ། །དགེ་སློང་མའི་དགེ་འདུན་ཡང་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་ནས་དགེ་སློང་མའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཚེ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དང་དགེ་སློང་མ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་དོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཚད་མ་བཞི་ལ་བརྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་མཐོང་ནས་མི་དད་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །གཟུགས་ལ་ཚད་མར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལུས་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་ཅིང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོས་མཛེས་པ། འོད་འདོམ་གང་བས་བསྐོར་ཞིང་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལྟར་འབར་བ། འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱན་ལྟ་བུར་བྱུང་བའི་སྐུ་གཟུགས་མཐོང་ནས་དད་པར་འགྱུར་རོ། །སྒྲ་ལ་ཚད་མར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། སྐྱེས་རབས་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མར་གྲགས་པའི་སྙན་པ་དང་། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཚངས་པའི་གསུང་། ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་ལྟར་སྙན་པའི་གསུང་ཐོས་ནས་དད་པར་འགྱུར་རོ། །ལུས་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་ལ་ཚད་མར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ངན་ངོན་ཉིད་དང་། དཀའ་བ་སྤྱད་པའི་ངན་ངོན་གྱི་ཚུལ་མཐོང་ནས་དད་པར་འགྱུར་རོ། །ཆོས་ལ་ཚད་མར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གང་རུང་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་དད་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་དོ། །ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ནནྡས་དགེ་སློང་མའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཕྱིན་ནས། རྣམ་གྲངས་དུ་མས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ཐོས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་འགྲོ་བར་འདོད་ནས་དགེ་སློང་མ་རྣམས་ལ་བསྒྲགས་སོ། །དགེ་སློང་མ་རྣམས་ཀྱིས་མོ་ཁྲིད་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་སོ། ། ภควา ปฏิกจฺเจว ตสฺสาคมนํ วิทิตฺวา กณฺฏเกน กณฺฏกํ, อาณิยา จ อาณึ นีหริตุกาโม ปุริโส วิย รูเปเนว รูปมทํ วิเนตุํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ อติทสฺสนียํ อิตฺถึ ปสฺเส ฐตฺวา พีชมานํ อภินิมฺมินิ. นนฺทา ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ อุปสงฺกมิตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนฺตเร นิสีทิตฺวา, ปาทตลา ปภุติ ยาว เกสคฺคา ภควโต [Pg.235] รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปุน ตํ ภควโต ปสฺเส ฐิตํ นิมฺมตรูปญฺจ ทิสฺวา ‘‘อโห อยํ อิตฺถี รูปวตี’’ติ อตฺตโน รูปมทํ ชหิตฺวา ตสฺสา รูเป อภิรตฺตภาวา อโหสิ. ตโต ภควา ตํ อิตฺถึ วีสติวสฺสปฺปมาณํ กตฺวา ทสฺเสสิ. มาตุคาโม หิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิโกเยว โสภติ, น ตโต อุทฺธํ. อถ ตสฺสา รูปปริหานึ ทิสฺวา นนฺทาย ตสฺมึ รูเป ฉนฺทราโค ตนุโก อโหสิ. ตโต ภควา อวิชาตวณฺณํ, สกึวิชาตวณฺณํ, มชฺฌิมิตฺถิวณฺณํ, มหิตฺถิวณฺณนฺติ เอวํ ยาว วสฺสสติกํ โอภคฺคํ ทณฺฑปรายณํ ติลกาหตคตฺตํ กตฺวา, ทสฺเสตฺวา ปสฺสมานาเยว นนฺทาย ตสฺสา มรณํ อุทฺธุมาตกาทิเภทํ กากาทีหิ สมฺปริวาเรตฺวา ขชฺชมานํ ทุคฺคนฺธํ เชคุจฺฉปฏิกูลภาวญฺจ ทสฺเสสิ. นนฺทาย ตํ กมํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมวํ มมปิ อญฺเญสมฺปิ สพฺพสาธารโณ อยํ กโม’’ติ อนิจฺจสญฺญา สณฺฐาสิ, ตทนุสาเรน จ ทุกฺขนตฺตสญฺญาปิ, ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. อถ ภควา ‘‘กมฺมฏฺฐาเน ปกฺขนฺตํ นนฺทาย จิตฺต’’นฺติ ญตฺวา ตสฺสา สปฺปายวเสน อิมา คาถาโย อภาสิ – བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མོ་འོང་བར་སྔོན་ནས་མཁྱེན་ཏེ། སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ཚེར་མ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚེར་མ་འབྱིན་པ་དང་། གཟེར་ལ་བརྟེན་ནས་གཟེར་འབྱིན་པ་ལྟར། གཟུགས་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། རང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་ལོ་བཅོ་ལྔ་ལོན་པ་ལྟ་བུའི་བུད་མེད་ཤིན་ཏུ་མཛེས་མ་ཞིག་སྐུ་གམ་དུ་བསིལ་ཡབ་གཡོབ་བཞིན་དུ་གནས་པ་ཞིག་སྤྲུལ་ལོ། །ནནྡ་དགེ་སློང་མ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷགས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་དགེ་སློང་མའི་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་འཁོད་དེ། ཞབས་མཐིལ་ནས་དབུ་སྐྲའི་རྩེ་མོའི་བར་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ཞིང་། སླར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་གམ་དུ་ལངས་པའི་སྤྲུལ་པའི་བུད་མེད་དེ་མཐོང་ནས། ཀྱེ་མ་བུད་མེད་འདི་ནི་གཟུགས་བཟང་བ་ཞིག་གོ་སྙམ་དུ་རང་གི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་སྤངས་ཏེ། སྤྲུལ་པའི་བུད་མེད་དེའི་གཟུགས་ལ་ཆགས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བུད་མེད་དེ་ལོ་ཉི་ཤུ་ལོན་པའི་ཚུལ་དུ་བསྟན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བུད་མེད་རྣམས་ནི་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་དུས་སུ་མཛེས་ཤིང་། དེ་ལས་བརྒལ་ན་མི་མཛེས་སོ། །དེ་ནས་མོས་བུད་མེད་དེའི་གཟུགས་ཉམས་པ་མཐོང་ནས། གཟུགས་དེ་ལ་ཆགས་པའི་འདོད་ཆགས་ཇེ་ཆུང་དུ་སོང་ངོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བུ་མ་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་། ལན་གཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་། བུད་མེད་དར་མའི་ཚུལ་དང་། བུད་མེད་རྒན་མོའི་ཚུལ་དུ་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ལོ་བརྒྱ་ལོན་པ་ལྟ་བུར་སྒུར་ཞིང་འཁར་བ་ལ་བརྟེན་པ། ལུས་ལ་རྨེ་བ་ཆགས་པ་ཞིག་ཏུ་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། །ནནྡས་ལྟ་བཞིན་པའི་ངང་ལ། མོ་ཤི་ནས་རོ་སྐྲངས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་དང་། བྱ་རོག་ལ་སོགས་པས་བསྐོར་ནས་ཟ་བཞིན་པ་དང་། དྲི་ང་ཞིང་སྐྱུག་བྲོ་ལ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཚུལ་དུ་བསྟན་ཏོ། །ནནྡས་རིམ་པ་དེ་མཐོང་ནས། འདི་ལྟར་བདག་དང་གཞན་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱང་འདི་དང་མཚུངས་ཏེ། ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཞིག་གོ་སྙམ་དུ་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེས་སོ། །དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདག་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་སྐྱེས་ཏེ། ཁམས་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་མེ་འབར་བའི་ཁྱིམ་ལྟར་སྐྱབས་མེད་པར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནནྡའི་སེམས་དམིགས་པ་ལ་ཞུགས་པར་མཁྱེན་ནས། མོ་ལ་འཚམ་པའི་སྒོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། ། ‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ; อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙); ནནྡ་ནད་ཅན་མི་གཙང་ཞིང་། །རུལ་པ་སྟེང་འོག་ཟགས་པ་དང་། །བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་བརྐམ་པའི། །ལུས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འདི་ལ་ལྟོས། ། ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ; ธาตุโส สุญฺญโต ปสฺส, มา โลกํ ปุนราคมิ; ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๒๐๕); ཇི་ལྟར་འདི་བཞིན་དེ་དེ་བཞིན། །ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་འདི་དེ་བཞིན། །ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྟོང་པར་ལྟོས། །འཇིག་རྟེན་འདི་རུ་སླར་མ་འོངས། །སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་བྲལ་བྱས་ནས། །ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤྱོད་པར་འགྱུར། ། คาถาปริโยสาเน นนฺทา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา อุปริมคฺคาธิคมตฺถํ สุญฺญตปริวารํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต อิมํ สุตฺตมภาสิ. อยํ ตาวสฺส เอกา อุปฺปตฺติ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྫོགས་པའི་མཐར་ནནྡ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་མོ་ལ་གོང་མའི་ལམ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པ་གསུངས་ཤིང་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མདོ་འདིའི་བྱུང་བ་དང་པོ་ཡིན་ནོ། ། ภควติ ปน ราชคเห วิหรนฺเต ยา สา จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๒๖) วิตฺถารโต วุตฺตสมุฏฺฐานาย สาลวติยา คณิกาย ธีตา ชีวกสฺส กนิฏฺฐา สิริมา นาม มาตุ อจฺจเยน ตํ ฐานํ ลภิตฺวา ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธ’’นฺติ (ธ. ป. ๒๒๓; ชา. ๑.๒.๑) อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ ปุณฺณกเสฏฺฐิธีตรํ อวมญฺญิตฺวา, ภควนฺตํ ขมาเปนฺตี ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, โสตาปนฺนา หุตฺวา อฏฺฐ นิจฺจภตฺตานิ [Pg.236] ปวตฺเตสิ. ตํ อารพฺภ อญฺญตโร นิจฺจภตฺติโก ภิกฺขุ ราคํ อุปฺปาเทสิ. อาหารกิจฺจมฺปิ จ กาตุํ อสกฺโกนฺโต นิราหาโร นิปชฺชีติ ธมฺมปทคาถาวตฺถุมฺหิ วุตฺตํ. ตสฺมึ ตถานิปนฺเนเยว สิริมา กาลํ กตฺวา ยามภวเน สุยามสฺส เทวี อโหสิ. อถ ตสฺสา สรีรสฺส อคฺคิกิจฺจํ นิวาเรตฺวา อามกสุสาเน รญฺญา นิกฺขิปาปิตํ สรีรํ ทสฺสนาย ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อคมาสิ, ตมฺปิ ภิกฺขุํ อาทาย, ตถา นาครา จ ราชา จ. ตตฺถ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘ปุพฺเพ สิริมาย อฏฺฐุตฺตรสหสฺเสนาปิ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ตํ ทานชฺช กากณิกายาปิ ทฏฺฐุกาโม นตฺถี’’ติ. สิริมาปิ เทวกญฺญา ปญฺจหิ รถสเตหิ ปริวุตา ตตฺราคมาสิ. ตตฺราปิ ภควา สนฺนิปติตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สุตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน โอวาทตฺถํ ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพ’’นฺติ (ธ. ป. ๑๔๗) อิมญฺจ ธมฺมปทคาถํ อภาสิ. อยมสฺส ทุติยา อุปฺปตฺติ. ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ན་བཞུགས་པའི་ཚེ། ཆོས་གོས་ཀྱི་ཚན་པ་ལས་རྒྱས་པར་གསུངས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ལྡན་པ། སྨད་འཚོང་མ་ས་ལ་བ་ཏཱིའི་བུ་མོ། འཚོ་བྱེད་གཞོན་ནུའི་སྲིང་མོ་སི་རི་མཱ་ཞེས་བྱ་བ་དེས། མ་ཤི་བའི་རྗེས་སུ་གནས་དེ་ཐོབ་ནས། “ཁྲོ་བ་མེད་པས་ཁྲོ་བ་གཞོམ”་ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་འདིའི་བྱུང་རབས་ལས། ཕྱུག་པོ་པུཎྞ་ཀའི་བུ་མོ་ལ་བརྙས་བཅོས་བྱས་ཤིང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བཟོད་པར་གསོལ་ཏེ་ཆོས་ཉན་པས་རྒྱུན་ཞུགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཐོབ། དེ་ནས་མོ་རང་གིས་རྟག་པར་བསོད་སྙོམས་བརྒྱད་སྦྱིན་པར་བྱས། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རྟག་པར་བསོད་སྙོམས་ལེན་པའི་དགེ་སློང་ཞིག་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེས་ཏེ། ཟས་ཀྱི་བྱ་བ་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་པར་ཟས་བཅད་དེ་ཉལ་ནས་བསྡད་པར་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བྱུང་རབས་ལས་གསུངས། དགེ་སློང་དེ་དེ་ལྟར་ཉལ་ནས་བསྡད་པའི་སྐབས་སུ། སི་རི་མཱ་ཚེ་འཕོས་ཏེ་གཤིན་རྗེའི་གནས་སུ་གཤིན་རྗེའི་དབང་པོའི་བཙུན་མོར་སྐྱེས། དེ་ནས་མོའི་ཕུང་པོ་བསྲེག་པའི་བྱ་བ་བཀག་སྟེ། རྒྱལ་པོས་དུར་ཁྲོད་དུ་བཞག་པའི་ཕུང་པོ་དེ་བལྟ་བའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱིས་བསྐོར་ཏེ་བྱོན་ཅིང་། དགེ་སློང་དེ་ཡང་ཁྲིད་དེ་བྱོན། དེ་བཞིན་དུ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་དང་རྒྱལ་པོ་ཡང་བྱོན། དེར་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པ། “སྔོན་ཆད་སི་རི་མཱ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་དོང་ཙེ་སྟོང་དང་བརྒྱད་བྱིན་ཀྱང་མཇལ་བར་དཀའ་བ་ལ། དེ་རིང་ནི་ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་གཅིག་བྱིན་ཀྱང་བལྟ་བར་འདོད་པ་མི་འདུག” ཅེས་སྨྲས། ལྷའི་བུ་མོ་སི་རི་མཱ་ཡང་ཤིང་རྟ་ལྔ་བརྒྱས་བསྐོར་ཏེ་དེར་འོངས། དེར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདུས་པའི་ཚོགས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། དགེ་སློང་དེ་ལ་གདམས་ངག་གནང་བའི་ཕྱིར། མདོ་འདི་དང་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་ལས། “ཚོན་གྱིས་བྲིས་པའི་གཟུགས་བརྙན་འདི་ལ་ལྟོས” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་འདིའི་བྱུང་རབས་གཉིས་པ་ཡིན་ནོ།། ๑๙๕. ตตฺถ จรํ วาติ สกลรูปกายสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุเขนาภินีหาเรน คจฺฉนฺโต วา. ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ ตสฺเสว อุสฺสาปนภาเวน ติฏฺฐนฺโต วา. นิสินฺโน อุท วา สยนฺติ ตสฺเสว เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนอุปริมภาคสมุสฺสาปนภาเวน นิสินฺโน วา, ติริยํ ปสารณภาเวน สยนฺโต วา. สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ ตานิ ตานิ ปพฺพานิ สมิญฺเชติ จ ปสาเรติ จ. ༡༩༥. དེ་ལ་“འགྲོ་བའམ”་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ལུས་མཐའ་དག་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱོགས་སུ་མངོན་པར་ཕྱོགས་ཏེ་འགྲོ་བའམ། “ཡང་ན་འགྲེང་བ”་ཞེས་པ་ནི། ལུས་དེ་ཉིད་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲེང་བའམ། “འདུག་པའམ་ཉལ་བ”་ཞེས་པ་ནི། ལུས་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྨད་ཕྱོགས་བསྐུམ་ཞིང་སྟོད་ཕྱོགས་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུག་པའམ། གཞུང་ཕྲེད་དུ་བརྐྱངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉལ་བའོ། །“བསྐུམ་ཞིང་བརྐྱང་བ”་ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་དེ་དང་དེ་དག་བསྐུམ་པར་བྱེད་ཅིང་བརྐྱང་བར་བྱེད་པའོ།། เอสา กายสฺส อิญฺชนาติ สพฺพาเปสา อิมสฺเสว สวิญฺญาณกสฺส กายสฺส อิญฺชนา จลนา ผนฺทนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ จรนฺโต วา ปสาเรนฺโต วา, อปิจ โข ปน ‘‘จรามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุโข อภินีหาโร โหติ, เทสนฺตเร รูปนฺตรปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘จร’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ติฏฺฐามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส สมุสฺสาปนํ โหติ, อุปรูปริฏฺฐาเนน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘ติฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘นิสีทามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนญฺจ อุปริมภาคสมุสฺสาปนญฺจ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘นิสินฺโน’’ติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘สยามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา [Pg.237] วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส ติริยํ ปสารณํ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘สย’’นฺติ วุจฺจติ. “འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་གཡོ་བའོ”་ཞེས་པ་ནི། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་འདི་ཉིད་ཀྱི་གཡོ་བ་དང་། བསྐྱོད་པ་དང་། འཕར་བ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལ་འགྲོ་བ་པོའམ་བརྐྱང་བར་བྱེད་པ་པོ་གཞན་སུ་ཡང་མེད། འོན་ཀྱང་“ང་འགྲོའོ”་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་པ་ན། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད། དེས་ན་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱོགས་སུ་མངོན་པར་ཕྱོགས་ཏེ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཡུལ་གཞན་དུ་གཟུགས་གཞན་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“འགྲོ་བ”་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ང་འགྲེང་ངོ”་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་པ་ན། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད། དེས་ན་གྱེན་དུ་འགྲེང་བར་འགྱུར་ཞིང་། གོང་ནས་གོང་དུ་གནས་པས་གཟུགས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“འགྲེང་བ”་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ང་འདུག་གོ”་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་པ་ན། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད། དེས་ན་ལུས་ཀྱི་སྨད་ཕྱོགས་བསྐུམ་པ་དང་སྟོད་ཕྱོགས་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་པར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་གྱིས་གཟུགས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“འདུག་པ”་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ང་ཉལ་ལོ”་སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་པ་ན། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད། དེས་ན་གཞུང་ཕྲེད་དུ་བརྐྱང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་གྱིས་གཟུགས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“ཉལ་བ”་ཞེས་བྱའོ།། เอวํ จายมายสฺมา โย โกจิ อิตฺถนฺนาโม จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ ยเมตํ ตตฺถ ตตฺถ อิริยาปเถ เตสํ เตสํ ปพฺพานํ สมิญฺชนปฺปสารณวเสน สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ วุจฺจติ. ตมฺปิ ยสฺมา สมิญฺชนปฺปสารณจิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ยถาวุตฺเตเนว นเยน โหติ, ตสฺมา เอสา กายสฺส อิญฺชนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ, สุญฺญมิทํ เกนจิ จรนฺเตน วา ปสาเรนฺเตน วา สตฺเตน วา ปุคฺคเลน วา. เกวลํ ปน – དེ་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཉིད་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་འགྲེང་བའམ། འདུག་པའམ། ཉལ་བའི་སྐབས་སུ། སྤྱོད་ལམ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཚིགས་དེ་དང་དེ་དག་བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བའི་དབང་གིས་“བསྐུམ་ཞིང་བརྐྱང་བར་བྱེད”་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ཡང་བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བའི་སེམས་སྐྱེས་པ་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་གཡོ་བ་ཙམ་ཡིན་གྱི། འདི་ལ་གཞན་སུ་ཡང་མེད་དེ། འགྲོ་བ་པོའམ། བརྐྱང་བར་བྱེད་པ་པོའམ། སེམས་ཅན་ནམ། གང་ཟག་གང་གིས་ཀྱང་སྟོང་པ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི། ‘‘จิตฺตนานตฺตมาคมฺม, นานตฺตํ โหติ วายุโน; วายุนานตฺตโต นานา, โหติ กายสฺส อิญฺชนา’’ติ. – “སེམས་ཀྱི་ཐ་དད་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས། །རླུང་གི་ཐ་དད་ཉིད་དུ་འགྱུར། །རླུང་གི་ཐ་དད་ཉིད་ལས་ནི། །ལུས་ཀྱི་གཡོ་བ་སྣ་ཚོགས་འབྱུང་། །” อยเมตฺถ ปรมตฺโถ. འདི་ནི་འདིའི་དོན་དམ་པའོ།། เอวเมตาย คาถาย ภควา ยสฺมา เอกสฺมึ อิริยาปเถ จิรวินิโยเคน กายปีฬนํ โหติ, ตสฺส จ วิโนทนตฺถํ อิริยาปถปริวตฺตนํ กรียติ, ตสฺมา ‘‘จรํ วา’’ติอาทีหิ อิริยาปถปฏิจฺฉนฺนํ ทุกฺขลกฺขณํ ทีเปติ, ตถา จรณกาเล ฐานาทีนมภาวโต สพฺพเมตํ จรณาทิเภทํ ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ ภณนฺโต สนฺตติปฏิจฺฉนฺนํ อนิจฺจลกฺขณํ. ตาย ตาย สามคฺคิยา ปวตฺตาย ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ จ อตฺตปฏิกฺเขเปน ภณนฺโต อตฺตสญฺญาฆนปฏิจฺฉนฺนํ อนตฺตลกฺขณํ ทีเปติ. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གི་ཕྱིར་སྤྱོད་ལམ་གཅིག་ལ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པས་ལུས་ལ་གནོད་པ་འབྱུང་ཞིང་། དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ལམ་བརྗེ་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་“འགྲོ་བའམ”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྤྱོད་ལམ་གྱིས་བཀབ་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའི་ཚེ་འགྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ཐམས་ཅད་ལ། “འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་གཡོ་བའོ”་ཞེས་གསུངས་པས་རྒྱུན་གྱིས་བཀབ་པའི་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། །ཚོགས་པ་དེ་དང་དེས་གྲུབ་པའི་“འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་གཡོ་བའོ”་ཞེས་བདག་བཀག་སྟེ་གསུངས་པས། བདག་ཏུ་འཛིན་པའི་མཐུག་པོས་བཀབ་པའི་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ།། ๑๙๖. เอวํ ลกฺขณตฺตยทีปเนน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ปุน สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภทสฺสนตฺถํ ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติ อารภิ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส เจสา กายสฺส อิญฺชนา, สฺวายํ กาโย วิสุทฺธิมคฺเค ทฺวตฺตึสาการวณฺณนายํ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ ปกาสิเตหิ สฏฺฐาธิเกหิ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ นวหิ นฺหารุสเตหิ จ สํยุตฺตตฺตา อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต. ตตฺเถว ปกาสิเตน อคฺคปาทงฺคุลิตจาทินา ตเจน จ นวเปสิสตปฺปเภเทน จ มํเสน อวลิตฺตตฺตา ตจมํสาวเลปโน ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูโลติ เวทิตพฺโพ[Pg.238]. กิญฺเจตฺถ เวทิตพฺพํ สิยา, ยทิ เอส ยา สา มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สกลสรีรโต สํกฑฺฒิตา พทรฏฺฐิปฺปมาณา ภเวยฺย, ตาย มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวิยา นีลาทิรงฺคชาเตน เคหภิตฺติ วิย ปฏิจฺฉนฺโน น ภเวยฺย, อยํ ปน เอวํ สุขุมายปิ ฉวิยา กาโย ปฏิจฺฉนฺโน ปญฺญาจกฺขุวิรหิเตหิ พาลปุถุชฺชเนหิ ยถาภูตํ น ทิสฺสติ. ฉวิราครญฺชิโต หิสฺส ปรมเชคุจฺฉปฏิกูลธมฺมสงฺขาโต ตโจปิ ตจปลิเวฐิตํ ยํ ตํ ปเภทโต – ༡༩༦. དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསུམ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་གསུངས་ནས། སླར་ཡང་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་མི་སྡུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རུས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱིས་འབྲེལ་བ”་ཞེས་བྱ་བ་བརྩམས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། ལུས་ཀྱི་གཡོ་བ་འདི་གང་ལ་ཡོད་པའི་ལུས་དེ་ཉིད་ནི། རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་མི་སྡུག་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་བཤད་པ་ལས། ཁ་དོག་དང་། དབྱིབས་དང་། ཕྱོགས་དང་། གནས་དང་། མཚམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་། བྱེད་པ་པོ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྟན་པའི་རུས་པ་སུམ་བརྒྱ་དང་དྲུག་ཅུ་དང་། ཆུ་རྒྱུས་དགུ་བརྒྱས་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་“རུས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱིས་འབྲེལ་བ”་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ལས་བསྟན་པའི་རྐང་པའི་སོར་མོའི་རྩེ་མོ་ལ་སོགས་པའི་པགས་པ་དང་། ཤ་དུམ་དགུ་བརྒྱའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཤས་བྱུགས་པའི་ཕྱིར། “པགས་པ་དང་ཤས་བྱུགས་པ”་སྟེ། ཤིན་ཏུ་དྲི་ང་ཞིང་སྐྱུག་བྲོ་བ་དང་མི་སྡུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་ཅི་ཞིག་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། གལ་ཏེ་སྐྱེས་པ་འབྲིང་པོ་ཞིག་གི་ལུས་མཐའ་དག་ལས་བསྡུས་པའི་པགས་པ་དེ་ཉིད་རྒྱ་ཤུག་གི་ས་བོན་ཙམ་དུ་ཟད་ན། སྦྲང་མའི་གཤོག་པ་ལྟར་ཕྲ་བའི་པགས་པ་དེས་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཚོན་གྱིས་ཁང་པའི་རྩིག་པ་བཞིན་དུ་བཀབ་པར་མ་གྱུར་ན། ལུས་འདི་ནི་དེ་ལྟར་ཕྲ་བའི་པགས་པས་བཀབ་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་དང་བྲལ་བའི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་མཐོང་ངོ། །པགས་པའི་ཁ་དོག་ལ་ཆགས་པས་བསླད་པའི་ཕྱིར། ཤིན་ཏུ་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་མི་སྡུག་པའི་ཆོས་སུ་གཏོགས་པའི་པགས་པ་དེ་ཡང་མི་མཐོང་ལ། པགས་པས་བཀབ་པའི་ལུས་དེ་ཉིད་དབྱེ་བ་ལས། ‘‘นวเปสิสตา มํสา, อวลิตฺตา กเฬวเร; นานากิมิกุลากิณฺณํ, มิฬฺหฏฺฐานํว ปูติกา’’ติ. – “ཤ་དུམ་དགུ་བརྒྱས་བྱུགས་པ་ཡི། །རོ་འདི་སྲིན་བུའི་རིགས་ཀྱིས་གང་། །བཤང་གཅིའི་གནས་བཞིན་རུལ་བ་ཡིན། །” เอวํ วุตฺตํ นวมํสสตมฺปิ, มํสาวลิตฺตา เย เต – དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཤ་དུམ་དགུ་བརྒྱ་པོ་དེ་དག་དང་། ཤས་བྱུགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། ‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร; พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาตํ, อคารมิว วลฺลิยา’’ติ. – “འདོམ་གང་ཙམ་གྱི་རོ་འདི་ལ། །ཆུ་རྒྱུས་དགུ་བརྒྱ་ཡོད་པ་སྟེ། །འཁྲི་ཤིང་གིས་ནི་ཁང་པ་བཞིན། །རུས་པའི་ཚོགས་རྣམས་འཆིང་བར་བྱེད། །” เตปิ, นฺหารุสมุฏฺฐิตานิ ปฏิปาฏิยา อวฏฺฐิตานิ ปูตีนิ ทุคฺคนฺธานิ ตีณิ สฏฺฐาธิกานิ อฏฺฐิสตานิปิ ยถาภูตํ น ทิสฺสนฺติ ยโต อนาทิยิตฺวา ตํ มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวึ. ยานิ ปนสฺส ฉวิราครตฺเตน ตเจน ปลิเวฐิตตฺตา สพฺพโลกสฺส อปากฏานิ นานปฺปการานิ อพฺภนฺตรกุณปานิ ปรมาสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉนียปฏิกูลานิ, ตานิปิ ปญฺญาจกฺขุนา ปฏิวิชฺฌิตฺวา เอวํ ปสฺสิตพฺโพ ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร…เป… ปิตฺตสฺส จ วสาย จา’’ติ. དེ་དག་ཀྱང་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱིས་བསྒྲེངས་ཤིང་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་གནས་པ། རུལ་ཞིང་དྲི་ང་བའི་རུས་པ་གསུམ་བརྒྱ་དང་དྲུག་ཅུ་པོ་དེ་དག་ཀྱང་། སྦྲང་མའི་གཤོག་པ་ལྟར་ཕྲ་བའི་པགས་པ་དེ་ལ་མ་ཆགས་པར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་མཐོང་ངོ། །པགས་པའི་ཁ་དོག་ལ་ཆགས་པས་པགས་པས་བཀབ་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་མི་གསལ་བ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ནང་གི་རོ་རུལ་བ། ཤིན་ཏུ་མི་གཙང་ཞིང་དྲི་ང་བ་དང་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་མི་སྡུག་པ་རྣམས་ཀྱང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གིས་རྟོགས་ཏེ་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། “རྒྱུ་མས་གང་བ་དང་། ཟས་མ་ཞུ་བས་གང་བ་དང་། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི། མཁྲིས་པ་དང་། ཞག་གིས་གང་བའོ” ཞེས་སོ།། ๑๙๗. ตตฺถ อนฺตสฺส ปูโร อนฺตปูโร. อุทรสฺส ปูโร อุทรปูโร. อุทรนฺติ จ อุทริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ ฐานนาเมน ‘‘อุทร’’นฺติ วุตฺตํ. ยกนเปฬสฺสาติ ยกนปิณฺฑสฺส. วตฺถิโนติ มุตฺตสฺส. ฐานูปจาเรน ปเนตํ ‘‘วตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ปูโรติ อธิกาโร, ตสฺมา ยกนเปฬสฺส ปูโร วตฺถิโน ปูโรติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอส นโย หทยสฺสาติอาทีสุ. สพฺพาเนว เจตานิ อนฺตาทีนิ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนยวเสเนว เวทิตพฺพานิ. ༡༩༧. དེ་ལ་“རྒྱུ་མས་གང་བ”་ནི་རྒྱུ་མས་གང་བའོ། །“ལྟོ་བས་གང་བ”་ནི་ཟས་མ་ཞུ་བས་གང་བའོ། །“ལྟོ་བ”་ཞེས་པ་ནི་ཟས་མ་ཞུ་བའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ཡིན། དེ་ནི་གནས་ཀྱི་མིང་གིས་“ལྟོ་བ”་ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཆིན་པའི་དུམ་བུ”་ཞེས་པ་ནི་མཆིན་པའི་གོང་བུའོ། །“ལྒང་པ”་ཞེས་པ་ནི་གཅིན་གྱིས་གང་བའོ། །གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པས་འདི་ལ་“ལྒང་པ”་ཞེས་གསུངས་སོ། །“གང་བ”་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མཆིན་པའི་དུམ་བུས་གང་བ་དང་། ལྒང་པས་གང་བ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་སྙིང་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྒྱུ་མ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཁ་དོག་དང་། དབྱིབས་དང་། ཕྱོགས་དང་། གནས་དང་། མཚམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་། བྱེད་པ་པོ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ๑๙๙-๒๐๐. เอวํ ภควา ‘‘น กิญฺเจตฺถ เอกมฺปิ คยฺหูปคํ มุตฺตามณิสทิสํ อตฺถิ, อญฺญทตฺถุ อสุจิปริปูโรวายํ กาโย’’ติ อพฺภนฺตรกุณปํ ทสฺเสตฺวา [Pg.239] อิทานิ ตเมว อพฺภนฺตรกุณปํ พหินิกฺขมนกุณเปน ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุพฺเพ วุตฺตญฺจ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘อถสฺส นวหิ โสเตหี’’ติ คาถาทฺวยมาห. ༡༩༩-༢༠༠. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“འདི་ལ་མུ་ཏིག་དང་ནོར་བུ་ལྟ་བུ་བླང་བར་བྱ་བ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དེ། འོན་ཀྱང་ལུས་འདི་ནི་མི་གཙང་བས་ཡོངས་སུ་གང་བ་ཁོ་ནའོ”་ཞེས་ནང་གི་རོ་རུལ་བ་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་ནང་གི་རོ་རུལ་བ་དེ་ཉིད་ཕྱིར་འཛག་པའི་རོ་རུལ་བའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་མཛད་དེ་སྟོན་པར། སྔོན་གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་ནས། “དེ་ནས་འདིའི་བུ་ག་དགུ་པོ་ལས” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ อถาติ ปริยายนฺตรนิทสฺสนํ, อปเรนาปิ ปริยาเยน อสุจิภาวํ ปสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อสฺสาติ อิมสฺส กายสฺส. นวหิ โสเตหีติ อุโภอกฺขิจฺฉิทฺทกณฺณจฺฉิทฺทนาสาฉิทฺทมุขวจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺเคหิ. อสุจิ สวตีติ สพฺพโลกปากฏนานปฺปการปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉอสุจิเยว สวติ, สนฺทติ, ปคฺฆรติ, น อญฺญํ กิญฺจิ อครุจนฺทนาทิคนฺธชาตํ วา มณิมุตฺตาทิรตนชาตํ วา. สพฺพทาติ ตญฺจ โข สพฺพทา รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ปุพฺพณฺเหปิ สายนฺเหปิ ติฏฺฐโตปิ คจฺฉโตปีติ. กึ ตํ อสุจีติ เจ? ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทิ. เอตสฺส หิ ทฺวีหิ อกฺขิจฺฉิทฺเทหิ อปนีตตจมํสสทิโส อกฺขิคูถโก, กณฺณจฺฉิทฺเทหิ รโชชลฺลสทิโส กณฺณคูถโก, นาสาฉิทฺเทหิ ปุพฺพสทิสา สิงฺฆาณิกา จ สวติ, มุเขน จ วมติ. กึ วมตีติ เจ? เอกทา ปิตฺตํ, ยทา อพทฺธปิตฺตํ กุปฺปิตํ โหติ, ตทา ตํ วมตีติ อธิปฺปาโย. เสมฺหญฺจาติ น เกวลญฺจ ปิตฺตํ, ยมฺปิ อุทรปฏเล เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ ติฏฺฐติ, ตมฺปิ เอกทา วมติ. ตํ ปเนตํ วณฺณาทิโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐๓-๒๐๔, ๒๑๐-๒๑๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘เสมฺหญฺจา’’ติ จ-สทฺเทน เสมฺหญฺจ อญฺญญฺจ เอวรูปํ อุทริยโลหิตาทิอสุจึ วมตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สตฺตหิ ทฺวาเรหิ อสุจิวมนํ ทสฺเสตฺวา กาลญฺญู ปุคฺคลญฺญู ปริสญฺญู จ ภควา ตทุตฺตริ ทฺเว ทฺวารานิ วิเสสวจเนน อนามสิตฺวา อปเรน ปริยาเยน สพฺพสฺมาปิ กายา อสุจิสวนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายมฺหา เสทชลฺลิกา’’ติ. ตตฺถ เสทชลฺลิกาติ เสโท จ โลณปฏลมลเภทา ชลฺลิกา จ, ตสฺส ‘‘สวติ สพฺพทา’’ติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ. དེ་ལ་ "ཡང་" (atha) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་སྟོན་པ་སྟེ། རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མི་གཙང་བའི་རང་བཞིན་ལ་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། "འདི་ཡི་" (assa) ཞེས་པ་ནི་ལུས་འདི་ཉིད་ཀྱིའོ།། "སྒོ་དགུ་ནས་" (navahi sotehi) ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་བུ་ག་གཉིས། རྣ་བའི་བུ་ག་གཉིས། སྣའི་བུ་ག་གཉིས། ཁ། བཤང་ལམ། གཅིན་ལམ་བཅས་ལས་སོ།། "མི་གཙང་བ་འཛག་" (asuci savati) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་ཡོངས་སུ་གྲགས་ཤིང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཤིན་ཏུ་དྲི་ང་བ་དང་སྐྱུག་བྲོ་བའི་མི་གཙང་བ་ཉིད་འཛག་པ་དང་། རྒྱུག་པ་དང་། ལྷུང་བ་སྟེ། ཨ་ག་རུ་དང་ཙན་དན་ལ་སོགས་པའི་དྲི་ཞིམ་པའི་རྫས་སམ། ནོར་བུ་དང་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་རིགས་གཞན་ཅི་ཡང་མེད་དོ།། "ཀུན་ཏུ་" (sabbada) ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མཚན་ཀུན་དང་། སྔ་དྲོ་དང་ཕྱི་དྲོ། འགྲེང་བ་དང་འགྲོ་བའི་ཚེ་ཡང་དུས་རྟག་ཏུ་འཛག་པ་ཉིད་དོ།། མི་གཙང་བ་དེ་གང་ཞེ་ན། "མིག་ལས་མིག་སྐྱག་" ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདིའི་མིག་གི་བུ་ག་གཉིས་ལས་པགས་པ་དང་ཤ་བཤུས་པ་དང་འདྲ་བའི་མིག་སྐྱག་འཛག་པ་དང་། རྣ་བའི་བུ་ག་ལས་རྡུལ་དང་དྲེག་པ་དང་འདྲ་བའི་རྣ་སྐྱག་འཛག་པ་དང་། སྣའི་བུ་ག་ལས་རྣག་དང་འདྲ་བའི་སྣབས་འཛག་པ་དང་། ཁ་ནས་སྐྱུག་པར་བྱེད་དོ།། ཅི་ཞིག་སྐྱུག་ཅེ་ན། རེས་འགའ་མཁྲིས་པ་སྟེ། གནས་མེད་པའི་མཁྲིས་པ་འཁྲུགས་པར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཚེ་དེ་ཉིད་སྐྱུག་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ།། "བད་ཀན་ཡང་" (semhañca) ཞེས་པ་ནི་མཁྲིས་པ་གཅིག་པུ་མ་ཟད་ཀྱི། ཕོ་བའི་ལྡེབས་སུ་ཕོར་པ་གང་ཙམ་གནས་པའི་བད་ཀན་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་རེས་འགའ་སྐྱུག་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ཉིད་ཁ་དོག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "བད་ཀན་ཡང་" ཞེས་པའི་ "ཡང་" (ca) སྒྲས་བད་ཀན་དང་གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུའི་ཕོ་བའི་ཟས་དང་ཁྲག་ལ་སོགས་པའི་མི་གཙང་བ་སྐྱུག་པར་བྱེད་པ་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་སྒོ་བདུན་ནས་མི་གཙང་བ་སྐྱུག་པ་བསྟན་ནས། དུས་ཤེས་པ་དང་། གང་ཟག་ཤེས་པ་དང་། འཁོར་ཤེས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལས་ལྷག་པའི་སྒོ་གཉིས་པོ་བྱེ་བྲག་གི་ཚིག་གིས་མ་གླེང་བར། རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་ལུས་མཐའ་དག་ལས་མི་གཙང་བ་འཛག་པ་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "ལུས་ལས་རྔུལ་དང་དྲེག་པ་འཛག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "རྔུལ་དང་དྲེག་པ་" (sedajallikā) ཞེས་པ་ནི་རྔུལ་དང་། ལན་ཚྭའི་རྡུལ་གྱི་ཆགས་པ་དང་དྲེག་པ་སྟེ། དེ་ནི་ "ཀུན་ཏུ་འཛག་" ཅེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ๒๐๑. เอวํ ภควา ยถา นาม ภตฺเต ปจฺจมาเน ตณฺฑุลมลญฺจ อุทกมลญฺจ เผเณน สทฺธึ อุฏฺฐหิตฺวา อุกฺขลิมุขํ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตถา อสิตปีตาทิเภเท อาหาเร กมฺมเชน อคฺคินา ปจฺจมาเน ยํ อสิตปีตาทิมลํ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทินา เภเทน นิกฺขมนฺตํ อกฺขิอาทีนิ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตสฺสาปิ วเสน อิมสฺส กายสฺส [Pg.240] อสุจิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ โลเก อุตฺตมงฺคสมฺมตํ สีสํ อติวิสิฏฺฐภาวโต ปจฺเจนฺตา วนฺทเนยฺยานมฺปิ วนฺทนํ น กโรนฺติ, ตสฺสาปิ นิสฺสารตาย อสุจิตาย จสฺส อสุจิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถสฺส สุสิรํ สีส’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ༢༠༡. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། དཔེར་ན་འབྲས་ཆན་བཙོས་པ་ན། འབྲས་ཀྱི་དྲེག་པ་དང་ཆུའི་དྲེག་པ་དག་ལྦུ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡར་ལུད་དེ། ཁོག་མའི་ཁ་ལ་བགོས་ནས་ཕྱིར་འཛག་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བཟོས་པ་དང་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཟས་རྣམས་ལས་སྐྱེས་པའི་མེས་བཙོས་པ་ན། བཟོས་པ་དང་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དྲེག་པ་གང་ཞིག་ཡར་ལུད་དེ། "མིག་ལས་མིག་སྐྱག་" ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱིར་ཐོན་ནས་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་བགོས་ཏེ་ཕྱིར་འཛག་པ་དེའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ལུས་འདིའི་མི་གཙང་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཡན་ལག་གི་མཆོག་ཏུ་བཀུར་བའི་མགོ་བོ་གང་ཞིག ཤིན་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་ང་རྒྱལ་ཆེ་བས་ཕྱག་བྱར་འོས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཕྱག་མི་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་། སྙིང་པོ་མེད་པ་དང་མི་གཙང་བའི་ཕྱིར་མི་གཙང་བའི་རང་བཞིན་དུ་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "དེ་ནས་དེའི་མགོ་བོ་สྟོང་པ་" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตตฺถ สุสิรนฺติ ฉิทฺทํ. มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตนฺติ ทธิภริตอลาพุกํ วิย มตฺถลุงฺคภริตํ. ตญฺจ ปเนตํ มตฺถลุงฺคํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุภโต นํ มญฺญติ พาโลติ ตเมนํ เอวํ นานาวิธกุณปภริตมฺปิ กายํ ทุจฺจินฺติตจินฺตี พาโล สุภโต มญฺญติ, สุภํ สุจึ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ ตีหิปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ มญฺญติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิชฺชาย ปุรกฺขโต จตุสจฺจปฏิจฺฉาทเกน โมเหน ปุรกฺขโต, โจทิโต, ปวตฺติโต, ‘‘เอวํ อาทิย, เอวํ อภินิวิส เอวํ มญฺญาหี’’ติ คาหิโตติ อธิปฺปาโย. ปสฺส ยาว อนตฺถกรา จายํ อวิชฺชาติ. དེ་ལ་ "སྟོང་པ་" (susira) ཞེས་པ་ནི་བུ་གའོ།། "ཀླད་པས་གང་བ་" (matthaluṅgassa pūritaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཞོ་ཡིས་གང་བའི་ཀུ་བ་བཞིན་དུ་ཀླད་པས་གང་བའོ།། ཀླད་པ་དེ་ཡང་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "བྱིས་པས་དེ་ལ་གཙང་བར་འཛིན་" (subhato naṃ maññati bālo) ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རོ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པས་གང་བའི་ལུས་འདི་ལ། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་བྱིས་པས་གཙང་བར་འཛིན་ཏེ། མཛེས་པ་དང་། གཙང་བ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། སྡུག་པ་དང་། ཡིད་དུ་འཐད་པའོ་ཞེས་སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་གསུམ་གྱིས་འཛིན་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མ་རིག་པས་མདུན་བསུས་ཤིང་། བདེན་པ་བཞི་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་གཏི་མུག་གིས་མདུན་བསུས་པ་དང་། བསྐུལ་བ་དང་། ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ། "འདི་ལྟར་ཟུངས་ཤིག འདི་ལྟར་མངོན་པར་ཞེན་ཅིག འདི་ལྟར་ཟུངས་ཤིག་" ཅེས་འཛིན་དུ་བཅུག་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ།། མ་རིག་པ་འདི་ནི་ཅི་འདྲའི་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག ๒๐๒. เอวํ ภควา สวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวิญฺญาณกวเสน ทสฺเสตุํ, ยสฺมา วา จกฺกวตฺติรญฺโญปิ กาโย ยถาวุตฺตกุณปภริโตเยว โหติ, ตสฺมา สพฺพปฺปกาเรนปิ สมฺปตฺติภเว อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิปตฺติภเว ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติ คาถมาห. ༢༠༢. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སེམས་དང་བཅས་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་སེམས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་ལུས་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་རོ་ཡིས་གང་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་ལ་མི་སྡུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རྒུད་པའི་སྲིད་པ་ལ་མི་སྡུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གང་ཚེ་དེ་ནི་ཤི་ནས་ཉལ།།" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – สฺวายเมวํวิโธ กาโย ยทา อายุอุสฺมาวิญฺญาณาปคเมน มโต วาตภริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาตโก วณฺณปริเภเทน วินีลโก สุสานสฺมึ นิรตฺถํว กลิงฺครํ ฉฑฺฑิตตฺตา อปวิทฺโธ เสติ, อถ ‘‘น ทานิสฺส ปุน อุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เอกํสโตเยว อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโย. ตตฺถ มโตติ อนิจฺจตํ ทสฺเสติ, เสตีติ นิรีหกตฺตํ. ตทุภเยน จ ชีวิตพลมทปฺปหาเน นิโยเชติ. อุทฺธุมาโตติ สณฺฐานวิปตฺตึ ทสฺเสติ, วินีลโกติ ฉวิราควิปตฺตึ. ตทุภเยน จ รูปมทปฺปหาเน วณฺณโปกฺขรตํ ปฏิจฺจ มานปฺปหาเน จ นิโยเชติ. อปวิทฺโธติ คเหตพฺพาภาวํ ทสฺเสติ, สุสานสฺมินฺติ อนฺโต อธิวาเสตุมนรหํ ชิคุจฺฉนียภาวํ. ตทุภเยนปิ ‘‘มม’’นฺติ คาหสฺส สุภสญฺญาย จ ปหาเน นิโยเชติ. อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโยติ ปฏิกิริยาภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ ปริวารมทปฺปหาเน นิโยเชติ. དེའི་དོན་ནི། འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་འདི་ཉིད་གང་གི་ཚེ་ཚེ་དང་། དྲོད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བས་ཤི་སྟེ། རླུང་གིས་གང་བའི་རྐྱལ་པ་བཞིན་དུ་སྦོས་པ་དང་། ཁ་དོག་འགྱུར་བས་སྔོ་ཞུར་དུ་གྱུར་ཏེ། དུར་ཁྲོད་དུ་ཤིང་དུམ་དོན་མེད་པ་བཞིན་དུ་བོར་བའི་ཕྱིར་བསྐྱུར་ནས་ཉལ་བ་ན། དེའི་ཚེ་ "ད་ནི་འདི་སླར་ལྡང་བར་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གདོན་མི་ཟ་བར་གཉེན་འདུན་རྣམས་རེ་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་ "ཤི་བ་" (mato) ཞེས་པས་ནི་མི་རྟག་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "ཉལ་བ་" (seti) ཞེས་པས་ནི་བྱེད་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ།། དེ་གཉིས་ཀྱིས་ནི་སྲོག་དང་སྟོབས་ལ་དྲེགས་པ་སྤོང་བ་ལ་སྦྱོར་རོ།། "སྦོས་པ་" (uddhumāta) ཞེས་པས་ནི་དབྱིབས་རྒུད་པ་སྟོན་ཏོ།། "སྔོ་ཞུར་" (vinīlaka) ཞེས་པས་ནི་པགས་པའི་འདོད་ཆགས་རྒུད་པའོ།། དེ་གཉིས་ཀྱིས་ནི་གཟུགས་ལ་དྲེགས་པ་སྤོང་བ་དང་། ཁ་དོག་གི་དཔལ་ལ་བརྟེན་པའི་ང་རྒྱལ་སྤོང་བ་ལ་སྦྱོར་རོ།། "བསྐྱུར་བ་" (apaviddha) ཞེས་པས་ནི་བཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "དུར་ཁྲོད་དུ་" (susānasmiṃ) ཞེས་པས་ནི་ནང་དུ་གནས་པར་མི་འོས་ཤིང་སྐྱུག་བྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། དེ་གཉིས་ཀྱིས་ཀྱང་ "བདག་གིའོ་" སྙམ་དུ་འཛིན་པ་དང་གཙང་བའི་འདུ་ཤེས་སྤོང་བ་ལ་སྦྱོར་རོ།། "གཉེན་འདུན་རྣམས་རེ་བ་མེད་པར་འགྱུར་" ཞེས་པས་ནི་ཕྱིར་བཅོས་སུ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། དེས་ནི་འཁོར་ལ་དྲེགས་པ་སྤོང་བ་ལ་སྦྱོར་རོ།། ๒๐๓. เอวมิมาย [Pg.241] คาถาย อปริภินฺนาวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริภินฺนวเสนาปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ขาทนฺติ น’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เย จญฺเญติ เย จ อญฺเญปิ กากกุลลาทโย กุณปภกฺขา ปาณิโน สนฺติ, เตปิ นํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมว. ༢༠༣. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་མ་ཞིག་པའི་སེམས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཞིག་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་དག་ཟ་བར་བྱེད་" ཅེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "གཞན་དག་ཀྱང་" (ye ca añnye) ཞེས་པ་ནི། བྱ་རོག་དང་ཁྲ་ལ་སོགས་པ་རོ་ཟ་བའི་སྲོག་ཆགས་གཞན་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལ་ཟ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ๒๐๔. เอวํ ‘‘จรํ วา’’ติอาทินา นเยน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานวเสน, ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติอาทินา สวิญฺญาณกาสุภวเสน ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติอาทินา อวิญฺญาณกาสุภวเสน กายํ ทสฺเสตฺวา เอวํ นิจฺจสุขตฺตภาวสุญฺเญ เอกนฺตอสุเภ จาปิ กายสฺมึ ‘‘สุภโต นํ มญฺญติ พาโล, อวิชฺชาย ปุรกฺขโต’’ติ อิมินา พาลสฺส วุตฺตึ ปกาเสตฺวา อวิชฺชามุเขน จ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปณฺฑิตสฺส วุตฺตึ ปริญฺญามุเขน จ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อารภิ. ༢༠༤. དེ་ལྟར་ "འགྲོ་བའམ་" ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་ས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། "རུས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་སྦྲེལ་བ་" ལ་སོགས་པས་སེམས་དང་བཅས་པའི་མི་སྡུག་པའི་སྒོ་ནས་དང་། "གང་ཚེ་དེ་ནི་ཤི་ནས་ཉལ།།" ལ་སོགས་པས་སེམས་མེད་པའི་མི་སྡུག་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་བསྟན་ནས། དེ་ལྟར་རྟག་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་གི་དངོས་པོས་སྟོང་ཞིང་གཏན་དུ་མི་གཙང་བའི་ལུས་འདི་ལ་ཡང་། "བྱིས་པས་དེ་ལ་གཙང་བར་འཛིན།། མ་རིག་པ་ཡིས་མདུན་བསུས་ནས།།" ཞེས་པས་བྱིས་པའི་འཇུག་པ་གསལ་བར་མཛད་དེ། མ་རིག་པའི་སྒོ་ནས་འཁོར་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ལ་མཁས་པའི་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཟློག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སངས་རྒྱས་གསུང་ནི་ཐོས་ནས་སུ།།" ཞེས་བྱ་བ་བརྩམས་སོ།། ตตฺถ สุตฺวานาติ โยนิโส นิสาเมตฺวา. พุทฺธวจนนฺติ กายวิจฺฉนฺทนกรํ พุทฺธวจนํ. ภิกฺขูติ เสกฺโข วา ปุถุชฺชโน วา. ปญฺญาณวาติ ปญฺญาณํ วุจฺจติ วิปสฺสนา อนิจฺจาทิปฺปกาเรสุ ปวตฺตตฺตา, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิธาติ สาสเน. โส โข นํ ปริชานาตีติ โส อิมํ กายํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. กถํ? ยถา นาม กุสโล วาณิโช อิทญฺจิทญฺจาติ ภณฺฑํ โอโลเกตฺวา ‘‘เอตฺตเกน คหิเต เอตฺตโก นาม อุทโย ภวิสฺสตี’’ติ ตุลยิตฺวา ตถา กตฺวา ปุน สอุทยํ มูลํ คณฺหนฺโต ตํ ภณฺฑํ ฉฑฺเฑติ, เอวเมวํ ‘‘อฏฺฐินฺหารุอาทโย อิเม เกสโลมาทโย จา’’ติ ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, ‘‘อนิจฺจา เอเต ธมฺมา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ ตุลยนฺโต ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ, เอวํ ตีรยิตฺวา อริยมคฺคํ ปาปุณนฺโต ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ. สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภวเสน วา ปสฺสนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสนฺโต ตีรณปริญฺญาย, อรหตฺตมคฺเคน ตโต ฉนฺทราคํ อปกฑฺฒิตฺวา ตํ ปชหนฺโต ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ. དེ་ལ་ "ཐོས་ནས་" (sutvāna) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སོ།། "སངས་རྒྱས་གསུང་" (buddhavacana) ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལའོ།། "དགེ་སློང་" (bhikkhu) ཞེས་པ་ནི་སློབ་པ་འམ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ།། "ཤེས་རབ་ལྡན་པ་" (paññāṇavā) ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་ལ་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་སྟེ། དེ་དང་防ལྡན་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "འདི་ན་" (idha) ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལའོ།། "དེས་ནི་དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་ཤེས་" (so kho naṃ parijānāti) ཞེས་པ་ནི། དེས་ལུས་འདི་ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དཔེར་ན་ཚོང་པ་མཁས་པ་ཞིག་གིས་འདི་དང་འདི་ནི་ཚོང་ཟོག་གོ་ཞེས་བལྟས་ནས། "འདི་ཙམ་གྱིས་ཉོས་ན་འདི་ཙམ་གྱི་ཁེ་བཟང་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གཞལ་ཏེ། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་སླར་ཁེ་བཟང་དང་བཅས་པའི་མ་རྩ་བླངས་ཏེ་ཚོང་ཟོག་དེ་འདོར་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ "རུས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་དང་། སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གོ་" ཞེས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་གིས་བལྟས་ནས་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་ (ñātapariññā) ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ།། "ཆོས་འདི་དག་ནི་མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པའོ་" ཞེས་གཞལ་ཏེ་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ (tīraṇapariññā) ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ།། དེ་ལྟར་རྟོགས་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ན། དེ་ལ་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤངས་པས་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ (pahānapariññā) ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ།། ཡང་ན། སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་མི་སྡུག་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ།། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བ་ནི་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་སོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་དེ་ལས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་བསལ་ཏེ་དེ་སྤོང་བ་ནི་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ།། กสฺมา โส เอวํ ปริชานาตีติ เจ? ยถาภูตญฺหิ ปสฺสติ, ยสฺมา ยถาภูตํ ปสฺสตีติ อตฺโถ. ‘‘ปญฺญาณวา’’ติอาทินา เอว จ เอตสฺมึ อตฺเถ [Pg.242] สิทฺเธ ยสฺมา พุทฺธวจนํ สุตฺวา ตสฺส ปญฺญาณวตฺตํ โหติ, ยสฺมา จ สพฺพชนสฺส ปากโฏปายํ กาโย อสุตฺวา พุทฺธวจนํ น สกฺกา ปริชานิตุํ, ตสฺมา ตสฺส ญาณเหตุํ อิโต พาหิรานํ เอวํ ทฏฺฐุํ อสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อาห. นนฺทาภิกฺขุนึ ตญฺจ วิปลฺลตฺถจิตฺตํ ภิกฺขุํ อารพฺภ เทสนาปวตฺติโต อคฺคปริสโต ตปฺปฏิปตฺติปฺปตฺตานํ ภิกฺขุภาวทสฺสนโต จ ‘‘ภิกฺขู’’ติ อาห. ཅིའི་ཕྱིར་དེས་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤེ་ན། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "ཤེས་རབ་ལྡན་པ་" ལ་སོགས་པས་དོན་འདི་གྲུབ་པར་གྱུར་ཀྱང་། གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་ཐོས་ནས་དེ་ཤེས་རབ་ལྡན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་འདི་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་མ་ཐོས་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཤེས་པའི་རྒྱུ་དང་། འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མཐོང་མི་ནུས་པ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "སངས་རྒྱས་གསུང་ནི་ཐོས་ནས་སུ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དགེ་སློང་མ་ནནྡཱ་དང་། སེམས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་བསན་པ་སྤེལ་བའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་གྱི་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་སློང་གི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ "དགེ་སློང་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒๐๕. อิทานิ ‘‘ยถาภูตญฺหิ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยถา ปสฺสนฺโต ยถาภูตํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิท’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทํ สวิญฺญาณกาสุภํ อายุอุสฺมาวิญฺญาณานํ อนปคมา จรติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, สยติ; ตถา เอตํ เอตรหิ สุสาเน สยิตํ อวิญฺญาณกมฺปิ ปุพฺเพ เตสํ ธมฺมานํ อนปคมา อโหสิ. ยถา จ เอตํ เอตรหิ มตสรีรํ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา น จรติ, น ติฏฺฐติ, น นิสีทติ, น เสยฺยํ กปฺเปติ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา ภวิสฺสติ. ยถา จ อิทํ สวิญฺญาณกํ เอตรหิ น สุสาเน มตํ เสติ, น อุทฺธุมาตกาทิภาวมุปคตํ, ตถา เอตํ เอตรหิ มตสรีรมฺปิ ปุพฺเพ อโหสิ. ยถา ปเนตํ เอตรหิ อวิญฺญาณกาสุภํ มตํ สุสาเน เสติ, อุทฺธุมาตกาทิภาวญฺจ อุปคตํ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ ภวิสฺสตีติ. ༢༠༥. ད་ནི་ "ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་" ཞེས་པ་འདི་ལ། ཇི་ལྟར་མཐོང་ན་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "ཇི་ལྟར་འདི་བཞིན་དེ་དེ་བཞིན།། ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་འདི་དེ་བཞིན།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། ཇི་ལྟར་སེམས་དང་བཅས་པའི་མི་སྡུག་པའི་ལུས་འདི་ཉིད་ཚེ་དང་། དྲོད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མ་བྲལ་བའི་བར་དུ་འགྲོ་བ་དང་། འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ་དང་། ཉལ་བར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ད་ལྟ་དུར་ཁྲོད་དུ་ཉལ་བའི་སེམས་མེད་པའི་ལུས་འདི་ཡང་སྔོན་ཆོས་དེ་དག་དང་མ་བྲལ་བའི་ཚེ་དེ་ལྟར་བྱུང་ངོ་།། ཇི་ལྟར་ད་ལྟ་ཤི་བའི་རོ་འདི་ཉིད་ཆོས་དེ་དག་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་མི་འགྲོ་བ་དང་། མི་འགྲེང་བ་དང་། མི་འདུག་པ་དང་། ཉལ་བར་མི་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་དང་བཅས་པའི་ལུས་འདི་ཡང་ཆོས་དེ་དག་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ན་དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལྟར་སེམས་དང་བཅས་པའི་ལུས་འདི་ད་ལྟ་དུར་ཁྲོད་དུ་ཤི་ནས་མི་ཉལ་ཞིང་། སྦོས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་མ་གྱུར་པ་དེ་བཞིན་དུ། ད་ལྟ་ཤི་བའི་རོ་འདི་ཡང་སྔོན་ཆད་དེ་ལྟར་བྱུང་ངོ་།། ཇི་ལྟར་ད་ལྟ་སེམས་མེད་པའི་མི་སྡུག་པའི་རོ་འདི་ཤི་ནས་དུར་ཁྲོད་དུ་ཉལ་ཞིང་། སྦོས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་དང་བཅས་པའི་ལུས་འདི་ཡང་དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའོ།། ตตฺถ ยถา อิทํ ตถา เอตนฺติ อตฺตนา มตสฺส สรีรสฺส สมานภาวํ กโรนฺโต พาหิเร โทสํ ปชหติ. ยถา เอตํ ตถา อิทนฺติ มตสรีเรน อตฺตโน สมานภาวํ กโรนฺโต อชฺฌตฺติเก ราคํ ปชหติ. เยนากาเรน อุภยํ สภํ กโรติ, ตํ ปชานนฺโต อุภยตฺถ โมหํ ปชหติ. เอวํ ยถาภูตทสฺสเนน ปุพฺพภาเคเยว อกุสลมูลปฺปหานํ สาเธตฺวา, ยสฺมา เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพน อรหตฺตมคฺคํ ปตฺวา สพฺพํ ฉนฺทราคํ วิราเชตุํ สมตฺโถ โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, กาเย ฉนฺทํ วิราชเย’’ติ. เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพนาติ ปาฐเสโส. དེ་ལ་ “ཇི་ལྟར་འདི་བཞིན་དེ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ” ཞེས་པའི་ཚིག་གིས། རང་ཉིད་དང་ཤི་བའི་རོ་གཉིས་མཚུངས་པར་བྱེད་ཅིང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་སྡང་བ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །“ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ” ཞེས་པའི་ཚིག་གིས། ཤི་བའི་རོ་དང་རང་ཉིད་མཚུངས་པར་བྱེད་ཅིང་། ནང་གི་འདོད་ཆགས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །རྣམ་པ་གང་གིས་གཉིས་ཀ་མཚུངས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཤེས་ནས། གཉིས་ཀའི་རྨོངས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བས་སྦྱོར་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་ཉིད་དུ་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་སྤངས་པ་གྲུབ་པར་བྱས་ནས། ཚུལ་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་ནི་རིམ་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་མཐའ་དག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར། “ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་ལུས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་ནི་རིམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ལྷག་མ་ལུས་པའོ། ། ๒๐๖. เอวํ เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต โส’’ติ. ตสฺสตฺโถ – โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรํ ผลํ ปาปุณาติ, อถ สพฺพโส ฉนฺทราคสฺส [Pg.243] ปหีนตฺตา ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต’’ติ จ, มรณาภาเวน ปณีตฏฺเฐน วา อมตํ สพฺพสงฺขารวูปสมนโต สนฺตึ ตณฺหาสงฺขาตวานาภาวโต นิพฺพานํ, จวนาภาวโต อจฺจุตนฺติ สํวณฺณิตํ ปทมชฺฌคาติ จ วุจฺจติ. อถ วา โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรผเล ฐิโต ฉนฺทราควิรตฺโต นาม โหติ, วุตฺตปฺปการญฺจ ปทมชฺฌคาติ เวทิตพฺโพ. เตน ‘‘อิทมสฺส ปหีนํ, อิทญฺจาเนน ลทฺธ’’นฺติ ทีเปติ. ༢༠༦. དེ་ལྟར་སློབ་པའི་ས་བསྟན་ནས། ད་ནི་མི་སློབ་པའི་ས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “ཁོང་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དགེ་སློང་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འབྲས་བུ་ལ་རེག་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་འདོད་ཆགས་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་ལ། འཆི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། མཆོག་གི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “འཆི་མེད་” ཅེས་བྱ་བ་དང་། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ “ཞི་བ་” ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཁྲི་ཤིང་མེད་པའི་ཕྱིར་ “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་དང་། འཕོ་འགྱུར་མེད་པའི་ཕྱིར་ “མི་འགྱུར་བ་” ཞེས་བསྔགས་པའི་གནས་མཆོག་དེ་ཉིད་ “ཐོབ་པའོ” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། དགེ་སློང་དེ་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་ནི་ “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་བྱ་ལ། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་མཆོག་ཐོབ་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེས་ནི་ “འདི་ནི་ཁོང་གིས་སྤངས་ཟིན་ཏོ། །འདི་ནི་ཁོང་གིས་ཐོབ་ཟིན་ཏོ” ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། ། ๒๐๗-๒๐๘. เอวํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน อสุภกมฺมฏฺฐานํ สห นิปฺผตฺติยา กเถตฺวา ปุน สงฺเขปเทสนาย เอวํ มหโต อานิสํสสฺส อนฺตรายกรํ ปมาทวิหารํ ครหนฺโต ‘‘ทฺวิปาทโกย’’นฺติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อปาทกาทโยปิ กายา อสุจีเยว, อิธาธิการวเสน ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วา, ยสฺมา วา อญฺเญ อสุจิภูตาปิ กายา โลณมฺพิลาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา มนุสฺสานํ โภชเนปิ อุปนียนฺติ, น ตฺเวว มนุสฺสกาโย, ตสฺมา อสุจิตรภาวมสฺส ทสฺเสนฺโตปิ ‘‘ทฺวิปาทโก’’ติ อาห. ༢༠༧-༢༠༨. དེ་ལྟར་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པའི་ལས་གཞི་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པ་གསུངས་ནས། སླར་ཡང་མདོར་བསྡུས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་བག་མེད་པའི་གནས་པ་ལ་སྨད་པར་བཞེད་ནས། “རྐང་གཉིས་ལུས་འདི་” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གཉིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྐང་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་རྣམས་ཀྱང་མི་གཙང་བ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱང་། འདིར་ནི་སྐབས་སུ་བབས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་སྒོ་ནས་མཚམས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཡང་ན། གཞན་པའི་ལུས་མི་གཙང་བ་རྣམས་ནི་ཚྭ་དང་སྐྱུར་ལ་སོགས་པས་སྦྱར་ཏེ་མི་རྣམས་ཀྱི་ཟས་སུ་ཡང་ཉེ་བར་ལེན་པར་བྱེད་མོད། མིའི་ལུས་ནི་དེ་ལྟར་བྱར་མི་རུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་མི་གཙང་བའི་རང་བཞིན་ལྷག་པར་སྟོན་པའི་ཆེད་དུ། “རྐང་གཉིས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། อยนฺติ มนุสฺสกายํ ทสฺเสติ. ทุคฺคนฺโธ ปริหีรตีติ ทุคฺคนฺโธ สมาโน ปุปฺผคนฺธาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา ปริหีรติ. นานากุณปปริปูโรติ เกสาทิอเนกปฺปการกุณปภริโต. วิสฺสวนฺโต ตโต ตโตติ ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปฏิจฺฉาเทตุํ ฆเฏนฺตานมฺปิ ตํ วายามํ นิปฺผลํ กตฺวา นวหิ ทฺวาเรหิ เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ, โลมกูเปหิ จ เสทชลฺลิกํ วิสฺสวนฺโตเยว. ตตฺถ ทานิ ปสฺสถ – เอตาทิเสน กาเยน โย ปุริโส วา อิตฺถี วา โกจิ พาโล มญฺเญ อุณฺณเมตเว ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา ‘‘นิจฺโจ’’ติ วาติอาทินา นเยน โย อุณฺณมิตุํ มญฺเญยฺย, ปรํ วา ชาติอาทีหิ อวชาเนยฺย อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโต, กิมญฺญตฺร อทสฺสนา ฐเปตฺวา อริยมคฺเคน อริยสจฺจทสฺสนาภาวํ กิมญฺญํ ตสฺส เอวํ อุณฺณมาวชานนการณํ สิยาติ. “འདི་” ཞེས་པས་མིའི་ལུས་སྟོན་ཏོ། །“དྲི་ང་བ་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། དྲི་ང་བ་ཉིད་ཡིན་བཞིན་དུ་མེ་ཏོག་དང་དྲི་ཞིམ་པོ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་ཏེ་སྐྱོང་བར་བྱེད་པའོ། །“རོ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བ་” ཞེས་པ་ནི། སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་རོ་མི་གཙང་བ་རྣམ་པ་དུ་མས་གང་བའོ། །“ཕྱོགས་ཕྱོགས་ནས་འཛག་པ་” ཞེས་པ་ནི། མེ་ཏོག་དང་དྲི་ཞིམ་པོ་ལ་སོགས་པས་འགེབས་པར་བརྩོན་ཀྱང་། བརྩོན་པ་དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་མེད་པར་བྱས་ནས། སྒོ་དགུ་ནས་མཆིལ་མ་དང་སྣབས་ལ་སོགས་པ་དང་། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རྣམས་ནས་རྔུལ་དང་དྲེག་པ་རྣམས་འཛག་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་ “ད་ལྟ་ལྟོས་ཤིག་” ཅེས་པ་ནི། འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས། སྐྱེས་པའམ་བུད་མེད་བྱིས་པ་གང་ཞིག་གིས། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ། ང་རྒྱལ་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པས་ “ང་” འམ། “བདག་གི་” འམ། “རྟག་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཐོ་བར་སེམས་ཤིང་། རང་ཉིད་གནས་མཐོན་པོར་བཞག་ནས། རིགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཞན་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་ན། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་མ་མཐོང་བ་མ་གཏོགས་པ། དེ་ལྟར་ང་རྒྱལ་བྱེད་པ་དང་བརྙས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གཞན་ཅི་ཞིག་ཡོད་དེ་མེད་དོ། ། เทสนาปริโยสาเน นนฺทา ภิกฺขุนี สํเวคมาปาทิ – ‘‘อโห วต เร, อหํ พาลา, ยา มํเยว อารพฺภ เอวํ วิวิธธมฺมเทสนาปวตฺตกสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ นาคมาสิ’’นฺติ. เอวํ สํวิคฺคา จ ตเมว ธมฺมเทสนํ สมนฺนาหริตฺวา [Pg.244] เตเนว กมฺมฏฺฐาเนน กติปยทิวสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ทุติยฏฺฐาเนปิ กิร เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, สิริมา เทวกญฺญา อนาคามิผลํ ปตฺตา, โส จ ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ. ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར། དགེ་སློང་མ་ནནྡཱ་སྐྱོ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། “ཀྱེ་མ་ཧུད། བདག་ནི་བྱིས་པ་བླུན་པོ་ཞིག་སྟེ། བདག་ཉིད་ཀྱི་ཆེད་དུ་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་དུ་མ་གསུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་བསྙེན་བཀུར་ལ་མ་འོངས་སོ” ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ལྟར་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱས་ཤིང་། ལས་གཞི་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཉིན་ཤས་ཀྱི་ནང་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་སོ། །གནས་གཉིས་པ་རུ་ཡང་ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར། སྲོག་ཆགས་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ། །ལྷའི་བུ་མོ་སི་རི་མཱ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་བརྟེན་ཏོ། །དགེ་སློང་དེ་ཡང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་ཁུདྡྷཀ་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย วิชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๒. มุนิสุตฺตวณฺณนา ༡༢. ཐུབ་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๒๐๙. สนฺถวาโต ภยํ ชาตนฺติ มุนิสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? น สพฺพสฺเสว สุตฺตสฺส เอกา อุปฺปตฺติ, อปิเจตฺถ อาทิโต ตาว จตุนฺนํ คาถานํ อยมุปฺปตฺติ – ภควติ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต คามกาวาเส อญฺญตรา ทุคฺคติตฺถี มตปติกา ปุตฺตํ ภิกฺขูสุ ปพฺพาเชตฺวา อตฺตนาปิ ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิ. เต อุโภปิ สาวตฺถิยํ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา อภิณฺหํ อญฺญมญฺญสฺส ทสฺสนกามา อเหสุํ. มาตา กิญฺจิ ลภิตฺวา ปุตฺตสฺส หรติ, ปุตฺโตปิ มาตุ. เอวํ สายมฺปิ ปาโตปิ อญฺญมญฺญํ สมาคนฺตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ สํวิภชมานา, สมฺโมทมานา, สุขทุกฺขํ ปุจฺฉมานา, นิราสงฺกา อเหสุํ. เตสํ เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน สํสคฺโค อุปฺปชฺชิ, สํสคฺคา วิสฺสาโส, วิสฺสาสา โอตาโร, ราเคน โอติณฺณจิตฺตานํ ปพฺพชิตสญฺญา จ มาตุปุตฺตสญฺญา จ อนฺตรธายิ. ตโต มริยาทวีติกฺกมํ กตฺวา อสทฺธมฺมํ ปฏิเสวึสุ, อยสปฺปตฺตา จ วิพฺภมิตฺวา อคารมชฺเฌ วสึสุ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ‘‘กึ นุ โส, ภิกฺขเว, โมฆปุริโส มญฺญติ น มาตา ปุตฺเต สารชฺชติ, ปุตฺโต วา ปน มาตรี’’ติ ครหิตฺวา ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๕.๕๕) อวเสสสุตฺเตนปิ ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว – ༢༠༩. “འདྲིས་པ་ལས་ནི་འཇིགས་པ་སྐྱེའོ” ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པའི་མདོའོ། །གླེང་གཞི་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། མདོ་ཧྲིལ་པོ་ལ་གླེང་གཞི་གཅིག་ཉིད་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་འདིར་ཐོག་མར་ཚིགས་བཅད་བཞི་པོ་འདིའི་གླེང་གཞི་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་བཞུགས་པའི་ཚེ། གྲོང་གསེབ་ཀྱི་གནས་ཤིག་ཏུ་བུད་མེད་དབུལ་པོ་ཁྱོ་ཤི་བ་ཞིག་གིས། རང་གི་བུ་དགེ་སློང་གི་ནང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས་ཤིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་དགེ་སློང་མའི་ནང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །དེ་གཉིས་ཀས་མཉན་ཡོད་དུ་དབྱར་གནས་ཁས་བླངས་ནས། རྒྱུན་དུ་གཅིག་གིས་གཅིག་མཐོང་བར་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ། །མས་རྙེད་པ་ཅུང་ཟད་རྙེད་ཚེ་བུའི་ཆེད་དུ་ཁྱེར་ལ། བུས་ཀྱང་མའི་ཆེད་དུ་ཁྱེར་རོ། །དེ་ལྟར་ཕྱི་དྲོ་དང་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཕན་ཚུན་འཕྲད་དེ། རྙེད་པ་ཐོབ་ཚད་བགོ་བཤའ་བྱེད་ཅིང་། དགའ་མགུ་རོལ་ལ། བདེ་སྡུག་འདྲི་ཞིང་། དོགས་ཟོན་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་རྒྱུན་དུ་མཐོང་བ་ལས་ཁོང་གཉིས་ལ་འདྲིས་པ་སྐྱེས་སོ། །འདྲིས་པ་ལས་བློ་གཏད་སྐྱེས་སོ། །བློ་གཏད་ལས་གོ་སྐབས་རྙེད་དེ། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའི་སེམས་ཅན་དེ་གཉིས་ལ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་དང་མ་བུའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་ནུབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཚམས་ལས་འདས་ཏེ་མི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྤྱད་དོ། །གྲགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ནས་སྐྱ་སར་བབས་ཏེ་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་གནས་སོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་立འདས་ལ་གསོལ་ཏོ། །“དགེ་སློང་དག །སྐྱེས་བུ་གཏི་མུག་ཅན་དེས་ ‘མ་ནི་བུ་ལ་མི་ཆགས་ཤིང་། བུ་ཡང་མ་ལ་མི་ཆགས་སོ’ ཞེས་བསམས་སམ” ཞེས་སྨད་ནས། “དགེ་སློང་དག །བདག་གིས་གཟུགས་གཞན་གཅིག་ཀྱང་མ་མཐོང་ངོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ལྷག་མས་དགེ་སློང་རྣམས་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་ནས། “དགེ་སློང་དག །དེའི་ཕྱིར་འདིར་ནི། ‘‘วิสํ ยถา หลาหลํ, เตลํ ปกฺกุถิตํ ยถา; ตมฺพโลหวิลีนํว, มาตุคามํ วิวชฺชเย’’ติ จ. – “ཇི་ལྟར་ཧ་ལ་ཧ་ལའི་དུག་དང་། ཇི་ལྟར་ཁོལ་བའི་ཏིལ་མར་དང་། ཟངས་ཞུན་དམར་པོ་བཞིན་དུ། བུད་མེད་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། วตฺวา [Pg.245] ปุน ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ – ‘‘สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ อิมา อตฺตุปนายิกา จตสฺโส คาถา อภาสิ. ཞེས་གསུངས་ནས། སླར་ཡང་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདྲིས་པ་ལས་ནི་འཇིགས་པ་སྐྱེའོ” ཞེས་པའི་རང་ལ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་ཚིགས་བཅད་བཞི་པོ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ สนฺถโว ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตเภเทน ติวิโธติ ปุพฺเพ วุตฺโต. อิธ ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถโว อธิปฺเปโต. ตํ สนฺธาย ภควา อาห – ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ. ตญฺหิ ตสฺส อภิณฺหทสฺสนกามตาทิตณฺหาย พลวกิเลสภยํ ชาตํ, เยน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต มาตริ วิปฺปฏิปชฺชิ. อตฺตานุวาทาทิกํ วา มหาภยํ, เยน สาสนํ ฉฑฺเฑตฺวา วิพฺภนฺโต. นิเกตาติ ‘‘รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา โข, คหปติ, ‘นิเกตสารี’ติ วุจฺจตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓) นเยน วุตฺตา อารมฺมณปฺปเภทา. ชายเต รโชติ ราคโทสโมหรโช ชายเต. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลญฺจ ตสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, อปิจ โข ปน ยเทตํ กิเลสานํ นิวาสฏฺเฐน สาสวารมฺมณํ ‘‘นิเกต’’นฺติ วุจฺจติ, อิทานิสฺส ภินฺนสํวรตฺตา อติกฺกนฺตมริยาทตฺตา สุฏฺฐุตรํ ตโต นิเกตา ชายเต รโช, เยน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต อนยพฺยสนํ ปาปุณิสฺสติ. อถ วา ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, ยถา จ สพฺพปุถุชฺชนานํ นิเกตา ชายเต รโชติ เอวมฺเปตํ ปททฺวยํ โยเชตพฺพํ. དེ་ལ་ “འདྲིས་པ་” ནི་སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གསུམ་ཡིན་པར་སྔོན་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །འདིར་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་འདྲིས་པ་ལ་བྱའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག །སྐྱེས་བུ་གཏི་མུག་ཅན་དེ་ལ་འདྲིས་པ་ལས་འཇིགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག་” ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་ཁོང་གི་རྒྱུན་དུ་མཐོང་བར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲེད་པ་ལས་ཉོན་མོངས་པ་དྲག་པོའི་འཇིགས་པ་སྐྱེས་ཏེ། དེས་རང་ཉིད་འགོག་མི་ནུས་པར་མ་ལ་ལོག་པར་སྤྱད་དོ། །ཡང་ན་རང་ལ་སྨོད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། དེས་བསྟན་པ་བོར་ནས་སྐྱ་སར་བབས་སོ། །“གནས་” ཞེས་པ་ནི། “ཁྱིམ་བདག །གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་ལ་རྣམ་པར་གཡེང་ཞིང་འཆིང་བ་ནི་ ‘གནས་ལ་སྤྱོད་པ་’ ཞེས་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་དམིགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་སོ། །“རྡུལ་སྐྱེའོ” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གི་རྡུལ་སྐྱེ་བའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཁོང་ལ་འདྲིས་པ་ལས་འཇིགས་པ་སྐྱེས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཟག་བཅས་ཀྱི་དམིགས་པ་གང་ཞིག་ “གནས་” ཞེས་བྱ་བ་དེ་ལས། ད་ནི་ཁོང་གི་སྡོམ་པ་ཉམས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཚམས་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར། གནས་དེ་ལས་ལྷག་པར་རྡུལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། དེས་སེམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་རྒུད་ལ་རེག་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། “དགེ་སློང་དག །སྐྱེས་བུ་གཏི་མུག་ཅན་དེ་ལ་འདྲིས་པ་ལས་འཇིགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག །བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་གནས་ལས་རྡུལ་སྐྱེ་བ་ལ་ལྟོས་ཤིག་” ཅེས་ཚིག་རྐང་གཉིས་པོ་འདི་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། สพฺพถา ปน อิมินา ปุริมทฺเธน ภควา ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ‘‘อนิเกต’’นฺติ ปจฺฉิมทฺธมาห. ตตฺถ ยถาวุตฺตนิเกตปฏิกฺเขเปน อนิเกตํ, สนฺถวปฏิกฺเขเปน จ อสนฺถวํ เวทิตพฺพํ. อุภยมฺเปตํ นิพฺพานสฺสาธิวจนํ. เอตํ เว มุนิทสฺสนนฺติ เอตํ อนิเกตมสนฺถวํ พุทฺธมุนินา ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ เวติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตน จ ยํ นาม นิเกตสนฺถววเสน มาตาปุตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชมาเนสุ อนิเกตมสนฺถวํ, เอตํ มุนินา ทิฏฺฐํ อโห อพฺภุตนฺติ อยมธิปฺปาโย สิทฺโธ โหติ. อถ วา มุนิโน ทสฺสนนฺติปิ มุนิทสฺสนํ, ทสฺสนํ นาม ขนฺติ รุจิ, ขมติ เจว รุจฺจติ จาติ อตฺโถ. རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྟོད་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ལྟ་བ་ལ་སྨད་ནས། རང་གི་གཟིགས་པ་ལ་བསྔགས་པར་བཞེད་དེ། “གནས་མེད་པ་” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྨད་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གོང་དུ་བཤད་པའི་གནས་བཀག་པས་ “གནས་མེད་པ་” དང་། འདྲིས་པ་བཀག་པས་ “འདྲིས་པ་མེད་པ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཉིས་ཀ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མིང་ངོ་། །“འདི་ནི་ཐུབ་པའི་གཟིགས་པའོ” ཞེས་པ་ནི། གནས་མེད་པ་དང་འདྲིས་པ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་ཉིད་སངས་རྒྱས་ཐུབ་པས་གཟིགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་ “ཝེ་” (ངེས་པར་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངོ་མཚར་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེས་ནི་གནས་དང་འདྲིས་པའི་དབང་གིས་མ་བུ་གཉིས་ལོག་པར་སྤྱོད་པའི་ཚེ། གནས་མེད་པ་དང་འདྲིས་པ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཐུབ་པས་གཟིགས་པ་ནི་ཀྱེ་མ་ངོ་མཚར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། ཐུབ་པའི་གཟིགས་པ་ཞེས་པའང་ཐུབ་པའི་གཟིགས་པ་སཏེ། གཟིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་བཟོད་པ་དང་དགྱེས་པ་སྟེ། བཟོད་པར་ཡང་མཛད་ལ་དགྱེས་པར་ཡང་མཛད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๒๑๐. ทุติยคาถาย โย ชาตมุจฺฉิชฺชาติ โย กิสฺมิญฺจิเทว วตฺถุสฺมึ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ กิเลสํ ยถา อุปฺปนฺนากุสลปฺปหานํ โหติ, ตถา [Pg.246] วายมนฺโต ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปุน อนิพฺพตฺตนวเสน อุจฺฉินฺทิตฺวา โย อนาคโตปิ กิเลโส ตถารูปปฺปจฺจยสโมธาเน นิพฺพตฺติตุํ อภิมุขีภูตตฺตา วตฺตมานสมีเป วตฺตมานลกฺขเณน ‘‘ชายนฺโต’’ติ วุจฺจติ, ตญฺจ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, ยถา อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาโท โหติ, ตถา วายมนฺโต น นิพฺพตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. กถญฺจ น นิพฺพตฺเตยฺย? อสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, เยน ปจฺจเยน โส นิพฺพตฺเตยฺย ตํ นานุปฺปเวเสยฺย น สโมธาเนยฺย. เอวํ สมฺภารเวกลฺลกรเณน ตํ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ. อถ วา ยสฺมา มคฺคภาวนาย อตีตาปิ กิเลสา อุจฺฉิชฺชนฺติ อายตึ วิปากาภาเวน วตฺตมานาปิ น โรปียนฺติ ตทภาเวน, อนาคตาปิ จิตฺตสนฺตตึ นานุปฺปเวสียนฺติ อุปฺปตฺติสามตฺถิยวิฆาเตน, ตสฺมา โย อริยมคฺคภาวนาย ชาตมุจฺฉิชฺช น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, อนาคตมฺปิ จสฺส ชายนฺตสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตมาหุ เอกํ มุนินํ จรนฺตํ, โส จ อทฺทกฺขิ สนฺติปทํ มเหสีติ เอวมฺเปตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เอกนฺตนิกฺกิเลสตาย เอกํ, เสฏฺฐฏฺเฐน วา เอกํ. มุนินนฺติ มุนึ, มุนีสุ วา เอกํ. จรนฺตนฺติ สพฺพาการปริปูราย โลกตฺถจริยาย อวเสสจริยาหิ จ จรนฺตํ. อทฺทกฺขีติ อทฺทส. โสติ โย ชาตมุจฺฉิชฺช อโรปเน อนนุปฺปเวสเน จ สมตฺถตาย ‘‘น โรปเยยฺย ชายนฺตมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ’’ติ วุตฺโต พุทฺธมุนิ. สนฺติปทนฺติ สนฺติโกฏฺฐาสํ, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวิปสฺสนานิพฺพานเภทาสุ ตีสุ สมฺมุติสนฺติ, ตทงฺคสนฺติ, อจฺจนฺตสนฺตีสุ เสฏฺฐํ เอวํ อนุปสนฺเต โลเก อจฺจนฺตสนฺตึ อทฺทส มเหสีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༢༡༠. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས། “གང་ཞིག་སྐྱེས་པ་བཅད་ནས་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་དམིགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་སྐྱེས་ཤིང་བྱུང་བར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས། ཇི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བ་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བརྩོན་པར་བྱེད་ཅིང་། དམིགས་པ་དེ་ལ་ཡང་བསྐྱར་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཅད་ནས། མ་འོངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་གང་ཞིག་མཐུན་པའི་རྐྱེན་འདུ་འཛོམས་པ་ལས་སྐྱེ་བར་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར། ད་ལྟར་བའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ད་ལྟར་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་ “སྐྱེ་བཞིན་པ་” ཞེས་བྱ་བ་དེ། “སྐྱེ་བཞིན་པ་དེ་ཡང་མི་སྐྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བ་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བརྩོན་པས་མི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལ་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་མི་སྐྱེད་པར་བྱེད་ཅེ་ན། “དེ་ལ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་དེ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་མི་འཇུག་ཅིང་མི་འདུ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཚོགས་པ་མ་ཚང་བར་བྱས་ནས་སྐྱེ་བཞིན་པ་དེ་མི་སྐྱེད་པའོ། །ཡང་ན། ལམ་བསྒོམས་པ་ལས་འདས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་གཅོད་ཅིང་། མ་འོངས་པར་རྣམ་སྨིན་མེད་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་མི་སྐྱེད་ལ། སྐྱེ་བའི་ནུས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་མ་འོངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་མི་འཇུག་པས། གང་ཞིག་འཕགས་པའི་ལམ་བསྒོམས་པ་ལས་སྐྱེས་པ་བཅད་དེ་སྐྱེ་བཞིན་པ་མི་སྐྱེད་ཅིང་། མ་འོངས་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཡང་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དེ་ལ། “ཐུབ་པ་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པ་དེ་ལ་ཟེར། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་དེས་ནི་ཞི་བའི་གོ་འཕང་གཟིགས།” ཞེས་འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཏན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ “གཅིག་པུ་” ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན་མཆོག་གི་དོན་གྱིས་ “གཅིག་པུ་” ཞེས་བྱའོ། །“ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པ་ལའམ། ཡང་ན་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཅིག་པུའོ། །“སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་དང་། ལྷག་མའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱོད་པའོ། །“གཟིགས་” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའོ། །“དེ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་བཅད་ནས་མི་སྐྱེད་པ་དང་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེ་བཞིན་པ་མི་སྐྱེད་ཅིང་དེ་ལ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐུབ་པ་དེ་ཉིད་དོ། །“ཞི་བའི་གོ་འཕང་” ཞེས་པ་ནི་ཞི་བའི་ཆ་སྟེ། ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། ལྷག་མཐོང་། མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཞི་བ་དང་། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཞི་བ། མཐར་ཐུག་གི་ཞི་བ་གསུམ་ལས། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མཐར་ཐུག་གི་ཞི་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་མ་ཞི་བའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་མཐར་ཐུག་གི་ཞི་བ་གཟིགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ๒๑๑. ตติยคาถาย สงฺขายาติ คณยิตฺวา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีมํสิตฺวา ยถาภูตโต ญตฺวา, ทุกฺขปริญฺญาย ปริชานิตฺวาติ อตฺโถ. วตฺถูนีติ เยสุ เอวมยํ โลโก สชฺชติ, ตานิ ขนฺธายตนธาตุเภทานิ กิเลสฏฺฐานานิ. ปมาย พีชนฺติ ยํ เตสํ วตฺถูนํ พีชํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ, ตํ ปมาย หึสิตฺวา, พาธิตฺวา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉติ เยน ตณฺหาทิฏฺฐิสิเนเหน สิเนหิตํ ตํ พีชํ อายตึ ปฏิสนฺธิวเสน ตํ ยถาวุตฺตํ วตฺถุสสฺสํ วิรุเหยฺย, ตํ สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตปฺปฏิปกฺขาย มคฺคภาวนาย ตํ นานุปฺปเวเสยฺยาติ อตฺโถ. ส เว มุนิ ชาติขยนฺตทสฺสีติ โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ชาติยา จ มรณสฺส จ อนฺตภูตสฺส นิพฺพานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสี [Pg.247] ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขํ. อิมาย จตุสจฺจภาวนาย นวปฺปเภทมฺปิ อกุสลวิตกฺกํ ปหาย สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺโต อนุปุพฺเพน จริมวิญฺญาณกฺขยา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา ‘‘เทโว วา มนุสฺโส วา’’ติ น อุเปติ สงฺขํ. อปรินิพฺพุโต เอว วา ยถา กามวิตกฺกาทิโน วิตกฺกสฺส อปฺปหีนตฺตา ‘‘อยํ ปุคฺคโล รตฺโต’’ติ วา ‘‘ทุฏฺโฐ’’ติ วา สงฺขํ อุเปติ, เอวํ ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ༢༡༡. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལས། “བརྟགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། བགྲངས་ཏེ། ཡོངས་སུ་བཅད་དེ། དཔྱད་དེ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས། སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་བྱའོ། །“གཞི་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་གང་དག་ལ་ཆགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད། ཁམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཉོན་མོངས་པའི་གནས་རྣམས་སོ། །“ས་བོན་བཅོམ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་གཞི་དེ་དག་གི་ས་བོན་དུ་གྱུར་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། བཅོམ་ཞིང་གནོད་པ་བྱས་ཏེ། གཏན་ནས་སྤངས་པས་སྤངས་པ་ལ་བྱའོ། །“དེ་ལ་བརླན་པ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་བརླན་པ་གང་གིས་ས་བོན་དེ་བརླན་པར་བྱས་པ་ལས། མ་འོངས་པར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་གཞིའི་ལོ་ཏོག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ན། བརླན་པ་དེ་ཉིད་དེ་ལ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ལམ་བསྒོམས་པ་ལས་བརླན་པ་དེ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། །“ཐུབ་པ་སྐྱེ་བ་ཟད་པ་གཟིགས་པ་དེ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཐུབ་པ་དེས་མྱང་འདས་མངོན་དུ་བྱས་པ་ལས། སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་མཐར་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བ་ཟད་པ་གཟིགས་པ་སྟེ། རྟོག་པ་སྤངས་ནས་གྲངས་སུ་མི་འགྲོའོ། །བདེན་པ་བཞི་བསྒོམས་པ་འདིས་རྣམ་པ་དགུ་པོའི་མི་དགེ་བའི་རྟོག་པ་སྤངས་ཏེ། ལྷག་བཅས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཐོབ་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་ཅིང་། རིམ་གྱིས་མཐར་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཟད་པ་ལས་ལྷག་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་གཤེགས་པས། “ལྷའམ་མིའོ་” ཞེས་གྲངས་སུ་མི་འགྲོའོ། །ཡང་ན། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟོག་པ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། “གང་ཟག་འདི་ནི་འདོད་ཆགས་ཅན་ནོ་” འམ། “ཞེ་སྡང་ཅན་ནོ་” ཞེས་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ལྟར། རྟོག་པ་སྤངས་པས་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་བ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ๒๑๒. จตุตฺถคาถาย อญฺญายาติ อนิจฺจาทินเยน ชานิตฺวา. สพฺพานีติ อนวเสสานิ, นิเวสนานีติ กามภวาทิเก ภเว. นิวสนฺติ หิ เตสุ สตฺตา, ตสฺมา ‘‘นิเวสนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. อนิกามยํ อญฺญตรมฺปิ เตสนฺติ เอวํ ทิฏฺฐาทีนวตฺตา เตสํ นิเวสนานํ เอกมฺปิ อปตฺเถนฺโต โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ มคฺคภาวนาพเลน ตณฺหาเคธสฺส วิคตตฺตา วีตเคโธ, วีตเคธตฺตา เอว จ อคิทฺโธ, น ยถา เอเก อวีตเคธา เอว สมานา ‘‘อคิทฺธมฺหา’’ติ ปฏิชานนฺติ, เอวํ. นายูหตีติ ตสฺส ตสฺส นิเวสนสฺส นิพฺพตฺตกํ กุสลํ วา อกุสลํ วา น กโรติ. กึ การณา? ปารคโต หิ โหติ, ยสฺมา เอวรูโป สพฺพนิเวสนานํ ปารํ นิพฺพานํ คโต โหตีติ อตฺโถ. ༢༡༢. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་ལས། “ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་ནས་སོ། །“ཐམས་ཅད་” ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ། །“གནས་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་དག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ “གནས་རྣམས་” ཞེས་བྱའོ། །“དེ་དག་ལས་གཅིག་ལ་ཡང་མི་རེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་གནས་དེ་དག་ལས་གཅིག་ལ་ཡང་མི་རེ་བའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཐུབ་པ་དེ་ནི་ལམ་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་སྲེད་པའི་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་ཡིན་ལ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་ནས་ཆགས་པ་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། ཆགས་པ་དང་མ་བྲལ་བཞིན་དུ་ “བདག་ཅག་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ལོ་” ཞེས་ཁས་ལེན་པ་ཁ་ཅིག་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ། །“མི་གཡོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་དེ་དང་དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དགེ་བའམ་མི་དགེ་བའི་ལས་མི་བྱེད་པ་སྟེ། རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞེ་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་ནི་གནས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་སུ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། เอวํ ปฐมคาถาย ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ทุติยคาถาย เยหิ กิเลเสหิ ปุถุชฺชโน อนุปสนฺโต โหติ, เตสํ อภาเวน อตฺตโน สนฺติปทาธิคมํ ปสํสนฺโต ตติยคาถาย เยสุ วตฺถูสุ ปุถุชฺชโน ตกฺกํ อปฺปหาย ตถา ตถา สงฺขํ อุเปติ, เตสุ จตุสจฺจภาวนาย ตกฺกํ ปหาย อตฺตโน สงฺขานุปคมนํ ปสํสนฺโต จตุตฺถคาถาย อายติมฺปิ ยานิ นิเวสนานิ กามยมาโน ปุถุชฺชโน ภวตณฺหาย อายูหติ, เตสุ ตณฺหาภาเวน อตฺตโน อนายูหนํ ปสํสนฺโต จตูหิ คาถาหิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เอกฏฺฐุปฺปตฺติกํ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ལྟ་བ་ལ་སྨད་ནས་རང་གི་གཟིགས་པ་ལ་བསྔགས་ཤིང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་གིས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་མ་ཞི་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་མེད་པའི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་ཞི་བའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལ་བསྔགས་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པས་གཞི་གང་དག་ལ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོས་རྟོག་པ་མ་སྤངས་པར་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་གྲངས་སུ་འགྲོ་བ་ལ། བདེན་པ་བཞི་བསྒོམས་པས་རྟོག་པ་སྤངས་ཏེ་རང་ཉིད་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་བ་ལ་བསྔགས་ཤིང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པས་མ་འོངས་པར་ཡང་གནས་གང་དག་ལ་རེ་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་སྲིད་པའི་སྲེད་པས་གཡོ་བར་བྱེད་པ་ལ། དེ་དག་ལ་སྲེད་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་མི་གཡོ་བ་ལ་བསྔགས་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མཐར་ཐུག་པའི་སྒོ་ནས་གླེང་གཞི་གཅིག་ལས་བརྩམས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ། ། ๒๑๓. สพฺพาภิภุนฺติ กา อุปฺปตฺติ? มหาปุริโส มหาภินิกฺขมนํ กตฺวา อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย พาราณสึ คจฺฉนฺโต [Pg.248] โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร อุปเกนาชีวเกน สมาคจฺฉิ. เตน จ ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) นเยน ปุฏฺโฐ ‘‘สพฺพาภิภู’’ติอาทีนิ อาห. อุปโก ‘‘หุเปยฺยาวุโส’’ติ วตฺวา, สีสํ โอกมฺเปตฺวา, อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกามิ. อนุกฺกเมน จ วงฺกหารชนปเท อญฺญตรํ มาควิกคามํ ปาปุณิ. ตเมนํ มาควิกเชฏฺฐโก ทิสฺวา – ‘‘อโห อปฺปิจฺโฉ สมโณ วตฺถมฺปิ น นิวาเสติ, อยํ โลเก อรหา’’ติ ฆรํ เนตฺวา มํสรเสน ปริวิสิตฺวา ภุตฺตาวิญฺจ นํ สปุตฺตทาโร วนฺทิตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถ, อหํ ปจฺจเยน อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิมนฺเตตฺวา, วสโนกาสํ กตฺวา อทาสิ. โส ตตฺถ วสติ. ༢༡༣. “ཐམས་ཅད་ལས་རྒྱལ་བ་” ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་མཛད་དེ། རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བརྙེས་ནས། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཕྱིར་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་གཤེགས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་དང་གྷ་ཡཱའི་བར་དུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཉེ་བར་འགྲོ་ (Upaka) དང་ཕྲད་དོ། །དེས་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཁྱོད་ཀྱི་དབང་པོ་རྣམས་ནི་རབ་ཏུ་དྭངས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲིས་པ་ན། “ང་ནི་ཐམས་ཅད་ལས་རྒྱལ་བའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཉེ་བར་འགྲོས་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ལྟར་འགྱུར་དུ་རུང་ངོ་། །” ཞེས་སྨྲས་ཏེ། མགོ་བོ་གཡུག་གཡུག་བྱས་ནས་ལམ་གཞན་ཞིག་བཟུང་སྟེ་སོང་ངོ་། །རིམ་གྱིས་བངྒ་ (Vaṅga) ཡུལ་གྱི་རི་དྭགས་རྔོན་པའི་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ཏུ་སླེབས་སོ། །རྔོན་པའི་གཙོ་བོས་དེ་མཐོང་ནས། “ཀྱེ་ཧུད་དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་འདོད་པ་ཆུང་བ་ལ། ན་བཟའ་ཡང་མི་གསོལ་བས། འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་དགྲ་བཅོམ་པ་ཞིག་གོ། །” ཞེས་བསམས་ཏེ་ཁྱིམ་དུ་བསུས་ནས་ཤ་ཁུས་མཆོད་དོ། །ཟོས་ཚར་བ་དང་ཁྱིམ་བདག་དེས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས། “བཙུན་པ་འདི་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཤིག བདག་གིས་ཡོ་བྱད་ཀྱིས་བསྙེན་བཀུར་བགྱིའོ། །” ཞེས་གསོལ་ཏེ་གནས་མལ་བཤམས་ནས་ཕུལ་ལོ། །དེ་དེར་གནས་སོ། ། มาควิโก คิมฺหกาเล อุทกสมฺปนฺเน สีตเล ปเทเส จริตุํ ทูรํ อปกฺกนฺเตสุ มิเคสุ ตตฺถ คจฺฉนฺโต ‘‘อมฺหากํ อรหนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหสฺสู’’ติ ฉาวํ นาม ธีตรํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา ทสฺสนียา โหติ โกฏฺฐาสสมฺปนฺนา. ทุติยทิวเส อุปโก ฆรํ อาคโต ตํ ทาริกํ สพฺพํ อุปจารํ กตฺวา, ปริวิสิตุํ อุปคตํ ทิสฺวา, ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, มรามี’’ติ นิราหาโร สยิ. สตฺตเม ทิวเส มาควิโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ อุปกสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. สา – ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มาควิโก ‘‘อาคตเวเสเนว นํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ตงฺขณญฺเญว คนฺตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, อผาสุก’’นฺติ ปาเท ปรามสนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วท, ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, สพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, อิเธว มรณํ เสยฺโย’’ติ อาห. ‘‘ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺป’’นฺติ? ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆราวาสํ อธิฏฺฐาตุ’’นฺติ? โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกิณิสฺสามี’’ติ. มาควิโกปิ ‘‘อมฺหากํ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา, ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต [Pg.249] วิชายิ. สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. ฉาวา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. โส ตํ อสหนฺโต ‘‘ภทฺเท, อหํ อนนฺตชินสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกามิ. སོ་ཁའི་དུས་སུ་ཆུ་དང་ལྡན་ཞིང་བསིལ་བའི་གནས་སུ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་རི་དྭགས་རྣམས་ཐག་རིང་དུ་སོང་བ་ན། རྔོན་པ་དེས་དེར་འགྲོ་བའི་ཚེ། “བདག་ཅག་གི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་གུས་པས་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་བུ་མོ་ཚཱ་བཱ་ (Chāvā) ཞེས་བྱ་བ་ལ་བསྒོ་ནས། བུ་དང་སྤུན་ཟླ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་ངོ་། །རྔོན་པའི་བུ་མོ་དེ་ནི་མཛེས་ཤིང་ལུས་ཀྱི་ཆ་བྱད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞིག་གོ། །ཉིན་གཉིས་པར་ཉེ་བར་འགྲོ་ཁྱིམ་དུ་འོངས་པ་ན། བུ་མོ་དེས་བསྙེན་བཀུར་ཐམས་ཅད་བྱས་ཏེ་ཟས་འབུལ་བར་ཉེ་བར་བཅར་བ་མཐོང་ནས། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ནོན་ཏེ་ཟས་ཀྱང་ཟ་མ་ནུས་པར། སྣོད་དུ་ཟན་བླངས་ཏེ་རང་གི་གནས་སུ་སོང་ནས། ཟན་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཞག་སྟེ། “གལ་ཏེ་ཚཱ་བཱ་ཐོབ་ན་ནི་གསོན་ལ། མ་ཐོབ་ན་ནི་འཆིའོ། །” ཞེས་བསམས་ཏེ་ཟས་མེད་པར་ཉལ་ལོ། །ཉིན་བདུན་པར་རྔོན་པ་ཕྱིར་འོངས་ནས་བུ་མོ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོའི་གནས་ཚུལ་དྲིས་པ་ན། མོས་ “ཉིན་གཅིག་ཁོ་ནར་འོངས་པ་ལས་དེ་ནས་བཟུང་ཕྱིར་མ་བྱོན་ཏོ། །” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྔོན་པས་ “འོངས་པའི་ཆ་བྱད་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་གནས་སུ་སོང་སྟེ་འདྲི་བར་བྱའོ། །” ཞེས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སོང་ནས། “བཙུན་པ་སྐུ་ཁམས་མི་བདེ་བ་ཅི་ཞིག་བྱུང་།” ཞེས་ཞབས་ལ་ཕྱག་བྱེད་བཞིན་དུ་དྲིས་སོ། །ཉེ་བར་འགྲོ་ནི་འཁུན་སྒྲ་འབྱིན་བཞིན་དུ་ཕར་ཚུར་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པ་ཁོ་ནར་བྱེད་དོ། །རྔོན་པས་ “བཙུན་པ་གསུངས་ཤིག བདག་གིས་ཅི་ཞིག་བགྱི་ནུས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་བགྱིའོ། །” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ཉེ་བར་འགྲོས་ “གལ་ཏེ་ཚཱ་བཱ་ཐོབ་ན་ནི་གསོན་ལ། མ་ཐོབ་ན་ནི་འདི་ཉིད་དུ་ཤི་བ་དགའོ། །” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“བཙུན་པ་འོན་ཀྱང་ཁྱོད་ཀྱིས་བཟོ་རིག་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་མཁྱེན་ནམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “མི་ཤེས་སོ། །” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“བཙུན་པ་བཟོ་རིག་གང་ཡང་མི་ཤེས་པས་ནི་ཁྱིམ་ཐབ་འཛིན་མི་ནུས་སོ། །” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། དེས་ “ང་ནི་བཟོ་རིག་གང་ཡང་མི་ཤེས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཁྱེད་ཀྱི་ཤ་སྐྱེལ་མཁན་བྱེད་ཅིང་ཤ་ཡང་འཚོང་བར་བྱའོ། །” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྔོན་པས་ཀྱང་ “བདག་ཅག་ལ་ཡང་དེ་ཉིད་འཐད་དོ། །” ཞེས་སྨྲས་ཏེ་བླ་གོས་ཤིག་བྱིན་ནས་ཁྱིམ་དུ་བསུས་ཏེ་བུ་མོ་བྱིན་ནོ། །དེ་དག་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ལས་བུ་ཞིག་སྐྱེས་ཏེ། མིང་ལ་སུ་བྷ་དྲ་ (Subhadda) ཞེས་བཏགས་སོ། །ཚཱ་བཱས་བུ་འཇགས་པའི་གླུ་དབྱངས་ཀྱིས་ཉེ་བར་འགྲོ་ལ་འཕྱ་སྨོད་བྱས་སོ། །དེས་དེ་མ་བཟོད་པར། “བཟང་མོ་ང་ནི་མཐའ་ཡས་རྒྱལ་བའི་དྲུང་དུ་འགྲོའོ། །” ཞེས་སྨྲས་ཏེ་ཡུལ་དབུས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་སོང་ངོ་། ། ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวนมหาวิหาเร. อถ โข ภควา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, อนนฺตชิโนติ ปุจฺฉมาโน อาคจฺฉติ, ตสฺส มํ ทสฺเสยฺยาถา’’ติ. อุปโกปิ โข อนุปุพฺเพเนว สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร มม สหาโย อนนฺตชิโน นาม อตฺถิ, โส กุหึ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. ภควา ตสฺสานุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ. ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพปฺปวตฺตึ สุตฺวา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ภควา ปฐมํ นิสฺสิริกสฺส นคฺคสมณสฺส ธมฺมํ เทเสสี’’ติ. ภควา ตํ กถาสมุฏฺฐานํ วิทิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ กเถสุํ. ตโต ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเหตุอปฺปจฺจยา ธมฺมํ เทเสติ, นิมฺมลา ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, น สกฺกา ตตฺถ โทสํ ทฏฺฐุํ. เตน, ภิกฺขเว, ธมฺมเทสนูปนิสฺสเยน อุปโก เอตรหิ อนาคามี ชาโต’’ติ วตฺวา อตฺตโน เทสนามลาภาวทีปิกํ อิมํ คาถมภาสิ. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དུས་དེ་ཉིད་ན་མཉན་ཡོད་ཀྱི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་བཞུགས་སོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔོན་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། དགེ་སློང་དག །སུ་ཞིག་མཐའ་ཡས་རྒྱལ་བ་ཞེས་འདྲི་ཞིང་འོངས་ན། དེ་ལ་ང་སྟོན་ཅིག་ཅེས་བཀའ་བསྒོའོ། ཉེ་གནས་ཀྱང་རིམ་གྱིས་མཉན་ཡོད་དུ་འོངས་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་གི་དབུས་སུ་ལངས་ནས། གཙུག་ལག་ཁང་འདི་ན་ངའི་གྲོགས་པོ་མཐའ་ཡས་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ། དེ་གང་ན་གནས་ཞེས་དྲིའོ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཁྲིད་དོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་བསྟན་ཏོ། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་དེ་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་སོ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དེའི་སྔོན་གྱི་བྱུང་བ་ཐོས་ནས་གཏམ་གླེང་བསླངས་པ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐོག་མར་དཔལ་མེད་པའི་གཅེར་བུ་པ་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ་ཞེས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཏམ་གླེང་དེ་བྱུང་བ་མཁྱེན་ནས། དྲི་གཙང་ཁང་ནས་བྱུང་སྟེ་སྐབས་སུ་བབས་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་རྣམས་ད་ལྟ་གཏམ་གང་གིས་འདུས་ཏེ་འཁོད་ཅེས་སོ། དེ་དག་གིས་ཐམས་ཅད་གསོལ་ཏོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ། དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་རྒྱུ་མེད་རྐྱེན་མེད་པར་ཆོས་མི་སྟོན་ཏེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་དྲི་མ་མེད་པ་ཡིན་པས། དེ་ལ་སྐྱོན་མཐོང་བར་མི་ནུས་སོ། དགེ་སློང་དག །ཆོས་བསྟན་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དེས་ཉེ་གནས་ནི་ད་ལྟ་ཕྱིར་མི་འོང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་གསུངས་ནས། རང་གི་ཆོས་བསྟན་པ་དྲི་མ་མེད་པའི་ཚུལ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ตสฺสตฺโถ – สาสเวสุ สพฺพขนฺธายตนธาตูสุ ฉนฺทราคปฺปหาเนน เตหิ อนภิภูตตฺตา สยญฺจ เต ธมฺเม สพฺเพ อภิภุยฺย ปวตฺตตฺตา สพฺพาภิภุํ. เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ สพฺพธมฺมานํ สพฺพากาเรน วิทิตตฺตา สพฺพวิทุํ. สพฺพธมฺมเทสนสมตฺถาย โสภนาย เมธาย สมนฺนาคตตฺตา สุเมธํ. เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สาสวขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพธมฺเมสุ อุปลิมฺปติ, เตสํ เลปานํ อภาวา เตสุ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺตํ. เตสุ จ สพฺพธมฺเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน สพฺเพ เต ธมฺเม ชหิตฺวา ฐิตตฺตา สพฺพญฺชหํ. อุปธิวิเวกนินฺเนน จิตฺเตน ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน วิเสเสน มุตฺตตฺตา ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตํ, อธิมุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ เวทยนฺติ ชานนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ มุนิ, ตสฺส กุโต เทสนามลนฺติ อตฺตานํ วิภาเวติ[Pg.250]. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วาสทฺโทติ. เกจิ ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘อุปโก ตทา ตถาคตํ ทิสฺวาปิ ‘อยํ พุทฺธมุนี’ติ น สทฺทหี’’ติ เอวํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ตโต ภควา ‘‘สทฺทหตุ วา มา วา, ธีรา ปน ตํ มุนึ เวทยนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมภาสีติ. དེའི་དོན་ནི། ཟག་བཅས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཐམས་ཅད་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པས་དེ་དག་གིས་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གནས་པས་ན། ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། དེ་དག་དང་གཞན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་པས་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ། ཆོས་ཐམས་ཅད་སྟོན་པར་ནུས་པའི་མཛེས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་ན། ཤེས་རབ་བཟང་པོའོ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་བྱུག་པ་གང་དག་གི་དབང་གིས་ཟག་བཅས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གོས་པར་འགྱུར་ན། བྱུག་པ་དེ་དག་མེད་པས་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་མ་གོས་པའོ། ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་འདོད་ཆགས་མེད་པས་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ་གནས་པས་ན། ཐམས་ཅད་སྤོང་བའོ། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བྲལ་བར་གཞོལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་སྲེད་པ་ཟད་པའི་མྱང་འདས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་གྲོལ་བས་ན། སྲེད་པ་ཟད་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། མོས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་ལ་ཡང་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་ཡང་མཁས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པར་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་སོ། ཐུབ་པ་འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག །དེའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་དྲི་མ་གང་ནས་འབྱུང་ཞེས་རང་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། འདིར་ 'ཝཱ་' (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། ཁ་ཅིག་ནི་འདི་སྐད་དུ་འཆད་དེ། དེའི་ཚེ་ཉེ་གནས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཇལ་ཡང་ 'འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཐུབ་པའོ་' ཞེས་མ་དད་པས། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་གཏམ་གླེང་བསླངས་སོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལན་འདས་ཀྱིས་ 'དད་ཀྱང་རུང་མ་དད་ཀྱང་རུང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ཉིད་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ་' ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་སོ། ๒๑๔. ปญฺญาพลนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ คาถา เรวตตฺเถรํ อารพฺภ วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วุตฺตนเยเนว เรวตตฺเถรสฺส อาทิโต ปภุติ ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิตสฺส ขทิรวเน วิหาโร, ตตฺถ วิหรโต วิเสสาธิคโม, ภควโต ตตฺถ คมนปจฺจาคมนญฺจ เวทิตพฺพํ. ปจฺจาคเต ปน ภควติ โย โส มหลฺลกภิกฺขุ อุปาหนํ สมฺมุสฺสิตฺวา ปฏินิวตฺโต ขทิรรุกฺเข อาลคฺคิตํ ทิสฺวา สาวตฺถึ อนุปฺปตฺโต วิสาขาย อุปาสิกาย ‘‘กึ, ภนฺเต, เรวตตฺเถรสฺส วสโนกาโส รมณีโย’’ติ ภิกฺขู ปุจฺฉมานาย เยหิ ภิกฺขูหิ ปสํสิโต, เต อปสาเทนฺโต ‘‘อุปาสิเก, เอเต ตุจฺฉํ ภณนฺติ, น สุนฺทโร ภูมิปฺปเทโส, อติลูขกกฺขฬํ ขทิรวนเมวา’’ติ อาห. โส วิสาขาย อาคนฺตุกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติเต ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺโต อาห – ‘‘กึ, อาวุโส, เรวตตฺเถรสฺส เสนาสเน รมณียํ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐ’’นฺติ. ภควา ตํ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘เรวตํ, ภนฺเต, อารพฺภ กถา อุปฺปนฺนา ‘เอวํ นวกมฺมิโก กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, เรวโต นวกมฺมิโก, อรหา เรวโต ขีณาสโว’’ติ วตฺวา ตํ อารพฺภ เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. ༢༡༤. 'ཤེས་རབ་སྟོབས་' ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་གང་ཞེ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་གནས་བརྟན་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་ལ་བརྩམས་ཏེ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ 'གྲོང་ངམ་ཡང་ན་ནགས་སུ་རུང་' ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས། གནས་བརྟན་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོའི་ཐོག་མ་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་སེང་ལྡེང་གི་ཚལ་དུ་གནས་པ་དང་། དེ་ན་གནས་ཤིང་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེར་གཤེགས་པ་དང་ཕྱིར་བྱོན་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཕྱིར་བྱོན་པའི་ཚེ། དགེ་སློང་རྒན་པོ་ཞིག་གིས་རང་གི་ལྷམ་བརྗེད་ནས་ཕྱིར་ལོག་པ་ན། ལྷམ་དེ་སེང་ལྡེང་གི་ཤིང་ལ་ཐོགས་པ་མཐོང་ནས། མཉན་ཡོད་དུ་སླེབས་པ་དང་། དད་ལྡན་མ་ས་སྲུང་མས་ 'བཙུན་པ་དག །གནས་བརྟན་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོའི་བཞུགས་གནས་ནི་ཉམས་དགའ་འམ།' ཞེས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་དྲིས་པ་ན། དགེ་སློང་གང་དག་གིས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དེ་དག་ལ་མ་རངས་པར། 'དད་ལྡན་མ། དེ་དག་གིས་ནི་གཏམ་སྟོང་པ་སྨྲ་སྟེ། ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་མཛེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། ཤིན་ཏུ་རྩུབ་ཅིང་གྱོང་བའི་སེང་ལྡེང་གི་ཚལ་ཁོ་ནའོ།' ཞེས་སྨྲས་སོ། དེས་ས་སྲུང་མས་སྦྱར་བའི་གློ་བུར་གྱི་ཟས་བཟོས་ནས། ཉིན་གུང་གི་འོག་ཏུ་འདུ་ཁང་དུ་འདུས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་ཅིང་སྨྲས་པ། 'ཚེ་ལྡན་དག །ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོའི་གནས་མལ་ལ་ཉམས་དགའ་བ་ཅི་ཞིག་མཐོང་།' ཞེས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་མཁྱེན་ནས། དྲི་གཙང་ཁང་ནས་བྱུང་སྟེ་སྐབས་སུ་བབས་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱིས་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་གཤེགས་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ཏེ་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། 'དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་རྣམས་ད་ལྟ་གཏམ་གང་གིས་འདུས་ཏེ་འཁོད་ཅེས་སོ།' དེ་དག་གིས་གསོལ་པ། 'བཙུན་པ། གནས་བརྟན་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་ལ་བརྩམས་ཏེ་གཏམ་འདི་ལྟར་བྱུང་སྟེ། ལས་གསར་དུ་བྱེད་པ་འདི་འདྲ་བས་ནམ་ཞིག་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པར་འགྱུར་ཞེས་སོ།' 'དགེ་སློང་དག །ནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་ནི་ལས་གསར་དུ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་གྱི། ནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཟག་པ་ཟད་པའོ།' ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་བརྩམས་ཏེ་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ตสฺสตฺโถ – ทุพฺพลกรกิเลสปฺปหานสาธเกน วิกุพฺพนอธิฏฺฐานปฺปเภเทน วา ปญฺญาพเลน สมนฺนาคตตฺตา ปญฺญาพลํ, จตุปาริสุทฺธิสีเลน ธุตงฺควเตน จ อุปปนฺนตฺตา สีลวตูปปนฺนํ, มคฺคสมาธินา ผลสมาธินา อิริยาปถสมาธินา จ สมาหิตํ, อุปจารปฺปนาเภเทน ฌาเนน ฌาเน วา รตตฺตา ฌานรตํ, สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา สติมํ, ราคาทิสงฺคโต ปมุตฺตตา สงฺคา ปมุตฺตํ, ปญฺจเจโตขิลจตุอาสวาภาเวน อขิลํ อนาสวํ ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ตมฺปิ เอวํ ปญฺญาทิคุณสํยุตฺตํ สงฺคาทิโทสวิสํยุตฺตํ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ วา เวทยนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ [Pg.251] ขีณาสวมุนิ, โส ‘‘นวกมฺมิโก’’ติ วา ‘‘กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’ติ วา กถํ วตฺตพฺโพ. โส หิ ปญฺญาพเลน ตํ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ, น นวกมฺมกรเณน, กตกิจฺโจว โส, น อิทานิ สมณธมฺมํ กริสฺสตีติ เรวตตฺเถรํ วิภาเวติ. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วา-สทฺโทติ. དེའི་དོན་ནི། ཉོན་མོངས་པ་སྟོབས་ཆུང་བར་བྱེད་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་འཕྲུལ་དང་སྨོན་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ན། ཤེས་རབ་སྟོབས་སོ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་དང་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པས་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པའོ། ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྤྱོད་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དབྱེ་བའི་བསམ་གཏན་ལ་དགའ་བས་ན། བསམ་གཏན་ལ་དགའ་བའོ། དྲན་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པས་ན། དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན། ཀུན་སྦྱོར་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔ་དང་ཟག་པ་བཞི་མེད་པས་ན། ཐ་བ་མེད་ཅིང་ཟག་པ་མེད་པ་སྟེ། དེ་ལ་ཡང་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ། དེ་ལྟར་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་ཞིང་ཀུན་སྦྱོར་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་དེ་ལ་ཡང་མཁས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག །དེ་ལ་ 'ལས་གསར་དུ་བྱེད་པ་' ཞེས་སམ། 'ནམ་ཞིག་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པར་འགྱུར་' ཞེས་ཇི་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ། དེས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་དེ་གྲུབ་པར་མཛད་ཀྱི། ལས་གསར་དུ་བྱས་པས་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ནི་བྱ་བ་བྱས་ཟིན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། ད་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་མི་དགོས་སོ་ཞེས་གནས་བརྟན་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོའི་ཚུལ་གསལ་བར་མཛད་དོ། འདིར་ 'ཝཱ་' (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། ๒๑๕. เอกํ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? โพธิมณฺฑโต ปภุติ ยถากฺกมํ กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺเต ภควติ ปิตาปุตฺตสมาคเม วตฺตมาเน ภควา สมฺโมทมาเนน รญฺญา สุทฺโธทเนน ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, คหฏฺฐกาเล คนฺธกรณฺฑเก วาสิตานิ กาสิกาทีนิ ทุสฺสานิ นิวาเสตฺวา อิทานิ กถํ ฉินฺนกานิ ปํสุกูลานิ ธาเรถา’’ติ เอวมาทินา วุตฺโต ราชานํ อนุนยมาโน – ༢༡༥. 'གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ་' ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་གང་ཞེ་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ་རིམ་གྱིས་སེར་སྐྱའི་གཞི་རུ་བྱོན་པའི་ཚེ། ཡབ་དང་སྲས་མཇལ་འཛོམས་གནང་བཞིན་པའི་སྐབས་སུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཡབ་རྒྱལ་པོ་ཟས་གཙང་མས་དགྱེས་བཞིན་དུ། 'བཙུན་པ། ཁྱེད་ཀྱིས་ཁྱིམ་ན་བཞུགས་པའི་ཚེ་དྲི་སྒྲོམ་གྱིས་བདུག་པའི་ཡུལ་ཀཱ་ཤིའི་གོས་ལ་སོགས་པ་གྱོན་ནས། ད་ལྟ་ཇི་ལྟར་དུམ་བུར་བཏུབ་པའི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་ཆོས་གོས་བསྣམས་པ་ལགས་' ཞེས་ལ་སོགས་པར་གསོལ་བ་ན། རྒྱལ་པོ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ‘‘ยํ ตฺวํ ตาต วเท มยฺหํ, ปฏฺฏุณฺณํ ทุกูลกาสิกํ; ปํสุกูลํ ตโต เสยฺยํ, เอตํ เม อภิปตฺถิต’’นฺติ. – ཡབ་གཅིག་ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་ལ་གསུངས་པ་ཡི། །དར་ཟབ་དང་ནི་ཀཱ་ཤིའི་རས་གོས་ལས། །ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་ཆོས་གོས་མཆོག་ཡིན་ཏེ། །འདི་ནི་བདག་གིས་མངོན་པར་འདོད་པ་ལགས། อาทีนิ วตฺวา โลกธมฺเมหิ อตฺตโน อวิกมฺปภาวํ ทสฺเสนฺโต รญฺโญ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สตฺตปทคาถมภาสิ. ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་རང་ཉིད་མི་གཡོ་བའི་ཚུལ་བསྟན་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རྐང་པ་བདུན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ตสฺสตฺโถ – ปพฺพชฺชาสงฺขาตาทีหิ เอกํ, อิริยาปถาทีหิ จริยาหิ จรนฺตํ. โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ. สพฺพฏฺฐาเนสุ ปมาทาภาวโต อปฺปมตฺตํ. อกฺโกสนครหนาทิเภทาย นินฺทาย วณฺณนโถมนาทิเภทาย ปสํสาย จาติ อิมาสุ นินฺทาปสํสาสุ ปฏิฆานุนยวเสน อเวธมานํ. นินฺทาปสํสามุเขน เจตฺถ อฏฺฐปิ โลกธมฺมา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สีหํว เภริสทฺทาทีสุ สทฺเทสุ อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ปกติวิการานุปคเมน อสนฺตสนฺตํ, ปนฺเตสุ วา เสนาสเนสุ สนฺตาสาภาเวน. วาตํว สุตฺตมยาทิเภเท ชาลมฺหิ จตูหิ มคฺเคหิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาเล อสชฺชมานํ, อฏฺฐสุ วา โลกธมฺเมสุ ปฏิฆานุนยวเสน อสชฺชมานํ. ปทุมํว โตเยน โลเก ชาตมฺปิ เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สตฺตา โลเกน ลิปฺปนฺติ, เตสํ เลปานํ ปหีนตฺตา โลเกน อลิปฺปมานํ, นิพฺพานคามิมคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เตน มคฺเคน เนตารมญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ. อตฺตโน ปน อญฺเญน เกนจิ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา อเนตพฺพตฺตา อนญฺญเนยฺยํ ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. དེའི་དོན་ནི། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཅིག་པུར། སྤྱོད་ལམ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུ་བའོ། ཐུབ་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་ན། ཐུབ་པའོ། གནས་ཐམས་ཅད་དུ་བག་མེད་པ་མེད་པས་ན། བག་ཡོད་པའོ། གཤེ་བ་དང་སྐྱོན་བརྗོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྨད་པ་དང་། བསྔགས་པ་དང་བསྟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་བསྟོད་པ་སྟེ། སྨད་པ་དང་བསྟོད་པ་འདི་དག་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་མི་གཡོ་བའོ། འདིར་སྨད་པ་དང་བསྟོད་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། སེང་གེ་བཞིན་དུ་རྔའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ལའམ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ལ་རང་བཞིན་འགྱུར་བ་མེད་པར་མི་སྐྲག་པ་སྟེ། ཡང་ན་དབེན་པའི་གནས་མལ་རྣམས་སུ་སྐྲག་པ་མེད་པའོ། རླུང་བཞིན་དུ་སྐུད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་དྲ་བ་ལའམ། ལམ་བཞི་པོ་དག་གིས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དྲ་བ་ལ་མི་ཆགས་པ་སྟེ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་མི་ཆགས་པའོ། པདྨ་ཆུས་མ་གོས་པ་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་ཀྱང་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་བྱུག་པ་གང་དག་གི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇིག་རྟེན་གྱིས་གོས་པར་འགྱུར་ན། བྱུག་པ་དེ་དག་སྤངས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མ་གོས་པའོ། མྱང་འདས་སུ་འགྲོ་བའི་ལམ་བསྐྱེད་ནས། ལམ་དེས་ལྷ་དང་མི་གཞན་རྣམས་འདྲེན་པའོ། རང་ཉིད་ནི་གཞན་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་ལམ་བསྟན་ཏེ་བཀྲི་བར་མི་ནུས་པས་གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་མི་ནུས་པ་སྟེ། དེ་ལ་ཡང་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་རང་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། འདིར་ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ๒๑๖. โย [Pg.252] โอคหเณติ กา อุปฺปตฺติ? ภควโต ปฐมาภิสมฺพุทฺธสฺส จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตทสปารมิทสอุปปารมิทสปรมตฺถปารมิปฺปเภทํ อภินีหารคุณปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อภินิพฺพตฺติคุณํ ตตฺถ นิวาสคุณํ มหาวิโลกนคุณํ คพฺภโวกฺกนฺตึ คพฺภวาสํ คพฺภนิกฺขมนํ ปทวีติหารํ ทิสาวิโลกนํ พฺรหฺมคชฺชนํ มหาภินิกฺขมนํ มหาปธานํ อภิสมฺโพธึ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ผลญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, ทสพลญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ, ฉพฺพิธํ อสาธารณญาณํ, อฏฺฐวิธํ สาวกสาธารณพุทฺธญาณํ, จุทฺทสวิธํ พุทฺธญาณํ, อฏฺฐารสพุทฺธคุณปริจฺเฉทกญาณํ, เอกูนวีสติวิธปจฺจเวกฺขณญาณํ, สตฺตสตฺตติวิธญาณวตฺถุ เอวมิจฺจาทิคุณสตสหสฺเส นิสฺสาย ปวตฺตํ มหาลาภสกฺการํ อสหมาเนหิ ติตฺถิเยหิ อุยฺโยชิตาย จิญฺจมาณวิกาย ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ วุตฺตนเยน จตุปริสมชฺเฌ ภควโต อยเส อุปฺปาทิเต ตปฺปจฺจยา ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘เอวรูเปปิ นาม อยเส อุปฺปนฺเน น ภควโต จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถี’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ตโต ภควา – ‘‘พุทฺธา นาม, ภิกฺขเว, อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ตาทิโน โหนฺตี’’ติ วตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. ༢༡༦. “གང་ཞིག་ཆུ་ཁའི་ཀ་བ་བཞིན་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་མ་ཐག་པའི་སྐབས་སུ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་རྣམ་པ་སོ་སོར་རྫོགས་པར་བྱས་ཤིང་། སྨོན་ལམ་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། དེ་ན་བཞུགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། གཟིགས་པ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་། མངལ་དུ་གཤེགས་པ་དང་། མངལ་ན་བཞུགས་པ་དང་། མངལ་ལས་བྱུང་བ་དང་། གོམ་པ་བོར་བ་དང་། ཕྱོགས་སུ་གཟིགས་པ་དང་། ཚངས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དང་། མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་དང་། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་བཞི་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྐྱེ་གནས་བཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། འགྲོ་བ་ལྔ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དྲུག་དང་། ཉན་ཐོས་དང་ཐུན་མོང་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་བརྒྱད་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་བཅུ་བཞི་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མ་འདྲེས་པ་བཅོ་བརྒྱད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་བཅུ་དགུ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་རྣམ་པ་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ་སོགས་པ། འདི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་འབུམ་ཕྲག་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་ལ་མི་བཟོད་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བསྐུལ་བའི་བུ་མོ་ཙིཉྩ་མ་ཎ་བི་ཀཱ་ཡིས། “ཆོས་གཅིག་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་གླེང་གཞིའི་ནང་དུ་བཤད་པ་བཞིན། འཁོར་བཞིའི་དབུས་སུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མི་སྙན་པ་བསྐྱེད་པར་བྱས་པ་ན། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གཏམ་འདི་ལྟར་བརྩམས་ཏེ། “འདི་ལྟ་བུའི་མི་སྙན་པ་བྱུང་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལ་འགྱུར་བ་གཏན་ནས་མི་མངའ་འོ་”ཞེས་སོ།། དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་ནས་དྲི་གཙང་ཁང་ལས་བྱུང་སྟེ། སྐབས་དེ་དང་མཐུན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱིས་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་གཤེགས་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ཏེ་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། “དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་ཚོ་ད་ལྟ་གཏམ་གང་ཞིག་གླེང་ཞིང་འདུས་ཏེ་འཁོད་པ་ཡིན།” ཞེས་གསུངས་པ་ན། དེ་དག་གིས་ཐམས་ཅད་གསོལ་ཏོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བཀའ་སྩལ་ནས། དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม โอคหเณ มนุสฺสานํ นฺหานติตฺเถ องฺคฆํสนตฺถาย จตุรสฺเส วา อฏฺฐํเส วา ถมฺเภ นิขาเต อุจฺจกุลีนาปิ นีจกุลีนาปิ องฺคํ ฆํสนฺติ, น เตน ถมฺภสฺส อุนฺนติ วา โอนติ วา โหติ. เอวเมวํ โย โอคหเณ ถมฺโภริวาภิชายติ ยสฺมึ ปเร วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปเร ติตฺถิยา วา อญฺเญ วา วณฺณวเสน อุปริมํ วา อวณฺณวเสน เหฏฺฐิมํ วา วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ, ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ อนุนยํ วา ปฏิฆํ วา อนาปชฺชมาโน ตาทิภาเวน โย โอคหเณ ถมฺโภริว ภวตีติ. ตํ วีตราคํ สุสมาหิตินฺทฺริยนฺติ ตํ อิฏฺฐารมฺมเณ ราคาภาเวน วีตราคํ, อนิฏฺฐารมฺมเณ จ โทสโมหาภาเวน สุสมาหิตินฺทฺริยํ, สุฏฺฐุ วา สโมธาเนตฺวา ฐปิตินฺทฺริยํ, รกฺขิตินฺทฺริยํ, โคปิตินฺทฺริยนฺติ [Pg.253] วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺติ, ตสฺส กถํ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. དེའི་དོན་ནི། དཔེར་ན་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁྲུས་བྱེད་པའི་ཆུ་ཁར། ལུས་འཕུར་བའི་ཕྱིར་ཟུར་བཞི་པ་འམ་ཟུར་བརྒྱད་པའི་ཀ་བ་བཙུགས་པ་ལ། རིགས་མཐོ་བ་དང་རིགས་དམའ་བ་གཉིས་ཀས་ལུས་འཕུར་ཡང་། དེས་ཀ་བ་དེ་མཐོ་བར་འགྱུར་བ་འམ་དམའ་བར་འགྱུར་བ་མེད་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་གིས་ཚིག་གི་མཐའ་སྨྲས་པ་ན། གང་ཞིག་ཆུ་ཁའི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་གནས་པའོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དོན་གང་ཞིག་ལ་མུ་སྟེགས་ཅན་ནམ་གཞན་དག་གིས་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་མཐོ་བའི་ཚིག་གམ། མ་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་དམའ་བའི་ཚིག་གི་མཐའ་སྨྲས་ཀྱང་། དོན་དེ་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་འམ་ཁོང་ཁྲོ་བར་མི་འགྱུར་བར། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཆུ་ཁའི་ཀ་བ་བཞིན་དུ་གནས་པའོ།། “འདོད་ཆགས་བྲལ་ཞིང་དབང་པོ་ལེགས་པར་ཞི་བ་དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཡུལ་ལ་འདོད་ཆགས་མེད་པས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་ལ་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་མེད་པས་དབང་པོ་ལེགས་པར་ཞི་བའམ། ཡང་ན་དབང་པོ་རྣམས་ལེགས་པར་བསྡུས་ཏེ་བཞག་པ་དང་། བསྲུངས་པ་དང་། སྦས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པ་ཞེས་མཁྱེན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་ཞེས་མཁྱེན་པ་སྟེ། དེའི་ཐུགས་ལ་འགྱུར་བ་ཇི་ལྟར་ཡོང་ཞེས་བདག་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་བཞིན་ནོ།། ๒๑๗. โย เว ฐิตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา เสฏฺฐิธีตา ปาสาทา โอรุยฺห เหฏฺฐาปาสาเท ตนฺตวายสาลํ คนฺตฺวา ตสรํ วฏฺเฏนฺเต ทิสฺวา ตสฺส อุชุภาเวน ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘อโห วต สพฺเพ สตฺตา กายวจีมโนวงฺกํ ปหาย ตสรํ วิย อุชุจิตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติ. สา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ตเทว นิมิตฺตํ อาวชฺเชนฺตี นิสีทิ. เอวํ ปฏิปนฺนาย จสฺสา น จิรสฺเสว อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ อโหสิ, ตทนุสาเรเนว จ ทุกฺขานตฺตลกฺขณานิปิ. อถสฺสา ตโยปิ ภวา อาทิตฺตา วิย อุปฏฺฐหึสุ. ตํ ตถา วิปสฺสมานํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ มุญฺจิ. สา ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชนฺตี ภควนฺตํ ปสฺเส นิสินฺนมิว ทิสฺวา อุฏฺฐาย ปญฺชลิกา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมเทสนาวเสน อิมํ คาถมภาสิ. ༢༡༧. “གང་ཞིག་བདག་ཉིད་བརྟན་པ་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། མཉན་ཡོད་དུ་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་མོ་ཞིག་ཁང་བཟང་ལས་བབས་ཏེ། འོག་གི་ཐགས་མཁན་གྱི་ར་བར་སོང་ནས་ཐགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་སྐོར་བ་མཐོང་ཞིང་། དེའི་དྲང་པོའི་རང་བཞིན་ལས་དམིགས་པའི་མཚན་མ་བཟུང་སྟེ། “ཀྱེ་མ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལུས་ངག་ཡིད་གསum་གྱི་གྱ་གྱུ་སྤངས་ནས། ཐགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་སེམས་དྲང་པོར་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་མོ།། མོ་རང་ཁང་བཟང་ལ་ཡར་སོང་ནས་ཀྱང་། ཡང་དང་ཡང་དུ་མཚན་མ་དེ་ཉིད་ལ་སེམས་ཤིང་འཁོད་དོ།། དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་པས་མོ་ལ་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་རྗེས་སུ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱང་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་མོ་ལ་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་མེ་འབར་བ་བཞིན་དུ་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ།། མོ་དེ་ལྟར་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་ནས། དྲི་གཙང་ཁང་ན་བཞུགས་བཞིན་དུ་འོད་ཟེར་བཏང་བར་མཛད་དོ།། མོས་འོད་དེ་མཐོང་ནས་“འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”སྙམ་དུ་བསམས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་རང་གི་གམ་ན་བཞུགས་པ་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། ལངས་ཏེ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་འགྲེང་ངོ་།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མོ་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་མཁྱེན་ནས། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – โย เว เอกคฺคจิตฺตตาย อกุปฺปวิมุตฺติตาย จ วุฑฺฒิหานีนํ อภาวโต วิกฺขีณชาติสํสารตฺตา ภวนฺตรูปคมนาภาวโต จ ฐิตตฺโต, ปหีนกายวจีมโนวงฺกตาย อคติคมนาภาเวน วา ตสรํว อุชุ, หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนตฺตา ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ, ปาปกานิ กมฺมานิ คูถคตํ วิย มุตฺตคตํ วิย จ ชิคุจฺฉติ, หิรียตีติ วุตฺตํ โหติ. โยควิภาเคน หิ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ สทฺทสตฺเถ สิชฺฌติ. วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจาติ กายวิสมาทิวิสมํ กายสมาทิสมญฺจ ปหานภาวนากิจฺจสาธเนน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน อุปปริกฺขมาโน. ตํ วาปิ ขีณาสวํ ธีรา มุนึ เวทยนฺตีติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถาวุตฺตนเยน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจ โย เว ฐิตตฺโต โหติ, โส เอวํ ตสรํว อุชุ หุตฺวา กิญฺจิ วีติกฺกมํ อนาปชฺชนฺโต ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ. ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ยโต อีทิโส โหตีติ ขีณาสวมุนึ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เสฏฺฐิธีตา โสตาปตฺติผเล [Pg.254] ปติฏฺฐหิ. เอตฺถ จ วิกปฺเป วา สมุจฺจเย วา วาสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. དེའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་མི་འཁྲུགས་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕིྱར་དང་། འཕེལ་འགྲིབ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བའི་འཁོར་བ་ཟད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྲིད་པ་གཞན་དུ་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་བརྟན་པ་དང་། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་གྱ་གྱུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རམ། ལམ་ལོག་པར་མི་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་ཐགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་དྲང་པོ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ལ་འཛེམ་ཞིང་། སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ལ་བཤང་གཅི་བཞིན་དུ་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་ངོ་ཚ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ལས་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བྱེད་པའི་སྒྲ་ཉིད་ལས་སུ་བྱ་བའི་དོན་དུ་འགྲུབ་པའོ།། “མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པ་ལ་རྟོག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་མི་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་མཐུན་པ་ལ། སྤོང་བ་དང་སྒོམ་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོག་ཅིང་དཔྱོད་པའོ།། “ཟག་པ་ཟད་པའི་དེ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པ་ཞེས་མཁྱེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པ་ལ་རྟོག་ཅིང་། གང་ཞིག་བདག་ཉིད་བརྟན་པར་གྱུར་པ་དེ། དེ་ལྟར་ཐགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་དྲང་པོར་གྱུར་ཏེ། འགལ་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་བྱེད་པར་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ལ་འཛེམ་མོ།། དེ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐུབ་པ་ཞེས་མཁྱེན་ཏོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟ་བུ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཐུག་པའི་སྒོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་མོ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་སོ།། འདིར་“ཝཱ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པར་བརྟག་པ་འམ་སྡུད་པའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ๒๑๘. โย สญฺญตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กิร อาฬวิยํ วิหรนฺเต อาฬวีนคเร อญฺญตโร ตนฺตวาโย สตฺตวสฺสิกํ ธีตรํ อาณาเปสิ – ‘‘อมฺม, หิยฺโย อวสิฏฺฐตสรํ น พหุ, ตสรํ วฏฺเฏตฺวา ลหุํ ตนฺตวายสาลํ อาคจฺเฉยฺยาสิ, มา โข จิรายี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. โส สาลํ คนฺตฺวา ตนฺตํ วิเนนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺสา ทาริกาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปเคว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย นครํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อทฺธา อชฺช โกจิ อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ปเคว ปวิฏฺโฐ ภควา’’ติ ภควนฺตํ อุปคจฺฉึสุ. ภควา เยน มคฺเคน สา ทาริกา ปิตุสนฺติกํ คจฺฉติ, ตสฺมึ อฏฺฐาสิ. นครวาสิโน ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา, ปริปฺโผสิตฺวา, ปุปฺผูปหารํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, มหาชนกาโย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. สา ทาริกา ตํ ปเทสํ ปตฺตา มหาชนปริวุตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. ตํ ภควา อามนฺเตตฺวา – ‘‘ทาริเก กุโต อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘น ชานาสี’’ติ? ‘‘ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ༢༡༨. “གང་ཞིག་བདག་ཉིད་བསྡམས་པ་”ཞེས་པའི་བྱུང་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཨཱ་ལཱ་བཱི་ན་བཞུགས་པ་ན། ཨཱ་ལཱ་བཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཐགས་མཁན་ཞིག་གིས་རང་གི་བུ་མོ་ལོ་བདུན་ལོན་པ་ལ་བསྒོ་བ། “བུ་མོ། ཁ་སང་ལྷག་མའི་ཐགས་སྐུད་མང་པོ་མེད་པས། ཐགས་སྐུད་བསྒྲིལ་ཏེ་མྱུར་དུ་ཐགས་མཁན་གྱི་ར་བར་ཤོག་ཅིག །མ་འགྱངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་པ་ན། མོས་“ལེགས་སོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་སོ།། ཁོ་ར་བར་སོང་ནས་ཐགས་འཐག་བཞིན་དུ་འགྲེང་ངོ་།། ཉིན་དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་བཞེངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། བུ་མོ་དེ་ལ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའི་མཐུན་རྐྱེན་ཡོད་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་སྐྱེ་བོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་གཟིགས་ནས། སྔ་བར་སྐུ་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་མཛད་དེ། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བསྣམས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཤེགས་སོ།། མི་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས། “དེ་རིང་གདོན་མི་ཟ་བར་རྗེས་སུ་གཟུང་བར་བྱ་བའི་སྐྱེ་བོ་ཞིག་ཡོད་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་སྔ་བར་བྱོན་ཏོ།།” ཞེས་བསམས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གམ་དུ་སོང་ངོ་།། བཅོམ་ལྡན་འདས་བུ་མོ་དེ་རང་གི་ཕའི་གམ་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་དེར་བཞུགས་སོ།། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གནས་དེ་ཕྱག་དར་བྱས་ཤིང་། ཆུ་བྲན་ཏེ། མེ་ཏོག་གི་མཆོད་པ་བྱས་ཤིང་། བླ་རེ་བྲེས་ནས་བཞུགས་གདན་བཤམས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཤམས་པའི་བཞུགས་གདན་ལ་བཞུགས་པ་ན། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་འཁོད་དོ།། བུ་མོ་དེ་གནས་དེར་སླེབས་པ་ན། སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས། ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མོ་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། “བུ་མོ། ཁྱོད་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་གིས་མི་ཤེས་སོ།།” ཞེས་གསོལ་ཏོ།། “ཁྱོད་གང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་གིས་མི་ཤེས་སོ།།” ཞེས་གསོལ་ཏོ།། “ཁྱོད་ཀྱིས་མི་ཤེས་སམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་གིས་ཤེས་སོ།།” ཞེས་གསོལ་ཏོ།། “འོ་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་གིས་མི་ཤེས་སོ།།” ཞེས་གསོལ་ཏོ།། ตํ สุตฺวา มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อยํ ทาริกา อตฺตโน ฆรา อาคตาปิ ภควตา ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ตนฺตวายสาลํ คจฺฉนฺตี จาปิ ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ‘น ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘ชานามี’ติ อาห, ‘ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘น ชานามี’ติ อาห, สพฺพํ ปจฺจนีกเมว กโรตี’’ติ. ภควา มนุสฺสานํ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุกาโม ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ มยา ปุจฺฉิตํ, กึ ตยา วุตฺต’’นฺติ? สา อาห – ‘‘น มํ, ภนฺเต, โกจิ น ชานาติ, ฆรโต อาคตา ตนฺตวายสาลํ คจฺฉตี’’ติ; อปิจ มํ ตุมฺเห ปฏิสนฺธิวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุโต อาคตาสี’’ติ, จุติวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ อหญฺจ น ชานามิ. ‘‘กุโต จมฺหิ อาคตา; นิรยา วา เทวโลกา วา’’ติ, น หิ ชานามิ, ‘‘กุหิมฺปิ คมิสฺสามิ นิรยํ วา เทวโลกํ วา’’ติ, ตสฺมา ‘‘น ชานามี’’ติ [Pg.255] อวจํ. ตโต มํ ภควา มรณํ สนฺธาย ปุจฺฉิ – ‘‘น ชานาสี’’ติ, อหญฺจ ชานามิ. ‘‘สพฺเพสํ มรณํ ธุว’’นฺติ, เตนาโวจํ ‘‘ชานามี’’ติ. ตโต มํ ภควา มรณกาลํ สนฺธาย ปุจฺฉิ ‘‘ชานาสี’’ติ, อหญฺจ น ชานามิ ‘‘กทา มริสฺสามิ กึ อชฺช วา อุทาหุ สฺเว วา’’ติ, เตนาโวจํ ‘‘น ชานามี’’ติ. ภควา ตาย วิสฺสชฺชิตํ ปญฺหํ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อนุโมทิ. มหาชนกาโยปิ ‘‘ยาว ปณฺฑิตา อยํ ทาริกา’’ติ สาธุการสหสฺสานิ อทาสิ. อถ ภควา ทาริกาย สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต – དེ་ཐོས་ནས་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱོན་བརྗོད་དེ། “ཀྱེ་མ། ལྟོས་དང་། བུ་མོ་འདི་རང་གི་ཁྱིམ་ནས་འོངས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དྲིས་པ་ན། ‘མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་སྨྲའོ།། ཐགས་མཁན་གྱི་ར་བར་འགྲོ་བཞིན་དུ་ཡང་དྲིས་པ་ན། ‘མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་སྨྲའོ།། ‘ཁྱོད་ཀྱིས་མི་ཤེས་སམ།’ ཞེས་གསུངས་པ་ན། ‘ཤེས་སོ་’ཞེས་སྨྲའོ།། ‘ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།’ ཞེས་གསུངས་པ་ན། ‘མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་སྨྲ་སྟེ། ཐམས་ཅད་འགལ་བ་ཁོ་ན་བྱེད་དོ།།” ཞེས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་རྣམས་ལ་དེའི་དོན་གསལ་བར་མཛད་པར་བཞེད་ནས། མོ་ལ་དྲིས་པ། “ངས་ཅི་ཞིག་དྲིས་པ་དང་། ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་སྨྲས་པ་ཡིན།” མོས་གསོལ་པ། “བཙུན་པ། བདག་ཁྱིམ་ནས་འོངས་ཏེ་ཐགས་མཁན་གྱི་ར་བར་འགྲོ་བ་ནི་མི་ཤེས་པ་སུ་ཡང་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་དུ་བྱས་ནས། ‘གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན།’ ཞེས་དྲིས་པ་དང་། འཆི་འཕོ་བའི་དབང་དུ་བྱས་ནས། ‘གང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར།’ ཞེས་དྲིས་པ་ན། བདག་གིས་མི་ཤེས་ཏེ། བདག་གང་ནས་འོངས་པ་སྟེ། དམྱལ་བ་ནས་སམ། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནས་འོངས་པ་མི་ཤེས་སོ།། གང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དམྱལ་བར་རམ། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོ་བའང་མི་ཤེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ ‘མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་གསོལ་ཏོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཆི་བ་ལ་དམིགས་ནས། ‘ཁྱོད་ཀྱིས་མི་ཤེས་སམ།’ ཞེས་དྲིས་པ་ན། བདག་གིས་ཤེས་ཏེ། ‘ཐམས་ཅད་འཆི་བ་ནི་ངེས་པ་ཡིན་ནོ་’སྙམ་ནས། དེའི་ཕྱིར་ ‘ཤེས་སོ་’ཞེས་གསོལ་ཏོ།། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཆི་བའི་དུས་ལ་དམིགས་ནས། ‘ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།’ ཞེས་དྲིས་པ་ན། བདག་གིས་མི་ཤེས་ཏེ། ‘བདག་ནམ་ཞིག་འཆི་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་རིང་ངམ། ཡང་ན་སང་ཉིན་འཆི་བར་འགྱུར་བ་’མི་ཤེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ ‘མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་གསོལ་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མོས་དྲིས་ལན་བཏབ་པ་ལ་“ལེགས་སོ། ལེགས་སོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་མཛད་དོ།། སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ཀྱིས་ཀྱང་“བུ་མོ་འདི་ནི་ཅི་འདྲའི་མཁས་པ་ཞིག་རེད་ཨང་”ཞེས་ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་སྒྲོག་གོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བུ་མོ་དེ་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་མཁྱེན་ནས་ཆོས་སྟོན་པ་ན། ‘‘อนฺธภูโต อยํ โลโก, ตนุเกตฺถ วิปสฺสติ; สกุโณ ชาลมุตฺโตว, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๔) – “འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་ལོང་བ་བཞིན། །འདི་ན་ཉུང་ཟད་ལྷག་མཐོང་ལྡན། །རྒྱ་ལས་ཐར་བའི་བྱ་བཞིན་དུ། །ཉུང་ཟད་ཅིག་ནི་མཐོ་རིས་འགྲོ། །” อิมํ คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེའི་མཐར་མོ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། སྐྱེ་བོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཀྱང་ཆོས་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ།། สา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ปิตา ตํ ทิสฺวา ‘‘จิเรนาคตา’’ติ กุทฺโธ เวเคน ตนฺเต เวมํ ปกฺขิปิ. ตํ นิกฺขมิตฺวา ทาริกาย กุจฺฉึ ภินฺทิ. สา ตตฺเถว กาลมกาสิ. โส ทิสฺวา – ‘‘นาหํ มม ธีตรํ ปหรึ, อปิจ โข อิมํ เวมํ เวคสา นิกฺขมิตฺวา อิมิสฺสา กุจฺฉึ ภินฺทิ. ชีวติ นุ โข นนุ โข’’ติ วีมํสนฺโต มตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มนุสฺสา มํ ‘อิมินา ธีตา มาริตา’ติ ญตฺวา อุปกฺโกเสยฺยุํ, เตน ราชาปิ ครุกํ ทณฺฑํ ปเณยฺย, หนฺทาหํ ปฏิกจฺเจว ปลายามี’’ติ. โส ทณฺฑภเยน ปลายนฺโต ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ วสโนกาสํ ปาปุณิ. เต จ ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อทํสุ. โส ตํ อุคฺคเหตฺวา วายมนฺโต น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ, เต จสฺส อาจริยุปชฺฌายา. อถ มหาปวารณาย สพฺเพว ภควโต สนฺติกํ อคมํสุ – ‘‘วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสฺสามา’’ติ. ภควา ปวาเรตฺวา วุตฺถวสฺโส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน อาฬวึ อคมาสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา ทานาทีนิ กโรนฺตา ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ‘‘ธีตรํ มาเรตฺวา อิทานิ กํ มาเรตุํ อาคโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุปฺปณฺเฑสุํ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา อุปฏฺฐานเวลายํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว[Pg.256], อยํ ภิกฺขุ ธีตรํ มาเรสิ, สา อตฺตโน กมฺเมน มตา’’ติ วตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน มนุสฺเสหิ ทุพฺพิชานํ ขีณาสวมุนิภาวํ ปกาเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. མོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་རང་གི་ཕའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ། །ཕས་མོ་མཐོང་ནས་“འགོར་དྲགས་སོང་”ཞེས་ཁྲོས་ཏེ་ཐགས་སྐུད་ཀྱི་སྟེང་དུ་ཐགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཤུགས་ཀྱིས་འཕངས་སོ། །དེ་ཕྱིར་ཐོན་ནས་བུ་མོའི་ལྟོ་བ་ཕུག་སྟེ་མོ་དེ་ཉིད་དུ་དུས་ལས་འདས་སོ། །ཁོས་དེ་མཐོང་ནས་“ངས་རང་གི་བུ་མོ་ལ་མ་བརྡུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཐགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་འདི་ཤུགས་ཀྱིས་ཕྱིར་ཐོན་ནས་མོའི་ལྟོ་བ་ཕུག་སོང་། མོ་གསོན་པོར་ཡོད་དམ་མེད་”ཅེས་བརྟགས་པས་ཤི་བར་མཐོང་ནས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “མི་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་‘འདིས་རང་གི་བུ་མོ་བསད་སོང་’ཞེས་ཤེས་ནས་སྨད་པར་འགྱུར་ཞིང། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་ཆད་པ་ལྕི་མོ་གཅོད་པར་འགྱུར་བས། ད་ནི་ང་སྔ་ས་ནས་བྲོས་པར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། །ཁོ་ཆད་པ་ལ་སྐྲག་ནས་བྲོས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་ནས་ལས་ཀྱི་ས་པ་བླངས་ནས་ནགས་ཁྲོད་དུ་གནས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་སླེབས་སོ། །ཁོས་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་པས། དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་ཁོ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མཛད་དེ་པགས་པ་ལྔ་པ་ཅན་གྱི་ལས་ཀྱི་ས་པ་བྱིན་ནོ། །ཁོས་དེ་བཟུང་ནས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པས་རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཅིང། དེ་དག་ནི་ཁོའི་མཁན་སློབ་རྣམས་སོ། །དེ་ནས་དགག་དབྱེ་ཆེན་པོའི་དུས་སུ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་“རྣམ་པར་དག་པའི་དགག་དབྱེ་བྱའོ་”ཞེས་སོང་ངོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགག་དབྱེ་མཛད་དེ་དབྱར་གནས་ཟིན་ནས་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱིས་བསྐོར་ཏེ་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ལ་སོགས་པར་རྒྱུ་ཞིང་རིམ་གྱིས་ཨཱ་ལཱ་བཱི་རུ་གཤེགས་སོ། །དེར་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྤྱན་དྲངས་ཏེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་ན། དགེ་སློང་དེ་མཐོང་ནས་“རང་གི་བུ་མོ་བསད་ནས་ད་ནི་སུ་ཞིག་གསོད་པར་འོང་བ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སོགས་སྨྲས་ཏེ་བརྙས་ཐབས་བྱས་སོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ཐོས་ནས་བསྙེན་བཀུར་གྱི་དུས་སུ་ཉེ་བར་སོང་སཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག དགེ་སློང་འདིས་རང་གི་བུ་མོ་བསད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མོ་ནི་རང་གི་ལས་ཀྱིས་ཤི་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དགེ་སློང་དེའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་མི་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་དེ་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – โย ตีสุปิ กมฺมทฺวาเรสุ สีลสํยเมน สํยตตฺโต กาเยน วา วาจาย วา เจตสา วา หึสาทิกํ น กโรติ ปาปํ, ตญฺจ โข ปน ทหโร วา ทหรวเย ฐิโต, มชฺฌิโม วา มชฺฌิมวเย ฐิโต, เอเตเนว นเยน เถโร วา ปจฺฉิมวเย ฐิโตติ กทาจิปิ น กโรติ. กึ การณา? ยตตฺโต, ยสฺมา อนุตฺตราย วิรติยา สพฺพปาเปหิ อุปรตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. དེའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་ལས་ཀྱི་སྒོ་གསུམ་ཆར་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་ལུས་སམ་ངག་གམ་ཡིད་ཀྱིས་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་དང། དེ་ཡང་གཞོན་ནུ་འམ་གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་གནས་པའམ། བར་མ་འམ་ཚེ་དབུས་ཀྱི་དུས་སུ་གནས་པའམ། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ནམ་ཚེ་མཐའི་དུས་སུ་གནས་པ་གང་ཡང་རུང་སྟེ་ནམ་ཡང་མི་བྱེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྡམས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པའི་སྤོང་བས་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་ལས་སེམས་ལོག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། อิทานิ มุนิ อโรสเนยฺโย น โส โรเสติ กญฺจีติ เอเตสํ ปทานํ อยํ โยชนา จ อธิปฺปาโย จ – โส ขีณาสวมุนิ อโรสเนยฺโย ‘‘ธีตุมารโก’’ติ วา ‘‘เปสกาโร’’ติ วา เอวมาทินา นเยน กาเยน วา วาจาย วา โรเสตุํ, ฆฏฺเฏตุํ, พาเธตุํ อรโห น โหติ. โสปิ หิ น โรเสติ กญฺจิ, ‘‘นาหํ มม ธีตรํ มาเรมิ, ตฺวํ มาเรสิ, ตุมฺหาทิโส วา มาเรตี’’ติอาทีนิ วตฺวา กญฺจิ น โรเสติ, น ฆฏฺเฏติ, น พาเธติ, ตสฺมา โสปิ น โรสเนยฺโย. อปิจ โข ปน ‘‘ติฏฺฐตุ นาโค, มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ, นโม กโรหิ นาคสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๙) วุตฺตนเยน นมสฺสิตพฺโพเยว โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ เอตฺถ ปน ตมฺปิ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ เอวํ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย เจตฺถ – ตํ ‘‘อยํ อโรสเนยฺโย’’ติ เอเต พาลมนุสฺสา อชานิตฺวา โรเสนฺติ. เย ปน ธีรา โหนฺติ, เต ธีราว ตมฺปิ มุนึ เวทยนฺติ, อยํ ขีณาสวมุนีติ ชานนฺตีติ. ད་ནི་“ཐུབ་པ་ཁྲོ་བར་མི་འོས་ཤིང་ཁོས་སུ་ལའང་མི་ཁྲོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་གི་སྦྱོར་བ་དང་དགོངས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་དེ་ནི་ཁྲོ་བར་མི་འོས་ཏེ། “བུ་མོ་གསོད་མཁན་”ནམ་“ཐགས་མཁན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུས་སམ་ངག་གིས་ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་དང། གནོད་པ་བྱེད་པ་དང། འཚེ་བར་བྱེད་པའི་འོས་མ་ཡིན་ནོ། །ཁོས་ཀྱང་སུ་ལའང་མི་ཁྲོ་སྟེ། “ངས་རང་གི་བུ་མོ་མ་བསད་ཀྱི། ཁྱོད་ཀྱིས་བསད་དམ། ཡང་ན་ཁྱོད་ལྟ་བུས་བསད་དོ་”ཞེས་སོགས་སྨྲས་ནས་སུ་ལའང་མི་ཁྲོ་ཞིང་། གནོད་པ་མི་བྱེད་ལ། འཚེ་བར་མི་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ཡང་ཁྲོ་བར་མི་འོས་སོ། །གཞན་ཡང་“ཀླུ་ཆེན་པོ་བཞུགས་སུ་གསོལ། ཀླུ་ལ་གནོད་པར་མ་བྱེད། ཀླུ་ལ་ཕྱག་འཚོལ་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་ཉིད་དོ། །“བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ནི་ཐུབ་པར་རྟོགས་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། བརྟན་པ་རྣམས་ཁོ་ནས་དེ་ཉིད་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིའི་དགོངས་པ་ནི། “འདི་ནི་ཁྲོ་བར་མི་འོས་པ་ཞིག་གོ་”ཞེས་བྱིས་པ་མི་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་པར་ཁྲོ་བར་བྱེད་མོད། གང་དག་བརྟན་པ་ཡིན་པ་དེ་དག་ཁོ་ནས་དེ་ཉིད་ཐུབ་པར་རྟོགས་ཏེ། འདི་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་སོ་ཞེས་བྱའོ།། ๒๑๙. ยทคฺคโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจคฺคทายโก นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. โส นิปฺผชฺชมาเนสุ สสฺเสสุ เขตฺตคฺคํ, ราสคฺคํ, โกฏฺฐคฺคํ, กุมฺภิอคฺคํ, โภชนคฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อคฺคานิ เทติ. ตตฺถ ปฐมปกฺกานิเยว สาลิ-ยว-โคธูม-สีสานิ อาหราเปตฺวา ยาคุปายาสปุถุกาทีนิ ปฏิยาเทตฺวา ‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี, อคฺคํ โส อธิคจฺฉตี’’ติ เอวํทิฏฺฐิโก หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ [Pg.257] เทติ, อิทมสฺส เขตฺตคฺคทานํ. นิปฺผนฺเนสุ ปน สสฺเสสุ ลายิเตสุ มทฺทิเตสุ จ วรธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส ราสคฺคทานํ. ปุน เตหิ ธญฺเญหิ โกฏฺฐาคารานิ ปูราเปตฺวา ปฐมโกฏฺฐาคารวิวรเณ ปฐมนีหฏานิ ธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส โกฏฺฐคฺคทานํ. ยํ ยเทว ปนสฺส ฆเร รนฺเธติ, ตโต อคฺคํ อนุปฺปตฺตปพฺพชิตานํ อทตฺวา อนฺตมโส ทารกานมฺปิ น กิญฺจิ เทติ, อิทมสฺส กุมฺภิอคฺคทานํ. ปุน อตฺตโน โภชนกาเล ปฐมูปนีตํ โภชนํ ปุเรภตฺตกาเล สงฺฆสฺส, ปจฺฉาภตฺตกาเล สมฺปตฺตยาจกานํ, ตทภาเว อนฺตมโส สุนขานมฺปิ อทตฺวา น ภุญฺชติ, อิทมสฺส โภชนคฺคทานํ. เอวํ โส ปญฺจคฺคทายโกตฺเวว อภิลกฺขิโต อโหสิ. ༢༡༩. “གང་ཞིག་མཆོག་ལས་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། མཉན་ཡོད་དུ་བྲམ་ཟེ་“མཆོག་ལྔ་སྦྱིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། །ཁོས་ལོ་ཏོག་སྨིན་པའི་ཚེ་ཞིང་གི་མཆོག་དང། ཕུང་པོའི་མཆོག་དང། བང་མཛོད་ཀྱི་མཆོག་དང། ཕྲུ་མའི་མཆོག་དང། བཟའ་བཏུང་གི་མཆོག་སྟེ་མཆོག་ལྔ་པོ་འདི་དག་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་ཐོག་མར་སྨིན་པའི་འབྲས་སཱ་ལུ་དང། ནས་དང། གྲོའི་སྙེ་མ་རྣམས་ལེན་དུ་བཅུག་ནས་ཐུག་པ་དང། འོ་ཐུག་དང། འབྲས་ཡོས་ལ་སོགས་པ་བཤམས་ཏེ། “མཆོག་སྦྱིན་བྱེད་པའི་བློ་ལྡན་གྱིས། །མཆོག་གི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར། །”ཞེས་དེ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི། འདིའི་ཞིང་གི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ། །ལོ་ཏོག་སྨིན་ནས་བརྔས་ཤིང་བརྡུངས་པའི་ཚེ་འབྲུ་མཆོག་རྣམས་བླངས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི། འདིའི་ཕུང་པོའི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ། །ཡང་འབྲུ་དེ་དག་གིས་བང་མཛོད་རྣམས་གང་བར་བྱས་ནས་བང་མཛོད་ཐོག་མར་ཕྱེ་བའི་ཚེ་ཐོག་མར་ཕྱིར་བཏོན་པའི་འབྲུ་རྣམས་བླངས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི། འདིའི་བང་མཛོད་ཀྱི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ། །རང་གི་ཁྱིམ་དུ་ཟས་གང་ཞིག་གཡོས་པ་དེ་ལས་མཆོག་གི་ཆ་དེ་ལྷགས་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་མ་བྱིན་པར། ཐ་ན་རང་གི་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ལའང་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་སྦྱིན་པ་ནི། འདིའི་ཕྲུ་མའི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ། །ཡང་རང་གི་ཟས་ཀྱི་དུས་སུ་ཐོག་མར་བཤམས་པའི་ཟས་དེ་སྔ་དྲོའི་དགེ་འདུན་ལ་མ་བྱིན་པར། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་མ་བྱིན་པར། དེ་དག་མེད་ན་ཐ་ན་ཁྱི་རྣམས་ལའང་མ་བྱིན་པར་མི་ཟ་བ་ནི། འདིའི་བཟའ་བཏུང་གི་མཆོག་གི་སྦྱིན་པའོ། །དེ་ལྟར་ཁོ་ནི་“མཆོག་ལྔ་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པའི་མིང་གིས་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ།། อเถกทิวสํ ภควา ปจฺจูสสมเย พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส พฺราหฺมณิยา จ โสตาปตฺติมคฺคอุปนิสฺสยํ ทิสฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา อติปฺปเคว คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู ปิหิตทฺวารํ คนฺธกุฏึ ทิสฺวา – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ภควาปิ พฺราหฺมณสฺส โภชนเวลายํ นิกฺขมิตฺวา สาวตฺถึ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา เอวํ – ‘‘นูนชฺช โกจิ สตฺโต อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ตถา หิ ภควา เอกโกว ปวิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา น ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ นิมนฺตนตฺถาย. ภควาปิ อนุปุพฺเพน พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวารํ สมฺปตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน พฺราหฺมโณ โภชนํ คเหตฺวา นิสินฺโน โหติ, พฺราหฺมณี ปนสฺส พีชนึ คเหตฺวา ฐิตา. สา ภควนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สจายํ พฺราหฺมโณ ปสฺเสยฺย, ปตฺตํ คเหตฺวา สพฺพํ โภชนํ ทเทยฺย, ตโต เม ปุน ปจิตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา อปฺปสาทญฺจ มจฺเฉรญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ยถา พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ น ปสฺสติ, เอวํ ตาลวณฺเฏน ปฏิจฺฉาเทสิ. ภควา ตํ ญตฺวา สรีราภํ มุญฺจิ. ตํ พฺราหฺมโณ สุวณฺโณภาสํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ อุลฺโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทฺวาเร ฐิตํ. พฺราหฺมณีปิ ‘‘ทิฏฺโฐเนน ภควา’’ติ ตาวเทว ตาลวณฺฏํ นิกฺขิปิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ, วนฺทิตฺวา จสฺสา อุฏฺฐหนฺติยา สปฺปายํ วิทิตฺวา – དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་དེ་དང་བྲམ་ཟེ་མོ་གཉིས་ལ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡོད་པར་གཟིགས་ནས། སྐུ་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་མཛད་དེ་སྔ་མོ་ནས་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་སོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གཙང་ཁང་གི་སྒོ་བརྒྱབ་པ་མཐོང་ནས་“དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཅིག་པུ་གྲོང་དུ་གཤེགས་པར་བཞེད་དོ་”ཞེས་ཤེས་ཏེ། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་སུ་གཙང་ཁང་ལ་སྐོར་བ་བྱས་ནས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གྲོང་དུ་ཞུགས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་བྲམ་ཟེའི་ཟས་ཀྱི་དུས་སུ་ཕྱིར་གཤེགས་ཏེ་མཉན་ཡོད་དུ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གཤེགས་សོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས་“དེ་རིང་ནི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་ཞིག་ཡོད་པ་འདྲ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཅིག་པུ་གཤེགས་སོ་”ཞེས་ཤེས་ནས་སྤྱན་དྲང་བའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་མ་སོང་ངོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་རིམ་གྱིས་བྲམ་ཟེའི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་ཕེབས་ནས་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་ནི་ཟས་བཟུང་ནས་འདུག་ཅིང། བྲམ་ཟེ་མོ་ནི་བསིལ་ཡབ་བཟུང་ནས་ལངས་ཏེ་ཡོད་དོ། །མོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས་“གལ་ཏེ་བྲམ་ཟེ་འདིས་མཐོང་ན་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས་ཟས་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པར་འགྱུར་ཞིང། དེ་ནས་ངས་ཡང་བསྐྱར་གཡོ་སྐོལ་བྱེད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། མ་དད་པ་དང་སེར་སྣ་བསྐྱེད་ནས་བྲམ་ཟེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏཱ་ལའི་ལོ་མའི་བསིལ་ཡབ་ཀྱིས་བསྒྲིབས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་མཁྱེན་ནས་སྐུ་ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་བཏང་བར་མཛད་དོ། །བྲམ་ཟེས་གསེར་གྱི་འོད་སྣང་དེ་མཐོང་ནས་“འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་ཡར་བལྟས་པ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞུགས་པ་མཐོང་ངོ། །བྲམ་ཟེ་མོས་ཀྱང་“ཁོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་སོང་”ཞེས་དེ་མ་ཐག་ཏཱ་ལའི་བསིལ་ཡབ་བཞག་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་སྟེ་ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ཏོ། །ཕྱག་འཚལ་ནས་མོ་ཡར་ལངས་པ་ན་མོ་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་ཉིད་མཁྱེན་ནས། ‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ; อสตา จ น โสจติ, ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๗) – “མིང་དང་གཟུགས་ལ་ཐམས་ཅད་དུ། །གང་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པ་མེད། །མེད་པར་གྱུར་ཀྱང་མི་མྱ་ངན། །དེ་ནི་དགེ་སློང་ཞེས་བྱའོ། །” (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ ༣༦༧) อิมํ [Pg.258] คาถมภาสิ. สา คาถาปริโยสาเนเยว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณปิ ภควนฺตํ อนฺโตฆรํ ปเวเสตฺวา, วราสเน นิสีทาเปตฺวา, ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, อตฺตโน อุปนีตโภชนํ อุปนาเมสิ – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺยา, สาธุ, เม ตํ โภชนํ อตฺตโน ปตฺเต ปติฏฺฐาเปถา’’ติ. ภควา ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิ. กตภตฺตกิจฺโจ จ พฺราหฺมณสฺส สปฺปายํ วิทิตฺวา อิมํ คาถมภาสิ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐར་མོ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །བྲམ་ཟེས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་སྤྱན་དྲངས་ཏེ། གདན་བཟང་པོ་ལ་བཞུགས་སུ་གཅུགས་ནས་ཡོན་ཆབ་ཕུལ་ཏེ། རང་གི་ཕྱིར་བཤམས་པའི་ཟས་དེ་ཕུལ་ནས་“བཙུན་པ་ལགས། ཁྱེད་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་སྦྱིན་གནས་ཀྱི་མཆོག་ལགས་པས། བདག་གི་ཟས་འདི་ཉིད་ཁྱེད་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་དུ་བཞེས་སུ་གསོལ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་བཞེས་ནས་གསོལ་ཏོ། །བཟའ་བཏུང་གི་བྱ་བ་མཛད་ཟིན་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་མཁྱེན་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – ยํ กุมฺภิโต ปฐมเมว คหิตตฺตา อคฺคโต, อทฺธาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา มชฺฌโต, เอกทฺวิกฏจฺฉุมตฺตาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา เสสโต วา ปิณฺฑํ ลเภถ. ปรทตฺตูปชีวีติ ปพฺพชิโต. โส หิ อุทกทนฺตโปณํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ปเรเนว ทตฺตํ อุปชีวติ, ตสฺมา ‘‘ปรทตฺตูปชีวี’’ติ วุจฺจติ. นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาทีติ อคฺคโต ลทฺธา อตฺตานํ วา ทายกํ วา โถเมตุมฺปิ นารหติ ปหีนานุนยตฺตา. เสสโต ลทฺธา ‘‘กึ เอตํ อิมินา ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ทายกํ นิปาเตตฺวา อปฺปิยวจนานิ วตฺตาปิ น โหติ ปหีนปฏิฆตฺตา. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปหีนานุนยปฏิฆํ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. คาถาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ. དེའི་དོན་ནི། ཕྲུ་མ་ལས་ཐོག་མར་བླངས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་ལས་སམ། ཕྲུ་མའི་ཕྱེད་ཙམ་ལྷག་མ་ལས་བླངས་པའི་ཕྱིར་བར་མ་ལས་སམ། ཕྲུ་མ་ལས་ཐུར་མ་གཅིག་གམ་གཉིས་ཙམ་ལྷག་མ་ལས་བླངས་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མ་ལས་བསོད་སྙོམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །“གཞན་གྱིས་བྱིན་པས་འཚོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། །ཁོ་ནི་ཆུ་དང་སོ་ཤིང་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་གཞན་གྱིས་བྱིན་པ་ཁོ་ནས་འཚོ་བའི་ཕྱིར་“གཞན་གྱིས་བྱིན་པས་འཚོ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །“བསྟོད་པར་མི་འོས་ཤིང་སྨད་པར་ཡང་མི་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། མཆོག་ལས་ཐོབ་པའི་ཚེ་རང་ཉིད་དམ་སྦྱིན་བདག་ལ་བསྟོད་པར་ཡང་མི་འོས་ཏེ། རྗེས་སུ་ཆགས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་མ་ལས་ཐོབ་པའི་ཚེ་“འདིས་འདི་ཅིའི་ཕྱིར་བྱིན་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱིན་བདག་ལ་སྨད་ནས་མི་སྙན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བར་ཡང་མི་བྱེད་དེ། ཁོང་ཁྲོ་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ནི་ཐུབ་པར་རྟོགས་”ཞེས་པ་ནི། རྗེས་ཆགས་དང་ཁོང་ཁྲོ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་བརྟན་པ་རྣམས་ཁོ་ནས་ཐུབ་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་བྲམ་ཟེ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བསྟན་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐར་བྲམ་ཟེ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། ๒๒๐. มุนึ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร เสฏฺฐิปุตฺโต อุตุวเสน ตีสุ ปาสาเทสุ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริจารยมาโน ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา, มาตาปิตโร ยาจิตฺวา, ขคฺควิสาณสุตฺเต ‘‘กามา หิ จิตฺรา’’ติ (สุ. นิ. ๕๐) อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา จ อุปฺปพฺพชิตฺวา จ จตุตฺถวาเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ ปุพฺพปริจเยน ภิกฺขู ภณนฺติ – ‘‘สมโย, อาวุโส, อุปฺปพฺพชิตุ’’นฺติ. โส ‘‘อภพฺโพ ทานาหํ, อาวุโส, วิพฺภมิตุ’’นฺติ อาห. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘เอวเมตํ, ภิกฺขเว, อภพฺโพ โส ทานิ วิพฺภมิตุ’’นฺติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ อาวิกโรนฺโต อิมํ คาถมาห. ༢༢༠. “ཐུབ་པ་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། མཉན་ཡོད་དུ་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་ཞིག་དུས་བཞིའི་དབང་གིས་གཟིམ་ཁང་གསུམ་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རྩེ་ཞིང་གནས་པ་ལས། གཞོན་ནུའི་དུས་ཉིད་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་དེ་ཕ་མ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ནས། བསེ་རུའི་མདོ་ལས་“འདོད་པ་རྣམས་ནི་སྣ་ཚོགས་ཏེ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་གླེང་གཞིར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཐེངས་གསུམ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་ཕྱིར་བབས་པ་ལས། ཐེངས་བཞི་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །སྔོན་གྱི་འདྲིས་གཤིབ་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་ལ་“ཚེ་དང་ལྡན་པ། ད་ནི་ཕྱིར་འབབ་པའི་དུས་ལ་བབས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོས་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག ད་ནི་ང་ཕྱིར་འབབ་པའི་སྐལ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག དེ་དེ་བཞིན་ཏེ། ད་ནི་ཁོ་ཕྱིར་འབབ་པའི་སྐལ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་ཁོའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ [Pg.259] – โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ, เอกวิหาริตาย, ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการาสุ วา จริยาสุ ยาย กายจิ จริยาย จรนฺตํ, ปุพฺเพ วิย เมถุนธมฺเม จิตฺตํ อกตฺวา อนุตฺตราย วิรติยา วิรตํ เมถุนสฺมา. ทุติยปาทสฺส สมฺพนฺโธ – กีทิสํ มุนึ จรนฺตํ วิรตํ เมถุนสฺมาติ เจ? โย โยพฺพเน โนปนิพชฺฌเต กฺวจิ, โย ภทฺเรปิ โยพฺพเน วตฺตมาเน กฺวจิ อิตฺถิรูเป ยถา ปุเร, เอวํ เมถุนราเคน น อุปนิพชฺฌติ. อถ วา กฺวจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา โยพฺพเน ‘‘ยุวา ตาวมฺหิ, อยํ วา ยุวาติ ปฏิเสวามิ ตาว กาเม’’ติ เอวํ โย ราเคน น อุปนิพชฺฌตีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. น เกวลญฺจ วิรตํ เมถุนสฺมา, อปิจ โข ปน ชาติมทาทิเภทา มทา, กามคุเณสุ สติวิปฺปวาสสงฺขาตา ปมาทาปิ จ วิรตํ, เอวํ มทปฺปมาทา วิรตตฺตา เอว จ วิปฺปมุตฺตํ สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ. ยถา วา เอโก โลกิกายปิ วิรติยา วิรโต โหติ, น เอวํ, กึ ปน วิปฺปมุตฺตํ วิรตํ, สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ วิปฺปมุตฺตตฺตา โลกุตฺตรวิรติยา วิรตนฺติปิ อตฺโถ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีรา เอว มุนึ เวทยนฺติ, ตุมฺเห ปน นํ น เวทยถ, เตน นํ เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ. འདིའི་དོན་ནི། ཐུབ་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་ན་ཐུབ་པ་སྟེ། གཅིག་པུར་གནས་པའམ། ཡང་ན་སྔར་བཤད་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་སྤྱོད་པ་ལ་སྤྱོད་ཅིང་། སྔོན་བཞིན་ལོག་གཡེམ་གྱི་ཆོས་ལ་སེམས་མི་འཇུག་པར་བླ་ན་མེད་པའི་སྡོམ་པས་ལོག་གཡེམ་ལས་ལོག་པའོ། །རྐང་པ་གཉིས་པའི་འབྲེལ་ནི། ལོག་གཡེམ་ལས་ལོག་ཅིང་སྤྱོད་པའི་ཐུབ་པ་དེ་འདྲ་བ་གང་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། གང་ཞིག་གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་གང་ལའང་མི་ཆགས་པ་སྟེ། མཛེས་པའི་ལང་ཚོ་ལ་བབ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་གང་ལའང་སྔོན་བཞིན་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་མི་འཆིང་བའོ། །ཡང་ན། རང་ཉིད་དམ་གཞན་གྱི་ལང་ཚོ་གང་ལའང་། “ང་ནི་གཞོན་ནུ་ཡིན་ལ། འདི་ཡང་གཞོན་ནུ་ཡིན་པས་རེ་ཞིག་འདོད་པ་ལ་སྤྱད་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་མི་འཆིང་བ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། །ལོག་གཡེམ་ལས་ལོག་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། རིགས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱགས་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་དྲན་པ་ཉམས་པའི་བག་མེད་པ་ལས་ཀྱང་ལོག་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་རྒྱགས་པ་དང་བག་མེད་པ་ལས་ལོག་པས་ཉོན་མོངས་པའི་འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་སྡོམ་པས་ལོག་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པར། ཉོན་མོངས་པའི་འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྡོམ་པས་ལོག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའང་དོན་ཏོ། །“བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལའང་ཐུབ་པར་གསུངས་”ཞེས་པ་ནི། བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟ་བུ་ལའང་ཐུབ་པ་ཞེས་གསུངས་ཀྱི། ཁྱེད་ཅག་གིས་ནི་དེ་མ་ཤེས་པས་དེ་ལྟར་སྨྲའོ་ཞེས་སྟོན་པའོ། ། ๒๒๑. อญฺญาย โลกนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรติ. เตน สมเยน นนฺทสฺส อาภรณมงฺคลํ, อภิเสกมงฺคลํ, อาวาหมงฺคลนฺติ ตีณิ มงฺคลานิ อกํสุ. ภควาปิ ตตฺถ นิมนฺติโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิกฺขมนฺโต นนฺทสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อทาสิ. ตํ นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา ชนปทกลฺยาณี ‘‘ตุวฏฺฏํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ‘‘หนฺท ภควา ปตฺต’’นฺติ วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต วิหารเมว คโต. ภควา คนฺธกุฏิปริเวเณ ฐตฺวา ‘‘อาหร, นนฺท, ปตฺต’’นฺติ คเหตฺวา ‘‘ปพฺพชิสฺสสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ปฏิกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ปพฺพชามิ, ภควา’’ติ อาห. ตํ ภควา ปพฺพาเชสิ. โส ปน ชนปทกลฺยาณิยา วจนํ ปุนปฺปุนํ สรนฺโต อุกฺกณฺฐิ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา นนฺทสฺส อนภิรตึ วิโนเทตุกาโม ‘‘ตาวตึสภวนํ คตปุพฺโพสิ, นนฺทา’’ติ อาห. นนฺโท ‘‘นาหํ, ภนฺเต, คตปุพฺโพ’’ติ อโวจ. ༢༢༡. “འཇིག་རྟེན་ཤེས་ནས་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་སེར་སྐྱའི་གཞི་ན་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་དགའ་བོ་ལ་རྒྱན་གྱི་བཀྲ་ཤིས་དང་། དབང་བསྐུར་བའི་བཀྲ་ཤིས་དང་། ཁབ་ཏུ་བཞེས་པའི་བཀྲ་ཤིས་ཏེ་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཆོ་ག་གསུམ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་དེར་གདན་དྲངས་ཏེ། དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་དེར་གཤེགས་ནས་བཞེས་པ་གསོལ་ཏེ། ཕྱིར་དེངས་པའི་ཚེ་དགའ་བོའི་ལག་ཏུ་ལྷུང་བཟེད་གཏད་དོ། །དེ་ཕྱིར་འགྲོ་བ་མཐོང་ནས་ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ཛ་ན་པ་ད་ཀ་ལྱཱ་ཎཱིས་“རྗེ་བཙུན་གཞོན་ནུ། མྱུར་དུ་ཚུར་བྱོན་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོ་བོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གུས་པས་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ལྷུང་བཟེད་བཞེས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲ་མ་ནུས་པར་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སོང་ངོ་། །བཅོམ་ལྡན་འདས་གཙང་ཁང་གི་ཁྱམས་སུ་བཞུགས་ནས་“དགའ་བོ། ལྷུང་བཟེད་ཚུར་བྱིབ་ཅིག་”ཅེས་བཞེས་ནས། “ཁྱོད་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངམ་”ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །ཁོ་བོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གུས་པས་བཟློག་མ་ནུས་པར། “བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མཛད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེས་ཡུལ་གྱི་མཛེས་མའི་ཚིག་ཡང་ཡང་དྲན་ནས་ཡིད་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགའ་བོའི་མི་དགའ་བ་བསལ་བར་བཞེད་ནས། “དགའ་བོ། ཁྱོད་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་སྔོན་སོང་མྱོང་ངམ་”ཞེས་བཀའ་སྩལ་པར། དགའ་བོས་“བཙུན་པ། བདག་སྔོན་སོང་མ་མྱོང་ལགས་སོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། ། ตโต นํ ภควา อตฺตโน อานุภาเวน ตาวตึสภวนํ เนตฺวา เวชยนฺตปาสาททฺวาเร อฏฺฐาสิ. ภควโต อาคมนํ วิทิตฺวา สกฺโก อจฺฉราคณปริวุโต [Pg.260] ปาสาทา โอโรหิ. ตา สพฺพาปิ กสฺสปสฺส ภควโต สาวกานํ ปาทมกฺขนเตลํ ทตฺวา กกุฏปาทินิโย อเหสุํ. อถ ภควา นนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสสิ โน, ตฺวํ นนฺท, อิมานิ ปญฺจ อจฺฉราสตานิ กกุฏปาทานี’’ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. มาตุคามสฺส นาม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนํ คเหตพฺพนฺติ สกเลปิ พุทฺธวจเน เอตํ นตฺถิ. อถ จ ปเนตฺถ ภควา อุปายกุสลตาย อาตุรสฺส โทเส อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม เวชฺโช สุโภชนํ วิย นนฺทสฺส ราคํ อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณํ อนุญฺญาสิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. ตโต ภควา อจฺฉราเหตุ นนฺทสฺส พฺรหฺมจริเย อภิรตึ ทิสฺวา ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘ภตกวาเทน นนฺทํ โจเทถา’’ติ. โส เตหิ โจทิยมาโน ลชฺชิโต โยนิโส มนสิ กโรนฺโต ปฏิปชฺชิตฺวา น จิรสฺเสว อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควโตปิ ญาณํ อุทปาทิ. ภิกฺขู อชานนฺตา ตเถวายสฺมนฺตํ โจเทนฺติ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทานิ นนฺโท เอวํ โจเทตพฺโพ’’ติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་དེ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་ཁྲིད་དེ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཁང་བཟང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞུགས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་པ་ཤེས་ནས་བརྒྱ་བྱིན་ལྷའི་བུ་མོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་ཁང་བཟང་ལས་བབས་སོ། །ལྷའི་བུ་མོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་སྔོན་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ཞབས་བྱུག་གི་སྣུམ་ཕུལ་བའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱིས་ཞབས་ཕུག་རོན་གྱི་ཞབས་ལྟར་དམར་བ་ཤ་སྟག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགའ་བོ་ལ་“དགའ་བོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཕུག་རོན་གྱི་ཞབས་ལྟར་དམར་བའི་ལྷའི་བུ་མོ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་འདི་དག་མཐོང་ངམ་”ཞེས་གསུངས་པ་སོགས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། །བུད་མེད་ཀྱི་མཚན་མ་དང་དཔེ་བྱད་ལ་གཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ཐམས་ཅད་དུ་མི་སྣང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐབས་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར། ནད་པ་ལས་དུག་ཕྱིར་སྐྱུག་པར་འདོད་པའི་སྨན་པས་བཟའ་བཏུང་བཟང་པོ་སྦྱིན་པ་བཞིན། དགའ་བོའི་འདོད་ཆགས་ཕྱིར་སྐྱུག་ཅིང་འདོན་པར་བཞེད་ནས། གདུལ་བྱ་སྐྱེས་བུ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་བླ་ན་མེད་པ་དེས་མཚན་མ་དང་དཔེ་བྱད་ལ་གཟུང་བར་གནང་ངོ་། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགའ་བོ་ལྷའི་བུ་མོའི་ཆེད་དུ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་གཟིགས་ནས། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་“ཁྱེད་ཚོས་དགའ་བོ་ལ་གླ་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་སྨད་ཅིག་”ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །དེ་ལྟར་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པས་ཁོ་བོ་ངོ་ཚ་སྐྱེས་ཏེ། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་བསྒྲུབས་པས་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་སོ། །དེའི་འཆག་སའི་སྣེ་མོའི་ཤིང་ལ་གནས་པའི་ལྷས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལའང་མཁྱེན་པ་སྐྱེས་སོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་པར་སྔར་བཞིན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་དགའ་བོ་ལ་སྨད་པར་བྱེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག །ད་ནི་དགའ་བོ་ལ་དེ་ལྟར་སྨད་པར་མི་བྱའོ་”ཞེས་དེའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་། དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – ทุกฺขสจฺจววตฺถานกรเณน ขนฺธาทิโลกํ อญฺญาย ชานิตฺวา ววตฺถเปตฺวา นิโรธสจฺจสจฺฉิกิริยาย ปรมตฺถทสฺสึ, สมุทยปฺปหาเนน จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ, ปหีนสมุทยตฺตา รูปมทาทิเวคสหเนน จกฺขาทิอายตนสมุทฺทญฺจ อติตริย อติตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา มคฺคภาวนาย, ‘‘ตนฺนิทฺเทสา ตาที’’ติ อิมาย ตาทิลกฺขณปฺปตฺติยา ตาทึ. โย วายํ กามราคาทิกิเลสราสิเยว อวหนนฏฺเฐน โอโฆ, กุจฺฉิตคติปริยาเยน สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, สมุทยปฺปหาเนเนว ตํ โอฆํ สมุทฺทญฺจ อติตริย อติติณฺโณฆตฺตา อิทานิ ตุมฺเหหิ เอวํ วุจฺจมาเนปิ วิการมนาปชฺชนตาย ตาทิมฺปิ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ จ อธิปฺปาโย จ เวทิตพฺโพ. ตํ ฉินฺนคนฺถํ อสิตํ อนาสวนฺติ อิทํ ปนสฺส ถุติวจนเมว, อิมาย จตุสจฺจภาวนาย จตุนฺนํ คนฺถานํ ฉินฺนตฺตา ฉินฺนคนฺถํ, ทิฏฺฐิยา ตณฺหาย วา กตฺถจิ อนิสฺสิตตฺตา อสิตํ, จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีราว ขีณาสวมุนึ เวทยนฺติ ตุมฺเห ปน อเวทยมานา เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ. འདིའི་དོན་ནི། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་རྣམ་པར་གཞག་པས་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ནས་རྣམ་པར་གཞག་སྟེ། འགོག་པའི་བདེན་པ་མངོན་དུ་བྱས་པས་དོན་དམ་པ་མཐོང་བའོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་སྤངས་པས་ཆུ་བོ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ལས་བརྒལ་ཞིང་། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་བཟོད་པས་མིག་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྒྱ་མཚོ་ལས་ལམ་བསྒོམས་པས་བརྒལ་ཞིང་འདས་པའོ། །“དེ་ཉིད་བསྟན་པས་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ་”ཞེས་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པས་ན་དེ་བཞིན་ནོ། །འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་པོ་འདི་ཉིད་འཁྱེར་བའི་དོན་གྱིས་ཆུ་བོ་ཞེས་བྱ་ལ། ངན་འགྲོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་འཇུག་ཅིང་གཏིང་ཟབ་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཆུ་བོ་དང་རྒྱ་མཚོ་དེ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཟིན་པའི་ཕྱིར། ད་ལྟ་ཁྱེད་ཅག་གིས་དེ་ལྟར་སྨྲས་ཀྱང་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་མི་སྐྱེ་བས་ན་དེ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་དང་དགོངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“འཆིང་བ་བཅད་ཅིང་མ་བརྟེན་ཟག་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་བསྟོད་པའི་ཚིག་སཏེ། བདེན་པ་བཞི་བསྒོམས་པས་འཆིང་བ་བཞི་པོ་བཅད་པས་ན་འཆིང་བ་བཅད་པའོ། །ལྟ་བའམ་སྲེད་པས་གང་ལའང་མ་བརྟེན་པས་ན་མ་བརྟེན་པའོ། །ཟག་པ་བཞི་མེད་པས་ན་ཟག་པ་མེད་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །“བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལའང་ཐུབ་པར་གསུངས་”ཞེས་པ་ནི། བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་ཟག་ཟད་ཀྱི་ཐུབ་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་གྱི། ཁྱེད་ཅག་གིས་ནི་མ་ཤེས་པར་དེ་ལྟར་སྨྲའོ་ཞེས་སྟོན་པའོ། ། ๒๒๒. อสมา [Pg.261] อุโภติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร ภิกฺขุ โกสลรฏฺเฐ ปจฺจนฺตคามํ นิสฺสาย อรญฺเญ วิหรติ. ตสฺมิญฺจ คาเม มิคลุทฺทโก ตสฺส ภิกฺขุโน วสโนกาสํ คนฺตฺวา มิเค พนฺธติ. โส อรญฺญํ ปวิสนฺโต เถรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตมฺปิ ปสฺสติ, อรญฺญา อาคจฺฉนฺโต คามโต นิกฺขมนฺตมฺปิ ปสฺสติ. เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน เถเร ชาตสิเนโห อโหสิ. โส ยทา พหุํ มํสํ ลภติ, ตทา เถรสฺสาปิ รสปิณฺฑปาตํ เทติ. มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อมุกสฺมึ ปเทเส มิคา ติฏฺฐนฺติ, จรนฺติ, ปานียํ ปิวนฺตี’ติ ลุทฺทกสฺส อาโรเจติ. ตโต ลุทฺทโก มิเค มาเรติ, เตน อุโภ สงฺคมฺม ชีวิกํ กปฺเปนฺตี’’ติ. อถ ภควา ชนปทจาริกํ จรมาโน ตํ ชนปทํ อคมาสิ. ภิกฺขู คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ลุทฺทเกน สทฺธึ สมานชีวิกาภาวสาธกํ ตสฺส ภิกฺขุโน ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. ༢༢༢. “གཉིས་པོ་མི་མཚུངས་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་ཞིག་ཀོ་ས་ལའི་ཡུལ་གྱི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ནགས་ཚལ་དུ་གནས་སོ། །གྲོང་གསེབ་དེའི་རི་དྭགས་རྔོན་པ་ཞིག་དགེ་སློང་དེའི་གནས་སུ་འོངས་ནས་རི་དྭགས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ། །ཁོ་བོ་ནགས་སུ་འཇུག་པའི་ཚེ་གནས་བརྟན་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་འཇུག་པའང་མཐོང་ལ། ནགས་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་ཚེ་གྲོང་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བའང་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་རྒྱུན་དུ་མཐོང་བས་གནས་བརྟན་ལ་བྱམས་པ་སྐྱེས་སོ། །ཁོས་ཤ་མང་པོ་ཐོབ་པའི་ཚེ་གནས་བརྟན་ལའང་བསོད་སྙོམས་རོ་བཅུད་ཅན་འབུལ་བར་བྱེད་དོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་འདིས་ ‘ཡུལ་འདི་ན་རི་དྭགས་རྣམས་གནས་ཤིང་རྒྱུ་ཞིང་ཆུ་འཐུང་ངོ་’ཞེས་རྔོན་པ་ལ་སྨྲས་ཏེ། དེ་ནས་རྔོན་པས་རི་དྭགས་རྣམས་གསོད་པར་བྱེད་ལ། དེ་ལྟར་གཉིས་པོ་འགྲོགས་ནས་འཚོ་བ་སྐྱོང་ངོ་”ཞེས་སྐུར་པ་འདེབས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡུལ་གྲུ་རྒྱུ་ཞིང་ཡུལ་དེར་བྱོན་ཏོ། །དགེ་སློང་རྣམས་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་འཇུག་པའི་ཚེ་གཏམ་དེ་ཐོས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་རྔོན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཚོ་བ་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་པར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཟག་ཟད་ཀྱི་ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་། དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – โย จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ, โย จ ลุทฺทโก, เอเต อสมา อุโภ. ยํ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘สมานชีวิกา’’ติ, ตํ มิจฺฉา. กึ การณา? ทูรวิหารวุตฺติโน, ทูเร วิหาโร จ วุตฺติ จ เนสนฺติ ทูรวิหารวุตฺติโน. วิหาโรติ วสโนกาโส, โส จ ภิกฺขุโน อรญฺเญ, ลุทฺทกสฺส จ คาเม. วุตฺตีติ ชีวิกา, สา จ ภิกฺขุโน คาเม สปทานภิกฺขาจริยา, ลุทฺทกสฺส จ อรญฺเญ มิคสกุณมารณา. ปุน จปรํ คิหี ทารโปสี, โส ลุทฺทโก เตน กมฺเมน ปุตฺตทารํ โปเสติ. อมโม จ สุพฺพโต, ปุตฺตทาเรสุ ตณฺหาทิฏฺฐิมมตฺตวิรหิโต สุจิวตตฺตา สุนฺทรวตตฺตา จ สุพฺพโต โส ขีณาสวภิกฺขุ. ปุน จปรํ ปรปาณโรธาย คิหี อสญฺญโต, โส ลุทฺทโก คิหี ปรปาณโรธาย เตสํ ปาณานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาย กายวาจาจิตฺเตหิ อสํยโต. นิจฺจํ มุนี รกฺขติ ปาณิเน ยโต, อิตโร ปน ขีณาสวมุนิ กายวาจาจิตฺเตหิ นิจฺจํ ยโต สํยโต ปาณิโน รกฺขติ. เอวํ สนฺเต เต กถํ สมานชีวิกา ภวิสฺสนฺตีติ? འདིའི་དོན་ནི། དགེ་སློང་དག་ དགེ་སློང་གང་ཡིན་པ་དང་རྔོན་པ་གང་ཡིན་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་མི་མཚུངས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་“འཚོ་བ་མཚུངས་སོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་རྫུན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གནས་དང་སྤྱོད་པ་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་དག་གི་གནས་དང་སྤྱོད་པ་ནི་རྒྱང་རིང་བས་ན་གནས་དང་སྤྱོད་པ་རིང་བའོ། །གནས་ནི་གནས་མལ་ཏེ། དེ་ཡང་དགེ་སློང་གི་ནི་ནགས་ཚལ་ན་ཡིན་ལ། རྔོན་པའི་ནི་གྲོང་གསེབ་ན་ཡིན་ནོ། །སྤྱོད་པ་ནི་འཚོ་བ་སྟེ། དེ་ཡང་དགེ་སློང་གི་ནི་གྲོང་དུ་མཐར་ཆགས་སུ་བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པ་ཡིན་ལ། རྔོན་པའི་ནི་ནགས་སུ་རི་དྭགས་དང་བྱ་གསོད་པ་ཡིན་ནོ། །གཞན་ཡང་། ཁྱིམ་པ་ནི་ཆུང་མ་སྐྱོང་བ་སྟེ། རྔོན་པ་དེས་ལས་དེས་བུ་དང་ཆུང་མ་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ། །བདག་གིར་མི་འཛིན་ཅིང་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་བདག་གིར་འཛིན་པ་དང་བྲལ་ཞིང་། གཙང་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པ་དང་མཛེས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པས་ན་བརྟུལ་ཞུགས་བཟང་པོ་སྟེ། དེ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་དེའོ། །གཞན་ཡང་། ཁྱིམ་པ་ནི་སྲོག་ཆགས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པས་མ་བསྡམས་པ་སྟེ། རྔོན་པ་ཁྱིམ་པ་དེ་ནི་སྲོག་ཆགས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་སྲོག་ཆགས་དེ་དག་གི་སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅོད་པའི་ཕྱིར། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་མ་བསྡམས་པའོ། །“ཐུབ་པ་རྟག་ཏུ་བསྡམས་པས་སྲོག་ཆགས་སྲུང་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་ཟག་ཟད་ཀྱི་ཐུབ་པ་དེ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་རྟག་ཏུ་བསྡམས་ཤིང་སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པས་སྲོག་ཆགས་རྣམས་སྲུང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་དག་ཇི་ལྟར་འཚོ་བ་མཚུངས་པར་འགྱུར་རམ་ཞེས་བྱ་བའོ། ། ๒๒๓. สิขี ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรนฺเต สากิยานํ กถา อุทปาทิ – ‘‘ปฐมกโสตาปนฺโน ปจฺฉา โสตาปตฺตึ ปตฺตสฺส ธมฺเมน วุฑฺฒตโร โหติ, ตสฺมา ปจฺฉา โสตาปนฺเนน ภิกฺขุนา ปฐมโสตาปนฺนสฺส คิหิโน อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพานี’’ติ ตํ กถํ อญฺญตโร [Pg.262] ปิณฺฑจาริโก ภิกฺขุ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ‘‘อญฺญา เอว หิ อยํ ชาติ, ปูชเนยฺยวตฺถุ ลิงฺค’’นฺติ สนฺธาย ‘‘อนาคามีปิ เจ, ภิกฺขเว, คิหี โหติ, เตน ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ สามเณรสฺส อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพาเนวา’’ติ วตฺวา ปุน ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปฐมโสตาปนฺนคหฏฺฐโต อติมหนฺตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. ༢༢༣. “རྨ་བྱ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་སེར་སྐྱའི་གཞི་ན་བཞུགས་པའི་ཚེ། ཤཱཀྱ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་གཏམ་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་བྱུང་སྟེ། “ཐོག་མར་རྒྱུན་ཞུགས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི། ཕྱིས་སུ་རྒྱུན་ཞུགས་ཐོབ་པ་ལས་ཆོས་ཀྱིས་རྒན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཕྱིས་སུ་རྒྱུན་ཞུགས་ཐོབ་པའི་དགེ་སློང་གིས་ཐོག་མར་རྒྱུན་ཞུགས་ཐོབ་པའི་ཁྱིམ་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་དགོས་སོ་”ཞེས་སོ། །གཏམ་དེ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་དགེ་སློང་ཞིག་གིས་ཐོས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“འདི་ནི་རིགས་གཞན་པ་ཉིད་དེ། མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྟགས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ་དགོངས་ནས། “དགེ་སློང་དག །ཁྱིམ་པ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། དེས་ཉིན་དེར་རབ་ཏུ་བྱུང་མ་ཐག་པའི་དགེ་ཚུལ་ལའང་ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་དགོས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །ཡང་ཕྱིས་སུ་རྒྱུན་ཞུགས་ཐོབ་པའི་དགེ་སློང་ལའང་ཐོག་མར་རྒྱུན་ཞུགས་ཐོབ་པའི་ཁྱིམ་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ มตฺถเก ชาตาย สิขาย สพฺภาเวน สิขี, มณิทณฺฑสทิสาย คีวาย นีลคีโวติ จ มยูรวิหงฺคโม วุจฺจติ. โส ยถา หริตหํสตมฺพหํสขีรหํสกาฬหํสปากหํสสุวณฺณหํเสสุ ยฺวายํ สุวณฺณหํโส, ตสฺส หํสสฺส ชเวน โสฬสิมฺปิ กลํ น อุเปติ. สุวณฺณหํโส หิ มุหุตฺตเกน โยชนสหสฺสมฺปิ คจฺฉติ, โยชนมฺปิ อสมตฺโถ อิตโร. ทสฺสนียตาย ปน อุโภปิ ทสฺสนียา โหนฺติ, เอวํ คิหี ปฐมโสตาปนฺโนปิ กิญฺจาปิ มคฺคทสฺสเนน ทสฺสนีโย โหติ. อถ โข โส ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ มคฺคทสฺสเนน ตุลฺยทสฺสนียภาวสฺสาปิ ภิกฺขุโน ชเวน นานุกโรติ. กตเมน ชเวน? อุปริมคฺควิปสฺสนาญาณชเวน. คิหิโน หิ ตํ ญาณํ ทนฺธํ โหติ ปุตฺตทาราทิชฏาย ชฏิตตฺตา, ภิกฺขุโน ปน ติกฺขํ โหติ ตสฺสา ชฏาย วิชฏิตตฺตา. สฺวายมตฺโถ ภควตา ‘‘มุนิโน วิวิตฺตสฺส วนมฺหิ ฌายโต’’ติ อิมินา ปาเทน ทีปิโต. อยญฺหิ เสกฺขมุนิ ภิกฺขุ กายจิตฺตวิเวเกน จ วิวิตฺโต โหติ, ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌาเนน จ นิจฺจํ วนสฺมึ ฌายติ. กุโต คิหิโน เอวรูโป วิเวโก จ ฌานญฺจาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโยติ? དེའི་དོན་ནི། མགོ་བོར་སྐྱེས་པའི་གཙུག་ཕུད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གཙུག་ཕུད་ཅན་དང་། ནོར་བུའི་དབྱུག་པ་ལྟ་བུའི་མགྲིན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མགྲིན་སྔོན་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་རྨ་བྱ་འདབ་ཆགས་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་དཔེར་ན། ངང་པ་ལྗང་ཁུ་དང་། ཟངས་མདོག་ཅན། འོ་མའི་མདོག་ཅན། ངང་པ་ནག་པོ། བཏུང་བའི་ངང་པ། གསེར་གྱི་ངང་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གསེར་གྱི་ངང་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་མགྱོགས་ཚད་ཀྱི་ཆ་བཅུ་དྲུག་གི་ཆ་གཅིག་ལའང་མི་ཉེའོ། །གསེར་གྱི་ངང་པ་ནི་ཐང་ཅིག་ལ་དཔག་ཚད་སྟོང་དུའང་འགྲོ་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་དཔག་ཚད་གཅིག་ལའང་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་མཛེས་པའི་ཆ་ནས་ནི་གཉིས་ཀ་མཛེས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་པ་རྒྱུན་ཞུགས་དང་པོ་དེའང་ལམ་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་མཛེས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཕྱིས་སུ་རྒྱུན་ཞུགས་སུ་གྱུར་ཅིང་ལམ་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་མཛེས་པ་མཚུངས་པའི་དགེ་སློང་གི་མགྱོགས་ཚད་ཀྱི་རྗེས་སུ་མི་སྙེགས་སོ། །མགྱོགས་ཚད་གང་གི་སྒོ་ནས་ཞེ་ན། གོང་མའི་ལམ་གྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མགྱོགས་ཚད་ཀྱིས་སོ། །ཁྱིམ་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ནས་འཁྲིལ་བས་འཁྲིལ་བའི་ཕྱིར་རྟུལ་བ་ཡིན་ལ། དགེ་སློང་གི་ནི་འཁྲིལ་བ་དེ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རྣོ་བ་ཡིན། དོན་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ནགས་སུ་དབེན་པར་བསམ་གཏན་བྱེད་པའི་ཐུབ་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་རྐང་འདིས་གསལ་བར་མཛད་དོ། །འདི་ལྟར་སློབ་པའི་ཐུབ་པ་དགེ་སློང་འདི་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་དབེན་པས་དབེན་པ་ཡིན་ལ། མཚན་ཉིད་དང་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་རྟག་ཏུ་ནགས་སུ་བསམ་གཏན་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་པ་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་དབེན་པ་དང་བསམ་གཏན་ག་ལ་ཡོད་དེ་མེད་དོ་སྙམ་པ་ནི་འདིའི་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย มุนิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཐུབ་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། นิฏฺฐิโต จ ปฐโม วคฺโค อตฺถวณฺณนานยโต, นาเมน དོན་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་ལས་ཚན་པ་དང་པོ་རྫོགས་སོ། །མཚན་ནི། อุรควคฺโคติ. ལྟོ་འགྲོའི་ཚན་པ་ཞེས་བྱའོ། ། ๒. จูฬวคฺโค ༢. ཚན་པ་ཆུང་ངུ་། ๑. รตนสุตฺตวณฺณนา ༡. དཀོན་མཆོག་གི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ยานีธ [Pg.263] ภูตานีติ รตนสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เวสาลิยํ ทุพฺภิกฺขาทโย อุปทฺทวา อุปฺปชฺชึสุ. เตสํ วูปสมนตฺถาย ลิจฺฉวโย ราชคหํ คนฺตฺวา, ยาจิตฺวา, ภควนฺตํ เวสาลิมานยึสุ. เอวํ อานีโต ภควา เตสํ อุปทฺทวานํ วูปสมนตฺถาย อิทํ สุตฺตมภาสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. โปราณา ปนสฺส เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ อุปฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ. สา เอวํ เวทิตพฺพา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ. สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ. ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺเญน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏิกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาย โสเตน ปายาสิ. "འདིར་ནི་སྐྱེ་བོ་གང་དག་" ཅེས་པ་ནི་དཀོན་མཆོག་གི་མདོ་ཡིན་ནོ། །བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། སྔོན་གྱི་དུས་སུ་ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མུ་གེ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་བྱུང་བར་གྲགས་སོ། །དེ་དག་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ལི་ཙཱ་བཱི་རྣམས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་སོང་ནས་གསོལ་བ་བཏབ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྤྱན་དྲངས། དེ་ལྟར་སྤྱན་དྲངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནོད་པ་དེ་དག་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱུང་བ་རྒྱས་པར་འཆད་དོ། །དེ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་བུ་ཆགས་པར་གྲགས་སོ། །མོས་དེ་ཤེས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད་དོ། །རྒྱལ་པོས་མངལ་གྱི་སྐྱོབ་པ་བྱིན་ནོ། །མོས་མངལ་ལེགས་པར་བསྐྱངས་ཏེ་མངལ་སྨིན་པའི་ཚེ་བཙས་པའི་ཁང་པར་ཞུགས་སོ། །བསོད་ནམས་ཅན་གྱི་བུད་མེད་རྣམས་ནི་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་བུ་བཙའ་བ་ཡིན་ལ། མོའང་དེ་དག་གི་ནང་གི་གཅིག་ཡིན་པས། ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ཁུ་བ་དང་བནྡྷུ་ཛཱི་བ་ཀའི་མེ་ཏོག་ལྟ་བུའི་ཤའི་གོང་བུ་ཞིག་བཙས་སོ། །དེ་ནས་མོས་ "བཙུན་མོ་གཞན་དག་ནི་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་བའི་བུ་བཙའ་བར་བྱེད་ལ། བཙུན་མོ་དམ་པས་ནི་ཤའི་གོང་བུ་ཞིག་བཙས་སོ་ཞེས་རྒྱལ་པོའི་སྤྱན་སྔར་བདག་ལ་མི་སྙན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་" སྙམ་དུ་བསམས་ནས། མི་སྙན་པའི་འཇིགས་པ་དེས་ཤའི་གོང་བུ་དེ་སྣོད་གཅིག་གི་ནང་དུ་བཅུག །ཁ་གཅོད་གཞན་གྱིས་བཀབ། རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་རྒྱས་བཏབ་སྟེ་གངྒཱའི་རྒྱུན་ལ་སྐུར་དུ་བཅུག་གོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྐུར་མ་ཐག་ཏུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱས་སོ། །འདིར་གསེར་གྱི་པང་ལེབ་ཅིག་ལ་མཚལ་གྱིས་ "བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་བུ་རྒྱུད་དོ་" ཞེས་བྲིས་ཏེ་བཏགས་སོ། །དེ་ནས་སྣོད་དེ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་མ་གནོད་པར་གངྒཱའི་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་ཏོ། ། เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาย ตีเร วสติ. โส ปาโตวคงฺคํ โอติณฺโณ ตํ ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏิกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุกตรํ ฐเปสิ. ตโต ปุน อทฺธมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. อถ ตโต อทฺธมาสจฺจเยน เอกา [Pg.264] มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก; เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ, องฺคุฏฺฐโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ, ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ. โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิสติ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ นิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปน อาหุ – ‘‘สิพฺพิตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ. དེའི་ཚེ་ན་དྲང་སྲོང་ཞིག་ཕྱུགས་རྫིའི་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་ནས་གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་གནས་སོ། །དེ་སྔ་དྲོ་གངྒཱའི་ནང་དུ་བབས་པ་ན་སྣོད་དེ་འོངས་པ་མཐོང་ནས། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་བླངས་སོ། །དེ་ནས་དེར་ཡི་གེ་བྲིས་པའི་པང་ལེབ་དང་རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་རྒྱའི་དམ་ཁ་མཐོང་ནས་བཀྲོལ་ཏེ་ཤའི་གོང་བུ་དེ་མཐོང་ངོ་། །མཐོང་ནས་ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། "འདི་ནི་མངལ་གྱི་སེམས་ཅན་ཞིག་ཡིན་པར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལ་དྲི་ང་བ་དང་རུལ་བའི་རྣམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་" ཞེས་བསམས་ནས་དྲང་སྲོང་གི་གནས་སུ་ཁྱེར་ཏེ་གཙང་མའི་ས་ཞིག་ཏུ་བཞག་གོ། །དེ་ནས་ཟླ་བ་ཕྱེད་འདས་པ་ན་ཤའི་གོང་བུ་གཉིས་སུ་གྱུར་ཏོ། །དྲང་སྲོང་གིས་དེ་མཐོང་ནས་ལེགས་པར་བཞག་གོ། །དེ་ནས་ཡང་ཟླ་བ་ཕྱེད་འདས་པ་ན་ཤའི་གོང་བུ་རེ་རེ་ལས་ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་མགོ་བོའི་ཆེད་དུ་འབུར་ལྔ་ལྔ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་ཡང་ཟླ་བ་ཕྱེད་འདས་པ་ན་ཤའི་གོང་བུ་གཅིག་ནི་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་བའི་བུ་ཆུང་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ལ། གཅིག་ནི་བུ་མོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་དག་ལ་དྲང་སྲོང་བུ་ལ་ཆགས་པ་ལྟ་བུའི་བྱམས་པ་སྐྱེས་ཤིང་། ཁོའི་མཐེ་བོང་ལས་འོ་མ་བྱུང་བས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་འོ་མའི་ཟས་རྙེད་དོ། །ཁོས་ཟས་ཟོས་ནས་འོ་མ་དེ་བྱིས་པ་དག་གི་ཁར་བླུགས་སོ། །དེ་དག་གི་ལྟོ་བར་གང་དང་གང་ཞུགས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ཤེལ་གྱི་སྣོད་དུ་བཅུག་པ་བཞིན་དུ་གསལ་བར་མཐོང་སྟེ། དེ་ལྟར་པགས་པ་མེད་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ། །གཞན་དག་ནི་ "དེ་དག་གི་པགས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་དྲུབས་ཏེ་བཞག་པ་བཞིན་དུ་འབྱར་ནས་ཡོད་དོ་" ཞེས་ཟེར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་པགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་པགས་པ་འབྱར་བའི་ཕྱིར་ལི་ཙཱ་བཱི་ཞེས་གྲགས་སོ། ། ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา, ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา; ธชปฏากา อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺร กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ. དྲང་སྲོང་གིས་བྱིས་པ་དག་སྐྱོང་བཞིན་དུ་ཉི་མ་མཐོན་པོར་གྱུར་ཚེ་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཕྱི་དྲོ་གནས་སུ་ཕྱིར་འོང་ངོ་། །ཁོའི་བྱ་བ་དེ་ཤེས་ནས་ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པ། "བཙུན་པ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་བྱིས་པ་སྐྱོང་བ་ནི་བར་ཆད་ཡིན་པས། བྱིས་པ་དག་བདག་ཅག་ལ་གནང་དང་། བདག་ཅག་གིས་སྐྱོང་བར་བྱའོ། །ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་བྱ་བ་མཛོད་ཅིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དྲང་སྲོང་གིས་ "ལེགས་སོ་" ཞེས་ཁས་བླངས་སོ། །ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་ཉིན་གཉིས་པར་ལམ་མཉམ་པར་བྱས། མེ་ཏོག་གཏོར། བ་དན་དང་རྒྱལ་མཚན་བཙུགས་ཏེ་རོལ་མོ་འཁྲོལ་བཞིན་དུ་དྲང་སྲོང་གི་གནས་སུ་འོངས་སོ། །དྲང་སྲོང་གིས་ "བྱིས་པ་འདི་དག་ནི་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། བག་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་གསོས་ཤིག །ཆེར་སྐྱེས་པ་ན་ཕན་ཚུན་གཉེན་སྒྲིག་གྱིས། བ་ལང་གི་བཅུད་ལྔས་རྒྱལ་པོ་མགུ་བར་བྱས་ཏེ་ས་ཆ་བླངས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་སྐྲུན་ཅིག །དེར་རྒྱལ་བུ་ལ་དབང་བསྐུར་ཅིག་" ཅེས་སྨྲས་ནས་བྱིས་པ་དག་བྱིན་ནོ། །དེ་དག་གིས་ "ལེགས་སོ་" ཞེས་ཁས་བླངས་ཏེ་བྱིས་པ་དག་ཁྱེར་ནས་གསོས་སོ། ། ทารกา วฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ วุจฺจติ โยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ [Pg.265] ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสนฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ. ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลีวตฺถุ. བྱིས་པ་དག་ཆེར་སྐྱེས་ནས་རྩེད་མོ་རྩེ་བའི་ཚེ། རྩོད་པའི་གནས་སུ་ཕྱུགས་རྫིའི་བྱིས་པ་གཞན་དག་ལ་ལག་པས་ཀྱང་རྡེག །རྐང་པས་ཀྱང་གཞུ་བས་དེ་དག་ངུའོ། །ཕ་མ་དག་གིས་ "ཅིའི་ཕྱིར་ངུ་བ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་དྲིས་པ་ན། "ཕ་མ་མེད་པར་དྲང་སྲོང་གིས་གསོས་པའི་བྱིས་པ་འདི་དག་གིས་བདག་ཅག་ལ་ཤིན་ཏུ་རྡེག་གོ་" ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ནས་དེ་དག་གི་ཕ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ "བྱིས་པ་འདི་དག་གིས་བྱིས་པ་གཞན་དག་ལ་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས། འདི་དག་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བར་མི་རིགས་ཏེ། འདི་དག་ནི་སྤང་བར་བྱའོ་ (ཝཛྫེཏབྦཱ)" ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ས་ཕྱོགས་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ལ་ "ཝཛྫཱི" (སྤང་བར་བྱ་བའི་ཡུལ) ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནས་ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་མགུ་བར་བྱས་ཏེ་ས་ཕྱོགས་དེ་བླངས་སོ། །དེར་གྲོང་ཁྱེར་བསྐྲུན་ནས་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པའི་རྒྱལ་བུ་ལ་དབང་བསྐུར་ཏེ་རྒྱལ་པོར་བསྐོས་སོ། །བུ་མོ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གཉེན་སྒྲིག་བྱས་ནས་ཆིངས་ཡིག་བཞག་སྟེ། "ཕྱི་རོལ་ནས་བུ་མོ་བག་མར་བསུ་བར་མི་བྱ་ཞིང་། འདི་ནས་བུ་མོ་ཕྱི་རོལ་གྱི་སུ་ལའང་སྦྱིན་པར་མི་བྱའོ་" ཞེས་སོ། །དེ་དག་ཐོག་མར་མལ་གཅིག་ཏུ་ཉལ་བ་ལས་བུ་དང་བུ་མོ་མཚེ་མ་གཉིས་བཙས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐེངས་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་གཉིས་གཉིས་བཙས་སོ། །དེ་ནས་བྱིས་པ་དེ་དག་རིམ་གྱིས་ཆེར་སྐྱེས་པ་ན། ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་། སྐྱེད་མོས་ཚལ། གནས་ཁང་དང་འཁོར་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཤོང་བར་མི་འགྱུར་བས། གྲོང་ཁྱེར་དེ་ལ་རྒྱང་གྲགས་རེའི་མཚམས་སུ་ལྕགས་རི་ལན་གསུམ་དུ་བསྐོར་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ནས་ཡང་དུ་རྒྱ་ཆེར་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ (ཝེ་སཱ་ལཱི) ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ། །འདི་ནི་ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སོ། ། อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต จ สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ, ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห – ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་པའི་དུས་སུ་དར་ཞིང་རྒྱས་པ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེར་རྒྱལ་པོ་ཁོ་ན་ལའང་བདུན་སྟོང་བདུན་བརྒྱ་དང་བདུན་ཡོད་ལ། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་ཚབ་དང་། དམག་དཔོན། ཕྱག་མཛོད་ལ་སོགས་པའང་དེ་མཚུངས་སུ་ཡོད་དོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ, สตฺต จ ปาสาทสตานิ, สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ, สตฺต จ กูฏาคารสตานิ, สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ, สตฺต จ อารามสตานิ, สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖). "དེའི་ཚེ་ན་ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ནི་དར་ཞིང་རྒྱས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཆེ་བ། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་གང་བ། མི་ཚོགས་ཆེ་བ། ཟས་སླ་བ་ཡིན་ནོ། །དེར་ཁང་བཟང་བདུན་སྟོང་བདུན་བརྒྱ་དང་བདུན་ཡོད་ལ། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་བདུན་སྟོང་བདུན་བརྒྱ་དང་བདུན། ཀུན་དགའ་ར་བ་བདུན་སྟོང་བདུན་བརྒྱ་དང་བདུན། པདྨའི་རྫིང་བུ་བདུན་སྟོང་བདུན་བརྒྱ་དང་བདུན་ཡོད་དོ་" ཞེས་སོ། ། สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ. ตโต พหุตรา มียนฺติ, ตาย ปฏิกูลตาย จ สตฺตานํ อหิวาตกโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา นครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานมาหํสุ – ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ. དེ་ནས་དུས་གཞན་ཞིག་ན་གྲོང་ཁྱེར་དེར་ཆར་པ་མི་འབབ་པ་དང་ལོ་ཏོག་མི་སྐྱེ་བས་མུ་གེ་བྱུང་ངོ་། །ཐོག་མར་མི་དབུལ་པོ་རྣམས་ཤི་ཞིང་། དེ་དག་ཕྱི་རོལ་དུ་བསྐྱུར་ཏོ། །ཤི་བའི་མི་རྣམས་ཀྱི་རོ་དྲི་ང་བས་མི་མ་ཡིན་རྣམས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་སོ། །དེ་ལས་མི་མང་པོ་ཤི་ཞིང་། མི་གཙང་བ་དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རིམས་ནད་དྲག་པོ་ (ཨ་ཧི་ཝཱ་ཏ་ཀ་རོ་ག) བྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟར་མུ་གེ་དང་། མི་མ་ཡིན། རིམས་ནད་དེ་འཇིགས་པ་གསུམ་གྱིས་གནོད་པར་གྱུར་པ་ན། ཡངས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་འདུས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལ་སྨྲས་པ། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གྲོང་ཁྱེར་འདིར་འཇིགས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་བྱུང་སྟེ། སྔོན་ཆད་རྒྱལ་རྒྱུད་བདུན་གྱི་བར་དུ་འདི་ལྟ་བུའི་གནོད་པ་བྱུང་མ་མྱོང་ངོ་། །འདི་ནི་ད་ལྟ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་སྤྱོད་པས་བྱུང་བར་སེམས་སོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ཐམས་ཅད་ཚོགས་ཁང་དུ་བསྡུས་ནས། "བདག་གི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་སྤྱོད་པ་ཡོད་མེད་ཚོལ་ཅིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དག་གིས་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་བཙལ་ཀྱང་སྐྱོན་ཅིའང་མ་མཐོང་ངོ་། ། ตโต รญฺโญ โทสํ อทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาโร อปทิสึสุ – ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสมิสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก [Pg.266] มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ วา เปสิเต อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา จ พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, กทาจิ โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนสฺสามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสุํ – ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ – ‘‘ตุมฺเห เอว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ. สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬานิ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉิตฺถ เวสาลิคมน’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมี’’ติ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཉེས་པ་མ་མཐོང་བས། “ངེད་ཅག་གི་འཇིགས་པ་འདི་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རམ།” ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ལ་ཁ་ཅིག་གིས་སྟོན་པ་དྲུག་པོ་བསྟན་ཏེ། “འདི་དག་འོངས་མ་ཐག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། “འཇིག་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་བྱུང་བར་གྲགས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེ་ཞིང་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་པ་ཞིག་སྟེ། ཁོང་བྱོན་མ་ཐག་ཏུ་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེས་ན་ཁོང་ཚོ་ཡིད་རངས་ཏེ། “ད་ལྟ་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ན་བཞུགས་སམ། ངེད་ཅག་གིས་བཏང་བའི་ཕོ་ཉས་གདན་དྲངས་ན་བྱོན་ནམ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཡང་གཞན་དག་གིས་སྨྲས་པ། “སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། ཅིའི་ཕྱིར་མི་བྱོན། འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ད་ལྟ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ན་བཞུགས་ཤིང་། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་རིམ་གྲོ་བྱེད་པས། ནམ་ཡང་གཤེགས་སུ་མི་སྟེར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“འོ་ན་རྒྱལ་པོ་ལ་གོ་བར་བྱས་ཏེ་གདན་འདྲེན་པར་བྱའོ།” ཞེས་ལི་ཙཱ་བྱིའི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་དམག་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་སྐྱེས་མང་པོ་དང་བཅས་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་བཏང་སྟེ། “གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་ལ་གོ་བར་བྱས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གདན་དྲོངས་ཤིག” ཅེས་བསྒོའོ། །དེ་དག་སོང་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་སྐྱེས་ཕུལ་ཏེ་གནས་ཚུལ་རྣམས་བརྗོད་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ངེད་ཅག་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཏང་དུ་གསོལ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་མ་གནང་བར། “ཁྱེད་རང་ཚོས་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ། །“བཙུན་པ། ངེད་ཅག་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇིགས་པ་གསུམ་བྱུང་བས། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་ན་ངེད་ཅག་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐུགས་ལ་བསམས་ཏེ། “ཡངས་པ་ཅན་དུ་རིན་པོ་ཆེའི་མདོ་བསྟན་པས་སྲུང་བ་དེས་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་ཏུ་ཁྱབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། མདོ་བསྟན་པའི་མཐར་སྲོག་ཆགས་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་མཁྱེན་ནས་ཞལ་གྱིས་བཞེས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཞལ་གྱིས་བཞེས་པ་ཐོས་ནས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཅན་དུ་གཤེགས་པར་ཞལ་གྱིས་བཞེས་སོ།” ཞེས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ནས་གསོལ་པ། “བཙུན་པ། ཡངས་པ་ཅན་དུ་གཤེགས་པར་ཞལ་གྱིས་བཞེས་སམ།” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དེ་དེ་བཞིན་ནོ།” ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །“བཙུན་པ། འོ་ན་བདག་གིས་ལམ་མ་བཅོས་ཀྱི་བར་དུ་བཞུགས་པར་གསོལ།” ཞེས་རྒྱལ་པོས་གསོལ་ཏོ། ། อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา, โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา, ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากาปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ [Pg.267] กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุโน ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีเร อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་དང་གངྒཱའི་བར་གྱི་ས་དཔག་ཚད་ལྔ་པོ་མཉམ་པར་བྱས་ཤིང་། དཔག་ཚད་རེ་རེར་གཙུག་ལག་ཁང་བཞེངས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གཤེགས་པའི་དུས་གསོལ་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་གཤེགས་སོ། །རྒྱལ་པོས་དཔག་ཚད་ལྔའི་ལམ་དུ་ཁ་དོག་ལྔའི་མེ་ཏོག་པུས་མོ་ནུབ་ཙམ་བཏིང་ཞིང་། རྒྱལ་མཚན་དང་། བ་དན། བུམ་པ་གང་བ། ཆུ་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བཙུགས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གདུགས་དཀར་པོ་གཉིས་དང་། དགེ་སློང་རེ་རེའི་སྟེང་དུ་གདུགས་དཀར་པོ་རེ་རེ་འཛིན་དུ་བཅུག་ནས། རང་གི་འཁོར་དང་བཅས་མེ་ཏོག་དང་བདུག་སྤོས་ལ་སོགས་པས་མཆོད་པ་བྱེད་བཞིན། གཙུག་ལག་ཁང་རེ་རེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་སུ་བཅུག་ཅིང་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བྱིན་ཏེ། ཉིན་ཞག་ལྔས་གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་གདན་དྲངས་སོ། །དེ་ན་གྲུ་གཟིངས་རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ཏེ། ཡངས་པ་ཅན་པ་རྣམས་ལ་ཕྲིན་བཏང་བ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་གྱིས། ལམ་བཅོས་ཏེ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསུ་བ་ལ་བྱོན་ཅིག” ཅེས་བསྒོའོ། །དེ་དག་གིས་ “ངེད་ཅག་གིས་མཆོད་པ་ལྡབ་གཉིས་ཀྱིས་ལྷག་པར་བྱའོ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། ཡངས་པ་ཅན་དང་གངྒཱའི་བར་གྱི་ས་དཔག་ཚད་གསུམ་པོ་མཉམ་པར་བྱས་ཤིང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གདུགས་དཀར་པོ་བཞི་དང་། དགེ་སློང་རེ་རེ་ལ་གདུགས་དཀར་པོ་གཉིས་གཉིས་བཤམས་ཏེ། མཆོད་པ་བྱེད་བཞིན་གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་ལྷགས་ནས་བསྒུགས་ཏེ་འཁོད་དོ། ། พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆาเฏตฺวา, มณฺฑปํ กตฺวา, ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปสิ. ภควา ตสฺมึ นิสีทิ. ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ นาวํ อภิรุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอโรหิตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชมกํสุ, เหฏฺฐา คงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคา ปูชมกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ. གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་གྲུ་གཉིས་སྦྲེལ་ཏེ་སྤྲོ་ཁང་བྱས་ཤིང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་ཏེ། དེ་ན་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ལས་གྲུབ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་བཤམས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ན་བཞུགས་སོ། །དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་པོའང་གྲུ་ལ་ཞུགས་ཏེ་ཅི་རིགས་པར་འཁོད་དོ། །རྒྱལ་པོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཆུ་སྐེ་ཚད་ཙམ་དུ་བབས་ནས། “བཙུན་པ། བཅོམ་ལྡན་འདས་སླར་མ་བྱོན་གྱི་བར་དུ་བདག་གངྒཱའི་འགྲམ་འདི་ཉིད་དུ་གནས་པར་བགྱིའོ།” ཞེས་གསོལ་ཏེ་ཕྱིར་ལོག་གོ །སྟེང་གི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་འོག་མིན་གྱི་གནས་ཀྱི་བར་དུ་མཆོད་པ་བྱས་ཤིང་། འོག་གི་གངྒཱ་ན་གནས་པའི་ཀླུ་སྟོབས་བཟང་དང་། སྐར་མ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མཆོད་པ་བྱས་སོ། །འདི་ལྟར་མཆོད་པ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གངྒཱའི་ཆུ་ལམ་དཔག་ཚད་གཅིག་ཙམ་བརྒལ་ཏེ། ཡངས་པ་ཅན་པ་རྣམས་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་ཞུགས་སོ། ། ตโต ลิจฺฉวิราชาโน เตน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ. དེ་ནས་ལི་ཙཱ་བྱིའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་བྱས་པའི་མཆོད་པ་ལས་ལྡབ་གཉིས་ཀྱིས་ལྷག་པར་བྱེད་བཞིན། ཆུ་སྐེ་ཚད་ཙམ་དུ་བབས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བསུས་སོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཕྱོགས་བཞི་ནས་གློག་གི་འོད་ཟེར་འཁྱུག་ཅིང་མུན་ནག་གི་སྤྲིན་རྩེ་འཁྲིགས་པའི་ཆར་སྤྲིན་ཆེན་པོ་འཐིབས་ཤིང་འབྲུག་སྒྲ་ལྡིར་རོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཞབས་གཡས་པ་གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་བཞག་མ་ཐག་ཏུ་པདྨའི་ཆར་ཆེན་པོ་བབས་སོ། །གང་དག་སྦང་བར་འདོད་པ་དེ་དག་ཁོ་ན་སྦངས་ཤིང་། སྦང་བར་མི་འདོད་པ་རྣམས་མ་སྦངས་སོ། །ཀུན་ཏུ་ཆུ་ལོང་བུ་ནུབ་པ་དང་། བརླ་ནུབ་པ། རྐེད་པ་ནུབ་པ། སྐེ་ནུབ་པ་ཙམ་དུ་བབས་ཏེ། རོ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཆུས་གངྒཱའི་ནང་དུ་བསྐྱུར་བས་ས་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་དག་པར་གྱུར་ཏོ། ། ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ, มเหสกฺขานํ เทวานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ตีสุ ปาการนฺตเรสุ วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. เอวํ ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณิยติ. ལི་ཙཱ་བྱིའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལམ་བར་གྱི་དཔག་ཚད་རེ་རེར་བཞུགས་སུ་བཅུག་ཅིང་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བྱིན་ཏེ། ཉིན་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་མཆོད་པ་ལྡབ་གཉིས་ཀྱིས་ལྷག་པར་བྱེད་བཞིན་ཡངས་པ་ཅན་དུ་གདན་དྲངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡངས་པ་ཅན་དུ་ཕེབས་པ་ན། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་ལྷགས་པས། མཐུ་ཆེ་བའི་ལྷ་རྣམས་འདུས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མི་མ་ཡིན་པ་ཕལ་ཆེར་བྲོས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞུགས་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། “ཀུན་དགའ་བོ། རིན་པོ་ཆེའི་མདོ་འདི་ཟུངས་ཤིག དེ་ནས་མཆོད་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཐོགས་ཏེ། ལི་ཙཱ་བྱིའི་གཞོན་ནུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཡངས་པ་ཅན་གྱི་ལྕགས་རི་རིམ་པ་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ཉུལ་ཞིང་སྲུང་བ་གྱིས་ཤིག” ཅེས་རིན་པོ་ཆེའི་མདོ་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར། “མདོ་འདི་སུས་གསུངས། ནམ་གསུངས། གང་དུ་གསུངས། ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས།” ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་དག་གི་ལན་ནི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཅན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱས་པར་བཤད་དོ། ། เอวํ [Pg.268] ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกํ อาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ วุตฺตมตฺเตเยว จ เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต, เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพคนฺธปุปฺผาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡངས་པ་ཅན་དུ་ཕེབས་པའི་ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་ལ། ཡངས་པ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དེ་དག་བཟློག་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་མདོ་འདི་བཟུང་ནས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་སྲུང་བའི་ཕྱིར་འདོན་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་ཆུ་བླངས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་ཐམས་ཅད་དུ་གཏོར་ཞིང་ཉུལ་ལོ། །གནས་བརྟན་གྱིས་ “གང་ཅིའང་” ཞེས་བརྗོད་མ་ཐག་ཏུ། སྔོན་ཆད་མ་བྲོས་པར་ཕྱག་དར་ཁྲོད་དང་། རྩིག་གྱང་གི་གསེང་ལ་སོགས་པར་གནས་པའི་མི་མ་ཡིན་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་སྒོ་བཞི་ནས་བྲོས་པས། སྒོ་རྣམས་སུ་འཚང་ཁ་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ། །དེ་ནས་ཁ་ཅིག་གིས་སྒོ་རྣམས་སུ་ཐར་ས་མ་རྙེད་པར་ལྕགས་རི་བཤིགས་ཏེ་བྲོས་སོ། །མི་མ་ཡིན་རྣམས་སོང་མ་ཐག་ཏུ་མི་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ནད་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་དག་ཕྱིར་ཐོན་ནས་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ལ་མཆོད་པ་བྱས་སོ། །སྐྱེ་བོ་མང་པོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་འདུ་ཁང་སྤོས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བྱུགས་ཤིང་། བླ་རེ་བྲེས་ཏེ་རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ནས། དེ་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་བཤམས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་གདན་དྲངས་སོ། ། ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป โอกาเส นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา. อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต อารกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་འདུ་ཁང་དུ་གཤེགས་ཏེ་བཤམས་པའི་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་སོ། །དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་དང་། རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་། མི་རྣམས་ཀྱང་རིམ་པ་བཞིན་འོས་པའི་ས་ལ་འཁོད་དོ། །ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ཀྱང་ལྷ་རིས་གཉིས་ཀྱི་ལྷའི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ཉེ་བར་འཁོད་ཅིང་། ལྷ་གཞན་དག་ཀྱང་འཁོད་དོ། །གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོའང་ཡངས་པ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཀུན་ཏུ་ཉུལ་ཏེ་སྲུང་བ་བྱས་ནས། ཡངས་པ་ཅན་གྱི་གྲོང་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ལྷགས་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་དོ། །དེ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་ལ་རིན་པོ་ཆེའི་མདོ་དེ་ཉིད་གསུངས་སོ། ། ๒๒๔. ตตฺถ ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถายํ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปติตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน, ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก, ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป, ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว, ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต, ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก, ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ. ༢༢༤. དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་ “གང་དག་འདིར་གནས་པའི་འབྱུང་པོ་” ཞེས་པ་ལ། “གང་དག་” ཅེས་པ་ནི་མཐུ་ཆུང་བ་འམ། ཡང་ན་མཐུ་ཆེ་བ་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་རུང་ངོ་། །“འདིར་” ཞེས་པ་ནི་ས་ཕྱོགས་འདི་དང་། སྐབས་དེར་འདུས་པའི་གནས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“འབྱུང་པོ་” (bhūtāni) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། “འབྱུང་པོ་ཡོད་ན་ལྟུང་བྱེད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ “ཡོད་པ་” ལ་འཇུག་པ་དང་། “དགེ་སློང་དག འདི་ནི་བྱུང་བར་ལྟོས་ཤིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པར་ “ཕུང་པོ་ལྔ་” ལ་འཇུག་པ་དང་། “དགེ་སློང་དག འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ས་ལ་སོགས་པའི་ “འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞིའི་གཟུགས་” ལ་འཇུག་པ་དང་། “དུས་ཟ་བར་བྱེད་པའི་འབྱུང་པོ་གང་ཡིན་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ “ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་” ལ་འཇུག་པ་དང་། “འཇིག་རྟེན་གྱི་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ལུས་འདོར་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་” ལ་འཇུག་པ་དང་། “ས་བོན་དང་སྐྱེ་དངོས་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ “ཤིང་ལ་སོགས་པ་” ལ་འཇུག་པ་དང་། “འབྱུང་པོ་ལ་འབྱུང་པོར་ཤེས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་འོག་གི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་ “མི་མ་ཡིན་པ་” ལ་གོ་བར་བྱའོ། ། สมาคตานีติ [Pg.269] สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วาติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยํ วิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ วา อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. “འདུས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་པའོ། །“ས་ལ་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ས་ལ་སྐྱེས་པའོ། །“ཡང་ན་” (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པར་བརྟག་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་ “གང་དག་འདིར་ས་ལ་གནས་པའི་འབྱུང་པོ་འདུས་པ་ཡང་ན།” ཞེས་རྣམ་པར་བརྟག་པ་གཅིག་བྱས་ནས། སླར་ཡང་རྣམ་པར་བརྟག་པ་གཉིས་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན་བར་སྣང་ལ་གནས་པ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །བར་སྣང་ལ་སྐྱེས་པའི་འབྱུང་པོ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་འདིར་འདུས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་འདིར་འཐབ་བྲལ་ནས་འོག་མིན་གྱི་བར་དུ་སྐྱེས་པའི་འབྱུང་པོ་རྣམས་ནི་ནམ་མཁར་བྱུང་བའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། “བར་སྣང་ལ་གནས་པའི་འབྱུང་པོ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་འོག་རི་རབ་ནས་བཟུང་སྟེ་ས་དང་ཤིང་དང་ལྕུག་མ་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་དང་། ས་ལ་སྐྱེས་པའི་འབྱུང་པོ་རྣམས་ནི། ས་དང་ས་ལ་འབྲེལ་བའི་ཤིང་དང་ལྕུག་མ་དང་རི་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། “ས་ལ་གནས་པའི་འབྱུང་པོ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอวํ ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา, ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตูติ อตฺโถ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา, มนสิ กตฺวา, สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“ས་ལ་གནས་པའམ་ཡང་ན་བར་སྣང་ལ་གནས་པ”ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་མི་མ་ཡིན་པའི་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་སོ་སོར་ཕྱེ་ནས། སླར་ཡང་ཚིག་གཅིག་གིས་བསྡུས་ཏེ། “འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཡིད་བདེ་བར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །“ཐམས་ཅད”ཅེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ། །“ཉིད” (eva) ཅེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་སྒྲ་སྟེ། གཅིག་ཀྱང་མ་ལུས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ། །“འབྱུང་པོ”ཞེས་པ་ནི་མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་སོ། །“ཡིད་བདེ་བར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་པ་ནི་བདེ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་ཞིང་། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གཞན་ཡང་” (athopi) ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་གཞན་ལ་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་ཚིག་གི་སྦྱོར་བ་ལ་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་ཚིག་ཕྲད་གཉིས་སོ། །“གསུངས་པ་ལ་གུས་པས་ཉོན་ཅིག”ཅེས་པ་ནི་གུས་པར་བྱས་ཏེ། ཡིད་ལ་བྱས་ནས། སེམས་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ། ལྷའི་འབྱོར་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ང་ཡི་ཆོས་བཤད་པ་ལ་ཉོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། ། เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ. དེ་ལྟར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“འདིར་འདུས་པའི་འབྱུང་པོ་གང་དག་”ཅེས་མ་ངེས་པའི་ཚིག་གིས་འབྱུང་པོ་རྣམས་བསྡུས་ནས། སླར་ཡང་“ས་ལ་གནས་པའམ་ཡང་ན་བར་སྣང་ལ་གནས་པ”ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་ཕྱེ་ཞིང་། དེ་ནས་“འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཉིད”ཅེས་སླར་ཡང་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ། “ཡིད་བདེ་བར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་པའི་ཚིག་འདིས་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་ཅིང་། “གསུངས་པ་ལ་གུས་པས་ཉོན་ཅིག”ཅེས་པས་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་གཞན་གྱི་སྒྲ་ཐོས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལའང་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བརྟེན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ལེགས་པར་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ། ། ๒๒๕. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา[Pg.270]. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห – ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ยํ ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห – ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ. ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ. ༢༢༥. “དེ་ལྟ་བས་ན་འབྱུང་པོ་རྣམས་ཉོན་ཅིག”ཅེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་སྟེ། དེའི་ནང་གི་“དེ་ལྟ་བས་ན”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཚིག་གོ། །“འབྱུང་པོ་རྣམས”ཞེས་པ་ནི་བོད་པའི་སྒྲའོ། །“ཉོན་ཅིག”ཅེས་པ་ནི་ཉན་པར་གྱིས་ཤིག་པའོ། །“ཐམས་ཅད”ཅེས་པ་ནི་མ་ལུས་པའོ། །ཅི་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་གོ་སྐབས་འདིར་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ལྷའི་གནས་དང་དེའི་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། ཆོས་ཉན་པའི་ཕྱིར་འདིར་འདུས་པ་ཡིན་གྱི། ཟློས་གར་དང་བྲོ་གར་ལ་སོགས་པ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་འོངས་པ་མ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཉོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཡང་ན། “ཡིད་བདེ་བར་གྱུར་ཅིག གུས་པས་ཉོན་ཅིག”ཅེས་པའི་ཚིག་གིས་ཁོང་ཚོའི་ཡིད་བདེ་བའི་རང་བཞིན་དང་གུས་པས་ཉན་འདོད་པའི་བསམ་པ་གཟིགས་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ཁྱེད་རྣམས་ཡིད་བདེ་བའི་སྒོ་ནས་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། བསམ་པ་དག་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། གུས་པས་ཉན་འདོད་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། གཞན་གྱི་སྒྲ་ཐོས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྦྱོར་བ་དག་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བས་ན་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཉོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཡང་ན། སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐར་“གསུངས་པ”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་རྒྱུ་མཚན་དུ་མཛད་ནས་གསུངས་ཏེ། “གང་གི་ཕྱིར་ང་ཡི་གསུངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་སྟེ། མི་ཁོམ་པ་བརྒྱད་སྤངས་པའི་ཁོམ་པ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་དང་སྙིང་རྗེའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པས་ཕན་ཡོན་མཐའ་ཡས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་ངས་བཤད་པར་འདོད་པས་ ‘གསུངས་པ་ལ་ཉོན་ཅིག’ ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་འབྱུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཉོན་ཅིག”ཅེས་པ་འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྐང་པ་འདིས་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิยํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ จญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิจ ปน ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ – ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ – དེ་ལྟར་རྒྱུ་མཚན་འདི་ཉིད་ངེས་པར་མཛད་དེ། རང་གི་གསུངས་པ་ཉན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་ནས། ཉན་པར་བྱ་བའི་དོན་གསུང་བར་བརྩམས་པ་ནི། “མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་མཛོད”ཅེས་པའོ། །དེའི་དོན་ནི། ཉེ་བར་འཚེ་བ་གསུམ་གྱིས་གཙེས་པའི་མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་གང་ཡིན་པ་དེར། མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་དེ་དག་ལ་མཛའ་བའི་དངོས་པོ་དང་ཕན་པའི་བསམ་པ་ཉེ་བར་གཞོག་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་ལ” (mānusiyaṃ pajaṃ) ཞེས་ཀློག་པར་བྱེད་དེ། དེ་ནི་ས་ལ་གནས་པའི་དོན་དང་མི་མཐུན་པས་མི་རིགས་སོ། །གཞན་དག་གིས་དོན་གང་ཞིག་འགྲེལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ཡང་མི་རིགས་སོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི། ང་ནི་སངས་རྒྱས་སོ་ཞེས་དབང་ཕྱུག་གི་སྟོབས་ཀྱིས་སྨྲ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཁྱེད་རྣམས་དང་མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་འདི་དག་གི་ཕན་པའི་དོན་དུ་སྨྲ་སྟེ། “མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་མཛོད”ཅེས་པའོ། །འདིར་ཡང་། ‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา, ราชิสโย ยชมานา อนุปริยคา; อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ. “རྒྱལ་པོའི་དྲང་སྲོང་གང་དག་གིས་སྐྱེ་བོས་གང་བའི་ས་གཞི་རྣམ་པར་རྒྱལ་ནས། མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་བྱེད། རྟ་ཡི་མཆོད་སྦྱིན་དང་། མི་ཡི་མཆོད་སྦྱིན་དང་། ཡང་དག་པའི་ཞགས་པ་དང་། སྨྲ་བའི་བཏུང་བ་དང་། གཏན་པ་མེད་པའི་མཆོད་སྦྱིན་རྣམས་བྱེད། ‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส, กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ. “དེ་དག་གིས་ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་བྱམས་པའི་སེམས་ཀྱི། བཅུ་དྲུག་གི་ཆ་གཅིག་ལའང་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་མི་འགྱུར་རོ། ‘‘เอกมฺปิ [Pg.271] เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต, เมตฺตายติ กุสลี เตน โหติ; สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อ. นิ. ๘.๑) – “གལ་ཏེ་སེམས་ལ་གནོད་སེམས་མེད་པར་སྲོག་ཆགས་གཅིག་ལའང་བྱམས་པ་བྱེད་ན། དེས་ན་དགེ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །སེམས་ཀྱིས་སྲོག་ཆགས་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་ཞིང་། འཕགས་པ་དེས་བསོད་ནམས་མང་པོ་ཉེ་བར་གསོག་པར་བྱེད་དོ།”ཞེས་སོ། ། เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา. འདི་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་དང་ཕན་ཡོན་བཅུ་གཅིག་གི་དབང་གིས། གང་དག་གིས་བྱམས་པ་བྱེད་པ་དེ་དག་ལ་བྱམས་པ་ནི་ཕན་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། ‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๑๕๓; อุทา. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) – “ལྷས་རྗེས་སུ་བཟུང་བའི་སྐྱེས་བུ་དེས། རྟག་ཏུ་བཟང་པོ་རྣམས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་སོ། ། เอวมาทีนํ วเสน เยสุ กรียติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา. འདི་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གང་དག་ལ་བྱམས་པ་བྱེད་པ་དེ་དག་ལའང་ཕན་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาฬปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ. สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลา สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา. ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ. ตสฺมา พลิกมฺมการณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เตสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ. དེ་ལྟར་གཉིས་ཀ་ལའང་ཕན་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་ནས། “མི་ཡི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་མཛོད”ཅེས་གསུངས་ཏེ། ད་ནི་ཕན་འདོགས་པའི་ཚུལ་ཡང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཉིན་དང་མཚན་མོར་གཏོར་མ་གང་དག་འབུལ། །དེ་ཕྱིར་བག་ཡོད་སྒོ་ནས་དེ་དག་སྲུངས། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། མི་གང་དག་གིས་རི་མོ་དང་ཤིང་བཟོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ལྷའི་གཟུགས་བྱས་ཏེ། མཆོད་རྟེན་དང་ཤིང་ལྷ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཉེ་བར་བཅར་ནས། ལྷ་རྣམས་ལ་དམིགས་ཏེ་ཉིན་མོར་གཏོར་མ་འབུལ་ཞིང་། ཟླ་བ་མར་གྱི་ངོ་ལ་སོགས་པར་མཚན་མོར་གཏོར་མ་འབུལ་ལོ། །ཡང་ན་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཟས་ལ་སོགས་པ་བྱིན་ནས། སྲུང་མའི་ལྷ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚངས་པའི་ལྷའི་བར་དུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བའི་སྒོ་ནས་ཉིན་མོར་གཏོར་མ་འབུལ་ཞིང་། གདུགས་འབུལ་བ་དང་། མར་མེའི་ཕྲེང་བ། མཚན་གང་པོར་ཆོས་ཉན་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བའི་སྒོ་ནས་མཚན་མོར་གཏོར་མ་འབུལ་ན། དེ་དག་ཇི་ལྟར་བསྲུང་བར་མི་བྱེད། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་ཉིན་དང་མཚན་མོར་ཁྱེད་རྣམས་ལ་དམིགས་ཏེ་གཏོར་མ་འབུལ་བར་བྱེད་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་དག་སྲུངས་ཤིག དེའི་ཕྱིར་གཏོར་མ་འབུལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལས་ཀྱང་མི་དེ་དག་སྲུངས་ཤིག་སྐྱོབས་ཤིག དེ་དག་གི་མི་ཕན་པ་སོལ་ཅིག ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབས་ཤིག བག་ཡོད་པར་གྱུར་ཏེ་བྱས་པ་གཟོ་བའི་བསམ་པ་སྙིང་ལ་བཅངས་ནས་རྟག་ཏུ་རྗེས་སུ་དྲན་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། ། ๒๒๖. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุชฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ[Pg.272]. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ, หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ. เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ. เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. ༢༢༦. དེ་ལྟར་ལྷ་རྣམས་ལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་ཚུལ་བསྟན་ནས། དེ་དག་གི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རབ་ཏུ་བསྒྲགས་པས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཆོས་ཉན་པའི་ཕྱིར། “ནོར་གང་ཅིའང་རུང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་བརྩམས་སོ། །དེ་ལ་“གང་ཅིའང་རུང”ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པའི་སྒོ་ནས་མ་ལུས་པར་བསྡུས་པ་སྟེ། དེ་དང་དེར་ཉོ་ཚོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་གང་ཅིའང་རུང་བའོ། །“ནོར” (vitta) ཞེས་པ་ནི་དཀོར་ནོར་ཏེ། དེས་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ནོར་ཞེས་བྱའོ། །“འདིར་ཡང་ན” (idha vā) ཞེས་པས་ནི་མི་ཡི་འཇིག་རྟེན་སྟོན་ལ། “གཞན་དུ་ཡང་ན” (huraṃ vā) ཞེས་པས་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་ལྷག་མ་རྣམས་སོ། །དེས་ན་མི་རྣམས་མ་གཏོགས་པར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པར་འགྱུར་བ་ལས། འོག་ནས་“ལྷ་ཡུལ་རྣམས་སུ་ཡང་ན”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མི་དང་ལྷ་ཡུལ་གཉིས་ཀ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་ཀླུ་དང་ནམ་མཁའ་ལྡིང་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་དག་གིས་མི་རྣམས་ཀྱི་ཉོ་ཚོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་དང་། རྒྱན་དང་ལོངས་སྤྱོད་དུ་གྱུར་པའི་གསེར་དངུལ་དང་། མུ་ཏིག ནོར་བུ། བཻ་ཌཱུརྱ། བྱུ་རུ། པདྨ་རཱ་ག རྡོའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། མུ་ཏིག་དང་ནོར་བུའི་བྱེ་མ་བཏིང་བའི་ས་གཞི་ལ། དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་ཡོད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཀླུ་དང་ནམ་མཁའ་ལྡིང་ལ་སོགས་པའི་ནོར་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺติ คมฺมนฺตีติ สคฺคา, สุฏฺฐุ วา อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสฺสามิกํ วา อสฺสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ, วหติ, ชนยติ, วฑฺเฒตีติ รตนํ, ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห – “ལྷ་ཡུལ་རྣམས་སུ་ཡང་ན”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་དགེ་བའི་ལས་བཟང་པོས་ཐོབ་པར་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ལྷ་ཡུལ་ (sagga) ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་ན་ཤིན་ཏུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པས་ཀྱང་ལྷ་ཡུལ་ཞེས་བྱའོ། །“གང་ཡིན”ཞེས་པ་ནི་བདག་པོ་དང་བཅས་པའམ་བདག་པོ་མེད་པའོ། །“རིན་ཆེན” (ratana) ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་འདྲེན་པ། འཛིན་པ། སྐྱེད་པ། སྤེལ་བར་བྱེད་པས་རིན་ཆེན་ཞེས་བྱ་སྟེ། གུས་པར་བྱས་པ། རིན་ཐང་ཆེ་བ། མཚུངས་པ་མེད་པ། མཐོང་བར་དཀའ་བ། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་དུ་གྱུར་པ་གང་ཅིའང་རུང་བ་དེའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ; อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. “གུས་བྱས་རིན་ཐང་ཆེ་བ་དང་། །མཚུངས་མེད་མཐོང་བར་དཀའ་བ་དང་། །སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་དེ། །དེ་ཕྱིར་རིན་ཆེན་ཞེས་སུ་བརྗོད། །”ཅེས་སོ། ། ปณีตนฺติ อุตฺตมํ, เสฏฺฐํ, อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมาเนสุ สุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสฺสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฏิพทฺธํ อสฺสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวีมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตํ อสฺสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. “གྱ་ནོམ་པ”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་དང་། ངོམས་མི་ཤེས་པའོ། །དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྐང་པ་འདིས་ལྷ་ཡུལ་གྱི་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་ཚད་དང་ལྡན་པའི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ལས་གྲུབ་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཆོས་བཟང་གི་ལྷའི་འདུན་ས་དང་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཁང་བཟང་ལ་སོགས་པ་ན་ཡོད་པའི་བདག་པོ་དང་བཅས་པའི་རིན་ཆེན་གང་ཡིན་པ་དང་། སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་དང་བྲལ་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་ཁོ་ནས་ཡོངས་སུ་གང་བའི་ཚེ་གཞལ་ཡས་ཁང་སྟོང་པ་དང་འབྲེལ་བའི་བདག་པོ་མེད་པའི་རིན་ཆེན་གང་ཡིན་པ་དང་། ཡང་ན་ས་གཞི་དང་། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ། གངས་རི་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བདག་པོ་མེད་པའི་རིན་ཆེན་གཞན་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ, โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตึ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ [Pg.273] รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา, น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร วตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํ จิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པ་ནི་མེད་དོ”ཞེས་པ་ལ། “མིན” (na) ཞེས་པ་ནི་དགག་པའི་སྒྲ་དང་། “མེད” (no) ཞེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་སྒྲའོ། །“མཚུངས་པ”ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པའོ། །“ཡོད” (atthi) ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའོ། །“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་འགྲོགས་པའོ། །ཅི་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ནོར་དང་རིན་ཆེན་གང་དག་བསྟན་པ་འདི་དག་གི་ནང་ནས། སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་དང་མཚུངས་པའི་རིན་ཆེན་གཅིག་ཀྱང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གུས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་རིན་ཆེན་དུ་གྱུར་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། དཔེར་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལྟ་བུ་སྟེ། དེ་དག་བྱུང་བའི་ཚེ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་ཅིང་། སུ་ཡང་མེ་ཏོག་དང་བདུག་སྤོས་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་ཏེ་གནོད་སྦྱིན་གྱི་གནས་སམ་འབྱུང་པོའི་གནས་སུ་མི་འགྲོ་ལ། སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་ལ་གུས་པར་བྱེད་ཅིང་མཆོད་པར་བྱེད། མཆོག་དེ་དང་དེ་དག་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་། གསོལ་བ་བཏབ་པ་དེ་དང་དེ་དག་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །རིན་པོ་ཆེ་དེ་དག་ཀྱང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་དང་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་གུས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་རིན་ཆེན་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བྱུང་བའི་ཚེ་མཐུ་ཆེ་བའི་ལྷ་དང་མི་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་གིས་གཞན་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་ཅིང་། གཞན་སུ་ལའང་མཆོད་པར་མི་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཚངས་པ་དབང་བྱེད་ཀྱིས་རི་རབ་ཀྱི་ཚད་དང་མཉམ་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཕྲེང་བས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་མཆོད་པར་མཛད་ཅིང་། རང་རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ལྷ་དང་མི་གཞན་དག་དང་། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་དང་། གསལ་རྒྱལ། མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མཆོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུའང་། ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་དཀོར་ནོར་བྱེ་བ་ཕྲག་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་བཏང་སྟེ། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་གཙུག་ལག་ཁང་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་བཞེངས་ན། གཞན་དག་གིས་གུས་པར་བྱས་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། གཞན་ཡང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སུ་ཞིག་གི་སྐུ་བལྟམས་པའི་གནས་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་གནས། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་གནས། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་རྣམས་སམ། སྐུ་གཟུགས་དང་མཆོད་རྟེན་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་ལྟར་བྱེད་པ་ཡོད་དམ། དེ་ལྟར་གུས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་ཆེན་ནི་མེད་དོ། ། ตถา ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เสยฺยถาปิ อโสกสฺส รญฺโญ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ ตาว สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ – དེ་བཞིན་དུ་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་གང་ཡིན་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཀཱ་ཤིའི་རས་ལྟ་བུའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག། ཀཱ་ཤིའི་རས་ནི་རྙིང་པར་གྱུར་ཀྱང་ཁ་དོག་བཟང་བ་ཉིད་དང་། རེག་བྱ་བདེ་བ་ཉིད་དང་། རིན་ཐང་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གང་དག་གི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་གོས་ཙམ་བཞེས་ནའང་། དེ་དག་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་རྒྱལ་པོ་མྱ་ངན་མེད་པ་ལྟ་བུའོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་འདིར་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་ཚིག་ལ་སྐྱོན་མེད་པར་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་མདོའི་ཚིག་འདི་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐). “གང་དག་གི་ཆོས་གོས་དང་། བསོད་སྙོམས་དང་། མལ་ཆ་དང་། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཁོང་གིས་བཞེས་ན། དེ་དག་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་དུ་ངས་གསུངས་སོ། །དགེ་སློང་དག། དཔེར་ན་ཀཱ་ཤིའི་རས་ནི་རིན་ཐང་ཆེ་བ་ལྟར། དགེ་སློང་དག། ངས་གང་ཟག་འདི་ཡང་དེ་དང་འདྲ་བར་གསུངས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. དེ་ལྟར་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་མེད་དོ། ། ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ, รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ [Pg.274] วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ. ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ, ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. དེ་བཞིན་དུ་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་གང་ཡིན་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་ལྟེ་བ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུ་ལས་གྲུབ་པ། རྩིབས་སྟོང་ནི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་ལས་གྲུབ་པ། མུ་ཁྱུད་ནི་བྱུ་རུ་ལས་གྲུབ་པ། སྦྲེལ་མཚམས་རྣམས་ནི་གསེར་དམར་པོ་ལས་གྲུབ་པའོ། །དེའི་རྩིབས་བཅུ་རེའི་སྟེང་ན་རླུང་བཟུང་ནས་སྒྲ་འབྱིན་པའི་ཕྱིར་རྩིབས་གཙོ་བོ་རེ་ཡོད་དེ། དེས་བསྐྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་མཁས་པས་ལེགས་པར་བརྡུངས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་པའི་རོལ་མོའི་སྒྲ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ལྟེ་བའི་ངོས་གཉིས་སུ་སེང་གེའི་གདོང་གཉིས་ཡོད་ཅིང་། ནང་ཁོངས་ནི་ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་སྟོང་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་བྱེད་པ་པོའམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་པོ་མེད་དེ། ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་དུས་བཞི་ལས་བྱུང་བའོ། །རྒྱལ་པོས་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཆོས་བཅུ་པོ་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ནས། དེའི་ཉིན་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚེས་བཅོ་ལྔའི་ཟླ་བ་ཉ་བའི་ཉིན་མོར། མགོ་བོ་བཀྲུས་ཏེ་གསོ་སྦྱོང་ལ་གནས་ཤིང་། གཟིམ་ཁང་བཟང་པོའི་སྟེང་དུ་བྱོན་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ཅིང་བཞུགས་པ་ན། ཟླ་བ་ཉ་བའམ་ཉི་མ་ཤར་བ་ལྟར་འབྱུང་བ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་སྒྲ་ནི་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ས་ནས་ཐོས་ཤིང་། ཁ་དོག་ནི་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ས་ནས་མཐོང་ངོ་། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ “ཟླ་བའམ་ཉི་མ་གཉིས་པ་ཤར་རོ་སྙམ་དུ་” ཤིན་ཏུ་ཡ་མཚན་སྐྱེས་ཏེ་བལྟས་བཞིན་དུ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྟེང་དུ་འོངས་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་མཐོ་དྲགས་པ་མེད་ཅིང་དམའ་དྲགས་པ་མེད་པར་གནས་ཏེ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པས་མཆོད་པར་འོས་པའི་གནས་སུ་སྲོག་ཤིང་བཙུགས་པ་བཞིན་དུ་གནས་སོ། ། ตเทว อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ. อุโปสถกุลา อาคจฺฉนฺโต หิ สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต. โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ. དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ཐམས་ཅད་དཀར་ཞིང་རྐང་པ་དམར་བ། ཡན་ལག་བདུན་གྱིས་ས་ལ་ལེགས་པར་གནས་པ། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་ཞིང་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ། གསོ་སྦྱོང་གི་རིགས་སམ་ཐལ་དཀར་མཆེ་བ་དྲུག་པའི་རིགས་ལས་འོང་བའོ། །གསོ་སྦྱོང་གི་རིགས་ལས་འོང་བ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་ལ། མཆེ་བ་དྲུག་པའི་རིགས་ལས་འོང་བ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐ་མ་ཡིན་ཡང་། ལེགས་པར་བསླབས་པའི་སློབ་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དུལ་བ་ཉིད་དོ། །དེས་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་བཟུང་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་བསྐོར་ཏེ། སྔ་དྲོའི་ཟས་ཀྱི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ་རང་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བར་ཕྱིར་འོང་བར་འགྱུར་རོ། ། ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กากสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺส ราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว. དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་རྟ་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ཐམས་ཅད་དཀར་ཞིང་རྐང་པ་དམར་བ། མགོ་བོ་བྱ་རོག་ལྟར་ནག་པ། རྔོག་མ་ནི་མུ་ཉྫའི་རྩྭ་ལྟར་སེར་བ། སྤྲིན་གྱི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ལས་འོང་བའོ། །འདིའི་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། ། ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ, โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ. དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ནོར་བུ་དེ་ནི་བཻ་ཌཱུརྱ་བཟང་པོ་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཟུར་བརྒྱད་ཡོད་པ། ལེགས་པར་བྱས་པ། ཞེང་དུ་འཁོར་ལོའི་ལྟེ་བ་དང་མཚུངས་པ། རི་བོ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལས་འོང་བའོ། །དེས་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་གི་ནང་དུའང་རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་མཚན་གྱི་རྩེ་མོ་ནས་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ས་གཞི་སྣང་བར་བྱེད་དེ། དེའི་འོད་ཀྱིས་མི་རྣམས་ཀྱིས་ “ཉིན་མོ་ཡིན་ནོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ལས་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཐ་ན་གྲོག་མ་དང་སྲིན་བུ་ཕྲ་མོ་ཚུན་ཆད་ཀྱང་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། ། ตมฺปิ [Pg.275] อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ. ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพํ วณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิตตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ. དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། རང་བཞིན་གྱི་བཙུན་མོ་ཆེན་པོའམ། སྒྲ་མི་སྙན་གྱི་གླིང་ནས་འོང་བའམ། མ་དྲའི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ལས་འོང་བའོ། །མོ་ནི་ཧ་ཅང་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དྲུག་དང་བྲལ་བ། མིའི་ཤ་མདོག་ལས་འདས་ཤིང་ལྷའི་ཤ་མདོག་ལ་མ་སླེབས་པ། རྒྱལ་པོ་ལ་གྲང་བའི་དུས་སུ་ལུས་དྲོ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཚ་བའི་དུས་སུ་བསིལ་བར་འགྱུར་བ། རེག་བྱ་ནི་ཤིང་བལ་བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་བརྡབས་པ་ལྟ་བུར་འཇམ་པ། ལུས་ལས་ཙན་དན་གྱི་དྲི་བྲོ་ཞིང་། ཁ་ནས་ཨུཏྤལའི་དྲི་བྲོ་བ། སྔོན་ལ་ལྡང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ། ། ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ สสฺสามิกมฺปิ อสฺสามิกมฺปิ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ. དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་ཁྱིམ་བདག་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་རང་བཞིན་གྱི་ལས་བྱེད་པའི་ཚོང་དཔོན་ཏེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་ལ་ལྷའི་མིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེས་མཐའ་སྐོར་དུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ས་ན་ཡོད་པའི་བདག་པོ་དང་བཅས་པ་དང་བདག་པོ་མེད་པའི་གཏེར་རྣམས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །ཁོང་རྒྱལ་པོའི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་ “ལྷ་ཉིད་ཐུགས་ཁྲལ་མེད་པར་བཞུགས་ཤིག། ངས་ལྷའི་ནོར་གྱི་བྱ་བ་རྣམས་ནོར་གྱིས་བསྒྲུབ་པར་བགྱིའོ། །”ཞེས་གསོལ་ཏོ། ། ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต, จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་རང་བཞིན་གྱི་བུ་ཆེ་བ་སྟེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཤེས་རབ་དང་གྲུང་པོ་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་ཞིང་། དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་སེམས་རང་གི་སེམས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་ཚར་གཅོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་ནུས་པ་ཞིག་གོ། །ཁོང་རྒྱལ་པོའི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་ “ལྷ་ཉིད་ཐུགས་ཁྲལ་མེད་པར་བཞུགས་ཤིག། ངས་ལྷའི་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་བགྱིའོ། །”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུའི་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་གང་ཡང་རུང་བ། གཞལ་ཞིང་བརྟགས་ནས་ “བརྒྱའམ་སྟོང་ངམ་བྱེ་བ་རིན་ནོ་” ཞེས་རིན་ཐང་གཞལ་མི་ནུས་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས། རིན་པོ་ཆེ་གཅིག་ཀྱང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ནམ། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གང་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སུས་ཀྱང་གཞལ་ཞིང་བརྟགས་ཏེ། “འདི་ཙམ་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའམ། འདི་དང་མཚུངས་པའམ། འདི་དང་ཆ་འདྲ་བ་ཡོད་དོ་” ཞེས་ཡོངས་སུ་གཅོད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་གཞལ་དུ་མེད་པའི་དོན་གྱいますཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་མེད་དོ། ། ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ, ยานิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก [Pg.276] โหติ, ตสฺมา ตถาคโต เอว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตํ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย – དེ་བཞིན་དུ་མཐོང་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་གང་ཡིན་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འབྱུང་བར་དཀའ་བའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་། དེའི་འཁོར་ལོ་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་ཏེ། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་མཐོང་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ཏེ། བསྐལ་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་དུ་མ་འབྱུང་བའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་གང་ནས་འབྱུང་། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པར་ཡང་འཇིག་རྟེན་འདི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་སྟོང་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རེས་འགའ་ཞིག་འབྱུང་བས་མཐོང་བར་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ – ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐). “ཀུན་དགའ་བོ། ལྷ་རྣམས་འཁང་བར་བྱེད་དེ། ‘བདག་ཅག་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་འོངས་པ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་རེས་འགའ་ཞིག་འབྱུང་བ་ལས། དེ་རིང་གི་མཚན་མོའི་ཆ་སྨད་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་མཐུ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལངས་ཏེ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས། བདག་ཅག་གིས་མཐའ་མའི་དུས་སུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཇལ་བའི་སྐབས་མ་ཐོབ་བོ། །’ཞེས་སོ། །” เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. དེ་ལྟར་མཐོང་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་མེད་དོ། ། ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ. ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก อโนมสตฺตสมฺมตานมฺปิ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค, อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค. เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถา ตถา ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་སྤྱད་བྱའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་གང་ཡིན་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ནི་ནོར་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ཡོད་པ་དང་། ཁང་བཟང་བརྩེགས་པ་རིམ་པ་བདུན་པའི་སྟེང་ན་གནས་པ་ཡིན་ནའང་། གདོལ་པ་དང་། སྨྱུག་མཁན་དང་། རི་དྭགས་རྔོན་པ་དང་། ཤིང་རྟ་མཁན་དང་། ཕྱག་དར་བ་ལ་སོགས་པའི་རིགས་དམའ་བའི་མི་ངན་པ་རྣམས་ལ་རྨི་ལམ་དུ་ཡང་སྤྱད་པའི་ཕྱིར་མི་འབྱུང་ངོ་། །ཕ་མ་གཉིས་ཀ་ལས་ལེགས་པར་སྐྱེས་ཤིང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་ཆོས་བཅུ་པོ་ཡོངས་སུ་བསྐངས་པའི་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་རིགས་ཁོ་ནའི་སྤྱད་བྱའི་ཕྱིར་འབྱུང་བས་ན། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་སྤྱད་བྱ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ། །གལ་ཏེ་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་སྤྱད་བྱའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་སྐྱེས་བུ་མཆོག་ཏུ་གྲགས་པ་ཡིན་ནའང་། རྒྱུ་མཐུན་གྱི་དགེ་བའི་རྩ་བ་དང་མ་ལྡན་ཞིང་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་སྟོན་པ་དྲུག་པོ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྫོགས་བྱེད་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་གཞན་དག་ལ་རྨི་ལམ་དུ་ཡང་སྤྱད་དུ་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་དགེ་བའི་རྩ་བ་དང་ལྡན་ཞིང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྐང་པ་བཞི་པ་ཙམ་གྱི་མཐར་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་པ། རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པའི་བཱ་ཧི་ཡ་དཱ་རུ་ཙཱི་རི་ཡ་ལ་སོགས་པ་དང་། རིགས་ཆེན་པོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་གཞན་དག་གི་སྤྱད་བྱ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་གིས་ནི་མཐོང་བའི་མཆོག་དང་། ཐོས་པའི་མཆོག་དང་། རིམ་གྲོའི་མཆོག་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སྤྱོད་དོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་སྤྱད་བྱའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་མེད་དོ། ། ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ [Pg.277] ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข มหาราชา’’ติเอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอตริตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ยํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตนสฺส โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมอุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ. དགའ་བ་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁྱད་པར་མེད་པར་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་སཏེ། དཔེར་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལྟ་བུའོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་མཐོང་ནས་ཡིད་དགའ་བར་འགྱུར་བས་ན། དེས་རྒྱལ་པོ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །གཞན་ཡང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོས་ལག་པ་གཡོན་པས་གསེར་གྱི་སྤྱི་བླུགས་བཟུང་ཞིང་། ལག་པ་གཡས་པས་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཆུ་གཏོར་ཏེ། “ཤེས་ལྡན་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་འཁོར་བར་གྱུར་ཅིག །ཤེས་ལྡན་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དེ་རོལ་མོ་ཡན་ལག་ལྔ་པ་ལྟར་སྙན་པའི་སྒྲ་འབྱིན་བཞིན་ནམ་མཁའ་ལས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་ལ། འཁོར་ལོའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཡང་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་རྒྱ་ཁྱོན་དུ་སྤྲོས་པ་དང་བཅས་ཏེ། ཤིན་ཏུ་མཐོ་བ་མ་ཡིན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དམའ་བ་མ་ཡིན་པར། ཤིང་མཐོན་པོ་རྣམས་ཀྱི་འོག་དང་ཤིང་དམའ་མོ་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་ནས་འགྲོ་ཞིང་། ཤིང་གི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་དང་ལོ་མ་གསར་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བཟུང་ནས་འོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལག་ནས་སྐྱེས་ལེན་བཞིན། “ལྷ་ཆེན་པོ་བྱོན་ཅིག” ཅེས་སོགས་གུས་པ་ཆེན་པོས་བསུ་བར་བྱེད་པའི་དགྲ་བོའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ལ། “སྲོག་གཅོད་པར་མ་བྱེད་ཅིག” ཅེས་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གདམས་ངག་སྟེར་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །གང་དུ་རྒྱལ་པོ་བཟའ་བཏུང་རོལ་བར་འདོད་པ་འམ། ཉིན་མོའི་ཉལ་ཉལ་བར་འདོད་པའི་གནས་དེར། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ཏེ། ཆུ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་རུང་བའི་ས་གཞི་མཉམ་པོ་ཞིག་ཏུ་སྲོག་ཤིང་ཟུག་པ་ལྟར་གནས་སོ། །ཡང་རྒྱལ་པོ་འགྲོ་བའི་སེམས་སྐྱེས་པ་ན། སྔར་གྱི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་འགྲོ་ལ། དེ་ཐོས་ནས་འཁོར་ལོ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱང་ནམ་མཁའ་ལས་འགྲོའོ། །འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་རིམ་གྱིས་ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོར་འཇུག་ཅིང་། དེ་འཇུག་པ་ན་ཆུ་རྣམས་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཚད་དུ་ཕྱིར་བསྣུར་ཏེ་རྩིག་པ་ལྟར་གནས་སོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་ལེན་ཏོ། །ཡང་རྒྱལ་པོས་གསེར་གྱི་སྤྱི་བླུགས་བཟུང་ནས། “འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་ངའི་རྒྱལ་ཁམས་ཡིན།” ཞེས་ཆུ་གཏོར་ཏེ་ཕྱིར་ལྡོག་གོ། །དཔུང་ཚོགས་སྔོན་ལ་འགྲོ་ཞིང་། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་རྗེས་སུ་འབྲང་ལ། རྒྱལ་པོ་ནི་དབུས་སུ་གནས་སོ། །འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ཕྱིར་བསྣུར་བའི་གནས་སུ་ཆུ་ཡོངས་སུ་གང་བར་འགྱུར་རོ། །ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ལྷོ་དང་ནུབ་དང་བྱང་གི་རྒྱ་མཚོ་རྣམས་སུ་ཡང་འགྲོའོ། ། เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตํ ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปิกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น [Pg.278] อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปติกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ, ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ. དེ་ལྟར་ཕྱོགས་བཞིར་ཀུན་ཏུ་བགྲོད་ནས། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ཚད་དུ་ནམ་མཁར་འཕགས་སོ། །དེར་གནས་པའི་རྒྱལ་པོས་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་རང་གི་མངའ་རིས་ཏེ། གླིང་ཕྲན་ལྔ་བརྒྱས་བརྒྱན་ཅིང་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བདུན་གྱི་མཐའ་སྐོར་ཡོད་པའི་ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་དང་། དེ་བཞིན་དུ་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཀྱི་མཐའ་སྐོར་ཡོད་པའི་བྱང་གི་སྒྲ་མི་སྙན་དང་། དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བདུན་གྱི་མཐའ་སྐོར་ཡོད་པའི་ནུབ་ཀྱི་བ་ལང་སྤྱོད་དང་། དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་མཐའ་སྐོར་ཡོད་པའི་འཛམ་བུའི་གླིང་སྟེ། དེ་ལྟར་གླིང་ཆེན་བཞི་དང་གླིང་ཕྲན་སྟོང་ཕྲག་གཉིས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་པོ་འདི་ཉིད་པདྨ་དཀར་པོ་ཡོངས་སུ་ཁ་བྱེ་བའི་ཚལ་ལྟར་གཟིགས་སོ། །དེ་ལྟར་གཟིགས་པ་ན་ཁོང་ལ་དགའ་བ་ཚད་མེད་པ་སྐྱེའོ། །དེ་ལྟར་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དེས་རྒྱལ་པོ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་མོད་ཀྱི། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་དང་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ནོ། །འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ་སྟེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ནི་ལྷའི་དགའ་བ་གང་ཞིག་ལ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དགའ་བ་དེས་གྲངས་དང་། ཆ་དང་། ཆའི་ཆར་ཡང་མི་ཉེ་བ་དེ་ལྟ་བུའི་ལྷའི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་མཛད་ཅིང་། དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ལྷག་པ་དང་ཆེས་གྱ་ནོམ་པ་རང་གི་གདམས་ངག་བཞིན་སྒྲུབ་པའི་ལྷ་དང་མི་གྲངས་མེད་པ་རྣམས་ལ། བསམ་གཏན་དང་པོའི་དགའ་བ་དང་། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་དང་ལྔ་པའི་དགའ་བ་དང་། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དགའ་བ་དང་། རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དགའ་བ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་དགའ་བ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའི་དགའ་བ་དང་། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་། ཕྱིར་མི་འོང་བ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དགའ་བ་རྣམས་སྐྱེད་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་དགའ་བ་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་མེད་དོ། ། อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิ ปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ, สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ. གཞན་ཡང་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའོ། །དེ་ལ་སེམས་མེད་པ་ནི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་། ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དང་། གཞན་ཡང་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའོ། །སེམས་དང་བཅས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་རིན་པོ་ཆེ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེས་བུ་འདྲེན་པ་རིན་པོ་ཆེའི་མཐར་ཐུག་པ་དང་། གཞན་ཡང་དེ་ལྟ་བུའི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་རིགས་སོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ལས་སེམས་དང་བཅས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སེམས་མེད་པའི་གསེར་དངུལ་དང་ནོར་བུ་དང་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་ནི། སེམས་དང་བཅས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱི་ཆེད་དུ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺตีปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา จ ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ. སེམས་དང་བཅས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གཏོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་དང་། མིའི་རིན་པོ་ཆེའོ། །དེ་ལས་མིའི་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དུད་འགྲོའི་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མིའི་རིན་པོ་ཆེའི་བཞོན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །མིའི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་དང་། སྐྱེས་པ་རིན་པོ་ཆེའོ། །དེ་ལས་སྐྱེས་པ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་ནི་སྐྱེས་པ་རིན་པོ་ཆེའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྐྱེས་པ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་དང་། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་རིན་པོ་ཆེའོ། །དེ་ལས་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཡང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་རིན་པོ་ཆེ་ལ། ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་། རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། བསྙེན་བཀུར་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། ལྷ་དང་མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཐོབ་ཅིང་། མཐར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། ། เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ – อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสกฺขาเสกฺขวเสน. อเสกฺขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน, สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตํ, อปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆฏฺเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น [Pg.279] กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิปิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ. དེ་ལྟར་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། འཕགས་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དབྱེ་བས་སོ། །འཕགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་དབྱེ་བས་སོ། །མི་སློབ་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྐམ་པོ་རྣམ་པར་མཐོང་བ་དང་ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་གྱི་དབྱེ་བས་སོ། །ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་གྱི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པ་དང་། མ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལས་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡོན་ཏན་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ལས་ཀྱང་རང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡོན་ཏན་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མོའུ་གལ་གྱི་བུ་ལྟ་བུའི་ཉན་ཐོས་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་ཡང་། རང་སངས་རྒྱས་གཅིག་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྒྱ་ཆའི་ཆར་ཡང་མི་ཉེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རང་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་ལས་ཀྱང་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡོན་ཏན་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཡོངས་སུ་གང་བར་བྱས་ཏེ། སྐྱིལ་ཀྲུང་གིས་གཅིག་ལ་གཅིག་གཏུགས་ཏེ་བཞུགས་ཀྱང་། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཅིག་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་གྲངས་དང་། ཆ་དང་། ཆའི་ཆར་ཡང་མི་ཉེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག །སེམས་ཅན་རྐང་གཉིས་པ་འམ... དེ་དག་གི་ནང་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །” ཞེས་སོགས་སོ། །དེ་ལྟར་རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པ་མེད།” ཅེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་རིན་པོ་ཆེ་གཞན་རྣམས་དང་མི་མཚུངས་པར་གསུངས་ནས། ད་ལྟ་སེམས་ཅན་དེ་དག་ལ་བྱུང་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རིགས་ལ་བརྟེན་པ་མ་ཡིན་ཞིང་། རུས་དང་། རིགས་རྒྱུད་དང་། ཁ་དོག་དང་གཟུགས་བཟང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པ་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་མནར་མེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདིར། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ཟླ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་ནས། “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རིན་ཆེན་གྱ་ནོམ་པ། །བདེན་པ་འདི་ཡིས་བདེ་ལེགས་འགྱུར་བར་ཤོག །” ཅེས་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། ། ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺธรตนํ ปณีตํ. ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ โสตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ, อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุํ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนตฺตํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนตฺตสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ การเณน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེའི་དོན་ནི། འདི་ལྟར་འདི་ན་འམ། འཇིག་རྟེན་གཞན་ན་འམ། ལྷ་ཡུལ་རྣམས་སུ་ནོར་རམ། རིན་པོ་ཆེ་གང་ཅི་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། ཡོན་ཏན་དེ་དང་དེ་དག་གིས་མི་མཚུངས་པའི་སངས་རྒྱས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ། །གལ་ཏེ་འདི་བདེན་ན། བདེན་པ་འདི་ཡིས་སེམས་ཅན་འདི་དག་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག །མཛེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག །ནད་མེད་པ་དང་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །འདིར་ཡང་དཔེར་ན། “ཀུན་དགའ་བོ། མིག་ནི་བདག་གམ། བདག་གི་བས་སྟོང་པའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། བདག་གི་དངོས་པོའམ། བདག་གི་བའི་དངོས་པོས་སྟོང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །གཞན་དུ་ན། མིག་ནི་བདག་གམ། བདག་གི་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་དགག་ཏུ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་རིན་པོ་ཆེ་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་པ་ལ། རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་གྱ་ནོམ་པའམ། རིན་པོ་ཆེའི་དངོས་པོ་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་དུ་ན། སངས་རྒྱས་ནི་རིན་པོ་ཆེ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །རིན་པོ་ཆེ་ཡོད་པའི་གནས་དེ་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་པར་མི་འགྲུབ་བོ། །འོན་ཀྱང་གང་དུ་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་བརྗོད་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་ཚུལ་གང་ཡང་རུང་བས་འབྲེལ་བར་གྱུར་པ་ཡོད་ལ། རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་གདགས་པའི་ཕྱིར། རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་དེ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་འགྲུབ་བོ། །ཡང་ན། “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རིན་ཆེན་གྱ་ནོམ་པ། །” ཞེས་པའི་རྒྱུ་མཚན་འདིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཉིད་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་མ་ཐག་ཏུ། རྒྱལ་པོའི་རིགས་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིང་། འཇིགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ན་གནས་པའི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๒๗. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ [Pg.280] ตํ ราคาทิวิยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ‘‘ขย’’นฺติ จ ‘‘วิราค’’นฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา ‘‘อมต’’นฺติ วุจฺจติ, อุตฺตมฏฺเฐน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ, ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). ༢༢༧. དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བརྗོད་ཟིན་ནས། ད་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་བརྩམས་པ་ནི། “ཟད་པ་འདོད་ཆགས་བྲལ་བ” (khayaṃ virāgaṃ) ཞེས་པ་འདི་ཡིན། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཟད་ཅིང་ཀུན་ཏུ་ཟད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་བར་འགོག་ཅིང་ཟད་པ་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དེ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཚེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གཏན་དུ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “ཟད་པ” དང་ “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ” ཞེས་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་མི་དམིགས། འཇིག་པ་མི་དམིགས། གནས་པའི་གནས་སྐབས་སུ་འགྱུར་བ་མི་དམིགས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་དེ་ནི་མི་སྐྱེ། མི་རྒ། མི་འཆི་བར་བྱས་ནས་ “འཆི་མེད” (amata) ཅེས་བྱའོ། །མཆོག་གི་དོན་དང་མི་ངོམས་པའི་དོན་གྱིས་ན་ “གྱ་ནོམ་པ” (paṇīta) ཞེས་བྱའོ། །“གང་ཞིག་ཐོབ་པ” (yadajjhagā) ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་རྙེད་ཅིང་ཐོབ་པ་སྟེ། རང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པའོ། །“ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ” (sakyamunī) ཞེས་པ་ནི། ཤཱཀྱའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པས་ན་ཤཱཀྱ་དང་། ཐུབ་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་ན་ཐུབ་པ་སྟེ། ཤཱཀྱ་ཉིད་ཐུབ་པ་ཡིན་པས་ན་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའོ། །“མཉམ་པར་བཞག་པ” (samāhitoti) ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། །“ཆོས་དེ་དང་མཚུངས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད” (na tena dhammena samatthi kiñci) ཞེས་པ་ནི། ཤཱཀྱ་ཐུབ་པས་བརྙེས་པའི་ཟད་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཅན་གྱི་ཆོས་དེ་དང་མཚུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་གང་ཡང་མེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་མདོ་གཞན་ལས་ཀྱང་། “དགེ་སློང་དག །འདུས་བྱས་སམ་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་གང་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ། เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ནི་ཆོས་གཞན་རྣམས་དང་མི་མཚུངས་པར་གསུངས་ནས། ད་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དག་ལ་བྱུང་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཟད་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ། འཆི་མེད། གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དཀོན་མཆོག་གི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་ནས། “ཆོས་འདི་ཡང་ནི་དཀོན་མཆོག་གྱ་ནོམ་སྟེ། །བདེན་པ་འདི་ཡིས་བདེ་ལེགས་འགྱུར་བར་ཤོག” ཅེས་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔ་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ལུང་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๒๘. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ. อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาเตสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี, ‘‘อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิญฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห – ༢༢༨. དེ་ལྟར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བརྗོད་ཟིན་ནས། ད་ནི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་བརྩམས་པ་ནི། “སངས་རྒྱས་མཆོག་གིས” (yaṃ buddhaseṭṭho) ཞེས་པ་འདི་ཡིན། དེ་ལ་ “བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སངས་རྒྱས་དང་། མཆོག་ཅིང་བསྔགས་པར་འོས་པས་ན་མཆོག་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཉིད་མཆོག་ཡིན་པས་ན་སངས་རྒྱས་མཆོག་གོ །ཡང་ན་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྲགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཡིན་པས་ན་སངས་རྒྱས་མཆོག་གོ །སངས་རྒྱས་མཆོག་དེས་གང་ཞིག་བསྔགས་པར་མཛད་པ་ནི། “ལམ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་བདེ་འཇགས་ཡིན” ཞེས་པ་དང་། “དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་རྒྱུ་དང་བཅས་ཤིང་ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པའི་འཕགས་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བཤད་པར་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དང་དེར་བསྔགས་ཤིང་གསལ་བར་མཛད་དོ། །“དག་པ” (suciṃ) ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའོ། །“ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ལ་བར་ཆད་མེད་པ་ཞེས་བཤད” (samādhimānantarikaññamāhū) ཞེས་པ་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་ཞིག་རང་ཉིད་སྐྱེས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་ངེས་པར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། “བར་ཆད་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྐྱེས་པ་ན། དེའི་འབྲས་བུ་སྐྱེ་བ་ལ་གེགས་བྱེད་པའི་བར་ཆད་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘อยญฺจ [Pg.281] ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗). “གང་ཟག་འདི་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ཡིན་ལ། བསྐལ་པ་བསྲེག་པའི་དུས་ལ་བབ་པར་གྱུར་ནའང་། གང་ཟག་འདིས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པའི་བར་དུ། བསྐལ་པ་དེ་ནི་བསྲེག་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལ་བསྐལ་པར་གནས་པའི་གང་ཟག་ཅེས་བྱའོ། །ལམ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསྐལ་པར་གནས་པ་དག་ཡིན་ནོ” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ། สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุ อุปฺปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพุปฺปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). “ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་དང་མཚུངས་པ་མེད” (samādhinā tena samo na vijjati) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་མཆོག་གིས་བསྔགས་པའི་དག་པ་བར་ཆད་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་དང་མཚུངས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནམ། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་ཡང་མེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་དག་བསྒོམས་པས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དེ་དང་དེར་སྐྱེས་ནའང་། སླར་ཡང་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་བསྒོམས་པས་འཕགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་རྩད་ནས་གཅོད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མདོ་གཞན་ལས་ཀྱང་། “དགེ་སློང་དག །འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་གང་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ། เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བར་ཆད་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཞན་རྣམས་དང་མི་མཚུངས་པར་གསུངས་ནས། ད་ནི་སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དཀོན་མཆོག་གི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་ནས། “ཆོས་འདི་ཡང་ནི་དཀོན་མཆོག་གྱ་ནོམ་སྟེ། །བདེན་པ་འདི་ཡིས་བདེ་ལེགས་འགྱུར་བར་ཤོག” ཅེས་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ལུང་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๒๙. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา. เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ. ༢༢༩. དེ་ལྟར་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བདེན་པ་བརྗོད་ཟིན་ནས། ད་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བརྩམས་པ་ནི། “གང་ཟག་གང་དག” (ye puggalā) ཞེས་པ་འདི་ཡིན། དེ་ལ་ “གང་དག” ཅེས་པ་ནི་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། །“གང་ཟག” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ནོ། །“བརྒྱད” ཅེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གྲངས་ཀྱི་ཚད་དོ། །འདི་ལྟར་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་བཞི་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་བཞི་སྟེ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ། །“དམ་པས་བསྔགས་པ” (sataṃ pasatthā) ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་། གཞན་ཡང་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཙམ་པ་ཀ་དང་བ་ཀུ་ལ་ལ་སོགས་པའི་མེ་ཏོག་རྣམས་ཀྱི་ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་ཁ་དོག་དང་དྲི་མ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། དེ་དག་ལ་ཡང་ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་མངའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་ཁ་དོག་དང་དྲི་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མེ་ཏོག་བཞིན། ལྷ་དང་མིའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་དག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གང་ཟག་བརྒྱད་པོ་དམ་པས་བསྔགས་པ་དག” ཅེས་གསུངས་སོ། ། อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ [Pg.282] ตโย โสตาปนฺนา, กามรูปารูปภเวสุ อธิคตปฺผลา ตโย สกทาคามิโน, เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ, อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ, อวิเหสุ ปญฺจ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน, สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ཡང་ན། “གང་དག” ཅེས་པ་ནི་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། །“གང་ཟག” ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ནོ། །“བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད” (aṭṭhasataṃ) ཅེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གྲངས་ཀྱི་ཚད་དོ། །འདི་ལྟར་ས་བོན་གཅིག་པ་དང་། རིགས་ནས་རིགས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་། ལན་བདུན་པ་སྟེ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་གསུམ་དང་། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་གསུམ་སྟེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལམ་བཞིའི་དབང་གིས་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིར་འགྱུར་རོ། །བར་མ་དོར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། སྐྱེས་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། གྱེན་དུ་རྒྱུན་གྱི་འོག་མིན་འགྲོ་བ་སྟེ། མི་ཆེ་བ་ལ་ལྔ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མི་གདུང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་མཐོང་བ་དང་། གྱ་ནོམ་སྣང་བ་ལའོ། །འོག་མིན་ལ་ནི་གྱེན་དུ་རྒྱུན་འགྲོ་མ་གཏོགས་པ་བཞི་སྟེ། ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའོ། །སྐམ་པོ་རྣམ་པར་མཐོང་བ་དང་ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པ་གཉིས་དང་། ལམ་ལ་གནས་པ་བཞི་སྟེ་ལྔ་བཅུ་རྩ་བཞིའོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དད་པའི་ལྷག་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པའི་དབང་གིས་ལྡབ་གཉིས་སུ་བྱས་ནས་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา, สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทียมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา. อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ เต ‘‘ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. “ཟུང་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡིན” (cattāri etāni yugāni honti) ཞེས་པ་ནི། རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་དམ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཅེས་བསྟན་པའི་གང་ཟག་དེ་དག་ཐམས་ཅད། བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་ནི་ཟུང་གཅིག །དེ་བཞིན་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་བར་དུ་ཟུང་གཅིག་སྟེ། ཟུང་བཞིར་འགྱུར་རོ། །“དེ་དག་སྦྱིན་པའི་གནས” (te dakkhiṇeyyā) ཞེས་པ་འདི་ལ། “དེ་དག” (te) ཅེས་པའི་ཚིག་གིས་སྔོན་དུ་མ་ངེས་པར་བསྟན་པ་རྣམས་ངེས་པར་བཟུང་ནས་བསྟན་པའོ། །གང་ཟག་གང་དག་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་དམ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད། བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་ཟུང་བཞི་ཡིན་པར་གསུངས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སྦྱིན་པ་འོས་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པའི་གནས་སོ། །“སྦྱིན་པ” (dakkhiṇā) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལས་དང་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་དད་ནས། “འདིས་བདག་གི་སྨན་བཅོས་ཀྱི་བྱ་བའམ། བཀའ་ཉན་གྱི་བྱ་བ་འདི་ལྟ་བུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རེ་བ་མེད་པར་འབུལ་བའི་སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཏེ། དེ་ལ་འོས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་སོ། །འདི་དག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་ “སྦྱིན་པའི་གནས” ཞེས་བྱའོ། ། สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ. อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – “བདེ་བར་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས” (sugatassa sāvakā) ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཛེས་པའི་གཤེགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། མཛེས་པའི་གནས་སུ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེགས་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པ་སྟེ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེའིའོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀའ་ཉན་པའི་ཕྱིར་ན་ཉན་ཐོས་སོ། །གཞན་དག་གིས་ཀྱང་ཉན་པར་འགྱུར་མོད་ཀྱི། ཐོས་ནས་བྱ་བའི་བྱ་བ་ནི་མི་བྱེད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདི་དག་ནི་ཐོས་ནས་བྱ་བར་འོས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་སྒྲུབ་པ་བྱས་ཏེ་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “ཉན་ཐོས” ཞེས་བྱའོ། །“འདི་དག་ལ་བྱིན་པ་འབྲས་བུ་ཆེ” (etesu dinnāni mahapphalāni) ཞེས་པ་ནི། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་འདི་དག་ལ་སྦྱིན་པ་ཆུང་ངུ་ཞིག་བྱིན་ནའང་། ལེན་པ་པོའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མདོ་གཞན་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). “དགེ་སློང་དག །དགེ་འདུན་ནམ་ཚོགས་གང་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སྐྱེས་བུའི་ཟུང་བཞི་དང་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་བརྒྱད་པོ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ཏེ། །... རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། ། เอวํ [Pg.283] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་གྱི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་པ་ནི། “དགེ་འདུན་འདི་ཡང་ནི་དཀོན་མཆོག་གྱ་ནོམ་སྟེ” ཞེས་པ་འདི་ཡིན། དེའི་དོན་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ལུང་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๓๐. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจิยานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ ปริสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา. เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญากฺขนฺธํ ทสฺเสติ. ༢༣༠. དེ་ལྟར་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་དབང་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བརྗོད་ཟིན་ནས། ད་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་ལ་རོལ་བའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་གང་ཟག་ཁོ་ནའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་བརྩམས་པ་ནི། “གང་དག་ལེགས་པར་སྦྱོར་བ” (ye suppayuttā) ཞེས་པ་འདི་ཡིན། དེ་ལ་ “གང་དག” ཅེས་པ་ནི་མ་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ །“ལེགས་པར་སྦྱོར་བ” ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་སྦྱར་བ་སྟེ། ལོག་པའི་འཚོ་བ་རྣམ་པ་མང་པོ་སྤངས་ནས་དག་པའི་འཚོ་བ་ལ་བརྟེན་ཏེ། ལྷག་མཐོང་ལ་རང་ཉིད་སྦྱོར་བར་བརྩམས་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཡང་ན། “ལེགས་པར་སྦྱོར་བ” ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དེས་ནི་དེ་དག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སྟོན་ཏོ། །“བརྟན་པའི་ཡིད་ཀྱིས” (manasā daḷhena) ཞེས་པ་ནི། བརྟན་པའི་བསམ་པ་སྟེ། བརྟན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་དེ་དག་གི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་སྟོན་ཏོ། །“འདོད་པ་མེད་པ” (nikkāmino) ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་སྲོག་ལ་རེ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྣ་དྲངས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའོ། །དེས་ནི་དེ་དག་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་སྟོན་ཏོ། ། โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทีเปติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ. “གཽ་ཏ་མའི་བསྟན་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི། རུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཽ་ཏ་མ་སྟེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱི་བསྟན་པ་ལའོ། །དེས་ནི་འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་འཆི་མེད་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ། ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་མེད་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །“ཏེ” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་གོ །“པཏྟི་པཏྟཱ” ཞེས་པ་འདིར། ཐོབ་པར་བྱ་བ་ནི་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འོས་པ་སྟེ། གང་ཐོབ་ནས་གཏན་དུ་སྦྱོར་བ་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཐོབ་པ་དེ་ཐོབ་པས་ན་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཐོབ་པའོ། །“ཨ་མ་ཏཾ” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །“བི་གཡྷ” ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་ནས་སོ། །“ལདྡྷཱ” ཞེས་པ་ནི་རྙེད་ནས་སོ། །“མུ་དྷཱ” ཞེས་པ་ནི་ཟད་པ་མེད་པར་ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་ཙམ་ཡང་ཟད་པར་མ་བྱས་པར། །“ནིབྦུ་ཏིཾ” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལའོ། །“བྷུཉྫ་མཱ་ནཱ” ཞེས་པ་ནི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གང་དག་གཽ་ཏ་མའི་བསྟན་པ་འདི་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་སྦྱོར་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བརྟན་པའི་ཡིད་དང་། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པ་མེད་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་གིས་ཡང་དག་པའི་ལམ་འདིས་འཆི་མེད་ལ་ཞུགས་ཤིང་རིན་མེད་པར་ཐོབ་ནས། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ཅེས་བྱ་བའི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཅིང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། ། เอวํ ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ [Pg.284] ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བཞིན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས། དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ “འདི་ཡང་དགེ་འདུན་ལ” ཞེས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๓๑. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารนิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคตวาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ༢༣༡. དེ་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དགེ་འདུན་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པ་གསུངས་ནས། ད་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་གསུང་བར་བརྩམས་པ་ནི། “ཇི་ལྟར་སྒོ་གཏན” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ “ཇི་ལྟར” ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་ཚིག་གོ །“སྒོ་གཏན” ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྒོ་ཐེམ་གྱི་ནང་རོལ་དུ་ཁྲུ་བརྒྱད་དམ་བཅུ་ཙམ་ས་ལ་བརྐོས་ཏེ་བཙུགས་པའི་སྙིང་པོ་ཅན་གྱི་ཤིང་གི་ཀ་བའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །“ས་ལ” ཞེས་པ་ནི་གཞི་ལའོ། །“གནས་པ” ཞེས་པ་ནི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་བརྟེན་པའོ། །“འགྱུར” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་འགྱུར་བའོ། །“རླུང་བཞིས” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་ནས་བབས་པའི་རླུང་རྣམས་ཀྱིས། །“མི་བསྐྱོད་པ” ཞེས་པ་ནི་བསྐྱོད་པའམ་གཡོ་བར་མི་ནུས་པའོ། །“དེ་མཚུངས” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་མཆོག་ལའོ། །“སྨྲའོ” ཞེས་པ་ནི་བཤད་དོ། །“གང་ཞིག་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་ནས་མཐོང་བ” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཁོང་དུ་ཆུད་དེ་མཐོང་བའོ། །དེ་ལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་སྒོ་གཏན་ནི་གཞི་རྩ་ཟབ་མོར་བཙུགས་པའི་ཕྱིར་ས་ལ་གནས་ཤིང་རླུང་བཞིས་མི་བསྐྱོད་པ་ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย… อุตฺตราย เจปิ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส [Pg.285] วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙). “དགེ་སློང་དག །དཔེར་ན་ལྕགས་ཀྱི་ཀ་བའམ་སྒོ་གཏན་གཞི་རྩ་ཟབ་མོར་ལེགས་པར་བཙུགས་པ་གཡོ་བ་མེད་པ་མི་བསྐྱོད་པ་ཞིག་ཡོད་ལ། ཤར་ཕྱོགས་ནས་ཀྱང་རླུང་དང་ཆར་པ་དྲག་པོ་བབས་ཀྱང་། དེ་ལ་བསྐྱོད་པར་མི་ནུས་ཤིང་གཡོ་བར་མི་ནུས་ལ་འགུལ་བར་ཡང་མི་ནུས་སོ། །ནུབ་ཕྱོགས་དང་། ལྷོ་ཕྱོགས་དང་། བྱང་ཕྱོགས་ནས་ཀྱང་... འགུལ་བར་མི་ནུས་སོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །སྒོ་གཏན་གྱི་གཞི་རྩ་ཟབ་མོ་ལེགས་པར་བཙུགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གང་དག་ ‘འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ’ ཞེས་པ་ནས... ‘ལམ’ ཞེས་པའི་བར་དུ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་དེ་དག་ནི། དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་གྱི་གདོང་ལ་བལྟས་ནས། ‘ཚེ་དང་ལྡན་པ་འདིས་ནི་ཤེས་བཞིན་དུ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བཞིན་དུ་མཐོང་ངོ’ ཞེས་མི་སེམས་སོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་ལེགས་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །” ཞེས་སོ། ། เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས། དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ “འདི་ཡང་དགེ་འདུན་ལ” ཞེས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๓๒. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห – ༢༣༢. དེ་ལྟར་བྱེ་བྲག་མེད་པར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དགེ་འདུན་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པ་གསུངས་ནས། ད་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དེ་དག་ལ་ས་བོན་གཅིག་པ་དང་། རིགས་ནས་རིགས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་། ལན་བདུན་པ་མཐའ་ཅན་ཏེ་གསུམ་ཡོད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓). “འདི་ན་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གསུམ་ཟད་པས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པར་འགྱུར་ཏེ... ཁོང་གིས་སྐྱེ་བ་གཅིག་ཁོ་ན་བླངས་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ས་བོན་གཅིག་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རིགས་གཉིས་སམ་གསུམ་དུ་རྒྱུག་ཅིང་འཁོར་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པ་འདི་ནི་རིགས་ནས་རིགས་སུ་སྐྱེ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལྷ་དང་མིའི་ནང་དུ་ལན་བདུན་དུ་རྒྱུག་ཅིང་འཁོར་ནས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ལན་བདུན་པ་མཐའ་ཅན་ནོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺสปิ โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรธา ฐเปตฺวา สตฺต [Pg.286] ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ. དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆེས་ཆུང་ཤོས་ལན་བདུན་པ་མཐའ་ཅན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་གསུང་བར་བརྩམས་པ་ནི། “གང་དག་འཕགས་པའི་བདེན་པ” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ “གང་དག་འཕགས་པའི་བདེན་པ” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །“གསལ་བར་བྱེད” ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་བདེན་པ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས། རང་ཉིད་ལ་གསལ་ཞིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའོ། །“ཟབ་མོའི་ཤེས་རབ་ཅན” ཞེས་པ་ནི། གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཤེས་པས་གཞི་རྙེད་པར་མི་ནུས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ལ་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །“ལེགས་པར་གསུངས་པ” ཞེས་པ་ནི། མདོར་བསྡུས་པ་དང་། རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། ཚང་བ་དང་། མ་ཚང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་དེ་དང་དེས་ལེགས་པར་བསྟན་པའོ། །“ཅི་སྟེ་དེ་དག་ཤིན་ཏུ་བག་མེད་པར་གྱུར་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་གང་ཟག་དེ་དག་ནི། ཅི་སྟེ་ལྷའི་རྒྱལ་སྲིད་དང་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་སོགས་པའི་བག་མེད་པའི་གནས་ལ་བརྟེན་ནས་ཤིན་ཏུ་བག་མེད་པར་གྱུར་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་འདིར་སྐྱེ་བ་བདུན་པོ་མ་གཏོགས་པར། གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་མིང་དང་གཟུགས་དེ་དག་འགགས་ཤིང་ནུབ་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བ་བརྒྱད་པ་མི་ལེན་ཏེ། སྐྱེ་བ་བདུན་པ་ཉིད་ལ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། ། เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལན་བདུན་པ་མཐའ་ཅན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས། དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ “འདི་ཡང་དགེ་འདུན་ལ” ཞེས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๓๓. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ สุอิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ‘‘อิทํสุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติเอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา ภวนฺตีติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. ༢༣༣. དེ་ལྟར་ལན་བདུན་པ་མཐའ་ཅན་གྱིས་སྐྱེ་བ་བརྒྱད་པ་མི་ལེན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དགེ་འདུན་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པ་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཁོང་གིས་སྐྱེ་བ་བདུན་ལེན་པར་འགྱུར་ཡང་། སྐྱེ་བ་ལེན་པ་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་གཞན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་གསུང་བར་བརྩམས་པ་ནི། “ལྷན་ཅིག་ཉིད” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ “ལྷན་ཅིག” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་དུ་ཉིད་དོ། །“ཁོང་གི” ཞེས་པ་ནི། “དེ་དག་གིས་སྐྱེ་བ་བརྒྱད་པ་མི་ལེན” ཞེས་བཤད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལའོ། །“མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པས་སོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་ནས། བྱ་བའི་བྱ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བས་ན་ “མཐོང་བ” ཞེས་བྱའོ། །དེ་རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེ་བ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སཏེ། མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཉིད་དོ། །“ཆོས་གསུམ་པོ་དག་སྤངས་པར་འགྱུར” ཞེས་པ་འདིར། “སུ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་ཁ་སྐོང་བའི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ། །“ཤཱ་རིའི་བུ་ང་ལ་འདི་ནི་སྨན་ཆེན་པོའི་ཟས་སུ་འགྱུར་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་གི་མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཆོས་གསུམ་པོ་དག་སྤངས་པར་འགྱུར་ཏེ་སྤངས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། ། อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถํ อาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนานิเยว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา ‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ, ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน [Pg.287] วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพวิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติเอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ ‘‘สีลพฺพต’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิ อมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ. เตน สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ, สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ. ད་ནི་སྤངས་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ “འཇིག་ཚོགས་ལྟ་བ་དང་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་བརྟུལ་ཞུགས་གང་ཡང་ཅི་ཡོད་པའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ལུས་ཡོད་པ་ན། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ལུས་སུ་བགྲང་བ་ལ་གཞི་ཉི་ཤུ་ཡོད་པའི་ལྟ་བ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའོ། །ཡང་ན་ལུས་དེ་ལ་ལྟ་བ་ཡོད་པས་ཀྱང་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་སཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ལུས་ལ་ཡོད་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ལུས་ཡོད་པ་ཉིད་ལ་ལྟ་བ་ཡོད་པས་ཀྱང་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་སཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ལུས་ཡོད་པ་ན། གཟུགས་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བ་ནི་བདག་གོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བར་གྱུར་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་དེ་དག་གི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ནད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལ་ “གསོ་བ” ཞེས་བྱ་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་གསོ་བ་དེ་འདི་ལས་བྲལ་བའམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་གསོ་བ་དེ་ལས་འདི་བྲལ་བས་ན་ཐེ་ཚོམ་ཞེས་བྱ་སཏེ། “སྟོན་པ་ལ་ཡིད་གཉིས་ཟའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པའི་གཞི་བརྒྱད་པའི་ཡིད་གཉིས་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དེ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་དེ་དག་གི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་དག་པ་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དག་པའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་བ་ལང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཁྱིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ནི་ “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས” ཞེས་བྱའོ། །དེ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་གཅེར་བུ་དང་མགོ་བྲེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཆི་མེད་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྤངས་པར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་དེའི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཐར་ “གང་ཡང་ཅི་ཡོད་པའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་སྡུག་བསྔལ་མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་དང་། ཀུན་འབྱུང་མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཐེ་ཚོམ་དང་། ལམ་མཐོང་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๒๓๔. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา, เตหิ เอส สตฺต ภเว อุปาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ. ༢༣༤. དེ་ལྟར་འདིའི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་སྤངས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་དེ་ཡོད་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་གང་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ། དེ་སྤངས་པས་དེ་ཡང་སྤངས་པར་སྟོན་ཅིང་“ངན་སོང་བཞི་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ངན་སོང་བཞི་ནི་དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོ། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལས་འདི་ཉིད་སྲིད་པ་བདུན་ཉེ་བར་ལེན་པར་བྱེད་ཀྱང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ อิมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ, ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉฉาภิฐานานี’’ติ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ. དེ་ལྟར་འདིའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་སྤངས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་འདིའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་སྤངས་པར་སྟོན་ཅིང་“གནས་ཆེན་པོ་དྲུག་པོ་བྱེད་མི་ནུས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གནས་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་རགས་པའི་གནས་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་དྲུག་པོ་འདིས་བྱེད་མི་ནུས་སོ།། དེ་དག་ནི་“དགེ་སློང་དག ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་མ་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ཞིག་གོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚོགས་གཅིག་པའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་མ་གསོད་པ་དང་། ཕ་གསོད་པ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་གསོད་པ་དང་། ངན་སེམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལུས་ལ་ཁྲག་འབྱིན་པ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་གཞན་ལ་བསྟེན་པའི་ལས་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ།། ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གྲོག་མ་དང་སྲིན་བུ་ཕྲ་མོ་ཙམ་ཡང་སྲོག་དང་མི་འབྲལ་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རང་བཞིན་ལ་སྨད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་ལྟ་བ་དང་མ་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པའི་གནས་ཆེན་པོ་དག་ཀྱང་བྱེད་པར་འགྱུར་ལ། མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་དེ་དག་བྱེད་མི་ནུས་སོ།། འདིར་མི་ནུས་པ་ཞེས་བཟུང་བ་ནི་སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་ཡང་མི་བྱེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡིན། སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་ཡང་འདིས་རང་ཉིད་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཡིན་པར་མ་ཤེས་ཀྱང་། ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཉིད་དེ་དག་དྲུག་གམ། ཡང་ན་རང་བཞིན་གྱི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཁོན་ཡུལ་ལྔ་དང་སྟོན་པ་གཞན་ལ་བསྟེན་པ་དང་བཅས་པའི་གནས་དྲུག་པོ་མི་བྱེད་དེ། དེ་དག་ལ་དགོངས་ནས་ཁ་ཅིག་གིས་“གནས་དྲུག་དང་དྲུག་”ཅེས་ཀློག་པར་བྱེད་དོ།། འདིར་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་པའི་གྲོང་གི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉ་ཤི་བ་སྡུད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དཔེ་མཚོན་ནོ།། เอวํ [Pg.288] ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྲིད་པ་བདུན་ལེན་པར་བྱེད་ཀྱང་། སྲིད་པ་ལེན་པ་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་གཞན་དག་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་“འདི་ཡང་དགེ་འདུན་གྱི་”ཞེས་བྱ་བའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ།། དེའི་དོན་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ན་གནས་པའི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ།། ๒๓๕. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ‘‘น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กึ ปน อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพ’’ติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปก’’นฺติ. ༢༣༥. དེ་ལྟར་སྲིད་པ་བདུན་ལེན་པར་བྱེད་ཀྱང་སྲིད་པ་ལེན་པ་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་གཞན་དག་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་དགེ་འདུན་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་གསུངས་ནས། ད་ནི་“མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་གནས་ཆེན་པོ་དྲུག་པོ་བྱེད་མི་ནུས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། ཅུང་ཟད་ཙམ་གྱི་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་ནའང་དེ་གསང་བར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་བག་མེད་པར་གནས་པའི་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ་དེས་བྱས་པའི་སྡིག་པ་མི་གསང་བའི་ཡོན་ཏན་གསུང་བའི་ཕྱིར་“གལ་ཏེ་དེས་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་བརྩམས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชสญฺจิจฺจานติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕), ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ วา ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฏิกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนาสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย, อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส ปฏิจฺฉทาย, น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตงฺขณญฺเญว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ. དེའི་དོན་ནི། མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ་དེས་དྲན་པ་ཉམས་པ་དང་བག་མེད་པར་གནས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཤེས་བཞིན་དུ་མི་འདའ་བ་ལ་དགོངས་ནས་“ངས་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་གང་ཞིག་བཅས་པ་དེ། ངའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་མི་འདའོ།།”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་མ་གཏོགས་པར། གཞན་གཙུག་ལག་ཁང་རྩིག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཉལ་བ་ལ་སོགས་པ་བཅས་པའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལས་འདས་པར་གཏོགས་པ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སྨད་པའི་ལུས་ཀྱི་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པའམ། ཚིག་གི་ཆོས་དང་། ཚིག་ལྔ་དྲུག་ལས་ལྷག་པར་ཆོས་བཤད་པ་དང་། ཚིག་ཀྱལ་པ་དང་། ཚིག་རྩུབ་པོ་ལ་སོགས་པ་ངག་གི་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཡིད་ཀྱིས་གང་ཡང་རུང་བར་ཆགས་སྡང་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པ་དང་ལེན་པ་དང་། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་སྤྱོད་པ་ལ་སོ་སོར་མ་བརྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པར་འགྱུར་ནའང་། དེ་ནི་དེ་གསང་བར་བྱེད་མི་ནུས་ཏེ། དེས་“འདི་ནི་མི་རུང་བ་དང་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་ནས་སྐད་ཅིག་ཙམ་ཡང་མི་གསང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལ་སྟོན་པ་འམ། མཁས་པའི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་མངོན་པར་བྱས་ནས་ཆོས་བཞིན་དུ་ཕྱིར་བཅོས་པར་བྱེད་ཅིང་། “ཕྱིན་ཆད་མི་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་སྡོམ་པར་བྱ་བ་སྡོམ་མོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གནས་མཐོང་བ་ལ་མི་ནུས་པ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་ནས་དེ་གསང་བར་བྱེད་པ་ལ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་མཐོང་བའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་མི་ནུས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། กถํ – ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ[Pg.289], เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ฆมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖). “དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་ཉམ་ཆུང་བ་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བ་ཞིག་གིས། ལག་པའམ་རྐང་པས་མེ་མདག་བཅགས་ན་མྱུར་དུ་ཕྱིར་སྡུད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་ཆོས་ཉིད་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་ཏེ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་བུའི་ལྟུང་བ་བྱུང་ཞིང་། ལྟུང་བ་དེ་ལས་ཕྱིར་བཅོས་པའི་ཐབས་ཤེས་པར་གྱུར་ན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་མྱུར་དུ་སྟོན་པ་འམ། མཁས་པའི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་བཤགས་ཤིང་འབྱེད་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། བཤགས་ཤིང་ཕྱེ་སྟེ་གསལ་བར་བྱས་ནས་ཕྱིན་ཆད་སྡོམ་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོ།། เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བག་མེད་པར་གནས་པའི་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ་དེས་བྱས་པའི་སྡིག་པ་མི་གསང་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ནི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་“འདི་ཡང་དགེ་འདུན་གྱི་”ཞེས་བྱ་བའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ།། དེའི་དོན་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ན་གནས་པའི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ།། ๒๓๖. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุฑฺโฒ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วเน ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ, สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต. เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ วิย. ยถาติ โอปมฺมวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหมาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหานํ เอกสฺมึ มาเส. กตมสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว. ༢༣༦. དེ་ལྟར་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྣམ་པ་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་དགེ་འདུན་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་གསུངས་ནས། ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་། འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་དང་གཞན་དུ་རྒྱས་པར་གསུངས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཡང་བརྟེན་ནས། སླར་ཡང་སངས་རྒྱས་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་གསུང་བའི་ཕྱིར་“ནགས་ཚལ་ཤིང་གེལ་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་བཞིན་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་བརྩམས་སོ།། དེ་ལ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་ཚོགས་པའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱི་འདུས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་ཞེས་བྱ་ལ། རྩ་བ་དང་། སྙིང་པོ་དང་། ཤུན་པ་དང་། ཡལ་ག་དང་། ལོ་མ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱས་པའི་ཤིང་གེལ་ནི་ཤིང་ཚོགས་ཞེས་བྱའོ།། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་ཚོགས་ནི་ནགས་ཚལ་ཤིང་གེལ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཉིད་ལ་“ནགས་ཚལ་ཤིང་གེལ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ཡོད། རྟོག་པ་མེད་ལ་དཔྱོད་པ་ཙམ་ཡོད། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྲོག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་དེ་ལྟར་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ་།། “བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་ཚིག་གོ། རྩེ་མོ་རྣམས་ལ་མེ་ཏོག་རྒྱས་པས་ན་མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་རྩེ་མོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཡལ་ག་དང་ཡལ་ཕྲན་ཐམས་ཅད་ལ་མེ་ཏོག་ཤར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་“མེ་ཏོག་རྒྱས་པའི་རྩེ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “སོ་གའི་ཟླ་བ་དང་པོ་སོ་ག་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སོ་གའི་ཟླ་བ་བཞི་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ལས། སོ་གའི་ཟླ་བ་བཞི་པོ་དེ་དག་གི་ཟླ་བ་གཅིག་ལའོ།། ཟླ་བ་གང་ལ་ཞེ་ན། སོ་གའི་ཐོག་མ་སྟེ། ས་ག་ཟླ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ནི་“སོ་གའི་ཐོག་མ་”དང་“དཔྱིད་གསར་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། དེའི་འོག་གི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมวํ ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ [Pg.290] สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลญฺหิ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมํหิตาย อเทสยีติ. ปรมํหิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก, อยํ ปนตฺโถ ‘‘ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยี’’ติ. འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་སོ་གའི་ཐོག་མ་སྟེ་དཔྱིད་གསར་གྱི་དུས་སུ། ཤིང་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གཏམས་པའི་ནགས་ཚལ་ན། ཡལ་ག་དང་རྩེ་མོ་ལ་མེ་ཏོག་ལེགས་པར་རྒྱས་པའི་ཤིང་གསར་པའི་ཚོགས་ནི་ཤིན་ཏུ་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་དང་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བའི་མེ་ཏོག་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བུའི་དཔེ་དང་ལྡན་ཞིང་མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། མྱང་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལུང་གི་ཆོས་དམ་པ་དེ། རྙེད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ལ། བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་མ་ཡིན་པར། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་ཐུགས་བསྐུལ་བ་ཁོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་མཆོག་གི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། “ཕན་པ་མཆོག་གི་ཕྱིར་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིར་ཚིགས་བཅད་བདེ་བའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ང་རོ་སྦྱར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་དོན་ནི་“ཕན་པ་མཆོག་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ་”ཞེས་བྱའོ།། เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฺปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་ལེགས་པར་རྒྱས་པའི་ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་གེལ་དང་འདྲ་བའི་ལུང་གི་ཆོས་འདི་གསུངས་ནས། ད་ནི་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་སངས་རྒྱས་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་“འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ།། དེའི་དོན་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱ་ལ། འོན་ཀྱང་འདིར་སྔར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ལུང་གི་ཆོས་སུ་གཏོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་དམ་པ་འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་ལ་ཡོད་དོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ན་གནས་པའི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ།། ๒๓๗. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร, อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณํ มคฺควรํ อาหริ, เตน วราหโรติ วุจฺจติ. อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร, เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อนุตฺตโร. ༢༣༧. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལུང་གི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་གཞིར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་གསུངས་ནས། ད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུང་བའི་ཕྱིར་“མཆོག་དང་མཆོག་མཁྱེན་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་བརྩམས་སོ།། དེ་ལ་“མཆོག་”ཞེས་པ་ནི་དམ་པ་ལ་མོས་པ་རྣམས་ཀྱིས་“ཀྱེ་མ་བདག་ཅག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་མཆོག་སྟེ། བླ་ན་མེད་པ་དང་གཙོ་བོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “མཆོག་མཁྱེན་”ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་མཁྱེན་པ་སྟེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་བླ་ན་མེད་པའི་དོན་གྱིས་མཆོག་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་ཏེ་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མཆོག་སྦྱིན་”ཞེས་པ་ནི་ལྔ་སྡེ་དང་། བཟང་པོའི་སྡེ་དང་། རལ་པ་ཅན་ལ་སོགས་པ་དང་། གཞན་ཡང་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་མཆོག་སྦྱིན་པར་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “མཆོག་འདྲེན་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་མཆོག་དྲངས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་འདྲེན་ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མར་མེ་མཛད་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ། སྔོན་གྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་ལམ་རྙིང་པ་མཆོག་དེ་ཉིད་དྲངས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་འདྲེན་ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པས་མཆོག་ཡིན་ལ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་དུ་མཛད་པས་མཆོག་མཁྱེན་ཡིན་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་བདེ་བ་སྦྱིན་པས་མཆོག་སྦྱིན་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ཁྱད་པར་མཆོག་དྲངས་པས་མཆོག་འདྲེན་ཡིན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་གིས་ལྷག་པའི་གང་ཟག་གཞན་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร [Pg.291] ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวาขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส วรธมฺมสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། ཉེ་བར་ཞི་བའི་གཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་མཆོག་ཉིད་དང༌། ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་མཆོག་མཁྱེན་པ་དང༌། གཏོང་བའི་གཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་མཆོག་སྦྱིན་པ་དང༌། བདེན་པའི་གཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་མཆོག་འདྲེན་པ་སྟེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་དྲངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོས་མཆོག་ཉིད་དང༌། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོས་མཆོག་མཁྱེན་པ་དང༌། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ལ་དེའི་ཐབས་ཡང་དག་པར་སྦྱིན་པས་མཆོག་སྦྱིན་པ་དང༌། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ལ་དེའི་ཐབས་འདྲེན་པས་མཆོག་འདྲེན་པ་དང༌། གནས་དེ་དང་དེར་མཚུངས་པ་མེད་པས་བླ་ན་མེད་པ་དང༌། ཡང་ན་རང་ཉིད་ལ་སློབ་དཔོན་མེད་པར་གཞན་གྱི་སློབ་དཔོན་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་དོ། །ཉན་ཐོས་ཀྱི་དངོས་པོ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ། ལེགས་པར་གསུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་མཆོག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་མཆོག་བསྟན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ อเทสยิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ཚན་གྱིས་རང་གི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ལྟ་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་སངས་རྒྱས་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བ་ནི། “འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་ཉིད”ཅེས་པ་འདི་ཡིན་ནོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མཆོག་དགུ་པོ་གང་ཞིག་མཁྱེན་པ་དང༌། གང་ཞིག་སྦྱིན་པ་དང༌། གང་ཞིག་དྲངས་པ་དང༌། གང་ཞིག་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་ལ། “འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་ལ་དཀོན་མཆོག་གྱ་ནོམ་པའོ”ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ལུང་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། ๒๓๘. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมํ โลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิสมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วิคตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย. ༢༣༨. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལུང་གི་ཆོས་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་བདེན་པ་གསུངས་ནས། ད་ལྟ་ལུང་གི་ཆོས་དེ་ཐོས་ཤིང་ཐོས་པ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི། ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་ནས། སླར་ཡང་དགེ་འདུན་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་བདེན་པ་གསུང་བར་བརྩམས་པ་ནི། “སྔོན་གྱི་ཟད་ཅིང”ཞེས་པ་འདི་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་“ཟད་པ”ནི་ཀུན་ཏུ་ཆད་པའོ། །“སྔོན་གྱི”ནི་སྔར་གྱིའོ། །“གསར”ནི་ད་ལྟ་བྱུང་བའོ། །“སྐྱེ་བ་མེད་པ”ནི་མེད་པ་ལས་མངོན་དུ་གྱུར་པ་མེད་པའོ། །“ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་སེམས”ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་སོ། །“མ་འོངས་པའི་སྲིད་པ་ལ”ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་ཡང་སྲིད་ལའོ། །“དེ་དག”ནི་གང་དག་གི་སྔོན་གྱི་ཟད་ཅིང་གསར་པ་སྐྱེ་བ་མེད་པ་དང༌། མ་འོངས་པའི་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཅན་དེ་དག་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་སོ། །“ས་བོན་ཟད་པ”ནི་ས་བོན་ཆད་པའོ། །“སྐྱེ་བའི་འདུན་པ་མེད་པ”ནི་སྐྱེ་བའི་འདུན་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདའ”ནི་ཞི་བར་འགྱུར་བའོ། །“བརྟན་པ”ནི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཇི་ལྟར་མར་མེ་འདི”ནི་མར་མེ་འདི་བཞིན་ནོ། ། กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ [Pg.292] พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ, ตสฺสาปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ. ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་ལས་སྔོན་མ་གང་ཞིག་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་དེ་ཉིད་སྲེད་པའི་རླན་གཤེར་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པས་མ་ཟད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། ལས་སྔོན་མ་དེ་ཉིད་གང་དག་གིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྲེད་པའི་རླན་གཤེར་བསྐམས་པའི་ཕྱིར། མེས་བསྲེགས་པའི་ས་བོན་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་མི་ནུས་པས་ཟད་པར་གྱུར་ཏོ། །གང་ཡང་དེ་དག་གི་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ད་ལྟ་འབྱུང་བཞིན་པའི་ལས་ལ་“གསར་པ”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཡང་སྲེད་པ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྩ་བ་བཅད་པའི་ཤིང་གི་མེ་ཏོག་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་མི་ནུས་པས་གང་དག་ལ་སྐྱེ་བ་མེད་པ་དང༌། སྲེད་པ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་འོངས་པའི་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཅན་དེ་དག་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཏེ། “ལས་ནི་ཞིང་དང༌། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ས་བོན་ནོ”ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་ལས་ཟད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཟད་པའི་ཕྱིར་ས་བོན་ཟད་པ་རྣམས་སོ། །གང་ཡང་སྔོན་ཆད་ཡང་སྲིད་དུ་བགྲང་བའི་སྐྱེ་བ་ལ་འདུན་པ་ཡོད་པ་དེ་ཡང་ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སྔར་བཞིན་འཆི་འཕོ་བའི་དུས་སུ་མི་སྐྱེ་བས་སྐྱེ་བའི་འདུན་པ་དང་བྲལ་བ་དང༌། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པས་བརྟན་པ་རྣམས་ནི་ཐ་མའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས་ཇི་ལྟར་མར་མེ་འདི་ཉེ་བར་ཞི་བ་དེ་བཞིན་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་ཞིང༌། སླར་ཡང་“གཟུགས་ཅན་ནམ་གཟུགས་མེད་པ”ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པའི་ལམ་ལས་འདས་སོ། །དེའི་ཚེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷ་རྣམས་ལ་མཆོད་པའི་ཕྱིར་སྤར་བའི་མར་མེ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མར་མེ་གཅིག་ཤི་བར་གྱུར་ཏེ། དེ་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “ཇི་ལྟར་མར་མེ་འདི”ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรเนว ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔོན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་དེ་ཐོས་ཤིང་ཐོས་པ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི། ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་གསུངས་ནས། ད་ལྟ་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་དགེ་འདུན་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་པ་ནི། “འདི་ཡང་དགེ་འདུན་དཀོན་མཆོག་ཉིད”ཅེས་པ་འདི་ཡིན་ནོ། །དེའི་དོན་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ཡང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པས་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་དགེ་འདུན་ལ་དཀོན་མཆོག་གྱ་ནོམ་པའོ། །ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཀའ་ལུང་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་དུ་བླངས་སོ། ། เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ཆོས་བསྟན་པའི་མཇུག་ཏུ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིང༌། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །སྲོག་ཆགས་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ๒๓๙-๒๔๑. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต, ยถา จ เอเตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต, ยถา วา เอเตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหินิพฺพตฺเตน อุปกรเณน, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพเทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา [Pg.293] อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ༢༣༩-༢༤༡. དེ་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་ནས་བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱར་བས་གྲོང་ཁྱེར་པ་རྣམས་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་མཛད་དོ། །བདག་གིས་ཀྱང་གྲོང་ཁྱེར་པ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་ལེགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་ནས་ཅུང་ཟད་ཅིག་བརྗོད་པར་བྱའོ”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། མཇུག་ཏུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་འདི་གསུངས་ཏེ། “འདིར་འདུས་པའི་འབྱུང་པོ་གང་དག”ཅེས་པ་འདི་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཆེད་དུ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་གཤེགས་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་གཤེགས་པ་དང༌། དེ་དག་གིས་ཇི་ལྟར་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་བགྲོད་པ་དང༌། ཡང་ན་དེ་དག་གིས་ཇི་ལྟར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་རྟོགས་པ་དང༌། ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་ཤེས་པ་དང༌། གང་ཞིག་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ”ཞེས་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱི་རོལ་དུ་བྱུང་བའི་མེ་ཏོག་དང་བདུག་སྤོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་དང༌། རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པས་ཤིན་ཏུ་མཆོད་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལྷའི་འཁོར་ཐམས་ཅད་རང་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས། “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པར་གྱུར་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག”ཅེས་གསུངས་སོ། ། ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนนฺธ สมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. ཆོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལམ་གྱི་ཆོས་ནི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་བཞིན་དུ་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་བགྲོད་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་བགྲོད་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་ཏེ་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་འཇོམས་པར་འགྱུར་ལ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་དེ་ལྟར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ”ཞེས་བྱའོ། །དགེ་འདུན་ཀྱང་རང་གི་དོན་དུ་སྒྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་བཞིན་དུ་ལམ་དེ་དང་དེས་དེ་ལྟར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ”ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ལྷག་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་ལའང་། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། เอวํ สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ ภควา ยาว สตฺตมํ ทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคายํ นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ – ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญาเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ อุปคตา. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ สกํ สกํ นาวํ. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อทํสุ. ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. དེ་ལྟར་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པོ་འདི་གསུངས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྐོར་བ་བྱས་ཏེ་ལྷའི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཉིན་གཉིས་པ་ལའང་རིན་ཆེན་མདོ་དེ་ཉིད་བསྟན་པས། སླར་ཡང་སྲོག་ཆགས་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་བསྟན་ཅིང༌། ཉིན་རེ་བཞིན་དེ་ལྟར་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཅན་དུ་ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་བཞུགས་ནས། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ལ། “བདག་ཅག་གཤེགས་སོ”ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་ཉིས་འགྱུར་གྱིས་སླར་ཡང་ཞག་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་བསྐྱལ་ཏོ། །གངྒཱ་ལ་གནས་པའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་ན། བདག་ཅག་གིས་ཅིའི་ཕྱིར་མི་བྱེད”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། གསེར་དང༌། དངུལ་དང༌། རིན་པོ་ཆེ་ལས་གྲུབ་པའི་གྲུ་གཟིངས་རྣམས་སྤྲུལ་ཞིང༌། གསེར་དང༌། དངུལ་དང༌། རིན་པོ་ཆེ་ལས་གྲུབ་པའི་ཁྲི་རྣམས་བཤམས་ཏེ། ཆུ་ལ་ཁ་དོག་ལྔ་ལྡན་གྱི་པདྨས་བཀབ་ནས། “བདག་ཅག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་མཛོད་ཅིག”ཅེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བ་སྩལ་ནས་རིན་པོ་ཆེའི་གྲུ་གཟིངས་ལ་ཕེབས་ཤིང༌། དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་གྲུ་གཟིངས་ལ་ཞུགས་སོ། །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་དང་ལྷན་ཅིག་ཀླུའི་གནས་སུ་སྤྱན་དྲངས་སོ། །དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཚན་ཐོག་ཐག་ཏུ་ཀླུའི་འཁོར་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །ཉིན་གཉིས་པ་ལ་ལྷའི་བཟའ་བཏུང་གྱ་ནོམ་པས་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་རིག་པར་མཛད་ནས་ཀླུའི་གནས་ལས་གཤེགས་སོ། ། ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส [Pg.294] นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ. ས་ལ་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་“མི་དང་ཀླུ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་ན། བདག་ཅག་གིས་ཅིའི་ཕྱིར་མི་བྱེད”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ནགས་ཚལ་དང༌། ལྗོན་ཤིང་དང༌། རི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གདུགས་དང་གདུགས་ཀྱི་ཕྲེང་བ་རྣམས་བསྒྲེངས་སོ། །ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འོག་མིན་གྱི་ཚངས་པའི་གནས་ཀྱི་བར་དུ་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོའི་ཁྱད་པར་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོས་ཀྱང་ལི་ཙ་བཱི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་བྱོན་པའི་དུས་ཀྱི་བཀུར་སྟི་ལས་ཉིས་འགྱུར་དུ་མཛད་དེ། སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཞག་ལྔའི་ནང་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་སྤྱན་དྲངས་སོ། ། ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ – ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนา ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? ภิกฺขู สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་བྱོན་ནས་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀུན་དགའ་ར་བར་འདུས་པ་ན། འདི་ལྟ་བུའི་བར་སྐབས་ཀྱི་གཏམ་བྱུང་སྟེ། ཀྱེ་ཧུད། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཞིག་སྟེ། ཁོང་གི་ཆེད་དུ་གངྒཱའི་ཚུར་རོལ་དང་ཕར་རོལ་དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཀྱི་ས་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་མ་རྡུགས་པ་དང་ས་མཐོ་བ་རྣམས་མཉམ་པར་བྱས་ཤིང་། བྱེ་མ་བཏིང་ནས་མེ་ཏོག་གིས་བཀབ། དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་གངྒཱའི་ཆུ་ནི་ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་པའི་པདྨས་ཁེངས་ཤིང་། འོག་མིན་གྱི་གནས་ཀྱི་བར་དུ་གདུགས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གདུགས་བསྒྲེངས་སོ།། ཞེས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་མཁྱེན་ནས་དྲི་གཙང་ཁང་ནས་ཕྱིར་བྱོན་ཏེ། སྐབས་དེ་དང་མཐུན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱིས་ཀུན་དགའ་ར་བར་བྱོན་ནས་བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་བཞུགས། བཞུགས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་རྣམས་ད་ལྟ་འདིར་འདུས་ནས་གཏམ་གང་ཞིག་གླེང་བཞིན་ཡོད། ཅེས་བཀའ་སྩལ་པ་དང་། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་ཐམས་ཅད་གསོལ་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ།། དགེ་སློང་དག །མཆོད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ནི་ངའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་ལ། ཀླུ་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱུང་བ་མ་ཡིན། འོན་ཀྱང་སྔོན་གྱི་དུས་སུ་གཏོང་བ་ཆུང་ངུ་ཞིག་བྱས་པའི་མཐུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། ཞེས་བཀའ་སྩལ་པ་དང་། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་པ། བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་ཅག་གིས་གཏོང་བ་ཆུང་ངུ་དེའི་སྐོར་མི་ཤེས་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ཅག་གིས་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུང་དུ་གསོལ། ཞེས་གསོལ་ཏོ།། ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน, โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ปิตา อาห – ‘‘กึ, ตาต สุสีมา’’ติ? โส อาห – ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ ปฏิวิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ། དགེ་སློང་དག །སྔོན་བྱུང་བ་ཞིག་ལ། རྡོ་འཇོག་ཏུ་བྲམ་ཟེ་ཟངས་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་ཡོད་དོ།། ཁོང་ལ་བུ་སུ་སི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ལོ་བཅུ་དྲུག་防ལོན་པ་ཞིག་ཡོད་དེ། ཉིན་གཅིག་ཁྱེའུ་དེ་རང་གི་ཕ་ལ་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་སོ།། ཕས་ཁྱེའུ་དེ་ལ་སྨྲས་པ། བུ་སུ་སི་མ། ཅི་ཞིག་དགོས། ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། ཁོས་སྨྲས་པ། ཡབ། བདག་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སོང་ནས་བཟོ་རིག་པའི་གནས་ལ་སློབ་པར་འདོད་དོ།། ཞེས་སྨྲས་སོ།། བུ་སུ་སི་མ། དེ་ལྟ་ན་བྲམ་ཟེ་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངའི་གྲོགས་པོ་ཡིན་པས། ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་སློབས་ཤིག །ཅེས་སྨྲས་ནས་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་སྟོང་གནང་ངོ་།། ཁོས་དེ་དག་བླངས་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཕྱིན་ནས་ཚུལ་དང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སློབ་དཔོན་གྱི་དྲུང་དུ་བཅར་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་རང་ཉིད་ངོ་སྤྲད་དོ།། སློབ་དཔོན་གྱིས་ འདི་ནི་ངའི་གྲོགས་པོའི་བུ་ཡིན། ཞེས་ཁྱེའུ་དེ་དང་དུ་བླངས་ནས་མགྲོན་པོའི་བསྙེན་བཀུར་ཐམས་ཅད་བྱས་སོ།། ཁོས་ལམ་གྱི་ངལ་གསོ་བྱས་ནས་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་སྟོང་པོ་དེ་སློབ་དཔོན་གྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་བཞག་སྟེ། བཟོ་རིག་པའི་གནས་ལ་སློབ་པའི་སྐབས་གནང་བར་གསོལ་ལོ།། སློབ་དཔོན་གྱིས་སྐབས་ཕྱེ་ནས་སློབ་ཏུ་བཅུག་གོ། โส [Pg.295] ลหุญฺจ คณฺหนฺโต พหุญฺจ คณฺหนฺโต คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตมิว สีหเตลํ อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, ปริโยสานํ น ปสฺสามี’’ติ. อาจริโย อาห – ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. ‘‘อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตี’’ติ? ‘‘อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุ’’นฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปุจฺฉามิ, อาจริยา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุข’’นฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? ‘‘อามาวุโส, ชานามา’’ติ. ‘‘ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถา’’ติ. ‘‘เตน, หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ ชานาเปถา’’ติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโต คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ. ཁོས་མགྱོགས་པོར་བཟུང་ཞིང་མང་པོ་བཟུང་ལ། བཟུང་བ་ཐམས་ཅད་གསེར་གྱི་སྣོད་དུ་བླུགས་པའི་སེང་གེའི་ཚིལ་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པར་བཟུང་བས། ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་རིང་ལ་སློབ་དགོས་པའི་བཟོ་རིག་པའི་གནས་དེ་ཟླ་བ་ཁ་ཤས་ནང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་སོ།། ཁོས་ཁ་ཏོན་བྱེད་པའི་ཚེ་ཐོག་མ་དང་བར་ཁོ་ན་མཐོང་གི །མཐའ་མ་ནི་མ་མཐོང་ངོ་།། དེ་ནས་སློབ་དཔོན་གྱི་དྲུང་དུ་བཅར་ནས་སྨྲས་པ། སློབ་དཔོན་ལགས། བདག་གིས་བཟོ་རིག་པའི་གནས་འདིའི་ཐོག་མ་དང་བར་ཁོ་ན་མཐོང་ལ། མཐའ་མ་ནི་མི་མཐོང་ངོ་།། ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། སློབ་དཔོན་གྱིས་སྨྲས་པ། བུ། ང་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ།། ཞེས་སྨྲས་ོ།། འོ་ན་སློབ་དཔོན་ལགས། བཟོ་རིག་པའི་གནས་འདིའི་མཐའ་མ་སུས་ཤེས། ཞེས་དྲིས་པ་དང་། བུ། དྲང་སྲོང་ལྷུང་བར་དྲང་སྲོང་རྣམས་བཞུགས་པས། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་མཁྱེན་སྲིད། ཅེས་སྨྲས་སོ།། བདག་ཁོང་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་འདྲིའོ།། སློབ་དཔོན་ལགས། ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། བུ། རང་དགར་དྲིས་ཤིག །ཅེས་སྨྲས་སོ།། ཁོ་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བར་སོང་ནས་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་བཅར་ཏེ་དྲིས་པ། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐའ་མ་མཁྱེན་ནམ། ཞེས་དྲིས་པ་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ། འོ་དེ་ལྟར་ཤེས་སོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་བདག་ལའང་བསླབ་ཏུ་གསོལ། ཞེས་གསོལ་པ་དང་། ཚེ་དང་ལྡན་པ། དེ་ལྟ་ན་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིག །རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བར་འདི་བསླབ་མི་ནུས་སོ།། ཞེས་གསུངས་སོ།། བཙུན་པ་རྣམས། ལེགས་སོ།། བདག་རབ་ཏུ་ཕྱུང་ཞིག །ཡང་ན་ཁྱེད་རྣམས་གང་བཞེད་པ་དེ་ལྟར་བྱས་ནས་མཐའ་མ་དེ་ཤེས་པར་མཛོད་ཅིག །ཞེས་གསོལ་ཏོ།། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་རབ་ཏུ་ཕྱུང་ནས་ལས་ཀྱི་གནས་ལ་སྦྱོར་མ་ནུས་པར། འདི་ལྟར་ཤམ་ཐབས་བགོ་བར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ཆོས་གོས་གཟན་གཟར་བར་བྱའོ།། ཞེས་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་བསླབ་པ་བསླབས་སོ།། ཁོས་དེར་བསླབས་ཤིང་མཐུན་པའི་རྐྱེན་དང་ལྡན་པས་རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་རང་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྟོགས་སོ།། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ཀུན་ཏུ་ རང་སངས་རྒྱས་སུ་སི་མ། ཞེས་གྲགས་ཤིང་། རྙེད་པ་དང་གྲགས་པའི་རྩེ་མོར་སོན་ཏེ་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ།། ཁོ་སྔོན་གྱི་ཚེ་ཐུང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིར། རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ།། རང་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་དང་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་སྐུ་གདུང་གི་བྱ་བ་བྱས་ནས་རིང་བསྲེལ་བླངས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྩར་མཆོད་རྟེན་བཞེངས་སོ།། อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน [Pg.296] ปหริตฺวา, โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ อากิริตฺวา, กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ. དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་ཟངས་ཀྱིས་ ངའི་བུ་སོང་ནས་རིང་པོ་ལོན་ཡང་། ཁོའི་གནས་ཚུལ་ཅི་ཡང་མི་ཤེས་སོ།། ཞེས་བུ་མཐོང་བར་འདོད་དེ་རྡོ་འཇོག་ནས་ཐོན་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འདུས་པ་མཐོང་སྟེ། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་གིས་ཀྱང་ངའི་བུའི་གནས་ཚུལ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།། ཞེས་བསམས་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ་དྲིས་པ། སུ་སི་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱེའུ་འདིར་འོངས་པ་ཡོད་དམ། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཁོའི་གནས་ཚུལ་ཤེས་སམ། ཞེས་དྲིས་པ་དང་། ཁོང་ཚོས་སྨྲས་པ། འོ་བྲམ་ཟེ། ཤེས་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་འདིར་བྲམ་ཟེ་ཞིག་གི་དྲུང་དུ་རིག་བྱེད་གསུམ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་རང་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ།། འདི་ནི་ཁོང་གི་ཆེད་དུ་བཞེངས་པའི་མཆོད་རྟེན་Yིན། ཞེས་སྨྲས་སོ།། ཁོས་ལག་པས་ས་ལ་བརྡབས་ཤིང་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་བཏོན་ཏེ། མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བར་སོང་ནས་རྩྭ་རྣམས་བཏལ། སྟོད་གོས་ཀྱིས་བྱེ་མ་བསྒྲུབས་ནས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བར་བཏིང་། སྤྱི་བླུགས་ཀྱི་ཆུས་ས་གཞི་ཀུན་ཏུ་བྲན། ནགས་ཀྱི་མེ་ཏོག་གིས་མཆོད་པ་བྱས། སྟོད་གོས་ཀྱིས་བ་དན་བཙུགས་ཤིང་། མཆོད་རྟེན་གྱི་སྟེང་དུ་རང་གི་གདུགས་བཏགས་ནས་ཕྱིན་ཏོ།། เอวํ อตีตํ ทสฺเสตฺวา ตํ ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ – ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ, มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชนมคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ อกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ – དེ་ལྟར་འདས་པའི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་ནས་སྐྱེས་རབས་དེ་ད་ལྟའི་དུས་དང་སྦྱར་ཏེ་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གསུངས་པ། དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་སྐབས་དེའི་བྲམ་ཟེ་ཟངས་ནི་གཞན་ཞིག་ཡིན་སྙམ་དུ་སེམས་ན། དེ་ལྟར་མི་བལྟ་སྟེ། ང་ཉིད་སྐབས་དེའི་བྲམ་ཟེ་ཟངས་ཡིན་ནོ།། ངས་རང་སངས་རྒྱས་སུ་སི་མའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བའི་རྩྭ་བཏལ་བས། ལས་དེའི་འབྲས་བུས་དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཀྱི་ལམ་གྱི་སྡོང་དུམ་དང་ཚེར་མ་བསལ་ནས་མཉམ་པར་བྱས་ཤིང་གཙང་མར་བྱས་སོ།། ངས་དེར་བྱེ་མ་བཏིང་བས། ལས་དེའི་འབྲས་བུས་དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཀྱི་ལམ་ལ་བྱེ་མ་བཏིང་ངོ་།། ངས་དེར་ནགས་ཀྱི་མེ་ཏོག་གིས་མཆོད་པ་བྱས་པས། ལས་དེའི་འབྲས་བུས་དཔག་ཚད་དགུའི་ལམ་གྱི་སྐམ་ས་དང་ཆུ་ལ་མེ་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྟན་བཏིང་ངོ་།། ངས་དེར་སྤྱི་བླུགས་ཀྱི་ཆུས་ས་གཞི་བྲན་པས། ལས་དེའི་འབྲས་བུས་ཡངས་པ་ཅན་དུ་པདྨའི་ཆར་བབས་སོ།། ངས་མཆོད་རྟེན་དེར་བ་དན་བཙུགས་ཤིང་གདུགས་བཏགས་པས། ལས་དེའི་འབྲས་བུས་འོག་མིན་གྱི་གནས་ཀྱི་བར་དུ་བ་དན་བཙུགས་ཤིང་གདུགས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གདུགས་བསྒྲེངས་སོ།། དགེ་སློང་དག །དེ་ལྟར་ངའི་མཆོད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་ལ། ཀླུ་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱུང་བ་མ་ཡིན། འོན་ཀྱང་གཏོང་བ་ཆུང་ངུ་བྱས་པའི་མཐུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ།། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་མཐར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ; จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐); བདེ་བ་ཆུང་ངུ་བཏང་བ་ལས།། གལ་ཏེ་བདེ་ཆེན་མཐོང་གྱུར་ན།། བདེ་ཆེན་ཡོངས་སུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར།། བརྟན་པས་བདེ་བ་ཆུང་ངུ་གཏོང་།། ཞེས་སོ།། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་རིན་ཆེན་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒. อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา ༢. དྲི་ང་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། สามากจิงฺคูลกจีนกานิ [Pg.297] จาติ อามคนฺธสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ อามคนฺโธ นาม พฺราหฺมโณ ปญฺจหิ มาณวกสเตหิ สทฺธึ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพตนฺตเร อสฺสมํ การาเปตฺวา วนมูลผลาหาโร หุตฺวา ตตฺถ ปฏิวสติ, น กทาจิ มจฺฉมํสํ ขาทติ. อถ เตสํ ตาปสานํ โลณมฺพิลาทีนิ อปริภุญฺชนฺตานํ ปณฺฑุโรโค อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ‘‘โลณมฺพิลาทิเสวนตฺถาย มนุสฺสปถํ คจฺฉามา’’ติ ปจฺจนฺตคามํ สมฺปตฺตา. ตตฺถ มนุสฺสา เตสุ ปสีทิตฺวา นิมนฺเตตฺวา โภเชสุํ, กตภตฺตกิจฺจานํ เนสํ มญฺจปีฐปริโภคภาชนปาทมกฺขนาทีนิ อุปเนตฺวา ‘‘เอตฺถ, ภนฺเต, วสถ, มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ วสนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกมึสุ. ทุติยทิวเสปิ เนสํ ทานํ ทตฺวา ปุน ฆรปฏิปาฏิยา เอเกกทิวสํ ทานมทํสุ. ตาปสา จตุมาสํ ตตฺถ วสิตฺวา โลณมฺพิลาทิเสวนาย ถิรภาวปฺปตฺตสรีรา หุตฺวา ‘‘มยํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ มนุสฺสานํ อาโรเจสุํ. มนุสฺสา เตสํ เตลตณฺฑุลาทีนิ อทํสุ. เต ตานิ อาทาย อตฺตโน อสฺสมเมว อคมํสุ. ตญฺจ คามํ ตเถว สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร อาคมึสุ. มนุสฺสาปิ เตสํ อาคมนกาลํ วิทิตฺวา ทานตฺถาย ตณฺฑุลาทีนิ สชฺเชตฺวาว อจฺฉนฺติ, อาคเต จ เน ตเถว สมฺมาเนนฺติ. ཤ་མ་ཀ་དང་ཙིང་གུ་ལ་དང་ཙི་ན་ཀ་ ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲི་ང་བའི་མདོ་ཡིན་ནོ།། བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་བྱོན་པའི་སྔོན་རོལ་དུ། དྲི་ང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེ་ཞིག་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ལྔ་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། གངས་ཅན་གྱི་རི་ལ་ཞུགས་ཏེ་རི་ཁྲོད་དུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་བརྩིགས་ནས་ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་ལ་ཟས་བྱེད་ཅིང་དེར་གནས་སོ།། ནམ་ཡང་ཉ་ཤ་དང་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་མི་ཟའོ།། དེ་ནས་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་དག་གིས་ལན་ཚྭ་དང་སྐྱུར་མོ་སོགས་མ་ཟོས་པས་སྐྱ་རྦབ་ཀྱི་ནད་བྱུང་ངོ་།། དེ་ནས་ཁོང་ཚོས་ ལན་ཚྭ་དང་སྐྱུར་མོ་སོགས་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་མིའི་ཡུལ་དུ་འགྲོའོ།། ཞེས་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ཏུ་ཕྱིན་ཏོ།། དེར་མི་རྣམས་ཁོང་ཚོ་ལ་དད་ནས་གདན་དྲངས་ཏེ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ།། ཟས་ཀྱི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་དང་། ཁོང་ཚོའི་ཆེད་དུ་ཁྲི་དང་སྟན་དང་ཉེར་སྤྱོད་ཀྱི་སྣོད་དང་ཞབས་བྱུག་སོགས་བཤམས་ཏེ། བཙུན་པ་རྣམས། འདིར་བཞུགས་ཤིག །སྐྱོ་བར་མ་མཛད་ཅིག །ཅེས་བཞུགས་གནས་བསྟན་ནས་ཕྱིན་ཏོ།། ཉིན་གཉིས་པ་ལའང་ཁོང་ཚོ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱས་ཤིང་། ཡང་ཁྱིམ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཉིན་རེ་བཞིན་སྦྱིན་པ་བྱས་སོ།། དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་དེར་བཞུགས་ནས་ལན་ཚྭ་དང་སྐྱུར་མོ་སོགས་བསྟེན་པས་ལུས་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། གྲོགས་པོ་དག །བདག་ཅག་འགྲོའོ།། ཞེས་མི་རྣམས་ལ་སྨྲས་སོ།། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ཚོ་ལ་འབྲུ་དང་ཏིལ་མར་སོགས་བྱིན་ནོ།། ཁོང་ཚོས་དེ་དག་བླངས་ནས་རང་རང་གི་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཕྱིར་ལོག་གོ། གྲོང་གསེབ་དེར་ཡང་ལོ་རེ་བཞིན་དུས་དེར་འོངས་སོ།། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཁོང་ཚོ་འོང་བའི་དུས་ཤེས་ནས་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་འབྲས་སོགས་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ནས་སྡོད་ཅིང་། འོངས་པ་ན་སྔར་བཞིན་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དོ།། อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตตฺถ วิหรนฺโต เตสํ ตาปสานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตโต นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน ตํ คามํ อนุปฺปตฺโต. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา มหาทานานิ อทํสุ. ภควา เตสํ ธมฺมํ เทเสสิ. เต ตาย ธมฺมเทสนาย อปฺเปกจฺเจ โสตาปนฺนา, เอกจฺเจ สกทาคามิโน, เอกจฺเจ อนาคามิโน อเหสุํ, เอกจฺเจ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ภควา ปุนเทว สาวตฺถึ ปจฺจาคมาสิ. อถ เต ตาปสา ตํ คามํ อาคมึสุ. มนุสฺสา ตาปเส ทิสฺวา น ปุพฺพสทิสํ โกตูหลมกํสุ. ตาปสา ตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ, อาวุโส, อิเม มนุสฺสา น ปุพฺพสทิสา, กึ นุ โข อยํ คาโม ราชทณฺเฑน อุปทฺทุโต, อุทาหุ ทุพฺภิกฺเขน, อุทาหุ อมฺเหหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺนตโร โกจิ ปพฺพชิโต อิมํ คามมนุปฺปตฺโต’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘น, ภนฺเต, ราชทณฺเฑน, น ทุพฺภิกฺเขนายํ คาโม อุปทฺทุโต, อปิจ พุทฺโธ โลเก [Pg.298] อุปฺปนฺโน, โส ภควา พหุชนหิตาย ธมฺมํ เทเสนฺโต อิธาคโต’’ติ. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ཞིང་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ཏེ། རིམ་གྱིས་མཉན་ཡོད་དུ་གཤེགས་ནས་དེར་བཞུགས་པ་ན། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་དག་གི་ཐར་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་སྐལ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཟིགས་ནས། དེ་ནས་བྱུང་སྟེ་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱི་འཁོར་དང་བཅས་ཡུལ་རྒྱུ་ཞིང་གཤེགས་པ་ན། རིམ་གྱིས་གྲོང་དེར་བྱོན་ཏོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཇལ་ནས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བཤད་པ་དེས་མི་ཁ་ཅིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་། ཁ་ཅིག་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་། ཁ་ཅིག་ཕྱིར་མི་འོང་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁ་ཅིག་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་སླར་ཡང་མཉན་ཡོད་དུ་གཤེགས་སོ། །དེ་ནས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་དག་གྲོང་དེར་ལྷགས་པ་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྣམས་མཐོང་ཡང་སྔར་བཞིན་དགའ་སྤྲོ་ཆེན་པོ་མ་བྱས་སོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་དྲིས་པ། “གྲོགས་པོ་དག ཅིའི་ཕྱིར་མི་འདི་དག་སྔར་དང་མི་འདྲ་བར་གྱུར། གྲོང་འདི་རྒྱལ་པོའི་ཆད་པས་གཙེས་སམ། ཡང་ན་མུ་གེས་གཙེས་སམ། ཡང་ན་ངེད་ཅག་ལས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྷག་པར་ལྡན་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གཞན་ཞིག་གྲོང་འདིར་ལྷགས་སམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། དེ་དག་གིས་སྨྲས་པ། “བཙུན་པ་ལགས། གྲོང་འདི་རྒྱལ་པོའི་ཆད་པས་ཀྱང་མ་གཙེས། མུ་གེས་ཀྱང་མ་གཙེས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་དུ་སངས་རྒྱས་བྱུང་སཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་ཅིང་འདིར་བྱོན་ཏོ།།” ตํ สุตฺวา อามคนฺธตาปโส ‘‘พุทฺโธติ, คหปตโย, วเทถา’’ติ? ‘‘พุทฺโธติ, ภนฺเต, วทามา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ อตฺตมโน อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข โส พุทฺโธ อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก, ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘อามคนฺโธ นาม มจฺฉมํสํ, คหปตโย’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี อโหสิ – ‘‘มาเหว โข ปน พุทฺโธ สิยา’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธานํ ปาตุภาโว นาม ทุลฺลโภ, คนฺตฺวา พุทฺธํ ทิสฺวา ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ. ตโต เยน ภควา คโต, ตํ มคฺคํ มนุสฺเส ปุจฺฉิตฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย ตุริตตุริโต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺวา เชตวนเมว ปาวิสิ สทฺธึ สกาย ปริสาย. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโน เอว โหติ. ตาปสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ตุณฺหีภูตา อนภิวาเทตฺวาว เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ภควา ‘‘กจฺจิ โว อิสโย ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน เตหิ สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิ. เตปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทิมาหํสุ. ตโต อามคนฺโธ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ โคตม, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘โก โส, พฺราหฺมณ, อามคนฺโธ นามา’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ, โภ โคตมา’’ติ. ภควา ‘‘น, พฺราหฺมณ, มจฺฉมํสํ อามคนฺโธ. อปิจ โข อามคนฺโธ นาม สพฺเพ กิเลสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา ‘‘น, พฺราหฺมณ, อิทานิ ตฺวเมว อามคนฺธํ ปุจฺฉิ, อตีเตปิ ติสฺโส นาม พฺราหฺมโณ กสฺสปํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ. เอวญฺจ โส ปุจฺฉิ, เอวญฺจสฺส ภควา พฺยากาสี’’ติ ติสฺเสน จ พฺราหฺมเณน กสฺสเปน จ ภควตา วุตฺตคาถาโย เอว อาเนตฺวา ตาหิ คาถาหิ พฺราหฺมณํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ. อยํ ตาว อิมสฺส สุตฺตสฺส อิธ อุปฺปตฺติ. དེ་ཐོས་ནས་དྲི་ང་བའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་སྨྲས་པ། “ཁྱིམ་བདག་དག ཁྱེད་ཅག་གིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་སྨྲས་སམ།” “བཙུན་པ་ལགས། སངས་རྒྱས་ཞེས་སྨྲས་སོ།།” ཞེས་ལན་གསུམ་སྨྲས་པ་ན། “འཇིག་རྟེན་ན་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ཙམ་ཡང་ཐོས་པར་དཀའ་འོ།།” ཞེས་ཡིད་རངས་ཏེ་དགའ་བའི་ཚིག་ཕྱུང་ནས་དྲིས་པ། “ཅི་སངས་རྒྱས་དེས་དྲི་ང་བའི་ཟས་གསོལ་ལམ་མི་གསོལ།” “བཙུན་པ་ལགས། དྲི་ང་བའི་ཟས་ཞེས་བྱ་བ་ཅི་ལགས།” “ཁྱིམ་བདག་དག དྲི་ང་བའི་ཟས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤའོ།།” “བཙུན་པ་ལགས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤ་གསོལ་ལོ།།” དེ་ཐོས་ནས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ། “སངས་རྒྱས་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རམ།” སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །ཡང་བསམས་པ། “སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བས་བདག་སོང་སྟེ་སངས་རྒྱས་མཇལ་ནས་དྲིས་ཏེ་ཤེས་པར་བྱའོ།།” དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཤེགས་པའི་ལམ་གང་ཡིན་པ་མི་རྣམས་ལ་དྲིས་ཏེ། བ་མོ་བེའུ་ལ་ཆགས་པ་བཞིན་དུ་མྱུར་དུ་བགྲོད་དེ། གནས་ཐམས་ཅད་དུ་ཞག་རེ་ལས་མ་བསྡད་པར་མཉན་ཡོད་དུ་སླེབས་ནས་རང་གི་འཁོར་དང་བཅས་གཙུག་ལག་ཁང་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་དུ་ཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ཆོས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་པ་ཉིད་དོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་ཕྱག་མ་བཙལ་བར་ཅང་མི་སྨྲ་བར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “དྲང་སྲོང་དག ཁྱེད་རྣམས་བདེ་བར་གཤེགས་སམ།” ཞེས་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་དགྱེས་པའི་གསུང་གླེང་མཛད་དོ། །དེ་དག་གིས་ཀྱང་། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ། བདེ་བར་གཤེགས་སོ།།” ཞེས་སོགས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་དྲི་ང་བའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དྲིས་པ། “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ། ཁྱོད་ཀྱིས་དྲི་ང་བའི་ཟས་གསོལ་ལམ་མི་གསོལ།” “བྲམ་ཟེ། དྲི་ང་བའི་ཟས་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན།” “ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མ། ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤའོ།།” བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ། “བྲམ་ཟེ། ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤ་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་ནས། “བྲམ་ཟེ། ད་ལྟ་ཁྱོད་ཁོ་ནས་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཀྱི་སྐོར་འདྲི་བ་མ་ཡིན་གྱི། སྔོན་ཡང་བྲམ་ཟེ་ཏི་སྱ་ཞེས་བྱ་བས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་ལ་དྲིས་སོ། །དེས་ཀྱང་འདི་ལྟར་དྲིས་ཤིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་ལུང་བསྟན་ཏོ།།” ཞེས་བྲམ་ཟེ་ཏི་སྱ་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་དག་གིས་གསུངས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་དྲངས་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་གིས་བྲམ་ཟེ་ལ་གོ་བར་མཛད་ཅིང་། “ཙི་ཙི་དང་ནི་སྲེ་དཱ་དང་ཅི་ན་ཀ་རྣམས་དང་།།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མདོ་འདི་འདིར་བྱུང་བའི་གླེང་གཞིའོ།། อตีเต ปน กสฺสโป กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐาสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธนวตี นาม พฺราหฺมณี, ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. อคฺคสาวโกปิ ตํ ทิวสํเยว เทวโลกา จวิตฺวา อนุปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส ปชาปติยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. เอวํ เตสํ เอกทิวสเมว ปฏิสนฺธิคฺคหณญฺจ [Pg.299] คพฺภวุฏฺฐานญฺจ อโหสิ, เอกทิวสเมว เอเตสํ เอกสฺส กสฺสโป, เอกสฺส ติสฺโสติ นามมกํสุ. เต สหปํสุกีฬนกา ทฺเว สหายา อนุปุพฺเพน วุฑฺฒึ อคมึสุ. ติสฺสสฺส ปิตา ปุตฺตํ อาณาเปสิ – ‘‘อยํ, ตาต, กสฺสโป นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตฺวมฺปิสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กเรยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อุโภปิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. ตโต วุฑฺฒึ อนุปฺปตฺตกาเลปิ ติสฺโส โพธิสตฺตํ อาห – ‘‘เอหิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ โพธิสตฺโต น นิกฺขมิ. ติสฺโส ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปากํ คต’’นฺติ สยํ นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ ปพฺพตปาเท อสฺสมํ การาเปตฺวา วสติ. โพธิสตฺโตปิ อปเรน สมเยน ฆเร ฐิโตเยว อานาปานสฺสตึ ปริคฺคเหตฺวา จตฺตาริ ฌานานิ อภิญฺญาโย จ อุปฺปาเทตฺวา ปาสาเทน โพธิมณฺฑสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘ปุน ปาสาโท ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ, โส สกฏฺฐาเนเยว ปติฏฺฐาสิ. อปพฺพชิเตน กิร โพธิมณฺฑํ อุปคนฺตุํ น สกฺกาติ. โส ปพฺพชิตฺวา โพธิมณฺฑํ ปตฺวา นิสีทิตฺวา สตฺต ทิวเส ปธานโยคํ กตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สมฺมาสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. སྔོན་བྱུང་བ་ནི། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འོད་སྲུང་གིས་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བརྒྱད་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ཏེ། ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་བྲམ་ཟེ་ཚངས་བྱིན་གྱི་ཆུང་མ་བྲམ་ཟེ་མོ་ནོར་ལྡན་མ་ཞེས་བྱ་བའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་རོ། །ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་དུ་ཉེ་གནས་མཆོག་ཀྱང་ལྷ་ཡུལ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་བྲམ་ཟེ་མདུན་ན་འདོན་གཞོན་ནུའི་ཆུང་མའི་མངལ་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ལྟར་དེ་གཉིས་ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་མངལ་དུ་ཆགས་པ་དང་མངལ་ལས་གྲོལ་བར་གྱུར་ཅིང་། ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་གཅིག་གི་མིང་ལ་འོད་སྲུང་དང་། གཅིག་གི་མིང་ལ་ཏི་སྱ་ཞེས་བཏགས་སོ། །རྡུལ་ཁྲོད་དུ་ལྷན་ཅིག་རྩེ་བའི་གྲོགས་པོ་དེ་གཉིས་རིམ་གྱིས་ཆེར་སྐྱེས་སོ། །ཏི་སྱའི་ཕས་བུ་ལ་བསྒོ་བ། “བུ་ཏི་སྱ། འོད་སྲུང་འདི་ནི་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བས། ཁྱོད་ཀྱང་ཁོང་གི་སྤྱན་སྔར་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་གྱིས་ཤིག” དེས་ “ལེགས་སོ།།” ཞེས་ཁས་བླངས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས། “གྲོགས་པོ། ངེད་གཉིས་ཀ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ།།” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “ལེགས་སོ།།” ཞེས་ཁས་བླངས་སོ། །དེ་ནས་ལང་ཚོ་བབ་པའི་ཚེ་ནའང་ཏི་སྱས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ། “གྲོགས་པོ། ཚུར་ཤོག ངེད་གཉིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ།།” ཞེས་སྨྲས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཁྱིམ་ནས་མ་བྱུང་ངོ་། །ཏི་སྱས། “ཁོང་གི་ཡེ་ཤེས་ད་དུང་ཡོངས་སུ་མ་སྨིན་ཏོ།།” སྙམ་ནས་རང་ཉིད་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ་དྲང་སྲོང་གི་ཚུལ་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ནགས་སུ་སོང་སྟེ་རིའི་རྩ་བར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུའི་གནས་བཅས་ཏེ་གནས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའང་དུས་གཞན་ཞིག་ན་ཁྱིམ་ན་གནས་བཞིན་དུ་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། བསམ་གཏན་བཞི་དང་མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་བསྐྱེད་ནས། གཞལ་ཡས་ཁང་དང་བཅས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་གཤེགས་ཏེ། “གཞལ་ཡས་ཁང་འདི་སླར་ཡང་རང་གི་གནས་སུ་གནས་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ་ན། དེ་ཉིད་རང་གི་གནས་སུ་ཆགས་སོ། །རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་བགྲོད་པར་མི་ནུས་སོ་སྙམ་ནས། ཁོང་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་ནས་བཞུགས་ཏེ། ཞག་བདུན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་མཛད་ནས་ཞག་བདུན་གྱིས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་དོ།། ตทา อิสิปตเน วีสติสหสฺสา ปพฺพชิตา ปฏิวสนฺติ. อถ กสฺสโป ภควา เต อามนฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. สุตฺตปริโยสาเน สพฺเพว อรหนฺโต อเหสุํ. โส สุทํ ภควา วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวุโต ตตฺเถว อิสิปตเน วสติ. กิกี จ นํ กาสิราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาติ. อเถกทิวสํ พาราณสิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ติสฺสสฺส ตาปสสฺส อสฺสมํ ปตฺวา ตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตาปโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ. ตาปโส ทุลฺลภวจนํ สุตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ปุจฺฉิ – ‘‘กึ โส อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ อาวุโส’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘คนฺตฺวา ตํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ ‘อามคนฺธํ ปริภุญฺชามี’ติ วกฺขติ, ตโต นํ ‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จ อนนุจฺฉวิกเมต’นฺติ นิวาเรตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ สลฺลหุกํ อุปกรณํ [Pg.300] คเหตฺวา สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สายนฺหสมเย พาราณสึ ปตฺวา อิสิปตนเมว ปาวิสิ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. ตาปโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม อนภิวาเทตฺวา ตุณฺหีภูโต เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ตํ ทิสฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปฏิสมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ กสฺสปา’’ติอาทีนิ วตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ กสฺสป, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ. ‘‘สาธุ, สาธุ, โภ กสฺสป, ปรกุณปํ อขาทนฺโต สุนฺทรมกาสิ, ยุตฺตเมตํ โภโต กสฺสปสฺส ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จา’’ติ. ตโต ภควา ‘‘อหํ กิเลเส สนฺธาย ‘อามคนฺธํ น ภุญฺชามี’ติ วทามิ, พฺราหฺมโณ มจฺฉมํสํ ปจฺเจติ, ยํนูนาหํ สฺเว คามํ ปิณฺฑาย อปวิสิตฺวา กิกีรญฺโญ เคหา อาภตํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺเชยฺยํ, เอวํ อามคนฺธํ อารพฺภ กถา ปวตฺติสฺสติ. ตโต พฺราหฺมณํ ธมฺมเทสนาย สญฺญาเปสฺสามี’’ติ ทุติยทิวเส กาลสฺเสว สรีรปริกมฺมํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิหิตํ ทิสฺวา ‘‘น ภควา อชฺช ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. དེའི་ཚེ་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིས་ཁྲི་གནས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གིས་དེ་དག་ལ་བཀའ་སྩལ་ཏེ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ཏོ། །མདོ་སྡེའི་མཐར་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པར་གྱུར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་དགེ་སློང་ཉིས་ཁྲིའི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ། །ཡུལ་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་ཀི་ཀཱིས་ཀྱང་ཡོ་བྱད་བཞིས་ཁོང་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་གནས་པའི་མི་ཞིག་རི་ལ་ཙན་དན་གྱི་སྙིང་པོ་སོགས་འཚོལ་བའི་ཚེ། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཏི་སྱའི་གནས་སུ་ཕྱིན་ནས་ཁོང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་སོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་དེ་མཐོང་ནས། “ཁྱོད་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཙུན་པ་ལགས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ནས་འོངས་སོ།།” “དེར་གནས་ཚུལ་ཅི་ཞིག་འདུག” “བཙུན་པ་ལགས། དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་ཞེས་བྱ་བ་བྱུང་ངོ་།།” ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་ཐོས་པར་དཀའ་བའི་ཚིག་དེ་ཐོས་ནས་དགའ་བ་དང་ཡིད་རངས་པ་སྐྱེས་ཏེ་དྲིས་པ། “ཅི་ཁོང་གིས་དྲི་ང་བའི་ཟས་གསོལ་ལམ་མི་གསོལ།” “བཙུན་པ་ལགས། དྲི་ང་བའི་ཟས་ཞེས་བྱ་བ་ཅི་ལགས།” “གྲོགས་པོ། ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤའོ།།” “བཙུན་པ་ལགས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤ་གསོལ་ལོ།།” དེ་ཐོས་ནས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ་ཡང་བསམས་པ། “བདག་སོང་སྟེ་ཁོང་ལ་འདྲི་བར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་ཁོང་གིས་ ‘བདག་གིས་དྲི་ང་བའི་ཟས་གསོལ་ལོ།།’ ཞེས་གསུངས་ན། དེ་ནས་བདག་གིས་ ‘བཙུན་པ་ལགས། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་། རིགས་དང་། རུས་དང་མི་མཐུན་ནོ།།’ ཞེས་བཟློག་པར་བྱ་ཞིང་། ཁོང་གི་སྤྱན་སྔར་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་བྱའོ།།” ཞེས་ཡོ་བྱད་ཡང་མོ་རྣམས་ཁྱེར་ཏེ། གནས་ཐམས་ཅད་དུ་ཞག་རེ་ལས་མ་བསྡད་པར་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་ནས་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་ཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ཆོས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་པ་ཉིད་དོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་ཕྱག་མ་བཙལ་བར་ཅང་མི་སྨྲ་བར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་གཟིགས་ནས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དགྱེས་པའི་གསུང་གླེང་མཛད་དོ། །དེས་ཀྱང་། “ཤེས་ལན་འོད་སྲུང་། བདེ་བར་གཤེགས་སོ།།” ཞེས་སོགས་སྨྲས་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དྲིས་པ། “ཤེས་ལྡན་འོད་སྲུང་། ཁྱོད་ཀྱིས་དྲི་ང་བའི་ཟས་གསོལ་ལམ་མི་གསོལ།” “བྲམ་ཟེ། ང་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་མི་གསོལ་ལོ།།” “ལེགས་སོ། །ལེགས་སོ། །ཤེས་ལྡན་འོད་སྲུང་། གཞན་གྱི་རོ་མི་གསོལ་བ་ནི་ལེགས་པར་མཛད་དོ། །འདི་ནི་ཤེས་ལྡན་འོད་སྲུང་གི་སྐྱེ་བ་དང་། རིགས་དང་། རུས་དང་མཐུན་ནོ།།” དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསམས་པ། “ངས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ ‘དྲི་ང་བའི་ཟས་མི་གསོལ་ལོ།།’ ཞེས་སྨྲས་པ་ལ། བྲམ་ཟེས་ནི་ཉ་ཤ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་ཤར་གོ་བར་འདུག་པས། སང་ཉིན་བདག་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་མི་གཤེགས་པར་རྒྱལ་པོ་ཀི་ཀཱིའི་ཁྱིམ་ནས་བསྐྱལ་བའི་བསོད་སྙོམས་གསོལ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཀྱི་སྐོར་ལ་གཏམ་གླེང་འབྱུང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་ཆོས་བསྟན་པས་གོ་བར་བྱའོ།།” ཞེས་སང་ཉིན་སྔ་བར་སྐུ་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་མཛད་ནས་གཙུག་ལག་ཁང་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་སོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་གཙང་ཁང་གི་སྒོ་བརྒྱབ་པ་མཐོང་ནས། “དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དགེ་སློང་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གྲོང་དུ་གཤེགས་པར་མི་བཞེད་དོ།།” ཞེས་ཤེས་ནས་དྲི་གཙང་ཁང་ལ་སྐོར་བ་བྱས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་གྲོང་དུ་ཞུགས་སོ།། ภควาปิ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตาปโสปิ โข ปตฺตสากํ ปจิตฺวา ขาทิตฺวา ภควโต สนฺติเก นิสีทิ. กิกี กาสิราชา ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กุหึ ภควา, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วิหาเร, มหาราชา’’ติ จ สุตฺวา นานาพฺยญฺชนรสมเนกมํสวิกติสมฺปนฺนํ โภชนํ ภควโต ปาเหสิ. อมจฺจา วิหารํ เนตฺวา ภควโต อาโรเจตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ปริวิสนฺตา ปฐมํ นานามํสวิกติสมฺปนฺนํ ยาคุํ อทํสุ, ตาปโส ทิสฺวา ‘‘ขาทติ นุ โข โน’’ติ จินฺเตนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา ตสฺส ปสฺสโตเยว ยาคุํ ปิวนฺโต มํสขณฺฑํ มุเข ปกฺขิปิ. ตาปโส ทิสฺวา กุทฺโธ. ปุน ยาคุปีตสฺส นานารสพฺยญฺชนํ โภชนมทํสุ, ตมฺปิ คเหตฺวา ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา อติวิย กุทฺโธ ‘‘มจฺฉมํสํ ขาทนฺโตเยว ‘น ขาทามี’ติ ภณตี’’ติ. อถ ภควนฺตํ กตภตฺตกิจฺจํ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนํ อุปสงฺกมฺม ‘‘โภ กสฺสป, มุสา ตฺวํ ภณสิ, เนตํ ปณฺฑิตกิจฺจํ. มุสาวาโท หิ ครหิโต พุทฺธานํ, เยปิ เต ปพฺพตปาเท วนมูลผลาทีหิ ยาเปนฺตา อิสโย วสนฺติ, เตปิ มุสา น ภณนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน อิสีนํ คุเณ คาถาย วณฺเณนฺโต อาห ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་དྲི་གཙང་ཁང་ནས་བྱུང་སྟེ་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་སོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའང་ལོ་མ་བསྐོལ་ཏེ་ཟོས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་འཁོད་དོ། །ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་ཀི་ཀིས་དགེ་སློང་རྣམས་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པ་མཐོང་ནས། “བཙུན་པ་རྣམས། བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ན་བཞུགས།” ཞེས་དྲིས་པར། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གཙུག་ལག་ཁང་ན་བཞུགས་སོ།” ཞེས་ཐོས་ནས། རོ་བཅུད་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པའི་ཚལ་དང་ཤ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བསྒྲུབས་པའི་བཟའ་བ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བཏང་ངོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བསྐྱལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་ནས། ཡོན་ཆབ་ཕུལ་ཏེ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པ་ན། ཐོག་མར་ཤ་སྣ་ཚོགས་དང་སྦྱར་བའི་ཐུག་པ་ཕུལ་ལོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བས་དེ་མཐོང་ནས། “འདིས་གསོལ་ལམ་མི་གསོལ།” ཞེས་བསམ་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་གནས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བལྟས་བཞིན་དུ་ཐུག་པ་བཞེས་ཤིང་ཤ་དུམ་བུ་ཞིག་ཞལ་དུ་བཅུག་གོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བས་དེ་མཐོང་ནས་ཁྲོས་སོ། །ཡང་ཐུག་པ་བཞེས་ཟིན་པ་ལ་རོ་བཅུད་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཚལ་དང་བཟའ་བ་ཕུལ་ལོ། །དེ་ཡང་བཞེས་ནས་གསོལ་བ་མཐོང་ནས་ཤིན་ཏུ་ཁྲོས་ཏེ། “ཉ་ཤ་ཟ་བཞིན་དུ་ ‘ང་ནི་མི་ཟའོ་’ ཞེས་སྨྲའོ།” ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཟའ་བའི་བྱ་བ་མཛད་དེ་ཕྱག་དང་ཞབས་བསིལ་ནས་བཞུགས་པ་ན། ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། “ཀྱེ་ཀཱ་ཤྱ་པ། ཁྱོད་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་སྟེ། འདི་ནི་མཁས་པའི་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པ་ཡིན་ནོ། །རི་ཞོལ་དུ་ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པས་འཚོ་ཞིང་གནས་པའི་དྲང་སྲོང་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཀྱང་རྫུན་མི་སྨྲའོ།” ཞེས་བརྗོད་ནས། ཡང་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་བསྟོད་བཞིན་དུ་ “སཱ་མཱ་ཀ་དང་ཙིངྒཱུ་ལ་ཀ་དང་ཙཱི་ན་ཀ་དག” ཅེས་གསུངས་སོ།། ๒๔๒. ตตฺถ [Pg.301] สามากาติ ธุนิตฺวา วา สีสานิ อุจฺจินิตฺวา วา คยฺหูปคา ติณธญฺญชาติ. ตถา จิงฺคูลกา กณวีรปุปฺผสณฺฐานสีสา โหนฺติ. จีนกานีติ อฏวิปพฺพตปาเทสุ อโรปิตชาตา จีนมุคฺคา. ปตฺตปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ หริตปณฺณํ. มูลผลนฺติ ยํกิญฺจิ กนฺทมูลํ. ควิปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ รุกฺขวลฺลิผลํ. มูลคฺคหเณน วา กนฺทมูลํ, ผลคฺคหเณน รุกฺขวลฺลิผลํ, ควิปฺผลคฺคหเณน อุทเก ชาตสิงฺฆาตกกเสรุกาทิผลํ เวทิตพฺพํ. ธมฺเมน ลทฺธนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนาทิมิจฺฉาชีวํ ปหาย วเน อุญฺฉาจริยาย ลทฺธํ. สตนฺติ สนฺโต อริยา. อสฺนมานาติ ภุญฺชมานา. น กามกามา อลิกํ ภณนฺตีติ เต เอวํ อมมา อปริคฺคหา เอตานิ สามากาทีนิ ภุญฺชมานา อิสโย ยถา ตฺวํ สาทุรสาทิเก กาเม ปตฺถยนฺโต อามคนฺธํ ภุญฺชนฺโตเยว ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ ภณนฺโต อลิกํ ภณสิ, ตถา น กามกามา อลิกํ ภณนฺติ, กาเม กามยนฺตา มุสา น ภณนฺตีติ อิสีนํ ปสํสาย ภควโต นินฺทํ ทีเปติ. ༢༤༢. དེ་ལ་ “སཱ་མཱ་ཀ་” ཞེས་པ་ནི་སྤྲུགས་པའམ་སྙེ་མ་བཏུས་ཏེ་བླང་བར་བྱ་བའི་རྩྭའི་འབྲུ་ཞིག་གོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “ཙིངྒཱུ་ལ་ཀ་” ནི་ཀ་ཎ་བཱི་རའི་མེ་ཏོག་གི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་སྙེ་མ་ཅན་ནོ། ། “ཙཱི་ན་ཀ་” ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་དང་རི་ཞོལ་དུ་མ་བཏབ་པར་སྐྱེས་པའི་རྒྱ་ནག་གི་སྲན་ཆུང་ངོ། ། “ལོ་མའི་འབྲས་བུ་” ཞེས་པ་ནི་སྔོ་ལོ་མ་གང་ཡང་རུང་བའོ། ། “རྩ་བའི་འབྲས་བུ་” ཞེས་པ་ནི་ས་འོག་གི་རྩ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། ། “གབཱི་ཕ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་གི་འབྲས་བུ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །ཡང་ན་ “རྩ་བ་” ཞེས་པས་ས་འོག་གི་རྩ་བ་དང་། “འབྲས་བུ་” ཞེས་པས་ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་གི་འབྲས་བུ་དང་། “གབཱི་ཕ་ལ་” ཞེས་པས་ཆུ་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་ཁྲོན་པའི་འབྲས་བུ་དང་ཀ་སེ་རུ་ཀ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། “ཆོས་ཀྱིས་རྙེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕོ་ཉ་བྱེད་པ་དང་བཀོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ཏེ། ནགས་སུ་ལྷུང་བ་བཏུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྙེད་པའོ། ། “དམ་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་སོ། ། “ཟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། ། “འདོད་པ་ལ་ཆགས་ནས་རྫུན་མི་སྨྲའོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་ནི་བདག་གིར་འཛིན་པ་မེད་ཅིང་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་པར་སཱ་མཱ་ཀ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཟ་བའི་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཡིན་ལ། ཁྱོད་ནི་རོ་ཞིམ་པོ་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་ལ་རེ་ཞིང་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཟ་བཞིན་དུ། “བྲམ་ཟེ། ང་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་མི་ཟའོ་” ཞེས་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལྟར། དེ་དག་ནི་འདོད་པ་ལ་ཆགས་ནས་རྫུན་མི་སྨྲ་ཞིང་། འདོད་པ་ལ་དོན་དུ་གཉེར་བས་རྫུན་མི་སྨྲའོ་ཞེས་དྲང་སྲོང་རྣམས་ལ་བསྟོད་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྨད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ๒๔๓. เอวํ อิสีนํ ปสํสาปเทเสน ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ อตฺตนา อธิปฺเปตํ นินฺทาวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา นิปฺปริยาเยเนว ภควนฺตํ นินฺทนฺโต อาห ‘‘ยทสฺนมาโน’’ติ ตตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร. อยํ ปนตฺโถ – ยํ กิญฺจิเทว สสมํสํ วา ติตฺติรมํสํ วา โธวนจฺเฉทนาทินา ปุพฺพปริกมฺเมน สุกตํ, ปจนวาสนาทินา ปจฺฉาปริกมฺเมน สุนิฏฺฐิตํ, น มาตรา น ปิตรา, อปิจ โข ปน ‘‘ทกฺขิเณยฺโย อย’’นฺติ มญฺญมาเนหิ ธมฺมกาเมหิ ปเรหิ ทินฺนํ, สกฺการกรเณน ปยตํ ปณีตมลงฺกตํ, อุตฺตมรสตาย โอชวนฺตตาย ถามพลภรณสมตฺถตาย จ ปณีตํ อสฺนมาโน อาหารยมาโน, น เกวลญฺจ ยํกิญฺจิ มํสเมว, อปิจ โข ปน อิทมฺปิ สาลีนมนฺนํ วิจิตกาฬกํ สาลิตณฺฑุโลทนํ ปริภุญฺชมาโน โส ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธํ, โส ตฺวํ ยํกิญฺจิ มํสํ ภุญฺชมาโน อิทญฺจ สาลีนมนฺนํ ปริภุญฺชมาโน ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. ༢༤༣. དེ་ལྟར་དྲང་སྲོང་རྣམས་ལ་བསྟོད་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྨད་ནས། ད་ནི་རང་གིས་འདོད་པའི་སྨད་པའི་གཞི་བསྟན་ཏེ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྨོད་བཞིན་དུ་ “གང་ཞིག་ཟ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “ད་” ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདིའི་དོན་ནི། རི་བོང་གི་ཤའམ་སྲེག་པའི་ཤ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག །བཀྲུ་བ་དང་གཏུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་གྱི་བྱ་བས་ལེགས་པར་བྱས་པ། བསྐོལ་བ་དང་སྤོད་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་ཀྱི་བྱ་བས་ལེགས་པར་གྲུབ་པ། མ་དང་ཕས་མ་བྱས་པར། འོན་ཀྱང་ “འདི་ནི་སྦྱིན་པའི་གནས་སོ་” ཞེས་སྙམ་ནས་ཆོས་ལ་དགའ་བའི་གཞན་དག་གིས་བྱིན་པ། བཀུར་སྟི་བྱས་ཏེ་གཙང་མ་དང་། གྱ་ནོམ་པ། བརྒྱན་པ། རོ་མཆོག་དང་ལྡན་ཞིང་བཅུད་ཆེ་བས་སྟོབས་དང་རྩལ་སྐྱེད་པར་ནུས་པའི་གྱ་ནོམ་པ་དེ་ཟ་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པ་ན། ཤ་གང་ཡང་རུང་བ་ཙམ་མ་ཟད། འོན་ཀྱང་ནག་ནོག་བསལ་བའི་འབྲས་སཱ་ལིའི་འབྲུ་ལས་བསྐོས་པའི་འབྲས་ཆན་འདི་ཡང་ལོངས་སྤྱོད་བཞིན་དུ། ཀཱ་ཤྱ་པ། ཁྱོད་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཟའོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་ཤ་གང་ཡང་རུང་བ་ཟ་ཞིང་འབྲས་སཱ་ལིའི་འབྲས་ཆན་འདི་ཡང་ལོངས་སྤྱོད་བཞིན་དུ། ཀཱ་ཤྱ་པ། དྲི་ང་བའི་ཟས་ཟའོ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རུས་ནས་བོས་སོ།། ๒๔๔. เอวํ อาหารโต ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ มุสาวาทํ อาโรเปตฺวา นินฺทนฺโต อาห ‘‘น อามคนฺโธ…เป… สุสงฺขเตหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.302] – ปุพฺเพ มยา ปุจฺฉิโต สมาโน ‘‘น อามคนฺโธ มม กปฺปตี’’ติ อิจฺเจว ตฺวํ ภาสสิ, เอวํ เอกํเสเนว ตฺวํ ภาสสิ พฺรหฺมพนฺธุ พฺราหฺมณคุณวิรหิตชาติมตฺตพฺราหฺมณาติ ปริภาสนฺโต ภณติ. สาลีนมนฺนนฺติ สาลิตณฺฑุโลทนํ. ปริภุญฺชมาโนติ ภุญฺชมาโน. สกุนฺตมํเสหิ สุสงฺขเตหีติ ตทา ภควโต อภิหฏํ สกุณมํสํ นิทฺทิสนฺโต ภณติ. ༢༤༤. དེ་ལྟར་ཟས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྨད་ནས། ད་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་སྐྱོན་བཙུགས་ཏེ་སྨོད་བཞིན་དུ་ “དྲི་ང་བའི་ཟས་མ་ཡིན་... བྱ་ཤས་ལེགས་པར་སྦྱར་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། སྔོན་བདག་གིས་དྲིས་པ་ན། “དྲི་ང་བའི་ཟས་ནི་བདག་ལ་མི་རུང་ངོ་” ཞེས་ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་ངེས་པར་སྨྲས་སོ། ། “ཚངས་པའི་རིགས་རྒྱུད་དེ། བྲམ་ཟེའི་ཡོན་ཏན་དང་བྲལ་ཞིང་སྐྱེ་བ་ཙམ་གྱི་བྲམ་ཟེ་ཁྱོད།” ཅེས་སྨད་ར་གཏོང་བཞིན་དུ་སྨྲའོ། ། “འབྲས་སཱ་ལིའི་ཟས་” ཞེས་པ་ནི་འབྲས་སཱ་ལིའི་འབྲས་ཆན་ནོ། ། “ལོངས་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཟ་བའོ། ། “བྱ་ཤས་ལེགས་པར་སྦྱར་བ་” ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཕུལ་བའི་བྱ་ཤ་ལ་གོ་བར་བྱས་ཏེ་སྨྲའོ།། เอวํ ภณนฺโต เอว จ ภควโต เหฏฺฐา ปาทตลา ปภุติ ยาว อุปริ เกสคฺคา สรีรมุลฺโลเกนฺโต ทฺวตฺตึสวรลกฺขณาสีติอนุพฺยญฺชนสมฺปทํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปญฺจ ทิสฺวา ‘‘เอวรูโป มหาปุริสลกฺขณาทิปฏิมณฺฑิตกาโย น มุสา ภณิตุํ อรหติ. อยํ หิสฺส ภวนฺตเรปิ สจฺจวาจานิสฺสนฺเทเนว อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา, เอเกกานิ จ โลมกูเปสุ โลมานิ. สฺวายํ กถมิทานิ มุสา ภณิสฺสติ. อทฺธา อญฺโญ อิมสฺส อามคนฺโธ ภวิสฺสติ, ยํ สนฺธาย เอตทโวจ – ‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’ติ, ยํนูนาหํ เอตํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา สญฺชาตพหุมาโน โคตฺเตเนว อาลปนฺโต อิมํ คาถาเสสํ อาห – དེ་ལྟར་སྨྲ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་ཀྱི་མཐིལ་ནས་དབུ་སྐྲའི་རྩེ་མོའི་བར་གྱི་སྐུ་ལུས་ལ་ཡར་བལྟས་པ་ན། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་བརྒྱན་པ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ཀྱིས་བསྐོར་བ་མཐོང་ནས། “འདི་འདྲ་བའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་པའི་སྐུ་ལུས་མངའ་བ་ནི་རྫུན་སྨྲ་བར་མི་རིགས་སོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་ཚེ་རབས་གཞན་དག་ཏུའང་བདེན་པར་སྨྲས་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་སྨིན་མཚམས་སུ་མཛོད་སྤུ་དཀར་ཞིང་འཇམ་པ་ཤིང་བལ་ལྟ་བུ་སྐྱེས་པ་དང་། བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་རེ་རེ་ནས་བ་སྤུ་རེ་རེ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བུ་དེས་ད་ལྟའི་ཚེ་ཇི་ལྟར་རྫུན་སྨྲ་བར་འགྱུར། ངེས་པར་འདི་ལ་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཀྱི་དོན་གཞན་ཞིག་ཡོད་པར་འགྱུར་ཏེ། གང་ལ་དམིགས་ནས་ ‘བྲམ་ཟེ། ང་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་མི་ཟའོ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། བདག་གིས་དེའི་དོན་དྲི་བར་བྱའོ་” ཞེས་བསམས་ནས། གུས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ་རུས་ནས་འབོད་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ལྷག་མ་འདི་གསུངས་སོ།། ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํปกาโร ตว อามคนฺโธ’’ติ. “ཀཱ་ཤྱ་པ། བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་དོན་འདི་འདྲིའོ། །ཁྱོད་ཀྱི་དྲི་ང་བའི་ཟས་ནི་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལགས་” ཞེས་པའོ།། ๒๔๕. อถสฺส ภควา อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปาณาติปาโต’’ติ เอวมาทิมาห. ตตฺถ ปาณาติปาโตติ ปาณวโธ. วธเฉทพนฺธนนฺติ เอตฺถ สตฺตานํ ทณฺฑาทีหิ อาโกฏนํ วโธ, หตฺถปาทาทีนํ เฉทนํ เฉโท, รชฺชุอาทีหิ พนฺโธ พนฺธนํ. เถยฺยํ มุสาวาโทติ เถยฺยญฺจ มุสาวาโท จ. นิกตีติ ‘‘ทสฺสามิ, กริสฺสามี’’ติอาทินา นเยน อาสํ อุปฺปาเทตฺวา นิราสากรณํ. วญฺจนานีติ อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ คาหาปนาทีนิ. อชฺเฌนกุตฺตนฺติ นิรตฺถกมเนกคนฺถปริยาปุณนํ. ปรทารเสวนาติ ปรปริคฺคหิตาสุ จาริตฺตาปชฺชนํ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส ปาณาติปาตาทิอกุสลธมฺมสมุทาจาโร อามคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ [Pg.303] กุณปคนฺโธ. กึ การณา? อมนุญฺญตฺตา กิเลสอสุจิมิสฺสกตฺตา สพฺภิ ชิคุจฺฉิตตฺตา ปรมทุคฺคนฺธภาวาวหตฺตา จ. เย หิ อุสฺสนฺนกิเลสา สตฺตา, เต เตหิ อติทุคฺคนฺธา โหนฺติ, นิกฺกิเลสานํ มตสรีรมฺปิ ทุคฺคนฺธํ น โหติ, ตสฺมา เอสามคนฺโธ. มํสโภชนํ ปน อทิฏฺฐมสุตมปริสงฺกิตญฺจ อนวชฺชํ, ตสฺมา น หิ มํสโภชนํ อามคนฺโธติ. ༢༤༥. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཀྱི་ལན་གདབ་པའི་ཕྱིར། “སྲོག་གཅོད་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “སྲོག་གཅོད་པ་” ནི་སེམས་ཅན་གྱི་སྲོག་འཕྲོག་པའོ། ། “གསོད་པ་དང་གཏུབ་པ་དང་འཆིང་བ་” ཞེས་པ་ལ། འདིར་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བརྡེག་པ་ནི་གསོད་པའོ། །ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་གཏུབ་པ་ནི་གཏུབ་པའོ། །ཐག་པ་ལ་སོགས་པས་འཆིང་བ་ནི་འཆིང་བའོ། ། “བརྐུ་བ་དང་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་དང་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའོ། ། “གཡོ་སྒྱུ་” ཞེས་པ་ནི་ “ངས་སྦྱིན་ནོ། །ངས་བྱའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རེ་བ་བསྐྱེད་ནས་རེ་བ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། ། “མགོ་སྐོར་བ་” ཞེས་པ་ནི་གསེར་མ་ཡིན་པ་ལ་གསེར་རོ་ཞེས་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའོ། ། “དོན་མེད་པའི་གཞུང་ལུགས་ལ་སྦྱང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཐོགས་མེད་པའི་གཞུང་ལུགས་མང་པོ་འཛིན་པའོ། ། “གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བཟུང་བའི་བུད་མེད་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པའོ། ། “འདི་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཡིན་གྱི། ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།” ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་སྤྱོད་པ་འདི་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་དང་། དུག་གི་དྲི་དང་། རོ་ཡི་དྲི་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་དང་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་དྲི་ང་བའི་དངོས་པོ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྒྱས་པའི་སེམས་ཅན་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་དྲི་ང་བར་འགྱུར་ལ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་རོ་ཡང་དྲི་ང་བར་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་མཐོང་བ་དང་། མ་ཐོས་པ་དང་། མ་དྭོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཤ་ཟ་བ་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་མ་ཡིན་ནོ།། ๒๔๖. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย เอเกน นเยน อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ อามคนฺเธหิ สมนฺนาคตา, น เอโก เอว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เนสํ เต เต อามคนฺเธ ปกาเสตุํ ‘‘เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย ตาว เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ทฺเว คาถาโย อภาสิ. ༢༤༦. དེ་ལྟར་ཆོས་གཙོ་བོར་སྟོན་པའི་ཆོས་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་གཅིག་གིས་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཀྱི་ལན་བཏབ་ནས། ད་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་དྲི་ང་བའི་ཟས་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། གང་ཟག་གཅིག་ཉིད་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ཞིང་། ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཅིག་ཉིད་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་དྲི་ང་བའི་ཟས་དེ་དང་དེ་དག་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གང་དག་འདིར་འདོད་པ་ལ་མ་སྡོམ་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གང་ཟག་གཙོ་བོར་སྟོན་པའི་ཆོས་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཀྱི་ལན་འདེབས་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนาติ เย เกจิ อิธ โลเก กามปฏิเสวนสงฺขาเตสุ กาเมสุ มาติมาตุจฺฉาทีสุปิ มริยาทาวิรเหน ภินฺนสํวรตาย อสํยตา ปุถุชฺชนา. รเสสุ คิทฺธาติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา รเส ปริภุญฺชนฺติ. อสุจิภาวมสฺสิตาติ ตาย รสคิทฺธิยา รสปฏิลาภตฺถาย นานปฺปการมิจฺฉาชีวสงฺขาตอสุจิภาวมิสฺสิตา. นตฺถิกทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิสมนฺนาคตา. วิสมาติ วิสเมน กายกมฺมาทินา สมนฺนาคตา. ทุรนฺนยาติ ทุวิญฺญาปยา สนฺทิฏฺฐิปรามาสีอาธานคฺคาหีทุปฺปฏินิสฺสคฺคิตาสมนฺนาคตา. เอสามคนฺโธติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘กาเมสุ อสํยตตา รสคิทฺธตา อาชีววิปตฺตินตฺถิกทิฏฺฐิกายทุจฺจริตาทิวิสมตา ทุรนฺนยภาวตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน ยถาวุตฺเตเนวตฺเถน น อามคนฺโธติ. དེ་ལ་ “གང་དག་འདིར་འདོད་པ་ལ་མ་སྡོམ་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིར་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ། མ་དང་སྲུ་མོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་མཚམས་ལས་འདས་ཏེ་སྡོམ་པ་བཤིག་པའི་ཕྱིར་མ་སྡོམ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཡང་རུང་བའོ། ། “རོ་ལ་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རིག་པར་བྱ་བའི་རོ་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་། ཞེན་པ། མྱོས་པ། ལྷག་པར་ཞེན་པ། ཉེས་དམིགས་མི་ལྟ་བ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཤེས་རབ་མེད་པར་རོ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། ། “མི་གཙང་བའི་དངོས་པོ་ལ་བརྟེན་པ་” ཞེས་པ་ནི། རོ་ལ་ཆགས་པ་དེས་རོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མི་གཙང་བའི་དངོས་པོ་དང་འདྲེས་པའོ། ། “མེད་པར་ལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི། “སྦྱིན་པ་ནི་མེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཞི་བཅུ་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའོ། ། “མི་མཐུན་པ་” ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ། “རྟོགས་པར་དཀའ་བ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་གོ་བར་བྱ་དཀའ་བ་སྟེ། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ཅིང་། ལོག་པར་འཛིན་པ་དང་། ཕྱིར་དོར་དཀའ་བ་དང་ལྡན་པའོ། ། “འདི་ནི་དྲི་ང་བའི་ཟས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་ “འདོད་པ་ལ་མ་སྡོམ་པ་དང་། རོ་ལ་ཆགས་པ་དང་། འཚོ་བ་ཉམས་པ་དང་། མེད་པར་ལྟ་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པ་དང་། རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་དོ་” ཞེས་བསྟན་ཏོ། །གཞན་ཡང་སྔོན་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པ་དྲུག་གི་དྲི་ང་བའི་ཟས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། “ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་པ་ནི། ཤ་ཟ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་དྲི་ང་བའི་ཟས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའོ།། ๒๔๗. ทุติยคาถายปิ เย ลูขสาติ เย ลูขา นิรสา, อตฺตกิลมถานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ทารุณาติ กกฺขฬา โทวจสฺสตายุตฺตา. ปิฏฺฐิมํสิกาติ [Pg.304] ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิโน. เอเต หิ อภิมุขํ โอโลเกตุมสกฺโกนฺตา ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสขาทกา วิย โหนฺติ, เตน ‘‘ปิฏฺฐิมํสิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. มิตฺตทฺทุโนติ มิตฺตทูหกา, ทารธนชีวิเตสุ วิสฺสาสมาปนฺนานํ มิตฺตานํ ตตฺถ มิจฺฉาปฏิปชฺชนกาติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺกรุณาติ กรุณาวิรหิตา สตฺตานํ อนตฺถกามา. อติมานิโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปเร อติมญฺญติ, โย เอวรูโป มาโน เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) เอวํ วุตฺเตน อติมาเนน สมนฺนาคตา. อทานสีลาติ อทานปกติกา, อทานาธิมุตฺตา อสํวิภาครตาติ อตฺโถ. น จ เทนฺติ กสฺสจีติ ตาย จ ปน อทานสีลตาย ยาจิตาปิ สนฺตา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทนฺติ, อทินฺนปุพฺพกกุเล มนุสฺสสทิสา นิชฺฌามตณฺหิกเปตปรายณา โหนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อาทานสีลา’’ติปิ ปฐนฺติ, เกวลํ คหณสีลา, กสฺสจิ ปน กิญฺจิ น เทนฺตีติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ลูขตา, ทารุณตา, ปิฏฺฐิมํสิกตา, มิตฺตทูภิตา, นิกฺกรุณตา, อติมานิตา, อทานสีลตา, อทาน’’นฺติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อฏฺฐวิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ༢༤༧. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས་ཀྱང་། “གང་དག་རྩུབ་པོ་” (ye lūkhasā) ཞེས་པ་ནི། གང་དག་རོ་མེད་ཅིང་རྩུབ་པ་སྟེ། རང་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “གདུག་པ་” (dāruṇā) ཞེས་པ་ནི། རྩུབ་ཅིང་བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “རྒྱབ་ཤ་ཟ་བ་” (piṭṭhimaṃsikā) ཞེས་པ་ནི། མདུན་དུ་ཚིག་འཇམ་པོ་སྨྲས་ནས་རྒྱབ་ཏུ་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པའོ།། འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བལྟ་བར་མི་ནུས་པས། རྒྱབ་གཏད་པའི་ཚེ་རྒྱབ་ཀྱི་ཤ་ཟ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་ “རྒྱབ་ཤ་ཟ་བ་” ཞེས་བྱའོ།། “མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་” (mittadduno) ཞེས་པ་ནི། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་སྟེ། ཆུང་མ་དང་། ནོར་དང་། སྲོག་ལ་ཡིད་ཆེས་པར་གྱུར་པའི་མཛའ་བཤེས་རྣམས་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “སྙིང་རྗེ་མེད་པ་” (nikkaruṇā) ཞེས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་དང་བྲལ་ཞིང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པར་མི་འདོད་པའོ།། “ལྷག་པར་ང་རྒྱལ་ཆེ་བ་” (atimānino) ཞེས་པ་ནི། “འདི་ན་ཁ་ཅིག་རིགས་སམ། །ཡང་ན། །རྒྱུ་གཞན་དང་གཞན་གྱིས་གཞན་དག་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་དེ། འདི་ལྟ་བུའི་ང་རྒྱལ་གང་ཡིན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་དུ་འདོད་པ་ཉིད་དོ།།” (ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལས) ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའི་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་ལྡན་པའོ།། “སྦྱིན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་” (adānasīlā) ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་མི་གཞོལ་བ་དང་། བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་མི་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “སུ་ལའང་ཅུང་ཟད་མི་སྦྱིན་པ་” (na ca denti kassacī) ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་དེའི་ཕྱིར། སློང་མོ་བྱས་ཀྱང་སུ་ལའང་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་སྦྱིན་པ་སྟེ། སྔོན་ཆད་སྦྱིན་པ་མ་བཏང་བའི་རིགས་ཀྱི་མི་དང་འདྲ་བར། བཀྲེས་པས་གདུངས་པའི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་འགྲོ་བར་གཞོལ་བར་འགྱུར་རོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ “ལེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཅན་” (ādānasīlā) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། ལེན་པ་ཁོ་ནའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཡིན་པས་སུ་ལའང་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “འདི་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་གྱི་ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” (esāmagandho na hi maṃsabhojananti) ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པའི་ “རྩུབ་པ་ཉིད་དང་། གདུག་པ་ཉིད་དང་། རྒྱབ་ཤ་ཟ་བ་ཉིད་དང་། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཉིད་དང་། སྙིང་རྗེ་མེད་པ་ཉིད་དང་། ལྷག་པར་ང་རྒྱལ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། སྦྱིན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་ཉིད་དང་། མི་སྦྱིན་པ་ཉིད་” དེ་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། ཤ་ཟ་བ་ནི་དྲི་ང་བ་མ་ཡིན་ནོ།། ๒๔๘. เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ทฺเว คาถาโย วตฺวา ปุน ตสฺส ตาปสสฺส อาสยานุปริวตฺตนํ วิทิตฺวา ธมฺมาธิฏฺฐานาเยว เทสนาย เอกํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โกโธ อุรคสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. มโทติ ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, อาโรคฺยมโท’’ติอาทินา (วิภ. ๘๓๒) นเยน วิภงฺเค วุตฺตปฺปเภโท จิตฺตสฺส มชฺชนภาโว. ถมฺโภติ ถทฺธภาโว. ปจฺจุปฏฺฐาปนาติ ปจฺจนีกฏฺฐาปนา, ธมฺเมน นเยน วุตฺตสฺส ปฏิวิรุชฺฌิตฺวา ฐานํ. มายาติ ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๙๔) นเยน วิภงฺเค วิภตฺตา กตปาปปฏิจฺฉาทนตา. อุสูยาติ ปรลาภสกฺการาทีสุ อิสฺสา. ภสฺสสมุสฺสโยติ สมุสฺสิตํ ภสฺสํ, อตฺตุกฺกํสนตาติ วุตฺตํ โหติ. มานาติมาโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปุพฺพกาลํ ปเรหิ [Pg.305] สทิสํ อตฺตานํ ทหติ, อปรกาลํ อตฺตานํ เสยฺยํ ทหติ, ปเร หีเน ทหติ, โย เอวรูโป มาโน…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) วิภงฺเค วิภตฺโต. อสพฺภิ สนฺถโวติ อสปฺปุริเสหิ สนฺถโว. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส โกธาทิ นววิโธ อกุสลราสิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อามคนฺโธติ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ༢༤༨. དེ་ལྟར་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་ནས། ཡང་དྲང་སྲོང་ཏི་སྱ་དེའི་བསམ་པ་འགྱུར་བ་མཁྱེན་ནས། ཆོས་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཁོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ཁྲོ་བ་” (kodho) ཞེས་པ་ནི། སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “རྒྱགས་པ་” (mado) ཞེས་པ་ནི། “རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་དང་། རུས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་དང་། ནད་མེད་པའི་རྒྱགས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལས་གསུངས་པའི་དབྱེ་བ་སྟེ། སེམས་མྱོས་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། “གྱོང་པོ་” (thambho) ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པར་གནས་པའོ།། “གྱེན་དུ་ལྡང་བ་” (paccupaṭṭhāpanā) ཞེས་པ་ནི། འགལ་བར་གནས་པ་སྟེ། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པའི་ཚིག་ལ་འགལ་ཟླ་བྱས་ཏེ་གནས་པའོ།། “སྒྱུ་” (māyā) ཞེས་པ་ནི། “འདི་ན་ཁ་ཅིག་ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་སྤྱད་ནས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་བྱས་པའི་སྡིག་པ་འཆབ་པ་ཉིད་དོ།། “ཕྲག་དོག་” (usūyā) ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་ལ་ཕྲག་དོག་པའོ།། “སྨྲ་བ་མཐོ་བ་” (bhassasamussayo) ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བ་སྟེ། བདག་བསྟོད་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་” (mānātimāno) ཞེས་པ་ནི། “འདི་ན་ཁ་ཅིག་རིགས་སམ། །ཡང་ན། །རྒྱུ་གཞན་དང་གཞན་གྱིས་སྔོན་གྱི་དུས་སུ་བདག་ཉིད་གཞན་དང་མཚུངས་པར་འཛིན་ལ། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་བདག་ཉིད་མཆོག་ཏུ་འཛིན་ཅིང་གཞན་དག་དམན་པར་འཛིན་ཏེ། འདི་ལྟ་བུའི་ང་རྒྱལ་གང་ཡིན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་དུ་འདོད་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། “སྐྱེ་བོ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་འགྲོགས་པ་” (asabbhi santhavo) ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་ངན་པ་རྣམས་དང་འགྲོགས་པའོ།། “འདི་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་གྱི་ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” (esāmagandho na hi maṃsabhojananti) ཞེས་པ་ནི། ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་མི་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམ་པ་དགུ་པོ་འདི་དག་ནི། སྔོན་དུ་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་དྲི་ང་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། ཤ་ཟ་བ་ནི་དྲི་ང་བ་མ་ཡིན་ནོ།། ๒๔๙. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย นววิธํ อามคนฺธํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ติสฺโส คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ เย ปาปสีลาติ เย ปาปสมาจารตาย ‘‘ปาปสีลา’’ติ โลเก ปากฏา. อิณฆาตสูจกาติ วสลสุตฺเต วุตฺตนเยน อิณํ คเหตฺวา ตสฺส อปฺปทาเนน อิณฆาตา, เปสุญฺเญน สูจกา จ. โวหารกูฏา อิธ ปาฏิรูปิกาติ ธมฺมฏฺฏฏฺฐาเน ฐิตา ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา กูเฏน โวหาเรน สมนฺนาคตตฺตา โวหารกูฏา, ธมฺมฏฺฐปฏิรูปกตฺตา ปาฏิรูปิกา. อถ วา อิธาติ สาสเน. ปาฏิรูปิกาติ ทุสฺสีลา. เต หิ ยสฺมา เนสํ อิริยาปถสมฺปทาทีหิ สีลวนฺตปฏิรูปํ อตฺถิ, ตสฺมา ปฏิรูปา, ปฏิรูปา เอว ปาฏิรูปิกา. นราธมา เยธ กโรนฺติ กิพฺพิสนฺติ เย อิธ โลเก นราธมา มาตาปิตูสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธาทีสุ จ มิจฺฉาปฏิปตฺติสญฺญิตํ กิพฺพิสํ กโรนฺติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาปสีลตา, อิณฆาตตา, สูจกตา, โวหารกูฏตา, ปาฏิรูปิกตา, กิพฺพิสการิตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ༢༤༩. དེ་ལྟར་ཆོས་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པས་དྲི་ང་བ་རྣམ་པ་དགུ་བསྟན་ནས། ཡང་བསྐྱར་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པས་དྲི་ང་བ་རྣམས་སེལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “གང་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ངན་པ་” (ye pāpasīlā) ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་པ་ངན་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ན་ “ཚུལ་ཁྲིམས་ངན་པ་” ཞེས་གྲགས་པའོ།། “བུ་ལོན་མི་འཇལ་བ་དང་ཕྲ་མ་སྨྲ་བ་” (iṇaghātasūcakā) ཞེས་པ་ནི། དམངས་རིགས་ཀྱི་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བུ་ལོན་བླངས་ནས་དེ་ཕྱིར་མི་སྤྲོད་པས་བུ་ལོན་འཇོམས་པ་དང་། ཕྲ་མས་མཚོན་པར་བྱེད་པའོ།། “འདི་ན་གཡོ་སྒྱུས་ཁྲིམས་གཅོད་པ་དང་ཚུལ་འཆོས་པ་” (vohārakūṭā idha pāṭirūpikā) ཞེས་པ་ནི། ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སུ་འཁོད་དེ་ལྐོག་རྔན་བླངས་ནས་བདག་པོ་རྣམས་ཕམ་པར་བྱེད་ཅིང་། གཡོ་སྒྱུའི་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་གཡོ་སྒྱུས་ཁྲིམས་གཅོད་པ་དང་། ཆོས་གནས་ཀྱི་ཚུལ་འཆོས་པས་ཚུལ་འཆོས་པའོ།། ཡང་ན། “འདི་ན་” ཞེས་པ་ནི། བསྟན་པ་འདི་ལའོ།། “ཚུལ་འཆོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་འཆོས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་འཆོས་པ་སྟེ། ཚུལ་འཆོས་པ་ཉིད་ལ་ཚུལ་འཆོས་པ་ཞེས་བྱའོ།། “མི་ཡི་ཐ་ཤལ་གང་དག་འདི་ན་སྡིག་པ་བྱེད་པ་” (narādhamā yedha karonti kibbisaṃ) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མི་ཡི་ཐ་ཤལ་གང་དག་ཕ་མ་དང་། སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྡིག་པ་བྱེད་པའོ།། “འདི་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་གྱི་ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” (esāmagandho na hi maṃsabhojananti) ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པའི་ “ཚུལ་ཁྲིམས་ངན་པ་ཉིད་དང་། བུ་ལོན་མི་འཇལ་བ་ཉིད་དང་། ཕྲ་མ་སྨྲ་བ་ཉིད་དང་། གཡོ་སྒྱུས་ཁྲིམས་གཅོད་པ་ཉིད་དང་། ཚུལ་འཆོས་པ་ཉིད་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཉིད་” དེ་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། ཤ་ཟ་བ་ནི་དྲི་ང་བ་མ་ཡིན་ནོ།། ๒๕๐. เย อิธ ปาเณสุ อสญฺญตา ชนาติ เย ชนา อิธโลเก ปาเณสุ ยถากามจาริตาย สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ มาเรตฺวา อนุทฺทยามตฺตสฺสาปิ อกรเณน อสํยตา. ปเรสมาทาย วิเหสมุยฺยุตาติ ปเรสํ สนฺตกํ อาทาย ธนํ วา ชีวิตํ วา ตโต ‘‘มา เอวํ กโรถา’’ติ ยาจนฺตานํ วา นิวาเรนฺตานํ วา ปาณิเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ วิเหสํ อุยฺยุตา. ปเร วา สตฺเต สมาทาย ‘‘อชฺช ทส, อชฺช วีส’’นฺติ เอวํ สมาทิยิตฺวา เตสํ วธพนฺธนาทีหิ วิเหสมุยฺยุตา. ทุสฺสีลลุทฺทาติ นิสฺสีลา จ ทุราจารตฺตา[Pg.306], ลุทฺทา จ กุรูรกมฺมนฺตา โลหิตปาณิตาย, มจฺฉฆาตกมิคพนฺธกสากุณิกาทโย อิธาธิปฺเปตา. ผรุสาติ ผรุสวาจา. อนาทราติ ‘‘อิทานิ น กริสฺสาม, วิรมิสฺสาม เอวรูปา’’ติ เอวํ อาทรวิรหิตา. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน ปุพฺเพ วุตฺโต จ อวุตฺโต จ ‘‘ปาเณสุ อสํยตตา ปเรสํ วิเหสตา ทุสฺสีลตา ลุทฺทตา ผรุสตา อนาทโร’’ติ ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตมฺปิ หิ โสตูนํ โสตุกามตาย อวธารณตาย ทฬฺหีกรณตายาติ เอวมาทีหิ การเณหิ ปุน วุจฺจติ. เตเนว จ ปรโต วกฺขติ ‘‘อิจฺเจตมตฺถํ ภควา ปุนปฺปุนํ, อกฺขาสิ นํ เวทยิ มนฺตปารคู’’ติ. ༢༥༠. “གང་དག་འདི་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་སྡོམ་པའི་སྐྱེ་བོ་” (ye idha pāṇesu asaññatā janā) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེ་བོ་གང་དག་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རང་དགར་སྤྱོད་པས་བརྒྱ་འམ་སྟོང་ཡང་བསད་དེ། སྙིང་རྗེ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་པས་མི་སྡོམ་པའོ།། “གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་ཅིང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་པ་” (paresaṃ ādāya vihesamuyyutā) ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་དབང་བའི་ནོར་རམ་སྲོག་འཕྲོག་ཅིང་། དེ་ནས་ “འདི་ལྟར་མ་བྱེད་ཅིག་” ཅེས་གསོལ་བ་འདེབས་པ་འམ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ལག་པ་དང་། བོང་བ་དང་། དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པས་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་པའོ།། ཡང་ན། གཞན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་བཟུང་ནས། “དེ་རིང་བཅུ། དེ་རིང་ཉི་ཤུ་” ཞེས་འདི་ལྟར་བསྡུས་ནས་དེ་དག་གསོད་པ་དང་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པས་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་ཞིང་གདུག་པ་” (dussīlaluddā) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་ཅིང་སྤྱོད་པ་ངན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་ནག་པོ་བྱེད་ཅིང་ལག་པ་ཁྲག་གིས་བསྒོས་པས་གདུག་པ་སྟེ། ཉ་པ་དང་། རི་དྭགས་རྔོན་པ་དང་། བྱ་པ་ལ་སོགས་པ་འདིར་དགོངས་པའོ།། “རྩུབ་པོ་” (pharusā) ཞེས་པ་ནི། ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲ་བའོ།། “མ་གུས་པ་” (anādarā) ཞེས་པ་ནི། “ད་ནི་མི་བྱའོ།། འདི་ལྟ་བུ་ལས་བཟློག་པར་བྱའོ།།” ཞེས་གུས་པ་དང་བྲལ་བའོ།། “འདི་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་གྱི་ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” (esāmagandho na hi maṃsabhojananti) ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པའི་ “སྲོག་གཅོད་པ་དང་། གསོད་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། འཆིང་བ་” ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྔོན་དུ་བཤད་པ་དང་མ་བཤད་པ་གཉིས་ཀ་སྟེ། “སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་སྡོམ་པ་ཉིད་དང་། གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཉིད་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ཉིད་དང་། གདུག་པ་ཉིད་དང་། རྩུབ་པ་ཉིད་དང་། མ་གུས་པ་ཉིད་” དེ་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། ཤ་ཟ་བ་ནི་དྲི་ང་བ་མ་ཡིན་ནོ།། སྔོན་དུ་བཤད་པ་ཉིད་ཀྱང་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཉན་པར་འདོད་པ་ཉིད་དང་། ངེས་པར་འཛིན་པ་ཉིད་དང་། བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཡང་བསྐྱར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་འོག་ནས་ “དོན་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་གསུངས་ཤིང་། རིག་བྱེད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་སོན་པ་དེས་མཁྱེན་པར་མཛད་དོ་” ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། ๒๕๑. เอเตสุ คิทฺธา วิรุทฺธาติปาติโนติ เอเตสุ ปาเณสุ เคเธน คิทฺธา, โทเสน วิรุทฺธา, โมเหน อาทีนวํ อปสฺสนฺตา ปุนปฺปุนํ อชฺฌาจารปฺปตฺติยา อติปาติโน, เอเตสุ วา ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ ปาปกมฺเมสุ ยถาสมฺภวํ เย เคธวิโรธาติปาตสงฺขาตา ราคโทสโมหา, เตหิ คิทฺธา วิรุทฺธา อติปาติโน จ. นิจฺจุยฺยุตาติ อกุสลกรเณ นิจฺจํ อุยฺยุตา, กทาจิ ปฏิสงฺขาย อปฺปฏิวิรตา. เปจฺจาติ อสฺมา โลกา ปรํ คนฺตฺวา. ตมํ วชนฺติ เย, ปตนฺติ สตฺตา นิรยํ อวํสิราติ เย โลกนฺตริกนฺธการสงฺขาตํ นีจกุลตาทิเภทํ วา ตมํ วชนฺติ, เย จ ปตนฺติ สตฺตา อวีจิอาทิเภทํ นิรยํ อวํสิรา อโธคตสีสา. เอสามคนฺโธติ เตสํ สตฺตานํ ตมวชนนิรยปตนเหตุ เอส เคธวิโรธาติปาตเภโท สพฺพามคนฺธมูลภูโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน ติวิโธ อามคนฺโธ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน น อามคนฺโธติ. ༢༥༡. “འདི་དག་ལ་ཆགས་ཤིང་འགལ་ལ་ལྷག་པར་ལྟུང་བ་” (etesu giddhā viruddhātipātino) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་འདི་དག་ལ་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་གིས་འགལ་བ་དང་། གཏི་མུག་གིས་ཉེས་དམིགས་མི་མཐོང་བར་ཡང་དང་ཡང་དུ་འདས་པར་བྱས་ཏེ་ལྷག་པར་ལྟུང་བའོ།། ཡང་ན། “སྲོག་གཅོད་པ་དང་། གསོད་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། འཆིང་བ་” ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་འདི་དག་ལ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར། ཆགས་པ་དང་། འགལ་བ་དང་། ལྷག་པར་ལྟུང་བར་བགྲང་བའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་གིས་ཆགས་པ་དང་། འགལ་བ་དང་། ལྷག་པར་ལྟུང་བའོ།། “རྟག་ཏུ་བརྩོན་པ་” (niccuyyutā) ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་རྟག་ཏུ་བརྩོན་པ་སྟེ། ནམ་ཡང་སོ་སོར་བརྟག་ནས་མི་ལྡོག་པའོ།། “ཤི་འཕོས་ནས་” (pecca) ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་སོང་ནས་སོ།། “མུན་པར་འགྲོ་ཞིང་སེམས་ཅན་རྣམས་མགོ་མཇུག་ལོག་སྟེ་དམྱལ་བར་ལྷུང་བ་” (tamaṃ vajanti ye, patanti sattā nirayaṃ avaṃsirā) ཞེས་པ་ནི། གང་དག་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་གྱི་མུན་ནག་ཏུ་བགྲང་བའམ། རིགས་དམའ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་མུན་པར་འགྲོ་བ་དང་། སེམས་ཅན་གང་དག་མནར་མེད་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དམྱལ་བར་མགོ་མཇུག་ལོག་སྟེ་མགོ་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས་ལྷུང་བའོ།། “འདི་ནི་དྲི་ང་བ་ཡིན་ནོ་” (esāmagandho) ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དེ་དག་མུན་པར་འགྲོ་བ་དང་དམྱལ་བར་ལྷུང་བའི་རྒྱུ་སྟེ། ཆགས་པ་དང་། འགལ་བ་དང་། ལྷག་པར་ལྟུང་བའི་དབྱེ་བ་འདི་དག་ནི་དྲི་ང་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་དྲི་ང་བ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། “ཤ་ཟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” (na hi maṃsabhojananti) ཞེས་པ་ནི། ཤ་ཟ་བ་ནི་དྲི་ང་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ๒๕๒. เอวํ ภควา ปรมตฺถโต อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุคฺคติมคฺคภาวญฺจสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยสฺมึ มจฺฉมํสโภชเน ตาปโส อามคนฺธสญฺญี ทุคฺคติมคฺคสญฺญี จ หุตฺวา ตสฺส อโภชเนน สุทฺธิกาโม หุตฺวา ตํ น ภุญฺชติ, ตสฺส จ อญฺญสฺส จ ตถาวิธสฺส โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทํ คาถมาห. ตตฺถ สพฺพปทานิ [Pg.307] อนฺติมปาเทน โยเชตพฺพานิ – น มจฺฉมํสํ โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขํ, น อาหุติยญฺญมุตูปเสวนา โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ เอวํ. เอตฺถ จ น มจฺฉมํสนฺติ อขาทิยมานํ มจฺฉมํสํ น โสเธติ, ตถา อนาสกตฺตนฺติ เอวํ โปราณา วณฺเณนฺติ. เอวํ ปน สุนฺทรตรํ สิยา ‘‘น มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น มจฺฉมํสานานาสกตฺตํ, มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น โสเธติ, มจฺจ’’นฺติ อถาปิ สิยา, เอวํ สนฺเต อนาสกตฺตํ โอหียตีติ? ตญฺจ น, อมรตเปน สงฺคหิตตฺตา. ‘‘เย วาปิ โลเก อมรา พหู ตปา’’ติ เอตฺถ หิ สพฺโพปิ วุตฺตาวเสโส อตฺตกิลมโถ สงฺคหํ คจฺฉตีติ. นคฺคิยนฺติ อเจลกตฺตํ. มุณฺฑิยนฺติ มุณฺฑภาโว. ชฏาชลฺลนฺติ ชฏา จ รโชชลฺลญฺจ. ขราชินานีติ ขรานิ อชินจมฺมานิ. อคฺคิหุตฺตสฺสุปเสวนาติ อคฺคิปาริจาริยา. อมราติ อมรภาวปตฺถนตาย ปวตฺตกายกิเลสา. พหูติ อุกฺกุฏิกปฺปธานาทิเภทโต อเนเก. ตปาติ สรีรสนฺตาปา. มนฺตาติ เวทา. อาหุตีติ อคฺคิโหมกมฺมํ. ยญฺญมุตูปเสวนาติ อสฺสเมธาทิยญฺญา จ อุตูปเสวนา จ. อุตูปเสวนา นาม คิมฺเห อาตปฏฺฐานเสวนา, วสฺเส รุกฺขมูลเสวนา, เหมนฺเต ชลปฺปเวสเสวนา. น โสเธนฺติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ กิเลสสุทฺธิยา วา ภวสุทฺธิยา วา อวิติณฺณวิจิกิจฺฉํ มจฺจํ น โสเธนฺติ. กงฺขามเล หิ สติ น วิสุทฺโธ โหติ, ตฺวญฺจ สกงฺโขเยวาติ. เอตฺถ จ ‘‘อวิติณฺณกงฺข’’นฺติ เอตํ ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติอาทีนิ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มจฺฉมํสานํ อโภชนาทินา สิยา วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ ตาปสสฺส กงฺขาย อุปฺปนฺนาย ภควตา วุตฺตํ สิยาติ โน อธิปฺปาโย. ยา จสฺส ‘‘โส มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ สุตฺวาว พุทฺเธ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ༢༥༢. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དོན་དམ་པར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་ང་བ་བསལ་ཏེ། དེ་ནི་ངན་འགྲོའི་ལམ་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་དཀའ་ཐུབ་པས་ཉ་དང་ཤ་ཟ་བ་ལ་དྲི་ང་བའི་འདུ་ཤེས་དང་ངན་འགྲོའི་ལམ་གྱི་འདུ་ཤེས་སྐྱེས་ཏེ། དེ་དག་མ་ཟོས་པས་རྣམ་པར་དག་པར་འདོད་དེ་མི་ཟ་བ་ལ། དེ་དང་དེ་ལྟ་བུའི་སྤྱོད་པ་གཞན་གྱིས་ཀྱང་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཚུལ་སྟོན་པར། "ཉ་དང་ཤ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་རྐང་པ་དྲུག་ལྡན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཚིག་ཐམས་ཅད་རྐང་པ་ཐ་མ་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། "ཉ་དང་ཤ་ཟ་བ་སྤོང་བས་ཐེ་ཚོམ་ལས་མ་བརྒལ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད། སྦྱིན་སྲེག་དང་མཆོད་སྦྱིན་དང་དུས་ཚོད་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་བསྟེན་པས་ཀྱང་ཐེ་ཚོམ་ལས་མ་བརྒལ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་དོ།།" ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། འདིར་ "ཉ་དང་ཤ་ནི་མ་ཡིན་" ཞེས་པ་ནི་ཉ་དང་ཤ་མ་ཟོས་པས་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ "ཟས་བཅད་པ་" ཡིས་ཀྱང་མི་བྱེད་པ་ལ་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་འགྲེལ་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་སྦྱར་ན་ལེགས་ཏེ། "ཉ་དང་ཤ་མ་ཟོས་པ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་" ཞེས་པ་ནི་ཉ་དང་ཤ་མ་ཟོས་པས་སྐྱེ་བོ་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་པའོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན་ཟས་བཅད་པའི་དཀའ་ཐུབ་འདིར་མ་འདུས་སམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འཆི་མེད་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འཆི་མེད་དོན་དུ་དཀའ་ཐུབ་མང་པོ་བྱེད་པ་" ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། བཤད་མ་ཐག་པའི་ལྷག་མ་ལུས་པའི་བདག་ཉིད་ངལ་བར་བྱེད་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཐམས་ཅད་འདུས་པར་འགྱུར་རོ།། "གཅེར་བུ་" ཞེས་པ་ནི་གོས་མེད་པའོ།། "མགོ་བྲེགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་བྲེགས་པའི་དངོས་པོའོ།། "རལ་པ་དང་རྡུལ་" ཞེས་པ་ནི་རལ་པ་དང་ས་རྡུལ་གྱིས་བྱུགས་པའོ།། "རྩུབ་པའི་གཅན་གཟན་གྱི་པགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྩུབ་པའི་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པའོ།། "མེ་མཆོད་བསྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་མེ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའོ།། "འཆི་མེད་" ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བས་ལུས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་བསྟེན་པའོ།། "མང་པོ་" ཞེས་པ་ནི་ཙོག་པུར་འདུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དུ་མའོ།། "དཀའ་ཐུབ་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་གདུང་བར་བྱེད་པའོ།། "གསང་སྔགས་" ཞེས་པ་ནི་རིག་བྱེད་དོ།། "སྦྱིན་སྲེག་" ཞེས་པ་ནི་མེ་ལ་སྦྱིན་སྲེག་བྱེད་པའི་ལས་སོ།། "མཆོད་སྦྱིན་དང་དུས་ཚོད་བསྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྟ་མཆོད་ལ་སོགས་པའི་མཆོད་སྦྱིན་དང་དུས་ཚོད་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་བསྟེན་པའོ།། "དུས་ཚོད་བསྟེན་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚ་བའི་དུས་སུ་ཉི་མའི་ཚ་གདུང་བསྟེན་པ་དང་། ཆར་དུས་སུ་ཤིང་དྲུང་བསྟེན་པ་དང་། གྲང་བའི་དུས་སུ་ཆུ་ལ་ཞུགས་པ་བསྟེན་པའོ།། "ཐེ་ཚོམ་ལས་མ་བརྒལ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་" ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་དག་པ་འམ། ཡང་ན་སྲིད་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་དང་ཡིད་གཉིས་ལས་མ་བརྒལ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་དོ།། ཐེ་ཚོམ་གྱི་དྲི་མ་ཡོད་ན་རྣམ་པར་དག་པར་མི་འགྱུར་ལ། ཁྱོད་ཀྱང་ཐེ་ཚོམ་དང་བཅས་པ་ཁོ་ནའོ།། འདིར་ "ཐེ་ཚོམ་ལས་མ་བརྒལ་བ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདི། "ཉ་དང་ཤ་ནི་མ་ཡིན་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོས་ནས། "ཅི་ཉ་དང་ཤ་མ་ཟོས་པ་ལ་སོགས་པས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་དུ་འགྱུར་རམ།" ཞེས་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་བཞེད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ "ཁོང་གིས་ཉ་དང་ཤ་གསོལ་གྱི་འདུག་" ཅེས་ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། ๒๕๓. เอวํ มจฺฉมํสานาสกตฺตาทีนํ โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โสเธตุํ สมตฺเถ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘โสเตสุ คุตฺโต’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ โสเตสูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ. คุตฺโตติ อินฺทฺริยสํวรคุตฺติยา สมนฺนาคโต. เอตฺตาวตา อินฺทฺริยสํวรปริวารสีลํ ทสฺเสติ. วิทิตินฺทฺริโย จเรติ ญาตปริญฺญาย ฉฬินฺทฺริยานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา จเรยฺย, วิหเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา วิสุทฺธสีลสฺส นามรูปปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. ธมฺเม ฐิโตติ อริยมคฺเคน อภิสเมตพฺพจตุสจฺจธมฺเม ฐิโต. เอเตน โสตาปตฺติภูมึ ทสฺเสติ. อชฺชวมทฺทเว [Pg.308] รโตติ อุชุภาเว จ มุทุภาเว จ รโต. เอเตน สกทาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สกทาคามี หิ กายวงฺกาทิกรานํ จิตฺตถทฺธภาวกรานญฺจ ราคโทสานํ ตนุภาวา อชฺชวมทฺทเว รโต โหติ. สงฺคาติโคติ ราคโทสสงฺคาติโค. เอเตน อนาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส เหตุปฺปหาเนน ปหีนสพฺพทุกฺโข. เอเตน อรหตฺตภูมึ ทสฺเสติ. น ลิปฺปติ ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโรติ โส เอวํ อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปตฺโต ธิติสมฺปทาย ธีโร ทิฏฺฐสุเตสุ ธมฺเมสุ เกนจิ กิเลเสน น ลิปฺปติ. น เกวลญฺจ ทิฏฺฐสุเตสุ, มุตวิญฺญาเตสุ จ น ลิปฺปติ, อญฺญทตฺถุ ปรมวิสุทฺธิปฺปตฺโต โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ༢༥༣. དེ་ལྟར་ཉ་ཤ་མི་ཟ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཚུལ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྟོན་པར། "དབང་པོའི་སྒོ་རྣམས་བསྲུངས་པ་" ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "དབང་པོའི་སྒོ་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་དྲུག་ལའོ།། "བསྲུངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པའི་སྲུང་བ་དང་ལྡན་པའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་དབང་པོ་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་འཁོར་དང་བཅས་པ་བསྟན་ཏོ།། "དབང་པོ་ཤེས་ནས་སྤྱོད་ཅིང་" ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དབང་པོ་དྲུག་པོ་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་བྱས་ནས་སྤྱོད་པའམ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བསྟན་ཏོ།། "ཆོས་ལ་གནས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ་གནས་པའོ།། འདིས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ས་བསྟན་ཏོ།། "དྲང་པོ་དང་འཇམ་པོ་ལ་དགའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུ་མེད་པ་དང་མཉེན་པའི་རང་བཞིན་ལ་དགའ་བའོ།། འདིས་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ས་བསྟན་ཏོ།། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་དང་སེམས་རེངས་པར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་རྣམས་སྲབ་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དྲང་པོ་དང་འཇམ་པོ་ལ་དགའ་བ་ཡིན་ནོ།། "ཀུན་སྦྱོར་ལས་འདས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གི་ཀུན་སྦྱོར་ལས་འདས་པའོ།། འདིས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ས་བསྟན་ཏོ།། "སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་སྤངས་པས་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའོ།། འདིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ས་བསྟན་ཏོ།། "བརྟན་པོ་མཐོང་ཐོས་ལ་མི་ཆགས་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རིམ་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཅིང་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་དེ་ནི། མཐོང་བ་དང་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མི་གོས་པའོ།། མཐོང་ཐོས་ཙམ་དུ་མ་ཟད། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལའང་མི་གོས་ཏེ། གཏན་དུ་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ།། ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ནས་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། ๒๕๔-๕. อิโต ปรํ ‘‘อิจฺเจตมตฺถ’’นฺติ ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ วุตฺตา. ตาสมตฺโถ – อิติ ภควา กสฺสโป เอตมตฺถํ ปุนปฺปุนํ อเนกาหิ คาถาหิ ธมฺมาธิฏฺฐานาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย ยาว ตาปโส อญฺญาสิ, ตาว โส อกฺขาสิ กเถสิ วิตฺถาเรสิ. นํ เวทยิ มนฺตปารคูติ โสปิ ตญฺจ อตฺถํ มนฺตปารคู, เวทปารคู, ติสฺโส พฺราหฺมโณ เวทยิ อญฺญาสิ. กึ การณา? ยสฺมา อตฺถโต จ ปทโต จ เทสนานยโต จ จิตฺราหิ คาถาหิ มุนี ปกาสยิ. กีทิโส? นิรามคนฺโธ อสิโต ทุรนฺนโย, อามคนฺธกิเลสาภาวา นิรามคนฺโธ, ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยาภาวา อสิโต, พาหิรทิฏฺฐิวเสน ‘‘อิทํ เสยฺโย อิทํ วร’’นฺติ เกนจิ เนตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุรนฺนโย. เอวํ ปกาสิตวโต จสฺส สุตฺวาน พุทฺธสฺส สุภาสิตํ ปทํ สุกถิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา นิรามคนฺธํ นิกฺกิเลสโยคํ, สพฺพทุกฺขปฺปนูทนํ สพฺพวฏฺฏทุกฺขปฺปนูทนํ, นีจมโน นีจจิตฺโต หุตฺวา วนฺทิ ตถาคตสฺส, ติสฺโส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส ปาเท ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิ. ตตฺเถว ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถาติ ตตฺเถว จ นํ อาสเน นิสินฺนํ กสฺสปํ ภควนฺตํ ติสฺโส ตาปโส ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ, อยาจีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภควา ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ อาห. โส ตงฺขณํเยว อฏฺฐปริกฺขารยุตฺโต หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถโร วิย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สาวกปารมิญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติสฺโส นาม อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุน ทุติโย ภารทฺวาโช นาม. เอวํ ตสฺส ภควโต ติสฺสภารทฺวาชํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ. ༢༥༤-༥. འདིའི་འོག་ཏུ་ "དོན་འདི་ནི་" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ནི་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། དེ་དག་གི་དོན་ནི། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གིས་དོན་འདི་ཉིད་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཆོས་གཙོ་བོར་སྟོན་པའི་གསུང་དང་། གང་ཟག་གཙོ་བོར་སྟོན་པའི་གསུང་གི་སྒོ་ནས་དཀའ་ཐུབ་པས་ཇི་སྲིད་རྟོགས་པའི་བར་དུ་བཤད་ཅིང་གསུངས་ལ་རྒྱས་པར་ཕྱེ་བར་མཛད་དོ།། "གསང་སྔགས་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་པས་དེ་རྟོགས་སོ་" ཞེས་པ་ནི། གསང་སྔགས་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་པ་སྟེ་རིག་བྱེད་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་པའི་བྲམ་ཟེ་སྐར་རྒྱལ་གྱིས་ཀྱང་དོན་དེ་ཉིད་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཐུབ་པ་ཆེན་པོས་དོན་དང་། ཚིག་དང་། བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ངོ་མཚར་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། དྲི་ང་བ་མེད་པ། མ་ཆགས་པ། རྟོགས་པར་དཀའ་བའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་ང་བ་མེད་པས་ "དྲི་ང་བ་མེད་པ་" དང་། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་པ་མེད་པས་ "མ་ཆགས་པ་" དང་། ཕྱི་རོལ་པའི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ "འདི་ནི་མཆོག་གོ། འདི་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།།" ཞེས་སུས་ཀྱང་བཀྲི་བར་མི་ནུས་པས་ "རྟོགས་པར་དཀའ་བ་" འོ།། དེ་ལྟར་གསལ་བར་མཛད་པ་དེའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། ལེགས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཐོས་ནས། དྲི་ང་བ་མེད་པ་ཉོན་མོངས་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ། སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་སེལ་བ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་སེལ་བར་མཛད་པ་ལ་ང་རྒྱལ་མེད་པའི་སེམས་དང་དམའ་བའི་བསམ་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། བྲམ་ཟེ་སྐར་རྒྱལ་གྱིས་ཡན་ལག་ལྔ་ས་ལ་གཏུགས་ཏེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏོ།། "དེ་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་ཏོ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་ལ་དཀའ་ཐུབ་པ་སྐར་རྒྱལ་གྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་ཞིང་གནང་བ་ཞུས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལ། "དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག" ཅེས་གསུངས་སོ།། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་ཉིད་དགེ་སྦྱོང་གི་ཡོ་བྱད་བརྒྱད་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལས་འོངས་ནས་དབྱར་ཚད་བརྒྱ་ལོན་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏོ།། ཉིན་ཤས་ནང་དུ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱས་ཏེ། སྐར་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་ཏོ།། གཉིས་པ་ནི་བྷ་ར་དྭཱ་ཛ་ཞེས་བྱ་བའོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཟུང་མཆོག་ནི་སྐར་རྒྱལ་དང་བྷ་ར་དྭཱ་ཛ་ཞེས་བྱ་བ་གཉིས་སོ།། อมฺหากํ [Pg.309] ปน ภควา ยา จ ติสฺเสน พฺราหฺมเณน อาทิโต ติสฺโส คาถา วุตฺตา, ยา จ กสฺสเปน ภควตา มชฺเฌ นว, ยา จ ตทา สงฺคีติกาเรหิ อนฺเต ทฺเว, ตา สพฺพาปิ จุทฺทส คาถา อาเนตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา อิมํ อามคนฺธสุตฺตํ อาจริยปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ตาปสสตานํ อามคนฺธํ พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา โส พฺราหฺมโณ ตเถว นีจมโน หุตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ สทฺธึ ปริสาย. ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต ตเถว เอหิภิกฺขุภาวํ ปตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สพฺเพว อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ. འོན་ཀྱང་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། ཐོག་མར་བྲམ་ཟེ་སྐར་རྒྱལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུམ་དང་། བར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་གིས་གསུངས་པའི་དགུ་དང་། མཐར་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་གཉིས་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས། མཁན་པོ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ་དྲི་ང་བའི་མདོ་འདི་གསུངས་སོ།། དེ་ཐོས་ནས་བྲམ་ཟེ་དེ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་ང་རྒྱལ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་འཁོར་དང་བཅས་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་ཏོ།། "དགེ་སློང་དག་ཚུར་ཤོག" ཅེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། དེ་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ "དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག་" གི་དངོས་པོ་ཐོབ་སྟེ། ནམ་མཁའ་ལས་འོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ཉིན་ཤས་ནང་དུ་ཐམས་ཅད་མཆོག་གི་འབྲས་བུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དྲི་ང་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. หิริสุตฺตวณฺณนา ༣. ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། หิรึ ตรนฺตนฺติ หิริสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ สาวตฺถิยํ อญฺญตโร พฺราหฺมณมหาสาโล อฑฺโฒ อโหสิ อสีติโกฏิธนวิภโว. ตสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ ปิโย มนาโป. โส ตํ เทวกุมารํ วิย นานปฺปกาเรหิ สุขูปกรเณหิ สํวฑฺเฒนฺโต ตํ สาปเตยฺยํ ตสฺส อนิยฺยาเตตฺวาว กาลมกาสิ สทฺธึ พฺราหฺมณิยา. ตโต ตสฺส มาณวสฺส มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ภณฺฑาคาริโก สารคพฺภํ วิวริตฺวา สาปเตยฺยํ นิยฺยาเตนฺโต อาห – ‘‘อิทํ เต, สามิ, มาตาปิตูนํ สนฺตกํ, อิทํ อยฺยกปยฺยกานํ สนฺตกํ, อิทํ สตฺตกุลปริวฏฺเฏน อาคต’’นฺติ. มาณโว ธนํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ธนํเยว ทิสฺสติ, เยหิ ปน อิทํ สญฺจิตํ, เต น ทิสฺสนฺติ, สพฺเพว มจฺจุวสํ คตา. คจฺฉนฺตา จ น อิโต กิญฺจิ อาทาย อคมํสุ, เอวํ นาม โภเค ปหาย คนฺตพฺโพ ปรโลโก, น สกฺกา กิญฺจิ อาทาย คนฺตุํ อญฺญตฺร สุจริเตน. ยํนูนาหํ อิมํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา สุจริตธนํ คณฺเหยฺยํ, ยํ สกฺกา อาทาย คนฺตุ’’นฺติ. โส ทิวเส ทิวเส สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุน จินฺเตสิ – ‘‘ปหูตมิทํ ธนํ, กึ อิมินา เอวมปฺปเกน ปริจฺจาเคน, ยํนูนาหํ [Pg.310] มหาทานํ ทเทยฺย’’นฺติ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, มม ฆเร เอตฺตกํ ธนํ อตฺถิ, อิจฺฉามิ เตน มหาทานํ ทาตุํ. สาธุ, มหาราช, นคเร โฆสนํ การาเปถา’’ติ. ราชา ตถา การาเปสิ. โส อาคตาคตานํ ภาชนานิ ปูเรตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สพฺพธนมทาสิ, ทตฺวา จ จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ มหาปริจฺจาคํ กตฺวา อยุตฺตํ ฆเร วสิตุํ, ยํนูนาหํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ. ตโต ปริชนสฺส เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. เต ‘‘มา, ตฺวํ สามิ, ‘ธนํ ปริกฺขีณ’นฺติ จินฺตยิ, มยํ อปฺปเกเนว กาเลน นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ธนสญฺจยํ กริสฺสามา’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ ตํ ยาจึสุ. โส เตสํ ยาจนํ อนาทิยิตฺวาว ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. "ངོ་ཚ་སྤོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་མདོའོ།། བྱུང་བ་ནི་ཅི་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འཇིག་རྟེན་དུ་མ་བྱོན་པའི་སྔོན་ལ། མཉན་ཡོད་དུ་བྲམ་ཟེ་ཆེན་པོ་ནོར་མང་པོ་དང་ལྡན་པ་གསེར་གྱི་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུའི་ལོངས་སྤྱོད་ཡོད་པ་ཞིག་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་བུ་གཅིག་པོ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བ་ཞིག་ཡོད་དོ།། ཁོས་བུ་དེ་ལྷའི་བུ་བཞིན་དུ་བདེ་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གསོས་ཤིང་ཆེར་བསྐྱེད་ནས། ཕ་མའི་ནོར་སྐལ་དེ་བུ་ལ་མ་སྤྲད་པར་བྲམ་ཟེ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཚེ་ལས་འདས་སོ།། དེ་ནས་བྲམ་ཟེའི་གཞོན་ནུ་དེའི་ཕ་མ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ། ཕྱག་མཛོད་པས་ནོར་གྱི་མཛོད་ཕྱེ་སྟེ་ནོར་རྣམས་སྤྲོད་བཞིན་དུ་སྨྲས་པ། "ཤེས་ལྡན་ལགས། འདི་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་ཕ་མའི་ནོར་ཡིན། འདི་ནི་མེས་པོ་དང་ཡང་མེས་ཀྱི་ནོར་ཡིན། འདི་ནི་མི་རབས་བདུན་ནས་བརྒྱུད་དེ་འོངས་པའི་ནོར་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་སོ།། གཞོན་ནུ་དེས་ནོར་དེ་མཐོང་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "ནོར་འདི་དག་ནི་སྣང་ལ། ནོར་འདི་དག་བསགས་པའི་མི་རྣམས་ནི་མི་སྣང་སྟེ། ཐམས་ཅད་འཆི་བདག་གི་དབང་དུ་གྱུར་ཏོ།། འགྲོ་བའི་ཚེ་ན་འདི་ནས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་ཁྱེར་ནས་མ་སོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་བོར་ནས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་དགོས་ལ། ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ཆོས་མ་གཏོགས་པ་གཞན་ཅུང་ཟད་ཀྱང་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་མི་ནུས་སོ།། བདག་གིས་ནོར་འདི་དག་བཏང་ནས་ལེགས་སྤྱོད་ཀྱི་ནོར་གང་ཞིག་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་ནུས་པ་དེ་ཉིད་བླང་བར་བྱའོ་" ཞེས་སོ།། ཁོས་ཉིན་རེ་བཞིན་གསེར་གྱི་དོང་ཙེ་འབུམ་རེ་བཏང་ཡང་། སླར་ཡང་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "ནོར་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་མང་བས། འདི་ལྟར་ཉུང་ངུ་གཏོང་བས་ཅི་བྱ། བདག་གིས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཏང་བར་བྱའོ་" ཞེས་སོ།། ཁོས་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་པ། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་གི་ཁྱིམ་ན་འདི་ཙམ་གྱི་ནོར་ཡོདཔས། བདག་གིས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཏང་བར་འདོད་དོ།། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ལགས། གྲོང་ཁྱེར་དུ་དྲིལ་སྒྲོག་པར་མཛད་དུ་གསོལ།" ཞེས་སོ།། རྒྱལ་པོས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱེད་དུ་བཅུག་གོ། ཁོས་འོངས་པ་འོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྣོད་རྣམས་བཀང་སྟེ། ཉིན་ཞག་བདུན་གྱི་ནང་དུ་ནོར་ཐམས་ཅད་བྱིན་ནས། བྱིན་ཟིན་པ་དང་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "འདི་ལྟར་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་བྱས་ནས་ཁྱིམ་ན་གནས་པ་ནི་མི་རིགས་པས། བདག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ་" ཞེས་སོ།། དེ་ནས་གཡོག་འཁོར་རྣམས་ལ་དོན་འདི་བཤད་པས། ཁོ་ཚོས་ "ཤེས་ལྡན་ལགས། ནོར་ཟད་དོ་སྙམ་དུ་མ་སེམས་ཤིག བདག་ཅག་གིས་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུའི་ནང་དུ་ཐབས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནོར་གསོག་པར་བྱའོ་" ཞེས་སྨྲས་ཏེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ།། ཁོས་ཁོ་ཚོའི་གསོལ་བ་ལ་མ་གསན་པར་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། ตตฺถ อฏฺฐวิธา ตาปสา – สปุตฺตภริยา, อุญฺฉาจาริกา, สมฺปตฺตกาลิกา, อนคฺคิปกฺกิกา, อสฺมมุฏฺฐิกา, ทนฺตลุยฺยกา, ปวตฺตผลิกา, วณฺฏมุตฺติกา จาติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘๐). ตตฺถ สปุตฺตภริยาติ ปุตฺตทาเรน สทฺธึ ปพฺพชิตฺวา กสิวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺปยมานา เกณิยชฏิลาทโย. อุญฺฉาจาริกาติ นครทฺวาเร อสฺสมํ การาเปตฺวา ตตฺถ ขตฺติยพฺราหฺมณกุมาราทโย สิปฺปาทีนิ สิกฺขาเปตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ติลตณฺฑุลาทิกปฺปิยภณฺฑปฏิคฺคาหกา, เต สปุตฺตภริเยหิ เสฏฺฐตรา. สมฺปตฺตกาลิกาติ อาหารเวลาย สมฺปตฺตํ อาหารํ คเหตฺวา ยาเปนฺตา, เต อุญฺฉาจาริเกหิ เสฏฺฐตรา. อนคฺคิปกฺกิกาติ อคฺคินา อปกฺกปตฺตผลานิ ขาทิตฺวา ยาเปนฺตา, เต สมฺปตฺตกาลิเกหิ เสฏฺฐตรา. อสฺมมุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิปาสาณํ คเหตฺวา อญฺญํ วา กิญฺจิ วาสิสตฺถกาทึ คเหตฺวา วิจรนฺตา ยทา ฉาตา โหนฺติ, ตทา สมฺปตฺตรุกฺขโต ตจํ คเหตฺวา ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อนคฺคิปกฺกิเกหิ เสฏฺฐตรา. ทนฺตลุยฺยกาติ มุฏฺฐิปาสาณาทีนิปิ อคเหตฺวา จรนฺตา ขุทากาเล สมฺปตฺตรุกฺขโต ทนฺเตหิ อุปฺปาเฏตฺวา ตจํ ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อสฺมมุฏฺฐิเกหิ เสฏฺฐตรา. ปวตฺตผลิกาติ ชาตสฺสรํ วา วนสณฺฑํ วา นิสฺสาย วสนฺตา ยํ ตตฺถ สเร ภิสมุฬาลาทิ, ยํ วา วนสณฺเฑ ปุปฺผกาเล ปุปฺผํ, ผลกาเล ผลํ, ตเมว ขาทนฺติ. ปุปฺผผเล อสติ อนฺตมโส ตตฺถ รุกฺขปปฏิกมฺปิ ขาทิตฺวา วสนฺติ, น ตฺเวว อาหารตฺถาย อญฺญตฺร คจฺฉนฺติ. อุโปสถงฺคาธิฏฺฐานํ [Pg.311] พฺรหฺมวิหารภาวนํ จ กโรนฺติ, เต ทนฺตลุยฺยเกหิ เสฏฺฐตรา. วณฺฏมุตฺติกา นาม วณฺฏมุตฺตานิ ภูมิยํ ปติตานิ ปณฺณานิเยว ขาทนฺติ, เสสํ ปุริมสทิสเมว, เต สพฺพเสฏฺฐา. དེ་ལ་དཀའ་ཐུབ་པ་ནི་རྣམ་པ་བརྒྱད་དེ། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་དང་། འབྲུ་འཐུ་བས་འཚོ་བ་དང་། དུས་ལ་བབས་པ་ན་ཟས་ལེན་པ་དང་། མེས་མ་བཙོས་པའི་ཟས་ཟ་བ་དང་། ལག་ཏུ་རྡོ་འཛིན་པ་དང་། སོ་ཡིས་གཅོད་པ་དང་། རང་བཞིན་གྱིས་ལྷུང་བའི་ཤིང་ཏོག་ཟ་བ་དང་། ལོ་མ་ས་ལ་ལྷུང་བ་ཁོ་ན་ཟ་བ་རྣམས་སོ། དེ་དག་ལས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་ནི། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལས་ལ་སོགས་པས་འཚོ་བ་སྐྱོང་བ་ཀེ་ཎི་ཡ་རལ་པ་ཅན་ལ་སོགས་པའོ། འབྲུ་འཐུ་བས་འཚོ་བ་ནི། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་བཅོས་ཏེ། དེར་རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེའི་གཞོན་ནུ་ལ་སོགས་པ་ལ་རིག་བྱེད་དང་བཟོ་ལ་སོགས་པ་སློབ་ཏུ་བཅུག་ནས། གསེར་དངུལ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། ཏིལ་དང་འབྲས་ལ་སོགས་པའི་རུང་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལེན་པ་སྟེ། དེ་དག་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། དུས་ལ་བབས་པ་ན་ཟས་ལེན་པ་ནི། ཟས་ཀྱི་དུས་ལ་བབས་པ་ན་ཟས་བླངས་ཏེ་འཚོ་བ་སྟེ། དེ་དག་ནི་འབྲུ་འཐུ་བས་འཚོ་བ་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། མེས་མ་བཙོས་པའི་ཟས་ཟ་བ་ནི། མེས་མ་བཙོས་པའི་ལོ་མ་དང་ཤིང་ཏོག་ཟོས་ཏེ་འཚོ་བ་སྟེ། དེ་དག་ནི་དུས་ལ་བབས་པ་ན་ཟས་ལེན་པ་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། ལག་ཏུ་རྡོ་འཛིན་པ་ནི། ལག་ཏུ་རྡོ་བ་དང་སྟ་རེ་དང་ཆུ་གྲི་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ནས་རྒྱུ་ཞིང་། ནམ་ཞིག་ལྟོགས་པ་ན་ཤིང་གང་རྙེད་ཀྱི་ཤུན་པ་བཤུས་ཏེ་ཟ་བ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་བླངས་ནས་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་སྒོམ་པ་སྟེ། དེ་དག་ནི་མེས་མ་བཙོས་པའི་ཟས་ཟ་བ་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། སོ་ཡིས་གཅོད་པ་ནི། ལག་ཏུ་རྡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ཅིའང་མི་འཛིན་པར་རྒྱུ་ཞིང་། བཀྲེས་པའི་ཚེ་ཤིང་གང་རྙེད་ཀྱི་ཤུན་པ་སོ་ཡིས་བཅད་དེ་ཟ་བ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་བླངས་ནས་ཚངས་པའི་གནས་རྣམས་སྒོམ་པ་སྟེ། དེ་དག་ནི་ལག་ཏུ་རྡོ་འཛིན་པ་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། རང་བཞིན་གྱིས་ལྷུང་བའི་ཤིང་ཏོག་ཟ་བ་ནི། རང་བྱུང་གི་མཚོ་འམ་ནགས་ཚལ་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་ཤིང་། མཚོ་དེར་ཡོད་པའི་པད་རྩ་ལ་སོགས་པ་དང་། ནགས་ཚལ་དུ་མེ་ཏོག་ཤར་བའི་དུས་སུ་མེ་ཏོག་དང་། འབྲས་བུ་སྨིན་པའི་དུས་སུ་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་ཟ་བའོ། གལ་ཏེ་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་མེད་ན་མཐར་ཤིང་གི་པགས་པ་ཟོས་ཏེ་གནས་ཀྱང་། ཟས་ཀྱི་ཕྱིར་ཡུལ་གཞན་དུ་མི་འགྲོ་བར། གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་འཛིན་པ་དང་ཚངས་པའི་གནས་སྒོམ་པ་སྟེ། དེ་དག་ནི་སོ་ཡིས་གཅོད་པ་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། ལོ་མ་ས་ལ་ལྷུང་བ་ཁོ་ན་ཟ་བ་ནི། རང་བཞིན་གྱིས་ས་ལ་ལྷུང་བའི་ལོ་མ་ཁོ་ན་ཟ་བ་སྟེ། ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་དང་འདྲ་ལ། དེ་དག་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། อยํ ปน พฺราหฺมณกุลปุตฺโต ‘‘ตาปสปพฺพชฺชาสุ อคฺคปพฺพชฺชํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วณฺฏมุตฺติกปพฺพชฺชเมว ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺเต ทฺเว ตโย ปพฺพเต อติกฺกมฺม อสฺสมํ การาเปตฺวา ปฏิวสติ. อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ตสฺส อสฺสมํ ปตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, มนุสฺสา อปฺปมตฺตา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘กสฺส โอวาทํ สุตฺวา’’ติ? ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. ตาปโส พุทฺธสทฺทสฺสวเนน วิมฺหิโต ‘‘พุทฺโธติ ตฺวํ, โภ ปุริส, วเทสี’’ติ อามคนฺเธ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ’’ติ อตฺตมโน ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโม หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘น ยุตฺตํ พุทฺธสฺส สนฺติกํ ตุจฺฉเมว คนฺตุํ, กึ นุ โข คเหตฺวา คจฺเฉยฺย’’นฺติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม อามิสครุกา น โหนฺติ, หนฺทาหํ ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉามี’’ติ จตฺตาโร ปญฺเห อภิสงฺขริ – བྲམ་ཟེའི་བུ་འདི་ནི། 'དཀའ་ཐུབ་པའི་རབ་བྱུང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རབ་བྱུང་ལ་ཞུགས་པར་བྱའོ་' སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ལོ་མ་ས་ལ་ལྷུང་བ་ཁོ་ན་ཟ་བའི་རབ་བྱུང་ལ་ཞུགས་ཏེ། གངས་རིའི་རི་བོ་གཉིས་གསུམ་བརྒལ་ནས་ཀུན་དགའ་ར་བ་བཅོས་ཏེ་གནས་སོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་ནས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ཏེ། རིམ་གྱིས་མཉན་ཡོད་དུ་གཤེགས་ནས་མཉན་ཡོད་ཀྱི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བར་བཞུགས་སོ། དེའི་ཚེ་མཉན་ཡོད་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་ཞིག་རི་ལ་ཙན་དན་གྱི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བཞིན་དུ་དཀའ་ཐུབ་པ་དེའི་གནས་སུ་ཕྱིན་ཏེ། ཕྱག་འཚལ་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འགྲེང་ངོ་། དཀའ་ཐུབ་པས་དེ་མཐོང་ནས། 'ཁྱོད་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན།' ཞེས་དྲིས་པར། 'བཙུན་པ། མཉན་ཡོད་ནས་འོངས་པ་ལགས་སོ།' ཞེས་སྨྲས་སོ། 'དེར་གནས་ཚུལ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡོད།' ཞེས་དྲིས་པར། 'བཙུན་པ། དེར་མི་རྣམས་བག་ཡོད་པར་གྱུར་ཏེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་དོ།' ཞེས་སྨྲས་སོ། 'སུའི་གདམས་ངག་ཐོས་ནས་བྱེད།' ཞེས་དྲིས་པར། 'སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིའོ།' ཞེས་སྨྲས་སོ། དཀའ་ཐུབ་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཐོས་པས་ངོ་མཚར་སྐྱེས་ཏེ། 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ། ཁྱོད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་སྨྲས་སམ།' ཞེས་དྲི་མ་མེད་པའི་མདོ་ལས་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་ལན་གསུམ་དྲིས་ཤིང་། 'སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ཉིད་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་དུ་རྙེད་པར་དཀའོ།' ཞེས་ཡིད་རངས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་འགྲོ་བར་འདོད་ནས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། 'སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལག་སྟོང་དུ་འགྲོ་བ་ནི་མི་རུང་བས། ཅི་ཞིག་བཟུང་ནས་འགྲོ་བར་བྱ།' ཡང་བསམས་པ། 'སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཟང་ཟིང་ལ་གཙོ་བོར་མི་མཛད་པས། བདག་གིས་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེས་བཟུང་ནས་འགྲོ་བར་བྱའོ་' སྙམ་དུ་དྲི་བ་བཞི་བརྩམས་སོ། ‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ, กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ; กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ, กึ รสานํ อคฺค’’นฺติ. 'གྲོགས་པོ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་མི་བསྟེན་པར་བྱ། གྲོགས་པོ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་བསྟེན་པར་བྱ། བརྩོན་འགྲུས་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་བརྟེན་པར་བྱ། རོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ནི་གང་ཡིན།' ཞེས་པའོ། โส เต ปญฺเห คเหตฺวา มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนํ ปวิฏฺโฐ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา อวนฺทิตฺวาว เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘กจฺจิ, อิสิ, ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทินา นเยน ปฏิสมฺโมทิตฺวา ‘‘ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห วาจาย เอว วิสฺสชฺเชสฺสตี’’ติ มนสา เอว ภควนฺตํ เต ปญฺเห ปุจฺฉิ. ภควา พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ อาทิปญฺหํ [Pg.312] ตาว วิสฺสชฺเชตุํ หิรึ ตรนฺตนฺติ อารภิตฺวา อฑฺฒเตยฺยา คาถาโย อาห. དེས་དྲི་བ་དེ་དག་བཟུང་ནས་ཡུལ་དབུས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་སོང་སྟེ། རིམ་གྱིས་མཉན་ཡོད་དུ་སླེབས་ནས་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་དུ་ཞུགས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་དེའི་ཚེ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་བཞུགས་ཁྲི་ལ་བཞུགས་བཞིན་པ་ཡིན་ནོ། དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས་ཕྱག་མ་འཚལ་བར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འགྲེང་ངོ་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'དྲང་སྲོང་། ཁྱོད་བདེ་བར་གནས་སམ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཚམས་འདྲི་མཛད་དོ། དེས་ཀྱང་། 'ཚེ་ལྡན་གཽ་ཏ་མ། བདེ་བར་གནས་སོ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཚམས་འདྲི་བྱས་ནས། 'གལ་ཏེ་འདི་སངས་རྒྱས་ཤིག་ཡིན་ན། བདག་གིས་ཡིད་ཀྱིས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ལ་ངག་གིས་ལན་འདེབས་པར་འགྱུར་རོ་' སྙམ་དུ་ཡིད་ཁོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དྲི་བ་དེ་དག་དྲིས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་དང་པོའི་ལན་འདེབས་པའི་ཕྱིར། 'ངོ་ཚ་མེད་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནས་བརྩམས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་དང་གསུམ་གསུངས་སོ། ๒๕๖. ตาสํ อตฺโถ – หิรึ ตรนฺตนฺติ หิรึ อติกฺกมนฺตํ อหิริกํ นิลฺลชฺชํ. วิชิคุจฺฉมานนฺติ อสุจิมิว ปสฺสมานํ. อหิริโก หิ หิรึ ชิคุจฺฉติ อสุจิมิว ปสฺสติ, เตน นํ น ภชติ น อลฺลียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิชิคุจฺฉมาน’’นฺติ. ตวาหมสฺมิ อิติ ภาสมานนฺติ ‘‘อหํ, สมฺม, ตว สหาโย หิตกาโม สุขกาโม, ชีวิตมฺปิ เม ตุยฺหํ อตฺถาย ปริจฺจตฺต’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ภาสมานํ. สยฺหานิ กมฺมานิ อนาทิยนฺตนฺติ เอวํ ภาสิตฺวาปิ จ สยฺหานิ กาตุํ สกฺกานิปิ ตสฺส กมฺมานิ อนาทิยนฺตํ กรณตฺถาย อสมาทิยนฺตํ. อถ วา จิตฺเตน ตตฺถ อาทรมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ, อปิจ โข ปน อุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนเมว ทสฺเสนฺตํ. เนโส มมนฺติ อิติ นํ วิชญฺญาติ ตํ เอวรูปํ ‘‘มิตฺตปฏิรูปโก เอโส, เนโส เม มิตฺโต’’ติ เอวํ ปณฺฑิโต ปุริโส วิชาเนยฺย. ༢༥༦. དེ་དག་གི་དོན་ནི། 'ངོ་ཚ་མེད་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ལས་འདས་ཤིང་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པའོ། 'སྐྱུག་བྲོ་བར་ལྟ་བ་' ཞེས་པ་ནི་མི་གཙང་བ་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་སྟེ། ངོ་ཚ་མེད་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་ཅིང་མི་གཙང་བ་བཞིན་དུ་ལྟ་བས་ན། དེ་ལ་མི་བསྟེན་ཅིང་མི་འགྲོགས་སོ། དེས་ན་ 'སྐྱུག་བྲོ་བར་ལྟ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། 'བདག་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་གྲོགས་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲ་བ་' ཞེས་པ་ནི། 'གྲོགས་པོ། བདག་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་པའི་གྲོགས་པོ་ཡིན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱི་ཆེད་དུ་བདག་གི་སྲོག་ཀྱང་གཏོང་ཕོད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། 'བྱ་བ་ནི་མི་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་སྨྲས་ཀྱང་བྱ་རུང་བའི་ལས་རྣམས་མི་བྱེད་པ་དང་། ལས་དེ་དག་སྒྲུབ་པར་ཁས་མི་ལེན་པའོ། ཡང་ན་ཡིད་ཀྱིས་དེ་ལ་གུས་པ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་པར། བྱ་བ་བྱུང་བའི་ཚེ་ཕུང་ཀྲོལ་ཁོ་ན་སྟོན་པའོ། 'འདི་ནི་བདག་གི་གྲོགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བ་' ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་བུ་ལ། 'འདི་ནི་གྲོགས་པོ་ལྟར་སྣང་བ་ཙམ་སྟེ། བདག་གི་གྲོགས་པོ་ངོ་མ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ๒๕๗. อนนฺวยนฺติ ยํ อตฺถํ ทสฺสามิ, กริสฺสามีติ จ ภาสติ, เตน อนนุคตํ. ปิยํ วาจํ โย มิตฺเตสุ ปกุพฺพตีติ โย อตีตานาคเตหิ ปเทหิ ปฏิสนฺถรนฺโต นิรตฺถเกน สงฺคณฺหนฺโต เกวลํ พฺยญฺชนจฺฉายามตฺเตเนว ปิยํ มิตฺเตสุ วาจํ ปวตฺเตติ. อกโรนฺตํ ภาสมานํ, ปริชานนฺติ ปณฺฑิตาติ เอวรูปํ ยํ ภาสติ, ตํ อกโรนฺตํ, เกวลํ วาจาย ภาสมานํ ‘‘วจีปรโม นาเมส อมิตฺโต มิตฺตปฏิรูปโก’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปณฺฑิตา ชานนฺติ. ༢༥༧. 'ལག་ལེན་དུ་མི་འཁེལ་བ་' ཞེས་པ་ནི། 'བདག་གིས་སྦྱིན་པར་བྱའོ། བྱ་བར་བྱའོ།' ཞེས་སྨྲས་ཀྱང་དེ་དང་མི་མཐུན་པའོ། 'གྲོགས་པོ་རྣམས་ལ་ཚིག་སྙན་པོ་སྨྲ་བ་' ཞེས་པ་ནི། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་ཚིག་གིས་འཚམས་འདྲི་བྱེད་ཅིང་། དོན་མེད་པའི་གཏམ་གྱིས་སྐྱོང་བ་སྟེ། ཚིག་གི་རྣམ་པ་ཙམ་གྱིས་གྲོགས་པོ་རྣམས་ལ་ཚིག་སྙན་པོ་སྨྲ་བའོ། 'བྱ་བ་མི་བྱེད་པར་སྨྲ་བ་ཁོ་ན་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་' ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་བཞིན་མི་བྱེད་པར། ཚིག་ཙམ་གྱིས་སྨྲ་བ་དེ་ལ། 'འདི་ནི་ཚིག་ཙམ་གྱིས་མཛེས་པ་སྟེ། གྲོགས་པོ་མ་ཡིན་པར་གྲོགས་པོ་ལྟར་སྣང་བ་ཁོ་ནའོ་' ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་སོར་ཕྱེ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱའོ། ๒๕๘. น โส มิตฺโต โย สทา อปฺปมตฺโต, เภทาสงฺกี รนฺธเมวานุปสฺสีติ โย เภทเมว อาสงฺกมาโน กตมธุเรน อุปจาเรน สทา อปฺปมตฺโต วิหรติ, ยํกิญฺจิ อสฺสติยา อมนสิกาเรน กตํ, อญฺญาณเกน วา อกตํ, ‘‘ยทา มํ ครหิสฺสติ, ตทา นํ เอเตน ปฏิโจเทสฺสามี’’ติ เอวํ รนฺธเมว อนุปสฺสติ, น โส มิตฺโต เสวิตพฺโพติ. ༢༥༨. 'ཕྱེ་བར་དོགས་ཤིང་སྐྱོན་ཁོ་ན་འཚོལ་བས། རྟག་ཏུ་བག་ཡོད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་གྲོགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ནི། འབྱེད་པར་དོགས་ནས་ཚིག་འཇམ་པོའི་སྒོ་ནས་རྟག་ཏུ་བག་ཡོད་པར་གནས་ཤིང་། དྲན་པ་ཉམས་པ་དང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་འགའ་ཞིག་གམ། མ་ཤེས་པས་མ་བྱས་པ་ལ། 'ནམ་ཞིག་འདིས་བདག་ལ་སྨད་པའི་ཚེ། བདག་གིས་འདི་ལ་སྐྱོན་འདིས་ལན་གདབ་པར་བྱའོ་' སྙམ་དུ་སྐྱོན་ཁོ་ན་འཚོལ་བ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་གྲོགས་པོ་ནི་བསྟེན་པར་མི་བྱའོ། เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ’’ติ อิมํ อาทิปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ยสฺมิญฺจ เสตี’’ติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ [Pg.313] ยสฺมิญฺจ มิตฺเต มิตฺโต ตสฺส หทยมนุปวิสิตฺวา สยเนน ยถา นาม ปิตุ อุรสิ ปุตฺโต ‘‘อิมสฺส มยิ อุรสิ สยนฺเต ทุกฺขํ วา อนตฺตมนตา วา ภเวยฺยา’’ติอาทีหิ อปริสงฺกมาโน นิพฺพิสงฺโก หุตฺวา เสติ, เอวเมวํ ทารธนชีวิตาทีสุ วิสฺสาสํ กโรนฺโต มิตฺตภาเวน นิพฺพิสงฺโก เสติ. โย จ ปเรหิ การณสตํ การณสหสฺสมฺปิ วตฺวา อเภชฺโช, ส เว มิตฺโต เสวิตพฺโพติ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'གྲོགས་པོ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་མི་བསྟེན་པར་བྱ།' ཞེས་པའི་དྲི་བ་དང་པོའི་ལན་བཏབ་ནས། དྲི་བ་གཉིས་པའི་ལན་འདེབས་པའི་ཕྱིར། 'གང་ལ་བརྟེན་ནས་ཉལ་བ་' ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་པ་འདི་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། གྲོགས་པོ་གང་ལ་གྲོགས་པོ་གཞན་གྱིས་ཡིད་གཏད་དེ་གནས་པ་ནི། དཔེར་ན་ཕའི་བྲང་ཁར་བུ་ཉལ་བ་ན། 'བདག་ཕའི་བྲང་ཁར་ཉལ་བ་འདིས་ཕ་ལ་གནོད་པ་དང་མི་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་' སྙམ་པའི་དོགས་པ་མེད་པར་བག་ཕེབས་པར་ཉལ་བ་བཞིན་དུ། ཆུང་མ་དང་ནོར་དང་སྲོག་ལ་སོགས་པ་ཡིད་གཏད་དེ་གྲོགས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་བག་ཕེབས་པར་གནས་པའོ། གཞན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་བརྒྱ་འམ་སྟོང་སྨྲས་ཀྱང་མི་ཕྱེད་པ་དེ་ནི། བསྟེན་པར་བྱ་བའི་གྲོགས་པོ་ངོ་མ་ཡིན་ནོ། ๒๕๙. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ ทุติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปามุชฺชกรณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปามุชฺชํ กโรตีติ ปามุชฺชกรณํ. ฐานนฺติ การณํ. กึ ปน ตนฺติ? วีริยํ. ตญฺหิ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปีติปาโมชฺชสุขมุปฺปาทนโต ปามุชฺชกรณนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘สฺวาขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๙). ปสํสํ อาวหตีติ ปสํสาวหนํ. อาทิโต ทิพฺพมานุสกสุขานํ, ปริโยสาเน นิพฺพานสุขสฺส อาวหนโต ผลูปจาเรน สุขํ. ผลํ ปฏิกงฺขมาโน ผลานิสํโส. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วหนฺโต โปริสํ ธุรนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ภารํ อาทาย วิหรนฺโต เอตํ สมฺมปฺปธานวีริยสงฺขาตํ ฐานํ ภาเวติ, อีทิโส ปโยโค เสวิตพฺโพติ. ༢༥༩. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'གྲོགས་པོ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་བསྟེན་པར་བྱ།' ཞེས་པའི་དྲི་བ་གཉིས་པའི་ལན་བཏབ་ནས། དྲི་བ་གསུམ་པའི་ལན་འདེབས་པའི་ཕྱིར། 'རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་' ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ། གནས་ནི་རྒྱུ་སྟེ། དེ་ནི་གང་ཞེ་ན། བརྩོན་འགྲུས་སོ། ཆོས་དང་ལྡན་པའི་དགའ་བ་དང་མགུ་བ་དང་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཇི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དག ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་འདི་ལ། གང་ཞིག་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་དེ་ནི་བདེ་བར་གནས་སོ།' ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། བསྔགས་པ་འདྲེན་པས་ན་བསྔགས་པ་འདྲེན་པའོ། ཐོག་མར་ལྷ་དང་མིའི་བདེ་བ་འདྲེན་པ་དང་། མཐར་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་སྒོ་ནས་བདེ་བ་ཞེས་བྱའོ། འབྲས་བུ་ལ་རེ་ཞིང་འབྲས་བུའི་ཕན་ཡོན་འདོད་པས་སོ། 'སྒོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྤེལ་བའོ། 'སྐྱེས་བུའི་ཁུར་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ལ་འོས་པའི་ཁུར་བླངས་ཏེ་གནས་ཤིང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གཏོགས་པའི་གནས་འདི་ཉིད་སྒོམ་པ་སྟེ། བརྩོན་འགྲུས་འདི་ལྟ་བུ་ལ་བརྟེན་པར་བྱའོ། ๒๖๐. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ’’ติ ตติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺถํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปวิเวกรส’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปวิเวโกติ กิเลสวิเวกโต ชาตตฺตา อคฺคผลํ วุจฺจติ, ตสฺส รโสติ อสฺสาทนฏฺเฐน ตํสมฺปยุตฺตํ สุขํ. อุปสโมปิ กิเลสูปสมนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานสงฺขาตอุปสมารมฺมณตฺตา วา ตเทว, ธมฺมปีติรโสปิ อริยธมฺมโต อนเปตาย นิพฺพานสงฺขาเต ธมฺเม อุปฺปนฺนาย ปีติยา รสตฺตา ตเทว. ตํ ปวิเวกรสํ อุปสมสฺส จ รสํ ปิตฺวา ตเทว ธมฺมปีติรสํ ปิวํ นิทฺทโร โหติ นิปฺปาโป, ปิวิตฺวาปิ กิเลสปริฬาหาภาเวน นิทฺทโร, ปิวนฺโตปิ ปหีนปาปตฺตา นิปฺปาโป โหติ, ตสฺมา เอตํ รสานมคฺคนฺติ. เกจิ ปน ‘‘ฌานนิพฺพานปจฺจเวกฺขณานํ กายจิตฺตอุปธิวิเวกานญฺจ วเสน ปวิเวกรสาทโย ตโย เอว เอเต ธมฺมา’’ติ โยเชนฺติ[Pg.314], ปุริมเมว สุนฺทรํ. เอวํ ภควา จตุตฺถปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อรหา อโหสีติ. ༢༦༠. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'བརྩོན་འགྲུས་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་བརྟེན་པར་བྱ།' ཞེས་པའི་དྲི་བ་གསུམ་པའི་ལན་བཏབ་ནས། དྲི་བ་བཞི་པའི་ལན་འདེབས་པའི་ཕྱིར། 'དབེན་པའི་རོ་' ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ 'དབེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་དབེན་པས་ན་མཆོག་གི་འབྲས་བུ་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་བྱ་ལ། 'དེའི་རོ་' ཞེས་པ་ནི་མྱོང་བའི་དོན་གྱིས་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བདེ་བའོ། 'ཉེ་བར་ཞི་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རམ། མྱང་འདས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་དོ། 'ཆོས་ལ་དགའ་བའི་རོ་' ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་ལས་མི་ཉམས་ཤིང་མྱང་འདས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ལ་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའི་རོ་ཡིན་པས་དེ་ཉིད་དོ། དབེན་པའི་རོ་དེ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རོ་དེ་འཐུངས་ནས། ཆོས་ལ་དགའ་བའི་རོ་དེ་ཉིད་འཐུང་བ་ན་ཡིད་གདུང་བ་མེད་ཅིང་སྡིག་པ་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། འཐུངས་པས་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡིད་གདུང་བ་མེད་པ་དང་། འཐུང་བཞིན་དུ་སྡིག་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་སྡིག་པ་མེད་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་རོ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གོ། ཁ་ཅིག་ནི། 'བསམ་གཏན་དང་མྱང་འདས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། ལུས་དང་སེམས་དང་ཉེར་ལེན་ལས་དབེན་པའི་དབང་གིས་དབེན་པའི་རོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཁོ་ན་ཆོས་འདི་དག་ཡིན་ནོ་' ཞེས་སྦྱོར་ཏེ། སྔ་མ་ཉིད་ལེགས་སོ། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དྲི་བ་བཞི་པའི་ལན་འདེབས་ཤིང་དགྲ་བཅོམ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་བྲམ་ཟེ་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ཞག་འགའ་ཞིག་གིས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པར་གྱུར་ཏོ། ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย หิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མདོ་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต. བམ་པོ་དང་པོ་རྫོགས་སོ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |