Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a aquel Bienaventurado, el Noble, el Perfectamente Iluminado.

ขุทฺทกนิกาเย

En el Khuddaka Nikāya.

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถา

Comentario al Sutta Nipāta.

(ปฐโม ภาโค)

(Primera parte)

คนฺถารมฺภกถา

Discurso introductorio de la obra.

อุตฺตมํ [Pg.1] วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

โย ขุทฺทกนิกายมฺหิ, ขุทฺทาจารปฺปหายินา.

Habiendo rendido homenaje a las Tres Joyas, lo supremo entre quienes son dignos de veneración; [Él] quien, en el Khuddaka Nikāya, por medio de quien ha abandonado la conducta baja...

เทสิโต โลกนาเถน, โลกนิสฺสรเณสินา;

ตสฺส สุตฺตนิปาตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

...[el Sutta Nipāta] enseñado por el Señor del Mundo, quien busca la liberación para el mundo; realizaré la explicación del significado de este Sutta Nipāta.

อยํ สุตฺตนิปาโต จ, ขุทฺทเกสฺเวว โอคโธ;

ยสฺมา ตสฺมา อิมสฺสาปิ, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

Y puesto que este Sutta Nipāta está incluido dentro del mismo Khuddaka [Nikāya], por lo tanto, realizaré también la explicación del significado de este.

คาถาสตสมากิณฺโณ, เคยฺยพฺยากรณงฺกิโต;

กสฺมา สุตฺตนิปาโตติ, สงฺขเมส คโตติ เจ.

Si se pregunta: «¿Por qué esta [obra], llena de cientos de versos y marcada por composiciones mixtas y exposiciones, ha llegado a ser designada con el nombre de "Sutta Nipāta"?».

สุวุตฺตโต สวนโต, อตฺถานํ สุฏฺฐุ ตาณโต;

สูจนา สูทนา เจว, ยสฺมา สุตฺตํ ปวุจฺจติ.

Porque es bien hablado, porque debe ser escuchado, porque protege bien los significados, porque indica y porque emana [los significados], es por lo que se llama «Sutta».

ตถารูปานิ สุตฺตานิ, นิปาเตตฺวา ตโต ตโต;

สมูหโต อยํ ตสฺมา, สงฺขเมวมุปาคโต.

Habiendo reunido tales suttas de aquí y de allá en un conjunto, por lo tanto, ha llegado a esta misma designación.

สพฺพานิ จาปิ สุตฺตานิ, ปมาณนฺเตน ตาทิโน;

วจนานิ อยํ เตสํ, นิปาโต จ ยโต ตโต.

Y puesto que todos los suttas son las palabras del Tal-Cual (tādino) en su medida, y dado que esto es una colección de ellos de aquí y de allá...

อญฺญสงฺขานิมิตฺตานํ, วิเสสานมภาวโต;

สงฺขํ สุตฺตนิปาโตติ, เอวเมว สมชฺฌคาติ.

...debido a la ausencia de otros motivos específicos para su designación, ha obtenido precisamente el nombre de "Sutta Nipāta".

๑. อุรควคฺโค

1. Capítulo de la Serpiente (Uragavagga)

๑. อุรคสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Discurso de la Serpiente (Uraga Sutta)

เอวํ [Pg.2] สมธิคตสงฺโข จ ยสฺมา เอส วคฺคโต อุรควคฺโค, จูฬวคฺโค, มหาวคฺโค, อฏฺฐกวคฺโค, ปารายนวคฺโคติ ปญฺจ วคฺคา โหนฺติ; เตสุ อุรควคฺโค อาทิ. สุตฺตโต อุรควคฺเค ทฺวาทส สุตฺตานิ, จูฬวคฺเค จุทฺทส, มหาวคฺเค ทฺวาทส, อฏฺฐกวคฺเค โสฬส, ปารายนวคฺเค โสฬสาติ สตฺตติ สุตฺตานิ. เตสํ อุรคสุตฺตํ อาทิ. ปริยตฺติปมาณโต อฏฺฐ ภาณวารา. เอวํ วคฺคสุตฺตปริยตฺติปมาณวโต ปนสฺส –

Habiendo alcanzado tal designación, en cuanto a sus capítulos, hay cinco: el Capítulo de la Serpiente (Uragavagga), el Capítulo Menor (Cūḷavagga), el Capítulo Mayor (Mahāvagga), el Capítulo de los Octetos (Aṭṭhakavagga) y el Capítulo del Camino a la Otra Orilla (Pārāyanavagga); de ellos, el Uragavagga es el primero. En cuanto a los discursos, hay doce suttas en el Uragavagga, catorce en el Cūḷavagga, doce en el Mahāvagga, dieciséis en el Aṭṭhakavagga y dieciséis en el Pārāyanavagga, sumando setenta suttas. De ellos, el Uraga Sutta es el primero. En cuanto a la medida de la enseñanza (pariyatti), consta de ocho secciones de recitación (bhāṇavāra). Así, con respecto a sus capítulos, suttas y medida de la enseñanza—

‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ;

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. –

«Aquel que elimina el odio que ha surgido, como quien disipa con medicina el veneno de serpiente que se ha extendido: ese bhikkhu abandona el aquí y el más allá, tal como una serpiente se despoja de su vieja piel gastada».

อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา อสฺสา อิโต ปภุติ อตฺถวณฺณนํ กาตุํ อิทํ วุจฺจติ –

Este verso es el comienzo. Por lo tanto, para realizar la explicación de su significado de aquí en adelante, se dice lo siguiente:

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ;

วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ.

«Habiendo aclarado el procedimiento —por quién, dónde, cuándo y por qué fue recitado este verso— realizaré la explicación de su significado».

เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา, กตฺถ, กทา, กสฺมา จ วุตฺตาติ? วุจฺจเต – โย โส ภควา จตุวีสติพุทฺธสนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิ, ตโตปิ จวิตฺวา สกฺยราชกุเล อุปปตฺตึ คเหตฺวา, อนุปุพฺเพน กตมหาภินิกฺขมโน โพธิรุกฺขมูเล สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา เทว-มนุสฺสานํ หิตาย ธมฺมํ เทเสสิ, เตน ภควตา สยมฺภุนา อนาจริยเกน สมฺมาสมฺพุทฺเธน วุตฺตา. สา จ ปน อาฬวิยํ. ยทา จ ภูตคามสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตทา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ วุตฺตาติ. อยเมตฺถ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน ทูเรนิทานอวิทูเรนิทานสนฺติเกนิทานวเสน เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทูเรนิทานํ นาม ทีปงฺกรโต [Pg.3] ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, อวิทูเรนิทานํ นาม ตุสิตภวนโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, สนฺติเกนิทานํ นาม โพธิมณฺฑโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถาติ.

¿Por quién fue recitado este verso, dónde, cuándo y por qué? Se responde: por aquel Bienaventurado que, habiendo recibido la predicción ante veinticuatro budas, cumplió las perfecciones (pāramīs) hasta el Vessantara Jātaka, renació en el reino de Tusita, y habiendo partido de allí tomó nacimiento en el clan real de los Sakyas; en orden sucesivo realizó la gran renuncia, alcanzó el perfecto despertar al pie del árbol Bodhi, puso en movimiento la Rueda del Dhamma y enseñó el Dhamma para el beneficio de dioses y hombres; por ese Bienaventurado, por sí mismo iluminado, sin maestro y perfectamente despertado, fue recitado. Y fue en Āḷavī. Y cuando se estableció el precepto de entrenamiento sobre los seres vivos vegetales (bhūtagāma), entonces fue recitado con el fin de enseñar el Dhamma a quienes se habían acercado allí. Esta es la respuesta breve. En detalle, sin embargo, debe entenderse por medio del antecedente distante (dūrenidāna), el antecedente intermedio (avidūrenidāna) y el antecedente cercano (santikenidāna). Allí, el antecedente distante abarca desde el tiempo de Dīpaṅkara hasta la historia del presente; el antecedente intermedio abarca desde el reino de Tusita hasta la historia del presente; y el antecedente cercano abarca desde el trono del despertar (bodhimaṇḍa) hasta la historia del presente.

ตตฺถ ยสฺมา อวิทูเรนิทานํ สนฺติเกนิทานญฺจ ทูเรนิทาเนเยว สโมธานํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ทูเรนิทานวเสเนเวตฺถ วิตฺถารโต วิสฺสชฺชนา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตาติ อิธ น วิตฺถาริตา. ตโต ตตฺถ วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ปฐมคาถาย สาวตฺถิยํ วตฺถุ อุปฺปนฺนํ, อิธ อาฬวิยํ. ยถาห –

Allí, puesto que el antecedente intermedio y el antecedente cercano se incluyen dentro del mismo antecedente distante, por lo tanto, la respuesta detallada debe entenderse aquí mediante el antecedente distante. No obstante, esto se describe en el Comentario de los Jātakas (Jātakaṭṭhakathā), por lo que aquí no se detalla. Por consiguiente, debe entenderse según el método detallado allí. Sin embargo, existe esta diferencia: allí, el relato del primer verso ocurrió en Sāvatthī, mientras que aquí ocurrió en Āḷavī. Como se ha dicho:

‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อคฺคาฬเว เจติเย. เตน โข ปน สมเยน อาฬวกา ภิกฺขู นวกมฺมํ กโรนฺตา รุกฺขํ ฉินฺทนฺติปิ เฉทาเปนฺติปิ. อญฺญตโรปิ อาฬวโก ภิกฺขุ รุกฺขํ ฉินฺทติ. ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘มา, ภนฺเต, อตฺตโน ภวนํ กตฺตุกาโม มยฺหํ ภวนํ ฉินฺที’ติ. โส ภิกฺขุ อนาทิยนฺโต ฉินฺทิเยว. ตสฺสา จ เทวตาย ทารกสฺส พาหุํ อาโกเฏสิ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺย’นฺติ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘น โข เมตํ ปติรูปํ, ยาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺยํ, ยํนูนาหํ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจยฺย’นฺติ. อถ โข สา เทวตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ‘สาธุ, สาธุ เทวเต, สาธุ โข ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา น โวโรเปสิ. สจชฺช ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาสิ, พหุญฺจ ตฺวํ, เทวเต, อปุญฺญํ ปสเวยฺยาสิ. คจฺฉ ตฺวํ, เทวเต, อมุกสฺมึ โอกาเส รุกฺโข วิวิตฺโต, ตสฺมึ อุปคจฺฉา’’’ติ (ปาจิ. ๘๙).

«En aquel tiempo, el Buda, el Bienaventurado, residía en Āḷavī, en el santuario de Aggāḷava. En esa ocasión, los bhikkhus de Āḷavī, realizando obras de construcción, talaban árboles y hacían que otros los talaran. Cierto bhikkhu de Āḷavī taló un árbol. La deidad que habitaba en ese árbol dijo a aquel bhikkhu: "Señor, no tale mi morada deseando construir una morada para usted". Él, sin prestar atención, continuó talando y golpeó el brazo del hijo de la deidad. Entonces la deidad pensó: "¿Qué tal si mato a este bhikkhu aquí mismo?". Pero luego pensó: "No es apropiado que yo mate a este bhikkhu aquí mismo; mejor informaré al Bienaventurado sobre este asunto". Entonces la deidad se acercó al Bienaventurado e informó de lo sucedido. [El Buda dijo]: "¡Bien, bien, deidad! Es bueno, deidad, que no hayas matado a ese bhikkhu. Si hoy, deidad, hubieras matado a ese bhikkhu, habrías generado mucho desmérito. Ve, deidad, a tal lugar donde hay un árbol solitario, y dirígete allí"». (Pācittiya 89)

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควา ตสฺสา เทวตาย อุปฺปนฺนโกธวินยนตฺถํ –

Y habiendo dicho esto, el Bienaventurado, para disipar el odio que había surgido en esa deidad, añadió:

‘‘โย เว อุปฺปติตํ โกธํ, รถํ ภนฺตํว วารเย’’ติ. (ธ. ป. ๒๒๒) –

«Aquel que verdaderamente controla el odio que ha surgido, como se controla un carruaje que se ha desbocado...» (Dhp 222).

อิมํ [Pg.4] คาถํ อภาสิ. ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา รุกฺขํ ฉินฺทิสฺสนฺติปิ, เฉทาเปสฺสนฺติปิ, เอกินฺทฺริยํ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชีวํ วิเหเฐนฺตี’’ติ เอวํ มนุสฺสานํ อุชฺฌายิตํ สุตฺวา ภิกฺขูหิ อาโรจิโต ภควา – ‘‘ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๙๐) อิมํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ –

El Bendito pronunció este verso. En aquel entonces, al oír las quejas de la gente: «¿Cómo pueden estos ascetas seguidores del hijo de los Sakyas talar árboles y hacer que se talen? ¡Los ascetas seguidores del hijo de los Sakyas dañan la vida que posee una sola facultad!», los bhikkhus informaron al Bendito. Él, tras establecer esta regla de entrenamiento —«Hay una ofensa Pācittiya por la destrucción de la vida vegetal»—, pronunció el siguiente verso para enseñar el Dhamma a quienes se le habían acercado:

‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ,วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหี’’ติ. –

«Aquel que elimina la ira surgida, como se elimina con medicinas el veneno de una serpiente que se extiende...»

อิมํ คาถํ อภาสิ. เอวมิทํ เอกํเยว วตฺถุ ตีสุ ฐาเนสุ สงฺคหํ คตํ – วินเย, ธมฺมปเท, สุตฺตนิปาเตติ. เอตฺตาวตา จ ยา สา มาติกา ฐปิตา –

Pronunció este verso. Así, este incidente único está incluido en tres lugares: el Vinaya, el Dhammapada y el Suttanipāta. Hasta este punto, el esquema que se estableció—

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ;

วิธิ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

«Por quién, dónde, cuándo y por qué fue pronunciado este verso; habiendo aclarado este procedimiento, realizaremos ahora la explicación de su significado».—

สา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ปกาสิตา โหติ ฐเปตฺวา อตฺถวณฺณนํ.

Este esquema ha sido expuesto tanto brevemente como en detalle, habiendo dejado de lado por el momento la explicación del significado.

๑. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา. โยติ โย ยาทิโส ขตฺติยกุลา วา ปพฺพชิโต, พฺราหฺมณกุลา วา ปพฺพชิโต, นโว วา มชฺฌิโม วา เถโร วา. อุปฺปติตนฺติ อุทฺธมุทฺธํ ปติตํ คตํ, ปวตฺตนฺติ อตฺโถ, อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนญฺจ นาเมตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตภูมิลทฺธวเสน อเนกปฺปเภทํ. ตตฺถ สพฺพมฺปิ สงฺขตํ อุปฺปาทาทิสมงฺคิ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม, ยํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา, อนุปฺปนฺนา ธมฺมา, อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) วุตฺตํ. อารมฺมณรสมนุภวิตฺวา นิรุทฺธํ อนุภุตฺวาปคตสงฺขาตํ กุสลากุสลํ, อุปฺปาทาทิตฺตยมนุปฺปตฺวา นิรุทฺธํ ภุตฺวาปคตสงฺขาตํ เสสสงฺขตญฺจ ภุตฺวาปคตุปฺปนฺนํ นาม. ตเทตํ ‘‘เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗) จ, ‘‘ยถา จ อุปฺปนฺนสฺส สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ จ เอวมาทีสุ สุตฺตนฺเตสุ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานี’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน วุตฺตํ กมฺมํ อตีตมฺปิ สมานํ อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺโสกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา, ตถา กโตกาสญฺจ วิปากํ อนุปฺปนฺนมฺปิ เอวํ กเต โอกาเส อวสฺสมุปฺปตฺติโต โอกาสกตุปฺปนฺนํ [Pg.5] นาม. ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมูหตมกุสลํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม.

1. Esta es ahora la explicación del significado. «Aquel que» (Yo): cualquier persona que haya renunciado a la vida de hogar, ya sea de una familia khattiya o de una familia brāhmaṇa, ya sea un monje nuevo, de mediana antigüedad o un anciano (thera). «Surgida» (Uppatitaṃ): el sentido es lo que ha subido, lo que ha aparecido, lo que ha ocurrido; lo que se quiere decir es que ha surgido (uppannaṃ). Y esto que se denomina «surgido» es de diversos tipos según sea: (1) lo que está ocurriendo actualmente (vattamāna), (2) lo que ocurrió y desapareció (bhutvāpagata), (3) lo que ha generado la oportunidad (okāsakata) y (4) lo que ha ganado terreno o base (bhūmiladdha). Entre ellos, (1) todo lo condicionado que posee las fases de surgimiento, persistencia y disolución se llama «surgido como lo que ocurre actualmente», en referencia a lo cual el Bendito dijo: «fenómenos surgidos, fenómenos no surgidos, fenómenos capaces de surgir». (2) Los estados mentales saludables y no saludables que han experimentado el sabor de su objeto y han cesado —designados como «lo que ha experimentado y desaparecido»— y el resto de los fenómenos condicionados que han cesado tras alcanzar las tres fases de surgimiento, persistencia y disolución —designados como «lo que ha ocurrido y desaparecido»— se denominan conjuntamente «surgido como lo que ocurrió y desapareció». Esto puede verse en pasajes de los Suttas como: «había surgido tal visión perniciosa» y «la culminación por el desarrollo del factor de iluminación de la atención plena surgido». (3) El kamma descrito de tal manera como «aquellos kammas que fueron realizados en el pasado», etc., se denomina «surgido como lo que ha generado oportunidad» porque, aunque es pasado, persiste en el sentido de que impide el resultado de otro kamma y ha generado la oportunidad para su propio resultado; asimismo, el resultado para el cual se ha generado la oportunidad, aunque aún no haya surgido, se llama así porque su surgimiento es seguro una vez hecha la oportunidad. (4) Un estado no saludable que no ha sido desarraigado respecto a varios planos o bases se llama «surgido como lo que ha ganado terreno».

เอตฺถ จ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – ภูมิ นาม วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา. ภูมิลทฺธํ นาม เตสุ อุปฺปตฺตารหํ กิเลสชาตํ. เตน หิ สา ภูมิลทฺธา นาม โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปน น อารมฺมณวเสน. อารมฺมณวเสน หิ สพฺเพปิ อตีตาทิเภเท ปริญฺญาเตปิ จ ขีณาสวานํ ขนฺเธ อารพฺภ กิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ มหากจฺจายนอุปฺปลวณฺณาทีนํ ขนฺเธ อารพฺภ โสเรยฺยเสฏฺฐิปุตฺตนนฺทมาณวกาทีนํ วิย. ยทิ เจตํ ภูมิลทฺธํ นาม สิยา, ตสฺส อปฺปเหยฺยโต น โกจิ ภวมูลํ ชเหยฺย. วตฺถุวเสน ปน ภูมิลทฺธํ นาม เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ วิปสฺสนาย อปริญฺญาตา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทโต ปภุติ เตสุ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ อนุเสติ. ตํ อปฺปหีนฏฺเฐน ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ ยสฺส ขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตา กิเลสา, ตสฺส เต เอว ขนฺธา เตสํ กิเลสานํ วตฺถุ, น อิตเร ขนฺธา. อตีตกฺขนฺเธสุ จสฺส อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ อตีตกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอเสว นโย อนาคตาทีสุ. ตถา กามาวจรกฺขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ กามาวจรกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอส นโย รูปารูปาวจเรสุ.

Aquí debe entenderse la distinción entre la base (bhūmi) y lo que ha ganado terreno (bhūmiladdha). A saber: la base son los cinco agregados pertenecientes a los tres planos de existencia que sirven como objetos de la visión cabal (vipassanā). Lo que ha ganado terreno es el conjunto de las impurezas (kilesas) capaces de surgir en esos agregados. Por ello, se dice que es «lo que ha ganado terreno». Y esto no es en virtud del objeto. Pues, en virtud del objeto, las impurezas surgen en relación con todos los agregados, ya sean pasados, etc., e incluso respecto a los agregados de los Arahants que han sido plenamente comprendidos; como ocurrió con los agregados de Mahākaccāyana y Uppalavaṇṇā en relación con el hijo del banquero Soreyya y el joven Nanda, respectivamente. Si los agregados tomados como objeto fuesen «lo que ha ganado terreno», nadie podría abandonar la raíz de la existencia, pues estos no pueden ser abandonados. Sin embargo, «lo que ha ganado terreno» debe entenderse en relación con el soporte (vatthu). Pues allí donde surgen agregados no comprendidos plenamente por la visión cabal, desde el momento de su surgimiento, las impurezas que son la raíz de la ronda del renacimiento yacen latentes (anuseti) en ellos. Estas deben entenderse como «surgidas por haber ganado terreno» en el sentido de que no han sido abandonadas. El soporte de esas impurezas son los agregados de aquel cuyas impurezas no han sido abandonadas y permanecen latentes en ellos; no son los agregados de otros. Para aquel cuyas impurezas no fueron abandonadas y permanecieron latentes en agregados pasados, solo los agregados pasados fueron el soporte, no otros. El mismo método se aplica al futuro, etc. Del mismo modo, para aquel cuyas impurezas no han sido abandonadas y yacen latentes en los agregados de la esfera del deseo, solo los agregados de la esfera del deseo son el soporte, no otros. Este método se aplica también a las esferas de la forma y la inmaterial.

โสตาปนฺนาทีนํ ปน ยสฺส ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส ขนฺเธสุ ตํ ตํ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ เตน เตน มคฺเคน ปหีนํ, ตสฺส ตสฺส เต เต ขนฺธา ปหีนานํ เตสํ เตสํ วฏฺฏมูลกิเลสานํ อวตฺถุโต ภูมีติ สงฺขํ น ลภนฺติ. ปุถุชฺชนสฺส ปน สพฺพโส วฏฺฏมูลานํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา ยํ กิญฺจิ กริยมานํ กมฺมํ กุสลํ วา อกุสลํ วา โหติ, อิจฺจสฺส กิเลสปฺปจฺจยา วฏฺฏํ วฑฺฒติ. ตสฺเสตํ วฏฺฏมูลํ รูปกฺขนฺเธ เอว, น เวทนากฺขนฺธาทีสุ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺเธ เอว วา, น รูปกฺขนฺธาทีสูติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อนุสยิตตฺตา. กถํ? ปถวีรสาทิมิว รุกฺเข. ยถา หิ มหารุกฺเข ปถวีตลํ อธิฏฺฐาย ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ นิสฺสาย ตปฺปจฺจยา มูลขนฺธสาขปสาขปตฺตปลฺลวปลาสปุปฺผผเลหิ วฑฺฒิตฺวา นภํ ปูเรตฺวา ยาวกปฺปาวสานํ พีชปรมฺปราย รุกฺขปเวณีสนฺตาเน ฐิเต [Pg.6] ‘‘ตํ ปถวีรสาทิ มูเล เอว, น ขนฺธาทีสุ, ผเล เอว วา, น มูลาทีสู’’ติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน สพฺเพสฺเวว มูลาทีสุ อนุคตตฺตา, เอวํ. ยถา ปน ตสฺเสว รุกฺขสฺส ปุปฺผผลาทีสุ นิพฺพินฺโน โกจิ ปุริโส จตูสุ ทิสาสุ มณฺฑูกกณฺฏกํ นาม รุกฺเข วิสํ ปโยเชยฺย, อถ โส รุกฺโข เตน วิสสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ ปถวีรสอาโปรสปริยาทินฺเนน อปฺปสวนธมฺมตํ อาคมฺม ปุน สนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น ภเวยฺย, เอวเมวํ ขนฺธปฺปวตฺติยํ นิพฺพินฺโน กุลปุตฺโต ตสฺส ปุริสสฺส จตูสุ ทิสาสุ รุกฺเข วิสปฺปโยชนํ วิย อตฺตโน สนฺตาเน จตุมคฺคภาวนํ อารภติ. อถสฺส โส ขนฺธสนฺตาโน เตน จตุมคฺควิสสมฺผสฺเสน สพฺพโส วฏฺฏมูลกิเลสานํ ปริยาทินฺนตฺตา กิริยภาวมตฺตมุปคตกายกมฺมาทิ สพฺพกมฺมปฺปเภโท อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตธมฺมตมาคมฺม ภวนฺตรสนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น โหติ. เกวลํ ปน จริมวิญฺญาณนิโรเธน นิรินฺธโน วิย ชาตเวโท อนุปาทาโน ปรินิพฺพาติ. เอวํ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

Sin embargo, para los nobles que han entrado en la corriente (sotāpannas) y otros, en cuyos agregados aquellas impurezas que son la raíz de la rueda de la existencia (vaṭṭamūla) han sido abandonadas por sus respectivos senderos, tales agregados ya no reciben la denominación de «suelo» o «base» (bhūmi), por no ser ya el lugar donde se asientan esas impurezas de la raíz del ciclo que han sido abandonadas. Pero en el caso del hombre común (puthujjana), debido a que las impurezas que son la raíz del ciclo no han sido abandonadas en absoluto, cualquier acción (kamma) que realice, ya sea meritoria o no meritoria, hace que el ciclo de la existencia se incremente para él debido a la condición de las impurezas. No debe decirse de tal persona que esta raíz del ciclo reside únicamente en el agregado de la forma y no en los agregados de la sensación, etc., o que reside solo en el agregado de la conciencia y no en el de la forma, etc. ¿Por qué? Porque estas impurezas yacen latentes (anusayita) en los cinco agregados sin distinción. ¿Cómo? Al igual que los nutrientes del suelo, etc., en un árbol. Pues así como un gran árbol, sustentado en la superficie de la tierra y dependiendo de los nutrientes de la tierra y del agua, crece gracias a esa condición mediante sus raíces, tronco, ramas mayores, ramas menores, brotes, follaje, flores y frutos, llenando el cielo y manteniendo el linaje de los árboles mediante una sucesión de semillas hasta el fin del eón, no se puede decir: «Esa esencia está solo en las raíces y no en el tronco, etc., o solo en el fruto y no en las raíces, etc.». ¿Por qué? Porque impregna todas las partes, desde las raíces en adelante, sin distinción. Del mismo modo, supongamos que un hombre, desencantado con las flores y los frutos de dicho árbol, aplicara un veneno llamado espina de maṇḍūka al árbol en sus cuatro costados; entonces ese árbol, tocado por el contacto de dicho veneno y habiéndose agotado los nutrientes de la tierra y del agua, llegaría a un estado de esterilidad y no sería capaz de generar nuevamente su continuidad. Exactamente del mismo modo, el hijo de buena familia (kulaputta), desencantado con la continuidad de los agregados, emprende el desarrollo de los cuatro senderos en su propia continuidad, tal como el hombre que aplica el veneno al árbol en sus cuatro costados. Entonces, su continuidad de agregados, al ser tocada por el contacto del veneno de los cuatro senderos, debido al agotamiento total de las impurezas que son la raíz del ciclo, ve cómo todas las variedades de acciones —empezando por la acción corporal— alcanzan un estado de mera funcionalidad (kiriyabhāva); por lo tanto, al cesar la naturaleza de producir un nuevo renacimiento en el futuro, no es capaz de generar una continuidad en otra existencia. Simplemente, con el cese de la última conciencia, se extingue (parinibbāti) como un fuego sin combustible, sin asimiento. Así debe entenderse la diferencia entre el suelo y lo que ha ganado terreno.

อปิจ อปรมฺปิ สมุทาจารารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตวเสน จตุพฺพิธมุปฺปนฺนํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนเมว สมุทาจารุปฺปนฺนํ. จกฺขาทีนํ ปน อาปาถคเต อารมฺมเณ ปุพฺพภาเค อนุปฺปชฺชมานมฺปิ กิเลสชาตํ อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา เอว อปรภาเค อวสฺสมุปฺปตฺติโต อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. กลฺยาณิคาเม ปิณฺฑาย จรโต มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิสภาครูปทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๖.๕๘) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. สมถวิปสฺสนานํ อญฺญตรวเสน อวิกฺขมฺภิตกิเลสชาตํ จิตฺตสนฺตติมนารูฬฺหํ อุปฺปตฺตินิวารกสฺส เหตุโน อภาวา อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. ตํ ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๖๕) ทฏฺฐพฺพํ. สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภิตมฺปิ กิเลสชาตํ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตนฺติ กตฺวา อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. อากาเสน คจฺฉนฺตสฺส อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เถรสฺส กุสุมิตรุกฺเข อุปวเน ปุปฺผานิ โอจินนฺตสฺส มธุรสฺสเรน [Pg.7] คายโต มาตุคามสฺส คีตสฺสรํ สุตวโต อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๑๕๗) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ติวิธมฺปิ เจตํ อารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนํ ภูมิลทฺเธเนว สงฺคหํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ.

Además, lo «surgido» (uppanna) es de cuatro tipos según se trate de: manifestación actual (samudācāra), aprehensión del objeto (ārammaṇādhiggahita), no supresión (avikkhambhita) y no erradicación (asamūhata). Entre estos, lo surgido como manifestación actual es lo mismo que lo surgido en el presente. En cuanto a lo surgido por la aprehensión del objeto, se refiere a cuando un objeto entra en el campo de los sentidos (como el ojo, etc.) y, aunque la impureza no surja en el momento inicial, debido a que el objeto ha sido aprehendido, su surgimiento en un momento posterior es inevitable; esto se denomina «surgido por aprehensión del objeto». El ejemplo aquí es la impureza que surgió en el venerable Mahātissa tras ver una forma discordante mientras caminaba por limosna en la aldea de Kalyāṇī. Su esfuerzo debe entenderse en pasajes como: «[No tolera] un pensamiento sensual surgido», etc. Lo surgido por no supresión se refiere a las impurezas que no han sido suprimidas mediante la serenidad (samatha) o la introspección (vipassanā); aunque no se hayan manifestado en la continuidad mental, se llaman «surgidas por no supresión» debido a la ausencia de una causa que impida su surgimiento (el sendero supramundano). Esto debe entenderse en pasajes como: «Monjes, esta concentración mediante la atención plena en la respiración... hace desaparecer al instante cualquier cualidad perjudicial no saludable que haya surgido». Lo surgido por no erradicación se refiere a las impurezas que, aunque hayan sido suprimidas por la serenidad o la introspección, no han sido arrancadas por el sendero noble y, por tanto, no han superado la naturaleza de poder surgir. El ejemplo aquí es la impureza que surgió en aquel monje poseedor de las ocho realizaciones meditativas (samāpatti) que viajaba por el aire, al escuchar la dulce voz de una mujer que cantaba mientras recogía flores en un bosque floreciente. Su esfuerzo debe entenderse en pasajes como: «Cuando uno cultiva y desarrolla el noble sendero octuple, hace desaparecer de antemano cualquier cualidad perjudicial no saludable que pueda haber surgido». Se debe entender que estos tres tipos —surgido por aprehensión del objeto, por no supresión y por no erradicación— se incluyen dentro de lo que ha «ganado terreno» (bhūmiladdha).

เอวเมตสฺมึ ยถาวุตฺตปฺปเภเท อุปฺปนฺเน ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนวเสนายํ โกโธ อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา? เอวํวิธสฺส วิเนตพฺพโต. เอวํวิธเมว หิ อุปฺปนฺนํ เยน เกนจิ วินเยน วิเนตุํ สกฺกา โหติ. ยํ ปเนตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตสมุทาจารสงฺขาตํ อุปฺปนฺนํ, เอตฺถ อผโล จ อสกฺโย จ วายาโม. อผโล หิ ภุตฺวาปคเต วายาโม วายามนฺตเรนาปิ ตสฺส นิรุทฺธตฺตา. ตถา โอกาสกเต. อสกฺโย จ วตฺตมานสมุทาจารุปฺปนฺเน กิเลสโวทานานํ เอกชฺฌมนุปฺปตฺติโตติ.

Así, en este análisis de lo «surgido» tal como se ha expuesto, el enojo que se describe como «surgido» debe entenderse bajo los aspectos de: haber ganado terreno, haber aprehendido el objeto, no estar suprimido y no estar erradicado. ¿Por qué? Porque estos son los tipos que deben ser disciplinados. Pues solo lo que ha surgido de este modo puede ser disciplinado mediante algún método de remoción. En cambio, respecto a lo surgido en el presente, lo que ha surgido y ya pasó, lo que ha creado una oportunidad y lo que está en manifestación actual, el esfuerzo es tanto inútil como imposible. El esfuerzo es inútil respecto a lo que ha surgido y ya pasó, porque ya ha cesado incluso antes de aplicar el esfuerzo. Lo mismo ocurre con lo que ha creado una oportunidad. Y el esfuerzo es imposible respecto a lo que surge como manifestación actual en el presente, porque la impureza y su purificación no pueden ocurrir simultáneamente.

วิเนตีติ เอตฺถ ปน –

En cuanto al término «remueve» (vineti) en este contexto:

‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

เตสุ อฏฺฐวิเธเนส, วิเนตีติ ปวุจฺจติ’’.

«La disciplina (vinaya) es de dos tipos, y cada uno de ellos es a su vez de cinco clases; de entre estos diez, se dice que el individuo remueve el enojo a través de ocho maneras».

อยญฺหิ สํวรวินโย, ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

Esta disciplina es de dos tipos: disciplina por restricción y disciplina por abandono. Y en esta doble disciplina, cada tipo de disciplina se divide en cinco. Pues la disciplina por restricción es de cinco clases: restricción por la conducta moral, restricción por la atención plena, restricción por el conocimiento, restricción por la paciencia y restricción por la energía. La disciplina por abandono también es de cinco clases: abandono de un factor particular, abandono por supresión, abandono por erradicación, abandono por apaciguamiento y abandono por escape.

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑) สีลสํวโร, ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร.

Allí, la 'restricción por la conducta moral' se encuentra en pasajes como: 'está dotado, plenamente dotado de esta restricción del Pātimokkha', etc. La 'restricción por la atención plena' se encuentra en pasajes como: 'protege la facultad del ojo, logra la restricción de la facultad del ojo', etc.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑) –

'Cualesquiera corrientes que haya en el mundo, (oh Ajita, dijo el Bienaventurado), la atención plena es su bloqueo. Digo que es la restricción de las corrientes. Por medio de la sabiduría son cerradas', etc.

อาทีสุ [Pg.8] ญาณสํวโร, ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔) ขนฺติสํวโร, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, ปชหติ, วิโนเทตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔) วีริยสํวโร เวทิตพฺโพ. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายวจีทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

[En tales versos debe entenderse] la restricción por el conocimiento. La 'restricción por la paciencia' debe entenderse en pasajes como: 'es paciente ante el frío y el calor', etc. La 'restricción por la energía' debe entenderse en pasajes como: 'no tolera un pensamiento sensual surgido, sino que lo abandona, lo disipa', etc. Toda esta restricción se llama 'restricción' porque restringe las malas conductas corporales y verbales, etc., que deben ser restringidas, y se llama 'disciplina' porque las remueve [o disciplina]. Así debe entenderse, en primer lugar, cómo la disciplina por restricción se divide en cinco.

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนงฺเคสุ ยาว อตฺตโน อปริหานวเสน ปวตฺติ, ตาว เตน เตน ญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสนฺตานสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเยสุ อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภทสฺส สมาธิโน ยาว อตฺตโน อปริหานิปวตฺติ, ตาว เตนาภิหตานํ นีวรณานํ ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมานญฺจ อนุปฺปตฺติสงฺขาตํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ ปน จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ยถาสกํ ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคหนสฺส ปุน อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน สมุจฺเฉทสงฺขาตํ ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ ปหานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ ปน สพฺพสงฺขตนิสฺสรณตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ, ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ [Pg.9] วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. เอวเมเกกสฺส ปญฺจธา ภินฺนตฺตา ทเสเต วินยา โหนฺติ.

Del mismo modo, el abandono de esta o aquella sucesión de perjuicios a través de este o aquel conocimiento entre los factores de la visión cabal —como la delimitación de nombre y forma, etc.— mientras dure la presencia de dicho conocimiento sin disminución en uno mismo, se conoce como 'abandono de un factor particular'. A saber: por la delimitación de nombre y forma se abandona la visión de la entidad personal; por el discernimiento de las condiciones se abandonan las visiones de la ausencia de causa y de la causalidad errónea, y también el estado de duda; por el discernimiento de las condiciones en su etapa posterior se abandona el estado de duda a través de la superación de la incertidumbre; por la exploración mediante grupos se abandona la aprehensión de 'yo' y 'mío'; por la delimitación de lo que es el sendero y lo que no lo es se abandona la percepción del sendero en lo que no es el sendero; por la visión del surgimiento se abandona la visión aniquilacionista; por la visión del cese se abandona la visión eternalista; por la visión de lo temible se abandona la percepción de seguridad en lo que es temible; por la visión del peligro se abandona la percepción de gratificación; por la contemplación del desencanto se abandona la percepción de deleite; por el conocimiento del deseo de liberación se abandona la falta de deseo de liberación; por el conocimiento de la reflexión se abandona la falta de reflexión; por el conocimiento de la ecuanimidad se abandona la parcialidad; por el conocimiento de conformidad se abandona la oposición a la naturaleza de los fenómenos y al nibbāna; por el cambio de linaje se abandona el asimiento de la marca de lo condicionado. Esto es lo que se llama 'abandono de un factor particular'. El 'abandono por supresión' es el abandono que consiste en el no surgimiento de los obstáculos y de sus respectivas cualidades opuestas, como el pensamiento, etc., mientras dure la presencia del samādhi (ya sea de acceso o de absorción) sin disminución. El 'abandono por erradicación' es el abandono que consiste en la no recurrencia absoluta en el propio flujo mental del bosque de las impurezas pertenecientes al origen [del sufrimiento], logrado por quien posee este o aquel de los cuatro senderos nobles, según el método descrito como 'para el abandono de las visiones', etc. El 'abandono por apaciguamiento' es el abandono de las impurezas que consiste en su tranquilidad en el momento del fruto. El 'abandono por escape' es el nibbāna, el abandono de todo lo condicionado, por ser el escape de todo lo condicionado. Todo este abandono se llama 'abandono' en el sentido de renuncia y 'disciplina' en el sentido de remoción; por lo tanto, se llama 'disciplina por abandono'; o también se llama así por la existencia de esa respectiva disciplina en quien posee ese respectivo abandono. Así debe entenderse cómo la disciplina por abandono también se divide en cinco. De este modo, debido a que cada una se divide en cinco, hay estas diez clases de disciplina.

เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจติ. กถํ? สีลสํวเรน กายวจีทุจฺจริตานิ วิเนนฺโตปิ หิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, สติปญฺญาสํวเรหิ อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนิ วิเนนฺโตปิ โทมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, ขนฺติสํวเรน สีตาทีนิ ขมนฺโตปิ ตํตํอาฆาตวตฺถุสมฺภวํ โกธํ วิเนติ, วีริยสํวเรน พฺยาปาทวิตกฺกํ วิเนนฺโตปิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ. เยหิ ธมฺเมหิ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปหานานิ โหนฺติ, เตสํ ธมฺมานํ อตฺตนิ นิพฺพตฺตเนน เต เต ธมฺเม ปชหนฺโตปิ ตทงฺคปฺปหาตพฺพํ วิกฺขมฺเภตพฺพํ สมุจฺฉินฺทิตพฺพญฺจ โกธํ วิเนติ. กามญฺเจตฺถ ปหานวินเยน วินโย น สมฺภวติ. เยหิ ปน ธมฺเมหิ ปหานํ โหติ, เตหิ วิเนนฺโตปิ ปริยายโต ‘‘ปหานวินเยน วิเนตี’’ติ วุจฺจติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกาเล ปน วิเนตพฺพาภาวโต นิสฺสรณปฺปหานสฺส จ อนุปฺปาเทตพฺพโต น เตหิ กิญฺจิ วิเนตีติ วุจฺจติ. เอวํ เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจตีติ. เย วา –

De estas, dejando a un lado la disciplina por apaciguamiento y la disciplina por escape, se dice que uno 'remueve' de una u otra manera con las ocho clases de disciplina restantes. ¿Cómo? Pues quien remueve las malas conductas corporales y verbales mediante la 'restricción por la conducta moral', remueve también el enojo asociado con ellas. Quien remueve la codicia y el abatimiento mediante la 'restricción por la atención plena' y la 'restricción por la sabiduría', remueve el enojo asociado con el abatimiento. Quien soporta pacientemente el frío y otras condiciones adversas mediante la 'restricción por la paciencia', remueve el enojo surgido hacia este o aquel objeto de resentimiento. Quien remueve los pensamientos de malevolencia mediante la 'restricción por la energía', remueve el enojo asociado con tales pensamientos. Al abandonar las diversas cualidades [perjudiciales] mediante el desarrollo en sí mismo de aquellas cualidades [beneficiosas] por las cuales ocurre el abandono de un factor particular, por supresión y por erradicación, uno remueve también el enojo que debe ser abandonado por un factor particular, que debe ser suprimido y que debe ser erradicado. Ciertamente, en este caso, la disciplina no ocurre [propiamente] por la 'disciplina por abandono'. Sin embargo, cuando uno remueve [una impureza] por medio de aquellas cualidades a través de las cuales ocurre su abandono, se dice en sentido figurado que 'remueve mediante la disciplina por abandono'. Pero en el momento del abandono por apaciguamiento, no hay nada que deba ser removido; y en el caso del abandono por escape, no hay nada que deba ser producido; por lo tanto, se dice que uno no remueve nada con estas. Así se dijo: 'De estas, dejando a un lado la disciplina por apaciguamiento y la disciplina por escape, se dice que uno remueve de una u otra manera con las ocho clases de disciplina restantes'. O bien:

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? ยสฺมึ, ภิกฺขเว, ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา…เป… กรุณา… อุเปกฺขา… อสติ-อมนสิกาโร ตสฺมึ ปุคฺคเล อาปชฺชิตพฺโพ, เอวํ ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ. กมฺมสฺสกตา เอว วา ตสฺมึ ปุคฺคเล อธิฏฺฐาตพฺพา กมฺมสฺสโก อยมายสฺมา…เป… ทายาโท ภวิสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๑) –

“Monjes, existen estas cinco formas de eliminar el resentimiento, mediante las cuales un monje debe eliminar por completo el resentimiento cuando este ha surgido hacia alguien. ¿Cuáles son las cinco? En cualquier persona hacia la que surja resentimiento, monjes, se debe desarrollar el amor benevolente (mettā) hacia esa persona... se debe desarrollar la compasión (karuṇā)... se debe desarrollar la ecuanimidad (upekkhā)... se debe practicar la falta de atención y el desinterés hacia esa persona; de esta manera se debe eliminar el resentimiento hacia esa persona. O bien, se debe aplicar la idea de la propiedad de las acciones (kamma) hacia esa persona: ‘Este venerable es el dueño de sus acciones... será el heredero [de sus actos]’. Estos son los cinco métodos”.

เอวํ ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เย จ –

Así se han expuesto cinco métodos para eliminar el resentimiento. Y también estos:

‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? อิธาวุโส[Pg.10], เอกจฺโจ ปุคฺคโล อปริสุทฺธกายสมาจาโร โหติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร, เอวรูเปปิ, อาวุโส, ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) –

“Amigos, existen estas cinco formas de eliminar el resentimiento, mediante las cuales un monje debe eliminar por completo el resentimiento cuando este ha surgido hacia alguien. ¿Cuáles son las cinco? Aquí, amigos, cierta persona es de conducta corporal impura, pero su conducta verbal es pura; incluso hacia tal tipo de persona, amigos, se debe eliminar el resentimiento”.

เอวมาทินาปิ นเยน ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เตสุ เยน เกนจิ อาฆาตปฏิวินเยน วิเนนฺโตเปส วิเนตีติ ปวุจฺจติ. อปิจ ยสฺมา –

De esta y otras maneras similares, se han expuesto cinco métodos para eliminar el resentimiento. Entre ellos, si uno lo elimina mediante cualquiera de estos métodos, se dice: ‘Él lo elimina’. Además, debido a que:

‘‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกฺกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปโทเสยฺย, น เม โส เตน สาสนกโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) –-

“Monjes, incluso si unos bandidos malhechores os cortaran miembro por miembro con una sierra de dos mangos, aquel que albergara una mente de odio hacia ellos, no estaría cumpliendo con mi enseñanza”.

เอวํ สตฺถุ โอวาทํ,

Así es la exhortación del Maestro:

‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

“Aquel que devuelve la ira al que está airado, por ello mismo se vuelve peor. No devolviendo la ira al que está airado, uno gana una batalla difícil de ganar.

‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ’’. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘);

Uno actúa por el bienestar de ambos, el propio y el del otro; cuando, sabiendo que el otro está irritado, uno mantiene conscientemente la paz”.

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา (อ. นิ. ๗.๖๔).

“Monjes, existen estas siete cosas agradables y beneficiosas para un enemigo que le ocurren a un hombre o una mujer que se deja llevar por la ira. ¿Cuáles son las siete? Aquí, monjes, un enemigo desea esto de su enemigo: ‘¡Oh, ojalá que este sea de mal aspecto!’. ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se deleita en la belleza de su enemigo. Monjes, esta persona airada, vencida y dominada por la ira, por más que se haya bañado bien, se haya ungido, tenga el cabello y la barba arreglados y vista ropas blancas, aun así tiene un mal aspecto por estar dominada por la ira. Esta, monjes, es la primera cosa agradable y beneficiosa para un enemigo que le ocurre a un hombre o una mujer airada.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยา’ติ…เป… ‘น ปจุรตฺโถ อสฺสา’ติ…เป… ‘น โภควา อสฺสา’ติ…เป… ‘น ยสวา อสฺสา’ติ…เป… ‘น มิตฺตวา อสฺสา’ติ…เป… ‘กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ [Pg.11] วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเนน นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย… มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา…เป… วาจาย…เป… มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔).

“Además, monjes, un enemigo desea esto de su enemigo: ‘¡Oh, ojalá que este duerma mal!’... ‘¡que no tenga éxito!’... ‘¡que no posea riquezas!’... ‘¡que no tenga fama!’... ‘¡que no tenga amigos!’... ‘¡que, tras la ruptura del cuerpo, después de la muerte, renazca en un estado de privación, en un mal destino, en el mundo inferior, en el infierno!’. ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se alegra de que su enemigo vaya a un buen destino. Monjes, esta persona airada, vencida y dominada por la ira, comete malas acciones con el cuerpo, con el habla... con la mente. Habiendo cometido malas acciones con el cuerpo... con el habla... con la mente, tras la ruptura del cuerpo, después de la muerte... renace en el infierno, dominada por la ira”.

‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ…เป…. (อ. นิ. ๗.๖๔;

มหานิ. ๕);

“El airado no conoce el bien, el airado no ve el Dhamma...”.

‘‘เยน โกเธน กุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โกธํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน. (อิติวุ. ๔);

“Aquella ira por la cual los seres airados van a un mal destino; habiendo comprendido correctamente esa ira, los sabios con visión clara la abandonan.

‘‘โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ, สํโยชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย. (ธ. ป. ๒๒๑);

Uno debe abandonar la ira, debe renunciar al orgullo, debe superar todos los grilletes.

‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน. (อ. นิ. ๗.๖๔;

อิติวุ. ๘๘);

La ira es generadora de daño, la ira trastorna la mente.

‘‘เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ, น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๙) –

¡Oh tú, de amplia sabiduría, perdona una ofensa! Los sabios no basan su fuerza en la ira”.

เอวมาทินา นเยน โกเธ อาทีนวญฺจ ปจฺจเวกฺขโตปิ โกโธ วินยํ อุเปติ. ตสฺมา เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โกธํ วิเนนฺโตปิ เอส วิเนตีติ วุจฺจติ.

Por este y otros métodos, incluso para quien reflexiona sobre el peligro en la ira, esta se somete a la disciplina. Por lo tanto, se dice que aquel que elimina la ira habiendo reflexionado de esta manera: ‘Él la elimina’.

โกธนฺติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๐; อ. นิ. ๙.๒๙) นเยน สุตฺเต วุตฺตานํ นวนฺนํ, ‘‘อตฺถํ เม น จรี’’ติ อาทีนญฺจ ตปฺปฏิปกฺขโต สิทฺธานํ นวนฺนเมวาติ อฏฺฐารสนฺนํ, ขาณุกณฺฏกาทินา อฏฺฐาเนน สทฺธึ เอกูนวีสติยา อาฆาตวตฺถูนํ อญฺญตราฆาตวตฺถุสมฺภวํ อาฆาตํ. วิสฏนฺติ วิตฺถตํ. สปฺปวิสนฺติ สปฺปสฺส วิสํ. อิวาติ โอปมฺมวจนํ, อิ-การ โลปํ กตฺวา ว-อิจฺเจว วุตฺตํ. โอสเธหีติ อคเทหิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา วิสติกิจฺฉโก เวชฺโช สปฺเปน ทฏฺฐํ สพฺพํ กายํ ผริตฺวา ฐิตํ วิสฏํ สปฺปวิสํ มูลขนฺธตจปตฺตปุปฺผาทีนํ อญฺญตเรหิ [Pg.12] นานาเภสชฺเชหิ ปโยเชตฺวา กเตหิ วา โอสเธหิ ขิปฺปเมว วิเนยฺย, เอวเมวํ โย ยถาวุตฺเตนตฺเถน อุปฺปติตํ จิตฺตสนฺตานํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ โกธํ ยถาวุตฺเตสุ วินยนูปาเยสุ เยน เกนจิ อุปาเยน วิเนติ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรตีติ.

‘Ira’ (kodha) se refiere al resentimiento (āghāta) que surge según el método: ‘Él actuó para mi perjuicio, por lo que nace el resentimiento’, etc. Se refiere al resentimiento surgido de alguna de las diecinueve bases: las nueve mencionadas en los suttas, sus nueve opuestos formados como ‘Él no actuó para mi beneficio’, sumando dieciocho, junto con la ira que surge sin una base adecuada como ante tocones o espinas. ‘Visaṭa’ significa extendido. ‘Sappavisa’ significa el veneno de la serpiente. La palabra ‘iva’ es un término comparativo, y habiendo elidido la vocal ‘i’, se menciona solo como ‘va’. ‘Osadhebi’ significa por medio de medicinas. Esto es lo que se quiere decir: así como un médico que trata venenos podría eliminar rápidamente con medicinas preparadas —usando diversos medicamentos de entre raíces, troncos, cortezas, hojas, flores, etc.— el veneno de serpiente que se ha extendido y permanece tras haber impregnado todo el cuerpo mordido por la serpiente; de la misma manera, aquel que elimina la ira que ha surgido impregnando el flujo mental por las razones antes mencionadas, mediante cualquiera de los métodos de disciplina ya explicados, no la tolera, la abandona, la disipa y le pone fin.

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ โส เอวํ โกธํ วิเนนฺโต ภิกฺขุ ยสฺมา โกโธ ตติยมคฺเคน สพฺพโส ปหียติ, ตสฺมา โอรปารสญฺญิตานิ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานิ ชหาตีติ เวทิตพฺโพ. อวิเสเสน หิ ปารนฺติ ตีรสฺส นามํ, ตสฺมา โอรานิ จ ตานิ สํสารสาครสฺส ปารภูตานิ จาติ กตฺวา ‘‘โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ’’, โส ตติยมคฺเคน สพฺพโส โกธํ วิเนตฺวา อนาคามิผเล ฐิโต ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ. ตตฺถ โอรนฺติ สกตฺตภาโว, ปารนฺติ ปรตฺตภาโว. โอรํ วา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ปารํ ฉ พาหิรายตนานิ. ตถา โอรํ มนุสฺสโลโก, ปารํ เทวโลโก. โอรํ กามธาตุ, ปารํ รูปารูปธาตุ. โอรํ กามรูปภโว, ปารํ อรูปภโว. โอรํ อตฺตภาโว, ปารํ อตฺตภาวสุขูปกรณานิ. เอวเมตสฺมึ โอรปาเร จตุตฺถมคฺเคน ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อนาคามิโน กามราคสฺส ปหีนตฺตา อิธตฺตภาวาทีสุ ฉนฺทราโค เอว นตฺถิ; อปิจ โข ปนสฺส ตติยมคฺคาทีนํ วิย วณฺณปฺปกาสนตฺถํ สพฺพเมตํ โอรปารเภทํ สงฺคเหตฺวา ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุตฺตํ.

"Ese bhikkhu abandona el más acá y el más allá": puesto que el odio se extingue por completo mediante el tercer sendero, se debe entender que un bhikkhu que subyuga el odio de esta manera abandona los cinco grilletes inferiores denominados "el más acá y el más allá". En términos generales, "el más allá" (pāra) es el nombre de una orilla; por lo tanto, se dice "el más acá y el más allá" refiriéndose a aquello que pertenece a esta orilla y lo que constituye la orilla opuesta del océano del saṃsāra. O bien, "aquel que subyuga el odio surgido como se elimina con medicinas el veneno de una serpiente que se propaga": esto significa que el bhikkhu, establecido en el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala) tras haber subyugado el odio mediante el tercer sendero, abandona el más acá y el más allá. En esta expresión, "el más acá" (ora) es la propia identidad personal, y "el más allá" (pāra) es la identidad ajena. O "el más acá" son las seis bases sensoriales internas y "el más allá" las seis bases sensoriales externas. Asimismo, "el más acá" es el mundo humano y "el más allá" el mundo de los devas. "El más acá" es el reino del deseo (kāmadhātu) y "el más allá" los reinos de la forma y sin forma (rūpārūpadhātu). "El más acá" es la existencia en el deseo y la forma, y "el más allá" la existencia sin forma. "El más acá" es la identidad personal y "el más allá" son los medios de sustento de dicha identidad. Así, en este contexto de "el más acá y el más allá", se dice que quien abandona el deseo y la pasión (chandarāga) mediante el cuarto sendero "abandona el más acá y el más allá". Y aquí, aunque el que no regresa ya no tiene deseo ni pasión por la identidad personal en este mundo debido al abandono de la pasión sensual, aun así, para elogiar las virtudes del cuarto sendero, se agrupan todas estas divisiones de "el más acá y el más allá", y se dice que "abandona el más acá y el más allá" mediante el abandono del deseo y la pasión en ellos.

อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส วิภาวนตฺถาย อุปมํ อาห ‘‘อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, สปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. โส ทุวิโธ – กามรูปี จ อกามรูปี จ. กามรูปีปิ ทุวิโธ – ชลโช ถลโช จ. ชลโช ชเล เอว กามรูปํ ลภติ, น ถเล, สงฺขปาลชาตเก สงฺขปาลนาคราชา วิย. ถลโช ถเล เอว, น ชเล. โส ชชฺชรภาเวน ชิณฺณํ, จิรกาลตาย ปุราณญฺจาติ สงฺขํ คตํ. ตจํ ชหนฺโต จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม สปฺปชาติ ทีฆตฺตภาโว. อุรคา หิ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สชาตึ นาติวตฺตนฺติ – อุปปตฺติยํ, จุติยํ, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน, สมานชาติยา [Pg.13] เมถุนปฏิเสวเน, ชิณฺณตจาปนยเน จาติ. สปฺโป หิ ยทา ตจํ ชหาติ, ตทา สชาติยํเยว ฐตฺวา ชหาติ. สชาติยํ ฐิโตปิ จ ชิคุจฺฉนฺโต ชหาติ. ชิคุจฺฉนฺโต นาม ยทา อุปฑฺฒฏฺฐาเน มุตฺโต โหติ, อุปฑฺฒฏฺฐาเน อมุตฺโต โอลมฺพติ, ตทา นํ อฏฺฏียนฺโต ชหาติ. เอวํ ชิคุจฺฉนฺโตปิ จ ทณฺฑนฺตรํ วา มูลนฺตรํ วา ปาสาณนฺตรํ วา นิสฺสาย ชหาติ. นิสฺสาย ชหนฺโตปิ จ ถามํ ชเนตฺวา, อุสฺสาหํ กตฺวา, วีริเยน วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ กตฺวา, ปสฺสสนฺโตว ผณํ กริตฺวา ชหาติ. เอวํ ชหิตฺวา เยนกามํ ปกฺกมติ. เอวเมวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ โอรปารํ ชหิตุกาโม จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม ภิกฺขุโน ‘‘อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑) วจนโต สีลํ. เตเนวาห ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปฺปญฺโญ’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓; เปฏโก. ๒๒). เอวเมติสฺสํ สชาติยํ ฐิโต ภิกฺขุ ตํ สกตฺตภาวาทิเภทํ โอรปารํ ชิณฺณปุราณตจมิว ทุกฺขํ ชเนนฺตํ ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ชิคุจฺฉนฺโต กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย อธิมตฺตวายามสงฺขาตํ ถามํ ชเนตฺวา ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๖; วิภ. ๕๑๙) วุตฺตนเยน รตฺตินฺทิวํ ฉธา วิภชิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อุรโค วิย, วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุรโค วิย ปสฺสสนฺโต, อยมฺปิ อสิถิลปรกฺกมตาย วายมนฺโต อุรโค วิย ผณํ กริตฺวา, อยมฺปิ ญาณวิปฺผารํ ชเนตฺวา อุรโคว ตจํ โอรปารํ ชหาติ. ชหิตฺวา จ อุรโค วิย โอหิตตโจ เยนกามํ อยมฺปิ โอหิตภาโร อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุทิสํ ปกฺกมตีติ. เตนาห ภควา –

Ahora, para ilustrar este significado, presenta el símil: "como una serpiente se despoja de su vieja piel gastada". En ese contexto, "urago" es aquel que se desplaza con el pecho, siendo este un epíteto de la serpiente. Esta es de dos tipos: la que puede cambiar de forma a voluntad y la que no. La que cambia de forma a voluntad también es de dos tipos: nacida en el agua y nacida en la tierra. La nacida en el agua solo obtiene la facultad de cambiar de forma en el agua, no en la tierra, como el rey naga Saṅkhapāla en el Saṅkhapāla Jātaka. La nacida en la tierra solo la obtiene en la tierra, no en el agua. Cuando la serpiente desea despojarse de su piel, la cual está gastada por la decrepitud y es vieja por el paso del tiempo, lo hace de cuatro maneras: establecida en su propia naturaleza (sajātī), sintiendo asco, mediante un apoyo y con esfuerzo. Su "naturaleza" (sajātī) se refiere a la especie de las serpientes, seres de cuerpo largo. Pues las serpientes no transgreden su propia naturaleza en cinco circunstancias: en el nacimiento, en la muerte, al caer en un sueño profundo, al copular con los de su misma especie y al despojarse de su piel vieja. Pues cuando una serpiente muda su piel, lo hace permaneciendo fiel a su naturaleza. Y aun establecida en su naturaleza, se despoja de ella sintiendo asco. "Sentir asco" significa que cuando la piel está medio suelta y medio adherida, colgando, la serpiente se despoja de ella con repulsión. Sintiendo tal asco, se despoja de ella apoyándose en un palo, una raíz o una piedra. Y al apoyarse, generando fuerza, haciendo un esfuerzo, doblando su cola con vigor y resoplando mientras extiende su capucha, se despoja de la piel. Tras haberla dejado, se marcha a donde desea. Del mismo modo, este bhikkhu que desea abandonar el más acá y el más allá, lo hace de cuatro maneras: establecido en su naturaleza, sintiendo asco, mediante un apoyo y con esfuerzo. La "naturaleza" para un bhikkhu es la virtud (sīla), según las palabras: "nacido con el nacimiento noble". Por ello dijo el Bienaventurado: "el hombre sabio, establecido en la virtud". Así, este bhikkhu, establecido en esta naturaleza de los nobles, viendo los diversos peligros en su propia identidad personal y demás aspectos del "más acá y el más allá", los cuales generan sufrimiento como una piel vieja y gastada, siente asco hacia ellos; entonces, apoyándose en buenos amigos (kalyāṇamitta) y generando la fuerza denominada "esfuerzo supremo", purifica su mente de los estados obstructivos mediante la meditación caminando y sentado durante el día. Siguiendo el método descrito, dividiendo el día y la noche en seis periodos, esforzándose y bregando como la serpiente que dobla su cola, como la serpiente que resopla doblando sus piernas en la postura cruzada, este bhikkhu se esfuerza con un vigor incansable y, como la serpiente que extiende su capucha, él expande su conocimiento y abandona el más acá y el más allá. Y tras haberlo abandonado, al igual que la serpiente que se ha despojado de su piel, este bhikkhu, habiendo dejado la carga de los cinco agregados, se dirige hacia la región del elemento del Nibbāna sin residuo. Por eso dijo el Bienaventurado:

‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ;

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ.

"Aquel que elimina el odio surgido, como se elimina con medicinas el veneno de serpiente que se propaga; ese bhikkhu abandona el más acá y el más allá, como una serpiente se despoja de su vieja piel gastada".

เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน ปฐมคาถา เทสิตาติ.

Así, el Bienaventurado enseñó este primer verso, culminando con el estado de Arahant.

๒. อิทานิ ทุติยคาถาย อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตตฺราปิ –

2. Ahora ha llegado el turno de la explicación del significado del segundo verso. También allí:

‘‘เยน [Pg.14] ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ;

วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

"Habiendo declarado el procedimiento de por quién, dónde, cuándo y por qué fue dicho este verso, realizaré la explicación de su significado".

อยเมว มาติกา. ตโต ปรญฺจ สพฺพคาถาสุ. อติวิตฺถารภเยน ปน อิโต ปภุติ มาติกํ อนิกฺขิปิตฺวา อุปฺปตฺติทสฺสนนเยเนว ตสฺสา ตสฺสา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. เสยฺยถิทํ โย ราคมุทจฺฉิทา อเสสนฺติ อยํ ทุติยคาถา.

Este es el esquema (mātikā). Y a partir de aquí, en todos los versos, por temor a una extensión excesiva, realizaré la explicación del significado mostrando el sentido de cada uno simplemente a través de la exposición de su origen, sin establecer el esquema. A saber: "Aquel que ha cortado el deseo por completo", este es el segundo verso.

ตสฺสุปฺปตฺติ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก อญฺญตโร สุวณฺณการปุตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิโต. เถโร ตสฺส ‘‘ทหรานํ อสุภํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ราควิฆาตตฺถํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. ตสฺส ตสฺมึ อาเสวนมตฺตมฺปิ จิตฺตํ น ลภติ. โส ‘‘อนุปการํ มเมต’’นฺติ เถรสฺส อาโรเจสิ. เถโร ‘‘ทหรานเมตํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ปุนปิ ตเทวาจิกฺขิ. เอวํ จตฺตาโร มาสา อตีตา, โส กิญฺจิมตฺตมฺปิ วิเสสํ น ลภติ. ตโต นํ เถโร ภควโต สนฺติกํ เนสิ. ภควา ‘‘อวิสโย, สาริปุตฺต, ตุยฺเหตสฺส สปฺปายํ ชานิตุํ, พุทฺธเวเนยฺโย เอโส’’ติ วตฺวา ปภสฺสรวณฺณํ ปทุมํ อิทฺธิยา นิมฺมินิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ปาทาสิ – ‘‘หนฺท, ภิกฺขุ, อิมํ วิหารปจฺฉายายํ วาลิกาตเล นาเฬน วิชฺฌิตฺวา ฐเปหิ, อภิมุขญฺจสฺส ปลฺลงฺเกน นิสีท ‘โลหิตํ โลหิต’นฺติ อาวชฺเชนฺโต’’ติ. อยํ กิร ปญฺจ ชาติสตานิ สุวณฺณกาโรว อโหสิ. เตนสฺส ‘‘โลหิตกนิมิตฺตํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา ภควา โลหิตกกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส ตถา กตฺวา มุหุตฺเตเนว ยถากฺกมํ ตตฺถ จตฺตาริปิ ฌานานิ อธิคนฺตฺวา อนุโลมปฏิโลมาทินา นเยน ฌานกีฬํ อารภิ. อถ ภควา ‘ตํ ปทุมํ มิลายตู’ติ อธิฏฺฐาสิ. โส ฌานา วุฏฺฐิโต ตํ มิลาตํ กาฬวณฺณํ ทิสฺวา ‘‘ปภสฺสรรูปํ ชราย ปริมทฺทิต’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตโต นํ อชฺฌตฺตมฺปิ อุปสํหริ. ตโต ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ ตโยปิ ภเว อาทิตฺเต วิย ปสฺสิ. เอวํ ปสฺสโต จสฺสาวิทูเร ปทุมสฺสโร อตฺถิ. ตตฺถ ทารกา โอโรหิตฺวา ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา ภญฺชิตฺวา ราสึ กโรนฺติ. ตสฺส ตานิ อุทเก ปทุมานิ นฬวเน อคฺคิชาลา วิย ขายึสุ, ปตฺตานิ ปตนฺตานิ ปปาตํ ปวิสนฺตานิ วิย ขายึสุ, ถเล นิกฺขิตฺตปทุมานํ อคฺคานิ มิลาตานิ อคฺคิฑฑฺฒานิ วิย [Pg.15] ขายึสุ. อถสฺส ตทนุสาเรน สพฺพธมฺเม อุปนิชฺฌายโต ภิยฺโยโสมตฺตาย ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตโต ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว ตสฺส ภิกฺขุโน อุปริ สรีราภํ มุญฺจิ. สา จสฺส มุขํเยว อชฺโฌตฺถริ. ตโต โส ‘‘กิเมต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ภควนฺตํ อาคนฺตฺวา สมีเป ฐิตมิว ทิสฺวา อุฏฺฐายาสนา อญฺชลึ ปณาเมสิ. อถสฺส ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ ‘‘โย ราคมุทจฺฉิทา อเสส’’นฺติ.

Su origen es el siguiente: en una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika. En aquel tiempo, un asistente del venerable anciano Sāriputta, hijo de un orfebre, se había ordenado bajo la dirección del anciano. El anciano, pensando: "la meditación sobre lo desagradable es adecuada para los jóvenes", le dio el objeto de meditación de lo desagradable (asubhakammaṭṭhāna) para destruir la lujuria. Sin embargo, su mente no encontró interés alguno en ese objeto. Él informó al anciano: "Esto no me es útil". El anciano, pensando de nuevo: "Esto es adecuado para los jóvenes", se lo explicó otra vez. Así pasaron cuatro meses y él no alcanzó ninguna distinción especial. Entonces el anciano lo llevó ante el Bienaventurado. El Bienaventurado dijo: "Sāriputta, conocer qué es adecuado para él no está en tu dominio; él es alguien que debe ser guiado por un buda". Habiendo dicho esto, creó por poder espiritual un loto de color resplandeciente y se lo puso en la mano, diciendo: "Ven, monje, coloca esto en un montículo de arena a la sombra del monasterio, atraviésalo con el tallo y siéntate en la postura de loto frente a él reflexionando: 'rojo, rojo'". Se dice que durante quinientas vidas este monje había sido orfebre. Por eso, sabiendo que un objeto rojo era adecuado para él, el Bienaventurado le dio el objeto de meditación de lo rojo. Habiendo hecho lo indicado, en un instante alcanzó sucesivamente los cuatro jhanas y comenzó a jugar con los jhanas en orden directo e inverso. Entonces el Bienaventurado resolvió: "Que ese loto se marchite". Al salir del jhana y ver el loto marchito y de color oscuro, obtuvo la percepción de la impermanencia: "La forma resplandeciente ha sido oprimida por la vejez". Luego aplicó esa percepción a sí mismo. Después, viendo que "lo que es impermanente es sufrimiento, y lo que es sufrimiento es no-yo", vio los tres reinos de la existencia como si estuvieran en llamas. Mientras observaba esto, en un estanque de lotos no muy lejano, unos niños bajaron, cortaron lotos y los amontonaron. Los lotos en el agua le parecieron como llamaradas de fuego en un bosque de cañas; los pétalos que caían le parecieron como si cayeran en un precipicio; las puntas marchitas de los lotos en tierra firme le parecieron como quemadas por el fuego. Entonces, al contemplar todos los fenómenos de acuerdo con esto, los tres reinos de la existencia se le presentaron con mayor intensidad como una casa en llamas y sin refugio. Entonces el Bienaventurado, sentado en su Cabaña Perfumada, proyectó su luz corporal sobre el monje, la cual cubrió su rostro. Al reflexionar: "¿Qué es esto?", vio al Bienaventurado como si estuviera parado frente a él, se levantó de su asiento y lo saludó con las manos juntas. Entonces el Bienaventurado, conociendo lo que era adecuado para él, le enseñó el Dhamma y recitó este verso luminoso: "Aquel que ha cortado enteramente la lujuria...".

ตตฺถ รญฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. อุทจฺฉิทาติ อุจฺฉินฺทติ, ภญฺชติ, วินาเสติ. อตีตกาลิกานมฺปิ หิ ฉนฺทสิ วตฺตมานวจนํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ. อเสสนฺติ สานุสยํ. ภิสปุปฺผํว สโรรุหนฺติ สเร วิรูฬฺหํ ปทุมปุปฺผํ วิย. วิคยฺหาติ โอคยฺห, ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา นาม เอเต ทารกา สรํ โอรุยฺห ภิสปุปฺผํ สโรรุหํ ฉินฺทนฺติ, เอวเมวํ โย ภิกฺขุ อิมํ เตธาตุกโลกสนฺนิวาสํ โอคยฺห –

En ese pasaje, "lujuria" (rāga) se refiere a aquello que ocurre por el modo de deleite; es una designación para la lujuria por las cinco cuerdas de los placeres sensuales. "Cortó" (udacchidā) significa que corta, rompe o destruye. Pues los gramáticos aceptan el uso del tiempo presente para verbos en tiempo pasado por razones métricas. "Enteramente" (asesaṃ) significa junto con las tendencias latentes (sānusaya). "Como la flor de loto en el estanque" (bhisapupphaṃva saroruhaṃ) significa como una flor de loto crecida en un estanque. "Habiendo entrado" (vigayha) significa habiendo descendido o entrado. El resto es igual a lo anterior. ¿Qué se quiere decir? Así como estos niños, habiendo descendido al estanque, cortan la flor de loto, de la misma manera, el monje que ha entrado en esta morada del mundo de los tres reinos...

‘‘นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ’’;

(ธ. ป. ๒๐๒);

"No hay fuego igual a la lujuria" (Dhp 202);

‘‘กามราเคน ทยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริทยฺหติ’’;

(สํ. นิ. ๑.๒๑๒);

"Ardo por la lujuria sensual, mi mente está consumida por la fiebre" (SN 1.212);

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ’’. (ธ. ป. ๓๔๗);

"Aquellos apasionados por la lujuria caen en la corriente, como la araña en la tela que ella misma ha tejido" (Dhp 347);

‘‘รตฺโต โข, อาวุโส, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๕๖, ๗๒) –

"Amigo, aquel que está apasionado, vencido por la lujuria y con la mente obsesionada por ella, destruye incluso la vida" (AN 3.56, 72);

เอวมาทินยมนุคนฺตฺวา ราคาทีนวปจฺจเวกฺขเณน ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ สํวเรหิ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณเกสุ วตฺถูสุ อสุภสญฺญาย จ โถกํ โถกํ ราคํ สมุจฺฉินฺทนฺโต อนาคามิมคฺเคน อวเสสํ อรหตฺตมคฺเคน จ ตโต อนวเสสมฺปิ อุจฺฉินฺทติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ. เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน คาถา เทสิตา. เทสนาปริโยสาเน จ โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

Siguiendo este método y mediante la reflexión sobre el peligro de la lujuria, con las restricciones mencionadas como la restricción moral y la percepción de lo desagradable en objetos animados e inanimados, extirpando poco a poco la lujuria, la corta parcialmente con el sendero del no-regreso (anāgāmimagga) y totalmente con el sendero del arahant (arahattamagga). De la manera explicada anteriormente, ese monje abandona este lado y el más allá, tal como una serpiente desecha su vieja piel desgastada. Así, el Bienaventurado enseñó este verso culminando en el estado de arahant. Al finalizar la enseñanza, el monje se estableció en el estado de arahant.

๓. โย [Pg.16] ตณฺหมุทจฺฉิทาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร วิหรนฺโต ตณฺหาวเสน อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺเกติ. ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อิมํ โอภาสคาถมภาสิ.

3. ¿Cuál es el origen del verso "Aquel que ha cortado la avidez"? El Bienaventurado residía en Sāvatthī. Cierto monje, que vivía a orillas del estanque de lotos Gaggarā, abrigaba pensamientos malsanos impulsados por la avidez. El Bienaventurado, conociendo su inclinación, recitó este verso luminoso.

ตตฺถ ตสฺสตีติ ตณฺหา. วิสเยหิ ติตฺตึ น อุเปตีติ อตฺโถ. กามภววิภวตณฺหานเมตํ อธิวจนํ. สริตนฺติ คตํ ปวตฺตํ, ยาว ภวคฺคา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีฆสรนฺติ สีฆคามินึ, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ อคเณตฺวา มุหุตฺเตเนว ปรจกฺกวาฬมฺปิ ภวคฺคมฺปิ สมฺปาปุณิตุํ สมตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมตํ สริตํ สีฆสรํ สพฺพปฺปการมฺปิ ตณฺหํ –

En ese contexto, "avidez" (taṇhā) es aquello que tiene sed. El significado es que no encuentra satisfacción en los objetos. Es una designación para la avidez por los placeres sensuales, por la existencia y por la no-existencia. "Corriente" (saritaṃ) significa lo que fluye o sucede; se dice que permanece inundándolo todo hasta la cima de la existencia. "De flujo rápido" (sīghasaraṃ) significa que se mueve con rapidez; se dice que es capaz de alcanzar otros sistemas de mundos y la cima de la existencia en un momento, sin considerar los peligros presentes y futuros. De esta manera, respecto a toda forma de avidez, que es una corriente de flujo rápido...

‘‘อุปริวิสาลา ทุปฺปูรา, อิจฺฉา วิสฏคามินี;

เย จ ตํ อนุคิชฺฌนฺติ, เต โหนฺติ จกฺกธาริโน’’ติ.

"Amplia arriba y difícil de saciar, el deseo se extiende fluyendo. Aquellos que se entregan a él, cargan con la rueda".

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕;

มหานิ. ๑๙๑;

จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗);

«El hombre que tiene a la avidez como compañera, errando por este largo camino, no trasciende el saṃsāra con su devenir de esta manera y de otra manera».

‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราชา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) จ –

«El mundo es deficiente, insaciable, un esclavo de la avidez, gran rey».

เอวมาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วิโสสยิตฺวา อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุจฺฉิชฺชติ, โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

Así, mediante la contemplación del peligro y mediante el autocontrol de la moralidad y demás prácticas de la manera explicada anteriormente, aquel monje que, habiendo secado las impurezas poco a poco, las corta completamente a través del camino del estado de arahant; en ese mismo instante, ese monje abandona en todos sus modos lo de aquí y lo de allá. Al concluir la enseñanza, ese monje quedó establecido en el estado de arahant.

๔. โย มานมุทพฺพธีติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คงฺคาย ตีเร วิหรนฺโต คิมฺหกาเล อปฺโปทเก โสเต กตํ นฬเสตุํ ปจฺฉา อาคเตน มโหเฆน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา’’ติ สํวิคฺโค อฏฺฐาสิ. ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควา อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ.

4. ¿Cuál es el origen de 'Aquel que ha erradicado el orgullo'? El Bienaventurado residía en Sāvatthī. Un cierto monje que vivía a orillas del río Ganges, habiendo visto en la estación calurosa, cuando la corriente era escasa, un puente de juncos construido que era arrastrado por una gran inundación repentina que llegó después, permaneció conmovido pensando: «las formaciones son impermanentes». Habiendo conocido su inclinación, el Bienaventurado pronunció este verso luminoso.

ตตฺถ [Pg.17] มาโนติ ชาติอาทิวตฺถุโก เจตโส อุณฺณาโม. โส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ ติวิโธ โหติ. ปุน ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ, เสยฺยสฺส สทิโส, เสยฺยสฺส หีโน, สทิสสฺส เสยฺโย, สทิสสฺส สทิโส, สทิสสฺส หีโน, หีนสฺส เสยฺโย, หีนสฺส สทิโส, หีนสฺส หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ นววิโธ โหติ. ตํ สพฺพปฺปการมฺปิ มานํ –

Allí, el orgullo (māna) es la altivez de la mente basada en el nacimiento y otros factores. Este es de tres tipos: el orgullo de 'yo soy superior', el orgullo de 'yo soy igual' y el orgullo de 'yo soy inferior'. De nuevo, es de nueve tipos así: para uno que es superior, el orgullo de 'soy superior', 'soy igual' o 'soy inferior'; para uno que es igual, el orgullo de 'soy superior', 'soy igual' o 'soy inferior'; y para uno que es inferior, el orgullo de 'soy superior', 'soy igual' o 'soy inferior'. Sobre todo ese orgullo en todos sus modos:

‘‘เยน มาเนน มตฺตาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ. (อิติวุ. ๖) –

«Aquellos seres que, embriagados por el orgullo, van a un destino de sufrimiento».

อาทินา นเยน ตตฺถ อาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วเธนฺโต กิเลสานํ อพลทุพฺพลตฺตา นฬเสตุสทิสํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อติพลตฺตา มโหฆสทิเสน อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุทพฺพธิ, อนวเสสปฺปหานวเสน อุจฺฉินฺทนฺโต วเธตีติ วุตฺตํ โหติ. โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

De la manera mencionada anteriormente, mediante la contemplación del peligro y mediante el autocontrol de la moralidad y otros métodos, aquel que, destruyéndolo poco a poco —debido a que las impurezas son débiles y sin fuerza, semejantes a un puente de juncos, y debido a que los estados supramundanos son extraordinariamente fuertes, semejantes a una gran inundación— erradicó completamente el orgullo mediante el camino del estado de arahant; se dice que lo destruye cortándolo mediante el abandono sin residuo. En ese mismo instante, ese monje abandona en todos sus modos lo de aquí y lo de allá. Al concluir la enseñanza, ese monje quedó establecido en el estado de arahant.

๕. ติ กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อิโต ปรานญฺจ ทฺวาทสนฺนํ เอกาเยว อุปฺปตฺติ. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร พฺราหฺมโณ อตฺตโน ธีตุยา วาเรยฺเย ปจฺจุปฏฺฐิเต จินฺเตสิ – ‘‘เกนจิ วสเลน อปริภุตฺตปุพฺเพหิ ปุปฺเผหิ ทาริกํ อลงฺกริตฺวา ปติกุลํ เปเสสฺสามี’’ติ. โส สนฺตรพาหิรํ สาวตฺถึ วิจินนฺโต กิญฺจิ ติณปุปฺผมฺปิ อปริภุตฺตปุพฺพํ นาทฺทส. อถ สมฺพหุเล ธุตฺตกชาติเก พฺราหฺมณทารเก สนฺนิปติเต ทิสฺวา ‘‘เอเต ปุจฺฉิสฺสามิ, อวสฺสํ สมฺพหุเลสุ โกจิ ชานิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เต ตํ พฺราหฺมณํ อุปฺปณฺเฑนฺตา อาหํสุ – ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก น เกนจิ ปริภุตฺตปุพฺพํ. เตน ธีตรํ อลงฺกริตฺวา เทหี’’ติ. โส ทุติยทิวเส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ภตฺตวิสฺสคฺคํ กตฺวา อจิรวติยา นทิยา ตีเร อุทุมฺพรวนํ คนฺตฺวา เอกเมกํ รุกฺขํ วิจินนฺโต ปุปฺผสฺส วณฺฏมตฺตมฺปิ นาทฺทส. อถ วีติวตฺเต มชฺฌนฺหิเก ทุติยตีรํ อคมาสิ. ตตฺถ จ อญฺญตโร ภิกฺขุ อญฺญตรสฺมึ มนุญฺเญ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ [Pg.18] มนสิ กโรติ. โส ตตฺถ อุปสงฺกมิตฺวา อมนสิกริตฺวา, สกึ นิสีทิตฺวา, สกึ อุกฺกุฏิโก หุตฺวา, สกึ ฐตฺวา, ตํ รุกฺขํ สพฺพสาขาวิฏปปตฺตนฺตเรสุ วิจินนฺโต กิลมติ. ตโต นํ โส ภิกฺขุ อาห – ‘‘พฺราหฺมณ, กึ มคฺคสี’’ติ? ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ, โภ’’ติ. ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก นตฺถิ, มุสา เอตํ วจนํ, มา กิลมา’’ติ. อถ ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา โอภาสํ มุญฺจิตฺวา สมุปฺปนฺนสมนฺนาหารพหุมานสฺส อิมา โอภาสคาถาโย อภาสิ ‘‘โย นาชฺฌคมา ภเวสุ สาร’’นฺติ สพฺพา วตฺตพฺพา.

5. ¿Cuál es el origen [de esto]? Este verso y los doce siguientes tienen un único origen. En una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī. En aquel tiempo, un cierto brahmán, al aproximarse la boda de su hija, pensó: «Adornaré a la joven con flores que no hayan sido usadas antes por ningún hombre de baja casta y la enviaré a la casa del esposo». Buscando por dentro y por fuera de Sāvatthī, no vio ni siquiera una flor de hierba que no hubiera sido usada antes. Entonces, habiendo visto reunidos a un grupo de jóvenes brahmanes de naturaleza juerguista, pensó: «Les preguntaré a ellos; seguramente entre muchos alguno lo sabrá». Se acercó y les preguntó. Ellos, queriendo burlarse del brahmán, dijeron: «Brahmán, en el mundo existe lo que se llama la flor de udumbara, que nunca ha sido usada por nadie. Adorna a tu hija con ella y dásela [al esposo]». Al día siguiente, habiéndose levantado temprano y terminado su comida, fue a un bosque de udumbara a orillas del río Aciravatī y, examinando árbol por árbol, no vio ni siquiera el tallo de una flor. Entonces, pasada la mitad del día, fue a la otra orilla. Allí, un cierto monje estaba sentado para el retiro diurno al pie de un agradable árbol, aplicando la mente a un tema de meditación. Él se acercó allí y, sin meditar, sentándose una vez, poniéndose en cuclillas una vez, permaneciendo de pie una vez, examinando ese árbol entre todas las ramas, ramitas y hojas, se cansó. Entonces el monje le dijo: «Brahmán, ¿qué buscas?». «La flor de udumbara, señor». «Brahmán, en el mundo no existe lo que se llama flor de udumbara; esa afirmación es falsa, no te canses». Entonces el Bienaventurado, conociendo la inclinación de ese monje, emitiendo luz, pronunció estos versos luminosos para el monje cuya atención y gran respeto habían surgido: 'Aquel que no encontró en las existencias ninguna esencia', y así todos los versos deben ser mencionados.

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว นาชฺฌคมาติ นาธิคจฺฉิ, นาธิคจฺฉติ วา. ภเวสูติ กามรูปารูปสญฺญีอสญฺญีเนวสญฺญีนาสญฺญีเอกโวการจตุโวการปญฺจโวการภเวสุ. สารนฺติ นิจฺจภาวํ อตฺตภาวํ วา. วิจินนฺติ ปญฺญาย คเวสนฺโต. ปุปฺผมิว อุทุมฺพเรสูติ ยถา อุทุมฺพรรุกฺเขสุ ปุปฺผํ วิจินนฺโต เอส พฺราหฺมโณ นาชฺฌคมา, เอวํ โย โยคาวจโรปิ ปญฺญาย วิจินนฺโต สพฺพภเวสุ กิญฺจิ สารํ นาชฺฌคมา. โส อสารกฏฺเฐน เต ธมฺเม อนิจฺจโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรธมฺเม อธิคจฺฉนฺโต ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ อยมตฺโถ โยชนา จ. อวเสสคาถาสุ ปนสฺส โยชนํ อวตฺวา วิเสสตฺถมตฺตเมว วกฺขาม.

Allí, en el primer verso, 'nājjhagamā' significa que no encontró o no encuentra. 'Bhavesu' se refiere a las existencias en el reino de los deseos, de la forma y sin forma; existencias con percepción, sin percepción, y ni con percepción ni sin percepción; existencias de un constituyente, cuatro constituyentes y cinco constituyentes. 'Sāraṃ' significa la naturaleza permanente o la naturaleza de un yo. 'Vicinaṃ' significa buscando con sabiduría. 'Pupphamiva udumbaresu' significa que así como este brahmán, buscando flores en los árboles de udumbara, no las encontró, así también el practicante de yoga que, investigando con sabiduría, no encontró esencia alguna en todas las existencias. Él, contemplando mediante la visión cabal esos fenómenos como impermanentes y no-yo por el hecho de carecer de esencia, alcanzando gradualmente los estados supramundanos, abandona lo de aquí y lo de allá, al igual que una serpiente su piel vieja y desgastada; este es el significado y la conexión. En los versos restantes, sin embargo, sin hacer la conexión, diremos solamente el significado especial.

๖.

‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา,อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต’’ติ. (อุทา. ๒๐) –

Aquel en cuyo interior no existen irritaciones, habiendo trascendido las diversas formas de existencia.

เอตฺถ ตาว อยํ ‘อนฺตรสทฺโท’ –

Aquí, en primer lugar, está esta palabra 'antara':

‘‘นทีตีเรสุ สณฺฐาเน, สภาสุ รถิยาสุ จ;

ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๒๘);

«En las orillas de los ríos, en los asentamientos, en las asambleas y en las calles; la gente se reúne y delibera: ¿cuál es el asunto entre tú y yo?».

‘‘อปฺปมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน อนฺตรา โวสานมาปาทิ’’ (อ. นิ. ๑๐.๘๔);

‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อ. นิ. ๗.๖๔;

อิติวุ. ๘๘) –

«“Debido a un pequeño logro de distinción, uno llegó a un punto muerto en el medio” (AN 10.84); “La ira engendra el perjuicio, la ira es la perturbación de la mente; el peligro nace del interior, pero la gente no se da cuenta de ello” (AN 7.64; Itivu. 88)».

เอวํ [Pg.19] การณเวมชฺฌจิตฺตาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อิธ ปน จิตฺเต. ตโต ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปาติ ตติยมคฺเคน สมูหตตฺตา ยสฺส จิตฺเต น สนฺติ โกปาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ภโวติ สมฺปตฺติ, วิภโวติ วิปตฺติ. ตถา ภโวติ วุทฺธิ, วิภโวติ หานิ. ภโวติ สสฺสโต, วิภโวติ อุจฺเฉโท. ภโวติ ปุญฺญํ, วิภโวติ ปาปํ. วิภโว อภโวติ จ อตฺถโต เอกเมว. ตสฺมา อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอตฺถ ยา เอสา สมฺปตฺติวิปตฺติวุฑฺฒิหานิสสฺสตุจฺเฉทปุญฺญปาปวเสน อิติ อเนกปฺปการา ภวาภวตา วุจฺจติ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ยถาสมฺภวํ เตน เตน นเยน ตํ อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอวมตฺโถ ญาตพฺโพ.

«Así, se ve que en [las palabras] causa, medio, mente, etc., hay múltiples significados. Sin embargo, aquí se refiere a la mente. Por tanto, “aquel en cuyo interior no existen irritaciones” significa que en su mente no hay irritaciones porque han sido erradicadas por el tercer camino. Además, dado que “bhava” es éxito y “vibhava” es fracaso; asimismo, “bhava” es crecimiento y “vibhava” es declive; “bhava” es eternalismo y “vibhava” es aniquilacionismo; “bhava” es mérito y “vibhava” es mal. “Vibhava” y “abhava” son lo mismo en significado. Por lo tanto, en la frase “tras haber trascendido tal y tal estado de existencia (itibhavābhavatañca vītivatto)”, se habla de diversos tipos de existencia y no-existencia por medio del éxito y el fracaso, el crecimiento y el declive, el eternalismo y el aniquilacionismo, el mérito y el mal. El significado debe entenderse así: mediante los cuatro caminos, según corresponda y por ese método, él ha trascendido “tal y tal estado de existencia”».

๗. ยสฺส วิตกฺกาติ เอตฺถ ปน ยสฺส ภิกฺขุโน ตโย กามพฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกา, ตโย ญาติชนปทามรวิตกฺกา, ตโย ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺตลาภสกฺการสิโลกอนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกาติ เอเต นว วิตกฺกา สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิปกฺขววตฺถาเนน ตสฺส ตสฺส ปหานสมตฺเถหิ ตีหิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ จ วิธูปิตา ภุสํ ธูปิตา สนฺตาปิตา ทฑฺฒาติ อตฺโถ. เอวํ วิธูเปตฺวา จ อชฺฌตฺตํ สุวิกปฺปิตา อเสสา, นิยกชฺฌตฺตภูเต อตฺตโน ขนฺธสนฺตาเน อชฺฌตฺตชฺฌตฺตภูเต จิตฺเต จ ยถา น ปุน สมฺภวนฺติ, เอวํ อรหตฺตมคฺเคน อเสสา ฉินฺนา. ฉินฺนญฺหิ กปฺปิตนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒; ๔.๓๖๕). เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

7. «En la frase “Aquel cuyos pensamientos...”, para aquel monje, hay estos nueve tipos de pensamientos: la tríada de pensamientos sensuales, de malevolencia y de crueldad; la tríada de pensamientos sobre los parientes, sobre el país y sobre los inmortales; y la tríada de pensamientos relacionados con la solicitud por otros, con la ganancia, el honor y la fama, y con no ser menospreciado. Tras reflexionar sobre el peligro (ādīnava) en estos nueve pensamientos mediante el método explicado en el Samantabhadraka, y mediante la determinación de sus antídotos, estos son “quemados”, calcinados, consumidos y reducidos a cenizas por los tres caminos inferiores, según la capacidad de cada uno para abandonarlos. Habiéndolos quemado así, están enteramente bien cortados internamente, sin residuo, de modo que no vuelvan a surgir en el propio continuo de los agregados ni en la mente, que es lo más interno; así, han sido cortados sin resto por el camino del arhat. Pues lo que está cortado se dice que está “arreglado” (kappita). Como se dice: “con el cabello y la barba arreglados”. Así debe verse el significado en este contexto».

๘. อิทานิ โย นาจฺจสารีติ เอตฺถ โย นาจฺจสารีติ โย นาติธาวิ. น ปจฺจสารีติ น โอหียิ. กึ วุตฺตํ โหติ? อจฺจารทฺธวีริเยน หิ อุทฺธจฺเจ ปตนฺโต อจฺจาสรติ, อติสิถิเลน โกสชฺเช ปตนฺโต ปจฺจาสรติ. ตถา ภวตณฺหาย อตฺตานํ กิลเมนฺโต อจฺจาสรติ, กามตณฺหาย กามสุขมนุยุญฺชนฺโต ปจฺจาสรติ. สสฺสตทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. อตีตํ อนุโสจนฺโต อจฺจาสรติ, อนาคต ปฏิกงฺขนฺโต ปจฺจาสรติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. ตสฺมา โย เอเต อุโภ อนฺเต วชฺเชตฺวา มชฺฌิมํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺโต นาจฺจสารี น ปจฺจสารีติ เอวํ วุตฺตํ โหติ. สพฺพํ [Pg.20] อจฺจคมา อิมํ ปปญฺจนฺติ ตาย จ ปน อรหตฺตมคฺคโวสานาย มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สพฺพํ อิมํ เวทนาสญฺญาวิตกฺกปฺปภวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ติวิธํ ปปญฺจํ อจฺจคมา อติกฺกนฺโต, สมติกฺกนฺโตติ อตฺโถ.

8. «Ahora, en la frase “quien no corre demasiado hacia adelante”, esto significa que no corrió en exceso. “Ni se queda atrás” significa que no se rezagó. ¿Qué se quiere decir con esto? Ciertamente, por un esfuerzo excesivo, cayendo en la agitación (uddhacce), uno corre demasiado; por una laxitud extrema, cayendo en la pereza (kosajje), uno se queda atrás. Del mismo modo, por el deseo de existencia (bhavataṇhā), atormentándose a sí mismo, uno corre demasiado; por el deseo sensual (kāmataṇhā), entregándose al placer sensorial, uno se queda atrás. Por la visión eternalista, uno corre demasiado; por la visión aniquilacionista, uno se queda atrás. Lamentándose por el pasado, uno corre demasiado; anhelando el futuro, uno se queda atrás. Por la visión sobre el pasado, uno corre demasiado; por la visión sobre el futuro, uno se queda atrás. Por lo tanto, aquel que, evitando ambos extremos, practica el camino medio, “ni corre demasiado hacia adelante ni se queda atrás”; esto es lo que se dice. “Trascendió toda esta proliferación (papañca)”: mediante ese camino medio que culmina en el camino del arhat, ha trascendido, superado y traspasado toda esta triple proliferación consistente en el deseo, el orgullo y las visiones, que se originan a partir de la sensación, la percepción y el pensamiento».

๙. ตทนนฺตรคาถาย ปน สพฺพํ วิตถมิทนฺติ ญตฺวา โลเกติ อยเมว วิเสโส. ตสฺสตฺโถ – สพฺพนฺติ อนวเสสํ, สกลมนูนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ปน วิปสฺสนุปคํ โลกิยขนฺธายตนธาตุปฺปเภทํ สงฺขตเมว อิธาธิปฺเปตํ. วิตถนฺติ วิคตตถภาวํ. นิจฺจนฺติ วา สุขนฺติ วา สุภนฺติ วา อตฺตาติ วา ยถา ยถา กิเลสวเสน พาลชเนหิ คยฺหติ, ตถาตถาภาวโต วิตถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทนฺติ ตเมว สพฺพํ ปจฺจกฺขภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห. ญตฺวาติ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา, ตญฺจ ปน อสมฺโมหโต, น วิสยโต. โลเกติ โอกาสโลเก สพฺพํ ขนฺธาทิเภทํ ธมฺมชาตํ ‘‘วิตถมิท’’นฺติ ญตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

9. «En el verso inmediatamente siguiente, la única diferencia es la línea: “Habiendo conocido en el mundo: ‘Todo esto es irreal’”. Su significado es: “todo” significa sin excepción, la totalidad sin que falte nada. No obstante, lo que aquí se pretende son los fenómenos condicionados (saṅkhata) que entran en el rango de la visión cabal (vipassanā), clasificados como los agregados, bases y elementos mundanos. “Irreal” (vitatha) significa carente de una naturaleza real. Se dice que es “irreal” porque no es permanente, ni placentero, ni bello, ni un yo, tal como es percibido por la gente necia bajo la influencia de las impurezas; por no ser de esa manera, se dice que es irreal. Con la palabra “esto”, lo dice indicando todo ello por su naturaleza directamente perceptible. “Habiendo conocido” significa habiéndolo comprendido con la sabiduría del camino, y esto es por medio de la ausencia de confusión, no por el objeto. “En el mundo” significa en el mundo como espacio; la conexión es: “habiendo conocido que todo este conjunto de fenómenos, clasificado como agregados y demás, es irreal”».

๑๐-๑๓. อิทานิ อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ วีตโลโภ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโหติ เอเต วิเสสา. เอตฺถ ลุพฺภนวเสน โลโภ. สพฺพสงฺคาหิกเมตํ ปฐมสฺส อกุสลมูลสฺส อธิวจนํ, วิสมโลภสฺส วา. โย โส ‘‘อปฺเปกทา มาตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ภคินิมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ธีตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๗) เอวํ วุตฺโต. รชฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ทุสฺสนวเสน โทโส, ปุพฺเพ วุตฺตโกธสฺเสตํ อธิวจนํ. มุยฺหนวเสน โมโห, จตูสุ อริยสจฺเจสุ อญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ยสฺมา อยํ ภิกฺขุ โลภํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ โลภํ วิเนตฺวา วิคตโลโภ วิหเรยฺย’’นฺติ, ตสฺมา ตสฺส โลภปฺปหานูปายํ สพฺพสงฺขารานํ วิตถภาวทสฺสนํ โลภปฺปหานานิสํสญฺจ โอรปารปฺปหานํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห. เอส นโย อิโต ปราสุปิ. เกจิ ปนาหุ – ‘‘ยถาวุตฺเตเนว นเยน เอเต ธมฺเม ชิคุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนมารทฺธสฺส ตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน เอกเมกาว เอตฺถ คาถา วุตฺตา’’ติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอส นโย อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ.

10-13. «Ahora, en los siguientes cuatro versos, las distinciones son: “libre de codicia”, “libre de pasión”, “libre de odio” y “libre de engaño”. Aquí, “codicia” (lobha) se refiere al acto de codiciar. Es una designación omnicomprensiva para la primera raíz perjudicial, o para la codicia ilícita. Es aquello de lo que se dice: “a veces, estados de codicia surgen incluso hacia quienes están en la posición de una madre, de una hermana o de una hija” (SN 4.127). “Pasión” (rāga) se refiere al acto de apasionarse; es una designación para el deseo por las cinco cuerdas del placer sensual. “Odio” (dosa) se refiere al acto de corromperse; es una designación para la ira mencionada anteriormente. “Engaño” (moha) se refiere al acto de confundirse; es una designación para la falta de conocimiento sobre las cuatro nobles verdades. En este contexto, puesto que este monje, sintiendo aversión por la codicia, inició la visión cabal pensando: “¿Cuándo podré vivir libre de codicia tras haberla eliminado?”, el Buddha pronunció esta gāthā para él, mostrando el medio para abandonar la codicia, la visión de la naturaleza irreal de todas las formaciones, el beneficio de abandonar la codicia y el abandono de este lado y del más allá. Este método se aplica también a los versos siguientes. Pero algunos dicen: “Cada uno de los versos aquí fue dicho individualmente a diferentes monjes que, del modo recién explicado, sintieron aversión por estos estados e iniciaron la visión cabal”. Se puede aceptar la explicación que se prefiera. Este método se aplica a los siguientes cuatro versos».

๑๔. อยํ [Pg.21] ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน สยนฺตีติ อนุสยา กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคาวิชฺชานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อตฺตโน อาการานุวิธานฏฺเฐน มูลา; อเขมฏฺเฐน อกุสลา; ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตาติปิ มูลา; สาวชฺชทุกฺขวิปากฏฺเฐน อกุสลา; อุภยมฺเปตํ โลภโทสโมหานํ อธิวจนํ. เต หิ ‘‘โลโภ, ภิกฺขเว, อกุสลญฺจ อกุสลมูลญฺจา’’ติอาทินา นเยน เอวํ นิทฺทิฏฺฐา. เอวเมเต อนุสยา เตน เตน มคฺเคน ปหีนตฺตา ยสฺส เกจิ น สนฺติ, เอเต จ อกุสลมูลา ตเถว สมูหตาเส, สมูหตา อิจฺเจว อตฺโถ. ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส หิ เส-การาคมํ อิจฺฉนฺติ สทฺทลกฺขณโกวิทา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ วณฺณยนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอตฺถ ปน ‘‘กิญฺจาปิ โส เอวํวิโธ ภิกฺขุ ขีณาสโว โหติ, ขีณาสโว จ เนว อาทิยติ, น ปชหติ, ปชหิตฺวา ฐิโต’’ติ วุตฺโต. ตถาปิ วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนลกฺขเณน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต อตฺตโน อชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตํ ชหาติ โอรปารนฺติ เวทิตพฺโพ.

14. Esta es la explicación del significado en este contexto: se denominan 'tendencias latentes' (anusaya) porque yacen latentes en la continuidad de los seres en el sentido de que no han sido abandonadas; este es un término para el deseo sensual, la aversión, la vanidad, los puntos de vista, la duda, el deseo de existir y la ignorancia. Se llaman 'raíces' (mūla) en el sentido de que moldean los estados asociados según su propia naturaleza; son 'perjudiciales' (akusala) en el sentido de falta de seguridad. También se llaman raíces porque sirven como fundamento para los estados [asociados]; y perjudiciales porque son censurables y producen resultados dolorosos. Ambos términos son designaciones de la codicia, el odio y el engaño; pues se han descrito así: 'La codicia, monjes, es tanto lo perjudicial como una raíz perjudicial'. De esta manera, para aquel en quien tales tendencias latentes no existen debido a haber sido abandonadas por este y aquel sendero, estas raíces perjudiciales han sido igualmente 'uprooted' (samūhatāse), cuyo significado es 'samūhatā' (totalmente arrancadas). Los expertos en gramática consideran que la terminación '-se' en el nominativo plural es una inserción silábica; sin embargo, los maestros de los comentarios explican que 'seti' es una partícula invariable. Se debe aceptar la interpretación que más agrade. En este contexto, aunque tal monje sea un arahant (aquel cuyas impurezas se han extinguido), y se dice que un arahant 'ni toma ni abandona, sino que permanece habiendo abandonado', aun así se dice que 'abandona el más acá y el más allá' utilizando la forma del presente para indicar la proximidad al presente. O bien, debe entenderse que 'abandona el más acá y el más allá' se refiere a sus propias bases sensoriales internas y externas, las cuales son abandonadas al alcanzar el elemento del nibbāna sin residuo.

ตตฺถ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา อนุสยานํ อภาโว เวทิตพฺโพ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตติยมคฺเคน อภาโว โหติ, มานานุสยสฺส จตุตฺถมคฺเคน, ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ ปฐมมคฺเคน, ภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ จตุตฺถมคฺเคเนว. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ อภาโว โหติ. ทุติยมคฺเคน กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตนุภาโว, ตติยมคฺเคน สพฺพโส อภาโว, จตุตฺถมคฺเคน มานานุสยภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ อภาโว โหติ. ตตฺถ ยสฺมา น สพฺเพ อนุสยา อกุสลมูลา; กามราคภวราคานุสยา เอว หิ โลภากุสลมูเลน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ปฏิฆานุสยาวิชฺชานุสยา จ ‘‘โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ’’ อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิมานวิจิกิจฺฉานุสยา ปน น กิญฺจิ อกุสลมูลํ โหนฺติ, ยสฺมา วา อนุสยาภาววเสน จ อกุสลมูลสมุคฺฆาตวเสน จ กิเลสปฺปหานํ ปฏฺฐเปสิ, ตสฺมา –

En ese pasaje, la ausencia de las tendencias latentes debe entenderse de dos maneras: a través de la secuencia de las impurezas y a través de la secuencia de los senderos. Según la secuencia de las impurezas, la ausencia de las tendencias latentes al deseo sensual y a la aversión ocurre mediante el tercer sendero; la de la vanidad, mediante el cuarto sendero; la de los puntos de vista y la duda, mediante el primer sendero; y la del deseo de existir y la ignorancia, solo mediante el cuarto sendero. Sin embargo, según la secuencia de los senderos, por el primer sendero ocurre la ausencia de las tendencias a los puntos de vista y a la duda; por el segundo sendero, el debilitamiento de las tendencias al deseo sensual y a la aversión; por el tercer sendero, su ausencia total; y por el cuarto sendero, la ausencia de las tendencias a la vanidad, al deseo de existir y a la ignorancia. En este punto, dado que no todas las tendencias latentes son raíces perjudiciales —pues solo las tendencias al deseo sensual y al deseo de existir se incluyen dentro de la raíz perjudicial de la codicia; mientras que la tendencia a la aversión se incluye como odio y la de la ignorancia como engaño; pero las tendencias a los puntos de vista, la vanidad y la duda no constituyen ninguna raíz perjudicial— ya sea por la ausencia de las tendencias latentes o por el desarraigo de las raíces perjudiciales, se ha expuesto el abandono de las impurezas. Por lo tanto:

‘‘ยสฺสานุสยา [Pg.22] น สนฺติ เกจิ, มูลา จ อกุสลา สมูหตาเส’’. –

«Aquel para quien no existen tendencias latentes de ningún tipo, y cuyas raíces perjudiciales han sido totalmente arrancadas».

อิติ ภควา อาห.

Así lo dijo el Bienaventurado.

๑๕. ยสฺส ทรถชาติ เอตฺถ ปน ปฐมุปฺปนฺนา กิเลสา ปริฬาหฏฺเฐน ทรถา นาม, อปราปรุปฺปนฺนา ปน เตหิ ทรเถหิ ชาตตฺตา ทรถชา นาม. โอรนฺติ สกฺกาโย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘โอริมํ ตีรนฺติ โข, ภิกฺขุ, สกฺกายสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘). อาคมนายาติ อุปฺปตฺติยา. ปจฺจยาเสติ ปจฺจยา เอว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺส ปน อุปาทานกฺขนฺธคฺคหณาย ปจฺจยภูตา อริยมคฺเคน ปหีนตฺตา, เกจิ ทรถชเววจนา กิเลสา น สนฺติ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ.

15. En cuanto a la expresión 'nacido de la aflicción', las impurezas que surgen primero se llaman 'aflicción' (daratha) en el sentido de ardor febril; aquellas que surgen sucesivamente después, por haber nacido de tales aflicciones, se llaman 'nacidas de la aflicción'. Por 'el más acá' (ora) se entiende la propia personalidad (sakkāya), tal como se ha dicho: 'El monje que ve la orilla cercana, esto es una designación para la propia personalidad'. 'Para el retorno' (āgamanāya) significa para el renacimiento. 'Por condiciones' (paccayāse) significa simplemente por condiciones. ¿Qué se quiere decir con esto? Que para aquel cuyas impurezas —que actúan como condiciones para el apego a los agregados de la existencia— no existen debido a haber sido abandonadas por el sendero noble, y para quien no existen tales impurezas sinónimas de aflicción, ese monje, siguiendo el método explicado anteriormente, abandona el más acá y el más allá.

๑๖. ยสฺส วนถชาติ เอตฺถปิ ทรถชา วิย วนถชา เวทิตพฺพา. วจนตฺเถ ปน อยํ วิเสโส – วนุเต, วโนตีติ วา วนํ ยาจติ เสวติ ภชตีติ อตฺโถ. ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ วิสยานํ ปตฺถนโต เสวนโต จ ‘‘วน’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปริยุฏฺฐานวเสน วนํ ถรติ ตโนตีติ วนโถ, ตณฺหานุสยสฺเสตํ อธิวจนํ. วนถา ชาตาติ วนถชาติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘สพฺเพปิ กิเลสา คหนฏฺเฐน วนโถติ วุจฺจนฺติ, อปราปรุปฺปนฺนา ปน วนถชา’’ติ. อยเมว เจตฺถ อุรคสุตฺเต อตฺโถ อธิปฺเปโต, อิตโร ปน ธมฺมปทคาถายํ. วินิพนฺธาย ภวายาติ ภววินิพนฺธาย. อถ วา จิตฺตสฺส วิสเยสุ วินิพนฺธาย อายตึ อุปฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. เหตุเยว เหตุกปฺปา.

16. En la expresión 'nacido del deseo' (vanathajā), debe entenderse de manera similar a 'nacido de la aflicción'. En cuanto al significado del término, existe esta distinción: 'vana' es aquello que anhela, busca y recurre a los objetos; este es un término para la sed (taṇhā), pues se denomina 'vana' (bosque/deseo) por el anhelo y el recurrir a los dominios sensoriales. 'Vanatha' se refiere a aquello que extiende o expande ese deseo a través de la obsesión; es una designación para la tendencia latente de la sed. 'Nacido de vanatha' es 'vanathaja'. Algunos dicen que todas las impurezas se llaman 'vanatha' en el sentido de una maleza espesa, y las que surgen sucesivamente se llaman 'nacidas del deseo'. Este es el significado pretendido aquí en el Discurso de la Serpiente, mientras que el otro es el pretendido en los versos del Dhammapada. 'Para el vínculo con la existencia' significa para el encadenamiento a la existencia; o bien, para el encadenamiento de la mente a los objetos y para el renacimiento futuro. Las causas mismas son denominadas 'como causas' (hetukappā).

๑๗. โย นีวรเณติ เอตฺถ นีวรณาติ จิตฺตํ, หิตปฏิปตฺตึ วา นีวรนฺตีติ นีวรณา, ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ อตฺโถ. ปหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ปญฺจาติ เตสํ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. อีฆาภาวโต อนีโฆ. กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ. วิคตสลฺลตฺตา วิสลฺโล. กึ วุตฺตํ โหติ? โย ภิกฺขุ กามจฺฉนฺทาทีนิ ปญฺจ นีวรณานิ สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน สามญฺญโต วิเสสโต จ นีวรเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา เตน เตน มคฺเคน ปหาย เตสญฺจ ปหีนตฺตา เอว กิเลสทุกฺขสงฺขาตสฺส อีฆสฺสาภาเวน [Pg.23] อนีโฆ, ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) นเยน ปวตฺตาย กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ, ‘‘ตตฺถ กตเม ปญฺจ สลฺลา? ราคสลฺโล, โทสสลฺโล, โมหสลฺโล, มานสลฺโล, ทิฏฺฐิสลฺโล’’ติ วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ สลฺลานํ วิคตตฺตา วิสลฺโล. โส ภิกฺขุ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ชหาติ โอรปารนฺติ.

17. Respecto a 'quien los obstáculos', se llaman 'obstáculos' (nīvaraṇa) porque obstruyen la mente o la práctica del bien; el significado es que la ocultan. 'Cinco' es la delimitación de su número (el deseo sensual, etc.). 'Libre de angustia' (anīgho) por la ausencia de sufrimiento. 'Aquel que ha cruzado la duda' (tiṇṇakathaṃkatho) por haber superado la perplejidad. 'Sin dardos' (visallo) por estar libre de los dardos de las impurezas. ¿Qué se quiere decir con esto? Aquel monje que, habiendo visto el peligro en los cinco obstáculos (el deseo sensual y demás) según el método explicado en el Samantabhaddaka, tanto de manera general como específica, los abandona mediante este y aquel sendero; y al haberlos abandonado, está libre de angustia por la ausencia del sufrimiento de las impurezas; y por haber cruzado la duda que surge de la forma: '¿Acaso existí yo en el pasado?'; y por estar libre de los cinco dardos mencionados: '¿Cuáles son los cinco dardos? El dardo de la pasión, el dardo del odio, el dardo del engaño, el dardo de la vanidad y el dardo de los puntos de vista'; ese monje, siguiendo el método explicado anteriormente, abandona el más acá y el más allá. Así debe entenderse.

อตฺราปิ จ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา เอว นีวรณปฺปหานํ เวทิตพฺพํ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ตติยมคฺเคน ปหานํ โหติ, ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน. ‘‘อกตํ วต เม กุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน ปวตฺตสฺส วิปฺปฏิสารสงฺขาตสฺส กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน ปหานํ โหติ, กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ทุติยมคฺเคน ตนุภาโว โหติ, ตติเยน อนวเสสปฺปหานํ. ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน ปหานํ โหตีติ. เอวํ –

Y en este contexto, el abandono de los impedimentos debe entenderse de dos maneras: a través de la secuencia de las deficiencias mentales (kilesas) y a través de la secuencia de los caminos supramundanos. Según la secuencia de las deficiencias, el abandono de los impedimentos del deseo sensual y de la malevolencia ocurre mediante el tercer camino; el abandono de los impedimentos de la pereza y el letargo, y de la agitación, ocurre mediante el cuarto camino. El abandono de los impedimentos de la duda y del remordimiento —definido como la inquietud que surge al pensar: 'Ciertamente, no he realizado lo que es saludable'— ocurre mediante el primer camino. Por otro lado, según la secuencia de los caminos, el abandono de los impedimentos del remordimiento y de la duda ocurre mediante el primer camino; el debilitamiento de los impedimentos del deseo sensual y de la malevolencia ocurre mediante el segundo camino, y su abandono total mediante el tercero; el abandono de los impedimentos de la pereza y el letargo, y de la agitación, ocurre mediante el cuarto camino. Así:

‘‘โย นีวรเณ ปหาย ปญฺจ, อนีโฆ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล;

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิวตฺตจํ ปุราณ’’นฺติ. –

"Aquel que, habiendo abandonado los cinco impedimentos, está libre de angustia, ha cruzado la duda y está libre de espinas: ese bhikkhu abandona el 'aquí' y el 'más allá', tal como una serpiente se desprende de su piel vieja y gastada".

อรหตฺตนิกูเฏเนว ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต. ‘‘เอกจฺเจ เยน เยน เตสํ ภิกฺขูนํ ยา ยา คาถา เทสิตา, เตน เตน ตสฺสา ตสฺสา คาถาย ปริโยสาเน โส โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต’’ติ วทนฺติ.

El Bienaventurado culminó la enseñanza situándola en la cúspide del estado de Arahant. Al concluir la enseñanza, ese bhikkhu quedó establecido en el estado de Arahant. Algunos dicen: "De cualquier modo que estos versos fueran enseñados a esos bhikkhus, al final de cada verso respectivo, cada uno de esos bhikkhus quedó establecido en el estado de Arahant".

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

De la Paramatthajotikā, el comentario de la Khuddaka [Nikāya],

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อุรคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

concluye la explicación del Uraga Sutta perteneciente al comentario del Sutta Nipāta.

๒. ธนิยสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Dhaniya Sutta

๑๘. ปกฺโกทโนติ [Pg.24] ธนิยสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน สมเยน ธนิโย โคโป มหีตีเร ปฏิวสติ. ตสฺสายํ ปุพฺพโยโค – กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน ทิพฺพมาเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส สงฺฆสฺส วีสติ สลากภตฺตานิ อทาสิ. โส ตโต จุโต เทเวสุ อุปฺปนฺโน. เอวํ เทวโลเก เอกํ พุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล วิเทหรฏฺฐมชฺเฌ ปพฺพตรฏฺฐํ นาม อตฺถิ ตตฺถ ธมฺมโกรณฺฑํ นาม นครํ, ตสฺมึ นคเร เสฏฺฐิปุตฺโต หุตฺวา อภินิพฺพตฺโต, โคยูถํ นิสฺสาย ชีวติ. ตสฺส หิ ตึสมตฺตานิ โคสหสฺสานิ โหนฺติ, สตฺตวีสสหสฺสา คาโว ขีรํ ทุยฺหนฺติ. โคปา นาม นิพทฺธวาสิโน น โหนฺติ. วสฺสิเก จตฺตาโรมาเส ถเล วสนฺติ, อวเสเส อฏฺฐมาเส ยตฺถ ติโณทกํ สุขํ ลพฺภติ, ตตฺถ วสนฺติ. ตญฺจ นทีตีรํ วา ชาตสฺสรตีรํ วา โหติ. อถายมฺปิ วสฺสกาเล อตฺตโน วสิตคามโต นิกฺขมิตฺวา คุนฺนํ ผาสุวิหารตฺถาย โอกาสํ คเวสนฺโต มหามหี ภิชฺชิตฺวา เอกโต กาลมหี เอกโต มหามหิจฺเจว สงฺขํ คนฺตฺวา สนฺทมานา ปุน สมุทฺทสมีเป สมาคนฺตฺวา ปวตฺตา. ยํ โอกาสํ อนฺตรทีปํ อกาสิ, ตํ ปวิสิตฺวา วจฺฉานํ สาลํ อตฺตโน จ นิเวสนํ มาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตสฺส สตฺต ปุตฺตา, สตฺต ธีตโร, สตฺต สุณิสา, อเนเก จ กมฺมการา โหนฺติ. โคปา นาม วสฺสนิมิตฺตํ ชานนฺติ. ยทา สกุณิกา กุลาวกานิ รุกฺขคฺเค กโรนฺติ, กกฺกฏกา อุทกสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ถลสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ. ยทา ปน สกุณิกา กุลาวกานิ นีจฏฺฐาเน อุทกปิฏฺเฐ กโรนฺติ, กกฺกฏกา ถลสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อุทกสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ.

18. El término 'Pakkodano' se refiere al Dhaniya Sutta. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī. En aquel tiempo, el boyero Dhaniya vivía a orillas del río Mahī. Sus méritos previos son estos: cuando la enseñanza del Bienaventurado Kassapa resplandecía, él ofreció al Sangha veinte raciones de comida por sorteo diariamente durante veinte mil años. Al fallecer allí, renació entre los devas. Tras pasar el intervalo entre dos Budas en el mundo celestial, en el tiempo de nuestro Bienaventurado, renació como hijo de un financiero en la ciudad de Dhammakoṇḍa, en la región montañosa del país de Videha. Vivía de la cría de ganado; poseía unos treinta mil bueyes, de los cuales veintisiete mil eran vacas lecheras. Los boyeros no suelen tener una residencia fija. Durante los cuatro meses de la estación lluviosa viven en tierras altas, y los ocho meses restantes viven donde el pasto y el agua son abundantes, ya sea a orillas de un río o de un lago natural. En la estación de lluvias, Dhaniya salió de la aldea donde residía buscando un lugar cómodo para el ganado; allí donde el gran río Mahī se divide y fluye hasta unirse nuevamente cerca del océano, entró en la isla formada entre ambos brazos y, construyendo un cobertizo para los terneros y una vivienda para sí mismo, se estableció allí. Tenía siete hijos, siete hijas, siete nueras y numerosos trabajadores. Los boyeros conocen los signos de la lluvia. Cuando los pájaros construyen sus nidos en las copas de los árboles y los cangrejos cierran sus agujeros cerca del agua para usar los de las tierras altas, comprenden que habrá lluvias abundantes. Pero cuando los pájaros anidan en lugares bajos cerca del agua y los cangrejos cierran los agujeros de las tierras altas para usar los cercanos al agua, comprenden que habrá sequía.

อถ โส ธนิโย สุวุฏฺฐิกนิมิตฺตานิ อุปสลฺลกฺเขตฺวา อุปกฏฺเฐ วสฺสกาเล อนฺตรทีปา นิกฺขมิตฺวา มหามหิยา ปรตีเร สตฺตสตฺตาหมฺปิ เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อนชฺโฌตฺถรโณกาเส อตฺตโน วสโนกาสํ กตฺวา สมนฺตา ปริกฺขิปิตฺวา, วจฺฉสาลาโย มาเปตฺวา, ตตฺถ นิวาสํ กปฺเปสิ. อถสฺส ทารุติณาทิสงฺคเห กเต สพฺเพสุ ปุตฺตทารกมฺมกรโปริเสสุ [Pg.25] สมานิเยสุ ชาเตสุ นานปฺปกาเร ขชฺชโภชฺเช ปฏิยตฺเต สมนฺตา จตุทฺทิสา เมฆมณฺฑลานิ อุฏฺฐหึสุ. โส เธนุโย ทุหาเปตฺวา, วจฺฉสาลาสุ วจฺเฉ สณฺฐาเปตฺวา, คุนฺนํ จตุทฺทิสา ธูมํ การาเปตฺวา, สพฺพปริชนํ โภชาเปตฺวา, สพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ทีเป อุชฺชาลาเปตฺวา, สยํ ขีเรน ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา, มหาสยเน สยนฺโต อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา, อปรทิสาย เมฆตฺถนิตสทฺทํ สุตฺวา นิปนฺโน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘‘ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ.

Entonces, Dhaniya, habiendo observado los signos de lluvias abundantes, al acercarse la estación de lluvias, salió de la isla fluvial y se estableció en la otra orilla del Mahī, en un lugar que no se inundaría aunque lloviera durante siete semanas seguidas. Cercó el lugar, construyó cobertizos para los terneros y fijó allí su residencia. Habiendo recolectado leña, pasto y demás provisiones, y estando reunidos sus hijos, esposa y trabajadores, y preparados diversos tipos de alimentos, se levantaron nubes de tormenta en las cuatro direcciones. Hizo ordeñar a las vacas, aseguró a los terneros en sus cobertizos, encendió hogueras para ahumar el área del ganado en las cuatro direcciones, alimentó a todo su séquito y, tras completar todas las tareas y encender lámparas aquí y allá, él mismo cenó arroz con leche. Recostado en su gran lecho, al ver su propia prosperidad y sintiéndose complacido, escuchó el sonido de los truenos en la distancia y, estando acostado, pronunció esta exclamación de alegría: "He cocido el arroz y he ordeñado las vacas".

ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – ปกฺโกทโนติ สิทฺธภตฺโต. ทุทฺธขีโรติ คาโว ทุหิตฺวา คหิตขีโร. อหนฺติ อตฺตานํ นิทสฺเสติ, อสฺมีติ อตฺตโน ตถาภาวํ. ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโร จ อหมสฺมิ ภวามีติ อตฺโถ. อิตีติ เอวมาหาติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘อิตีติ ปทสนฺธิ, ปทสํสคฺโค, ปทปาริปูริ, อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเมต’’นฺติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑) เอวมสฺส อตฺโถ วณฺณิโต. โสปิ อิทเมว สนฺธายาติ เวทิตพฺโพ. ยํ ยํ หิ ปทํ ปุพฺพปเทน วุตฺตํ, ตสฺส ตสฺส เอวมาหาติ เอตมตฺถํ ปกาเสนฺโตเยว อิติสทฺโท ปจฺฉิเมน ปเทน เมตฺเตยฺโย อิติ วา ภควา อิติ วา เอวมาทินา ปทสนฺธิ โหติ, นาญฺญถา.

Aquí se presenta el comentario sobre el significado: 'Pakkodano' significa aquel que tiene el arroz ya cocido. 'Duddhakhīro' se refiere a quien ha extraído y obtenido la leche de las vacas. 'Ahaṃ' se utiliza para señalarse a sí mismo; 'asmi' indica su propia condición o estado actual. El sentido es: 'Soy aquel que tiene el arroz cocido y la leche extraída'. El término 'itīti' tiene el sentido de 'así dijo'. Sin embargo, en el Niddesa se explica el término 'iti' de la siguiente manera: 'iti es una conjunción de palabras, una combinación de términos, un complemento de versos, una cohesión de sílabas, una fluidez en el lenguaje y una secuencia ordenada de palabras'. Debe entenderse que esta explicación se aplica precisamente a este contexto. Pues siempre que una palabra se relaciona con la anterior para expresar el sentido de 'así dijo', el término 'iti' funciona como una unión con la palabra posterior, como en 'Metteyyo iti' o 'Bhagavā iti', y no de otra manera.

ธนิโย โคโปติ ตสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส นามสโมธานํ. โส หิ ยานิมานิ ถาวราทีนิ ปญฺจ ธนานิ, เตสุ ฐเปตฺวา ทานสีลาทิอนุคามิกธนํ, เขตฺตวตฺถุ-อารามาทิโต ถาวรธนโตปิ, ควสฺสาทิโต ชงฺคมธนโตปิ หิรญฺญสุวณฺณาทิโต สํหาริมธนโตปิ, สิปฺปายตนาทิโต องฺคสมธนโตปิ ยํ ตํ โลกสฺส ปญฺจโครสานุปฺปทาเนน พหูปการํ ตํ สนฺธาย ‘‘นตฺถิ โคสมิตํ ธน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๓; เนตฺติ. ๑๒๓) เอวํ วิเสสิตํ โคธนํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ธนิโย, คุนฺนํ ปาลนโต โคโป. โย หิ อตฺตโน คาโว ปาเลติ, โส ‘‘โคโป’’ติ วุจฺจติ. โย ปเรสํ เวตเนน ภโฏ หุตฺวา, โส โคปาลโก. อยํ ปน อตฺตโนเยว, เตน โคโปติ วุตฺโต.

El nombre 'Dhaniya el boyero' es la combinación del nombre de aquel hijo de un banquero. De entre los cinco tipos de riqueza, como la propiedad inmueble y demás, exceptuando la riqueza que sigue a uno (como la generosidad y la virtud), ya sea riqueza inmueble (thāvara) como campos y jardines, riqueza mueble (jaṅgama) como vacas y caballos, riqueza transportable (saṃhārimadhana) como oro y plata, o riqueza inherente (aṅgasama) como el conocimiento y las artes, se destaca la riqueza en ganado basándose en que es de gran beneficio para el mundo al proveer los cinco productos lácteos, según el dicho: 'No hay riqueza igual al ganado'. Debido a que poseía tal excelencia en ganado, se le llamaba Dhaniya; y por proteger a las vacas, Gopa. Pues aquel que protege a sus propias vacas es llamado 'Gopa' (boyero), mientras que aquel que trabaja por un salario para otros es un 'Gopālaka' (pastor de vacas). Este hombre protegía sus propias vacas, por lo cual se le llama boyero.

อนุตีเรติ [Pg.26] ตีรสฺส สมีเป. มหิยาติ มหามหีนามิกาย นทิยา. สมาเนน อนุกูลวตฺตินา ปริชเนน สทฺธึ วาโส ยสฺส โส สมานวาโส, อยญฺจ ตถาวิโธ. เตนาห ‘‘สมานวาโส’’ติ. ฉนฺนาติ ติณปณฺณจฺฉทเนหิ อโนวสฺสกา กตา. กุฏีติ วสนฆรสฺเสตํ อธิวจนํ. อาหิโตติ อาภโต, ชาลิโต วา. คินีติ อคฺคิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อคฺคิ ‘‘คินี’’ติ โวหรียติ. อถ เจ ปตฺถยสีติ อิทานิ ยทิ อิจฺฉสีติ วุตฺตํ โหติ. ปวสฺสาติ สิญฺจ, ปคฺฆร, อุทกํ มุญฺจาติ อตฺโถ. เทวาติ เมฆํ อาลปติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทวณฺณนา.

'Anutīre' significa cerca de la orilla. 'Mahiyā' se refiere al río llamado Mahāmahī. 'Samānavāso' es aquel cuya convivencia se realiza junto a seguidores y familiares que actúan de forma armoniosa; y él era de tal condición. Por eso el Bienaventurado dijo 'samānavāso'. 'Channā' significa techada con paja y hojas, habiéndose hecho impermeable a la lluvia. 'Kuṭi' es un sinónimo de casa de habitación. 'Āhito' significa traído o encendido. 'Ginī' significa fuego; en diversos contextos, al fuego se le denomina 'ginī'. 'Atha ce patthayasi' significa 'ahora, si lo deseas'. 'Pavassa' significa vierte, fluye o suelta agua. 'Deva' es un vocativo para dirigirse a la nube. Esta es la explicación de los términos para este caso.

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – เอวมยํ ธนิโย โคโป อตฺตโน สยนฆเร มหาสยเน นิปนฺโน เมฆตฺถนิตํ สุตฺวา ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต กายทุกฺขวูปสมูปายํ กายสุขเหตุญฺจ อตฺตโน สนฺนิหิตํ ทีเปติ. ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต จิตฺตทุกฺขวูปสมูปายํ จิตฺตสุขเหตุญฺจ. ‘‘อนุตีเร มหิยา’’ติ นิวาสฏฺฐานสมฺปตฺตึ, ‘‘สมานวาโส’’ติ ตาทิเส กาเล ปิยวิปฺปโยคปทฏฺฐานสฺส โสกสฺสาภาวํ. ‘‘ฉนฺนา กุฏี’’ติ กายทุกฺขาปคมปฏิฆาตํ. ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ยสฺมา โคปาลกา ปริกฺเขปธูมทารุอคฺคิวเสน ตโย อคฺคี กโรนฺติ. เต จ ตสฺส เคเห สพฺเพ กตา, ตสฺมา สพฺพทิสาสุ ปริกฺเขปคฺคึ สนฺธาย ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ภณนฺโต วาฬมิคาคมนนิวารณํ ทีเปติ, คุนฺนํ มชฺเฌ โคมยาทีหิ ธูมคฺคึ สนฺธาย ฑํสมกสาทีหิ คุนฺนํ อนาพาธํ, โคปาลกานํ สยนฏฺฐาเน ทารุอคฺคึ สนฺธาย โคปาลกานํ สีตาพาธปฏิฆาตํ. โส เอวํ ทีเปนฺโต อตฺตโน วา คุนฺนํ วา ปริชนสฺส วา วุฏฺฐิปจฺจยสฺส กสฺสจิ อาพาธสฺส อภาวโต ปีติโสมนสฺสชาโต อาห – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ.

Esta es la explicación del significado: así, este boyero Dhaniya, recostado en una gran cama en su habitación, al escuchar el estruendo de las nubes y decir 'he cocido mi arroz', muestra que tiene asegurados los medios para calmar el sufrimiento físico y la causa de la felicidad corporal. Al decir 'he ordeñado las vacas', muestra el medio para calmar el sufrimiento mental y la causa de la felicidad mental. Con 'a orillas del Mahī', muestra la plenitud de su lugar de residencia; con 'de morada compartida', muestra la ausencia de pesar por la separación de los seres queridos en tal momento. Con 'la cabaña está techada', muestra la prevención y el rechazo del sufrimiento físico. Con 'el fuego está encendido', dado que los boyeros mantienen tres tipos de fuego (el circundante, el de humo y el de leña), y todos ellos habían sido preparados en su casa, al decir 'el fuego está encendido' en referencia al fuego perimetral en todas las direcciones, muestra cómo impide la incursión de bestias salvajes; al referirse al fuego de humo producido con estiércol y otros combustibles entre el ganado, muestra que las vacas están libres de la aflicción de tábanos y mosquitos; y al referirse al fuego de leña en el dormitorio de los boyeros, muestra la eliminación de la aflicción del frío para ellos. Al mostrar todo esto, lleno de júbilo y alegría porque ni él, ni su ganado, ni su gente sufrían daño alguno por la lluvia, dijo: 'Por tanto, si lo deseas, ¡llueve, oh nube!'.

๑๙. เอวํ ธนิยสฺส อิมํ คาถํ ภาสมานสฺส อสฺโสสิ ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ วิหรนฺโต. สุตฺวา จ ปน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส ธนิยญฺจ ปชาปติญฺจสฺส ‘‘อิเม อุโภปิ เหตุสมฺปนฺนา. สเจ อหํ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อุโภปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ. โน เจ คมิสฺสามิ, สฺเว อุทโกเฆน วินสฺสิสฺสนฺตี’’ติ ตํ ขเณเยว สาวตฺถิโต สตฺต โยชนสตานิ ธนิยสฺส นิวาสฏฺฐานํ อากาเสน คนฺตฺวา ตสฺส กุฏิยา อุปริ อฏฺฐาสิ. ธนิโย ตํ คาถํ ปุนปฺปุนํ ภาสติเยว[Pg.27], น นิฏฺฐาเปติ, ภควติ คเตปิ ภาสติ. ภควา จ ตํ สุตฺวา ‘‘น เอตฺตเกน สนฺตุฏฺฐา วา วิสฺสตฺถา วา โหนฺติ, เอวํ ปน โหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ –

19. Mientras Dhaniya recitaba este verso, el Bienaventurado, residiendo en la Cabaña Fragante del gran monasterio de Jetavana, lo escuchó con el oído divino, purificado y sobrehumano. Tras escucharlo, observó el mundo con el ojo búdico y vio a Dhaniya y a su esposa: 'Ambos poseen las condiciones para el logro. Si voy y les enseño el Dhamma, ambos se ordenarán y alcanzarán el estado de arahant. Si no voy, mañana perecerán en una inundación'. En ese mismo instante, recorriendo por el aire las setecientas yojanas desde Sāvatthī hasta la morada de Dhaniya, se detuvo sobre su cabaña. Dhaniya seguía repitiendo aquel verso una y otra vez, sin concluirlo; lo decía incluso después de que el Bienaventurado hubo llegado. El Bienaventurado, habiéndolo escuchado, para mostrar que 'no es con esas posesiones que uno está satisfecho o seguro, sino de esta manera', dijo:

‘‘อกฺโกธโน วิคตขิโลหมสฺมิ, อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส;

วิวฏา กุฏิ นิพฺพุโต คินิ, อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. –

'Estoy libre de ira, mi mente está libre de asperezas; por una noche resido a orillas del Mahī; mi cabaña está abierta, el fuego de las pasiones se ha extinguido. Por tanto, si lo deseas, ¡llueve, oh nube!'.

อิมํ ปฏิคาถํ อภาสิ พฺยญฺชนสภาคํ โน อตฺถสภาคํ. น หิ ‘‘ปกฺโกทโน’’ติ, ‘‘อกฺโกธโน’’ติ จ อาทีนิ ปทานิ อตฺถโต สเมนฺติ มหาสมุทฺทสฺส โอริมปาริมตีรานิ วิย, พฺยญฺชนํ ปเนตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ สเมตีติ พฺยญฺชนสภาคานิ โหนฺติ. ตตฺถ ปุริมคาถาย สทิสปทานํ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Pronunció este verso de respuesta, que es similar en su forma fonética pero no en su significado. Pues las palabras 'pakkodano' (arroz cocido) y 'akkodhano' (libre de ira) no concuerdan en significado, siendo tan distintas como las orillas cercana y lejana del gran océano; sin embargo, el fraseo coincide en ciertos aspectos, y por ello guardan similitud fonética. En este contexto, el significado de las palabras que son idénticas a las del primer verso debe entenderse según el método ya explicado.

วิเสสปทานํ ปนายํ ปทโต อตฺถโต จ วณฺณนา – อกฺโกธโนติ อกุชฺฌนสภาโว. โย หิ โส ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการอาฆาตวตฺถุสมฺภโว โกโธ เอกจฺจสฺส สุปริตฺโตปิ อุปฺปชฺชมาโน หทยํ สนฺตาเปตฺวา วูปสมฺมติ, เยน จ ตโต พลวตรุปฺปนฺเนน เอกจฺโจ มุขวิกุณนมตฺตํ กโรติ, ตโต พลวตเรน เอกจฺโจ ผรุสํ วตฺตุกาโม หนุสญฺจลนมตฺตํ กโรติ, อปโร ตโต พลวตเรน ผรุสํ ภณติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา คเวสนฺโต ทิสา วิโลเกติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อามสติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา อุปธาวติ, อปโร ตโต พลวตเรน เอกํ วา ทฺเว วา ปหาเร เทติ, อปโร ตโต พลวตเรน อปิ ญาติสาโลหิตํ ชีวิตา โวโรเปติ, เอกจฺโจ ตโต พลวตเรน ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อตฺตานมฺปิ ชีวิตา โวโรเปติ สีหฬทีเป กาลคามวาสี อมจฺโจ วิย. เอตฺตาวตา จ โกโธ ปรมเวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. โส ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต, ตสฺมา ภควา ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ อาห.

Esta es la explicación detallada de los términos especiales tanto en su fraseo como en su significado. ‘Sin ira’ (akkodhana) significa tener una naturaleza libre de enojo. Pues, cualquier ira que surja de las bases del resentimiento explicadas anteriormente —ya sea la clase muy leve que surge, quema el corazón y luego se calma; o la que surge con más fuerza, por la cual uno gesticula; o la todavía más fuerte que hace que uno mueva las mandíbulas deseando hablar con rudeza; o la todavía más fuerte por la cual uno realmente habla con rudeza; o la todavía más fuerte por la cual uno busca un bastón o un arma mirando en todas direcciones; o la todavía más fuerte por la cual uno alcanza un bastón o un arma; o la todavía más fuerte por la cual uno agarra un bastón u objeto similar y persigue a alguien; o la todavía más fuerte por la cual uno asesta uno o dos golpes; o la todavía más fuerte por la cual uno incluso quita la vida a un pariente o familiar; o la todavía más fuerte por la cual uno siente luego arrepentimiento y se quita su propia vida, como el ministro que vivía en Kālagāma en Sri Lanka, momento en el que la ira ha alcanzado su máxima intensidad— el Bienaventurado había abandonado completamente toda esa ira en el mismo recinto de la iluminación, cortándola de raíz y haciéndola como el tocón de una palmera. Por lo tanto, el Bienaventurado dijo: ‘No ardo en ira’.

วิคตขิโลติ อปคตขิโล. เย หิ เต จิตฺตพนฺธภาเวน ปญฺจ เจโตขิลา วุตฺตา, เย หิ จ ขิลภูเต จิตฺเต เสยฺยถาปิ นาม ขิเล ภูมิภาเค [Pg.28] จตฺตาโร มาเส วสฺสนฺเตปิ เทเว สสฺสานิ น รุหนฺติ, เอวเมวํ สทฺธมฺมสฺสวนาทิกุสลเหตุวสฺเส วสฺสนฺเตปิ กุสลํ น รุหติ เต จ ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีนา, ตสฺมา ภควา ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ อาห.

‘Libre de aridez’ (vigatakhilo) significa que las asperezas han desaparecido. Se han descrito cinco tipos de aridez mental debido a su naturaleza de atar la mente. Así como en un terreno árido los cultivos no crecen aunque llueva durante cuatro meses, del mismo modo, en una mente con aridez, las cualidades meritorias no crecen aunque caiga la lluvia de las causas meritorias, como escuchar el verdadero Dhamma. Esas clases de aridez mental fueron abandonadas por completo por el Bienaventurado en el mismo recinto de la iluminación; por lo tanto, el Bienaventurado dijo: ‘Estoy libre de aridez’.

เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส. ยถา หิ ธนิโย ตตฺถ จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส นิพทฺธวาสํ อุปคโต, น ตถา ภควา. ภควา หิ ตํเยว รตฺตึ ตสฺส อตฺถกามตาย ตตฺถ วาสํ อุปคโต. ตสฺมา ‘‘เอกรตฺติวาโส’’ติ อาห. วิวฏาติ อปนีตจฺฉทนา. กุฏีติ อตฺตภาโว. อตฺตภาโว หิ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ กาโยติปิ คุหาติปิ เทโหติปิ สนฺเทโหติปิ นาวาติปิ รโถติปิ วโณติปิ ธโชติปิ วมฺมิโกติปิ กุฏีติปิ กุฏิกาติปิ วุจฺจติ. อิธ ปน กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ เคหนามิกา กุฏิ วิย อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ สงฺขฺยํ คตตฺตา ‘‘กุฏี’’ติ วุตฺโต. ยถาห –

‘Residente por una noche’ (ekarattivāso) significa que su estancia es por una sola noche. A diferencia de Dhaniya, quien se estableció allí para una residencia fija durante los cuatro meses de lluvia, el Bienaventurado no hizo tal cosa. El Bienaventurado se quedó allí solo esa noche debido a su deseo por el bienestar de Dhaniya. Por lo tanto, dice: ‘Residente por una noche’. ‘Abierta’ (vivaṭā) significa que su cobertura ha sido removida. ‘Choza’ (kuṭī) se refiere a la propia forma física (attabhāva). Pues la forma física es llamada de diversas maneras según el propósito, tales como cuerpo, cueva, masa, sustancia, nave, carro, herida, hormiguero, choza y cobertizo. Pero aquí se habla de ella como una ‘choza’. Pues así como la palabra ‘casa’ se usa con referencia a la madera y otros materiales, de manera similar se usa la palabra ‘choza’ como una designación para la forma física con referencia a la colección de huesos y otras partes. Como se ha dicho:

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ, วลฺลิญฺจ ปฏิจฺจ, มตฺติกญฺจ ปฏิจฺจ, ติณญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต อคารํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ; เอวเมว โข, อาวุโส, อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ, นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ, มํสญฺจ ปฏิจฺจ, จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖).

‘Del mismo modo que, amigos, el espacio delimitado por madera, lianas, arcilla y paja recibe la denominación de «casa», así también el espacio delimitado por huesos, tendones, carne y piel recibe la denominación de «forma física»’.

จิตฺตมกฺกฏสฺส นิวาสโต วา กุฏิ. ยถาห –

O es una choza por ser la morada del mono de la mente. Como se ha dicho:

‘‘อฏฺฐิกงฺกลกุฏิ เจ สา, มกฺกฏาวสโถ อิติ;

มกฺกโฏ ปญฺจทฺวาราย, กุฏิกาย ปสกฺกิย;

ทฺวาเรน อนุปริยาติ, ฆฏฺฏยนฺโต ปุนปฺปุน’’นฺติ. (เถรคา. ๑๒๕);

‘Esta choza hecha de un esqueleto es la morada de un mono. El mono se introduce en la pequeña choza de cinco puertas, y va de puerta en puerta, golpeando una y otra vez’.

สา กุฏิ เยน ตณฺหามานทิฏฺฐิฉทเนน สตฺตานํ ฉนฺนตฺตา ปุนปฺปุนํ ราคาทิกิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยถาห –

Esa choza, al estar cubierta para los seres por el techo del deseo, el orgullo y las visiones falsas, gotea repetidamente con la lluvia de las impurezas como la lujuria y otras. Como se ha dicho:

‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ;

ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๔๕;

เถรคา. ๔๔๗;

ปริ. ๓๓๙);

‘Lo que está cubierto gotea; lo que está abierto no gotea. Por lo tanto, abrid lo que está cubierto; así no goteará’.

อยํ [Pg.29] คาถา ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตา ขนฺธเก เถรคาถายญฺจ. ขนฺธเก หิ ‘‘โย อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส กิเลสา จ ปุนปฺปุนํ อาปตฺติโย จ อติวสฺสนฺติ, โย ปน น ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส นาติวสฺสนฺตี’’ติ อิมํ อตฺถํ ปฏิจฺจ วุตฺตา. เถรคาถายํ ‘‘ยสฺส ราคาทิจฺฉทนํ อตฺถิ, ตสฺส ปุน อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิสมฺภวโต ฉนฺนมติวสฺสติ. โย วา อุปฺปนฺเน กิเลเส อธิวาเสติ, ตสฺเสว อธิวาสิตกิเลสจฺฉทนจฺฉนฺนา อตฺตภาวกุฏิ ปุนปฺปุนํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยสฺส ปน อรหตฺตมคฺคญาณวาเตน กิเลสจฺฉทนสฺส วิทฺธํสิตตฺตา วิวฏา, ตสฺส นาติวสฺสตี’’ติ. อยมตฺโถ อิธ อธิปฺเปโต. ภควตา หิ ยถาวุตฺตํ ฉทนํ ยถาวุตฺเตเนว นเยน วิทฺธํสิตํ, ตสฺมา ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ อาห. นิพฺพุโตติ อุปสนฺโต. คินีติ อคฺคิ. เยน หิ เอกาทสวิเธน อคฺคินา สพฺพมิทํ อาทิตฺตํ. ยถาห – ‘‘อาทิตฺตํ ราคคฺคินา’’ติ วิตฺถาโร. โส อคฺคิ ภควโต โพธิมูเลเยว อริยมคฺคสลิลเสเกน นิพฺพุโต, ตสฺมา ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ อาห.

Este verso se menciona en dos lugares: en los Khandhakas del Vinaya y en el Theragāthā. En los Khandhakas se dice con este significado: ‘Si uno oculta una falta, las impurezas y las faltas gotean en él repetidamente; pero para quien no las oculta, no gotean’. En el Theragāthā se dice con esta intención: ‘Para aquel que tiene la cobertura de la lujuria y demás, la lluvia gotea de nuevo por el surgimiento repetido de la lujuria hacia objetos deseables. O bien, para quien tolera las impurezas surgidas, la choza de su forma física, cubierta por el techo de las impurezas toleradas, gotea repetidamente con la lluvia de las impurezas. Pero cuando la choza ha sido abierta por la destrucción de la cobertura de las impurezas mediante el viento del conocimiento del sendero de la santidad (arahattamaggañāṇa), la lluvia ya no gotea’. Este es el significado pretendido aquí. El techo fue destruido por el Bienaventurado de la manera antes mencionada; por eso dice: ‘Mi choza está abierta’. ‘Extinguido’ (nibbuto) significa en paz. ‘Fuego’ (ginī) se refiere al fuego de las impurezas de once tipos que abrasa todo esto; como se ha dicho: ‘Abrasado por el fuego de la lujuria’, etc. Ese fuego fue extinguido por el Bienaventurado en la raíz del árbol de la iluminación mediante el rociado del agua del noble sendero; por eso dijo: ‘El fuego se ha extinguido’.

เอวํ วทนฺโต จ ธนิยํ อตุฏฺฐพฺเพน ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ, โอวทติ, อนุสาสติ. กถํ? ‘‘อกฺโกธโน’’ติ หิ วทมาโน, ธนิย, ตฺวํ ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ตุฏฺโฐ, โอทนปาโก จ ยาวชีวํ ธนปริกฺขเยน กตฺตพฺโพ, ธนปริกฺขโย จ อารกฺขาทิทุกฺขปทฏฺฐาโน, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกทุกฺขาภาเวน ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘วิคตขิโล’’ติ วทมาโน ตฺวํ ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต อกตกิจฺโจว ‘‘กตกิจฺโจหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, อหํ ปน ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต กตกิจฺโจว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส’’ติ วทมาโน ตฺวํ อนุตีเร มหิยา สมานวาโสติ ตุสฺสนฺโต จตุมาสนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ. นิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺเคน โหติ, โส จ ทุกฺโข, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน เอกรตฺติวาโสติ ตุสฺสนฺโต อนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ, อนิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺคาภาเวน โหติ, อาวาสสงฺคาภาโว จ สุโขติ สุเขเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ.

Al hablar de esta manera, el Bienaventurado censura, exhorta e instruye indirectamente a Dhaniya por regocijarse en una condición que no da motivo para el gozo. ¿Cómo? Al decir “estoy libre de ira”, indica: “Dhaniya, tú te regocijas pensando ‘he cocinado mi arroz’, pero tú cocinas arroz durante toda tu vida a costa de agotar tu riqueza, y el agotamiento de la riqueza es la base para el sufrimiento de ganar, proteger [contra pérdidas] y demás; siendo así, te regocijas por lo que en realidad es sufrimiento. Pero yo me regocijo pensando ‘estoy libre de ira’, y así me regocijo por la ausencia de sufrimiento, ya sea visible directamente en el presente o perteneciente a vidas futuras”. Al decir “estoy libre de aridez”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘he ordeñado las vacas’, y así, aunque no has terminado tu tarea, te regocijas creyendo que la has terminado. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘estoy libre de aridez’, me regocijo como quien verdaderamente ha terminado su tarea”. Al decir “habito una noche cerca de la orilla del Mahī”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘habito en compañía cerca de la orilla del Mahī’, y así te regocijas en una morada fija durante cuatro meses. Ahora bien, una morada fija significa estar atado a un lugar, y eso es sufrimiento; en tal caso, te regocijas por lo que en realidad es sufrimiento. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘habito una noche cerca de la orilla del Mahī’, me regocijo sin una morada fija, y no tener morada fija significa no estar atado a un lugar. Ahora bien, estar sin ataduras es placentero, y por eso me regocijo en lo que es verdaderamente placentero”.

‘‘วิวฏา [Pg.30] กุฏี’’ติ วทมาโน ตฺวํ ฉนฺนา กุฏีติ ตุสฺสนฺโต ฉนฺนเคหตาย ตุฏฺโฐ, เคเห จ เต ฉนฺเนปิ อตฺตภาวกุฏิกํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยาสิ, เอวํ สนฺเต อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ ตุสฺสนฺโต อตฺตภาวกุฏิยา กิเลสจฺฉทนาภาเวน ตุฏฺโฐ. เอวญฺจ เม วิวฏาย กุฏิยา น ตํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยํ, เอวํ สนฺเต ตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ วทมาโน ตฺวํ อาหิโต คินีติ ตุสฺสนฺโต อกตูปทฺทวนิวารโณว กตูปทฺทวนิวารโณสฺมีติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ. อหํ ปน นิพฺพุโต คินีติ ตุสฺสนฺโต เอกาทสคฺคิปริฬาหาภาวโต กตูปทฺทวนิวารณตาเยว ตุฏฺโฐติ ทีเปติ. ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน เอวํ วิคตทุกฺขานํ อนุปฺปตฺตสุขานํ กตสพฺพกิจฺจานํ อมฺหาทิสานํ เอตํ วจนํ โสภติ, อถ เจ ปตฺถยสิ, ปวสฺส เทว, น โน ตยิ วสฺสนฺเต วา อวสฺสนฺเต วา วุฑฺฒิ วา หานิ วา อตฺถิ, ตฺวํ ปน กสฺมา เอวํ วทสีติ ทีเปติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ วทนฺโต จ ธนิย อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ โอวทติ, อนุสาสตี’’ติ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ.

Al decir “mi choza está abierta”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘mi choza está techada’, y así te regocijas porque tienes una casa techada. Pero cuando tu casa está techada, la lluvia de las mancillas se filtra en la choza de tu cuerpo, por lo cual podrías ser arrastrado por las cuatro inundaciones que surgen y así incurrirías en la miseria y el desastre; en tal caso, te regocijas por una condición que no debería dar motivo para el gozo. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘mi choza está abierta’, me regocijo por la ausencia de mancillas que cubran la choza del cuerpo. Por lo tanto, la lluvia de las mancillas no se filtra en mi choza abierta, y así no seré arrastrado por las cuatro inundaciones que habrían surgido y traído miseria y desastre; en tal caso, me regocijo por una condición que realmente debería dar motivo para el gozo”. Al decir “mi fuego está extinguido”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘el fuego está encendido’, y así, aunque no has evitado la calamidad, te regocijas pensando que la has evitado. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘mi fuego está extinguido’, me regocijo por la ausencia de los once tipos de fuegos y fiebres, y así realmente he evitado la calamidad”. Al decir “por tanto, si lo deseas, ¡descarga tu lluvia, oh dios del cielo!”, indica: “Esta declaración es apropiada para aquellos como nosotros, que se han librado del sufrimiento, han alcanzado la felicidad y han terminado todas sus tareas. Pero no es apropiada para ti, ya que tu prosperidad o declive depende de si llueve o no. ¿Por qué entonces dices: ‘Por lo tanto, si lo deseas, ¡descarga tu lluvia, oh dios del cielo!’?”. Por lo tanto, se dijo correctamente: “Hablando de esta manera, el Bienaventurado censura, exhorta e instruye indirectamente a Dhaniya por regocijarse en una condición que no da motivo para el gozo”.

๒๐. เอวมิมํ ภควตา วุตฺตํ คาถํ สุตฺวาปิ ธนิโย โคโป ‘‘โก อยํ คาถํ ภาสตี’’ติ อวตฺวา เตน สุภาสิเตน ปริตุฏฺโฐ ปุนปิ ตถารูปํ โสตุกาโม อปรมฺปิ คาถมาห ‘‘อนฺธกมกสา’’ติ. ตตฺถ อนฺธกาติ กาฬมกฺขิกานํ อธิวจนํ, ปิงฺคลมกฺขิกานนฺติปิ เอเก. มกสาติ มกสาเยว. น วิชฺชเรติ นตฺถิ. กจฺเฉติ ทฺเว กจฺฉา – นทีกจฺโฉ จ ปพฺพตกจฺโฉ จ. อิธ นทีกจฺโฉ. รุฬฺหติเณติ สญฺชาตติเณ. จรนฺตีติ ภตฺตกิจฺจํ กโรนฺติ. วุฏฺฐิมฺปีติ วาตวุฏฺฐิอาทิกา อเนกา วุฏฺฐิโย, ตา อาฬวกสุตฺเต ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปน วสฺสวุฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเหยฺยุนฺติ ขเมยฺยุํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถ ธนิโย เย อนฺธกมกสา สนฺนิปติตฺวา รุธิเร ปิวนฺตา มุหุตฺเตเนว คาโว อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, ตสฺมา วุฏฺฐิตมตฺเตเยว เต โคปาลกา ปํสุนา จ สาขาหิ จ [Pg.31] มาเรนฺติ, เตสํ อภาเวน คุนฺนํ เขมตํ, กจฺเฉ รุฬฺหติณจรเณน อทฺธานคมนปริสฺสมาภาวํ วตฺวา ขุทากิลมถาภาวญฺจ ทีเปนฺโต ‘‘ยถา อญฺเญสํ คาโว อนฺธกมกสสมฺผสฺเสหิ ทิสฺสมานา อทฺธานคมเนน กิลนฺตา ขุทาย มิลายมานา เอกวุฏฺฐินิปาตมฺปิ น สเหยฺยุํ, น เม ตถา คาโว, มยฺหํ ปน คาโว วุตฺตปฺปการาภาวา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตุํ วา วุฏฺฐิมฺปิ สเหยฺยุ’’นฺติ ทีเปติ.

20. Cuando el pastor Dhaniya escuchó este verso pronunciado por el Bienaventurado, no preguntó: “¿Quién ha pronunciado este verso?”. Más bien, regocijándose plenamente en esa palabra bien dicha y deseando escuchar otra similar, pronunció otro verso: “Ni tábanos ni mosquitos”. Aquí indica que sus vacas están seguras porque no hay tábanos ni mosquitos que se congreguen, beban su sangre y en un instante traigan miseria y desastre al ganado; el tipo de moscas y mosquitos que los pastores matan con lodo y ramas tan pronto como comienza a llover. Al mencionar que las vacas deambulan en el prado donde la hierba ha crecido, indica que no tienen el cansancio que proviene de los largos viajes y ni siquiera se ven afectadas por el hambre. También indica: “Mi ganado no es como el ganado de otros, que se ve afligido por el contacto con tábanos y mosquitos, fatigado por los viajes y debilitado por el hambre, y que por tanto no puede soportar ni una sola lluvia. Debido a que los problemas mencionados están ausentes, mi ganado puede soportar incluso dos o tres lluvias”.

๒๑. ตโต ภควา ยสฺมา ธนิโย อนฺตรทีเป วสนฺโต ภยํ ทิสฺวา, กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหามหึ ตริตฺวา, ตํ กจฺฉํ อาคมฺม ‘‘อหํ สุฏฺฐุ อาคโต, นิพฺภเยว ฐาเน ฐิโต’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห, สภเย เอว จ โส ฐาเน ฐิโต, ตสฺมา ตสฺส อาคมนฏฺฐานา อตฺตโน อาคมนฏฺฐานํ อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘พทฺธาสิ ภิสี’’ติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ โน พฺยญฺชนสภาคํ.

21. Dado que Dhaniya había visto el peligro de habitar en el islote, había fabricado una balsa, cruzado el Mahāmahī y llegado al prado, donde habló así, pensando: “He alcanzado la seguridad, me encuentro en un lugar seguro”. Sin embargo, el lugar donde se encontraba era todavía peligroso. Por lo tanto, el Bienaventurado, elogiando el lugar al que Él mismo había llegado como más excelente y sublime que el lugar al que Dhaniya había llegado, recitó este verso: “He fabricado una balsa”, en el cual hay similitud en el significado pero no en la fraseología.

ตตฺถ ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธกุลฺโล วุจฺจติ โลเก. อริยสฺส ปน ธมฺมวินเย อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. อริยมคฺโค หิ –

Aquí, la palabra bhisī se refiere a una balsa atada que ha sido extendida y ensanchada en el sentido mundano. Pero en el Dhamma y la disciplina del Noble, esta es una designación para el Noble Camino. Pues el Noble Camino es:

‘‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑);

“Camino, sendero, ruta, trayecto, vía, curso; barca, puente transitable, balsa, flotador, tabla de cruce,”

‘‘อทฺธานํ ปภโว เจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’.

“el viaje y el origen, declarados aquí y allá”.

อิมายปิ คาถาย ภควา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ อตฺถํ อาหาติ เวทิตพฺโพ – ธนิย, ตฺวํ กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหึ ตริตฺวา, อิมํ ฐานมาคโต, ปุนปิ จ เต กุลฺโล พนฺธิตพฺโพ เอว ภวิสฺสติ, นที จ ตริตพฺพา, น เจตํ ฐานํ เขมํ. มยา ปน เอกจิตฺเต มคฺคงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ญาณพนฺธเนน พทฺธา อโหสิ ภิสิ. สา จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมปริปุณฺณตาย เอกรสภาวูปคตตฺตา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตเนน ปุน พนฺธิตพฺพปฺปโยชนาภาเวน เทวมนุสฺเสสุ เกนจิ โมเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย จ สุสงฺขตา. ตาย จมฺหิ ติณฺโณ, ปุพฺเพ ปตฺถิตํ ตีรปฺปเทสํ คโต. คจฺฉนฺโตปิ จ น โสตาปนฺนาทโย วิย กญฺจิเทว ปเทสํ คโต. อถ โข ปารคโต สพฺพาสวกฺขยํ สพฺพธมฺมปารํ ปรมํ เขมํ นิพฺพานํ คโต, ติณฺโณติ วา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ปารคโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต[Pg.32]. กึ วิเนยฺย ปารคโตติ เจ? วิเนยฺย โอฆํ, กาโมฆาทิจตุพฺพิธํ โอฆํ ตริตฺวา อติกฺกมฺม ตํ ปารํ คโตติ. อิทานิ จ ปน เม ปุน ตริตพฺพาภาวโต อตฺโถ ภิสิยา น วิชฺชติ, ตสฺมา มเมว ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ.

Se debe entender que con este verso también el Bienaventurado, exhortándolo según el método anterior, expresó este significado: 'Dhaniya, tú has construido una balsa, has cruzado el río Mahī y has llegado a este lugar; pero de nuevo tendrás que construir una balsa y el río tendrá que ser cruzado, pues este lugar no es seguro. En cambio, por Mí, al unir los factores del camino en un solo momento mental, la balsa (bhisi) ha sido atada con el vínculo del conocimiento. Y esta balsa está bien construida por estar completa en los treinta y siete requisitos de la iluminación (bodhipakkhiyadhamma), por poseer el estado de un solo sabor al no excederse unos factores a otros, por no haber necesidad de construirla de nuevo, y por la imposibilidad de que nadie entre los devas o humanos la desate. Con ella he cruzado y he llegado a la orilla anhelada anteriormente. Y al ir, no he ido solo a una parte, como los que entran en la corriente (sotāpanna) y otros; sino que he llegado a la otra orilla, al Nibbāna, la destrucción de todos los influjos (āsavas), el límite de todos los fenómenos, la seguridad suprema'. O bien, 'cruzado' significa que alcanzó la omnisciencia, y 'llegado a la otra orilla' que alcanzó el estado de Arahant. ¿Habiendo eliminado qué llegó a la otra orilla? Habiendo eliminado el torrente (ogha), tras cruzar y superar el cuádruple torrente de los deseos sensoriales y demás, llegó a esa orilla. Y ahora, puesto que no hay necesidad de cruzar de nuevo, el propósito de una balsa ya no existe para Mí; por lo tanto, es apropiado que solo Yo diga: 'Así pues, si lo deseas, ¡llueve, oh dios del cielo!'

๒๒. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ปุริมนเยเนว ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ อิมํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โคปีติ ภริยํ นิทฺทิสติ. อสฺสวาติ วจนกรา กึการปฏิสาวินี. อโลลาติ มาตุคาโม หิ ปญฺจหิ โลลตาหิ โลโล โหติ – อาหารโลลตาย, อลงฺการโลลตาย, ปรปุริสโลลตาย, ธนโลลตาย, ปาทโลลตาย. ตถา หิ มาตุคาโม ภตฺตปูวสุราทิเภเท อาหาเร โลลตาย อนฺตมโส ปาริวาสิกภตฺตมฺปิ ภุญฺชติ, หตฺโถตาปกมฺปิ ขาทติ, ทิคุณํ ธนมนุปฺปทตฺวาปิ สุรํ ปิวติ. อลงฺการโลลตาย อญฺญํ อลงฺการํ อลภมาโน อนฺตมโส อุทกเตลเกนปิ เกเส โอสณฺเฑตฺวา มุขํ ปริมชฺชติ. ปรปุริสโลลตาย อนฺตมโส ปุตฺเตนปิ ตาทิเส ปเทเส ปกฺโกสิยมาโน ปฐมํ อสทฺธมฺมวเสน จินฺเตติ. ธนโลลตาย ‘‘หํสราชํ คเหตฺวาน สุวณฺณา ปริหายถ’’. ปาทโลลตาย อารามาทิคมนสีโล หุตฺวา สพฺพํ ธนํ วินาเสติ. ตตฺถ ธนิโย ‘‘เอกาปิ โลลตา มยฺหํ โคปิยา นตฺถี’’ติ ทสฺเสนฺโต อโลลาติ อาห.

22. Habiendo escuchado eso, Dhaniya, según el método anterior, pronunció este verso: 'Mi esposa Gopī es obediente'. Aquí, 'Gopī' se refiere a su esposa. 'Obediente' (assavā) significa que cumple sus palabras y atiende a lo que se debe hacer. 'No caprichosa' (alolā): pues una mujer suele ser caprichosa por cinco motivos: por el alimento, por los adornos, por otros hombres, por la riqueza y por andar deambulando. En cuanto al capricho por la comida —dividida en arroz, pasteles, licores, etc.—, por gula, una mujer llega a comer incluso arroz sobrante de la noche anterior, o comida que quema la mano, e incluso bebe licor aunque tenga que pagar el doble. Por el capricho por los adornos, si no obtiene otros, se peina el cabello e incluso se frota la cara con una mezcla de agua y aceite. Por el capricho por otros hombres, incluso si es llamada por su propio hijo en tal lugar, primero piensa en términos de conducta sexual inapropiada. Por el capricho por la riqueza, [se dice] 'habiendo atrapado al rey de los gansos, perdieron el oro'. Por el capricho por deambular, teniendo el hábito de ir a parques y otros lugares, desperdicia toda la fortuna. Al mostrar que 'mi esposa no tiene ni uno solo de estos caprichos', Dhaniya dijo 'no caprichosa'.

ทีฆรตฺตํ สํวาสิยาติ ทีฆกาลํ สทฺธึ วสมานา โกมารภาวโต ปภุติ เอกโต วฑฺฒิตา. เตน ปรปุริเส น ชานาตีติ ทสฺเสติ. มนาปาติ เอวํ ปรปุริเส อชานนฺตี มเมว มนํ อลฺลียตีติ ทสฺเสติ. ตสฺสา น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ ‘‘อิตฺถนฺนาเมน นาม สทฺธึ อิมาย หสิตํ วา ลปิตํ วา’’ติ เอวํ ตสฺสา น สุณามิ, กญฺจิ อติจารโทสนฺติ ทสฺเสติ.

'Que ha convivido conmigo por mucho tiempo' (dīgharattaṃ saṃvāsiyā) significa que han vivido juntos durante un largo período, habiendo crecido juntos desde su juventud. Con esto, muestra que ella no conoce a otros hombres. Con el término 'agradable' (manāpā), muestra que al no conocer a otros hombres, su mente está apegada solo a él. 'No escucho nada malo de ella' significa 'no escucho que haya reído o conversado con tal o cual hombre'; así muestra que no tiene ninguna falta de adulterio.

๒๓. อถ ภควา เอเตหิ คุเณหิ โคปิยา ตุฏฺฐํ ธนิยํ โอวทนฺโต ปุริมนเยเนว ‘‘จิตฺตํ มม อสฺสว’’นฺติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ, พฺยญฺชนสภาคญฺจ. ตตฺถ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ ตุฏฺโฐ, สา ปน เต อสฺสวา [Pg.33] ภเวยฺย วา น วา; ทุชฺชานํ ปรจิตฺตํ, วิเสสโต มาตุคามสฺส. มาตุคามญฺหิ กุจฺฉิยา ปริหรนฺตาปิ รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ ทุรกฺขจิตฺตตฺตา เอว น สกฺกา ตุมฺหาทิเสหิ อิตฺถี อโลลาติ วา สํวาสิยาติ วา มนาปาติ วา นิปฺปาปาติ วา ชานิตุํ. มยฺหํ ปน จิตฺตํ อสฺสวํ โอวาทปฏิกรํ มม วเส วตฺตติ, นาหํ ตสฺส วเส วตฺตามิ. โส จสฺส อสฺสวภาโว ยมกปาฏิหาริเย ฉนฺนํ วณฺณานํ อคฺคิธาราสุ จ อุทกธาราสุ จ ปวตฺตมานาสุ สพฺพชนสฺส ปากโฏ อโหสิ. อคฺคินิมฺมาเน หิ เตโชกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพํ อุทกนิมฺมาเน อาโปกสิณํ, นีลาทินิมฺมาเน นีลาทิกสิณานิ. พุทฺธานมฺปิ หิ ทฺเว จิตฺตานิ เอกโต นปฺปวตฺตนฺติ, เอกเมว ปน อสฺสวภาเวน เอวํ วสวตฺติ อโหสิ. ตญฺจ โข ปน สพฺพกิเลสพนฺธนาปคมา วิมุตฺตํ, วิมุตฺตตฺตา ตเทว อโลลํ, น ตว โคปี. ทีปงฺกรพุทฺธกาลโต จ ปภุติ ทานสีลาทีหิ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตตฺตา สํวาสิยํ, น ตว โคปี. ตเทตํ อนุตฺตเรน ทมเถน ทมิตตฺตา สุทนฺตํ, สุทนฺตตฺตา อตฺตโน วเสน ฉทฺวารวิเสวนํ ปหาย มเมว อธิปฺปายมนสฺส วเสนานุวตฺตนโต มนาปํ, น ตว โคปี.

23. Entonces el Bienaventurado, exhortando a Dhaniya, quien estaba complacido con su esposa Gopī por estas cualidades, pronunció este verso según el método anterior: 'Mi mente es obediente', el cual concuerda tanto en significado como en fraseo. Aquí, los términos son de significado evidente. Sin embargo, este es el propósito: 'Dhaniya, tú estás complacido pensando que tu esposa es obediente, pero ella puede serlo o no; la mente ajena es difícil de conocer, especialmente la de las mujeres. Pues incluso quienes llevan a una mujer en su vientre no pueden protegerla. Debido a que su mente es tan difícil de proteger, no es posible que personas como tú sepan si una mujer es realmente no caprichosa, o fiel, o agradable, o libre de maldad. Pero mi mente es obediente, cumple mis exhortaciones y está bajo mi control; yo no estoy bajo el control de ella. Esa obediencia de mi mente fue evidente para todos en la ocasión del Milagro de los Pares, cuando surgieron corrientes de fuego y de agua de seis colores. Pues para crear el fuego, se debe entrar en el kasiṇa de fuego; para crear el agua, en el kasiṇa de agua; y para crear los rayos azules y demás, en los kasiṇas respectivos. Incluso para los Buddhas, dos pensamientos no surgen simultáneamente, pero hubo tal dominio sobre mi mente única debido a su obediencia. Además, esa mente está liberada por haberse alejado de todas las ataduras de las impurezas (kilesas); y por estar liberada, es ella la que no es caprichosa, no tu esposa. Y por haber sido cultivada durante mucho tiempo con la generosidad, la virtud y demás desde la época del Buddha Dīpaṅkara, es mi mente la que ha convivido fielmente conmigo, no tu esposa. Esta mente está bien amansada por haber sido domada con el amansamiento insuperable; y por estar bien amansada, habiendo abandonado por su propio poder el contacto con las seis puertas de los sentidos, sigue solo mi intención y, por tanto, es agradable, no tu esposa'.

ปาปํ ปน เม น วิชฺชตีติ อิมินา ปน ภควา ตสฺส อตฺตโน จิตฺตสฺส ปาปาภาวํ ทสฺเสติ, ธนิโย วิย โคปิยา. โส จสฺส ปาปาภาโว น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเลเยว, เอกูนตึส วสฺสานิ สราคาทิกาเล อคารมชฺเฌ วสนฺตสฺสาปิ เวทิตพฺโพ. ตทาปิ หิสฺส อคาริยภาวานุรูปํ วิญฺญุปฏิกุฏฺฐํ กายทุจฺจริตํ วา วจีทุจฺจริตํ วา มโนทุจฺจริตํ วา น อุปฺปนฺนปุพฺพํ. ตโต ปรํ มาโรปิ ฉพฺพสฺสานิ อนภิสมฺพุทฺธํ, เอกํ วสฺสํ อภิสมฺพุทฺธนฺติ สตฺต วสฺสานิ ตถาคตํ อนุพนฺธิ ‘‘อปฺเปว นาม วาลคฺคนิตุทนมตฺตมฺปิสฺส ปาปสมาจารํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. โส อทิสฺวาว นิพฺพินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ –

Con las palabras 'No se encuentra mal en mí', el Bienaventurado muestra la ausencia de maldad en su propia mente, tal como Dhaniya lo afirmó respecto a su esposa. Y esta ausencia de mal en el Bienaventurado debe entenderse que no solo fue cierta en el momento en que era un Buda perfectamente iluminado, sino que también fue el caso durante los veintinueve años que vivió en el hogar, incluso cuando estaba sujeto al deseo y otras impurezas. Pues incluso entonces, nunca surgió en él ningún tipo de mala conducta corporal, verbal o mental que fuera reprochada por los sabios, conforme a su condición de laico. Después de eso, durante siete años —seis años antes de su iluminación y un año después— Māra siguió al Tathāgata, pensando: 'Quizás vea alguna conducta malvada de su parte, incluso tan pequeña como la punta de un cabello'. Al no ver nada, desilusionado, recitó este verso:

‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘);

'Durante siete años seguí al Bienaventurado, paso a paso; pero no he encontrado una oportunidad en el Iluminado, quien es atento'.

พุทฺธกาเลปิ นํ อุตฺตรมาณโว สตฺต มาสานิ อนุพนฺธิ อาภิสมาจาริกํ ทฏฺฐุกาโม. โส กิญฺจิ วชฺชํ อทิสฺวาว ปริสุทฺธสมาจาโร ภควาติ คโต. จตฺตาริ หิ ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. ยถาห –

También, después de su iluminación, el joven brahmán Uttara lo siguió durante siete meses, deseando observar su conducta. Al no encontrar falta alguna, concluyó: 'El Bienaventurado es de conducta purificada'. Pues el Tathāgata tiene cuatro cosas que no necesita ocultar. Como se dice:

‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.34], ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปริสุทฺธกายสมาจาโร, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’ติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธมโนสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธาชีโว, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส มิจฺฉาชีโว, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๘).

'Monjes, hay estas cuatro cosas que el Tathāgata no necesita ocultar. ¿Cuáles cuatro? El Tathāgata, monjes, es de conducta corporal purificada; no hay mala conducta corporal de su parte que el Tathāgata deba ocultar, pensando: «Que otro no descubra esto de mí». El Tathāgata es de conducta verbal purificada... de conducta mental purificada... de medios de vida purificados. No hay medios de vida incorrectos de su parte que el Tathāgata deba ocultar, pensando: «Que otro no descubra esto de mí»'.

เอวํ ยสฺมา ตถาคตสฺส จิตฺตสฺส น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเล, ปุพฺเพปิ ปาปํ นตฺถิ เอว, ตสฺมา อาห – ‘‘ปาปํ ปน เม น วิชฺชตี’’ติ. ตสฺสาธิปฺปาโย – มเมว จิตฺตสฺส ปาปํ น สกฺกา สุณิตุํ, น ตว โคปิยา. ตสฺมา ยทิ เอเตหิ คุเณหิ ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ.

Así, puesto que no había mal en la mente del Tathāgata, no solo en el momento en que era un Buda perfectamente iluminado, sino también antes de eso, él dice: 'No se encuentra mal en mí'. El sentido es este: 'Es solo de mi mente, no de tu esposa, de la que es imposible oír hablar de algún mal. Por lo tanto, si alguien puede regocijarse en estas excelentes cualidades y decir: «¡Así que, si lo deseas, llueve, oh dios del cielo!», soy yo quien puede decir esto'.

๒๔. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตรสายนํ ปิวิตุกาโม อตฺตโน ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตเวตนภโตหมสฺมี’’ติ. ตตฺถ อตฺตเวตนภโตติ อตฺตนิเยเนว ฆาสจฺฉาทเนน ภโต, อตฺตโนเยว กมฺมํ กตฺวา ชีวามิ, น ปรสฺส เวตนํ คเหตฺวา ปรสฺส กมฺมํ กโรมีติ ทสฺเสติ. ปุตฺตาติ ธีตโร จ ปุตฺตา จ, เต สพฺเพ ปุตฺตาตฺเวว เอกชฺฌํ วุจฺจนฺติ. สมานิยาติ สนฺนิหิตา อวิปฺปวุฏฺฐา. อโรคาติ นิราพาธา, สพฺเพว อูรุพาหุพลาติ ทสฺเสติ. เตสํ น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ เตสํ โจราติ วา ปรทาริกาติ วา ทุสฺสีลาติ วา กิญฺจิ ปาปํ น สุณามีติ.

24. Habiendo escuchado esto, Dhaniya, deseando beber aún más profundamente el elixir de las palabras bien dichas, dijo: 'Soy un empleado de mí mismo', mostrando su propia independencia. Aquí, 'empleado de mí mismo' significa que gana su comida y vestido únicamente a través de su propio trabajo. Muestra que vive solamente realizando su propio trabajo, no trabajando para otro y recibiendo un salario. 'Hijos' (puttā): aquí la palabra abarca a todos los hijos, tanto hijas como hijos. 'Viven conmigo' (samāniyā): significa que están reunidos, no separados. 'Sanos' (arogā): sin enfermedades, todos ellos tienen la fuerza de los muslos y los brazos. 'No oigo de ellos ningún mal': 'No oigo ningún mal sobre ellos, como que sean ladrones, adúlteros o inmorales'.

๒๕. เอวํ วุตฺเต ภควา ปุริมนเยเนว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – ‘‘นาหํ ภตโก’’ติ. อตฺราปิ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ตฺวํ ‘‘ภุชิสฺโสหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, ปรมตฺถโต จ อตฺตโน กมฺมํ กริตฺวา ชีวนฺโตปิ ทาโส เอวาสิ ตณฺหาทาสตฺตา, ภตกวาทา จ น ปริมุจฺจสิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕). ปรมตฺถโต ปน นาหํ ภตโกสฺมิ กสฺสจิ. อหญฺหิ กสฺสจิ ปรสฺส วา อตฺตโน วา ภตโก น โหมิ. กึ การณา? ยสฺมา [Pg.35] นิพฺพิฏฺเฐน จรามิ สพฺพโลเก. อหญฺหิ ทีปงฺกรปาทมูลโต ยาว โพธิ, ตาว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ภตโก อโหสึ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน นิพฺพิฏฺโฐ นิพฺพิโส ราชภโต วิย. เตเนว นิพฺพิฏฺเฐน สพฺพญฺญุภาเวน โลกุตฺตรสมาธิสุเขน จ ชีวามิ. ตสฺส เม อิทานิ อุตฺตริกรณียสฺส กตปริจยสฺส วา อภาวโต อปฺปหีนปฏิสนฺธิกานํ ตาทิสานํ วิย ปตฺตพฺโพ โกจิ อตฺโถ ภติยา น วิชฺชติ. ‘‘ภฏิยา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺมา ยทิ ภุชิสฺสตาย ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ.

25. Cuando se dijo esto, el Bienaventurado pronunció el siguiente verso, exhortando a Dhaniya de la manera anterior: 'No soy un empleado'. Aquí también, las palabras tienen un sentido evidente. Sin embargo, este es el propósito: 'Tú te regocijas pensando: «Soy independiente», pero aunque vives realizando tu propio trabajo, en el sentido último eres solo un esclavo, ya que eres esclavo del deseo, y por lo tanto no estás libre de ser llamado un empleado. Pues se ha dicho: «El mundo es carente, insaciable, esclavo del deseo». Pero en el sentido supremo, yo no soy empleado de nadie, pues no estoy al servicio de nadie, sea de otro o de mí mismo. ¿Por qué razón? Porque ando por todo el mundo con lo que he ganado. Pues desde la época de Dīpaṅkara hasta mi iluminación, fui un empleado del conocimiento de la omnisciencia. Pero cuando alcancé la omnisciencia, obtuve lo que había ganado, como un empleado del rey que se ha retirado. Por lo tanto, vivo de lo que he ganado, por el estado de omnisciencia y la felicidad de la concentración que trasciende el mundo. Debido a que ahora no hay nada más que deba ser hecho por mí ni necesidad de aumentar lo que se ha hecho, no tengo ninguna necesidad de salarios, a diferencia de aquellos que no han abandonado el renacimiento. Por lo tanto, si alguien puede regocijarse en su independencia y decir: «¡Así que, si lo deseas, llueve, oh dios del cielo!», soy yo quien puede decir esto'.

๒๖. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย อติตฺโตว สุภาสิตามเตน อตฺตโน ปญฺจปฺปการโคมณฺฑลปริปุณฺณภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถิ วสา’’ติ. ตตฺถ วสาติ อทมิตวุฑฺฒวจฺฉกา. เธนุปาติ เธนุํ ปิวนฺตา ตรุณวจฺฉกา, ขีรทายิกา วา คาโว. โคธรณิโยติ คพฺภินิโย. ปเวณิโยติ วยปฺปตฺตา พลีพทฺเทหิ สทฺธึ เมถุนปตฺถนกคาโว. อุสโภปิ ควมฺปตีติ โย โคปาลเกหิ ปาโต เอว นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา, ปญฺจงฺคุลํ ทตฺวา, มาลํ พนฺธิตฺวา – ‘‘เอหิ, ตาต, คาโว โคจรํ ปาเปตฺวา รกฺขิตฺวา อาเนหี’’ติ เปสียติ, เอวํ เปสิโต จ ตา คาโว อโคจรํ ปริหริตฺวา, โคจเร จาเรตฺวา, สีหพฺยคฺฆาทิภยา ปริตฺตายิตฺวา อาเนติ, ตถารูโป อุสโภปิ ควมฺปติ อิธ มยฺหํ โคมณฺฑเล อตฺถีติ ทสฺเสสิ.

26. Habiendo escuchado eso, aún insaciable en su deseo por el néctar de las palabras bien dichas, Dhaniya dice: 'Hay vacas', mostrando que posee el quíntuple rebaño de ganado. Estas son: 'vasā', terneros maduros que no han sido domados; 'dhenupā', terneros jóvenes que beben de las vacas, o vacas lecheras; 'godharaṇiyo', vacas preñadas; 'paveṇiyo', vacas de cría, vacas maduras que desean aparearse; y un toro, jefe del ganado (usabhopi gavampati). Temprano en la mañana, los vaqueros lo bañan, lo alimentan, le aplican la marca de los cinco dedos, le atan una guirnalda y lo envían diciendo: 'Ve, querido, lleva a las vacas al pasto, cuídalas y tráelas de vuelta'. El toro, enviado de tal manera, se asegura de que las vacas eviten desviarse fuera del pasto. Las hace deambular dentro de él, las protege de peligros tales como leones y tigres, y las trae de vuelta. Dhaniya muestra: 'También tengo un toro así, jefe del ganado, aquí en mi rebaño de ganado'.

๒๗. เอวํ วุตฺเต ภควา ตเถว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ ปจฺจนีกคาถํ อาห ‘‘นตฺถิ วสา’’ติ. เอตฺถ เจส อธิปฺปาโย – อิธ อมฺหากํ สาสเน อทมิตฏฺเฐน วุฑฺฒฏฺเฐน จ วสาสงฺขาตา ปริยุฏฺฐานา วา, ตรุณวจฺฉเก สนฺธาย วสานํ มูลฏฺเฐน ขีรทายินิโย สนฺธาย ปคฺฆรณฏฺเฐน เธนุปาสงฺขาตา อนุสยา วา, ปฏิสนฺธิคพฺภธารณฏฺเฐน โคธรณิสงฺขาตา ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารเจตนา วา, สํโยคปตฺถนฏฺเฐน ปเวณิสงฺขาตา ปตฺถนา ตณฺหา วา, อาธิปจฺจฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เสฏฺฐฏฺเฐน จ ควมฺปติอุสภสงฺขาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วา นตฺถิ, สฺวาหํ อิมาย สพฺพโยคกฺเขมภูตาย นตฺถิตาย ตุฏฺโฐ. ตฺวํ ปน โสกาทิวตฺถุภูตาย อตฺถิตาย ตุฏฺโฐ[Pg.36]. ตสฺมา สพฺพโยคกฺเขมตาย ตุฏฺฐสฺส มเมเวตํ ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ.

27. Habiéndose dicho esto, el Bienaventurado, exhortando a Dhaniya de una manera similar, pronunció este verso de réplica: 'No hay vacas'. Aquí, este es el propósito: 'Aquí en nuestra enseñanza, no hay obsesiones (pariyuṭṭhānā), designadas como «vacas», en el sentido de cosas que son maduras y no están domesticadas. No hay tendencias latentes (anusayā), designadas como «terneros lactantes», con referencia a los terneros jóvenes en el sentido de ser el origen de las vacas, o con referencia a las vacas lecheras en el sentido de fluir. No hay actividades volitivas meritorias, no meritorias o imperturbables, designadas como «vacas preñadas» en el sentido de sostener el embrión que ha pasado por la concepción. No hay anhelo ni deseo, designado como «vacas de cría» en el sentido de anhelar la unión. Y no hay conciencia volitivamente activa, designada como «un toro, jefe del ganado», en el sentido de predominio, por ser el precursor y por ser lo mejor. Me regocijo en su inexistencia, que es la seguridad de todos los vínculos. Pero tú te regocijas en su existencia, que es la base de la pena y el dolor. Por lo tanto, puesto que me regocijo en la seguridad de todos los vínculos, es apropiado que solo yo diga: «Así que, si lo deseas, ¡derrama tu lluvia, oh dios del cielo!»'

๒๘. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตํ อมตรสํ อธิคนฺตุกาโม อตฺตโน โคคณสฺส ขิลพนฺธนสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขิลา นิขาตา’’ติ. ตตฺถ ขิลาติ คุนฺนํ พนฺธนตฺถมฺภา. นิขาตาติ อาโกเฏตฺวา ภูมิยํ ปเวสิตา ขุทฺทกา มหนฺตา ขณิตฺวา ฐปิตา. อสมฺปเวธีติ อกมฺปกา. ทามาติ วจฺฉกานํ พนฺธนตฺถาย กตา คนฺถิตปาสยุตฺตา รชฺชุพนฺธนวิเสสา. มุญฺชมยาติ มุญฺชติณมยา. นวาติ อจิรกตา. สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานา, สุวฏฺฏิตสณฺฐานา วา. น หิ สกฺขินฺตีติ เนว สกฺขิสฺสนฺติ. เธนุปาปิ เฉตฺตุนฺติ ตรุณวจฺฉกาปิ ฉินฺทิตุํ.

28. Habiendo escuchado esto, deseando aún más adquirir la esencia de néctar de las palabras bien dichas, Dhaniya dijo: 'Las estacas están clavadas', mostrando que ha atado su propio rebaño de ganado a estacas. Aquí, las estacas son postes para atar al ganado. Están clavadas habiéndolas golpeado para que entren en la tierra, las pequeñas, mientras que las grandes se colocan en agujeros excavados en el suelo. Son 'inamovibles', es decir, firmes. Los 'halters' son un tipo especial de cuerdas, unidas a lazos, que sirven para el propósito de atar a los terneros. Están hechas de hierba Muñja. Son 'nuevas', es decir, recién fabricadas. 'Bien formadas' significa que tienen una forma excelente o que están bien trenzadas. 'No podrán' significa que de ninguna manera lo lograrán. 'Ni siquiera los terneros lactantes podrán romperlas' significa que ni siquiera los terneros jóvenes podrán cortarlas.

๒๙. เอวํ วุตฺเต ภควา ธนิยสฺส อินฺทฺริย-ปริปากกาลํ ญตฺวา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ อภาสิ ‘‘อุสโภริว เฉตฺวา’’ติ. ตตฺถ อุสโภติ โคปิตา โคปริณายโก โคยูถปติ พลีพทฺโท. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘ควสตเชฏฺโฐ อุสโภ, สหสฺสเชฏฺโฐ วสโภ, สตสหสฺสเชฏฺโฐ นิสโภ’’ติ. อปเร ‘‘เอกคามเขตฺเต เชฏฺโฐ อุสโภ, ทฺวีสุ เชฏฺโฐ วสโภ, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหโต นิสโภ’’ติ. สพฺเพเปเต ปปญฺจา, อปิจ โข ปน อุสโภติ วา วสโภติ วา นิสโภติ วา สพฺเพเปเต อปฺปฏิสมฏฺเฐน เวทิตพฺพา. ยถาห – ‘‘นิสโภ วต โภ สมโณ โคตโม’’ติ (สํ. นิ. ๑.๓๘). ร-กาโร ปทสนฺธิกโร. พนฺธนานีติ รชฺชุพนฺธนานิ กิเลสพนฺธนานิ จ. นาโคติ หตฺถี. ปูติลตนฺติ คโฬจีลตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโย, วสฺสสติโกปิ สุนโข กุกฺกุโร, ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวาปิ คโฬจีลตา อสารกตฺเตน ‘‘ปูติลตา’’ติ วุจฺจติ. ทาลยิตฺวาติ ฉินฺทิตฺวา. คพฺภญฺจ เสยฺยญฺจ คพฺภเสยฺยํ. ตตฺถ คพฺภคฺคหเณน ชลาพุชโยนิ, เสยฺยคฺคหเณน อวเสสา. คพฺภเสยฺยมุเขน วา สพฺพาปิ ตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว.

29. Habiéndose dicho esto, el Bienaventurado, conociendo el momento de la maduración de las facultades de Dhaniya, exhortándolo de la manera anterior, recitó este verso que ilustra las cuatro verdades: 'Como un toro habiendo cortado los vínculos'. Aquí, un toro (usabha) es el padre del ganado, el líder del ganado, el señor del rebaño, un buey. Algunos maestros dicen: 'Un toro que es jefe de cien reses es un usabha; el jefe de mil es un vasabha; el jefe de cien mil es un nisabha'. Otros dicen: 'El jefe en el territorio de una aldea es un usabha; en dos aldeas es un vasabha; y el que no tiene rival en ninguna parte es un nisabha'. Todo esto son elaboraciones, pero en verdad usabha, vasabha o nisabha deben entenderse todos en el sentido de no tener igual. Como se dijo: 'Verdaderamente, el asceta Gotama es un nisabha'. La letra 'ra' en 'usabhoriva' es por razones de eufonía (sandhi). 'Vínculos' se refiere tanto a las cuerdas como a los vínculos de las impurezas (kilesa). 'Nāga' es un gran elefante. 'Enredadera podrida' se refiere a la enredadera galocī. Así como incluso un cuerpo de color dorado se llama 'cuerpo putrefacto', y un perro de cien años se llama 'cachorro', y un chacal nacido hoy se llama 'chacal viejo', así una enredadera de galocī, aunque sea fresca, se llama 'enredadera podrida' por su falta de duramen. 'Habiendo desgarrado' significa habiendo cortado. 'Gabbhaseyya' es el lecho de la matriz. Aquí, al mencionar 'matriz' se indica el origen por nacimiento de matriz (jalābuja); al mencionar 'lecho' se indican los demás. O bien, todas las formas de nacimiento se indican bajo el término 'lecho de la matriz'. El resto de los términos aquí son claros por su significado literal.

อยํ [Pg.37] ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ พนฺธเนน ตุฏฺโฐ, อหํ ปน พนฺธเนน อฏฺฏียนฺโต ถามวีริยูเปโต มหาอุสโภริว พนฺธนานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ จตุตฺถอริยมคฺคถามวีริเยน เฉตฺวา, นาโค ปูติลตํว ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนพนฺธนานิ เหฏฺฐามคฺคตฺตยถามวีริเยน ทาลยิตฺวา, อถ วา อุสโภริว พนฺธนานิ อนุสเย นาโค ปูติลตํว ปริยุฏฺฐานานิ เฉตฺวา ทาลยิตฺวาว ฐิโต. ตสฺมา น ปุน คพฺภเสยฺยํ อุเปสฺสํ. โสหํ ชาติทุกฺขวตฺถุเกหิ สพฺพทุกฺเขหิ ปริมุตฺโต โสภามิ – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน. ตสฺมา สเจ ตฺวมฺปิ อหํ วิย วตฺตุมิจฺฉสิ, ฉินฺท ตานิ พนฺธนานีติ. เอตฺถ จ พนฺธนานิ สมุทยสจฺจํ, คพฺภเสยฺยา ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘น อุเปสฺส’’นฺติ เอตฺถ อนุปคโม อนุปาทิเสสวเสน, ‘‘เฉตฺวา ทาลยิตฺวา’’ติ เอตฺถ เฉโท ปทาลนญฺจ สอุปาทิเสสวเสน นิโรธสจฺจํ, เยน ฉินฺทติ ปทาเลติ จ, ตํ มคฺคสจฺจนฺติ.

Este es el propósito aquí: 'Dhaniya, tú te regocijas en la atadura, pero yo, hastiado de la atadura y dotado de fuerza y energía, como un gran toro que ha cortado sus vínculos, he cortado los cinco grilletes superiores con la fuerza y energía del cuarto noble sendero; y como un gran elefante desgarra una enredadera podrida, he desgarrado los vínculos de los cinco grilletes inferiores con la fuerza y energía de los tres senderos inferiores. O bien, como un toro que ha cortado los vínculos, yo permanezco habiendo cortado las tendencias latentes (anusaya); y como un elefante que ha desgarrado una enredadera, yo permanezco habiendo desgarrado las obsesiones (pariyuṭṭhāna). Por lo tanto, no entraré de nuevo en el lecho de la matriz. Liberado de todos los sufrimientos basados en el sufrimiento del nacimiento, brillo al decir: «Así que, si lo deseas, ¡derrama tu lluvia, oh dios del cielo!» Por lo tanto, si tú también deseas hablar como yo, corta esos vínculos'. Y aquí, los vínculos representan la verdad del origen (samudayasacca); el lecho de la matriz representa la verdad del sufrimiento (dukkhasacca); 'no entraré de nuevo' significa el no-acercamiento en términos del elemento de cesación sin residuo; 'habiendo cortado y desgarrado' representa la cesación con residuo de la verdad de la cesación (nirodhasacca); y aquello con lo que se corta y desgarra es la verdad del sendero (maggasacca).'

เอวเมตํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ สุตฺวา คาถาปริโยสาเน ธนิโย จ ปชาปติ จสฺส ทฺเว จ ธีตโรติ จตฺตาโร ชนา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ ธนิโย อเวจฺจปฺปสาทโยเคน ตถาคเต มูลชาตาย ปติฏฺฐิตาย สทฺธาย ปญฺญาจกฺขุนา ภควโต ธมฺมกายํ ทิสฺวา ธมฺมตาย โจทิตหทโย จินฺเตสิ – ‘‘พนฺธนานิ ฉินฺทึ, คพฺภเสยฺโย จ เม นตฺถี’’ติ อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ยาว ภวคฺคา โก อญฺโญ เอวํ สีหนาทํ นทิสฺสติ อญฺญตฺร ภควตา, อาคโต นุ โข เม สตฺถาติ. ตโต ภควา ฉพฺพณฺณรสฺมิชาลวิจิตฺรํ สุวณฺณรสเสกปิญฺชรํ วิย สรีราภํ ธนิยสฺส นิเวสเน มุญฺจิ ‘‘ปสฺส ทานิ ยถาสุข’’นฺติ.

Habiendo escuchado este verso que ilustra las cuatro verdades, al final del verso, Dhaniya, su esposa y sus dos hijas —cuatro personas en total— se establecieron en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Entonces, a través de su confianza inquebrantable y su fe ahora arraigada y establecida en el Tathāgata, Dhaniya vio con el ojo de la sabiduría el cuerpo del Dharma (dhammakāya) del Bienaventurado, y con el corazón conmovido por la naturaleza del Dharma, pensó: '«He cortado los vínculos y para mí no hay ya lecho de la matriz». Desde el infierno Avīci como límite inferior hasta la cúspide de la existencia, ¿quién más sino el Bienaventurado podría rugir tal rugido de león? ¿Acaso ha venido a mí mi Maestro?'. Entonces, el Bienaventurado, como diciendo «mira ahora a tu voluntad», emitió su aura corporal en la residencia de Dhaniya: una red variada de rayos de seis colores, que era como un derramamiento de oro fino.

๓๐. อถ ธนิโย อนฺโต ปวิฏฺฐจนฺทิมสูริยํ วิย สมนฺตา ปชฺชลิตปทีปสหสฺสสมุชฺชลิตมิว จ นิเวสนํ ทิสฺวา ‘‘อาคโต ภควา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตสฺมึเยว จ สมเย เมโฆปิ ปาวสฺสิ. เตนาหุ สงฺคีติการา ‘‘นินฺนญฺจ ถลญฺจ ปูรยนฺโต’’ติ. ตตฺถ นินฺนนฺติ ปลฺลลํ. ถลนฺติ อุกฺกูลํ. เอวเมตํ อุกฺกูลวิกูลํ สพฺพมฺปิ สมํ กตฺวา ปูรยนฺโต มหาเมโฆ ปาวสฺสิ, วสฺสิตุํ อารภีติ วุตฺตํ โหติ. ตาวเทวาติ ยํ ขณํ ภควา สรีราภํ มุญฺจิ, ธนิโย จ ‘‘สตฺถา เม อาคโต’’ติ สทฺธามยํ จิตฺตาภํ [Pg.38] มุญฺจิ, ตํ ขณํ ปาวสฺสีติ. เกจิ ปน ‘‘สูริยุคฺคมนมฺปิ ตสฺมึเยว ขเณ’’ติ วณฺณยนฺติ.

30. Entonces, Dhaniya, al ver su morada iluminada por todas partes como si el sol y la luna hubieran entrado en ella, o como si resplandeciera con mil lámparas encendidas, concibió el pensamiento: "El Bienaventurado ha llegado". En ese mismo momento, una nube derramó lluvia. Por eso dijeron los compiladores de la recitación: "llenando las tierras bajas y las tierras altas". Aquí, "tierra baja" (ninna) se refiere a un pantano; "tierra alta" (thala) a un montículo. Así, llenando y nivelando todo, tanto lo elevado como lo profundo, la gran nube llovió; es decir, se explica que comenzó a llover. "En ese mismo instante" (tāvadeva) significa que en el momento en que el Bienaventurado emitió su aura corporal, y Dhaniya emitió su aura mental compuesta de fe pensando "mi Maestro ha llegado", en ese preciso momento llovió. Algunos, sin embargo, explican que "la salida del sol también ocurrió en ese mismo instante".

๓๑-๓๒. เอวํ ตสฺมึ ธนิยสฺส สทฺธุปฺปาทตถาคโตภาสผรณสูริยุคฺคมนกฺขเณ วสฺสโต เทวสฺส สทฺทํ สุตฺวา ธนิโย ปีติโสมนสฺสชาโต อิมมตฺถํ อภาสถ ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา’’ติ ทฺเว คาถา วตฺตพฺพา.

31-32. Así, en ese momento en que surgió la fe en Dhaniya, mientras se difundía el resplandor del Tathāgata y salía el sol, al oír el sonido de la lluvia cayendo, Dhaniya, lleno de gozo y alegría, pronunció estas palabras sobre este asunto: "¡Qué ganancia tan inmensa es para nosotros!", introduciendo así los dos versos.

ตตฺถ ยสฺมา ธนิโย สปุตฺตทาโร ภควโต อริยมคฺคปฏิเวเธน ธมฺมกายํ ทิสฺวา, โลกุตฺตรจกฺขุนา รูปกายํ ทิสฺวา, โลกิยจกฺขุนา สทฺธาปฏิลาภํ ลภิ. ตสฺมา อาห – ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา, เย มยํ ภควนฺตํ อทฺทสามา’’ติ. ตตฺถ วต อิติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต. โน อิติ อมฺหากํ. อนปฺปกาติ วิปุลา. เสสํ อุตฺตานเมว. สรณํ ตํ อุเปมาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฏิเวเธเนวสฺส สิทฺธํ สรณคมนํ, ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว คโต, อิทานิ วาจาย อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กโรติ. มคฺควเสน วา สนฺนิยฺยาตนสรณตํ อจลสรณตํ ปตฺโต, ตํ ปเรสํ วาจาย ปากฏํ กโรนฺโต ปณิปาตสรณคมนํ คจฺฉติ. จกฺขุมาติ ภควา ปกติทิพฺพปญฺญาสมนฺตพุทฺธจกฺขูหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สรณํ ตํ อุเปม จกฺขุมา’’ติ. ‘‘สตฺถา โน โหหิ ตุวํ มหามุนี’’ติ อิทํ ปน วจนํ สิสฺสภาวูปคมเนนาปิ สรณคมนํ ปูเรตุํ ภณติ, โคปี จ อหญฺจ อสฺสวา, พฺรหฺมจริยํ สุคเต จรามเสติ อิทํ สมาทานวเสน.

En este contexto, puesto que Dhaniya junto con su esposa e hijos habían visto el cuerpo del Dhamma (dhammakāya) del Bienaventurado mediante la penetración del sendero noble, y habían visto su cuerpo físico (rūpakāya) con el ojo del mundo trascendente y habían obtenido el logro de la fe a través del ojo mundano, por eso dijo: "¡Qué ganancia tan inmensa es para nosotros, que hemos visto al Bienaventurado!". Aquí, "vata" es una partícula que expresa asombro. "No" significa para nosotros. "Anappakā" significa abundantes o inmensas. El resto es de sentido claro. "Buscamos refugio en ti": aunque ya había alcanzado la toma de refugio mediante la penetración del sendero, habiendo llegado así a una certidumbre definitiva, ahora realiza verbalmente la entrega de sí mismo (attasanniyyātana). O bien, habiendo alcanzado mediante el sendero el refugio inamovible, que es el refugio por entrega total, lo manifiesta verbalmente ante otros yendo hacia el refugio mediante la postración (paṇipāta). "Dotado de visión" (cakkhumā): el Bienaventurado posee cinco ojos: el ojo físico, el ojo divino, el ojo de la sabiduría, el ojo universal y el ojo de un buda. Dirigiéndose a él con este término, dijo: "Buscamos refugio en ti, oh Dotado de Visión". La frase "Sé nuestro maestro, gran sabio" la dice para completar la toma de refugio asumiendo el estado de discípulo. "Mi esposa y yo, obedientes, viviremos la vida santa bajo el Sugata" se dice por vía del compromiso formal (samādāna).

ตตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรติมคฺคสมณธมฺมสาสนสทารสนฺโตสานเมตํ อธิวจนํ. ‘‘พฺรหฺมจารี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๓) หิ เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิทํ โข ปน เม ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มคฺโค. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) สมณธมฺโม. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) สาสนํ.

En ese pasaje, "vida santa" (brahmacariya) es un término para la abstinencia sexual, el sendero, el deber del asceta (samaṇadhamma), la Enseñanza (sāsana) y la fidelidad conyugal. Pues en pasajes como "aquel que lleva una vida santa", se llama vida santa a la abstinencia de la actividad sexual. En pasajes como "esta vida santa mía, Pañcasikha, es para el desencanto absoluto", se refiere al sendero. En pasajes como "reconozco, Sāriputta, haber practicado la vida santa dotada de cuatro factores", se refiere al deber del asceta. En pasajes como "esta vida santa es exitosa y próspera", se refiere a la Enseñanza.

‘‘มยญฺจ [Pg.39] ภริยา นาติกฺกมาม, อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม, ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗) –

"Ni nosotros transgredimos contra nuestras esposas, ni nuestras esposas transgreden contra nosotros; fuera de ellas, llevamos una vida santa, por eso nuestros jóvenes no mueren".

เอวมาทีสุ สทารสนฺโตโส. อิธ ปน สมณธมฺมพฺรหฺมจริยปุพฺพงฺคมํ อุปริมคฺคพฺรหฺมจริยมธิปฺเปตํ. สุคเตติ สุคตสฺส สนฺติเก. ภควา หิ อนฺตทฺวยมนุปคฺคมฺม สุฏฺฐุ คตตฺตา, โสภเณน จ อริยมคฺคคมเนน สมนฺนาคตตฺตา, สุนฺทรญฺจ นิพฺพานสงฺขาตํ ฐานํ คตตฺตา สุคโตติ วุจฺจติ. สมีปตฺเถ เจตฺถ ภุมฺมวจนํ, ตสฺมา สุคตสฺส สนฺติเกติ อตฺโถ. จรามเสติ จราม. ยญฺหิ ตํ สกฺกเต จรามสีติ วุจฺจติ, ตํ อิธ จรามเสติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ ภณนฺติ. เตเนว เจตฺถ อายาจนตฺถํ สนฺธาย ‘‘จเรม เส’’ติปิ ปาฐํ วิกปฺเปนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ.

En pasajes como el anterior, significa la satisfacción con la propia esposa. Pero aquí, se refiere a la vida santa de los senderos superiores precedida por la vida santa del deber ascético. "Bajo el Sugata" (sugate) significa en presencia del Sugata. Pues el Bienaventurado es llamado "Sugata" por no haber caído en los dos extremos, por haber ido bellamente a través del sendero noble y por haber ido al lugar excelente llamado Nibbāna. El caso locativo se usa aquí en sentido de proximidad, por lo tanto, el significado es "en presencia del Sugata". "Vivamos" (carāmase) significa que practicaremos. Lo que se dice como "carāmasi", aquí se expresa como "carāmase". Los maestros comentaristas, sin embargo, dicen que "se" es una partícula. Por ello, con la intención de solicitar, proponen también la lectura "caremase". Se debe adoptar la versión que sea de su agrado.

เอวํ ธนิโย พฺรหฺมจริยจรณาปเทเสน ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชฺชปโยชนํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ชาตีมรณสฺส ปารคู, ทุกฺขสฺสนฺตกรา ภวามเส’’ติ. ชาติมรณสฺส ปารํ นาม นิพฺพานํ, ตํ อรหตฺตมคฺเคน คจฺฉาม. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกราติ อภาวกรา. ภวามเสติ ภวาม, อถ วา อโห วต มยํ ภเวยฺยามาติ. ‘‘จรามเส’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว ตํ เวทิตพฺพํ. เอวํ วตฺวาปิ จ ปุน อุโภปิ กิร ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ โน ภควา’’ติ เอวํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสูติ.

Así, habiendo solicitado la ordenación (pabbajjā) al Bienaventurado bajo la forma de "practicar la vida santa", Dhaniya, mostrando el propósito de dicha ordenación, dijo: "Habiendo ido más allá del nacimiento y la muerte, pondríamos fin al sufrimiento". Lo que se llama el "más allá" del nacimiento y la muerte es el Nibbāna; vamos hacia allá por el sendero del Arhat. "Del sufrimiento" se refiere al sufrimiento de la ronda de renacimientos. "Poner fin" significa hacer que deje de existir. "Bhavāmase" significa que seamos, o bien "¡ojalá llegáramos a ser!". El término "carāmase" en este punto debe entenderse según el método ya explicado. Se dice que después de haber hablado así, ambos, tras haber rendido homenaje al Bienaventurado, solicitaron la ordenación diciendo: "Señor, ordénenos el Bienaventurado".

๓๓. อถ มาโร ปาปิมา เอวํ เต อุโภปิ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจนฺเต ทิสฺวา – ‘‘อิเม มม วิสยํ อติกฺกมิตุกามา, หนฺท เนสํ อนฺตรายํ กโรมี’’ติ อาคนฺตฺวา ฆราวาเส คุณํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ นนฺทตีติ ตุสฺสติ โมทติ. ปุตฺเตหีติ ปุตฺเตหิปิ ธีตเรหิปิ, สหโยคตฺเถ, กรณตฺเถ วา กรณวจนํ, ปุตฺเตหิ สห นนฺทติ, ปุตฺเตหิ กรณภูเตหิ นนฺทตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุตฺติมาติ ปุตฺตวา ปุคฺคโล. อิตีติ เอวมาห. มาโรติ วสวตฺติภูมิยํ อญฺญตโร ทามริกเทวปุตฺโต. โส หิ สฏฺฐานาติกฺกมิตุกามํ ชนํ [Pg.40] ยํ สกฺโกติ, ตํ มาเรติ. ยํ น สกฺโกติ, ตสฺสปิ มรณํ อิจฺฉติ. เตน ‘‘มาโร’’ติ วุจฺจติ. ปาปิมาติ ลามกปุคฺคโล, ปาปสมาจาโร วา. สงฺคีติการานเมตํ วจนํ, สพฺพคาถาสุ จ อีทิสานิ. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ. ยสฺส คาโว อตฺถิ, โสปิ โคปิโย, โคหิ สห, โคหิ วา กรณภูเตหิ ตเถว นนฺทตีติ อตฺโถ.

33. Entonces Mara el Maligno, habiendo visto a ambos rindiendo homenaje y solicitando la salida al hogar (pabbajja), pensó para sí: ‘Estos desean escapar de mi dominio. ¡Bien!, les crearé un obstáculo’. Habiendo llegado, y con el fin de mostrar la excelencia de la vida familiar en el hogar, pronunció este verso: ‘Quien tiene hijos se regocija por sus hijos’. En este contexto, ‘se regocija’ significa que se complace y se alegra. ‘Por sus hijos’ se refiere tanto a hijos como a hijas; el caso gramatical es el instrumental usado en el sentido de asociación o de causa, significando que uno se regocija junto con sus hijos o debido a sus hijos. ‘Quien tiene hijos’ (puttimā) se refiere a la persona que posee hijos e hijas. ‘Así’ (iti) indica lo que fue dicho. Mara es una cierta deidad rebelde en el plano de los devas que ejercen control sobre las creaciones de otros (vasavattibhūmi). Se le llama ‘Mara’ porque mata (māreti) a cualquier persona que puede, de entre quienes desean escapar de su propio ámbito, y también desea la muerte (maraṇaṁ icchati) de aquel a quien no puede matar. El ‘Maligno’ (pāpimā) significa una persona vil o alguien de conducta malvada. Esta es una declaración de los compiladores de las escrituras, y frases similares aparecen en todos los versos. Del mismo modo que el que tiene hijos se regocija por sus hijos, así también el dueño de ganado se regocija por sus vacas. El significado es que quien posee vacas es un dueño de ganado y se regocija junto con ellas o debido a ellas como causa.

เอวํ วตฺวา อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ, ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตตฺถ อุปธีติ จตฺตาโร อุปธโย – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามา หิ ‘‘ยํ ปญฺจกามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต อุปธียติ เอตฺถ สุขนฺติ อิมินา วจนตฺเถน อุปธีติ วุจฺจนฺติ. ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโตติ. อิธ ปน กามูปธิ อธิปฺเปโต. โส สตฺตสงฺขารวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สตฺตปฏิพทฺโธ ปธาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุตฺเตหิ โคหี’’ติ วตฺวา การณมาห – ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา อิเม กามูปธี นรสฺส นนฺทนา, นนฺทยนฺติ นรํ ปีติโสมนสฺสํ อุปสํหรนฺตา, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ, ตฺวญฺจ ปุตฺติมา โคปิโย จ, ตสฺมา เอเตหิ, นนฺท, มา ปพฺพชฺชํ ปาฏิกงฺขิ. ปพฺพชิตสฺส หิ เอเต อุปธโย น สนฺติ, เอวํ สนฺเต ตฺวํ ทุกฺขสฺสนฺตํ ปตฺเถนฺโตปิ ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสี’’ติ.

Habiendo hablado así, ahora indica la razón que prueba este punto: ‘Pues las adquisiciones (upadhi) son el deleite del hombre’. Aquí, respecto a ‘adquisiciones’, existen cuatro tipos: adquisiciones como placeres sensoriales (kāmūpadhi), adquisiciones como los agregados (khandhūpadhi), adquisiciones como las impurezas (kilesūpadhi) y adquisiciones como las formaciones volitivas (abhisaṅkhārūpadhi). Los placeres se llaman ‘adquisiciones’ (upadhi) en el sentido de que en ellos se ‘adquiere’ (upadhīyati) la felicidad, ya que son la base para la felicidad descrita así: ‘Cualquier felicidad y gozo que surge dependiendo de las cinco cuerdas del placer sensorial es la gratificación en los placeres sensoriales’. Los agregados también se llaman así por ser la base del sufrimiento arraigado en los agregados; las impurezas por ser la base del sufrimiento de los estados de miseria; y las formaciones volitivas por ser la base del sufrimiento de la existencia. Sin embargo, en este pasaje se hace referencia a las adquisiciones de placeres sensoriales. Estas son de dos tipos: en relación con los seres y con las cosas condicionadas. Habiendo mencionado ‘por los hijos, por las vacas’, mostrando que lo principal es aquello vinculado a los seres, declara la razón: ‘Pues las adquisiciones son el deleite del hombre’. El significado es: puesto que estas adquisiciones de placeres sensoriales deleitan al hombre al traerle rapto y gozo, por lo tanto debe entenderse que quien tiene hijos se regocija por ellos, y así también con el ganado. ‘Y tú tienes hijos y ganado; por lo tanto, regocíjate en ellos y no desees la ordenación. Pues el monje no posee estas adquisiciones y, siendo así, aunque desees el fin del sufrimiento, solo serás miserable’.

อิทานิ ตสฺสปิ อตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ ‘‘น หิ โส นนฺทติ, โย นิรูปธี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ยสฺเสเต อุปธโย นตฺถิ, โส ปิเยหิ ญาตีหิ วิปฺปยุตฺโต นิพฺโภคูปกรโณ น นนฺทติ, ตสฺมา ตฺวํ อิเม อุปธโย วชฺเชตฺวา ปพฺพชิโต ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสีติ.

Ahora indica otra razón que prueba este punto: ‘Pues ciertamente no se regocija quien no tiene adquisiciones’. Su significado es: puesto que aquel que no posee estas adquisiciones, al estar separado de sus parientes queridos o carecer de goces y bienes, no encuentra deleite; por lo tanto, si abandonas estas adquisiciones y te ordenas monje, solo serás miserable.

๓๔. อถ ภควา ‘‘มาโร อยํ ปาปิมา อิเมสํ อนฺตรายาย อาคโต’’ติ วิทิตฺวา ผเลน ผลํ ปาเตนฺโต วิย ตาเยว มาเรนาภตาย อุปมาย มารวาทํ ภินฺทนฺโต ตเมว คาถํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘อุปธิ [Pg.41] โสกวตฺถู’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. อยํ ปน อธิปฺปาโย – มา, ปาปิม, เอวํ อวจ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. สพฺเพเหว หิ ปิเยหิ, มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, อนติกฺกมนีโย อยํ วิธิ, เตสญฺจ ปิยมนาปานํ ปุตฺตทารานํ ควาสฺสวฬวหิรญฺญสุวณฺณาทีนํ วินาภาเวน อธิมตฺตโสกสลฺลสมปฺปิตหทยา สตฺตา อุมฺมตฺตกาปิ โหนฺติ ขิตฺตจิตฺตา, มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺมา เอวํ คณฺห – โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว โสจตีติ. กึ การณา? อุปธี หิ นรสฺส โสจนา. ยสฺมา จ อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, ตสฺมา เอว ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรูปธิ’’. โย อุปธีสุ สงฺคปฺปหาเนน นิรุปธิ โหติ, โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน, กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน, เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ นาม ปกฺขี สกุโณ …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เอวํ สพฺพโสกสมุคฺฆาตา ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรุปธี’’ติ. อิติ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ โวสาเปสิ. อถ วา โย นิรุปธิ, โย นิกฺกิเลโส, โส น โสจติ. ยาวเทว หิ กิเลสา สนฺติ, ตาวเทว สพฺเพ อุปธโย โสกปฺผลาว โหนฺติ. กิเลสปฺปหานา ปน นตฺถิ โสโกติ. เอวมฺปิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ โวสาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ธนิโย จ โคปี จ อุโภปิ ปพฺพชึสุ. ภควา อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิ. เต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกรึสุ. วสนฏฺฐาเน จ เนสํ โคปาลกา วิหารํ กาเรสุํ. โส อชฺชาปิ โคปาลกวิหาโรตฺเวว ปญฺญายตีติ.

34. Entonces el Bendito, habiendo comprendido: ‘Este es Mara el Maligno que ha venido para crearles un obstáculo’, tal como si derribara una fruta con otra fruta, refutó el argumento de Mara usando la misma analogía presentada por él. Mostrando que ‘las adquisiciones son la base del sufrimiento’, dijo: ‘Quien tiene hijos se aflige por sus hijos’. Aquí el significado de las palabras es claro; este es el propósito: ‘Maligno, no digas que quien tiene hijos se regocija por ellos. Pues es una ley inviolable que de todo lo querido y agradable debe haber separación por muerte o por vida. Cuando los seres se separan de lo querido y agradable —de hijos, esposa, vacas, caballos, oro y plata— sus corazones son atravesados por el dardo de la aflicción y llegan incluso a la locura. Experimentan el sufrimiento de la muerte o un dolor cercano a ella. Por tanto, entiéndelo así: quien tiene hijos se aflige por ellos. Y así como el que tiene hijos se aflige, también el dueño de ganado se aflige por sus vacas. ¿Por qué razón? Porque las adquisiciones son la aflicción del hombre. Y puesto que las adquisiciones son su aflicción, se sigue que “ciertamente no se aflige quien no tiene adquisiciones”. Aquel que está libre de adquisiciones por haber abandonado el apego a ellas, está satisfecho con el manto para cubrir su cuerpo y con la comida recibida en limosna para llenar su estómago. A dondequiera que vaya, va llevando solo esto consigo. Tal como un ave... (etc.)... comprende: “No hay más retorno a ningùn estado de existencia”. Al destruir toda aflicción de este modo, “ciertamente no se aflige quien no tiene adquisiciones”’. Así el Bendito concluyó la enseñanza culminando en el estado de Arahant. Alternativamente: aquel que no tiene adquisiciones ni impurezas no se aflige. Pues mientras existan impurezas, todas las adquisiciones tienen como fruto la aflicción. Pero al abandonar las impurezas, no hay más aflicción. De este modo también concluyó la enseñanza en el Aratantado. Al finalizar la enseñanza, tanto Dhaniya como su esposa se ordenaron. El Bendito regresó al Bosque de Jeta por el aire. Ellos, tras ordenarse, realizaron el estado de Arahant. En el lugar donde vivían, los pastores construyeron un monasterio que, incluso hoy, es conocido como el Monasterio de los Pastores (Gopālaka Vihāra).

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario al Khuddaka Nikāya,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ธนิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha terminado la explicación del Dhaniya Sutta del Comentario al Suttanipāta.

๓. ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา

3. Explicación del Khaggavisāṇa Sutta

สพฺเพสุ [Pg.42] ภูเตสูติ ขคฺควิสาณสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สพฺพสุตฺตานํ จตุพฺพิธา อุปฺปตฺติ – อตฺตชฺฌาสยโต, ปรชฺฌาสยโต, อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ปุจฺฉาวสิโต จาติ. ทฺวยตานุปสฺสนาทีนญฺหิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ, เมตฺตสุตฺตาทีนํ ปรชฺฌาสยโต, อุรคสุตฺตาทีนํ อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ธมฺมิกสุตฺตาทีนํ ปุจฺฉาวสิโต. ตตฺถ ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ. วิเสเสน ปน ยสฺมา เอตฺถ กาจิ คาถา เตน เตน ปจฺเจกสมฺพุทฺเธน ปุฏฺเฐน วุตฺตา, กาจิ อปุฏฺเฐน อตฺตนา อธิคตมคฺคนยานุรูปํ อุทานํเยว อุทาเนนฺเตน, ตสฺมา กายจิ คาถาย ปุจฺฉาวสิโต, กายจิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ.

El Khaggavisāṇa Sutta comienza con las palabras: 'Sabbesu bhūtesū' (en todos los seres). ¿Cuál es su origen (uppatti)? Todos los suttas tienen un origen de cuatro tipos: por inclinación personal (attajjhāsayato), por inclinación de otros (parajjhāsayato), a causa de un incidente (atthuppattito) y en respuesta a una pregunta (pucchāvasito). Pues bien, el origen de suttas como el Dvayatānupassanā es por inclinación personal; el del Mettasutta y otros similares es por inclinación de otros; el del Uragasutta y otros es a causa de un incidente; y el del Dhammikasutta y otros es en respuesta a una pregunta. En cuanto al Khaggavisāṇa Sutta, su origen general es en respuesta a una pregunta. Sin embargo, específicamente, dado que aquí algunos versos fueron pronunciados por este o aquel Paccekabuddha al ser interrogado, y otros sin haber sido interrogado, sino como una exclamación gozosa (udāna) de acuerdo con el sendero por él alcanzado, por lo tanto, algunos versos se originaron en respuesta a una pregunta y otros por inclinación personal.

ตตฺถ ยา อยํ อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ, สา อาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อถ โข อายสฺมโต อานนฺทสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘พุทฺธานํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ ทิสฺสติ; ตถา สาวกานํ, ปจฺเจกพุทฺธานํ น ทิสฺสติ; ยํนูนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยถากฺกเมน เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ปุพฺพโยคาวจรสุตฺตํ อภาสิ –

Respecto a esto, el origen general en respuesta a una pregunta debe entenderse desde el principio de la siguiente manera: En una ocasión, el Bienaventurado moraba en Sāvatthī. Entonces, mientras el Venerable Ānanda se encontraba en retiro solitario, surgió en su mente la siguiente reflexión: «La aspiración (patthanā) y la resolución inicial (abhinīhāro) de los Buddhas son conocidas; asimismo las de los discípulos (sāvaka). Sin embargo, las de los Paccekabuddhas no son conocidas. Sería bueno que me acercara al Bienaventurado y le preguntara sobre este asunto». Así pues, tras salir de su retiro, se acercó al Bienaventurado y, tras saludarlo debidamente, le preguntó sobre este asunto. Entonces, el Bienaventurado le pronunció el Pubbayogāvacara Sutta (el discurso sobre la práctica previa):

‘‘ปญฺจิเม, อานนฺท, อานิสํสา ปุพฺพโยคาวจเร ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ, อถ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ, อถ เทวปุตฺโต สมาโน อญฺญํ อาราเธติ, อถ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, อถ ปจฺฉิเม กาเล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โหตี’’ติ –

«Ānanda, existen estos cinco beneficios para quien posee una práctica previa (pubbayogāvacara): alcanza el conocimiento final (arahat) en esta misma vida de forma temprana. Si no lo alcanza en esta vida de forma temprana, entonces alcanza el conocimiento final en el momento de la muerte. Si no lo alcanza en el momento de la muerte, entonces, habiendo renacido como un hijo de los devas (devaputto), alcanza el conocimiento final. O bien, se convierte en alguien de conocimiento directo rápido (khippābhiñño) ante la presencia de los Buddhas. O bien, en su última existencia, se convierte en un Paccekabuddha».

เอวํ วตฺวา ปุน อาห –

Habiendo dicho esto, añadió de nuevo:

‘‘ปจฺเจกพุทฺธา นาม, อานนฺท, อภินีหารสมฺปนฺนา ปุพฺพโยคาวจรา โหนฺติ. ตสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ สพฺเพสํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ.

«Ānanda, los llamados Paccekabuddhas poseen una resolución inicial perfecta y han realizado una práctica previa. Por lo tanto, se debe reconocer que tanto la aspiración como la resolución inicial existen para todos: Buddhas, Paccekabuddhas y discípulos».

โส [Pg.43] อาห – ‘‘พุทฺธานํ, ภนฺเต, ปตฺถนา กีว จิรํ วฏฺฏตี’’ติ? พุทฺธานํ, อานนฺท, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มชฺฌิมปริจฺเฉเทน อฏฺฐ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อุปริมปริจฺเฉเทน โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. เอเต จ เภทา ปญฺญาธิกสทฺธาธิกวีริยาธิกวเสน ญาตพฺพา. ปญฺญาธิกานญฺหิ สทฺธา มนฺทา โหติ, ปญฺญา ติกฺขา. สทฺธาธิกานํ ปญฺญา มชฺฌิมา โหติ, สทฺธา พลวา. วีริยาธิกานํ สทฺธาปญฺญา มนฺทา, วีริยํ พลวนฺติ. อปฺปตฺวา ปน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ ทานํ เทนฺโตปิ ตทนุรูปสีลาทิสพฺพปารมิธมฺเม อาจินนฺโตปิ อนฺตรา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? ญาณํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. ยถา นาม ติมาสจตุมาสปญฺจมาสจฺจเยน นิปฺผชฺชนกํ สสฺสํ ตํ ตํ กาลํ อปฺปตฺวา ทิวเส ทิวเส สหสฺสกฺขตฺตุํ เกฬายนฺโตปิ อุทเกน สิญฺจนฺโตปิ อนฺตรา ปกฺเขน วา มาเสน วา นิปฺผาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? สสฺสํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. เอวเมวํ อปฺปตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ…เป… เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตเมว กาลํ ปารมิปูรณํ กาตพฺพํ ญาณปริปากตฺถาย. เอตฺตเกนปิ จ กาเลน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ อฏฺฐ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. อยญฺหิ –

Él preguntó: «Señor, ¿cuánto tiempo debe durar la aspiración de los Buddhas?». [El Buda respondió:] «Para los Buddhas, Ānanda, en el límite mínimo son cuatro incalculables (asaṅkhyeyyā) y cien mil eones (kappa); en el límite medio, ocho incalculables y cien mil eones; y en el límite máximo, dieciséis incalculables y cien mil eones. Estas distinciones deben entenderse según el predominio de la sabiduría (paññādhika), el predominio de la fe (saddhādhika) y el predominio de la energía (vīriyādhika). Pues en aquellos con predominio de la sabiduría, la fe es débil y la sabiduría es aguda. En aquellos con predominio de la fe, la sabiduría es media y la fe es fuerte. En aquellos con predominio de la energía, la fe y la sabiduría son débiles y la energía es fuerte. Sin embargo, sin haber completado cuatro incalculables y cien mil eones, incluso si alguien diera diariamente limosnas comparables a las del Rey Vessantara y acumulara todas las demás perfecciones (pāramī) como la conducta moral de manera correspondiente, no existe la posibilidad de que se convierta en Buda en el ínterin. ¿Por qué? Porque el conocimiento no ha concebido su esencia, no se ha expandido ni ha llegado a la madurez. Tal como sucede con el grano que requiere de tres, cuatro o cinco meses para producirse: si no se ha alcanzado dicho tiempo, aunque uno lo cuide o lo riegue mil veces al día, no existe la posibilidad de que se produzca en el ínterin, ya sea en quince días o en un mes. ¿Por qué? Porque el grano no ha concebido su esencia, no se ha expandido ni ha llegado a la madurez. Del mismo modo, sin haber alcanzado los cuatro incalculables... (pe)... no existe tal posibilidad. Por lo tanto, el cumplimiento de las perfecciones debe realizarse durante el tiempo mencionado para la maduración del conocimiento. Y para aquel que aspira al estado de Buda durante tal período, en el momento de realizar la resolución inicial, deben reunirse ocho cualidades. Estas son:»

‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙);

«La condición humana, la perfección del género (ser varón), la causa (la capacidad de alcanzar el Arhat en esa vida), ver al Maestro (un Buda), la ordenación, la perfección de las cualidades (logros de absorción), el acto de servicio y el deseo ferviente: por la unión de estos ocho factores, la resolución inicial tiene éxito».

อภินีหาโรติ จ มูลปณิธานสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติ. อญฺญตฺร หิ มนุสฺสชาติยา อวเสสชาตีสุ เทวชาติยมฺปิ ฐิตสฺส ปณิธิ น อิชฺฌติ. เอตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา มนุสฺสตฺตํเยว ปตฺเถตพฺพํ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สมิชฺฌติ. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. มาตุคามนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานญฺหิ มนุสฺสชาติยํ ฐิตานมฺปิ ปณิธิ น สมิชฺฌติ. ตตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา ปุริสภาโวเยว ปตฺเถตพฺโพ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ [Pg.44] สมิชฺฌติ. เหตูติ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺติ. โย หิ ตสฺมึ อตฺตภาเว วายมนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ, ตสฺส สมิชฺฌติ, โน อิตรสฺส, ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรปาทมูเล ปพฺพชิตฺวา เตนตฺตภาเวน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ อโหสิ. สตฺถารทสฺสนนฺติ พุทฺธานํ สมฺมุขาทสฺสนํ. เอวญฺหิ อิชฺฌติ, โน อญฺญถา; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรํ สมฺมุขา ทิสฺวา ปณิเธสิ. ปพฺพชฺชาติ อนคาริยภาโว. โส จ โข สาสเน วา กมฺมวาทิกิริยวาทิตาปสปริพฺพาชกนิกาเย วา วฏฺฏติ ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ สุเมโธ นาม ตาปโส หุตฺวา ปณิเธสิ. คุณสมฺปตฺตีติ ฌานาทิคุณปฏิลาโภ. ปพฺพชิตสฺสาปิ หิ คุณสมฺปนฺนสฺเสว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี จ หุตฺวา ปณิเธสิ. อธิกาโรติ อธิกกาโร, ปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ชีวิตาทิปริจฺจาคญฺหิ กตฺวา ปณิทหโตเยว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ –

El término 'emprendimiento' (abhinīhāra) es una designación para la resolución fundamental (mūlapaṇidhāna). En este contexto, (1) 'condición humana' (manussatta) significa un nacimiento humano. Pues, fuera del nacimiento humano, la resolución de quien reside en otros tipos de nacimientos, incluso si se trata de un nacimiento de deva, no tiene éxito. Sin embargo, aquel que reside aquí como humano y aspira a la budeidad, tras haber realizado actos meritorios como la generosidad y otros, debe aspirar a la condición humana. Solo tras establecerse allí debe hacerse la resolución; de esta manera, tiene éxito. (2) La 'perfección del género' (liṅgasampatti) es el estado de varón. Pues la resolución no tiene éxito para las mujeres, los eunucos o los hermafroditas, aunque hayan nacido en la especie humana. Sin embargo, aquel que aspire a la budeidad debe, tras realizar actos meritorios como la generosidad y otros, aspirar al estado de varón. Tras establecerse allí, debe hacerse la resolución; de esta manera, tiene éxito. (3) La 'causa' (hetu) es la posesión de las condiciones de apoyo (upanissaya) para el estado de Arahant. Pues la resolución tiene éxito para aquel que, esforzándose en esa misma existencia, es capaz de alcanzar el estado de Arahant; no así para otros, como fue el caso del sabio Sumedha. Él, habiéndose ordenado a los pies de Dīpaṅkara, era capaz de alcanzar el estado de Arahant en esa misma existencia. (4) El 'encuentro con el Maestro' (satthāradassana) es el encuentro en presencia de los Budas. De esta manera tiene éxito la resolución, no de otra forma; como ocurrió con el sabio Sumedha, quien hizo su resolución tras ver a Dīpaṅkara en persona. (5) La 'ordenación' (pabbajjā) es el estado de quien no tiene hogar. Esta es válida ya sea en la enseñanza del Buda o en una orden de ascetas o errantes que afirmen el kamma y la eficacia de la acción, como en el caso del sabio Sumedha, quien hizo su resolución siendo un asceta llamado Sumedha. (6) La 'posesión de cualidades' (guṇasampatti) es el logro de cualidades como los jhānas y otras. Pues la resolución solo tiene éxito para quien se ha ordenado y posee tales cualidades, no para otros; como ocurrió con el sabio Sumedha, quien hizo su resolución poseyendo los cinco tipos de conocimiento superior y los ocho logros meditativos. (7) El 'servicio' (adhikāra) es un acto extraordinario, que significa el renunciamiento. Pues la resolución solo tiene éxito para quien la hace tras haber renunciado incluso a su vida y otras posesiones, no para otros; como en el caso del sabio Sumedha, quien—

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๓) –

'Que el Buda, junto con sus discípulos, camine sobre mí; que no pise el lodo, pues esto será para mi bienestar' (Bv 2.53).—

เอวํ ชีวิตปริจฺจาคํ กตฺวา ปณิเธสิ. ฉนฺทตาติ กตฺตุกมฺยตา. สา ยสฺส พลวตี โหติ, ตสฺส อิชฺฌติ. สา จ, สเจ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ กปฺเป นิรเย ปจฺจิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ, ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. ตถา ยทิ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก สกลจกฺกวาฬํ วีตจฺจิกานํ องฺคารานํ ปูรํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สตฺติสูเลหิ อากิณฺณํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สมติตฺติกํ อุทกปุณฺณํ อุตฺตริตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ นิรนฺตรํ เวฬุคุมฺพสญฺฉนฺนํ มทฺทนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. เอวรูเปน จ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สมนฺนาคโต สุเมธปณฺฑิโต ปณิเธสีติ.

Habiendo hecho tal renuncia de su vida, hizo la resolución. (8) La 'voluntad' (chandatā) es el deseo de actuar. La resolución tiene éxito para aquel en quien esta voluntad es poderosa. Y debe entenderse que es poderosa cuando, si alguien dijera: '¿Quién desea la budeidad después de haber sido cocinado en el infierno durante cuatro incalculables y cien mil eones?', al oír esto, es capaz de decir 'Yo'. Asimismo, si alguien dijera: '¿Quién desea la budeidad cruzando todo el universo lleno de carbones encendidos sin llama?, ¿quién desea la budeidad cruzando todo el universo erizado de lanzas y estacas?, ¿quién desea la budeidad cruzando todo el universo lleno de agua hasta el borde?, ¿quién desea la budeidad cruzando todo el universo cubierto de espesos matorrales de bambú sin espacios?', al oír esto, aquel que es capaz de decir 'Yo', se debe entender que tiene una voluntad poderosa. Poseyendo tal voluntad y deseo de actuar, el sabio Sumedha hizo su resolución.

เอวํ [Pg.45] สมิทฺธาภินีหาโร จ โพธิสตฺโต อิมานิ อฏฺฐารส อภพฺพฏฺฐานานิ น อุเปติ. โส หิ ตโต ปภุติ น ชจฺจนฺโธ โหติ, น ชจฺจพธิโร, น อุมฺมตฺตโก, น เอฬมูโค, น ปีฐสปฺปี, น มิลกฺขูสุ อุปฺปชฺชติ, น ทาสิกุจฺฉิยา นิพฺพตฺตติ, น นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, นาสฺส ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, น ปญฺจานนฺตริยกมฺมานิ กโรติ, น กุฏฺฐี โหติ, น ติรจฺฉานโยนิยํ วฏฺฏกโต ปจฺฉิมตฺตภาโว โหติ, น ขุปฺปิปาสิกนิชฺฌามตณฺหิกเปเตสุ อุปฺปชฺชติ, น กาลกญฺจิกาสุเรสุ, น อวีจินิรเย, น โลกนฺตริเกสุ, กามาวจเรสุ น มาโร โหติ, รูปาวจเรสุ น อสญฺญีภเว, น สุทฺธาวาสภเวสุ อุปฺปชฺชติ, น อรูปภเวสุ, น อญฺญํ จกฺกวาฬํ สงฺกมติ.

Y el Bodhisatta, cuyo emprendimiento ha tenido éxito de esta manera, no incurre en estos dieciocho estados de incapacidad: desde ese momento, no nace ciego de nacimiento, ni sordo de nacimiento, no es demente, ni mudo, ni lisiado; no nace entre pueblos bárbaros, ni nace del vientre de una esclava; no posee una visión errónea de consecuencias fijas, ni cambia de sexo; no comete ninguno de los cinco actos de retribución inmediata, no es leproso; si nace en el reino animal, no es un ser más pequeño que una codorniz; no nace entre los espíritus hambrientos afligidos por el hambre y la sed, ni entre los asuras Kālakañjika, ni en el infierno Avīci, ni en los infiernos interestelares; no es un Māra en los reinos del deseo; en los reinos de la forma, no nace en el plano de los seres no perceptores ni en las moradas puras; no nace en los reinos inmateriales, ni migra a otro sistema de mundos.

ยา จิมา อุสฺสาโห อุมฺมงฺโค อวตฺถานํ หิตจริยา จาติ จตสฺโส พุทฺธภูมิโย, ตาหิ สมนฺนาคโต โหติ. ตตฺถ –

Él posee las cuatro esferas de un Buda, que son: el esfuerzo, la sagacidad, la firmeza y la conducta beneficiosa. Al respecto:

‘‘อุสฺสาโห วีริยํ วุตฺตํ, อุมฺมงฺโค ปญฺญา ปวุจฺจติ;

อวตฺถานํ อธิฏฺฐานํ, หิตจริยา เมตฺตาภาวนา’’ติ. –

'Por esfuerzo se entiende la energía, por sagacidad se denomina a la sabiduría; la firmeza es la determinación y la conducta beneficiosa es el desarrollo de la benevolencia'.—

เวทิตพฺพา. เย จาปิ อิเม เนกฺขมฺมชฺฌาสโย, ปวิเวกชฺฌาสโย, อโลภชฺฌาสโย, อโทสชฺฌาสโย, อโมหชฺฌาสโย, นิสฺสรณชฺฌาสโยติ ฉ อชฺฌาสยา โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ, เยหิ สมนฺนาคตตฺตา เนกฺขมฺมชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา กาเม โทสทสฺสาวิโน, ปวิเวกชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, อโลภชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โมเห โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สพฺพภเวสุ โทสทสฺสาวิโนติ วุจฺจนฺติ, เตหิ จ สมนฺนาคโต โหติ.

Así debe entenderse. Además, existen estas seis inclinaciones que conducen a la maduración de la iluminación: la inclinación a la renuncia, la inclinación a la soledad, la inclinación a la ausencia de codicia, la inclinación a la ausencia de odio, la inclinación a la ausencia de engaño y la inclinación a la liberación. Debido a que poseen estas inclinaciones, se dice que los Bodhisattas inclinados a la renuncia ven los defectos en los placeres sensoriales; los Bodhisattas inclinados a la soledad ven los defectos en la compañía; los Bodhisattas inclinados a la ausencia de codicia ven los defectos en la codicia; los Bodhisattas inclinados a la ausencia de odio ven los defectos en el odio; los Bodhisattas inclinados a la ausencia de engaño ven los defectos en el engaño; y los Bodhisattas inclinados a la liberación ven los defectos en todas las formas de existencia; y él posee estas inclinaciones.

ปจฺเจกพุทฺธานํ ปน กีว จิรํ ปตฺถนา วฏฺฏตีติ? ปจฺเจกพุทฺธานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. ตโต โอรํ น สกฺกา. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนเวตฺถ การณํ เวทิตพฺพํ. เอตฺตเกนาปิ จ กาเลน ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ ปญฺจ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. เตสญฺหิ –

¿Pero por cuánto tiempo debe mantenerse la aspiración de los Paccekabuddhas? Para los Paccekabuddhas, se requieren dos incontables y cien mil eones. No es posible en menos tiempo que este. La razón de esto debe entenderse de la misma manera que se expuso anteriormente en el caso de los Buddhas. Para aquel que aspira al estado de Paccekabuddha durante este tiempo, se requieren cinco perfecciones o prerrequisitos al realizar la resolución inicial. A saber:

มนุสฺสตฺตํ [Pg.46] ลิงฺคสมฺปตฺติ, วิคตาสวทสฺสนํ;

อธิกาโร ฉนฺทตา เอเต, อภินีหารการณา.

La condición humana, la perfección del género masculino, la visión de uno libre de influjos, el acto de servicio y el deseo ferviente: estas son las causas para realizar la resolución inicial.

ตตฺถ วิคตาสวทสฺสนนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ยสฺส กสฺสจิ ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Aquí, 'la visión de uno libre de influjos' significa la visión de un Buddha, de un Paccekabuddha o de cualquiera de los discípulos arahants. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

อถ สาวกานํ ปตฺถนา กิตฺตกํ วฏฺฏตีติ? ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อสีติมหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสํ, ตถา พุทฺธสฺส มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐากสฺส ปุตฺตสฺส จาติ. ตโต โอรํ น สกฺกา. วุตฺตนยเมเวตฺถ การณํ. อิเมสํ ปน สพฺเพสมฺปิ อธิกาโร ฉนฺทตาติ ทฺวงฺคสมฺปนฺโนเยว อภินีหาโร โหติ.

Además, ¿cuánto tiempo debe durar la aspiración de los discípulos? Para los dos discípulos principales, un incontable y cien mil eones; para los ochenta grandes discípulos, cien mil eones. Del mismo modo para la madre, el padre, el asistente y el hijo de un Buddha. No es posible en menos tiempo que este; la razón debe entenderse según el método ya expuesto. Para todos ellos, la resolución inicial consta de solo dos factores: el acto de servicio y el deseo ferviente.

เอวํ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน ยถาวุตฺตปฺปเภทํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺธา โลเก อุปฺปชฺชนฺตา ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติกุลานํ อญฺญตรสฺมึ, อคฺคสาวกา ปน ขตฺติยพฺราหฺมณกุเลสฺเวว พุทฺธา อิว สพฺพพุทฺธา สํวฏฺฏมาเน กปฺเป น อุปฺปชฺชนฺติ, วิวฏฺฏมาเน กปฺเป อุปฺปชฺชนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺเธ อปฺปตฺวา พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนกาเลเยว อุปฺปชฺชนฺติ. พุทฺธา สยญฺจ พุชฺฌนฺติ, ปเร จ โพเธนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา สยเมว พุชฺฌนฺติ, น ปเร โพเธนฺติ. อตฺถรสเมว ปฏิวิชฺฌนฺติ, น ธมฺมรสํ. น หิ เต โลกุตฺตรธมฺมํ ปญฺญตฺตึ อาโรเปตฺวา เทเสตุํ สกฺโกนฺติ, มูเคน ทิฏฺฐสุปิโน วิย วนจรเกน นคเร สายิตพฺยญฺชนรโส วิย จ เนสํ ธมฺมาภิสมโย โหติ. สพฺพํ อิทฺธิสมาปตฺติปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปาปุณนฺติ, คุณวิสิฏฺฐตาย พุทฺธานํ เหฏฺฐา สาวกานํ อุปริ โหนฺติ, อญฺเญ ปพฺพาเชตฺวา อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปนฺติ, ‘‘จิตฺตสลฺเลโข กาตพฺโพ, โวสานํ นาปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อิมินา อุทฺเทเสน อุโปสถํ กโรนฺติ, ‘อชฺชุโปสโถ’ติ วจนมตฺเตน วา. อุโปสถํ กโรนฺตา จ คนฺธมาทเน มญฺชูสกรุกฺขมูเล รตนมาเฬ สนฺนิปติตฺวา กโรนฺตีติ. เอวํ ภควา อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺเจกพุทฺธานํ สพฺพาการปริปูรํ ปตฺถนญฺจ อภินีหารญฺจ กเถตฺวา, อิทานิ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน สมุทาคเต เต เต ปจฺเจกพุทฺเธ กเถตุํ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติอาทินา [Pg.47] นเยน อิมํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อุปฺปตฺติ.

Así, habiendo completado las perfecciones a través de esta aspiración y resolución inicial durante los periodos de tiempo antes mencionados, cuando los Buddhas surgen en el mundo, nacen en una familia khattiya o en una familia brahmán. Los Paccekabuddhas nacen en cualquiera de las familias khattiya, brahmán o de jefes de hogar. Los discípulos principales, al igual que los Buddhas, nacen únicamente en familias khattiya o brahmán. Los Buddhas no surgen cuando el eón se está disolviendo, sino que surgen cuando el eón se está expandiendo. Sin encontrarse con los Buddhas, los Paccekabuddhas surgen solo en el tiempo en que los Buddhas no han surgido. Los Buddhas se iluminan a sí mismos y a otros. Los Paccekabuddhas se iluminan a sí mismos pero no iluminan a otros; penetran solo en el sabor del significado, pero no en el sabor del Dhamma. Pues no son capaces de formular el Dhamma supramundano mediante conceptos para enseñarlo. Su realización del Dhamma es como el sueño visto por un mudo o como el sabor de un platillo refinado probado por un habitante del bosque en la ciudad. Alcanzan todos los poderes psíquicos, las absorciones y los conocimientos analíticos. Por la distinción de sus cualidades, están por debajo de los Buddhas pero por encima de los discípulos. Dan la ordenación a otros y los instruyen en la conducta apropiada. Realizan el uposatha con esta exhortación: 'Se debe practicar la purificación de la mente y no se debe caer en la negligencia', o simplemente con las palabras: 'Hoy es el uposatha'. Al realizar el uposatha, se reúnen en la Terraza de Joyas al pie del árbol Mañjūsaka en el monte Gandhamādana. De esta manera, el Bienaventurado explicó al venerable Ānanda, de forma completa en todos sus aspectos, la aspiración y la resolución inicial de los Paccekabuddhas. Ahora, para hablar de aquellos Paccekabuddhas que surgieron mediante esta aspiración y resolución, pronunció este Khaggavisāṇa Sutta comenzando con las palabras: 'Habiendo dejado de lado el bastón hacia todos los seres'. Este es, primeramente, el origen general del Khaggavisāṇa Sutta en respuesta a una pregunta.

๓๕. อิทานิ วิเสเสน วตฺตพฺพา. ตตฺถ อิมิสฺสา ตาว คาถาย เอวํ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – อยํ กิร ปจฺเจกพุทฺโธ ปจฺเจกโพธิสตฺตภูมึ โอคาหนฺโต ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา อารญฺญิโก หุตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต สมณธมฺมํ อกาสิ. เอตํ กิร วตฺตํ อปริปูเรตฺวา ปจฺเจกโพธึ ปาปุณนฺตา นาม นตฺถิ. กึ ปเนตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ นาม? หรณปจฺจาหรณนฺติ. ตํ ยถา วิภูตํ โหติ, ตถา กเถสฺสาม.

35. Ahora se debe explicar el origen específico. En ese contexto, el origen de este primer verso debe entenderse así: se dice que este Paccekabuddha, al entrar en el estado de un Pacceka-bodhisatta, completó las perfecciones durante dos incontables y cien mil eones y, habiéndose ordenado en la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, se convirtió en un morador del bosque y realizó los deberes del asceta cumpliendo la observancia de ir y volver. Se dice que no existe nadie que alcance la iluminación de un Paccekabuddha sin haber cumplido esta observancia. Pero, ¿qué es esta observancia de ir y volver? Es el llevar y el traer de vuelta el objeto de meditación. Lo explicaremos de tal manera que quede claro.

อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ ปจฺจาหรติ, น หรติ; เอกจฺโจ ปน เนว หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ หรติ จ ปจฺจาหรติ จ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ปเคว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา, โพธิรุกฺเข อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา, ปานียฆฏํ ปูเรตฺวา ปานียมาเฬ ฐเปตฺวา, อาจริยวตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา, ทฺเวอสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ จุทฺทส มหาวตฺตานิ จ สมาทาย วตฺตติ, โส สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, เสนาสนํ ปวิสิตฺวา, ยาว ภิกฺขาจารเวลา ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, เวลํ ญตฺวา, นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา, สงฺฆาฏึ ขนฺเธ กริตฺวา, ปตฺตํ อํเส อาลคฺเคตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต เจติยงฺคณํ ปตฺวา, เจติยญฺจ โพธิญฺจ วนฺทิตฺวา, คามสมีเป จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอวํ ปวิฏฺโฐ จ ลาภี ภิกฺขุ ปุญฺญวา อุปาสเกหิ สกฺกตครุกโต อุปฏฺฐากกุเล วา ปฏิกฺกมนสาลายํ วา ปฏิกฺกมิตฺวา อุปาสเกหิ ตํ ตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิยมาโน เตสํ ปญฺหวิสฺสชฺชเนน ธมฺมเทสนาวิกฺเขเปน จ ตํ มนสิการํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมติ, วิหารํ อาคโตปิ ภิกฺขูนํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ธมฺมํ ภณติ, ตํ ตํ พฺยาปารมาปชฺชติ, ปจฺฉาภตฺตมฺปิ ปุริมยามมฺปิ มชฺฌิมยามมฺปิ เอวํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปปญฺจิตฺวา กายทุฏฺฐุลฺลาภิภูโต ปจฺฉิมยาเมปิ สยติ, เนว กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, อยํ วุจฺจติ หรติ, น ปจฺจาหรตีติ.

Aquí, un monje lo lleva pero no lo trae de vuelta; otro lo trae de vuelta pero no lo lleva; otro ni lo lleva ni lo trae de vuelta; y otro lo lleva y lo trae de vuelta. Entre estos, aquel monje que, habiéndose levantado temprano, realiza los deberes en el patio de la estupa y en el patio del árbol Bodhi, riega el árbol Bodhi, llena la vasija de agua y la coloca en su soporte, cumple los deberes hacia su maestro y su preceptor, y se aplica en los ochenta y dos deberes menores y los catorce deberes mayores; este, tras realizar el cuidado del cuerpo, entra en su alojamiento y pasa el tiempo en un asiento solitario hasta la hora de la colecta de limosnas. Al conocer la hora, se viste con el manto inferior, se ciñe el cinturón, se pone el manto superior, coloca el manto exterior sobre su hombro y, colgando el cuenco al hombro, se dirige hacia el patio de la estupa manteniendo en mente su objeto de meditación. Tras venerar la estupa y el árbol Bodhi, se cubre con el manto cerca de la aldea y entra en ella para pedir limosnas. Una vez que ha entrado, un monje virtuoso que recibe ofrendas, siendo honrado y respetado por los laicos, se retira a la casa de una familia de benefactores o a una sala de descanso. Allí, al ser interrogado por los laicos sobre diversos temas, abandona ese objeto de meditación debido a la distracción de responder preguntas y enseñar el Dhamma, y luego se marcha. Incluso al llegar al monasterio, responde a las preguntas planteadas por los monjes, recita el Dhamma y se ocupa en diversas tareas. Por la tarde, en la primera vigilia y en la vigilia media, se entretiene de la misma manera con los monjes y, vencido por el cansancio físico, duerme en la última vigilia sin aplicar su mente al objeto de meditación. De este se dice que 'lo lleva, pero no lo trae de vuelta'.

โย [Pg.48] ปน พฺยาธิพหุโล โหติ, ภุตฺตาหาโร ปจฺจูสสมเย น สมฺมา ปริณมติ, ปเคว วุฏฺฐาย ยถาวุตฺตํ วตฺตํ กาตุํ น สกฺโกติ กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิ กาตุํ, อญฺญทตฺถุ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ปตฺถยมาโน กาลสฺเสว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสติ. ตตฺถ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ภตฺตํ วา ลทฺธา ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา, ปญฺญตฺตาสเน นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กตฺวา, วิเสสํ ปตฺวา วา อปฺปตฺวา วา, วิหารํ อาคนฺตฺวา, เตเนว มนสิกาเรน วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจาหรติ น หรตีติ. เอทิสา จ ภิกฺขู ยาคุํ ปิวิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, พุทฺธสาสเน อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. สีหฬทีเปเยว เตสุ เตสุ คาเมสุ อาสนสาลาย น ตํ อาสนํ อตฺถิ, ยตฺถ ยาคุํ ปิวิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต ภิกฺขุ นตฺถีติ.

Pero aquel que a menudo está enfermo, no ha digerido su comida incluso al amanecer. Habiéndose levantado temprano, no es capaz de realizar los deberes mencionados anteriormente ni de atender a su objeto de meditación; sin desear nada más que gachas o medicina, tan pronto como es el momento, toma su cuenco y túnica y entra en la aldea. Habiendo obtenido allí gachas, medicina o comida, y habiendo concluido su comida, se sienta en un asiento preparado y atiende a su objeto de meditación. Haya alcanzado o no una distinción espiritual, al regresar al monasterio, continúa con esa misma atención mental. Este es llamado 'el que lo trae de vuelta pero no lo lleva consigo'. Tales bhikkhus en la enseñanza del Buda que, después de beber las gachas, han emprendido la visión cabal y alcanzado el estado de arahant son incontables. En la misma isla de Sri Lanka, en las salas de estar de sus aldeas, no existe un asiento donde no haya habido un bhikkhu que alcanzara el estado de arahant después de beber gachas.

โย ปน ปมาทวิหารี โหติ นิกฺขิตฺตธุโร, สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา ปญฺจวิธเจโตขิลวินิพนฺธนพทฺธจิตฺโต วิหรนฺโต กมฺมฏฺฐานมนสิการมนนุยุตฺโต คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา คิหิปปญฺเจน ปปญฺจิโต ตุจฺฉโก นิกฺขมติ, อยํ วุจฺจติ เนว หรติ น ปจฺจาหรตีติ.

Pero aquel que vive con negligencia, habiendo abandonado su carga, quebrantando todos los deberes y morando con la mente atada por los cinco tipos de aridez y atadura mental, sin estar dedicado a la atención del objeto de meditación, entra en la aldea por limosna. Se distrae con charlas mundanas con los laicos y sale con las manos vacías. Este es llamado 'el que ni lo lleva consigo ni lo trae de vuelta'.

โย ปน ปเคว วุฏฺฐาย ปุริมนเยเนว สพฺพวตฺตานิ ปริปูเรตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. กมฺมฏฺฐานํ นาม ทุวิธํ – สพฺพตฺถกํ, ปาริหาริยญฺจ. สพฺพตฺถกํ นาม เมตฺตา จ มรณสฺสติ จ. ตํ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพโต ‘‘สพฺพตฺถก’’นฺติ วุจฺจติ. เมตฺตา นาม อาวาสาทีสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา. อาวาเสสุ หิ เมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ, เตน ผาสุ อสงฺฆฏฺโฐ วิหรติ. เทวตาสุ เมตฺตาวิหารี เทวตาหิ รกฺขิตโคปิโต สุขํ วิหรติ. ราชราชมหามตฺตาทีสุ เมตฺตาวิหารี, เตหิ มมายิโต สุขํ วิหรติ. คามนิคมาทีสุ เมตฺตาวิหารี สพฺพตฺถ ภิกฺขาจริยาทีสุ มนุสฺเสหิ สกฺกตครุกโต สุขํ วิหรติ. มรณสฺสติภาวนาย ชีวิตนิกนฺตึ ปหาย อปฺปมตฺโต วิหรติ.

Pero hay uno que, habiéndose levantado temprano, cumple todos sus deberes de la manera antes mencionada y, hasta que llega el momento de la ronda de limosna, se sienta con las piernas cruzadas y atiende a su objeto de meditación. Un objeto de meditación es de dos tipos: el de utilidad general (sabbatthaka) y el de mantenimiento constante (pārihāriya). Los de utilidad general son la amorosa bondad (mettā) y el recuerdo de la muerte (maraṇassati). Se llama 'de utilidad general' porque debe ser deseado en todas partes para todos los seres. La amorosa bondad, en verdad, debe ser deseada en todas partes, comenzando por los monasterios. Pues un bhikkhu que mora con amorosa bondad en los monasterios es querido por sus compañeros de vida santa, y por ello vive en bienestar, sin fricciones. Quien mora con amorosa bondad hacia las deidades vive felizmente, protegido y guardado por ellas. Quien mora con amorosa bondad hacia el rey y sus altos ministros vive felizmente, siendo apreciado por ellos. Quien mora con amorosa bondad hacia las aldeas y pueblos vive felizmente, siendo honrado y respetado por la gente en todas partes durante su ronda de limosnas y otras actividades. Mediante el desarrollo del recuerdo de la muerte, se abandona el apego a la vida y se vive con diligencia.

ยํ ปน สทา ปริหริตพฺพํ จริตานุกูเลน คหิตตฺตา ทสาสุภกสิณานุสฺสตีสุ อญฺญตรํ, จตุธาตุววตฺถานเมว วา, ตํ สทา ปริหริตพฺพโต, รกฺขิตพฺพโต, ภาเวตพฺพโต จ ปาริหาริยนฺติ วุจฺจติ, มูลกมฺมฏฺฐานนฺติปิ [Pg.49] ตเทว. ตตฺถ ยํ ปฐมํ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา ปจฺฉา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, ตํ จตุธาตุววตฺถานมุเขน ทสฺเสสฺสาม.

Pero aquel objeto que debe ser mantenido siempre, habiendo sido tomado de acuerdo con el temperamento de uno, ya sea uno de los diez objetos desagradables, los diez kasinas o los recuerdos, o bien la definición de los cuatro elementos; eso, por el hecho de que debe ser siempre mantenido, protegido y desarrollado, se llama 'de mantenimiento constante' (pārihāriya), y es también el objeto de meditación fundamental (mūlakammaṭṭhāna). Entre ellos, habiendo atendido primero al objeto de meditación de utilidad general y luego al objeto de meditación de mantenimiento constante, lo mostraremos a través de la definición de los cuatro elementos.

อยญฺหิ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ กายํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ – ยํ อิมสฺมึ สรีเร วีสติโกฏฺฐาเสสุ กกฺขฬํ ขรคตํ, สา ปถวีธาตุ. ยํ ทฺวาทสสุ อาพนฺธนกิจฺจกรํ สฺเนหคตํ, สา อาโปธาตุ. ยํ จตูสุ ปริปาจนกรํ อุสุมคตํ, สา เตโชธาตุ. ยํ ปน ฉสุ วิตฺถมฺภนกรํ วาโยคตํ, สา วาโยธาตุ. ยํ ปเนตฺถ จตูหิ มหาภูเตหิ อสมฺผุฏฺฐํ ฉิทฺทํ วิวรํ, สา อากาสธาตุ. ตํวิชานนกํ จิตฺตํ วิญฺญาณธาตุ. ตโต อุตฺตริ อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา นตฺถิ. เกวลํ สุทฺธสงฺขารปุญฺโชว อยนฺติ.

Él reflexiona sobre este cuerpo, tal como está situado o dispuesto, según los elementos: 'En este cuerpo, lo que es duro y áspero en las veinte partes sólidas es el elemento tierra. Lo que es húmedo y tiene la función de cohesión en las doce partes líquidas es el elemento agua. Lo que es calor y tiene la función de maduración es el elemento fuego. Y lo que es gaseoso y tiene la función de distensión en las seis partes es el elemento aire. Pero cualquier hueco o abertura no ocupado por los cuatro grandes elementos es el elemento espacio. La mente que los conoce es el elemento conciencia. Más allá de esto, no existe ningún otro ser o individuo. Esto es meramente un montón de puras formaciones condicionadas'.

เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา, กาลํ ญตฺวา, อุฏฺฐายาสนา นิวาเสตฺวา, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คามํ ปิณฺฑาย คจฺฉติ. คจฺฉนฺโต จ ยถา อนฺธปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา สนฺธารณวาโยธาตุ อุปฺปชฺชติ. สา อิมํ ปถวีธาตฺวาทิสนฺนิเวสภูตํ กายสมฺมตํ อฏฺฐิกสงฺฆาฏํ วิปฺผรติ, ตโต จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิกสงฺฆาโฏ อภิกฺกมติ. ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปาทุทฺธารเณ จตูสุ ธาตูสุ วาโยธาตุอนุคตา เตโชธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อติหรณวีติหรณาปหรเณสุ ปน เตโชธาตุอนุคตา วาโยธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. โอโรหเณ ปน ปถวีธาตุอนุคตา อาโปธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. สนฺนิกฺเขปนสมุปฺปีฬเนสุ อาโปธาตุอนุคตา ปถวีธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อิจฺเจตา ธาตุโย เตน เตน อตฺตโน อุปฺปาทกจิตฺเตน สทฺธึ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมน’’นฺติ เอวํ เอเกกปาทุทฺธารณาทิปฺปกาเรสุ เอเกกสฺมึ ปกาเร อุปฺปนฺนธาตุโย, ตทวินิพฺภุตฺตา จ เสสา รูปธมฺมา, ตํสมุฏฺฐาปกํ จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ [Pg.50] เสสา อรูปธมฺมาติ เอเต รูปารูปธมฺมา. ตโต ปรํ อติหรณวีติหรณาทีสุ อญฺญํ ปการํ น สมฺปาปุณนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา อนิจฺจา. ยญฺจ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตาติ เอวํ สพฺพาการปริปูรํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. อตฺถกามา หิ กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ สตมฺปิ เอกโต วสนฺตา กติกวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺติ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห น อิณฏฺฐา, น ภยฏฺฐา, น ชีวิกาปกตา ปพฺพชิตา; ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา. ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถ, ฐาเน นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถา’’ติ. เต เอวํ กติกวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อฑฺฒอุสภอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตนฺตเรสุ ปาสาณา โหนฺติ, ตาย สญฺญาย กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาว คจฺฉนฺติ. สเจ กสฺสจิ คมเน กิเลโส อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว นํ นิคฺคณฺหาติ. ตถา อสกฺโกนฺโต ติฏฺฐติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ ติฏฺฐติ. โส – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนวิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอต’’นฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตตฺเถว อริยภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสกฺโกนฺโต นิสีทติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ นิสีทตีติ โสเยว นโย. อริยภูมิ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ตํ กิเลสํ วิกฺขมฺเภตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. น กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรติ. อุทฺธรติ เจ, ปฏินิวตฺติตฺวา ปุริมปฺปเทสํเยว เอติ สีหฬทีเป อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิย.

Habiendo reflexionado sobre el objeto de meditación desde el principio, el medio y el fin, y conociendo el momento oportuno, el monje se levanta de su asiento, se viste y se dirige a la aldea para la colecta de limosnas según el método explicado anteriormente. Al caminar, no se confunde como los mundanos ciegos que piensan: 'el yo avanza, el avance es causado por un yo' o 'yo avanzo, el avance es causado por mí', sino que, libre de confusión, comprende: 'Cuando surge en la mente el pensamiento "voy a avanzar", junto con ese pensamiento surge el elemento aire nacido de la mente que sostiene el cuerpo. Este se difunde por todo este conjunto de huesos conocido como cuerpo, el cual es el asiento de los elementos tierra y los demás. Entonces, por el poder de la difusión del elemento aire nacido de la actividad mental, este conjunto de huesos llamado cuerpo avanza. Mientras avanza, en cada levantamiento del pie, entre los cuatro elementos, predomina el elemento fuego acompañado del elemento aire; los otros son débiles. Al llevar el pie hacia adelante y desplazarlo, predomina el elemento aire acompañado del elemento fuego; los otros son débiles. Al bajar el pie, predomina el elemento agua acompañado del elemento tierra; los otros son débiles. Al asentarlo y presionarlo contra el suelo, predomina el elemento tierra acompañado del elemento agua; los otros son débiles. Estos elementos se disuelven en ese mismo instante junto con el pensamiento que los originó. ¿Quién es el que avanza o a quién pertenece el avance?'. De este modo, en cada fase del movimiento del pie y demás, los elementos surgidos en cada momento junto con los fenómenos materiales inseparables de ellos son 'forma' (rūpa), y la mente que los produce junto con sus factores asociados son 'lo inmaterial' (arūpa). Estos fenómenos materiales e inmateriales no pasan a la siguiente fase, sino que se disuelven allí mismo; por tanto, son impermanentes; lo que es impermanente es sufrimiento, y lo que es sufrimiento es no-yo. De esta manera, avanza aplicando la mente al objeto de meditación en todos sus aspectos. Pues los hijos de buena familia, deseosos de su propio bien, habiendo renunciado al mundo en la Enseñanza y viviendo en grupos de diez, veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, setenta o cien, hacen este pacto: 'Amigos, ustedes no han renunciado por estar abrumados por deudas, ni por miedo, ni para ganarse la vida; sino que han renunciado con el deseo de liberarse del sufrimiento. Por lo tanto, si surge una impureza mental (kilesa) mientras caminan, suprímanla mientras caminan; si surge mientras están de pie, sentados o acostados, suprímanla en ese mismo estado'. Habiendo hecho tal pacto, mientras van por limosnas, utilizan piedras situadas en intervalos de media usabha, una usabha o media gāvuta como marcas, y avanzan aplicando la mente al objeto de meditación. Si a alguien le surge una impureza al caminar, la suprime allí mismo. Si no puede hacerlo, se detiene; entonces, el que viene detrás también se detiene. Aquel se reprocha a sí mismo: 'Este monje sabe que ha surgido un pensamiento en ti; esto no es adecuado para ti'. Tras desarrollar la visión cabal (vipassanā), entra en el plano de los nobles (ariyabhūmi) allí mismo. Si no puede hacerlo, se sienta; y el que viene detrás también se sienta; se aplica el mismo método. Incluso si no puede entrar en el plano de los nobles, tras haber apartado esa impureza, continúa su camino aplicando la mente al objeto de meditación. No levanta el pie con una mente desvinculada del objeto de meditación. Si lo levanta, retrocede y regresa al lugar anterior, tal como el anciano Mahāphussadeva, el morador del portal en la isla de Sri Lanka.

โส กิร เอกูนวีสติ วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต เอว วิหาสิ. มนุสฺสาปิ สุทํ อนฺตรามคฺเค กสนฺตา จ วปนฺตา จ มทฺทนฺตา จ กมฺมานิ กโรนฺตา เถรํ ตถา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กึ นุ โข มคฺคมูฬฺโห, อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐ’’ติ สมุลฺลปนฺติ. โส ตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน สมณธมฺมํ กโรนฺโต วีสติวสฺสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จสฺส จงฺกมนโกฏิยํ อธิวตฺถา เทวตา องฺคุลีหิ ทีปํ อุชฺชาเลตฺวา อฏฺฐาสิ. จตฺตาโรปิ มหาราชาโน สกฺโก จ เทวานมินฺโท, พฺรหฺมา จ สหมฺปติ อุปฏฺฐานํ อาคมํสุ. ตญฺจ โอภาสํ ทิสฺวา วนวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ตํ ทุติยทิวเส ปุจฺฉิ [Pg.51] ‘‘รตฺติภาเค อายสฺมโต สนฺติเก โอภาโส อโหสิ, กึ โส โอภาโส’’ติ? เถโร วิกฺเขปํ กโรนฺโต ‘‘โอภาโส นาม ทีโปภาโสปิ โหติ, มณิโอภาโสปี’’ติ เอวมาทึ อาห. โส ‘‘ปฏิจฺฉาเทถ ตุมฺเห’’ติ นิพทฺโธ ‘‘อามา’’ติ ปฏิชานิตฺวา อาโรเจสิ.

Se cuenta que él vivió cumpliendo la práctica de atención plena al ir y volver durante diecinueve años. Los campesinos que trabajaban en el camino arando, sembrando o trillando, al ver al anciano yendo de esa manera, comentaban: 'Este anciano regresa una y otra vez. ¿Acaso se ha perdido o ha olvidado algo?'. Sin prestar atención a esto, realizando los deberes de un asceta con la mente unida a su objeto de meditación, alcanzó el estado de arahant durante su vigésimo retiro de lluvias. El mismo día en que alcanzó la liberación, una deidad que habitaba al final de su sendero de meditación se detuvo allí iluminando el lugar con el resplandor de sus dedos. También los cuatro grandes reyes celestiales, Sakka, el soberano de los devas, y el Brahma Sahampati acudieron a rendirle honores. Al ver aquel resplandor, el anciano Mahātissa, el morador del bosque, le preguntó al día siguiente: 'Durante la noche hubo un resplandor cerca de su lugar. ¿Qué fue ese resplandor?'. El anciano, evadiendo la cuestión, dijo: 'Existen resplandores de lámparas y resplandores de joyas', y así sucesivamente. Ante la insistencia de '¿Acaso está ocultando algo?', él lo admitió y relató su logro.

กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย จ. โสปิ กิร คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต ‘‘ปฐมํ ตาว ภควโต มหาปธานํ ปูเชมี’’ติ สตฺต วสฺสานิ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาสิ. ปุน โสฬส วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เอวํ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต วิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน อุทฺธเฏ ปน ปฏินิวตฺตนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา, ‘‘คาวี นุ ปพฺพชิโต นู’’ติ อาสงฺกนียปฺปเทเส ฐตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา, คามทฺวารํ ปตฺวา, กจฺฉกนฺตรโต อุทกํ คเหตฺวา, คณฺฑูสํ กตฺวา คามํ ปวิสติ ‘‘ภิกฺขํ ทาตุํ วา วนฺทิตุํ วา อุปคเต มนุสฺเส ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วจนมตฺเตนปิ มา เม กมฺมฏฺฐานวิกฺเขโป อโหสี’’ติ สเจ ปน ‘‘อชฺช, ภนฺเต, กึ สตฺตมี, อุทาหุ อฏฺฐมี’’ติ ทิวสํ ปุจฺฉนฺติ, อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจติ. สเจ ทิวสปุจฺฉกา น โหนฺติ, นิกฺขมนเวลายํ คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวาว ยาติ.

Y como el venerable Mahānāga, que residía en el Pabellón de la Enredadera Negra. Se dice que él también, mientras cumplía el deber de ir y volver, decidió: «Primero honraré el gran esfuerzo del Bienaventurado», y resolvió mantener únicamente las posturas de pie y caminando durante siete años. Habiendo cumplido nuevamente el deber de ir y volver por dieciséis años, alcanzó el estado de arahant. Al levantar su pie con la mente unida a su objeto de meditación, si llegaba a levantar un pie con la mente disociada del objeto, daba la vuelta, regresaba a las cercanías de la aldea y se detenía en un área que haría que la gente se preguntara: «¿Es eso una vaca o un monje?». Después de ponerse su manto exterior y tomar su cuenco, al llegar a la puerta de la aldea, tomaba agua de su recipiente, llenaba su boca con agua y entraba en la aldea, pensando: «Cuando las personas se acerquen para dar limosna o venerarme, que no me distraiga de mi objeto de meditación ni siquiera por el mero hecho de tener que decir: 'Que viváis mucho tiempo'». Pero si le preguntaban por la fecha: «¿Es hoy, venerable, el séptimo o el octavo día?», tragaba el agua y respondía. Si nadie preguntaba por la fecha, al momento de salir, escupía el agua cerca de la puerta de la aldea y se marchaba.

สีหฬทีเปเยว กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตา ปญฺญาสภิกฺขู วิย จ. เต กิร วสฺสูปนายิกอุโปสถทิวเส กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อญฺญมญฺญํ นาลปิสฺสามา’’ติ. คามญฺจ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา คามทฺวาเร อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา ปวิสึสุ, ทิวเส ปุจฺฉิเต อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจสุํ, อปุจฺฉิเต คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวา วิหารํ อาคมํสุ. ตตฺถ มนุสฺสา นิฏฺฐุภนฏฺฐานํ ทิสฺวา ชานึสุ ‘‘อชฺช เอโก อาคโต, อชฺช ทฺเว’’ติ. เอวญฺจ จินฺเตสุํ ‘‘กึ นุ โข เอเต อมฺเหเหว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ, อุทาหุ อญฺญมญฺญมฺปิ? ยทิ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ, หนฺท เนสํ อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสามา’’ติ สพฺเพ วิหารํ อคมํสุ. ตตฺถ ปญฺญาสภิกฺขูสุ วสฺสํ อุปคเตสุ ทฺเว ภิกฺขู เอโกกาเส นาทฺทสํสุ. ตโต โย เตสุ จกฺขุมา ปุริโส, โส เอวมาห – ‘‘น, โภ, กลหการกานํ วสโนกาโส อีทิโส โหติ, สุสมฺมฏฺฐํ เจติยงฺคณํ โพธิยงฺคณํ, สุนิกฺขิตฺตา สมฺมชฺชนิโย, สูปฏฺฐปิตํ ปานียปริโภชนีย’’นฺติ. เต ตโตว [Pg.52] นิวตฺตา. เต ภิกฺขู อนฺโตเตมาเสเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุํ.

Y como los cincuenta bhikkhus que entraron en el retiro de las lluvias en el Galambatittha Vihāra, en la isla de Sri Lanka. Se dice que en el día de uposatha, antes de entrar en el retiro de las lluvias, hicieron un pacto: «Mientras no alcancemos el estado de arahant, no conversaremos entre nosotros». Y al entrar en la aldea por limosna, primero llenaban sus bocas con agua en la puerta de la aldea. Si se les preguntaba por la fecha u otros asuntos, tragaban el agua y respondían; pero si nadie preguntaba, escupían el agua por la puerta de la aldea y regresaban al monasterio. Cuando la gente veía los lugares donde habían escupido el agua, sabían: «Hoy ha venido uno, hoy dos». Y pensaban: «¿Es que solo con nosotros no hablan, o tampoco hablan entre ellos? Si ni siquiera hablan entre ellos, seguramente deben haber tenido una disputa. Vamos, hagamos que se perdonen unos a otros». Todos fueron al monasterio. De los cincuenta bhikkhus que allí habían entrado en el retiro, no vieron ni a dos juntos en un mismo lugar. Entonces, un hombre perspicaz de entre ellos dijo: «Señores, el lugar de residencia de aquellos que están en disputa no es así; la terraza de la cetiya y la terraza del árbol Bodhi están bien barridas, las escobas ordenadas, el agua para beber y para lavarse bien dispuestas». Entonces regresaron a sus casas. Dentro de los tres meses del retiro de las lluvias, esos bhikkhus emprendieron la visión cabal, alcanzaron el estado de arahant y celebraron la ceremonia de Pavāraṇā de pureza en la gran Pavāraṇā.

เอวํ กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตภิกฺขู วิย จ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต คามสมีปํ ปตฺวา, อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา, วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา, ยตฺถ สุราโสณฺฑธุตฺตาทโย กลหการกา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทโย วา นตฺถิ, ตํ วีถึ ปฏิปชฺชติ. ตตฺถ จ ปิณฺฑาย จรมาโน น ตุริตตุริโต วิย ชเวน คจฺฉติ, ชวนปิณฺฑปาติกธุตงฺคํ นาม นตฺถิ. วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ ปน อุทกภริตสกฏมิว นิจฺจโลว หุตฺวา คจฺฉติ. อนุฆรํ ปวิฏฺโฐ จ ทาตุกามํ อทาตุกามํ วา สลฺลกฺเขตุํ ตทนุรูปํ กาลํ อาคเมนฺโต ภิกฺขํ คเหตฺวา, ปติรูเป โอกาเส นิสีทิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา, อกฺขพฺภญฺชนวณาเลปนปุตฺตมํสูปมาวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย น มทาย…เป… ภุตฺตาวี จ อุทกกิจฺจํ กตฺวา, มุหุตฺตํ ภตฺตกิลมถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา, ยถา ปุเร ภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉา ภตฺตํ ปุริมยามํ ปจฺฉิมยามญฺจ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. อยํ วุจฺจติ หรติ เจว ปจฺจาหรติ จาติ. เอวเมตํ หรณปจฺจาหรณํ คตปจฺจาคตวตฺตนฺติ วุจฺจติ.

Así, como el venerable Mahānāga que habitaba en el Pabellón de la Enredadera Negra y los bhikkhus que entraron en el retiro de las lluvias en el Galambatittha Vihāra, uno levanta el pie con la mente unida al objeto de meditación. Al llegar a las cercanías de la aldea, llena la boca con agua, observa las calles y entra en una calle donde no haya borrachos pendencieros ni maleantes, ni elefantes o caballos salvajes, y así sucesivamente. Al caminar por limosna allí, no va con prisa como si estuviera apurado, pues no existe tal práctica ascética de caminar apresuradamente para recolectar limosna. Sino que uno camina con paso firme y pausado, como un carro cargado de agua que ha llegado a un terreno irregular. Habiendo entrado entre las casas, espera el tiempo apropiado para determinar si la persona desea dar o no. Habiendo obtenido la limosna, se sienta en un lugar adecuado y, mientras atiende al objeto de meditación, establece la percepción de lo repulsivo en el alimento y come, reflexionando sobre la comida mediante los símiles de la grasa en un eje, el ungüento en una herida y la carne del propio hijo. Consume el alimento después de considerarlo mediante ocho factores, como «ni para diversión ni para embriaguez», etc. Y después de haber comido y haberse lavado, descansa brevemente para eliminar la fatiga posterior a la comida. Luego, tal como hacía antes de la comida, atiende al objeto de meditación por la tarde, durante la primera vigilia de la noche y la última vigilia. A esto se le llama «quien lo lleva y lo trae de vuelta». De esta manera se cumple con este deber de ir y volver, que se explica como el acto de llevar y traer de vuelta.

เอตํ ปูเรนฺโต ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหติ, ปฐมวเย เอว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ ปฐมวเย ปาปุณาติ, อถ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ. โน เจ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ, อถ มรณสมเย ปาปุณาติ. โน เจ มรณสมเย ปาปุณาติ, อถ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ. โน เจ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ, อถ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ. โน เจ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ, อถ พุทฺธานํ สนฺติเก ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ; เสยฺยถาปิ – เถโร พาหิโย, มหาปญฺโญ วา โหติ; เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต.

Quien cumple con esta práctica, si posee las condiciones de apoyo necesarias, alcanza el estado de arahant en la juventud. Si no lo alcanza en la juventud, lo alcanza en la madurez. Si no lo alcanza en la madurez, lo alcanza en el momento de la muerte. Si no lo alcanza en el momento de la muerte, lo alcanza tras renacer como un devaputta. Si no lo alcanza como un devaputta, alcanza el nibbāna final como un paccekabuddha. Si no alcanza el nibbāna final como un paccekabuddha, lo alcanza en presencia de los budas, como alguien de entendimiento rápido, tal como el venerable Bāhiya, o como alguien de gran sabiduría, tal como el venerable Sāriputta.

อยํ ปน ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา, อารญฺญิโก หุตฺวา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ เอตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา, กาลํ กตฺวา, กามาวจรเทวโลเก อุปฺปชฺชิ. ตโต จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. กุสลา อิตฺถิโย ตทเหว คพฺภสณฺฐานํ ชานนฺติ, สา จ ตาสมญฺญตรา[Pg.53], ตสฺมา ตํ คพฺภปติฏฺฐานํ รญฺโญ นิเวเทสิ. ธมฺมตา เอสา, ยํ ปุญฺญวนฺเต สตฺเต คพฺเภ อุปฺปนฺเน มาตุคาโม คพฺภปริหารํ ลภติ. ตสฺมา ราชา ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา ตโต ปภุติ นาจฺจุณฺหํ กิญฺจิ อชฺโฌหริตุํ ลภติ, นาติสีตํ, นาติอมฺพิลํ, นาติโลณํ, นาติกฏุกํ, นาติติตฺตกํ. อจฺจุณฺเห หิ มาตรา อชฺโฌหเฏ คพฺภสฺส โลหกุมฺภิวาโส วิย โหติ, อติสีเต โลกนฺตริกวาโส วิย, อจฺจมฺพิลโลณกฏุกติตฺตเกสุ ภุตฺเตสุ สตฺเถน ผาเลตฺวา อมฺพิลาทีหิ สิตฺตานิ วิย คพฺภเสยฺยกสฺส องฺคานิ ติพฺพเวทนานิ โหนฺติ. อติจงฺกมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนโตปิ นํ นิวาเรนฺติ – ‘‘กุจฺฉิคตสฺส สญฺจลนทุกฺขํ มา อโหสี’’ติ. มุทุกตฺถรณตฺถตาย ภูมิยํ จงฺกมนาทีนิ มตฺตาย กาตุํ ลภติ, วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนํ สาทุสปฺปายํ อนฺนปานํ ลภติ. ปริคฺคเหตฺวาว นํ จงฺกมาเปนฺติ, นิสีทาเปนฺติ, วุฏฺฐาเปนฺติ.

Este futuro Buda Pacceka (paccekabodhisatta), tras haberse ordenado en la dispensación del Bienaventurado Kassapa, se convirtió en un morador del bosque y cumplió con la práctica del ir y volver (gatapaccāgatavatta) durante veinte mil años. Al fallecer, renació en un mundo celestial del reino del deseo. Tras morir allí, fue concebido en el vientre de la reina principal del rey de Benarés. Las mujeres sabias conocen el momento mismo de la formación del feto; como ella era una de ellas, informó al rey sobre su embarazo. Es la naturaleza de las cosas que, cuando un ser de gran mérito es concebido en el vientre, la madre recibe cuidados especiales para el feto. Por ello, el rey le otorgó tales cuidados. Desde entonces, ella no podía ingerir nada demasiado caliente ni demasiado frío, ni demasiado ácido, ni demasiado salado, ni demasiado picante, ni demasiado amargo. Pues, si la madre ingiere algo demasiado caliente, el feto siente como si estuviera en el infierno de la Caldera de Cobre; si es demasiado frío, como si estuviera en el espacio intergaláctico (lokantarika). Si consume alimentos demasiado ácidos, salados, picantes o amargos, los miembros del que habita en el vientre sufren dolores intensos, como si fuesen cortados con un cuchillo y rociados con sustancias ácidas. Los cuidadores le impedían caminar, estar de pie, sentarse o acostarse en exceso, diciéndole: “Que no sufra el niño en tu vientre por el movimiento excesivo”. Se le permitía caminar solo sobre terrenos cubiertos con alfombras suaves y recibía alimentos y bebidas deliciosos, adecuados y dotados de buen color y fragancia. Sosteniéndola con cuidado, la ayudaban a caminar, a sentarse y a levantarse.

สา เอวํ ปริหริยมานา คพฺภปริปากกาเล สูติฆรํ ปวิสิตฺวา ปจฺจูสสมเย ปุตฺตํ วิชายิ ปกฺกเตลมทฺทิตมโนสิลาปิณฺฑิสทิสํ ธญฺญปุญฺญลกฺขณูเปตํ. ตโต นํ ปญฺจมทิวเส อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ รญฺโญ ทสฺเสสุํ, ราชา ตุฏฺโฐ ฉสฏฺฐิยา ธาตีหิ อุปฏฺฐาเปสิ. โส สพฺพสมฺปตฺตีหิ วฑฺฒมาโน น จิรสฺเสว วิญฺญุตํ ปาปุณิ. ตํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกเมว สมานํ ราชา รชฺเช อภิสิญฺจิ, วิวิธนาฏกานิ จสฺส อุปฏฺฐาเปสิ. อภิสิตฺโต ราชปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ นาเมน พฺรหฺมทตฺโต สกลชมฺพุทีเป วีสติยา นครสหสฺเสสุ. ชมฺพุทีเป หิ ปุพฺเพ จตุราสีติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ. ตานิ ปริหายนฺตานิ สฏฺฐิ อเหสุํ, ตโต ปริหายนฺตานิ จตฺตาลีสํ, สพฺพปริหายนกาเล ปน วีสติ โหนฺติ. อยญฺจ พฺรหฺมทตฺโต สพฺพปริหายนกาเล อุปฺปชฺชิ. เตนสฺส วีสติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ, วีสติ ปาสาทสหสฺสานิ, วีสติ หตฺถิสหสฺสานิ, วีสติ อสฺสสหสฺสานิ, วีสติ รถสหสฺสานิ, วีสติ ปตฺติสหสฺสานิ, วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ – โอโรธา จ นาฏกิตฺถิโย จ, วีสติ อมจฺจสหสฺสานิ. โส มหารชฺชํ การยมาโน เอว กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญาโย, อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตสิ. ยสฺมา ปน อภิสิตฺตรญฺญา นาม อวสฺสํ อฏฺฏกรเณ นิสีทิตพฺพํ, ตสฺมา เอกทิวสํ ปเคว ปาตราสํ ภุญฺชิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิ. ตตฺถ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ อกํสุ. โส ‘‘อยํ สทฺโท สมาปตฺติยา อุปกฺกิเลโส’’ติ ปาสาทตลํ [Pg.54] อภิรุหิตฺวา ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปมี’’ติ นิสินฺโน นาสกฺขิ อปฺเปตุํ, รชฺชวิกฺเขเปน สมาปตฺติ ปริหีนา. ตโต จินฺเตสิ ‘‘กึ รชฺชํ วรํ, อุทาหุ สมณธมฺโม’’ติ. ตโต ‘‘รชฺชสุขํ ปริตฺตํ อเนกาทีนวํ, สมณธมฺมสุขํ ปน วิปุลมเนกานิสํสํ อุตฺตมปุริสเสวิตญฺจา’’ติ ญตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘อิมํ รชฺชํ ธมฺเมน สเมน อนุสาส, มา โข อธมฺมการํ อกาสี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺติสุเขน วิหรติ, น โกจิ อุปสงฺกมิตุํ ลภติ อญฺญตฺร มุขโธวนทนฺตกฏฺฐทายกภตฺตนีหารกาทีหิ.

Siendo cuidada de esta manera, al cumplirse el tiempo de gestación, entró en la sala de partos y, al amanecer, dio a luz a un hijo dotado de signos meritorios y auspiciosos, parecido a una bola de oropimente rojo mezclada con aceite de champaca. Al quinto día, lo presentaron al rey, adornado y ataviado; el rey, regocijado, asignó a sesenta y seis nodrizas para que lo cuidaran. Creciendo con todas las prosperidades, pronto alcanzó la madurez. Tan pronto como cumplió los dieciséis años, el rey lo consagró en el trono y le proporcionó diversos grupos de bailarinas para su servicio. Ya consagrado, el príncipe gobernó el reino bajo el nombre de Brahmadatta sobre veinte mil ciudades en todo Jambudīpa. Pues, antiguamente, en Jambudīpa había ochenta y cuatro mil ciudades. Estas disminuyeron hasta sesenta mil, luego a cuarenta mil, y en la época de mayor declive, llegaron a veinte mil. Este Brahmadatta nació en ese tiempo de declive total. Por ello, poseía veinte mil ciudades, veinte mil palacios, veinte mil elefantes, veinte mil caballos, veinte mil carros, veinte mil soldados de infantería, veinte mil mujeres —entre consortes y bailarinas— y veinte mil ministros. Mientras gobernaba el gran reino, realizó los trabajos preliminares de un objeto de meditación (kasiṇa) y alcanzó los cinco conocimientos superiores (abhiññā) y las ocho absorciones (samāpatti). Sin embargo, puesto que un rey consagrado debe necesariamente presidir los tribunales de justicia, un día, tras desayunar temprano, se sentó en el lugar de los juicios. Allí la gente hacía un ruido estruendoso. Él pensó: “Este ruido es una impureza para la absorción meditativa”, y subiendo a la planta superior del palacio, se sentó pensando: “Entraré en absorción”; pero no pudo lograrlo, pues su mente estaba distraída por las responsabilidades del reino. Entonces reflexionó: “¿Qué es mejor: el reino o la práctica ascética (samaṇadhamma)?”. Comprendió que “la felicidad del reino es pequeña y conlleva muchos peligros, mientras que la felicidad de la vida ascética es vasta, rica en beneficios y es la que siguen los hombres supremos”. Así, ordenó a uno de sus ministros: “Gobierna este reino con justicia y rectitud, no cometas actos injustos”. Tras entregarle todo el mando, subió al palacio y moró en la felicidad de las absorciones meditativas. A nadie se le permitía acercarse, excepto a quienes le daban el agua para lavarse el rostro, el palillo de dientes y quienes le traían la comida.

ตโต อทฺธมาสมตฺเต วีติกฺกนฺเต มเหสี ปุจฺฉิ ‘‘ราชา อุยฺยานคมนพลทสฺสนนาฏกาทีสุ กตฺถจิ น ทิสฺสติ, กุหึ คโต’’ติ? ตสฺสา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. สา อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘รชฺเช ปฏิจฺฉิเต อหมฺปิ ปฏิจฺฉิตา โหมิ, เอตุ มยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตู’’ติ. โส อุโภ กณฺเณ ถเกตฺวา ‘‘อสวนียเมต’’นฺติ ปฏิกฺขิปิ. สา ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ เปเสตฺวา อนิจฺฉมานํ ตชฺชาเปสิ – ‘‘ยทิ น กโรสิ, ฐานาปิ เต จาเวมิ, ชีวิตาปิ โวโรเปมี’’ติ. โส ภีโต ‘‘มาตุคาโม นาม ทฬฺหนิจฺฉโย, กทาจิ เอวมฺปิ การาเปยฺยา’’ติ เอกทิวสํ รโห คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สิริสยเน สํวาสํ กปฺเปสิ. สา ปุญฺญวตี สุขสมฺผสฺสา. โส ตสฺสา สมฺผสฺสราเคน รตฺโต ตตฺถ อภิกฺขณํ สงฺกิตสงฺกิโตว อคมาสิ. อนุกฺกเมน อตฺตโน ฆรสามิโก วิย นิพฺพิสงฺโก ปวิสิตุมารทฺโธ.

Transcurrida aproximadamente media quincena, la reina preguntó: “El rey no es visto en ningún lugar, ni yendo al jardín, ni inspeccionando las tropas, ni con las bailarinas. ¿A dónde ha ido?”. Se le informó sobre el asunto. Entonces, ella envió un mensaje al ministro: “Al haber aceptado el reino, también me has aceptado a mí. Ven y únete conmigo”. Él se tapó ambos oídos y lo rechazó diciendo: “Esto es algo que ni siquiera debe escucharse”. Ella volvió a enviar mensajeros dos o tres veces, y ante su negativa, lo amenazó: “Si no lo haces, te destituiré de tu cargo e incluso te quitaré la vida”. Él, temeroso, pensó: “Las mujeres son de decisiones firmes; tal vez haga lo que dice”. Así, un día fue en secreto y se unió a ella en el lecho real. Ella era una mujer de gran mérito y de tacto placentero. Él, cautivado por el deseo nacido de ese contacto, comenzó a ir allí frecuentemente, aunque al principio con mucha cautela. Gradualmente, empezó a entrar sin temor alguno, como si fuera el dueño de la casa.

ตโต ราชมนุสฺสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา น สทฺทหติ. ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาโรเจสุํ. ตโต นิลีโน สยเมว ทิสฺวา สพฺพามจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา อาโรเจสิ. เต – ‘‘อยํ ราชาปราธิโก หตฺถจฺเฉทํ อรหติ, ปาทจฺเฉทํ อรหตี’’ติ ยาว สูเล อุตฺตาสนํ, ตาว สพฺพกมฺมการณานิ นิทฺทิสึสุ. ราชา – ‘‘เอตสฺส วธพนฺธนตาฬเน มยฺหํ วิหึสา อุปฺปชฺเชยฺย, ชีวิตา โวโรปเน ปาณาติปาโต ภเวยฺย, ธนหรเณ อทินฺนาทานํ, อลํ เอวรูเปหิ กเตหิ, อิมํ มม รชฺชา นิกฺกฑฺฒถา’’ติ อาห. อมจฺจา ตํ นิพฺพิสยํ อกํสุ. โส อตฺตโน ธนสารญฺจ ปุตฺตทารญฺจ คเหตฺวา ปรวิสยํ อคมาสิ. ตตฺถ ราชา สุตฺวา ‘‘กึ อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เทว, อิจฺฉามิ ตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. โส ตํ สมฺปฏิจฺฉิ. อมจฺโจ กติปาหจฺจเยน ลทฺธวิสฺสาโส ตํ ราชานํ เอตทโวจ – ‘‘มหาราช, อมกฺขิกมธุํ [Pg.55] ปสฺสามิ, ตํ ขาทนฺโต นตฺถี’’ติ. ราชา ‘‘กึ เอตํ อุปฺปณฺเฑตุกาโม ภณตี’’ติ น สุณาติ. โส อนฺตรํ ลภิตฺวา ปุนปิ สุฏฺฐุตรํ วณฺเณตฺวา อาโรเจสิ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิรชฺชํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘มํ เนตฺวา มาเรตุกาโมสี’’ติ อาห. โส ‘‘มา, เทว, เอวํ อวจ, ยทิ น สทฺทหสิ, มนุสฺเส เปเสหี’’ติ. โส มนุสฺเส เปเสสิ. เต คนฺตฺวา โคปุรํ ขณิตฺวา รญฺโญ สยนฆเร อุฏฺฐหึสุ.

Entonces, los hombres del rey informaron de aquel suceso al rey. El rey no les creyó. Se lo informaron por segunda y por tercera vez. Luego, habiéndolo visto por sí mismo mientras estaba oculto, hizo convocar a todos los ministros y les informó. Ellos dijeron: «Este ofensor del rey merece que se le corten las manos, merece que se le corten los pies», e indicaron todos los castigos hasta el empalamiento en una estaca. El rey dijo: «Si para él hubiera ejecución, encarcelamiento o azotes, surgiría en mí la violencia (vihiṃsā); si se le privara de la vida, habría destrucción de la vida (pāṇātipāto); si se le confiscaran sus bienes, habría toma de lo no dado (adinnādānaṃ). ¡Basta de tales actos! Expulsadlo de mi reino». Los ministros lo desterraron del país. Él, tomando sus riquezas, sus hijos y su esposa, partió hacia otro territorio. Allí, el rey, al enterarse, le preguntó: «¿Por qué has venido?». «Señor, deseo serviros». El rey lo aceptó. Pasados unos días, habiéndose ganado su confianza, el ministro le dijo a aquel rey: «Gran rey, veo miel sin moscas; no hay nadie que la coma». El rey, pensando «¿Qué dice este con intención de burlarse?», no le prestó atención. El ministro, encontrando una oportunidad, de nuevo se la describió de manera aún más excelente e informó. El rey preguntó: «¿Qué es eso?». «El reino de Bārāṇasī, señor». El rey dijo: «¿Acaso quieres llevarme allí para matarme?». Él respondió: «Señor, no digáis tal cosa; si no me creéis, enviad a vuestros hombres». Él envió a sus hombres. Ellos fueron, cavaron bajo el portal y aparecieron en el dormitorio del rey.

ราชา ทิสฺวา ‘‘กิสฺส อาคตาตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘โจรา มยํ, มหาราชา’’ติ. ราชา เตสํ ธนํ ทาเปตฺวา ‘‘มา ปุน เอวมกตฺถา’’ติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. เต อาคนฺตฺวา ตสฺส รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ตเถว วีมํสิตฺวา ‘‘สีลวา ราชา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา สีมนฺตเร เอกํ นครํ อุปคมฺม ตตฺถ อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘นครํ วา เม เทหิ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส พฺรหฺมทตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรจาเปสิ ‘‘อาณาเปตุ เทโว กึ ยุชฺฌามิ, อุทาหุ นครํ เทมี’’ติ. ราชา ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, นครํ ทตฺวา อิธาคจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส ตถา อกาสิ. ปฏิราชาปิ ตํ นครํ คเหตฺวา อวเสสนคเรสุปิ ตเถว ทูตํ ปาเหสิ. เตปิ อมจฺจา ตเถว พฺรหฺมทตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, อิธาคนฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตา พาราณสึ อาคมํสุ.

El rey, al verlos, preguntó: «¿Por qué habéis venido?». «Somos ladrones, gran rey», respondieron. El rey les hizo entregar riquezas, les aconsejó diciendo «No volváis a actuar así» y los dejó marchar. Ellos regresaron e informaron a aquel rey. Este, habiéndolo puesto a prueba de la misma manera dos o tres veces más, concluyó: «Es un rey virtuoso (sīlavā)», y tras movilizar un ejército de cuatro divisiones, se acercó a una ciudad en la frontera y envió un mensaje al ministro: «O bien dame la ciudad o bien lucha». El ministro hizo informar de aquel asunto a Brahmadatta: «Que el señor ordene: ¿lucho o entrego la ciudad?». El rey envió respuesta: «No se debe luchar; entrega la ciudad y ven aquí». Él lo hizo así. El rey enemigo también tomó esa ciudad y envió mensajeros a las demás ciudades de la misma manera. Aquellos ministros también informaron a Brahmadatta del mismo modo, y habiéndoles dicho este «No se debe luchar, se debe venir aquí», regresaron a Bārāṇasī.

ตโต อมจฺจา พฺรหฺมทตฺตํ อาหํสุ – ‘‘มหาราช, เตน สห ยุชฺฌามา’’ติ. ราชา – ‘‘มม ปาณาติปาโต ภวิสฺสตี’’ติ วาเรสิ. อมจฺจา – ‘‘มยํ, มหาราช, ตํ ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา อิเธว อาเนสฺสามา’’ติ นานาอุปาเยหิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา ‘‘เอหิ มหาราชา’’ติ คนฺตุํ อารทฺธา. ราชา ‘‘สเจ สตฺตมารณปฺปหรณวิลุมฺปนกมฺมํ น กโรถ, คจฺฉามี’’ติ ภณติ. อมจฺจา ‘‘น, เทว, กโรม, ภยํ ทสฺเสตฺวา ปลาเปมา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ฆเฏสุ ทีเป ปกฺขิปิตฺวา รตฺตึ คจฺฉึสุ. ปฏิราชา ตํ ทิวสํ พาราณสิสมีเป นครํ คเหตฺวา อิทานิ กินฺติ รตฺตึ สนฺนาหํ โมจาเปตฺวา ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ สทฺธึ พลกาเยน. ตโต อมจฺจา พาราณสิราชานํ คเหตฺวา ปฏิรญฺโญ ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา สพฺพฆเฏหิ ทีเป นิหราเปตฺวา เอกปชฺโชตาย เสนาย สทฺทํ อกํสุ. ปฏิรญฺโญ อมจฺโจ มหาพลํ ทิสฺวา ภีโต อตฺตโน ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ อมกฺขิกมธุํ ขาทาหี’’ติ มหาสทฺทํ อกาสิ. ตถา ทุติโยปิ, ตติโยปิ. ปฏิราชา เตน สทฺเทน ปฏิพุชฺฌิตฺวา [Pg.56] ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิ. อุกฺกุฏฺฐิสตานิ ปวตฺตึสุ. โส ‘‘ปรวจนํ สทฺทหิตฺวา อมิตฺตหตฺถํ ปตฺโตมฺหี’’ติ สพฺพรตฺตึ ตํ ตํ วิปฺปลปิตฺวา ทุติยทิวเส ‘‘ธมฺมิโก ราชา, อุปโรธํ น กเรยฺย, คนฺตฺวา ขมาเปมี’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐหิตฺวา ‘‘ขม, มหาราช, มยฺหํ อปราธ’’นฺติ อาห. ราชา ตํ โอวทิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, ขมามิ เต’’ติ อาห. โส รญฺญา เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ปรมสฺสาสปฺปตฺโต อโหสิ, พาราณสิรญฺโญ สมีเปเยว ชนปเท รชฺชํ ลภิ. เต อญฺญมญฺญํ สหายกา อเหสุํ.

Entonces los ministros dijeron a Brahmadatta: «Gran rey, luchemos con él». El rey lo prohibió diciendo: «Habría para mí destrucción de la vida (pāṇātipāto)». Los ministros dijeron: «Gran rey, lo capturaremos vivo y lo traeremos aquí mismo». Tras convencer al rey por diversos medios, dijeron: «Venid, gran rey», y se dispusieron a partir. El rey dijo: «Si no realizáis actos de matar, golpear o saquear seres, iré». Los ministros respondieron: «Señor, no lo haremos; les mostraremos terror y los haremos huir». Tras movilizar el ejército de cuatro divisiones, colocaron lámparas dentro de vasijas y partieron de noche. Aquel día, el rey enemigo había capturado una ciudad cerca de Bārāṇasī; pensando «¿Y ahora qué?», se quitó la armadura por la noche y, de forma negligente, se quedó dormido junto con sus tropas. Entonces los ministros, llevando consigo al rey de Bārāṇasī, fueron al campamento del rey enemigo, hicieron sacar las lámparas de todas las vasijas e hicieron un gran ruido con el ejército, que parecía una sola masa de luz. El ministro del rey enemigo, al ver el gran ejército, se asustó y, acercándose a su propio rey, gritó fuertemente: «¡Levantaos! ¡Comed la miel sin moscas!». Así lo hizo por segunda y tercera vez. El rey enemigo despertó con aquel sonido y cayó en el temor y el pavor. Surgieron cientos de gritos de aclamación. Él, lamentándose toda la noche, pensó: «Habiendo creído en la palabra ajena, he caído en manos del enemigo». Al día siguiente pensó: «El rey es justo (dhammiko), no me hará daño; iré y le pediré perdón». Se acercó al rey, se arrodilló y dijo: «Perdonad, gran rey, mi ofensa». El rey lo aconsejó y dijo: «Levántate, te perdono». Tan pronto como el rey dijo esto, él alcanzó un gran alivio; obtuvo el reinado en una provincia cercana a la del rey de Bārāṇasī. Ellos se convirtieron en amigos mutuos.

อถ พฺรหฺมทตฺโต ทฺเวปิ เสนา สมฺโมทมานา เอกโต ฐิตา ทิสฺวา ‘‘มเมกสฺส จิตฺตานุรกฺขณาย อสฺมึ ชนกาเย ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตพินฺทุ น อุปฺปนฺนํ. อโห สาธุ, อโห สุฏฺฐุ, สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ, อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺฌา โหนฺตู’’ติ เมตฺตาฌานํ อุปฺปาเทตฺวา, ตเทว ปาทกํ กตฺวา, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา, ปจฺเจกโพธิญาณํ สจฺฉิกตฺวา, สยมฺภุตํ ปาปุณิ. ตํ มคฺคสุเขน ผลสุเขน สุขิตํ หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺนํ อมจฺจา ปณิปาตํ กตฺวา อาหํสุ – ‘‘ยานกาโล, มหาราช, วิชิตพลกายสฺส สกฺกาโร กาตพฺโพ, ปราชิตพลกายสฺส ภตฺตปริพฺพโย ทาตพฺโพ’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา, ปจฺเจกพุทฺโธ นามาห’’นฺติ. กึ เทโว ภณติ, น เอทิสา ปจฺเจกพุทฺธา โหนฺตีติ? กีทิสา, ภเณ, ปจฺเจกพุทฺธาติ? ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารยุตฺตา ภวนฺตีติ. โส ทกฺขิณหตฺเถน สีสํ ปรามสิ, ตาวเทว คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, ปพฺพชิตเวโส ปาตุรโหสิ, ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารสมนฺนาคโต วสฺสสติกตฺเถรสทิโส อโหสิ. โส จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปทุมปุปฺเผ นิสีทิ. อมจฺจา วนฺทิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กมฺมฏฺฐานํ, กถํ อธิคโตสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ยโต อสฺส เมตฺตาฌานกมฺมฏฺฐานํ อโหสิ, ตญฺจ วิปสฺสนํ วิปสฺสิตฺวา อธิคโต, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุทานคาถญฺจ พฺยากรณคาถญฺจ อิมญฺเญว คาถํ อภาสิ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติ.

Entonces, al ver Brahmadatta a los dos ejércitos permaneciendo juntos en mutuo regocijo, pensó: «Por el hecho de haber protegido la mente de una sola persona —la mía propia—, en esta multitud de gente no ha surgido ni una gota de sangre, ni siquiera lo suficiente para que una pequeña mosca la bebiera. ¡Oh, qué bueno! ¡Oh, qué excelente! ¡Que todos los seres sean felices, que estén libres de enemistad, que estén libres de aflicción!». Tras haber generado así el jhāna de amor benevolente (mettā), y tomándolo como base, investigó las formaciones condicionadas, realizó el conocimiento de la iluminación de un Paccekabuddha y alcanzó el estado de un ser realizado por sí mismo. Mientras estaba sentado sobre el lomo de su elefante, gozando de la felicidad del camino y del fruto, los ministros, tras rendirle homenaje, le dijeron: «Es hora de partir, gran rey. Se debe rendir honor a las tropas victoriosas y se debe proveer de raciones de comida a las tropas derrotadas». Él respondió: «Amigos, yo no soy el rey; soy un Paccekabuddha». Ellos dijeron: «¿Qué dice el señor? Los Paccekabuddhas no tienen este aspecto». «¿Cómo son, entonces, los Paccekabuddhas?». «Los Paccekabuddhas tienen el cabello y la barba de dos dedos de longitud y poseen los ocho requisitos». Él se tocó la cabeza con su mano derecha y en ese mismo instante desaparecieron los signos de laico y apareció la apariencia de un renunciante, con el cabello y la barba de dos dedos de longitud y provisto de los ocho requisitos, asemejándose a un anciano (thera) de cien años de ordenación. Tras entrar en el cuarto jhāna, se elevó por los aires desde el lomo del elefante y se sentó sobre una flor de loto. Los ministros, habiéndole venerado, preguntaron: «Venerable señor, ¿cuál es su objeto de meditación? ¿Cómo lo alcanzó?». Debido a que su objeto de meditación fue el jhāna de amor benevolente y alcanzó la realización mediante la práctica de la visión cabal (vipassanā) sobre este, para mostrar dicho asunto, pronunció este verso, que es tanto una expresión inspirada (udāna) como una explicación (byākaraṇa): «Habiendo dejado de lado la vara hacia todos los seres».

ตตฺถ สพฺเพสูติ อนวเสเสสุ. ภูเตสูติ สตฺเตสุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน รตนสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา. ทณฺฑนฺติ [Pg.57] กายวจีมโนทณฺฑํ, กายทุจฺจริตาทีนเมตํ อธิวจนํ. กายทุจฺจริตญฺหิ ทณฺฑยตีติ ทณฺโฑ, พาเธติ อนยพฺยสนํ ปาเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ จ. ปหรณทณฺโฑ เอว วา ทณฺโฑ, ตํ นิธายาติปิ วุตฺตํ โหติ. อวิเหฐยนฺติ อวิเหฐยนฺโต. อญฺญตรมฺปีติ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ. เตสนฺติ เตสํ สพฺพภูตานํ. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยาติ อตฺรโช, เขตฺรโช, ทินฺนโก, อนฺเตวาสิโกติ อิเมสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปุตฺตํ น อิจฺเฉยฺย. กุโต สหายนฺติ สหายํ ปน อิจฺเฉยฺยาติ กุโต เอว เอตํ.

Allí, 'en todos' (sabbesu) significa en todos sin excepción. 'Hacia los seres' (bhūtesu) significa en los seres sintientes. Este es el resumen aquí; los detalles, no obstante, los expondremos en el comentario al Ratanasutta. 'Habiendo dejado de lado' (nidhāya) significa habiendo depuesto. 'La vara' (daṇḍa) se refiere a la vara de las acciones corporales, verbales y mentales; este es un término para la conducta corporal incorrecta y demás. Pues la conducta corporal incorrecta se llama 'vara' porque castiga, oprime y conduce al infortunio y al desastre. Del mismo modo, la conducta verbal incorrecta y la conducta mental incorrecta. O bien, la vara es simplemente el instrumento para golpear; habiéndola 'dejado de lado' es lo que se dice. 'Sin dañar' (aviheṭhayaṃ) significa no causar daño. 'A ninguno' (aññataraṃ pi) significa a ninguno, ni siquiera a uno solo. 'De ellos' (tesaṃ) significa de todos esos seres. 'No desearía un hijo' (na puttamiccheyya): de estos cuatro tipos de hijos —el hijo nacido de uno mismo, el nacido en el territorio, el adoptado y el discípulo—, no desearía a ningún hijo. '¿Cómo, entonces, un compañero?' (kuto sahāyaṃ): si no desearía ni siquiera a un hijo, ¿cómo desearía a un compañero?

เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาปหาเนน เอโก, เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก, เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. สมณสหสฺสสฺสาปิ หิ มชฺเฌ วตฺตมาโน คิหิสญฺโญชนสฺส ฉินฺนตฺตา เอโก – เอวํ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก. เอโก ติฏฺฐติ, เอโก คจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก อิริยติ วตฺตตีติ – เอวํ อทุติยฏฺเฐน เอโก.

'Solo' (eko) significa: solo en virtud de la renuncia; solo en el sentido de no tener compañero; solo por el abandono de la avidez; solo por estar enteramente libre de las impurezas (kilesas); y solo por haber despertado a la iluminación de un Paccekabuddha (paccekasambodhi). Pues incluso estando en medio de mil ascetas, por haber cortado el vínculo de la vida laica, uno está solo; así es como se está solo en virtud de la renuncia. Se está solo en el sentido de no tener compañero cuando uno permanece solo, camina solo, se sienta solo, se acuesta solo y se comporta y actúa solo.

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

«La persona que tiene a la avidez por compañera, vaga por el saṃsāra durante un largo tiempo; no trasciende el ciclo de renacimientos, ya sea en este estado de existencia o en otro».

‘‘เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕;

มหานิ. ๑๙๑;

จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) –

«Habiendo conocido este peligro —que la avidez es el origen del sufrimiento—, el monje debe vagar atentamente, libre de avidez y sin apegos».

เอวํ ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก. สพฺพกิเลสาสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ – เอวํ เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก. อนาจริยโก หุตฺวา สยมฺภู สามญฺเญว ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ – เอวํ เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

Así es como se está solo en el sentido del abandono de la avidez. 'Todas sus impurezas han sido abandonadas, cortadas de raíz, hechas como el tocón de una palmera, eliminadas de tal modo que no están sujetas a surgir en el futuro'; así es como se está solo por estar enteramente libre de las impurezas. 'Habiéndose convertido en alguien sin maestro, habiendo despertado por sí mismo a la iluminación de un Paccekabuddha'; así es como se está solo por haber despertado a la iluminación de un Paccekabuddha.

จเรติ ยา อิมา อฏฺฐ จริยาโย; เสยฺยถิทํ – ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตปฺผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ [Pg.58] ปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยา, ตตฺถ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธสาวกานนฺติ. ยถาห – ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย อิริยาปถจริยา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) วิตฺถาโร. ตาหิ จริยาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา ยา อิมา ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิตฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายตนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๙) เอวํ อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา. ตาหิปิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ เอตฺถ ขคฺควิสาณํ นาม ขคฺคมิคสิงฺคํ. กปฺปสทฺทสฺส อตฺถํ วิตฺถารโต มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปนายํ ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต, โภ, กิร สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) เอวมาทีสุ วิย ปฏิภาโค เวทิตพฺโพ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ ขคฺควิสาณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทโต อตฺถวณฺณนา.

«Debe vivir»: existen estas ocho clases de conducta (cariyā); a saber: para quienes poseen una resolución firme, la conducta de las posturas en las cuatro posturas; para quienes guardan las puertas de las facultades sensoriales, la conducta de las bases en las bases sensoriales internas; para quienes moran con diligencia, la conducta de la atención plena en los cuatro establecimientos de la atención plena; para quienes están dedicados a la mente superior, la conducta de la concentración en los cuatro jhanas; para quienes poseen sabiduría, la conducta del conocimiento en las cuatro nobles verdades; para quienes practican correctamente, la conducta del sendero en los cuatro nobles senderos; para quienes han alcanzado los frutos, la conducta del logro en los cuatro frutos de la vida ascética; para las tres clases de Buddhas, la conducta por el bien del mundo entre todos los seres, y parcialmente en el caso de los Paccekabuddhas y los discípulos. Como se ha dicho: «Conducta: ocho clases de conducta, la conducta de las posturas», y así sucesivamente en detalle. El significado es que uno debe estar dotado de estas conductas. Alternativamente, se mencionan otras ocho clases de conducta: «Alguien con convicción vive por medio de la fe, alguien con esfuerzo vive por medio de la energía, alguien con presencia vive por medio de la atención plena, alguien sin distracción vive por medio de la concentración, alguien que comprende vive por medio de la sabiduría, alguien que conoce vive por medio de la conciencia; para quien practica así, las cualidades saludables son una base (āyatana), por lo que vive por la conducta de las bases; practicando así, uno alcanza la distinción, por lo que vive por la conducta de la distinción». El significado es que uno también debe estar dotado de estas. En la expresión «khaggavisāṇakappo», «khaggavisāṇa» se refiere al cuerno del animal rinoceronte. Explicaremos extensamente el significado de la palabra «kappa» en el comentario al Discurso de las Bendiciones. Sin embargo, aquí debe entenderse en el sentido de semejanza o contraparte, como en expresiones del tipo: «ciertamente, señor, conversando con un discípulo que es similar al Maestro». «Khaggavisāṇakappo» significa que es similar al cuerno de un rinoceronte. Hasta aquí llega la explicación del significado de los términos.

อธิปฺปายานุสนฺธิโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ยฺวายํ วุตฺตปฺปกาโร ทณฺโฑ ภูเตสุ ปวตฺติยมาโน อหิโต โหติ, ตํ เตสุ อปฺปวตฺตเนน ตปฺปฏิปกฺขภูตาย เมตฺตาย ปรหิตูปสํหาเรน จ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, นิหิตทณฺฑตฺตา เอว จ. ยถา อนิหิตทณฺฑา สตฺตา ภูตานิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา วิเหฐยนฺติ, ตถา อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ. อิมํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานมาคมฺม ยเทว ตตฺถ เวทนาคตํ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณคตํ ตญฺจ ตทนุสาเรเนว ตทญฺญญฺจ สงฺขารคตํ วิปสฺสิตฺวา อิมํ ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ อยํ ตาว อธิปฺปาโย.

En cuanto al propósito y la conexión secuencial, debe entenderse así: aquel «bastón» de la clase ya mencionada, que al ser infligido a los seres resulta perjudicial, uno lo depone (nidhāya) hacia todos los seres al no aplicarlo sobre ellos, mediante la promoción del bienestar ajeno y la bondad amorosa (mettā), que es lo opuesto a la violencia. Y debido a haber depuesto el bastón, a diferencia de los seres que no lo han depuesto y que dañan a las criaturas con varas, armas, las manos o terrones de tierra, uno no daña a ninguno de ellos. Tomando como base este tema de meditación de la bondad amorosa, habiendo contemplado con visión cabal (vipassanā) lo que allí surja en cuanto a sensación, percepción, formaciones y conciencia, siguiendo ese mismo orden y cualquier otra cosa condicionada, uno piensa: «He alcanzado esta iluminación solitaria (pacceka-bodhi)». Este es, primeramente, el propósito.

อยํ ปน อนุสนฺธิ – เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ตโต เตน ‘‘ปุพฺพปจฺเจกสมฺพุทฺธา กตฺถ วสนฺตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา ‘‘คนฺธมาทนปพฺพเต’’ติ วุตฺเต ปุนาหํสุ – ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ. อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยา’’ติ สพฺพํ. ตตฺราธิปฺปาโย – อหํ อิทานิ อตฺรชาทีสุ ยํ [Pg.59] กิญฺจิ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺยํ, กุโต ปน ตุมฺหาทิสํ สหายํ? ตสฺมา ตุมฺเหสุปิ โย มยา สทฺธึ คนฺตุํ มาทิโส วา โหตุํ อิจฺฉติ, โส เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อถ วา เตหิ ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ น อิจฺฉถา’’ติ วุตฺเต โส ปจฺเจกพุทฺโธ ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหาย’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ยถาวุตฺเตนตฺเถน เอกจริยาย คุณํ ทิสฺวา ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอวํ วตฺวา เปกฺขมานสฺเสว มหาชนสฺส อากาเส อุปฺปติตฺวา คนฺธมาทนํ อคมาสิ.

Esta es la conexión secuencial: cuando se dijo esto, los ministros preguntaron: «Venerable, ¿a dónde irá ahora?». Entonces, el Paccekabuddha, tras reflexionar y conocer dónde moraban los anteriores Paccekabuddhas, respondió: «Al monte Gandhamādana». Ellos dijeron de nuevo: «Venerable, ahora nos abandona, ya no nos desea». Entonces el Paccekabuddha pronunció todo el verso que comienza con: «No debería desear un hijo». El propósito allí es: «Si ahora no desearía ni siquiera a un hijo biológico o de cualquier otra clase, ¿cómo podría desear a un compañero como ustedes? Por lo tanto, de entre ustedes, quien desee ir conmigo o ser como yo, que vague solo como el cuerno de un rinoceronte». Alternativamente, cuando los ministros dijeron: «Venerable, ahora nos abandona, ya no nos desea», aquel Paccekabuddha, tras decir: «No debería desear un hijo, ¿cómo entonces a un compañero?», y habiendo visto por sí mismo la excelencia de la vida solitaria en el sentido antes expuesto, regocijado y lleno de rapto y alegría, profirió esta exclamación gozosa (udāna): «Que vague solo como el cuerno de un rinoceronte». Habiendo dicho esto, mientras la multitud lo observaba, se elevó por los aires y partió hacia el Gandhamādana.

คนฺธมาทโน นาม หิมวติ จูฬกาฬปพฺพตํ, มหากาฬปพฺพตํ, นาคปลิเวฐนํ, จนฺทคพฺภํ, สูริยคพฺภํ, สุวณฺณปสฺสํ, หิมวนฺตปพฺพตนฺติ สตฺต ปพฺพเต อติกฺกมฺม โหติ. ตตฺถ นนฺทมูลกํ นาม ปพฺภารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ วสโนกาโส. ติสฺโส จ คุหาโย – สุวณฺณคุหา, มณิคุหา, รชตคุหาติ. ตตฺถ มณิคุหาทฺวาเร มญฺชูสโก นาม รุกฺโข โยชนํ อุพฺเพเธน, โยชนํ วิตฺถาเรน. โส ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ตานิ ปุปฺผยติ วิเสเสน ปจฺเจกพุทฺธาคมนทิวเส. ตสฺสูปริโต สพฺพรตนมาโฬ โหติ. ตตฺถ สมฺมชฺชนกวาโต กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สมกรณวาโต สพฺพรตนมยํ วาลิกํ สมํ กโรติ, สิญฺจนกวาโต อโนตตฺตทหโต อาเนตฺวา อุทกํ สิญฺจติ, สุคนฺธกรณวาโต หิมวนฺตโต สพฺเพสํ คนฺธรุกฺขานํ คนฺเธ อาเนติ, โอจินกวาโต ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปาเตติ, สนฺถรกวาโต สพฺพตฺถ สนฺถรติ. สทา ปญฺญตฺตาเนว เจตฺถ อาสนานิ โหนฺติ, เยสุ ปจฺเจกพุทฺธุปฺปาททิวเส อุโปสถทิวเส จ สพฺพปจฺเจกพุทฺธา สนฺนิปติตฺวา นิสีทนฺติ. อยํ ตตฺถ ปกติ. อภิสมฺพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทติ. ตโต สเจ ตสฺมึ กาเล อญฺเญปิ ปจฺเจกพุทฺธา สํวิชฺชนฺติ, เตปิ ตงฺขณํ สนฺนิปติตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทนฺติ. นิสีทิตฺวา จ กิญฺจิเทว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหนฺติ, ตโต สงฺฆตฺเถโร อธุนาคตปจฺเจกพุทฺธํ สพฺเพสํ อนุโมทนตฺถาย ‘‘กถมธิคต’’นฺติ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉติ. ตทาปิ โส ตเมว อตฺตโน อุทานพฺยากรณคาถํ ภาสติ. ปุน ภควาปิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปุฏฺโฐ ตเมว คาถํ ภาสติ, อานนฺโท จ สงฺคีติยนฺติ เอวเมเกกา คาถา ปจฺเจกสมฺโพธิอภิสมฺพุทฺธฏฺฐาเน, มญฺชูสกมาเฬ[Pg.60], อานนฺเทน ปุจฺฉิตกาเล, สงฺคีติยนฺติ จตุกฺขตฺตุํ ภาสิตา โหตีติ.

El monte llamado Gandhamādana se encuentra en el Himalaya, situado más allá de siete montañas: Cūḷakāḷa, Mahākāḷa, Nāgapaliveṭhana, Candagabbha, Sūriyagabbha, Suvaṇṇapassa y Himavanta. Allí, una ladera llamada Nandamūlaka es el lugar de residencia de los Paccekabuddhas. Existen allí tres cuevas: la Cueva de Oro, la Cueva de Gemas y la Cueva de Plata. En la entrada de la Cueva de Gemas hay un árbol llamado Mañjūsaka de una yojana de altura y una yojana de ancho. Todas las flores que existen, ya sea en el agua o en la tierra, florecen en él, especialmente el día de la llegada de un Paccekabuddha. Por encima de este árbol hay un pabellón hecho de toda clase de joyas. Allí, un viento barrendero elimina los desechos; un viento nivelador nivela la arena, la cual está compuesta de toda clase de gemas; un viento rociador trae agua del lago Anotatta y la rocía; un viento fragante trae los aromas de todos los árboles aromáticos del Himalaya; un viento recolector arranca las flores y las hace caer; y un viento esparcidor las distribuye por todas partes. Allí siempre hay asientos preparados, en los cuales todos los Paccekabuddhas se reúnen y se sientan tanto el día del surgimiento de un Paccekabuddha como en los días de Uposatha. Esta es la costumbre habitual allí. Un Paccekabuddha que ha alcanzado la iluminación se dirige allí y se sienta en un asiento preparado. Luego, si en ese momento se encuentran otros Paccekabuddhas, estos también se reúnen instantáneamente y se sientan en los asientos preparados. Tras sentarse, entran en algún logro meditativo (samāpatti) y luego emergen. Después, el mayor de la comunidad (saṅghatthero), para el regocijo de todos, pregunta al Paccekabuddha recién llegado sobre su tema de meditación: ‘¿Cómo lo has alcanzado?’. Entonces, él recita su propia estrofa de exclamación inspirada (udāna) y explicación. Nuevamente, el Bienaventurado, al ser interrogado por el venerable Ānanda, recitó esa misma estrofa, y Ānanda la recitó en el Concilio. De esta manera, cada estrofa fue pronunciada cuatro veces: en el lugar donde se alcanzó la iluminación de Paccekabuddha, en el pabellón de Mañjūsaka, en el momento en que Ānanda preguntó, y en el Concilio.

ปฐมคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Concluye el comentario a la primera estrofa.

๓๖. สํสคฺคชาตสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ปุริมนเยเนว สมณธมฺมํ กโรนฺโต กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา, นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา, ลกฺขณสมฺมสนํ กตฺวา, อริยมคฺคํ อนธิคมฺม พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. โส ตโต จุโต พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ปุริมนเยเนว วฑฺฒมาโน ยโต ปภุติ ‘‘อยํ อิตฺถี อยํ ปุริโส’’ติ วิเสสํ อญฺญาสิ, ตตุปาทาย อิตฺถีนํ หตฺเถ น รมติ, อุจฺฉาทนนฺหาปนมณฺฑนาทิมตฺตมฺปิ น สหติ. ตํ ปุริสา เอว โปเสนฺติ, ถญฺญปายนกาเล ธาติโย กญฺจุกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปุริสเวเสน ถญฺญํ ปาเยนฺติ. โส อิตฺถีนํ คนฺธํ ฆายิตฺวา สทฺทํ วา สุตฺวา โรทติ, วิญฺญุตํ ปตฺโตปิ อิตฺถิโย ปสฺสิตุํ น อิจฺฉติ, เตน ตํ อนิตฺถิคนฺโธตฺเวว สญฺชานึสุ.

36. Con respecto a la estrofa que comienza con ‘Saṃsaggajātassa’, ¿cuál es el origen? Este Paccekabodhisatta también, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, practicó el camino del asceta durante veinte mil años siguiendo el método anteriormente descrito; habiendo realizado los ejercicios preliminares de kasiṇa, alcanzado el primer jhāna, definido el nombre-y-forma (nāmarūpa) y examinado las características de la existencia, al no alcanzar el Sendero Noble, renació en el mundo de Brahmā. Al fallecer de allí, surgió en el vientre de la reina principal del rey de Bārāṇasī. Creciendo del modo ya mencionado, desde el momento en que pudo distinguir: ‘esta es una mujer, este es un hombre’, no encontró placer en manos de mujeres, y no soportaba ni siquiera que lo masajearan, lo bañaran o lo adornaran. Solo hombres lo cuidaban; al momento de amamantarlo, las nodrizas se ponían una chaqueta y, bajo la apariencia de hombres, le daban el pecho. Al percibir el olor de las mujeres o escuchar su voz, lloraba; incluso al alcanzar la madurez, no deseaba ver mujeres. Por esta razón, lo conocían simplemente como Anitthigandha (‘Aquel que no percibe el olor de las mujeres’).

ตสฺมึ โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต ราชา ‘‘กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามี’’ติ นานากุเลหิ ตสฺส อนุรูปา กญฺญาโย อาเนตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ ‘‘กุมารํ รมาเปหี’’ติ. อมจฺโจ อุปาเยน ตํ รมาเปตุกาโม ตสฺส อวิทูเร สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา นาฏกานิ ปโยชาเปสิ. กุมาโร คีตวาทิตสทฺทํ สุตฺวา – ‘‘กสฺเสโส สทฺโท’’ติ อาห. อมจฺโจ ‘‘ตเวโส, เทว, นาฏกิตฺถีนํ สทฺโท, ปุญฺญวนฺตานํ อีทิสานิ นาฏกานิ โหนฺติ, อภิรม, เทว, มหาปุญฺโญสิ ตฺว’’นฺติ อาห. กุมาโร อมจฺจํ ทณฺเฑน ตาฬาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา กุมารสฺส มาตรา สห คนฺตฺวา, กุมารํ ขมาเปตฺวา, ปุน อมจฺจํ อปฺเปสิ. กุมาโร เตหิ อตินิปฺปีฬิยมาโน เสฏฺฐสุวณฺณํ ทตฺวา สุวณฺณกาเร อาณาเปสิ – ‘‘สุนฺทรํ อิตฺถิรูปํ กโรถา’’ติ. เต วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อิตฺถิรูปํ กตฺวา ทสฺเสสุํ. กุมาโร ทิสฺวา วิมฺหเยน สีสํ จาเลตฺวา มาตาปิตูนํ เปเสสิ ‘‘ยทิ อีทิสึ อิตฺถึ ลภิสฺสามิ, คณฺหิสฺสามี’’ติ. มาตาปิตโร [Pg.61] ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต มหาปุญฺโญ, อวสฺสํ เตน สห กตปุญฺญา กาจิ ทาริกา โลเก อุปฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ สุวณฺณรูปํ รถํ อาโรเปตฺวา อมจฺจานํ อปฺเปสุํ ‘‘คจฺฉถ, อีทิสึ ทาริกํ คเวสถา’’ติ. เต คเหตฺวา โสฬส มหาชนปเท วิจรนฺตา ตํ ตํ คามํ คนฺตฺวา อุทกติตฺถาทีสุ ยตฺถ ยตฺถ ชนสมูหํ ปสฺสนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ เทวตํ วิย สุวณฺณรูปํ ฐเปตฺวา นานาปุปฺผวตฺถาลงฺกาเรหิ ปูชํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, เอกมนฺตํ ติฏฺฐนฺติ – ‘‘ยทิ เกนจิ เอวรูปา ทิฏฺฐปุพฺพา ภวิสฺสติ, โส กถํ สมุฏฺฐาเปสฺสตี’’ติ? เอเตนุปาเยน อญฺญตฺร มทฺทรฏฺฐา สพฺเพ ชนปเท อาหิณฺฑิตฺวา ตํ ‘‘ขุทฺทกรฏฺฐ’’นฺติ อวมญฺญมานา ตตฺถ ปฐมํ อคนฺตฺวา นิวตฺตึสุ.

Cuando cumplió dieciséis años, el rey, pensando: ‘Estableceré el linaje familiar’, trajo doncellas adecuadas de diversas familias y ordenó a un ministro: ‘Haz que el príncipe se deleite’. El ministro, queriendo complacerlo mediante un ardid, hizo rodear un área cercana con una cortina de tela y presentó bailarinas. El príncipe, al oír el sonido del canto y la música, preguntó: ‘¿De quién es este sonido?’. El ministro respondió: ‘Señor, este es el sonido de tus bailarinas; aquellos que poseen méritos tienen tales espectáculos. Deleítate, señor, pues eres un hombre de gran mérito’. El príncipe hizo golpear al ministro con una vara y lo expulsó. Este informó al rey. El rey, junto con la madre del príncipe, fue allí, se disculpó con el príncipe y volvió a enviar al ministro. El príncipe, sintiéndose sumamente presionado por ellos, entregó oro de la mejor calidad y ordenó a los orfebres: ‘Haced una hermosa figura de mujer’. Ellos crearon una figura de mujer adornada con todas las joyas, semejante a una creada por el arquitecto divino Vissakamma, y se la mostraron. El príncipe, al verla, sacudió la cabeza con asombro y envió un mensaje a sus padres: ‘Si consigo una mujer como esta, la aceptaré’. Los padres pensaron: ‘Nuestro hijo es poseedor de gran mérito; sin duda debe haber nacido en el mundo alguna joven que haya realizado méritos junto con él’. Colocaron la figura de oro en un carro y se la entregaron a los ministros diciendo: ‘Id y buscad a una joven así’. Ellos, llevándola consigo, recorrieron los dieciséis grandes reinos; al llegar a cada aldea, en los muelles de agua y otros lugares donde veían una multitud de personas, colocaban la figura de oro como si fuera una deidad, la honraban con diversas flores, ropajes y adornos, levantaban un dosel y se quedaban a un lado, pensando: ‘Si alguien ha visto antes a una mujer con tal apariencia, ¿cómo iniciará la conversación?’. Mediante este método, recorrieron todas las regiones excepto el reino de Madda; menospreciándolo como un ‘reino pequeño’, no fueron allí en primer lugar y emprendieron el regreso.

ตโต เนสํ อโหสิ ‘‘มทฺทรฏฺฐมฺปิ ตาว คจฺฉาม, มา โน พาราณสึ ปวิฏฺเฐปิ ราชา ปุน ปาเหสี’’ติ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ อคมํสุ. สาคลนคเร จ มทฺทโว นาม ราชา. ตสฺส ธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา โหติ. ตสฺสา วณฺณทาสิโย นฺหาโนทกตฺถาย ติตฺถํ คตา. ตตฺถ อมจฺเจหิ ฐปิตํ ตํ สุวณฺณรูปํ ทูรโตว ทิสฺวา ‘‘อมฺเห อุทกตฺถาย เปเสตฺวา ราชปุตฺตี สยเมว อาคตา’’ติ ภณนฺติโย สมีปํ คนฺตฺวา ‘‘นายํ สามินี, อมฺหากํ สามินี อิโต อภิรูปตรา’’ติ อาหํสุ. อมจฺจา ตํ สุตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา อนุรูเปน นเยน ทาริกํ ยาจึสุ, โสปิ อทาสิ. ตโต พาราณสิรญฺโญ ปาเหสุํ ‘‘ลทฺธา ทาริกา, สามํ อาคจฺฉิสฺสติ, อุทาหุ อมฺเหว อาเนมา’’ติ? โส จ ‘‘มยิ อาคจฺฉนฺเต ชนปทปีฬา ภวิสฺสติ, ตุมฺเหว อาเนถา’’ติ เปเสสิ.

Entonces les ocurrió este pensamiento: «Vayamos también al reino de Madda; de lo contrario, una vez que hayamos regresado a Bārāṇasī, el rey nos enviará de nuevo». Así pues, se dirigieron a la ciudad de Sāgala, en el reino de Madda. En la ciudad de Sāgala reinaba un rey llamado Maddava. Tenía una hija de unos dieciséis años de edad que era sumamente hermosa. Sus esclavas habían ido al vado para recoger agua para su baño. Al ver desde lejos la estatua de oro que los ministros habían colocado, dijeron: «La princesa nos envió a por agua y, sin embargo, ella misma ha venido». Pero al acercarse, dijeron: «Esta no es nuestra señora. Nuestra señora es aún más hermosa que esto». Los ministros, al oír esto, se presentaron ante el rey y, de la manera apropiada, solicitaron a su hija. Él se la entregó. Entonces enviaron un mensaje al rey de Bārāṇasī: «La joven ha sido hallada. ¿Vendréis vos mismo o debemos traerla nosotros?». El rey respondió: «Si yo fuera, habría aflicción para el país. Traedla vosotros mismos».

อมจฺจา ทาริกํ คเหตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา กุมารสฺส ปาเหสุํ – ‘‘ลทฺธา สุวณฺณรูปสทิสี ทาริกา’’ติ. กุมาโร สุตฺวาว ราเคน อภิภูโต ปฐมชฺฌานา ปริหายิ. โส ทูตปรมฺปรํ เปเสสิ ‘‘สีฆํ อาเนถ, สีฆํ อาเนถา’’ติ. เต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสเนว พาราณสึ ปตฺวา พหินคเร ฐิตา รญฺโญ ปาเหสุํ – ‘‘อชฺช ปวิสิตพฺพํ, โน’’ติ? ราชา ‘‘เสฏฺฐกุลา อานีตา ทาริกา, มงฺคลกิริยํ กตฺวา มหาสกฺกาเรน ปเวเสสฺสาม, อุยฺยานํ ตาว นํ เนถา’’ติ อาณาเปสิ. เต ตถา อกํสุ. สา อจฺจนฺตสุขุมาลา ยานุคฺฆาเตน อุพฺพาฬฺหา อทฺธานปริสฺสเมน อุปฺปนฺนวาตโรคา มิลาตมาลา วิย [Pg.62] หุตฺวา รตฺตึเยว กาลมกาสิ. อมจฺจา ‘‘สกฺการา ปริภฏฺฐมฺหา’’ติ ปริเทวึสุ. ราชา จ นาครา จ ‘‘กุลวํโส วินฏฺโฐ’’ติ ปริเทวึสุ. นคเร มหาโกลาหลํ อโหสิ. กุมารสฺส สุตมตฺเตเยว มหาโสโก อุทปาทิ. ตโต กุมาโร โสกสฺส มูลํ ขณิตุมารทฺโธ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โสโก นาม น อชาตสฺส โหติ, ชาตสฺส ปน โหติ, ตสฺมา ชาตึ ปฏิจฺจ โสโก’’ติ. ‘‘ชาติ ปน กึ ปฏิจฺจา’’ติ? ตโต ‘‘ภวํ ปฏิจฺจ ชาตี’’ติ เอวํ ปุพฺพภาวนานุภาเวน โยนิโส มนสิกโรนฺโต อนุโลมปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทิสฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตตฺเถว นิสินฺโน ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ มคฺคผลสุเขน สุขิตํ สนฺตินฺทฺริยํ สนฺตมานสํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา, อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มา โสจิ, เทว, มหนฺโต ชมฺพุทีโป, อญฺญํ ตโต สุนฺทรตรํ อาเนสฺสามา’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ โสจโก, นิสฺโสโก ปจฺเจกพุทฺโธ อห’’นฺติ. อิโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถาวณฺณนํ.

Habiendo tomado a la joven, los ministros partieron de la ciudad y enviaron un mensaje al príncipe: «Hemos encontrado a una joven semejante a la estatua de oro». Al oír esto, el príncipe fue subyugado por la pasión y perdió el primer jhāna. Envió una sucesión de mensajeros urgiéndoles: «¡Traedla pronto, traedla pronto!». En todas partes del camino pernoctaban solo una noche, y cuando llegaron a Bārāṇasī, permaneciendo fuera de la ciudad, enviaron un mensaje al rey: «¿Debemos entrar hoy o no?». El rey ordenó: «Una joven traída de una familia eminente debe ser conducida con gran honor después de haber realizado los ritos auspiciosos. Llevadla primero al parque». Así lo hicieron. Sin embargo, por ser extremadamente delicada, se vio afectada por el traqueteo del carruaje y, fatigada por el largo viaje, contrajo una enfermedad del viento; marchitándose como una flor, falleció esa misma noche. Los ministros se lamentaron diciendo: «Hemos perdido nuestras recompensas». El rey y los ciudadanos se lamentaron diciendo: «El linaje familiar ha perecido». Hubo un gran clamor en la ciudad. En cuanto el príncipe oyó la noticia, le sobrevino un gran pesar. Entonces, el príncipe se dispuso a arrancar la raíz del dolor. Reflexionó: «Este dolor no le ocurre a quien no ha nacido, sino solo a quien ha nacido; por lo tanto, el dolor tiene como condición al nacimiento. ¿Pero por qué está condicionado el nacimiento?». Entonces vio: «El nacimiento está condicionado por la existencia». Reflexionando de manera sabia de este modo, gracias al poder de su previa meditación, vio el origen dependiente en orden directo e inverso, y mientras examinaba las formaciones allí mismo sentado, realizó el despertar de un Paccekabuddha. Al verlo sentado con las facultades en calma y la mente pacificada, disfrutando de la felicidad del camino y el fruto, los ministros se postraron ante él y le dijeron: «No os aflijáis, señor. Jambudīpa es grande; traeremos a otra joven más hermosa que ella». Él respondió: «No estoy afligido. Soy un Paccekabuddha libre de dolor». A partir de aquí, comentaremos el verso, omitiendo todo lo que sea similar a lo dicho anteriormente.

คาถาวณฺณนายํ ปน สํสคฺคชาตสฺสาติ ชาตสํสคฺคสฺส. ตตฺถ ทสฺสน, สวน, กาย, สมุลฺลปน, สมฺโภคสํสคฺควเสน ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ตตฺถ สีหฬทีเป กาฬทีฆวาปีคาเม ปิณฺฑาย จรนฺตํ กลฺยาณวิหารวาสีทีฆภาณกทหรภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา เกนจิ อุปาเยน ตํ อลภิตฺวา, กาลกตา กุฏุมฺพิยธีตา, ตสฺสา นิวาสนโจฬขณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปวตฺถธารินิยา นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ หทยํ ผาเลตฺวา กาลกโต. โส เอว จ ทหโร นิทสฺสนํ.

En el comentario del verso, la expresión «saṃsaggajātassa» significa «para aquel que ha formado vínculos». Aquí, existen cinco tipos de vínculos: por medio de la vista, el oído, el cuerpo, la conversación y el disfrute compartido. El vínculo por la vista es la pasión surgida cuando se ven mutuamente a través del proceso de la conciencia visual. Al respecto, en la isla de Sri Lanka, en la aldea de Kāḷadīghavāpi, una hija de un hacendado vio a un joven monje, recitador del Dīgha Nikāya y residente en el monasterio de Kalyāṇa, mientras este caminaba en su ronda de limosnas. Ella se enamoró de él y, al no poder obtenerlo por ningún medio, falleció. Cuando el monje vio un trozo de la vestidura de ella y pensó: «No obtuve la convivencia con quien vestía tal ropa», su corazón se partió y murió. Ese joven monje es el ejemplo.

ปเรหิ ปน กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุตฺวา โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. ตตฺราปิ คิริคามวาสีกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสฺสรํ คนฺตฺวา, นฺหตฺวา มาลํ อาโรเปตฺวา, อุจฺจาสทฺเทน คายนฺติยา อากาเสน คจฺฉนฺโต สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน วิเสสา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปตฺโต ปญฺจคฺคฬเลณวาสี ติสฺสทหโร นิทสฺสนํ.

El vínculo por el oído es la pasión que surge a través del proceso de la conciencia auditiva, ya sea al oír a otros describir la belleza y otras cualidades de alguien, o al escuchar uno mismo el sonido de su risa, su charla o su canto. También en este caso, el ejemplo es el joven Tissa, residente en la gruta de Pañcaggaḷa. La hija de un herrero de la aldea de Girigāma fue con otras cinco jóvenes a un estanque de loto, se bañó, se puso una guirnalda y se puso a cantar en voz alta; el monje, que viajaba por el aire, al oír su voz fue subyugado por el deseo sensual, perdió sus logros espirituales y cayó en la desgracia y el desastre.

อญฺญมญฺญํ องฺคปรามสเนน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ธมฺมคายนทหรภิกฺขุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. มหาวิหาเร กิร ทหรภิกฺขุ ธมฺมํ ภาสติ[Pg.63]. ตตฺถ มหาชเน อาคเต ราชาปิ อคมาสิ สทฺธึ อนฺเตปุเรน. ตโต ราชธีตาย ตสฺส รูปญฺจ สทฺทญฺจ อาคมฺม พลวราโค อุปฺปนฺโน, ตสฺส จ ทหรสฺสาปิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สลฺลกฺเขตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปสิ. เต อญฺญมญฺญํ ปรามสิตฺวา อาลิงฺคึสุ. ปุน สาณิปาการํ อปเนตฺวา ปสฺสนฺตา ทฺเวปิ กาลกเตเยว อทฺทสํสูติ.

El vínculo por el cuerpo es la pasión surgida por el contacto mutuo de los miembros. El joven monje que predicaba el Dhamma es aquí el ejemplo. Se dice que en el Mahāvihāra un joven monje estaba predicando el Dhamma. Cuando acudió una gran multitud, el rey también fue acompañado por las mujeres de su harén. Entonces, la hija del rey, debido a la apariencia y la voz del monje, sintió una fuerte pasión, y lo mismo le ocurrió al joven monje. Al notar esto, el rey ordenó colocar una cortina alrededor. Sin embargo, ellos se tocaron y se abrazaron. Al retirar la cortina y mirar, vieron que ambos habían fallecido.

อญฺญมญฺญํ อาลปนสมุลฺลปเน อุปฺปนฺโน ราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปริโภคกรเณ อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. ทฺวีสุปิ เจเตสุ ปาราชิกปฺปตฺโต ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ นิทสฺสนํ. มริจิวฏฺฏินามมหาวิหารมเห กิร ทุฏฺฐคามณิ อภยมหาราชา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา อุภโตสงฺฆํ ปริวิสติ. ตตฺถ อุณฺหยาคุยา ทินฺนาย สงฺฆนวกสามเณรี อนาธารกสฺส สงฺฆนวกสามเณรสฺส ทนฺตวลยํ ทตฺวา สมุลฺลาปํ อกาสิ. เต อุโภปิ อุปสมฺปชฺชิตฺวา สฏฺฐิวสฺสา หุตฺวา ปรตีรํ คตา อญฺญมญฺญํ สมุลฺลาเปน ปุพฺพสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ตาวเทว ชาตสิเนหา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตฺวา ปาราชิกา อเหสุนฺติ.

El deseo que surge al dirigirse y conversar entre sí se denomina «vínculo por conversación». El deseo que surge al compartir el uso de objetos entre monjes y monjas se denomina «vínculo por disfrute compartido». Un ejemplo de esto son el monje y la monja que, a través de estos dos tipos de vínculos, incurrieron en una ofensa Pārājika. Se cuenta que durante el festival del Mahāvihāra Maricivaṭṭi, el gran rey Duṭṭhagāmaṇi Abhaya preparó una gran ofrenda de limosnas y sirvió a ambas comunidades de la Saṅgha. En ese lugar, cuando se servía gacha caliente, una joven novicia (sāmaṇerī), al ver que un joven novicio (sāmaṇera) no tenía un soporte para su cuenco, le entregó su propio brazalete de marfil y entabló conversación con él. Ambos, tras recibir la ordenación completa y habiendo pasado sesenta años como monjes, se encontraron en la otra orilla. Al conversar entre sí, recuperaron el recuerdo de su encuentro pasado y, en ese mismo instante, surgió el afecto en ellos; tras transgredir la regla de entrenamiento, incurrieron en Pārājika.

เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค เยน เกนจิ สํสคฺเคน ชาตสํสคฺคสฺส ภวติ สฺเนโห, ปุริมราคปจฺจยา พลวราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ ตเมว สฺเนหํ อนุคจฺฉนฺตํ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกโสกปริเทวาทินานปฺปการกํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, นิพฺพตฺตติ, ภวติ, ชายติ. อปเร ปน ‘‘อารมฺมเณ จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค สํสคฺโค’’ติ ภณนฺติ. ตโต สฺเนโห, สฺเนหา ทุกฺขมิทนฺติ.

Así, en estos cinco tipos de vínculos, a través de cualquier tipo de relación, surge el afecto (sneho) en aquel que ha formado un vínculo; debido a la condición del deseo previo, surge un deseo poderoso. A partir de ahí, se origina este sufrimiento que sigue al afecto; siguiendo a ese mismo afecto, se origina, se produce, ocurre y nace este sufrimiento de diversas clases, tanto en esta vida como en las futuras, tales como el pesar y el lamento. Sin embargo, otros maestros dicen: «El vínculo es la entrega de la mente en el objeto». De ahí surge el afecto, y del afecto, este sufrimiento.

เอวมตฺถปฺปเภทํ อิมํ อฑฺฒคาถํ วตฺวา โส ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘สฺวาหํ ยมิทํ สฺเนหนฺวยํ โสกาทิทุกฺขํ ปโหติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส มูลํ ขนนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธิมธิคโต’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อมฺเหหิ ทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ตโต โส อาห – ‘‘ตุมฺเห วา อญฺเญ วา โย อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส สพฺโพปิ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอตฺถ จ ยํ ‘‘สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สนฺธาย อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยถาวุตฺเตน สํสคฺเคน สํสคฺคชาตสฺส ภวติ สฺเนโห, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, เอตํ ยถาภูตํ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน อหํ อธิคโตติ. เอวํ อภิสมฺพนฺธิตฺวา จตุตฺถปาโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว [Pg.64] อุทานวเสน วุตฺโตปิ เวทิตพฺโพ. ตโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาย วุตฺตสทิสเมวาติ.

Habiendo explicado el análisis del significado de este medio verso, aquel Paccekabuddha dijo: «Ese que soy yo, viendo cómo se origina este sufrimiento de pesar y demás siguiendo al afecto, cavando la raíz de ese sufrimiento, alcancé la iluminación de un Paccekabuddha». Cuando dijo esto, los ministros preguntaron: «Venerable, ¿qué debemos hacer nosotros ahora?». Entonces él respondió: «Ya sea ustedes u otros, quien desee liberarse de este sufrimiento, observando el peligro nacido del afecto, debe llevar una vida solitaria como el cuerno del rinoceronte». Y aquí debe entenderse que lo dicho como «observando el peligro nacido del afecto» se refiere precisamente a lo expresado en «este sufrimiento se origina siguiendo al afecto». O bien: «Yo alcancé la iluminación observando tal como es este peligro nacido del afecto, sabiendo que para quien ha formado un vínculo a través de la relación mencionada, surge el afecto y de este se origina el sufrimiento». Habiendo conectado los versos de esta manera, debe entenderse que el cuarto pie fue dicho como una expresión de júbilo, tal como se explicó anteriormente. Después de esto, todo es similar a lo explicado en el verso anterior.

สํสคฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí finaliza el comentario sobre el verso del vínculo.

๓๗. มิตฺเต สุหชฺเชติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว อุปฺปชฺชิตฺวา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺโต ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘กึ สมณธมฺโม วโร, รชฺชํ วร’’นฺติ วีมํสิตฺวา จตุนฺนํ อมจฺจานํ หตฺเถ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา สมณธมฺมํ กโรติ. อมจฺจา ‘‘ธมฺเมน สเมน กโรถา’’ติ วุตฺตาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา อธมฺเมน กโรนฺติ. เต ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา เอกทา อญฺญตรํ ราชวลฺลภํ ปราเชสุํ. โส รญฺโญ ภตฺตหารเกน สทฺธึ ปวิสิตฺวา สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ทุติยทิวเส สยํ วินิจฺฉยฏฺฐานํ อคมาสิ. ตโต มหาชนกายา – ‘‘อมจฺจา สามิเก อสามิเก กโรนฺตี’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺตา มหายุทฺธํ วิย อกํสุ. อถ ราชา วินิจฺฉยฏฺฐานา วุฏฺฐาย ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน วิกฺขิตฺตจิตฺโต น สกฺโกติ อปฺเปตุํ. โส ‘‘กึ เม รชฺเชน, สมณธมฺโม วโร’’ติ รชฺชสุขํ ปหาย ปุน สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. กมฺมฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

37. ¿Cuál es el origen de «Mitte suhajje»? Este futuro Paccekabuddha, habiendo surgido de la misma manera explicada en el verso anterior, mientras ejercía el reinado en Bārāṇasī, alcanzó el primer jhāna e investigó: «¿Qué es superior, la práctica de un asceta o el reinado?». Tras confiar el reino en manos de cuatro ministros, se dedicó a la práctica ascética. Aunque se les instruyó a los ministros diciendo «gobiernen con rectitud y justicia», ellos aceptaron sobornos y gobernaron injustamente. Al aceptar sobornos, perjudicaban a los legítimos dueños, y un día hicieron perder un caso a un allegado del rey. Este entró junto con los encargados de llevar la comida al rey y le informó de todo. Al día siguiente, el rey mismo acudió al tribunal de justicia. Entonces, una gran multitud de personas, clamando: «Los ministros están despojando a los legítimos dueños», hicieron un gran estrépito como si fuera una gran batalla. Entonces el rey, levantándose del tribunal, subió al palacio y se sentó para entrar en una absorción meditativa, pero debido a ese ruido, con la mente distraída, no pudo alcanzarla. Él pensó: «¿De qué me sirve el reino? La práctica ascética es superior», y abandonando el placer del reinado, alcanzó nuevamente la absorción. Desarrollando la visión cabal (vipassanā) de la manera explicada anteriormente, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Cuando se le preguntó sobre su objeto de meditación, recitó este verso:

‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต;

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Compadeciéndose de los amigos y compañeros, aquel cuya mente está apegada pierde su propio beneficio; observando este peligro en la intimidad, uno debe llevar una vida solitaria como el cuerno del rinoceronte».

ตตฺถ เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทยภาเวน สุหชฺชา. เกจิ หิ เอกนฺตหิตกามตาย มิตฺตาว โหนฺติ, น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ. เต ทุวิธา โหนฺติ – อคาริยา อนคาริยา จ. ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ – อุปกาโร, สมานสุขทุกฺโข, อนุกมฺปโกติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน เอว. เต จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ยถาห –

En ese verso, se llaman «amigos» (mittā) por el hecho de amar. Se llaman «compañeros del corazón» (suhajjā) por poseer un buen corazón. Pues algunos son solo amigos debido al deseo exclusivo por el bienestar del otro, pero no son compañeros del corazón. Algunos son solo compañeros del corazón por generar felicidad al corazón al ir, venir, estar de pie, sentarse o conversar, pero no son amigos. Algunos, por ambas razones, son tanto compañeros del corazón como amigos. Estos son de dos tipos: laicos y renunciantes. Entre ellos, los amigos laicos son de tres tipos: el que ayuda, el que es igual en la felicidad y el sufrimiento, y el que es compasivo. Los renunciantes son especialmente aquellos que señalan lo que es beneficioso. Estos están dotados de cuatro características. Tal como se dijo:

‘‘จตูหิ [Pg.65] โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปมตฺตํ รกฺขติ, ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยํ รกฺขติ, ภีตสฺส สรณํ โหติ, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ตทฺทิคุณํ โภคํ อนุปฺปเทติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๑).

«Por cuatro motivos, joven de familia, debe conocerse al amigo que ayuda como un compañero de buen corazón: protege al que es negligente, protege las pertenencias del que es negligente, es un refugio para el que tiene miedo y, cuando surgen tareas pendientes, provee el doble de los recursos necesarios».

ตถา –

Asimismo:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สมานสุขทุกฺโข มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๒).

«Por cuatro motivos, joven de familia, debe conocerse al amigo que es igual en la felicidad y en el sufrimiento como un compañero de buen corazón: le revela sus secretos, guarda los secretos de uno, no lo abandona en las dificultades e incluso sacrificaría su vida por su bien».

ตถา –

Asimismo:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อนุกมฺปโก มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – อภเวนสฺส น นนฺทติ, ภเวนสฺส นนฺทติ, อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ, วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๔).

«Por cuatro motivos, joven de familia, debe conocerse al amigo compasivo como un compañero de buen corazón: no se alegra de la desgracia ajena, se alegra de la prosperidad ajena, detiene a quien habla mal de uno y elogia a quien habla bien de uno».

ตถา –

Asimismo:

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อตฺถกฺขายี มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปาปา นิวาเรติ, กลฺยาเณ นิเวเสติ, อสฺสุตํ สาเวติ, สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๓).

Hijo de familia, por cuatro razones debe conocerse al amigo de buen corazón que señala lo que es beneficioso: lo aparta a uno del mal, lo establece en el bien, le hace escuchar lo que no ha oído y le señala el camino al cielo.

เตสฺวิธ อคาริยา อธิปฺเปตา. อตฺถโต ปน สพฺเพปิ ยุชฺชนฺติ. เต มิตฺเต สุหชฺเช. อนุกมฺปมาโนติ อนุทยมาโน. เตสํ สุขํ อุปสํหริตุกาโม ทุกฺขํ อปหริตุกาโม จ.

Entre ellos, aquí se refiere a los laicos. Sin embargo, en cuanto al sentido, se aplica a todos. Se refiere a esos amigos de buen corazón. "Sintiendo compasión" significa ser compasivo; deseando promover la felicidad de ellos y deseando eliminar su sufrimiento.

หาเปติ อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ, ตถา อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถวเสนาปิ ติวิธํ. อตฺถํ ลทฺธวินาสเนน อลทฺธานุปฺปาทเนนาติ ทฺวิธาปิ หาเปติ วินาเสติ. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ‘‘อหํ อิมํ วินา น ชีวามิ, เอส เม คติ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ นีเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. ‘‘อิเม มํ วินา น ชีวนฺติ, อหํ เตสํ คติ, เตสํ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. อิธ ปน เอวํ ปฏิพทฺธจิตฺโต อธิปฺเปโต. เอตํ ภยนฺติ เอตํ อตฺถหาปนภยํ, อตฺตโน สมาปตฺติหานึ สนฺธาย วุตฺตํ. สนฺถเวติ [Pg.66] ติวิโธ สนฺถโว – ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตสนฺถววเสน. ตตฺถ อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ ตณฺหา ตณฺหาสนฺถโว, ทฺวาสฏฺฐิเภทาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสนฺถโว, ปฏิพทฺธจิตฺตตาย มิตฺตานุกมฺปนา มิตฺตสนฺถโว. โส อิธาธิปฺเปโต. เตน หิสฺส สมาปตฺติ ปริหีนา. เตนาห – ‘‘เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน อหมธิคโต’’ติ. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ เวทิตพฺพนฺติ.

"Abandona el beneficio" se refiere a tres tipos según el beneficio en esta vida, en las futuras y el beneficio supremo; asimismo, es triple según el beneficio propio, el de los demás y el de ambos. Abandona o destruye el beneficio de dos maneras: perdiendo lo obtenido y no produciendo lo que aún no se ha obtenido. "Con la mente apegada" significa que cuando uno se pone en una posición baja pensando: "No puedo vivir sin él; él es mi refugio, él es mi apoyo", tiene la mente apegada. También cuando uno se pone en una posición alta pensando: "Ellos no pueden vivir sin mí; yo soy su refugio, su apoyo", tiene la mente apegada. Pero aquí se refiere a este último tipo de mente apegada. "Este peligro" es el peligro de perder el beneficio, dicho con referencia a la pérdida de sus propios logros meditativos. "En la intimidad": la intimidad es de tres tipos —por el deseo, por los puntos de vista y por los amigos. Entre ellos, el deseo en sus 108 divisiones es la "intimidad por el deseo"; los puntos de vista en sus sesenta y dos divisiones son la "intimidad por los puntos de vista"; y la compasión por los amigos debida al apego mental es la "intimidad por los amigos". Esta última es la que se pretende aquí, ya que debido a ella se perdió su logro meditativo. Por eso dijo: "Viendo este peligro en la intimidad, he alcanzado [este estado]". El resto debe entenderse como se explicó anteriormente.

มิตฺตสุหชฺชคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre el amigo de buen corazón.

๓๘. วํโส วิสาโลติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ตโย ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิราชกุเล นิพฺพตฺโต, อิตเร ปจฺจนฺตราชกุเลสุ. เต อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา, นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘มยํ กึ กมฺมํ กตฺวา อิมํ โลกุตฺตรสุขํ อนุปฺปตฺตา’’ติ อาวชฺเชตฺวา ปจฺจเวกฺขมานา กสฺสปพุทฺธกาเล อตฺตโน จริยํ อทฺทสํสุ. ตโต ‘‘ตติโย กุหิ’’นฺติ อาวชฺเชนฺตา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺตํ ทิสฺวา ตสฺส คุเณ สริตฺวา ‘‘โส ปกติยาว อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคโต อโหสิ, อมฺหากญฺเญว โอวาทโก วตฺตา วจนกฺขโม ปาปครหี, หนฺท, นํ อารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา โมเจสฺสามา’’ติ โอกาสํ คเวสนฺตา ตํ เอกทิวสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา อุยฺยานทฺวาเร เวฬุคุมฺพมูเล อฏฺฐํสุ. มหาชโน อติตฺโต ราชทสฺสเนน ราชานํ โอโลเกติ. ตโต ราชา ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ มม ทสฺสเน อพฺยาวโฏ’’ติ โอโลเกนฺโต ปจฺเจกพุทฺเธ อทฺทกฺขิ. สห ทสฺสเนเนว จสฺส เตสุ สิเนโห อุปฺปชฺชิ.

38. "El bambú es extenso": ¿cuál es el origen? Se dice que antiguamente, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, tres aspirantes a budas independientes se ordenaron y, tras cumplir durante veinte mil años con los deberes de ir y venir, renacieron en el mundo celestial. Habiendo fallecido de allí, el mayor de ellos nació en la familia real de Benarés, y los otros en familias de reyes de provincias fronterizas. Estos dos últimos, habiendo aprendido un objeto de meditación, abandonaron sus reinos, se ordenaron y gradualmente se convirtieron en budas independientes. Mientras vivían en la ladera de Nandamūlaka, un día, al salir de un logro meditativo, reflexionaron: "¿Qué acción realizamos para alcanzar esta felicidad supramundana?". Al examinarlo, vieron su propia práctica en el tiempo del Buda Kassapa. Entonces, preguntándose "¿dónde está el tercero?", vieron que reinaba en Benarés y, recordando sus virtudes, pensaron: "Él poseía por naturaleza virtudes como el tener pocos deseos, y solía exhortarnos, hablarnos, soportar nuestras palabras y censurar el mal. ¡Vamos!, mostrándole un objeto, lo liberaremos". Buscando una oportunidad, un día lo vieron ir al parque adornado con todos sus ornamentos; viniendo por el aire, se detuvieron al pie de un matorral de bambú a la entrada del parque. La multitud miraba al rey sin saciarse. Entonces el rey, pensando: "¿Hay alguien que no esté interesado en verme?", miró a su alrededor y vio a los budas independientes. Tan pronto como los vio, surgió en él afecto por ellos.

โส หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห สนฺเตน อุปจาเรน เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, กึ นามา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. เต อาหํสุ ‘‘มยํ, มหาราช, อสชฺชมานา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อสชฺชมานา’ติ เอตสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘อลคฺคนตฺโถ, มหาราชา’’ติ. ตโต ตํ เวฬุคุมฺพํ ทสฺเสนฺตา อาหํสุ – ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อิมํ เวฬุคุมฺพํ สพฺพโส มูลขนฺธสาขานุสาขาหิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตํ อสิหตฺโถ ปุริโส มูเล เฉตฺวา อาวิญฺฉนฺโต น สกฺกุเณยฺย อุทฺธริตุํ[Pg.67], เอวเมว ตฺวํ อนฺโต จ พหิ จ ชฏาย ชฏิโต อาสตฺตวิสตฺโต ตตฺถ ลคฺโค. เสยฺยถาปิ วา ปนสฺส เวมชฺฌคโตปิ อยํ วํสกฬีโร อสญฺชาตสาขตฺตา เกนจิ อลคฺโค ฐิโต, สกฺกา จ ปน อคฺเค วา มูเล วา เฉตฺวา อุทฺธริตุํ, เอวเมว มยํ กตฺถจิ อสชฺชมานา สพฺพทิสา คจฺฉามา’’ติ ตาวเทว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปสฺสโต เอว รญฺโญ อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ. ตโต ราชา จินฺเตสิ – ‘‘กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ อสชฺชมาโน ภเวยฺย’’นฺติ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ปุริมนเยเนว กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

Él descendió del lomo de su elefante y, acercándose a ellos con una conducta serena, preguntó: "Venerables, ¿cuál es su nombre?". Ellos dijeron: "Gran rey, nos llaman los No Apegados". "Venerables, ¿cuál es el significado de No Apegados?". "Significa no estar atrapado, gran rey". Luego, mostrándole aquel matorral de bambú, dijeron: "Gran rey, así como este matorral de bambú se mantiene entrelazado por completo con sus raíces, troncos, ramas y ramillas, de modo que un hombre con una espada en la mano no podría cortarlo desde la raíz y arrancarlo al tirar de él; del mismo modo, tú estás enredado por dentro y por fuera, atrapado y adherido allí. Pero así como este brote de bambú, aunque crece en medio de ellos, no está atrapado por nada por no haber desarrollado ramas, y es posible cortarlo por la punta o por la raíz y extraerlo; del mismo modo, nosotros, sin apegarnos a nada, vamos en todas direcciones". Inmediatamente entraron en el cuarto jhana y, ante la vista del rey, se dirigieron por el aire a la ladera de Nandamūlaka. Entonces el rey reflexionó: "¿Cuándo seré yo también así, sin apegos?", y sentándose allí mismo, desarrolló la visión cabal y realizó la iluminación de un buda independiente. Cuando se le preguntó sobre su objeto de meditación, del modo explicado anteriormente, recitó este verso:

‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"Como un bambú extenso que se encuentra entrelazado, así es el apego que se tiene por hijos y esposas; como un brote de bambú que no se adhiere, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte".

ตตฺถ วํโสติ เวฬุ. วิสาโลติ วิตฺถิณฺโณ. จกาโร อวธารณตฺโถ, เอวกาโร วา อยํ, สนฺธิวเสเนตฺถ เอกาโร นฏฺโฐ. ตสฺส ปรปเทน สมฺพนฺโธ, ตํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม. ยถาติ ปฏิภาเค. วิสตฺโตติ ลคฺโค, ชฏิโต สํสิพฺพิโต. ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จาติ ปุตฺตธีตุภริยาสุ. ยา อเปกฺขาติ ยา ตณฺหา โย สฺเนโห. วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํสกฬีโร วิย อลคฺคมาโน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา วํโส วิสาโล วิสตฺโต เอว โหติ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, สาปิ เอวํ ตานิ วตฺถูนิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตตฺตา วิสตฺตา เอว. สฺวาหํ ตาย อเปกฺขาย อเปกฺขวา วิสาโล วํโส วิย วิสตฺโตติ เอวํ อเปกฺขาย อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อเปกฺขํ มคฺคญาเณน ฉินฺทนฺโต อยํ วํสกฬีโรว รูปาทีสุ วา โลภาทีสุ วา กามภวาทีสุ วา ทิฏฺฐาทีสุ วา ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสชฺชมาโน ปจฺเจกโพธึ อธิคโตติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

En esta estrofa, «vaṃso» significa bambú. «Visālo» significa extendido o amplio. La partícula «ca» tiene un sentido de énfasis, o bien debe entenderse como «evakāro» (solo/ciertamente); en este caso, por regla de sandhi, la letra «e» se ha omitido. Su conexión gramatical es con la palabra siguiente, y la aplicaremos después. «Yathā» se usa en el sentido de comparación. «Visatto» significa adherido, entrelazado o entretejido. «Puttesu dāresu ca» se refiere a los hijos, hijas y esposas. «Yā apekkhā» se refiere al deseo y al afecto. «Vaṃsakaḷīrova asajjamāno» significa no adherirse, tal como un brote de bambú limpio. ¿Qué se quiere decir con esto? Así como un matorral de bambú extendido está ciertamente entrelazado, del mismo modo, el anhelo por los hijos y las esposas es también algo entrelazado, debido a que esos objetos permanecen unidos y entretejidos. Yo, habiendo visto el peligro en tal anhelo —que me hacía estar entrelazado como un bambú extendido por causa de esa preocupación— y cortando dicho anhelo con el conocimiento del camino (maggañāṇa), como este brote de bambú, sin apegarme a las formas y demás objetos, ni a la codicia y demás estados, ni a la existencia en el reino del deseo (kāmabhava) y demás, bajo la influencia del deseo, el orgullo y los puntos de vista, alcancé la iluminación de un Paccekabuddha. El resto debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente.

วํสกฬีรคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí concluye el comentario sobre la estrofa del brote de bambú.

๓๙. มิโค [Pg.68] อรญฺญมฺหีติ กา อุปฺปตฺติ? เอโก กิร ภิกฺขุ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน โยคาวจโร กาลํ กตฺวา, พาราณสิยํ เสฏฺฐิกุเล อุปฺปนฺโน อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค, โส สุภโค อโหสิ. ตโต ปรทาริโก หุตฺวา ตตฺถ กาลกโต นิรเย นิพฺพตฺโต ตตฺถ ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน เสฏฺฐิภริยาย กุจฺฉิมฺหิ อิตฺถิปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. นิรยโต อาคตานํ คตฺตานิ อุณฺหานิ โหนฺติ. เตน เสฏฺฐิภริยา ฑยฺหมาเนน อุทเรน กิจฺเฉน กสิเรน ตํ คพฺภํ ธาเรตฺวา กาเลน ทาริกํ วิชายิ. สา ชาตทิวสโต ปภุติ มาตาปิตูนํ เสสพนฺธุปริชนานญฺจ เทสฺสา อโหสิ. วยปฺปตฺตา จ ยมฺหิ กุเล ทินฺนา, ตตฺถาปิ สามิกสสฺสุสสุรานํ เทสฺสาว อโหสิ อปฺปิยา อมนาปา. อถ นกฺขตฺเต โฆสิเต เสฏฺฐิปุตฺโต ตาย สทฺธึ กีฬิตุํ อนิจฺฉนฺโต เวสึ อาเนตฺวา กีฬติ. สา ตํ ทาสีนํ สนฺติกา สุตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นานปฺปกาเรหิ อนุนยิตฺวา อาห – ‘‘อยฺยปุตฺต, อิตฺถี นาม สเจปิ ทสนฺนํ ราชูนํ กนิฏฺฐา โหติ, จกฺกวตฺติโน วา ธีตา, ตถาปิ สามิกสฺส เปสนกรา โหติ. สามิเก อนาลปนฺเต สูเล อาโรปิตา วิย ทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ. สเจ อหํ อนุคฺคหารหา, อนุคฺคเหตพฺพา. โน เจ, วิสฺสชฺเชตพฺพา, อตฺตโน ญาติกุลํ คมิสฺสามี’’ติ. เสฏฺฐิปุตฺโต – ‘‘โหตุ, ภทฺเท, มา โสจิ, กีฬนสชฺชา โหหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อาห. เสฏฺฐิธีตา ตาวตเกนปิ สลฺลาปมตฺเตน อุสฺสาหชาตา ‘‘สฺเว นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ พหุํ ขชฺชโภชฺชํ ปฏิยาเทติ. เสฏฺฐิปุตฺโต ทุติยทิวเส อนาโรเจตฺวาว กีฬนฏฺฐานํ คโต. สา ‘‘อิทานิ เปเสสฺสติ, อิทานิ เปเสสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตี นิสินฺนา อุสฺสูรํ ทิสฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. เต ปจฺจาคนฺตฺวา ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต คโต’’ติ อาโรเจสุํ. สา สพฺพํ ตํ ปฏิยาทิตํ อาทาย ยานํ อภิรุหิตฺวา อุยฺยานํ คนฺตุํ อารทฺธา.

39. Respecto a la estrofa que comienza con «Migo araññamhī», ¿cuál es su origen? Se cuenta que, durante la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, un monje practicante (yogāvacaro), tras fallecer, renació en Bārāṇasī en una familia de banqueros muy rica, de gran fortuna y abundantes posesiones; él era conocido como Subhaga. En esa vida cometió adulterio y, al morir, renació en el infierno. Tras sufrir allí, debido al remanente de sus actos, tomó un renacimiento femenino en el vientre de la esposa de un banquero. Los cuerpos de quienes provienen del infierno conservan un calor intenso; por ello, la esposa del banquero llevó ese feto con gran dificultad y sufrimiento, como si su vientre estuviera ardiendo. Con el tiempo, dio a luz a una niña. Desde el día de su nacimiento, fue despreciada por sus padres y por los demás parientes y allegados. Al llegar a la madurez, incluso en la familia donde fue dada en matrimonio, resultó despreciable, desagradable y molesta para su esposo y sus suegros. Entonces, cuando se anunció el festival de las constelaciones, el hijo del banquero (su esposo), no deseando celebrar con ella, trajo a una prostituta para divertirse. Al oír esto de sus sirvientas, ella se acercó al hijo del banquero y, tras suplicarle de diversas maneras, le dijo: «Mi señor, aunque una mujer sea la hija menor de diez reyes o la hija de un monarca universal, sigue siendo una servidora de su esposo. Cuando su esposo no le habla, ella experimenta un dolor como si fuera empalada. Si soy digna de ser cuidada, debo serlo; si no, debo ser despedida y regresaré a la familia de mis parientes». El hijo del banquero dijo: «Está bien, querida, no te aflijas. Prepárate para la celebración, festejaremos el festival de las constelaciones». La hija del banquero, animada solo por esas palabras, pensando «mañana celebraré el festival», preparó abundantes comidas y refrigerios. Al día siguiente, el hijo del banquero se marchó al lugar del festejo sin avisarle. Ella se quedó sentada mirando el camino, pensando «ahora enviará por mí, ahora enviará por mí», pero al ver que se hacía tarde, envió a unos hombres. Ellos regresaron y le informaron: «El hijo del banquero ya se ha ido». Ella tomó toda la comida preparada, subió a un carruaje y partió hacia el parque.

อถ นนฺทมูลกปพฺภาเร ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สตฺตเม ทิวเส นิโรธา วุฏฺฐาย อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา นาคลตาทนฺตโปณํ ขาทิตฺวา ‘‘กตฺถ อชฺช ภิกฺขํ จริสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ เสฏฺฐิธีตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมิสฺสา มยิ สกฺการํ กริตฺวา ตํ กมฺมํ ปริกฺขยํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปพฺภารสมีเป [Pg.69] สฏฺฐิโยชนํ มโนสิลาตลํ, ตตฺถ ฐตฺวา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ตสฺสา ปฏิปเถ โอรุยฺห พาราณสีภิมุโข อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา ทาสิโย เสฏฺฐิธีตาย อาโรเจสุํ. สา ยานา โอรุยฺห สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, สพฺพรสสมฺปนฺเนน ขาทนียโภชนีเยน ปูเรตฺวา, ปทุมปุปฺเผน ปฏิจฺฉาเทตฺวา เหฏฺฐาปิ ปทุมปุปฺผํ กตฺวา, ปุปฺผกลาปํ หตฺเถน คเหตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา, ตสฺส หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุปฺผกลาปหตฺถา ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ยถา อิทํ ปุปฺผํ, เอวาหํ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชามิ, ตตฺถ ตตฺถ มหาชนสฺส ปิยา ภเวยฺยํ มนาปา’’ติ. เอวํ ปตฺเถตฺวา ทุติยํ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ทุกฺโข คพฺภวาโส, ตํ อนุปคมฺม ปทุมปุปฺเผ เอวํ ปฏิสนฺธิ ภเวยฺยา’’ติ. ตติยมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ชิคุจฺฉนีโย มาตุคาโม, จกฺกวตฺติธีตาปิ ปรวสํ คจฺฉติ, ตสฺมา อหํ อิตฺถิภาวํ อนุปคมฺม ปุริโส ภเวยฺย’’นฺติ. จตุตฺถมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, อิมํ สํสารทุกฺขํ อติกฺกมฺม ปริโยสาเน ตุมฺเหหิ ปตฺตํ อมตํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ.

En aquel momento, un Paccekabuddha que residía en la ladera de Nandamūlaka, habiendo surgido del logro de la cesación (nirodha-samāpatti) al séptimo día, se lavó el rostro en el lago Anotatta, masticó un palillo de dientes de enredadera nāga y, reflexionando sobre «dónde iré hoy por limosna», vio a la hija del banquero. Comprendió: «Si ella me rinde honores, ese mal kamma se extinguirá». Situándose en la meseta de piedra de arsénico rojo, que se extiende por sesenta yojanas cerca de la ladera, se vistió, tomó su cuenco y mantos, entró en la absorción meditativa que es la base de los poderes superiores y, viajando por el aire, descendió en el camino de ella, dirigiéndose hacia Bārāṇasī. Al verlo, las sirvientas informaron a la hija del banquero. Ella descendió del carruaje, le rindió homenaje con respeto, tomó su cuenco, lo llenó con alimentos exquisitos de todo tipo, lo cubrió con una flor de loto y puso otra flor de loto debajo. Tomando un ramo de flores en su mano, se acercó al Paccekabuddha, puso el cuenco en sus manos y, tras rendirle homenaje con el ramo en mano, formuló una aspiración: «Venerable señor, así como esta flor, que en cualquier lugar donde renazca, sea amada y agradable para la multitud». Tras pedir esto, hizo una segunda petición: «Venerable señor, la estancia en el vientre materno es dolorosa. Que pueda evitarla y renacer directamente en una flor de loto». Por tercera vez pidió: «Venerable señor, el estado de mujer es repulsivo; incluso la hija de un monarca universal cae bajo el control de otro. Por lo tanto, que pueda abandonar la condición femenina y convertirme en un hombre». Por cuarta vez pidió: «Venerable señor, que tras cruzar este sufrimiento del samsara, al final alcance lo Inmortal que usted ha logrado».

เอวํ จตุโร ปณิธโย กตฺวา, ตํ ปทุมปุปฺผกลาปํ ปูเชตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ปุปฺผสทิโส เอว เม คนฺโธ เจว วณฺโณ จ โหตู’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปณิธึ อกาสิ. ตโต ปจฺเจกพุทฺโธ ปตฺตํ ปุปฺผกลาปญฺจ คเหตฺวา อากาเส ฐตฺวา –

Habiendo hecho estas cuatro aspiraciones, ofreció el ramo de flores de loto al Paccekabuddha, le rindió homenaje con la postración de los cinco puntos y realizó esta quinta aspiración: «Que tanto mi aroma como mi color sean iguales a los de una flor». Entonces el Paccekabuddha, tomando el cuenco y el ramo de flores, se elevó en el aire y dijo:

‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;

สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ. –

«Que aquello que deseas y anhelas se cumpla pronto; que todas tus aspiraciones se colmen, como la luna en su decimoquinto día».

อิมาย คาถาย เสฏฺฐิธีตาย อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘เสฏฺฐิธีตา มํ คจฺฉนฺตํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เสฏฺฐิธีตาย ตํ ทิสฺวา มหตี ปีติ อุปฺปนฺนา. ภวนฺตเร กตํ อกุสลกมฺมํ อโนกาสตาย ปริกฺขีณํ, จิญฺจมฺพิลโธตตมฺพภาชนมิว สุทฺธา ชาตา. ตาวเทว จสฺสา ปติกุเล ญาติกุเล จ สพฺโพ ชโน ตุฏฺโฐ ‘‘กึ กโรมา’’ติ ปิยวจนานิ ปณฺณาการานิ จ เปเสสิ. เสฏฺฐิปุตฺโต มนุสฺเส เปเสสิ ‘‘สีฆํ สีฆํ อาเนถ เสฏฺฐิธีตรํ, อหํ วิสฺสริตฺวา อุยฺยานํ อาคโต’’ติ. ตโต ปภุติ จ นํ อุเร วิลิตฺตจนฺทนํ วิย อามุตฺตมุตฺตาหารํ วิย ปุปฺผมาลํ วิย จ ปิยายนฺโต ปริหริ.

Habiendo bendecido a la hija del banquero con este verso, y habiendo resuelto: 'Que la hija del banquero me vea partir', el paccekabuddha se dirigió a la ladera de Nandamūlaka. Al verlo, la hija del banquero se llenó de un gran gozo. El karma inmeritorio que ella había realizado en una existencia anterior, al no encontrar oportunidad de madurar, se agotó, y ella quedó tan pura como un recipiente de cobre lavado con tamarindo. En ese mismo instante, todos en la familia de su esposo y en la de sus propios parientes se regocijaron y le enviaron regalos acompañados de palabras afectuosas, preguntando: '¿Qué podemos hacer por ti?'. El hijo del banquero envió a sus hombres diciendo: 'Traigan pronto a la hija del banquero; me olvidé de ella cuando vine al parque'. Desde aquel momento, él la cuidó con amor, como si fuera sándalo aplicado en el pecho, un collar de perlas o una guirnalda de flores.

สา [Pg.70] ตตฺถ ยาวตายุกํ อิสฺสริยโภคสุขํ อนุภวิตฺวา กาลํ กตฺวา ปุริสภาเวน เทวโลเก ปทุมปุปฺเผ อุปฺปชฺชิ. โส เทวปุตฺโต คจฺฉนฺโตปิ ปทุมปุปฺผคพฺเภเยว คจฺฉติ, ติฏฺฐนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, สยนฺโตปิ ปทุมคพฺเภเยว สยติ. มหาปทุมเทวปุตฺโตติ จสฺส นามํ อกํสุ. เอวํ โส เตน อิทฺธานุภาเวน อนุโลมปฏิโลมํ ฉเทวโลเก เอว สํสรติ.

Ella disfrutó allí de la felicidad de la autoridad y la riqueza durante toda su vida, y tras morir, renació con forma masculina en una flor de loto en el mundo de los devas. Aquel joven deva, ya fuera al caminar, estar de pie, sentarse o acostarse, lo hacía siempre dentro del cáliz de una flor de loto. Por ello, lo llamaron 'el joven deva Gran Loto'. Mediante el poder de su facultad psíquica, deambuló por los seis mundos celestiales en orden directo e inverso.

เตน จ สมเยน พาราณสิรญฺโญ วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ โหนฺติ. ราชา เอกิสฺสาปิ กุจฺฉิยํ ปุตฺตํ น ลภติ. อมจฺจา ราชานํ วิญฺญาเปสุํ ‘‘เทว, กุลวํสานุปาลโก ปุตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ, อตฺรเช อวิชฺชมาเน เขตฺรโชปิ กุลวํสธโร โหตี’’ติ. ราชา ‘‘ฐเปตฺวา มเหสึ อวเสสา นาฏกิตฺถิโย สตฺตาหํ ธมฺมนาฏกํ กโรถา’’ติ ยถากามํ พหิ จราเปสิ, ตถาปิ ปุตฺตํ นาลตฺถ. ปุน อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มหาราช, มเหสี นาม ปุญฺเญน จ ปญฺญาย จ สพฺพิตฺถีนํ อคฺคา, อปฺเปว นาม เทโว มเหสิยาปิ กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ลเภยฺยา’’ติ. ราชา มเหสิยา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา อาห – ‘‘มหาราช, ยา อิตฺถี สจฺจวาทินี สีลวตี, สา ปุตฺตํ ลเภยฺย, หิโรตฺตปฺปรหิตาย กุโต ปุตฺโต’’ติ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิตฺวา ปุนปฺปุนํ อนุมชฺชติ. สีลวติยา ราชธีตาย ปญฺจ สีลานิ อนุมชฺชนฺติยา ปุตฺตปตฺถนาจิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเต สกฺกสฺส อาสนํ สนฺตปฺปิ.

En aquel tiempo, el rey de Benarés tenía veinte mil mujeres, pero no obtenía un hijo de ninguna de ellas. Los ministros informaron al rey: 'Señor, se requiere un hijo para perpetuar el linaje familiar. Si no hay un hijo biológico, incluso un hijo del territorio mantiene el linaje'. El rey ordenó: 'A excepción de la reina principal, que el resto de las bailarinas practiquen una danza virtuosa durante siete días', y las envió fuera para que circularan según su voluntad; sin embargo, no obtuvo un hijo. Nuevamente, los ministros dijeron: 'Gran rey, la reina principal es la superior entre todas las mujeres por su mérito y sabiduría. Quizás nuestro señor pueda obtener un hijo de las entrañas de la reina'. El rey le comunicó este asunto a la reina. Ella dijo: 'Gran rey, una mujer que es veraz y virtuosa podría obtener un hijo. ¿Cómo podría nacerle un hijo a quien carece de vergüenza y temor moral?'. Ella subió al palacio, asumió los cinco preceptos y reflexionó sobre ellos una y otra vez. Mientras la virtuosa princesa reflexionaba sobre los cinco preceptos, en el momento en que surgió en ella el deseo de un hijo, el trono de Sakka se calentó.

อถ สกฺโก อาสนตาปการณํ อาวชฺเชนฺโต เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ‘‘สีลวติยา ราชธีตาย ปุตฺตวรํ เทมี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา เทวิยา สมฺมุเข ฐตฺวา ‘‘กึ ปตฺเถสิ เทวี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปุตฺตํ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ทมฺมิ เต, เทวิ, ปุตฺตํ, มา จินฺตยี’’ติ วตฺวา เทวโลกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข เอตฺถ ขีณายุโก’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อยํ มหาปทุโม อุปริเทวโลเก อุปฺปชฺชิตุํ อิโต จวตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส วิมานํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต มหาปทุม, มนุสฺสโลกํ คจฺฉาหี’’ติ ยาจิ. โส อาห – ‘‘มหาราช, มา เอวํ ภณิ, เชคุจฺโฉ มนุสฺสโลโก’’ติ. ‘‘ตาต, ตฺวํ มนุสฺสโลเก ปุญฺญํ กตฺวา อิธูปปนฺโน, ตตฺเถว ฐตฺวา ปารมิโย ปูเรตพฺพา, คจฺฉ, ตาตา’’ติ. ‘‘ทุกฺโข, มหาราช, คพฺภวาโส, น สกฺโกมิ ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ. ‘‘กึ เต, ตาต, คพฺภวาเสน, ตถา หิ ตฺวํ กมฺมมกาสิ, ยถา [Pg.71] ปทุมคพฺเภเยว นิพฺพตฺติสฺสสิ, คจฺฉ, ตาตา’’ติ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโน อธิวาเสสิ.

Entonces, Sakka, al reflexionar sobre la causa del calentamiento de su trono, comprendió la situación y decidió: 'Concederé el don de un hijo a la virtuosa princesa'. Llegó a través del aire, se detuvo ante la reina y preguntó: '¿Qué deseas, reina?'. 'Un hijo, gran rey'. 'Te daré un hijo, reina, no te aflijas', dijo él, y regresando al mundo de los devas, buscó: '¿Hay alguien aquí cuya vida esté por terminar?'. Entonces supo: 'Este Gran Loto está a punto de morir aquí para renacer en un mundo celestial superior'. Fue a su mansión celestial y le rogó: 'Querido Gran Loto, ve al mundo de los humanos'. Él respondió: 'Gran rey, no hables así; el mundo humano es repulsivo'. 'Querido, renaciste aquí por haber hecho méritos en el mundo humano; permaneciendo allí mismo debes perfeccionar las paramis. Ve, querido'. 'Gran rey, la estancia en la matriz es dolorosa; no soy capaz de vivir allí'. 'Querido, ¿qué te importa la estancia en la matriz? Pues has realizado tal karma que nacerás precisamente en el cáliz de un loto. ¡Ve, querido!'. Siendo exhortado una y otra vez, él consintió.

ตโต มหาปทุโม เทวโลกา จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุยฺยาเน สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺโต. ตญฺจ รตฺตึ มเหสี ปจฺจูสสมเย สุปินนฺเตน วีสติอิตฺถิสหสฺสปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมสฺสเร ปุตฺตํ ลทฺธา วิย อโหสิ. สา ปภาตาย รตฺติยา สีลานิ รกฺขมานา ตเถว ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปทุมปุปฺผํ อทฺทส. ตํ เนว ตีเร โหติ น คมฺภีเร. สห ทสฺสเนเนว จสฺสา ตตฺถ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. สา สามํเยว ปวิสิตฺวา ตํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. ปุปฺเผ คหิตมตฺเตเยว ปตฺตานิ วิกสึสุ. ตตฺถ ตฏฺฏเก อาสิตฺตสุวณฺณปฏิมํ วิย ทารกํ อทฺทส. ทิสฺวาว ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. มหาชโน สาธุการสหสฺสานิ มุญฺจิ, รญฺโญ จ เปเสสิ. ราชา สุตฺวา ‘‘กตฺถ ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ลทฺโธกาสญฺจ สุตฺวา ‘‘อุยฺยานญฺจ โปกฺขรณิยํ ปทุมญฺจ อมฺหากญฺเญว เขตฺตํ, ตสฺมา อมฺหากํ เขตฺเต ชาตตฺตา เขตฺรโช นามายํ ปุตฺโต’’ติ วตฺวา นครํ ปเวเสตฺวา วีสติสหสฺสอิตฺถิโย ธาติกิจฺจํ การาเปสิ. ยา ยา กุมารสฺส รุจึ ญตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ขาทนียํ ขาทาเปติ, สา สา สหสฺสํ ลภติ. สกลพาราณสี จลิตา, สพฺโพ ชโน กุมารสฺส ปณฺณาการสหสฺสานิ เปเสสิ. กุมาโร ตํ ตํ อติเนตฺวา ‘‘อิมํ ขาท, อิมํ ภุญฺชา’’ติ วุจฺจมาโน โภชเนน อุพฺพาฬฺโห อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา, โคปุรทฺวารํ คนฺตฺวา, ลาขาคุฬเกน กีฬติ.

Entonces, Gran Loto, tras morir en el mundo celestial, renació en el cáliz de un loto en el estanque de losas de piedra del parque del rey de Benarés. Esa noche, al amanecer, la reina tuvo un sueño en el que, rodeada de veinte mil mujeres, iba al parque y parecía obtener un hijo en el estanque de lotos de la losa de piedra. Al clarear el día, observando los preceptos, fue allí tal como en el sueño y vio una única flor de loto. Esta no estaba en la orilla ni en lo profundo. Al verla, surgió en ella el afecto hacia un hijo. Entró ella misma en el agua y tomó la flor. En el momento de tomarla, los pétalos se abrieron. Allí vio a un niño como una estatua de oro fundido sobre una bandeja. Al verlo, exclamó: '¡He obtenido un hijo!'. La multitud lanzó miles de exclamaciones de júbilo y envió el mensaje al rey. Al oírlo, el rey preguntó: '¿Dónde fue hallado?', y tras escuchar el lugar, dijo: 'El parque, el estanque y el loto son de nuestra propiedad; por tanto, al haber nacido en nuestro territorio, este hijo se llamará nacido del territorio (khetraja)'. Lo llevó a la ciudad e hizo que veinte mil mujeres se encargaran de su crianza. Cada mujer que, conociendo el gusto del príncipe, le daba los alimentos que deseaba, recibía mil monedas. Todo Benarés se conmocionó y toda la gente envió miles de regalos al príncipe. Al traérsele diversos alimentos y decirle 'come esto, disfruta aquello', el príncipe se sintió hostigado y hastiado de la comida, por lo que fue a la puerta del palacio y se puso a jugar con una pelota de laca.

ตทา อญฺญตโร ปจฺเจกพุทฺโธ พาราณสึ นิสฺสาย อิสิปตเน วสติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เสนาสนวตฺตสรีรปริกมฺมมนสิการาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา, ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ‘‘อชฺช กตฺถ ภิกฺขํ คเหสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต กุมารสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอส ปุพฺเพ กึ กมฺมํ กรี’’ติ วีมํสนฺโต ‘‘มาทิสสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, จตสฺโส ปตฺถนา ปตฺเถสิ ตตฺถ ติสฺโส สิทฺธา, เอกา ตาว น สิชฺฌติ, ตสฺส อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสมี’’ติ ภิกฺขาจริยวเสน กุมารสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘สมณ, มา อิธ อาคจฺฉิ, อิเม หิ ตมฺปิ ‘อิทํ ขาท, อิทํ ภุญฺชา’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ อาห. โส เอกวจเนเนว ตโต นิวตฺติตฺวา [Pg.72] อตฺตโน เสนาสนํ ปาวิสิ. กุมาโร ปริชนํ อาห – ‘‘อยํ สมโณ มยา วุตฺตมตฺโตว นิวตฺโต, กุทฺโธ, นุ, โข มมา’’ติ. ตโต เตหิ ‘‘ปพฺพชิตา นาม, เทว, น โกธปรายณา โหนฺติ, ปเรน ปสนฺนมเนน ยํ ทินฺนํ โหติ, เตน ยาเปนฺตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กุทฺโธ เอว มมายํ สมโณ, ขมาเปสฺสามิ น’’นฺติ มาตาปิตูนํ อาโรเจตฺวา หตฺถึ อภิรุหิตฺวา, มหตา ราชานุภาเวน อิสิปตนํ คนฺตฺวา, มิคยูถํ ทิสฺวา, ปุจฺฉิ ‘‘กึ นาม เอเต’’ติ? ‘‘เอเต, สามิ, มิคา นามา’’ติ. เอเตสํ ‘‘อิมํ ขาทถ, อิมํ ภุญฺชถ, อิมํ สายถา’’ติ วตฺวา ปฏิชคฺคนฺตา อตฺถีติ. นตฺถิ สามิ, ยตฺถ ติโณทกํ สุลภํ, ตตฺถ วสนฺตีติ.

En aquel tiempo, un cierto paccekabuddha vivía en Isipatana, dependiendo de Benarés para su sustento. Habiéndose levantado temprano, tras cumplir con todas sus tareas —las obligaciones relativas a su alojamiento, el cuidado del cuerpo, la atención mental y demás— y habiendo salido de su reclusión, reflexionó: "¿Dónde recibiré hoy limosnas?". Al ver la prosperidad del príncipe, investigó: "¿Qué acción realizó en el pasado?". Comprendió: "Habiendo ofrecido comida a alguien como yo, formuló cuatro aspiraciones; de ellas, tres se han cumplido, pero una todavía no se ha realizado. Mediante algún medio, le mostraré un objeto de contemplación". Así, con el propósito de recolectar limosnas, se dirigió a la presencia del príncipe. Al verlo, el príncipe le dijo: "¡Asceta, no vengas aquí! Pues estas personas también te dirán a ti: 'come esto, come aquello'". Con solo estas palabras, el paccekabuddha se retiró de allí y regresó a su propia morada. El príncipe dijo a su séquito: "Este asceta se ha retirado tan pronto como hablé. ¿Acaso estará enojado conmigo?". Entonces, aunque ellos le dijeron: "Señor, los que han renunciado no son propensos a la ira; ellos subsisten con lo que les dan los fieles con mente devota", él, pensando "ciertamente este asceta está enojado conmigo, le pediré perdón", informó a sus padres, montó en su elefante y, con gran pompa real, partió hacia Isipatana. Al ver una manada de ciervos, preguntó: "¿Cómo se llaman estos?". "Estos, señor, se llaman ciervos", le respondieron. Él preguntó: "¿Hay alguien que los cuide diciéndoles: 'coman esto, ingieran aquello, saboreen esto'?". "No, señor; viven donde la hierba y el agua son fáciles de obtener".

กุมาโร ‘‘ยถา อิเม อรกฺขิยมานาว ยตฺถ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ วสนฺติ, กทา นุ, โข, อหมฺปิ เอวํ วเสยฺย’’นฺติ เอตมารมฺมณํ อคฺคเหสิ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา เสนาสนมคฺคญฺจ จงฺกมญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, เอกทฺวิกฺขตฺตุํ จงฺกมิตฺวา, ปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, ทิวาวิหาโรกาสญฺจ ปณฺณสาลญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, ปวิสนปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, นิกฺขมนปทนิกฺเขปํ อทสฺเสตฺวา, อญฺญตฺร อคมาสิ. กุมาโร ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา มฏฺฐํ กตํ ทิสฺวา ‘‘วสติ มญฺเญ เอตฺถ โส ปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปริชเนน ภาสิตํ สุตฺวา อาห – ‘‘ปาโตปิ โส สมโณ กุทฺโธ, อิทานิ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺตโน โอกาสํ อกฺกนฺตํ ทิสฺวา, สุฏฺฐุตรํ กุชฺเฌยฺย, อิเธว ตุมฺเห ติฏฺฐถา’’ติ หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห เอกโกว เสนาสนํ ปวิฏฺโฐ วตฺตสีเสน สุสมฺมฏฺโฐกาเส ปทนิกฺเขปํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สมโณ เอตฺถ จงฺกมนฺโต น วณิชฺชาทิกมฺมํ จินฺเตสิ, อทฺธา อตฺตโน หิตเมว จินฺเตสิ มญฺเญ’’ติ ปสนฺนมานโส จงฺกมํ อารุหิตฺวา, ทูรีกตปุถุวิตกฺโก คนฺตฺวา, ปาสาณผลเก นิสีทิตฺวา, สญฺชาตเอกคฺโค หุตฺวา, ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคนฺตฺวา, ปุริมนเยเนว ปุโรหิเตน กมฺมฏฺฐาเน ปุจฺฉิเต คคนตเล นิสินฺโน อิมํ คาถมาห –

El príncipe tomó esto como objeto de reflexión: "Tal como estos viven sin ser custodiados donde desean, ¿cuándo podré yo vivir de la misma manera?". El paccekabuddha, conociendo su llegada, barrió el camino hacia su morada y el lugar de meditación caminando, dejándolos pulcros; caminó de un lado a otro una o dos veces dejando huellas visibles. Luego barrió el lugar de su estancia diurna y su cabaña de hojas, dejándolos pulcros; dejó huellas de entrada pero no dejó huellas de salida, y se marchó a otro lugar. El príncipe, al llegar allí y ver aquel lugar barrido y pulcro, escuchó decir a su séquito: "Parece que el paccekabuddha vive aquí". Entonces dijo: "Incluso por la mañana ese asceta estaba enojado; ahora, al ver su propio espacio pisoteado por elefantes, caballos y demás, se enojaría todavía más. Quédense aquí mismo". Descendiendo del lomo del elefante, entró solo en la morada. Al ver las huellas en el lugar bien barrido siguiendo el protocolo de conducta, pensó: "Este asceta, al caminar aquí, no pensaba en el comercio ni en otras tareas; sin duda pensaba solo en su propio bienestar". Con la mente devota, subió al lugar de meditación y, habiendo alejado los pensamientos mundanos, se dirigió allí; se sentó sobre una losa de piedra y, habiendo alcanzado la unificación de la mente, entró en la cabaña de hojas. Practicando la visión cabal, alcanzó el conocimiento de la iluminación de un paccekabuddha. Siguiendo el mismo método anterior, cuando el capellán le preguntó por el tema de meditación, sentado en la bóveda del cielo, pronunció esta estrofa:

‘‘มิโค [Pg.73] อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"Como un ciervo en el bosque que no está atado y va a pastar adonde desea, el hombre sabio, apreciando la libertad, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte".

ตตฺถ มิโคติ ทฺเว มิคา เอณีมิโค, ปสทมิโค จาติ. อปิจ สพฺเพสํ อารญฺญิกานํ จตุปฺปทานเมตํ อธิวจนํ. อิธ ปน ปสทมิโค อธิปฺเปโต. อรญฺญมฺหีติ คามญฺจ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อรญฺญํ, อิธํ ปน อุยฺยานมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อุยฺยานมฺหีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาติ ปฏิภาเค. อพทฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ อพทฺโธ, เอเตน วิสฺสตฺถจริยํ ทีเปติ. เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายติ เยน เยน ทิสาภาเคน คนฺตุมิจฺฉติ, เตน เตน ทิสาภาเคน โคจราย คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

Allí, "ciervo" (migo) se refiere a dos tipos de ciervos: el ciervo eṇī y el ciervo pasada. Además, este es un término para todos los cuadrúpedos del bosque. Sin embargo, aquí se refiere al ciervo pasada. En "en el bosque" (araññamhī), dejando de lado la aldea y sus alrededores, el resto es el bosque; pero aquí se refiere al parque, por lo tanto, se entiende como "en el parque". "Como" (yathā) indica semejanza. "No atado" (abaddho) significa no estar atado por cuerdas u otros vínculos; con esto se muestra el vagar libremente. "Va a pastar adonde desea" (yenicchakaṃ gacchati gocarāya) significa que va a alimentarse por cualquier dirección que desee ir. Y esto fue dicho también por el Bienaventurado:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ, วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ, วิสฺสตฺโถ นิสีทติ, วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ อปทํ, วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๗; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๕) วิตฺถาโร.

"Así como, monjes, un ciervo del bosque que vaga por las profundidades de la selva camina con confianza, se detiene con confianza, se sienta con confianza y se acuesta con confianza. ¿Por qué razón? Porque, monjes, está fuera del alcance del cazador. Del mismo modo, monjes, un monje, alejado de los placeres sensuales... entra y permanece en el primer jhāna. De este monje se dice, monjes, que ha dejado ciego a Māra, que habiendo destruido el ojo de Māra, se ha vuelto invisible para el Maligno", y así en detalle.

วิญฺญู [Pg.74] นโรติ ปณฺฑิตปุริโส. เสริตนฺติ สจฺฉนฺทวุตฺติตํ อปรายตฺตตํ. เปกฺขมาโนติ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลกยมาโน. อถ วา ธมฺมเสริตํ ปุคฺคลเสริตญฺจ. โลกุตฺตรธมฺมา หิ กิเลสวสํ อคมนโต เสริโน เตหิ สมนฺนาคตา ปุคฺคลา จ, เตสํ ภาวนิทฺเทโส เสริตา. ตํ เปกฺขมาโนติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘ยถา มิโค อรญฺญมฺหิ อพทฺโธ เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย, กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ อิติ เม ตุมฺเหหิ อิโต จิโต จ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ พทฺธสฺส เยนิจฺฉกํ คนฺตุํ อลภนฺตสฺส ตสฺมึ เยนิจฺฉกคมนาภาเวน เยนิจฺฉกคมเน จานิสํสํ ทิสฺวา อนุกฺกเมน สมถวิปสฺสนา ปาริปูรึ อคมํสุ. ตโต ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ วิญฺญู ปณฺฑิโต นโร เสริตํ เปกฺขมาโน เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

"Un hombre sabio" se refiere a una persona inteligente. "Libertad" (serita) significa vivir según la propia voluntad, sin depender de otros. "Observando" significa mirar con el ojo de la sabiduría. O bien, significa observar la libertad del Dhamma y la libertad de la persona. Pues los estados supramundanos son libres al no estar bajo el control de las impurezas, y también lo son las personas que los poseen; la descripción de su estado es la libertad. Al observar eso, ¿qué se quiere decir? "Así como un ciervo en el bosque, al no estar atado, va a donde desea para alimentarse, ¿cuándo podré yo también ir de la misma manera?". Esto lo dijo quien, estando rodeado por otros y atado, sin poder ir a donde quería, vio el beneficio de poder desplazarse según la voluntad ante la falta de esa libertad; así, gradualmente alcanzó la plenitud de la tranquilidad y la visión cabal. Entonces, alcanzó la iluminación de un Paccekabuddha. Por lo tanto, cualquier otro hombre sabio e inteligente, observando la libertad, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

มิคอรญฺญคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

El comentario a la estrofa del ciervo en el bosque ha concluido.

๔๐. อามนฺตนา โหตีติ กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เอกวชฺชิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ มุทุกชาติโก. ยทา อมจฺจา เตน สห ยุตฺตํ วา อยุตฺตํ วา มนฺเตตุกามา โหนฺติ, ตทา นํ ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ เอกมนฺตํ เนนฺติ. ตํ เอกทิวสํ ทิวาเสยฺยํ อุปคตํ อญฺญตโร อมจฺโจ ‘‘เทว, มม โสตพฺพํ อตฺถี’’ติ เอกมนฺตํ คมนํ ยาจิ. โส อุฏฺฐาย อคมาสิ. ปุน เอโก มหาอุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ วรํ ยาจิ, เอโก หตฺถิกฺขนฺเธ, เอโก อสฺสปิฏฺฐิยํ, เอโก สุวณฺณรเถ, เอโก สิวิกาย นิสีทิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ. ราชา ตโต โอโรหิตฺวา เอกมนฺตํ อคมาสิ. อปโร ชนปทจาริกํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ, ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา หตฺถิโต โอรุยฺห เอกมนฺตํ อคมาสิ. เอวํ โส เตหิ นิพฺพินฺโน หุตฺวา ปพฺพชิ. อมจฺจา อิสฺสริเยน วฑฺฒนฺติ. เตสุ เอโก คนฺตฺวา ราชานํ อาห – ‘‘อมุกํ, มหาราช, ชนปทํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ราชา ‘‘ตํ อิตฺถนฺนาโม ภุญฺชตี’’ติ ภณติ. โส รญฺโญ วจนํ อนาทิยิตฺวา ‘‘คจฺฉามหํ ตํ ชนปทํ คเหตฺวา ภุญฺชามี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา, กลหํ กตฺวา, ปุน อุโภปิ รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา, อญฺญมญฺญสฺส โทสํ อาโรเจนฺติ. ราชา ‘‘น สกฺกา อิเม โตเสตุ’’นฺติ เตสํ [Pg.75] โลเภ อาทีนวํ ทิสฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. โส ปุริมนเยเนว อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

40. ¿Cuál es el origen de "hay interpelaciones"? Se dice que en el pasado hubo un rey llamado Brahmadatta Ekavajjika, quien era de naturaleza apacible. Cuando sus ministros querían consultar con él sobre lo que era correcto o incorrecto, cada uno lo llevaba aparte a un lado. Un día, mientras él tomaba su siesta, un cierto ministro le pidió ir a un lado diciendo: "Señor, hay algo que debe escuchar". Él se levantó y fue. De nuevo, uno le pidió mientras estaba sentado en la gran asamblea; uno mientras estaba sobre el lomo de un elefante; uno a caballo; uno en un carro de oro; uno mientras iba al parque sentado en un palanquín. El rey descendía y se retiraba a un lado. Otro le pidió mientras hacía un recorrido por el país, y al escuchar sus palabras, bajó del elefante y se retiró a un lado. De este modo, hastiado de ellos, renunció a la vida de hogar. Los ministros crecieron en poder. Uno de ellos fue al rey y le dijo: "Gran rey, dadme tal provincia". El rey respondió: "Tal persona la gobierna". Él no aceptó la palabra del rey, sino que pensando "Iré, tomaré esa provincia y la gobernaré", fue allí y provocó una disputa. Ambos ministros vinieron ante el rey y denunciaron las faltas del otro. El rey, dándose cuenta de que "no es posible satisfacer a estos", viendo el peligro en su codicia y practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Siguiendo el método anterior, recitó esta estrofa de exclamación:

‘‘อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย;

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"Hay interpelaciones en medio de los compañeros, ya sea en el lugar de descanso, de pie, en movimiento o en viaje. Observando la libertad que no es codiciada, uno debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte."

ตสฺสตฺโถ – สหายมชฺเฌ ฐิตสฺส ทิวาเสยฺยสงฺขาเต วาเส จ, มหาอุปฏฺฐานสงฺขาเต ฐาเน จ, อุยฺยานคมนสงฺขาเต คมเน จ, ชนปทจาริกสงฺขาตาย จาริกาย จ ‘‘อิทํ เม สุณ, อิทํ เม เทหี’’ติอาทินา นเยน ตถา ตถา อามนฺตนา โหติ, ตสฺมา อหํ ตตฺถ นิพฺพิชฺชิตฺวา ยายํ อริยชนเสวิตา อเนกานิสํสา เอกนฺตสุขา, เอวํ สนฺเตปิ โลภาภิภูเตหิ สพฺพกาปุริเสหิ อนภิชฺฌิตา อนภิปตฺถิตา ปพฺพชฺชา, ตํ อนภิชฺฌิตํ ปเรสํ อวสวตฺตเนน ธมฺมปุคฺคลวเสน จ เสริตํ เปกฺขมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนุกฺกเมน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

Este es su significado: para aquel que está en medio de compañeros, hay diversas interpelaciones tales como "escúchame en esto" o "dame aquello", ya sea durante el descanso conocido como siesta, estando de pie en la gran asamblea, en el trayecto hacia el parque o durante un recorrido por el país. Por lo tanto, habiéndome hastiado de aquello, elegí la vida de renuncia que es frecuentada por los nobles, posee numerosos beneficios y es absolutamente dichosa; aun siendo así, no es codiciada ni deseada por los hombres viles dominados por la codicia. Observando esa libertad no codiciada —por medio de las cualidades y las personas, y por no estar bajo el control de otros— emprendí la visión cabal y alcancé gradualmente la iluminación de un Paccekabuddha. El resto es según el método ya explicado.

อามนฺตนาคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

El comentario a la estrofa de las interpelaciones ha concluido.

๔๑. ขิฑฺฑา รตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ เอกปุตฺตกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส จสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย อโหสิ มนาโป ปาณสโม. โส สพฺพิริยาปเถสุ ปุตฺตํ คเหตฺวาว วตฺตติ. โส เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตํ ฐเปตฺวา คโต. กุมาโรปิ ตํ ทิวสํเยว อุปฺปนฺเนน พฺยาธินา มโต. อมจฺจา ‘‘ปุตฺตสิเนเหน รญฺโญ หทยมฺปิ ผเลยฺยา’’ติ อนาโรเจตฺวาว นํ ฌาเปสุํ. ราชา อุยฺยาเน สุรามเทน มตฺโต ปุตฺตํ เนว สริ, ตถา ทุติยทิวเสปิ นฺหานโภชนเวลาสุ. อถ ภุตฺตาวี นิสินฺโน สริตฺวา ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนถา’’ติ อาห. ตสฺส อนุรูเปน วิธาเนน ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ตโต โสกาภิภูโต นิสินฺโน เอวํ โยนิโส มนสากาสิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อนุกฺกเมน อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สมฺมสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. เสสํ สํสคฺคคาถาย วุตฺตสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถายตฺถวณฺณนํ.

41. ¿Cuál es el origen de "juego y deleite"? En Benarés hubo un rey llamado Brahmadatta Ekaputtaka. Tenía un único hijo que le era tan querido y agradable como su propia vida. Él pasaba su tiempo con su hijo en todas sus actividades. Un día, al ir al parque, lo dejó atrás. Ese mismo día, el príncipe murió por una enfermedad repentina. Los ministros, temiendo que "el corazón del rey podría romperse por el afecto hacia su hijo", lo cremaron sin informarle. El rey, embriagado por el licor en el parque, ni siquiera se acordó de su hijo; lo mismo ocurrió al día siguiente durante el baño y la comida. Luego, habiendo comido y estando sentado, lo recordó y dijo: "Traedme a mi hijo". Con el procedimiento adecuado, le informaron de lo ocurrido. Entonces, abrumado por el dolor, reflexionó de manera sabia: "Existiendo esto, esto sucede; con el surgimiento de esto, esto surge". Así, contemplando gradualmente el origen dependiente en orden directo e inverso, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. El resto es similar a lo dicho en la estrofa sobre los vínculos, exceptuando el comentario de la estrofa.

อตฺถวณฺณนายํ [Pg.76] ปน ขิฑฺฑาติ กีฬนา. สา ทุวิธา โหติ – กายิกา, วาจสิกา จ. ตตฺถ กายิกา นาม หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ, รเถหิปิ, ธนูหิปิ, ถรูหิปีติ เอวมาทิ. วาจสิกา นาม คีตํ, สิโลกภณนํ, มุขเภรีติ เอวมาทิ. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. วิปุลนฺติ ยาว อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐาเนน สกลตฺตภาวพฺยาปกํ. เสสํ ปากฏเมว. อนุสนฺธิโยชนาปิ เจตฺถ สํสคฺคคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, ตโต ปรญฺจ สพฺพนฺติ.

En el comentario del significado, "juego" es diversión. Esta es de dos clases: física y verbal. La física consiste en jugar con elefantes, caballos, carros, arcos, espadas, etc. La verbal consiste en cantar, recitar versos, hacer sonidos rítmicos con la boca, etc. "Deleite" es el deleite en los cinco hilos de los placeres sensuales. "Vasto" significa que, al establecerse, penetra todo el ser, llegando hasta el tuétano de los huesos. El resto es evidente. La conexión de los temas en este pasaje debe entenderse según el método explicado en la estrofa sobre los vínculos, y así todo lo que sigue.

ขิฑฺฑารติคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

El comentario a la estrofa del juego y el deleite ha concluido.

๔๒. จาตุทฺทิโสติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปญฺจ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิยํ ราชา อโหสิ, เสสา ปากติกราชาโน. เต จตฺตาโรปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อตฺตโน กมฺมญฺจ สหายญฺจ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสตุํ โอกาสํ คเวสนฺติ. โส จ ราชา ติกฺขตฺตุํ รตฺติยา อุพฺพิชฺชติ, ภีโต วิสฺสรํ กโรติ, มหาตเล ธาวติ. ปุโรหิเตน กาลสฺเสว วุฏฺฐาย สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิโตปิ ‘‘กุโต เม, อาจริย, สุข’’นฺติ สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ปุโรหิโตปิ ‘‘อยํ โรโค น สกฺกา เยน เกนจิ อุทฺธํวิเรจนาทินา เภสชฺชกมฺเมน วิเนตุํ, มยฺหํ ปน ขาทนูปาโย อุปฺปนฺโน’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘รชฺชหานิชีวิตนฺตรายาทีนํ ปุพฺพนิมิตฺตํ เอตํ มหาราชา’’ติ ราชานํ สุฏฺฐุตรํ อุพฺเพเชตฺวา ตสฺส วูปสมนตฺถํ ‘‘เอตฺตเก จ เอตฺตเก จ หตฺถิอสฺสรถาทโย หิรญฺญสุวณฺณญฺจ ทกฺขิณํ ทตฺวา ยญฺโญ ยชิตพฺโพ’’ติ ตํ ยญฺญยชเน สมาทเปสิ.

42. ¿Cuál es el origen de 'en las cuatro direcciones' (Cātuddiso)? Se dice que en el pasado, durante la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, cinco paccekabodhisattas se ordenaron y, tras cumplir con el deber de ir y venir (gatapaccāgatavatta) por veinte mil años, renacieron en el mundo de los devas. Tras fallecer de allí, el mayor de ellos se convirtió en el rey de Benarés, y los demás en reyes provinciales. Estos cuatro reyes provinciales, habiendo aprendido un objeto de meditación, renunciaron al reino, se ordenaron y gradualmente se convirtieron en paccekabuddhas. Mientras residían en la gruta de Nandamūlaka, un día, habiendo emergido de su absorción meditativa, reflexionaron sobre sus propias acciones pasadas y sobre su compañero de la misma manera que se explicó en el verso sobre el brote de bambú. Al comprender la situación, buscaron la oportunidad de mostrarle un objeto de reflexión al rey de Benarés mediante un medio hábil. Aquel rey se despertaba sobresaltado tres veces por noche; temeroso, gritaba y corría por el piso superior del palacio. Cuando su capellán, habiéndose levantado temprano, le preguntó si había dormido bien, el rey le relató todo lo sucedido diciendo: '¿Cómo podría yo dormir bien, maestro?'. El capellán pensó: 'Esta aflicción no puede ser eliminada por ningún tratamiento médico común, como eméticos y demás; sin embargo, ha surgido para mí un medio de obtener sustento'. Tras reflexionar así, asustó aún más al rey diciendo: 'Gran rey, esto es un presagio de la pérdida de vuestro reino, un peligro para vuestra vida y otras calamidades'. Para apaciguarlo, el capellán instó al rey a realizar un sacrificio: 'Se debe realizar un sacrificio ofreciendo tantos elefantes, caballos, carros y demás, junto con plata y oro'. De este modo, lo indujo a realizar el sacrificio.

ตโต ปจฺเจกพุทฺธา อเนกานิ ปาณสหสฺสานิ ยญฺญตฺถาย สมฺปิณฺฑิยมานานิ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺมึ กมฺเม กเต ทุพฺโพธเนยฺโย ภวิสฺสติ, หนฺท นํ ปฏิกจฺเจว คนฺตฺวา เปกฺขามา’’ติ วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรมานา ราชงฺคเณ ปฏิปาฏิยา อคมํสุ. ราชา สีหปญฺชเร ฐิโต ราชงฺคณํ โอโลกยมาโน เต อทฺทกฺขิ[Pg.77], สห ทสฺสเนเนว จสฺส สิเนโห อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ปกฺโกสาเปตฺวา อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา กตภตฺตกิจฺเจ ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, จาตุทฺทิสา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, จาตุทฺทิสาติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘จตูสุ ทิสาสุ กตฺถจิ กุโตจิ ภยํ วา จิตฺตุตฺราโส วา อมฺหากํ นตฺถิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ตํ ภยํ กึ การณา น โหตี’’ติ? ‘‘มยญฺหิ, มหาราช, เมตฺตํ ภาเวม, กรุณํ ภาเวม, มุทิตํ ภาเวม, อุเปกฺขํ ภาเวม, เตน โน ตํ ภยํ น โหตี’’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา อตฺตโน วสตึ อคมํสุ.

Entonces, los paccekabuddhas, al ver a muchos miles de seres vivos siendo reunidos para el sacrificio, pensaron: 'Si se realiza esta acción, le será difícil alcanzar el despertar. Vayamos pronto a verlo'. Siguiendo el mismo método explicado en el verso del brote de bambú, llegaron y, mientras caminaban en busca de limosnas, entraron en fila al patio del palacio. El rey, de pie en la ventana del león mirando hacia el patio, los vio y, tan pronto como los avistó, surgió en él afecto por ellos. Luego los hizo llamar, los invitó a sentarse en los asientos preparados en la terraza superior y les ofreció comida con respeto. Una vez finalizada la comida, les preguntó: '¿Quiénes son ustedes?'. Ellos respondieron: 'Gran rey, somos llamados los de las cuatro direcciones (cātuddisā)'. 'Venerables, ¿cuál es el significado de cātuddisā?', preguntó él. 'Gran rey, en las cuatro direcciones, en ningún lugar ni por ninguna causa, existe para nosotros temor ni sobresalto mental'. 'Venerables, ¿por qué razón no surge en ustedes ese temor?', preguntó el rey. 'Gran rey, nosotros desarrollamos el amor universal, la compasión, el regocijo altruista y la ecuanimidad; por eso no surge en nosotros tal temor'. Habiendo dicho esto, se levantaron de sus asientos y regresaron a su propia morada.

ตโต ราชา จินฺเตสิ ‘‘อิเม สมณา เมตฺตาทิภาวนาย ภยํ น โหตีติ ภณนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อเนกสหสฺสปาณวธํ วณฺณยนฺติ, เกสํ นุ โข วจนํ สจฺจ’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมณา สุทฺเธน อสุทฺธํ โธวนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อสุทฺเธน อสุทฺธํ. น จ สกฺกา อสุทฺเธน อสุทฺธํ โธวิตุํ, ปพฺพชิตานํ เอว วจนํ สจฺจ’’นฺติ. โส ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตาทโย จตฺตาโรปิ พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา หิตผรณจิตฺเตน อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘สพฺเพ ปาเณ มุญฺจถ, สีตานิ ปานียานิ ปิวนฺตุ, หริตานิ ติณานิ ขาทนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ. เต ตถา อกํสุ.

Entonces el rey reflexionó: 'Estos ascetas dicen que mediante el desarrollo del amor universal y demás virtudes el temor no surge, pero los brahmanes recomiendan la matanza de muchos miles de seres vivos. ¿De quién será verdadera la palabra?'. Luego pensó: 'Los ascetas lavan lo impuro con lo puro, pero los brahmanes lavan lo impuro con lo impuro. No es posible lavar lo impuro con lo impuro; por tanto, solo la palabra de los que se han ordenado es verdadera'. Él desarrolló las cuatro moradas divinas (brahmavihāras), comenzando con el amor universal, según el método: '¡Que todos los seres sean felices!', y con un corazón lleno de benevolencia, ordenó a sus ministros: 'Liberen a todos los seres vivos, que beban aguas frescas, que coman pastos verdes y que sople sobre ellos una brisa fresca'. Ellos así lo hicieron.

ตโต ราชา ‘‘กลฺยาณมิตฺตานํ วจเนเนว ปาปกมฺมโต มุตฺโตมฺหี’’ติ ตตฺเถว นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. อมจฺเจหิ จ โภชนเวลายํ ‘‘ภุญฺช, มหาราช, กาโล’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ ปุริมนเยเนว สพฺพํ วตฺวา อิมํ อุทานพฺยากรณคาถํ อภาสิ –

Entonces el rey, pensando: 'Gracias a las palabras de mis amigos admirables me he liberado de una mala acción', sentado allí mismo, practicó la visión cabal (vipassanā) y realizó el despertar de un paccekabuddha. Cuando los ministros le dijeron a la hora de comer: 'Comed, gran rey, es el momento', él respondió: 'No soy un rey', relatando todo de la misma manera que antes, y recitó este verso como una declaración de alegría y enseñanza:

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Aquel que se siente en casa en las cuatro direcciones y no tiene enemistad, satisfecho con cualquier cosa que reciba; soportando los peligros sin temor, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ ยถาสุขวิหารี, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผริตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติปิ จาตุทฺทิโส. ตาสุ ทิสาสุ กตฺถจิ สตฺเต [Pg.78] วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺสวเสน สนฺตุสฺสโก, อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน. ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ เอตฺถ ปริสฺสยนฺติ กายจิตฺตานิ, ปริหาเปนฺติ วา เตสํ สมฺปตฺตึ, ตานิ วา ปฏิจฺจ สยนฺตีติ ปริสฺสยา, พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตุปทฺทวานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ปริสฺสเย อธิวาสนขนฺติยา จ วีริยาทีหิ ธมฺเมหิ จ สหตีติ ปริสฺสยานํ สหิตา. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน อฉมฺภี. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา เต จตฺตาโร สมณา, เอวํ อิตรีตเรน ปจฺจเยน สนฺตุสฺสมาโน เอตฺถ ปฏิปตฺติปทฏฺฐาเน สนฺโตเส ฐิโต จตูสุ ทิสาสุ เมตฺตาทิภาวนาย จาตุทฺทิโส, สตฺตสงฺขาเรสุ ปฏิหนนภยาภาเวน อปฺปฏิโฆ จ โหติ. โส จาตุทฺทิสตฺตา วุตฺตปฺปการานํ ปริสฺสยานํ สหิตา, อปฺปฏิฆตฺตา อฉมฺภี จ โหตีติ เอวํ ปฏิปตฺติคุณํ ทิสฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. อถ วา เต สมณา วิย สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน วุตฺตนเยเนว จาตุทฺทิโส โหตีติ ญตฺวา เอวํ จาตุทฺทิสภาวํ ปตฺถยนฺโต โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อีทิสํ ฐานํ ปตฺถยมาโน จาตุทฺทิสตาย ปริสฺสยานํ สหิตา อปฺปฏิฆตาย จ อฉมฺภี หุตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En este verso, 'aquel que se siente en casa en las cuatro direcciones' (cātuddiso) significa quien reside con comodidad en las cuatro direcciones. También se le llama 'cātuddiso' porque, mediante el método de 'morar impregnando una dirección' y así sucesivamente, posee las cuatro direcciones impregnadas por el desarrollo de las moradas divinas (brahmavihārabhāvanā). 'Sin aversión' (appaṭigho) significa que no es repelido por los seres o por las cosas condicionadas en ninguna de esas direcciones a causa del miedo. 'Contento' (santussamāno) significa que está satisfecho en virtud de las doce clases de contento; 'con cualquier cosa' (itarītarena) se refiere a requisitos superiores o inferiores. En la frase 'soportando los obstáculos, sin temor' (parissayānaṃ sahitā achambhī), 'obstáculos' (parissayā) se refiere a aquello que debilita el cuerpo y la mente, o que hace declinar su prosperidad, o que surge en dependencia de ellos; este es un término para los desastres corporales y mentales, tanto externos —como leones, tigres y otros— como internos —como el deseo sensorial y demás—. 'Soportando los obstáculos' significa que aguanta dichos obstáculos mediante la paciencia de la aceptación y mediante cualidades como la energía. 'Sin temor' (achambhī) significa que no tiene el miedo que provoca parálisis. ¿Qué se quiere decir con esto? Que al igual que esos cuatro ascetas, al estar 'contento con cualquier tipo de requisito', uno se establece en el contento, que es la base de la práctica. Uno se siente 'en casa en las cuatro direcciones' mediante el desarrollo de la amabilidad universal (mettā) y otras virtudes hacia las cuatro direcciones, y es 'sin aversión' por la ausencia de miedo que cause repulsión hacia los seres y las cosas condicionadas. Debido a que está en casa en las cuatro direcciones, puede soportar cualquier obstáculo de la clase mencionada, y al no tener aversión, no tiene temor. Habiendo visto estas excelentes cualidades de la práctica y habiendo practicado correctamente, he alcanzado la iluminación de un Paccekabuddha. O alternativamente: habiendo comprendido que 'al estar contento con cualquier cosa como aquellos ascetas, uno está en casa en las cuatro direcciones de la manera explicada', y deseando tal estado, practiqué correctamente y lo alcancé. Por lo tanto, cualquier otro que desee tal estado, soportando los obstáculos por estar en casa en las cuatro direcciones y siendo imperturbable por la ausencia de aversión, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. El resto se entiende según el método ya explicado.

จาตุทฺทิสคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre las cuatro direcciones ha concluido.

๔๓. ทุสฺสงฺคหาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสี กาลมกาสิ. ตโต วีติวตฺเตสุ โสกทิวเสสุ เอกํ ทิวสํ อมจฺจา ‘‘ราชูนํ นาม เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อคฺคมเหสี อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา, สาธุ, เทโว, อญฺญํ เทวึ อาเนตู’’ติ ยาจึสุ. ราชา‘‘เตน หิ, ภเณ, ชานาถา’’ติ อาห. เต ปริเยสนฺตา สามนฺตรชฺเช ราชา มโต. ตสฺส เทวี รชฺชํ อนุสาสติ. สา จ คพฺภินี โหติ. อมจฺจา ‘‘อยํ รญฺโญ อนุรูปา’’ติ ญตฺวา ตํ ยาจึสุ. สา ‘‘คพฺภินี นาม มนุสฺสานํ อมนาปา โหติ, สเจ อาคเมถ, ยาว วิชายามิ, เอวํ โหตุ, โน เจ, อญฺญํ ปริเยสถา’’ติ อาห. เต รญฺโญปิ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘คพฺภินีปิ โหตุ อาเนถา’’ติ. เต อาเนสุํ. ราชา ตํ อภิสิญฺจิตฺวา สพฺพํ มเหสีโภคํ อทาสิ. ตสฺสา ปริชนญฺจ นานาวิเธหิ [Pg.79] ปณฺณากาเรหิ สงฺคณฺหาติ. สา กาเลน ปุตฺตํ วิชายิ. ตมฺปิ ราชา อตฺตโน ชาตปุตฺตมิว สพฺพิริยาปเถสุ องฺเก จ อุเร จ กตฺวา วิหรติ. ตโต เทวิยา ปริชโน จินฺเตสิ ‘‘ราชา อติวิย สงฺคณฺหาติ กุมารํ, อติวิสฺสาสนิยานิ ราชหทยานิ, หนฺท นํ ปริเภเทมา’’ติ.

43. Sobre el verso 'Difíciles de complacer' (dussaṅgahā), ¿cuál es su origen? Se dice que la reina principal del rey de Bārāṇasī falleció. Después de que pasaron los días de duelo, un día los ministros le suplicaron: 'Majestad, una reina principal es necesaria para los diversos deberes de los reyes; sería bueno que el soberano trajera a otra reina'. El rey dijo: 'En ese caso, señores, busquen una'. Mientras buscaban, el rey de un reino vecino murió. Su reina gobernaba el reino y estaba embarazada. Los ministros, sabiendo que sería adecuada para el rey, le pidieron que viniera. Ella dijo: 'Una mujer embarazada suele ser desagradable para la gente; si pueden esperar hasta que dé a luz, que así sea. Si no, busquen a otra'. Ellos informaron este asunto al rey. El rey dijo: 'Incluso si está embarazada, tráiganla'. La trajeron. El rey la consagró, le dio todos los privilegios de una reina y agasajó a su séquito con diversos regalos. Con el tiempo, ella dio a luz a un hijo. El rey lo trataba como a su propio hijo carnal, llevándolo en su regazo y contra su pecho durante todas sus actividades. Entonces, el séquito de la reina pensó: 'El rey favorece en exceso al príncipe; los corazones de los reyes son muy poco fiables. Vamos a crear una ruptura entre ellos'.

ตโต กุมารํ – ‘‘ตฺวํ, ตาต, อมฺหากํ รญฺโญ ปุตฺโต, น อิมสฺส รญฺโญ, มา เอตฺถ วิสฺสาสํ อาปชฺชี’’ติ อาหํสุ. อถ กุมาโร ‘‘เอหิ ปุตฺตา’’ติ รญฺญา วุจฺจมาโนปิ หตฺเถ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมาโนปิ ปุพฺเพ วิย ราชานํ น อลฺลียติ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ วีมํสนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘อเร, เอเต มยา เอวํ สงฺคหิตาปิ ปฏิกูลวุตฺติโน เอวา’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต. ‘‘ราชา ปพฺพชิโต’’ติ อมจฺจปริชนาปิ พหู ปพฺพชิตา, ‘‘สปริชโน ราชา ปพฺพชิโต’’ติ มนุสฺสา ปณีเต ปจฺจเย อุปเนนฺติ. ราชา ปณีเต ปจฺจเย ยถาวุฑฺฒํ ทาเปติ. ตตฺถ เย สุนฺทรํ ลภนฺติ, เต ตุสฺสนฺติ. อิตเร อุชฺฌายนฺติ ‘‘มยํ ปริเวณสมฺมชฺชนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺตา ลูขภตฺตํ ชิณฺณวตฺถญฺจ ลภามา’’ติ. โส ตมฺปิ ญตฺวา ‘‘อเร, ยถาวุฑฺฒํ ทิยฺยมาเนปิ นาม อุชฺฌายนฺติ, อโห, อยํ ปริสา ทุสฺสงฺคหา’’ติ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอโก อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตตฺถ อาคเตหิ จ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

Entonces le dijeron al príncipe: 'Tú, querido, eres el hijo de nuestro rey, no de este rey; no confíes en él'. Luego, aunque el rey lo llamaba 'hijo' e incluso cuando lo tomaba de la mano para atraerlo hacia sí, el príncipe ya no se acercaba al rey como antes. El rey, preguntándose '¿qué es esto?', investigó y conoció la situación, pensando: '¡Ah! Incluso después de haber sido favorecidos por mí de esta manera, se han vuelto hostiles'. Desencantado, renunció al reino y se ordenó monje. Al ver que el rey se había ordenado, muchos ministros y miembros de su séquito también se ordenaron. La gente, pensando 'el rey y su séquito se han ordenado', les ofrecían excelentes requisitos. El rey hacía distribuir los excelentes requisitos según la antigüedad. Aquellos que recibían cosas de buena calidad estaban satisfechos, pero los otros se quejaban: 'Nosotros realizamos todas las tareas, como barrer los recintos y demás, y sin embargo recibimos comida tosca y mantos viejos'. Al enterarse de esto, el rey pensó: '¡Ah! Se quejan incluso cuando las cosas se dan según la antigüedad; verdaderamente, esta comunidad es difícil de complacer'. Tomando su cuenco y sus mantos, entró solo en el bosque, emprendió la meditación de visión profunda (vipassanā) y realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Cuando los que llegaron le preguntaron por su tema de meditación, recitó este verso:

‘‘ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา;

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

‘Incluso algunos que han renunciado son difíciles de complacer, así como los laicos que viven en el hogar; siendo uno desinteresado por los hijos de otros, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte’.

สา อตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปน โยชนา – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, เย อสนฺโตสาภิภูตา, ตถาวิธา เอว จ อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา. เอตมหํ ทุสฺสงฺคหภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

El significado del verso es claro. Esta es la construcción: 'Incluso algunos monjes son difíciles de complacer', refiriéndose a aquellos abrumados por el descontento, 'y de igual manera los laicos que viven en el hogar'. 'Siendo yo indiferente a esta dificultad de complacer a otros, emprendí la visión profunda y alcancé la iluminación de un Paccekabuddha'. El resto debe entenderse según el método anterior.

ทุสฺสงฺคหคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre los difíciles de complacer ha concluido.

๔๔. โอโรปยิตฺวาติ [Pg.80] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา คิมฺหานํ ปฐเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตตฺถ รมณีเย ภูมิภาเค นีลฆนปตฺตสญฺฉนฺนํ โกวิฬารรุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘โกวิฬารมูเล มม สยนํ ปญฺญาเปถา’’ติ วตฺวา อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปสิ. ปุน คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตทา โกวิฬาโร ปุปฺผิโต โหติ, ตทาปิ ตเถว อกาสิ. ปุน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส คโต. ตทา โกวิฬาโร สญฺฉินฺนปตฺโต สุกฺขรุกฺโข วิย โหติ. ตทาปิ โส อทิสฺวาว ตํ รุกฺขํ ปุพฺพปริจเยน ตตฺเถว เสยฺยํ อาณาเปสิ. อมจฺจา ชานนฺตาปิ ‘‘รญฺญา อาณตฺต’’นฺติ ภเยน ตตฺถ สยนํ ปญฺญาเปสุํ. โส อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปนฺโต ตํ รุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘อเร, อยํ ปุพฺเพ สญฺฉนฺนปตฺโต มณิมโย วิย อภิรูปทสฺสโน อโหสิ. ตโต มณิวณฺณสาขนฺตเร ฐปิตปวาฬงฺกุรสทิเสหิ ปุปฺเผหิ สสฺสิริกจารุทสฺสโน อโหสิ. มุตฺตาทลสทิสวาลิกากิณฺโณ จสฺส เหฏฺฐา ภูมิภาโค พนฺธนา ปมุตฺตปุปฺผสญฺฉนฺโน รตฺตกมฺพลสนฺถโต วิย อโหสิ. โส นามชฺช สุกฺขรุกฺโข วิย สาขามตฺตาวเสโส ฐิโต. ‘อโห, ชราย อุปหโต โกวิฬาโร’’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อนุปาทินฺนมฺปิ ตาว ชรา หญฺญติ, กิมงฺค ปน อุปาทินฺน’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตทนุสาเรเนว สพฺพสงฺขาเร ทุกฺขโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต ‘‘อโห วตาหมฺปิ สญฺฉินฺนปตฺโต โกวิฬาโร วิย อเปตคิหิพฺยญฺชโน ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถยมาโน อนุปุพฺเพน ตสฺมึ สยนตเล ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตโต คมนกาเล อมจฺเจหิ ‘‘กาโล คนฺตุํ, มหาราชา’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ –

44. ¿Cuál es el origen de [el verso que comienza con] «Oropayitvā»? Se cuenta que en Bārāṇasī, un rey llamado Cātumāsika Brahmadatta fue al parque en el primer mes del verano. Allí vio, en un lugar encantador, un árbol koviḷāra cubierto de densas hojas verdes y, tras decir: «Preparen mi lecho al pie del árbol koviḷāra», se divirtió en el parque y por la noche descansó allí. Nuevamente, en el mes intermedio del verano, fue al parque; en aquel momento el koviḷāra estaba en flor, y procedió de la misma manera. Nuevamente, en el último mes del verano, regresó. Entonces el koviḷāra tenía sus hojas caídas y parecía un árbol seco. En esa ocasión, sin observar el árbol, por su antiguo hábito ordenó que prepararan su lecho en el mismo lugar. Los ministros, aun sabiéndolo, por temor a la orden del rey, prepararon allí el lecho. Él, tras divertirse en el parque, mientras descansaba allí al atardecer, vio el árbol y reflexionó: «¡Ah! Antes este árbol estaba cubierto de hojas y era de hermosa apariencia, como si estuviera hecho de joyas. Después, entre sus ramas de color de gema, con flores semejantes a brotes de coral, era glorioso y bello de contemplar. El suelo debajo estaba cubierto de arena como si fueran perlas, y alfombrado de flores desprendidas de sus tallos, parecía cubierto por una manta roja. Hoy está allí como un árbol seco, quedando solo las ramas. ¡Ay, el árbol koviḷāra ha sido golpeado por la vejez!». Pensando: «Si incluso lo que no posee conciencia es herido por la vejez, ¡qué decir de lo que posee conciencia!», obtuvo la percepción de la impermanencia. Siguiendo ese mismo camino, contemplando todos los fenómenos condicionados como sufrimiento y no-yo, deseando: «¡Oh, ojalá yo también pudiera despojarme de las marcas de la vida laica como este árbol koviḷāra cuyas hojas han caído!», gradualmente, mientras yacía sobre su costado derecho en ese mismo lecho, realizó el conocimiento de un Paccekabuddha. Luego, al momento de partir, cuando los ministros le dijeron: «Es hora de irse, Gran Rey», él respondió: «Yo ya no soy rey», y tras decir esto y lo demás, de la manera explicada anteriormente, recitó este verso:

‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร;

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiéndome despojado de las marcas del laico, como un árbol koviḷāra cuyas hojas han caído; habiendo cortado, como un héroe, las ataduras laicas, uno debe vagar solitario como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ โอโรปยิตฺวาติ อปเนตฺวา. คิหิพฺยญฺชนานีติ เกสมสฺสุโอทาตวตฺถาลงฺการมาลาคนฺธวิเลปนอิตฺถิปุตฺตทาสิทาสาทีนิ. เอตานิ หิ คิหิภาวํ [Pg.81] พฺยญฺชยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คิหิพฺยญฺชนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สญฺฉินฺนปตฺโตติ ปติตปตฺโต. เฉตฺวานาติ มคฺคญาเณน ฉินฺทิตฺวา. วีโรติ มคฺควีริยสมนฺนาคโต. คิหิพนฺธนานีติ กามพนฺธนานิ. กามา หิ คิหีนํ พนฺธนานิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ.

En este contexto, «oropayitvā» significa habiéndose despojado. «Las marcas del laico» (gihibyañjanāni) se refiere al cabello, la barba, las ropas blancas, los adornos, las guirnaldas, los perfumes, los ungüentos, la esposa, los hijos, los siervos, las siervas y demás. Estos, en efecto, manifiestan el estado de laico; por eso se denominan «marcas del laico». «Cuyas hojas han caído» (sañchinnapatto) significa con las hojas desprendidas. «Habiendo cortado» (chetvāna) significa habiendo cortado con el conocimiento del camino. «Héroe» (vīro) significa aquel dotado de la energía del camino. «Las ataduras laicas» (gihibandhanāni) son las ataduras de los placeres sensuales; pues los placeres sensuales son las ataduras de los laicos. Este es el significado de los términos.

อยํ ปน อธิปฺปาโย – ‘‘อโห วตาหมฺปิ โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร ภเวยฺย’’นฺติ เอวญฺหิ จินฺตยมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

Este es el sentido: «Pensando: “¡Oh, ojalá yo también pueda despojarme de las marcas del laico como el árbol koviḷāra cuyas hojas han caído!”, emprendí la visión cabal y alcancé la iluminación de un Paccekabuddha». El resto debe entenderse según el método anterior.

โกวิฬารคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต.

La explicación del verso del árbol koviḷāra ha terminado. El primer capítulo ha concluido.

๔๕-๔๖. สเจ ลเภถาติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ทฺเว ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต อโหสิ, กนิฏฺโฐ ปุโรหิตสฺส ปุตฺโต อโหสิ. เต เอกทิวสํเยว ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา เอกทิวสเมว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา สหปํสุกีฬิตสหายกา อเหสุํ. ปุโรหิตปุตฺโต ปญฺญวา อโหสิ. โส ราชปุตฺตํ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ ปิตุโน อจฺจเยน รชฺชํ ลภิสฺสสิ, อหํ ปุโรหิตฏฺฐานํ, สุสิกฺขิเตน จ สุขํ รชฺชํ อนุสาสิตุํ สกฺกา, เอหิ สิปฺปํ อุคฺคเหสฺสามา’’ติ. ตโต อุโภปิ ปุพฺโพปจิตกมฺมา หุตฺวา คามนิคมาทีสุ ภิกฺขํ จรมานา ปจฺจนฺตชนปทคามํ คตา. ตญฺจ คามํ ปจฺเจกพุทฺธา ภิกฺขาจารเวลาย ปวิสนฺติ. อถ มนุสฺสา ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา อุสฺสาหชาตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺติ, ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ อุปนาเมนฺติ, มาเนนฺติ, ปูเชนฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อมฺเหหิ สทิสา อุจฺจากุลิกา นาม นตฺถิ, อถ จ ปนิเม มนุสฺสา ยทิ อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ ภิกฺขํ เทนฺติ, ยทิ จ นิจฺฉนฺติ, น เทนฺติ, อิเมสํ ปน ปพฺพชิตานํ เอวรูปํ สกฺการํ กโรนฺติ, อทฺธา เอเต กิญฺจิ สิปฺปํ ชานนฺติ, หนฺท เนสํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหามา’’ติ.

45-46. ¿Cuál es el origen de [el verso que comienza con] «Sace labhetha»? Se cuenta que antiguamente, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, dos aspirantes a Paccekabuddha se ordenaron y, tras cumplir durante veinte mil años con los deberes de ir y venir, renacieron en el mundo de los devas. Al morir allí, el mayor de ellos se convirtió en el hijo del rey de Bārāṇasī, y el menor en el hijo del capellán de la corte (purohita). Ambos fueron concebidos el mismo día, nacieron del vientre materno el mismo día y fueron compañeros de juegos en la infancia. El hijo del capellán era sabio y le dijo al príncipe: «Amigo, tras la muerte de tu padre, tú obtendrás el reino y yo la posición de capellán. Es posible gobernar un reino con facilidad para alguien bien instruido; ven, aprendamos un arte». Entonces, ambos, poseyendo méritos acumulados anteriormente, recorrieron aldeas y ciudades mendigando comida hasta llegar a una aldea fronteriza. Los Paccekabuddhas entraban en esa aldea a la hora de pedir limosna. Entonces, la gente, al ver a los Paccekabuddhas, se llenaba de entusiasmo, preparaba asientos, les ofrecía comida y bebida excelente, y los honraba y veneraba. A los dos jóvenes se les ocurrió esto: «No hay nadie de linaje tan noble como el nuestro, sin embargo, estas personas nos dan limosna si quieren y, si no quieren, no nos la dan. Pero a estos monjes les rinden tales honores; ciertamente deben conocer algún arte. ¡Ea! Aprendamos ese arte de ellos».

เต [Pg.82] มนุสฺเสสุ ปฏิกฺกนฺเตสุ โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ยํ, ภนฺเต, ตุมฺเห สิปฺปํ ชานาถ, ตํ อมฺเหปิ สิกฺขาเปถา’’ติ ยาจึสุ. ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ อาหํสุ. เต ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชึสุ. ตโต เนสํ ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘เอวํ โว นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺติ, ตสฺมา เอเกเนว นิสีทิตพฺพํ, เอเกน จงฺกมิตพฺพํ, ฐาตพฺพํ, สยิตพฺพ’’นฺติ ปาฏิเยกฺกํ ปณฺณสาลมทํสุ. ตโต เต อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทึสุ. ปุโรหิตปุตฺโต นิสินฺนกาลโต ปภุติ จิตฺตสมาธานํ ลทฺธา ฌานํ ลภิ. ราชปุตฺโต มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ตสฺส สนฺติกํ อาคโต. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ อิธ นิสีทา’’ติ. โส ตตฺถ มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส กิร, สมฺม, สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺตี’’ติ ปุโรหิตปุตฺโต ‘‘เอวํ, สมฺม, เตน หิ ตฺวํ อตฺตโน นิสินฺโนกาสํ เอว คจฺฉ, อุคฺคเหสฺสามิ อิมสฺส สิปฺปสฺส นิปฺผตฺติ’’นฺติ อาห. โส คนฺตฺวา ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ปุริมนเยเนว ติกฺขตฺตุํ อาคโต.

Una vez que la gente se hubo retirado, aprovechando la oportunidad, les suplicaron a los Paccekabuddhas: «Venerables, enséñennos el arte que conocen». Los Paccekabuddhas respondieron: «No es posible aprenderlo sin haber renunciado a la vida mundana». Ellos solicitaron la ordenación y se ordenaron. Entonces, los Paccekabuddhas les instruyeron en la conducta apropiada (abhisamācārika), como la forma de vestirse con el manto inferior y cubrirse con el superior, diciéndoles: «El éxito en este arte se alcanza mediante el deleite en la soledad; por lo tanto, uno debe sentarse solo, caminar solo, permanecer solo y dormir solo». Les entregaron a cada uno una cabaña de hojas por separado. Una vez allí, entraron en sus respectivas cabañas y se sentaron. Desde el momento en que se sentó, el hijo del capellán obtuvo la unificación de la mente y alcanzó el jhāna. Sin embargo, al cabo de un instante, el hijo del rey se sintió inquieto y se acercó a él. Al verlo, el otro le preguntó: «¿Qué sucede, amigo?». Él respondió: «Me siento inquieto». «Entonces, siéntate aquí», le dijo. Después de sentarse allí por un momento, dijo: «Amigo, dicen que el éxito en este arte proviene del deleite en la soledad». El hijo del capellán dijo: «Así es, amigo; por lo tanto, ve a tu propio lugar de meditación y yo alcanzaré el éxito en este arte». Él se marchó, pero al poco tiempo volvió a sentirse inquieto y regresó de la misma manera hasta tres veces.

ตโต นํ ปุโรหิตปุตฺโต ตเถว อุยฺโยเชตฺวา ตสฺมึ คเต จินฺเตสิ ‘‘อยํ อตฺตโน จ กมฺมํ หาเปติ, มม จ อิธาภิกฺขณํ อาคจฺฉนฺโต’’ติ. โส ปณฺณสาลโต นิกฺขมฺม อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ. อิตโร อตฺตโน ปณฺณสาลาเยว นิสินฺโน ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา ตสฺส ปณฺณสาลํ อาคนฺตฺวา อิโต จิโต จ มคฺคนฺโตปิ ตํ อทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘โย คหฏฺฐกาเล ปณฺณาการมฺปิ อาทาย อาคโต มํ ทฏฺฐุํ น ลภติ, โส นาม มยิ อาคเต ทสฺสนมฺปิ อทาตุกาโม ปกฺกามิ, อโห, เร จิตฺต, น ลชฺชสิ, ยํ มํ จตุกฺขตฺตุํ อิธาเนสิ, โสทานิ เต วเส น วตฺติสฺสามิ, อญฺญทตฺถุ ตํเยว มม วเส วตฺตาเปสฺสามี’’ติ อตฺตโน เสนาสนํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. อิตโรปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. เต อุโภปิ มโนสิลาตเล นิสีทิตฺวา ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ อิมา อุทานคาถาโย อภาสึสุ –

Entonces, el hijo del capellán lo despidió de la misma manera y, tras su partida, pensó: «Este hombre descuida su propia tarea y también la mía viniendo aquí constantemente». Salió de su cabaña de hojas y se adentró en el bosque. El otro, sentado en su propia cabaña, volvió a sentirse inquieto al cabo de un instante y, al ir a la cabaña de su compañero y buscarlo por todas partes sin encontrarlo, reflexionó: «Aquel que incluso en su vida de laico venía con presentes y no lograba verme, ahora, cuando yo vengo, se ha marchado sin querer darme siquiera la oportunidad de verlo. ¡Ah, mente!, no tienes vergüenza, pues me has traído aquí cuatro veces. Ahora no actuaré bajo tu dominio, sino que, por el contrario, te pondré a ti bajo el mío». Habiendo entrado en su propio alojamiento, emprendió la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de un Paccekabuddha y partió por el aire hacia el declive de Nandamūlaka. El otro también entró en el bosque, emprendió la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y se dirigió al mismo lugar. Ambos, sentados sobre la meseta de roca de arsénico rojo, recitaron individualmente estas estrofas de exclamación inspirada (udāna):

‘‘สเจ [Pg.83] ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา.

«Si uno encuentra a un compañero prudente, un camarada de conducta noble y sabio, que camine con uno; superando todos los peligros, uno debería caminar con él, gozoso y atento».

‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค’’ติ.

«Si uno no encuentra a un compañero prudente, un camarada de conducta noble y sabio, que camine con uno; como un rey que abandona un reino conquistado, uno debería caminar solo, como un elefante Mātaṅga en el bosque».

ตตฺถ นิปกนฺติ ปกตินิปุณํ ปณฺฑิตํ กสิณปริกมฺมาทีสุ กุสลํ. สาธุวิหารินฺติ อปฺปนาวิหาเรน วา อุปจาเรน วา สมนฺนาคตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. ตตฺถ นิปกตฺเตน ธิติสมฺปทา วุตฺตา. อิธ ปน ธิติสมฺปนฺนเมวาติ อตฺโถ. ธิติ นาม อสิถิลปรกฺกมตา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิจ ธิกตปาโปติปิ ธีโร. ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ยถา ปฏิราชา ‘‘วิชิตํ รฏฺฐํ อนตฺถาวห’’นฺติ ญตฺวา รชฺชํ ปหาย เอโก จรติ, เอวํ พาลสหายํ ปหาย เอโก จเร. อถ วา ราชาว รฏฺฐนฺติ ยถา สุตโสโม ราชา วิชิตํ รฏฺฐํ ปหาย เอโก จริ, ยถา จ มหาชนโก, เอวํ เอโก จเรติ อยมฺปิ ตสฺสตฺโถ. เสสํ วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

En este contexto, 'prudente' (nipakaṃ) significa alguien naturalmente perspicaz, sabio, experto en la preparación de los kasiṇas y demás prácticas. 'De conducta noble' (sādhuvihāriṃ) significa dotado de la morada de la absorción (appanā) o del acceso (upacāra). 'Sabio' (dhīraṃ) significa dotado de firmeza (dhiti). En ese término, por medio de la prudencia se indica la perfección de la firmeza; pero aquí, el sentido es simplemente alguien dotado de firmeza. La firmeza es el esfuerzo inquebrantable; es un epíteto para la energía que surge así: «Que mi piel y mis tendones permanezcan [aunque mi carne y sangre se sequen]». Además, se le llama 'dhīra' porque ha desechado el mal. 'Como un rey que abandona un reino conquistado': así como un rey natural, al comprender que el reino conquistado conlleva perjuicio, renuncia a la soberanía y camina solo; del mismo modo, habiendo abandonado al compañero necio, uno debería caminar solo. O bien, 'como un rey que abandona el reino': así como el rey Sutasoma caminó solo tras abandonar su reino conquistado, y como el rey Mahājanaka; este es también el significado de esa frase. El resto puede entenderse siguiendo lo ya expuesto, por lo que no se detalla.

สหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación de las estrofas sobre el compañero ha concluido.

๔๗. อทฺธา ปสํสามาติ อิมิสฺสา คาถาย ยาว อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน ปจฺเจกพุทฺธานํ นิสชฺชา, ตาว จาตุทฺทิสคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ. อยํ ปน วิเสโส – ยถา โส ราชา รตฺติยา ติกฺขตฺตุํ อุพฺพิชฺชิ, น ตถา อยํ, เนวสฺส ยญฺโญ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. โส อากาสตเล ปญฺญตฺเตสุ อาสเนสุ ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, อนวชฺชโภชิโน นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อนวชฺชโภชิโน’ติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา ลทฺธา นิพฺพิการา ภุญฺชาม, มหาราชา’’ติ. ตํ สุตฺวา รญฺโญ เอตทโหสิ ‘‘ยํนูนาหํ อิเม อุปปริกฺเขยฺยํ เอทิสา วา โน วา’’ติ. ตํ ทิวสํ กณาชเกน [Pg.84] พิลงฺคทุติเยน ปริวิสิ. ปจฺเจกพุทฺธา อมตํ ภุญฺชนฺตา วิย นิพฺพิการา ภุญฺชึสุ. ราชา ‘‘โหนฺติ นาม เอกทิวสํ ปฏิญฺญาตตฺตา นิพฺพิการา, สฺเว ชานิสฺสามี’’ติ สฺวาตนายปิ นิมนฺเตสิ. ตโต ทุติยทิวเสปิ ตเถวากาสิ. เตปิ ตเถว ปริภุญฺชึสุ. อถ ราชา ‘‘อิทานิ สุนฺทรํ ทตฺวา วีมํสิสฺสามี’’ติ ปุนปิ นิมนฺเตตฺวา, ทฺเว ทิวเส มหาสกฺการํ กตฺวา, ปณีเตน อติวิจิตฺเรน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. เตปิ ตเถว นิพฺพิการา ภุญฺชิตฺวา รญฺโญ มงฺคลํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. ราชา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ‘‘อนวชฺชโภชิโนว เอเต สมณา, อโห วตาหมฺปิ อนวชฺชโภชี ภเวยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา มหารชฺชํ ปหาย ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อตฺตโน อารมฺมณํ วิภาเวนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

47. En cuanto a las palabras 'Addhā pasaṃsāma' (Ciertamente alabamos), el origen de este verso es similar al del verso de las cuatro direcciones (ver pp. 444-45), hasta el punto en que los Paccekabuddhas se sientan en los asientos preparados en la terraza superior. Sin embargo, hay esta diferencia: a diferencia del rey de aquel relato, este no se despertó con miedo tres veces durante la noche, ni preparó un sacrificio. Después de invitar a los Paccekabuddhas a sentarse en los asientos preparados en la terraza superior, les preguntó: '¿Quiénes son ustedes?'. Ellos respondieron: 'Gran rey, somos llamados "aquellos que comen de manera intachable" (anavajjabhojino)'. 'Venerables, ¿cuál es el significado de "comer de manera intachable"?'. 'Ya sea que obtengamos algo bueno o malo, permanecemos imperturbables (nibbikārā) al comerlo, gran rey'. Al escuchar esto, el rey pensó: 'Permítanme examinarlos para descubrir si esto es así o no'. Ese día, les sirvió arroz partido con gachas agrias como acompañamiento. Los Paccekabuddhas lo comieron imperturbables, como si estuvieran consumiendo ambrosía (amata). El rey pensó: 'Que no se perturben este día es debido a su afirmación. Lo descubriré mañana'. Los invitó para la comida del día siguiente. Al segundo día hizo lo mismo, y ellos comieron de la misma manera. Entonces el rey pensó: 'Ahora los investigaré después de haberles dado buena comida', y volvió a invitarlos. Durante los dos días siguientes, les mostró gran honor y les sirvió varios tipos de comida deliciosa y variada. Una vez más, comieron de la misma manera, imperturbables, y después de recitar una bendición para el rey, se marcharon. Poco después de que se partieran, el rey reflexionó: '¡Estos ascetas realmente comen de manera intachable! ¡Oh, ojalá yo también pudiera ser alguien que coma de manera intachable!'. Entonces, habiendo abandonado su gran reino, renunció a la vida mundana, emprendió la meditación de introspección (vipassanā) y se convirtió en un Paccekabuddha. En medio de los Paccekabuddhas, al pie del árbol Mañjūsaka, esclareciendo su propia motivación, recitó este verso:

‘‘อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา;

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

'Ciertamente alabamos la excelencia de la compañía; se debe frecuentar a compañeros superiores o iguales. Al no encontrar a tales compañeros, viviendo de manera intachable, uno debe andar solo como el cuerno de un rinoceronte'.

สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. เกวลํ ปน สหายสมฺปทนฺติ เอตฺถ อเสเขหิ สีลาทิกฺขนฺเธหิ สมฺปนฺนา สหายา เอว สหายสมฺปทาติ เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยายํ วุตฺตา สหายสมฺปทา, ตํ สหายสมฺปทํ อทฺธา ปสํสาม, เอกํเสเนว โถเมมาติ วุตฺตํ โหติ. กถํ? เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายาติ. กสฺมา? อตฺตโน หิ สีลาทีหิ เสฏฺเฐ เสวมานสฺส สีลาทโย ธมฺมา อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. สเม เสวมานสฺส อญฺญมญฺญํ สมธารเณน กุกฺกุจฺจสฺส วิโนทเนน จ ลทฺธา น ปริหายนฺติ. เอเต ปน สหายเก เสฏฺเฐ จ สเม จ อลทฺธา กุหนาทิมิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ตตฺถ จ ปฏิฆานุนยํ อนุปฺปาเทนฺโต อนวชฺชโภชี หุตฺวา อตฺถกาโม กุลปุตฺโต เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อหมฺปิ หิ เอวํ จรนฺโต อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคโตมฺหีติ.

Este verso es claro en cuanto al significado de sus términos. No obstante, la expresión 'la excelencia de la compañía' (sahāyasampadaṃ) debe entenderse como la excelencia de la compañía con compañeros que poseen el conjunto de virtudes de la conducta moral y otras cualidades de aquellos que están más allá del entrenamiento (asekha). Esta es la construcción del sentido aquí: 'Ciertamente alabamos la excelencia de la compañía', lo que significa que exaltamos definitivamente esta excelencia tal como se ha declarado. ¿Cómo? Se debe recurrir a compañeros que sean iguales o superiores a uno mismo. ¿Por qué? Porque cuando uno recurre a aquellos que son superiores en conducta moral y otras virtudes, las propias virtudes, si aún no han surgido, surgirán; y si ya han surgido, alcanzarán el crecimiento, el incremento y la madurez. Cuando uno recurre a aquellos que son iguales, mediante el apoyo mutuo y la disipación del remordimiento (kukkucca), no se decaerá de lo que ya se ha obtenido. 'Al no encontrar a estos': Si uno no obtiene compañeros que sean superiores o iguales, debe evitar los medios de vida incorrectos, como el engaño y otros, y comer comida que haya sido adquirida justa y rectamente. 'Viviendo de manera intachable': Sin despertar aversión ni apego respecto a la comida, un hijo de buena familia que desea el bien debe vivir solo como el cuerno de un rinoceronte. Pues yo también, viviendo de tal manera, he alcanzado este logro.

อนวชฺชโภชิคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre comer de manera intachable.

๔๘. ทิสฺวา [Pg.85] สุวณฺณสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา คิมฺหสมเย ทิวาเสยฺยํ อุปคโต. สนฺติเก จสฺส วณฺณทาสี โคสีตจนฺทนํ ปิสติ. ตสฺสา เอกพาหายํ เอกํ สุวณฺณวลยํ, เอกพาหายํ ทฺเว, ตานิ สงฺฆฏฺฏนฺติ อิตรํ น สงฺฆฏฺฏติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมว คณวาเส สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ ปุนปฺปุนํ ตํ ทาสึ โอโลกยมาโน จินฺเตสิ. เตน จ สมเยน สพฺพาลงฺการภูสิตา เทวี ตํ พีชยนฺตี ฐิตา โหติ. สา ‘‘วณฺณทาสิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต มญฺเญ ราชา’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ทาสึ อุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปิสิตุมารทฺธา. ตสฺสา อุโภสุ พาหาสุ อเนเก สุวณฺณวลยา, เต สงฺฆฏฺฏนฺตา มหาสทฺทํ ชนยึสุ. ราชา สุฏฺฐุตรํ นิพฺพินฺโน ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ อนุตฺตเรน สุเขน สุขิตํ นิปนฺนํ จนฺทนหตฺถา เทวี อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาลิมฺปามิ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา – ‘‘อเปหิ, มา อาลิมฺปาหี’’ติ อาห. สา ‘‘กิสฺส, มหาราชา’’ติ อาห. โส ‘‘นาหํ ราชา’’ติ. เอวเมเตสํ ตํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา อมจฺจา อุปสงฺกมึสุ. เตหิปิ มหาราชวาเทน อาลปิโต ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา’’ติ อาห. เสสํ ปฐมคาถาย วุตฺตสทิสเมว.

48. En cuanto al verso 'Disvā suvaṇṇassa' (Viniendo los de oro), ¿cuál es su origen? Cierto rey de Bārāṇasī se había retirado a descansar durante la tarde en la estación de verano. Cerca de él, una servidora estaba moliendo sándalo gosīsa. En uno de sus brazos llevaba un solo brazalete de oro, y en el otro llevaba dos. Estos dos chocaban entre sí, mientras que el brazalete único no hacía ruido. Al ver esto, observando a la servidora una y otra vez, el rey reflexionó: 'Del mismo modo, hay choques cuando uno vive en grupo, pero no hay choques cuando uno vive solo'. En esa ocasión, la reina, adornada con todos sus ornamentos, estaba allí abanicándolo. Ella pensó: 'Parece que el rey se ha enamorado de esa servidora'. Entonces despidió a la servidora y comenzó ella misma a moler el sándalo. Había muchos brazaletes de oro en ambos brazos de ella, y al chocar entre sí, producían un gran ruido. El rey, aún más desencantado, incluso mientras permanecía recostado sobre su lado derecho, emprendió la meditación de introspección y realizó el despertar de un Paccekabuddha. Mientras yacía allí disfrutando de la felicidad insuperable, la reina se le acercó con sándalo en sus manos y dijo: 'Permítame ungirlo, gran rey'. El rey dijo: 'Vete. No me unjas'. Ella preguntó: '¿Por qué es esto, gran rey?'. Él respondió: 'Yo no soy el rey'. Los ministros, habiendo escuchado su conversación, se acercaron. Cuando también se dirigieron a él como 'gran rey', él dijo: 'Oh amigos, yo no soy el rey'. El resto es similar a la explicación dada en relación con el primer verso.

อยํ ปน คาถาวณฺณนา – ทิสฺวาติ โอโลเกตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ กญฺจนสฺส ‘‘วลยานี’’ติ ปาฐเสโส. สาวเสสปาโฐ หิ อยํ อตฺโถ. ปภสฺสรานีติ ปภาสนสีลานิ, ชุติมนฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อยํ ปน โยชนา – ทิสฺวา ภุชสฺมึ สุวณฺณสฺส วลยานิ ‘‘คณวาเส สติ สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

Este es el comentario del verso: 'Disvā' significa habiendo observado. En 'Suvaṇṇassa' (de oro), debe añadirse la palabra 'valayāni' (brazaletes), pues la lectura original está incompleta. Este es el sentido del texto parcial. 'Pabhassarāni' significa que tienen la naturaleza de brillar, es decir, que son radiantes. El resto es de significado claro. Esta es la construcción: habiendo visto los brazaletes de oro en el brazo, reflexionando de este modo: 'Hay choque cuando se vive en grupo, pero no hay choque cuando se vive solo', emprendí la meditación de introspección y alcancé el despertar de un Paccekabuddha. El resto es según el método ya explicado.

สุวณฺณวลยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre los brazaletes de oro.

๔๙. เอวํ ทุติเยนาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘เทวึ คเหตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘น, มหาราช, อราชกํ รชฺชํ อมฺเหหิ สกฺกา รกฺขิตุํ, สามนฺตราชาโน อาคมฺม วิลุมฺปิสฺสนฺติ, ยาว เอกปุตฺโตปิ อุปฺปชฺชติ, ตาว อาคเมหี’’ติ สญฺญาเปสุํ. มุทุจิตฺโต ราชา [Pg.86] อธิวาเสสิ. อถ เทวี คพฺภํ คณฺหิ. ราชา ปุนปิ เต อาณาเปสิ – ‘‘เทวี คพฺภินี, ปุตฺตํ ชาตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘ทุชฺชานํ, มหาราช, เอตํ เทวี ปุตฺตํ วา วิชายิสฺสติ ธีตรํ วา, วิชายนกาลํ ตาว อาคเมหี’’ติ ปุนปิ สญฺญาเปสุํ. อถ สา ปุตฺตํ วิชายิ. ตทาปิ ราชา ตเถว อมจฺเจ อาณาเปสิ. อมจฺจา ปุนปิ ราชานํ ‘‘อาคเมหิ, มหาราช, ยาว, ปฏิพโล โหตี’’ติ พหูหิ การเณหิ สญฺญาเปสุํ. ตโต กุมาเร ปฏิพเล ชาเต อมจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘ปฏิพโล อยํ, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา ปฏิปชฺชถา’’ติ อมจฺจานํ โอกาสํ อทตฺวา อนฺตราปณา กาสายวตฺถาทโย สพฺพปริกฺขาเร อาหราเปตฺวา อนฺเตปุเร เอว ปพฺพชิตฺวา มหาชนโก วิย นิกฺขมิ. สพฺพปริชโน นานปฺปการกํ ปริเทวมาโน ราชานํ อนุพนฺธิ.

49. «Evaṃ dutiyena» — ¿Cuál es el origen? Un cierto rey de Bārāṇasī, deseando renunciar a la vida mundana siendo aún joven, ordenó a sus ministros: «Tomad a la reina y sostened el reino; yo renunciaré». Los ministros le instaron: «No, Gran Rey, no es posible para nosotros proteger un reino sin rey; los reyes vecinos vendrán y saquearán las tierras. Espera hasta que nazca al menos un hijo». El rey, siendo de corazón flexible, consintió. Entonces la reina concibió. El rey ordenó de nuevo a los ministros: «La reina está embarazada; una vez que nazca el hijo, ungidlo en el trono y sostened el reino; yo renunciaré». Los ministros volvieron a insistir: «Gran Rey, es difícil saber si la reina dará a luz a un hijo o a una hija; espera hasta el momento del parto». Ella dio a luz a un hijo. Incluso entonces, el rey ordenó a los ministros de la misma manera. Los ministros volvieron a persuadirlo con muchas razones: «Espera, Gran Rey, hasta que el príncipe sea capaz». Posteriormente, cuando el príncipe fue capaz, el rey convocó a los ministros y les dijo: «Él ya es capaz; ungidlo en el reino y proceded». Sin darles oportunidad de réplica, mandó traer del mercado todos los requisitos, como las túnicas ocres y demás; se ordenó monje allí mismo, en los aposentos internos, y partió como Mahājanaka. Todo su séquito le siguió lamentándose de diversas maneras.

ราชา ยาว อตฺตโน รชฺชสีมา, ตาว คนฺตฺวา กตฺตรทณฺเฑน เลขํ กตฺวา ‘‘อยํ เลขา นาติกฺกมิตพฺพา’’ติ อาห. มหาชโน เลขาย สีสํ กตฺวา, ภูมิยํ นิปนฺโน ปริเทวมาโน ‘‘ตุยฺหํ ทานิ, ตาต, รญฺโญ อาณา, กึ กริสฺสตี’’ติ กุมารํ เลขํ อติกฺกมาเปสิ. กุมาโร ‘‘ตาต, ตาตา’’ติ ธาวิตฺวา ราชานํ สมฺปาปุณิ. ราชา กุมารํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มหาชนํ ปริหรนฺโต รชฺชํ กาเรสึ, กึ ทานิ เอกํ ทารกํ ปริหริตุํ น สกฺขิสฺส’’นฺติ กุมารํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, ตตฺถ ปุพฺพปจฺเจกพุทฺเธหิ วสิตปณฺณสาลํ ทิสฺวา วาสํ กปฺเปสิ สทฺธึ ปุตฺเตน. ตโต กุมาโร วรสยนาทีสุ กตปริจโย ติณสนฺถารเก วา รชฺชุมญฺจเก วา สยมาโน โรทติ. สีตวาตาทีหิ ผุฏฺโฐ สมาโน ‘‘สีตํ, ตาต, อุณฺหํ, ตาต, มกฺขิกา, ตาต, ขาทนฺติ, ฉาโตมฺหิ, ตาต, ปิปาสิโตมฺหิ, ตาตา’’ติ วทติ. ราชา ตํ สญฺญาเปนฺโตเยว รตฺตึ วีตินาเมติ. ทิวาปิสฺส ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ อุปนาเมติ, ตํ โหติ มิสฺสกภตฺตํ กงฺคุวรกมุคฺคาทิพหุลํ. กุมาโร อจฺฉาเทนฺตมฺปิ ตํ ชิฆจฺฉาวเสน ภุญฺชมาโน กติปาเหเนว อุณฺเห ฐปิตปทุมํ วิย มิลายิ. ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปน ปฏิสงฺขานพเลน นิพฺพิกาโรเยว ภุญฺชติ.

El rey caminó hasta la frontera de su reino y, trazando una línea con su bastón, dijo: «Esta línea no debe ser cruzada». La multitud, poniendo sus cabezas sobre la línea, se postró en el suelo lamentándose: «Hijo, la autoridad del rey es ahora tuya, ¿qué puede hacer él?», e hicieron que el príncipe cruzara la línea. El príncipe corrió gritando «¡Padre, padre!» hasta alcanzar al rey. Al verlo, el rey pensó: «Si goberné el reino cuidando de toda esta multitud, ¿por qué no podré ahora cuidar de un solo niño?». Así, tomó al príncipe y entró en el bosque. Allí, al ver una choza de hojas que había sido habitada por antiguos Budas Pacceka, se estableció junto con su hijo. A partir de entonces, el príncipe, acostumbrado a lechos de lujo, lloraba al dormir sobre esteras de paja o en catres de cuerda. Al ser afectado por los vientos fríos y demás, decía: «Padre, tengo frío; padre, tengo calor; padre, las moscas me pican; tengo hambre, padre; tengo sed, padre». El rey pasaba la noche tratando de consolarlo. Durante el día, tras mendigar comida, se la ofrecía; era una comida mezclada, con mucho mijo, legumbres y frijoles. Aunque al príncipe le desagradaba, la comía por hambre y, en pocos días, se marchitó como un loto puesto al calor del sol. Sin embargo, el Paccekabodhisatta comía de forma imperturbable mediante el poder de la reflexión.

ตโต โส กุมารํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘นครสฺมึ, ตาต, ปณีตาหาโร ลพฺภติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. กุมาโร ‘‘อาม, ตาตา’’ติ อาห. ตโต นํ ปุรกฺขตฺวา อาคตมคฺเคเนว นิวตฺติ. กุมารมาตาปิ เทวี [Pg.87] ‘‘น ทานิ ราชา กุมารํ คเหตฺวา อรญฺเญ จิรํ วสิสฺสติ, กติปาเหเนว นิวตฺติสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺญา กตฺตรทณฺเฑน ลิขิตฏฺฐาเนเยว วตึ การาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตโต ราชา ตสฺสา วติยา อวิทูเร ฐตฺวา ‘‘เอตฺถ เต, ตาต, มาตา นิสินฺนา, คจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. ยาว จ โส ตํ ฐานํ ปาปุณาติ, ตาว อุทิกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ‘‘มา เหว นํ โกจิ วิเหเฐยฺยา’’ติ. กุมาโร มาตุ สนฺติกํ ธาวนฺโต อคมาสิ. อารกฺขกปุริสา จ นํ ทิสฺวา เทวิยา อาโรเจสุํ. เทวี วีสตินาฏกิตฺถิสหสฺสปริวุตา คนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ, รญฺโญ จ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. อถ ‘‘ปจฺฉโต อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. ราชาปิ ตาวเทว สกวสตึ อคมาสิ. มนุสฺสา ราชานํ อทิสฺวา นิวตฺตึสุ. ตโต เทวี นิราสาว หุตฺวา, ปุตฺตํ คเหตฺวา, นครํ คนฺตฺวา, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. ราชาปิ อตฺตโน วสตึ ปตฺวา, ตตฺถ นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

Entonces, para persuadir al príncipe, el rey le dijo: «Hijo, en la ciudad se obtiene comida deliciosa, vayamos allá». El príncipe respondió: «Sí, padre». Entonces, poniéndolo al frente, regresó por el mismo camino por el que había venido. La reina, madre del príncipe, pensando: «Ahora el rey no vivirá mucho tiempo en el bosque con el niño, regresará en pocos días», mandó construir una morada y una cerca justo en el lugar donde el rey había trazado la línea con su bastón. El rey, deteniéndose no lejos de aquella morada, envió al niño diciendo: «Hijo, aquí está sentada tu madre, ve con ella». Y permaneció observando hasta que el niño llegó a aquel lugar, pensando: «Que nadie le haga daño». El príncipe corrió hacia su madre. Los guardias, al verlo, informaron a la reina. La reina, rodeada por veinte mil damas de honor, salió a recibirlo y preguntó por noticias del rey. Al oír que venía detrás, envió gente a buscarlo. El rey, sin embargo, regresó inmediatamente a su propia morada. Al no ver al rey, la gente regresó. Entonces la reina, habiendo perdido la esperanza de que el rey volviera, regresó a la ciudad con su hijo y lo ungió en el trono. El rey, por su parte, habiendo llegado a su morada, se sentó allí, practicó la visión cabal, realizó la iluminación de Buda Pacceka y, en medio de otros Budas Pacceka al pie del árbol Mañjūsaka, recitó este verso de júbilo:

‘‘เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Si tuviera un compañero de esta manera, habría conversación o apego. Viendo este peligro en el futuro, uno debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte».

สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยฺวายํ เอเตน ทุติเยน กุมาเรน สีตุณฺหาทีนิ นิเวเทนฺเตน สหวาเสน ตํ สญฺญาเปนฺตสฺส มม วาจาภิลาโป, ตสฺมึ สิเนหวเสน อภิสชฺชนา จ ชาตา, สเจ อหํ อิมํ น ปริจฺจชามิ, ตโต อายติมฺปิ เหสฺสติ ยเถว อิทานิ; เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา. อุภยมฺปิ เจตํ อนฺตรายกรํ วิเสสาธิคมสฺสาติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ตํ ฉฑฺเฑตฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

El significado de los términos es evidente. El sentido es el siguiente: mediante la convivencia con este segundo, el príncipe, quien me manifestaba el frío, el calor y demás, surgía en mí —mientras lo instruía— el uso de la palabra; y debido al afecto, nació el apego hacia él. Si no renuncio a esto, en el futuro será tal como es ahora: con un compañero, tendría conversación o apego. Ambos son obstáculos para el logro de la distinción. Previendo este peligro en el futuro, lo abandonó, practicó con atención sabia y alcanzó la iluminación de Buda Pacceka. El resto es según el método ya explicado.

อายติภยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre el peligro futuro ha concluido.

๕๐. กามา หิ จิตฺราติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร เสฏฺฐิปุตฺโต ทหโรว เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิ. ตสฺส ติณฺณํ อุตูนํ ตโย ปาสาทา โหนฺติ[Pg.88]. โส ตตฺถ สพฺพสมฺปตฺตีหิ เทวกุมาโร วิย ปริจาเรติ. โส ทหโรว สมาโน ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร ยาจิ. เต นํ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. ปุนปิ นํ มาตาปิตโร ‘‘ตฺวํ, ตาต, สุขุมาโล, ทุกฺกรา ปพฺพชฺชา, ขุรธาราย อุปริ จงฺกมนสทิสา’’ติ นานปฺปกาเรหิ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. เต จินฺเตสุํ ‘‘สจายํ ปพฺพชติ, อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหติ. สเจ นํ นิวาเรม, เอตสฺส โทมนสฺสํ โหติ. อปิจ อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหตุ, มา จ เอตสฺสา’’ติ อนุชานึสุ. ตโต โส สพฺพปริชนํ ปริเทวมานํ อนาทิยิตฺวา อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิ. ตสฺส อุฬารเสนาสนํ น ปาปุณาติ, มญฺจเก ตฏฺฏิกํ ปตฺถริตฺวา สยิ. โส วรสยเน กตปริจโย สพฺพรตฺตึ อติทุกฺขิโต อโหสิ. ปภาเตปิ สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, ปตฺตจีวรมาทาย ปจฺเจกพุทฺเธหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺถ วุฑฺฒา อคฺคาสนญฺจ อคฺคปิณฺฑญฺจ ลภนฺติ, นวกา ยํกิญฺจิเทว อาสนํ ลูขโภชนญฺจ. โส เตน ลูขโภชเนนาปิ อติทุกฺขิโต อโหสิ. โส กติปาหํเยว กิโส ทุพฺพณฺโณ หุตฺวา นิพฺพิชฺชิ ยถา ตํ อปริปากคเต สมณธมฺเม. ตโต มาตาปิตูนํ ทูตํ เปเสตฺวา อุปฺปพฺพชิ. โส กติปาหํเยว พลํ คเหตฺวา ปุนปิ ปพฺพชิตุกาโม อโหสิ. ตโต เตเนว กเมน ปพฺพชิตฺวา ปุนปิ อุปฺปพฺพชิตฺวา ตติยวาเร ปพฺพชิตฺวา สมฺมา ปฏิปนฺโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ วตฺวา ปุน ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมเมว พฺยากรณคาถํ อภาสิ –

50. La estrofa sobre los placeres sensuales. ¿Cuál es el origen? Se dice que en Bārāṇasī, el hijo de un banquero obtuvo el cargo de banquero siendo aún joven. Él poseía tres palacios adecuados para cada una de las tres estaciones. Allí se deleitaba con todas las posesiones, como un joven de los dioses. Siendo aún joven, pidió permiso a sus padres diciendo: «Me ordenaré como monje». Ellos se lo prohibieron. Él insistió de la misma manera. Nuevamente sus padres trataron de impedírselo de diversas formas, diciendo: «Querido hijo, tú eres delicado, la vida monástica es difícil de practicar; es similar a caminar sobre el filo de una navaja». Él insistió tal como antes. Ellos pensaron: «Si se ordena, nos sentiremos afligidos. Si se lo prohibimos, él se sentirá afligido. Sin embargo, sea para nosotros la aflicción, pero que no sea para él», y así le dieron permiso. Entonces, sin prestar atención a todo su séquito que lloraba, fue a Isipatana y se ordenó ante los Paccekabuddhas. No obtuvo un alojamiento excelente; durmiendo en un lecho sobre el cual extendió una estera de paja. Al estar acostumbrado a un lecho noble, estuvo sumamente incómodo durante toda la noche. Al amanecer, tras realizar sus deberes corporales, tomó su cuenco y mantos y entró en la ciudad para recoger limosnas junto con los Paccekabuddhas. Allí, los ancianos obtenían el primer asiento y el primer alimento, mientras que los recién ordenados recibían cualquier asiento y comida ruda. Él estuvo sumamente afligido también debido a ese alimento rudo. En pocos días se volvió delgado y demacrado, y se desanimó, pues su práctica monástica aún no había madurado. Entonces envió un mensajero a sus padres y dejó los hábitos. A los pocos días recuperó su fuerza y nuevamente deseó ordenarse. De esta manera, se ordenó de nuevo y volvió a dejar los hábitos; pero al ordenarse por tercera vez, practicando correctamente, realizó la iluminación de Paccekabuddha. Tras recitar esta estrofa como una exclamación de júbilo, en medio de los Paccekabuddhas, recitó esta misma estrofa como una declaración:

‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Los placeres sensuales son ciertamente variados, dulces y encantadores; con sus múltiples formas agitan la mente. Habiendo visto el peligro en las cualidades de la sensualidad, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ กามาติ ทฺเว กามา วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. ตตฺถ วตฺถุกามา มนาปิยรูปาทโย ธมฺมา, กิเลสกามา ฉนฺทาทโย สพฺเพปิ ราคปฺปเภทา. อิธ ปน วตฺถุกามา อธิปฺเปตา. รูปาทิอเนกปฺปการวเสน จิตฺรา. โลกสฺสาทวเสน มธุรา. พาลปุถุชฺชนานํ มนํ รเมนฺตีติ มโนรมา. วิรูปรูเปนาติ วิรูเปน รูเปน, อเนกวิเธน สภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. เต หิ รูปาทิวเสน จิตฺรา, รูปาทีสุปิ นีลาทิวเสน วิวิธรูปา. เอวํ เตน วิรูปรูเปน ตถา ตถา อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา [Pg.89] มเถนฺติ จิตฺตํ ปพฺพชฺชาย อภิรมิตุํ น เทนฺตีติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ ทฺวีหิ ตีหิ วา ปเทหิ โยเชตฺวา ปุริมคาถาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

En esa estrofa, con 'placeres sensuales' (kāmā) se refiere a dos tipos: los placeres como objetos (vatthukāmā) y los placeres como impurezas (kilesakāmā). Allí, los placeres como objetos son los fenómenos como las formas agradables y demás; los placeres como impurezas son todos los tipos de deseo y pasión. Pero aquí se refiere a los placeres como objetos. Son 'variados' (citrā) debido a la diversidad de formas y demás. Son 'dulces' (madhurā) por el placer que el mundo encuentra en ellos. Son 'encantadores' (manoramā) porque deleitan la mente de los mundanos necios. 'Con sus múltiples formas' (virūparūpena) significa con formas diversas, de naturalezas múltiples. Esto es lo que se quiere decir. Pues son variados debido a las formas y demás, y en las formas mismas hay colores diversos como el azul y otros. Así, habiendo mostrado tales placeres con esas múltiples formas, agitan la mente, significando que no permiten que la mente se deleite en la vida monástica. El resto en este punto es evidente. La conclusión debe entenderse conectándola con dos o tres palabras, siguiendo el mismo método explicado en las estofas anteriores.

กามคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación de la estrofa sobre los placeres sensuales ha terminado.

๕๑. อีตี จาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร รญฺโญ คณฺโฑ อุทปาทิ. พาฬฺหา เวทนา วตฺตนฺติ. เวชฺชา ‘‘สตฺถกมฺเมน วินา ผาสุ น โหตี’’ติ ภณนฺติ. ราชา เตสํ อภยํ ทตฺวา สตฺถกมฺมํ การาเปสิ. เต ผาเลตฺวา, ปุพฺพโลหิตํ นีหริตฺวา, นิพฺเพทนํ กตฺวา, วณํ ปฏฺเฏน พนฺธึสุ, อาหาราจาเรสุ จ นํ สมฺมา โอวทึสุ. ราชา ลูขโภชเนน กิสสรีโร อโหสิ, คณฺโฑ จสฺส มิลายิ. โส ผาสุกสญฺญี หุตฺวา สินิทฺธาหารํ ภุญฺชิ. เตน จ สญฺชาตพโล วิสเย ปฏิเสวิ. ตสฺส คณฺโฑ ปุน ปุริมสภาวเมว สมฺปาปุณิ. เอวํ ยาว ติกฺขตฺตุํ สตฺถกมฺมํ การาเปตฺวา, เวชฺเชหิ ปริวชฺชิโต นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, สตฺตหิ วสฺเสหิ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ.

51. La estrofa sobre la adversidad. ¿Cuál es el origen? Se dice que al rey de Bārāṇasī le surgió un divieso. Padecía dolores intensos. Los médicos dijeron: «Sin una intervención quirúrgica no habrá alivio». El rey les dio garantías de seguridad y permitió que se realizara la cirugía. Ellos abrieron el divieso, extrajeron el pus y la sangre, aliviaron el dolor y vendaron la herida con un paño. Le dieron instrucciones adecuadas sobre la alimentación y el comportamiento. El rey se volvió delgado debido a la comida ruda, y su divieso se secó. Al creer que estaba sano, comió alimentos sustanciosos. Debido a eso y tras recuperar sus fuerzas, se entregó a los placeres de los sentidos. Su divieso volvió a su estado anterior. De esta manera, tras someterse a cirugía hasta tres veces, siendo abandonado por los médicos y sintiéndose hastiado, renunció al reino, se ordenó, entró en el bosque y tras iniciar la práctica de la visión clara, en siete años realizó la iluminación de Paccekabuddha. Habiendo recitado esta estrofa como una exclamación de júbilo, se dirigió a la ladera de Nandamūlaka.

‘‘อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ;

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Esto es una adversidad, un divieso, una calamidad, una enfermedad, un dardo y un peligro. Habiendo visto este peligro en las cualidades de la sensualidad, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาปิ เอเต อเนกพฺยสนาวหฏฺเฐน ทฬฺหสนฺนิปาตฏฺเฐน จ อีติ. คณฺโฑปิ อสุจึ ปคฺฆรติ, อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺโน โหติ. ตสฺมา เอเต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺนภาวโต จ คณฺโฑ. อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว; อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ; อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราชทณฺฑาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาเปเต อวิทิตนิพฺพานตฺถาวหเหตุตาย สพฺพุปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทโว. ยสฺมา ปเนเต กิเลสาตุรภาวํ ชเนนฺตา สีลสงฺขาตมาโรคฺยํ, โลลุปฺปํ วา [Pg.90] อุปฺปาเทนฺตา ปากติกเมว อาโรคฺยํ วิลุมฺปนฺติ, ตสฺมา อิมินา อาโรคฺยวิลุมฺปนฏฺเฐเนว โรโค. อพฺภนฺตรมนุปฺปวิฏฺฐฏฺเฐน ปน อนฺโตตุทกฏฺเฐน ทุนฺนิหรณียฏฺเฐน จ สลฺลํ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหนโต ภยํ. เม เอตนฺติ เมตํ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

En esa estrofa, se llama 'adversidad' (īti) porque sobreviene; este es un nombre para las causas de ruina que son transitorias y pertenecen a lo perjudicial. Por lo tanto, estas cualidades de la sensualidad son también adversidades en el sentido de que traen muchas clases de ruina y en el sentido de que se presentan densamente agrupadas. El 'divieso' (gaṇḍo) también supura impureza y se hincha, madura y se revienta. Por lo tanto, estas impurezas son un divieso porque supuran la impureza de las pasiones y por su naturaleza de hincharse y reventarse a través del surgimiento, el envejecimiento y la disolución. Se llama 'calamidad' (upaddavo) a aquello que abruma y se extiende produciendo lo que es perjudicial; este es un nombre para cosas como el castigo real y demás. Por lo tanto, estas cualidades de la sensualidad son también una calamidad porque traen perjuicios terribles e imprevisibles y por ser la base de todas las calamidades. Puesto que estas impurezas, al producir un estado de aflicción, destruyen la salud que consiste en la virtud o generan codicia, saqueando la salud natural, son 'enfermedad' (rogo) en este sentido de saquear la salud. Son un 'dardo' (sallaṃ) en el sentido de entrar profundamente, en el sentido de herir internamente y en el sentido de ser difíciles de extraer. Es un 'peligro' (bhayaṃ) porque trae peligros en la vida presente y en las futuras. 'Me etaṃ' significa 'esto es para mí'. El resto en este punto es evidente. La conclusión debe entenderse siguiendo el mismo método ya explicado. Así termina la explicación de la estrofa sobre la adversidad.

อีติคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación de la estrofa sobre la adversidad ha terminado.

๕๒. สีตญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร สีตาลุกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรญฺญกุฏิกาย วิหรติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีเต สีตํ, อุณฺเห อุณฺหเมว จ โหติ อพฺโภกาสตฺตา ปเทสสฺส. โคจรคาเม ภิกฺขา ยาวทตฺถาย น ลพฺภติ. ปิวนกปานียมฺปิ ทุลฺลภํ, วาตาตปฑํสสรีสปาปิ พาเธนฺติ. ตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิโต อฑฺฒโยชนมตฺเต สมฺปนฺโน ปเทโส, ตตฺถ สพฺเพปิ เอเต ปริสฺสยา นตฺถิ. ยํนูนาหํ ตตฺถ คจฺเฉยฺยํ; ผาสุกํ วิหรนฺเตน สกฺกา วิเสสํ อธิคนฺตุ’’นฺติ. ตสฺส ปุน อโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม น ปจฺจยวสิกา โหนฺติ, เอวรูปญฺจ จิตฺตํ วเส วตฺเตนฺติ, น จิตฺตสฺส วเส วตฺเตนฺติ, นาหํ คมิสฺสามี’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา น อคมาสิ. เอวํ ยาวตติยกํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิวตฺเตสิ. ตโต ตตฺเถว สตฺต วสฺสานิ วสิตฺวา, สมฺมา ปฏิปชฺชมาโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ.

52. ¿Cuál es el origen de la estrofa que comienza con «Sītañca»? Se dice que en Benarés hubo un rey llamado Sītāluka Brahmadatta. Tras haber renunciado a la vida mundana, vivía en una choza en el bosque. Debido a que ese lugar estaba a la intemperie, cuando hacía frío, hacía mucho frío, y cuando hacía calor, hacía mucho calor. En la aldea donde buscaba limosna no obtenía suficiente comida para sus necesidades. Incluso el agua potable era difícil de conseguir, y el viento, el calor del sol, los tábanos y los reptiles lo atormentaban. Entonces pensó: «A solo media yojana de aquí hay una región próspera donde no existen ninguno de estos peligros. Debería ir allí; viviendo cómodamente podré alcanzar la distinción espiritual». Pero luego reflexionó: «Los que han renunciado no son esclavos de los requisitos; ellos ponen a la mente bajo su control, no se ponen bajo el control de la mente. No iré». Habiendo reflexionado de esta manera, no se marchó. Reflexionó y desistió tres veces del impulso mental de irse. Tras vivir allí durante siete años, practicando correctamente, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Habiendo recitado esta estrofa como una exclamación inspirada, partió hacia la ladera de Nandamūlaka».

‘‘สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ;

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Superando el frío y el calor, el hambre y la sed, el viento y el ardor del sol, los tábanos y los reptiles; que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ สีตญฺจาติ สีตํ นาม ทุวิธํ อพฺภนฺตรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ, พาหิรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ; ตถา อุณฺหํ. ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สริตฺวา คจฺฉนฺติ. เสสํ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

En este contexto, «sītañca» se refiere al frío, que es de dos tipos: el causado por el desequilibrio de los elementos internos y el causado por el desequilibrio de los elementos externos; lo mismo se aplica al calor. «Ḍaṃsā» son los tábanos de ojos amarillentos. «Sarisapā» son cualesquiera criaturas de cuerpo largo que se desplazan serpenteando. El resto del texto es claro. La conclusión también debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente».

สีตาลุกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí finaliza el comentario de la estrofa de Sītāluka.

๕๓. นาโควาติ [Pg.91] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา กาลกโต นิรเย วีสติ เอว วสฺสานิ ปจฺจิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส หตฺถิโยนิยํ อุปฺปชฺชิตฺวา สญฺชาตกฺขนฺโธ ปทุมวณฺณสกลสรีโร อุฬาโร ยูถปติ มหานาโค อโหสิ. ตสฺส โอภคฺโคภคฺคํ สาขาภงฺคํ หตฺถิฉาปาว ขาทนฺติ. โอคาเหปิ นํ หตฺถินิโย กทฺทเมน ลิมฺปนฺติ, สพฺพํ ปาลิเลยฺยกนาคสฺเสว อโหสิ. โส ยูถา นิพฺพิชฺชิตฺวา ปกฺกมิ. ตโต นํ ปทานุสาเรน ยูถํ อนุพนฺธิ. เอวํ ยาวตติยํ ปกฺกนฺโต อนุพทฺโธว. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ มยฺหํ นตฺตโก พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรติ, ยํนูนาหํ อตฺตโน ปุริมชาติยา อุยฺยานํ คจฺเฉยฺยํ, ตตฺร มํ โส รกฺขิสฺสตี’’ติ. ตโต รตฺตึ นิทฺทาวสํ คเต ยูเถ ยูถํ ปหาย ตเมว อุยฺยานํ ปาวิสิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘หตฺถึ คเหสฺสามี’’ติ เสนาย ปริวาเรสิ. หตฺถี ราชานํ เอว อภิมุโข คจฺฉติ. ราชา ‘‘มํ อภิมุโข เอตี’’ติ ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต หตฺถี ‘‘วิชฺเฌยฺยาปิ มํ เอโส’’ติ มานุสิกาย วาจาย ‘‘พฺรหฺมทตฺต, มา มํ วิชฺฌ, อหํ เต อยฺยโก’’ติ อาห. ราชา ‘‘กึ ภณสี’’ติ สพฺพํ ปุจฺฉิ. หตฺถีปิ รชฺเช จ นรเก จ หตฺถิโยนิยญฺจ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สุนฺทรํ, มา ภายิ, มา จ กญฺจิ ภึสาเปหี’’ติ หตฺถิโน วฏฺฏญฺจ อารกฺขเก จ หตฺถิภณฺเฑ จ อุปฏฺฐาเปสิ.

53. ¿Cuál es el origen de la estrofa que comienza con «Nāgovā»? Se dice que en Benarés un cierto rey, tras haber gobernado por veinte años, al morir fue atormentado en el infierno durante exactamente veinte años. Después, renació en el reino animal como un elefante en la región del Himalaya. Se convirtió en un gran elefante, jefe de la manada, de cuerpo robusto, color de loto y majestuoso. Las crías de elefante se comían las ramas que él quebraba para alimentarse. Al entrar al agua, las hembras lo salpicaban con lodo; todo era igual al caso del elefante Pārileyyaka. Habiéndose hastiado de la manada, se marchó. Sin embargo, la manada lo siguió rastreando sus huellas. Hasta por tercera vez, cada vez que se alejaba, lo seguían. Entonces pensó: «Ahora mi nieto gobierna en Benarés. Iré al jardín que fue mío en mi vida anterior; allí el rey me protegerá». Entonces, por la noche, cuando la manada cayó en el sueño, la abandonó y entró en el jardín mencionado. El guardián del jardín, al verlo, informó al rey. El rey, pensando «atraparé al elefante», lo rodeó con su ejército. El elefante se dirigió directamente hacia el rey. Este, pensando «viene hacia mí», preparó su flecha y se detuvo. Entonces el elefante, pensando «este podría herirme», le habló con voz humana: «Brahmadatta, no me dispares, soy tu abuelo». El rey preguntó: «¿Qué dices?», y le interrogó sobre todo. El elefante le relató todo lo ocurrido con respecto al reino, al infierno y a su existencia como elefante. El rey dijo: «Está bien, no temas, y no asustes a nadie», y dispuso para el elefante sus cuidados, guardias y suministros».

อเถกทิวสํ ราชา หตฺถิกฺขนฺธคโต ‘‘อยํ วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กตฺวา นิรเย ปกฺโก, วิปากาวเสเสน จ ติรจฺฉานโยนิยํ อุปฺปนฺโน, ตตฺถปิ คณวาสสงฺฆฏฺฏนํ อสหนฺโต อิธาคโต. อโห ทุกฺโข คณวาโส, เอกีภาโว เอว จ ปน สุโข’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ โลกุตฺตรสุเขน สุขิตํ อมจฺจา อุปสงฺกมิตฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา ‘‘ยานกาโล มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ตโต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ –

Cierto día, el rey, montado sobre el lomo del elefante, reflexionó: «Este gobernó veinte años y luego ardió en el infierno, y por el remanente de su karma renació en el reino animal. Incluso allí, incapaz de soportar la fricción de vivir en grupo, ha venido aquí. ¡Ah, qué doloroso es vivir en compañía! Solo la soledad es dichosa». Habiendo pensado esto, allí mismo, sobre el elefante, emprendió la meditación de visión cabal y realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Mientras él permanecía dichoso en la felicidad supramundana, sus ministros se acercaron, le rindieron homenaje y dijeron: «Es hora de partir, Gran Rey». Entonces, él les respondió: «No soy el rey», y siguiendo el método anterior, recitó esta estrofa:»

‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;

ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Como el noble elefante de hombros robustos y color de loto, que abandona la manada para vivir en el bosque según su voluntad; que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

สา [Pg.92] ปทตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปายโยชนา. สา จ โข ยุตฺติวเสเนว, น อนุสฺสววเสน. ยถา อยํ หตฺถี มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคจฺฉตีติ วา, สรีรมหนฺตตาย วา นาโค, เอวํ กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคมเนน อาคุํ อกรเณน ปุน อิตฺถตฺตํ อนาคมเนน จ คุณสรีรมหนฺตตาย วา นาโค ภเวยฺยํ. ยถา เจส ยูถานิ วิวชฺเชตฺวา เอกจริยสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ คณํ วิวชฺเชตฺวา เอกวิหารสุเขน ฌานสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ อตฺตโน ยถา ยถา สุขํ, ตถา ตถา ยตฺตกํ วา อิจฺฉามิ, ตตฺตกํ อรญฺเญ นิวาสํ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป จเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถา เจส สุสณฺฐิตกฺขนฺธตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ อเสขสีลกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ ภเวยฺยํ. ยถา เจส ปทุมสทิสคตฺตตาย วา ปทุมกุเล อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปทุมสทิสอุชุคตฺตตาย วา อริยชาติปทุเม อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี ภเวยฺยํ. ยถา เจส ถามพลชวาทีหิ อุฬาโร, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ สีลสมาธินิพฺเพธิกปญฺญาทีหิ วา อุฬาโร ภเวยฺยนฺติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ.

Dicho verso es claro en cuanto al significado de sus términos. La siguiente es la interpretación de su propósito, y esto es mediante el razonamiento, no por tradición oral: «Al reflexionar de esta manera, emprendí la visión cabal y alcancé la iluminación de un Paccekabuddha: “Así como este elefante es un nāga porque, habiendo sido domado en los senderos de la buena conducta apreciada por los hombres, no regresa al terreno de los indómitos; o bien, es un nāga por la grandeza de su cuerpo; del mismo modo, ¿cuándo llegaré yo también a ser un nāga porque, domado en las virtudes amadas por los nobles, no regrese al terreno de los indómitos, no cometa ninguna falta, no retorne de nuevo a este estado de existencia, o bien por poseer un gran cuerpo de excelentes cualidades?”. Del mismo modo que este elefante, habiendo abandonado la manada, vive a su voluntad en el bosque disfrutando de la felicidad de la soledad y deambula solo como el cuerno de un rinoceronte; ¿cuándo yo también, habiendo abandonado el grupo, viviendo en el bosque con la felicidad del retiro exclusivo y la felicidad de las absorciones (jhāna), habitando en la selva a mi deseo, tanto como quiera y en la forma que me plazca, deambularé solo como el cuerno de un rinoceronte? Este es el significado. Así como él posee un lomo bien formado (un gran conjunto), ¿cuándo tendré yo también un gran conjunto debido a la magnitud del agregado de la virtud de quien ha completado el entrenamiento (asekha)? Así como él es semejante a un loto por la apariencia de su cuerpo o por haber nacido en la estirpe de los elefantes-loto, ¿cuándo seré yo también semejante al loto por la rectitud de mi cuerpo o por haber nacido en el loto del linaje de los nobles? Así como él es eminente por su fortaleza, poder y velocidad, ¿cuándo seré yo también eminente por la pureza de mi conducta corporal o por la virtud, la concentración y la sabiduría penetrante?”».

นาคคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso del Nāga.

๕๔. อฏฺฐาน ตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหโร เอว สมาโน ปพฺพชิตุกาโม มาตาปิตโร ยาจิ. มาตาปิตโร นํ วาเรนฺติ. โส วาริยมาโนปิ นิพนฺธติเยว ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ตโต นํ ปุพฺเพ วุตฺตเสฏฺฐิปุตฺตํ วิย สพฺพํ วตฺวา อนุชานึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ อุยฺยาเนเยว วสิตพฺพนฺติ ปฏิชานาเปสุํ, โส ตถา อกาสิ. ตสฺส มาตา ปาโตว วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา, ปุตฺตํ ยาคุํ ปาเยตฺวา, อนฺตรา ขชฺชกาทีนิ จ ขาทาเปตฺวา, ยาว มชฺฌนฺหิกสมยํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, นครํ ปวิสติ. ปิตา จ มชฺฌนฺหิเก อาคนฺตฺวา, ตํ โภเชตฺวา อตฺตนาปิ ภุญฺชิตฺวา, ทิวสํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, สายนฺหสมเย [Pg.93] ชคฺคนปุริเส ฐเปตฺวา นครํ ปวิสติ. โส เอวํ รตฺตินฺทิวํ อวิวิตฺโต วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อาทิจฺจพนฺธุ นาม ปจฺเจกพุทฺโธ นนฺทมูลกปพฺภาเร วิหรติ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ อทฺทส – ‘‘อยํ กุมาโร ปพฺพชิตุํ อสกฺขิ, ชฏํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ตโต ปรํ อาวชฺชิ ‘‘อตฺตโน ธมฺมตาย นิพฺพิชฺชิสฺสติ, โน’’ติ. อถ ‘‘ธมฺมตาย นิพฺพินฺทนฺโต อติจิรํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตสฺส อารมฺมณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มโนสิลาตลโต อาคนฺตฺวา อุยฺยาเน อฏฺฐาสิ. ราชปุริโส ทิสฺวา ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ อาคโต, มหาราชา’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘อิทานิ เม ปุตฺโต ปจฺเจกพุทฺเธน สทฺธึ อนุกฺกณฺฐิโต วสิสฺสตี’’ติ ปมุทิตมโน หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิตฺวา ตตฺเถว วาสํ ยาจิตฺวา ปณฺณสาลาทิวาวิหารฏฺฐานจงฺกมาทิสพฺพํ กาเรตฺวา วาเสสิ.

54. Respecto al verso que comienza con «Aṭṭhāna taṃ», ¿cuál es su origen? Se dice que el hijo del rey de Bārāṇasī, siendo aún joven, deseó renunciar y pidió permiso a sus padres. Sus padres se lo prohibieron. A pesar de la prohibición, él insistió firmemente: «Renunciaré». Después de decirle todo lo necesario, como en el caso del hijo del banquero mencionado anteriormente, le concedieron el permiso. Sin embargo, le hicieron prometer que, tras renunciar, debía vivir en el mismo parque real, y él así lo hizo. Su madre, rodeada por veinte mil bailarinas, iba al parque por la mañana, le ofrecía gachas a su hijo, le daba refrigerios y conversaba con él hasta el mediodía antes de regresar a la ciudad. El padre venía al mediodía, le daba de comer, comía él mismo y conversaba con él durante todo el día; al atardecer, dejaba guardias de vigilancia y regresaba a la ciudad. De esta manera, el joven pasaba el día y la noche sin soledad. En aquel tiempo, un Paccekabuddha llamado Ādiccabandhu vivía en la ladera de Nandamūlaka. Al reflexionar, lo vio y pensó: «Este joven pudo renunciar, pero no puede cortar el enredo». Luego reflexionó: «¿Se desencantará por su propia naturaleza o no?». Al comprender que «tardaría demasiado tiempo en desencantarse por sí solo», decidió: «Le mostraré un objeto de contemplación». Viniendo desde la Meseta de Rejalgar, según el método explicado antes, se detuvo en el parque. Un sirviente del rey lo vio e informó al monarca: «Gran rey, ha llegado un Paccekabuddha». El rey, con el corazón gozoso pensando: «Ahora mi hijo vivirá sin angustia en compañía del Paccekabuddha», atendió respetuosamente al Paccekabuddha, le rogó que residiera allí y mandó construir todo lo necesario: una cabaña de hojas, un lugar de estancia diurna, un sendero para caminar, etc., y lo hizo establecerse allí.

โส ตตฺถ วสนฺโต เอกทิวสํ โอกาสํ ลภิตฺวา กุมารํ ปุจฺฉิ ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? โส อาห ‘‘อหํ ปพฺพชิโต’’ติ. ‘‘ปพฺพชิตา นาม น เอทิสา โหนฺตี’’ติ. ‘‘อถ ภนฺเต, กีทิสา โหนฺติ, กึ มยฺหํ อนนุจฺฉวิก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ตฺวํ อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ น เปกฺขสิ, นนุ เต มาตา วีสติสหสฺสอิตฺถีหิ สทฺธึ ปุพฺพณฺหสมเย อาคจฺฉนฺตี อุยฺยานํ อวิวิตฺตํ กโรติ, ปิตา มหตา พลกาเยน สายนฺหสมเย, ชคฺคนปุริสา สกลรตฺตึ; ปพฺพชิตา นาม ตว สทิสา น โหนฺติ, ‘เอทิสา ปน โหนฺตี’’’ติ ตตฺร ฐิตสฺเสว อิทฺธิยา หิมวนฺเต อญฺญตรํ วิหารํ ทสฺเสสิ. โส ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ อาลมฺพนพาหํ นิสฺสาย ฐิเต จ จงฺกมนฺเต จ รชนกมฺมสูจิกมฺมาทีนิ กโรนฺเต จ ทิสฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเห อิธ, นาคจฺฉถ, ปพฺพชฺชา นาม ตุมฺเหหิ อนุญฺญาตา’’ติ. ‘‘อาม, ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย สมณา นาม อตฺตโน นิสฺสรณํ กาตุํ อิจฺฉิตปตฺถิตญฺจ ปเทสํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เอตฺตกํว วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อากาเส ฐตฺวา –

Mientras vivía allí, un día el Paccekabuddha encontró la oportunidad y le preguntó al joven: «¿Quién eres tú?». Él respondió: «Soy un renunciante». El Paccekabuddha dijo: «Los que han renunciado no son así». Cuando el joven preguntó: «Pero, venerable señor, ¿cómo son? ¿Qué es lo inapropiado en mí?», el Paccekabuddha le respondió: «¿Acaso no ves lo que es inadecuado para ti? ¿No es cierto que tu madre viene por la mañana con veinte mil mujeres y perturba el retiro del parque? ¿Y tu padre por la tarde con un gran ejército, y los guardias durante toda la noche? Los verdaderos renunciantes no son como tú; más bien son así». Y mientras permanecía allí, mediante sus poderes psíquicos, le mostró un monasterio en el Himalaya. El príncipe vio allí a los Paccekabuddhas, algunos apoyados en barandillas, otros caminando de un lado a otro y otros realizando tareas como teñir y coser sus mantos. Al ver esto, dijo: «Ustedes no vienen aquí. ¿Está permitida la renuncia para ustedes?». El Paccekabuddha respondió: «Sí, la renuncia está permitida. Desde el momento en que renuncian, los ascetas pueden ir a cualquier región que deseen para trabajar en su propia liberación. Solo esto es lo apropiado». Tras decir esto, se elevó en el aire y pronunció este medio verso:

‘‘อฏฺฐาน ตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺติ’’นฺติ. –

«Es imposible que aquel que se deleita en la compañía alcance la liberación temporal».

อิมํ [Pg.94] อุปฑฺฒคาถํ วตฺวา, ทิสฺสมาเนเนว กาเยน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เอวํ คเต ปจฺเจกพุทฺเธ โส อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิ. อารกฺขกปุริโสปิ ‘‘สยิโต กุมาโร, อิทานิ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ. โส ตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปาวิสิ. ตตฺร จ วิวิตฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธฏฺฐานํ คโต. ตตฺร จ ‘‘กถมธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิโต อาทิจฺจพนฺธุนา วุตฺตํ อุปฑฺฒคาถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา อภาสิ.

Tras pronunciar este medio verso, el Paccekabuddha se dirigió visiblemente hacia la ladera de Nandamūlaka. Una vez que el Paccekabuddha se hubo marchado, el príncipe entró en su propia choza de hojas y se acostó. El guardia pensó: «El príncipe está durmiendo, ¿a dónde podría ir ahora?», y descuidado, se quedó profundamente dormido. Al advertir su descuido, el príncipe tomó su cuenco y mantos y se adentró en el bosque. Allí, en reclusión, emprendió la práctica de la visión cabal y, habiendo realizado la iluminación individual, se dirigió al lugar de los Paccekabuddhas. Y allí, cuando se le preguntó: «¿Cómo lo has logrado?», habló completando el medio verso que había sido pronunciado por Ādiccabandhu.

ตสฺสตฺโถ – อฏฺฐาน ตนฺติ. อฏฺฐานํ ตํ, อการณํ ตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อนุนาสิกโลโป กโต ‘‘อริยสจฺจาน ทสฺสน’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐) วิย. สงฺคณิการตสฺสาติ คณาภิรตสฺส. ยนฺติ กรณวจนเมตํ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๐) วิย. ผสฺสเยติ อธิคจฺเฉ. สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ โลกิยสมาปตฺตึ. สา หิ อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว ปจฺจนีเกหิ วิมุจฺจนโต ‘‘สามยิกา วิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตํ สามยิกํ วิมุตฺตึ. อฏฺฐานํ ตํ, น ตํ การณํ วิชฺชติ สงฺคณิการตสฺส, เยน การเณน ผสฺสเยติ เอตํ อาทิจฺจพนฺธุสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วโจ นิสมฺม สงฺคณิการตึ ปหาย โยนิโส ปฏิปชฺชนฺโต อธิคโตมฺหีติ อาห. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

Su significado es el siguiente: «aṭṭhāna tan» significa que aquello es un imposible («aṭṭhānaṃ taṃ»), que carece de causa («akāraṇaṃ taṃ»); aquí se ha realizado la elisión de la nasal («anunāsikalopo»), tal como ocurre en expresiones como «ariyasaccāna dassanaṃ» y similares. «Saṅgaṇikāratassā» se refiere a quien se deleita en la compañía de grupos. «Yan» es una partícula causal, como en «yaṃ hirīyati hirīyitabbena», etc. «Phassayeti» significa que debería alcanzar. «Sāmayikaṃ vimuttin» se refiere al logro meditativo mundano. Se denomina «liberación temporal» («sāmayikā vimutti») porque uno se libera de los estados opuestos únicamente en el momento en que se encuentra realmente absorto en ella. «Habiendo reflexionado sobre esta palabra del Paccekabuddha Ādiccabandhu (el Pariente del Sol) —'Es imposible, no existe causa por la cual quien se deleita en la compañía pueda alcanzar esta liberación temporal'— abandoné el deleite en la compañía, practiqué con diligencia y alcancé la meta», así dijo. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

El comentario sobre el verso de la imposibilidad (Aṭṭhāna) ha concluido.

ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

El segundo capítulo (Vagga) ha finalizado.

๕๕. ทิฏฺฐีวิสูกานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘ยถา สีตาทีนํ ปฏิฆาตกานิ อุณฺหาทีนิ อตฺถิ, อตฺถิ นุ โข เอวํ วฏฺฏปฏิฆาตกํ วินฏฺฏํ, โน’’ติ. โส อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘วิวฏฺฏํ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘ชานาม, มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ราชา – ‘‘กึ ต’’นฺติ? ตโต ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติอาทินา นเยน สสฺสตุจฺเฉทํ กเถสุํ. อถ ราชา ‘‘อิเม น ชานนฺติ, สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา’’ติ สยเมว เตสํ วิโลมตญฺจ อยุตฺตตญฺจ ทิสฺวา ‘‘วฏฺฏปฏิฆาตกํ วิวฏฺฏํ อตฺถิ, ตํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ ปจฺเจกพุทฺธมชฺเฌ พฺยากรณคาถญฺจ –

55. Respecto al verso «Diṭṭhīvisūkānī», ¿cuál es su origen? Se dice que en Bārāṇasī, cierto rey, estando en retiro, reflexionó: «Así como existen el calor y otros estados que contrarrestan el frío, ¿existe o no un cese del ciclo de la existencia (vivaṭṭa) que contrarreste el ciclo de renacimientos (vaṭṭa)?». Preguntó a sus ministros: «¿Conocéis el cese del ciclo?». Ellos respondieron: «Lo conocemos, gran rey». El rey inquirió: «¿Qué es?». Entonces, explicaron las visiones de eternismo y aniquilacionismo mediante métodos tales como «el mundo es finito», etc. Ante esto, el rey pensó: «Estos no saben nada, todos ellos poseen puntos de vista erróneos»; habiendo visto por sí mismo su carácter contradictorio e impropio, concluyó: «Existe un cese del ciclo opuesto al ciclo de renacimientos, y debe ser buscado». Tras renunciar a su reino y ordenarse monje, mientras practicaba la visión cabal, realizó la iluminación individual. Entonces pronunció este verso de júbilo en medio de los Paccekabuddhas, el cual es también un verso de declaración doctrinal:

‘‘ทิฏฺฐีวิสูกานิ [Pg.95] อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo trascendido las contorsiones de los puntos de vista, habiendo alcanzado el curso fijo y obtenido el camino; habiendo surgido en mí el conocimiento y no siendo ya guiado por otros, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตสฺสตฺโถ – ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานิ, ทิฏฺฐิ เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต. ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายณตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ. เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ ‘‘อิทํ สจฺจํ, อิทํ สจฺจ’’นฺติ น เนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ, ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

Su significado es el siguiente: «diṭṭhīvisūkānī» se refiere a los sesenta y dos tipos de visiones erróneas. Estas son «contorsiones» (visūkāni) en el sentido de que contradicen, perforan y se oponen a la visión correcta del camino (maggasammādiṭṭhi). Por tanto, son contorsiones de la visión, o bien la visión misma es una contorsión (diṭṭhivisūkāni). «Upātivatto» significa que ha superado esto mediante el camino de la visión (dassanamagga). «Patto niyāman» significa que ha alcanzado el estado de certeza debido a su naturaleza de no poder caer más en estados inferiores y estar destinado a la iluminación plena; o bien se refiere al primer camino (el de la entrada en la corriente). Con esto se declara el cumplimiento de la función del primer camino y su obtención. Ahora, con la expresión «habiendo obtenido el camino» (paṭiladdhamaggo), muestra la obtención de los caminos restantes. «Uppannañāṇomhī» significa que ha surgido en él el conocimiento de la iluminación individual; con esto muestra el fruto (phala). «Anaññaneyyo» significa que no necesita ser guiado por otros que le digan «esto es la verdad, esto es la verdad»; con esto destaca su condición de auto-iluminado (sayambhū). Alternativamente, tras alcanzar el conocimiento de la iluminación individual, al no haber ya necesidad de ser guiado, posee autonomía propia. O bien: mediante la tranquilidad y la visión cabal trascendió las contorsiones de la visión; por el camino inicial alcanzó el curso fijo; por los restantes obtuvo el camino; por el conocimiento del fruto surgió su conocimiento; y habiendo alcanzado todo esto por sí mismo, es «no guiado por otros». El resto debe entenderse según el método ya explicado.

ทิฏฺฐิวิสูกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

El comentario sobre el verso de las contorsiones de los puntos de vista (Diṭṭhivisūkā) ha concluido.

๕๖. นิลฺโลลุโปติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร สูโท อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ มนุญฺญทสฺสนํ สาทุรสํ ‘‘อปฺเปว นาม เม ราชา ธนมนุปฺปเทยฺยา’’ติ. ตํ รญฺโญ คนฺเธเนว โภตฺตุกามตํ ชเนสิ มุเข เขฬํ อุปฺปาเทนฺตํ. ปฐมกพเฬ ปน มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อมเตเนว ผุฏฺฐานิ อเหสุํ. สูโท ‘‘อิทานิ เม ทสฺสติ, อิทานิ เม ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ ‘‘สกฺการารโห สูโท’’ติ จินฺเตสิ – ‘‘รสํ สายิตฺวา ปน สกฺกโรนฺตํ มํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺเฉยฺย – ‘โลโล อยํ ราชา รสครุโก’’’ติ น กิญฺจิ อภณิ. เอวํ ยาว โภชนปริโยสานํ, ตาว สูโทปิ ‘‘อิทานิ ทสฺสติ, อิทานิ ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต [Pg.96] สูโท ‘‘นตฺถิ อิมสฺส รญฺโญ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ ทุติยทิวเส อรสภตฺตํ อุปนาเมสิ. ราชา ภุญฺชนฺโต ‘‘นิคฺคหารโห อชฺช สูโท’’ติ ชานนฺโตปิ ปุพฺเพ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต สูโท ‘‘ราชา เนว สุนฺทรํ นาสุนฺทรํ ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา สพฺพํ ปริพฺพยํ อตฺตนา คเหตฺวา ยํกิญฺจิเทว ปจิตฺวา รญฺโญ เทติ. ราชา ‘‘อโห วต โลโภ, อหํ นาม วีสติ นครสหสฺสานิ ภุญฺชนฺโต อิมสฺส โลเภน ภตฺตมตฺตมฺปิ น ลภามี’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, ปุริมนเยเนว จ อิมํ คาถํ อภาสิ –

56. Con respecto a 'Nillolupo', ¿cuál es el origen? Se dice que el cocinero del rey de Bārāṇasī, habiendo preparado un refrigerio entre comidas, se lo presentó al rey; era de apariencia agradable y de sabor delicioso, pensando: 'Quizás el rey me otorgue una recompensa'. Solo por su aroma, el plato despertó en el rey el deseo de comer, haciendo que se le hiciera agua la boca. Al introducir el primer bocado en su boca, sus siete mil nervios gustativos fueron estimulados como por el néctar. El cocinero pensaba: 'Ahora me dará algo, ahora me dará'. El rey también pensó: 'El cocinero merece un reconocimiento', pero luego consideró: 'Si lo recompenso tras saborear esto, se difundirá sobre mí una mala reputación: "Este rey es codicioso, está obsesionado con los sabores"'. Por ello, no dijo nada. Así continuó hasta el final de la comida; el cocinero seguía esperando, pero el rey, por temor al reproche, no dijo nada. Luego, el cocinero, pensando: 'Este rey no tiene sentido del gusto', al día siguiente le presentó una comida insípida. Mientras comía, el rey pensó: 'Hoy el cocinero merece un castigo', pero habiendo reflexionado como el día anterior, no dijo nada por temor al reproche. Entonces el cocinero consideró: 'El rey no distingue lo bueno de lo malo', y habiendo tomado todo el presupuesto para sí mismo, cocinó cualquier cosa al azar y se la dio al rey. El rey pensó: '¡Oh, qué codicia! Yo, que gobierno veinte mil ciudades, debido a su codicia, ¡ni siquiera recibo una simple comida!'. Habiéndose desencantado, abandonó el reino, se ordenó monje y, desarrollando la visión profunda, alcanzó la iluminación de un Paccekabuddha. Del modo antes mencionado, recitó esta estrofa:

‘‘นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห;

นิราสโย สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

'Sin codicia, sin engaño, sin sed, sin denigración, con las impurezas y el engaño erradicados; habiéndose vuelto libre de anhelos en todo el mundo, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte'.

ตตฺถ นิลฺโลลุโปติ อโลลุโป. โย หิ รสตณฺหาภิภูโต โหติ, โส ภุสํ ลุปฺปติ ปุนปฺปุนญฺจ ลุปฺปติ, เตน โลลุโปติ วุจฺจติ. ตสฺมา เอส ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘นิลฺโลลุโป’’ติ. นิกฺกุโหติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ยสฺส ติวิธํ กุหนวตฺถุ นตฺถิ, โส นิกฺกุโหติ วุจฺจติ. อิมิสฺสา ปน คาถาย มนุญฺญโภชนาทีสุ วิมฺหยมนาปชฺชนโต นิกฺกุโหติ อยมธิปฺปาโย. นิปฺปิปาโสติ เอตฺถ ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, ตสฺสา อภาเวน นิปฺปิปาโส, สาทุรสโลเภน โภตฺตุกมฺยตาวิรหิโตติ อตฺโถ. นิมฺมกฺโขติ เอตฺถ ปรคุณวินาสนลกฺขโณ มกฺโข, ตสฺส อภาเวน นิมฺมกฺโข. อตฺตโน คหฏฺฐกาเล สูทสฺส คุณมกฺขนาภาวํ สนฺธายาห. นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ เอตฺถ ราคาทโย ตโย, กายทุจฺจริตาทีนิ จ ตีณีติ ฉ ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อปฺปสนฺนฏฺเฐน สกภาวํ วิชหาเปตฺวา ปรภาวํ คณฺหาปนฏฺเฐน กสฏฏฺเฐน จ กสาวาติ เวทิตพฺพา. ยถาห –

En esa estrofa, 'nillolupo' significa libre de codicia. Aquel que es subyugado por la sed de los sabores, ese se agita intensamente y se agita una y otra vez; por eso se le llama codicioso. Por lo tanto, rechazando eso, dice 'nillolupo'. En cuanto a 'nikkuho', aunque se dice de quien carece de las tres clases de hipocresía, en esta estrofa el significado es: 'sin engaño al no fingir asombro por la comida agradable y demás'. 'Nippipāso': aquí 'pipāsā' es el deseo de beber; por su ausencia es 'nippipāso', que significa estar libre del deseo de comer por codicia de sabores deliciosos. 'Nimmakkho': aquí 'makkho' tiene la característica de destruir las virtudes ajenas; por su ausencia es 'nimmakkho'. Esto se dice con referencia a la ausencia de denigración de las virtudes del cocinero por parte del rey cuando era laico. 'Niddhantakasāvamohoti': aquí las tres manchas de la pasión y demás, y las tres de la mala conducta corporal y demás, son seis estados que deben conocerse como 'kasāva' (manchas) en el sentido de falta de claridad, de hacer abandonar la propia naturaleza para adoptar otra, y en el sentido de aspereza. Como se ha dicho:

‘‘ตตฺถ, กตเม ตโย กสาวา? ราคกสาโว, โทสกสาโว, โมหกสาโว, อิเม ตโย กสาวา. ตตฺถ, กตเม อปเรปิ ตโย กสาวา? กายกสาโว, วจีกสาโว, มโนกสาโว’’ติ (วิภ. ๙๒๔).

'Allí, ¿cuáles son las tres manchas? La mancha de la pasión, la mancha del odio y la mancha del engaño; estas son las tres manchas. Allí, ¿cuáles son las otras tres manchas? La mancha corporal, la mancha verbal y la mancha mental'.

เตสุ [Pg.97] โมหํ ฐเปตฺวา ปญฺจนฺนํ กสาวานํ เตสญฺจ สพฺเพสํ มูลภูตสฺส โมหสฺส นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห, ติณฺณํ เอว วา กายวจีมโนกสาวานํ โมหสฺส จ นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห. อิตเรสุ นิลฺโลลุปตาทีหิ ราคกสาวสฺส, นิมฺมกฺขตาย โทสกสาวสฺส นิทฺธนฺตภาโว สิทฺโธ เอว. นิราสโยติ นิตฺตณฺโห. สพฺพโลเกติ สกลโลเก, ตีสุ ภเวสุ ทฺวาทสสุ วา อายตเนสุ ภววิภวตณฺหาวิรหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อถ วา ตโยปิ ปาเท วตฺวา เอโก จเรติ เอโก จริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ เอวมฺปิ เอตฺถ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพติ.

Entre ellas, exceptuando el engaño, debido a que las otras cinco manchas y el engaño, que es la raíz de todas ellas, han sido eliminados, se dice 'con las impurezas y el engaño erradicados' (niddhantakasāvamoho). O bien, se dice así porque se han eliminado el engaño y las tres manchas corporal, verbal y mental. Respecto a los otros términos, mediante 'libre de codicia' y demás, se establece la eliminación de la mancha de la pasión; mediante 'sin denigración', la eliminación de la mancha del odio. 'Nirāsayoti' significa sin sed (taṇhā). 'En todo el mundo' significa en la totalidad del mundo; el sentido es haber quedado libre de la sed por la existencia y la no existencia en los tres reinos o las doce bases sensoriales. El resto debe entenderse del modo ya explicado. O alternativamente, tras enunciar los tres versos, se puede establecer la conexión con 'eko care' indicando que 'uno es capaz de vivir solo'.

นิลฺโลลุปคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario de la estrofa sobre el estar libre de codicia.

๕๗. ปาปํ สหายนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต มนุสฺเส โกฏฺฐาคารโต ปุราณธญฺญานิ พหิทฺธา นีหรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ, ภเณ, อิท’’นฺติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. ‘‘อิทานิ, มหาราช, นวธญฺญานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, เตสํ โอกาสํ กาตุํ อิเม มนุสฺสา ปุราณธญฺญาทีนิ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ราชา – ‘‘กึ, ภเณ, อิตฺถาคารพลกายาทีนํ วฏฺฏํ ปริปุณฺณ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, ปริปุณฺณนฺติ’’. ‘‘เตน หิ, ภเณ, ทานสาลํ การาเปถ, ทานํ ทสฺสามิ, มา อิมานิ ธญฺญานิ อนุปการานิ วินสฺสึสู’’ติ. ตโต นํ อญฺญตโร ทิฏฺฐิคติโก อมจฺโจ ‘‘มหาราช, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อารพฺภ ยาว ‘‘พาลา จ ปณฺฑิตา จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ โกฏฺฐาคาเร วิลุมฺปนฺเต ทิสฺวา ตเถว อาณาเปสิ. ตติยมฺปิ นํ ‘‘มหาราช, ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทาน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ‘‘อเร, อหํ อตฺตโน สนฺตกมฺปิ น ลภามิ ทาตุํ, กึ เม อิเมหิ ปาปสหาเยหี’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตญฺจ ปาปํ สหายํ ครหนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

57. En cuanto a 'Pāpaṃ sahāyaṃ', ¿cuál es el origen? Se dice que en Bārāṇasī un cierto rey, mientras recorría la ciudad con gran pompa real, vio a personas sacando grano viejo de los graneros. Preguntó a sus ministros: 'Amigos, ¿qué es esto?'. Ellos respondieron: 'Gran rey, pronto se recogerá el grano nuevo; para hacerle espacio, estas personas están desechando el grano viejo y demás'. El rey preguntó: 'Amigos, ¿están abastecidos los suministros de las mujeres de la corte, de las tropas y demás?'. 'Sí, gran rey, están abastecidos'. 'Entonces, amigos, haced construir una sala de limosnas; daré donativos. Que estos granos no se pierdan sin ser de utilidad'. Entonces, un cierto ministro de puntos de vista erróneos, comenzando con 'Gran rey, no hay beneficio en lo dado', le impidió hacerlo diciendo: 'Tanto los necios como los sabios, tras haber transcurrido y vagado por el ciclo de renacimientos, pondrán fin al sufrimiento'. Al ver por segunda y tercera vez que los graneros estaban siendo vaciados, el rey dio la misma orden. Por tercera vez el ministro lo detuvo diciendo: 'Gran rey, eso que llaman dar es una doctrina de necios', y demás. El rey pensó: '¡Vaya! Ni siquiera se me permite dar lo que es mío propio; ¿qué beneficio obtengo de estos malos compañeros?'. Desencantado, abandonó el reino, se ordenó monje y, practicando la visión profunda, alcanzó la iluminación de un Paccekabuddha. Censurando a aquel mal compañero, recitó esta estrofa de exclamación:'

‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ;

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Se debe evitar al compañero malvado, que muestra lo que es perjudicial y está establecido en la injusticia; uno mismo no debe asociarse con quien está apegado y es negligente; se debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตสฺสายํ [Pg.98] สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ ทสวตฺถุกาย ปาปทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตตฺตา ปาโป, ปเรสมฺปิ อนตฺถํ ปสฺสตีติ อนตฺถทสฺสี, กายทุจฺจริตาทิมฺหิ จ วิสเม นิวิฏฺโฐ, ตํ อตฺถกาโม กุลปุตฺโต ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ. สยํ น เสเวติ อตฺตโน วเสน น เสเว. ยทิ ปน ปรวโส โหติ, กึ สกฺกา กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปสุตนฺติ ปสฏํ, ทิฏฺฐิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฺติ อตฺโถ. ปมตฺตนฺติ กามคุเณสุ โวสฺสฏฺฐจิตฺตํ, กุสลภาวนารหิตํ วา. ตํ เอวรูปํ น เสเว, น ภเช, น ปยิรุปาเส, อญฺญทตฺถุ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

Este es su significado resumido: aquel que es malvado por estar dotado de la visión errónea de diez clases, se le llama «el que muestra lo perjudicial» (anatthadassī) porque muestra lo que no es beneficioso incluso para otros; y «establecido en la injusticia» (visame niviṭṭho) por estar fijado en la mala conducta corporal y demás. El noble que desea su propio bien debe evitar a tal mal compañero, al que muestra lo perjudicial y está establecido en la injusticia. «Uno mismo no debe asociarse» significa que no debe asociarse por su propia voluntad; pues si está bajo el control de otro, ¿qué se puede hacer? «Apegado» (pasutaṃ) significa que está disperso, es decir, que se queda atrapado aquí y allá por el poder de sus puntos de vista. «Negligente» (pamattaṃ) se refiere a aquel cuya mente está entregada a los hilos de los placeres sensuales o carece de desarrollo saludable. Uno no debe asociarse con alguien de tal naturaleza, no debe frecuentarlo ni servirle; por el contrario, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte.

ปาปสหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre el compañero malvado.

๕๘. พหุสฺสุตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน อฏฺฐ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนาติ สพฺพํ อนวชฺชโภชีคาถาย วุตฺตสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ราชา อาห ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, พหุสฺสุตา นามา’’ติ. ราชา – ‘‘อหํ สุตพฺรหฺมทตฺโต นาม, สุเตน ติตฺตึ น คจฺฉามิ, หนฺท, เนสํ สนฺติเก วิจิตฺรนยํ สทฺธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ อตฺตมโน ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, ปริวิสิตฺวา, ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สงฺฆตฺเถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุรโต นิสีทิ ‘‘ธมฺมกถํ, ภนฺเต, กโรถา’’ติ. โส ‘‘สุขิโต โหตุ, มหาราช, ราคกฺขโย โหตู’’ติ วตฺวา อุฏฺฐิโต. ราชา ‘‘อยํ น พหุสฺสุโต, ทุติโย พหุสฺสุโต ภวิสฺสติ, สฺเว ทานิ วิจิตฺรธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ สฺวาตนาย นิมนฺเตสิ. เอวํ ยาว สพฺเพสํ ปฏิปาฏิ คจฺฉติ, ตาว นิมนฺเตสิ. เต สพฺเพปิ ‘‘โทสกฺขโย โหตุ, โมหกฺขโย, คติกฺขโย, วฏฺฏกฺขโย, อุปธิกฺขโย, ตณฺหกฺขโย โหตู’’ติ เอวํ เอเกกํ ปทํ วิเสเสตฺวา เสสํ ปฐมสทิสเมว วตฺวา อุฏฺฐหึสุ.

58. Sobre «el muy instruido» (bahussutaṃ), ¿cuál es su origen? Se dice que antiguamente, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, ocho aspirantes a budas independientes (paccekabodhisattā) se ordenaron y, tras cumplir con los deberes de conducta ejemplar, renacieron en el mundo de los devas; todo lo demás es idéntico a lo relatado en el verso sobre el que come sin culpa. Sin embargo, hay esta diferencia: después de invitar a los Budas Independientes (pacceka-buddhas) a sentarse, el rey preguntó: «¿Quiénes son ustedes?». Ellos respondieron: «Gran rey, somos llamados los muy instruidos». El rey pensó: «Yo soy llamado Brahmadatta el Instruido, pero no me satisfago con lo que he escuchado. ¡Bien!, escucharé de ellos una enseñanza del buen Dhamma presentada de formas variadas». Complacido, ofreció el agua de donación, los sirvió con comida y, al finalizar la comida, tomó el cuenco del anciano de la comunidad, le rindió homenaje y se sentó ante él diciendo: «Venerable, por favor dé un discurso de Dhamma». El anciano dijo: «Que seas feliz, gran rey; que ocurra la destrucción de la lujuria», y se levantó. El rey pensó: «Este no es muy instruido; el segundo lo será. Mañana escucharé de él un discurso variado del Dhamma», y los invitó para el día siguiente. Así los invitó sucesivamente hasta que todos pasaron. Todos ellos dijeron: «Que ocurra la destrucción del odio, la destrucción del engaño, la destrucción del renacimiento, la destrucción de la ronda de sufrimientos, la destrucción de los apegos, la destrucción de la avidez»; destacando así cada término individualmente, y se levantaron tras decir lo restante de forma similar al primero.

ตโต ราชา ‘‘อิเม ‘พหุสฺสุตา มย’นฺติ ภณนฺติ, น จ เตสํ วิจิตฺรกถา, กิเมเตหิ วุตฺต’’นฺติ เตสํ วจนตฺถํ อุปปริกฺขิตุมารทฺโธ. อถ ‘‘ราคกฺขโย โหตู’’ติ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘ราเค ขีเณ โทโสปิ โมโหปิ [Pg.99] อญฺญตรญฺญตเรปิ กิเลสา ขีณา โหนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตมโน อโหสิ – ‘‘นิปฺปริยายพหุสฺสุตา อิเม สมณา. ยถา หิ ปุริเสน มหาปถวึ วา อากาสํ วา องฺคุลิยา นิทฺทิสนฺเตน น องฺคุลิมตฺโตว ปเทโส นิทฺทิฏฺโฐ โหติ, อปิจ, โข, ปน ปถวีอากาสา เอว นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ อิเมหิ เอกเมกํ อตฺถํ นิทฺทิสนฺเตหิ อปริมาณา อตฺถา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตี’’ติ. ตโต โส ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ พหุสฺสุโต ภวิสฺสามี’’ติ ตถารูปํ พหุสฺสุตภาวํ ปตฺเถนฺโต รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

Entonces el rey pensó: «Estos dicen: "Somos muy instruidos", pero sus discursos no han sido variados. ¿Qué habrán querido decir?». Comenzó a examinar el significado de sus palabras. Mientras reflexionaba sobre «que ocurra la destrucción de la lujuria», comprendió: «Cuando la lujuria se agota, también se agotan el odio, el engaño y todas las demás impurezas». Se sintió complacido: «Estos ascetas son muy instruidos en sentido absoluto. Pues así como un hombre que señala la gran tierra o el cielo con su dedo no señala solo un área del tamaño de un dedo, sino que señala toda la tierra y el cielo, así también estos, al señalar un solo punto, han señalado infinitos significados». Entonces pensó: «¿Cuándo llegaré yo también a ser así de instruido?». Anhelando tal estado de instrucción, abandonó el reino, se ordenó y, practicando la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de un Buda Independiente y recitó este verso de júbilo:

‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Se debe cultivar la compañía del muy instruido, del conocedor del Dhamma, del amigo noble y dotado de elocuencia; habiendo comprendido los beneficios y eliminado la duda, se debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – พหุสฺสุตนฺติ ทุวิโธ พหุสฺสุโต ตีสุ ปิฏเกสุ อตฺถโต นิขิโล ปริยตฺติพหุสฺสุโต จ, มคฺคผลวิชฺชาภิญฺญานํ ปฏิวิทฺธตฺตา ปฏิเวธพหุสฺสุโต จ. อาคตาคโม ธมฺมธโร. อุฬาเรหิ ปน กายวจีมโนกมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุฬาโร. ยุตฺตปฏิภาโน จ มุตฺตปฏิภาโน จ ยุตฺตมุตฺตปฏิภาโน จ ปฏิภานวา. ปริยตฺติปริปุจฺฉาธิคมวเสน วา ติธา ปฏิภานวา เวทิตพฺโพ. ยสฺส หิ ปริยตฺติ ปฏิภาติ, โส ปริยตฺติปฏิภานวา. ยสฺส อตฺถญฺจ ญาณญฺจ ลกฺขณญฺจ ฐานาฏฺฐานญฺจ ปริปุจฺฉนฺตสฺส ปริปุจฺฉา ปฏิภาติ, โส ปริปุจฺฉาปฏิภานวา. เยน มคฺคาทโย ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส อธิคมปฏิภานวา. ตํ เอวรูปํ พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ. ตโต ตสฺสานุภาเวน อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถเภทโต วา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทโต วา อเนกปฺปการานิ อญฺญาย อตฺถานิ. ตโต – ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) กงฺขฏฺฐาเนสุ วิเนยฺย กงฺขํ, วิจิกิจฺฉํ วิเนตฺวา วินาเสตฺวา เอวํ กตสพฺพกิจฺโจ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

Aquí este es su significado resumido: «Muy instruido» (bahussutaṃ) se refiere a dos tipos: el instruido en las escrituras (pariyatti-bahussuto), por conocer los tres Piṭakas en su totalidad y significado; y el instruido en la penetración (paṭivedha-bahussuto), por haber penetrado los senderos, sus frutos, el conocimiento claro y los poderes directos. El «conocedor del Dhamma» (dhammadhara) es quien posee la tradición recibida. «Noble» (uḷāra) es quien está dotado de acciones corporales, verbales y mentales excelentes. «Elocuente» (paṭibhānavā) es quien posee una inteligencia adecuada, fluida o ambas. La elocuencia debe entenderse de tres maneras: según el aprendizaje, la indagación y el logro. Aquel a quien se le manifiesta el aprendizaje es elocuente en el aprendizaje. Aquel a quien, al ser interrogado sobre el significado, el conocimiento, las características y lo posible o imposible, se le manifiesta la respuesta, es elocuente en la indagación. Aquel por quien han sido penetrados los senderos y demás, es elocuente en el logro. Se debe cultivar a tal amigo, muy instruido, conocedor del Dhamma, noble y elocuente. Entonces, por el poder de esa sabiduría, habiendo comprendido los múltiples beneficios distinguidos como el beneficio propio, el de los demás o ambos, o bien el beneficio de esta vida, el de la futura y el beneficio supremo; y habiendo «eliminado la duda» (vineyya kaṅkhaṃ), es decir, habiendo removido y destruido la incertidumbre en los puntos de duda como «¿existí yo en el pasado?», etc., y habiendo cumplido así con todos sus deberes, se debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte.

พหุสฺสุตคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre el muy instruido.

๕๙. ขิฑฺฑํ [Pg.100] รตินฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ วิภูสกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา นานาวิธวิภูสเนหิ อตฺตานํ วิภูสาเปตฺวา มหาอาทาเส สกลสรีรํ ทิสฺวา ยํ น อิจฺฉติ ตํ อปเนตฺวา อญฺเญน วิภูสเนน วิภูสาเปติ. ตสฺส เอกทิวสํ เอวํ กโรโต ภตฺตเวลา มชฺฌนฺหิกสมโย ปตฺโต. อถ อวิภูสิโตว ทุสฺสปฏฺเฏน สีสํ เวเฐตฺวา, ภุญฺชิตฺวา, ทิวาเสยฺยํ อุปคจฺฉิ. ปุนปิ อุฏฺฐหิตฺวา ตเถว กโรโต สูริโย อตฺถงฺคโต. เอวํ ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ. อถสฺส เอวํ มณฺฑนปฺปสุตสฺส ปิฏฺฐิโรโค อุทปาทิ. ตสฺเสตทโหสิ – ‘‘อโห เร, อหํ สพฺพถาเมน วิภูสนฺโตปิ อิมสฺมึ กปฺปเก วิภูสเน อสนฺตุฏฺโฐ โลภํ อุปฺปาเทสึ. โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ, โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

59. «El juego y el deleite», ¿cuál es el origen? En Bārāṇasī, un rey llamado Vibhūsaka Brahmadatta, temprano en la mañana, tras haber comido gachas o arroz, se hacía ataviar con diversos ornamentos; al verse todo el cuerpo en un gran espejo, se quitaba lo que no le gustaba y se hacía ataviar con otro ornamento. Un día, mientras hacía esto, llegó la hora de la comida del mediodía. Entonces, sin haberse ataviado, se envolvió la cabeza con una banda de tela, comió y se retiró a dormir la siesta. Tras levantarse de nuevo, mientras hacía lo mismo, se puso el sol. Así ocurrió también en el segundo y tercer día. Entonces, a aquel que estaba tan entregado al adorno, le surgió un dolor de espalda. Se le ocurrió este pensamiento: «¡Oh, mientras me ataviaba con todas mis fuerzas, insatisfecho con estos ornamentos, di origen a la codicia! La codicia es un estado que conduce a los mundos de miseria. Ea, ahora subyugaré la codicia». Abandonando el reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y recitó este verso inspirado:

‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;

วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo dejado atrás el juego, el deleite y el placer sensual en el mundo, sin buscar adornos, sin añoranzas; absteniéndose de las ocasiones de atavío, hablando con la verdad, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ ขิฑฺฑา จ รติ จ ปุพฺเพ วุตฺตาว. กามสุขนฺติ วตฺถุกามสุขํ. วตฺถุกามาปิ หิ สุขสฺส วิสยาทิภาเวน สุขนฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘อตฺถิ รูปํ สุขํ สุขานุปติต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๖๐). เอวเมตํ ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ อิมสฺมึ โอกาสโลเก อนลงฺกริตฺวา อลนฺติ อกตฺวา, เอตํ ตปฺปกนฺติ วา สารภูตนฺติ วา เอวํ อคฺคเหตฺวา. อนเปกฺขมาโนติ เตน อลงฺกรเณน อนเปกฺขณสีโล, อปิหาลุโก, นิตฺตณฺโห, วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที เอโก จเรติ. ตตฺถ วิภูสา ทุวิธา – อคาริกวิภูสา, อนคาริกวิภูสา จ. ตตฺถ อคาริกวิภูสา สาฏกเวฐนมาลาคนฺธาทิ, อนคาริกวิภูสา ปตฺตมณฺฑนาทิ. วิภูสา เอว วิภูสนฏฺฐานํ. ตสฺมา วิภูสนฏฺฐานา ติวิธาย วิรติยา วิรโต. อวิตถวจนโต สจฺจวาทีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

En ese verso, «juego» y «deleite» ya han sido explicados anteriormente. «Placer sensual» (kāmasukhaṃ) se refiere al placer de los objetos de los sentidos. Pues incluso los objetos de los sentidos se denominan «placer» por ser el dominio objetivo del placer, tal como se dice: «Existe la forma, placentera, inmersa en el placer» (SN 3.60). Así, habiendo hallado insatisfacción en este mundo físico con este juego, deleite y placeres sensuales, sin considerarlos suficientes, no se aferra a ellos como algo gratificante o esencial. «Sin añoranzas» significa que por hábito no tiene expectativas respecto a tales adornos, carece de deseos y está libre de sed (craving). «Absteniéndose de las ocasiones de atavío, hablando con la verdad, que uno camine solo»: aquí el adorno (vibhūsā) es de dos clases: el adorno del que vive en el hogar y el adorno del que ha renunciado al hogar. El adorno del que vive en el hogar consiste en telas, turbantes, guirnaldas, perfumes, etc.; el adorno del que ha renunciado al hogar es la decoración del cuenco y otros requisitos. El adorno mismo es la «ocasión de atavío». Por tanto, se abstiene de tales ocasiones de atavío mediante las tres clases de abstinencia. «Hablando con la verdad» se refiere a no emitir palabras falsas. Así debe entenderse el significado.

วิภูสนฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Concluye el comentario sobre el verso de las ocasiones de atavío.

๖๐. ปุตฺตญฺจ [Pg.101] ทารนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหรกาเล เอว อภิสิตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. โส ปฐมคาถาย วุตฺตปจฺเจกโพธิสตฺโต วิย รชฺชสิริมนุภวนฺโต เอกทิวสํ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ รชฺชํ กาเรนฺโต พหูนํ ทุกฺขํ กโรมิ. กึ เม เอกภตฺตตฺถาย อิมินา ปาเปน, หนฺท สุขมุปฺปาเทมี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

60. «Hijos y esposa», ¿cuál es el origen? Se dice que el hijo del rey de Bārāṇasī fue consagrado y gobernó el reino siendo aún muy joven. Al igual que el Paccekabodhisatta mencionado en el primer verso, mientras disfrutaba del esplendor real, un día pensó: «Mientras ejerzo el reinado, causo sufrimiento a muchos. ¿De qué me sirve este mal por el bien de una sola comida? Ea, ahora produciré felicidad». Abandonando el reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y recitó este verso inspirado:

‘‘ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ;

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo abandonado hijos, esposa, padre y madre, riquezas, granos y parientes; dejando atrás los placeres de los sentidos según sus límites fijos, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ ธนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬรชตชาตรูปาทีนิ รตนานิ. ธญฺญานีติ สาลิวีหิยวโคธุมกงฺกุวรกกุทฺรูสกปเภทานิ สตฺต เสสาปรณฺณานิ จ. พนฺธวานีติ ญาติพนฺธุโคตฺตพนฺธุมิตฺตพนฺธุสิปฺปพนฺธุวเสน จตุพฺพิเธ พนฺธเว. ยโถธิกานีติ สกสกโอธิวเสน ฐิตาเนว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En ese verso, «riquezas» se refiere a tesoros como perlas, gemas, lapislázuli, caracolas, cristales, corales, plata, oro y demás. «Granos» se refiere a las siete clases: arroz de montaña, arroz paddy, cebada, trigo, mijo, varaka y kudrūsaka, así como otras legumbres. «Parientes» se refiere a las cuatro clases de vínculos: por consanguinidad, por linaje, por amistad y por oficio. «Según sus límites fijos» (yathodhikānīti) significa según sus respectivos límites establecidos. Lo restante es tal como se ha explicado anteriormente.

ปุตฺตทารคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Concluye el comentario sobre el verso de los hijos y la esposa.

๖๑. สงฺโค เอโสติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกานิ ปสฺสติ. ติวิธนาฏกานีติ กิร ปุพฺพราชโต อาคตํ, อนนฺตรราชโต อาคตํ, อตฺตโน กาเล อุฏฺฐิตนฺติ. โส เอกทิวสํ ปาโตว ทหรนาฏกปาสาทํ คโต. ตา นาฏกิตฺถิโย ‘‘ราชานํ รมาเปสฺสามา’’ติ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อจฺฉราโย วิย อติมโนหรํ นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ. ราชา – ‘‘อนจฺฉริยเมตํ ทหราน’’นฺติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มชฺฌิมนาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. โส ตตฺถาปิ ตเถว อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มหานาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. ราชา ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีตานํ ตาสํ มหลฺลกภาเวน อฏฺฐิกีฬนสทิสํ นจฺจํ ทิสฺวา คีตญฺจ อมธุรํ สุตฺวา ปุนเทว ทหรนาฏกปาสาทํ, ปุน มชฺฌิมนาฏกปาสาทนฺติ เอวํ วิจริตฺวา กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘อิมา นาฏกิตฺถิโย สกฺกํ [Pg.102] เทวานมินฺทํ อจฺฉราโย วิย มํ รมาเปตุกามา สพฺพถาเมน นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ, สฺวาหํ กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ โลภเมว วฑฺเฒมิ, โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

61. «Este es un vínculo», ¿cuál es el origen? Se dice que en Bārāṇasī hubo un rey llamado Pādalola Brahmadatta. Por la mañana, después de comer gachas o arroz, observaba a tres grupos de bailarinas en sus tres palacios. Los tres grupos eran: las que venían de reyes anteriores, las que venían del rey predecesor inmediato y las reclutadas en su propio tiempo. Un día, temprano por la mañana, fue al palacio de las bailarinas jóvenes. Aquellas bailarinas, deseando complacer al rey, ejecutaron danzas, cantos y música instrumental extremadamente encantadores, como si fueran ninfas de Sakka, el señor de los devas. El rey, pensando: «Esto no es nada asombroso para las jóvenes», quedó insatisfecho y fue al palacio de las bailarinas de mediana edad. Aquellas también actuaron del mismo modo. Él, allí también insatisfecho, fue al palacio de las bailarinas mayores. Ellas actuaron de igual manera. El rey, al ver que habiendo pasado por los reinados de dos o tres reyes ya eran ancianas, percibió su danza como un juego de huesos y su canto como algo desagradable. Regresó de nuevo al palacio de las jóvenes y luego al de las de mediana edad, y no encontrando satisfacción en ninguna parte, pensó: «Estas bailarinas, deseando complacerme como las ninfas de Sakka, han aplicado todas sus fuerzas en la danza, el canto y la música; pero yo, insatisfecho en todo lugar, solo aumento la codicia. La codicia es un estado que conduce a los mundos de miseria. Ea, ahora subyugaré la codicia». Abandonando el reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y recitó este verso inspirado:

‘‘สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย;

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Este es un vínculo, hay aquí poca felicidad, poco placer, y aquí el sufrimiento es mayor; sabiendo que esto es un anzuelo, el sabio que camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตสฺสตฺโถ – สงฺโค เอโสติ อตฺตโน อุปโภคํ นิทฺทิสติ. โส หิ สชฺชนฺติ ตตฺถ ปาณิโน กทฺทเม ปวิฏฺโฐ หตฺถี วิยาติ สงฺโค. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ เอตฺถ ปญฺจกามคุณูปโภคกาเล วิปรีตสญฺญาย อุปฺปาเทตพฺพโต กามาวจรธมฺมปริยาปนฺนโต วา ลามกฏฺเฐน โสขฺยํ ปริตฺตํ, วิชฺชุปฺปภาย โอภาสิตนจฺจทสฺสนสุขํ วิย อิตฺตรํ, ตาวกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ เอตฺถ จ ยฺวายํ ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) วุตฺโต. โส ยทิทํ ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว? อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ มุทฺทาย, ยทิ คณนายา’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๗) นเยเนตฺถ ทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ อุปนิธาย อปฺโป อุทกพินฺทุมตฺโต โหติ. อถ โข ทุกฺขเมว ภิยฺโย พหุ, จตูสุ สมุทฺเทสุ อุทกสทิสํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย’’ติ. คโฬ เอโสติ อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา อากฑฺฒนวเสน พฬิโส วิย เอโส ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. อิติ ญตฺวา มติมาติ เอวํ ญตฺวา พุทฺธิมา ปณฺฑิโต ปุริโส สพฺพมฺเปตํ ปหาย เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

Este es su significado: ‘Este es un vínculo’ (saṅgo eso) se refiere a su propio objeto de disfrute. Pues es un vínculo porque los seres se quedan atrapados allí como un elefante hundido en el lodo. ‘Poca felicidad hay aquí’ (parittamettha sokhyaṃ) significa que la felicidad en el momento del disfrute de los cinco hilos de los placeres sensoriales es mínima, en el sentido de ser vil, ya sea por originarse en una percepción distorsionada o por estar incluida entre los fenómenos de la esfera del deseo. Se dice que es transitoria, como la felicidad de observar una danza iluminada por un relámpago; lo que se quiere decir es que es temporal. ‘Poco placer y mucho sufrimiento hay aquí’ (appassādo dukkhamettha bhiyyo): en este sentido se ha dicho: ‘Cualquier placer y alegría, monjes, que surja en dependencia de estos cinco hilos de placeres sensoriales, esto es el placer de los sentidos’. El sufrimiento aquí se explica de esta manera: ‘¿Y cuál es el peligro de los placeres sensoriales? Aquí, monjes, por cualquier oficio que un noble se gane la vida, ya sea mediante el cálculo, la contabilidad…’, etc. En comparación con ese sufrimiento, el placer es escaso, apenas una gota de agua. Pero el sufrimiento mismo es mucho mayor, comparable al agua de los cuatro océanos. Por eso se dice: ‘Poco placer y mucho sufrimiento hay aquí’. ‘Este es un anzuelo’ (gaḷo eso) significa que, al mostrar gratificación, lo arrastra a uno por su fuerza, como un anzuelo; estos son los cinco hilos de placeres sensoriales. ‘Habiendo comprendido así, el sabio’ (iti ñatvā matimā): habiendo comprendido esto de tal manera, el hombre sabio y prudente, habiendo abandonado todo esto, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte.

สงฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre el vínculo ha finalizado.

๖๒. สนฺทาลยิตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อนิวตฺตพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส สงฺคามํ โอติณฺโณ อชินิตฺวา อญฺญํ วา กิจฺจํ อารทฺโธ อนิฏฺฐเปตฺวา น นิวตฺตติ, ตสฺมา นํ เอวํ สญฺชานึสุ. โส [Pg.103] เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน วนทาโห อุฏฺฐาสิ. โส อคฺคิ สุกฺขานิ จ หริตานิ จ ติณาทีนิ ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน เอว คจฺฉติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ‘‘ยถายํ วนทาโห, เอวเมว เอกาทสวิโธ อคฺคิ สพฺพสตฺเต ทหนฺโต อนิวตฺตมาโนว คจฺฉติ มหาทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺโต, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิวตฺตนตฺถํ อยํ อคฺคิ วิย อริยมคฺคญาณคฺคินา กิเลเส ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ? ตโต มุหุตฺตํ คนฺตฺวา เกวฏฺเฏ อทฺทส นทิยํ มจฺเฉ คณฺหนฺเต. เตสํ ชาลนฺตรํ ปวิฏฺโฐ เอโก มหามจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา ปลายิ. เต ‘‘มจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา คโต’’ติ สทฺทมกํสุ. ราชา ตมฺปิ วจนํ สุตฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยมคฺคญาเณน ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ เภตฺวา อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ –

62. ¿Cuál es el origen de ‘Habiendo roto’ (sandālayitvāna)? Se dice que en Bārāṇasī hubo un rey llamado Anivatta Brahmadatta. Cuando entraba en batalla, no se retiraba sin haber vencido, o si emprendía cualquier otra tarea, no se retiraba sin haberla completado; por eso lo conocían así. Un día, fue al parque. En esa ocasión, se produjo un incendio forestal. Ese fuego avanzaba sin retroceder, quemando hierbas y follaje seco y verde. El rey, al verlo, produjo el signo correspondiente y reflexionó: ‘Así como este incendio forestal, del mismo modo el fuego de once tipos avanza sin retroceder, quemando a todos los seres y produciendo un gran sufrimiento. ¿Cuándo podré yo también, para hacer que este sufrimiento cese, avanzar sin retroceder como este fuego, quemando las impurezas con el fuego del conocimiento del noble sendero?’. Después de avanzar un poco más, vio a unos pescadores atrapando peces en un río. Un gran pez que había entrado en la red, la rompió y escapó. Ellos gritaron: ‘¡El pez ha roto la red y se ha ido!’. El rey, al escuchar esas palabras, produjo el signo correspondiente y reflexionó: ‘¿Cuándo podré yo también, con el conocimiento del noble sendero, romper la red del deseo y los puntos de vista, y avanzar sin quedar atrapado?’. Abandonó el reino, se ordenó, emprendió la visión cabal y realizó el despertar de un Paccekabuddha, y recitó este verso de júbilo:

‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“Habiendo roto los grilletes, como un pez que rompe la red en el agua; como el fuego que no regresa a lo ya quemado, que uno vague solo como el cuerno de un rinoceronte”.

ตสฺสา ทุติยปาเท ชาลนฺติ สุตฺตมยํ วุจฺจติ. อมฺพูติ อุทกํ, ตตฺถ จรตีติ อมฺพุจารี, มจฺฉสฺเสตํ อธิวจนํ. สลิเล อมฺพุจารี สลิลมฺพุจารี, ตสฺมึ นทีสลิเล ชาลํ เภตฺวา อมฺพุจารีวาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยปาเท ทฑฺฒนฺติ ทฑฺฒฏฺฐานํ วุจฺจติ. ยถา อคฺคิ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปุน น นิวตฺตติ, น ตตฺถ ภิยฺโย อาคจฺฉติ, เอวํ มคฺคญาณคฺคินา ทฑฺฒํ กามคุณฏฺฐานํ อนิวตฺตมาโน ตตฺถ ภิยฺโย อนาคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En el segundo verso de esta estrofa, ‘red’ (jāla) se refiere a la hecha de hilos. ‘Ambu’ significa agua; ‘ambucārī’ es quien se mueve allí, siendo este un epíteto del pez. ‘Salile ambucārī’ significa el que se mueve en el agua; lo que se quiere decir es ‘como quien se mueve en el agua habiendo roto la red en el agua del río’. En el tercer verso, ‘quemado’ (daḍḍha) se refiere al lugar quemado. Así como el fuego no regresa de nuevo al lugar quemado, no vuelve más allí, de la misma manera, el lugar de los placeres sensoriales que ha sido quemado por el fuego del conocimiento del sendero no es vuelto a visitar, queriendo decir que uno no regresa más allí. El resto es según el método ya explicado.

สนฺทาลนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre la ruptura ha finalizado.

๖๓. โอกฺขิตฺตจกฺขูติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จกฺขุโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต วิย นาฏกทสฺสนมนุยุตฺโต โหติ. อยํ ปน วิเสโส – โส อสนฺตุฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉติ, อยํ ตํ ตํ นาฏกํ ทิสฺวา อติวิย อภินนฺทิตฺวา นาฏกปริวตฺตทสฺสเนน ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต วิจรติ. โส กิร นาฏกทสฺสนาย อาคตํ อญฺญตรํ [Pg.104] กุฏุมฺพิยภริยํ ทิสฺวา ราคํ อุปฺปาเทสิ. ตโต สํเวคมาปชฺชิตฺวา ปุน ‘‘อหํ อิมํ ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต อปายปริปูรโก ภวิสฺสามิ, หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

63. ¿Cuál es el origen de ‘Con la mirada baja’ (okkhittacakkhu)? Se dice que en Bārāṇasī hubo un rey llamado Cakkhulola Brahmadatta, quien, al igual que el rey Pādalola Brahmadatta, estaba entregado a observar espectáculos de danza. Pero con esta diferencia: él, insatisfecho, iba de aquí para allá; al ver tal o cual danza, se deleitaba en exceso y deambulaba aumentando su deseo al observar el círculo de las bailarinas. Se dice que vio a la esposa de un cierto hacendado que había venido a ver la danza y sintió surgir la pasión. Entonces, sobrecogido por la urgencia espiritual (saṃvega), pensó: ‘Si sigo aumentando este deseo, seré alguien que llene los estados de privación; ¡ea!, voy a someterlo’. Habiendo renunciado y practicado la visión cabal, realizó el despertar de un Paccekabuddha y, censurando su conducta anterior, recitó este verso de júbilo que ilustra las cualidades opuestas a aquella conducta:

‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขู น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;

อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“Con la mirada baja y no inquieto de pies, con los sentidos controlados y la mente protegida; sin flujos de impurezas y sin consumirse, que uno vague solo como el cuerno de un rinoceronte”.

ตตฺถ โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เหฏฺฐาขิตฺตจกฺขุ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา ปริวชฺชคเหตพฺพทสฺสนตฺถํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนติ วุตฺตํ โหติ. น ตุ หนุกฏฺฐินา หทยฏฺฐึ สงฺฆฏฺเฏนฺโต. เอวญฺหิ โอกฺขิตฺตจกฺขุตา น สมณสารุปฺปา โหตี. น จ ปาทโลโลติ เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโยติ เอวํ คณมชฺฌํ ปวิสิตุกามตาย กณฺฑูยมานปาโท วิย อภวนฺโต, ทีฆจาริกอนวฏฺฐิตจาริกวิรโต วา. คุตฺตินฺทฺริโยติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อิธ วิสุํวุตฺตาวเสสวเสน โคปิตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ มานสํ เยว มานสานํ, ตํ รกฺขิตมสฺสาติ รกฺขิตมานสาโน. ยถา กิเลเสหิ น วิลุปฺปติ, เอวํ รกฺขิตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อนวสฺสุโตติ อิมาย ปฏิปตฺติยา เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กิเลสอนฺวาสฺสววิรหิโต. อปริฑยฺหมาโนติ เอวํ อนฺวาสฺสววิรหาว กิเลสคฺคีหิ อปริฑยฺหมาโน. พหิทฺธา วา อนวสฺสุโต, อชฺฌตฺตํ อปริฑยฺหมาโน. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En este pasaje, 'con la mirada baja' (okkhittacakkhu) significa tener los ojos dirigidos hacia abajo; se dice que, habiendo alineado las siete vértebras del cuello, se mira a una distancia de un yugo para observar lo que debe ser evitado o tomado. Pero no se debe presionar el hueso de la mandíbula contra el hueso del pecho, pues tal forma de bajar la mirada no es apropiada para un asceta. 'Y no inquieto de pies' (na pādalolo) significa no correr como alguien con pies pruriginosos por el deseo de entrar en medio de un grupo —siendo el segundo de uno, o el tercero de dos—, o bien estar alejado de las largas caminatas y de los viajes inestables. 'Con las facultades resguardadas' (guttindriyo) significa tener las facultades protegidas, refiriéndose aquí a la protección de las restantes de las seis facultades, aparte de la que se menciona por separado. 'Con la mente protegida' (rakkhitamānasāno) se refiere a que la mente misma es 'mānasa'; quien tiene esa mente protegida es 'rakkhitamānasāno'. Se dice que tiene el corazón resguardado de modo que no sea saqueado por las impurezas. 'Sin filtraciones' (anavassuto) significa que, mediante esta práctica, uno está libre del flujo de las impurezas hacia los diversos objetos de los sentidos. 'Sin quemarse' (apariḍayhamāno) significa que, al estar libre de tales flujos, uno no es abrasado por los fuegos de las impurezas. O bien, 'sin filtraciones' externamente y 'sin quemarse' internamente. El resto es tal como se ha explicado antes.

โอกฺขิตฺตจกฺขุคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí concluye el comentario a la estrofa sobre 'la mirada baja'.

๖๔. โอหารยิตฺวาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อยํ อญฺโญปิ จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา จตุมาเส จตุมาเส อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ ปวิสนฺโต อุยฺยานทฺวาเร [Pg.105] ปตฺตสญฺฉนฺนํ ปุปฺผาลงฺกตวิฏปํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารํ ทิสฺวา เอกํ ปุปฺผํ คเหตฺวา อุยฺยานํ ปาวิสิ. ตโต ‘‘รญฺญา อคฺคปุปฺผํ คหิต’’นฺติ อญฺญตโรปิ อมจฺโจ หตฺถิกฺขนฺเธ ฐิโต เอว เอกํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺโพ พลกาโย อคฺคเหสิ. ปุปฺผํ อนสฺสาเทนฺตา ปตฺตมฺปิ คณฺหึสุ. โส รุกฺโข นิปฺปตฺตปุปฺโผ ขนฺธมตฺโตว อโหสิ. ตํ ราชา สายนฺหสมเย อุยฺยานา นิกฺขมนฺโต ทิสฺวา ‘‘กึ กโต อยํ รุกฺโข, มม อาคมนเวลายํ มณิวณฺณสาขนฺตเรสุ ปวาฬสทิสปุปฺผาลงฺกโต อโหสิ, อิทานิ นิปฺปตฺตปุปฺโผ ชาโต’’ติ จินฺเตนฺโต ตสฺเสวาวิทูเร อปุปฺผิตํ รุกฺขํ สญฺฉนฺนปลาสํ อทฺทส. ทิสฺวา จสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ รุกฺโข ปุปฺผภริตสาขตฺตา พหุชนสฺส โลภนีโย อโหสิ, เตน มุหุตฺเตเนว พฺยสนํ ปตฺโต, อยํ ปนญฺโญ อโลภนียตฺตา ตเถว ฐิโต. อิทมฺปิ รชฺชํ ปุปฺผิตรุกฺโข วิย โลภนียํ, ภิกฺขุภาโว ปน อปุปฺผิตรุกฺโข วิย อโลภนีโย. ตสฺมา ยาว อิทมฺปิ อยํ รุกฺโข วิย น วิลุปฺปติ, ตาว อยมญฺโญ สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริจฺฉตฺตโก, เอวํ กาสาเวน ปริสญฺฉนฺเนน หุตฺวา ปพฺพชิตพฺพ’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

64. 'Habiendo abandonado' (ohārayitvā): ¿cuál es el origen? Se cuenta que en Bārāṇasī hubo otro rey llamado Cātumāsika Brahmadatta que iba a divertirse a su jardín cada cuatro meses. Un día, en el mes intermedio del verano, al entrar al parque, vio un árbol pāricchattaka koviḷāra cubierto de hojas y adornado con flores en sus ramas; tomó una flor y entró al parque. Después, pensando 'el rey ha tomado la mejor flor', otro ministro que estaba sobre el lomo de un elefante tomó también una flor. De la misma manera, todo el ejército tomó flores. Los que no alcanzaron flores tomaron incluso las hojas. Ese árbol quedó reducido a su solo tronco, sin hojas ni flores. Al salir del parque al atardecer, el rey lo vio y pensó: '¿Qué le ha pasado a este árbol? Al momento de mi llegada estaba adornado con flores como corales entre sus ramas de color de gema, y ahora ha quedado sin hojas ni flores'. Cerca de allí vio otro árbol que no tenía flores pero estaba cubierto de follaje. Al verlo, pensó: 'Este árbol, por tener sus ramas cargadas de flores, fue objeto de codicia para mucha gente, y por ello ha llegado a la ruina en un instante; pero este otro, por no ser objeto de codicia, permanece tal como estaba. Del mismo modo, este reino es codiciable como el árbol florido, pero el estado de monje no es codiciable, como el árbol sin flores. Por tanto, mientras este reino no sea destruido como ese árbol, debo renunciar y cubrirme con los mantos azafrán, como este otro árbol pāricchattaka cubierto de hojas'. Habiendo abandonado el reino y renunciado, mientras desarrollaba la visión clara, realizó la iluminación de un Pacceka Buddha y recitó esta estrofa de exclamación:

‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺโต;

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo abandonado los distintivos de un laico, como el árbol pāricchattaka cubierto de hojas; habiendo partido vestido con mantos azafrán, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวาติ อิมสฺส ปาทสฺส เคหา อภินิกฺขมิตฺวา กาสายวตฺโถ หุตฺวาติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

En este pasaje, el significado del verso 'habiendo partido vestido con mantos azafrán' (kāsāyavattho abhinikkhamitvā) debe entenderse como: 'habiendo partido del hogar, habiéndose vestido con mantos azafrán'. El resto puede comprenderse siguiendo el método ya explicado, por lo que no se detalla más.

ปาริจฺฉตฺตกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí concluye el comentario a la estrofa del árbol Pāricchattaka.

ตติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

Aquí finaliza el tercer capítulo (vagga).

๖๕. รเสสูติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา อุยฺยาเน อมจฺจปุตฺเตหิ ปริวุโต สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ กีฬติ. ตสฺส สูโท [Pg.106] สพฺพมํสานํ รสํ คเหตฺวา อตีว สุสงฺขตํ อมตกปฺปํ อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส ตตฺถ เคธมาปนฺโน กสฺสจิ กิญฺจิ อทตฺวา อตฺตนาว ภุญฺชิ. อุทกกีฬโต จ อติวิกาเล นิกฺขนฺโต สีฆํ สีฆํ ภุญฺชิ. เยหิ สทฺธึ ปุพฺเพ ภุญฺชติ, น เตสํ กญฺจิ สริ. อถ ปจฺฉา ปฏิสงฺขานํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อโห, มยา ปาปํ กตํ, ยฺวาหํ รสตณฺหาย อภิภูโต สพฺพชนํ วิสริตฺวา เอกโกว ภุญฺชึ. หนฺท รสตณฺหํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

65. 'En los sabores' (rasesu): ¿cuál es el origen? Se cuenta que otro rey de Bārāṇasī, rodeado por los hijos de sus ministros, se divertía en un estanque de lotos con gradas de piedra en el jardín. Su cocinero, extrayendo la esencia de toda clase de carnes, preparó un refrigerio extremadamente bien elaborado, similar al néctar, y se lo presentó. El rey, cayendo en la avidez por ello, lo comió todo él solo sin dar nada a nadie. Habiendo salido muy tarde de sus juegos en el agua, comió muy rápidamente. No recordó a ninguno de aquellos con quienes solía comer anteriormente. Luego, surgiendo en él la reflexión, pensó: '¡Ay, he cometido una mala acción! Yo, subyugado por la sed de los sabores, olvidé a toda la gente y comí solo. ¡Ea! Ahora subyugaré la sed de los sabores'. Habiendo abandonado el reino y renunciado, mientras desarrollaba la visión clara, realizó la iluminación de un Pacceka Buddha y, censurando su conducta anterior, recitó esta estrofa de exclamación que muestra las virtudes opuestas a esa conducta:

‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี;

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Sin tener avidez por los sabores, sin ser glotón, sin mantener a otros, mendigando de casa en casa; con la mente desapegada de familia en familia, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ รเสสูติ อมฺพิลมธุรติตฺตกกฏุกโลณิกขาริกกสาวาทิเภเทสุ สายนีเยสุ. เคธํ อกรนฺติ คิทฺธึ อกโรนฺโต, ตณฺหํ อนุปฺปาเทนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อโลโลติ ‘‘อิทํ สายิสฺสามิ, อิทํ สายิสฺสามี’’ติ เอวํ รสวิเสเสสุ อนากุโล. อนญฺญโปสีติ โปเสตพฺพกสทฺธิวิหาริกาทิวิรหิโต, กายสนฺธารณมตฺเตน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. ยถา วา ปุพฺเพ อุยฺยาเน รเสสุ เคธกรณโลโล หุตฺวา อญฺญโปสี อาสึ, เอวํ อหุตฺวา ยาย ตณฺหาย โลโล หุตฺวา รเสสุ เคธํ กโรติ. ตํ ตณฺหํ หิตฺวา อายตึ ตณฺหามูลกสฺส อญฺญสฺส อตฺตภาวสฺส อนิพฺพตฺตเนน อนญฺญโปสีติ ทสฺเสติ. อถ วา อตฺถภญฺชนกฏฺเฐน อญฺเญติ กิเลสา วุจฺจนฺติ. เตสํ อโปสเนน อนญฺญโปสีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. สปทานจารีติ อโวกฺกมฺมจารี อนุปุพฺพจารี, ฆรปฏิปาฏึ อฉฑฺเฑตฺวา อฑฺฒกุลญฺจ ทลิทฺทกุลญฺจ นิรนฺตรํ ปิณฺฑาย ปวิสมาโนติ อตฺโถ. กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กิเลสวเสน อลคฺคจิตฺโต, จนฺทูปโม นิจฺจนวโก หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En este pasaje, 'en los sabores' (rasesu) se refiere a las cosas sabrosas distinguidas como agrio, dulce, amargo, picante, salado, alcalino, astringente y demás. 'No albergar codicia' significa no producir avidez, no dar lugar al deseo (taṇhā). 'No anhelante' (alolo) significa no estar agitado por los diversos sabores pensando: 'saborearé esto, saborearé aquello'. 'Sin alimentar a otros' (anaññaposī) significa estar libre de aquellos que deben ser mantenidos, como discípulos y otros; lo que se quiere decir es que está satisfecho únicamente con el sustento del cuerpo. O bien, muestra: 'A diferencia de antes, cuando en el parque era voluble por la codicia de los sabores y alimentaba a otros, ahora no seré así; habiendo abandonado el deseo por el cual uno se vuelve ansioso de sabores, no alimentaré a otros al no producir otra existencia futura arraigada en el deseo'. O bien, las impurezas (kilesā) se denominan 'otros' en el sentido de que destruyen el propio bienestar; al no alimentarlas, 'no se alimenta a otros'. Este es también el significado aquí. 'Caminando de casa en casa' (sapadānacārī) significa caminar sin saltarse ninguna casa, avanzando en orden sucesivo; al entrar por limosna, se va sin romper la secuencia de las casas, acudiendo tanto a familias ricas como pobres de manera ininterrumpida. 'Con la mente no apegada a las familias' significa que su mente no se adhiere a familias de nobles y demás por el poder de las impurezas, sino que es semejante a la luna, siempre como un recién llegado. El resto es según el método ya explicado.

รสเคธคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación de la estrofa sobre la codicia por los sabores ha finalizado.

๖๖. ปหาย [Pg.107] ปญฺจาวรณานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา ปฐมชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

66. ¿Cuál es el origen de 'Habiendo abandonado las cinco obstrucciones'? Se dice que en Benarés un cierto rey obtuvo el primer jhāna. Con el fin de proteger su jhāna, abandonó el reino, se ordenó y, practicando la visión cabal (vipassanā), realizó el despertar de un Paccekabuddha. Para manifestar la perfección de su práctica, recitó esta estrofa de inspiración:

‘‘ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;

อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo abandonado las cinco obstrucciones de la mente, habiendo disipado todas las impurezas; sin depender de nada, habiendo cortado el defecto del afecto, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ อาวรณานีติ นีวรณาเนว. ตานิ อตฺถโต อุรคสุตฺเต วุตฺตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา อพฺภาทโย วิย จนฺทสูริเย เจโต อาวรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวรณานิ เจตโส’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา ปหาย. อุปกฺกิเลเสติ อุปคมฺม จิตฺตํ วิพาเธนฺเต อกุสเล ธมฺเม, วตฺโถปมาทีสุ วุตฺเต อภิชฺฌาทโย วา. พฺยปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา วินาเสตฺวา, วิปสฺสนามคฺเคน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สพฺเพติ อนวเสเส. เอวํ สมถวิปสฺสนาสมฺปนฺโน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส ปหีนตฺตา อนิสฺสิโต. เสสมคฺเคหิ เฉตฺวา เตธาตุกํ สิเนหโทสํ, ตณฺหาราคนฺติ วุตฺตํ โหติ. สิเนโห เอว หิ คุณปฏิปกฺขโต สิเนหโทโสติ วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

Aquí, 'obstrucciones' (āvaraṇāni) se refiere a los mismos obstáculos (nīvaraṇāni). Su significado ha sido explicado en el Uraga Sutta. Se llaman 'obstrucciones de la mente' porque obstruyen la mente tal como las nubes obstruyen al sol y a la luna. Habiéndolas abandonado ya sea mediante la concentración de acceso o la absorción. 'Impurezas' (upakkilese) son los estados perjudiciales que atacan y oprimen la mente, o bien estados como la codicia y otros mencionados en el Vatthūpama Sutta y demás. 'Habiendo disipado' (byapanujja) significa habiendo expulsado, destruido o abandonado por medio del camino de la visión cabal. 'Todas' significa sin excepción. Así, aquel dotado de tranquilidad (samatha) y visión cabal es alguien 'sin dependencia' por haber abandonado la dependencia de los puntos de vista a través del primer camino. 'Habiendo cortado' por medio de los caminos restantes el afecto y el odio (el defecto del afecto) pertenecientes a los tres reinos; se refiere al deseo y la lujuria. Pues el afecto mismo es llamado 'defecto del afecto' por ser opuesto a las cualidades excelentes. El resto es según el método ya explicado.

อาวรณคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación de la estrofa sobre las obstrucciones ha finalizado.

๖๗. วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา จตุตฺถชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

67. ¿Cuál es el origen de 'Habiendo dejado atrás'? Se dice que en Benarés un cierto rey obtuvo el cuarto jhāna. Con el fin de proteger su jhāna, abandonó el reino, se ordenó y, practicando la visión cabal, realizó el despertar de un Paccekabuddha. Para manifestar la perfección de su práctica, recitó esta estrofa de inspiración:

‘‘วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ;

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo dejado atrás el placer y el dolor, y anteriormente la alegría y el pesar; habiendo alcanzado la ecuanimidad y la tranquilidad purificadas, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ [Pg.108] วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, ฉฑฺเฑตฺวา ชหิตฺวาติ อตฺโถ. สุขํ ทุขญฺจาติ กายิกํ สาตาสาตํ. โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ เจตสิกํ สาตาสาตํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. สมถนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมถเมว. วิสุทฺธนฺติ ปญฺจนีวรณวิตกฺกวิจารปีติสุขสงฺขาเตหิ นวหิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิสุทฺธํ, นิทฺธนฺตสุวณฺณมิว วิคตูปกฺกิเลสนฺติ อตฺโถ.

Aquí, 'habiendo dejado atrás' (vipiṭṭhikatvāna) significa habiendo puesto a la espalda, habiendo descartado y abandonado. 'Placer y dolor' se refiere al bienestar y malestar físico. 'Alegría y pesar' se refiere al bienestar y malestar mental. 'Ecuanimidad' es la ecuanimidad del cuarto jhāna. 'Tranquilidad' es la tranquilidad del cuarto jhāna. 'Purificada' significa pura por estar libre de los nueve estados opuestos conocidos como los cinco obstáculos, el pensamiento inicial, el examen sostenido, el arrobo y el placer; es como el oro refinado, libre de impurezas.

อยํ ปน โยชนา – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุกฺขญฺจ ปุพฺเพว ปฐมชฺฌานุปจารภูมิยํเยว ทุกฺขํ, ตติยชฺฌานุปจารภูมิยํ สุขนฺติ อธิปฺปาโย. ปุน อาทิโต วุตฺตํ จการํ ปรโต เนตฺวา ‘‘โสมนสฺสํ โทมนสฺสญฺจ วิปิฏฺฐิกตฺวาน ปุพฺเพวา’’ติ อธิกาโร. เตน โสมนสฺสํ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร, โทมนสฺสญฺจ ทุติยชฺฌานุปจาเรเยวาติ ทีเปติ. เอตานิ หิ เอเตสํ ปริยายโต ปหานฏฺฐานานิ. นิปฺปริยายโต ปน ทุกฺขสฺส ปฐมชฺฌานํ, โทมนสฺสสฺส ทุติยชฺฌานํ, สุขสฺส ตติยชฺฌานํ, โสมนสฺสสฺส จตุตฺถชฺฌานํ ปหานฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐). ตํ สพฺพํ อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๖๕) วุตฺตํ. ยโต ปุพฺเพว ตีสุ ปฐมชฺฌานาทีสุ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ วิปิฏฺฐิกตฺวา เอตฺเถว จตุตฺถชฺฌาเน โสมนสฺสํ วิปิฏฺฐิกตฺวา อิมาย ปฏิปทาย ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ เอโก จเรติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

Esta es la construcción: 'Habiendo dejado atrás el placer y el dolor' implica que el dolor fue abandonado previamente en el plano de acceso al primer jhāna, y el placer en el plano de acceso al tercer jhāna. Llevando la partícula 'y' mencionada al inicio hacia adelante, el sentido es: 'y habiendo dejado atrás previamente la alegría y el pesar'. Por tanto, muestra que la alegría es abandonada en el acceso al cuarto jhāna y el pesar ya en el acceso al segundo jhāna. Pues estos lugares de abandono se declaran en un sentido expositivo. Pero en sentido directo, el lugar de abandono del dolor es el primer jhāna; del pesar, el segundo jhāna; del placer, el tercer jhāna; y de la alegría, el cuarto jhāna. Como se ha dicho: 'Entrando y permaneciendo en el primer jhāna, aquí la facultad del dolor surgida cesa sin remanente', etc. Todo esto se explica en el Atthasālinī, el comentario al Dhammasaṅgaha. Dado que anteriormente, en los tres jhānas empezando por el primero, se han dejado atrás el dolor, el pesar y el placer, y en este cuarto jhāna se ha dejado atrás la alegría, habiendo alcanzado mediante esta práctica la ecuanimidad y la tranquilidad purificadas, uno debe caminar solo. El resto es claro en todos sus puntos.

วิปิฏฺฐิกตฺวาคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación de la estrofa sobre haber dejado atrás ha finalizado.

๖๘. อารทฺธวีริโยติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ปจฺจนฺตราชา สหสฺสโยธปริมาณพลกาโย รชฺเชน ขุทฺทโก, ปญฺญาย มหนฺโต อโหสิ. โส เอกทิวสํ ‘‘กิญฺจาปิ อหํ ขุทฺทโก, ปญฺญวตา จ ปน สกฺกา สกลชมฺพุทีปํ คเหตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สามนฺตรญฺโญ ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘สตฺตทิวสพฺภนฺตเร เม รชฺชํ วา เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. ตโต โส อตฺตโน อมจฺเจ สโมธาเนตฺวา อาห – ‘‘มยา ตุมฺเห อนาปุจฺฉาเยว สาหสํ กตํ, อมุกสฺส รญฺโญ เอวํ ปหิตํ, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? เต อาหํสุ – ‘‘สกฺกา, มหาราช, โส ทูโต นิวตฺเตตุ’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา, คโต ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ วินาสิตมฺหา ตยา, เตน หิ ทุกฺขํ [Pg.109] อญฺญสฺส สตฺเถน มริตุํ. หนฺท, มยํ อญฺญมญฺญํ ปหริตฺวา มราม, อตฺตานํ ปหริตฺวา มราม, อุพฺพนฺธาม, วิสํ ขาทามา’’ติ. เอวํ เตสุ เอกเมโก มรณเมว สํวณฺเณติ. ตโต ราชา – ‘‘กึ เม, อิเมหิ, อตฺถิ, ภเณ, มยฺหํ โยธา’’ติ อาห. อถ ‘‘อหํ, มหาราช, โยโธ, อหํ, มหาราช, โยโธ’’ติ ตํ โยธสหสฺสํ อุฏฺฐหิ.

68. ¿Cuál es el origen de «Habiendo despertado la energía» (āraddhavīriyo)? Se cuenta que un cierto rey de una región fronteriza, cuyo ejército consistía en mil guerreros, poseía un reino pequeño pero una gran sabiduría. Un día, él reflexionó: «Aunque soy un rey menor, con sabiduría es posible apoderarse de todo Jambudīpa». Tras pensar esto, envió un mensajero a un rey vecino diciendo: «Entrégueme el reino en un plazo de siete días o luchemos». Luego, reunió a sus propios ministros y les dijo: «He actuado precipitadamente sin consultarles, enviando tal mensaje a aquel rey. ¿Qué debe hacerse?». Ellos preguntaron: «Gran rey, ¿es posible hacer regresar al mensajero?». «No es posible, ya debe de haberse ido». «Si es así, nos has llevado a la destrucción; por lo tanto, es doloroso morir por la espada de otro. ¡Ea!, matémonos unos a otros, golpeémonos a nosotros mismos, colguémonos o tomemos veneno». De esta manera, cada uno de ellos elogiaba solo la muerte. Entonces el rey dijo: «¿De qué me sirven estas muertes? ¡Ea!, tengo a mis guerreros». Entonces, aquellos mil guerreros se levantaron diciendo: «¡Gran rey, yo soy un guerrero! ¡Gran rey, yo soy un guerrero!».

ราชา ‘‘เอเต อุปปริกฺขิสฺสามี’’ติ มนฺตฺวา จิตกํ สชฺเชตฺวา อาห – ‘‘มยา, ภเณ, อิทํ นาม สาหสํ กตํ, ตํ เม อมจฺจา ปฏิกฺโกสนฺติ, โสหํ จิตกํ ปวิสิสฺสามิ, โก มยา สทฺธึ ปวิสิสฺสติ, เกน มยฺหํ ชีวิตํ ปริจฺจตฺต’’นฺติ? เอวํ วุตฺเต ปญฺจสตา โยธา อุฏฺฐหึสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, ปวิสามา’’ติ. ตโต ราชา อปเร ปญฺจสเต โยเธ อาห – ‘‘ตุมฺเห อิทานิ, ตาตา, กึ กริสฺสถา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘นายํ, มหาราช, ปุริสกาโร, อิตฺถิกิริยา เอสา, อปิจ มหาราเชน ปฏิรญฺโญ ทูโต เปสิโต, เตน มยํ รญฺญา สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา มริสฺสามา’’ติ. ตโต ราชา ‘‘ปริจฺจตฺตํ ตุมฺเหหิ มม ชีวิต’’นฺติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา เตน โยธสหสฺเสน ปริวุโต คนฺตฺวา รชฺชสีมาย นิสีทิ.

El rey pensó: «Los pondré a prueba», y tras ordenar que se preparara una pira funeraria, dijo: «¡Ea!, he cometido tal imprudencia que mis ministros la rechazan. Yo mismo entraré en la pira. ¿Quién entrará conmigo? ¿Quién sacrificará su vida por mí?». Ante estas palabras, quinientos guerreros se levantaron diciendo: «Gran rey, nosotros entraremos». Entonces el rey dijo a los otros quinientos guerreros: «Y ustedes, queridos, ¿qué harán ahora?». Ellos respondieron: «Gran rey, esto no es un acto de hombres, es una conducta de mujeres. Puesto que el gran rey ha enviado un mensajero al rey rival, nosotros moriremos luchando junto al rey». Entonces el rey dijo: «Ustedes son los que han sacrificado su vida por mí». Luego, tras equipar el ejército de cuatro divisiones, partió rodeado por aquellos mil guerreros y se estableció en la frontera de su reino.

โสปิ ปฏิราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อเร, โส ขุทฺทกราชา มม ทาสสฺสาปิ นปฺปโหตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา สพฺพํ พลกายํ อาทาย ยุชฺฌิตุํ นิกฺขมิ. ขุทฺทกราชา ตํ อพฺภุยฺยาตํ ทิสฺวา พลกายํ อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺเห น พหุกา; สพฺเพ สมฺปิณฺฑิตฺวา, อสิจมฺมํ คเหตฺวา, สีฆํ อิมสฺส รญฺโญ ปุรโต อุชุกํ เอว คจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. อถ สา เสนา ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา อนฺตรมทาสิ. เต ตํ ราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหึสุ, อญฺเญ โยธา ปลายึสุ. ขุทฺทกราชา ‘‘ตํ มาเรมี’’ติ ปุรโต ธาวติ, ปฏิราชา ตํ อภยํ ยาจิ. ตโต ตสฺส อภยํ ทตฺวา, สปถํ การาเปตฺวา, ตํ อตฺตโน มนุสฺสํ กตฺวา, เตน สห อญฺญํ ราชานํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา, ตสฺส รชฺชสีมาย ฐตฺวา เปเสสิ – ‘‘รชฺชํ วา เม เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส ‘‘อหํ เอกยุทฺธมฺปิ น สหามี’’ติ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺพราชาโน คเหตฺวา อนฺเต พาราณสิราชานมฺปิ อคฺคเหสิ.

Aquel rey rival, al oír la noticia, se enfureció pensando: «¡Vaya!, ¡ese rey menor ni siquiera es digno de ser mi esclavo!», y partió a la batalla con todas sus tropas. El rey menor, al verlo avanzar, dijo a su ejército: «Queridos, ustedes no son muchos; manténganse todos agrupados, empuñen sus espadas y escudos, y avancen rápidamente en línea recta hacia ese rey». Ellos lo hicieron así. Entonces, el ejército enemigo se dividió en dos, dejando un espacio en medio. Ellos capturaron a aquel rey vivo, mientras que los otros guerreros huyeron. El rey menor corrió hacia adelante diciendo: «¡Lo mataré!», pero el rey rival le suplicó clemencia. Entonces, tras concederle clemencia y hacerle prestar juramento, lo convirtió en su aliado. Junto con él, avanzó contra otro rey y, apostado en la frontera de ese reino, envió un mensaje: «Entrégueme el reino o luchemos». El otro rey entregó el reino pensando: «No soy capaz de soportar ni una sola batalla». Por este medio, capturó a todos los reyes y, finalmente, también capturó al rey de Bārāṇasī.

โส [Pg.110] เอกสตราชปริวุโต สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ อนุสาสนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปุพฺเพ ขุทฺทโก อโหสึ, โสมฺหิ อตฺตโน ญาณสมฺปตฺติยา สกลชมฺพุทีปสฺส อิสฺสโร ชาโต. ตํ โข ปน เม ญาณํ โลกิยวีริยสมฺปยุตฺตํ, เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย สํวตฺตติ, สาธุ วตสฺส สฺวาหํ อิมินา ญาเณน โลกุตฺตรธมฺมํ คเวเสยฺย’’นฺติ. ตโต พาราณสิรญฺโญ รชฺชํ ทตฺวา, ปุตฺตทารญฺจ สกชนปทเมว เปเสตฺวา, ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน วีริยสมฺปตฺตึ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

Él, rodeado por ciento un reyes y gobernando sobre todo Jambudīpa, reflexionó: «En el pasado yo era un rey menor, pero ahora, por la perfección de mi propio ingenio, me he convertido en el soberano de todo Jambudīpa. Sin embargo, ese ingenio mío está asociado con el esfuerzo mundano y no conduce al desencanto ni al desapasionamiento. ¡Sería ciertamente bueno si yo, con este ingenio, buscara el Dhamma supramundano!». Luego, tras entregar el reino al rey de Bārāṇasī y enviar a su esposa e hijos a su propia región, tomó los votos de renuncia. Habiendo emprendido la práctica de la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de un Buda Silencioso (paccekabodhi) y, manifestando la perfección de su propio esfuerzo, recitó esta estrofa de exclamación inspirada:

‘‘อารทฺธวิริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo despertado la energía para el logro del beneficio supremo, con la mente no abatida y una conducta libre de indolencia; de firme empeño y dotado de fuerza y poder, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ อารทฺธํ วีริยมสฺสาติ อารทฺธวิริโย. เอเตน อตฺตโน วีริยารมฺภํ อาทิวีริยํ ทสฺเสติ. ปรมตฺโถ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตสฺส ปตฺติยา ปรมตฺถปตฺติยา. เอเตน วีริยารมฺเภน ปตฺตพฺพผลํ ทสฺเสติ. อลีนจิตฺโตติ เอเตน พลวีริยูปตฺถมฺภานํ จิตฺตเจตสิกานํ อลีนตํ ทสฺเสติ. อกุสีตวุตฺตีติ เอเตน ฐานอาสนจงฺกมนาทีสุ กายสฺส อนวสีทนํ. ทฬฺหนิกฺกโมติ เอเตน ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตํ ปทหนวีริยํ ทสฺเสติ, ยํ ตํ อนุปุพฺพสิกฺขาทีสุ ปทหนฺโต ‘‘กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา เอเตน มคฺคสมฺปยุตฺตวีริยํ ทสฺเสติ. ตญฺหิ ทฬฺหญฺจ ภาวนาปาริปูรึ คตตฺตา, นิกฺกโม จ สพฺพโส ปฏิปกฺขา นิกฺขนฺตตฺตา, ตสฺมา ตํสมงฺคีปุคฺคโลปิ ทฬฺโห นิกฺกโม อสฺสาติ ‘‘ทฬฺหนิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ถามพลูปปนฺโนติ มคฺคกฺขเณ กายถาเมน ญาณพเลน จ อุปปนฺโน, อถ วา ถามภูเตน พเลน อุปปนฺโนติ ถามพลูปปนฺโน, ถิรญาณพลูปปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ตสฺส วีริยสฺส วิปสฺสนาญาณสมฺปโยคํ ทีเปนฺโต โยนิโส ปทหนภาวํ สาเธติ. ปุพฺพภาคมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐวีริยวเสน วา ตโยปิ ปาทา โยเชตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En este verso, con 'energía iniciada' (āraddhavīriyo) muestra su propio emprendimiento de la energía, la energía inicial. El fin supremo (paramattho) se llama nibbāna; 'para el logro del fin supremo' significa para su consecución. Con esto, muestra el fruto que debe alcanzarse mediante el emprendimiento de la energía. 'Con mente no perezosa' (alīnacitto): con esto muestra la falta de apatía de la mente y de los factores mentales fortalecidos por una energía poderosa. 'De conducta no indolente' (akusītavuttī): con esto muestra la ausencia de pesadez del cuerpo al estar de pie, sentado, caminando de un lado a otro, etc. 'De firme persistencia' (daḷhanikkamo): con esto muestra la energía del esfuerzo que procede de esta manera: 'con gusto, que solo queden mi piel y mis tendones', a la cual se hace referencia cuando se dice de quien se esfuerza en el entrenamiento gradual: 'realiza la verdad suprema con el cuerpo y la ve penetrándola con la sabiduría'. O bien, con esto muestra la energía asociada con el sendero. Pues esta es firme por haber alcanzado la plenitud mediante el desarrollo, y es persistente por haber salido completamente de la oposición. Por lo tanto, la persona dotada de ello, cuya persistencia es firme, es llamada 'de firme persistencia'. 'Dotado de fuerza y poder' (thāmabalūpapanno): dotado de fuerza corporal y del poder del conocimiento en el momento del sendero. O bien, dotado de poder que consiste en fuerza; lo que se quiere decir es 'dotado del poder de un conocimiento firme'. Con esta expresión, indicando que su energía está acompañada por el conocimiento de la visión clara, demuestra un esfuerzo correcto. Las tres líneas también deben aplicarse según la energía preliminar, intermedia y superior. El resto es según lo ya explicado.

อารทฺธวีริยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí concluye la explicación del verso sobre la energía iniciada.

๖๙. ปฏิสลฺลานนฺติ [Pg.111] กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อาวรณคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ, นตฺถิ โกจิ วิเสโส. อตฺถวณฺณนายํ ปนสฺสา ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลีนํ เอกตฺตเสวิตา เอกีภาโว, กายวิเวโกติ อตฺโถ. ฌานนฺติ ปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ จิตฺตวิเวโก วุจฺจติ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติโย นีวรณาทิปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณูปนิชฺฌานโต จ ฌานนฺติ วุจฺจติ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สตฺตสญฺญาทิปจฺจนีกฌาปนโต, ลกฺขณูปนิชฺฌานโตเยว เจตฺถ ผลานิ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว อธิปฺเปตํ. เอวเมตํ ปฏิสลฺลานญฺจ ฌานญฺจ อริญฺจมาโน, อชหมาโน, อนิสฺสชฺชมาโน. ธมฺเมสูติ วิปสฺสนูปเคสุ ปญฺจกฺขนฺธาทิธมฺเมสุ. นิจฺจนฺติ สตตํ, สมิตํ, อพฺโภกิณฺณํ. อนุธมฺมจารีติ เต ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมาเนน อนุคตํ วิปสฺสนาธมฺมํ จรมาโน. อถ วา ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา, เตสํ ธมฺมานํ อนุโลโม ธมฺโมติ อนุธมฺโม, วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ‘‘ธมฺเมสู’’ติ วุตฺตํ สิยา. อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ตาย อนุธมฺมจริตาสงฺขาตาย วิปสฺสนาย อนิจฺจาการาทิโทสํ ตีสุ ภเวสุ สมนุปสฺสนฺโต เอวํ อิมํ กายวิเวกจิตฺตวิเวกํ อริญฺจมาโน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาสงฺขาตาย ปฏิปทาย อธิคโตติ วตฺตพฺโพ เอโก จเรติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา.

69. ¿Cuál es el origen del verso sobre el retiro? El origen de este verso es similar al del verso sobre las obstrucciones; no hay diferencia. En el comentario de su significado, el 'retiro' (paṭisallāna) es el alejamiento al apartarse de estos y aquellos seres y formaciones: recurrir a la soledad, el aislamiento; el significado es el alejamiento corporal (kāyaviveka). 'Meditación' (jhāna): se llama alejamiento mental al jhāna, por quemar los estados adversos y por contemplar de cerca el objeto y las características. Aquí, las ocho realizaciones meditativas se llaman jhāna por quemar los estados adversos como los obstáculos y por contemplar de cerca el objeto; la visión clara, los senderos y los frutos se llaman jhāna por quemar los estados adversos como la percepción de un ser y por contemplar de cerca las características. Pero aquí se pretende la contemplación cercana del objeto. Así, no descuidar este retiro y la meditación significa no abandonarlos. 'En los fenómenos' (dhammesu): en los fenómenos como los cinco agregados que entran en el ámbito de la visión clara. 'Siempre' (niccaṃ): constante, continuamente, sin interrupción. 'Actuando de acuerdo con las enseñanzas' (anudhammacārī): practicando la enseñanza de la visión clara que sigue a esos fenómenos. O bien, 'enseñanzas' aquí significa los nueve estados supramundanos, y 'de acuerdo con' es la enseñanza que está en armonía con esos estados. Esta es una designación para la visión clara. Allí, donde debería decirse 'actuando siempre de acuerdo con las enseñanzas' (dhammānaṃ), se dice 'en los fenómenos' (dhammesu) para facilitar la métrica del verso. 'Habiendo explorado el peligro en los estados de existencia': esto significa contemplar con esa visión clara —denominada 'conducta de acuerdo con'— el defecto en los tres estados de existencia, consistente en su impermanencia y demás. Debe entenderse así: 'Al no descuidar este alejamiento corporal y alejamiento mental, se dice que ha logrado esto mediante la práctica que consiste en la visión clara que ha alcanzado su cima; que camine solo', tal es la conexión.

ปฏิสลฺลานคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí concluye la explicación del verso sobre el retiro.

๗๐. ตณฺหกฺขยนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. ตสฺส สรีรโสภาย อาวฏฺฏิตหทยา สตฺตา ปุรโต คจฺฉนฺตาปิ นิวตฺติตฺวา ตเมว อุลฺโลเกนฺติ, ปจฺฉโต คจฺฉนฺตาปิ, อุโภหิ ปสฺเสหิ คจฺฉนฺตาปิ. ปกติยา เอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน จ อติตฺโต โลโก. อถ อญฺญตรา กุฏุมฺพิยภริยาปิ อุปริปาสาทคตา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘ชานาหิ ตาว, ภเณ, อยํ อิตฺถี สสามิกา วา [Pg.112] อสามิกา วา’’ติ. โส คนฺตฺวา ‘‘สสามิกา’’ติ อาโรเจสิ. อถ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อิมา วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิโย เทวจฺฉราโย วิย มํเยว เอกํ อภิรเมนฺติ, โส ทานาหํ เอตาปิ อตุสิตฺวา ปรสฺส อิตฺถิยา ตณฺหํ อุปฺปาเทสึ, สา อุปฺปนฺนา อปายเมว อากฑฺฒตี’’ติ ตณฺหาย อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

70. ¿Cuál es el origen del verso sobre la destrucción de la avidez? Se dice que un cierto rey de Bārāṇasī hizo un recorrido por la ciudad con toda la pompa real. Debido a su esplendor físico, las personas que iban delante, con el corazón atraído, se daban la vuelta y lo miraban solo a él. Así también los que iban detrás y a ambos lados. Pues es natural que la gente en el mundo nunca se sacie de ver a un buda, la luna llena, el océano y a un rey. Entonces, la esposa de un hacendado, que había subido al piso superior de su mansión, abrió la ventana y se quedó mirando. En cuanto el rey la vio, quedó cautivado por ella y ordenó a su ministro: 'Averigua, hombre, si esa mujer tiene esposo o no'. Él lo averiguó e informó: 'Tiene esposo'. Entonces el rey reflexionó: 'Estas veinte mil bailarinas, que son como ninfas celestiales, intentan complacerme solo a mí. Pero ahora las he pasado por alto y ansío a la mujer de otro. Esta avidez me está arrastrando hacia el plano de la miseria'. Habiendo visto el peligro en la avidez, decidió: 'Permítaseme suprimirla'. Habiendo abandonado el reino y ordenádose, desarrollando la visión clara, realizó el despertar de un Pacceka-Buddha y recitó este verso como una expresión de júbilo:

‘‘ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

Anhelando la destrucción de la avidez, diligente, no sordo ni mudo, instruido, con atención plena; habiendo comprendido el Dhamma, seguro, esforzado, camine solo como el cuerno de un rinoceronte.

ตตฺถ ตณฺหกฺขยนฺติ นิพฺพานํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีนวาย ตณฺหาย เอว อปฺปวตฺตึ. อปฺปมตฺโตติ สาตจฺจการี สกฺกจฺจการี. อเนฬมูโคติ อลาลามุโข. อถ วา อเนโฬ จ อมูโค จ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. หิตสุขสมฺปาปกํ สุตมสฺส อตฺถีติ สุตวา อาคมสมฺปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. สตีมาติ จิรกตาทีนํ อนุสฺสริตา. สงฺขาตธมฺโมติ ธมฺมุปปริกฺขาย ปริญฺญาตธมฺโม. นิยโตติ อริยมคฺเคน นิยามํ ปตฺโต. ปธานวาติ สมฺมปฺปธานวีริยสมฺปนฺโน. อุปฺปฏิปาฏิยา เอส ปาโฐ โยเชตพฺโพ. เอวเมเตหิ อปฺปมาทาทีหิ สมนฺนาคโต นิยามสมฺปาปเกน ปธาเนน ปธานวา, เตน ปธาเนน ปตฺตนิยามตฺตา นิยโต, ตโต อรหตฺตปฺปตฺติยา สงฺขาตธมฺโม. อรหา หิ ปุน สงฺขาตพฺพาภาวโต ‘‘สงฺขาตธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๗). เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En este contexto, «la destrucción de la avidez» se refiere al Nirvana, es decir, la cesación de esa avidez cuyo peligro ha sido comprendido de tal manera. «Diligente» significa aquel que actúa con perseverancia y esmero. «Inteligente» (aneḷamūgo) significa aquel que no tiene la boca babeante; o bien, se dice que es aquel que es sabio y competente. «Docto» (sutavā) significa que posee el conocimiento (suta) que conduce al bienestar y a la felicidad, es decir, que está dotado de la herencia de las enseñanzas (āgamasampanno). «Atento» (satimā) es aquel que es capaz de recordar lo realizado o dicho hace mucho tiempo. «Quien ha comprendido el Dhamma» (saṅkhātadhammo) es aquel que, mediante la investigación de los fenómenos, ha llegado a conocer plenamente el Dhamma. «Establecido en la certidumbre» (niyato) significa que ha alcanzado la determinación del camino a través del Sendero Noble. «Esforzado» (padhānavā) es aquel que está dotado de la energía del recto esfuerzo. Este pasaje debe conectarse fuera de su orden secuencial. Así, alguien dotado de estas cualidades, como la diligencia, es «esforzado» mediante el esfuerzo que conduce a la certidumbre; por dicho esfuerzo es «determinado» al alcanzar la certidumbre del camino, y luego, por la realización del estado de Arahant, es «quien ha comprendido el Dhamma». Pues al Arahant se le llama «quien ha comprendido el Dhamma» debido a que ya no tiene nada más que deba ser comprendido. Como se ha dicho: «Aquellos que han comprendido el Dhamma, y los diversos aprendices que hay aquí». El resto es tal como ya se ha explicado.

ตณฺหกฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre la destrucción de la avidez ha concluido.

๗๑. สีโห วาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตรสฺส กิร พาราณสิรญฺโญ ทูเร อุยฺยานํ โหติ. โส ปเคว วุฏฺฐาย อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ยานา โอรุยฺห อุทกฏฺฐานํ อุปคโต ‘‘มุขํ โธวิสฺสามี’’ติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีหี โปตกํ ชเนตฺวา โคจราย คตา. ราชปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘สีหโปตโก เทวา’’ติ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร [Pg.113] น กสฺสจิ ภายตี’’ติ ตํ อุปปริกฺขิตุํ เภริอาทีนิ อาโกฏาเปสิ. สีหโปตโก ตํ สทฺทํ สุตฺวาปิ ตเถว สยิ. ราชา ยาวตติยกํ อาโกฏาเปสิ, โส ตติยวาเร สีสํ อุกฺขิปิตฺวา สพฺพํ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตเถว สยิ. อถ ราชา ‘‘ยาวสฺส มาตา นาคจฺฉติ, ตาว คจฺฉามา’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ตํ ทิวสํ ชาโตปิ สีหโปตโก น สนฺตสติ น ภายติ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตาสํ เฉตฺวา น สนฺตเสยฺยํ น ภาเยยฺย’’นฺติ. โส ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา, คจฺฉนฺโต ปุน เกวฏฺเฏหิ มจฺเฉ คเหตฺวา สาขาสุ พนฺธิตฺวา ปสาริเต ชาเล วาตํ อลคฺคํเยว คจฺฉมานํ ทิสฺวา, ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ โมหชาลํ วา ผาเลตฺวา เอวํ อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ.

71. «Como un león»: ¿cuál es el origen de esta enseñanza? Se dice que un cierto rey de Benarés tenía un parque a cierta distancia de la ciudad. Habiéndose levantado temprano para ir al parque, en el camino descendió de su carruaje y se acercó a un lugar con agua pensando: «Me lavaré la cara». En ese lugar, una leona, tras haber dado a luz a un cachorro, se había ido en busca de alimento. Un servidor del rey, al verlo, informó: «Señor, hay un cachorro de león». El rey pensó: «Se dice que el león no teme a nadie». Para ponerlo a prueba, ordenó que tocaran tambores y otros instrumentos. El cachorro de león, aun oyendo ese sonido, permaneció echado allí mismo. El rey ordenó tocar los tambores hasta por tercera vez; a la tercera vez, el cachorro levantó la cabeza, observó a todo el séquito y volvió a echarse allí mismo. Entonces el rey dijo: «Vámonos antes de que regrese su madre», y mientras se alejaba, reflexionó: «Incluso este cachorro de león nacido hoy no se sobresalta ni teme. ¿Cuándo podré yo también, habiendo cortado la agitación de la avidez y los puntos de vista, no sobresaltarme ni temer?». Tomando aquello como objeto de reflexión, continuó su camino y vio a unos pescadores que habían capturado peces y los habían colgado en ramas, y notó cómo el viento pasaba a través de la red extendida sin enredarse en ella. Tomó esto también como una señal y pensó: «¿Cuándo podré yo también romper la red de la avidez y los puntos de vista, o la red de la ignorancia, y marchar así sin apegarme a nada?».

อถ อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิตีเร นิสินฺโน วาตพฺภาหตานิ ปทุมานิ โอนมิตฺวา อุทกํ ผุสิตฺวา วาตวิคเม ปุน ยถาฐาเน ฐิตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ทิสฺวา ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ยถา เอตานิ อุทเก ชาตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมวํ โลเก ชาโต โลเกน อนุปลิตฺโต ติฏฺเฐยฺย’’นฺติ. โส ปุนปฺปุนํ ‘‘ยถา สีหวาตปทุมานิ, เอวํ อสนฺตสนฺเตน อสชฺชมาเนน อนุปลิตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

Posteriormente, al llegar al parque y sentarse a la orilla del estanque de lotos con losas de piedra, vio cómo los lotos, golpeados por el viento, se inclinaban tocando el agua, pero al cesar el viento, volvían a erguirse en su lugar original, sin ser manchados por el agua. Tomó eso también como una señal y pensó: «¿Cuándo podré yo también, al igual que estos lotos que nacen en el agua y permanecen sin ser manchados por ella, permanecer en el mundo sin ser manchado por el mundo?». Reflexionando una y otra vez: «Así como el león, el viento y el loto, respectivamente, debo ser uno que no se sobresalta, que no se apega y que no se mancha», abandonó el reino, se ordenó monje y, desarrollando la visión cabal, realizó la iluminación de un Pacceka-Buddha, tras lo cual pronunció este verso inspirado:

‘‘สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;

ปทุมํว โตเยน อลิปฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Como un león que no se sobresalta ante los sonidos, como el viento que no se enreda en la red, como un loto que no es manchado por el agua, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, ปณฺฑุสีโห, กาฬสีโห, เกสรสีโหติ. เกสรสีโห เตสํ อคฺคมกฺขายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. วาโต ปุรตฺถิมาทิวเสน อเนกวิโธ, ปทุมํ รตฺตเสตาทิวเสน. เตสุ โย โกจิ วาโต ยํกิญฺจิ ปทุมญฺจ วฏฺฏติเยว. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตาโส อตฺตสิเนเหน โหติ, อตฺตสิเนโห จ ตณฺหาเลโป, โสปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน วา ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตน วา โลเภน [Pg.114] โหติ, โส จ ตณฺหาเยว. สชฺชนํ ปน ตตฺถ อุปปริกฺขาวิรหิตสฺส โมเหน โหติ, โมโห จ อวิชฺชา. ตตฺถ สมเถน ตณฺหาย ปหานํ โหติ, วิปสฺสนาย, อวิชฺชาย. ตสฺมา สมเถน อตฺตสิเนหํ ปหาย สีโหว สทฺเทสุ อนิจฺจาทีสุ อสนฺตสนฺโต, วิปสฺสนาย โมหํ ปหาย วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธายตนาทีสุ อสชฺชมาโน, สมเถเนว โลภํ โลภสมฺปยุตฺตํ เอว ทิฏฺฐิญฺจ ปหาย, ปทุมํว โตเยน สพฺพภวโภคโลเภน อลิปฺปมาโน. เอตฺถ จ สมถสฺส สีลํ ปทฏฺฐานํ, สมโถ สมาธิ, วิปสฺสนา ปญฺญาติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ สิทฺเธสุ ตโยปิ ขนฺธา สิทฺธา โหนฺติ. ตตฺถ สีลกฺขนฺเธน สุรโต โหติ. โส สีโหว สทฺเทสุ อาฆาตวตฺถูสุ กุชฺฌิตุกามตาย น สนฺตสติ. ปญฺญากฺขนฺเธน ปฏิวิทฺธสภาโว วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธาทิธมฺมเภเท น สชฺชติ, สมาธิกฺขนฺเธน วีตราโค ปทุมํว โตเยน ราเคน น ลิปฺปติ. เอวํ สมถวิปสฺสนาหิ สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธหิ จ ยถาสมฺภวํ อวิชฺชาตณฺหานํ ติณฺณญฺจ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน อสนฺตสนฺโต อสชฺชมาโน อลิปฺปมาโน จ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

En este contexto, «león» se refiere a cuatro tipos: el león de hierba, el león amarillo, el león negro y el león de melena (kesarasīho). El león de melena es considerado el superior entre ellos, y es el que se pretende aquí. El «viento» es de diversos tipos según la dirección (este, etc.), y el «loto» es de diversos tipos según el color (rojo, blanco, etc.). Cualquier viento y cualquier loto entre ellos es apropiado. En esta enseñanza, dado que el sobresalto surge debido al amor propio, y el amor propio es la mancha de la avidez, esta surge debido a la codicia, ya sea asociada o no con puntos de vista, y eso es en sí mismo avidez. El apego, por su parte, surge por la ignorancia de quien carece de investigación. Aquí, el abandono de la avidez se produce mediante la serenidad (samatha), y el de la ignorancia mediante la visión cabal (vipassanā). Por lo tanto, habiendo abandonado el amor propio mediante la serenidad, uno es como un león que no se sobresalta ante los sonidos de la impermanencia y otros fenómenos. Habiendo abandonado la ignorancia mediante la visión cabal, uno es como el viento en la red, sin apegarse a los agregados y las bases de los sentidos. Habiendo abandonado mediante la serenidad la codicia y los puntos de vista asociados a ella, uno es como un loto en el agua, sin ser manchado por la codicia hacia los placeres de todas las existencias. Y en este caso, la conducta moral (sīla) es la causa próxima de la serenidad; la serenidad es la concentración (samādhi), y la visión cabal es la sabiduría (paññā). De este modo, cuando estas dos cualidades se perfeccionan, los tres agregados (moralidad, concentración y sabiduría) quedan realizados. En ellos, mediante el agregado de la moralidad, se es apacible; así, como un león ante los sonidos, uno no se sobresalta por el deseo de enfurecerse ante los motivos de resentimiento. Mediante el agregado de la sabiduría, habiendo penetrado la naturaleza real, uno no se apega a la clasificación de los fenómenos como agregados y demás, tal como el viento no se enreda en la red. Mediante el agregado de la concentración, estando libre de pasión, uno no es manchado por la pasión, tal como el loto no es manchado por el agua. Así, debe entenderse que uno no se sobresalta, no se apega y no se mancha mediante el abandono de la ignorancia, la avidez y las tres raíces de lo perjudicial, a través de la serenidad, la visión cabal y los agregados de moralidad, concentración y sabiduría, respectivamente. El resto es tal como ya se ha explicado.

อสนฺตสนฺตคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

La explicación del verso sobre no sobresaltarse ha concluido.

๗๒. สีโห ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา ปจฺจนฺตํ กุปฺปิตํ วูปสเมตุํ คามานุคามิมคฺคํ ฉฑฺเฑตฺวา, อุชุํ อฏวิมคฺคํ คเหตฺวา, มหติยา เสนาย คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรสฺมึ ปพฺพตปาเท สีโห พาลสูริยาตปํ ตปฺปมาโน นิปนฺโน โหติ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร สทฺเทน น สนฺตสตี’’ติ เภริสงฺขปณวาทีหิ สทฺทํ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ทุติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ตติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ‘‘มม ปฏิสตฺตุ อตฺถี’’ติ จตูหิ ปาเทหิ สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐหิตฺวา สีหนาทํ นทิ. ตํ สุตฺวาว หตฺถาโรหาทโย หตฺถิอาทีหิ โอโรหิตฺวา ติณคหนานิ ปวิฏฺฐา, หตฺถิอสฺสคณา ทิสาวิทิสา ปลาตา. รญฺโญ หตฺถีปิ ราชานํ คเหตฺวา วนคหนานิ โปถยมาโน ปลายิ. โส ตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต รุกฺขสาขาย โอลมฺพิตฺวา[Pg.115], ปถวึ ปติตฺวา, เอกปทิกมคฺเคน คจฺฉนฺโต ปจฺเจกพุทฺธานํ วสนฏฺฐานํ ปาปุณิตฺวา ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ ปุจฺฉิ – ‘‘อปิ, ภนฺเต, สทฺทมสฺสุตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กสฺส สทฺทํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ปฐมํ เภริสงฺขาทีนํ, ปจฺฉา สีหสฺสา’’ติ. ‘‘น ภายิตฺถ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘น มยํ, มหาราช, กสฺสจิ สทฺทสฺส ภายามา’’ติ. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, มยฺหมฺปิ เอทิสํ กาตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช, สเจ ปพฺพชสี’’ติ. ‘‘ปพฺพชามิ, ภนฺเต’’ติ. ตโต นํ ปพฺพาเชตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โสปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

72. ¿Cuál es el origen de 'Sīho yathā'? Se dice que un cierto rey de Bārāṇasī, para sofocar una rebelión en la frontera, partió con un gran ejército, abandonando los caminos que pasan de aldea en aldea y tomando un camino directo a través de la selva. En aquel tiempo, al pie de una montaña, un león yacía calentándose al sol de la mañana. Al verlo, un servidor real informó al rey. El rey pensó: 'Se dice que el león no se alarma por el sonido', y ordenó que se hiciera ruido con tambores, caracolas y otros instrumentos. El león permaneció allí mismo echado. Por segunda vez, ordenó que se hiciera ruido. El león permaneció allí mismo echado. Por tercera vez, ordenó que se hiciera ruido. El león pensó: 'Tengo un oponente', y sosteniéndose firmemente sobre sus cuatro patas, rugió el rugido del león. Tan pronto como lo escucharon, los jinetes de elefantes descendieron de sus elefantes y se refugiaron en los matorrales; las huestes de elefantes y caballos huyeron en todas las direcciones. El elefante del rey, llevando también al rey, huyó abriéndose paso violentamente por la densa selva. Incapaz de controlarlo, el rey se asió a la rama de un árbol, cayó al suelo y, caminando por un estrecho sendero, llegó a la morada de unos Paccekabuddhas. Allí preguntó a los Paccekabuddhas: 'Venerables, ¿escucharon el sonido?'. 'Sí, gran rey'. '¿El sonido de qué, venerables?'. 'Primero el sonido de los tambores y caracolas, y después el del león'. '¿No tuvieron miedo, venerables?'. 'Gran rey, nosotros no tenemos miedo de ningún sonido'. 'Venerables, ¿es posible para mí llegar a ser así de valiente?'. 'Es posible, gran rey, si te ordenas como monje'. 'Entonces me ordenaré, venerables'. Entonces lo ordenaron y le instruyeron en la conducta apropiada según el método explicado anteriormente. Él, practicando la visión cabal como se explicó antes, realizó la Iluminación Pacceka y recitó este verso de júbilo:

‘‘สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Como el león, fuerte por sus colmillos, que vive atacando y subyugando, el rey de las bestias; así uno debe frecuentar lugares remotos y vivir solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ สหนา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห. เกสรสีโหว อิธ อธิปฺเปโต. ทาฐา พลมสฺส อตฺถีติ ทาฐพลี. ปสยฺห อภิภุยฺยาติ, อุภยํ จารีสทฺเทน สห โยเชตพฺพํ ปสยฺหจารี อภิภุยฺยจารีติ ตตฺถ ปสยฺห นิคฺคเหตฺวา จรเณน ปสยฺหจารี, อภิภวิตฺวา, สนฺตาเสตฺวา, วสีกตฺวา, จรเณน อภิภุยฺยจารี. สฺวายํ กายพเลน ปสยฺหจารี, เตชสา อภิภุยฺยจารี. ตตฺถ สเจ โกจิ วเทยฺย – ‘‘กึ ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ, ตโต มิคานนฺติ สามิวจนํ อุปโยควจนํ กตฺวา ‘‘มิเค ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ ปฏิวตฺตพฺพํ. ปนฺตานีติ ทูรานิ. เสนาสนานีติ วสนฏฺฐานานิ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

En este contexto, se le llama 'león' (sīho) por su capacidad de someter y matar, y por su rapidez. Aquí se refiere específicamente al león de melena (kesarasīha). 'Fuerte por sus colmillos' (dāṭhabalī) significa que su fuerza reside en sus colmillos. En cuanto a 'atacando' (pasayha) y 'subyugando' (abhibhuyya), ambos términos deben vincularse con la palabra 'vive' (cārī), resultando en 'vive atacando' y 'vive subyugando'. 'Vive atacando' significa que vive tras haber sometido y capturado por la fuerza; 'vive subyugando' significa que vive tras haber conquistado, aterrorizado y dominado. Él ataca mediante su fuerza física y subyuga mediante su esplendor (tejasā). Si alguien preguntara: '¿A qué ataca y subyuga?', transformando el caso genitivo 'de las bestias' (migānaṃ) en un sentido acusativo, debe responderse: 'Ataca y subyuga a las bestias'. 'Remotos' (pantāni) significa lejanos. 'Lugares' (senāsanāni) se refiere a las moradas. El resto puede entenderse según el método expuesto anteriormente, por lo que no se detalla más.

ทาฐพลีคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre la fuerza de los colmillos.

๗๓. เมตฺตํ อุเปกฺขนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ราชา เมตฺตาทิฌานลาภี อโหสิ. โส ‘‘ฌานสุขนฺตรายกรํ รชฺช’’นฺติ ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

73. ¿Cuál es el origen de 'Mettaṃ upekkhaṃ'? Se dice que un cierto rey había alcanzado los jhānas mediante el amor benevolente y otras cualidades. Pensando: 'El reinado es un obstáculo para la felicidad del jhāna', abandonó el reino para preservar sus estados meditativos y se ordenó. Practicando la visión cabal, realizó la Iluminación Pacceka y recitó este verso de júbilo:

เมตฺตํ [Pg.116] อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล;

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Cultivando el amor benevolente, la ecuanimidad, la compasión y la liberación, y en el momento oportuno la alegría altruista, sin estar en conflicto con el mundo entero, uno debe vivir solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขุปนยนกามตา เมตฺตา. ‘‘อโห วต อิมมฺหา ทุกฺขา วิมุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน อหิตทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา. ‘‘โมทนฺติ วต โภนฺโต สตฺตา โมทนฺติ สาธุ สุฏฺฐู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขาวิปฺปโยคกามตา มุทิตา. ‘‘ปญฺญายิสฺสนฺติ สเกน กมฺเมนา’’ติ สุขทุกฺเขสุ อชฺฌุเปกฺขนตา อุเปกฺขา. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา เมตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขา วุตฺตา, มุทิตา ปจฺฉา. วิมุตฺตินฺติ จตสฺโสปิ หิ เอตา อตฺตโน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ, วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล’’ติ.

En este verso, el 'amor benevolente' (mettā) es el deseo de promover el bienestar y la felicidad bajo la forma: '¡Que todos los seres sean felices!'. La 'compasión' (karuṇā) es el deseo de remover el daño y el sufrimiento bajo la forma: '¡Oh, ojalá se liberen de este sufrimiento!'. La 'alegría altruista' (muditā) es el deseo de que los seres no se separen del bienestar y la felicidad bajo la forma: '¡Ciertamente estos seres se regocijan, qué bueno y excelente es!'. La 'ecuanimidad' (upekkhā) es la actitud de imparcialidad ante el placer y el dolor, pensando: 'Serán conocidos por su propio kamma'. Para facilitar la composición del verso, la ecuanimidad se menciona fuera de secuencia justo después del amor benevolente, y la alegría altruista al final. 'Liberación' (vimutti) se refiere a que estas cuatro cualidades son liberaciones porque están liberadas de sus estados mentales opuestos. Por ello se dice: 'cultivando el amor benevolente, la ecuanimidad, la compasión, la liberación y la alegría altruista en el momento oportuno'.

ตตฺถ อาเสวมาโนติ ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขํ จตุตฺถชฺฌานวเสน ภาวยมาโน. กาเลติ เมตฺตํ อาเสวิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย กรุณํ, ตโต วุฏฺฐาย มุทิตํ, ตโต อิตรโต วา นิปฺปีติกฌานโต วุฏฺฐาย อุเปกฺขํ อาเสวมาโน ‘‘กาเล อาเสวมาโน’’ติ วุจฺจติ, อาเสวิตุํ ผาสุกาเล วา. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ ทสสุ ทิสาสุ สพฺเพน สตฺตโลเกน อวิรุชฺฌมาโน. เมตฺตาทีนญฺหิ ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. สตฺเตสุ จ วิโรธภูโต ปฏิโฆ วูปสมฺมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน เมตฺตาทิกถา อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๕๑) วุตฺตา. เสสํ ปุพฺพวุตฺตสทิสเมวาติ.

En este contexto, 'cultivando' (āsevamāno) significa desarrollar las tres primeras mediante los tres o cuatro jhānas, y la ecuanimidad mediante el cuarto jhāna. 'En el momento oportuno' (kāle) significa que, tras cultivar el amor benevolente y emerger de él, se cultiva la compasión; tras emerger de esta, la alegría altruista; y tras emerger de las otras o del jhāna sin rapto (nippītikajhāna), se cultiva la ecuanimidad. O bien, significa en el momento en que sea propicio para su cultivo. 'Sin estar en conflicto con el mundo entero' (sabbena lokena avirujjhamāno) significa sin enemistad hacia todo el mundo de los seres en las diez direcciones. Pues, debido al desarrollo del amor benevolente y las otras cualidades, los seres no resultan repulsivos, y la aversión (paṭigha), que es oposición hacia los seres, se apacigua. De ahí que se diga: 'sin estar en conflicto con el mundo entero'. Este es el resumen; una explicación detallada sobre el amor benevolente y las demás se encuentra en la Atthasālinī, el comentario al Dhammasaṅgaha. El resto es similar a lo que ya se ha expuesto.

อปฺปมญฺญาคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina el comentario del verso sobre los inconmensurables.

๗๔. ราคญฺจ โทสญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? ราชคหํ กิร อุปนิสฺสาย มาตงฺโค นาม ปจฺเจกพุทฺโธ วิหรติ สพฺพปจฺฉิโม ปจฺเจกพุทฺธานํ. อถ อมฺหากํ โพธิสตฺเต อุปฺปนฺเน เทวตาโย โพธิสตฺตสฺส ปูชนตฺถาย อาคจฺฉนฺติโย ตํ ทิสฺวา ‘‘มาริสา, มาริสา, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ ภณึสุ[Pg.117]. โส นิโรธา วุฏฺฐหนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา, อตฺตโน จ ชีวิตกฺขยํ ทิสฺวา, หิมวนฺเต มหาปปาโต นาม ปพฺพโต ปจฺเจกพุทฺธานํ ปรินิพฺพานฏฺฐานํ, ตตฺถ อากาเสน คนฺตฺวา ปุพฺเพ ปรินิพฺพุตปจฺเจกพุทฺธสฺส อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปปาเต ปกฺขิปิตฺวา, สิลาตเล นิสีทิตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

74. En relación al verso «Rāgañca dosañca» (la pasión y el odio), ¿cuál es su origen? Se dice que un Buda Pacceka llamado Mātaṅga vivía cerca de Rājagaha; él fue el último de todos los Budas Pacceka. Cuando nació nuestro Bodhisatta, las deidades que acudían a adorarlo, al verlo, dijeron: «¡Señores, señores! Un Buda ha nacido en el mundo». Al emerger del logro de la cesación (nirodha-samāpatti), él escuchó ese sonido y, viendo que el fin de su propia vida se acercaba, se dirigió por el aire hacia el Himalaya, a la montaña llamada Mahāpapāta (El Gran Precipicio), que es el lugar de parinibbāna de los Budas Pacceka. Allí, tras arrojar al precipicio los restos óseos de un Buda Pacceka que había alcanzado el parinibbāna anteriormente y sentarse sobre una losa de piedra, recitó este verso de exclamación inspirada (udānagātha):

‘‘ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ;

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Habiendo abandonado la pasión, el odio y el engaño, habiendo roto los grilletes, sin temblar ante la extinción de la vida, uno debe andar solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ ราคโทสโมหา อุรคสุตฺเต วุตฺตา. สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. ตานิ จ เตน เตน มคฺเคน สนฺทาลยิตฺวา. อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ ชีวิตสงฺขโย วุจฺจติ จุติจิตฺตสฺส ปริเภโท, ตสฺมิญฺจ ชีวิตสงฺขเย ชีวิตนิกนฺติยา ปหีนตฺตา อสนฺตสนฺติ. เอตฺตาวตา โสปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อตฺตโน ทสฺเสตฺวา คาถาปริโยสาเน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ.

En este verso, la pasión, el odio y el engaño (rāgadosamohā) ya fueron explicados en el Uraga Sutta. «Los grilletes» (saṃyojanāni) se refiere a los diez grilletes. Estos se rompen mediante los respectivos senderos (magga). «Sin temblar ante la extinción de la vida» (asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhī): se llama extinción de la vida a la disolución de la conciencia de muerte (cuticitta); en ese momento de la extinción de la vida, debido al abandono del apego a la existencia, se dice que «no tiembla». Con esto, tras mostrar su propio elemento de nibbāna con residuo (sopādisesanibbānadhātu), al finalizar el verso alcanzó el parinibbāna a través del elemento de nibbāna sin residuo (anupādisesanibbānadhātu).

ชีวิตสงฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina la explicación del verso sobre la extinción de la vida.

๗๕. ภชนฺตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา อาทิคาถาย วุตฺตปฺปการเมว ผีตํ รชฺชํ สมนุสาสติ. ตสฺส ขโร อาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ทุกฺขา เวทนา วตฺตนฺติ. วีสติสหสฺสิตฺถิโย ปริวาเรตฺวา หตฺถปาทสมฺพาหนาทีนิ กโรนฺติ. อมจฺจา ‘‘น ทานายํ ราชา ชีวิสฺสติ, หนฺท มยํ อตฺตโน สรณํ คเวสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา อุปฏฺฐานํ ยาจึสุ. เต ตตฺถ อุปฏฺฐหนฺติเยว, น กิญฺจิ ลภนฺติ. ราชาปิ อาพาธา วุฏฺฐหิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อิตฺถนฺนาโม จ อิตฺถนฺนาโม จ กุหิ’’นฺติ? ตโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สีสํ จาเลตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. เตปิ อมจฺจา ‘‘ราชา วุฏฺฐิโต’’ติ สุตฺวา ตตฺถ กิญฺจิ อลภมานา ปรเมน ปาริชุญฺเญน สมนฺนาคตา ปุนเทว อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เตน จ รญฺญา ‘‘กุหึ, ตาตา, ตุมฺเห คตา’’ติ วุตฺตา อาหํสุ – ‘‘เทวํ ทุพฺพลํ ทิสฺวา อาชีวิกภเยนมฺหา อสุกํ นาม ชนปทํ คตา’’ติ. ราชา [Pg.118] สีสํ จาเลตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ อิเม วีมํเสยฺยํ, กึ ปุนปิ เอวํ กเรยฺยุํ โน’’ติ? โส ปุพฺเพ อาพาธิกโรเคน ผุฏฺโฐ วิย พาฬฺหเวทนํ อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต คิลานาลยํ อกาสิ. อิตฺถิโย สมฺปริวาเรตฺวา ปุพฺพสทิสเมว สพฺพํ อกํสุ. เตปิ อมจฺจา ตเถว ปุน พหุตรํ ชนํ คเหตฺวา ปกฺกมึสุ. เอวํ ราชา ยาวตติยํ สพฺพํ ปุพฺพสทิสํ อกาสิ. เตปิ ตเถว ปกฺกมึสุ. ตโต จตุตฺถมฺปิ เต อาคเต ทิสฺวา ‘‘อโห อิเม ทุกฺกรํ อกํสุ, เย มํ พฺยาธิตํ ปหาย อนเปกฺขา ปกฺกมึสู’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

75. En cuanto a «Bhajanti» (se asocian), ¿cuál es su origen? Se cuenta que en Bārāṇasī, cierto rey gobernaba un reino próspero tal como se describió en el primer verso. Le sobrevino una enfermedad grave y padecía dolores intensos. Veinte mil mujeres lo rodeaban, masajeando sus manos y pies. Los ministros, pensando: «Este rey ya no vivirá; busquemos nuestro propio refugio», acudieron a otro rey y le solicitaron servirle. Aunque le sirvieron allí, no obtuvieron ninguna recompensa. Mientras tanto, el primer rey se recuperó de su enfermedad y preguntó: «¿Dónde está tal y tal ministro?». Al enterarse de lo sucedido, sacudió la cabeza y permaneció en silencio. Aquellos ministros, al no obtener nada del otro rey y quedar sumidos en una gran precariedad, regresaron de nuevo tras enterarse de que el rey se había recuperado, lo saludaron y se quedaron a un lado. Cuando el rey les preguntó: «¿A dónde fueron, queridos?», ellos respondieron: «Majestad, al verlo debilitado y por temor a perder el sustento, nos fuimos a tal región». El rey sacudió la cabeza y pensó: «Debo ponerlos a prueba para ver si volverían a actuar de la misma manera». Fingió entonces padecer una enfermedad opresiva con dolores agudos y se postró como un enfermo. Las mujeres lo rodearon e hicieron todo tal como antes. Los ministros, una vez más, se marcharon llevando consigo a mucha más gente. El rey repitió esto hasta tres veces y ellos siempre se marchaban. Al verlos regresar por cuarta vez, pensó: «¡Oh, qué mal han actuado estos, que me abandonaron estando enfermo y se marcharon sin ninguna consideración!». Desencantado, renunció al reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de Buda Pacceka y recitó este verso de exclamación inspirada:

‘‘ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;

อตฺตฏฺฐปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

«Se asocian y sirven por un interés; los amigos sin interés son hoy difíciles de encontrar. Los hombres son sabios solo para su propio beneficio y son impuros; uno debe andar solo como el cuerno de un rinoceronte».

ตตฺถ ภชนฺตีติ สรีเรน อลฺลียิตฺวา ปยิรุปาสนฺติ. เสวนฺตีติ อญฺชลิกมฺมาทีหิ กึ การปฏิสฺสาวิตาย จ ปริจรนฺติ. การณํ อตฺโถ เอเตสนฺติ การณตฺถา, ภชนาย เสวนาย จ นาญฺญํ การณมตฺถิ, อตฺโถ เอว เนสํ การณํ, อตฺถเหตุ เสวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ เอวํ อตฺตปฏิลาภการเณน นิกฺการณา, เกวลํ –

En este verso, «se asocian» (bhajanti) significa que se acercan físicamente para servir. «Sirven» (sevanti) significa que atienden realizando gestos de respeto como la salutación con las palmas unidas, preguntando qué tareas deben cumplir. «Por un interés» (kāraṇatthā) significa que su motivo o propósito es su propio beneficio; no hay otra razón para su asociación y servicio que no sea su provecho personal. Esto quiere decir que sirven por causa de una ganancia. «Los amigos sin interés son hoy difíciles de encontrar» (nikkāraṇā dullabhā ajja mittā) se refiere a que aquellos que no actúan por el motivo de obtener algo («conseguiremos algo de esto») son muy escasos hoy en día; es decir, simplemente —

‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต,สุเข ทุกฺเข จ โย สขา;

อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต,โย จ มิตฺตานุกมฺปโก’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

«El amigo que es un ayudante, el amigo en la dicha y en el pesar, el amigo que señala lo que es beneficioso y el amigo que tiene compasión» (DN 3.188). —

เอวํ วุตฺเตน อริเยน มิตฺตภาเวน สมนฺนาคตา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา. อตฺตนิ ฐิตา เอเตสํ ปญฺญา, อตฺตานํเยว โอโลเกนฺติ, น อญฺญนฺติ อตฺตฏฺฐปญฺญา. ทิฏฺฐตฺถปญฺญาติ อยมฺปิ กิร โปราณปาโฐ, สมฺปติ ทิฏฺฐิเยว อตฺเถ เอเตสํ ปญฺญา, อายตึ น เปกฺขนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อสุจีติ [Pg.119] อสุจินา อนริเยน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

Los amigos que poseen tal cualidad de noble amistad, descrita anteriormente, son difíciles de hallar hoy en día. «Sabios en su propio beneficio» (attaṭṭhapaññā) significa que su sabiduría está establecida en sí mismos; solo miran por sí mismos y no por los demás. Existe también la lectura antigua «diṭṭhatthapaññā», que significa que su sabiduría se limita al beneficio visible o presente, sin considerar el bienestar futuro. «Impuros» (asucī) significa que están poseídos de acciones impuras y no nobles de cuerpo, palabra y mente. El resto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente.

การณตฺถคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

Aquí termina la explicación del verso sobre el interés como motivo.

จตุตฺโถ วคฺโค นิฏฺฐิโต เอกาทสหิ คาถาหิ.

El cuarto capítulo (Vagga), ornamentado con once versos, ha finalizado.

เอวเมตํ เอกจตฺตาลีสคาถาปริมาณํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ กตฺถจิเทว วุตฺเตน โยชนานเยน สพฺพตฺถ ยถานุรูปํ โยเชตฺวา อนุสนฺธิโต อตฺถโต จ เวทิตพฺพํ. อติวิตฺถารภเยน ปน อมฺเหหิ น สพฺพตฺถ โยชิตนฺติ.

Así, este Khaggavisāṇa Sutta, que consta de cuarenta y un versos, debe entenderse en su secuencia y significado, aplicando en todos los versos el método de construcción gramatical que fue expuesto solo en algunos casos, según corresponda. No lo hemos aplicado en cada caso por temor a una excesiva extensión.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

dentro de la explicación del Suttanipāta, finaliza aquí el comentario del Khaggavisāṇa Sutta.

๔. กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา

4. Explicación del Kasibhāradvāja Sutta

เอวํ เม สุตนฺติ กสิภารทฺวาชสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ทกฺขิณาคิริสฺมึ เอกนาลายํ พฺราหฺมณคาเม ปุเรภตฺตกิจฺจํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจนฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ พุทฺธกิจฺเจสุ ปุเรภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต ยถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา, อิมํ สุตฺตํ อภาสิ.

«Así he oído» es el Kasibhāradvāja Sutta. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado, mientras residía entre los magadhans en Dakkhiṇāgiri, cerca de la aldea brahmánica de Ekanālā, habiendo concluido sus deberes matutinos de entre los dos tipos de actividades búdicas —las de antes y las de después del mediodía—, al finalizar sus actividades de la tarde, observó el mundo con el ojo búdico. Vio que el brahmán Kasibhāradvāja poseía las condiciones de apoyo para alcanzar el estado de arahant. Al comprender: «Cuando yo vaya allí, se entablará una conversación y, al final de la misma, tras escuchar mi enseñanza del Dhamma, este brahmán renunciará y alcanzará el estado de arahant», se dirigió a aquel lugar, inició una conversación y pronunció este sutta.

ตตฺถ สิยา ‘‘กตมํ พุทฺธานํ ปุเรภตฺตกิจฺจํ, กตมํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจ’’นฺติ? วุจฺจเต – พุทฺโธ ภควา ปาโต เอว อุฏฺฐาย อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจ มุขโธวนาทิสรีรปริกมฺมํ กตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, ภิกฺขาจารเวลาย นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย กทาจิ เอกโกว กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ, กทาจิ ปกติยา, กทาจิ อเนเกหิ [Pg.120] ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ. เสยฺยถิทํ – ปิณฺฑาย ปวิสโต โลกนาถสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มุทุคติโย วาตา ปถวึ โสเธนฺติ; วลาหกา อุทกผุสิตานิ มุญฺจนฺตา มคฺเค เรณุํ วูปสเมตฺวา อุปริ วิตานํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อปเร วาตา ปุปฺผานิ อุปสํหริตฺวา มคฺเค โอกิรนฺติ, อุนฺนตา ภูมิปฺปเทสา โอนมนฺติ, โอนตา อุนฺนมนฺติ, ปาทนิกฺเขปสมเย สมาว ภูมิ โหติ, สุขสมฺผสฺสานิ รถจกฺกมตฺตานิ ปทุมปุปฺผานิ วา ปาเท สมฺปฏิจฺฉนฺติ, อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท สรีรา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิจฺฉริตฺวา สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิย จิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จ ปาสาทกูฏาคาราทีนิ กโรนฺติโย อิโต จิโต จ วิธาวนฺติ, หตฺถิอสฺสวิหงฺคาทโย สกสกฏฺฐาเนสุ ฐิตาเยว มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ, ตถา เภริวีณาทีนิ ตูริยานิ มนุสฺสานํ กายูปคานิ จ อาภรณานิ, เตน สญฺญาเณน มนุสฺสา ชานนฺติ ‘‘อชฺช ภควา อิธ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ. เต สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ คนฺธปุปฺผาทีหิ สกฺกจฺจํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ทส ภิกฺขู, อมฺหากํ วีสติ, อมฺหากํ ภิกฺขุสตํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา ภควโตปิ ปตฺตํ คเหตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิมาเนนฺติ.

Al respecto, podría preguntarse: «¿Cuáles son las actividades matutinas de los budas y cuáles son sus actividades de la tarde?». Se explica que el Buda, el Bienaventurado, levantándose temprano por la mañana y tras realizar los cuidados físicos como lavarse la cara y otros, tanto para favorecer a su asistente como por el bienestar de su propio cuerpo, pasaba el tiempo en un asiento solitario hasta la hora de la colecta de limosnas. Llegada la hora, tras ajustarse el manto inferior, ceñirse el cinturón, ponerse el manto exterior y tomar su cuenco, entraba a la aldea o al pueblo por limosna, a veces solo y a veces acompañado por la Sangha de monjes; a veces de manera natural y a veces acompañado por diversos prodigios. A saber: ante el Señor del Mundo que entra por limosna, vientos suaves limpian el suelo; las nubes, soltando gotas de agua, calman el polvo del camino y se mantienen arriba formando un dosel. Otros vientos recogen flores y las esparcen por el camino; las zonas elevadas del terreno se nivelan y las deprimidas se elevan, de modo que el suelo es siempre uniforme al momento de pisar. Flores de loto del tamaño de ruedas de carro y de tacto agradable reciben sus pies. Tan pronto como pone su pie derecho dentro del umbral, de su cuerpo emanan rayos de seis colores que corren de aquí para allá, haciendo que los palacios y casas con techos puntiagudos aparezcan envueltos en el brillo del oro fundido. Elefantes, caballos, aves y otros animales, permaneciendo en sus propios lugares, emiten sonidos melodiosos; del mismo modo lo hacen los instrumentos musicales como tambores y laúdes, y los ornamentos de las personas. Por esa señal, los hombres saben: «Hoy el Bienaventurado ha entrado aquí por limosna». Bien vestidos y arreglados, tomando fragancias, flores y otros presentes, salen de sus casas hacia la calle y, tras recibir al Bienaventurado con sumo respeto, rindiendo homenaje, ruegan: «Venerable señor, denos diez monjes; a nosotros, veinte; a nosotros, cien». Habiendo tomado el cuenco del Bienaventurado y preparado un asiento, lo sirven con respeto con comida de limosna.

ภควา กตภตฺตกิจฺโจ เตสํ สนฺตานานิ โอโลเกตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสติ, ยถา เกจิ สรณคมเน ปติฏฺฐหนฺติ, เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, เกจิ โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานํ อญฺญตรสฺมึ, เกจิ ปพฺพชิตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเตติ. เอวํ ตถา ตถา ชนํ อนุคฺคเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉติ. ตตฺถ มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทติ ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคมยมาโน. ตโต ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน อุปฏฺฐาโก ภควโต นิเวเทติ. อถ ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ. อิทํ ตาว ปุเรภตฺตกิจฺจํ. ยญฺเจตฺถ น วุตฺตํ, ตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ.

El Bienaventurado, habiendo terminado su comida, observa las disposiciones mentales de los presentes y enseña el Dhamma de tal manera que algunos se establecen en la toma de refugio, otros en los cinco preceptos, otros en alguno de los frutos de entrada en la corriente, de retorno una vez o de no retorno, y otros, habiendo renunciado, en el fruto supremo, el estado de arahant. Habiendo favorecido así a la multitud de diversas maneras, se levanta de su asiento y regresa al monasterio. Allí, en el pabellón circular, se sienta en el excelente asiento de Buda preparado para él, esperando a que los monjes terminen su comida. Luego, al concluir la comida de los monjes, el asistente se lo informa al Bienaventurado y este entra en la Cabaña Perfumada. Estas son sus actividades matutinas. Lo que no se ha mencionado aquí debe entenderse de la misma manera que se expone en el Brahmāyu Sutta.

อถ ภควา เอวํ กตปุเรภตฺตกิจฺโจ คนฺธกุฏิยา อุปฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา, ปาเท ปกฺขาเลตฺวา, ปาทปีเฐ ฐตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทติ – ‘‘ภิกฺขเว, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, พุทฺธุปฺปาโท ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, มนุสฺสปฏิลาโภ ทุลฺลโภ, สทฺธาสมฺปตฺติ ทุลฺลภา, ปพฺพชฺชา ทุลฺลภา, สทฺธมฺมสฺสวนํ ทุลฺลภํ [Pg.121] โลกสฺมิ’’นฺติ. ตโต ภิกฺขู ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺติ. อถ ภควา ภิกฺขูนํ จริยวเสน กมฺมฏฺฐานํ เทติ. เต กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ; เกจิ อรญฺญํ, เกจิ รุกฺขมูลํ, เกจิ ปพฺพตาทีนํ อญฺญตรํ, เกจิ จาตุมหาราชิกภวนํ…เป… เกจิ วสวตฺติภวนนฺติ. ตโต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. อถ สมสฺสาสิตกาโย อุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค โลกํ โวโลเกติ. ตติยภาเค ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตตฺถ ชโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สุนิวตฺโถ สุปารุโต คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย วิหาเร สนฺนิปตติ. ตโต ภควา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสชฺช ธมฺมํ เทเสติ กาลยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ. อถ กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ.

Entonces el Bienaventurado, habiendo realizado así sus actividades matutinas, se sienta en la estancia de la Cabaña Perfumada, se lava los pies y, de pie sobre el estrado, exhorta a la Sangha de monjes: «Monjes, alcancen el éxito mediante la diligencia. Es difícil el surgimiento de un buda en el mundo, es difícil obtener la condición humana, es difícil la perfección de la fe, es difícil la renuncia, es difícil escuchar el buen Dhamma en el mundo». Luego, los monjes, rindiendo homenaje al Bienaventurado, le solicitan un tema de meditación. Entonces el Bienaventurado les otorga temas de meditación según sus disposiciones. Ellos, habiendo aprendido el tema, tras rendir homenaje al Bienaventurado, se dirigen a sus respectivos lugares de estancia: algunos al bosque, otros al pie de un árbol, otros a una montaña u otro lugar similar; algunos al reino de los cuatro grandes reyes... otros al reino de los devas que controlan las creaciones ajenas. Luego, el Bienaventurado entra en la Cabaña Perfumada y, si lo desea, se recuesta un momento sobre su costado derecho en la postura del león, atento y plenamente consciente. Entonces, con el cuerpo descansado, se levanta y en la segunda parte de la tarde observa el mundo. En la tercera parte, en la aldea o pueblo cerca del cual reside, la gente que ha dado limosna por la mañana se reúne en el monasterio, bien vestida y arreglada, trayendo fragancias, flores y otros presentes. Entonces el Bienaventurado, acudiendo con los prodigios apropiados para la asamblea reunida, se sienta en el excelente asiento de Buda en la sala del Dhamma y enseña el Dhamma de manera oportuna y con la medida justa. Luego, conociendo el momento adecuado, despide a la asamblea.

ตโต สเจ คตฺตานิ โอสิญฺจิตุกาโม โหติ. อถ พุทฺธาสนา อุฏฺฐาย อุปฏฺฐาเกน อุทกปฏิยาทิโตกาสํ คนฺตฺวา, อุปฏฺฐากหตฺถโต อุทกสาฏิกํ คเหตฺวา, นฺหานโกฏฺฐกํ ปวิสติ. อุปฏฺฐาโกปิ พุทฺธาสนํ อาเนตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญาเปติ. ภควา คตฺตานิ โอสิญฺจิตฺวา, สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา, ตตฺถ อาคนฺตฺวา, นิสีทติ เอกโกว มุหุตฺตํ ปฏิสลฺลีโน. อถ ภิกฺขู ตโต ตโต อาคมฺม ภควโต อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ เอกจฺเจ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ กมฺมฏฺฐานํ, เอกจฺเจ ธมฺมสฺสวนํ ยาจนฺติ. ภควา เตสํ อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ปฐมํ ยามํ วีตินาเมติ.

Luego, si deseaba bañar su cuerpo, se levantaba de su asiento y se dirigía al lugar donde se había preparado el agua. Tomando el paño de baño de manos de su asistente, entraba en la cámara de baño. Mientras tanto, su asistente llevaba el asiento del Buda y lo preparaba en el recinto de la Cabaña Perfumada. Habiendo refrescado su cuerpo, el Bienaventurado se vestía con un manto inferior de doble capa bien teñido, se ceñía el cinturón, se colocaba el manto superior y regresaba allí, sentándose solo en reclusión por un momento. Entonces, los monjes llegaban de diversos lugares para atender al Bienaventurado. Allí, algunos hacían preguntas, otros pedían un tema de meditación y otros solicitaban escuchar el Dhamma. El Bienaventurado pasaba la primera vigilia de la noche satisfaciendo sus deseos.

มชฺฌิมยาเม สกลทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตาโย โอกาสํ ลภมานา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ ยถาภิสงฺขตํ อนฺตมโส จตุรกฺขรมฺปิ. ภควา ตาสํ เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต มชฺฌิมยามํ วีตินาเมติ. ตโต ปจฺฉิมยามํ จตฺตาโร ภาเค กตฺวา เอกํ ภาคํ จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, ทุติยภาคํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ, ตติยภาคํ ผลสมาปตฺติยา วีตินาเมติ, จตุตฺถภาคํ มหากรุณาสมาปตฺตึ ปวิสิตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกติ อปฺปรชกฺขมหารชกฺขาทิสตฺตทสฺสนตฺถํ. อิทํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ.

En la vigilia media de la noche, las deidades de todo el sistema de diez mil mundos, obteniendo su oportunidad, se acercaban al Bienaventurado y le hacían preguntas según sus necesidades, incluso aquellas de apenas cuatro sílabas de longitud. El Bienaventurado pasaba la vigilia media respondiendo a las preguntas de esas deidades. Después, dividía la última vigilia de la noche en cuatro partes: dedicaba una parte a la meditación caminando; en la segunda parte, entrando en la Cabaña Perfumada, se recostaba sobre su costado derecho en la postura del león, con atención plena y clara comprensión; pasaba la tercera parte en el logro meditativo del fruto (phalasamāpatti); y en la cuarta parte, entrando en el logro meditativo de la gran compasión, contemplaba el mundo con el ojo búdico para ver a los seres que tenían poco polvo en sus ojos, a los que tenían mucho polvo, etc. Estos eran sus deberes después de la comida.

เอวมิมสฺส [Pg.122] ปจฺฉาภตฺตกิจฺจสฺส โลกโวโลกนสงฺขาเต จตุตฺถภาคาวสาเน พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ทานสีลอุโปสถกมฺมาทีสุ จ อกตาธิกาเร กตาธิกาเร จ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺเน อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน จ สตฺเต ปสฺสิตุํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อิมํ สุตฺตมภาสิ.

Así, al final de la cuarta parte de estos deberes de la tarde, que consiste en la contemplación del mundo, mientras observaba el mundo con el ojo búdico para ver a los seres que habían realizado méritos hacia el Buda, el Dhamma y el Sangha —tales como la generosidad, la observancia de los preceptos y el uposatha— y para distinguir quiénes poseían las condiciones de apoyo (upanissaya) y quiénes no, vio que el brahmán Kasibhāradvāja poseía las condiciones necesarias para el estado de arahant. El Bienaventurado comprendió: “Cuando yo vaya allí, se entablará una conversación y, al término de dicha charla, tras escuchar la enseñanza del Dhamma, este brahmán renunciará a la vida de hogar y alcanzará el estado de arahant”. Sabiendo esto, se dirigió al lugar, entabló una conversación y pronunció este sutta.

ตตฺถ เอวํ เม สุตนฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคีตึ กโรนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสปตฺเถเรน ปุฏฺเฐน ปญฺจนฺนํ อรหนฺตสตานํ วุตฺตํ, ‘‘อหํ, โข, สมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติ กสิภารทฺวาเชน วุตฺตํ, ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติอาทิ ภควตา วุตฺตํ. ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘กสิภารทฺวาชสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ.

En este contexto, las palabras que comienzan con “Así he oído” fueron pronunciadas por el venerable Ānanda durante el primer gran concilio, cuando recitaba el Dhamma al ser interrogado por el venerable mahathera Mahākassapa ante los quinientos arahants. Las palabras “Yo, asceta, aro y siembro” fueron dichas por Kasibhāradvāja. Las palabras “Yo también, brahmán, aro y siembro”, etc., fueron dichas por el Bienaventurado. Habiendo reunido todo esto, se le denomina el “Kasibhāradvāja Sutta”.

ตตฺถ เอวนฺติ อยํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺโถ เอวํ-สทฺโท. อาการตฺเถน หิ เอเตน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺเตหิ สกสกภาสานุรูปมุปลกฺขณิยสภาวํ ตสฺส ภควโต วจนํ, ตํ สพฺพากาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ; อถ, โข, ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุต’’นฺติ. นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยา เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ. อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ ตญฺจ อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. เม สุตนฺติ เอตฺถ มยาสทฺทตฺโถ เม-สทฺโท, โสตทฺวารวิญฺญาณตฺโถ สุตสทฺโท. ตสฺมา เอวํ เม สุตนฺติ เอวํ มยา โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

En dicho texto, la palabra “así” (evaṃ) tiene los significados de modo, indicación y énfasis. En el sentido de modo, comunica este significado: ¿Quién es capaz de comprender en todos sus aspectos la palabra del Bienaventurado, la cual es sutil en sus diversos métodos, surge de múltiples inclinaciones, es perfecta en significado y fraseo, posee diversos prodigios y es profunda en doctrina, sentido, enseñanza y penetración; que tiene la naturaleza de ser comprendida por todos los seres según sus respectivos lenguajes? Por el contrario, “así he oído” significa: “Incluso yo lo he oído solo de un modo”. En el sentido de indicación, al decir “así he oído”, el relator se exonera a sí mismo indicando: “Yo no soy el que se ha iluminado por sí mismo, esto no fue realizado por mi propio conocimiento”, y señala todo el sutta que va a ser pronunciado. En el sentido de énfasis, muestra su propia capacidad de retención en conformidad con el elogio del Bienaventurado: “Monjes, este es el principal de mis discípulos entre los de gran conocimiento, a saber, Ānanda...”, despertando así en los seres el deseo de escuchar: “Así he oído, y esto no es deficiente ni excesivo en significado o en fraseo; debe ser considerado exactamente así y no de otra manera”. En la expresión “he oído por mí” (me sutaṃ), el término “me” tiene el sentido de “por mí” (mayā), y el término “sutaṃ” tiene el sentido de conocimiento a través de la puerta del oído. Por lo tanto, “así he oído por mí” significa que ha sido captado a través de un proceso cognitivo precedido por la conciencia auditiva.

เอกํ [Pg.123] สมยนฺติ เอกํ กาลํ. ภควาติ ภาคฺยวา, ภคฺควา, ภตฺตวาติ วุตฺตํ โหติ. มคเธสุ วิหรตีติ มคธา นาม ชนปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘มคธา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท. เกจิ ปน ‘‘ยสฺมา เจติยราชา มุสาวาทํ ภณิตฺวา ภูมึ ปวิสนฺโต ‘มา คธํ ปวิสา’ติ วุตฺโต, ยสฺมา วา ตํ ราชานํ มคฺคนฺตา ภูมึ ขนนฺตา ปุริสา ‘มา คธํ กโรถา’ติ วุตฺตา, ตสฺมา มคธา’’ติ เอวมาทีหิ นเยหิ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพนฺติ. วิหรตีติ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ, ปวตฺเตตีติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ วา สตฺตานํ วิวิธํ หิตํ หรตีติ วิหรติ. หรตีติ อุปสํหรติ, อุปเนติ, ชเนติ, อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ ยทา สตฺตา กาเมสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา กิร ภควา ทิพฺเพน วิหาเรน วิหรติ เตสํ อโลภกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา กาเมสุ วิรชฺเชยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน อิสฺสริยตฺถํ สตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา พฺรหฺมวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโทสกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโทเสน โทสํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน ปพฺพชิตา ธมฺมาธิกรณํ วิวทนฺติ, ตทา อริยวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโมหกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโมเหน โมหํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. อิริยาปถวิหาเรน ปน น กทาจิ น วิหรติ ตํ วินา อตฺตภาวปริหรณาภาวโตติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม.

«En una ocasión» significa en un tiempo determinado. «El Bienaventurado» (Bhagavā) se dice porque posee fortuna (bhāgyavā), porque ha destruido las impurezas (bhaggavā) y porque clasifica y analiza las enseñanzas (vibhattavā). «Moraba entre los magadhans» se refiere a los príncipes que gobiernan ese país; asimismo, el país donde residen, por convención de lenguaje, se denomina «Magadha». Él moraba allí, entre los magadhans. Sin embargo, algunos autores se extienden en diversas explicaciones, como que se llama así porque cuando el rey Cetiya, tras haber mentido, se hundía en la tierra, le dijeron: «no entres en el foso» (mā gadhaṃ pavisa); u otros dicen que cuando los hombres buscaban al rey y cavaban la tierra, se les dijo: «no hagáis un foso» (mā gadhaṃ karotha). Uno puede aceptar la explicación que prefiera. La palabra «mora» (viharati) se explica así: habiendo interrumpido la opresión de una postura mediante la adopción de otra, sostiene el cuerpo (attabhāva) sin que este colapse, haciéndolo proseguir. O bien, «mora» significa que aporta diversos tipos de bienestar a los seres a través de las moradas celestiales, divinas y nobles. «Aporta» significa que acerca, aplica, genera y produce. Así, cuando los seres actúan erróneamente respecto a los placeres sensuales, se dice que el Bienaventurado mora en la morada celestial para despertar en ellos la raíz saludable de la no-codicia, pensando: «¡Quizás al ver este comportamiento correcto, despierten interés en él y se desapasionen de los placeres sensuales!». Cuando ve a los seres actuando erróneamente en busca de poder, mora en la morada divina (brahmavihāra) para despertar en ellos la raíz saludable de la no-aversión, pensando: «¡Quizás al ver este comportamiento correcto, despierten interés en él y calmen su odio mediante la no-aversión!». Y cuando ve a los monjes disputando sobre el Dhamma, mora en la morada noble para despertar en ellos la raíz saludable de la no-delusión, pensando: «¡Quizás al ver este comportamiento correcto, despierten interés en él y calmen su delusión mediante la no-delusión!». No obstante, no hay momento en que no se more en alguna postura física, pues no es posible mantener el cuerpo sin ella. Este es un resumen; explicaremos esto en detalle en el comentario al Discurso de las Bendiciones.

ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ โย โส ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิโต คิริ, ตสฺส ทกฺขิณปสฺเส ชนปโท ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ ชนปเทติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิหารสฺสาปิ ตเทว นามํ. เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเมติ เอกนาฬาติ ตสฺส คามสฺส นามํ. พฺราหฺมณา เจตฺถ สมฺพหุลา ปฏิวสนฺติ, พฺราหฺมณโภโค วา โส, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณคาโม’’ติ วุจฺจติ.

«En Dakkhiṇāgiri»: se llama Dakkhiṇāgiri a la región situada en la ladera sur de la cordillera que rodea Rājagaha; lo que se quiere decir es «en esa región». Allí, el monasterio también lleva ese mismo nombre. «En la aldea brahmánica de Ekanālā»: Ekanālā era el nombre de esa aldea. Se denomina «aldea brahmánica» porque allí residían numerosos brahmanes o porque era un feudo concedido a brahmanes.

เตน โข ปน สมเยนาติ ยํ สมยํ ภควา อปราชิตปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก มคธรฏฺเฐ [Pg.124] เอกนาฬํ พฺราหฺมณคามํ อุปนิสฺสาย ทกฺขิณาคิริมหาวิหาเร พฺราหฺมณสฺส อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน วิหรติ, เตน สมเยน กรณภูเตนาติ วุตฺตํ โหติ. โข ปนาติ อิทํ ปเนตฺถ นิปาตทฺวยํ ปทปูรณมตฺตํ, อธิการนฺตรทสฺสนตฺถํ วาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺสาติ โส พฺราหฺมโณ กสิยา ชีวติ, ภารทฺวาโชติ จสฺส โคตฺตํ, ตสฺมา เอวํ วุจฺจติ. ปญฺจมตฺตานีติ ยถา – ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท ปมาเณ วตฺตติ, เอวมิธาปิ, ตสฺมา ปญฺจปมาณานิ อนูนานิ อนธิกานิ, ปญฺจนงฺคลสตานีติ วุตฺตํ โหติ. ปยุตฺตานีติ ปโยชิตานิ, พลิพทฺทานํ ขนฺเธสุ ฐเปตฺวา ยุเค โยตฺเตหิ โยชิตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

«En aquel tiempo»: se refiere a aquel momento en que el Bienaventurado, tras haber despertado al insuperable y perfecto despertar sentado en el trono invencible y haber puesto en movimiento la excelente rueda del Dhamma, moraba en el gran monasterio de Dakkhiṇāgiri en el reino de Magadha, dependiendo de la aldea brahmánica de Ekanālā, aguardando la maduración de las facultades del brahmán. Las partículas «kho pana» son meros complementos del verso o sirven para indicar una transición a una explicación específica. «Al brahmán Kasibhāradvāja»: este brahmán vivía de la agricultura (kasiyā jīvati) y su clan era Bhāradvāja, por eso se le llama así. «Unos quinientos»: así como en la expresión «moderado en la comida» (bhojane mattaññū), la palabra «matta» se refiere a la medida, aquí también significa una medida de quinientos arados, ni más ni menos. «Preparados» (payuttāni) significa uncidos; es decir, que habían sido colocados sobre los hombros de los bueyes y sujetos a los yugos con cuerdas.

วปฺปกาเลติ วปนกาเล, พีชนิกฺขิปกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ทฺเว วปฺปานิ กลลวปฺปญฺจ, ปํสุวปฺปญฺจ. ปํสุวปฺปํ อิธ อธิปฺเปตํ. ตญฺจ โข ปฐมทิวเส มงฺคลวปฺปํ. ตตฺถายํ อุปกรณสมฺปทา – ตีณิ พลิพทฺทสหสฺสานิ อุปฏฺฐาปิตานิ โหนฺติ, สพฺเพสํ สุวณฺณมยานิ สิงฺคานิ ปฏิมุกฺกานิ, รชตมยา ขุรา, สพฺเพ เสตมาลาหิ สพฺพคนฺธสุคนฺเธหิ ปญฺจงฺคุลิเกหิ จ อลงฺกตา ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนา, เอกจฺเจ กาฬา อญฺชนวณฺณาเยว, เอกจฺเจ เสตา ผลิกวณฺณา, เอกจฺเจ รตฺตา ปวาฬวณฺณา, เอกจฺเจ กมฺมาสา มสารคลฺลวณฺณา. ปญฺจสตา กสฺสกปุริสา สพฺเพ อหตเสตวตฺถนิวตฺถา มาลาลงฺกตา ทกฺขิณอํสกูเฏสุ ฐปิตปุปฺผจุมฺพฏกา หริตาลมโนสิลาลญฺฉนุชฺชลิตคตฺตภาคา ทส ทส นงฺคลา เอเกกคุมฺพา หุตฺวา คจฺฉนฺติ. นงฺคลานํ สีสญฺจ ยุคญฺจ ปโตทา จ สุวณฺณวินทฺธา. ปฐมนงฺคเล อฏฺฐ พลิพทฺทา ยุตฺตา, เสเสสุ จตฺตาโร จตฺตาโร, อวเสสา กิลนฺตปริวตฺตนตฺถํ อานีตา. เอเกกคุมฺเพ เอกเมกํ พีชสกฏํ เอเกโก กสติ, เอเกโก วปติ.

«En la época de la siembra» significa en el tiempo de sembrar, en el tiempo de depositar las semillas. Al respecto, existen dos tipos de siembra: la siembra en el lodo y la siembra en la tierra seca. Aquí se hace referencia a la siembra en tierra seca, y concretamente al primer día de la siembra ceremonial. He aquí la excelencia de los preparativos: tres mil bueyes habían sido dispuestos, todos con sus cuernos revestidos de oro y sus pezuñas de plata. Todos estaban adornados con guirnaldas blancas, ungidos con fragancias de todo tipo y marcados con el signo de los cinco dedos. Poseían cuerpos y extremidades perfectos y todas las marcas de excelencia. Algunos eran negros como el colirio; otros blancos como el cristal; otros rojos como el coral; y otros moteados como la gema masāragalla. Los quinientos agricultores vestían ropas blancas nuevas, estaban adornados con flores, llevaban guirnaldas de flores sobre sus hombros derechos y sus cuerpos resplandecían pintados con oropimente y rejalgar. Los arados avanzaban agrupados de diez en diez. Las puntas de los arados, los yugos y las aguijadas estaban recubiertos de oro. En el primer arado se uncieron ocho bueyes, y en los restantes cuatro cada uno; los demás bueyes fueron traídos para reemplazarlos cuando se cansaran. En cada grupo había un carro de semillas; cada uno de ellos araba y cada uno sembraba.

พฺราหฺมโณ ปน ปเคว มสฺสุกมฺมํ การาเปตฺวา นฺหตฺวา สุคนฺธคนฺเธหิ วิลิตฺโต ปญฺจสตคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา สหสฺสคฺฆนกํ เอกํสํ กริตฺวา เอกเมกิสฺสา องฺคุลิยา ทฺเว ทฺเว กตฺวา วีสติ องฺคุลิมุทฺทิกาโย, กณฺเณสุ สีหกุณฺฑลานิ, สีเส จ พฺรหฺมเวฐนํ ปฏิมุญฺจิตฺวา สุวณฺณมาลํ กณฺเฐ [Pg.125] กตฺวา พฺราหฺมณคณปริวุโต กมฺมนฺตํ โวสาสติ. อถสฺส พฺราหฺมณี อเนกสตภาชเนสุ ปายาสํ ปจาเปตฺวา มหาสกเฏสุ อาโรเปตฺวา คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตา พฺราหฺมณีคณปริวุตา กมฺมนฺตํ อคมาสิ. เคหมฺปิสฺส สพฺพตฺถ คนฺเธหิ สุวิลิตฺตํ ปุปฺเผหิ สุกตพลิกมฺมํ, เขตฺตญฺจ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ สมุสฺสิตปฏากํ อโหสิ. ปริชนกมฺมกาเรหิ สห กมฺมนฺตํ โอสฏปริสา อฑฺฒเตยฺยสหสฺสา อโหสิ. สพฺเพ อหตวตฺถนิวตฺถา, สพฺเพสญฺจ ปายาสโภชนํ ปฏิยตฺตํ อโหสิ.

El brahmán, habiéndose recortado la barba temprano, bañado y ungido con fragancias aromáticas, se vistió con una prenda de vestir valorada en quinientos y se colocó sobre un hombro otra valorada en mil. Se puso dos anillos en cada dedo, sumando un total de veinte anillos; se colocó aretes con rostros de león en sus orejas; se ató el turbante de brahmán en la cabeza y, tras colgarse una guirnalda de oro al cuello, dirigía las labores rodeado por un grupo de brahmanes. Por su parte, su esposa, tras mandar a cocinar arroz con leche en muchos cientos de vasijas y cargarlas en grandes carros, se bañó con agua perfumada y, totalmente ataviada con todos sus adornos, se dirigió al lugar de trabajo rodeada por un grupo de mujeres brahmanes. Su casa también estaba bien ungida con perfumes por todas partes, con ofrendas de flores bien dispuestas, y en diversos lugares del campo se habían izado estandartes. La asamblea que se congregó en el lugar de las labores, junto con los sirvientes y trabajadores, era de dos mil quinientos. Todos vestían ropas nuevas y se había preparado arroz con leche para todos.

อถ พฺราหฺมโณ ยตฺถ สามํ ภุญฺชติ, ตํ สุวณฺณปาตึ โธวาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขริตฺวา นงฺคลพลิกมฺมํ การาเปสิ. พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉติ. พฺราหฺมโณ ปน พลิกมฺมํ การาเปตฺวา รตฺตสุวณฺณพนฺธูปาหนาโย อาโรหิตฺวา รตฺตสุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อิธ ปายาสํ เทถ, อิธ สปฺปึ, อิธ สกฺขรํ เทถา’’ติ โวสาสมาโน วิจรติ. อถ ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนํ วตฺตมานํ ญตฺวา ‘‘อยํ กาโล พฺราหฺมณํ ทเมตุ’’นฺติ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา’’ติ.

Entonces, el brahmán hizo lavar el cuenco de oro en el que él mismo solía comer, lo llenó de arroz con leche, lo preparó con mantequilla clarificada, miel, melaza y otros condimentos, y realizó la ofrenda ceremonial al arado. Su esposa tomó quinientos recipientes hechos de oro, plata, bronce y cobre y, mientras los labradores estaban sentados, fue sirviendo el arroz con leche con un cucharón de oro. El brahmán, tras completar la ofrenda, se calzó sandalias con adornos de oro rojo, tomó un bastón de oro rojo y caminaba de un lado a otro dando órdenes: “Den arroz con leche aquí, den mantequilla clarificada allá, den azúcar aquí”. En ese momento, el Bienaventurado, sentado en la Cámara Perfumada, sabiendo que la distribución de comida del brahmán estaba en curso, pensó: “Este es el momento de disciplinar al brahmán”. Se ajustó el manto inferior, se ciñó el cinturón, se cubrió con el manto exterior, tomó su cuenco y salió de la Cámara Perfumada en la manera del insuperable guía de personas que deben ser disciplinadas. Por eso dijo el venerable Ānanda: “Entonces, el Bienaventurado, habiéndose vestido por la mañana...”.

ตตฺถ อถ อิติ นิปาโต อญฺญาธิการวจนารมฺเภ โขติ ปทปูรเณ. ภควาติ วุตฺตนยเมว. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทิวสสฺส ปุพฺพภาคสมยํ, ปุพฺพณฺหสมเยติ อตฺโถ, ปุพฺพณฺเห วา สมยํ ปุพฺพณฺหสมยํ, ปุพฺพณฺเห เอกํ ขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ ลพฺภติ. นิวาเสตฺวาติ ปริทหิตฺวา, วิหารนิวาสนปริวตฺตนวเสเนตํ เวทิตพฺพํ. น หิ ภควา ตโต ปุพฺเพ อนิวตฺโถ อาสิ. ปตฺตจีวรมาทายาติ ปตฺตํ หตฺเถหิ, จีวรํ กาเยน อาทิยิตฺวา, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. ภควโต กิร ปิณฺฑาย ปวิสิตุกามสฺส ภมโร วิย วิกสิตปทุมทฺวยมชฺฌํ, อินฺทนีลมณิวณฺณํ [Pg.126] เสลมยํ ปตฺตํ หตฺถทฺวยมชฺฌํ อาคจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาคตํ ปตฺตํ หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จีวรญฺจ ปริมณฺฑลํ ปารุตํ กาเยน ธาเรตฺวาติ เอวมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา เตน วา หิ ปกาเรน คณฺหนฺโต อาทาย อิจฺเจว วุจฺจติ ยถา ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ.

Allí, el término “atha” es una partícula que marca el inicio de una nueva sección; “kho” es una partícula de relleno. El término “Bhagavā” ya ha sido explicado anteriormente. “Pubbaṇhasamayaṃ” significa el momento de la primera parte del día, es decir, por la mañana. Alternativamente, “pubbaṇhasamayaṃ” se refiere a la duración de la mañana o a un momento específico de la mañana; así se dice. De este modo, se emplea el caso acusativo para expresar una duración continua de tiempo. “Nivāsetvā” significa haberse vestido, y debe entenderse como el acto de cambiarse el manto inferior utilizado en el monasterio por otro; pues no es que el Bienaventurado estuviera desvestido antes de eso. “Tomando el cuenco y el manto” (pattacīvaramādāya) significa haber tomado el cuenco con las manos y el manto con el cuerpo, habiéndolos recibido y portado. Se dice que cuando el Bienaventurado desea entrar en una aldea por limosna, su cuenco hecho de piedra con el color del zafiro llega entre sus dos manos como una abeja que se posa en medio de dos flores de loto abiertas. Por lo tanto, el significado debe entenderse así: habiendo recibido con las manos el cuenco llegado de tal manera y portando el manto debidamente enrollado sobre el cuerpo. Pues se dice “tomando” (ādāya) independientemente del modo en que se sostenga, tal como se dice: “habiendo tomado, partió”.

เยนาติ เยน มคฺเคน. กมฺมนฺโตติ กมฺมกรโณกาโส. เตนาติ เตน มคฺเคน. อุปสงฺกมีติ คโต, เยน มคฺเคน กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺโต คมฺมติ, เตน มคฺเคน คโตติ วุตฺตํ โหติ. อถ กสฺมา, ภิกฺขู, ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ? วุจฺจเต – ยทา ภควา เอกโกว กตฺถจิ อุปสงฺกมิตุกาโม โหติ, ภิกฺขาจารเวลายํ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตคนฺธกุฏึ ปวิสติ. ตโต ภิกฺขู ตาย สญฺญาย ชานนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม, อทฺธา กญฺจิ เอว วิเนตพฺพปุคฺคลํ อทฺทสา’’ติ. เต อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา, ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ตทา จ ภควา เอวมกาสิ. ตสฺมา ภิกฺขู ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ.

“Yena” significa por el camino. “Kammanto” es el lugar donde se realiza el trabajo. “Tena” significa por ese camino. “Upasaṅkamī” significa que fue; lo que se dice es que fue por el camino que conduce a donde se realizaba el trabajo del brahmán Kasibhāradvāja. Ahora bien, ¿por qué los monjes no siguieron al Bienaventurado? Se explica: cuando el Bienaventurado desea ir a algún lugar solo, a la hora de la ronda de limosnas, cierra la puerta y entra en la Cámara Perfumada. Entonces, los monjes comprenden por esa señal: “Hoy el Bienaventurado desea entrar solo en la aldea; ciertamente ha visto a alguna persona que debe ser guiada”. Ellos toman sus propios cuencos y mantos, rodean la Cámara Perfumada respetuosamente y parten para su propia ronda de limosnas. En aquella ocasión, el Bienaventurado actuó de esa manera. Por esa razón, los monjes no siguieron al Bienaventurado.

เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควา กมฺมนฺตํ อุปสงฺกมิ, เตน สมเยน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนา วตฺตติ, ภตฺตวิสฺสคฺโค วตฺตตีติ อตฺโถ. ยํ ปุพฺเพ อโวจุมฺห – ‘‘พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉตี’’ติ. อถ โข ภควา เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมิ. กึ การณาติ? พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ. น หิ ภควา กปณปุริโส วิย โภตฺตุกามตาย ปริเวสนํ อุปสงฺกมติ. ภควโต หิ ทฺเว อสีติสหสฺสสงฺขฺยา สกฺยโกลิยราชาโน ญาตโย, เต อตฺตโน สมฺปตฺติยา นิพทฺธภตฺตํ ทาตุํ อุสฺสหนฺติ. น ปน ภควา ภตฺตตฺถาย ปพฺพชิโต, อปิจ โข ปน ‘‘อเนกานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ทนฺโต ทเมสฺสามิ; สนฺโต สเมสฺสามิ, ปรินิพฺพุโต ปรินิพฺพาเปสฺสามี’’ติ ปพฺพชิโต. ตสฺมา อตฺตโน มุตฺตตฺตา…เป… ปรินิพฺพุตตฺตา จ ปรํ โมเจนฺโต…เป… ปรินิพฺพาเปนฺโต จ โลเก วิจรนฺโต พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺพํ.

Con respecto a la frase «en aquella ocasión» (tena kho pana samayenāti): significa que en el momento en que el Bendito se acercó al lugar de trabajo, se estaba llevando a cabo la distribución de alimentos del brahmán Kasibhāradvāja; es decir, el reparto de la comida estaba en progreso. Esto se refiere a lo que se mencionó anteriormente: «Su esposa tomó quinientos recipientes hechos de oro, plata, bronce y cobre, tomó una cuchara de oro y fue distribuyendo el arroz con leche a los quinientos labradores sentados». El Bendito se acercó entonces a la distribución de alimentos. ¿Por qué razón? Para favorecer al brahmán. Pues el Bendito no se acerca a una distribución de alimentos por deseo de comer, como si fuera una persona indigente. Los parientes del Bendito, los ochenta y dos mil miembros reales de los clanes Sakya y Koliya, se esforzaban cada uno en ofrecerle una comida constante de su propia riqueza; sin embargo, el Bendito no renunció al hogar en busca de sustento. Por el contrario, tras haber realizado las cinco grandes renuncias a lo largo de incontables eones y haber completado las perfecciones (pāramīs), renunció con el pensamiento: «Habiéndome liberado, liberaré a otros; habiéndome domado, domaré a otros; habiendo alcanzado la paz, traeré paz; habiendo alcanzado el Nibbāna, conduciré a otros al Nibbāna». Por lo tanto, debe entenderse que, habiéndose liberado y habiendo alcanzado el Nibbāna, vagaba por el mundo liberando y conduciendo a otros al Nibbāna, y se acercó a la distribución de alimentos con el fin de favorecer al brahmán.

อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.127] เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ เอวํ อุปสงฺกมิตฺวา จ เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ, ตสฺส ทสฺสนูปจาเร กถาสวนฏฺฐาเน, ยตฺถ ฐิตํ พฺราหฺมโณ ปสฺสติ, ตตฺถ อุจฺจฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ สุวณฺณรสปิญฺชรํ สหสฺสจนฺทสูริโยภาสาติภาสยมานํ สรีราภํ มุญฺจิ สมนฺตโต อสีติหตฺถปริมาณํ, ยาย อชฺโฌตฺถริตตฺตา พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺตสาลาภิตฺติรุกฺขกสิตมตฺติกาปิณฺฑาทโย สุวณฺณมยา วิย อเหสุํ. อถ มนุสฺสา ปายาสํ ภุตฺตา อสีติอนุพฺยญฺชนปริวารทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฏิมณฺฑิตสรีรํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิภูสิตพาหุยุคฬํ เกตุมาลาสมุชฺชลิตสสฺสิริกทสฺสนํ ชงฺคมมิว ปทุมสฺสรํ, รํสิชาลุชฺชลิตตาราคณมิว คคนตลํ, อาทิตฺตมิว จ กนกคิริสิขรํ สิริยา ชลมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ เอกมนฺตํ ฐิตํ ทิสฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ เตหิ สมฺปริวาริตํ อทฺทส โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ปิณฺฑาย ฐิตํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จา’’ติ.

«Habiéndose acercado, se detuvo a un lado» (upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi): habiéndose aproximado de tal manera, permaneció allí. La expresión «a un lado» (ekamantaṃ) es una designación adverbial que significa en un lugar o hacia una parte. En el sentido locativo, se refiere a un lugar dentro del alcance de la vista y del oído, donde el brahmán pudiera verlo; allí, en un lugar elevado, se detuvo. Al detenerse, emitió una radiación corporal con el brillo del oro purificado, que resplandecía más que la luz de mil lunas y soles, extendiéndose en un radio de ochenta codos. Debido a que esta luz lo envolvía todo, el cobertizo de trabajo del brahmán, las paredes, los árboles y los terrones de tierra arada parecían hechos de oro. Entonces, los hombres que habían estado comiendo el arroz con leche, al ver al Buda perfectamente iluminado de pie a un lado —su cuerpo adornado con las treinta y dos marcas de un gran hombre y rodeado por las ochenta características menores, embellecido por un aura de una braza de ancho, con una apariencia gloriosa resplandeciente como una guirnalda de luces, como un lago de lotos en movimiento, como el firmamento centelleante con redes de rayos estelares, y brillando con esplendor como la cima de una montaña de oro en llamas—, se lavaron las manos y los pies, unieron sus palmas en saludo reverente y permanecieron rodeándolo. El brahmán Kasibhāradvāja vio al Bendito de pie en busca de limosna, rodeado por aquellas personas, y le dijo: «Yo, asceta, aro y siembro; y habiendo arado y sembrado, como».

กสฺมา ปนายํ เอวมาห? กึ สมนฺตปาสาทิเก ปสาทนีเย อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺเตปิ ภควติ อปฺปสาเทน, อุทาหุ อฑฺฒเตยฺยานํ ชนสหสฺสานํ ปายาสํ ปฏิยาเทตฺวาปิ กฏจฺฉุภิกฺขาย มจฺเฉเรนาติ? อุภยถาปิ โน, อปิจ ขฺวาสฺส ภควโต ทสฺสเนน อติตฺตํ นิกฺขิตฺตกมฺมนฺตํ ชนํ ทิสฺวา ‘‘กมฺมภงฺคํ เม กาตุํ อาคโต’’ติ อนตฺตมนตา อโหสิ. ตสฺมา เอวมาห. ภควโต จ ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สจายํ กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺส, สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสานํ สีเส จูฬามณิ วิย อภวิสฺส, โก นามสฺส อตฺโถ น สมฺปชฺชิสฺส, เอวเมวํ อลสตาย กมฺมนฺเต อปฺปโยเชตฺวา วปฺปมงฺคลาทีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชนฺโต กายทฬฺหีพหุโล วิจรตี’’ติปิสฺส อโหสิ. เตนาห – ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จ, กสิตฺวา จ วปิตฺวา จ ภุญฺชามี’’ติ. น เม กมฺมนฺตา พฺยาปชฺชนฺติ, น จมฺหิ ยถา ตฺวํ เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺโนติ อธิปฺปาโย. ตฺวมฺปิ สมณ…เป… ภุญฺชสฺสุ, โก เต อตฺโถ น สมฺปชฺเชยฺย เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺนสฺสาติ อธิปฺปาโย.

¿Por qué dijo el brahmán esto? ¿Acaso lo dijo por falta de fe en el Bendito, quien es grácil en todo sentido, inspira confianza y ha alcanzado el supremo dominio y serenidad? ¿O es que, habiendo preparado arroz con leche para dos mil quinientas personas, sentía tacañería por una cucharada de limosna? No es por ninguna de esas dos razones; sino que, al ver a la multitud de personas que habían abandonado su trabajo y miraban insaciablemente al Bendito, se sintió disgustado pensando: «Ha venido a interrumpir mi trabajo». Por eso habló así. Además, al ver la perfección de las marcas físicas del Bendito, pensó: «Si este hombre se dedicara al trabajo, sería como una joya en la coronilla de todos los hombres de Jambudīpa. ¿Qué beneficio no alcanzaría? Sin embargo, debido a la pereza, en lugar de trabajar, vaga por limosna en las ceremonias de siembra y otros eventos, y vive dedicado al bienestar físico». Por ello dijo: «Yo, asceta, aro y siembro; y habiendo arado y sembrado, como». El sentido es: «Mi trabajo no se descuida, y sin embargo no poseo tales marcas de perfección como tú». También implica: «Tú también, asceta, deberías arar y sembrar; y habiendo arado y sembrado, podrías comer. ¿Qué beneficio no alcanzarías poseyendo tales marcas?».

อปิจายํ [Pg.128] อสฺโสสิ – ‘‘สกฺยราชกุเล กิร กุมาโร อุปฺปนฺโน, โส จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต’’ติ. ตสฺมา ‘‘อิทานิ อยํ โส’’ติ ญตฺวา ‘‘จกฺกวตฺติรชฺชํ กิร ปหาย กิลนฺโตสี’’ติ อุปารมฺภํ กโรนฺโต อาห ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. อปิจายํ ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ, น ภควนฺตํ อวกฺขิปนฺโต ภณติ, ภควโต ปน รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปญฺญาสมฺปตฺตึ สมฺภาวยมาโน กถาปวตฺตนตฺถมฺปิ เอวมาห – ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. ตโต ภควา เวเนยฺยวเสน สเทวเก โลเก อคฺคกสฺสกวปฺปกภาวํ อตฺตโน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณา’’ติ.

Además, él había oído: «Se dice que un príncipe nacido en la familia real Sakya abandonó el reino de un monarca universal y renunció al hogar». Por lo tanto, al darse cuenta de que se trataba de él, dijo «Yo aro, asceta», criticándolo de este modo: «Habiendo abandonado el reino de un monarca universal, ahora estás ocioso». No obstante, este brahmán era de aguda sabiduría y no habló así para despreciar al Bendito, sino que, tras ver la espléndida forma del Bendito y estimar su espléndida sabiduría, habló así también para entablar una conversación. Entonces el Bendito, con el fin de guiarlo, dijo «Yo también, brahmán», mostrando que en el mundo con sus devas, él era el agricultor y sembrador supremo.

อถ พฺราหฺมณสฺส จินฺตา อุทปาทิ – ‘‘อยํ สมโณ ‘กสามิ จ วปามิ จา’ติ อาห. น จสฺส โอฬาริกานิ ยุคนงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ ปสฺสามิ, โส มุสา นุ โข ภณติ, โน’’ติ ภควนฺตํ ปาทตลา ปฏฺฐาย ยาว อุปริ เกสนฺตา สมฺมาโลกยมาโน องฺควิชฺชาย กตาธิการตฺตา ทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมฺปตฺติมสฺส ญตฺวา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอวรูโป มุสา ภเณยฺยา’’ติ ตาวเทว สญฺชาตพหุมาโน ภควติ สมณวาทํ ปหาย โคตฺเตน ภควนฺตํ สมุทาจรมาโน อาห ‘‘น โข ปน มยํ ปสฺสาม โภโต โคตมสฺสา’’ติ.

Entonces surgió este pensamiento en el brahmán: «Este asceta dice: "Yo también aro y siembro", pero no veo sus toscos implementos de labranza, como el arado y el yugo. ¿Estará mintiendo o no?». Inspeccionó entonces al Bendito desde las plantas de los pies hasta la punta de los cabellos y, como era experto en la ciencia de las marcas corporales (aṅgavijjā), reconoció que poseía las treinta y dos marcas de un gran hombre. Inmediatamente surgió en él un gran respeto y comprendió: «Es imposible e inconcebible que alguien de tal naturaleza mienta». Al instante, abandonó el trato de «asceta» hacia el Bendito y, dirigiéndose a él por su linaje para mostrar respeto, dijo: «Pero nosotros no vemos los implementos del honorable Gotama...».

เอวญฺจ ปน วตฺวา ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ ‘‘คมฺภีรตฺถํ สนฺธาย อิมินา เอตํ วุตฺต’’นฺติ ญตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ ญาตุกาโม ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. ตตฺถ คาถายาติ อกฺขรปทนิยมิเตน วจเนน. อชฺฌภาสีติ อภาสิ.

Habiendo hablado así, el brahmán de agudo entendimiento, percibiendo que 'esto fue dicho por él con referencia a un significado profundo', deseando preguntar y conocer ese significado, se dirigió al Bienaventurado en verso. Por eso dijo el venerable Ānanda: 'Entonces, el brahmán Kasibhāradvāja se dirigió al Bienaventurado en verso'. Aquí, 'en verso' (gāthāya) significa mediante un enunciado regulado por sílabas y pies. 'Se dirigió' (ajjhabhāsi) significa que habló.

๗๖-๗๗. ตตฺถ พฺราหฺมโณ ‘‘กสิ’’นฺติ ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ วทติ. ภควา ปน ยสฺมา ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปตฺวา กถนํ นาม พุทฺธานํ อานุภาโว, ตสฺมา พุทฺธานุภาวํ ทีเปนฺโต ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. โก ปเนตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค, นนุ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ ปุจฺฉิโต อถ จ ปน อปุจฺฉิตสฺส พีชสฺส สภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ, เอวญฺจ สติ อนนุสนฺธิกาว อยํ กถา โหตีติ? วุจฺจเต – น พุทฺธานํ [Pg.129] อนนุสนฺธิกา นาม กถา อตฺถิ, นาปิ พุทฺธา ปุพฺพธมฺมสภาคํ อนาโรเปตฺวา กเถนฺติ. เอวญฺเจตฺถ อนุสนฺธิ เวทิตพฺพา – อเนน หิ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารวเสน กสึ ปุจฺฉิโต. โส ตสฺส อนุกมฺปาย ‘‘อิทํ อปุจฺฉิต’’นฺติ อปริหาเปตฺวา สมูลํ สอุปการํ สสมฺภารํ สผลํ กสึ ญาเปตุํ มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. พีชญฺหิ กสิยา มูลํ ตสฺมึ สติ กตฺตพฺพโต, อสติ อกตฺตพฺพโต, ตปฺปมาเณน จ กตฺตพฺพโต. พีเช หิ สติ กสึ กโรนฺติ, อสติ น กโรนฺติ. พีชปฺปมาเณน จ กุสลา กสฺสกา เขตฺตํ กสนฺติ, น อูนํ ‘‘มา โน สสฺสํ ปริหายี’’ติ, น อธิกํ ‘‘มา โน โมโฆ วายาโม อโหสี’’ติ. ยสฺมา จ พีชเมว มูลํ, ตสฺมา ภควา มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กสิยา ปุพฺพธมฺมสฺส พีชสฺส สภาเคน อตฺตโน กสิยา ปุพฺพธมฺมํ โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. เอวเมตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค เวทิตพฺโพ.

76-77. Allí, el brahmán habla de 'arar' (kasi) refiriéndose al conjunto de implementos de labranza, como el yugo, el arado y demás. El Bienaventurado, sin embargo, puesto que es el poder de los Budas hablar estableciendo una analogía con las cualidades previas del interlocutor, mostrando el poder de los Budas y estableciendo esa analogía, dijo: 'La fe es la semilla'. Pero aquí, ¿cuál es la analogía con la cualidad previa? ¿No es cierto que el brahmán le preguntó al Bienaventurado sobre el conjunto de instrumentos de labranza como el yugo y el arado, y sin embargo el Bienaventurado habló estableciendo una analogía con la semilla, que no fue preguntada, diciendo 'La fe es la semilla'? Siendo así, ¿no resultaría esta plática incoherente? Se responde: no existe en los Budas una plática que sea incoherente, ni los Budas hablan sin establecer una analogía con las cualidades previas. Y aquí la conexión debe entenderse así: por este brahmán se le preguntó al Bienaventurado sobre el arar por medio de los implementos de labranza como el yugo y el arado. Él, por compasión hacia él, sin omitir aquello que no fue preguntado, para darle a conocer el arar junto con su raíz, sus apoyos, sus implementos y su fruto, mostrando el arar desde su raíz, dijo: 'La fe es la semilla'. Pues la semilla es la raíz de la labranza; habiéndola, se puede realizar, y no habiéndola, no se puede realizar, y se debe realizar según la medida de la semilla. Pues habiendo semilla, se ara; no habiéndola, no se ara. Y los labradores expertos aran el campo según la medida de la semilla, ni menos para que 'no se eche a perder nuestra cosecha', ni más para que 'nuestro esfuerzo no sea en vano'. Y puesto que la semilla misma es la raíz, el Bienaventurado, mostrando el arar desde la raíz, estableciendo la cualidad previa de su propio arar en analogía con la semilla, que es el factor previo de la labranza de ese brahmán, dijo: 'La fe es la semilla'. Así debe entenderse aquí la analogía con la cualidad previa.

ปุจฺฉิตํเยว วตฺวา อปุจฺฉิตํ ปจฺฉา กึ น วุตฺตนฺติ เจ? ตสฺส อุปการภาวโต ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต จ. อยญฺหิ พฺราหฺมโณ ปญฺญวา, มิจฺฉาทิฏฺฐิกุเล ปน ชาตตฺตา สทฺธาวิรหิโต. สทฺธาวิรหิโต จ ปญฺญวา ปเรสํ สทฺธาย อตฺตโน วิสเย อปฏิปชฺชมาโน วิเสสํ นาธิคจฺฉติ, กิเลสกาลุสฺสิยภาวาปคมปฺปสาทมตฺตลกฺขณาปิ จสฺส ทุพฺพลา สทฺธา พลวติยา ปญฺญาย สห วตฺตมานา อตฺถสิทฺธึ น กโรติ, หตฺถินา สห เอกธุเร ยุตฺตโคโณ วิย. ตสฺมา ตสฺส สทฺธา อุปการิกา. เอวํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สอุปการภาวโต ตํ พฺราหฺมณํ สทฺธาย ปติฏฺฐาเปนฺเตน ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เทสนากุสลตาย ยถา อญฺญตฺราปิ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๙) จ, ‘‘สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๕๙) จ, ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๓, ๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔) จ, ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖) จ, ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๓; เถรคา. ๖๙๔) จ, ‘‘สทฺเธสิโก โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโกติ จา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). พีชสฺส จ อุปการิกา วุฏฺฐิ, สา ตทนนฺตรญฺเญว วุจฺจมานา สมตฺถา โหติ. เอวํ ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต [Pg.130] ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต, อญฺโญ จ เอวํวิโธ อีสาโยตฺตาทิ.

¿Si se pregunta: '¿Por qué no se dijo primero lo que fue preguntado y después lo que no fue preguntado?' Se responde: Debido a su beneficio para el brahmán y por la capacidad de conectar con el Dhamma. Pues este brahmán era sabio, pero por haber nacido en una familia de visión incorrecta, carecía de fe. Y una persona sabia que carece de fe, al no proceder mediante la fe en otros fuera de su propio dominio, no alcanza la distinción. Incluso si su fe es débil, teniendo meramente la característica de la claridad tras alejarse de la turbidez de las impurezas, si esta procede junto con una sabiduría poderosa, no logra la consumación del objetivo, tal como un buey uncido al mismo yugo junto a un elefante. Por lo tanto, para él, la fe es beneficiosa. Así, por ser beneficiosa para ese brahmán, queriendo establecerlo en la fe, este significado debe decirse incluso después, como se ha dicho anteriormente debido a la habilidad en la enseñanza: 'La fe asegura las provisiones' (SN 1.79), 'La fe es la compañera del hombre' (SN 1.59), 'La fe aquí es la mejor riqueza para el hombre' (SN 1.73), 'Por la fe se cruza el torrente' (SN 1.246), 'El gran elefante tiene a la fe por trompa' (AN 6.43), y 'Un noble discípulo, monjes, es aquel que tiene fe como su pilar' (AN 7.67). Y la lluvia es beneficiosa para la semilla; si se menciona inmediatamente después de ella, resulta eficaz. Así, por la capacidad de conectar con el Dhamma, este significado debe decirse después, al igual que otros términos tales como el timón, la soga y demás.

ตตฺถ สมฺปสาทนลกฺขณา สทฺธา, โอกปฺปนลกฺขณา วา, ปกฺขนฺทนรสา, อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา วา, โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา, สทฺทหิตพฺพธมฺมปทฏฺฐานา วา, อาทาสชลตลาทีนํ ปสาโท วิย เจตโส ปสาทภูตา, อุทกปฺปสาทกมณิ วิย อุทกสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปสาทิกา. พีชนฺติ ปญฺจวิธํ – มูลพีชํ, ขนฺธพีชํ, ผลุพีชํ, อคฺคพีชํ, พีชพีชเมว ปญฺจมนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ วิรุหนฏฺเฐน พีชํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยถาห – ‘‘พีชญฺเจตํ วิรุหนฏฺเฐนา’’ติ.

Allí, la fe tiene la característica de purificar, o bien la característica de la convicción; su función es la de lanzarse hacia adelante; su manifestación es la decisión o bien la ausencia de turbidez; su causa próxima son los factores de la entrada en la corriente o bien los objetos dignos de fe. Es como la claridad de la superficie de un espejo o del agua, siendo la claridad de la mente. Como la gema que aclara el agua lo hace con el agua, así la fe aclara los estados mentales asociados. 'Semilla' es de cinco tipos: semilla de raíz, semilla de tallo, semilla de nudo, semilla de brote y la semilla de grano como la quinta. Todas ellas se clasifican como 'semilla' en el sentido de crecimiento. Como se ha dicho: 'Y esto es una semilla en el sentido de crecimiento'.

ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส กสิยา มูลภูตํ พีชํ ทฺเว กิจฺจานิ กโรติ, เหฏฺฐา มูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ องฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ; เอวํ ภควโต กสิยา มูลภูตา สทฺธา เหฏฺฐา สีลมูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ สมถวิปสฺสนงฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ. ยถา จ ตํ มูเลน ปถวิรสํ อาโปรสํ คเหตฺวา นาเฬน ธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ; เอวมยํ สีลมูเลน สมถวิปสฺสนารสํ คเหตฺวา อริยมคฺคนาเฬน อริยผลธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ. ยถา จ ตํ สุภูมิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา มูลงฺกุรปณฺณนาฬกณฺฑปฺปสเวหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา, ขีรํ ชเนตฺวา, อเนกสาลิผลภริตํ สาลิสีสํ นิปฺผาเทติ; เอวมยํ จิตฺตสนฺตาเน ปติฏฺฐหิตฺวา สีลจิตฺตทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณมคฺคามคฺคญาณทสฺสนปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิขีรํ ชเนตฺวา อเนกปฏิสมฺภิทาภิญฺญาภริตํ อรหตฺตผลํ นิปฺผาเทติ. เตนาห ภควา – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ.

En este contexto, así como en la labranza del brahmán una semilla realiza dos funciones: abajo se asegura por medio de la raíz y arriba hace brotar el germen; de la misma manera, en la labranza del Bienaventurado, la fe, siendo la base, se asegura abajo con la conducta ética como raíz, y arriba hace brotar el germen de la tranquilidad y la visión cabal. Y así como esa planta, al tomar los nutrientes del suelo y el agua por medio de la raíz, crece a través de su tallo con el fin de producir la maduración del grano; así esta fe, tomando la esencia de la tranquilidad y la visión cabal por medio de la raíz de la conducta ética, crece a través del tallo del noble sendero con el fin de producir la maduración del grano del fruto noble. Y así como esa planta, asegurada en una buena tierra, alcanza el crecimiento, el desarrollo y la madurez mediante la producción de raíces, brotes, hojas, tallos y nudos, genera savia y produce una espiga de arroz llena de muchos granos; de la misma manera, habiéndose establecido en el continuo mental, la fe alcanza el crecimiento, el desarrollo y la madurez mediante las purificaciones de la conducta ética, de la mente, de la visión, de la superación de la duda, del conocimiento y la visión de lo que es y no es el sendero, y del conocimiento y la visión de la práctica; genera la savia de la purificación por el conocimiento y la visión, y produce el fruto del arahantado lleno de los diversos tipos de conocimientos analíticos y facultades superiores. Por ello dijo el Bienaventurado: «La fe es la semilla».

ตตฺถ สิยา ‘‘ปโรปญฺญาสกุสลธมฺเมสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ กสฺมา สทฺธาว พีชนฺติ วุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – พีชกิจฺจกรณโต. ยถา หิ เตสุ วิญฺญาณํเยว วิชานนกิจฺจํ กโรติ, เอวํ สทฺธา พีชกิจฺจํ, สา จ สพฺพกุสลานํ มูลภูตา. ยถาห –

Sobre esto, podría preguntarse: «Cuando más de cincuenta estados mentales sanos surgen juntos, ¿por qué se dice que solo la fe es la semilla?». Se responde: Porque ejerce la función de una semilla. Pues así como, entre estos estados, solo la conciencia realiza la función de conocer el objeto, así la fe realiza la función de una semilla, y ella es la base de todos los estados sanos. Como se ha dicho:

‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ อุปปริกฺขติ[Pg.131], อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสาเหตฺวา ตุลยติ, ตุลยิตฺวา ปทหติ, ปหิตตฺโต สมาโน กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๓, ๔๓๒).

«Aquel en quien ha nacido la fe, se acerca. Al acercarse, asiste. Al asistir, presta oído. Con el oído atento, escucha el Dhamma. Habiendo escuchado el Dhamma, lo retiene. Examina el significado de las enseñanzas retenidas. Al examinar el significado, las enseñanzas son aceptadas a través de la reflexión profunda. Cuando hay aceptación de las enseñanzas a través de la reflexión, nace el deseo. Aquel en quien ha nacido el deseo, se esfuerza. Habiendo hecho un esfuerzo, analiza. Habiendo analizado, se aplica con diligencia. Siendo diligente, realiza con el cuerpo la verdad suprema y, habiéndola penetrado con la sabiduría, la ve».

ตปติ อกุสเล ธมฺเม กายญฺจาติ ตโป; อินฺทฺริยสํวรวีริยธุตงฺคทุกฺกรการิกานํ เอตํ อธิวจนํ. อิธ ปน อินฺทฺริยสํวโร อธิปฺเปโต. วุฏฺฐีติ วสฺสวุฏฺฐิวาตวุฏฺฐีติอาทินา อเนกวิธา. อิธ วสฺสวุฏฺฐิ อธิปฺเปตา. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส วสฺสวุฏฺฐิสมนุคฺคหิตํ พีชํ พีชมูลกญฺจ สสฺสํ วิรุหติ น มิลายติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉติ, เอวํ ภควโต อินฺทฺริยสํวรสมนุคฺคหิตา สทฺธา สทฺธามูลา จ สีลาทโย ธมฺมา วิรุหนฺติ น มิลายนฺติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘ตโป วุฏฺฐี’’ติ. ‘‘ปญฺญา เม’’ติ เอตฺถ จ วุตฺโต เม-สทฺโท อิเมสุปิ ปเทสุ โยเชตพฺโพ ‘‘สทฺธา เม พีชํ, ตโป เม วุฏฺฐี’’ติ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา, พฺราหฺมณ, ตยา วปิเต พีเช สเจ วุฏฺฐิ อตฺถิ, สาธุ, โน เจ อตฺถิ, อุทกมฺปิ ทาตพฺพํ โหติ, ตถา มยา หิริ-อีเส ปญฺญายุคนงฺคเล มโนโยตฺเตน เอกาพทฺเธ กเต วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา สติปาจเนน วิชฺฌิตฺวา อตฺตโน จิตฺตสนฺตานเขตฺเต สทฺธาพีเช วปิเต วุฏฺฐิ-อภาโว นาม นตฺถิ. อยํ ปน เม สตตํ สมิตํ ตโป วุฏฺฐีติ.

Se llama austeridad (tapo) porque consume los estados perjudiciales y el cuerpo; este es un término para la restricción de los sentidos, la energía, las prácticas ascéticas y las prácticas de difícil ejecución. Pero aquí se refiere a la restricción de los sentidos. En cuanto a «lluvia» (vuṭṭhi), existen de muchos tipos, como la lluvia de agua, la lluvia de viento, etc. Aquí se refiere a la lluvia de agua. Pues así como para el brahmán, la semilla y la planta con sus raíces, cuando cuentan con el favor de la lluvia, crecen, no se marchitan y alcanzan la plenitud; de la misma manera, para el Bienaventurado, la fe favorecida por la restricción de los sentidos, y los estados como la conducta ética que tienen su raíz en la fe, crecen, no se marchitan y alcanzan la plenitud. Por ello dijo: «La austeridad es la lluvia». Y en la frase «la sabiduría es mi [yugo y arado]», la palabra «mi» (me) debe conectarse también con estos términos: «la fe es mi semilla, la austeridad es mi lluvia». ¿Qué muestra con esto? «En tu caso, brahmán, si hay lluvia cuando la semilla ha sido sembrada, está bien; pero si no la hay, se debe proporcionar agua. Del mismo modo, cuando yo he dispuesto el timón de la vergüenza moral, el yugo y el arado de la sabiduría, unidos por la correa de la mente, habiendo enganchado los bueyes de la energía y guiándolos con la aguijada de la atención plena, y he sembrado la semilla de la fe en el campo del propio continuo mental, no existe tal cosa como la falta de lluvia. Para mí, esta austeridad constante y continua es la lluvia».

ปชานาติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา ปชานาตีติ ปญฺญา, สา กามาวจราทิเภทโต อเนกวิธา. อิธ ปน สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญา อธิปฺเปตา. ยุคนงฺคลนฺติ ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ยุคนงฺคลํ, เอวํ ภควโต ทุวิธาปิ ปญฺญา. ตตฺถ ยถา ยุคํ อีสาย อุปนิสฺสยํ โหติ, ปุรโต โหติ, อีสาพทฺธํ โหติ, โยตฺตานํ นิสฺสยํ โหติ, พลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ, เอวํ ปญฺญา หิริปมุขานํ ธมฺมานํ อุปนิสฺสยา โหติ. ยถาห – ‘‘ปญฺญุตฺตรา สพฺเพ กุสลา ธมฺมา’’ติ (อ. นิ. ๘.๘๓) จ, ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาน’’นฺติ (ชา. ๒.๑๗.๘๑) จ. กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปุรโต จ โหติ. ยถาห – ‘‘สีลํ หิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม, อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ. หิริวิปฺปโยเคน [Pg.132] อนุปฺปตฺติโต อีสาพทฺธา โหติ, มโนสงฺขาตสฺส สมาธิโยตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยโต โยตฺตานํ นิสฺสโย โหติ, อจฺจารทฺธาติลีนภาวปฏิเสธนโต วีริยพลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ. ยถา จ นงฺคลํ ผาลยุตฺตํ กสนกาเล ปถวิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ, เอวํ สติยุตฺตา ปญฺญา วิปสฺสนากาเล ธมฺมานํ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทติ, สพฺพกิเลสมูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ. สา จ โข โลกุตฺตราว อิตรา ปน โลกิยาปิ สิยา. เตนาห – ‘‘ปญฺญา เม ยุคนงฺคล’’นฺติ.

La sabiduría es aquello por lo cual una persona comprende, o ella misma comprende; esta es de numerosos tipos según la división del ámbito de los deseos, etc., pero aquí se refiere a la sabiduría del sendero junto con la visión cabal. «Yugo y arado» se refiere tanto al yugo como al arado. Pues así como el brahmán tiene un yugo y un arado, así el Bienaventurado tiene los dos tipos de sabiduría. En esto, así como el yugo descansa sobre el timón, va delante, está unido al timón, sirve de apoyo para las correas y mantiene el avance uniforme de los bueyes; así la sabiduría sirve de apoyo para los estados encabezados por la vergüenza moral. Como se ha dicho: «Todos los estados sanos tienen a la sabiduría como su superior», y «Los sabios dicen que la sabiduría es suprema, como la luna entre las estrellas». Y va delante en el sentido de ser la precursora de los estados sanos; como se ha dicho: «La conducta ética, la gloria y el Dhamma de los buenos siguen a aquel que posee sabiduría». Está unida al timón porque nunca surge desconectada de la vergüenza moral; es el apoyo de las correas porque es la condición de apoyo para la correa de la concentración llamada «mente»; y mantiene el avance uniforme de los bueyes de la energía al evitar tanto el exceso de esfuerzo como la laxitud excesiva. Y así como el arado provisto de reja, al momento de arar, rompe la tierra compacta y corta la red de raíces; así la sabiduría unida a la atención plena, al momento de la visión cabal, rompe la compacidad de la continuidad, de la masa, de la función y del objeto de los fenómenos, y corta toda la red de raíces de las impurezas. Y esto es así específicamente respecto a la sabiduría supramundana, aunque la otra, la mundana, también podría incluirse. Por ello dijo: «La sabiduría es mi yugo y arado».

หิรียติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา หิรียติ อกุสลปฺปวตฺตึ ชิคุจฺฉตีติ หิรี. ตคฺคหเณน สหจรณภาวโต โอตฺตปฺปํ คหิตํเยว โหติ. อีสาติ ยุคนงฺคลสนฺธาริกา ทารุยฏฺฐิ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส อีสา ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ, เอวํ ภควโตปิ หิรี โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาสงฺขาตํ ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ หิริยา อสติ ปญฺญาย อภาวโต. ยถา จ อีสาปฏิพทฺธํ ยุคนงฺคลํ กิจฺจกรํ โหติ อจลํ อสิถิลํ, เอวํ หิริปฏิพทฺธา จ ปญฺญา กิจฺจการี โหติ อจลา อสิถิลา อพฺโพกิณฺณา อหิริเกน. เตนาห ‘‘หิรี อีสา’’ติ.

La vergüenza moral es aquello por lo cual una persona siente vergüenza moral, o ella misma siente vergüenza; se denomina vergüenza moral (hirī) porque siente asco por la ocurrencia de lo insalubre. Al mencionarla, el temor moral (ottappa) queda incluido como su compañero inseparable. La pértiga (īsā) es la pieza de madera que sostiene el yugo y el arado. Así como la pértiga del brāhmin sostiene el yugo y el arado, así también la vergüenza moral del Bienaventurado sostiene el yugo y el arado compuesto por la sabiduría mundana y supramundana; pues en ausencia de la vergüenza moral, no puede haber sabiduría. Y así como el yugo y el arado sujetos a la pértiga realizan su función sin tambalearse ni aflojarse, del mismo modo la sabiduría vinculada a la vergüenza moral realiza su función con firmeza y sin flaquear, sin mezclarse con la falta de vergüenza. Por ello dijo: «La vergüenza moral es la pértiga».

มุนาตีติ มโน, จิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. อิธ ปน มโนสีเสน ตํสมฺปยุตฺโต สมาธิ อธิปฺเปโต. โยตฺตนฺติ รชฺชุพนฺธนํ. ตํ ติวิธํ อีสาย สห ยุคสฺส พนฺธนํ, ยุเคน สห พลิพทฺทานํ พนฺธนํ, สารถินา สห พลิพทฺทานํ พนฺธนนฺติ. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส โยตฺตํ อีสายุคพลิพทฺเท เอกาพทฺเธ กตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ, เอวํ ภควโต สมาธิ สพฺเพว เต หิริปญฺญาวีริยธมฺเม เอการมฺมเณ อวิกฺเขปภาเวน พนฺธิตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ. เตนาห – ‘‘มโน โยตฺต’’นฺติ.

«Mente» (mano) es lo que conoce; este es un nombre para el citta. Sin embargo, en este contexto, bajo el encabezado de mente, se refiere a la concentración (samādhi) asociada con ella. La correa (yotta) es la soga de atar, la cual es triple: la que une el yugo a la pértiga, la que une los bueyes al yugo, y la que une los bueyes al conductor. Allí, así como la correa del brāhmin mantiene unidos la pértiga, el yugo y los bueyes para llevar a cabo sus tareas, del mismo modo la concentración del Bienaventurado, mediante la ausencia de distracción, une todas esas cualidades de vergüenza moral, sabiduría y energía en un solo objeto para llevar a cabo sus funciones. Por ello dijo: «La mente es la correa».

สรติ เอตาย จิรกตาทิมตฺถํ ปุคฺคโล, สยํ วา สรตีติ สติ, สา อสมฺมุสฺสนลกฺขณา. ผาเลตีติ ผาโล. ปาเชติ เอเตนาติ ปาชนํ. ตํ อิธ ‘‘ปาจน’’นฺติ วุจฺจติ, ปโตทสฺเสตํ อธิวจนํ. ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ผาลปาจนํ, เอวํ ภควโต วิปสฺสนายุตฺตา มคฺคยุตฺตา จ สติ. ตตฺถ ยถา ผาโล นงฺคลมนุรกฺขติ, ปุรโต จสฺส คจฺฉติ, เอวํ สติ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา อารมฺมเณ วา อุปฏฺฐาปยมานา ปญฺญานงฺคลํ รกฺขติ, ตถา หิ ‘‘สตารกฺเขน [Pg.133] เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๒๐) ‘‘อารกฺขา’’ติ วุตฺตา. อสมฺมุสฺสนวเสน จสฺส ปุรโต โหติ. สติปริจิเต หิ ธมฺเม ปญฺญา ปชานาติ, โน สมฺมุฏฺเฐ. ยถา จ ปาจนํ พลิพทฺทานํ วิชฺฌนภยํ ทสฺเสนฺตํ สํสีทนํ น เทติ, อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ, เอวํ สติ วีริยพลิพทฺทานํ อปายภยํ ทสฺเสนฺตี โกสชฺชสํสีทนํ น เทติ, กามคุณสงฺขาเต อโคจเร จารํ นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชนฺตี อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ. เตนาห – ‘‘สติ เม ผาลปาจน’’นฺติ.

La atención plena es aquello por lo cual una persona recuerda asuntos realizados hace mucho tiempo, o ella misma recuerda; tiene la característica de no olvidar. La reja del arado (phālo) es lo que abre la tierra. La aguijada (pājana) es aquello con lo que se arrea. Aquí se denomina «aguijada» (pācana), que es un sinónimo de vara de aguijar. La reja y la aguijada forman el conjunto de reja y aguijada. Así como el brāhmin tiene su reja y su aguijada, el Bienaventurado posee la atención plena unida a la visión cabal y al sendero. Allí, así como la reja protege al arado y va delante de él, la atención plena protege el arado de la sabiduría buscando el rumbo de los estados saludables o estableciéndose en el objeto; pues se dice en pasajes como «mora con la mente protegida por la atención plena» que es una «guardia». Por su cualidad de no olvidar, va delante de la sabiduría. Pues la sabiduría comprende las cosas que han sido familiarizadas mediante la atención plena, no las que se han olvidado. Y así como la aguijada, al mostrar el peligro de ser golpeados, no permite que los bueyes se detengan y evita que se desvíen del camino, del mismo modo la atención plena, al mostrar el peligro de los planos de miseria, no permite que los bueyes de la energía se detengan debido a la pereza, y los refrena de vagar por el terreno inapropiado de los placeres sensoriales, aplicándolos al objeto de meditación y evitando que se desvíen del camino. Por ello dijo: «La atención plena es mi reja y mi aguijada».

๗๘. กายคุตฺโตติ ติวิเธน กายสุจริเตน คุตฺโต. วจีคุตฺโตติ จตุพฺพิเธน วจีสุจริเตน คุตฺโต. เอตฺตาวตา ปาติโมกฺขสํวรสีลํ วุตฺตํ. อาหาเร อุทเร ยโตติ เอตฺถ อาหารมุเขน สพฺพปจฺจยานํ สงฺคหิตตฺตา จตุพฺพิเธปิ ปจฺจเย ยโต สํยโต นิรุปกฺกิเลโสติ อตฺโถ. อิมินา อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ. อุทเร ยโตติ อุทเร ยโต สํยโต มิตโภชี, อาหาเร มตฺตญฺญูติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา โภชเน มตฺตญฺญุตามุเขน ปจฺจยปฏิเสวนสีลํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พีชํ วปิตฺวา สสฺสปริปาลนตฺถํ กณฺฏกวตึ วา รุกฺขวตึ วา ปาการปริกฺเขปํ วา กโรสิ, เตน เต โคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา สสฺสํ น วิลุมฺปนฺติ, เอวมหมฺปิ สทฺธาพีชํ วปิตฺวา นานปฺปการกุสลสสฺสปริปาลนตฺถํ กายวจีอาหารคุตฺติมยํ ติวิธปริกฺเขปํ กโรมิ. เตน เม ราคาทิอกุสลธมฺมโคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา นานปฺปการกุสลสสฺสํ น วิลุมฺปนฺตีติ.

78. «Resguardado en el cuerpo» significa protegido por la triple buena conducta corporal. «Resguardado en el habla» significa protegido por la cuádruple buena conducta verbal. Con esto se declara la virtud del refrenamiento del Pātimokkha. En la frase «controlado en la comida y el vientre», dado que todos los requisitos están incluidos bajo el encabezado de la comida, el sentido es estar controlado y restringido en cuanto a los cuatro requisitos, estando libre de impurezas. Con esto se declara la virtud de la purificación del sustento. «Controlado en el vientre» significa ser moderado al comer, conociendo la medida en el alimento. Con esto, bajo el encabezado de la moderación al comer, se declara la virtud relacionada con el uso de los requisitos. ¿Qué muestra con esto? «Tú, brāhmin, tras sembrar la semilla, construyes una cerca —ya sea de espinos, de madera o un muro— para proteger los cultivos; así, los bueyes, búfalos y ciervos no pueden entrar ni saquear la cosecha. Del mismo modo, yo, habiendo sembrado la semilla de la fe, construyo una triple protección consistente en el resguardo del cuerpo, el habla y el apetito para proteger la cosecha de las diversas cualidades saludables. Así, los bueyes, búfalos y ciervos de los estados insalubres, como la lujuria, no pueden entrar ni saquear la cosecha de lo saludable».

สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวาเรหิ อวิสํวาทนํ สจฺจํ. นิทฺทานนฺติ เฉทนํ ลุนนํ อุปฺปาฏนํ, กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สจฺเจน กโรมิ นิทฺทาน’’นฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตฺวํ พาหิรํ กสึ กสิตฺวา สสฺสทูสกานํ ติณานํ หตฺเถน วา อสิเตน วา นิทฺทานํ กโรสิ; เอวมหมฺปิ อชฺฌตฺติกํ กสึ กสิตฺวา กุสลสสฺสทูสกานํ วิสํวาทนติณานํ สจฺเจน นิทฺทานํ กโรมิ. ญาณสจฺจํ วา เอตฺถ สจฺจนฺติ เวทิตพฺพํ, ยํ ตํ ยถาภูตญาณนฺติ วุจฺจติ. เตน อตฺตสญฺญาทีนํ ติณานํ นิทฺทานํ กโรมีติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อถ วา นิทฺทานนฺติ เฉทกํ ลาวกํ, อุปฺปาฏกนฺติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเต ยถา ตฺวํ ทาสํ วา กมฺมกรํ [Pg.134] วา นิทฺทานํ กโรสิ, ‘‘นิทฺเทหิ ติณานี’’ติ ติณานํ เฉทกํ ลาวกํ อุปฺปาฏกํ กโรสิ; เอวมหํ สจฺจํ กโรมีติ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ. อถ วา สจฺจนฺติ ทิฏฺฐิสจฺจํ. ตมหํ นิทฺทานํ กโรมิ, ฉินฺทิตพฺพํ ลุนิตพฺพํ อุปฺปาเฏตพฺพํ กโรมีติ เอวมฺปิ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ.

En la frase «hago de la verdad mi desherbado», la verdad es la veracidad a través de las dos puertas (cuerpo y habla). «Desherbado» (niddāna) significa cortar, segar o arrancar; aquí debe entenderse el término en el sentido instrumental de «con la verdad hago el desherbado». ¿Qué quiere decir? «Así como tú, tras realizar el arado externo, haces el desherbado de las malezas que dañan la cosecha con la mano o con la hoz; yo también, tras realizar el arado interno, hago con la verdad el desherbado total de las malezas de la falsedad que dañan la cosecha de lo saludable». O bien, aquí «verdad» debe entenderse como la verdad del conocimiento, que se denomina «conocimiento de las cosas tal como son». Con ello, se realiza el desherbado de las malezas de la percepción del yo y otras distorsiones. Alternativamente, «niddāna» significa el que corta, siega o arranca; en tal caso, es apropiado decir: «Así como tú haces que un siervo o trabajador realice el desherbado ordenándole: 'arranca las malezas', del mismo modo yo hago de la verdad mi medio de limpieza». O también, «verdad» es la verdad de la visión correcta. Yo hago de ella mi limpieza, haciendo lo que debe ser cortado, segado y arrancado; así también es apropiado expresarlo gramaticalmente.

โสรจฺจํ เม ปโมจนนฺติ เอตฺถ ยํ ตํ ‘‘กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม’’ติ, เอวํ สีลเมว ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ, วุตฺตเมว เอตํ ‘‘กายคุตฺโต’’ติอาทินา นเยน, อรหตฺตผลํ ปน อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ สุนฺทเร นิพฺพาเน รตภาวโต ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. ปโมจนนฺติ โยคฺควิสฺสชฺชนํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตว ปโมจนํ ปุนปิ สายนฺเห วา ทุติยทิวเส วา อนาคตสํวจฺฉเร วา โยเชตพฺพโต อปฺปโมจนเมว โหติ, น มม เอวํ. น หิ มม อนฺตรา โมจนํ นาม อตฺถิ. อหญฺหิ ทีปงฺกรทสพลกาลโต ปภุติ ปญฺญานงฺคเล วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ มหากสึ กสนฺโต ตาว น มุญฺจึ, ยาว น สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ยทา จ เม สพฺพํ ตํ กาลํ เขเปตฺวา โพธิรุกฺขมูเล อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส สพฺพคุณปริวารํ อรหตฺตผลํ อุทปาทิ, ตทา มยา ตํ สพฺพุสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปตฺติยา ปมุตฺตํ, น ทานิ ปุน โยเชตพฺพํ ภวิสฺสตีติ. เอตมตฺถํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘โสรจฺจํ เม ปโมจน’’นฺติ.

"La gentileza es mi liberación": en este pasaje, aquello que se describe como "no transgresión corporal, no transgresión verbal", que constituye la conducta ética (sīla), se denomina "gentileza" (soracca), pero no es eso lo que se pretende aquí, pues ello ya ha sido mencionado mediante el método de "protegido en el cuerpo", etc. Lo que se pretende, en cambio, es el fruto del arhatship (arahattaphala); pues este también se llama gentileza por deleitarse (ratabhāvato) en el noble (sundara) nibbāna. "Liberación" (pamocana) se refiere al cese del esfuerzo. ¿Qué quiere decir esto? "Mientras que para ti no hay una liberación definitiva, pues ya sea por la tarde, al día siguiente o al año venidero, debes volver a uncirte al trabajo, en mi caso no es así. No existe para mí una liberación intermedia. Pues yo, desde los tiempos del Buda Dīpaṅkara, poseedor de los diez poderes, habiendo uncido los bueyes de la energía al arado de la sabiduría, realicé la gran labranza durante cuatro asankheyas y cien mil eones sin liberarme de ella hasta que desperté al perfecto despertar (sammāsambodhi). Y cuando, al final de ese tiempo, sentado en el trono invencible al pie del árbol Bodhi, surgió en mí el fruto del arhat acompañado de todas las excelentes cualidades, entonces fui liberado al cesar todo esfuerzo, y ya no habrá necesidad de volver a uncirse jamás". Con referencia a este significado, el Bienaventurado dijo: "La gentileza es mi liberación".

๗๙. วีริยํ เม ธุรโธรยฺหนฺติ เอตฺถ วีริยนฺติ ‘‘กายิโก วา, เจตสิโก วา วีริยารมฺโภ’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปธานํ. ธุรายํ โธรยฺหํ ธุรโธรยฺหํ, ธุรํ วหตีติ อตฺโถ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ธุรายํ โธรยฺหากฑฺฒิตํ นงฺคลํ ภูมิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ, เอวํ ภควโต วีริยากฑฺฒิตํ ปญฺญานงฺคลํ ยถาวุตฺตํ ฆนํ ภินฺทติ, กิเลสสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ. อถ วา ปุริมธุรํ วหนฺตา ธุรา, มูลธุรํ วหนฺตา โธรยฺหา; ธุรา จ โธรยฺหา จ ธุรโธรยฺหา. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส เอกเมกสฺมึ นงฺคเล จตุพลิพทฺทปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนติณมูลฆาตํ สสฺสสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ, เอวํ ภควโต จตุสมฺมปฺปธานวีริยปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนากุสลมูลฆาตํ กุสลสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ.

79. "La energía es mi animal de carga": aquí, "energía" (vīriya) es el esfuerzo supremo descrito como "el inicio del esfuerzo corporal o mental". El "animal de carga" (dhorayha) es aquel que lleva el yugo (dhura); el significado es aquel que transporta la carga. Así como el arado del brahmán, que es la carga tirada por sus animales, rompe la dureza de la tierra y corta la red de raíces, así el arado de la sabiduría del Bienaventurado, tirado por la energía, rompe la referida dureza de las defilaciones y corta la red de las raíces de las impurezas (kilesas). Por eso dijo: "La energía es mi animal de carga". O bien: el término dhuradhorayha se refiere a los bueyes que llevan el yugo delantero y el yugo principal. Así como para el brahmán, en cada arado, sus animales de carga —los cuatro bueyes de cada arado— cumplen la tarea de destruir las raíces de las malezas nacidas y por nacer, asegurando el éxito de las cosechas, así para el Bienaventurado, sus animales de carga —los cuatro tipos de esfuerzo correcto (sammappadhāna)— cumplen la tarea de destruir las raíces de lo perjudicial (akusala) nacido y por nacer, asegurando la perfección de lo beneficioso (kusala). Por eso dijo: "La energía es mi animal de carga".

โยคกฺเขมาธิวาหนนฺติ [Pg.135] เอตฺถ โยเคหิ เขมตฺตา ‘‘โยคกฺเขม’’นฺติ นิพฺพานํ วุจฺจติ, ตํ อธิกตฺวา วาหียติ, อภิมุขํ วา วาหียตีติ อธิวาหนํ. โยคกฺเขมสฺส อธิวาหนํ โยคกฺเขมาธิวาหนํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ปจฺฉิมาทีสุ วา อญฺญตรํ อภิมุขํ วาหียติ, ตถา มม ธุรโธรยฺหํ นิพฺพานาภิมุขํ วาหียติ.

"Conduce hacia la seguridad de las ataduras": aquí, el nibbāna es llamado "seguridad de las ataduras" (yogakkhema) por estar a salvo de los vínculos (yogas). Se dice que "conduce hacia" (adhivāhana) porque se avanza teniendo eso como meta o porque se avanza directamente hacia ello. ¿Qué muestra con esto? "Así como tus animales de carga se dirigen hacia el este, el oeste u otra dirección, mis animales de carga se dirigen directamente hacia el nibbāna".

เอวํ วาหิยมานญฺจ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. ยถา ตว นงฺคลํ วหนฺตํ ธุรโธรยฺหํ เขตฺตโกฏึ ปตฺวา ปุน นิวตฺตติ, เอวํ อนิวตฺตนฺตํ ทีปงฺกรกาลโต ปภุติ คจฺฉเตว. ยสฺมา วา เตน เตน มคฺเคน ปหีนา กิเลสา ปุนปฺปุนํ ปหาตพฺพา น โหนฺติ, ยถา ตว นงฺคเลน ฉินฺนานิ ติณานิ ปุนปิ อปรสฺมึ สมเย ฉินฺทิตพฺพานิ โหนฺติ, ตสฺมาปิ เอตํ ปฐมมคฺควเสน ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส, ทุติยวเสน โอฬาริเก, ตติยวเสน อนุสหคเต กิเลเส, จตุตฺถวเสน สพฺพกิเลเส ปชหนฺตํ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. อถ วา คจฺฉติ อนิวตฺตนฺติ นิวตฺตนรหิตํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. นฺติ ตํ ธุรโธรยฺหํ. เอวมฺเปตฺถ ปทจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เอวํ คจฺฉนฺตญฺจ ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ น ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, เอตํ ปน ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ. ยตฺถ สติปาจเนน เอตํ วีริยธุรโธรยฺหํ โจเทนฺโต คนฺตฺวา มาทิโส กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, ตํ สพฺพโสกสลฺลสมุคฺฆาตภูตํ นิพฺพานามตสงฺขาตํ ฐานํ คจฺฉตีติ.

"Y siendo conducido así, avanza sin retroceder". Así como tus animales de carga que tiran del arado regresan al llegar al límite del campo, este [esfuerzo mío] avanza sin retroceder desde los tiempos de Dīpaṅkara. O bien, porque las impurezas eliminadas por cada sendero (magga) no tienen que ser eliminadas de nuevo; a diferencia de las malezas cortadas por tu arado, que en otra ocasión deberán ser cortadas otra vez. Por lo tanto, eliminando las impurezas asociadas con las visiones por el primer sendero, las más groseras por el segundo, las residuales por el tercero y todas las impurezas por el cuarto, avanza sin retroceder. O bien, "avanza sin retroceder" significa que avanza habiéndose vuelto libre de todo retorno. El término "taṃ" se refiere a ese animal de carga. Así debe entenderse la división de las palabras. Y avanzando de esta manera, a diferencia de tus animales de carga, que no van a ese lugar donde, habiendo llegado, el labrador queda libre de pena y de mancha y no se aflige, este [esfuerzo] sí va a ese lugar donde no se sufre. Donde, aguijoneando con el aguijón de la atención plena (sati) a este animal de carga de la energía, un labrador como yo, libre de pena, libre de dolor y libre de mancha, no se aflige; llega a ese lugar llamado el Nibbāna inmortal, que es la erradicación de todas las flechas del sufrimiento.

๘๐. อิทานิ นิคมนํ กโรนฺโต ภควา อิมํ คาถมาห –

80. Ahora, para concluir, el Bienaventurado pronunció este verso:

‘‘เอวเมสา กสี กฏฺฐา, สา โหติ อมตปฺผลา;

เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

"De esta manera se realiza esta labranza, que tiene como fruto lo Inmortal; habiendo labrado con esta labranza, uno se libera de todo sufrimiento".

ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – มยา พฺราหฺมณ เอสา สทฺธาพีชา ตโปวุฏฺฐิยา อนุคฺคหิตา กสิ, ปญฺญามยํ ยุคนงฺคลํ, หิริมยญฺจ อีสํ, มโนมเยน โยตฺเตน, เอกาพทฺธํ กตฺวา, ปญฺญานงฺคเล สติผาลํ อาโกเฏตฺวา, สติปาจนํ คเหตฺวา, กายวจีอาหารคุตฺติยา โคเปตฺวา, สจฺจํ นิทฺทานํ กตฺวา, โสรจฺจํ ปโมจนํ วีริยํ ธุรโธรยฺหํ โยคกฺเขมาภิมุขํ อนิวตฺตนฺตํ วาเหนฺเตน กฏฺฐา, กสิกมฺมปริโยสานํ จตุพฺพิธํ สามญฺญผลํ ปาปิตา, สา [Pg.136] โหติ อมตปฺผลา, สา เอสา กสิ อมตปฺผลา โหติ. อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, นิพฺพานานิสํสา โหตีติ อตฺโถ. สา โข ปเนสา กสิ น มเมเวกสฺส อมตปฺผลา โหติ, อปิจ, โข, ปน โย โกจิ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เอตํ กสึ กสติ, โส สพฺโพปิ เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ, สพฺพสฺมา วฏฺฏทุกฺขทุกฺขทุกฺขสงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวํ ภควา พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน นิพฺพานปริโยสานํ กตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

Este es su significado conciso: "¡Mira, brahmán! Este cultivo se realiza con la fe como semilla, asistida por la lluvia de la austeridad; con el yugo y el arado compuestos de sabiduría, y el timón compuesto de vergüenza moral; unidos por la cuerda de la mente. Habiendo fijado la reja de la atención plena al arado de la sabiduría, y sosteniendo la aguijada de la atención plena; protegiéndose mediante la guardia del cuerpo, el habla y el consumo de alimentos; usando la verdad como deshierbe y la gentileza como liberación, y con la energía como la bestia de carga que tira del yugo, uno avanza directamente hacia la seguridad de los vínculos sin retroceder. Al concluir el cultivo, este conduce a los cuatro frutos de la vida ascética, y así produce lo Inmortal como su fruto; este cultivo tiene lo Inmortal como su fruto. Se llama 'lo Inmortal' al Nibbāna; el significado es que este cultivo tiene el Nibbāna como su beneficio. Además, este cultivo no produce lo Inmortal como fruto solo para una persona, para mí solo. Más bien, cualquiera que cultive con esta clase de arado —ya sea un khattiya, un brahmán, un vessa o un sudda, ya sea un laico o un monje— habiendo cultivado con este tipo de arado, se libera de todo sufrimiento: se libera de todo el sufrimiento de la ronda, del sufrimiento del dolor, del sufrimiento de las formaciones y del sufrimiento del cambio". De esta manera, el Bienaventurado concluyó la enseñanza al brahmán, llevándola a su consumación en el Nibbāna a través de la culminación del estado de Arahant.

ตโต พฺราหฺมโณ คมฺภีรตฺถํ เทสนํ สุตฺวา ‘‘มม กสิผลํ ภุญฺชิตฺวา อปรชฺชุ เอว ฉาโต โหติ, อิมสฺส ปน กสิ อมตปฺผลา, ตสฺสา ผลํ ภุญฺชิตฺวา สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ จ วิทิตฺวา ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กาตุํ ปายาสํ ทาตุมารทฺโธ. เตนาห ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช’’ติ. ตตฺถ มหติยาติ มหติยนฺติ อตฺโถ. กํสปาติยาติ สุวณฺณปาติยํ, สตสหสฺสคฺฆนเก อตฺตโน สุวณฺณถาเล. วฑฺเฒตฺวาติ ฉุปิตฺวา, อากิริตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต อุปนาเมสีติ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ วิจิตฺรํ กตฺวา, ทุกูลวิตาเนน ปฏิจฺฉาเทตฺวา, อุกฺขิปิตฺวา, สกฺกจฺจํ ตถาคตสฺส อภิหริ. กินฺติ? ‘‘ภุญฺชตุ ภวํ โคตโม ปายาสํ, กสฺสโก ภว’’นฺติ. ตโต กสฺสกภาวสาธกํ การณมาห ‘‘ยญฺหิ…เป… กสตี’’ติ, ยสฺมา ภวํ…เป… กสตีติ วุตฺตํ โหติ. อถ ภควา ‘‘คาถาภิคีตํ เม’’ติ อาห.

Entonces, habiendo escuchado la profunda enseñanza, el brahmán comprendió: "Cuando uno come el fruto de mi cultivo, al día siguiente vuelve a tener hambre, pero el cultivo de este [asceta] tiene lo Inmortal como fruto, y habiendo disfrutado de su fruto, uno se libera de todo sufrimiento". Lleno de fe y queriendo expresar su devoción, se dispuso a ofrecer arroz con leche. Por eso se dice: "Entonces el brahmán Kasibhāradvāja...". Aquí, "en una gran [vasija]" significa un gran cuenco. "En un plato de bronce" se refiere a un plato de oro, su propio plato de oro valorado en cien mil. "Habiendo servido" significa habiéndolo vertido y preparado. "Lo ofreció al Bienaventurado": habiéndolo condimentado con ghee, miel y melaza, lo cubrió con un toldo de tela fina, lo levantó y lo presentó respetuosamente al Tathāgata. ¿Diciendo qué? "Que el señor Gotama coma el arroz con leche; usted es un agricultor". Luego, el brahmán expone la razón que demuestra que el Buda es un agricultor: "Pues lo que usted... cultiva". Lo cual significa: "Puesto que usted cultiva [un campo que da lo Inmortal como fruto]". Entonces el Bienaventurado dijo: "Lo obtenido mediante versos...".

๘๑. ตตฺถ คาถาภิคีตนฺติ คาถาหิ อภิคีตํ, คาถาโย ภาสิตฺวา ลทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. เมติ มยา. อโภชเนยฺยนฺติ ภุญฺชนารหํ น โหติ. สมฺปสฺสตนฺติ สมฺมา อาชีวสุทฺธึ ปสฺสตํ, สมนฺตา วา ปสฺสตํ สมฺปสฺสตํ, พุทฺธานนฺติ วุตฺตํ โหติ. เนส ธมฺโมติ ‘‘คาถาภิคีตํ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ เอส ธมฺโม เอตํ จาริตฺตํ น โหติ, ตสฺมา คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธา ปฏิกฺขิปนฺติ น ภุญฺชนฺตีติ. กึ ปน ภควตา ปายาสตฺถํ คาถา อภิคีตา, เยน เอวมาหาติ? น เอตทตฺถํ อภิคีตา, อปิจ, โข, ปน ปาโต ปฏฺฐาย เขตฺตสมีเป ฐตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ อลภิตฺวา ปุน สกลพุทฺธคุเณ ปกาเสตฺวา ลทฺธํ ตเทตํ นฏนจฺจกาทีหิ นจฺจิตฺวา คายิตฺวา จ ลทฺธสทิสํ โหติ, เตน ‘‘คาถาภิคีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตาทิสญฺจ ยสฺมา [Pg.137] พุทฺธานํ น กปฺปติ, ตสฺมา ‘‘อโภชเนยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปิจฺฉตานุรูปญฺเจตํ น โหติ, ตสฺมาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาเนน จ เอวํ วุตฺตํ. ยตฺร จ นาม ปรปฺปกาสิเตนาปิ อตฺตโน คุเณน อุปฺปนฺนํ ลาภํ ปฏิกฺขิปนฺติ เสยฺยถาปิ อปฺปิจฺโฉ ฆฏิกาโร กุมฺภกาโร, ตตฺร กถํ โกฏิปฺปตฺตาย อปฺปิจฺฉตาย สมนฺนาคโต ภควา อตฺตนาว อตฺตโน คุณปฺปกาสเนน อุปฺปนฺนํ ลาภํ สาทิยิสฺสติ, ยโต ยุตฺตเมว เอตํ ภควโต วตฺตุนฺติ.

81. En ese pasaje, "obtenido mediante versos" significa lo que se ha conseguido tras recitar estrofas. "Por mí" significa por el Buda. "No debe ser comido" significa que no es apto para ser consumido. "De quienes ven" se refiere a quienes ven correctamente la pureza del sustento; o bien, "sampassataṃ" significa quienes ven todo alrededor; se refiere a los Budas. "Este no es el principio": este no es el principio ni la conducta habitual, a saber, que "el alimento obtenido mediante versos deba ser comido". Por lo tanto, los Budas rechazan lo obtenido mediante versos: lo repudian y no lo consumen. Pero, ¿acaso el Bienaventurado recitó los versos con el propósito de obtener el arroz con leche? No, no fueron recitados para tal fin. Más bien, desde la mañana, el Buda había permanecido cerca del campo sin obtener ni siquiera una cucharada de limosna. Lo que habría obtenido tras revelar todas sus cualidades búdicas habría sido similar al pago que los actores y bailarines obtienen tras bailar y cantar. A eso se refiere "lo obtenido mediante versos". Y dado que tal alimento no es apropiado para los Budas, se describe como "no debe ser comido". Además, esto no está en conformidad con el principio de tener pocos deseos; por lo tanto, por compasión hacia las generaciones futuras, habló de esta manera. Y si hay quienes incluso rechazan las ganancias que les llegan después de que otros revelan sus virtudes —como el modesto alfarero Ghaṭikāra—, entonces, ¿cómo podría el Bienaventurado, que ha alcanzado la cima en la escasez de deseos, aceptar una ganancia que le llega porque él mismo ha revelado sus propias virtudes? Por lo tanto, es apropiado que el Bienaventurado diga esto.

เอตฺตาวตา ‘‘อปฺปสนฺนํ อทาตุกามํ พฺราหฺมณํ คาถาคายเนน ทาตุกามํ กตฺวา, สมโณ โคตโม โภชนํ ปฏิคฺคเหสิ, อามิสการณา อิมสฺส เทสนา’’ติ อิมมฺหา โลกาปวาทา อตฺตานํ โมเจนฺโต เทสนาปาริสุทฺธึ ทีเปตฺวา, อิทานิ อาชีวปาริสุทฺธึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ธมฺเม สตี พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา’’ติ ตสฺสตฺโถ – อาชีวปาริสุทฺธิธมฺเม วา ทสวิธสุจริตธมฺเม วา พุทฺธานํ จาริตฺตธมฺเม วา สติ สํวิชฺชมาเน อนุปหเต วตฺตมาเน วุตฺติเรสา เอกนฺตโวทาตา อากาเส ปาณิปฺปสารณกปฺปา เอสนา ปริเยสนา ชีวิตวุตฺติ พุทฺธานํ พฺราหฺมณาติ.

Con lo dicho hasta aquí, el Bienaventurado muestra la pureza de su enseñanza, librándose de reproches mundanos como: "Habiendo hecho que un brahmán que no tenía fe ni deseos de dar quisiera dar mediante el canto de versos, el asceta Gotama aceptó la comida; su enseñanza tiene como motivo el beneficio material". Ahora, mostrando la pureza de su sustento, dice: "Existiendo tal principio, brahmán, esta es su conducta". Su significado es: "Puesto que existe tal principio —ya sea el principio de la pureza del sustento, las diez clases de buena conducta o la conducta habitual de los Budas— y este se mantiene intacto y vigente, esta es su conducta: la regla de vida absolutamente pura de los Budas, brahmán, su forma de buscar y pedir [alimento], es como extender la mano en el espacio".

๘๒. เอวํ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ‘‘ปายาสํ เม ปฏิกฺขิปติ, อกปฺปิยํ กิเรตํ โภชนํ, อธญฺโญ วตสฺมึ, ทานํ ทาตุํ น ลภามี’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อปฺเปว นาม อญฺญํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยา’’ติ จ จินฺเตสิ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘อหํ ภิกฺขาจารเวลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาคโต – ‘เอตฺตเกน กาเลน อิมํ พฺราหฺมณํ ปสาเทสฺสามี’ติ, พฺราหฺมโณ จ โทมนสฺสํ อกาสิ. อิทานิ เตน โทมนสฺเสน มยิ จิตฺตํ ปโกเปตฺวา อมตวรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ พฺราหฺมณสฺส ปสาทชนนตฺถํ เตน ปตฺถิตมโนรถํ ปูเรนฺโต อาห ‘‘อญฺเญน จ เกวลิน’’นฺติ. ตตฺถ เกวลินนฺติ สพฺพคุณปริปุณฺณํ, สพฺพโยควิสํยุตฺตํ วาติ อตฺโถ. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ คุณานํ เอสนโต มเหสึ. ปริกฺขีณสพฺพาสวตฺตา ขีณาสวํ. หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมาทึ กตฺวา วูปสนฺตสพฺพกุกฺกุจฺจตฺตา กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ. อุปฏฺฐหสฺสูติ ปริวิสสฺสุ ปฏิมานยสฺสุ. เอวํ พฺราหฺมเณน จิตฺเต อุปฺปาทิเตปิ ปริยายเมว ภณติ, น ตุ ภณติ ‘‘เทหิ, อาหราหี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

82. Cuando esto fue dicho, el brahmán se sintió abatido, pensando: «Él rechaza mi arroz con leche; al parecer, este alimento no es lícito. ¡Qué desafortunado soy! No tengo la oportunidad de hacer una ofrenda». Y entonces pensó: «Tal vez acepte alguna otra cosa». Conociendo su pensamiento, el Bienaventurado consideró: «He venido aquí habiendo determinado el momento para mi ronda de limosnas así: ‘En este tiempo inspiraré confianza en este brahmán’, pero el brahmán se ha desanimado. Ahora bien, si debido a su abatimiento su mente se irrita contra mí, no podrá penetrar el excelente Dhamma de lo inmortal». Por lo tanto, con el fin de generar confianza en el brahmán, cumpliendo el deseo y el anhelo de este, dijo: «Sirve con otro alimento al consumado». Aquí, ‘consumado’ (kevalinaṃ) significa aquel que está completo en todas las cualidades excelentes o aquel que se ha desvinculado de todas las ataduras. Se le llama ‘el gran sabio’ (mahesiṃ) por su búsqueda (esanato) de grandes (mahantaṃ) cualidades excelentes, como el conjunto de la conducta moral y demás. ‘Con los eflujos destruidos’ (khīṇāsavaṃ) significa que todos sus eflujos están totalmente agotados. ‘Con el remordimiento calmado’ (kukkuccavūpasantaṃ) se refiere a que toda inquietud, comenzando por el movimiento agitado de manos y pies, ha sido apaciguada. ‘Sirve’ (upaṭṭhahassu) significa atiende o rinde honores. Aunque el brahmán ya había dado lugar a tal pensamiento, el Buda habla de manera indirecta, pero no dice: «Dame, trae». El resto aquí es claro.

อถ [Pg.138] พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ปายาโส ภควโต อานีโต นาหํ อรหามิ ตํ อตฺตโน ฉนฺเทน กสฺสจิ ทาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘อถ กสฺส จาห’’นฺติ. ตโต ภควา ‘‘ตํ ปายาสํ ฐเปตฺวา ตถาคตํ ตถาคตสาวกญฺจ อญฺญสฺส อชีรณธมฺโม’’ติ ญตฺวา อาห – ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน รูปาวจรพฺรหฺมคฺคหณํ อรูปาวจรา ปน ภุญฺเชยฺยุนฺติ อสมฺภาวเนยฺยา. สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ วจเนหิ โอกาสโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เอส สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน อาฬวกสุตฺเต วณฺณยิสฺสาม.

Entonces el brahmán reflexionó: «Este arroz con leche ha sido traído para el Bienaventurado; no es apropiado que se lo dé a nadie por mi propia voluntad». Acto seguido preguntó: «¿Entonces a quién se lo doy?». Luego, el Bienaventurado, sabiendo que, a excepción del Tathāgata y de un discípulo del Tathāgata, para cualquier otro ese arroz con leche sería de naturaleza indigesta, dijo: «No veo a nadie...». Aquí, con la mención de ‘con sus devas’, se incluyen los devas de los cinco planos inferiores de la esfera del deseo; con ‘con Māra’, se incluyen los devas del sexto plano de la esfera del deseo; con ‘con Brahmā’, se incluyen los brahmas de la esfera de la forma —pero los de la esfera sin forma no se consideran porque se dijo ‘quien pudiera comerlo’—. Con la frase ‘con sus ascetas y brahmanes’, se incluyen tanto a los ascetas y brahmanes enemigos de la Enseñanza como a aquellos ascetas que han calmado el mal y brahmanes que han expulsado el mal. Con la palabra ‘población’ (pajā), se incluye el mundo de los seres (sattaloka). Con la frase ‘con sus devas y humanos’, se incluyen los devas convencionales y el resto de la humanidad. Por lo tanto, debe entenderse que aquí el mundo como espacio físico (okāsaloka) se incluye mediante tres términos, y el mundo de los seres (sattaloka) mediante dos términos por medio de ‘población’. Esta es una explicación concisa, pero la explicaremos en detalle en el comentario al Discurso de Āḷavaka.

กสฺมา ปน สเทวกาทีสุ กสฺสจิ น สมฺมา ปริณามํ คจฺเฉยฺยาติ? โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต. อิมสฺมิญฺหิ ปายาเส ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส คหิตมตฺเตเยว เทวตาหิ โอชา ปกฺขิตฺตา ยถา สุชาตาย ปายาเส, จุนฺทสฺส จ สูกรมทฺทเว ปจฺจมาเน, เวรญฺชายญฺจ ภควตา คหิตคหิตาโลเป, เภสชฺชกฺขนฺธเก จ กจฺจานสฺส คุฬฺหกุมฺภสฺมึ อวสิฏฺฐคุฬฺเห. โส โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต เทวานํ น ปริณมติ. เทวา หิ สุขุมสรีรา, เตสํ โอฬาริโก มนุสฺสาหาโร น สมฺมา ปริณมติ. มนุสฺสานมฺปิ น ปริณมติ. มนุสฺสา หิ โอฬาริกสรีรา, เตสํ สุขุมา ทิพฺโพชา น สมฺมา ปริณมติ. ตถาคตสฺส ปน ปกติอคฺคินาว ปริณมติ, สมฺมา ชีรติ. กายพลญาณพลปฺปภาเวนาติ เอเก ตถาคตสาวกสฺส ขีณาสวสฺเสตํ สมาธิพเลน มตฺตญฺญุตาย จ ปริณมติ, อิตเรสํ อิทฺธิมนฺตานมฺปิ น ปริณมติ. อจินฺตนียํ วา เอตฺถ การณํ, พุทฺธวิสโย เอโสติ.

¿Por qué razón, entre los seres del mundo con sus devas y demás, nadie podría digerirlo adecuadamente? Debido a la infusión de una esencia nutritiva sutil en un alimento denso. Pues tan pronto como se dijo que este arroz con leche estaba destinado al Bienaventurado, las deidades le infundieron esencia nutritiva, tal como se hizo con el arroz con leche ofrecido por Sujātā, con el plato de ‘delicia de jabalí’ preparado por Cunda, con cada bocado recibido por el Bienaventurado en Verañjā, y con el azúcar restante en el tarro de Kaccāyana en el Capítulo sobre las Medicinas. Debido a que la esencia nutritiva sutil fue infundida en el alimento denso, los devas no pueden digerirlo; pues los devas tienen cuerpos sutiles y no pueden digerir adecuadamente el alimento denso de los seres humanos. Los humanos tampoco podrían digerirlo; pues los seres humanos tienen cuerpos densos y no pueden digerir adecuadamente la sutil esencia nutritiva celestial. Sin embargo, el Tathāgata puede digerirlo y asimilarlo correctamente con su fuego digestivo natural. Algunos dicen: «Mediante el poder de su cuerpo y la potencia de su poder de conocimiento». En el caso de un discípulo del Tathāgata que es un arahant, este puede digerirlo mediante el poder de la concentración y su moderación en la comida. Pero otros, incluso aquellos con poderes psíquicos, no pueden digerirlo. O bien, la razón de esto es inconcebible; este es el dominio de los budas.

เตน หิ ตฺวนฺติ ยสฺมา อญฺญํ น ปสฺสามิ, มม น กปฺปติ, มม อกปฺปนฺตํ สาวกสฺสาปิ เม น กปฺปติ, ตสฺมา ตฺวํ พฺราหฺมณาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปหริเตติ ปริตฺตหริตติเณ, อปฺปรุฬฺหริตติเณ วา ปาสาณปิฏฺฐิสทิเส. อปฺปาณเกติ นิปฺปาณเก, ปายาสชฺโฌตฺถรณการเณน มริตพฺพปาณรหิเต วา มหาอุทกกฺขนฺเธ. สห ติณนิสฺสิเตหิ ปาเณหิ ติณานํ ปาณกานญฺจ อนุรกฺขณตฺถาย เอตํ วุตฺตํ. จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายตีติ [Pg.139] เอวํ สทฺทํ กโรติ. สํธูปายตีติ สมนฺตา ธูปายติ. สมฺปธูปายตีติ ตเถว อธิมตฺตํ ธูปายติ. กสฺมา เอวํ อโหสีติ? ภควโต อานุภาเวน, น อุทกสฺส, น ปายาสสฺส, น พฺราหฺมณสฺส, น อญฺเญสํ เทวยกฺขาทีนํ. ภควา หิ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมสํเวคตฺถํ ตถา อธิฏฺฐาสิ. เสยฺยถาปิ นามาติ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตเมตํ, ยถา ผาโลติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ โหติ. สํวิคฺโค จิตฺเตน, โลมหฏฺฐชาโต สรีเรน. สรีเร กิรสฺส นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ สุวณฺณภิตฺติยา อาหตมณินาคทนฺตา วิย อุทฺธคฺคา อเหสุํ. เสสํ ปากฏเมว.

«Por lo tanto, tú...» significa: «Puesto que no veo a ningún otro, y no es lícito para mí, y lo que no es lícito para mí tampoco lo es para mi discípulo, por lo tanto, brahmán...». ‘Donde hay poca vegetación’ (appaharite) significa donde hay poca hierba verde, o en un lugar como la superficie de una roca donde no ha crecido hierba verde. ‘En agua donde no hay seres vivos’ (appāṇake) se refiere a una gran masa de agua desprovista de seres vivos que pudieran morir debido a que el arroz con leche los cubriera. Esto se dijo con el fin de proteger tanto a la vegetación como a los seres vivos que dependen de ella. ‘Chirrió y siseó’ (cicciṭāyati ciṭiciṭāyati): así hacía ruido. ‘Desprendió vapor’ (saṃdhūpāyati) significa que humeaba por todas partes. ‘Echó humo’ (sampadhūpāyati) significa lo mismo, pero de manera excesiva. ¿Por qué ocurrió esto? Por el poder espiritual del Bienaventurado, no por el agua, ni por el arroz con leche, ni por el brahmán. Pues el Bienaventurado determinó tal suceso para inspirar en el brahmán un sentido de urgencia por el Dhamma. ‘Tal como una reja de arado’: esto se dice para mostrar el símil. ‘Conmovido’ en su mente, ‘con el vello erizado’ en su cuerpo. Se dice que los noventa y nueve mil poros de su cuerpo se erizaron como clavos de marfil con joyas incrustados en un muro de oro. El resto es evidente.

ปาเทสุ ปน นิปติตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ. อพฺภนุโมทเน หิ อยมิธ อภิกฺกนฺต สทฺโท. วิตฺถารโต ปนสฺส มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ อตฺถวณฺณนา อาวิ ภวิสฺสติ. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทนตฺเถ, ตสฺมา สาธุ สาธุ โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

Postrándose a los pies del Bienaventurado y regocijándose en su enseñanza del Dhamma, le dijo: «¡Excelente, Gautama! ¡Excelente, Gautama!». Pues aquí la palabra ‘excelente’ (abhikkanta) se usa en el sentido de regocijo. Una explicación detallada de este término aparecerá en el comentario al Discurso de las Bendiciones (Maṅgala Sutta). Puesto que se usa en el sentido de regocijo, debe entenderse que lo que se quiere decir es: «¡Bien, bien, Gautama!».

‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. –

«En el miedo, en la ira, en la alabanza, en la prisa, ante el asombro y el milagro; en la alegría, en el dolor y en la confianza, el sabio debe hacer uso de la repetición».

อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฏฺฐํ, อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Por esta característica, debe entenderse que en este caso esto se dice dos veces debido a la confianza y la alabanza. O bien, con "excelente" (abhikkanta) se quiere decir: extremadamente deseable, extremadamente placentero, extremadamente hermoso, extremadamente bueno.

ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺหิ เอตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโต เอว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

En este contexto, con una palabra "excelente" alaba la enseñanza, y con la otra, su propia confianza. Este es el significado aquí: "¡Excelente es la enseñanza del Maestro Gotama! ¡Excelente es mi confianza surgida de la enseñanza del Maestro Gotama!". O bien, alaba las palabras del Bienaventurado considerando pares de significados: la palabra del Maestro Gotama es excelente porque destruye las faltas y porque logra cualidades excelentes; porque genera fe y porque genera sabiduría; porque está dotada de sentido y porque está dotada de fraseo; porque sus términos son claros y su significado es profundo; porque es agradable al oído y llega al corazón; porque no se exalta a sí mismo ni desprecia a otros; porque es fresca por la compasión y pura por la sabiduría; porque es encantadora al ser escuchada y resiste el examen; porque da felicidad al oírse y trae bienestar al investigarse, y así sucesivamente.

ตโต [Pg.140] ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฏฺฐปิตํ, เหฏฺฐา มุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิจฺฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตมสิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ.

Después de esto, alaba la enseñanza misma con cuatro metáforas. Allí, "lo que estaba volcado" (nikkujjitanti) significa lo que estaba puesto boca abajo o con la apertura hacia abajo. "Enderezar" (ukkujjeyyā) significa ponerlo boca arriba. "Lo que estaba oculto" (paṭicchannaṃ) significa lo que estaba cubierto con hierba, hojas, etc. "Revelar" (vivareyyā) significa descubrirlo. "Para el extraviado" (mūḷhassā) significa para quien ha perdido el rumbo de las direcciones. "Mostrar el camino" (maggaṃ ācikkheyyā) significa tomarle de la mano y decirle: "este es el camino". "En la oscuridad" (andhakāre) se refiere a la oscuridad de cuatro factores: la noche de luna nueva, la medianoche, un bosque denso y una densa capa de nubes. Tal es el significado de las palabras.

อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺมปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย; เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ เทสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต.

Esta es la aplicación del significado: así como alguien podría enderezar lo que estaba volcado, de la misma manera el Maestro Gotama me levantó del mal Dhamma cuando yo estaba opuesto al buen Dhamma y caído en el mal Dhamma. Así como se revela lo oculto, de igual modo reveló la enseñanza que había estado oculta por la maleza de las visiones erróneas desde la desaparición de la enseñanza del Bienaventurado Kassapa. Así como se muestra el camino al extraviado, así me mostró el camino al cielo y a la liberación cuando yo transitaba por un mal camino, un camino equivocado. Así como se sostiene una lámpara de aceite en la oscuridad, de igual modo, para mí que estaba sumergido en la oscuridad de la ignorancia y no veía las formas —las joyas del Buda, el Dhamma y el Saṅgha—, sostuvo la lámpara de la enseñanza que disipa la oscuridad de la ignorancia que las ocultaba. Puesto que el Maestro Gotama me lo ha enseñado de estas maneras, el Dhamma ha sido esclarecido por él mediante múltiples métodos.

อถ วา เอกจฺจิเยน มตฺเตน ยสฺมา อยํ ธมฺโม ทุกฺขทสฺสเนน อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชิตสทิโส, สมุทยทสฺสเนน ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ ปฏิจฺฉนฺนวิวรณสทิโส, นิโรธทสฺสเนน อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ มูฬฺหสฺส มคฺคาจิกฺขณสทิโส, มคฺคทสฺสเนน อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ อนฺธกาเร ปชฺโชตสทิโส, ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย…เป… ปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ, เอวํ ปกาสิโต โหติ.

O bien, según la opinión de algunos: puesto que este Dhamma es similar a enderezar lo volcado porque muestra el sufrimiento y abandona la distorsión de ver lo impuro como "puro"; es similar a revelar lo oculto porque muestra el origen y abandona la distorsión de ver lo que es sufrimiento como "felicidad"; es similar a mostrar el camino al extraviado porque muestra el cese y abandona la distorsión de ver lo impermanente como "permanente"; y es similar a una lámpara en la oscuridad porque muestra el camino y abandona la distorsión de ver lo que no es el yo como "el yo"; por lo tanto, se dice: "es como si se enderezara lo volcado... o se sostuviera una lámpara de aceite para que quienes tienen vista vean las formas". Así ha sido esclarecido.

ยสฺมา ปเนตฺถ สทฺธาตปกายคุตฺตตาทีหิ สีลกฺขนฺโธ ปกาสิโต โหติ, ปญฺญาย ปญฺญากฺขนฺโธ, หิริมนาทีหิ สมาธิกฺขนฺโธ, โยคกฺเขเมน นิโรโธติ เอวํ ติกฺขนฺโธ อริยมคฺโค นิโรโธ จาติ สรูเปเนว ทฺเว อริยสจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตตฺถ มคฺโค ปฏิปกฺโข สมุทยสฺส, นิโรโธ ทุกฺขสฺสาติ ปฏิปกฺเขน ทฺเว. อิติ อิมินา ปริยาเยน จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตสฺมา อเนกปริยาเยน ปกาสิโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

En este contexto, puesto que el agregado de la moralidad (sīlakkhandha) se manifiesta mediante la fe, la autodisciplina, el resguardo del cuerpo, etc.; el agregado de la sabiduría (paññākkhandha) mediante la sabiduría; el agregado de la concentración (samādhikkhandha) mediante el pudor moral, la mente, etc.; y el cese (nirodha) mediante la seguridad frente a las ataduras; de este modo, el Sendero Noble de los tres agregados y el cese se muestran por su propia naturaleza como dos Verdades Nobles. Allí, el camino es el opuesto al origen, y el cese es el opuesto al sufrimiento; así, por oposición, se muestran las otras dos. De este modo, mediante este método se muestran las cuatro verdades. Por lo tanto, debe entenderse que "ha sido esclarecido mediante múltiples métodos".

เอสาหนฺติอาทีสุ [Pg.141] เอโส อหนฺติ เอสาหํ. สรณํ คจฺฉามีติ ปาเทสุ นิปติตฺวา ปณิปาเตน สรณคมเนน คโตปิ อิทานิ วาจาย สมาทิยนฺโต อาห. อถ วา ปณิปาเตน พุทฺธํเยว สรณํ คโตติ อิทานิ ตํ อาทึ กตฺวา เสเส ธมฺมสงฺเฆปิ คนฺตุํ อาห. อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวา, อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปาเณหิ อุเปตํ ปาณุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตูติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา อเนน สุตานุรูปา ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. นิกฺกุชฺชิตาทีหิ วา สตฺถุสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา ‘‘เอสาห’’นฺติอาทินา สิสฺสสมฺปตฺติ ทสฺสิตา. เตน วา ปญฺญาปฏิลาภํ ทสฺเสตฺวา อิมินา สทฺธาปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อิทานิ เอวํ ปฏิลทฺธสทฺเธน ปญฺญวตา ยํ กตฺตพฺพํ, ตํ กตฺตุกาโม ภควนฺตํ ยาจติ ‘‘ลเภยฺยาห’’นฺติ. ตตฺถ ภควโต อิทฺธิยาทีหิ อภิปฺปสาทิตจิตฺโต ‘‘ภควาปิ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, กิมงฺคํ ปนาห’’นฺติ สทฺธาย ปพฺพชฺชํ ยาจติ, ตตฺถ ปริปูรการิตํ ปตฺเถนฺโต ปญฺญาย อุปสมฺปทํ. เสสํ ปากฏเมว.

En "Esāhaṃ", etc., la división de palabras es "eso ahaṃ". Respecto a "voy por refugio" (saraṇaṃ gacchāmi): aunque ya había ido por refugio mediante la postración a sus pies, ahora lo asume verbalmente. O bien, habiendo ido por refugio solo al Buda mediante la postración, ahora, tomando aquello como punto de partida, lo expresa para ir también por refugio al Dhamma y al Saṅgha restantes. "Desde hoy en adelante" (ajjatagge) significa tomando el día de hoy como inicio; o bien la lectura es "ajjadagge", donde la letra "d" es una unión eufónica, significando "habiendo hecho del día de hoy el comienzo". "Dotado de vida" (pāṇupetaṃ) significa mientras mi vida continúe, hasta ese punto estoy dotado de ello; se quiere decir: "que el Honorable Gotama me considere como alguien que ha ido por refugio mediante los tres refugios, sin tener a ningún otro como maestro". Con esto, ha mostrado una práctica acorde a lo que ha escuchado. O bien, habiendo mostrado la excelencia del Maestro con las palabras "lo volcado", etc., ahora con "Esāhaṃ", etc., muestra la excelencia del discípulo. O habiendo mostrado con lo anterior el logro de la sabiduría, con esto muestra el logro de la fe. Ahora, deseando hacer lo que debe ser hecho por una persona sabia que ha obtenido fe, le ruega al Bienaventurado: "Que yo pueda obtener...". En ese contexto, con el corazón plenamente confiado debido a los poderes psíquicos del Bienaventurado, etc., solicita la ordenación por fe pensando: "Incluso el Bienaventurado abandonó el reino de un monarca universal y se ordenó, ¿qué decir de mí?". Anhelando la perfección en ello, solicita la ordenación completa (upasampada) mediante la sabiduría. El resto es evidente.

เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ ปน เอโก กายวิเวเกน, วูปกฏฺโฐ จิตฺตวิเวเกน, อปฺปมตฺโต กมฺมฏฺฐาเน สติอวิชหเนน, อาตาปี กายิกเจตสิกวีริยสงฺขาเตน อาตาเปน, ปหิตตฺโต กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย วิหรนฺโต อญฺญตรอิริยาปถวิหาเรน. น จิรสฺเสวาติ ปพฺพชฺชํ อุปาทาย วุจฺจติ. กุลปุตฺตาติ ทุวิธา กุลปุตฺตา, ชาติกุลปุตฺตา, อาจารกุลปุตฺตา จ. อยํ ปน อุภยถาปิ กุลปุตฺโต. อคารสฺมาติ ฆรา. อคารานํ หิตํ อคาริยํ กสิโครกฺขาทิกุฏุมฺพโปสนกมฺมํ วุจฺจติ. นตฺถิ เอตฺถ อคาริยนฺติ อนคาริยํ, ปพฺพชฺชาเยตํ อธิวจนํ ปพฺพชนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ อุปสงฺกมนฺติ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, อรหตฺตผลนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโต จ ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ. เอเตนสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสติ.

En las expresiones 'solo, retirado', etc., 'solo' se refiere a la reclusión corporal; 'retirado' a la reclusión mental; 'diligente' (appamatto) por no abandonar la atención plena (sati) en el objeto de meditación (kammaṭṭhāna); 'ardiente' (ātāpī) por el ardor consistente en el esfuerzo físico y mental; 'resuelto' (pahitatto) por la falta de apego hacia el cuerpo y la vida, viviendo en una de las posturas corporales. 'Al poco tiempo' se dice con referencia al momento de su ordenación. 'Hijos de buena familia' (kulaputtā) son de dos clases: hijos de buena familia por nacimiento e hijos de buena familia por conducta; pero en este caso, se es hijo de buena familia en ambos sentidos. 'Del hogar' (agārasmā) significa de la casa. 'Agāriya' se refiere a lo que es beneficioso para los de la casa, como la agricultura, la cría de ganado y otras tareas para el sustento de la familia. Donde no existe tal ocupación mundana se llama 'vida sin hogar' (anāgāriya), el cual es un nombre para la renuncia (pabbajjā). 'Parten' (pabbajanti) significa que se acercan, que emprenden. 'Esa insuperable' (tadanuttaraṃ) se refiere a aquella [vida santa] que es suprema. 'Consumación de la vida santa' (brahmacariyapariyosānaṃ) es el fin de la vida santa del camino, es decir, el fruto del estado de Arahant. Pues con ese propósito los hijos de buena familia renuncian al hogar. 'En esta misma vida' (diṭṭheva dhamme) significa en esta misma existencia. 'Habiéndolo realizado por sí mismo con conocimiento directo' (sayaṃ abhiññā sacchikatvā) significa habiéndolo conocido directamente a través de su propia sabiduría, sin depender de otros. 'Habiendo entrado [en ese estado], moró' (upasampajja vihāsī) significa que habiéndolo alcanzado o perfeccionado, vivió en él. Y mientras vivía así, 'el nacimiento se ha agotado'... 'comprendió'. Con esto se muestra su plano de revisión (paccavekkhaṇabhūmi).

กตมา [Pg.142] ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ อพฺภญฺญาสีติ? วุจฺจเต – น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ชานาติ.

¿Qué tipo de nacimiento se ha agotado para él y cómo lo comprendió? Se dice: no se ha agotado su nacimiento pasado, pues ya se extinguió anteriormente; ni el futuro, pues no hay esfuerzo en el futuro; ni el presente, pues ya existe. Más bien, aquel nacimiento que habría de surgir de no haberse cultivado el camino —el nacimiento clasificado por uno, cuatro o cinco agregados en existencias de uno, cuatro o cinco constituyentes— es el que, debido al cultivo del camino, se ha agotado al quedar sujeto a la no-aparición. Él comprende esto al revisar las impurezas (kilesas) abandonadas por el cultivo del camino, sabiendo que, ante la ausencia de impurezas, incluso el kamma actualmente existente es incapaz de producir un renacimiento futuro.

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยภาวนาวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนา นตฺถีติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ นตฺถิ. อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลโก รุกฺโข วิยาติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ. มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร อายสฺมา ภารทฺวาโช อโหสีติ อยํ กิเรตฺถ อธิปฺปาโยติ.

'Se ha vivido' (vusitaṃ) significa que se ha habitado, practicado y completado. 'Vida santa' (brahmacariyaṃ) es la vida santa del camino. 'Se ha hecho lo que debía hacerse' (kataṃ karaṇīyaṃ) significa que se han completado las dieciséis funciones en las cuatro verdades mediante los cuatro caminos, a través de la comprensión plena, el abandono, la realización y el cultivo. 'No hay más para este estado' (nāparaṃ itthattāya) significa que ahora ya no hay más cultivo del camino para alcanzar este estado de las dieciséis funciones o para la extinción de las impurezas. O bien, 'para este estado' (itthattāyāti) significa que a partir de esta continuidad de los agregados que existen actualmente en este modo, no habrá otra continuidad de agregados posterior. 'Estos cinco agregados, habiendo sido plenamente comprendidos, permanecen como un árbol con la raíz cortada': así lo comprendió. 'Uno de [los Arahants]' (aññataro): uno de ellos. 'De los Arahants': entre los Arahants. El venerable Bhāradvāja fue incluido entre los Arahants que fueron grandes discípulos; este es el sentido aquí.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka [Nikāya],

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado la explicación del Kasibhāradvāja Sutta del Comentario del Suttanipāta.

๕. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

5. Explicación del Cunda Sutta

๘๓. ปุจฺฉามิ มุนึ ปหูตปญฺญนฺติ จุนฺทสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สงฺเขปโต ตาว อตฺตชฺฌาสยปรชฺฌาสยอฏฺฐุปฺปตฺติปุจฺฉาวสิกเภทโต จตูสุ อุปฺปตฺตีสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. วิตฺถารโต ปน เอกํ สมยํ ภควา มลฺเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน ปาวา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ปาวายํ วิหรติ จุนฺทสฺส กมฺมารปุตฺตสฺส อมฺพวเน. อิโต ปภุติ ยาว ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน จุนฺทสฺส [Pg.143] กมฺมารปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘๙), ตาว สุตฺเต อาคตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

83. 'Pregunto al Sabio de amplia sabiduría' es el Cunda Sutta. ¿Cuál es su origen? En breve, entre los cuatro tipos de origen de un sutta —por inclinación propia, por inclinación de otros, por un incidente ocurrido o en respuesta a una pregunta—, el origen de este sutta es en respuesta a una pregunta. En detalle: en una ocasión, mientras el Bienaventurado recorría el país de los mallas junto con una gran comunidad de monjes, llegó a Pāvā. Allí, el Bienaventurado se alojó en el bosque de mangos de Cunda, el hijo del orfebre. Desde este punto hasta el pasaje que dice: 'Entonces, el Bienaventurado, habiéndose vestido por la mañana, tomó su cuenco y sus mantos y se dirigió, junto con la comunidad de monjes, hacia la residencia de Cunda, el hijo del orfebre; habiendo llegado, se sentó en el asiento preparado' (DN 2.189), todo debe detallarse según el método que aparece en el sutta.

เอวํ ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ นิสินฺเน ภควติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต พฺยญฺชนสูปาทิคหณตฺถํ ภิกฺขูนํ สุวณฺณภาชนานิ อุปนาเมสิ. อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท เกจิ ภิกฺขู สุวณฺณภาชนานิ ปฏิจฺฉึสุ เกจิ น ปฏิจฺฉึสุ. ภควโต ปน เอกเมว ภาชนํ อตฺตโน เสลมยํ ปตฺตํ, ทุติยภาชนํ พุทฺธา น คณฺหนฺติ. ตตฺถ อญฺญตโร ปาปภิกฺขุ สหสฺสคฺฆนกํ สุวณฺณภาชนํ อตฺตโน โภชนตฺถาย สมฺปตฺตํ เถยฺยจิตฺเตน กุญฺจิกตฺถวิกาย ปกฺขิปิ. จุนฺโท ปริวิสิตฺวา หตฺถปาทํ โธวิตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมาโน ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกนฺโต ตํ ภิกฺขุํ อทฺทส, ทิสฺวา จ ปน อปสฺสมาโน วิย หุตฺวา น นํ กิญฺจิ อภณิ ภควติ เถเรสุ จ คารเวน, อปิจ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วจนปโถ มา อโหสี’’ติ. โส ‘‘กึ นุ โข สํวรยุตฺตาเยว สมณา, อุทาหุ ภินฺนสํวรา อีทิสาปิ สมณา’’ติ ญาตุกาโม สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘ปุจฺฉามิ มุนิ’’นฺติ.

Estando así sentado el Bienaventurado con la comunidad de monjes, Cunda el hijo del orfebre, mientras servía a la comunidad de monjes encabezada por el Buda, presentó a los monjes vasijas de oro para recibir los condimentos, sopas y demás alimentos. Como aún no se había promulgado la regla de entrenamiento, algunos monjes aceptaron las vasijas de oro y otros no. El Bienaventurado, por su parte, tenía una sola vasija: su propio cuenco de piedra; los budas no aceptan una segunda vasija. Entre ellos, un monje malvado, habiendo recibido una vasija de oro valorada en mil piezas para su comida, la guardó en su bolsa de llaves con intención de robarla. Cunda, habiendo terminado de servir y habiéndose lavado las manos y los pies, mientras rendía homenaje al Bienaventurado y observaba a la comunidad de monjes, vio a aquel monje. Habiéndolo visto, actuó como si no lo hubiera visto y no dijo nada por respeto al Bienaventurado y a los ancianos, pensando además: 'Que no surja un motivo de crítica para los de visión incorrecta'. Con el deseo de saber: '¿Son ascetas (samaṇas) solo aquellos dotados de autocontrol, o son también ascetas aquellos que, como este, han roto su autocontrol?', se acercó al Bienaventurado por la tarde y dijo: 'Pregunto al Sabio...'.

ตตฺถ ปุจฺฉามีติ อิทํ ‘‘ติสฺโส ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา’’ติอาทินา (จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒) นเยน นิทฺเทเส วุตฺตนยเมว. มุนินฺติ เอตมฺปิ ‘‘โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน ญาเณน สมนฺนาคโต มุนิ, โมนปฺปตฺโตติ, ตีณิ โมเนยฺยานิ กายโมเนยฺย’’นฺติอาทินา (มหานิ. ๑๔) นเยน ตตฺเถว วุตฺตนยเมว. อยมฺปเนตฺถ สงฺเขโป. ปุจฺฉามีติ โอกาสํ กาเรนฺโต มุนินฺติ มุนิมุนึ ภควนฺตํ อาลปติ. ปหูตปญฺญนฺติอาทีนิ ถุติวจนานิ, เตหิ ตํ มุนึ ถุนาติ. ตตฺถ ปหูตปญฺญนฺติ วิปุลปญฺญํ. เญยฺยปริยนฺติกตฺตา จสฺส วิปุลตา เวทิตพฺพา. อิติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโตติ อิทํ ทฺวยํ ธนิยสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อิโต ปรํ ปน เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา สพฺพํ วุตฺตนยํ ฉฑฺเฑตฺวา อวุตฺตนยเมว วณฺณยิสฺสาม.

Aquí, respecto a 'pregunto' (pucchāmi), este término sigue exactamente el método expuesto en el Niddesa que comienza: 'hay tres tipos de preguntas: para esclarecer lo que no se ha visto', etc. Respecto a 'muni': también este término se explica allí mismo según el método que comienza: 'el conocimiento se llama munihood (mona). Aquella sabiduría, comprensión... visión correcta; aquel que posee dicho conocimiento es un muni; ha alcanzado el estado de sabio (monappatto); existen tres tipos de cualidades de sabio: la del cuerpo', etc. Sin embargo, en este contexto, he aquí un resumen: al decir 'pregunto', Cunda solicita permiso y se dirige al Bendito, el muni de munis, como 'muni'. Las expresiones que comienzan con 'de abundante sabiduría' (pahūtapaññaṃ) son palabras de elogio con las cuales ensalza las virtudes de dicho muni. En ese sentido, 'de abundante sabiduría' significa poseer una sabiduría vasta; su vastedad debe entenderse por el hecho de que se extiende hasta los límites de todo lo que puede ser conocido. Las frases 'Así [dijo] Cunda, el hijo del orfebre' (iti cundo kammāraputto) siguen el mismo método explicado en el Dhaniya Sutta. En adelante, sin extendernos más en lo ya dicho, dejaremos de lado todo lo explicado anteriormente para comentar únicamente aquello que aún no ha sido expuesto.

พุทฺธนฺติ ตีสุ พุทฺเธสุ ตติยพุทฺธํ. ธมฺมสฺสามินฺติ มคฺคธมฺมสฺส ชนกตฺตา ปุตฺตสฺเสว ปิตรํ อตฺตนา อุปฺปาทิตสิปฺปายตนาทีนํ วิย จ อาจริยํ ธมฺมสฺส สามึ, ธมฺมิสฺสรํ ธมฺมราชํ ธมฺมวสวตฺตินฺติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Al Buddha: de entre los tres tipos de buddhas, se refiere al tercero (el Buda Perfectamente Iluminado). Señor del Dhamma (dhammasāmi): se le llama así porque, al ser el progenitor del Dhamma del camino, es para el Dhamma como un padre para su hijo; y, al ser como un maestro de las artes y conocimientos que él mismo ha originado, es el dueño del Dhamma, el soberano del Dhamma, el rey del Dhamma y quien ejerce dominio sobre el Dhamma. Esto también se ha dicho:

‘‘โส [Pg.144] หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู, มคฺควิทู, มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๙).

“Pues ciertamente, brahmán, el Bendito es el originador del camino no surgido antes, el productor del camino no producido antes, el declarador del camino no declarado antes; es el conocedor del camino, el descubridor del camino y el experto en el camino. Y sus discípulos ahora moran siguiendo ese camino, llegando a poseerlo después”.

วีตตณฺหนฺติ วิคตกามภววิภวตณฺหํ. ทฺวิปทุตฺตมนฺติ ทฺวิปทานํ อุตฺตมํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ภควา น เกวลํ ทฺวิปทุตฺตโม เอว, อถ โข ยาวตา สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา…เป… เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, เตสํ สพฺเพสํ อุตฺตโม. อถ โข อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน ทฺวิปทุตฺตโมตฺเวว วุจฺจติ. ทฺวิปทา หิ สพฺพสตฺตานํ อุกฺกฏฺฐา จกฺกวตฺติมหาสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ ตตฺถ อุปฺปตฺติโต, เตสญฺจ อุตฺตโมติ วุตฺเต สพฺพสตฺตุตฺตโมติ วุตฺโตเยว โหติ. สารถีนํ ปวรนฺติ สาเรตีติ สารถิ, หตฺถิทมกาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตสญฺจ ภควา ปวโร อนุตฺตเรน ทมเนน ปุริสทมฺเม ทเมตุํ สมตฺถภาวโต. ยถาห –

Libre de deseo (vītataṇhaṃ): aquel que está desprovisto del deseo por los placeres sensoriales, por la existencia y por la no existencia. El supremo entre los bípedos (dvipaduttamanti): el más excelente de entre los seres que tienen dos pies. En este pasaje, aunque el Bendito no es solo el supremo entre los bípedos, sino el supremo entre todos los seres —ya sean sin pies, de dos pies... o hasta aquellos que no poseen ni percepción ni no-percepción—, se le llama 'supremo entre los bípedos' basándose en la delimitación de la categoría más excelente. Pues los bípedos son considerados los más excelentes de todos los seres debido a que entre ellos surgen los monarcas universales, los grandes discípulos y los buddhas; al decir que él es el supremo entre estos, queda dicho que es el supremo entre todos los seres. El más excelente de los conductores (sārathīnaṃ pavaraṃ): un 'sārathi' es quien guía o conduce hacia un destino; este es un epíteto para los domadores de elefantes y otros. El Bendito es el más excelente entre ellos por su capacidad de domar a las personas que son aptas para ser domadas mediante un entrenamiento insuperable. Como se dijo:

‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิทมฺโม สาริโต เอกํ เอว ทิสํ ธาวติ ปุรตฺถิมํ วา ปจฺฉิมํ วา อุตฺตรํ วา ทกฺขิณํ วา. อสฺสทมเกน, ภิกฺขเว, อสฺสทมฺโม…เป… โคทมเกน, ภิกฺขเว, โคทมฺโม…เป… ทกฺขิณํ วา. ตถาคเตน หิ, ภิกฺขเว, อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปุริสทมฺโม สาริโต อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, รูปี รูปานิ ปสฺสติ, อยเมกา ทิสา…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ อฏฺฐมี ทิสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๒).

“Monjes, el elefante por domar, guiado por el domador de elefantes, corre en una sola dirección: ya sea al este, al oeste, al norte o al sur. El caballo por domar... el buey por domar... Monjes, la persona por domar, guiada por el Tathāgata, el Arahant, el Perfectamente Iluminado, corre en ocho direcciones: poseyendo forma material, ve las formas; esta es la primera dirección... hasta que entra y mora en el cese de la percepción y el sentimiento; esta es la octava dirección”.

กตีติ อตฺถปฺปเภทปุจฺฉา. โลเกติ สตฺตโลเก. สมณาติ ปุจฺฉิตพฺพอตฺถนิทสฺสนํ. อิงฺฆาติ ยาจนตฺเถ นิปาโต. ตทิงฺฆาติ เต อิงฺฆ. พฺรูหีติ อาจิกฺข กถยสฺสูติ.

¿Cuántos? (kati): es una pregunta que solicita un análisis de las distintas clases de un tema. En el mundo (loke): en el mundo de los seres. Ascetas (samaṇā): es la indicación del tema sobre el cual se pregunta. ¡Ea! (iṅgha): es una partícula que denota ruego o exhortación. 'Tadiṅgha' significa, por tanto: 'te lo ruego, dínoslo'. 'Brūhi' significa: declara, informa, habla.

๘๔. เอวํ วุตฺเต ภควา จุนฺทํ กมฺมารปุตฺตํ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๙๖) นเยน คิหิปญฺหํ อปุจฺฉิตฺวา สมณปญฺหํ ปุจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตํ ปาปภิกฺขุํ สนฺธาย อยํ ปุจฺฉตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส อญฺญตฺร โวหารมตฺตา อสฺสมณภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตุโร สมณา’’ติ. ตตฺถ จตุโรติ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. สมณาติ กทาจิ [Pg.145] ภควา ติตฺถิเย สมณวาเทน วทติ; ยถาห – ‘‘ยานิ ตานิ ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ วตโกตูหลมงฺคลานี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๗). กทาจิ ปุถุชฺชเน; ยถาห – ‘‘สมณา สมณาติ โข, ภิกฺขเว, ชโน สญฺชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๕). กทาจิ เสกฺเข; ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อ. นิ. ๔.๒๔๑). กทาจิ ขีณาสเว; ยถาห – ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘). กทาจิ อตฺตานํเยว; ยถาห – ‘‘สมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕). อิธ ปน ตีหิ ปเทหิ สพฺเพปิ อริเย สีลวนฺตํ ปุถุชฺชนญฺจ, จตุตฺเถน อิตรํ อสฺสมณมฺปิ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตเกน สมโณติ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘จตุโร สมณา’’ติ อาห. น ปญฺจมตฺถีติ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โวหารมตฺตเกน ปฏิญฺญามตฺตเกนาปิ ปญฺจโม สมโณ นาม นตฺถิ.

84. Dicho esto, el Bendito observó que Cunda, el hijo del orfebre, en lugar de hacer una pregunta típica de un laico, como: 'Señor, ¿qué es lo beneficioso y qué es lo no beneficioso?', hacía una pregunta sobre los ascetas. Al reflexionar, comprendió: 'Él pregunta refiriéndose a aquel mal monje', y para mostrar que dicho individuo no era un asceta real sino solo por etiqueta convencional, dijo: 'Cuatro son los ascetas'. Aquí, 'cuatro' es la delimitación del número. 'Ascetas': a veces el Bendito usa el término 'asceta' para referirse a los sectarios de otras doctrinas, como cuando dice: 'Cualquier práctica o rito auspicioso que exista entre los diversos ascetas y brahmanes'. A veces lo usa para los mundanos, como cuando dice: 'Monjes, la gente os reconoce como ascetas, ascetas'. A veces para los que están en entrenamiento (sekha), como cuando dice: 'Aquí mismo, monjes, hay un asceta, y aquí un segundo asceta'. A veces para el arahant, como cuando dice: 'Por la destrucción de las impurezas (āsava) uno es un asceta'. Y a veces para sí mismo, como cuando dice: 'Monjes, asceta es una designación para el Tathāgata'. Pero aquí, con los tres primeros términos incluye a todos los nobles y al mundano virtuoso, y con el cuarto incluye al otro que, sin ser un asceta real, tiene la cabeza rapada y el manto ocre al cuello, siendo llamado asceta solo por convención social; por ello dijo 'cuatro ascetas'. 'No hay un quinto': en este Dhamma y Disciplina no existe un quinto tipo de asceta, ni siquiera por mera denominación o por simple pretensión.

เต เต อาวิกโรมีติ เต จตุโร สมเณ ตว ปากเฏ กโรมิ. สกฺขิปุฏฺโฐติ สมฺมุขา ปุจฺฉิโต. มคฺคชิโนติ มคฺเคน สพฺพกิเลเส วิชิตาวีติ อตฺโถ. มคฺคเทสโกติ ปเรสํ มคฺคํ เทเสตา. มคฺเค ชีวตีติ สตฺตสุ เสกฺเขสุ โย โกจิ เสกฺโข อปริโยสิตมคฺควาสตฺตา โลกุตฺตเร, สีลวนฺตปุถุชฺชโน จ โลกิเย มคฺเค ชีวติ นาม, สีลวนฺตปุถุชฺชโน วา โลกุตฺตรมคฺคนิมิตฺตํ ชีวนโตปิ มคฺเค ชีวตีติ เวทิตพฺโพ. โย จ มคฺคทูสีติ โย จ ทุสฺสีโล มิจฺฉาทิฏฺฐิ มคฺคปฏิโลมาย ปฏิปตฺติยา มคฺคทูสโกติ อตฺโถ.

Con 'te los aclaro' (te te āvikaromi) se refiere a que 'te hago manifiestos a esos cuatro ascetas'. 'Preguntado en persona' (sakkhipuṭṭho) significa que fue preguntado cara a cara. 'Vencedor del camino' (maggajino) tiene el significado de ser aquel que ha vencido todas las impurezas (kilesas) mediante el camino. 'Mostrador del camino' (maggadesako) es quien enseña el camino a otros. 'Vive en el camino' (magge jīvatī) se refiere a cualquiera de los siete tipos de aprendices (sekkhas) que, por no haber concluido su permanencia en el camino, viven en el camino supramundano; también el mundano virtuoso (sīlavantaputhujjano) vive en el camino mundano; o bien, el mundano virtuoso puede entenderse como aquel que vive en el camino porque vive teniendo como objetivo el camino supramundano. 'Aquel que es un corruptor del camino' (yo ca maggadūsī) se refiere a la persona inmoral de visión errónea que es un corruptor del camino debido a una práctica que es contraria al mismo.

๘๕. ‘‘อิเม เต จตุโร สมณา’’ติ เอวํ ภควตา สงฺเขเปน อุทฺทิฏฺเฐ จตุโร สมเณ ‘‘อยํ นาเมตฺถ มคฺคชิโน, อยํ มคฺคเทสโก, อยํ มคฺเค ชีวติ, อยํ มคฺคทูสี’’ติ เอวํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน ปุจฺฉิตุํ จุนฺโท อาห ‘‘กํ มคฺคชิน’’นฺติ. ตตฺถ มคฺเค ชีวติ เมติ โย โส มคฺเค ชีวติ, ตํ เม พฺรูหิ ปุฏฺโฐติ. เสสํ ปากฏเมว.

85. Habiendo indicado el Bienaventurado concisamente a estos cuatro ascetas como 'estos son tus cuatro ascetas', Cunda, al ser incapaz de penetrar y distinguir: 'este es el llamado vencedor del camino, este es el mostrador del camino, este es el que vive en el camino, este es el corruptor del camino', para preguntar de nuevo, dijo: '¿A quién llaman vencedor del camino?'. En ese contexto, 'el que vive en el camino para mí' (magge jīvati me) significa: 'háblame de aquel que vive en el camino, por quien he preguntado'. El resto es evidente.

๘๖. อิทานิสฺส ภควา จตุโรปิ สมเณ จตูหิ คาถาหิ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล’’ติ. ตตฺถ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโลติ เอตํ อุรคสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อยํ ปน วิเสโส. ยสฺมา อิมาย คาถาย มคฺคชิโนติ พุทฺธสมโณ อธิปฺเปโต, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน [Pg.146] กถํกถาปติรูปกสฺส สพฺพธมฺเมสุ อญฺญาณสฺส ติณฺณตฺตาปิ ‘‘ติณฺณกถํกโถ’’ติ เวทิตพฺโพ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน หิ ติณฺณกถํกถาปิ โสตาปนฺนาทโย ปจฺเจกพุทฺธปริโยสานา สกทาคามิวิสยาทีสุ พุทฺธวิสยปริโยสาเนสุ ปฏิหตญาณปฺปภาวตฺตา ปริยาเยน อติณฺณกถํกถาว โหนฺติ. ภควา ปน สพฺพปฺปกาเรน ติณฺณกถํกโถติ. นิพฺพานาภิรโตติ นิพฺพาเน อภิรโต, ผลสมาปตฺติวเสน สทา นิพฺพานนินฺนจิตฺโตติ อตฺโถ. ตาทิโส จ ภควา. ยถาห –

86. Ahora el Bienaventurado, describiendo a los cuatro ascetas mediante cuatro versos, dijo: 'Aquel que ha cruzado la perplejidad, libre de dardos'. En ese pasaje, 'quien ha cruzado la perplejidad, libre de dardos' debe entenderse según el método ya expuesto en el Uraga Sutta. Sin embargo, existe esta distinción: dado que en este verso se pretende que el 'asceta-Buda' sea el 'vencedor del camino', debe entenderse que 'quien ha cruzado la perplejidad' es aquel que, mediante el conocimiento omnisciente, ha cruzado el no-conocimiento respecto a todos los fenómenos, el cual se asemeja a la perplejidad. Pues, según el método antes expuesto, aunque los que han entrado en la corriente y otros, hasta los Paccekabuddhas, han cruzado la perplejidad, en cierto sentido todavía no han cruzado la duda en la medida en que su conocimiento está obstruido por los dominios de un Sakadāgāmī y niveles superiores, hasta el dominio de un Buda. Pero el Bienaventurado ha cruzado la perplejidad en todos los aspectos. 'Deleitado en el Nibbāna' (nibbānābhirato) significa deleitado en el Nibbāna; aquel que, mediante el logro de la fruición (phalasamāpatti), tiene la mente siempre inclinada hacia el Nibbāna. El Bienaventurado es de tal naturaleza. Como se dijo:

‘‘โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสา เอว กถาย ปริโยสาเน, ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ, สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗).

“Ciertamente yo, Aggivessana, al término de esa misma charla, establezco, asiento, unifico y concentro mi mente internamente en ese mismo signo de concentración anterior” (MN I 249).

อนานุคิทฺโธติ กญฺจิ ธมฺมํ ตณฺหาเคเธน อนนุคิชฺฌนฺโต. โลกสฺส สเทวกสฺส เนตาติ อาสยานุสยานุโลเมน ธมฺมํ เทเสตฺวา ปารายนมหาสมยาทีสุ อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ อปริมาณานํ เทวมนุสฺสานํ สจฺจปฏิเวธสมฺปาทเนน สเทวกสฺส โลกสฺส เนตา, คมยิตา, ตาเรตา, ปารํ สมฺปาเปตาติ อตฺโถ. ตาทินฺติ ตาทิสํ ยถาวุตฺตปฺปการโลกธมฺเมหิ นิพฺพิการนฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว.

'Sin codicia alguna' (anānugiddho) significa que no codicia ningún fenómeno mediante la avidez del deseo. 'Guía de este mundo con sus devas' (lokassa sadevakassa netā) significa que, habiendo enseñado el Dhamma de acuerdo con las inclinaciones y tendencias latentes en numerosos discursos como el Pārāyana y el Mahāsamaya, propició la penetración de las verdades a incontables devas y humanos, siendo así el guía, el que hace cruzar y el que lleva a la otra orilla del Nibbāna al mundo junto con sus devas. 'Tādi' significa alguien de tal naturaleza, como se ha descrito, que es inalterable ante las condiciones mundanas. El resto aquí es evidente.

๘๗. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชิน’’นฺติ พุทฺธสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ปรมํ ปรมนฺตี’’ติ. ตตฺถ ปรมํ นาม นิพฺพานํ, สพฺพธมฺมานํ อคฺคํ อุตฺตมนฺติ อตฺโถ. ปรมนฺติ โยธ ญตฺวาติ ตํ ปรมํ ปรมมิจฺเจว โย อิธ สาสเน ญตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน. อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ อกฺขาติ, อตฺตนา ปฏิวิทฺธตฺตา ปเรสํ ปากฏํ กโรติ ‘‘อิทํ นิพฺพาน’’นฺติ, มคฺคธมฺมํ วิภชติ ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อุภยมฺปิ วา อุคฺฆฏิตญฺญูนํ สงฺเขปเทสนาย อาจิกฺขติ, วิปญฺจิตญฺญูนํ วิตฺถารเทสนาย วิภชติ. เอวํ อาจิกฺขนฺโต วิภชนฺโต จ ‘‘อิเธว สาสเน อยํ ธมฺโม, น อิโต พหิทฺธา’’ติ สีหนาทํ นทนฺโต อกฺขาติ จ วิภชติ จ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺม’’นฺติ. ตํ กงฺขฉิทํ มุนึ อเนชนฺติ ตํ เอวรูปํ จตุสจฺจปฏิเวเธน อตฺตโน, เทสนาย จ ปเรสํ กงฺขจฺเฉทเนน กงฺขจฺฉิทํ[Pg.147], โมเนยฺยสมนฺนาคเมน มุนึ, เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาวโต อเนชํ ทุติยํ ภิกฺขุนมาหุ มคฺคเทสินฺติ.

87. Así el Bienaventurado, habiendo señalado al asceta-Buda como el 'vencedor del camino' mediante este verso, ahora, señalando al asceta de impurezas extinguidas (arahant), dijo: 'lo supremo como supremo'. Allí, lo llamado 'supremo' es el Nibbāna, lo más excelente y superior de todas las cosas. 'Quien aquí habiendo conocido lo supremo como lo supremo' se refiere a quien, en esta Enseñanza, ha conocido lo supremo precisamente como supremo mediante el conocimiento de revisión. 'Expone y analiza el Dhamma aquí mismo' significa que proclama el Dhamma del Nibbāna; por haberlo penetrado él mismo, lo hace manifiesto a otros diciendo 'este es el Nibbāna', y analiza el Dhamma del camino diciendo: 'estos son los cuatro fundamentos de la atención... el noble camino óctuple'. O bien, indica ambos a quienes comprenden rápidamente mediante una enseñanza concisa, y los analiza mediante una enseñanza detallada para quienes comprenden a través de la elaboración. Al explicarlo y analizarlo así, lanza un rugido de león proclamando: 'Este Dhamma está solo aquí en la Enseñanza, no fuera de ella'. Por eso se dijo: 'expone y analiza el Dhamma aquí mismo'. 'Aquel sabio que ha cortado la duda, sin impulsos (aneja)': aquel que por la penetración de las cuatro verdades ha cortado su propia duda y la de los demás mediante la enseñanza; es un sabio (muni) por poseer la perfección de la sabiduría (moneyya) y es 'sin impulsos' por la ausencia de deseo (ejā). A él lo llaman el segundo monje, el mostrador del camino (maggadesī).

๘๘. เอวํ อิมาย คาถาย สยํ อนุตฺตรํ มคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เทสนาย อนุตฺตโร มคฺคเทสี สมาโนปิ ทูตมิว เลขวาจกมิว จ รญฺโญ อตฺตโน สาสนหรํ สาสนโชตกญฺจ ‘‘มคฺคเทสิ’’นฺติ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เสกฺขสมณญฺจ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ธมฺมปเท’’ติ. ตตฺถ ปทวณฺณนา ปากฏาเยว. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – โย นิพฺพานธมฺมสฺส ปทตฺตา ธมฺมปเท, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม เทสิตตฺตา อาสยานุรูปโต วา สติปฏฺฐานาทินานปฺปกาเรหิ เทสิตตฺตา สุเทสิเต, มคฺคสมงฺคีปิ อนวสิตมคฺคกิจฺจตฺตา มคฺเค ชีวติ, สีลสํยเมน สญฺญโต, กายาทีสุ สูปฏฺฐิตาย จิรกตาทิสรณาย วา สติยา สติมา, อณุมตฺตสฺสาปิ วชฺชสฺส อภาวโต อนวชฺชตฺตา, โกฏฺฐาสภาเวน จ ปทตฺตา สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาตานิ อนวชฺชปทานิ ภงฺคญาณโต ปภุติ ภาวนาเสวนาย เสวมาโน, ตํ ภิกฺขุนํ ตติยํ มคฺคชีวินฺติ อาหูติ.

88. Así, aunque él mismo es el insuperable mostrador del camino al haber originado el camino, describe al asceta-arahant como el 'mostrador del camino', tal como un mensajero o lector de una carta del rey es llamado el portador y el que ilumina el mensaje real. Ahora, señalando al asceta aprendiz (sekha) y al asceta mundano virtuoso, dijo: 'el que está en la senda del Dhamma'. Aquí, la explicación de los términos es clara, pero este es el método de explicación del significado: es 'senda del Dhamma' (dhammapade) porque es la vía hacia el Dhamma del Nibbāna; está 'bien enseñada' (sudesite) porque se enseña evitando ambos extremos o porque se enseña de diversas formas como los fundamentos de la atención. 'Vive en el camino' significa que aquel que posee el camino vive en él porque aún no ha completado las funciones del mismo. 'Controlado' (saññato) por el control de la conducta. 'Atento' (satimā) porque su atención está bien establecida en el cuerpo, etc., o porque recuerda lo hecho y dicho hace mucho tiempo. 'Recurriendo' (sevamāno) mediante el cultivo de la meditación, desde el conocimiento de la disolución en adelante, de las prácticas irreprochables llamadas los treinta y siete factores del despertar, que son irreprochables por carecer de la más mínima falta. A este tercer monje, los Budas lo llaman el que vive en el camino (maggajīvī).

๘๙. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชีวิ’’นฺติ เสกฺขสมณํ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตํ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ฉทนํ กตฺวานา’’ติ. ตตฺถ ฉทนํ กตฺวานาติ ปติรูปํ กริตฺวา, เวสํ คเหตฺวา, ลิงฺคํ ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. สุพฺพตานนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ. เตสญฺหิ สุนฺทรานิ วตานิ, ตสฺมา เต สุพฺพตาติ วุจฺจนฺติ. ปกฺขนฺทีติ ปกฺขนฺทโก, อนฺโต ปวิสโกติ อตฺโถ. ทุสฺสีโล หิ คูถปฏิจฺฉาทนตฺถํ ติณปณฺณาทิจฺฉทนํ วิย อตฺตโน ทุสฺสีลภาวํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ‘‘อหมฺปิ ภิกฺขู’’ติ ภิกฺขุมชฺเฌ ปกฺขนฺทติ, ‘‘เอตฺตกวสฺเสน ภิกฺขุนา คเหตพฺพํ เอต’’นฺติ ลาเภ ทียมาเน ‘‘อหํ เอตฺตกวสฺโส’’ติ คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทติ, เตน วุจฺจติ ‘‘ฉทนํ กตฺวาน สุพฺพตานํ ปกฺขนฺที’’ติ. จตุนฺนมฺปิ ขตฺติยาทิกุลานํ อุปฺปนฺนํ ปสาทํ อนนุรูปปฏิปตฺติยา ทูเสตีติ กุลทูสโก. ปคพฺโภติ อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน เมตฺตสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม.

89. Así, el Bienaventurado, habiendo señalado en este verso al asceta en formación (sekha) y al asceta mundano virtuoso como 'el que vive en el camino' (maggajīvī), ahora, con el fin de señalar a aquel que es de cabeza rapada, con el manto azafrán al cuello y que es un asceta solo por mera convención, dijo: 'habiendo tomado el hábito'. En este contexto, 'habiendo tomado el hábito' (chadanaṃ katvāna) significa habiendo asumido la apariencia, habiendo adoptado el disfraz, portando el signo distintivo. 'De los disciplinados' (subbatānaṃ) se refiere a los Buddhas, Buddhas Pacceka y discípulos; puesto que sus prácticas (vatāni) son excelentes, se les llama 'disciplinados'. 'Intrusivo' (pakkhandī) significa audaz, alguien que se introduce en el grupo. Pues así como se usan hierbas y hojas para cubrir los excrementos, el inmoral, para ocultar su propia condición corrupta, toma el hábito de los disciplinados y se introduce entre los monjes diciendo: 'yo también soy un monje'. Cuando se ofrecen ganancias y se dice: 'esto debe ser tomado por un monje de tantos años de antigüedad', él se adelanta para tomarlo diciendo: 'yo tengo tantos años de antigüedad'. Por eso se dice: 'habiendo tomado el hábito de los disciplinados, uno intrusivo...'. Es un 'corruptor de familias' (kuladūsako) porque corrompe la fe surgida en las personas de cualquiera de las cuatro clases, como los khattiyas y otros, mediante una práctica inapropiada. 'Impúdico' (pagabbho) significa que posee los ocho tipos de impudicia corporal, los cuatro tipos de impudicia verbal y los numerosos tipos de impudicia mental. Este es el resumen aquí; explicaremos los detalles en el comentario al Metta Sutta.

กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย [Pg.148] มายาย สมนฺนาคตตฺตา มายาวี. สีลสํยมาภาเวน อสญฺญโต. ปลาปสทิสตฺตา ปลาโป. ยถา หิ ปลาโป อนฺโต ตณฺฑุลรหิโตปิ พหิ ถุเสน วีหิ วิย ทิสฺสติ, เอวมิเธกจฺโจ อนฺโต สีลาทิคุณสารวิรหิโตปิ พหิ สุพฺพตจฺฉทเนน สมณเวเสน สมโณ วิย ทิสฺสติ. โส เอวํ ปลาปสทิสตฺตา ‘‘ปลาโป’’ติ วุจฺจติ. อานาปานสฺสติสุตฺเต ปน ‘‘อปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, นิปฺปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, สุทฺธา สาเร ปติฏฺฐิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๖) เอวํ ปุถุชฺชนกลฺยาโณปิ ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน กปิลสุตฺเต จ ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ (สุ. นิ. ๒๘๔) เอวํ ปราชิตโก ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. ปติรูเปน จรํ สมคฺคทูสีติ ตํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ยถา จรนฺตํ ‘‘อารญฺญิโก อยํ รุกฺขมูลิโก, ปํสุกูลิโก, ปิณฺฑปาติโก, อปฺปิจฺโฉ, สนฺตุฏฺโฐ’’ติ ชโน ชานาติ, เอวํ ปติรูเปน ยุตฺตรูเปน พาหิรมฏฺเฐน อาจาเรน จรนฺโต ปุคฺคโล อตฺตโน โลกุตฺตรมคฺคสฺส, ปเรสํ สุคติมคฺคสฺส จ ทูสนโต ‘‘มคฺคทูสี’’ติ เวทิตพฺโพ.

Es 'engañoso' (māyāvī) debido a estar dotado de hipocresía, caracterizada por ocultar lo que se ha hecho. Es 'desenfrenado' (asaññato) por la ausencia de restricción moral. Es 'paja' (palāpo) por su similitud con el tamo o la cáscara vacía. Pues así como la paja, aunque carece de grano en su interior, parece arroz por fuera debido a su cáscara, del mismo modo, en esta enseñanza, alguien, aunque carece de la esencia de las cualidades como la virtud en su interior, exteriormente parece un asceta mediante el disfraz de un asceta al tomar el hábito de los disciplinados. Por ser similar a la paja, se le llama 'paja'. Sin embargo, en el Ānāpānassatisutta se dice: 'Monjes, esta asamblea está libre de paja, esta asamblea no tiene paja, es pura y está establecida en la esencia'; allí, incluso el mundano virtuoso es llamado 'no paja'. Pero aquí y en el Kapilasutta, donde se dice: 'entonces expulsad a la paja, a los que no son ascetas pero se imaginan serlo', se llama 'paja' a aquel que ha cometido una falta de Pārājika. 'El que vive como un simulador es el corruptor del camino' (patirūpena caraṃ samaggadūsī): habiendo tomado el hábito de los disciplinados, actúa de tal manera que la gente piensa: 'este es un morador del bosque, uno que vive al pie de un árbol, un portador de mantos de trapos, uno que vive de limosnas, de pocos deseos, satisfecho'. Al practicar con una conducta que parece apropiada y pulida exteriormente, esta persona debe ser entendida como un 'corruptor del camino' (maggadūsī) porque corrompe el camino supramundano para sí mismo y el camino a un buen destino para los demás.

๙๐. เอวํ อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคทูสี’’ติ ทุสฺสีลํ โวหารมตฺตกสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘เอเต จ ปฏิวิชฺฌี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เอเต จตุโร สมเณ ยถาวุตฺเตน ลกฺขเณน ปฏิวิชฺฌิ อญฺญาสิ สจฺฉากาสิ โย คหฏฺโฐ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา อญฺโญ วา โกจิ, อิเมสํ จตุนฺนํ สมณานํ ลกฺขณสฺสวนมตฺเตน สุตวา, ตสฺเสว ลกฺขณสฺส อริยานํ สนฺติเก สุตตฺตา อริยสาวโก, เตเยว สมเณ ‘‘อยญฺจ อยญฺจ เอวํลกฺขโณ’’ติ ปชานนมตฺเตน สปฺปญฺโญ, ยาทิโส อยํ ปจฺฉา วุตฺโต มคฺคทูสี, อิตเรปิ สพฺเพ เนตาทิสาติ ญตฺวา อิติ ทิสฺวา เอวํ ปาปํ กโรนฺตมฺปิ เอตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวา. ตตฺถายํ โยชนา – เอเต จ ปฏิวิชฺฌิ โย คหฏฺโฐ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, ตสฺส ตาย ปญฺญาย สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ญตฺวา วิหรโต อิติ ทิสฺวา น หาเปติ สทฺธา, เอวํ ปาปกมฺมํ กโรนฺตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวาปิ น หาเปติ, น หายติ, น นสฺสติ สทฺธาติ.

90. Habiendo señalado así en este verso al 'corruptor del camino', el individuo inmoral que es asceta solo por convención, ahora dice: 'y estos él ha penetrado', mostrando que estos tipos no deben ser confundidos entre sí. Su significado es: estos cuatro tipos de ascetas han sido penetrados, conocidos y realizados según las características mencionadas por cualquier persona, ya sea un laico, un khattiya, un brahmán o cualquier otro. Es 'instruido' (sutavā) por el mero hecho de haber oído las características de estos cuatro tipos de ascetas. Es un 'noble discípulo' (ariyasāvako) porque ha oído tales características en presencia de los Nobles. Es 'sabio' (sappañño) por el mero hecho de comprender a estos ascetas así: 'este y aquel tienen tales características'. Sabiendo que 'no todos son como él', es decir, como el corruptor del camino mencionado después, y habiendo visto a ese monje malvado realizando actos malvados, no pierde su fe. En este punto, la construcción es: aquel laico instruido, noble discípulo y sabio que ha penetrado estos cuatro tipos, por medio de esa sabiduría sabe que 'no todos son como él'; así, al ver a un monje malvado realizando una acción malvada, no pierde su fe; su fe no disminuye ni se destruye.

เอวํ [Pg.149] อิมาย คาถาย เตสํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปตฺวา อิทานิ อิติ ทิสฺวาปิ ‘‘สพฺเพ เนตาทิสา’’ติ ชานนฺตํ อริยสาวกํ ปสํสนฺโต อาห ‘‘กถญฺหิ ทุฏฺเฐนา’’ติ. ตสฺส สมฺพนฺโธ – เอตเทว จ ยุตฺตํ สุตวโต อริยสาวกสฺส, ยทิทํ เอกจฺจํ ปาปํ กโรนฺตํ อิติ ทิสฺวาปิ สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ชานนํ. กึ การณา? กถญฺหิ ทุฏฺเฐน อสมฺปทุฏฺฐํ, สุทฺธํ อสุทฺเธน สมํ กเรยฺยาติ? ตสฺสตฺโถ – กถญฺหิ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, สีลวิปตฺติยา ทุฏฺเฐน มคฺคทูสินา อทุฏฺฐํ อิตรํ สมณตฺตยํ, สุทฺธํ สมณตฺตยเมวํ อปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ อสุทฺเธน ปจฺฉิเมน โวหารมตฺตกสมเณน สมํ กเรยฺย สทิสนฺติ ชาเนยฺยาติ. สุตฺตปริโยสาเน อุปาสกสฺส มคฺโค วา ผลํ วา น กถิตํ. กงฺขามตฺตเมว หิ ตสฺส ปหีนนฺติ.

Habiendo indicado así en este verso que no deben ser confundidos, ahora el Bienaventurado, elogiando al noble discípulo que, incluso viendo tales cosas, sabe que 'no todos son así', dice: '¿pues cómo podría uno igualarlos?'. Su conexión es: esto es precisamente lo adecuado para un noble discípulo instruido: saber que, aunque vea a alguien cometiendo el mal, 'no todos son así'. ¿Por qué razón? Porque ¿cómo podría uno igualar al no corrompido con el corrompido, al puro con el impuro? El significado es: ¿cómo podría un noble discípulo instruido y sabio igualar a los otros tres tipos de ascetas no corrompidos con el corruptor del camino, que está corrompido por su fracaso en la virtud? ¿Cómo podría considerar que los otros tres tipos de ascetas, que son puros, son iguales al último, que es impuro por su conducta corporal impura y es asceta solo de nombre? Al final del discurso, no se mencionó que el discípulo laico alcanzara el camino o el fruto. Simplemente se eliminó su perplejidad sobre este asunto. Con esto concluye el comentario al Cundasutta.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En la Paramatthajotikā, el comentario a la colección breve (Khuddaka-aṭṭhakathā),

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย จุนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha terminado la explicación del Cundasutta del Comentario al Suttanipāta.

๖. ปราภวสุตฺตวณฺณนา

6. Explicación del Parābhavasutta

เอวํ เม สุตนฺติ ปราภวสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? มงฺคลสุตฺตํ กิร สุตฺวา เทวานํ เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา มงฺคลสุตฺเต สตฺตานํ วุฑฺฒิญฺจ โสตฺถิญฺจ กถยมาเนน เอกํเสน ภโว เอว กถิโต, โน ปราภโว. หนฺท ทานิ เยน สตฺตา ปริหายนฺติ วินสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ปราภวมฺปิ ปุจฺฉามา’’ติ. อถ มงฺคลสุตฺตํ กถิตทิวสโต ทุติยทิวเส ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตาโย ปราภวสุตฺตํ โสตุกามา อิมสฺมึ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตเชน จ อธิคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. ตโต สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาณตฺโต อญฺญตโร เทวปุตฺโต ภควนฺตํ ปราภวปญฺหํ ปุจฺฉิ. อถ ภควา ปุจฺฉาวเสน อิมํ สุตฺตมภาสิ.

¿Cuál es el origen? Se dice que, tras haber escuchado el Discurso sobre las Bendiciones (Maṅgalasutta), a las deidades les surgió este pensamiento: «En el Discurso sobre las Bendiciones, al hablar sobre el progreso y el bienestar de los seres, el Bienaventurado ha hablado exclusivamente de la prosperidad (bhava), no de la ruina (parābhava). Ea, pues, preguntémosle ahora también sobre aquello por lo cual los seres decaen y perecen, sobre su ruina». Entonces, al día siguiente de haberse expuesto el Discurso sobre las Bendiciones, las deidades de diez mil sistemas de mundos, deseando escuchar el Discurso sobre la Ruina, se reunieron en este único sistema de mundos. Habiendo creado cuerpos sutiles de tal manera que diez, veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, setenta e incluso ochenta de ellos cupieran en el espacio de la punta de un solo cabello, se situaron rodeando al Bienaventurado, quien estaba sentado en el excelente asiento de Buda preparado para Él, resplandeciente, superando en gloria y esplendor a todos los devas, māras y brahmās. Entonces, un cierto joven deva, por orden de Sakka, el soberano de los devas, le planteó al Bienaventurado la pregunta sobre la ruina. Acto seguido, el Bienaventurado expuso este discurso como respuesta a dicha pregunta.

ตตฺถ [Pg.150] ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ. ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา คาถา เทวปุตฺเตน วุตฺตา, ‘‘สุวิชาโน ภวํ โหตี’’ติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา เอว อวสานคาถา จ ภควตา วุตฺตา, ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘ปราภวสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม.

En este contexto, las palabras «Así lo he oído» y demás fueron pronunciadas por el venerable Ānanda. Los versos alternos que comienzan con «Preguntamos a Gotama...» fueron dichos por el joven deva, y los versos que responden a estos, comenzando con «Aquel que prospera es fácil de conocer...», junto con el verso final, fueron pronunciados por el Bienaventurado. A todo este conjunto, una vez reunido, se le denomina el Discurso sobre la Ruina (Parābhavasutta). En cuanto a lo que debe decirse sobre las palabras «Así lo he oído» y demás, todo ello será explicado en el comentario al Discurso sobre las Bendiciones.

๙๑. ปราภวนฺตํ ปุริสนฺติอาทีสุ ปน ปราภวนฺตนฺติ ปริหายนฺตํ วินสฺสนฺตํ. ปุริสนฺติ ยํกิญฺจิ สตฺตํ ชนฺตุํ. มยํ ปุจฺฉาม โคตมาติ เสสเทเวหิ สทฺธึ อตฺตานํ นิทสฺเสตฺวา โอกาสํ กาเรนฺโต โส เทวปุตฺโต โคตฺเตน ภควนฺตํ อาลปติ. ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺมาติ มยญฺหิ ภวนฺตํ ปุจฺฉิสฺสามาติ ตโต ตโต จกฺกวาฬา อาคตาติ อตฺโถ. เอเตน อาทรํ ทสฺเสติ. กึ ปราภวโต มุขนฺติ เอวํ อาคตานํ อมฺหากํ พฺรูหิ ปราภวโต ปุริสสฺส กึ มุขํ, กึ ทฺวารํ, กา โยนิ, กึ การณํ, เยน มยํ ปราภวนฺตํ ปุริสํ ชาเนยฺยามาติ อตฺโถ. เอเตน ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ปราภวโต ปุริสสฺส ปราภวการณํ ปุจฺฉติ. ปราภวการเณ หิ ญาเต เตน การณสามญฺเญน สกฺกา โย โกจิ ปราภวปุริโส ชานิตุนฺติ.

91. En los versos que comienzan con «A una persona en ruina», el término «parābhavantaṃ» significa aquel que decae, el que perece. «Purisaṃ» se refiere a cualquier ser o individuo. Con las palabras «Preguntamos a Gotama», el joven deva, aludiendo a sí mismo junto con los demás devas y solicitando la venia, se dirige al Bienaventurado por su nombre de clan. «Habiendo venido para preguntar al Bienaventurado» significa: «Hemos venido desde diversos sistemas de mundos con el fin de preguntar al Bienaventurado». Con esto muestra su respeto. «¿Cuál es la causa de la ruina?» significa: «Díganos a nosotros, que hemos venido así, cuál es la causa para que un hombre entre en ruina, cuál es la puerta, el origen, el motivo por el cual podríamos reconocer a una persona que está en decadencia». Con esto, pregunta por la causa de la ruina de la persona mencionada en el verso; pues una vez que se conoce la causa de la ruina, mediante la generalización de dicho motivo, es posible identificar a cualquier persona que esté en proceso de ruina.

๙๒. อถสฺส ภควา สุฏฺฐุ ปากฏีกรณตฺถํ ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ปราภวมุขํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘สุวิชาโน ภว’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ภวํ วฑฺฒนฺโต อปริหายนฺโต ปุริโส, โส สุวิชาโน โหติ, สุเขน อกสิเรน อกิจฺเฉน สกฺกา วิชานิตุํ. โยปายํ ปราภวตีติ ปราภโว, ปริหายติ วินสฺสติ, ยสฺส ตุมฺเห ปราภวโต ปุริสสฺส มุขํ มํ ปุจฺฉถ, โสปิ สุวิชาโน. กถํ? อยญฺหิ ธมฺมกาโม ภวํ โหติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ กาเมติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, สุณาติ, ปฏิปชฺชติ, โส ตํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหติ. อิตโรปิ ธมฺมเทสฺสี ปราภโว, ตเมว ธมฺมํ เทสฺสติ, น กาเมติ, น ปิเหติ, น ปตฺเถติ, น สุณาติ, น ปฏิปชฺชติ, โส ตํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหตีติ. เอวเมตฺถ ภควา ปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺโต อตฺถโต ธมฺมกามตํ ภวโต มุขํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมเทสฺสิตํ ปราภวโต มุขํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

92. Entonces, con el fin de hacerlo plenamente evidente para él, el Bienaventurado, mostrando los opuestos y mediante una enseñanza basada en personas (puggalādhiṭṭhāna), dijo: «Aquel que prospera es fácil de conocer», señalando así la causa de la ruina. Su significado es este: aquel hombre que incrementa su bienestar y no decae, es «suvijāno», fácil de reconocer, pues se le puede identificar con felicidad, sin esfuerzo ni dificultad. Por otro lado, aquel que se encamina a la ruina es llamado «parābhavo», aquel que decae y perece; aquel hombre en ruina por cuya causa me preguntáis, también es fácil de conocer. ¿Cómo? Pues aquel que ama el Dhamma prospera: ama, anhela, desea, escucha y practica el Dhamma de los diez cursos de acción saludable. Debido a que puede ser reconocido al ver u oír sobre su conducta, es fácil de conocer. El otro, en cambio, el que detesta el Dhamma, cae en la ruina: detesta ese mismo Dhamma, no lo ama, no lo anhela, no lo desea, no lo escucha ni lo practica. Debido a que puede ser reconocido al ver u oír sobre su mala conducta, es fácil de conocer. De este modo, debe entenderse que aquí el Bienaventurado, al mostrar los opuestos, señala que el amor por el Dhamma es la causa de la prosperidad y que el detestar el Dhamma es la causa de la ruina.

๙๓. อถ [Pg.151] สา เทวตา ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทมานา อาห ‘‘อิติ เหต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – อิติ หิ ยถา วุตฺโต ภควตา, ตเถว เอตํ วิชานาม, คณฺหาม, ธาเรม, ปฐโม โส ปราภโว โส ธมฺมเทสฺสิตาลกฺขโณ ปฐโม ปราภโว. ยานิ มยํ ปราภวมุขานิ วิชานิตุํ อาคตมฺหา, เตสุ อิทํ ตาว เอกํ ปราภวมุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิคฺคโห, ปราภวนฺติ เอเตนาติ ปราภโว. เกน จ ปราภวนฺติ? ยํ ปราภวโต มุขํ, การณํ, เตน. พฺยญฺชนมตฺเตน เอว หิ เอตฺถ นานากรณํ, อตฺถโต ปน ปราภโวติ วา ปราภวโต มุขนฺติ วา นานากรณํ นตฺถิ. เอวเมกํ ปราภวโต มุขํ วิชานามาติ อภินนฺทิตฺวา ตโต ปรํ ญาตุกามตายาห ‘‘ทุติยํ ภควา พฺรูหิ, กึ ปราภวโต มุข’’นฺติ. อิโต ปรญฺจ ตติยํ จตุตฺถนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

93. Entonces, esa deidad, regocijándose en las palabras del Bienaventurado, dijo: «Así es esto». Su significado es: «Así, tal como ha sido expuesto por el Bienaventurado, de esa misma manera lo comprendemos, lo aceptamos y lo recordamos». «Esa es la primera causa de ruina» significa: «La característica de esa primera ruina es la de detestar el Dhamma. De entre las causas de ruina que hemos venido a conocer, hasta ahora esta ha sido declarada como una causa de ruina». El análisis de la palabra es este: «parābhava» es aquello mediante lo cual los hombres caen en la ruina. ¿Y por qué caen en la ruina? Por la causa o motivo de la ruina. En este caso, la diferencia reside únicamente en la expresión, pues en cuanto al sentido, no hay distinción entre decir «una ruina» o «una causa de ruina». Habiéndose regocijado así, diciendo «comprendemos esta causa de ruina», y movido por el deseo de conocer las demás, el deva dijo: «Díganos la segunda, Bienaventurado: ¿cuál es la causa de la ruina?». El significado de los versos siguientes que hablan de la tercera, la cuarta y las demás, debe entenderse de la misma manera.

๙๔. พฺยากรณปกฺเขปิ จ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ ปราภวมุเขหิ สมนฺนาคตา, น เอโกเยว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เตสํ เตสํ ตานิ ตานิ ปราภวมุขานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อสนฺตสฺส ปิยา โหนฺตี’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว เทสนาย นานาวิธานิ ปราภวมุขานิ พฺยากาสีติ เวทิตพฺพา.

94. En la sección de las respuestas también, dado que diversos seres poseen diversas causas de ruina —pues no ocurre que uno solo posea todas, ni que todos posean una sola—, el Bienaventurado, con el fin de mostrar las distintas causas de su ruina, las explicó mediante una enseñanza basada en personas, comenzando con el verso «Los malos le son queridos».

ตตฺรายํ สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา – อสนฺโต นาม ฉ สตฺถาโร, เย วา ปนญฺเญปิ อวูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต อสนฺโต อสฺสปิยา โหนฺติ สุนกฺขตฺตาทีนํ อเจลกโกรขตฺติยาทโย วิย. สนฺโต นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา. เย วา ปนญฺเญปิ วูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต สนฺเต น กุรุเต ปิยํ, อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กุรุเตติ อตฺโถ. เวเนยฺยวเสน เหตฺถ วจนเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สนฺเต น กุรุเตติ สนฺเต น เสวตีติ อตฺโถ, ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทวิทู มนฺเตนฺติ. ปิยนฺติ ปิยมาโน, ตุสฺสมาโน, โมทมาโนติ อตฺโถ. อสตํ [Pg.152] ธมฺโม นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, ทสากุสลกมฺมปถา วา. ตํ อสตํ ธมฺมํ โรเจติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, เสวติ. เอวเมตาย คาถาย อสนฺตปิยตา, สนฺตอปฺปิยตา, อสทฺธมฺมโรจนญฺจาติ ติวิธํ ปราภวโต มุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ปุริโส ปราภวติ ปริหายติ, เนว อิธ น หุรํ วุฑฺฒึ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. วิตฺถารํ ปเนตฺถ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ คาถาวณฺณนายํ วกฺขาม.

Esta es la explicación concisa del significado: Los 'malos' son los seis maestros, o cualesquiera otros cuyas acciones corporales, verbales y mentales no son pacíficas. Los malos le son queridos como el asceta desnudo Kora el Khattiya y otros lo fueron para Sunakkhatta y demás. Los 'buenos' son los Budas, los Paccekabuddhas y los discípulos de un Buda, o cualesquiera otros que posean acciones corporales, verbales y mentales tranquilas. No trata a los buenos como queridos: el significado es que no los considera queridos, atractivos, deseables ni agradables para sí mismo. Por la disposición de los seres a ser guiados, se ha hecho aquí una distinción en el enunciado. O bien, 'no trata a los buenos como queridos' significa que no frecuenta a los buenos; así como en el sentido de 'sirve al rey', los conocedores del lenguaje consideran que 'trata al rey como querido'. 'Querido' significa tener un corazón afectuoso, estar complacido y regocijarse. El 'Dhamma de los malos' se refiere a las sesenta y dos visiones especulativas o a los diez cursos de kamma insalubre. Él aprueba el Dhamma de los malos: lo anhela, lo desea y lo frecuenta. Así, en este verso, se dice que las causas de la ruina son triples: tener afecto por los malos, no tener afecto por los buenos y aprobar el Dhamma de los malos. Una persona que posee estas cualidades fracasa y decae. No logra progreso ni en este mundo ni en el más allá; por lo tanto, se llama una 'causa de ruina'. Explicaremos esto en detalle en el comentario del verso 'No asociarse con necios, asociarse con los sabios'.

๙๖. นิทฺทาสีลี นาม โย คจฺฉนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, ติฏฺฐนฺโตปิ, สยาโนปิ นิทฺทายติเยว. สภาสีลี นาม สงฺคณิการามตํ, ภสฺสารามตมนุยุตฺโต. อนุฏฺฐาตาติ วีริยเตชวิรหิโต อุฏฺฐานสีโล น โหติ, อญฺเญหิ โจทิยมาโน คหฏฺโฐ วา สมาโน คหฏฺฐกมฺมํ, ปพฺพชิโต วา ปพฺพชิตกมฺมํ อารภติ. อลโสติ ชาติอลโส, อจฺจนฺตาภิภูโต ถิเนน ฐิตฏฺฐาเน ฐิโต เอว โหติ, นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโน เอว โหติ, อตฺตโน อุสฺสาเหน อญฺญํ อิริยาปถํ น กปฺเปติ. อตีเต อรญฺเญ อคฺคิมฺหิ อุฏฺฐิเต อปลายนอลสา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อยเมตฺถ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท, ตโต ลามกปริจฺเฉเทนาปิ ปน อลโส อลโสตฺเวว เวทิตพฺโพ. ธโชว รถสฺส, ธูโมว อคฺคิโน, โกโธ ปญฺญาณมสฺสาติ โกธปญฺญาโณ. โทสจริโต ขิปฺปโกปี อรุกูปมจิตฺโต ปุคฺคโล เอวรูโป โหติ. อิมาย คาถาย นิทฺทาสีลตา, สภาสีลตา, อนุฏฺฐานตา, อลสตา, โกธปญฺญาณตาติ ปญฺจวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต เนว คหฏฺโฐ คหฏฺฐวุฑฺฒึ, น ปพฺพชิโต ปพฺพชิตวุฑฺฒึ ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ปริหายติเยว ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ.

96. 'Letárgico' es aquel que siempre dormita, ya sea al caminar, al estar sentado, al estar de pie o al estar acostado. 'Amante de la compañía' es aquel dedicado a la vida social y que se deleita en la charla. 'Sin iniciativa' significa carecer del poder de la energía y el vigor, aquel que no tiene el hábito del esfuerzo; incluso siendo incitado por otros, sea laico o monje, no emprende el trabajo: las tareas del hogar en el caso de un laico, o las tareas monásticas en el caso de un monje. 'Indolente' es aquel perezoso por naturaleza, absolutamente dominado por la torpeza, de modo que permanece de pie donde está de pie, y sentado donde está sentado; por su propio esfuerzo ni siquiera cambia de postura. Un ejemplo aquí es el de aquellos en el pasado que eran tan indolentes que no huían de un incendio forestal. Esta es la delimitación extrema, pero aquel que es indolente en menor grado también debe ser entendido como indolente. Así como un estandarte identifica a un carro, o el humo al fuego, cuando alguien manifiesta ira, se dice que es 'conocido por su ira'. Es una persona de temperamento colérico, que se irrita rápidamente y cuya mente es como una herida abierta. En este verso se mencionan cinco causas de ruina: el letargo, la sociabilidad excesiva, la falta de iniciativa, la indolencia y la manifestación de ira. Quien posee esto, si es laico, no logra la prosperidad de un laico; si es monje, no logra la prosperidad de un monje. Por el contrario, tal persona simplemente decae y fracasa; por lo tanto, se llama una 'causa de ruina'.

๙๘. มาตาติ ชนิกา เวทิตพฺพา. ปิตาติ ชนโกเยว. ชิณฺณกํ สรีรสิถิลตาย. คตโยพฺพนํ โยพฺพนาติกฺกเมน อาสีติกํ วา นาวุติกํ วา สยํ กมฺมานิ กาตุมสมตฺถํ. ปหุ สนฺโตติ สมตฺโถ สมาโน สุขํ ชีวมาโน. น ภรตีติ น โปเสติ. อิมาย คาถาย มาตาปิตูนํ อภรณํ, อโปสนํ, อนุปฏฺฐานํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ยํ ตํ –

98. Debe entenderse por 'madre' a la progenitora. Por 'padre', solo al progenitor. 'Envejecidos' por la debilidad del cuerpo. 'Pasada su juventud' por el transcurso de la edad, teniendo ochenta o noventa años, siendo incapaces de realizar sus propios trabajos. 'Siendo capaz' significa que, teniendo los medios y viviendo cómodamente, 'no los mantiene', es decir, no los sustenta. En este verso, se declara como una única causa de ruina el no mantener, no sustentar y no servir a la madre y al padre. Pues aquel que posee esta cualidad no alcanza aquello que se dice:

‘‘ตาย [Pg.153] นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖;

อ. นิ. ๔.๖๓) –

'Por ese servicio a la madre y al padre, los sabios lo alaban en este mundo, y tras la muerte se regocija en el cielo'.

มาตาปิตุภรเณ อานิสํสํ วุตฺตํ. ตํ น ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘มาตาปิตโรปิ น ภรติ, กํ อญฺญํ ภริสฺสตี’’ติ นินฺทญฺจ วชฺชนียตญฺจ ทุคฺคติญฺจ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ.

Se ha mencionado el beneficio de mantener a los padres. Él no lo alcanza; por el contrario, simplemente fracasa, incurriendo en reproche así: '¿Si ni siquiera mantiene a su padre y a su madre, a quién más mantendrá?'. Al caer en el vituperio, en la reprobación y en un destino desdichado, simplemente se arruina; por lo tanto, se llama una 'causa de ruina'.

๑๐๐. ปาปานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมณํ, สมิตตฺตา สมณํ. พฺราหฺมณกุลปฺปภวมฺปิ วา พฺราหฺมณํ, ปพฺพชฺชุปคตํ สมณํ, ตโต อญฺญํ วาปิ ยํกิญฺจิ ยาจนกํ. มุสาวาเทน วญฺเจตีติ ‘‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’’ติ ปวาเรตฺวา ยาจิโต วา ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา อปฺปทาเนน ตสฺส ตํ อาสํ วิสํวาเทติ. อิมาย คาถาย พฺราหฺมณาทีนํ มุสาวาเทน วญฺจนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต อิธ นินฺทํ, สมฺปราเย ทุคฺคตึ สุคติยมฺปิ อธิปฺปายวิปตฺติญฺจ ปาปุณาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

100. Es un 'Brahmán' por haber expulsado los males, y un 'asceta' (samaṇa) por haberlos apaciguado. O bien, un Brahmán es aquel nacido en una familia de brahmanes y un asceta es aquel que ha partido a la vida sin hogar. O cualquier otro 'mendicante' se refiere a cualquier suplicante. 'Engaña con palabras falsas' significa que, después de haberlo invitado diciendo: 'Diga, venerable, qué necesita', o habiendo prometido cumplir su petición, luego defrauda su esperanza al no darle nada. En este verso, se declara como una única causa de ruina el engañar a un brahmán u otros con palabras falsas. Quien hace esto recibe reproches aquí en este mundo, y en la vida futura cae en un destino desdichado; incluso si renace en un buen destino, sufre el fracaso en sus propósitos. Pues se ha dicho:

‘‘ทุสฺสีลสฺส สีลวิปนฺนสฺส ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕).

'Una persona inmoral, que falla en su conducta, adquiere una mala reputación'.

ตถา –

Así también:

‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ จตูหิ? มุสาวาที โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๘๒).

'Monjes, aquel que posee cuatro cualidades es arrojado al infierno como si fuera llevado allí. ¿Cuáles cuatro? Es un mentiroso...', etc.

ตถา –

Así también:

‘‘อิธ, สาริปุตฺต, เอกจฺโจ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ, ‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’ติ, โส เยน ปวาเรติ, ตํ น เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส โหติ เฉทคามินี. อิธ ปน สาริปุตฺต…เป… โส เยน ปวาเรติ, น ตํ ยถาธิปฺปายํ เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส น โหติ ยถาธิปฺปายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๙).

'Aquí, Sāriputta, alguien se acerca a un asceta o a un brahmán y lo invita diciendo: "Diga, venerable, qué necesita", pero no le da aquello con lo que lo invitó. Si al morir en ese estado regresa a este mundo, cualquier negocio que emprenda terminará en pérdida. Pero aquí, Sāriputta... no le da lo que pidió según su deseo. Si al morir en ese estado regresa a este mundo, cualquier negocio que emprenda no cumplirá sus expectativas'.

เอวมิมานิ [Pg.154] นินฺทาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ.

Así, al incurrir en estos reproches y demás consecuencias indeseables, simplemente se arruina; por lo tanto, se ha dicho que es una 'causa de ruina'.

๑๐๒. ปหูตวิตฺโตติ ปหูตชาตรูปรชตมณิรตโน. สหิรญฺโญติ สกหาปโณ. สโภชโนติ อเนกสูปพฺยญฺชนโภชนสมฺปนฺโน. เอโก ภุญฺชติ สาทูนีติ สาทูนิ โภชนานิ อตฺตโน ปุตฺตานมฺปิ อทตฺวา ปฏิจฺฉนฺโนกาเส ภุญฺชตีติ เอโก ภุญฺชติ สาทูนิ. อิมาย คาถาย โภชนคิทฺธตาย โภชนมจฺฉริยํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต นินฺทํ วชฺชนียํ ทุคฺคตินฺติ เอวมาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ. วุตฺตนเยเนว สพฺพํ สุตฺตานุสาเรน โยเชตพฺพํ, อติวิตฺถารภเยน ปน อิทานิ โยชนานยํ อทสฺเสตฺวา อตฺถมตฺตเมว ภณาม.

102. «Con abundante riqueza» (pahūtavitto) se refiere a quien posee abundancia de oro, plata, gemas y joyas. «Con bienes» (sahirañño) significa con monedas (kahāpaṇas). «Con comida» (sabhojano) significa provisto de diversos tipos de sopas, guarniciones y alimentos. «Come delicias solo» (eko bhuñjati sādūni) se refiere a quien, sin dar alimentos deliciosos ni siquiera a sus propios hijos, los consume en un lugar oculto. En este verso, debido a la avidez por la comida, se menciona como una causa de ruina el egoísmo respecto a los alimentos. En verdad, quien posee esta característica incurre en reproche, es alguien a ser evitado y se dirige hacia estados de miseria; por lo tanto, se dice que es una «causa de ruina». Todo debe ser interpretado siguiendo el discurso conforme al método ya expuesto, pero para evitar una extensión excesiva, ahora expondremos solo el significado sin mostrar el método detallado de construcción gramatical.

๑๐๔. ชาติตฺถทฺโธ นาม โย ‘‘อหํ ชาติสมฺปนฺโน’’ติ มานํ ชเนตฺวา เตน ถทฺโธ วาตปูริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาโต หุตฺวา น กสฺสจิ โอนมติ. เอส นโย ธนโคตฺตตฺถทฺเธสุ. สญฺญาตึ อติมญฺเญตีติ อตฺตโน ญาติมฺปิ ชาติยา อติมญฺญติ สกฺยา วิย วิฏฏูภํ. ธเนนาปิ จ ‘‘กปโณ อยํ ทลิทฺโท’’ติ อติมญฺญติ, สามีจิมตฺตมฺปิ น กโรติ, ตสฺส เต ญาตโย ปราภวเมว อิจฺฉนฺติ. อิมาย คาถาย วตฺถุโต จตุพฺพิธํ, ลกฺขณโต เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

104. Se llama «orgulloso de su casta» (jātitthaddho) a aquel que, generando el engreimiento de pensar «yo poseo un nacimiento superior», se vuelve rígido por dicho orgullo e hinchado como un odre lleno de aire, sin inclinarse ante nadie. Este mismo método debe aplicarse a quienes son orgullosos de su riqueza y de su linaje. «Desprecia a sus parientes» (saññātiṃ atimaññeti) significa que desprecia incluso a sus propios familiares basándose en su casta, tal como los Sakyas hicieron con Viḍūḍabha. También desprecia a otros por su riqueza, pensando «este es un indigente, un pobre», y no les ofrece ni siquiera el respeto mínimo debido; por ello, sus parientes solo desean su ruina. En este verso se mencionan cuatro tipos de orgullo según la base, pero que constituyen una sola causa de ruina según su característica.

๑๐๖. อิตฺถิธุตฺโตติ อิตฺถีสุ สารตฺโต, ยํกิญฺจิ อตฺถิ, ตํ สพฺพมฺปิ ทตฺวา อปราปรํ อิตฺถึ สงฺคณฺหาติ. ตถา สพฺพมฺปิ อตฺตโน สนฺตกํ นิกฺขิปิตฺวา สุราปานปยุตฺโต สุราธุตฺโต. นิวตฺถสาฏกมฺปิ นิกฺขิปิตฺวา ชูตกีฬนมนุยุตฺโต อกฺขธุตฺโต. เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ ยํกิญฺจิปิ ลทฺธํ โหติ, ตสฺส วินาสนโต ลทฺธํ ลทฺธํ วินาเสตีติ เวทิตพฺโพ. เอวํวิโธ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ติวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

106. «Mujeriego» (itthidhutto) es aquel apasionado por las mujeres que, tras entregarles todo lo que posee, intenta ganarse a una tras otra. Del mismo modo, el «adicto al alcohol» (surādhutto) es quien, descuidando todas sus pertenencias, se entrega al consumo de licores. El «adicto al juego» (akkhadhutto) es quien, descuidando incluso su propia vestimenta, se dedica a los juegos de azar. Mediante estos tres casos, cualquier cosa que haya ganado se disipa; por lo tanto, debe entenderse que «disipa lo que ha ganado». Alguien así ciertamente se encamina a la ruina; por eso, en este verso se mencionan estos tres tipos como causas de ruina.

๑๐๘. เสหิ ทาเรหีติ อตฺตโน ทาเรหิ. โย อตฺตโน ทาเรหิ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา เวสิยาสุ ปทุสฺสติ, ตถา ปรทาเรสุ, โส [Pg.155] ยสฺมา เวสีนํ ธนปฺปทาเนน ปรทารเสวเนน จ ราชทณฺฑาทีหิ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ทุวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

108. «Con sus propias esposas» (sehi dārehi) se refiere a las mujeres legítimas. Aquel que, no estando satisfecho con sus propias esposas, es visto con prostitutas o con las esposas de otros, se encamina a la ruina porque gasta su riqueza en prostitutas y, al frecuentar a las esposas ajenas, se expone al castigo real y otros daños. Por lo tanto, en este verso se mencionan estos dos tipos como causas de ruina.

๑๑๐. อตีตโยพฺพโนติ โยพฺพนมติจฺจ อาสีติโก วา นาวุติโก วา หุตฺวา อาเนติ ปริคฺคณฺหาติ. ติมฺพรุตฺถนินฺติ ติมฺพรุผลสทิสตฺถนึ ตรุณทาริกํ. ตสฺสา อิสฺสา น สุปตีติ ‘‘ทหราย มหลฺลเกน สทฺธึ รติ จ สํวาโส จ อมนาโป, มา เหว โข ตรุณํ ปตฺเถยฺยา’’ติ อิสฺสาย ตํ รกฺขนฺโต น สุปติ. โส ยสฺมา กามราเคน จ อิสฺสาย จ ฑยฺหนฺโต พหิทฺธา กมฺมนฺเต จ อปฺปโยเชนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย อิมํ อิสฺสาย อสุปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

110. «Pasada la juventud» (atītayobbbano) se refiere a quien ha superado su juventud y, teniendo ochenta o noventa años, toma y desposa a una joven. «Con pechos como frutos de timbaru» (timbarutthaninti) se refiere a una muchacha joven cuyos pechos son como el fruto del timbaru. «No duerme por celos hacia ella» significa que, pensando: «el placer y la convivencia con un hombre anciano son desagradables para una joven; ojalá no desee a un joven», no duerme mientras la vigila por celos. Dado que tal hombre se consume por el deseo sensual y los celos, y no se dedica a sus labores externas, ciertamente cae en la ruina. Por ello, en este verso se menciona el no dormir a causa de los celos como una causa de ruina.

๑๑๒. โสณฺฑินฺติ มจฺฉมํสาทีสุ โลลํ เคธชาติกํ. วิกิรณินฺติ เตสํ อตฺถาย ธนํ ปํสุกํ วิย วิกิริตฺวา นาสนสีลํ. ปุริสํ วาปิ ตาทิสนฺติ ปุริโส วาปิ โย เอวรูโป โหติ, ตํ โย อิสฺสริยสฺมึ ฐเปติ, ลญฺฉนมุทฺทิกาทีนิ ทตฺวา ฆราวาเส กมฺมนฺเต วา วณิชฺชาทิโวหาเรสุ วา ตเทว วาวฏํ กาเรติ. โส ยสฺมา ตสฺส โทเสน ธนกฺขยํ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ตถาวิธสฺส อิสฺสริยสฺมึ ฐปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

112. «Viciosa» (soṇḍiṃ) se refiere a una mujer con una naturaleza codiciosa y ávida de pescado, carne y licores. «Malgastadora» (vikiraṇiṃ) es aquella que, para obtener tales cosas, derrocha el dinero como si fuera polvo, teniendo el hábito de disiparlo. «O a un hombre de similar naturaleza» indica que también puede ser un hombre con tales características. «A quien pone en autoridad» (issariyasmiṃ ṭhapeti) se refiere a quien, tras entregarle el sello y otros símbolos de poder, lo designa para administrar el hogar, las tareas agrícolas o negocios comerciales. Dado que, debido a las faltas de tal persona, la riqueza se agota y el dueño cae en la ruina, en este verso se menciona el poner a alguien así en autoridad como una causa de ruina.

๑๑๔. อปฺปโภโค นาม สนฺนิจิตานญฺจ โภคานํ อายมุขสฺส จ อภาวโต. มหาตณฺโหติ มหติยา โภคตณฺหาย สมนฺนาคโต, ยํ ลทฺธํ, เตน อสนฺตุฏฺโฐ. ขตฺติเย ชายเต กุเลติ ขตฺติยานํ กุเล ชายติ. โส จ รชฺชํ ปตฺถยตีติ โส เอตาย มหาตณฺหตาย อนุปาเยน อุปฺปฏิปาฏิยา อตฺตโน ทายชฺชภูตํ อลพฺภเนยฺยํ วา ปรสนฺตกํ รชฺชํ ปตฺเถติ, โส เอวํ ปตฺเถนฺโต ยสฺมา ตมฺปิ อปฺปกํ โภคํ โยธาชีวาทีนํ ทตฺวา รชฺชํ อปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย รชฺชปตฺถนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

114. Se llama «de pocos bienes» (appabhogo) a quien carece de riqueza acumulada y de fuentes de ingresos. «Gran deseo» (mahātaṇho) significa alguien poseído por una inmensa sed de riqueza, que no está satisfecho con lo que obtiene. «Nace en una familia de khattiyas» (khattiye jāyate kule) significa que nace en un linaje de nobles guerreros. «Él aspira al reino» significa que, debido a ese gran deseo, aspira al poder real ya sea por medios inadecuados y fuera de su turno sobre su propia herencia, o desea un reino ajeno que no le corresponde obtener. Al aspirar de este modo, dado que entrega incluso su poca riqueza a guerreros y otros sin llegar a obtener el reino, cae en la ruina. Por lo tanto, en este verso se menciona la aspiración al reino como una causa de ruina.

๑๑๕. อิโต [Pg.156] ปรํ ยทิ สา เทวตา ‘‘เตรสมํ ภควา พฺรูหิ…เป… สตสหสฺสิมํ ภควา พฺรูหี’’ติ ปุจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ภควา กเถยฺย. ยสฺมา ปน สา เทวตา ‘‘กึ อิเมหิ ปุจฺฉิเตหิ, เอกเมตฺถ วุฑฺฒิกรํ นตฺถี’’ติ ตานิ ปราภวมุขานิ อสุยฺยมานา เอตฺตกมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ, ตสฺมา ภควา ตสฺสาสยํ วิทิตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ ‘‘เอเต ปราภเว โลเก’’ติ.

115. Si después de esto, aquella deidad hubiera preguntado: «Señor, dime la decimotercera... dime la centésima milésima», el Bienaventurado se las habría explicado. Pero dado que la deidad pensó: «¿Qué gano preguntando por estas, si ninguna de ellas es una causa de progreso?», no deseando escuchar más causas de ruina y sintiéndose compungida tras haber preguntado hasta aquí, guardó silencio. Por ello, el Bienaventurado, conociendo su disposición y para concluir la enseñanza, pronunció este verso: «Estas causas de ruina en el mundo...».

ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ปริวีมํสาย สมนฺนาคโต. สมเวกฺขิยาติ ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขิตฺวา. อริโยติ น มคฺเคน, น ผเลน, อปิจ โข, ปน เอตสฺมึ ปราภวสงฺขาเต อนเย น อิริยตีติ อริโย. เยน ทสฺสเนน ยาย ปญฺญาย ปราภเว ทิสฺวา วิวชฺเชติ, เตน สมฺปนฺนตฺตา ทสฺสนสมฺปนฺโน. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เอวรูโป สิวํ เขมมุตฺตมมนุปทฺทวํ เทวโลกํ ภชติ, อลฺลียติ, อุปคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาปริโยสาเน ปราภวมุขานิ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวคานุรูปํ โยนิโส ปทหิตฺวา โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานิ ปตฺตา เทวตา คณนํ วีติวตฺตา. ยถาห –

En este contexto, «sabio» (paṇḍito) es aquel dotado de capacidad de investigación y discernimiento. «Habiendo examinado» (samavekkhiyā) significa tras haber investigado con el ojo de la sabiduría. «Noble» (ariyo) no se refiere aquí a la realización del sendero o el fruto, sino a aquel que no se conduce hacia lo que no es noble, es decir, hacia las causas de la ruina. Es «dotado de visión» porque posee la sabiduría para ver y evitar la ruina. «Busca un mundo auspicioso» (sa lokaṃ bhajate sivaṃ) significa que tal hombre alcanza y se encamina hacia el mundo celestial, el cual es pacífico, seguro, supremo y libre de calamidades. Al concluir la enseñanza, innumerables deidades que escucharon sobre las causas de la ruina, esforzándose diligentemente según el sentido de urgencia surgido en ellas, alcanzaron los frutos de entrada en la corriente, de quien retorna una sola vez y de quien ya no retorna. Tal como se ha dicho:

‘‘มหาสมยสุตฺเต จ, อโถ มงฺคลสุตฺตเก;

สมจิตฺเต ราหุโลวาเท, ธมฺมจกฺเก ปราภเว.

‘‘Tanto en el Discurso de la Gran Asamblea (Mahāsamaya Sutta) como en el Discurso de las Bendiciones (Maṅgala Sutta); en el Discurso de la Mente Equánime (Samacitta Sutta), en el Consejo a Rāhula (Rāhulovāda Sutta), en el Discurso de la Rueda del Dhamma (Dhammacakka Sutta) y en el Discurso de la Caída (Parābhava Sutta).

‘‘เทวตาสมิตี ตตฺถ, อปฺปเมยฺยา อสงฺขิยา;

ธมฺมาภิสมโย เจตฺถ, คณนาโต อสงฺขิโย’’ติ.

La asamblea de deidades allí fue inconmensurable e incontable; y aquí, la comprensión del Dhamma no puede ser computada por medio de números’’.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

De la Paramatthajotikā, el comentario de los textos breves (Khuddaka-aṭṭhakathā),

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ปราภวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado la explicación del Parābhava Sutta dentro del comentario del Suttanipāta.

๗. อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา

7. Explicación del Aggikabhāradvāja Sutta.

เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตํ, ‘‘วสลสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยน ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ [Pg.157] โวโลเกนฺโต อคฺคิกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ สรณสิกฺขาปทานํ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ สรณํ คนฺตฺวา สิกฺขาปทานิ สมาทิยิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ปวตฺตาย กถาย พฺราหฺมเณน ธมฺมเทสนํ ยาจิโต อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทึ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วณฺณยิสฺสาม, ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมย’’นฺติอาทิ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

‘Evaṃ me sutaṃ’ (Así lo he oído) es el inicio del Aggikabhāradvāja Sutta, también llamado ‘Vasala Sutta’ (Discurso sobre el Paria). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el parque de Anāthapiṇḍika. Según el método expuesto en el Kasibhāradvāja Sutta, al terminar sus deberes tras la comida, observando el mundo con su ojo de buda, vio que el brahmán Aggikabhāradvāja poseía las condiciones de apoyo (upanissaya) para los refugios y los preceptos. Sabiendo que: ‘Al ir yo allí, surgirá una conversación; luego, al final de la charla, habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma, este brahmán tomará refugio y asumirá los preceptos’, se dirigió allí y, mediante la conversación entablada, a petición del brahmán por una enseñanza, pronunció este discurso. En este contexto, explicaremos ‘Evaṃ me sutaṃ’, etc., en la explicación del Maṅgala Sutta; y ‘Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ’, etc., debe entenderse tal como se expuso en el Kasibhāradvāja Sutta.

เตน โข ปน สมเยน อคฺคิกภารทฺวาชสฺสาติ ยํ ยํ อวุตฺตปุพฺพํ, ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม. เสยฺยถิทํ – โส หิ พฺราหฺมโณ อคฺคึ ชุหติ ปริจรตีติ กตฺวา อคฺคิโกติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ, ภารทฺวาโชติ โคตฺเตน. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อคฺคิกภารทฺวาชสฺสา’’ติ. นิเวสเนติ ฆเร. ตสฺส กิร พฺราหฺมณสฺส นิเวสนทฺวาเร อนฺตรวีถิยํ อคฺคิหุตสาลา อโหสิ. ตโต ‘‘นิเวสนทฺวาเร’’ติ วตฺตพฺเพ ตสฺสปิ ปเทสสฺส นิเวสเนเยว ปริยาปนฺนตฺตา ‘‘นิเวสเน’’ติ วุตฺตํ. สมีปตฺเถ วา ภุมฺมวจนํ, นิเวสนสมีเปติ อตฺโถ. อคฺคิ ปชฺชลิโต โหตีติ อคฺคิยาธาเน ฐิโต อคฺคิ กตพฺภุทฺธรโณ สมิธาปกฺเขปํ พีชนวาตญฺจ ลภิตฺวา ชลิโต อุทฺธํ สมุคฺคตจฺจิสมากุโล โหติ. อาหุติ ปคฺคหิตาติ สสีสํ นฺหายิตฺวา มหตา สกฺกาเรน ปายาสสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ยญฺหิ กิญฺจิ อคฺคิมฺหิ ชุหิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ ‘‘อาหุตี’’ติ วุจฺจติ. สปทานนฺติ อนุฆรํ. ภควา หิ สพฺพชนานุคฺคหตฺถาย อาหารสนฺตุฏฺฐิยา จ อุจฺจนีจกุลํ อโวกฺกมฺม ปิณฺฑาย จรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน’’ติ.

En la frase ‘En aquel tiempo, a Aggikabhāradvāja’ (Tena kho pana samayena aggikabhāradvājassa), explicaremos solo aquello que no ha sido dicho anteriormente. A saber: ese brahmán realizaba sacrificios y servía al fuego, por lo que llegó a ser conocido por el nombre de ‘Aggika’ (el del fuego), y por su linaje como ‘Bhāradvāja’; por eso se dice ‘a Aggikabhāradvāja’. ‘Nivesane’ significa en la casa. Se dice que en la entrada de la casa de aquel brahmán, en el medio del camino, había una sala para la ofrenda del fuego (aggihutasālā). Por lo tanto, aunque debería decirse ‘en la entrada de la casa’, se dice ‘en la casa’ porque ese lugar estaba comprendido dentro de la misma propiedad. O bien, es un caso locativo en el sentido de proximidad: el significado es ‘cerca de su casa’. ‘Aggi pajjalito hoti’ significa que el fuego colocado en el receptáculo, habiendo recibido leña, avivamiento y aire de abanico, ardía con llamas que se elevaban hacia lo alto. ‘Āhuti paggahitā’ significa que, habiéndose bañado completamente, con gran honor, se habían preparado ofrendas como arroz con leche, mantequilla clarificada, miel, melaza, etc. Pues cualquier cosa que deba ofrecerse al fuego se denomina ‘āhuti’ (oblación). ‘Sapadānaṃ’ significa de casa en casa, sin saltarse ninguna. Pues el Bienaventurado, con el fin de favorecer a todas las personas y por su satisfacción con el alimento, caminaba por limosna sin saltarse ninguna familia, fuera de rango alto o bajo. Por ello se dice ‘caminando por limosna de casa en casa’.

อถ กิมตฺถํ สพฺพาการสมฺปนฺนํ สมนฺตปาสาทิกํ ภควนฺตํ ทิสฺวา พฺราหฺมณสฺส จิตฺตํ นปฺปสีทติ? กสฺมา จ เอวํ ผรุเสน วจเนน ภควนฺตํ สมุทาจรตีติ? วุจฺจเต – อยํ กิร พฺราหฺมโณ ‘‘มงฺคลกิจฺเจสุ สมณทสฺสนํ อวมงฺคล’’นฺติ เอวํทิฏฺฐิโก, ตโต ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ภุญฺชนเวลาย กาฬกณฺณี มุณฺฑกสมณโก มม นิเวสนํ อุปสงฺกมตี’’ติ มนฺตฺวา จิตฺตํ นปฺปสาเทสิ, อญฺญทตฺถุ โทสวสํเยว อคมาสิ. อถ กุทฺโธ อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ ‘‘ตตฺเรว มุณฺฑกา’’ติอาทิ. ตตฺราปิ [Pg.158] จ ยสฺมา ‘‘มุณฺโฑ อสุทฺโธ โหตี’’ติ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ, ตสฺมา ‘‘อยํ อสุทฺโธ, เตน เทวพฺราหฺมณปูชโก น โหตี’’ติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘มุณฺฑกา’’ติ อาห. มุณฺฑกตฺตา วา อุจฺฉิฏฺโฐ เอส, น อิมํ ปเทสํ อรหติ อาคจฺฉิตุนฺติ สมโณ หุตฺวาปิ อีทิสํ กายกิเลสํ น วณฺเณตีติ จ สมณภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘สมณกา’’ติ อาห. น เกวลํ โทสวเสเนว, วสเล วา ปพฺพาเชตฺวา เตหิ สทฺธึ เอกโต สมฺโภคปริโภคกรเณน ปติโต อยํ วสลโตปิ ปาปตโรติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘วสลกา’’ติ อาห – ‘‘วสลชาติกานํ วา อาหุติทสฺสนมตฺตสวเนน ปาปํ โหตี’’ติ มญฺญมาโนปิ เอวมาห.

Ahora bien, ¿por qué, al ver al Bienaventurado, quien es perfecto en todo aspecto y poseedor de una gracia total, el corazón del brahmán no se regocijó? ¿Y por qué se dirigió al Bienaventurado con palabras tan ásperas? Se responde: se cuenta que este brahmán tenía la visión de que ‘ver a un asceta durante los ritos auspiciosos es de mal augurio’; por ello, pensando: ‘Justo en el momento de la comida del Gran Brahmā, este despreciable ascetilla de cabeza rapada se acerca a mi casa’, no se complació, sino que cayó bajo el poder de la ira. Entonces, enojado y disgustado, pronunció palabras hostiles como: ‘¡Detente ahí mismo, rapado!’. Además, dado que los brahmanes sostienen que ‘un rapado es impuro’, rechazándolo con desdén al pensar: ‘Este es impuro, por lo tanto no es apto para recibir ofrendas a los dioses y brahmanes’, lo llamó ‘rapado’ (muṇḍaka). O bien, lo llamó ‘ascetilla’ (samaṇaka) por desprecio a su condición de asceta, pensando que como tal no debería permitir que su cuerpo estuviera en ese estado, o que era alguien impuro (ucchiṭṭha) que no merecía entrar allí. No solo por ira, sino que al haber ordenado a parias y compartir la vida con ellos, lo consideraba caído y peor que un paria, por lo que dijo ‘paria’ (vasalaka). También pudo decir esto creyendo que el simple hecho de ver u oír a un paria durante una oblación traía pecado o impureza.

ภควา ตถา วุตฺโตปิ วิปฺปสนฺเนเนว มุขวณฺเณน มธุเรน สเรน พฺราหฺมณสฺส อุปริ อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน อตฺตโน สพฺพสตฺเตหิ อสาธารณตาทิภาวํ ปกาเสนฺโต อาห ‘‘ชานาสิ ปน, ตฺวํ พฺราหฺมณา’’ติ. อถ พฺราหฺมโณ ภควโต มุขปฺปสาทสูจิตํ ตาทิภาวํ ญตฺวา อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน นิจฺฉาริตํ มธุรสฺสรํ สุตฺวา อมเตเนว อภิสิตฺตหทโย อตฺตมโน วิปฺปสนฺนินฺทฺริโย นิหตมาโน หุตฺวา ตํ ชาติสภาวํ วิสอุคฺคิรสทิสํ สมุทาจารวจนํ ปหาย ‘‘นูน ยมหํ หีนชจฺจํ วสลนฺติ ปจฺเจมิ, น โส ปรมตฺถโต วสโล, น จ หีนชจฺจตา เอว วสลกรโณ ธมฺโม’’ติ มญฺญมาโน ‘‘น ขฺวาหํ, โภ โคตมา’’ติ อาห. ธมฺมตา เหสา, ยํ เหตุสมฺปนฺโน ปจฺจยาลาเภน ผรุโสปิ สมาโน ลทฺธมตฺเต ปจฺจเย มุทุโก โหตีติ.

El Bienaventurado, a pesar de ser interpelado así, con una expresión facial serena y una voz dulce, con una mente refrescada por la compasión hacia el brahmán y manifestando su propia naturaleza única no compartida con otros seres, dijo: ‘¿Pero sabes tú, brahmán, qué es un paria?’. Entonces el brahmán, reconociendo la ecuanimidad indicada por la serenidad facial del Bienaventurado y escuchando la dulce voz emitida con compasión, sintió su corazón como si hubiera sido ungido con néctar; complacido, con las facultades serenas y el orgullo abatido, abandonó ese modo de hablar propio de su casta que era como vomitar veneno, y pensando: ‘Ciertamente, yo creía que alguien de bajo nacimiento es un paria, pero en sentido supremo eso no es un paria, ni el bajo nacimiento es lo que hace a un paria’, dijo: ‘No lo sé, señor Gotama’. Esta es la naturaleza de las cosas: que aquel que posee las causas para el logro, aunque sea áspero por no haber hallado una condición favorable, se vuelve suave apenas obtiene dicha condición.

ตตฺถ สาธูติ อยํ สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทรทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕; อ. นิ. ๗.๘๓) หิ อายาจเน. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ, สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

En ese contexto, la palabra 'sādhu' se observa con el significado de petición, aceptación, regocijo, excelencia, reafirmación y otros sentidos. En pasajes como: 'Que el Bienaventurado, por favor (sādhu), venerable señor, me enseñe el Dhamma de forma breve', se usa como petición. En pasajes como: ''¡Muy bien (sādhu), venerable señor!', habiéndose deleitado y regocijado con lo dicho por el Bienaventurado', se usa como aceptación. En pasajes como: '¡Bien (sādhu), bien, Sāriputta!', se usa como regocijo.

‘‘สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) –

'Bueno (sādhu) es el rey que se deleita en el Dhamma, bueno es el hombre sabio; bueno es aquel que no traiciona a sus amigos, y la abstención del mal es felicidad'.

อาทีสุ [Pg.159] สุนฺทเร. ‘‘ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) ทฬฺหีกมฺเม. อิธ ปน อายาจเน.

En estos y otros casos similares, significa 'excelente'. En frases como: 'Escuchad esto, prestad atención atentamente (sādhukaṃ)', se usa en el sentido de reafirmación o fortalecimiento de la acción. Sin embargo, en este contexto actual, se emplea como una petición.

เตน หีติ ตสฺสาธิปฺปายนิทสฺสนํ, สเจ ญาตุกาโมสีติ วุตฺตํ โหติ. การณวจนํ วา, ตสฺส ยสฺมา ญาตุกาโมสิ, ตสฺมา, พฺราหฺมณ, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ตถา เต ภาสิสฺสามิ, ยถา ตฺวํ ชานิสฺสสีติ เอวํ ปรปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺร จ สุณาหีติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ, สาธุกํ มนสิ กโรหีติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณตฺถูปปริกฺขาทีสุ. ปุริเมน จ ‘‘สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโย’’ติ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน ‘‘สาตฺโถ, ตสฺมา มนสิ กาตพฺโพ’’ติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร จ เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาหิ สาธุกํ. ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ เอตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห – ‘‘สุณาหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ.

'En tal caso' (tena hi) es una indicación de la intención del brahmán; lo que se quiere decir es: 'Si deseas saber...'. O bien, es una declaración de causa; la conexión con las palabras siguientes debe entenderse así: 'Puesto que (yasmā) deseas saber la causa, por lo tanto (tasmā), oh brahmán, escucha y presta atención atentamente; te hablaré de tal modo que lo comprendas'. En este pasaje, 'escucha' (suṇāhi) se refiere a evitar la distracción de la facultad del oído; 'presta atención atentamente' (sādhukaṃ manasi karohi) se refiere a evitar la distracción de la facultad de la mente mediante la aplicación firme de la atención. Lo primero previene una comprensión errónea de las palabras de la enseñanza; lo segundo previene una comprensión errónea de su significado. Con lo primero se le insta a escuchar el Dhamma; con lo segundo, a retener en la mente las enseñanzas escuchadas, examinando su significado y demás. Con lo primero indica: 'Este Dhamma posee un fraseo excelente; por tanto, debe ser escuchado'; con lo segundo: 'Posee un significado profundo; por tanto, debe ser atendido'. O bien, conectando el término 'atentamente' (sādhukaṃ) con ambos verbos, dice: 'Escucha y presta atención atentamente', señalando este punto: 'Puesto que este Dhamma es profundo en su doctrina y profundo en su exposición, escucha atentamente. Puesto que es profundo en su significado y profundo en su penetración, presta atención atentamente'.

ตโต ‘‘เอวํ คมฺภีเร กถมหํ ปติฏฺฐํ ลภิสฺสามี’’ติ วิสีทนฺตมิว ตํ พฺราหฺมณํ สมุสฺสาเหนฺโต อาห – ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ‘‘ยถา ตฺวํ ญสฺสสิ, ตถา ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ อุตฺตาเนน นเยน ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ตโต อุสฺสาหชาโต หุตฺวา ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข อคฺคิกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ, สมฺปฏิจฺฉิ ปฏิคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ, ยถานุสิฏฺฐํ วา ปฏิปชฺชเนน อภิมุโข อสฺโสสีติ. อถสฺส ‘‘ภควา เอตทโวจา’’ติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติ เอวมาทิกํ.

Entonces, para alentar al brahmán que parecía desanimarse pensando: '¿Cómo podré obtener una base sólida en algo tan profundo?', el Bienaventurado dijo: 'Hablaré'. En esto, debe entenderse la intención: 'Hablaré de tal manera que comprendas, con palabras y frases bien formuladas, mediante un método claro'. Entonces, habiéndose interesado, el brahmán Aggikabhāradvāja respondió al Bienaventurado: 'Así sea, señor'; lo que significa que aceptó la instrucción del Buddha. O bien, disponiéndose a seguir lo enseñado, escuchó con total atención. Entonces, el Bienaventurado le dijo estas palabras. Ahora, refiriéndose a lo que debía ser explicado, dijo el verso que comienza con: 'Aquel que es colérico y hostil', etc.

๑๑๖. ตตฺถ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. อุปนาหีติ ตสฺเสว โกธสฺส ทฬฺหีกมฺเมน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. ปเรสํ คุเณ มกฺเขติ ปุญฺฉตีติ มกฺขี, ปาโป จ โส มกฺขี จาติ ปาปมกฺขี. วิปนฺนทิฏฺฐีติ วินฏฺฐสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปนฺนาย วา วิรูปํ คตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. มายาวีติ อตฺตนิ วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย [Pg.160] สมนฺนาคโต. ตํ ชญฺญา วสโล อิตีติ ตํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ เอเตสํ หีนธมฺมานํ วสฺสนโต สิญฺจนโต อนฺวาสฺสวนโต ‘‘วสโล’’ติ ชาเนยฺยาติ, เอเตหิ สพฺเพหิ พฺราหฺมณมตฺถเก ชาโต. อยญฺหิ ปรมตฺถโต วสโล เอว, อตฺตโน หทยตุฏฺฐิมตฺตํ, น ปรนฺติ. เอวเมตฺถ ภควา อาทิปเทเนว ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โกธนิคฺคหํ กตฺวา ‘‘โกธาทิธมฺโม หีนปุคฺคโล’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย โกธาทิธมฺเม เทเสนฺโต เอเกน ตาว ปริยาเยน วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสสิ. เอวํ เทเสนฺโต จ ‘‘ตฺวํ อห’’นฺติ ปรวมฺภนํ อตฺตุกฺกํสนญฺจ อกตฺวา ธมฺเมเนว สเมน ญาเยน ตํ พฺราหฺมณํ วสลภาเว, อตฺตานญฺจ พฺราหฺมณภาเว ฐเปสิ.

116. En esos versos, 'colérico' (kodhano) significa que tiene el hábito de enojarse. 'Hostil' (upanāhī) significa que posee hostilidad, que es el fortalecimiento de ese mismo enojo. Aquel que empaña o denigra las virtudes de los demás es un 'denigrador' (makkhī); y como es malvado y denigrador, es un 'malvado denigrador' (pāpamakkhī). 'De visión errónea' (vipannadiṭṭhī) significa que ha perdido la visión correcta de la realidad, o que posee la visión falsa de diez tipos, que es perversa. 'Engañoso' (māyāvī) se refiere a quien posee engaño, cuya característica es ocultar las propias faltas existentes. 'Conócelo como un paria' (taṃ jaññā vasalo iti): debe conocerse a tal persona como un paria debido a que estas cualidades inferiores residen en él, lo empapan y fluyen en él; pues incluso si hubiera nacido de la cabeza de Brahmā, en el sentido supremo es simplemente un paria. Tal creencia de casta solo sirve para darle consuelo en su propio corazón, pero nada más. De este modo, aquí, con el primer verso, el Bienaventurado refrena la ira del brahmán, indicando que 'aquel que posee ira y otros defectos es una persona inferior', enseñando sobre tales cualidades mediante una instrucción basada en personas. Así, enseña en una primera instancia sobre el paria y las acciones que lo hacen un paria. Al enseñar de este modo, no recurre a términos como 'tú' o 'yo' para menospreciar a otros o ensalzarse a sí mismo, sino que, conforme al Dhamma y de manera equilibrada, sitúa al brahmán en la condición de paria y a sí mismo en la condición de brahmán.

๑๑๗. อิทานิ ยายํ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ ‘‘กทาจิ ปาณาติปาตอทินฺนาทานาทีนิ กโรนฺโตปิ พฺราหฺมโณ เอวา’’ติ. ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต, เย จ สตฺตวิหึสาทีสุ อกุสลธมฺเมสุ เตหิ เตหิ สมนฺนาคตา อาทีนวํ อปสฺสนฺตา เต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺติ, เตสํ ‘‘หีนา เอเต ธมฺมา วสลกรณา’’ติ ตตฺถ อาทีนวญฺจ ทสฺเสนฺโต อปเรหิปิ ปริยาเยหิ วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสตุํ ‘‘เอกชํ วา ทฺวิชํ วา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อภาสิ.

117. Ahora, refutando la visión de los brahmanes que sostiene: 'Incluso si uno destruye la vida, toma lo que no le es dado y comete otros actos similares, sigue siendo un brahmán', el Maestro indica el peligro para aquellos que, poseyendo diversas cualidades perjudiciales como la violencia hacia los seres y otras, no ven el defecto en ellas y las generan. Mostrando que 'estas cualidades inferiores son las que hacen de uno un paria', y con el fin de enseñar en otras formas sobre el paria y las acciones que lo definen, pronunció los versos que comienzan con: 'Ya sea el que nace de un huevo o el que nace de una matriz', etc.

ตตฺถ เอกโชติ ฐเปตฺวา อณฺฑชํ อวเสสโยนิโช. โส หิ เอกทา เอว ชายติ. ทฺวิโชติ อณฺฑโช. โส หิ มาตุกุจฺฉิโต อณฺฑโกสโต จาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายติ. ตํ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาปิ. โยธ ปาณนฺติ โย อิธ สตฺตํ. วิหึสตีติ กายทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา วจีทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา ปโยเคน ชีวิตา โวโรเปติ. ‘‘ปาณานิ หึสตี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาติ เอวํปเภทานิ โยธ ปาณานิ หึสตีติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ยสฺส ปาเณ ทยา นตฺถีติ เอเตน มนสา อนุกมฺปาย อภาวํ อาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. อิโต ปราสุ จ คาถาสุ, ยโต เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา อิโต ปรํ อุตฺตานตฺถานิ ปทานิ ปริหรนฺตา อวณฺณิตปทวณฺณนามตฺตเมว กริสฺสาม.

Aquí, 'nacido una vez' se refiere a los seres de los otros modos de nacimiento, excluyendo a los nacidos de huevos; pues estos nacen solo una vez. 'Nacido dos veces' se refiere al nacido de un huevo; pues este nace dos veces: primero del vientre materno y luego del cascarón del huevo. Por ello se dice: 'ya sea nacido una vez o nacido dos veces'. 'Aquel que aquí a un ser vivo': aquel que en este mundo a un ser vivo. 'Lo hiere': aquel que, mediante un esfuerzo instigado por la voluntad a través de la puerta del cuerpo o la puerta del habla, lo priva de la vida. También existe la lectura 'hiere a los seres vivos'. En este contexto, la conexión debe entenderse así: 'Aquel que en este mundo hiere a los seres vivos distinguidos como nacidos una vez o nacidos dos veces'. 'Aquel que no tiene compasión por los seres vivos': con esto se refiere a la ausencia de compasión en la mente. El resto debe entenderse según el método ya expuesto. En los versos siguientes, sin decir siquiera esto, pasaremos por alto los términos cuyos significados son evidentes y solo realizaremos el comentario de aquellos términos que aún no han sido explicados.

๑๑๘. หนฺตีติ [Pg.161] หนติ วินาเสติ. ปริรุนฺธตีติ เสนาย ปริวาเรตฺวา ติฏฺฐติ. คามานิ นิคมานิ จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน นครานีติปิ วตฺตพฺพํ. นิคฺคาหโก สมญฺญาโตติ อิมินา หนนปริรุนฺธเนน คามนิคมนครฆาตโกติ โลเก วิทิโต.

118. 'Mata' significa que golpea o destruye. 'Asedia' significa que permanece rodeando con un ejército. En la expresión 'aldeas y distritos', mediante la palabra 'y' deben incluirse también las ciudades. 'Conocido como un opresor': por este acto de matar y asediar, es conocido en el mundo como un destructor de aldeas, distritos y ciudades.

๑๑๙. คาเม วา ยทิ วารญฺเญติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ สพฺโพว อิธ คาโม สทฺธึ อุปจาเรน, ตํ ฐเปตฺวา เสสํ อรญฺญํ. ตสฺมึ คาเม วา ยทิ วารญฺเญ ยํ ปเรสํ มมายิตํ, ยํ ปรสตฺตานํ ปริคฺคหิตมปริจฺจตฺตํ สตฺโต วา สงฺขาโร วา. เถยฺยา อทินฺนมาเทตีติ เตหิ อทินฺนํ อนนุญฺญาตํ เถยฺยจิตฺเตน อาทิยติ, เยน เกนจิ ปโยเคน เยน เกนจิ อวหาเรน อตฺตโน คหณํ สาเธติ.

119. 'Ya sea en la aldea o en el bosque': aquí 'aldea' incluye aldeas, municipios y ciudades, junto con sus alrededores; aparte de esto, el resto es el 'bosque'. En esa aldea o en ese bosque, 'lo que es propiedad ajena': aquello que es poseído por otros seres y no ha sido renunciado, ya sea un ser vivo o un objeto inanimado. 'Toma por robo lo que no le es dado': toma con una mente de ladrón lo que no ha sido dado ni permitido por otros; mediante cualquier tipo de esfuerzo o acto de sustracción, completa el acto de adquirirlo para sí mismo.

๑๒๐. อิณมาทายาติ อตฺตโน สนฺตกํ กิญฺจิ นิกฺขิปิตฺวา นิกฺเขปคฺคหเณน วา, กิญฺจิ อนิกฺขิปิตฺวา ‘‘เอตฺตเกน กาเลน เอตฺตกํ วฑฺฒึ ทสฺสามี’’ติ วฑฺฒิคฺคหเณน วา, ‘‘ยํ อิโต อุทยํ ภวิสฺสติ, ตํ มยฺหํ มูลํ ตเวว ภวิสฺสตี’’ติ วา ‘‘อุทยํ อุภินฺนมฺปิ สาธารณ’’นฺติ วา เอวํ ตํตํอาโยคคฺคหเณน วา อิณํ คเหตฺวา. จุชฺชมาโน ปลายติ น หิ เต อิณมตฺถีติ เตน อิณายิเกน ‘‘เทหิ เม อิณ’’นฺติ โจทิยมาโน ‘‘น หิ เต อิณมตฺถิ, มยา คหิตนฺติ โก สกฺขี’’ติ เอวํ ภณเนน ฆเร วสนฺโตปิ ปลายติ.

120. 'Habiendo tomado un préstamo': se refiere a haber tomado una deuda ya sea mediante la entrega de una garantía de su propiedad (empeño), o mediante el interés, cuando sin entregar garantía promete: 'en tal tiempo daré tanto de interés', o bajo un acuerdo como: 'lo que sea de ganancia de esto será mío y el capital será tuyo', o 'la ganancia será compartida por ambos'; habiendo tomado así una deuda bajo diversos compromisos. 'Huye cuando es presionado, diciendo: no tengo deuda contigo': siendo urgido por el acreedor con las palabras 'págame mi deuda', aquel que, aunque permanece en su casa, 'huye' cuando dice: 'no tengo ninguna deuda contigo, ¿quién es testigo de que yo la tomé?'.

๑๒๑. กิญฺจิกฺขกมฺยตาติ อปฺปมตฺตเกปิ กิสฺมิญฺจิเทว อิจฺฉาย. ปนฺถสฺมึ วชนฺตํ ชนนฺติ มคฺเค คจฺฉนฺตํ ยํกิญฺจิ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. หนฺตฺวา กิญฺจิกฺขมาเทตีติ มาเรตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ตํ ภณฺฑกํ คณฺหาติ.

121. 'Por el deseo de algo': por el deseo de cualquier cosa, incluso algo insignificante. 'A una persona que viaja por el camino': a cualquiera que vaya por un camino, ya sea mujer u hombre. 'Habiéndolo matado, toma algo': tras matarlo o golpearlo, toma sus pertenencias.

๑๒๒. อตฺตเหตูติ อตฺตโน ชีวิตการณา, ตถา ปรเหตุ. ธนเหตูติ สกธนสฺส วา ปรธนสฺส วา การณา. จ-กาโร สพฺพตฺถ วิกปฺปนตฺโถ. สกฺขิปุฏฺโฐติ ยํ ชานาสิ, ตํ วเทหีติ ปุจฺฉิโต. มุสา พฺรูตีติ ชานนฺโต วา ‘‘น ชานามี’’ติ อชานนฺโต วา ‘‘ชานามี’’ติ ภณติ, สามิเก อสามิเก, อสามิเก จ สามิเก กโรติ.

122. 'Por causa de sí mismo': por el motivo de preservar su propia vida; del mismo modo, 'por causa de otros'. 'Por causa de la riqueza': por causa de la riqueza propia o ajena. La palabra 'y' en todos estos casos tiene un sentido disyuntivo. 'Interrogado como testigo': cuando se le pregunta 'di lo que sabes'. 'Miente': sabiendo, dice 'no sé', o no sabiendo, dice 'sé'. De este modo, priva a los verdaderos propietarios de su propiedad y otorga propiedad a quienes no la tienen.

๑๒๓. ญาตีนนฺติ [Pg.162] สมฺพนฺธีนํ. สขีนนฺติ วยสฺสานํ ทาเรสูติ ปรปริคฺคหิเตสุ. ปฏิทิสฺสตีติ ปฏิกูเลน ทิสฺสติ, อติจรนฺโต ทิสฺสตีติ อตฺโถ. สาหสาติ พลกฺกาเรน อนิจฺฉํ. สมฺปิเยนาติ เตหิ เตสํ ทาเรหิ ปตฺถิยมาโน สยญฺจ ปตฺถยมาโน, อุภยสิเนหวเสนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

123. 'De los parientes': de aquellos vinculados por parentesco. 'De los amigos': de los compañeros de la misma edad. 'Con sus esposas': con las mujeres que son propiedad de otros. 'Es visto': es visto involucrado en una conducta reprochable; el significado es que es visto cometiendo una transgresión. 'Por la fuerza': mediante la violencia contra quien no lo desea. 'Por afecto': siendo deseado por las esposas de otros y deseándolas él mismo; esto significa que ocurre por efecto de un afecto mutuo.

๑๒๔. มาตรํ ปิตรํ วาติ เอวํ เมตฺตาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ, ชิณฺณกํ คตโยพฺพนนฺติ เอวํ กรุณาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ. ปหุ สนฺโต น ภรตีติ อตฺถสมฺปนฺโน อุปกรณสมฺปนฺโน หุตฺวาปิ น โปเสติ.

124. 'A su madre o a su padre': así, incluso teniendo a la benevolencia como base; 'cuando son ancianos, pasada su juventud': teniendo a la compasión como base. 'Siendo capaz, no los mantiene': aunque posea riquezas y medios suficientes, no los sustenta.

๑๒๕. สสุนฺติ สสฺสุํ. หนฺตีติ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา อญฺเญน วา เกนจิ ปหรติ. โรเสตีติ โกธมสฺส สญฺชเนติ วาจาย ผรุสวจเนน.

125. 'Suegra' (sasunti). 'Mata' significa que golpea con la mano, con un terrón de tierra o con cualquier otro medio. 'La insulta': provoca ira en ella mediante el uso de palabras ásperas.

๑๒๖. อตฺถนฺติ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกปรมตฺเถสุ ยํกิญฺจิ. ปุจฺฉิโต สนฺโตติ ปุฏฺโฐ สมาโน. อนตฺถมนุสาสตีติ ตสฺส อหิตเมว อาจิกฺขติ. ปฏิจฺฉนฺเนน มนฺเตตีติ อตฺถํ อาจิกฺขนฺโตปิ ยถา โส น ชานาติ, ตถา อปากเฏหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ปฏิจฺฉนฺเนน วจเนน มนฺเตติ, อาจริยมุฏฺฐึ วา กตฺวา ทีฆรตฺตํ วสาเปตฺวา สาวเสสเมว มนฺเตติ.

126. 'Sobre el bien': se refiere a cualquier tipo de beneficio, ya sea visible en esta vida, relativo a vidas futuras o el bien supremo. 'Siendo interrogado': habiéndosele preguntado. 'Aconseja lo que es perjudicial': le explica únicamente lo que no le conviene. 'Aconseja de manera oculta': o bien, aunque explique el beneficio, lo hace de tal modo que el otro no comprenda, usando términos y frases oscuras o lenguaje cifrado; o bien, manteniendo el 'puño del maestro', le hace esperar por mucho tiempo y le imparte el conocimiento solo de manera incompleta.

๑๒๗. โย กตฺวาติ เอตฺถ มยา ปุพฺพภาเค ปาปิจฺฉตา วุตฺตา. ยา สา ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา, วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา, มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา, ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ, มา มํ ชญฺญาติ อิจฺฉตี’’ติ เอวํ อาคตา. ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, ตถา กรเณน กตานญฺจ อวิวรเณน ปฏิจฺฉนฺนา อสฺส กมฺมนฺตาติ ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต.

127. 'Aquel que, habiendo hecho': aquí se refiere al mal deseo mencionado anteriormente en el comentario como precursor de la hipocresía, descrito así: 'Aquí, alguien ha incurrido en una mala conducta de cuerpo, de habla y de mente. Para ocultarla, abriga un mal deseo y anhela: Que no sepan de mí'. 'Un hombre de acciones ocultas': aquel cuyas acciones están escondidas, es decir, actúa de modo que otros no lo descubran y no revela las cosas que ha hecho.

๑๒๘. ปรกุลนฺติ ญาติกุลํ วา มิตฺตกุลํ วา. อาคตนฺติ ยสฺส เตน กุเล ภุตฺตํ, ตํ อตฺตโน เคหมาคตํ ปานโภชนาทีหิ นปฺปฏิปูเชติ, น วา เทติ, อวภุตฺตํ วา เทตีติ อธิปฺปาโย.

128. 'Familia ajena': una familia de parientes o un círculo de amigos. 'Habiendo llegado': se refiere a aquel en cuya casa se ha comido y que, cuando viene a la casa propia, no es honrado con comida, bebida y demás; o bien no se le da nada, o se le da comida de inferior calidad.

๑๒๙. โย พฺราหฺมณํ วาติ ปราภวสุตฺเต วุตฺตนยเมว.

129. 'Aquel que a un brāhmana': esto debe entenderse de la misma manera que se expuso en el Parābhava Sutta.

๑๓๐. ภตฺตกาเล [Pg.163] อุปฏฺฐิเตติ โภชนกาเล ชาเต. อุปฏฺฐิตนฺติปิ ปาโฐ, ภตฺตกาเล อาคตนฺติ อตฺโถ. โรเสติ วาจา น จ เทตีติ ‘‘อตฺถกาโม เม อยํ พลกฺกาเรน มํ ปุญฺญํ การาเปตุํ อาคโต’’ติ อจินฺเตตฺวา อปฺปติรูเปน ผรุสวจเนน โรเสติ, อนฺตมโส สมฺมุขภาวมตฺตมฺปิ จสฺส น เทติ, ปเคว โภชนนฺติ อธิปฺปาโย.

130. 'Al llegar la hora de la comida': cuando ha surgido el momento de comer. Existe también la lectura 'upaṭṭhitaṃ', con el significado de 'aquel que ha llegado al momento de la comida'. 'Lo insulta y no le da': sin considerar 'este hombre, deseando mi bien, ha venido para instigarme a realizar un acto meritorio', lo insulta con palabras ásperas e inadecuadas. Ni siquiera le muestra un rostro amable, y mucho menos le da alimento alguno; tal es el significado.

๑๓๑. อสตํ โยธ ปพฺรูตีติ โย อิธ ยถา นิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘อสุกทิวเส อิทญฺจิทญฺจ เต ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ อสชฺชนานํ วจนํ ปพฺรูติ. ‘‘อสนฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, อภูตนฺติ อตฺโถ. ปพฺรูตีติ ภณติ ‘‘อมุกสฺมึ นาม คาเม มยฺหํ อีทิโส ฆรวิภโว, เอหิ ตตฺถ คจฺฉาม, ฆรณี เม ภวิสฺสสิ, อิทญฺจิทญฺจ เต ทสฺสามี’’ติ ปรภริยํ ปรทาสึ วา วญฺเจนฺโต ธุตฺโต วิย. นิชิคีสาโนติ นิชิคีสมาโน มคฺคมาโน, ตํ วญฺเจตฺวา ยํกิญฺจิ คเหตฺวา ปลายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

131. Aquel que aquí habla a la manera de los malvados (asataṃ yo'dha pabrūti): uno que aquí profiere las palabras de los malvados, como aquel que, cuando aparecen ciertas señales, dice: «En tal día, esto y aquello te sucederá». También existe la lectura 'asanta', que significa 'falso'. Es como un libertino que engaña a la esposa o a la esclava de otro diciendo: «En tal aldea tengo tal riqueza; ven, vayamos allí, serás mi esposa y te daré esto y aquello». 'Codicioso por obtener' (nijigīsāno): aquel que busca y persigue algo, queriendo huir tras engañar a otro y obtener lo que desea.

๑๓๒. โย จตฺตานนฺติ โย จ อตฺตานํ. สมุกฺกํเสติ ชาติอาทีหิ สมุกฺกํสติ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ. ปเร จ มวชานาตีติ เตหิเยว ปเร อวชานาติ, นีจํ กโรติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. นิหีโนติ คุณวุฑฺฒิโต ปริหีโน, อธมภาวํ วา คโต. เสน มาเนนาติ เตน อุกฺกํสนาวชานนสงฺขาเตน อตฺตโน มาเนน.

132. «Aquel que se exalta a sí mismo» (yo cattānaṃ): aquel que se ensalza a sí mismo por su casta y otros factores, situándose en una posición elevada; «y desprecia a los demás»: aquel que por esos mismos motivos desprecia a otros, degradándolos. La letra 'm' es una conjunción eufónica. «Inferior por su propio orgullo»: aquel que ha decaído en el desarrollo de sus cualidades o ha llegado a un estado de bajeza debido a su propia presunción, que consiste en exaltarse a sí mismo y despreciar a los demás.

๑๓๓. โรสโกติ กายวาจาหิ ปเรสํ โรสชนโก. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉรี, โย ปเร ปเรสํ เทนฺเต อญฺญํ วา ปุญฺญํ กโรนฺเต วาเรติ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสาทิมจฺฉริยยุตฺโต. สโฐติ อสนฺตคุณปฺปกาสนลกฺขเณน สาเฐยฺเยน สมนฺนาคโต, อสมฺมาภาสี วา อกาตุกาโมปิ ‘‘กโรมี’’ติอาทิวจเนน. นาสฺส ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, นาสฺส อุตฺตาสนโต อุพฺเพคลกฺขณํ โอตฺตปฺปนฺติ อหิริโก อโนตฺตปฺปี.

133. «Provocador de ira» (rosako): aquel que provoca enojo en los demás mediante el cuerpo y el habla. «Avaro» (kadariyo): un avaro obstinado; es un epíteto para quien impide que otros den a los demás o realicen otros actos meritorios. «De malos deseos» (pāpiccho): aquel que desea ser estimado por cualidades excelentes que no posee. «Mezquino» (maccharī): lleno de mezquindad respecto a la vivienda y demás. «Engañoso» (saṭho): aquel caracterizado por manifestar cualidades inexistentes a través del engaño, o que habla falsamente diciendo «lo haré» sin intención de hacerlo. Aquel que carece de vergüenza moral (hirī), caracterizada por el asco hacia el mal, y de temor moral (ottappa), caracterizado por el pavor ante el mal, es llamado impúdico e imperturbable ante el mal.

๑๓๔. พุทฺธนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ. ปริภาสตีติ ‘‘อสพฺพญฺญู’’ติอาทีหิ อปวทติ, สาวกญฺจ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีหิ. ปริพฺพาชํ คหฏฺฐํ วาติ สาวกวิเสสนเมเวตํ [Pg.164] ปพฺพชิตํ วา ตสฺส สาวกํ, คหฏฺฐํ วา ปจฺจยทายกนฺติ อตฺโถ. พาหิรกํ วา ปริพฺพาชกํ ยํกิญฺจิ คหฏฺฐํ วา อภูเตน โทเสน ปริภาสตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺถํ อิจฺฉนฺติ โปราณา.

134. «Al Buda»: al Completamente Iluminado. «Lo injuria»: lo denigra diciendo «no es omnisciente», etc.; y a su discípulo, diciendo «es de mala conducta», etc. «Ya sea a un renunciante o a un laico»: esto es simplemente una especificación del discípulo, significando su discípulo monástico o el laico que provee los requisitos. Los antiguos sostienen que aquí también significa injuriar con una falta inexistente a cualquier renunciante externo o a cualquier laico.

๑๓๕. อนรหํ สนฺโตติ อขีณาสโว สมาโน. อรหํ ปฏิชานาตีติ ‘‘อหํ อรหา’’ติ ปฏิชานาติ, ยถา นํ ‘‘อรหา อย’’นฺติ ชานนฺติ, ตถา วาจํ นิจฺฉาเรติ, กาเยน ปรกฺกมติ, จิตฺเตน อิจฺฉติ อธิวาเสติ. โจโรติ เถโน. สพฺรหฺมเก โลเกติ อุกฺกฏฺฐวเสน อาห – สพฺพโลเกติ วุตฺตํ โหติ. โลเก หิ สนฺธิจฺเฉทนนิลฺโลปหรณเอกาคาริกกรณปริปนฺถติฏฺฐนาทีหิ ปเรสํ ธนํ วิลุมฺปนฺตา โจราติ วุจฺจนฺติ. สาสเน ปน ปริสสมฺปตฺติอาทีหิ ปจฺจยาทีนิ วิลุมฺปนฺตา. ยถาห –

135. «No siendo un Arahant»: siendo uno que no ha destruido las impurezas. «Pretende ser un Arahant»: afirma «soy un Arahant»; para que otros lo reconozcan como tal, emite tales palabras, se esfuerza físicamente, lo desea con su mente y lo consiente. «Ladrón» (coro): un malhechor. «En el mundo con sus Brahmās»: se dice enfatizando la clase superior, significando «en todo el mundo». Pues en el mundo, aquellos que saquean la riqueza ajena mediante robos con fractura, pillaje, asaltos a viviendas, bandolerismo y demás, son llamados ladrones. Pero en la Enseñanza, son aquellos que saquean los requisitos y demás valiéndose de la excelencia de la asamblea. Como se ha dicho:

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺส มหาโจรสฺส เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑิสฺสามิ หนนฺโต, ฆาเตนฺโต, ฉินฺทนฺโต, เฉทาเปนฺโต, ปจนฺโต ปาเจนฺโตติ, โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑติ หนนฺโต…เป… ปาเจนฺโต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺจสฺส ปาปภิกฺขุโน เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา…เป… ราชธานีสุ จาริกํ จริสฺสามิ สกฺกโต, ครุกโต, มานิโต, ปูชิโต, อปจิโต, คหฏฺฐานญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ ลาภี จีวร…เป… ปริกฺขาราน’นฺติ. โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ จาริกํ จรติ สกฺกโต…เป… ปริกฺขารานํ. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม มหาโจโร สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

«Monjes, existen estos cinco grandes ladrones en el mundo. ¿Cuáles cinco? Aquí, monjes, a cierto gran ladrón se le ocurre: «¡Ojalá recorriera yo pronto aldeas, ciudades y capitales rodeado por cien o por mil seguidores, hiriendo, matando, mutilando, haciendo mutilar, cocinando y haciendo cocinar!». Tiempo después, él recorre aldeas, ciudades y capitales rodeado por cien o por mil seguidores, hiriendo... y demás... haciendo cocinar. De la misma manera, monjes, a cierto monje malvado se le ocurre: «¡Ojalá recorriera yo pronto aldeas... y demás... capitales, siendo honrado, respetado, estimado, venerado y adorado, y recibiendo túnicas... y demás... requisitos tanto de laicos como de monjes!». Tiempo después, él recorre aldeas, ciudades y capitales rodeado por cien o por mil seguidores, siendo honrado... y demás... recibiendo requisitos. Este, monjes, es el primer gran ladrón que existe en el mundo.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหติ, อยํ, ภิกฺขเว, ทุติโย…เป… โลกสฺมึ.

«Además, monjes, aquí cierto monje malvado, habiendo aprendido el Dhamma-Vinaya proclamado por el Tathāgata, lo atribuye a sí mismo como propio; este, monjes, es el segundo... y demás... en el mundo.

‘‘ปุน [Pg.165] จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ สุทฺธํ พฺรหฺมจารึ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ อมูลเกน อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ตติโย…เป… โลกสฺมึ.

«Además, monjes, aquí cierto monje malvado acusa a un compañero de vida pura, que vive la vida santa en su total pureza, de una falta de castidad sin fundamento alguno; este, monjes, es el tercero... y demás... en el mundo.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ, ปาปภิกฺขุ ยานิ ตานิ สงฺฆสฺส ครุภณฺฑานิ ครุปริกฺขารานิ, เสยฺยถิทํ – อาราโม, อารามวตฺถุ, วิหาโร, วิหารวตฺถุ, มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, โลหกุมฺภี, โลหภาณกํ, โลหวารโก, โลหกฏาหํ, วาสิ, ผรสุ, กุฐารี, กุทาโล, นิขาทนํ, วลฺลิ, เวฬุ, มุญฺชํ, ปพฺพชํ, ติณํ, มตฺติกา, ทารุภณฺฑํ, มตฺติกาภณฺฑํ, เตหิ คิหึ สงฺคณฺหาติ อุปลาเปติ. อยํ, ภิกฺขเว, จตุตฺโถ…เป… โลกสฺมึ.

«Además, monjes, aquí cierto monje malvado utiliza los bienes pesados de la Sangha, los artículos pesados de la Sangha —a saber: un parque, el terreno de un parque, un monasterio, el terreno de un monasterio, un lecho, un taburete, un colchón, una almohada, una vasija de cobre, un caldero de cobre, un cántaro de cobre, una olla de cobre, una hacha, una segur, una azuela, una azada, un formón, enredaderas, bambúes, pasto muñja, pasto pabbaja, paja, arcilla, utensilios de madera, utensilios de barro— para ganarse el favor de los laicos y lisonjearlos; este, monjes, es el cuarto... y demás... en el mundo.

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕).

«En el mundo con sus devas... y demás... con sus devas y humanos, este es el principal gran ladrón: aquel que proclama un estado humano superior inexistente y falso» (Pārājika 195).

ตตฺถ โลกิยโจรา โลกิยเมว ธนธญฺญาทึ เถเนนฺติ. สาสเน วุตฺตโจเรสุ ปฐโม ตถารูปเมว จีวราทิปจฺจยมตฺตํ, ทุติโย ปริยตฺติธมฺมํ, ตติโย ปรสฺส พฺรหฺมจริยํ, จตุตฺโถ สงฺฆิกครุภณฺฑํ, ปญฺจโม ฌานสมาธิสมาปตฺติมคฺคผลปฺปเภทํ โลกิยโลกุตฺตรคุณธนํ, โลกิยญฺจ จีวราทิปจฺจยชาตํ. ยถาห – ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ. ตตฺถ ยฺวายํ ปญฺจโม มหาโจโร, ตํ สนฺธายาห ภควา ‘‘โจโร สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ. โส หิ ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕) เอวํ โลกิยโลกุตฺตรธนเถนนโต อคฺโค มหาโจโรติ วุตฺโต, ตสฺมา ตํ อิธาปิ ‘‘สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ อิมินา อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปกาเสสิ.

En este contexto, los ladrones mundanos roban únicamente riquezas mundanas, tales como bienes y grano. Entre los ladrones mencionados en la Enseñanza, el primero roba meramente requisitos como túnicas y demás; el segundo, el Dhamma del aprendizaje; el tercero, la vida espiritual (brahmacariya) de otro; el cuarto, los bienes valiosos pertenecientes a la Sangha; y el quinto roba la riqueza de las excelentes cualidades, tanto mundanas como supramundanas, tales como los jhanas, las concentraciones, las realizaciones, los senderos y los frutos, así como los requisitos mundanos como las túnicas. Como se ha dicho: «La limosna del país, monjes, es consumida por vosotros mediante el robo». Aquí, es con referencia al quinto gran ladrón que el Bienaventurado dice: «un ladrón en este mundo junto con Brahmā». Pues se dice: «Monjes, en este mundo con sus devas... entre los seres humanos, este es el principal gran ladrón: aquel que proclama un estado sobrehumano inexistente, que no posee realmente». Así, el principal gran ladrón se define por el robo de la riqueza mundana y supramundana; por lo tanto, aquí también, con la frase «en el mundo junto con Brahmā», lo muestra delimitando el grado superior.

เอโส โข วสลาธโมติ. เอตฺถ โขติ อวธารณตฺโถ, เตน เอโส เอว วสลาธโม. วสลานํ หีโน สพฺพปจฺฉิมโกติ อวธาเรติ. กสฺมา? วิสิฏฺฐวตฺถุมฺหิ เถยฺยธมฺมวสฺสนโต, ยาว ตํ ปฏิญฺญํ น วิสฺสชฺเชติ, ตาว อวิคตวสลกรณธมฺมโต จาติ.

«Esta es verdaderamente la naturaleza del paria»: en esta frase, el término «kho» tiene un sentido de énfasis; por lo tanto, se enfatiza que «solo este es el camino del paria». Se determina que él es el más bajo de todos los parias, el último de todos. ¿Por qué? Debido a que la cualidad del robo recae sobre un objeto excelente, y mientras no renuncie a esa pretensión, no se habrá despojado de las cualidades que lo convierten en un paria; por lo tanto, sigue siendo un paria.

เอเต [Pg.166] โข วสลาติ. อิทานิ เย เต ปฐมคาถาย อาสยวิปตฺติวเสน โกธนาทโย ปญฺจ, ปาปมกฺขึ วา ทฺวิธา กตฺวา ฉ, ทุติยคาถาย ปโยควิปตฺติวเสน ปาณหึสโก เอโก, ตติยาย ปโยควิปตฺติวเสเนว คามนิคมนิคฺคาหโก เอโก, จตุตฺถาย เถยฺยาวหารวเสน เอโก, ปญฺจมาย อิณวญฺจนวเสน เอโก, ฉฏฺฐาย ปสยฺหาวหารวเสน ปนฺถทูสโก เอโก, สตฺตมาย กูฏสกฺขิวเสน เอโก, อฏฺฐมาย มิตฺตทุพฺภิวเสน เอโก, นวมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, ทสมาย กตนาสนวิเหสนวเสน เอโก, เอกาทสมาย หทยวญฺจนวเสน เอโก, ทฺวาทสมาย ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตวเสน ทฺเว, เตรสมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, จุทฺทสมาย วญฺจนวเสน เอโก, ปนฺนรสมาย วิเหสนวเสน เอโก, โสฬสมาย วญฺจนวเสน เอโก, สตฺตรสมาย อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน ทฺเว, อฏฺฐารสมาย ปโยคาสยวิปตฺติวเสน โรสกาทโย สตฺต, เอกูนวีสติมาย ปริภาสนวเสน ทฺเว, วีสติมาย อคฺคมหาโจรวเสน เอโกติ เอวํ เตตฺตึส จตุตฺตึส วา วสลา วุตฺตา. เต นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘เอเต โข วสลา วุตฺตา, มยา เย เต ปกาสิตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย เต มยา ปุพฺเพ ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, พฺราหฺมณ, วสล’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต วสลา วุตฺตา, เต วิตฺถารโต เอเต โข ปกาสิตาติ. อถ วา เย เต มยา ปุคฺคลวเสน วุตฺตา, เต ธมฺมวเสนาปิ เอเต โข ปกาสิตา. อถ วา เอเต โข วสลา วุตฺตา อริเยหิ กมฺมวเสน, น ชาติวเสน, มยา เย เต ปกาสิตา ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติอาทินา นเยน.

«Estos son los parias»: ahora se exponen treinta y tres o treinta y cuatro tipos de parias. En el primer verso, se mencionan cinco tipos que comienzan con la persona iracunda, distinguidos por el defecto en sus inclinaciones; o, dividiendo al «malvado detractor» en dos, resultan seis. En el segundo verso hay uno, el que daña a los seres vivos, determinado por el defecto en su conducta. En el tercero, hay uno, el opresor de aldeas y ciudades, determinado por el defecto en su conducta. En el cuarto, hay uno que toma cosas por medio del robo; en el quinto, uno que engaña en sus deudas; en el sexto, uno que comete asalto en los caminos mediante el robo violento; en el séptimo, uno que da falso testimonio; en el octavo, uno que traiciona a sus amigos; en el noveno, uno que carece de gratitud; en el décimo, uno que daña y acosa a sus benefactores; en el undécimo, uno que engaña el corazón; en el duodécimo, dos que actúan de forma encubierta y con falta de integridad; en el decimotercero, uno por falta de gratitud; en el decimocuarto, uno por engaño a religiosos; en el decimoquinto, uno por acoso; en el decimosexto, uno por engaño; en el decimoséptimo, dos por ensalzarse a sí mismos y menospreciar a los demás; en el decimoctavo, siete que provocan ira y demás, por defectos en la conducta y la inclinación; en el decimonoveno, dos por injuriar al Buddha y sus discípulos; en el vigésimo, uno, el principal gran ladrón. Describiéndolos, dice: «Os he explicado estos parias que han sido mencionados». Este es su significado: «Aquellos tipos de parias de los que hablé anteriormente de forma concisa, cuando pregunté: “¿Pero conoces tú, brahmán, qué es un paria o las cualidades que hacen a uno un paria?”, ahora te han sido explicados en detalle». Alternativamente, aquellos de los que hablé por medio de las personas, han sido explicados también por medio de sus cualidades. O bien, estos son llamados parias por los nobles en virtud de sus acciones, no por su clase social, y yo los he explicado comenzando con «el hombre que es iracundo y hostil».

๑๓๖. เอวํ ภควา วสลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ สกาย ทิฏฺฐิยา อตีว อภินิวิฏฺโฐ โหติ, ตสฺมา ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปรมตฺถโต หิ น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, อปิจ โข กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ, อปริสุทฺธกมฺมวสฺสนโต วสโล โหติ, ปริสุทฺเธน กมฺมุนา อปริสุทฺธวาหนโต พฺราหฺมโณ โหติ. ยสฺมา วา ตุมฺเห หีนํ วสลํ อุกฺกฏฺฐํ [Pg.167] พฺราหฺมณํ มญฺญิตฺถ, ตสฺมา หีเนน กมฺมุนา วสโล โหติ, อุกฺกฏฺเฐน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหตีติ เอวมฺปิ อตฺถํ ญาเปนฺโต เอวมาห.

136. Habiendo mostrado así al paria, y dado que este brahmán estaba fuertemente apegado a su propia visión de que el estatus personal se determina por el nacimiento, para rechazar esa visión el Bienaventurado dice ahora: «Uno no es un paria por nacimiento». Este es su significado: «En el sentido supremo, uno no es un paria por nacimiento, ni por nacimiento se es brahmán, sino que más bien por la acción (kamma) uno se convierte en paria, y por la acción uno se convierte en brahmán. Uno se vuelve un paria por la lluvia de acciones impuras, y uno se convierte en brahmán al expulsar la acción impura mediante la acción purificada. O bien, puesto que vosotros consideráis que un paria es alguien inferior y un brahmán alguien superior, es por la acción inferior que uno se convierte en paria y por la acción superior que uno se convierte en brahmán». Él habla así transmitiendo tal significado.

๑๓๗-๑๓๙. อิทานิ ตเมวตฺถํ นิทสฺสเนน สาเธตุํ ‘‘ตทมินาปิ ชานาถา’’ติอาทิกา ติสฺโส คาถาโย อาห. ตาสุ ทฺเว จตุปฺปาทา, เอกา ฉปฺปาทา, ตาสํ อตฺโถ – ยํ มยา วุตฺตํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติอาทิ, ตทมินาปิ ชานาถ, ยถา เมทํ นิทสฺสนํ, ตํ อิมินาปิ ปกาเรน ชานาถ, เยน เม ปกาเรน เยน สามญฺเญน อิทํ นิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. กตมํ นิทสฺสนนฺติ เจ? จณฺฑาลปุตฺโต โสปาโก…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยาติ.

137-139. Ahora, para demostrar ese punto mediante un ejemplo, pronunció los tres versos que comienzan con «Entendedlo también de esta manera». Entre ellos, dos versos tienen cuatro líneas y uno tiene seis líneas. Este es su significado: «Cuando dije: “Uno no es un paria por nacimiento”, entendedlo también por medio de este ejemplo mío: entendedlo de esta manera, a través del principio general por el cual se expone este ejemplo». ¿Cuál es el ejemplo? «El hijo de un paria (caṇḍāla), Sopāka... hasta el renacimiento en el mundo de Brahmā».

จณฺฑาลสฺส ปุตฺโต จณฺฑาลปุตฺโต. อตฺตโน ขาทนตฺถาย มเต สุนเข ลภิตฺวา ปจตีติ โสปาโก. มาตงฺโคติ เอวํนาโม วิสฺสุโตติ เอวํ หีนาย ชาติยา จ ชีวิกาย จ นาเมน จ ปากโฏ.

«El hijo de un paria»: el hijo de un caṇḍāla. «Sopāka»: aquel que recoge perros muertos y los cocina para comerlos. «Conocido como Mātaṅga»: así era conocido tanto por el nombre de su clase social inferior como por su medio de vida.

โสติ ปุริมปเทน สมฺพนฺธิตฺวา โส มาตงฺโค ยสํ ปรมํ ปตฺโต, อพฺภุตํ อุตฺตมํ อติวิสิฏฺฐํ ยสํ กิตฺตึ ปสํสํ ปตฺโต. ยํ สุทุลฺลภนฺติ ยํ อุฬารกุลูปปนฺเนนาปิ ทุลฺลภํ, หีนกุลูปปนฺเนน สุทุลฺลภํ. เอวํ ยสปฺปตฺตสฺส จ อาคจฺฉุํ ตสฺสุปฏฺฐานํ, ขตฺติยา พฺราหฺมณา พหู, ตสฺส มาตงฺคสฺส ปาริจริยตฺถํ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ อญฺเญ จ พหู เวสฺสสุทฺทาทโย ชมฺพุทีปมนุสฺสา เยภุยฺเยน อุปฏฺฐานํ อาคมึสูติ อตฺโถ.

Conectando «él» (so) con el término anterior: «ese Mātaṅga alcanzó la fama suprema»; alcanzó una fama, renombre y alabanza maravillosos, supremos y sumamente distinguidos; «tan difícil de obtener»: difícil de obtener incluso por aquellos nacidos en familias eminentes, y muy difícil de obtener para alguien nacido en una familia inferior. «Así, cuando obtuvo tal fama, muchos nobles (khattiyas) y brahmanes vinieron a servirle»: con el fin de servir a Mātaṅga, nobles, brahmanes y muchas otras personas de Jambudīpa —comerciantes, siervos y otros— acudieron mayoritariamente para prestarle servicio. Este es el significado.

เอวํ อุปฏฺฐานสมฺปนฺโน โส มาตงฺโค วิคตกิเลสรชตฺตา วิรชํ, มหนฺเตหิ พุทฺธาทีหิ ปฏิปนฺนตฺตา มหาปถํ, พฺรหฺมโลกสงฺขาตํ เทวโลกํ ยาเปตุํ สมตฺถตฺตา เทวโลกยานสญฺญิตํ อฏฺฐสมาปตฺติยานํ อภิรุยฺห, ตาย ปฏิปตฺติยา กามราคํ วิราเชตฺวา, กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลกูปโค อหุ, สา ตถา หีนาปิ น นํ ชาติ นิวาเรสิ พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา, พฺรหฺมโลกูปปตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ.

Así servido de tal manera, aquel Mātaṅga ascendió al vehículo de los ocho logros meditativos —conocido como el «vehículo al mundo de los devas» por su capacidad de conducir al mundo de los devas, término que designa al mundo de Brahma—; este gran sendero es llamado así porque ha sido transitado por los Grandes, por los Budas y otros. Es un sendero sin mácula por estar libre del polvo de las impurezas. Habiendo desvanecido el deseo sensual mediante esa práctica, con la disolución del cuerpo, alcanzó el mundo de Brahma. Aquel nacimiento, aunque era de baja condición, no le impidió renacer en el mundo de Brahma; esto es lo que se quiere decir con «el renacimiento en el mundo de Brahma».

อยํ ปนตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพ – อตีเต กิร มหาปุริโส เตน เตนุปาเยน สตฺตหิตํ กโรนฺโต โสปากชีวิเก จณฺฑาลกุเล อุปฺปชฺชิ. โส นาเมน มาตงฺโค, รูเปน ทุทฺทสิโก หุตฺวา พหินคเร จมฺมกุฏิกาย วสติ, อนฺโตนคเร ภิกฺขํ จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ [Pg.168] ตสฺมึ นคเร สุรานกฺขตฺเต โฆสิเต ธุตฺตา ยถาสเกน ปริวาเรน กีฬนฺติ. อญฺญตราปิ พฺราหฺมณมหาสาลธีตา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา เทวกญฺญา วิย รูเปน ทสฺสนียา ปาสาทิกา ‘‘อตฺตโน กุลวํสานุรูปํ กีฬิสฺสามี’’ติ ปหูตํ ขชฺชโภชฺชาทิกีฬนสมฺภารํ สกเฏสุ อาโรเปตฺวา สพฺพเสตวฬวยุตฺตํ ยานมารุยฺห มหาปริวาเรน อุยฺยานภูมึ คจฺฉติ ทิฏฺฐมงฺคลิกาติ นาเมน. สา กิร ‘‘ทุสฺสณฺฐิตํ รูปํ อวมงฺคล’’นฺติ ทฏฺฐุํ น อิจฺฉติ, เตนสฺสา ทิฏฺฐมงฺคลิกาตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ.

Este asunto debe entenderse de la siguiente manera: se dice que en el pasado, mientras el Gran Ser promovía el bienestar de los seres por diversos medios, nació en una familia caṇḍāla de oficio sopāka (cocineros de perros). Llamado Mātaṅga por nombre, siendo de apariencia desagradable, vivía en una choza de cuero fuera de la ciudad y se sustentaba mendigando limosna dentro de la ciudad. Un día, habiéndose anunciado un festival auspicioso en esa ciudad, los juerguistas se divertían con sus respectivos séquitos. Entonces, una cierta hija de una acaudalada familia brahmánica, de unos quince o dieciséis años de edad, tan bella y agraciada como una doncella celestial, decidió: «Me divertiré de una manera apropiada a mi propio linaje familiar». Cargando en carretas abundantes provisiones, tales como diversos tipos de alimentos, montó en un vehículo tirado por yeguas totalmente blancas y se dirigió a los jardines acompañada de un gran séquito; su nombre era Diṭṭhamaṅgalikā. Se dice que ella no deseaba ver ninguna forma mal constituida o inauspiciosa; por esa razón surgió para ella la designación de «Diṭṭhamaṅgalikā» (La que ve lo auspicioso).

ตทา โส มาตงฺโค กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปฏปิโลติกํ นิวาเสตฺวา, กํสตาฬํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา, ภาชนหตฺโถ นครํ ปวิสติ, มนุสฺเส ทิสฺวา ทูรโต เอว กํสตาฬํ อาโกเฏนฺโต. อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ‘‘อุสฺสรถ, อุสฺสรถา’’ติ ปุรโต ปุรโต หีนชนํ อปเนนฺเตหิ ปุริเสหิ นียมานา นครทฺวารมชฺเฌ มาตงฺคํ ทิสฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ มาตงฺคจณฺฑาโลติ. สา ‘‘อีทิสํ ทิสฺวา คตานํ กุโต วุฑฺฒี’’ติ ยานํ นิวตฺตาเปสิ. มนุสฺสา ‘‘ยํ มยํ อุยฺยานํ คนฺตฺวา ขชฺชโภชฺชาทึ ลเภยฺยาม, ตสฺส โน มาตงฺเคน อนฺตราโย กโต’’ติ กุปิตา ‘‘คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ เลฑฺฑูหิ ปหริตฺวา ‘‘มโต’’ติ ปาเท คเหตฺวา เอกมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา กจวเรน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อคมํสุ. โส สตึ ปฏิลภิตฺวา อุฏฺฐาย มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อยฺยา, ทฺวารํ นาม สพฺพสาธารณํ, อุทาหุ พฺราหฺมณานํเยว กต’’นฺติ? มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘สพฺเพสํ สาธารณ’’นฺติ. ‘‘เอวํ สพฺพสาธารณทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ภิกฺขาหาเรน ยาเปนฺตํ มํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มนุสฺสา อิมํ อนยพฺยสนํ ปาเปสุ’’นฺติ รถิกาย รถิกํ อาหิณฺฑนฺโต มนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวาเร นิปชฺชิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ.

En aquel entonces, Mātaṅga se levantó temprano, se vistió con harapos, se ató un platillo de bronce en la mano y, con un cuenco en la mano, entró en la ciudad golpeando el platillo al ver a la gente desde lejos. Entonces, Diṭṭhamaṅgalikā, que era conducida por hombres que apartaban a la gente de baja condición delante de ella diciendo: «¡Apártense, apártense!», vio a Mātaṅga en medio de la puerta de la ciudad y preguntó: «¿Quién es ese?». Él respondió: «Soy el caṇḍāla Mātaṅga». Ella dijo: «Habiendo visto a alguien así, ¿qué prosperidad podría haber para nosotros si seguimos adelante?», e hizo que el vehículo regresara. Los hombres, enojados, pensando: «Mātaṅga ha creado un obstáculo para aquello que habríamos obtenido, como diversos tipos de comida, de haber ido al jardín», dijeron: «¡Atrapen al caṇḍāla!», y tras golpearlo con terrones de tierra, pensando: «Está muerto», lo tomaron por los pies, lo arrojaron a un lado, lo cubrieron con basura y se marcharon. Él, recobrando el conocimiento, se levantó y preguntó a la gente: «Señores, ¿la puerta de la ciudad es de uso común para todos o fue construida solo para los brahmanes?». La gente respondió: «Es de uso común para todos». Él dijo: «Habiendo entrado por una puerta que es para todos y manteniéndome con comida mendigada, los hombres de Diṭṭhamaṅgalikā me han causado esta desgracia y calamidad». Habiendo deambulado de calle en calle informando a la gente, se acostó a la entrada de la casa del brahmán, diciendo: «Si no obtengo a Diṭṭhamaṅgalikā, no me levantaré».

พฺราหฺมโณ ‘‘ฆรทฺวาเร มาตงฺโค นิปนฺโน’’ติ สุตฺวา ‘‘ตสฺส กากณิกํ เทถ, เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามิ’’จฺเจว อาห. ตโต พฺราหฺมโณ ‘‘ทฺเว กากณิกาโย เทถ, กากณิกาย ปูวํ ขาทตุ, กากณิกาย [Pg.169] เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. พฺราหฺมโณ สุตฺวา ‘‘มาสกํ เทถ, ปาทํ, อุปฑฺฒกหาปณํ, กหาปณํ ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว สตํ อาณาเปสิ. โส น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. เอวํ ยาจนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต. อถ พฺราหฺมณี ปาสาทา โอรุยฺห สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิ – ‘‘ตาต มาตงฺค, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อปราธํ ขม, สหสฺสํ คณฺหาหิ, ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว ‘‘สตสหสฺสํ คณฺหาหี’’ติ อาห. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว.

Cuando el brahmán oyó que Mātaṅga estaba acostado a la entrada de su casa, dijo: «Denle una kākaṇika. Que se unja el cuerpo con aceite y se marche». Él no aceptó aquello, sino que simplemente dijo: «Si no obtengo a Diṭṭhamaṅgalikā, no me levantaré». Entonces el brahmán dijo: «Denle dos kākaṇikas; que coma un pastel con una kākaṇika y que se unja el cuerpo con aceite con la otra, y se marche». Él no aceptó aquello y dijo lo mismo. Al oírlo, el brahmán ordenó: «Denle un māsaka, un pāda, medio kahāpaṇa, un kahāpaṇa, dos, tres...» hasta llegar a cien. Él no aceptó y dijo lo mismo. Mientras así le suplicaban, el sol se puso. Entonces la esposa del brahmán, bajando de la mansión, hizo colocar un recinto de cortinas alrededor de él, se le acercó y le suplicó: «Querido Mātaṅga, perdona la ofensa de Diṭṭhamaṅgalikā. Toma mil kahāpaṇas, dos mil, tres mil...» hasta llegar a decir «toma cien mil kahāpaṇas». Él permaneció en silencio y simplemente se quedó allí acostado.

เอวํ จตูหปญฺจาเห วีติวตฺเต พหุมฺปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลภนฺตา ขตฺติยกุมาราทโย มาตงฺคสฺส อุปกณฺณเก อาโรจาเปสุํ – ‘‘ปุริสา นาม อเนกานิปิ สํวจฺฉรานิ วีริยํ กตฺวา อิจฺฉิตตฺถํ ปาปุณนฺติ, มา โข ตฺวํ นิพฺพิชฺชิ, อทฺธา ทฺวีหตีหจฺจเยน ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลจฺฉสี’’ติ. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว. อถ สตฺตเม ทิวเส สมนฺตา ปฏิวิสฺสกา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตุมฺเห มาตงฺคํ วา อุฏฺฐาเปถ, ทาริกํ วา เทถ, มา อมฺเห สพฺเพ นาสยิตฺถา’’ติ อาหํสุ. เตสํ กิร อยํ ทิฏฺฐิ ‘‘ยสฺส ฆรทฺวาเร เอวํ นิปนฺโน จณฺฑาโล มรติ, ตสฺส ฆเรน สห สมนฺตา สตฺตสตฺตฆรวาสิโน จณฺฑาลา โหนฺตี’’ติ. ตโต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นีลปฏปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา อุฬุงฺกกโฬปิกาทีนิ ทตฺวา ปริเทวมานํ ตสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘คณฺห ทาริกํ, อุฏฺฐาย คจฺฉาหี’’ติ อทํสุ. สา ปสฺเส ฐตฺวา ‘‘อุฏฺฐาหี’’ติ อาห, โส ‘‘หตฺเถน มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหี’’ติ อาห. สา นํ อุฏฺฐาเปสิ. โส นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘มยํ อนฺโตนคเร วสิตุํ น ลภาม, เอหิ มํ พหินคเร จมฺมกุฏึ เนหี’’ติ. สา นํ หตฺเถ คเหตฺวา ตตฺถ เนสิ. ‘‘ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา’’ติ ชาตกภาณกา. เนตฺวา จสฺส สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา, อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา, ยาคุํ ปจิตฺวา อทาสิ. โส ‘‘พฺราหฺมณกญฺญา อยํ มา วินสฺสี’’ติ ชาติสมฺเภทํ อกตฺวาว อฑฺฒมาสมตฺตํ พลํ คเหตฺวา ‘‘อหํ วนํ คจฺฉามิ, ‘อติจิรายตี’ติ มา ตฺวํ อุกฺกณฺฐี’’ติ วตฺวา ฆรมานุสกานิ จ ‘‘อิมํ มา ปมชฺชิตฺถา’’ติ อาณาเปตฺวา ฆรา นิกฺขมฺม ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, กติปาเหเนว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานาหํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย [Pg.170] มนาโป ภวิสฺสามี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา นครทฺวาเร โอโรหิตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สนฺติกํ เปเสสิ.

Así, habiendo transcurrido cuatro o cinco días, los jóvenes nobles y otros que no habían podido obtener a Diṭṭhamaṅgalikā, habiendo entregado muchos presentes, le susurraron al oído a Mātaṅga: «Ciertamente, los hombres alcanzan el objetivo deseado tras esforzarse durante muchos años; no te desanimes, pues seguramente en dos o tres días obtendrás a Diṭṭhamaṅgalikā». Él permaneció en silencio, simplemente acostado. Entonces, al séptimo día, los vecinos de los alrededores se levantaron y dijeron: «Hagan que Mātaṅga se levante o denle a la muchacha; no dejen que nos destruya a todos». Se dice que ellos sostenían la creencia de que si un caṇḍāla muere así, acostado a la entrada de la casa de alguien, tanto los habitantes de esa casa como los de las siete casas a la redonda se convierten en caṇḍālas. Por lo tanto, hicieron que Diṭṭhamaṅgalikā vistiera harapos azules, le entregaron un cucharón y una olla, y llevaron a la muchacha que lloraba ante él, diciéndole: «Toma a la muchacha, levántate y vete». Ella se detuvo a su lado y dijo: «Levántate». Él respondió: «Tómame de la mano y ayúdame a levantarme». Ella lo levantó. Sentándose, él dijo: «No se nos permite vivir dentro de la ciudad; ven, llévame a mi choza de cuero fuera de la ciudad». Ella lo tomó de la mano y lo llevó allí. Los recitadores de Jātaka dicen que ella lo cargó sobre su espalda. Tras llevarlo, ella ungió su cuerpo con aceite, lo bañó con agua caliente, cocinó gachas de arroz y se las dio. Él pensó: «Que esta joven brahmín no se arruine», y sin violar la pureza de casta, habiendo recuperado sus fuerzas tras medio mes, dijo: «Me iré al bosque; no te angusties pensando que tardaré demasiado». Ordenó a los habitantes de la casa: «No la descuiden», y saliendo de la casa, se ordenó como asceta. Realizó los ejercicios preliminares de un kasiṇa y, en pocos días, alcanzó los ocho logros meditativos y los cinco conocimientos superiores. Entonces, pensando: «Ahora seré agradable para Diṭṭhamaṅgalikā», llegó por el aire, descendió en la puerta de la ciudad y envió un mensajero a Diṭṭhamaṅgalikā.

สา สุตฺวา ‘‘โกจิ มญฺเญ มม ญาตโก ปพฺพชิโต มํ ทุกฺขิตํ ญตฺวา ทฏฺฐุํ อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ จินฺตยมานา คนฺตฺวา, ตํ ญตฺวา, ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘กิสฺส มํ อนาถํ ตุมฺเห อกตฺถา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘มา ตฺวํ ทิฏฺฐมงฺคลิเก ทุกฺขินี อโหสิ, สกลชมฺพุทีปวาสีหิ เต สกฺการํ กาเรสฺสามี’’ติ วตฺวา เอตทโวจ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ โฆสนํ กโรหิ – ‘มหาพฺรหฺมา มม สามิโก น มาตงฺโค, โส จนฺทวิมานํ ภินฺทิตฺวา สตฺตเม ทิวเส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’’ติ. สา อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, พฺราหฺมณมหาสาลธีตา หุตฺวา อตฺตโน ปาปกมฺเมน อิมํ จณฺฑาลภาวํ ปตฺตา, น สกฺโกมิ เอวํ วตฺตุ’’นฺติ. มหาปุริโส ‘‘น ตฺวํ มาตงฺคสฺส อานุภาวํ ชานาสี’’ติ วตฺวา ยถา สา สทฺทหติ, ตถา อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา ตเถว ตํ อาณาเปตฺวา อตฺตโน วสตึ อคมาสิ. สา ตถา อกาสิ.

Ella, al oír el mensaje, pensó: «Seguramente algún pariente mío que se ha ordenado monje, al saber de mi miseria, ha venido a verme». Habiendo ido y reconociéndolo, se postró a sus pies y dijo: «¿Por qué me dejaron desamparada?». El Gran Varón dijo: «No estés triste, Diṭṭhamaṅgalikā; haré que seas honrada por todos los habitantes de Jambudīpa». Dicho esto, añadió: «Ve y haz este anuncio: “Mi esposo no es Mātaṅga, sino el Gran Brahma; él, tras dividir la mansión de la luna, vendrá a mi presencia al séptimo día”». Ella respondió: «Señor, habiendo sido hija de un gran brahmán adinerado, he llegado a este estado de paria por mi propio mal kamma; no soy capaz de decir tal cosa». El Gran Varón dijo: «No conoces el poder espiritual de Mātaṅga», y tras mostrarle numerosos prodigios para que ella creyera, dándole de nuevo la misma orden, partió hacia su morada. Ella cumplió lo ordenado.

มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ หสนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นามายํ อตฺตโน ปาปกมฺเมน จณฺฑาลภาวํ ปตฺวา ปุน ตํ มหาพฺรหฺมานํ กริสฺสตี’’ติ. สา อธิมานา เอว หุตฺวา ทิวเส ทิวเส โฆสนฺตี นครํ อาหิณฺฑติ ‘‘อิโต ฉฏฺเฐ ทิวเส, ปญฺจเม, จตุตฺเถ, ตติเย, สุเว, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ. มนุสฺสา ตสฺสา วิสฺสตฺถวาจํ สุตฺวา ‘‘กทาจิ เอวมฺปิ สิยา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเรสุ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, สาณิปาการํ สชฺเชตฺวา, วยปฺปตฺตา ทาริกาโย อลงฺกริตฺวา ‘‘มหาพฺรหฺมนิ อาคเต กญฺญาทานํ ทสฺสามา’’ติ อากาสํ อุลฺโลเกนฺตา นิสีทึสุ. อถ มหาปุริโส ปุณฺณมทิวเส คคนตลํ อุปารูฬฺเห จนฺเท จนฺทวิมานํ ผาเลตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส มหาพฺรหฺมรูเปน นิคฺคจฺฉิ. มหาชโน ‘‘ทฺเว จนฺทา ชาตา’’ติ อติมญฺญิ. ตโต อนุกฺกเมน อาคตํ ทิสฺวา ‘‘สจฺจํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อาห, มหาพฺรหฺมาว อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ทเมตุํ ปุพฺเพ มาตงฺคเวเสนาคจฺฉี’’ติ นิฏฺฐํ อคมาสิ. เอวํ โส มหาชเนน ทิสฺสมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐาเน เอว โอตริ. สา จ ตทา อุตุนี อโหสิ. โส ตสฺสา นาภึ องฺคุฏฺฐเกน ปรามสิ. เตน ผสฺเสน คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. ตโต นํ ‘‘คพฺโภ เต สณฺฐิโต[Pg.171], ปุตฺตมฺหิ ชาเต ตํ นิสฺสาย ชีวาหี’’ติ วตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส ปุน จนฺทวิมานํ ปาวิสิ.

La gente se quejaba y se burlaba diciendo: «¿Cómo es posible que ella, habiendo caído al estado de paria por su propio mal kamma, vaya a tener trato con el Gran Brahma?». Ella, llena de confianza, recorría la ciudad día tras día anunciando: «De aquí a seis días, al quinto día, al cuarto, al tercero, mañana, hoy vendrá». Al escuchar sus palabras seguras, los hombres pensaron: «Tal vez suceda así», e hicieron construir pabellones a las puertas de sus casas, prepararon cortinajes, adornaron a jóvenes doncellas y se sentaron mirando hacia el cielo, diciendo: «Cuando llegue el Gran Brahma, le entregaremos a estas jóvenes como ofrenda». Entonces, el día de luna llena, cuando la luna hubo ascendido en el firmamento, el Gran Varón dividió el palacio de la luna y, ante la vista de la multitud, descendió con la forma del Gran Brahma. La multitud pensó: «¡Han surgido dos lunas!». Al verlo llegar gradualmente, concluyeron: «Diṭṭhamaṅgalikā dijo la verdad; el Gran Brahma mismo vino anteriormente con el disfraz de Mātaṅga para domar a Diṭṭhamaṅgalikā». Así, siendo observado por la multitud, descendió precisamente en el lugar donde vivía Diṭṭhamaṅgalikā. Ella, en ese momento, estaba en su período fértil. Él tocó su ombligo con el dedo pulgar y, mediante ese contacto, el feto quedó establecido. Entonces le dijo: «Has quedado encinta; cuando nazca tu hijo, vive dependiendo de él». Y ante la mirada de la multitud, entró de nuevo en el palacio de la luna.

พฺราหฺมณา ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา มหาพฺรหฺมุโน ปชาปติ อมฺหากํ มาตา ชาตา’’ติ วตฺวา ตโต ตโต อาคจฺฉนฺติ. ตํ สกฺการํ กาตุกามานํ มนุสฺสานํ สมฺปีฬเนน นครทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. เต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ หิรญฺญราสิมฺหิ ฐเปตฺวา, นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, รถํ อาโรเปตฺวา, มหาสกฺกาเรน นครํ ปทกฺขิณํ การาเปตฺวา, นครมชฺเฌ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, ตตฺร นํ ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปชาปตี’’ติ ทิฏฺฐฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วสาเปนฺติ ‘‘ยาวสฺสา ปติรูปํ วสโนกาสํ กโรม, ตาว อิเธว วสตู’’ติ. สา มณฺฑเป เอว ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ วิสุทฺธทิวเส สทฺธึ ปุตฺเตน สสีสํ นฺหาเปตฺวา มณฺฑเป ชาโตติ ทารกสฺส ‘‘มณฺฑพฺยกุมาโร’’ติ นามํ อกํสุ. ตโต ปภุติ จ นํ พฺราหฺมณา ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต’’ติ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ. ตโต อเนกสตสหสฺสปฺปการา ปณฺณาการา อาคจฺฉนฺติ, เต พฺราหฺมณา กุมารสฺสารกฺขํ ฐเปสุํ, อาคตา ลหุํ กุมารํ ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ.

Los brahmanes, diciendo: "Diṭṭhamaṅgalikā, la esposa de Mahābrahmā, se ha convertido en nuestra madre", acudieron de todas partes. Debido a la multitud de personas que deseaban rendirle honores, las puertas de la ciudad se volvieron intransitables. Colocaron a Diṭṭhamaṅgalikā sobre un montón de monedas de oro, la bañaron, la adornaron, la subieron a un carro y, con gran honor, la hicieron circular por la ciudad en procesión. Construyeron un pabellón en el centro de la ciudad y la instalaron allí como "la esposa de Mahābrahmā", diciendo: "Que more aquí mismo hasta que le preparemos una morada adecuada". Ella dio a luz a un hijo en el pabellón. En el día de la purificación ritual, tras bañarla junto con su hijo desde la cabeza, llamaron al niño Maṇḍabyakumāra, ya que había nacido en un pabellón. Desde entonces, los brahmanes lo acompañaban diciendo: "Él es el hijo de Mahābrahmā". Llegaron cientos de miles de ofrendas de diversas clases; los brahmanes dispusieron protección para el príncipe, y quienes venían no conseguían verlo fácilmente.

กุมาโร อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิมนฺวาย ทานํ ทาตุํ อารทฺโธ. โส สาลาย สมฺปตฺตานํ กปณทฺธิกานํ อทตฺวา พฺราหฺมณานํเยว เทติ. มหาปุริโส ‘‘กึ มม ปุตฺโต ทานํ เทตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา พฺราหฺมณานํเยว ทานํ เทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยถา สพฺเพสํ ทสฺสติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเสน อาคมฺม ปุตฺตสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อยํ เอวํ วิรูปเวโส วสโล อาคโต’’ติ กุทฺโธ อิมํ คาถมาห –

Al alcanzar la madurez con el tiempo, el príncipe comenzó a dar limosnas. Sin embargo, no daba a los pobres y desvalidos que llegaban al salón de distribución, sino solo a los brahmanes. El Gran Ser, reflexionando: "¿Cómo es que mi hijo da limosna?", y viendo que solo daba a los brahmanes, decidió: "Haré que dé a todos". Se vistió con sus hábitos, tomó su cuenco y, llegando por el aire, se detuvo a la puerta de la casa de su hijo. Al verlo, el príncipe, airado, pensó: "¿De dónde ha venido este paria de aspecto tan repulsivo?", y pronunció este verso:

‘‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี, โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว;

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ, โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ.

"¿De dónde vienes tú, vestido con harapos sucios, criatura deforme, como un duende del polvo? Llevas al cuello un trapo recogido de la basura. ¿Quién eres tú, miserable, indigno de ofrendas?"

พฺราหฺมณา ‘‘คณฺหถ คณฺหถา’’ติ ตํ คเหตฺวา อาโกเฏตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสุํ. โส อากาเสน คนฺตฺวา พหินคเร ปจฺจฏฺฐาสิ[Pg.172]. เทวตา กุปิตา กุมารํ คเล คเหตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ ฐเปสุํ. โส อกฺขีหิ นิคฺคเตหิ มุเขน เขฬํ ปคฺฆรนฺเตน ฆรุฆรุปสฺสาสี ทุกฺขํ เวทยติ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สุตฺวา ‘‘โกจิ อาคโต อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ปพฺพชิโต อาคจฺฉี’’ติ. ‘‘กุหึ คโต’’ติ? ‘‘เอวํ คโต’’ติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต, อตฺตโน ทาสสฺสา’’ติ ยาจนฺตี ตสฺส ปาทมูเล ภูมิยา นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส ปิณฺฑาย จริตฺวา, ยาคุํ ลภิตฺวา, ตํ ปิวนฺโต ตตฺถ นิสินฺโน โหติ, โส อวสิฏฺฐํ โถกํ ยาคุํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อทาสิ. ‘‘คจฺฉ อิมํ ยาคุํ อุทกกุมฺภิยา อาโลเลตฺวา เยสํ ภูตวิกาโร อตฺถิ, เตสํ อกฺขิมุขกณฺณนาสาพิเลสุ อาสิญฺจ, สรีรญฺจ ปริปฺโผเสหิ, เอวํ นิพฺพิการา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. ตโต กุมาเร ปกติสรีเร ชาเต ‘‘เอหิ, ตาต มณฺฑพฺย, ตํ ขมาเปสฺสามา’’ติ ปุตฺตญฺจ สพฺเพ พฺราหฺมเณ จ ตสฺส ปาทมูเล นิกฺกุชฺชิตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสิ.

Los brahmanes gritaron: "¡Atrapadlo, atrapadlo!", y agarrándolo, lo golpearon y le infligieron un gran sufrimiento. Él se marchó por el aire y se estableció en un refugio fuera de la ciudad. Las deidades, enfurecidas, agarraron al príncipe por el cuello y lo pusieron cabeza abajo, con los pies hacia arriba. Con los ojos desorbitados y la saliva fluyendo de su boca, respiraba con dificultad y experimentaba un intenso dolor. Al enterarse, Diṭṭhamaṅgalikā preguntó: "¿Ha venido alguien?". "Sí, ha venido un asceta", le respondieron. "¿A dónde se ha ido?", preguntó ella. "Se ha ido por allá", dijeron. Ella fue allí, y suplicando: "Señor, perdonad a vuestro propio esclavo", se postró en el suelo a sus pies. En ese momento, el Gran Ser, tras haber caminado por limosna y obtenido gachas, estaba sentado bebiéndolas. Le dio un poco de las gachas restantes a Diṭṭhamaṅgalikā y le dijo: "Ve, mezcla estas gachas en una jarra de agua y rocíala en los ojos, boca, oídos y fosas nasales de quienes han sido afligidos por los espíritus; también rocía sus cuerpos, y así volverán a la normalidad". Ella lo hizo así. Una vez que el príncipe recuperó su estado normal, ella le dijo: "Ven, querido Maṇḍabya, haremos que te perdone". Hizo que su hijo y todos los brahmanes se postraran a los pies del sabio y le pidió perdón.

โส ‘‘สพฺพชนสฺส ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ โอวทิตฺวา, ธมฺมกถํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํเยว คนฺตฺวา, จินฺเตสิ ‘‘อิตฺถีสุ ปากฏา ทิฏฺฐมงฺคลิกา ทมิตา, ปุริเสสุ ปากโฏ มณฺฑพฺยกุมาโร, อิทานิ โก ทเมตพฺโพ’’ติ. ตโต ชาติมนฺตตาปสํ อทฺทส พนฺธุมตีนครํ นิสฺสาย กุมฺภวตีนทีตีเร วิหรนฺตํ. โส ‘‘อหํ ชาติยา วิสิฏฺโฐ, อญฺเญหิ ปริภุตฺโตทกํ น ปริภุญฺชามี’’ติ อุปรินทิยา วสติ. มหาปุริโส ตสฺส อุปริภาเค วาสํ กปฺเปตฺวา ตสฺส อุทกปริโภคเวลายํ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิ. ตาปโส ตํ อุทเกน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘เกนิทํ ขิตฺต’’นฺติ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา มหาปุริสํ ทิสฺวา ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. ‘‘มาตงฺคจณฺฑาโล, อาจริยา’’ติ. ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา อุปรินทิยา วสี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ เหฏฺฐานทิยา วสติ, ปฏิโสตมฺปิ ทนฺตกฏฺฐํ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉติ. ตาปโส ปุน คนฺตฺวา ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา เหฏฺฐานทิยํ วส, อุปรินทิยาเยว วสา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ ตถา อกาสิ, ปุนปิ ตเถว อโหสิ. ตาปโส ปุนปิ ‘‘ตถา กโรตี’’ติ ทุฏฺโฐ มหาปุริสํ สปิ ‘‘สูริยสฺส เต อุคฺคมนเวลาย สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. มหาปุริโสปิ ‘‘สาธุ, อาจริย, อหํ ปน สูริยุฏฺฐานํ น เทมี’’ติ วตฺวา สูริยุฏฺฐานํ นิวาเรสิ[Pg.173]. ตโต รตฺติ น วิภายติ, อนฺธกาโร ชาโต, ภีตา พนฺธุมตีวาสิโน ตาปสสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข, อาจริย, อมฺหากํ โสตฺถิภาโว’’ติ ปุจฺฉึสุ. เต หิ ตํ ‘‘อรหา’’ติ มญฺญนฺติ. โส เตสํ สพฺพมาจิกฺขิ. เต มหาปุริสํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สูริยํ, ภนฺเต, มุญฺจถา’’ติ ยาจึสุ. มหาปุริโส ‘‘ยทิ ตุมฺหากํ อรหา อาคนฺตฺวา มํ ขมาเปติ, มุญฺจามี’’ติ อาห.

Él los exhortó diciendo: "Se debe dar limosna a todas las personas", y tras impartir una enseñanza del Dhamma, regresó a su propia morada. Reflexionó: "Entre las mujeres, la célebre Diṭṭhamaṅgalikā ha sido amansada; entre los hombres, el célebre príncipe Maṇḍabya. ¿A quién debo amansar ahora?". Entonces vio al asceta Jātimanta, que residía cerca de la ciudad de Bandhumatī, en la orilla del río Kumbhavatī. Este pensaba: "Soy superior por mi casta, no usaré agua que haya sido usada por otros", y vivía en la parte superior del río. El Gran Ser se estableció río arriba de él y, a la hora en que el asceta solía usar el agua, mascó su palillo de dientes y lo arrojó a la corriente. Al ver el palillo flotando, el asceta se preguntó: "¿Quién ha tirado esto?", y yendo río arriba vio al Gran Ser y le preguntó: "¿Quién está aquí?". "El paria Mātaṅga, maestro", respondió. "¡Fuera, paria! No vivas río arriba", dijo el asceta. El Gran Ser asintió: "Está bien, maestro", y se mudó río abajo, pero aun así, el palillo de dientes flotó contra la corriente hasta llegar al asceta. El asceta fue de nuevo y le dijo: "¡Fuera, paria! No vivas río abajo, vive río arriba". El Gran Ser aceptó: "Está bien, maestro", y así lo hizo, pero volvió a ocurrir lo mismo. El asceta, enfurecido al ver que seguía ocurriendo, maldijo al Gran Ser diciendo: "¡Que al amanecer, cuando salga el sol, tu cabeza se parta en siete pedazos!". El Gran Ser respondió: "Está bien, maestro, pero yo no permitiré que salga el sol", e impidió la salida del sol. Debido a esto, la noche no terminaba y reinaba la oscuridad. Temerosos, los habitantes de Bandhumatī acudieron al asceta y le preguntaron: "Maestro, ¿hay alguna seguridad para nosotros?". Pues ellos creían que él era un Arahant. Él les explicó todo lo sucedido. Entonces ellos se acercaron al Gran Ser y le suplicaron: "Señor, por favor, liberad al sol". El Gran Ser respondió: "Si vuestro Arahant viene y me pide perdón, lo liberaré".

มนุสฺสา คนฺตฺวา ตาปสํ อาหํสุ – ‘‘เอหิ, ภนฺเต, มาตงฺคปณฺฑิตํ ขมาเปหิ, มา ตุมฺหากํ กลหการณา มยํ นสฺสิมฺหา’’ติ. โส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ ขมาเปมี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อมฺเห ตฺวํ นาเสสี’’ติ ตํ หตฺถปาเทสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ เนสุํ. มหาปุริโส ‘‘มม ปาทมูเล กุจฺฉิยา นิปชฺชิตฺวา ขมาเปนฺเต ขมามี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ อาหํสุ. ตาปโส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ วนฺทามี’’ติ. มนุสฺสา ‘‘ตว ฉนฺเทน น วนฺทิสฺสสี’’ติ หตฺถปาทมสฺสุคีวาทีสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส ปาทมูเล สยาเปสุํ. โส ‘‘ขมามหํ อิมสฺส, อปิจาหํ ตสฺเสวานุกมฺปาย สูริยํ น มุญฺจามิ, สูริเย หิ อุคฺคตมตฺเต มุทฺธา อสฺส สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ อาหํสุ. มหาปุริโส ‘‘เตน หิ อิมํ คลปฺปมาเณ อุทเก ฐเปตฺวา มตฺติกาปิณฺเฑนสฺส สีสํ ปฏิจฺฉาเทถ, สูริยรสฺมีหิ ผุฏฺโฐ มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิสฺสติ. ตสฺมึ ผลิเต เอส อญฺญตฺร คจฺฉตู’’ติ อาห. เต ตาปสํ หตฺถปาทาทีสุ คเหตฺวา ตถา อกํสุ. สูริเย มุญฺจิตมตฺเต มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิตฺวา ปติ, ตาปโส ภีโต ปลายิ. มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘ปสฺสถ, โภ, สมณสฺส อานุภาว’’นฺติ ทนฺตกฏฺฐปกฺขิปนมาทึ กตฺวา สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘นตฺถิ อีทิโส สมโณ’’ติ ตสฺมึ ปสีทึสุ. ตโต ปภุติ สกลชมฺพุทีเป ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย คหฏฺฐปพฺพชิตา มาตงฺคปณฺฑิตสฺส อุปฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ยาวตายุกํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิ. เตนาห ภควา ‘‘ตทมินาปิ ชานาถ…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ.

La gente, habiéndose acercado, le dijo al asceta: “Venga, venerable, pida perdón al sabio Mātaṅga; no permitas que perezcamos por causa de su disputa”. Él respondió: “No pediré perdón a un caṇḍāla”. La gente dijo: “Usted nos está destruyendo”, y tomándolo por las manos y los pies, lo llevaron ante el Gran Hombre. El Gran Hombre dijo: “Si él me pide perdón postrándose boca abajo a mis pies, lo perdonaré”. La gente le dijo al asceta: “Hazlo así”. El asceta respondió: “No veneraré a un caṇḍāla”. La gente, diciendo: “No lo venerarás por tu propia voluntad”, lo sujetaron por las manos, los pies, la barba y el cuello, y lo obligaron a yacer a los pies del Gran Hombre. El Gran Hombre dijo: “Yo lo perdono, pero por compasión hacia él mismo no liberaré al sol; pues tan pronto como el sol haya salido, su cabeza se partirá en siete pedazos”. La gente preguntó: “¿Qué se debe hacer ahora, venerable?”. El Gran Hombre respondió: “Por tanto, pónganlo en agua hasta la altura del cuello y cubran su cabeza con un terrón de arcilla; cuando el rayo del sol toque el terrón de arcilla, este se partirá en siete pedazos. Una vez que se haya partido, que se vaya a otro lugar”. Ellos tomaron al asceta por las manos, los pies y demás partes y procedieron según lo indicado. Tan pronto como el sol fue liberado, el terrón de arcilla se partió en siete pedazos y cayó; el asceta, aterrorizado, huyó. Al ver esto, la gente dijo: “¡Observen, señores, el poder espiritual del asceta (Mātaṅga)!”. Luego relataron toda la historia, comenzando desde el incidente de arrojar el palillo de dientes, y se llenaron de fe en él diciendo: “No hay otro asceta como este”. A partir de entonces, en toda Jambudīpa, khattiyas, brahmanes y otros, tanto laicos como monjes, acudieron a servir al sabio Mātaṅga. Él, habiendo vivido hasta el final de su vida, tras la disolución del cuerpo, renació en el mundo de Brahma. Por ello, el Bienaventurado dijo: “Entiendan esto también de esta manera... por su renacimiento en el mundo de Brahma”.

๑๔๐-๑๔๑. เอวํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหตี’’ติ สาเธตฺวา อิทานิ ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตํ สาเธตุํ อาห ‘‘อชฺฌายกกุเล ชาตา [Pg.174] …เป… ทุคฺคตฺยา ครหาย วา’’ติ. ตตฺถ อชฺฌายกกุเล ชาตาติ มนฺตชฺฌายเก พฺราหฺมณกุเล ชาตา. ‘‘อชฺฌายกากุเฬ ชาตา’’ติปิ ปาโฐ. มนฺตานํ อชฺฌายเก อนุปกุฏฺเฐ จ พฺราหฺมณกุเล ชาตาติ อตฺโถ. มนฺตา พนฺธวา เอเตสนฺติ มนฺตพนฺธวา. เวทพนฺธู เวทปฏิสฺสรณาติ วุตฺตํ โหติ. เต จ ปาเปสุ กมฺเมสุ อภิณฺหมุปทิสฺสเรติ เต เอวํ กุเล ชาตา มนฺตพนฺธวา จ สมานาปิ ยทิ ปาณาติปาตาทีสุ ปาปกมฺเมสุ ปุนปฺปุนํ อุปทิสฺสนฺติ, อถ ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา สมฺปราเย จ ทุคฺคติ เต เอวมุปทิสฺสมานา อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว มาตาปิตูหิปิ ‘‘นยิเม อมฺหากํ ปุตฺตา, ทุชฺชาตา เอเต กุลสฺส องฺคารภูตา, นิกฺกฑฺฒถ เน’’ติ, พฺราหฺมเณหิปิ ‘‘คหปติกา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา, มา เนสํ สทฺธยญฺญถาลิปากาทีสุ ปเวสํ เทถ, มา เนหิ สทฺธึ สลฺลปถา’’ติ, อญฺเญหิปิ มนุสฺเสหิ ‘‘ปาปกมฺมนฺตา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา’’ติ เอวํ คารยฺหา โหนฺติ. สมฺปราเย จ เนสํ ทุคฺคติ นิรยาทิเภทา, ทุคฺคติ เอเตสํ ปรโลเก โหตีติ อตฺโถ. สมฺปราเย วาติปิ ปาโฐ. ปรโลเก เอเตสํ ทุกฺขสฺส คติ ทุคฺคติ, ทุกฺขปฺปตฺติเยว โหตีติ อตฺโถ. น เน ชาติ นิวาเรติ, ทุคฺคตฺยา ครหาย วาติ สา ตถา อุกฺกฏฺฐาปิ ยํ ตฺวํ สารโต ปจฺเจสิ, ชาติ เอเต ปาปกมฺเมสุ ปทิสฺสนฺเต พฺราหฺมเณ ‘‘สมฺปราเย จ ทุคฺคตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ทุคฺคติยา วา, ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ครหาย วา น นิวาเรติ.

140-141. Habiendo demostrado así que “no por nacimiento se es un paria, por las acciones se es un paria”, ahora, para demostrar que “no por nacimiento se es un brahmán, por las acciones se es un brahmán”, el Bienaventurado dijo las estrofas: “Aquellos nacidos en una familia de recitadores... de un mal destino o de la censura”. Aquí, “nacidos en una familia de recitadores” significa nacidos en una familia de brahmanes que recitan los himnos sagrados (mantas). También existe la lectura “nacidos en una familia de recitadores intachables”, que significa nacidos en una familia de brahmanes de linaje no censurado y expertos en los himnos. “Manta-bandhavā” son aquellos para quienes los himnos son sus parientes; lo que significa que tienen los Vedas como su refugio. “Y si son vistos frecuentemente involucrados en malas acciones” significa que, aunque hayan nacido en tal familia y tengan los himnos como parientes, si son vistos repetidamente en malas acciones como el asesinato, entonces son censurables en esta misma vida y en el más allá tienen un mal destino. Siendo vistos en tales actos, en esta misma existencia son censurados incluso por sus propios padres, quienes dicen: “Estos no son nuestros hijos, son engendros malnacidos, son como carbones encendidos para el linaje; ¡expúlsenlos!”. También los brahmanes los censuran diciendo: “Estos son hombres de hogar, no brahmanes; no les permitan entrar en el sacrificio conmemorativo ni en la ofrenda de cebada; no conversen con ellos”. Y otras personas también dicen: “Estos son malhechores, no son brahmanes”. De este modo son censurables. Y en el más allá, su destino es el sufrimiento, tales como los infiernos y demás; esto significa que tendrán un mal destino en el otro mundo. También existe la lectura “samparāye vā” (o en el más allá). Un mal destino (duggati) es un rumbo hacia el sufrimiento en el otro mundo; significa que solo obtendrán sufrimiento. “Su casta no los previene de un mal destino o de la censura” significa que esa casta superior en la que tú confías como esencial, no previene a esos brahmanes vistos en malas acciones del mal destino descrito aquí como “un mal destino en el más allá”, ni de la censura descrita aquí como “censurables en esta misma vida”.

๑๔๒. เอวํ ภควา อชฺฌายกกุเล ชาตานมฺปิ พฺราหฺมณานํ คารยฺหาทิกมฺมวเสน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปติตภาวํ ทีเปนฺโต ทุคฺคติคมเนน จ สมฺปราเย พฺราหฺมณชาติยา อภาวํ ทีเปนฺโต ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตมฺปิ อตฺถํ สาเธตฺวา อิทานิ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ นิคเมนฺโต อาห, เอวํ พฺราหฺมณ –

142. Así, el Bienaventurado, mostrando la caída en esta misma vida incluso de los brahmanes nacidos en familias de recitadores a través de su conducta censurable, y mostrando que pierden su condición de nacimiento brahmánico en el más allá al ir a un mal destino, demostró también este punto: “no por nacimiento se es un brahmán, por las acciones se es un brahmán”. Ahora, concluyendo ambos puntos, le dijo al brahmán:

‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ;

กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ.

“No por nacimiento se es un paria, ni por nacimiento se es un brahmán; por las acciones se es un paria, por las acciones se es un brahmán”.

เสสํ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนยเมว. วิเสสโต วา เอตฺถ นิกฺกุชฺชิตํ วาติอาทีนํ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ วา [Pg.175] อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ มํ กมฺมวิมุขํ ชาติวาเท ปติตํ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมณวสลภาโว โหตี’’ติ ทิฏฺฐิโต วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ ชาติวาทปฏิจฺฉนฺนํ กมฺมวาทํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ พฺราหฺมณวสลภาวสฺส อสมฺภินฺนอุชุมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ มาตงฺคาทินิทสฺสนปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

El resto debe entenderse según el método explicado en el Kasibhāradvāja Sutta. Específicamente aquí, la conexión de las palabras “lo que estaba volcado”, etc., debe entenderse así: así como alguien podría enderezar lo que estaba volcado, así el señor Gotama me ha ayudado a emerger de la visión de la doctrina del nacimiento en la que yo había caído, dando la espalda a la acción y creyendo que “por nacimiento se es un brahmán o un paria”. Así como alguien revelaría lo que estaba oculto, así él ha revelado la doctrina de la acción que estaba oculta por la doctrina del nacimiento. Así como alguien indicaría el camino a quien está perdido, así él me ha indicado el camino directo y sin confusión sobre la condición de ser brahmán o paria. Y así como alguien sostendría una lámpara de aceite en la oscuridad, así el señor Gotama ha sostenido una lámpara mediante el ejemplo de Mātaṅga y otros; por habérseme mostrado el Dhamma a través de estos métodos, el Dhamma ha sido esclarecido por él de múltiples maneras.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En la Paramatthajotikā, el comentario de los textos breves,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

el comentario al Suttanipāta, la explicación del Aggikabhāradvāja Sutta ha concluido.

๘. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Explicación del Metta Sutta

กรณียมตฺถกุสเลนาติ เมตฺตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? หิมวนฺตปสฺสโต กิร เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ สาวตฺถึ อาคจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว สงฺเขโป.

El discurso que comienza con 'Karaṇīyamatthakusalena' es el Metta Sutta. ¿Cuál es su origen? Se dice que unos bhikkhus, acosados por deidades en las laderas del Himalaya, acudieron ante el Bienaventurado en Sāvatthī. Para ellos, el Bienaventurado recitó este sutta con el propósito de brindarles protección (paritta) y un tema de meditación (kammaṭṭhāna). Este es, por lo pronto, el relato resumido.

อยํ ปน วิตฺถาโร – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถนาทีนีติ อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ.

Este es, en cambio, el relato detallado: En una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī cuando se aproximaba el inicio del retiro de las lluvias (vassūpanāyikā). En aquel tiempo, numerosos bhikkhus de diversas regiones, habiendo recibido temas de meditación del Bienaventurado, se le acercaron con el deseo de pasar el retiro de las lluvias en distintos lugares. Allí, el Bienaventurado les enseñó temas de meditación adecuados para los ochenta y cuatro mil tipos de temperamentos de la siguiente manera: para aquellos de temperamento codicioso (rāga), enseñó once tipos de meditación sobre lo impuro (asubha), considerando tanto lo animado como lo inanimado; para aquellos de temperamento iracundo (dosa), enseñó cuatro tipos de meditación, empezando por el amor benevolente (metta); para aquellos de temperamento confuso (moha), enseñó temas como la atención plena a la muerte (maraṇassatikammaṭṭhāna); para aquellos de temperamento especulativo (vitakka), enseñó la atención plena a la respiración (ānāpānassati), el kasiṇa de tierra y otros; para aquellos de temperamento de fe (saddhā), enseñó temas como el recuerdo del Buddha (buddhānussati); y para aquellos de temperamento intelectual (buddhi), enseñó el análisis de los cuatro elementos (catudhātuvavatthāna) y otros.

อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา [Pg.176] ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาตลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ โข เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา, เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจปธานกุฏิสตานิ การาเปตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ.

Entonces, unos quinientos bhikkhus, tras haber aprendido un tema de meditación ante el Bienaventurado, partieron en busca de un alojamiento adecuado y de una aldea para la colecta de limosnas. Viajando por etapas, llegaron a una montaña en la región fronteriza que conectaba con el Himalaya, la cual tenía llanuras de roca semejantes al cristal azul, estaba adornada con densas y frescas arboledas de un verde azulado, su suelo estaba cubierto de arena similar a superficies de perlas o láminas de plata, y estaba rodeada de estanques de agua pura, dulce y fresca. Los bhikkhus pasaron allí una noche y, al amanecer, tras realizar sus necesidades corporales, entraron en una aldea cercana para recoger limosnas. La aldea contaba con mil familias que vivían en asentamientos compactos, y la gente allí era devota y llena de fe. Debido a la rareza de ver a monjes en esa región fronteriza, al ver a los bhikkhus se llenaron de gozo y alegría. Después de ofrecerles comida, les suplicaron: "Venerables señores, residan aquí mismo durante los tres meses de las lluvias". Así, mandaron construir quinientas cabañas de meditación y prepararon todos los utensilios necesarios, como lechos, asientos y vasijas para agua de beber y de uso personal.

ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถาปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา หุตฺวา ยามคณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมานุสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ โข คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโต โอโลเกนฺติ; เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ – ‘‘กทา นุ โข ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ. มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺขิสฺสาม. หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ปสฺสนฺตานํ ตญฺจ สทฺทํ สุณนฺตานํ หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา. เตน เต จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ. เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ. ตโต เนสํ มุฏฺฐสฺสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ. เตสํ เตน [Pg.177] ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, พาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ.

Al segundo día, los bhikkhus entraron en otra aldea para recoger limosnas. Allí también, la gente los atendió de la misma manera y les rogó que pasaran el retiro de las lluvias. Los bhikkhus aceptaron diciendo: "siempre que no haya obstáculos". Al entrar en aquel bosque, se mantuvieron con esfuerzo persistente día y noche; golpeando el gong que marca las horas, permanecían con gran atención reflexiva (yoniso manasikāra) y se sentaban al pie de los árboles. Debido al poder de la virtud de los bhikkhus, las deidades de los árboles (rukkhadevatā), cuyo propio poder se vio eclipsado, descendieron de sus mansiones y, tomando a sus niños, deambulaban de un lado a otro. Era como cuando reyes o grandes ministros ocupan el espacio de las casas de unos aldeanos; los habitantes de la casa, habiendo salido y viviendo en otro lugar, observan desde lejos preguntándose: "¿Cuándo se irán?". Del mismo modo, las deidades abandonaron sus propias mansiones y, deambulando de un lado a otro, observaban desde lejos pensando: "¿Cuándo se irán los venerables señores?". Entonces consideraron: "Los bhikkhus que han iniciado el retiro de las lluvias permanecerán inevitablemente aquí durante tres meses. Nosotros, por tanto tiempo, no podremos retirarnos y vivir así con nuestros niños. Vamos, mostremos a los bhikkhus objetos espantosos". Aquella noche, a la hora en que los bhikkhus realizaban sus deberes monásticos, las deidades crearon formas aterradoras de yakkhas que se paraban frente a ellos, y emitían sonidos espantosos. Al ver esas formas y oír esos sonidos, el corazón de los bhikkhus tembló, palidecieron y se pusieron amarillentos. Debido a esto, no podían concentrar su mente. Con la mente dispersa y agitada repetidamente por el miedo, perdieron la atención plena (sati). Luego, al perder la atención plena, las deidades emplearon olores nauseabundos. Debido a ese mal olor, sintieron como si sus cerebros fueran estrujados y les sobrevinieron intensos dolores de cabeza; sin embargo, ninguno informó al otro de lo que estaba sucediendo.

อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ? ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา อาวุโส ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส ภควโต สนฺติกํ, คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพ เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมึสุ.

Entonces, un día, en el momento de asistir al anciano de la Sangha, estando todos reunidos, el anciano preguntó: «Amigos, cuando entrasteis en este bosque, durante varios días vuestra tez era extremadamente pura, radiante y clara, y vuestras facultades eran serenas; pero ahora estáis demacrados, de mal color y amarillentos como una hoja seca. ¿Qué es lo que os resulta inadecuado en este lugar?». Entonces, un monje dijo: «Venerable señor, por la noche veo y escucho objetos aterradores de tal y tal naturaleza, y percibo tales olores fétidos; debido a ello, mi mente no logra la concentración». De la misma manera, todos informaron de lo que estaba sucediendo. El anciano de la Sangha dijo: «Amigos, el Bienaventurado ha prescrito dos momentos para entrar en el retiro de las lluvias, y esta morada nos resulta inadecuada. Vayamos, amigos, a la presencia del Bienaventurado y, habiendo ido, preguntémosle por otra morada que sea adecuada». «Está bien, venerable señor», respondieron aquellos monjes al anciano. Entonces, habiendo recogido sus moradas, tomando sus cuencos y mantos, y debido a su falta de apego hacia las familias, partieron hacia Sāvatthī sin despedirse de nadie. Viajando por etapas, llegaron a Sāvatthī y se presentaron ante el Bienaventurado.

ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปฺปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายํ เสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุเณยฺยาถ. คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ. สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ, เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิมํ สุตฺตมภาสิ.

Al ver a esos monjes, el Bienaventurado les dijo: «Monjes, yo he prescrito la regla de entrenamiento: 'Monjes, no se debe andar de viaje durante el retiro de las lluvias'. ¿Por qué entonces andáis de viaje?». Ellos le informaron de todo al Bienaventurado. El Bienaventurado, examinando toda Jambudīpa, no vio otra morada adecuada para ellos, ni siquiera un espacio del tamaño de un asiento de cuatro patas. Entonces, dijo a los monjes: «Monjes, no hay para vosotros otra morada adecuada; morando allí mismo es como alcanzaréis la destrucción de los influjos (āsavas). Id, monjes, y morad dependiendo de esa misma morada. Si deseáis estar libres de temor ante las deidades, aprended esta protección (paritta); pues esta será para vosotros tanto una protección como un objeto de meditación (kammaṭṭhāna)». Y así pronunció este sutta.

อปเร ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา, ทฺเว ปริตฺตา, ทฺเว อสุภา, ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ. อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ[Pg.178]. อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกฌานตฺถญฺจ อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ.

Sin embargo, otros maestros dicen: «Id, monjes, y morad dependiendo de esa misma morada», y habiendo dicho esto, el Bienaventurado añadió: «Además, un morador del bosque debe conocer las prácticas de mantenimiento. A saber: mediante la práctica por la tarde y por la mañana de dos rondas de amor benevolente, dos de protección, dos sobre lo desagradable del cuerpo, dos de la recordación de la muerte y la reflexión sobre los ocho grandes motivos de urgencia espiritual (saṃvega)». Los ocho grandes motivos de urgencia son: el nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte y los sufrimientos de los cuatro estados de privación (apāya). O bien: los cuatro primeros son el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte; el quinto es el sufrimiento de los estados de privación; seguidos por el sufrimiento arraigado en el ciclo de renacimientos del pasado, el sufrimiento arraigado en el ciclo del futuro y el sufrimiento arraigado en la búsqueda de alimento en el presente. Así, habiendo indicado el Bienaventurado las prácticas de mantenimiento, pronunció este sutta para esos monjes con el propósito del amor benevolente, la protección y el logro del jhana como base para la visión cabal (vipassanā). Así lo afirman.

๑๔๓. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน, อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ. อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ. ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานี.

143. En este contexto, con respecto al primer verso que comienza con 'karaṇīyamatthakusalena', esta es primero la explicación de los términos: 'karaṇīyaṃ' significa lo que debe hacerse, lo que es digno de ser realizado. 'Attho' significa la práctica o cualquier cosa beneficiosa para uno mismo; todo eso se llama 'attha' porque debe ser emprendido (araṇīyato), y ser emprendido significa que debe ser alcanzado. 'Atthakusalena' significa por aquel que es experto en el bien, hábil en el propósito. 'Yaṃ' es un pronombre nominativo indeterminado. 'Taṃ' es un acusativo determinado. O bien, ambos 'yaṃ taṃ' son nominativos. 'Santaṃ padaṃ' es un término en acusativo; es 'paz' por su característica y 'estado' (padaṃ) porque debe ser alcanzado; es un epíteto del Nibbāna. 'Abhisamecca' significa habiendo comprendido plenamente o llegado a ello. 'Sakkotīti sakko' significa que es capaz, competente y dotado de capacidad. 'Ujū' significa poseedor de rectitud. 'Suṭṭhu ujū' significa muy recto (suhuju). Aquel cuyas palabras son agradables es 'suvaco' (fácil de corregir). 'Assā' significa que debería ser. 'Mudū' significa poseedor de gentileza. 'Na atimānī' significa que no es arrogante.

อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณียํ, สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล.

Y esta es la explicación del significado de: 'Esto es lo que debe hacer quien es hábil en el bien, tras haber comprendido aquel estado de paz'. Aquí, en primer lugar, existe lo que debe hacerse (karaṇīya) y lo que no debe hacerse (akaraṇīya). En resumen, el triple entrenamiento es lo que debe hacerse; mientras que el fracaso en la virtud (sīla), el fracaso en la visión (diṭṭhi), el fracaso en la conducta (ācāra) y el fracaso en el sustento (ājīva), entre otros, es lo que no debe hacerse. Asimismo, existe el que es hábil en el bien y el que es hábil en lo que no es provechoso.

ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, สินานทานํ, จุณฺณทานํ, มตฺติกาทานํ, จาฏุกมฺยตํ, มุคฺคสูปฺยตํ, ปาริภฏุตํ, ชงฺฆเปสนิยํ, เวชฺชกมฺมํ, ทูตกมฺมํ, ปหิณคมนํ, ปิณฺฑปฏิปิณฺฑทานานุปฺปทานํ, วตฺถุวิชฺชํ, นกฺขตฺตวิชฺชํ, องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ[Pg.179]. เสยฺยถิทํ – เวสิยโคจเร วิธวาถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนิปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน. ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกอโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล.

En este contexto, aquel que, habiéndose ordenado en esta enseñanza, no se aplica a sí mismo correctamente, posee una conducta defectuosa y mantiene su vida basándose en los veintiún tipos de medios de vida impropios. A saber: mediante regalos de bambúes, de hojas, de flores, de frutos, de palillos de dientes, de agua para el lavado del rostro, de implementos para el baño, de polvos de baño, de arcilla; mediante la lisonja, la charlatanería inconsistente, el cuidado de niños, el servicio de mensajería a pie, el ejercicio de la medicina, el trabajo de mensajero, el ir y venir en recados, el dar una porción de las limosnas recibidas como regalo, la geomancia, la astrología y la quiromancia. Además, frecuenta los seis tipos de lugares inapropiados, a saber: el entorno de las prostitutas, de las viudas, de las mujeres solteras, de los eunucos, de las bhikkhunīs y de las tabernas. Vive en asociación con reyes, ministros reales, ascetas de otras sectas y sus discípulos, manteniendo una relación inapropiada con los laicos. También frecuenta, sirve y visita a aquellas familias que no tienen fe ni confianza, que son mezquinas, insultantes y despreciativas, que desean el perjuicio, el daño, la incomodidad y la falta de seguridad para los monjes... y las seguidoras laicas. Este es alguien falto de destreza en el bien.

โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ, วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ อยํ อตฺถกุสโล.

En cambio, aquel que, habiéndose ordenado en esta enseñanza, se aplica correctamente a sí mismo, abandona los medios de vida impropios y, deseando establecerse en la cuádruple pureza de la virtud, perfecciona la restricción del Pātimokkha mediante la fe, la restricción de las facultades sensoriales mediante la atención plena, la purificación de los medios de vida mediante la energía y el uso de los requisitos mediante la sabiduría; este es alguien diestro en el bien.

โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริยสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกาทีนํ ปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

También es diestro en el bien aquel que purifica la restricción del Pātimokkha mediante la limpieza de las siete clases de ofensas; la restricción de los sentidos mediante el no surgimiento de la codicia y otros estados afines cuando los objetos impactan en las seis puertas de los sentidos; la pureza de los medios de vida evitando las búsquedas impropias y obteniendo los requisitos elogiados por los sabios y ensalzados por el Buddha y sus discípulos; el uso de los requisitos mediante la reflexión ya mencionada; y el perfeccionamiento de la clara comprensión mediante la reflexión sobre el propósito y otros factores al cambiar las cuatro posturas corporales.

โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทายติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรีมิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนํ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

O bien aquel que, comprendiendo que así como mediante el agua salina se limpia una ropa sucia, mediante la ceniza un espejo y mediante el crisol el oro, del mismo modo la virtud se purifica mediante el conocimiento, y así la purifica lavándola con el agua del conocimiento. Y así como el ave kikī protege su huevo, el buey yak su cola, una madre a su único y amado hijo, o un hombre con un solo ojo protege ese único ojo, así él protege su agregado de virtud con extrema diligencia; y al reflexionar tarde y mañana, no percibe ni la más mínima falta. Este también es alguien diestro en el bien.

โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคเหตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. โย วา ปน สมาปตฺติโต [Pg.180] วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค.

O bien aquel que, basándose en la virtud que produce la ausencia de remordimiento, emprende la práctica para la supresión de las impurezas, y tras emprenderla realiza los ejercicios preparatorios de un kasiṇa y alcanza las absorciones meditativas; este también es alguien diestro en el bien. Y aquel que, tras emerger de una absorción, analiza los fenómenos condicionados y alcanza el estado de Arahant, es el supremo entre los diestros en el bien.

ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาเนน, ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทาย ปคฺคหเณน มคฺคผเลน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถาวิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห.

De entre ellos, aquellos que son elogiados como diestros en el bien por estar establecidos en la virtud que libera del remordimiento, o por emprender la práctica de supresión de las impurezas, o por haber alcanzado los senderos y frutos, son los que aquí se entienden por 'diestros en el bien'. Y tales eran aquellos monjes. Por lo tanto, el Bienaventurado, refiriéndose a esos monjes, mediante una enseñanza formulada sobre una sola persona, dijo: 'Esto es lo que debe ser hecho por aquel que es diestro en el bien'.

ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปาทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ. อธิการโต อนุวตฺตติ ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา ‘‘วิหริตุกาเมนา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Entonces, ante la duda surgida en ellos de '¿qué debe ser hecho?', dijo: 'tras haber comprendido ese estado de paz'. El sentido es este: 'aquello (yaṃ) que debe ser hecho por quien desea morar tras haber comprendido, mediante la penetración, ese (taṃ) estado de paz del Nirvana ensalzado por el Buddha y sus nobles discípulos'. Y aquí, el término 'yaṃ', mencionado al principio de este verso, concuerda con 'karaṇīyaṃ' (debe ser hecho) por su función rectora. Pero dado que la frase 'tras haber comprendido ese estado de paz' es un pasaje que requiere completar el sentido, debe entenderse que se dice 'por quien desea morar'.

อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ สนฺตนฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ, ตนฺติ. ยํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

O bien, con 'tras haber comprendido el estado de paz' se entiende: habiendo conocido mediante la sabiduría mundana, por tradición oral u otros medios, que el estado del Nirvana es 'pacífico', aquello que debe ser hecho por quien desea alcanzarlo es lo que debe hacer el diestro en el bien, según la función rectora del texto. O bien, cuando se dijo 'lo que debe ser hecho por el diestro en el bien', para quienes se preguntaban '¿qué?', dijo 'tras haber comprendido ese estado de paz'. Su significado debe entenderse así: habiendo comprendido el estado de paz mediante la sabiduría mundana, aquello (taṃ) que es lo que debe ser hecho (yaṃ karaṇīyaṃ). Lo que se ha de hacer, eso debe ser hecho; se dice que esto es digno de ser realizado.

กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมูปายโต. กามญฺเจตํ กรณารหตฺเถน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขปเทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต [Pg.181] ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถํ อาห.

¿Pero qué es eso? ¿Qué otra cosa podría ser sino el medio para alcanzarlo? Ciertamente, esto se indica mediante el primer término, que señala el triple entrenamiento digno de realizarse. De hecho, en el comentario sobre su significado dijimos: 'Existe lo que debe ser hecho y lo que no debe ser hecho. De ello, en resumen, el triple entrenamiento es lo que debe ser hecho'. Pero debido a que la enseñanza se dio de forma muy breve, algunos de esos monjes la comprendieron y otros no. Por lo tanto, para instruir a quienes no la habían comprendido, detallando lo que debe ser hecho especialmente por un monje morador del bosque, enunció primero este medio verso: 'Debe ser capaz, recto, muy recto, fácil de corregir, amable y sin arrogancia'.

กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ, อตฺตโน ปตฺตจีวรปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส.

¿Qué se quiere decir? Un bhikkhu que habita en el bosque y desea morar habiendo comprendido plenamente el estado de paz (el Nirvana) —o aquel que lo ha comprendido mediante la sabiduría mundana y está practicando para alcanzarlo—, al poseer los factores de esfuerzo segundo y cuarto, sin preocuparse por su cuerpo ni por su vida, debería ser capaz de practicar para la penetración de las verdades. Asimismo, en los ritos preparatorios para los kasiṇas, en el cumplimiento de sus deberes, en la reparación de su propio cuenco y hábitos, y demás, así como en las diversas tareas que debe realizar para sus compañeros de vida santa, y en otros asuntos similares, debe ser capaz, diestro, diligente y competente. Siendo capaz, al poseer el tercer factor de esfuerzo, debe ser recto (uju). Aunque sea recto, no debe conformarse con serlo una sola vez, sino que, mientras viva, una y otra vez y sin negligencia, debe ser excepcionalmente recto. O bien, es recto por la ausencia de engaño, y muy recto (suhuju) por la ausencia de hipocresía; o es recto al abandonar la doblez corporal y verbal, y muy recto al abandonar la doblez mental; o es recto al no ostentar virtudes inexistentes, y muy recto al no aceptar ganancias que pudieran surgir de virtudes inexistentes. De este modo, debe ser recto y muy recto mediante la meditación profunda sobre el objeto y las características, lograda respectivamente por los dos primeros entrenamientos y el tercero, y mediante la purificación de su esfuerzo y su disposición.

น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุพฺพโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม หุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเฐติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต, สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุพฺพโจ จ อสฺส.

No solo debe ser recto y muy recto, sino que además debe ser dócil a las sugerencias (fácil de instruir). Pues si a una persona a quien se le dice: “Esto no debe hacerse”, responde: “¿Qué has visto?, ¿qué has oído?, ¿quién eres tú para hablarme?, ¿eres mi preceptor, mi maestro, mi amigo o mi allegado?”, o si molesta al otro guardando silencio, o si acepta la palabra pero no actúa en consecuencia, tal persona está lejos de alcanzar la distinción (los estados superiores). Pero si, al ser amonestado, uno dice: “Bien, venerable señor, ha sido bien dicho; las propias faltas son ciertamente difíciles de ver. Si me ve realizar tal acción de nuevo, por favor dígamelo por compasión; ha pasado mucho tiempo desde que recibí un consejo de usted”, y luego actúa conforme a las instrucciones, esa persona no está lejos de alcanzar la distinción. Por lo tanto, aceptando así la palabra de otro y actuando según ella, uno debe ser dócil a las sugerencias.

ยถา จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปฺปหิณคมนาทีสุ นิยุญฺชิยมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส [Pg.182] ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ.

Y así como es dócil a las sugerencias, debe ser gentil (mudu). “Gentil” significa que, si los laicos le piden que lleve mensajes o realice mandados y demás, no debe ser condescendiente en tales asuntos, sino permanecer firme; pero debe ser gentil en la práctica de sus deberes y en toda la vida espiritual, siendo capaz de aplicarse a diversas tareas como el oro bien trabajado. O bien, “gentil” significa que debe tener una expresión abierta en su rostro, sin fruncir el ceño, ser agradable al conversar, hospitalario y acogedor como un buen vado. Y no solo debe ser gentil, sino que además debe estar libre de arrogancia (anatimānī). No debe despreciar a otros por motivos de clase social, linaje u otras causas de orgullo; más bien, como el venerable Sāriputta, debe morar con una mente similar a la de un joven paria.

๑๔๔. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยํ คาถมาห.

144. De este modo, habiendo descrito el Bienaventurado lo que debe ser hecho por un bhikkhu —especialmente por uno que habita en el bosque— que desea morar tras haber comprendido plenamente el estado de paz o por quien practica para su logro, deseando explicar aún más, pronunció el segundo verso: “Que sea contento...”.

ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ (มหาว. ๗๓) เอวํ อุปสมฺปทมาฬเก อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ. เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการมทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ. เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ.

Aquí, en las palabras “contento y agradecido”, se dice que es “contento” (santussako) quien se satisface con los doce tipos de contento según la clasificación explicada. O bien, “contento” significa que está satisfecho: satisfecho con lo que es propio, satisfecho con lo que está presente y satisfecho con ecuanimidad. En este contexto, “lo propio” se refiere a los cuatro requisitos descritos en el recinto de la ordenación y aceptados por uno mismo, de esta manera: “la vida monástica depende de la comida recibida como limosna”. Se llama “satisfecho con lo propio” a quien se mantiene con lo que se le da, ya sea bueno o malo, entregado con respeto o sin él, sin mostrar ninguna alteración ni al recibirlo ni al usarlo. “Lo que está presente” es aquello que ha sido obtenido y está disponible para uno; se llama “satisfecho con lo que está presente” a quien se satisface simplemente con lo que hay, sin anhelar nada más y abandonando la codicia excesiva. “Con ecuanimidad” significa el abandono del apego y la aversión ante lo deseable y lo indeseable, respectivamente; se llama “satisfecho con ecuanimidad” a quien está igualmente satisfecho con todos los objetos.

สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปสิตุ’’นฺติ. โย ปน ยํกิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ – ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร โถกโถเกนปิ [Pg.183] ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต.

Se dice que es “fácil de sustentar” (subharo) quien se mantiene con facilidad, es decir, quien es fácil de alimentar. Pues aquel bhikkhu que, aun cuando se le da un cuenco lleno de arroz de calidad, carne y otros alimentos finos, muestra un rostro sombrío y descontento, o que desprecia la comida de limosna en presencia de los donantes diciendo: “¿Qué es esto que habéis dado?” y luego se la entrega a novicios o laicos, es “difícil de sustentar” (dubbaro). Al ver esto, las personas lo evitan desde lejos pensando: “No es posible mantener a un bhikkhu que es difícil de sustentar”. En cambio, aquel que, habiendo recibido cualquier cosa, sea tosca o refinada, poca o mucha, se siente satisfecho, muestra un rostro sereno y con ello se mantiene, es “fácil de sustentar”. Al verlo, las personas confían plenamente y dicen: “Nuestro venerable es fácil de sustentar, se satisface incluso con muy poco; nosotros mismos lo mantendremos”, y tras hacer este compromiso, lo sustentan. Tal tipo de persona es lo que aquí se entiende por “fácil de sustentar”.

อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ. อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรปริกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

Es de “pocos deberes” (appakicco) aquel que tiene pocas tareas, que no está ocupado en numerosas actividades por deleite en el trabajo, deleite en la charla, deleite en la compañía y demás. O bien, significa aquel que, en todo el monasterio, no tiene obligaciones respecto a construcciones, propiedades de la Sangha, administración de novicios o trabajadores del monasterio, etc. Simplemente se afeita la cabeza, se corta las uñas, prepara su cuenco y hábitos, y realiza otras tareas personales, pero por lo demás tiene como tarea principal el deber del asceta (samaṇadhamma).

สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุจฺจาราเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย.

Se dice que tiene una forma de vida frugal (sallahukavutti) aquel cuya subsistencia es ligera. A diferencia de un monje con muchas pertenencias que, al momento de partir hacia otra dirección, hace que una multitud cargue sobre sus cabezas y cinturas cuencos, mantos, mantas, aceite, dulces y demás, aquel que posee pocos requisitos mantiene solo la medida de los ocho implementos de un asceta —como el cuenco y los mantos—. Al momento de partir hacia cualquier dirección, se marcha llevándolo todo consigo, tal como un ave que vuela con sus alas; tal tipo de monje es el que se describe aquí como alguien de 'vida frugal'. 'De facultades serenas' (santindriyo) se refiere a aquel cuyas facultades sensoriales están en calma, es decir, sus facultades no se agitan por el poder de la lujuria y demás ante objetos deseables u otros estímulos. 'Juicioso' (nipako) significa alguien inteligente, perspicaz y sabio; el sentido es que posee la sabiduría para proteger la virtud (sīla), la sabiduría para el uso reflexivo de los mantos y demás requisitos, y la sabiduría para discernir las siete cosas adecuadas (sappāya), como la morada y otros elementos.

น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ.

'No presuntuoso' (appagabbo) significa que no es insolente; el significado es que está libre de los ocho tipos de impudencia corporal, de los cuatro tipos de impudencia verbal y de los numerosos tipos de impudencia mental.

อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ, ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ, ตถา คณมชฺเฌ, คณมชฺเฌติ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ, ตถา ชนฺตาฆเร. วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ[Pg.184], ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ พาหาย พาหํ ปหรนฺโต, อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ.

La llamada impudencia corporal de ocho tipos (kāyapāgabbiya) consiste en realizar acciones inapropiadas con el cuerpo ante la Sangha, un grupo, un individuo, en el comedor, en la sauna, en el lugar de baño, en el camino de la limosna y al entrar en las casas. Por ejemplo: sentarse en medio de la Sangha con las rodillas recogidas o con los pies cruzados sobre las piernas, y cosas similares; lo mismo ocurre en medio de un grupo —que se refiere a la asamblea de los cuatro tipos de seguidores— y ante un individuo de mayor rango. En el comedor, no cede el asiento a los mayores o impide que los monjes jóvenes ocupen un lugar; de igual modo en la sauna. Además, allí enciende fuego y realiza otras tareas sin pedir permiso a los mayores. En cuanto al lugar de baño, se ha dicho: 'Se debe bañar por orden de llegada, sin hacer distinción entre jóvenes y mayores'; pero sin prestar atención a esto, alguien que llega tarde entra en el agua y molesta tanto a los mayores como a los jóvenes. En el camino de la limosna, con el fin de obtener el mejor asiento, el mejor agua o la mejor comida, camina delante de los mayores golpeándolos hombro con hombro; y al entrar en las casas, entra antes que los mayores y se comporta de forma lúdica con los jóvenes, entre otros actos similares.

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ. ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ. อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ โภชนียํ, กึ เม ทสฺสสิ, กิมชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอทมาทึ ภาสติ.

La impudencia verbal de cuatro tipos (vacīpāgabbiya) consiste en emitir palabras inapropiadas ante la Sangha, un grupo, un individuo y dentro de las casas. Por ejemplo: enseñar el Dhamma en medio de la Sangha sin pedir permiso; de igual modo, en un grupo tal como se describió antes o ante un individuo de mayor rango, enseña el Dhamma sin pedir permiso. Además, cuando la gente le hace una pregunta en esas situaciones, la responde sin consultar al monje de mayor rango. En las casas, por otro lado, dice cosas como: '¿Qué hay en la casa de tal persona? ¿Hay gachas o algo de comer? ¿Qué me vas a dar? ¿Qué comeré hoy? ¿Qué voy a ingerir o qué voy a beber?', y otras expresiones similares.

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการอปฺปติรูปวิตกฺกนํ.

La impudencia mental de numerosos tipos (manopāgabbiya) consiste en albergar en la mente diversos tipos de pensamientos inapropiados, como pensamientos sensuales y otros, en diversas situaciones, incluso sin llegar a cometer una transgresión mediante el cuerpo o la palabra.

กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิยคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา โยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสา จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘อสฺสา’’ติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ ‘‘สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสา’’ติ เอวํ โยเชตพฺพํ.

'Sin apego a las familias' (kulesvananugiddho) significa que, en las familias a las que se acerca, no tiene avidez por el deseo de los requisitos ni mantiene vínculos inapropiados con los laicos. No se lamenta con ellos, no se regocija con ellos, no es feliz cuando ellos son felices ni sufre cuando ellos sufren, y no se involucra personalmente en sus tareas y obligaciones cuando estas surgen. En este verso, el término 'debería ser' (assa) empleado en la frase 'suvaco cassā' debe conectarse con todos los términos anteriores de esta manera: 'debería ser satisfecho' (santussako ca assa), 'debería ser fácil de mantener' (subharo ca assa), etc.

๑๔๕. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตตุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร. อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กึ ปน กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกํ อณุมตฺตมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ.

145. De este modo, después de haber explicado lo que debe hacerse adicionalmente por un monje —especialmente por un morador del bosque— que desea morar habiendo comprendido el estado de paz o que desea practicar para su logro, el Bendito, deseando ahora explicar lo que no debe hacerse, pronunció este medio verso: 'Y no debería hacer nada, por pequeño que sea, por lo que otros sabios pudieran criticarle'. Su significado es: mientras realiza lo que debe hacerse, no debe practicar ninguna mala conducta de cuerpo, palabra o mente que se califique como insignificante o baja. No solo debe evitar la mala conducta grosera, sino que no debe practicar nada en absoluto, ni siquiera lo más mínimo o diminuto.

ตโต [Pg.185] ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสนฺติ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ.

Seguidamente, muestra el peligro directamente visible si se cometiera tal conducta con las palabras: 'por lo que otros sabios pudieran criticarle'. En este pasaje, los que no son sabios no son el estándar, pues ellos podrían calificar lo intachable como censurable, o lo levemente censurable como gravemente censurable. Solo los sabios son el estándar; pues ellos, tras investigar y examinar profundamente, expresan crítica hacia quien merece ser criticado y elogio hacia quien merece ser elogiado. Por lo tanto, se dijo 'otros sabios'.

เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส, ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโน ว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ.

Así, el Bendito, mediante estos dos versos y medio, ha expuesto el acceso al tema de meditación (kammaṭṭhāna) dividido en lo que debe y no debe hacerse para todos los monjes que desean morar habiendo comprendido el estado de paz o que desean practicar para alcanzarlo, especialmente bajo el encabezado de los moradores del bosque. Ahora, con el fin de que dichos monjes disipen el peligro causado por aquellas deidades y para su protección, así como para la toma del tema de meditación mediante los jhanas que sirven de base para la visión profunda (vipassanā), comenzó a impartir la enseñanza sobre el amor universal (mettakathā) mediante el método que inicia con: 'Que todos los seres sean felices y estén seguros'.

ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมงฺคิโน. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยูปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺพา. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา.

En este contexto, 'felices' (sukhinoti) significa aquellos que están dotados de felicidad. 'Seguros' (kheminoti) significa que poseen seguridad, que están libres de temor y sin peligros. 'Todos' (sabbeti) significa sin excepción. 'Seres' (sattāti) se refiere a los seres vivos. 'De mente feliz' (sukhitattāti) significa que poseen una mente feliz. Aquí, mediante la felicidad física son 'felices' y mediante la felicidad mental son 'de mente feliz'; o bien, mediante la desaparición de todos los temores y peligros de ambos tipos, debe entenderse que son 'seguros'. ¿Por qué se dice esto? Con el propósito de mostrar los modos de desarrollo de la meditación sobre la benevolencia (mettābhāvanā). Pues la benevolencia debe desarrollarse así: 'Que todos los seres sean felices', o 'Que sean seguros', o 'Que sean de mente feliz'.

๑๔๖. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ, อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา กเมน สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ. ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกตฺติกอารมฺมณปฺปเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห.

146. Habiendo mostrado así brevemente el desarrollo de la benevolencia, desde la concentración de acceso (upacāra) hasta la cúspide de la absorción (appanā), ahora dice el par de versos que comienza con 'Cualesquiera seres vivos que haya' para mostrar esto en detalle. Alternativamente, dado que la mente acostumbrada a una pluralidad de objetos no se establece inmediatamente en la unidad, sino que se establece gradualmente tras seguir un análisis de sus objetos, por ello dijo el par de versos 'Cualesquiera seres...' con el fin de establecer la mente siguiendo sucesivamente el análisis de los objetos en díadas y tríadas, comenzando por los frágiles y los firmes. O también, dado que la mente de alguien se establece fácilmente en aquel objeto que se le presenta con claridad, el Buddha, deseando ayudar a cada monje a establecer su mente en el objeto que le resulte claro, dijo este par de versos 'Cualesquiera seres...' indicando el análisis de los objetos en díadas y tríadas, tales como los frágiles y los firmes.

เอตฺถ [Pg.186] หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาริ ทุกานิ, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ, อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมตฺติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมตฺติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมตฺติกนฺติ ตโย ติเก ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา. เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา. เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ, สํวิชฺชนฺติ.

Aquí hay cuatro díadas: la de los frágiles y los firmes, la de los vistos y los no vistos, la de los que están lejos y cerca, y la de los que han llegado a ser y los que buscan nacer. Mediante los seis términos que comienzan con 'largos', el término 'medianos' se ajusta a tres tríadas y el término 'pequeños' a dos, mostrando así tres tríadas según la posibilidad del significado: la tríada de largos, cortos y medianos; la de grandes, pequeños y medianos; y la de gruesos, pequeños y medianos. El término 'cualesquiera' (ye kecī) expresa totalidad sin excepción. 'Pāṇā' (seres vivos) son los que tienen vida o 'bhūtā'. O bien, se llaman 'pāṇā' porque respiran; con esto incluye a los seres de cinco agregados vinculados a la inhalación y exhalación. Se llaman 'bhūtā' porque han llegado a ser; con esto incluye a los seres de un solo agregado y de cuatro agregados. 'Existan' (atthīti) significa que están presentes, que se encuentran.

เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกตฺติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺเพ สตฺเต เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

Así, tras haber mostrado colectivamente a todos los seres que deben ser comprendidos en las díadas y tríadas mediante la expresión 'Cualesquiera seres vivos que existan', ahora los muestra agrupándolos mediante esta díada: 'sean frágiles o firmes, sin excepción'.

ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ – เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตาติ.

En ese verso, se llaman 'frágiles' (tasā) porque tiemblan; este es un epíteto para aquellos que poseen sed (taṇhā) y temor. Se llaman 'firmes' (thāvarā) porque permanecen estables; este es un epíteto para los Arahants, quienes han abandonado la sed y el temor. 'Sin excepción' (anavasesā) significa que no queda nada fuera, es decir, 'todos'. La frase que se dice al final del segundo verso debe conectarse con todas las díadas y tríadas: 'Cualesquiera seres vivos que existan, sean frágiles o firmes, sin excepción, que todos estos seres sean de mente feliz'; y así sucesivamente hasta 'sean seres que han llegado a ser o que buscan nacer, que todos estos seres sean de mente feliz'.

อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณาปิ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย. อาห จ – ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส [Pg.187] อโคจรา, ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา, อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา มจฺฉกุมฺมสิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา.

Ahora, respecto a los términos que indican las tres tríadas, como largos, cortos y medianos: 'largos' (dīghā) se refiere a aquellos con cuerpos extensos como los nagas, los peces y los lagartos. De hecho, los cuerpos de los nagas en el gran océano miden muchos cientos de brazas, y los cuerpos de peces y lagartos miden muchas yoyanas. 'Grandes' (mahantā) son los de cuerpos inmensos: en el agua, peces y tortugas; en la tierra, elefantes y nagas; entre los no humanos, los dānavas. Y se dice: 'Rāhu es el principal entre los que poseen cuerpo' (AN 4.15). Su cuerpo tiene una altura de cuatro mil ochocientas yoyanas, sus brazos miden mil doscientas yoyanas, el espacio entre sus cejas cincuenta yoyanas, y así también el espacio entre sus dedos, y sus palmas miden doscientas yoyanas. 'Medianos' (majjhimā) son los cuerpos de caballos, bueyes, búfalos, cerdos, etc. 'Cortos' (rassakā) son los seres de menor tamaño dentro de sus respectivas especies, como los enanos, comparados con los largos y medianos. 'Pequeños' (aṇukā) son los que no son perceptibles al ojo físico sino solo al ojo divino, como los seres de cuerpos sutiles nacidos en el agua, o los piojos. Además, deben entenderse como 'pequeños' aquellos seres de diversas especies que tienen un tamaño inferior a los grandes, medianos y gruesos. 'Gruesos' (thūlā) son los seres de cuerpos redondeados, como peces, tortugas, ostras y caracoles.

๑๔๗. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เยว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

147. Habiendo mostrado así a los seres sin excepción mediante las tres tríadas, ahora los muestra agrupándolos mediante las tres díadas que comienzan con 'vistos o no vistos'.

ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เยว ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ. เต อุปาทายุปาทาวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ.

En este contexto, 'vistos' (diṭṭhā) son aquellos que han sido vistos previamente por haber entrado en el campo de visión de uno mismo. 'No vistos' (adiṭṭhā) son aquellos que se encuentran al otro lado del océano, tras las montañas o en otros sistemas de mundos. Con la díada 'que viven lejos o cerca' (dūre vasanti avidūre), muestra a los seres que habitan lejos o cerca en relación con el propio cuerpo. Esto debe entenderse de manera relativa: los seres que habitan en el propio cuerpo están 'cerca', los que están fuera del cuerpo están 'lejos'. Asimismo, los que habitan dentro de los alrededores inmediatos están 'cerca', los que están fuera de ellos están 'lejos'. Se dice que los que habitan en el propio monasterio, aldea, país, isla o sistema de mundos están 'cerca', mientras que los que habitan en otros sistemas de mundos están 'lejos'.

ภูตาติ ชาตา, อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานเมตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสกฺขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม. ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. ตโต ปรํ ภูตาติ.

Los 'llegados a ser' (bhūtā) son los nacidos, los generados. Aquellos que simplemente han llegado a ser y no volverán a existir es una designación para los arahants (khīṇāsava), quienes son clasificados así: 'Han llegado a ser, pero no volverán a ser'. 'Los que buscan la existencia' (sambhavesī) son quienes buscan el renacer. Esta es una designación para los que están en aprendizaje (sekha) y los mundanos (puthujjana), quienes, debido a que no han abandonado los grilletes de la existencia, buscan una existencia futura. Alternativamente, entre los cuatro modos de generación, de los seres nacidos de huevo o de matriz se dice que son 'sambhavesī' mientras no rompan el cascarón o la placenta. Pero cuando han roto el cascarón o la placenta y han emergido, se dice que han 'llegado a ser' (bhūtā). De los seres nacidos de la humedad y de los de aparición espontánea se dice que son 'sambhavesī' en el primer momento mental; a partir del segundo momento mental en adelante, se dice que han 'llegado a ser'. O bien, mientras permanecen en la postura en que nacieron, se dice que son 'sambhavesī' hasta que adoptan otra postura; después de eso, se dice que han 'llegado a ser'.

๑๔๘. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ [Pg.188] ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราณปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน.

148. De este modo, habiendo mostrado el Bienaventurado a aquellos monjes el desarrollo de la bondad amorosa (mettā) hacia los seres mediante el deseo de bienestar y felicidad a través de dos versos y medio que comienzan con 'que sean felices' (sukhino vā), ahora, para mostrarlo también mediante el deseo de evitar el daño y el sufrimiento, dice: 'Que nadie engañe a otro'. Esta es la lectura antigua; actualmente algunos también leen 'paraṃ hī', pero esta lectura no es adecuada.

ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา นิคเม วา เขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุคตํ วา ทุคฺคตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ, มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘สมฺม ทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺม ทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕). นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ มนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย. กึ ปน ‘‘อโห วต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิ กโรนฺโต ภาเวยฺยาติ.

Allí, 'otro' (paro) se refiere a otra persona. 'A otro' (paraṃ) es a la otra persona. 'No engañe' (na nikubbetha) significa que no debería defraudar. 'No desprecie' (nātimaññetha) significa que no debería tratar con arrogancia o superioridad. 'En ningún lugar' (katthaci) significa en cualquier sitio, ya sea en una aldea, un pueblo, un campo, entre parientes o en medio de una asamblea. 'A nadie' (kañci) se refiere a cualquiera, sea un noble (khattiya), un brahmán, un laico, un renunciante, alguien afortunado o alguien desafortunado. 'Por irritación o percepción de aversión' (byārosanā paṭighasaññā) se refiere a la irritación mediante alteraciones del cuerpo y el habla, y a la percepción de aversión mediante la alteración mental. Aunque debería decirse 'mediante la irritación y la percepción de aversión' (en caso genitivo/instrumental), se dice 'irritación y percepción de aversión' (en nominativo), del mismo modo que se dice 'liberado por el conocimiento perfecto' o 'el aprendizaje gradual, la acción gradual y la práctica gradual'. 'Que no desee el sufrimiento de otro' (nāññamaññassa dukkhamiccheyya) significa que uno no debe desear el dolor para el otro. ¿Qué se quiere decir? Que no se debe desarrollar la bondad amorosa únicamente mediante la atención mental de 'que sean felices o estén seguros', sino que se debe cultivar considerando: '¡Oh!, que ninguna persona engañe a otra mediante el fraude o el engaño; que nadie desprecie a otro en ningún lugar por las nueve bases del orgullo como el linaje y demás; y que nadie desee el sufrimiento ajeno por irritación o aversión'.

๑๔๙. เอวํ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํ ปุตฺต’’นฺติ.

149. Habiendo mostrado así el desarrollo de la bondad amorosa según su significado como el deseo de evitar el daño y el sufrimiento para los seres, ahora, mostrándolo mediante un símil, dice: 'Como una madre a su propio hijo'.

ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตมานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ.

Su significado es: así como una madre protegería a su propio hijo, a su hijo legítimo nacido de sus propias entrañas —y a este como si fuera su hijo único— arriesgando incluso su propia vida para impedir que le sobrevenga el sufrimiento, del mismo modo se debe desarrollar esta mente de bondad amorosa hacia todos los seres. Debe generarse, aumentarse y cultivarse una y otra vez, ya sea tomando como objeto a seres ilimitados o mediante la pervasión total de un solo ser sin excepción.

๑๕๐. เอวํ [Pg.189] สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ.

150. Habiendo mostrado así el desarrollo de la bondad amorosa en todos sus aspectos, ahora, para mostrar su expansión, dice: 'Y bondad hacia todo el mundo'.

ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพสฺมินฺติ อนวเสเส. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. นาสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ. เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา. เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ. เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา ‘‘อสปตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา.

Allí, se llama 'amigo' (mitto) porque suaviza (nutre) y protege; es decir, tiene la inclinación al beneficio y protege contra la llegada del daño. El estado de un amigo es la bondad amorosa (mettā). 'En todo' (sabbasmī) significa sin excepción. 'En el mundo' (lokasmiṃ) se refiere al mundo de los seres. 'Mental' (mānasa) significa lo que existe en la mente; se dice así por estar asociado con la conciencia. 'Cultivar' (bhāvaye) significa aumentar. 'Ilimitada' (aparimāṇa) se dice porque no tiene límites al tomar como objeto a seres incalculables. 'Hacia arriba' (uddhaṃ) incluye la existencia en el reino inmaterial (arūpabhava). 'Hacia abajo' (adho) incluye la existencia en el reino del deseo (kāmabhava). 'Hacia los lados' (tiriyaṃ) incluye la existencia en el reino de la forma (rūpabhava). 'Sin trabas' (asambādhaṃ) significa libre de confinamiento; se refiere a haber roto las barreras. Se llama 'barrera' al enemigo; el significado es que la bondad fluye incluso hacia esa persona. 'Sin odio' (averaṃ) significa libre de enemistad, lo que implica la ausencia de la manifestación de la voluntad de odio incluso en intervalos. 'Sin rivales' (asapattaṃ) significa sin adversarios; pues la persona que mora en la bondad amorosa es amada por los seres humanos y por los no humanos, y nadie actúa como su enemigo. Por lo tanto, debido a la ausencia de adversarios, esa mente se llama 'sin rivales'. Pues 'enemigo' (paccatthiko) y 'rival' (sapatto) son términos sinónimos. Esta es la explicación del significado palabra por palabra.

อยํ ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถวณฺณนา – ยเทตํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ, วิรูฬฺหึ, เวปุลฺลํ คมเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ, อเวรํ, อสปตฺตญฺจ, โหติ ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตาภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสลาภวเสน อสมฺพาธํ. อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฏิวินเยน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตปฏิวินเยน อสปตฺตํ โหติ, ตํ อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ.

Esta es la explicación del significado pretendido en este contexto: cuando se dice «así también, debe desarrollarse hacia todos los seres una mente ilimitada», significa que se debe cultivar esta mente de amor universal (metta) ilimitada hacia todo el mundo; uno debe extenderla y llevarla al crecimiento, al incremento y a la vastedad. ¿Cómo? «Hacia arriba, hacia abajo y a través»: hacia arriba hasta la cima de la existencia; hacia abajo hasta el infierno Avīci; y a través hacia las demás direcciones restantes. O bien, hacia arriba hasta el reino inmaterial, hacia abajo hasta el reino del deseo, y a través hasta el reino de la forma, impregnándolos sin omisión. Al desarrollarla de tal modo que sea «sin trabas, sin enemistad y sin adversarios», uno debe cultivarla mediante la ausencia de estrechez, de rencor y de hostilidad. Cuando se alcanza la perfección en el desarrollo, el estado resulta libre de trabas al ganar espacio en todas partes mediante el dominio del mundo de las oportunidades; resulta sin enemistad por la eliminación del propio resentimiento hacia los demás; y sin adversarios por la eliminación del resentimiento de los demás hacia uno mismo. Así, uno desarrolla y extiende esa mente de amor universal ilimitada —sin trabas, sin enemistad y sin adversarios— hacia todo el mundo, delimitado en tres formas: hacia arriba, hacia abajo y a través.

๑๕๑. เอวํ [Pg.190] เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

151. Habiendo mostrado así la extensión del desarrollo del amor universal, ahora, para mostrar que no existe una postura fija para quien mora dedicado a dicho desarrollo, dice: «Ya sea de pie, caminando... se resuelva en esta atención plena».

ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๔; ม. นิ. ๑.๑๐๗; วิภ. ๕๐๘) วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺเฐยฺย.

Este es su significado: aquel que desarrolla esta mente de amor universal de esta manera, no necesita adoptar una postura fija como se prescribe en pasajes tales como «se sienta, habiendo cruzado las piernas y manteniendo el cuerpo erguido», etc. Disipando la incomodidad mediante la adopción de cualquier postura según le plazca, ya sea estando de pie, caminando, sentado o acostado, mientras esté libre de somnolencia, debe resolverse en esta atención plena del jhāna de amor universal.

อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ. อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข โส ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว สยาโน, ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

O alternativamente, habiendo mostrado así la extensión del desarrollo del amor universal, ahora, para mostrar la maestría (vasībhāva), dice: «Ya sea de pie, caminando». Pues quien ha alcanzado la maestría desea resolverse en esta atención plena del jhāna de amor universal en cualquier postura en la que se encuentre. O bien, al decir «de pie o caminando», indica que estas posturas no son obstáculos para él. Además, por todo el tiempo que desee resolverse en esta atención plena del jhāna de amor universal, por ese mismo tiempo se resuelve en ella habiéndose liberado de la somnolencia; no hay en él lentitud o torpeza al respecto. Por ello dice: «Ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras esté libre de somnolencia, debe resolverse en esta atención plena».

ตสฺสายมธิปฺปาโย – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ตถา ภาวเย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน, ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

Este es el propósito: respecto a lo que se dijo, «y hacia todo el mundo debe desarrollarse una mente ilimitada de amor universal», debe desarrollarse de tal modo que, cualquiera sea la postura que se adopte, como estar de pie, etc., sin tomar en cuenta la postura misma, mientras se desee permanecer resuelto en la atención plena del jhāna de amor universal, uno permanezca libre de somnolencia y se resuelva en dicha atención plena.

เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ.

Habiendo mostrado la maestría en el desarrollo del amor universal con las palabras «debe resolverse en esta atención plena», tras exhortar a morar en dicho estado, el Bendito ahora alaba esa morada diciendo: «A esto llaman aquí una morada divina».

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร, เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ, เสฏฺฐวิหารมาหูติ. ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน [Pg.191] วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

Este es su significado: a esta morada en amor universal —descrita desde las palabras «que todos los seres sean felices y estén seguros» hasta «debe resolverse en esta atención plena»— la llaman en este Dhamma y Disciplina del Noble una «morada divina», la mejor de las moradas, por estar libre de faltas y por traer beneficios tanto para uno mismo como para los demás, situándose entre las cuatro moradas: la celestial, la divina, la noble y la de las posturas. Por lo tanto, de manera constante, continua y sin interrupción, ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras se esté libre de somnolencia, se debe uno resolver en esta atención plena.

๑๕๒. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ ตสฺมา ทิฏฺฐิคหณนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ. อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ.

152. Habiendo mostrado así a esos monjes el desarrollo del amor universal de diversas maneras, ahora, dado que el amor universal tiene a los seres como objeto y por tanto está próximo a la visión de un «yo», el Bendito, con el fin de rechazar el apego a las visiones, muestra a esos monjes el logro del plano de los nobles utilizando ese mismo jhāna de amor universal como base. Con este verso concluye la enseñanza: «Sin aceptar ninguna visión errónea».

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต, เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, น อิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน. ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺย ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ, สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ.

Este es su significado: habiendo emergido de esta morada del jhāna de amor universal descrita como «una morada divina», uno comprende los fenómenos allí presentes, como el pensamiento aplicado y sostenido, y delimita los fenómenos físicos que los acompañan. Sin aceptar visiones erróneas mediante la delimitación de «nombre y forma», comprendiendo que «esto es solo un cúmulo de meras formaciones, aquí no se encuentra ser alguno», uno se vuelve virtuoso gradualmente mediante la virtud supramundana, dotado de la visión que es el conocimiento del camino de la entrada en la corriente (sotāpatti), asociada con dicha virtud. Después de esto, aunque el deseo por los objetos sensoriales y la pasión de las impurezas aún no se hayan abandonado por completo, habiendo atenuado y luego eliminado sin residuo el apego a los placeres mediante los caminos del que regresa una vez y del que ya no regresa, uno ciertamente no vuelve a entrar en un útero. Habiendo renacido en las Moradas Puras, alcanza allí mismo el estado de Arahant y logra el parinibbāna final.

เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ. อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ คณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ, สากจฺฉถ, อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ, ภาเวถ, พหุลีกโรถ. เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เต ภิกฺขู ตเถว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว [Pg.192] จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพว ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ.

Habiendo concluido la enseñanza de esta manera, el Bienaventurado dijo a aquellos bhikkhus: «Id, bhikkhus, morad en ese mismo bosque. Y en los ocho días de cada mes dedicados a la escucha del Dhamma, tocad el gong y recitad este sutta; impartid pláticas sobre el Dhamma, mantened discusiones, regocijaos y cultivad, desarrollad y practicad frecuentemente este mismo tema de meditación. Entonces, esos seres no humanos no os mostrarán visiones aterradoras, sino que, por el contrario, desearán vuestro bien y bienestar». Respondiendo: «¡Excelente!», ellos aceptaron las palabras del Bienaventurado, se levantaron de sus asientos, le rindieron homenaje, lo circunvalaron por la derecha y, regresando allí, actuaron de acuerdo a lo dicho. Las deidades, pensando: «Los venerables desean nuestro bien y bienestar», se llenaron de alegría y gozo, y por iniciativa propia barrieron los alojamientos, prepararon agua caliente, masajearon sus espaldas y pies, y establecieron protección. Habiendo desarrollado el amor universal tal como se les enseñó, esos bhikkhus lo tomaron como base, emprendieron la visión cabal y, dentro de ese mismo periodo de tres meses, todos alcanzaron el fruto supremo de la santidad (arahantado). En la gran ceremonia de Pavāraṇā, realizaron la Pavāraṇā de la pureza.

เอวญฺหิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ;

กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา.

Así, aquellos expertos en lo beneficioso, habiendo cumplido con el propósito que debe ser realizado según lo enseñado por el Señor del Dhamma, y habiendo experimentado la paz suprema del corazón, alcanzan el estado pacífico, dotados de una sabiduría completa.

ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม;

วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา,เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ.

Por lo tanto, aquel hombre sabio que desea morar habiendo comprendido ese estado pacífico —lo inmortal, lo maravilloso, lo amado por los nobles— debe practicar constantemente aquello que es beneficioso y debe ser realizado, clasificado en virtud, concentración y sabiduría inmaculadas. Así concluye la explicación del Metta Sutta.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

En el Paramatthajotikā, el comentario a los textos breves (Khuddaka-aṭṭhakathā),

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

aquí concluye la explicación del Metta Sutta del comentario al Suttanipāta.

๙. เหมวตสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Hemavata Sutta.

อชฺช ปนฺนรโสติ เหมวตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. เหมวเตน หิ ปุฏฺโฐ ภควา ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ สาตาคิเรน วุตฺตํ, ‘‘อิติ สาตาคิโร’’ติอาทิ สงฺคีติกาเรหิ, ‘‘กจฺจิมโน’’ติอาทิ เหมวเตน, ‘‘ฉสุ โลโก’’ติอาทิ ภควตา, ตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘เหมวตสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘สาตาคิริสุตฺต’’นฺติ เอกจฺเจหิ.

«Hoy es el decimoquinto día» es el Hemavata Sutta. ¿Cuál es su origen? Se originó en respuesta a una pregunta. Pues, siendo interrogado por Hemavata, el Bienaventurado dijo: «En seis ha surgido el mundo», y así sucesivamente. En ese contexto, los versos que comienzan con «Hoy es el decimoquinto» fueron pronunciados por Sātāgira; las partes como «así dijo el yakkha Sātāgira» fueron dichas por los compiladores del concilio; «¿es su mente imparcial?» fue dicho por Hemavata; y «en seis el mundo» fue dicho por el Bienaventurado. Habiendo reunido todo esto, se le llama el «Hemavata Sutta», aunque algunos lo llaman el «Sātāgira Sutta».

ตตฺถ ยายํ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ คาถา. ตสฺสา อุปฺปตฺติ – อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ปุริเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา โสฬสวสฺสสหสฺสายุกานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุตสฺส ภควโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหติยา ปูชาย สรีรกิจฺจํ อกํสุ. ตสฺส ธาตุโย อวิกิริตฺวา [Pg.193] สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ เอสา ธมฺมตา. อปฺปายุกพุทฺธา ปน ยสฺมา พหุตเรน ชเนน อทิฏฺฐา เอว ปรินิพฺพายนฺติ, ตสฺมา ธาตุปูชมฺปิ กตฺวา ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ชนา ปุญฺญํ ปสวิสฺสนฺตี’’ติ อนุกมฺปาย ‘‘ธาตุโย วิกิรนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหนฺติ. เตน เตสํ สุวณฺณจุณฺณานิ วิย ธาตุโย วิกิรนฺติ, เสยฺยถาปิ อมฺหากํ ภควโต.

En cuanto al verso que comienza con «Hoy es el decimoquinto», su origen es el siguiente: En este mismo eón afortunado (Bhadda Kappa), cuando los seres humanos tenían una longevidad de 20,000 años, surgió el Bienaventurado Kassapa, el Buda perfectamente iluminado, quien después de permanecer por 16,000 años alcanzó el parinibbāna. La gente realizó las honras fúnebres de su cuerpo con gran veneración. Sus reliquias no se dispersaron, sino que permanecieron como una masa única, como un bloque de oro; pues esta es la ley natural cuando los Budas tienen una larga vida. Pero cuando los Budas son de vida corta, puesto que alcanzan el parinibbāna antes de que la mayoría de la gente haya tenido oportunidad de verlos, por compasión determinan: «Que las reliquias se dispersen», pensando: «En diversos lugares la gente venerará las reliquias y generará mérito». Por ello, sus reliquias se dispersan como polvo de oro, tal como ocurrió con nuestro Bienaventurado.

มนุสฺสา ตสฺส ภควโต เอกํเยว ธาตุฆรํ กตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ โยชนํ อุพฺเพเธน ปริกฺเขเปน จ. ตสฺส เอเกกคาวุตนฺตรานิ จตฺตาริ ทฺวารานิ อเหสุํ. เอกํ ทฺวารํ กิกี ราชา อคฺคเหสิ; เอกํ ตสฺเสว ปุตฺโต ปถวินฺธโร นาม; เอกํ เสนาปติปมุขา อมจฺจา; เอกํ เสฏฺฐิปมุขา ชานปทา รตฺตสุวณฺณมยา เอกคฺฆนา สุวณฺณรสปฏิภาคา จ นานารตนมยา อิฏฺฐกา อเหสุํ เอเกกา สตสหสฺสคฺฆนิกา. เต หริตาลมโนสิลาหิ มตฺติกากิจฺจํ สุรภิเตเลน อุทกกิจฺจญฺจ กตฺวา ตํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

Los hombres construyeron una única cámara de reliquias para ese Bienaventurado y erigieron un cetiya de una yojana de altura y circunferencia. Tenía cuatro puertas a intervalos de un gāvuta. El rey Kikī tomó una puerta; su hijo, llamado Pathavindhara, tomó otra; los ministros encabezados por el general tomaron una; y los ciudadanos de la región encabezados por el tesorero principal tomaron otra. Estaba hecho de ladrillos de oro rojo macizo que brillaban como el oro líquido, compuestos de diversas gemas; cada ladrillo valía cien mil monedas. Usaron oropimente y rejalgar en lugar de arcilla, y aceite perfumado en lugar de agua para construir ese cetiya.

เอวํ ปติฏฺฐิเต เจติเย ทฺเว กุลปุตฺตา สหายกา นิกฺขมิตฺวา สมฺมุขสาวกานํ เถรานํ สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ สมฺมุขสาวกาเยว ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ, นิสฺสยํ เทนฺติ, อิตเร น ลภนฺติ. ตโต เต กุลปุตฺตา ‘‘สาสเน, ภนฺเต, กติ ธุรานี’’ติ ปุจฺฉึสุ. เถรา ‘‘ทฺเว ธุรานี’’ติ กเถสุํ – ‘‘วาสธุรํ, ปริยตฺติธุรญฺจา’’ติ. ตตฺถ ปพฺพชิเตน กุลปุตฺเตน อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก ปญฺจ วสฺสานิ วสิตฺวา, วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตฺวา, ปาติโมกฺขํ ทฺเว ตีณิ ภาณวารสุตฺตนฺตานิ จ ปคุณํ กตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, กุเล วา คเณ วา นิราลเยน อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ฆฏิตพฺพํ วายมิตพฺพํ, เอตํ วาสธุรํ. อตฺตโน ถาเมน ปน เอกํ วา นิกายํ ปริยาปุณิตฺวา ทฺเว วา ปญฺจ วา นิกาเย ปริยตฺติโต จ อตฺถโต จ สุวิสทํ สาสนํ อนุยุญฺชิตพฺพํ, เอตํ ปริยตฺติธุรนฺติ. อถ เต กุลปุตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ธุรานํ วาสธุรเมว เสฏฺฐ’’นฺติ วตฺวา ‘‘มยํ ปนมฺหา ทหรา, วุฑฺฒกาเล วาสธุรํ ปริปูเรสฺสาม, ปริยตฺติธุรํ ตาว ปูเรมา’’ติ ปริยตฺตึ อารภึสุ. เต ปกติยาว ปญฺญวนฺโต นจิรสฺเสว สกเล พุทฺธวจเน ปกตญฺญโน วินเย จ อติวิย วินิจฺฉยกุสลา อเหสุํ. เตสํ ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปริวาโร อุปฺปชฺชิ, ปริวารํ นิสฺสาย [Pg.194] ลาโภ, เอกเมกสฺส ปญฺจสตปญฺจสตา ภิกฺขู ปริวารา อเหสุํ. เต สตฺถุสาสนํ ทีเปนฺตา วิหรึสุ, ปุน พุทฺธกาโล วิย อโหสิ.

Habiéndose erigido así la estupa, dos jóvenes amigos, habiendo renunciado a la vida mundana, se ordenaron en presencia de los ancianos que habían sido discípulos directos del Buda. Pues, bajo los Budas de larga vida, solo sus discípulos directos otorgan la renuncia inicial (pabbajjā), la ordenación completa (upasampadā) y la guía (nissaya); otros no obtienen tal privilegio. Entonces, esos jóvenes preguntaron: “Venerables, ¿cuántas son las vocaciones (dhura) en la Enseñanza?”. Los ancianos respondieron: “Hay dos vocaciones: la vocación de la práctica (vāsadhura) y la vocación del estudio de las escrituras (pariyattidhura)”. Al respecto, explicaron: “En la vocación de la práctica, un joven ordenado debe residir cinco años junto a sus maestros y preceptores, cumplir con los deberes y obligaciones, dominar el Pātimokkha y dos o tres secciones de recitación de los suttas, aprender un tema de meditación y, sin apego a la familia o al grupo, entrar en el bosque para esforzarse y luchar por la realización de la liberación final (arahatta). Por otro lado, según la propia capacidad, habiendo dominado una colección (nikāya), dos o las cinco colecciones, uno debe aplicarse a la enseñanza con total claridad, tanto en el texto como en su significado; esta es la vocación del estudio de las escrituras”. Entonces, los jóvenes dijeron: “De las dos vocaciones, la de la práctica es ciertamente la superior”, pero pensaron: “Aún somos jóvenes; cumpliremos la vocación de la práctica en nuestra vejez, por ahora cumpliremos la vocación del estudio”, y así emprendieron el estudio de las escrituras. Siendo sabios por naturaleza, en poco tiempo llegaron a conocer toda la palabra del Buda y se volvieron sumamente expertos en los juicios relativos al Vinaya. Gracias a su conocimiento, surgió un séquito; gracias a su séquito, surgieron ganancias; cada uno llegó a tener un séquito de quinientos bhikkhus. Ellos vivieron iluminando la Enseñanza del Maestro, y fue como si el tiempo del Buda hubiera retornado.

ตทา ทฺเว ภิกฺขู คามกาวาเส วิหรนฺติ ธมฺมวาที จ อธมฺมวาที จ. อธมฺมวาที จณฺโฑ โหติ ผรุโส, มุขโร, ตสฺส อชฺฌาจาโร อิตรสฺส ปากโฏ โหติ. ตโต นํ ‘‘อิทํ เต, อาวุโส, กมฺมํ สาสนสฺส อปฺปติรูป’’นฺติ โจเทสิ. โส ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ สุต’’นฺติ วิกฺขิปติ. อิตโร ‘‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ตโต อธมฺมวาที ‘‘สเจ อิมํ วตฺถุํ วินยธรา วินิจฺฉินิสฺสนฺติ, อทฺธา เม สาสเน ปติฏฺฐา น ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน ปกฺขํ กาตุกาโม ตาวเทว ปริกฺขาเร อาทาย เต ทฺเว เถเร อุปสงฺกมิตฺวา สมณปริกฺขาเร ทตฺวา เตสํ นิสฺสเยน วิหริตุมารทฺโธ. สพฺพญฺจ เนสํ อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต สกฺกจฺจํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุกาโม วิย อกาสิ. ตโต เอกทิวสํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เตหิ วิสฺสชฺชิยมาโนปิ อฏฺฐาสิเยว. เถรา ‘‘กิญฺจิ วตฺตพฺพมตฺถี’’ติ ตํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘อาม, ภนฺเต, เอเกน เม ภิกฺขุนา สห อชฺฌาจารํ ปฏิจฺจ วิวาโท อตฺถิ. โส ยทิ ตํ วตฺถุํ อิธาคนฺตฺวา อาโรเจติ, ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตพฺพ’’นฺติ. เถรา ‘‘โอสฏํ วตฺถุํ ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘เอวํ กริยมาเน, ภนฺเต, มม สาสเน ปติฏฺฐา นตฺถิ, มยฺเหตํ ปาปํ โหตุ, มา ตุมฺเห วินิจฺฉินถา’’ติ. เต เตน นิปฺปีฬิยมานา สมฺปฏิจฺฉึสุ. โส เตสํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปุน ตํ อาวาสํ คนฺตฺวา ‘‘สพฺพํ วินยธรานํ สนฺติเก นิฏฺฐิต’’นฺติ ตํ ธมฺมวาทึ สุฏฺฐุตรํ อวมญฺญนฺโต ผรุเสน สมุทาจรติ. ธมฺมวาที ‘‘นิสฺสงฺโก อยํ ชาโต’’ติ ตาวเทว นิกฺขมิตฺวา เถรานํ ปริวารํ ภิกฺขุสหสฺสํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘นนุ, อาวุโส, โอสฏํ วตฺถุ ยถาธมฺมํ วินิจฺฉินิตพฺพํ, อโนสราเปตฺวา เอว วา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สามคฺคี กาตพฺพา. อิเม ปน เถรา เนว วตฺถุํ วินิจฺฉินึสุ, น สามคฺคึ อกํสุ. กึ นาเมต’’นฺติ? เตปิ สุตฺวา ตุณฺหี อเหสุํ – ‘‘นูน กิญฺจิ อาจริเยหิ ญาต’’นฺติ. ตโต อธมฺมวาที โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปุพฺเพ ‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’ติ ภณสิ. อิทานิ เตสํ วินยธรานํ อาโรเจหิ ตํ [Pg.195] วตฺถุ’’นฺติ ธมฺมวาทึ ปีเฬตฺวา ‘‘อชฺชตคฺเค ปราชิโต ตฺวํ, มา ตํ อาวาสํ อาคจฺฉี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต ธมฺมวาที เถเร อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺเห สาสนํ อนเปกฺขิตฺวา ‘อมฺเห อุปฏฺเฐสิ ปริโตเสสี’ติ ปุคฺคลเมว อเปกฺขิตฺถ, สาสนํ อรกฺขิตฺวา ปุคฺคลํ รกฺขิตฺถ, อชฺชตคฺเค ทานิ ตุมฺหากํ วินิจฺฉยํ วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏติ, อชฺช ปรินิพฺพุโต กสฺสโป ภควา’’ติ มหาสทฺเทน กนฺทิตฺวา ‘‘นฏฺฐํ สตฺถุ สาสน’’นฺติ ปริเทวมาโน ปกฺกามิ.

En aquel tiempo, dos bhikkhus vivían en una morada de aldea: uno que hablaba conforme al Dhamma (dhammavādī) y otro que hablaba en contra del Dhamma (adhammavādī). El que hablaba en contra del Dhamma era feroz, rudo y grosero de lengua; su mala conducta era evidente para el otro. Entonces, este le increpó: “Amigo, esta acción tuya no es apropiada para la Enseñanza”. Él lo rechazó diciendo: “¿Qué has visto? ¿Qué has oído?”. El otro dijo: “Los expertos en el Vinaya lo sabrán”. Entonces, el que hablaba en contra del Dhamma, comprendiendo que “si los expertos en el Vinaya juzgan este asunto, ciertamente no tendré lugar en la Enseñanza”, deseando crear su propia facción, tomó inmediatamente sus requisitos, se acercó a los dos ancianos, les entregó los requisitos monásticos y comenzó a vivir bajo su tutela. Sirviéndoles en todo, actuó como si quisiera cumplir con esmero todos los deberes y obligaciones. Un día, tras ir a servirlos y rendirles homenaje, permaneció allí de pie a pesar de que ellos le permitieron retirarse. Los ancianos le preguntaron: “¿Hay algo que desees decir?”. Él respondió: “Sí, venerables, tengo una disputa con un bhikkhu debido a una transgresión. Si él viene aquí e informa sobre el asunto, no debe ser juzgado conforme a las reglas”. Los ancianos dijeron: “No es apropiado dejar de juzgar un caso presentado conforme al juicio que corresponde”. Él insistió: “Venerables, si se hace así, no tendré sustento en la Enseñanza; que esta maldad sea mía, pero no juzguen ustedes”. Siendo presionados por él, ellos aceptaron. Habiendo obtenido su promesa, regresó a su morada y, despreciando aún más al que hablaba conforme al Dhamma, diciendo: “Todo se ha resuelto ante los expertos en el Vinaya”, lo trató con palabras rudas. El que hablaba conforme al Dhamma, pensando: “Este hombre se ha vuelto insolente”, partió de inmediato, se acercó al séquito de mil bhikkhus de los ancianos y dijo: “Amigos, ¿no es cierto que un caso presentado debe ser juzgado conforme al Dhamma, o bien, debe establecerse la armonía haciendo que los monjes confiesen mutuamente sus faltas? Pero estos ancianos ni juzgaron el asunto ni establecieron la armonía. ¿Qué clase de juicio es este?”. Al oír esto, ellos también guardaron silencio, pensando: “Seguramente los maestros saben algo”. Entonces, el que hablaba en contra del Dhamma, aprovechando la oportunidad, acosó al que hablaba conforme al Dhamma diciendo: “Antes decías: ‘Los expertos en el Vinaya lo sabrán’. Ahora informa de ese asunto a estos expertos en el Vinaya”. Y tras decirle: “Desde hoy estás derrotado, no vuelvas a esta morada”, se marchó. Entonces, el que hablaba conforme al Dhamma se acercó a los ancianos y, clamando con gran voz, dijo: “Ustedes, sin considerar la Enseñanza, solo consideraron a la persona pensando ‘él nos sirvió y nos complació’; sin proteger la Enseñanza, protegieron a la persona. A partir de hoy, no es apropiado que ustedes emitan juicios. ¡Hoy el Bienaventurado Kassapa ha alcanzado el parinibbāna!”. Se marchó lamentándose: “¡La Enseñanza del Maestro ha perecido!”.

อถ โข เต ภิกฺขู สํวิคฺคมานสา ‘‘มยํ ปุคฺคลมนุรกฺขนฺตา สาสนรตนํ โสพฺเภ ปกฺขิปิมฺหา’’ติ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทสุํ. เต เตเนว กุกฺกุจฺเจน อุปหตาสยตฺตา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เอกาจริโย หิมวติ เหมวเต ปพฺพเต นิพฺพตฺติ เหมวโต ยกฺโขติ นาเมน. ทุติยาจริโย มชฺฌิมเทเส สาตปพฺพเต สาตาคิโรติ นาเมน. เตปิ เนสํ ปริวารา ภิกฺขู เตสํเยว อนุวตฺติตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เตสํ ปริวารา ยกฺขาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ปน ปจฺจยทายกา คหฏฺฐา เทวโลเก นิพฺพตึสุ. เหมวตสาตาคิรา อฏฺฐวีสติยกฺขเสนาปตีนมพฺภนฺตรา มหานุภาวา ยกฺขราชาโน อเหสุํ.

Entonces, aquellos monjes, con el corazón conmovido, sintieron remordimiento: "Por proteger a una persona, hemos arrojado la joya de la Enseñanza a un foso". Afligidos en sus mentes por ese mismo remordimiento, al morir no pudieron renacer en el cielo; uno de los maestros renació en el monte Hemavata, en los Himalayas, como un yakkha de nombre Hemavata. El segundo maestro renació en el monte Sāta, en la región central, con el nombre de Sātāgira. Los monjes de su séquito, al haber seguido a esos mismos maestros, tampoco pudieron renacer en el cielo y renacieron simplemente como yakkhas de su séquito. Sin embargo, sus donantes laicos, quienes les proveían de sus requisitos, renacieron en el mundo de los devas. Hemavata y Sātāgira llegaron a ser reyes yakkhas de gran poder entre los veintiocho comandantes de los yakkhas.

ยกฺขเสนาปตีนญฺจ อยํ ธมฺมตา – มาเส มาเส อฏฺฐ ทิวสานิ ธมฺมวินิจฺฉยตฺถํ หิมวติ มโนสิลาตเล นาควติมณฺฑเป เทวตานํ สนฺนิปาโต โหติ, ตตฺถ สนฺนิปติตพฺพนฺติ. อถ สาตาคิรเหมวตา ตสฺมึ สมาคเม อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา สญฺชานึสุ – ‘‘ตฺวํ, สมฺม, กุหึ อุปฺปนฺโน, ตฺวํ กุหิ’’นฺติ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสาริโน อเหสุํ. ‘‘นฏฺฐา มยํ, สมฺม, ปุพฺเพ วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ กตฺวา เอกํ ปาปสหายํ นิสฺสาย ยกฺขโยนิยํ อุปฺปนฺนา, อมฺหากํ ปน ปจฺจยทายกา กามาวจรเทเวสุ นิพฺพตฺตา’’ติ. อถ สาตาคิโร อาห – ‘‘มาริส, หิมวา นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เหมวโตปิ อาห – ‘‘มาริส, มชฺฌิมเทโส นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ สหาเยสุ อญฺญมญฺญํ กติกํ กตฺวา, ตเมว อุปฺปตฺตึ อวิวชฺเชตฺวา วสมาเนสุ เอกํ พุทฺธนฺตรํ วีติวตฺตํ, มหาปถวี เอกโยชนติคาวุตมตฺตํ อุสฺสทา.

Esta es la ley natural para los comandantes de los yakkhas: cada mes, durante ocho días, se celebra una asamblea de deidades en el pabellón Bhagalavati, sobre la Meseta de Rejalgar en los Himalayas, con el fin de emitir juicios; allí deben reunirse. En aquella asamblea, Sātāgira y Hemavata, al verse el uno al otro, se reconocieron. Tras preguntarse mutuamente por su lugar de renacimiento, se llenaron de remordimiento, diciendo: "Estamos perdidos, amigo. Después de haber practicado el deber de asceta durante veinte mil años en el pasado, debido a un mal compañero hemos renacido en el reino de los yakkhas, mientras que nuestros donantes han renacido en los cielos de la esfera del deseo". Entonces Sātāgira dijo: "Querido amigo, los Himalayas son conocidos por ser maravillosos y asombrosos. Si ves o escuchas algo maravilloso, infórmame también a mí". Hemavata también dijo: "Querido amigo, la región central es conocida por ser maravillosa y asombrosa. Si ves o escuchas algo maravilloso, infórmame también a mí". Así, habiendo hecho este pacto mutuo los dos compañeros, mientras vivían sin poder evitar ese renacimiento, transcurrió un intervalo entre Buddhas, durante el cual la gran tierra se elevó aproximadamente una yojana y tres gāvutas.

อถมฺหากํ [Pg.196] โพธิสตฺโต ทีปงฺกรปาทมูเล กตปณิธาโน ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา, ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิตฺวา, ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา, ธมฺมปทนิทาเน วุตฺตนเยน เทวตาหิ อายาจิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา, เทวตานํ อาโรเจตฺวา, ทฺวตฺตึสาย ปุพฺพนิมิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ อิธ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา. ตานิ ทิสฺวาปิ อิเม ราชยกฺขา ‘‘อิมินา การเณน นิพฺพตฺตานี’’ติ น ชานึสุ. ‘‘ขิฑฺฑาปสุตตฺตา เนวาทฺทสํสู’’ติ เอเก. เอส นโย ชาติยํ อภินิกฺขมเน โพธิยญฺจ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน ปน ปญฺจวคฺคิเย อามนฺเตตฺวา ภควติ ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ วรธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต มหาภูมิจาลํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ปาฏิหาริยานิ จ เอเตสํ เอโก สาตาคิโรเยว ปฐมํ อทฺทส. นิพฺพตฺติการณญฺจ เตสํ ญตฺวา สปริโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อสฺโสสิ, น จ กิญฺจิ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. กสฺมา? โส หิ ธมฺมํ สุณนฺโต เหมวตํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘อาคโต นุ โข เม สหายโก, โน’’ติ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘วญฺจิโต เม สหาโย, โย เอวํ วิจิตฺรปฏิภานํ ภควโต ธมฺมเทสนํ น สุณาตี’’ติ วิกฺขิตฺตจิตฺโต อโหสิ. ภควา จ อตฺถงฺคเตปิ จ สูริเย เทสนํ น นิฏฺฐาเปสิ.

Mientras tanto, nuestro Bodhisatta, habiendo hecho su resolución a los pies de Dīpaṅkara, completó las perfecciones hasta el Vessantara Jātaka; luego renació en el reino de Tusita. Tras permanecer allí por el término de su vida, a petición de las deidades según el modo relatado en el prólogo del Dhammapada, realizó las cinco grandes investigaciones, informó a los devas y, mientras se manifestaban los treinta y dos presagios, tomó concepción aquí, haciendo temblar los diez mil sistemas de mundos. Aun viendo estos signos, estos reyes yakkhas no comprendieron que habían ocurrido por esta razón; algunos dicen que ni siquiera los vieron por estar absortos en sus juegos. Lo mismo sucedió con su nacimiento, su renuncia y su iluminación. Sin embargo, al ponerse en movimiento la Rueda del Dhamma, cuando el Bienaventurado se dirigió al grupo de los cinco monjes y puso en movimiento la excelente Rueda del Dhamma con sus tres giros y doce modos, solo Sātāgira entre ellos vio primero el gran terremoto, el presagio y los milagros. Habiendo comprendido la causa de su aparición, se acercó al Bienaventurado con su séquito y escuchó la enseñanza del Dhamma, pero no alcanzó ninguna distinción espiritual. ¿Por qué? Porque mientras escuchaba el Dhamma, recordó a Hemavata y miró a la asamblea pensando: "¿Habrá venido mi compañero o no?". Al no verlo, su mente se distrajo pensando: "Mi compañero se lo está perdiendo, pues no escucha esta enseñanza del Dhamma del Bienaventurado, de tan variada inspiración". Y el Bienaventurado, aunque el sol ya se había puesto, no dio por concluida la enseñanza.

อถ สาตาคิโร ‘‘สหายํ คเหตฺวา เตน สหาคมฺม ธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ หตฺถิยานอสฺสยานครุฬยานาทีนิ มาเปตฺวา ปญฺจหิ ยกฺขสเตหิ ปริวุโต หิมวนฺตาภิมุโข ปายาสิ, ตทา เหมวโตปิ. ยสฺมา ปฏิสนฺธิชาติ-อภินิกฺขมน-โพธิปรินิพฺพาเนสฺเวว ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ หุตฺวาว ปติวิคจฺฉนฺติ, น จิรฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, ธมฺมจกฺกปวตฺตเน ปน ตานิ สวิเสสานิ หุตฺวา, จิรตรํ ฐตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา หิมวติ ตํ อจฺฉริยปาตุภาวํ ทิสฺวา ‘‘ยโต อหํ ชาโต, น กทาจิ อยํ ปพฺพโต เอวํ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, หนฺท ทานิ มม สหายํ คเหตฺวา อาคมฺม เตน สห อิมํ ปุปฺผสิรึ อนุภวิสฺสามี’’ติ ตเถว มชฺฌิมเทสาภิมุโข อาคจฺฉติ. เต อุโภปิ ราชคหสฺส อุปริ สมาคนฺตฺวา อญฺญมญฺญสฺส อาคมนการณํ ปุจฺฉึสุ. เหมวโต อาห – ‘‘ยโต อหํ, มาริส, ชาโต, นายํ ปพฺพโต เอวํ อกาลกุสุมิเตหิ รุกฺเขหิ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, ตสฺมา เอตํ ปุปฺผสิรึ ตยา สทฺธึ อนุภวิสฺสามีติ อาคโตมฺหี’’ติ[Pg.197]. สาตาคิโร อาห – ‘‘ชานาสิ, ปน, ตฺวํ มาริส, เยน การเณน อิมํ อกาลปุปฺผปาฏิหาริยํ ชาต’’นฺติ? ‘‘น ชานามิ, มาริสา’’ติ. ‘‘อิมํ, มาริส, ปาฏิหาริยํ น เกวล หิมวนฺเตเยว, อปิจ โข ปน ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ นิพฺพตฺตํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, อชฺช ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, เตน การเณนา’’ติ. เอวํ สาตาคิโร เหมวตสฺส พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา, ตํ ภควโต สนฺติกํ อาเนตุกาโม อิมํ คาถมาห. เกจิ ปน โคตมเก เจติเย วิหรนฺเต ภควติ อยเมวมาหาติ ภณนฺติ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติ.

Entonces Satagira pensó: «Buscaré a mi amigo y, regresando junto con él, escucharemos la enseñanza del Dhamma». Tras crear vehículos de elefantes, caballos, garudas y otros, y rodeado por quinientos yakkhas, partió hacia el Himalaya. En aquel tiempo, también Hemavata [estaba allí]. Puesto que los treinta y dos presagios auspiciosos ocurren y desaparecen únicamente en la concepción, el nacimiento, la gran renuncia, la iluminación y el parinibbana final, sin perdurar mucho tiempo, mientras que en la puesta en movimiento de la Rueda del Dhamma estos son más prominentes, duran más tiempo y luego cesan, Hemavata vio esa maravillosa manifestación en el Himalaya y pensó: «Desde que nací, nunca antes esta montaña ha sido tan encantadora. Ahora buscaré a mi amigo y, regresando junto con él, disfrutaré de la gloria de estas flores». Así, partió hacia la Región Media. Ambos se encontraron sobre Rajagaha y se preguntaron mutuamente el motivo de su viaje. Hemavata dijo: «Amigo, desde que nací, nunca antes esta montaña ha sido tan encantadora con los árboles floreciendo fuera de estación. Por eso he venido, pensando en disfrutar de la gloria de estas flores contigo». Satagira dijo: «¿Conoces, amigo, la razón por la cual ha ocurrido este milagro de flores fuera de estación?». «No lo sé, amigo». «Amigo, este milagro no ha ocurrido solo en el Himalaya, sino en los diez mil sistemas de mundos. Un Buda perfectamente iluminado ha surgido en el mundo; hoy ha puesto en movimiento la Rueda del Dhamma. Esa es la razón». Así, Satagira, habiéndole informado a Hemavata sobre el surgimiento del Buda, con el deseo de llevarlo ante el Bendito, pronunció este verso. Sin embargo, algunos dicen que el Bendito pronunció esto cuando residía en el Gotamaka Cetiya: «Hoy es el decimoquinto».

๑๕๓. ตตฺถ อชฺชาติ อยํ รตฺตินฺทิโว ปกฺขคณนโต ปนฺนรโส, อุปวสิตพฺพโต อุโปสโถ. ตีสุ วา อุโปสเถสุ อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ, น จาตุทฺทสี อุโปสโถ, น สามคฺคีอุโปสโถ. ยสฺมา วา ปาติโมกฺขุทฺเทสอฏฺฐงฺคอุปวาสปญฺญตฺติทิวสาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ อุโปสถสทฺโท วตฺตติ. ‘‘อายามาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ หิ ปาติโมกฺขุทฺเทเส อุโปสถสทฺโท. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) ปาณาติปาตา เวรมณิอาทิเกสุ อฏฺฐงฺเคสุ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาเส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖; ม. นิ. ๓.๒๕๘) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส สีสํนฺหาตสฺสา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๕; ม. นิ. ๓.๒๕๖) ทิวเส. ตสฺมา อวเสสตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อาสาฬฺหีปุณฺณมทิวสํเยว นิยาเมนฺโต อาห – ‘‘อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ’’ติ. ปาฏิปโท ทุติโยติ เอวํ คณิยมาเน อชฺช ปนฺนรโส ทิวโสติ อตฺโถ.

153. En ese verso, «hoy» (ajja) se refiere a este día y noche, que es el decimoquinto según el recuento de la quincena; es «uposatha» porque debe ser observado (upavasitabbato). O bien, entre los tres tipos de uposatha, hoy es el uposatha del decimoquinto día, no el uposatha del decimocuarto ni el uposatha de la armonía (sāmaggī). Además, la palabra «uposatha» se emplea en diversos sentidos, como en la recitación del Patimokkha, los ocho factores, la observancia, la designación, el día, etc. En pasajes como «Venid, amigos, Kappina, vayamos al uposatha», se refiere a la recitación del Patimokkha. En «Así, Visakha, el uposatha es observado dotado de ocho factores», se refiere a los ocho factores, como la abstención de destruir la vida y otros. En «Para el puro siempre es tiempo de Phagguna, para el puro siempre es uposatha», se refiere a la observancia continua (upavāsa). En «Uposatha es el nombre del rey de los nagas», se refiere a una designación (paññatti). Y en «Ese día de uposatha, el decimoquinto, habiéndose lavado la cabeza», se refiere al día. Por lo tanto, descartando los otros sentidos y determinándolo únicamente como el día de luna llena de Asalha, dijo: «Hoy es el decimoquinto, el uposatha». El significado es que hoy es el decimoquinto día contando así: «el primero de la quincena, el segundo...», etc.

ทิวิ ภวานิ ทิพฺพานิ, ทิพฺพานิ เอตฺถ อตฺถีติ ทิพฺพา. กานิ ตานิ? รูปานิ. ตญฺหิ รตฺตึ เทวานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุโต สนฺนิปติตานํ สรีรวตฺถาภรณวิมานปฺปภาหิ อพฺภาทิอุปกฺกิเลสวิรหิตาย จนฺทปฺปภาย จ สกลชมฺพุทีโป อลงฺกโต อโหสิ. วิเสสาลงฺกโต จ ปรมวิสุทฺธิเทวสฺส ภควโต สรีรปฺปภาย. เตนาห ‘‘ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา’’ติ.

«Celestiales» (dibbāni) son las cosas que existen en el cielo; o «celestiales» porque en ellas hay resplandor. ¿Qué son estas cosas? Las formas. Pues en esa noche, todo Jambudipa fue adornado por el resplandor de los cuerpos, vestiduras, ornamentos y palacios de los devas que se habían congregado desde los diez mil sistemas de mundos, y por el resplandor de la luna libre de impurezas como las nubes; y fue especialmente adornado por el resplandor corporal del Bendito, el supremo dios por purificación. Por eso dijo: «Ha llegado una noche celestial».

เอวํ [Pg.198] รตฺติคุณวณฺณนาปเทเสนาปิ สหายสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ชเนนฺโต พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา อาห ‘‘อโนมนามํ สตฺถารํ, หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตตฺถ อโนเมหิ อลามเกหิ สพฺพาการปริปูเรหิ คุเณหิ นามํ อสฺสาติ อโนมนาโม. ตถา หิสฺส ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธติ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ, ‘‘ภคฺคราโคติ ภควา, ภคฺคโทโสติ ภควา’’ติอาทินา (มหานิ. ๘๔) นเยน จ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ. เอส นโย ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ. ทิฏฺฐธมฺมิกาทีสุ อตฺเถสุ เทวมนุสฺเส อนุสาสติ ‘‘อิมํ ปชหถ, อิมํ สมาทาย วตฺตถา’’ติ สตฺถา. อปิจ ‘‘สตฺถา ภควา สตฺถวาโห, ยถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรตี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๐) นิทฺเทเส วุตฺตนเยนาปิ สตฺถา. ตํ อโนมนามํ สตฺถารํ. หนฺทาติ พฺยวสานตฺเถ นิปาโต. ปสฺสามาติ เตน อตฺตานํ สห สงฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนวจนํ. โคตมนฺติ โคตมโคตฺตํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘สตฺถา, น สตฺถา’’ติ มา วิมตึ อกาสิ, เอกนฺตพฺยวสิโต หุตฺวาว เอหิ ปสฺสาม โคตมนฺติ.

Habiendo generado así confianza en su amigo mediante el elogio de las cualidades de la noche y habiéndole informado sobre el surgimiento del Buda, dijo: «Vayamos a ver a Gotama, el maestro de nombre perfecto». Allí, «de nombre perfecto» (anomanāmo) significa que tiene un nombre basado en cualidades que no son inferiores, sino nobles y completas en todos sus aspectos. Pues es «Buda» porque despertó a las verdades y porque hace que los seres despierten, y así sucesivamente; por tales nobles cualidades tiene ese nombre. Es «Bhagavā» porque ha destruido la pasión, ha destruido el odio, etc.; por tales nobles cualidades tiene ese nombre. Este mismo método se aplica a «Arahant, Sammasambuddha, dotado de conocimiento y conducta», etc. Es «Maestro» (satthā) porque instruye a devas y humanos en los beneficios presentes y futuros, diciendo: «Abandonad esto, practicad aquello». Además, es «Maestro» según el sentido dado en el Niddesa: «El Bendito es Maestro, guía de caravana (satthavāha), tal como un guía de caravana cruza a los seres por el desierto». A ese maestro de nombre perfecto. «Handa» es una partícula que indica resolución. «Vayamos a ver» (passāma) es una forma verbal que incluye al hablante mismo, en tiempo presente. «A Gotama» se refiere al clan Gotama. ¿Qué se quiere decir? «No dudes pensando: '¿Será o no el Maestro?'. Estando plenamente decidido, ven, veamos a Gotama».

๑๕๔. เอวํ วุตฺเต เหมวโต ‘‘อยํ สาตาคิโร ‘อโนมนามํ สตฺถาร’นฺติ ภณนฺโต ตสฺส สพฺพญฺญุตํ ปกาเสติ, สพฺพญฺญุโน จ ทุลฺลภา โลเก, สพฺพญฺญุปฏิญฺเญหิ ปูรณาทิสทิเสเหว โลโก อุปทฺทุโต. โส ปน ยทิ สพฺพญฺญู, อทฺธา ตาทิลกฺขณปฺปตฺโต ภวิสฺสติ, เตน ตํ เอวํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตาทิลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มโน’’ติ.

154. Cuando se dijo esto, Hemavata pensó: «Este Satagira, al decir 'el maestro de nombre perfecto', proclama su omnisciencia. Pero los omniscientes son raros en el mundo, y el mundo ha sido perturbado por aquellos que afirman ser omniscientes, como Purana Kassapa y otros similares. Si él es omnisciente, ciertamente habrá alcanzado la cualidad de la imperturbabilidad (tādilakkhaṇa). Por lo tanto, lo examinaré de esta manera». Pensando así, para preguntar sobre la cualidad de la imperturbabilidad, dijo el verso: «¿Acaso su mente... [está bien dispuesta]?».

ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉา. มโนติ จิตฺตํ. สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, อจโล อสมฺปเวธี. สพฺเพสุ ภูเตสุ สพฺพภูเตสุ. ตาทิโนติ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต. ปุจฺฉา เอว วา อยํ ‘‘โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ. อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ เอวรูเป อารมฺมเณ. สงฺกปฺปาติ วิตกฺกา. วสีกตาติ วสํ คมิตา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตฺวํ สตฺถารํ วทสิ, ตสฺส เต สตฺถุโน กจฺจิ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺส สโต สพฺพภูเตสุ มโน สุปณิหิโต, อุทาหุ ยาว จลนปจฺจยํ น ลภติ, ตาว สุปณิหิโต วิย ขายติ. โส วา เต สตฺถา กจฺจิ สพฺพภูเตสุ สมจิตฺเตน ตาที, อุทาหุ โน, เย จ โข อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ [Pg.199] อารมฺมเณสุ ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส กจฺจิ วสีกตา, อุทาหุ กทาจิ เตสมฺปิ วเสน วตฺตตีติ.

Aquí, 'kacci' es una partícula interrogativa. 'Mano' significa la mente (citta). 'Supaṇihito' significa bien establecido, inmóvil, imperturbable. 'En todos los seres' (sabbesu bhūtesu) se refiere a todas las criaturas. 'Del imparcial' (tādino) se refiere a aquel que posee de manera constante la característica de la ecuanimidad (tādilakkhaṇa). O bien, esto es en sí mismo una pregunta: '¿Es aquel maestro tuyo imparcial (tādī) hacia todos los seres, o no?'. 'Hacia lo deseable y lo indeseable' (iṭṭhe aniṭṭhe ca) se refiere a tales tipos de objetos. 'Intenciones' (saṅkappā) se refiere a los pensamientos (vitakkā). 'Bajo control' (vasīkatā) significa que han sido dominados. ¿Qué se quiere decir con esto? 'En cuanto a ese maestro del que hablas, ¿está la mente de ese maestro bien dispuesta hacia todos los seres por haber alcanzado la característica de la imparcialidad, o solo parece estar bien dispuesta mientras no encuentra una condición para la perturbación? ¿Es tu maestro imparcial hacia todos los seres por poseer una mente equilibrada, o no? Y cuando surgen intenciones por el poder de la lujuria y el odio hacia objetos deseables e indeseables, ¿las tiene bajo control, o acaso actúa a veces bajo el dominio de ellas?'.

๑๕๕. ตโต สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสิตตฺตา สพฺเพ สพฺพญฺญุคุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทิ. ตตฺถ สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, ปถวีสโม อวิรุชฺฌนฏฺเฐน, สิเนรุสโม สุปฺปติฏฺฐิตาจลนฏฺเฐน, อินฺทขีลสโม จตุพฺพิธมารปรวาทิคเณหิ อกมฺปิยฏฺเฐน. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ภควโต อิทานิ สพฺพาการสมฺปนฺนตฺตา สพฺพญฺญุภาเว ฐิตสฺส มโน สุปณิหิโต อจโล ภเวยฺย. ยสฺส ติรจฺฉานภูตสฺสาปิ สราคาทิกาเล ฉทฺทนฺตนาคกุเล อุปฺปนฺนสฺส สวิเสน สลฺเลน วิทฺธสฺส อจโล อโหสิ, วธเกปิ ตสฺมึ นปฺปทุสฺสิ, อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว อตฺตโน ทนฺเต เฉตฺวา อทาสิ; ตถา มหากปิภูตสฺส มหติยา สิลาย สีเส ปหฏสฺสาปิ ตสฺเสว จ มคฺคํ ทสฺเสสิ; ตถา วิธุรปณฺฑิตภูตสฺส ปาเทสุ คเหตฺวา สฏฺฐิโยชเน กาฬปพฺพตปปาเต ปกฺขิตฺตสฺสาปิ อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว ยกฺขสฺสตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺมา สมฺมเทว อาห สาตาคิโร – ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ.

155. Entonces Sātāgira, debido a su firme convicción en la omnisciencia del Bienaventurado, afirmando todas las excelentes cualidades de un ser omnisciente, dijo: 'Su mente está bien dispuesta', etc. Aquí, 'bien dispuesta' significa bien situada; es como la tierra en el sentido de no presentar hostilidad; es como el Monte Sineru por estar bien establecida e inmóvil; y es como un pilar (indakhīla) por ser inamovible ante las huestes de los cuatro tipos de Maras y los oponentes. Y no es sorprendente que ahora, estando establecido en la omnisciencia y dotado de todas las perfecciones, la mente del Bienaventurado esté bien dispuesta e inmóvil. Pues incluso en el pasado, cuando era un animal y aún estaba sujeto a las pasiones, siendo un elefante de la estirpe Chaddanta, se mantuvo inmóvil al ser herido por una flecha envenenada; no sintió odio hacia el cazador Sonuttara, sino que, por el contrario, cortó sus propios colmillos y se los entregó. Del mismo modo, cuando era el Gran Mono, a pesar de ser golpeado en la cabeza con una gran roca, le mostró el camino a su agresor. Asimismo, cuando era el sabio Vidhura, aunque fue sujetado por los pies y arrojado al precipicio de la Montaña Negra de sesenta yojanas de profundidad, enseñó el Dhamma para el beneficio de ese yakkha (Punnaka). Por lo tanto, con toda razón dijo Sātāgira: 'Su mente está bien dispuesta'.

สพฺพภูเตสุ ตาทิโนติ สพฺพสตฺเตสุ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต มโน สุปณิหิโต, น ยาว ปจฺจยํ น ลภตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ภควโต ตาทิลกฺขณํ ปญฺจธา เวทิตพฺพํ. ยถาห –

'Del imparcial hacia todos los seres': su mente está bien dispuesta hacia todos los seres por haber alcanzado la característica de la imparcialidad, y no solo mientras no recibe una provocación. En este contexto, la característica de imparcialidad del Bienaventurado debe entenderse de cinco maneras, como se ha dicho:

‘‘ภควา ปญฺจหากาเรหิ ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, มุตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที. กถํ ภควา อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที? ภควา ลาเภปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘).

'El Bienaventurado es imparcial de cinco maneras: es imparcial ante lo deseable y lo indeseable; es imparcial porque ha renunciado (cattāvī); es imparcial porque está liberado (muttāvī); es imparcial porque ha cruzado (tiṇṇāvī); y es imparcial por su descripción (tanniddesā). ¿Cómo es el Bienaventurado imparcial ante lo deseable y lo indeseable? El Bienaventurado es imparcial ante la ganancia (lābha)...' (Mahāniddesa 38).

เอวมาทิ สพฺพํ นิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. ลาภาทโย จ ตสฺส มหาอฏฺฐกถายํ วิตฺถาริตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘ปุจฺฉา เอว วา อยํ. โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ อิมสฺมิมฺปิ วิกปฺเป สพฺพภูเตสุ สมจิตฺตตาย ตาที อมฺหากํ สตฺถาติ อตฺโถ. อยญฺหิ ภควา สุขูปสํหารกามตาย ทุกฺขาปนยนกามตาย จ สพฺพสตฺเตสุ สมจิตฺโต, ยาทิโส อตฺตนิ, ตาทิโส ปเรสุ, ยาทิโส [Pg.200] มาตริ มหามายาย, ตาทิโส จิญฺจมาณวิกาย, ยาทิโส ปิตริ สุทฺโธทเน, ตาทิโส สุปฺปพุทฺเธ, ยาทิโส ปุตฺเต ราหุเล, ตาทิโส วธเกสุ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลาทีสุ. สเทวเก โลเกปิ ตาที. ตสฺมา สมฺมเทวาห สาตาคิโร – ‘‘สพฺพภูเตสุ ตาทิโน’’ติ.

Todo esto debe tomarse según el método expuesto en el Niddesa, y los términos como ganancia, etc., deben entenderse según la explicación detallada en el Gran Comentario (Mahā-aṭṭhakathā). O bien, esta es la respuesta a la pregunta: '¿Es aquel maestro tuyo imparcial hacia todos los seres, o no?'. En esta interpretación, el significado es: 'Nuestro maestro es imparcial debido a su mente equilibrada hacia todos los seres'. Pues este Bienaventurado, por su deseo de promover la felicidad y eliminar el sufrimiento, posee una mente igual hacia todos los seres: es el mismo hacia los demás que hacia sí mismo; lo mismo hacia la joven Ciñcā que hacia su madre Mahāmāyā; lo mismo hacia Suppabuddha que hacia su padre Suddhodana; y lo mismo hacia sus agresores como Devadatta, el elefante Dhanapāla y Aṅgulimāla que hacia su propio hijo Rāhula. Es imparcial incluso ante el mundo con sus devas. Por lo tanto, con propiedad dijo Sātāgira: 'Del imparcial hacia todos los seres'.

อโถ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ. เอตฺถ ปน เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ยํ กิญฺจิ อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา อารมฺมณํ, สพฺพปฺปกาเรหิ ตตฺถ เย ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส อนุตฺตเรน มคฺเคน ราคาทีนํ ปหีนตฺตา วสีกตา, น กทาจิ เตสํ วเส วตฺตติ. โส หิ ภควา อนาวิลสงฺกปฺโป สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญติ. เอตฺถ จ สุปณิหิตมนตาย อโยนิโสมนสิการาภาโว วุตฺโต. สพฺพภูเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐหิ โส ยตฺถ ภเวยฺย, ตํ สตฺตสงฺขารเภทโต ทุวิธมารมฺมณํ วุตฺตํ. สงฺกปฺปวสีภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส มนสิการาภาวโต กิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. สุปณิหิตมนตาย จ มโนสมาจารสุทฺธิ, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย กายสมาจารสุทฺธิ, สงฺกปฺปวสีภาเวน วิตกฺกมูลกตฺตา วาจาย วจีสมาจารสุทฺธิ. ตถา สุปณิหิตมนตาย โลภาทิสพฺพโทสาภาโว, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย เมตฺตาทิคุณสพฺภาโว, สงฺกปฺปวสีภาเวน ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญิตาทิเภทา อริยิทฺธิ, ตาย จสฺส สพฺพญฺญุภาโว วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

'Hacia lo deseable y lo indeseable': aquí el significado debe entenderse de la siguiente manera: ante cualquier objeto, sea deseable o indeseable, cualquier intención que pudiera surgir por el poder de la lujuria o el odio ha sido puesta bajo control por este Bienaventurado mediante el sendero supremo, debido al abandono de la lujuria y demás impurezas; nunca actúa bajo el dominio de ellas. Pues ese Bienaventurado posee intenciones puras, una mente bien liberada y una sabiduría bien liberada. En este verso, al decir 'mente bien dispuesta', se indica la ausencia de atención inapropiada (ayonisomanasikāra). 'Hacia todos los seres, lo deseable e indeseable' se refiere a los dos tipos de objetos (seres y formaciones) donde tales intenciones podrían surgir. Al mencionar la 'maestría sobre las intenciones', se indica el abandono de las deficiencias mentales debido a la ausencia de atención inapropiada ante dicho objeto. Por 'mente bien dispuesta' se entiende la pureza de la conducta mental; por 'imparcialidad hacia todos los seres', la pureza de la conducta corporal; y por 'maestría sobre las intenciones', dado que el habla tiene su origen en el pensamiento (vitakka), se indica la pureza de la conducta verbal. Asimismo, por 'mente bien dispuesta' se indica la ausencia de todos los defectos como la codicia; por 'imparcialidad hacia todos los seres', la presencia de virtudes como la benevolencia (mettā); y por 'maestría sobre las intenciones', el poder espiritual de los nobles (ariyiddhi) que consiste en percibir lo no repulsivo en lo repulsivo, etc. Debe entenderse que a través de esto se indica también su estado de omnisciencia (sabbaññubhāva).

๑๕๖. เอวํ เหมวโต ปุพฺเพ มโนทฺวารวเสเนว ตาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อิทานิ ทฺวารตฺตยวเสนาปิ, ปุพฺเพ วา สงฺเขเปน กายวจีมโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถเมว วิตฺถาเรนาปิ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ อทินฺน’’นฺติ. ตตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถาย ปฐมํ อทินฺนาทานวิรตึ ปุจฺฉติ. อารา ปมาทมฺหาติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคโต ทูรีภาเวน อพฺรหฺมจริยวิรตึ ปุจฺฉติ. ‘‘อารา ปมทมฺหา’’ติปิ ปฐนฺติ, อารา มาตุคามาติ วุตฺตํ โหติ. ฌานํ น ริญฺจตีติ อิมินา ปน ตสฺสาเยว ติวิธาย กายทุจฺจริตวิรติยา พลวภาวํ ปุจฺฉติ. ฌานยุตฺตสฺส หิ วิรติ พลวตี โหตีติ.

156. De esta manera, habiendo preguntado antes Hemavata sobre el estado de ecuanimidad (tādibhāva) solamente por medio de la puerta de la mente, y habiendo escuchado esta respuesta confirmándolo, para fortalecer su convicción ahora pregunta también por medio de las tres puertas; o bien, habiendo preguntado antes concisamente sobre la pureza de las puertas del cuerpo, el habla y la mente, y habiendo escuchado esta respuesta confirmándolo, para fortalecer su convicción pregunta ahora detalladamente: «¿Acaso [evita] lo no dado?». Allí, para facilitar la composición del verso, pregunta primero sobre la abstinencia de tomar lo no dado. «Lejos de la negligencia» (ārā pamādamhā): pregunta sobre la abstinencia de la conducta no celibataria (abrahmacariya) por estar la mente alejada de los cinco cordones de los placeres sensuales. También existe la lectura «ārā pamadamhā», que significa «¿se mantiene lejos de las mujeres?». Con «no descuida el jhāna», pregunta sobre la fuerza de esa triple abstinencia de la mala conducta corporal; pues para quien posee jhāna, la abstinencia es poderosa.

๑๕๗. อถ [Pg.201] สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ อทินฺนาทานาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติอาทินา นเยน วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ. ตํ อตฺถโต ปากฏเมว. อิมิสฺสาปิ คาถาย ตติยปาเท ‘‘ปมาทมฺหา ปมทมฺหา’’ติ ทฺวิธา ปาโฐ. จตุตฺถปาเท จ ฌานํ น ริญฺจตีติ ฌานํ ริตฺตกํ สุญฺญกํ น กโรติ, น ปริจฺจชตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

157. Entonces Sātāgira, dado que el Bienaventurado no solo ahora, sino también en el tiempo pasado, durante mucho tiempo se abstuvo de tomar lo no dado y demás, y por el poder de esa misma abstinencia obtuvo las diversas marcas del Gran Hombre, y el mundo con sus devas proclama su elogio así: «El asceta Gotama se abstiene de tomar lo no dado», por lo tanto, emitiendo un rugido de león con voz clara, dijo: «Él no toma lo no dado». Esto es evidente por su significado. También en el tercer verso de esta estrofa hay dos lecturas: «pamādamhā» y «pamadamhā». Y en el cuarto verso, con «no descuida el jhāna», debe entenderse el significado como que no vuelve el jhāna algo vacío o desierto de cualidades, es decir, no lo abandona.

๑๕๘. เอวํ กายทฺวาเร สุทฺธึ สุตฺวา อิทานิ วจีทฺวาเร สุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มุสา น ภณตี’’ติ. เอตฺถ ขีณาตีติ ขีโณ, วิหึสติ พธตีติ อตฺโถ. วาจาย ปโถ พฺยปฺปโถ, ขีโณ พฺยปฺปโถ อสฺสาติ ขีณพฺยปฺปโถ. ตํ น-กาเรน ปฏิเสเธตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘น ขีณพฺยปฺปโถ’’ติ, น ผรุสวาโจติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นาขีณพฺยปฺปโถ’’ติปิ ปาโฐ, น อขีณวจโนติ อตฺโถ. ผรุสวจนญฺหิ ปเรสํ หทเย อขียมานํ ติฏฺฐติ. ตาทิสวจโน กจฺจิ น โสติ วุตฺตํ โหติ. วิภูตีติ วินาโส, วิภูตึ กาสติ กโรติ วาติ วิภูติกํ, วิภูติกเมว เวภูติกํ, เวภูติยนฺติปิ วุจฺจติ, เปสุญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ สตฺตานํ อญฺญมญฺญโต เภทเนน วินาสํ กโรติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

158. Así, habiendo escuchado sobre la pureza en la puerta del cuerpo, ahora preguntando sobre la pureza en la puerta del habla, dijo: «¿Acaso no habla falsamente?». Aquí, «khīṇā» significa áspero; el sentido es que hiere o daña. El camino del habla es «byappatho»; aquel cuya vía de habla es áspera es «khīṇabyappatho». Negando esto con la partícula «na», pregunta: «¿no es de habla áspera?», lo cual significa que no es de palabras hirientes. También existe la lectura «nākhīṇabyappatho», cuyo sentido es «no de palabras que no se agotan». Pues las palabras hirientes permanecen sin agotarse en el corazón de los demás. Se pregunta: «¿acaso no es él de tales palabras?». «Vibhūti» significa destrucción; «vibhūtika» es lo que causa destrucción. «Vebhūtika» es lo mismo que «vibhūtika», también llamado «vebhūtiya», un sinónimo para el habla maliciosa o calumnia. Pues esta causa la destrucción de los seres al dividirlos entre sí. El resto es de significado evidente.

๑๕๙. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ มุสาวาทาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘มุสาวาทา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ. ตตฺถ มุสาติ วินิธาย ทิฏฺฐาทีนิ ปรวิสํวาทนวจนํ. ตํ โส น ภณติ. ทุติยปาเท ปน ปฐมตฺถวเสน น ขีณพฺยปฺปโถติ, ทุติยตฺถวเสน นาขีณพฺยปฺปโถติ ปาโฐ. จตุตฺถปาเท มนฺตาติ ปญฺญา วุจฺจติ. ภควา ยสฺมา ตาย มนฺตาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถเมว ภาสติ อตฺถโต อนเปตวจนํ, น สมฺผํ[Pg.202]. อญฺญาณปุเรกฺขารญฺหิ นิรตฺถกวจนํ พุทฺธานํ นตฺถิ. ตสฺมา อาห – ‘‘มนฺตา อตฺถํ โส ภาสตี’’ติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว.

159. Entonces Sātāgira, dado que el Bienaventurado no solo ahora, sino también en el tiempo pasado, durante mucho tiempo se abstuvo del habla falsa y demás, y por el poder de esa misma abstinencia obtuvo las diversas marcas del Gran Hombre, y el mundo con sus devas proclama su elogio así: «El asceta Gotama se abstiene del habla falsa», por lo tanto, emitiendo un rugido de león con voz clara, dijo: «Y él no habla falsamente». Allí, «falsamente» (musā) es el habla que engaña a otros, tergiversando lo visto y demás. Él no dice eso. En el segundo verso, según el primer significado, «no es de habla áspera»; según el segundo significado, la lectura es «no de palabras que no se agotan». En el cuarto verso, «mantā» se refiere a la sabiduría. Dado que el Bienaventurado, habiendo discernido con esa sabiduría, habla solo lo que es beneficioso (attha), su palabra es inseparable del sentido y no es frívola. Pues en los Buddhas no existe el habla inútil precedida por la ignorancia. Por eso dijo: «Con sabiduría, él habla lo que es beneficioso». El resto aquí es evidente.

๑๖๐. เอวํ วจีทฺวารสุทฺธิมฺปิ สุตฺวา อิทานิ มโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ น รชฺชติ กาเมสู’’ติ. ตตฺถ กามาติ วตฺถุกามา. เตสุ กิเลสกาเมน น รชฺชตีติ ปุจฺฉนฺโต อนภิชฺฌาลุตํ ปุจฺฉติ. อนาวิลนฺติ ปุจฺฉนฺโต พฺยาปาเทน อาวิลภาวํ สนฺธาย อพฺยาปาทตํ ปุจฺฉติ. โมหํ อติกฺกนฺโตติ ปุจฺฉนฺโต เยน โมเหน มูฬฺโห มิจฺฉาทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ตสฺสาติกฺกเมน สมฺมาทิฏฺฐิตํ ปุจฺฉติ. ธมฺเมสุ จกฺขุมาติ ปุจฺฉนฺโต สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตสฺส ญาณจกฺขุโน, ปญฺจจกฺขุวิสเยสุ วา ธมฺเมสุ ปญฺจนฺนมฺปิ จกฺขูนํ วเสน สพฺพญฺญุตํ ปุจฺฉติ ‘‘ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธิยาปิ สพฺพญฺญู น โหตี’’ติ จินฺเตตฺวา.

160. Habiendo escuchado así también la pureza de la puerta del habla, ahora preguntando sobre la pureza de la puerta de la mente, dijo: «¿Acaso no se apasiona por los placeres sensuales?». Allí, «placeres sensuales» se refiere a los objetos sensoriales. Al preguntar si no se apasiona por ellos con el deseo contaminado, inquiere sobre la ausencia de codicia (anabhijjhā). Al preguntar «despejado» (anāvila), refiriéndose al estado de no estar turbio por la malevolencia, inquiere sobre la ausencia de malevolencia (abyāpāda). Al preguntar «ha trascendido el engaño», pregunta sobre la posesión de la visión correcta mediante la superación de aquel engaño por el cual el necio adopta una visión falsa. Al preguntar «con visión en las enseñanzas (dhammas)», pregunta sobre la omnisciencia por medio del ojo del conocimiento que no tiene obstáculos en todas las cosas, o por medio de los cinco ojos en los fenómenos que son el dominio de esos cinco ojos, pensando: «Uno no es omnisciente solo por la purificación de las tres puertas».

๑๖๑. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา อปฺปตฺวาว อรหตฺตํ อนาคามิมคฺเคน กามราคพฺยาปาทานํ ปหีนตฺตา เนว กาเมสุ รชฺชติ, น พฺยาปาเทน อาวิลจิตฺโต, โสตาปตฺติมคฺเคเนว จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกโมหสฺส ปหีนตฺตา โมหํ อติกฺกนฺโต, สามญฺจ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา พุทฺโธติ วิโมกฺขนฺติกํ นามํ ยถาวุตฺตานิ จ จกฺขูนิ ปฏิลภิ, ตสฺมา ตสฺส มโนทฺวารสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ อุคฺโฆเสนฺโต อาห ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ.

161. Entonces Sātāgira, dado que el Bienaventurado, incluso antes de alcanzar el estado de Arahant, por el camino del que no regresa (anāgāmimagga) ya había abandonado el deseo sensual y la malevolencia, por lo cual no se apasiona por los placeres sensuales ni su mente está turbada por la malevolencia; y dado que por el mismo camino del que entra en la corriente (sotāpattimagga) había abandonado el engaño que oculta las verdades y que es condición para la visión falsa, ha trascendido el engaño; y habiendo comprendido por sí mismo las verdades, obtuvo el nombre de «Buddha» al final de la liberación y los ojos antes mencionados. Por lo tanto, proclamando la pureza de su puerta de la mente y su omnisciencia, dijo: «Él no se apasiona por los placeres sensuales».

๑๖๒. เอวํ เหมวโต ภควโต ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ สุตฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อตีตชาติยํ พาหุสจฺจวิสทาย ปญฺญาย อสชฺชมานวจนปฺปโถ หุตฺวา อจฺฉริยพฺภุตรูเป สพฺพญฺญุคุเณ โสตุกาโม อาห ‘‘กจฺจิ วิชฺชาย สมฺปนฺโน’’ติ. ตตฺถ วิชฺชาย สมฺปนฺโนติ อิมินา ทสฺสนสมฺปตฺตึ ปุจฺฉติ, สํสุทฺธจารโณติ อิมินา คมนสมฺปตฺตึ. ฉนฺทวเสน เจตฺถ ทีฆํ กตฺวา จาการมาห, สํสุทฺธจรโณติ อตฺโถ. อาสวา ขีณาติ อิมินา เอตาย ทสฺสนคมนสมฺปตฺติยา ปตฺตพฺพาย อาสวกฺขยสญฺญิตาย ปฐมนิพฺพานธาตุยา ปตฺตึ ปุจฺฉติ, นตฺถิ ปุนพฺภโวติ อิมินา ทุติยนิพฺพานธาตุปตฺติสมตฺถตํ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน วา ปรมสฺสาสปฺปตฺตึ ญตฺวา ฐิตภาวํ.

162. Habiendo escuchado así sobre la pureza de las tres puertas del Bienaventurado y sobre Su omnisciencia, Hemavata se sintió emocionado y eufórico. A través de la sabiduría clarificada por el aprendizaje que había adquirido en su vida pasada, no titubeó en sus palabras, sino que, deseando escuchar sobre las asombrosas y prodigiosas cualidades de un omnisciente, preguntó: “¿Está dotado de conocimiento claro?”. Aquí, con “¿Está dotado de conocimiento claro?”, pregunta sobre Su excelencia en la visión. Con “¿Es puro en su conducta?”, pregunta sobre Su excelencia en el comportamiento. Con “¿Han sido destruidos sus influjos?”, pregunta sobre el logro del primer elemento de nibb& stratification©na (la destrucción de los influjos) que debe alcanzarse mediante esta excelencia en la visión y el comportamiento. Con “¿No hay para Él una existencia renovada?”, pregunta sobre Su capacidad para alcanzar el segundo elemento de nibb&āna, o sobre Su condición tras haber conocido el consuelo supremo mediante el conocimiento de revisión.

๑๖๓. ตโต [Pg.203] ยา เอสา ‘‘โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๕๒) นเยน ภยเภรวาทีสุ ติวิธา, ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๗๙) นเยน อมฺพฏฺฐาทีสุ อฏฺฐวิธา วิชฺชา วุตฺตา, ตาย ยสฺมา สพฺพายปิ สพฺพาการสมฺปนฺนาย ภควา อุเปโต. ยญฺเจตํ ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหติ, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ, ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ, สตฺตหิ สทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ นิกามลาภี โหตี’’ติ เอวํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘กถญฺจ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๒๔) นเยน เสขสุตฺเต นิทฺทิฏฺฐํ ปนฺนรสปฺปเภทํ จรณํ. ตญฺจ ยสฺมา สพฺพูปกฺกิเลสปฺปหาเนน ภควโต อติวิย สํสุทฺธํ. เยปิเม กามาสวาทโย จตฺตาโร อาสวา, เตปิ ยสฺมา สพฺเพ สปริวารา สวาสนา ภควโต ขีณา. ยสฺมา จ อิมาย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ขีณาสโว หุตฺวา ตทา ภควา ‘‘นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ฐิโต, ตสฺมา สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสาเยน สมุสฺสาหิตหทโย สพฺเพปิ คุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘วิชฺชาย เจว สมฺปนฺโน’’ติ.

163. El Bienaventurado estaba dotado de todos los tipos de conocimiento claro, completos en todos los aspectos: los tres tipos mencionados en el Discurso sobre el Miedo y el Pavor y en otros lugares, y los ocho tipos mencionados en el Discurso a Ambaṭṭha y en otros pasajes, que comienzan con: “Cuando su mente está así concentrada... alcanzada la imperturbabilidad, la dirige al conocimiento y la visión”. Y a través del abandono de todas las impurezas, Su conducta estaba sumamente purificada; poseía las quince cualidades que constituyen el buen comportamiento, indicadas sucintamente en el Discurso para el Aprendiz: la virtud, el resguardo de las facultades sensoriales, la moderación al comer, la dedicación a la vigilia, las siete buenas cualidades y los cuatro jhanas que constituyen la mente superior. Estos cuatro influjos —el influjo del deseo sensorial y los demás—, junto con sus secuelas y sutiles tendencias habituales, habían sido todos destruidos por el Bienaventurado. Puesto que el Bienaventurado había destruido los influjos mediante este logro de conocimiento y conducta, y posteriormente vio mediante el conocimiento de revisión: “Ahora no hay renovación de la existencia”, S&āt&āgira, entusiasmado por su certeza sobre la omnisciencia del Bienaventurado y afirmando todas Sus excelentes cualidades, dijo: “Él está dotado de conocimiento claro”.

๑๖๔. ตโต เหมวโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ภควติ นิกฺกงฺโข หุตฺวา อากาเส ฐิโตเยว ภควนฺตํ ปสํสนฺโต สาตาคิรญฺจ อาราเธนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ, ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตตาทิภาเวน ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตกายกมฺมุนา, ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ เอตฺถ วุตฺตมโนกมฺมุนา จ ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตพฺยปฺปเถน จ วจีกมฺมุนาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สมฺปนฺนจิตฺตญฺจ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺนญฺจ อิเมหิ คุเณหิ ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทินา นเยน ธมฺมโต นํ ปสํสสิ, สภาวโต ตจฺฉโต ภูตโต เอว นํ ปสํสสิ, น เกวลํ สทฺธามตฺตเกนาติ ทสฺเสติ.

164. Entonces, sin dudar ya de que el Bienaventurado era el Completamente Iluminado, Hemavata permaneció en el aire y dijo: “La mente del sabio es perfecta”, elogiando al Bienaventurado y coincidiendo con S&āt&āgira. Este es su significado: la mente del sabio es perfecta; perfecta, como indica la declaración “la mente del ecuánimie está bien dispuesta”; y de nuevo perfecta en la acción corporal (no toma lo que no se le ha dado), en la acción mental (no codicia los placeres sensoriales) y en su forma de hablar (no miente). Así, dado que el Buda es perfecto en su mente y está dotado del logro insuperable del conocimiento y la conducta, de acuerdo con el Dhamma tú [S&āt&āgira] le alabas por estas excelentes cualidades; le alabas por Su naturaleza real, con verdad y precisión, no meramente por simple fe.

๑๖๕-๑๖๖. ตโต [Pg.204] สาตาคิโรปิ ‘‘เอวเมตํ, มาริส, สุฏฺฐุ ตยา ญาตญฺจ อนุโมทิตญฺจา’’ติ อธิปฺปาเยน ตเมว สํราเธนฺโต อาห – ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน…เป… ธมฺมโต อนุโมทสี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควโต ทสฺสเน ตํ อภิตฺถวยมาโน อาห ‘‘สมฺปนฺนํ…เป… หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ.

165-166. Entonces S&āt&āgira, estando de acuerdo con él, dice: “La mente del sabio es perfecta... De acuerdo con el Dhamma te regocijas por Él”, siendo el sentido: “Así es, querido amigo, has comprendido y te has regocijado bien por Él”. Habiendo hablado así, instándolo de nuevo a ver al Bienaventurado, S&āt&āgira dijo: “La mente del sabio es perfecta... Ven, vamos a ver a Gotama”.

๑๖๗. อถ เหมวโต อตฺตโน อภิรุจิตคุเณหิ ปุริมชาติพาหุสจฺจพเลน ภควนฺตํ อภิตฺถุนนฺโต สาตาคิรํ อาห – ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – เอณิมิคสฺเสว ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พุทฺธานญฺหิ เอณิมิคสฺเสว อนุปุพฺพวฏฺฏา ชงฺฆา โหนฺติ, น ปุรโต นิมฺมํสา ปจฺฉโต สุสุมารกุจฺฉิ วิย อุทฺธุมาตา. กิสา จ พุทฺธา โหนฺติ ทีฆรสฺสสมวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถารูปาย องฺคปจฺจงฺคสมฺปตฺติยา, น วฐรปุริสา วิย ถูลา. ปญฺญาย วิลิขิตกิเลสตฺตา วา กิสา. อชฺฌตฺติกพาหิรสปตฺตวิทฺธํสนโต วีรา. เอกาสนโภชิตาย ปริมิตโภชิตาย จ อปฺปาหารา, น ทฺวตฺติมตฺตาโลปโภชิตาย. ยถาห –

167. Luego, por el poder del aprendizaje adquirido en vidas anteriores, elogiando al Bienaventurado en términos de las cualidades que le agradaban, Hemavata dijo a S&āt&āgira: “Ven, vamos a ver a Gotama... de piernas de antílope, que come poco, sin codicia”. El significado es: tiene pantorrillas de antílope porque sus pantorrillas son como las de un antílope. Pues las pantorrillas de los budas, como las de un antílope, son redondeadas gradualmente; no carecen de carne por delante ni están hinchadas por detrás como el vientre de un cocodrilo. Los budas son esbeltos porque Sus cuerpos y miembros tienen las proporciones adecuadas de longitud, brevedad y redondez; no son gruesos como los hombres corpulentos. O se dice que son “esbeltos” porque han eliminado las impurezas mediante la sabiduría. Son héroes porque dispersan a sus enemigos internos y externos. Se describen como “comedores de poco” porque toman una sola comida al día y porque limitan su alimento, no en el sentido de que coman solo dos o tres bocados. Como se ha dicho:

‘‘อหํ โข ปน, อุทายิ, อปฺเปกทา อิมินา ปตฺเตน สมติตฺติกมฺปิ ภุญฺชามิ, ภิยฺโยปิ ภุญฺชามิ. ‘อปฺปาหาโร สมโณ โคตโม อปฺปาหารตาย จ วณฺณวาที’ติ อิติ เจ มํ, อุทายิ, สาวกา สกฺกเรยฺยุํ, ครุํ กเรยฺยุํ, มาเนยฺยุํ, ปูเชยฺยุํ, สกฺกตฺวา, ครุํ กตฺวา, อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ. เย เต, อุทายิ, มม สาวกา โกสกาหาราปิ อฑฺฒโกสกาหาราปิ เพลุวาหาราปิ อฑฺฒเพลุวาหาราปิ, น มํ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ…เป… อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๔๒).

“Pero, Ud&āyī, a veces como el contenido completo de mi cuenco de limosnas o incluso más. Por lo tanto, si mis discípulos me honraran... con el pensamiento: ‘El asceta Gotama come poco y recomienda comer poco’, entonces aquellos discípulos míos que viven de una pequeña porción de comida, de la cantidad de una fruta bilva o media fruta bilva, no me honrarían por esta cualidad, ni vivirían en dependencia de mí” (MN II 7).

อาหาเร ฉนฺทราคาภาเวน อโลลุปา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรนฺติ โมเนยฺยสมฺปตฺติยา มุนิโน. อนคาริกตาย วิเวกนินฺนมานสตาย จ วเน ฌายนฺติ. เตนาห เหมวโต ยกฺโข ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ.

Carecen de codicia porque no tienen deseo ni anhelo por la comida; ingieren alimentos que poseen ocho factores. Son sabios por su perfección en la vida monástica. Y meditan en el bosque debido a su estado de carencia de hogar y porque sus mentes se inclinan hacia el aislamiento. Por eso el yakkha Hemavata dijo: “Ven, vamos a ver a Gotama”.

๑๖๘. เอวญฺจ วตฺวา ปุน ตสฺส ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามตาย ‘‘สีหํเวกจร’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – สีหํวาติ ทุราสทฏฺเฐน [Pg.205] ขมนฏฺเฐน นิพฺภยฏฺเฐน จ เกสรสีหสทิสํ. ยาย ตณฺหาย ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, ตสฺสา อภาเวน เอกจรํ, เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติโตปิ เอกจรํ. ขคฺควิสาณสุตฺเต วุตฺตนเยนาปิ เจตฺถ ตํ ตํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นาคนฺติ ปุนพฺภวํ เนว คนฺตารํ นาคนฺตารํ. อถ วา อาคุํ น กโรตีติปิ นาโค. พลวาติปิ นาโค. ตํ นาคํ. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ ทฺวีสุปิ กาเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน อนเปกฺขินํ. อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉาม, มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ ตํ เอวรูปํ มเหสึ อุปสงฺกมิตฺวา เตภูมกวฏฺฏสฺส มจฺจุปาสสฺส ปโมจนํ วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปุจฺฉาม. เยน วา อุปาเยน ทุกฺขสมุทยสงฺขาตา มจฺจุปาสา ปมุจฺจติ, ตํ มจฺจุปาสปฺปโมจนํ ปุจฺฉามาติ. อิมํ คาถํ เหมวโต สาตาคิรญฺจ สาตาคิรปริสญฺจ อตฺตโน ปริสญฺจ สนฺธาย อาห.

168. Habiendo dicho esto y debido al deseo de escuchar el Dhamma de nuevo en presencia del Bienaventurado, pronunció este verso: «Como un león que vaga solo». Su significado es: «Como un león» (sīhaṃ va) se refiere a ser semejante a un león de melena en el sentido de ser difícil de atacar, paciente y valiente. Debido a la ausencia de esa avidez por la cual se dice que «el hombre tiene a la avidez como su compañero», se le llama «el que vaga solo» (ekacaraṃ); también se le llama así porque no surgen dos Buddhas simultáneamente en un mismo sistema de mundos. El significado de estos términos también debe entenderse de la manera explicada en el Khaggavisāṇa Sutta. «Nāga» significa que no vuelve a la existencia renovada (na-āgantāraṃ); o bien, es un Nāga porque no comete faltas (āguṃ na karoti). También es un Nāga porque es poderoso. «Indiferente a los placeres sensuales» (kāmesu anapekkhinaṃ) significa que no tiene anhelo debido a la ausencia de deseo y pasión por los dos tipos de placeres sensuales. «Habiéndonos acercado, preguntamos sobre la liberación de la trampa de la muerte»: habiéndonos acercado a tal gran sabio (mahesi), preguntamos por el Nibbāna, que es la liberación de la trampa de la muerte en el ciclo de los tres planos y el cese de la ronda. O bien, preguntamos por el medio por el cual uno se libera de la trampa de la muerte, que es una designación para el origen del sufrimiento; a eso se refiere con «preguntamos sobre la liberación de la trampa de la muerte». Hemavata pronunció este verso refiriéndose a Sātāgira, al séquito de Sātāgira y a su propio séquito.

เตน โข ปน สมเยน อาสาฬฺหีนกฺขตฺตํ โฆสิตํ อโหสิ. อถ สมนฺตโต อลงฺกตปฏิยตฺเต เทวนคเร สิรึ ปจฺจนุโภนฺตี วิย ราชคเห กาฬี นาม กุรรฆริกา อุปาสิกา ปาสาทมารุยฺห สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา คพฺภปริสฺสมํ วิโนเทนฺตี สวาตปฺปเทเส อุตุคฺคหณตฺถํ ฐิตา เตสํ ยกฺขเสนาปตีนํ ตํ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต อสฺโสสิ. สุตฺวา จ ‘‘เอวํ วิวิธคุณสมนฺนาคตา พุทฺธา’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตาย นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา ตตฺเถว ฐิตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. ตโต เอว ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ, ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุรรฆริกา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๖๗) เอตทคฺเค ฐปิตา.

En aquel tiempo, se había anunciado el festival de la luna llena de Āsāḷha. Entonces, mientras Rājagaha estaba adornada y decorada por todas partes, emulando el esplendor de una ciudad de los devas, la seguidora laica llamada Kāḷī de Kuraraghara subió a su palacio y abrió la ventana para refrescarse del cansancio del encierro. Mientras estaba allí para recibir el aire fresco, escuchó de principio a fin la conversación de aquellos generales yakkha, la cual trataba sobre las excelentes cualidades del Buddha. Al escucharla, pensando que «los Buddhas están dotados de tan diversas y excelentes cualidades», despertó un rapto basado en el Buddha. Mediante ese rapto, suprimió los obstáculos (nīvaraṇā) y, permaneciendo allí mismo, se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Por esta razón, el Bienaventurado la designó en el lugar más prominente diciendo: «Monjes, la principal de mis seguidoras laicas que poseen confianza por haber oído es la seguidora laica Kāḷī de Kuraraghara».

๑๖๙. เตปิ ยกฺขเสนาปตโย สหสฺสยกฺขปริวารา มชฺฌิมยามสมเย อิสิปตนํ ปตฺวา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺติตปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา, อิมาย คาถาย ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา โอกาสมการยึสุ ‘‘อกฺขาตารํ ปวตฺตาร’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมเก ธมฺเม ‘‘อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๔) นเยน สจฺจานํ ววตฺถานกถาย อกฺขาตารํ, ‘‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม ภิกฺขเว’’ติอาทินา นเยน เตสุ กิจฺจญาณกตญาณปฺปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. เย วา ธมฺมา ยถา โวหริตพฺพา, เตสุ ตถา [Pg.206] โวหารกถเนน อกฺขาตารํ, เตสํเยว ธมฺมานํ สตฺตานุรูปโต ปวตฺตารํ. อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญูนํ วา เทสนาย อกฺขาตารํ, เนยฺยานํ ปฏิปาทเนน ปวตฺตารํ. อุทฺเทเสน วา อกฺขาตารํ, วิภงฺเคน เตหิ เตหิ ปกาเรหิ วจนโต ปวตฺตารํ. โพธิปกฺขิยานํ วา สลกฺขณกถเนน อกฺขาตารํ, สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน ปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. สงฺเขปโต วา ตีหิ ปริวฏฺเฏหิ สจฺจานํ กถเนน อกฺขาตารํ, วิตฺถารโต ปวตฺตารํ. ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐) เอวมาทินา ปฏิสมฺภิทานเยน วิตฺถาริตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺตนโต ปวตฺตารํ.

169. Aquellos generales yakkha, acompañados por un séquito de mil yakkhas, llegaron a Isipatana durante la vigilia media de la noche. Se acercaron al Bienaventurado, quien estaba sentado en la misma postura que cuando puso en movimiento la Rueda del Dhamma, y tras rendirle homenaje, lo alabaron con este verso y solicitaron permiso diciendo: «Al expositor, al instructor». Su significado es: dejando de lado la avidez, es el «expositor» (akkhātāraṃ) de los fenómenos de los tres planos mediante el discurso que define las verdades, comenzando con: «Esta, monjes, es la noble verdad del sufrimiento». Es el «instructor» (pavattāraṃ) en esas mismas verdades mediante la activación del conocimiento de la tarea a realizar (kicca-ñāṇa) y del conocimiento de lo que ha sido realizado (kata-ñāṇa), según el método que comienza con: «Esta noble verdad del sufrimiento debe ser plenamente comprendida». O bien, es el expositor porque explica los fenómenos tal como deben ser designados convencionalmente, y es el instructor porque enseña esos mismos fenómenos de acuerdo con la disposición de los seres. O es el expositor de la enseñanza para aquellos de comprensión rápida o mediante la elaboración; y es el instructor para aquellos que deben ser guiados mediante la práctica. O es el expositor mediante una enseñanza concisa y el instructor mediante el análisis detallado término por término. O es el expositor de los factores de la iluminación mediante la explicación de sus características individuales, y es el instructor al hacerlos surgir en la continuidad mental de los seres. O es el expositor porque explica las verdades de forma concisa mediante las tres rotaciones, y es el instructor al explicarlas detalladamente. Es el instructor porque puso en movimiento la Rueda del Dhamma detallada según el método del Paṭisambhidāmagga, que dice: «La facultad de la fe es un fenómeno, él puso en movimiento ese fenómeno, por tanto es la Rueda del Dhamma», y así sucesivamente.

สพฺพธมฺมานนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปารคุนฺติ ฉหากาเรหิ ปารํ คตํ อภิญฺญาย, ปริญฺญาย, ปหาเนน, ภาวนาย, สจฺฉิกิริยาย, สมาปตฺติยา. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู, จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู, สพฺพา สมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. เอวํ สพฺพธมฺมานํ ปารคุํ. พุทฺธํ เวรภยาตีตนฺติ อญฺญาณสยนโต ปฏิพุทฺธตฺตา พุทฺธํ, สพฺเพน วา สรณวณฺณนายํ วุตฺเตนตฺเถน พุทฺธํ, ปญฺจเวรภยานํ อตีตตฺตา เวรภยาตีตํ. เอวํ ภควนฺตํ อติตฺถวนฺตา ‘‘มยํ ปุจฺฉาม โคตม’’นฺติ โอกาสมการยึสุ.

«De todos los fenómenos» (sabbadhammānaṃ) se refiere a los fenómenos de los cuatro planos. «Al que ha ido más allá» (pāraguṃ) significa que ha cruzado a la otra orilla de seis maneras: por conocimiento directo, por pleno entendimiento, por el abandono, por el desarrollo, por la realización y por el logro meditativo. Puesto que el Bienaventurado ha ido comprendiendo directamente todos los fenómenos, es quien ha ido más allá por conocimiento directo; puesto que ha ido comprendiendo plenamente los cinco agregados del apego, es quien ha ido más allá por pleno entendimiento; puesto que ha ido abandonando todas las defilaciones, es quien ha ido más allá por el abandono; puesto que ha ido desarrollando los cuatro senderos, es quien ha ido más allá por el desarrollo; puesto que ha ido realizando el cese, es quien ha ido más allá por la realización; y puesto que ha ido alcanzando todos los logros meditativos, es quien ha ido más allá por el logro meditativo. Así, él es quien ha ido más allá de todos los fenómenos. «Al Buddha que ha superado la enemistad y el peligro»: es «Buddha» porque ha despertado del sueño de la ignorancia; o bien, debe entenderse el término «Buddha» en todos los sentidos explicados en el comentario sobre los refugios. Ha superado la enemistad y el peligro porque ha trascendido los cinco tipos de enemistad y peligro. Alabando al Bienaventurado de esta manera, solicitaron permiso diciendo: «Nosotros le preguntamos a Gotama».

๑๗๐. อถ เนสํ ยกฺขานํ เตเชน จ ปญฺญาย จ อคฺโค เหมวโต ยถาธิปฺเปตํ ปุจฺฉิตพฺพํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กิสฺมึ โลโก’’ติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสาทิปาเท กิสฺมินฺติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ, กิสฺมึ อุปฺปนฺเน โลโก สมุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. สตฺตโลกสงฺขารโลเก สนฺธาย ปุจฺฉติ. กิสฺมึ กุพฺพติ สนฺถวนฺติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถวํ กิสฺมึ กุพฺพติ, อธิกรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. กิสฺส โลโกติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, กึ อุปาทาย โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. กิสฺมึ โลโกติ ภาเวนภาวลกฺขณการณตฺเถสุ ภุมฺมวจนํ. กิสฺมึ สติ เกน การเณน โลโก วิหญฺญติ ปีฬียติ พาธียตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย.

170. Entonces, entre esos yakkhas, Hemavata, quien era el primero en esplendor y sabidur a, deseando preguntar lo que deb a ser preguntado seg n su intenci n, pronunci este verso: " En qu ha surgido el mundo?". En el primer verso de esta estrofa, el t rmino "en qu " (kismi ) es un caso locativo con sentido de construcci n absoluta (bh va). El significado aqu es: " Al haber surgido qu , ha surgido el mundo?". l pregunta refiri ndose al mundo de los seres (sattaloka) y al mundo de las formaciones (sa kh raloka). " En qu forma intimidad?" (kismi kubbati santhava ): En qu respecto forma la intimidad del deseo y los puntos de vista, [consider ndolos] como "yo" o "m o"? [Aqu kismi es] un locativo en el sentido de ubicaci n (adhikara a). "Habi ndose apegado a qu es [considerado] el mundo" (kissa loko up d ya): [kissa] es un genitivo en el sentido de acusativo. El significado aqu es: " En dependencia de qu es denominado 'el mundo'?". " Afligido en relaci n con qu ?": [Kismi ] es un locativo en el sentido de construcci n absoluta y de causa. El significado aqu es: " Al existir qu , por qu causa, el mundo es afligido, oprimido y atribulado?".

๑๗๑. อถ [Pg.207] ภควา ยสฺมา ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ อุปฺปนฺเนสุ สตฺตโลโก จ ธนธญฺญาทิวเสน สงฺขารโลโก จ อุปฺปนฺโน โหติ, ยสฺมา เจตฺถ สตฺตโลโก เตสฺเวว ฉสุ ทุวิธมฺปิ สนฺถวํ กโรติ. จกฺขายตนํ วา หิ ‘‘อหํ มม’’นฺติ คณฺหาติ อวเสเสสุ วา อญฺญตรํ. ยถาห – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๔๒๒). ยสฺมา จ เอตานิเยว ฉ อุปาทาย ทุวิโธปิ โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, ยสฺมา จ เตสฺเวว ฉสุ สติ สตฺตโลโก ทุกฺขปาตุภาเวน วิหญฺญติ. ยถาห –

171. Entonces, dado que cuando surgen las seis bases sensoriales internas y externas, surgen tanto el mundo de los seres como el mundo de las formaciones a trav s de la riqueza, el grano, etc., y dado que aqu el mundo de los seres forma la doble intimidad precisamente en esas mismas seis bases; pues al aferrarse a algo como "yo" y "m o", se aferra a la base del ojo o a una de las otras. Como se ha dicho: "Si alguien dijera: 'el ojo es el ser', eso no ser a sostenible" (MN III 282), etc. Y puesto que es en dependencia de estas mismas seis bases que el doble mundo es designado como tal, y puesto que cuando existen estas mismas seis bases, el mundo de los seres es afligido por la manifestaci n del sufrimiento. Como se ha dicho:

‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ โหติ, ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม โหติ, ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ โหติ, กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉาปิปาสา โหติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๓๗).

" Cuando, monjes, hay manos, se produce el tomar y el dejar. Cuando hay pies, se produce el ir y venir. Cuando hay articulaciones, se produce el encoger y el extender [los miembros]. Cuando hay vientre, hay hambre y sed. Del mismo modo, monjes, cuando hay ojo, con el contacto visual como condici n, surge internamente el placer y el dolor", etc.

ตถา เตสุ อาธารภูเตสุ ปฏิหโต สงฺขารโลโก วิหญฺญติ. ยถาห –

De la misma manera, el mundo de las formaciones es afligido cuando es impactado en esas [bases sensoriales] que act an como recipientes. Como se ha dicho:

‘‘จกฺขุสฺมึ อนิทสฺสเน สปฺปฏิเฆ ปฏิหญฺญิ วา’’อิติ (ธ. ส. ๕๙๗-๘) จ.

"[La forma] impacta en el ojo, el cual es invisible y est sujeto al impacto", etc.

‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปฏิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) เอวมาทิ.

" El ojo, monjes, es impactado por formas agradables y desagradables", etc.

ตถา เตหิเยว การณภูเตหิ ทุวิโธปิ โลโก วิหญฺญติ. ยถาห –

Asimismo, el doble mundo es afligido por esas mismas [bases sensoriales] que act an como causas. Como se ha dicho:

‘‘จกฺขุ วิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) จ.

" El ojo es afligido por formas agradables y desagradables", y:

‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา. เกน อาทิตฺตํ? ราคคฺคินา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) เอวมาทิ.

" El ojo, monjes, est ardiendo, las formas est n ardiendo. Ardiendo con qu ? Con el fuego de la pasi n", etc.

ตสฺมา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวเสน ตํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติ.

Por lo tanto, respondiendo a la pregunta mediante las seis bases sensoriales internas y externas, el Bienaventurado dijo: "En seis ha surgido el mundo".

๑๗๒. อถ โส ยกฺโข อตฺตนา วฏฺฏวเสน ปุฏฺฐปญฺหํ ภควตา ทฺวาทสายตนวเสน สงฺขิปิตฺวา วิสฺสชฺชิตํ น สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตฺวา ตญฺจ อตฺถํ [Pg.208] ตปฺปฏิปกฺขญฺจ ญาตุกาโม สงฺเขเปเนว วฏฺฏวิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กตมํ ต’’นฺติ. ตตฺถ อุปาทาตพฺพฏฺเฐน อุปาทานํ, ทุกฺขสจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ยตฺถ โลโก วิหญฺญตีติ ‘‘ฉสุ โลโก วิหญฺญตี’’ติ เอวํ ภควตา ยตฺถ ฉพฺพิเธ อุปาทาเน โลโก วิหญฺญตีติ วุตฺโต, ตํ กตมํ อุปาทานนฺติ? เอวํ อุปฑฺฒคาถาย สรูเปเนว ทุกฺขสจฺจํ ปุจฺฉิ. สมุทยสจฺจํ ปน ตสฺส การณภาเวน คหิตเมว โหติ. นิยฺยานํ ปุจฺฉิโตติ อิมาย ปน อุปฑฺฒคาถาย มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ. มคฺคสจฺเจน หิ อริยสาวโก ทุกฺขํ ปริชานนฺโต, สมุทยํ ปชหนฺโต, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต, มคฺคํ ภาเวนฺโต โลกมฺหา นิยฺยาติ, ตสฺมา นิยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กถนฺติ เกน ปกาเรน. ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ ‘‘อุปาทาน’’นฺติ วุตฺตา วฏฺฏทุกฺขา ปโมกฺขํ ปาปุณาติ. เอวเมตฺถ สรูเปเนว มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ, นิโรธสจฺจํ ปน ตสฺส วิสยภาเวน คหิตเมว โหติ.

172. Entonces, ese yakkha, no habiendo comprendido claramente el significado de la respuesta que el Bienaventurado dio de forma abreviada mediante las doce bases sensoriales a la pregunta que l mismo plante acerca del ciclo [de existencia], y deseando conocer tanto ese significado como su opuesto, pregunt brevemente sobre el ciclo y el fin del ciclo, diciendo: " Qu es aquello [el apego]?". All , "apego" (up d na) tiene el sentido de aquello que puede ser apegado; este es un t rmino para la verdad del sufrimiento. En la frase " en qu es afligido el mundo?", puesto que el Bienaventurado dijo: "en seis es afligido el mundo", indicando que el mundo es afligido en los seis tipos de apego, [pregunta:] " qu es ese apego?". As , con media estrofa, pregunt expl citamente sobre la verdad del sufrimiento; sin embargo, la verdad del origen est incluida como su causa. Al preguntar sobre "la salida" (niyy na): con esta media estrofa pregunta sobre la verdad del camino; pues mediante la verdad del camino el noble disc pulo comprende plenamente el sufrimiento, abandona el origen, realiza el cese y desarrolla el camino, y as sale del mundo; por eso se llama la salida. " C mo?" (katha ): de qu manera? " Es liberado del sufrimiento?" (dukkh pamuccati): habiendo sido mencionado como "apego", alcanza la liberaci n del sufrimiento del ciclo. As , aqu pregunt expl citamente sobre la verdad del camino, pero la verdad del cese est incluida como su objeto.

๑๗๓. เอวํ ยกฺเขน สรูเปน ทสฺเสตฺวา จ อทสฺเสตฺวา จ จตุสจฺจวเสน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ภควา เตเนว นเยน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณสงฺขาตโคจรคฺคหเณน ตคฺโคจรานิ ปญฺจายตนานิ คหิตาเนว โหนฺติ. มโน ฉฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนฉฏฺฐา. ปเวทิตาติ ปกาสิตา. เอตฺถ อชฺฌตฺติเกสุ ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส คหเณน ตสฺส วิสยภูตํ ธมฺมายตนํ คหิตเมว โหติ. เอวํ ‘‘กตมํ ตํ อุปาทาน’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุนปิ ทฺวาทสายตนานํ วเสเนว ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. มโนคหเณน วา สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ คหิตตฺตา ตาสุ ปุริมปญฺจวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถูนิ ปญฺจ จกฺขาทีนิ อายตนานิ, มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถุโคจรเภทํ ธมฺมายตนํ คหิตเมวาติ เอวมฺปิ ทฺวาทสายตนวเสน ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. โลกุตฺตรมนายตนธมฺมายตเนกเทโส ปเนตฺถ ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ, ตํ สนฺธาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา น สงฺคยฺหติ.

173. As , habiendo sido interrogado por el yakkha mediante las cuatro verdades, mostr ndolas tanto expl cita como impl citamente, el Bienaventurado, respondiendo de la misma manera, dijo: "Cinco cuerdas de placer sensual". Aqu , al mencionar su rango de objetos, a saber, las "cinco cuerdas de placer sensual", se incluyen las cinco bases internas que toman estas como su rango de objetos. "Con la mente como sexta": con la mente como la sexta de ellas. Aqu , al mencionar la base de la mente, que es la sexta entre las bases internas, se incluye la base de los fen menos mentales, que es su rango de objetos. As , al responder a esta pregunta: " Qu es ese apego?", el Buda muestra nuevamente la verdad del sufrimiento mediante las doce bases sensoriales. O bien, muestra la verdad del sufrimiento mediante las doce bases sensoriales de esta manera: al mencionar la "mente", se incluyen los siete elementos de conciencia; y as , al incluir los primeros cinco elementos de conciencia, se incluyen sus bases f sicas, a saber, las cinco bases sensoriales que comienzan con el ojo; y al incluir el elemento de mente y el elemento de conciencia mental, se incluye la base de los fen menos mentales, la cual se distingue en base f sica y rango de objetos. Pero una parte de la base de la mente y de la base de los fen menos mentales —aquella que es supramundana— no se incluye aqu , porque la descripci n se da con referencia a la frase "en la cual el mundo es afligido".

เอตฺถ ฉนฺทํ วิราเชตฺวาติ เอตฺถ ทฺวาทสายตนเภเท ทุกฺขสจฺเจ ตาเนวายตนานิ ขนฺธโต ธาตุโต นามรูปโตติ ตถา ตถา ววตฺถเปตฺวา, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา, วิปสฺสนฺโต อรหตฺตมคฺคปริโยสานาย วิปสฺสนาย ตณฺหาสงฺขาตํ ฉนฺทํ สพฺพโส วิราเชตฺวา วิเนตฺวา วิทฺธํเสตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ อิมินา ปกาเรน เอตสฺมา [Pg.209] วฏฺฏทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวมิมาย อุปฑฺฒคาถาย ‘‘นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ อยํ ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ, มคฺคสจฺจญฺจ ปกาสิตํ สมุทยนิโรธสจฺจานิ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว สงฺคหิตตฺตา ปกาสิตาเนว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. อุปฑฺฒคาถาย วา ทุกฺขสจฺจํ, ฉนฺเทน สมุทยสจฺจํ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ เอตฺถ วิราเคน นิโรธสจฺจํ, ‘‘วิราคาวิมุจฺจตี’’ติ วจนโต วา มคฺคสจฺจํ. ‘‘เอว’’นฺติ อุปายนิทสฺสเนน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธนฺติ วจนโต วา. ‘‘ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ ทุกฺขปโมกฺเขน นิโรธสจฺจนฺติ เอวเมตฺถ จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ.

En la frase "Habiendo disipado el deseo por estos", el significado es el siguiente: "Aquí, uno delimita esas doce bases de los sentidos —que constituyen la verdad del sufrimiento— según los agregados, los elementos y el nombre-y-forma, y luego les aplica las tres características contemplándolas con visión cabal. Cuando la visión cabal culmina en el camino del arahantado, uno ha disipado, alejado y destruido por completo el deseo, es decir, la avidez por estas doce bases de los sentidos que conforman la verdad del sufrimiento". "Así uno se libera del sufrimiento" significa que por este medio uno se libera del sufrimiento de la ronda de renacimientos. De este modo, con esta mitad del verso, se responde a la pregunta "Al ser interrogado sobre la salida, di: ¿cómo se libera uno del sufrimiento?", y se muestra la verdad del camino. Sin embargo, las verdades del origen y del cese deben entenderse como ya mostradas, por estar incluidas aquí según el método expuesto anteriormente. O bien, mediante la primera mitad del verso se muestra la verdad del sufrimiento; mediante el "deseo", la verdad del origen; mediante "habiendo disipado" (virājetvā), se muestra la verdad del cese a través del desapego; o se muestra la verdad del camino basándose en la declaración "por el desapego uno se libera". Por la indicación del método con "así", se muestra la verdad del camino; o bien, partiendo de la expresión "el cese del sufrimiento", la frase "uno se libera del sufrimiento" muestra la verdad del cese mediante la liberación del sufrimiento. De esta manera, debe entenderse que las cuatro verdades han sido mostradas aquí.

๑๗๔. เอวํ จตุสจฺจคพฺภาย คาถาย ลกฺขณโต นิยฺยานํ ปกาเสตฺวา ปุน ตเทว สเกน นิรุตฺตาภิลาเปน นิคเมนฺโต อาห ‘‘เอตํ โลกสฺส นิยฺยาน’’นฺติ. เอตฺถ เอตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสฺส นิทฺเทโส, โลกสฺสาติ เตธาตุกโลกสฺส. ยถาตถนฺติ อวิปรีตํ. เอตํ โว อหมกฺขามีติ สเจปิ มํ สหสฺสกฺขตฺตุํ ปุจฺเฉยฺยาถ, เอตํ โว อหมกฺขามิ, น อญฺญํ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ, น อญฺญถาติ อธิปฺปาโย. อถ วา เอเตน นิยฺยาเนน เอกทฺวตฺติกฺขตุํ นิคฺคตานมฺปิ เอตํ โว อหมกฺขามิ, อุปริวิเสสาธิคมายปิ เอตเทว อหมกฺขามีติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ อเสสนิสฺเสสาติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ทฺเวปิ ยกฺขเสนาปตโย โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ สทฺธึ ยกฺขสหสฺเสน.

174. Habiendo mostrado así la salida mediante su característica en un verso que contiene las cuatro verdades, dice: "Esta es la salida del mundo", concluyendo con una expresión que la establece por sí misma. Aquí, "esta" es una referencia a lo dicho anteriormente; "del mundo" se refiere al mundo de los tres planos de existencia. "Tal como es" significa sin error. "Esto es lo que os declaro" tiene este sentido: "Incluso si me lo preguntarais mil veces, esto —y no otra cosa— es lo que os declararía. ¿Por qué? Porque de este modo uno se libera del sufrimiento, y no de otra manera". O bien: "Incluso si hubierais salido por esta vía una, dos o tres veces, os declararía esto mismo para alcanzar una distinción superior". ¿Por qué? Porque de este modo uno se libera del sufrimiento por completo y sin resto. Así concluyó la enseñanza con su culminación en el arahantado. Al terminar la enseñanza, los dos comandantes yakkha, junto con los mil yakkhas, se establecieron en el fruto de la entrada en la corriente.

๑๗๕. อถ เหมวโต ปกติยาปิ ธมฺมครุ อิทานิ อริยภูมิยํ ปติฏฺฐาย สุฏฺฐุตรํ อติตฺโต ภควโต วิจิตฺรปฏิภานาย เทสนาย ภควนฺตํ เสกฺขาเสกฺขภูมึ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โก สูธ ตรตี’’ติ คาถมภาสิ. ตตฺถ โก สูธ ตรติ โอฆนฺติ อิมินา จตุโรฆํ โก ตรตีติ เสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ อวิเสเสน. ยสฺมา อณฺณวนฺติ น วิตฺถตมตฺตํ นาปิ คมฺภีรมตฺตํ อปิจ ปน ยํ วิตฺถตตรญฺจ คมฺภีรตรญฺจ, ตํ วุจฺจติ. ตาทิโส จ สํสารณฺณโว. อยญฺหิ สมนฺตโต ปริยนฺตาภาเวน วิตฺถโต, เหฏฺฐา ปติฏฺฐาภาเวน อุปริ อาลมฺพนาภาเวน จ คมฺภีโร, ตสฺมา ‘‘โก อิธ ตรติ อณฺณวํ, ตสฺมิญฺจ อปฺปติฏฺเฐ อนาลมฺเพ คมฺภีเร อณฺณเว โก น สีทตี’’ติ อเสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ.

175. Entonces Hemavata, quien por naturaleza ya era respetuoso con el Dhamma, ahora que se había establecido en el nivel de los nobles, quedó aún más insatisfecho en su anhelo de escuchar la enseñanza variada e inspirada del Bienaventurado. Así, pronunció el verso "¿Quién cruza aquí el aluvión?", preguntando sobre los niveles del aprendiz y del que está más allá del aprendizaje. Aquí, con la frase "¿Quién cruza aquí el aluvión?", pregunta sin distinciones sobre quién cruza el cuádruple aluvión, refiriéndose al nivel del aprendiz. Se emplea la palabra "mar" (aṇṇava) no solo para lo que es extenso o solo para lo que es profundo, sino para lo que es ambas cosas; y tal es el mar del saṃsāra. Pues este es extenso al no tener límites por ningún lado, y profundo al no tener apoyo abajo ni asidero arriba. Por ello, al preguntar "¿Quién cruza aquí el mar?" y "¿Quién no se hunde en ese mar profundo, sin apoyo ni asidero?", pregunta sobre el nivel de quien está más allá del aprendizaje.

๑๗๖. อถ [Pg.210] ภควา โย ภิกฺขุ ชีวิตเหตุปิ วีติกฺกมํ อกโรนฺโต สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน โลกิยโลกุตฺตราย จ ปญฺญาย ปญฺญวา, อุปจารปฺปนาสมาธินา อิริยาปถเหฏฺฐิมมคฺคผเลหิ จ สุสมาหิโต, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาย นิยกชฺฌตฺตจินฺตนสีโล, สาตจฺจกิริยาวหาย อปฺปมาทสติยา จ สมนฺนาคโต. ยสฺมา โส จตุตฺเถน มคฺเคน อิมํ สุทุตฺตรํ โอฆํ อนวเสสํ ตรติ, ตสฺมา เสกฺขภูมึ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน’’ติ อิมํ ติสิกฺขาคพฺภํ คาถมาห. เอตฺถ หิ สีลสมฺปทาย อธิสีลสิกฺขา, สติสมาธีหิ อธิจิตฺตสิกฺขา, อชฺฌตฺตจินฺติตาปญฺญาหิ อธิปญฺญาสิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา สอุปการา สานิสํสา จ วุตฺตา. อุปกาโร หิ สิกฺขานํ โลกิยปญฺญา สติ จ, อนิสํโส สามญฺญผลานีติ.

176. Entonces el Bienaventurado dijo que aquel monje que, incluso por causa de su vida, no comete transgresión alguna, posee siempre la virtud; posee sabiduría tanto mundana como supramundana; está bien concentrado mediante la concentración de acceso y de absorción, y a través de las posturas y los caminos y frutos inferiores; es reflexivo internamente al aplicar las tres marcas y practicar la visión cabal sobre su propio ser; y es diligente y atento al poseer la atención de la diligencia. Puesto que es mediante el cuarto camino que uno cruza por completo este aluvión tan difícil de superar, al explicar el nivel del aprendiz, pronunció este verso que contiene los tres entrenamientos: "Siempre dotado de virtud". Pues aquí, mediante el logro de la virtud, se muestra el entrenamiento en la virtud superior; mediante la atención y la concentración, el entrenamiento en la mente superior; y mediante la reflexión interna y la sabiduría, el entrenamiento en la sabiduría superior. Así, se han declarado los tres entrenamientos junto con sus apoyos y beneficios. Los apoyos de los entrenamientos son la sabiduría mundana y la atención, y sus beneficios son los frutos de la vida ascética.

๑๗๗. เอวํ ปฐมคาถาย เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต ทุติยคาถมาห. ตสฺสตฺโถ วิรโต กามสญฺญายาติ ยา กาจิ กามสญฺญา, ตโต สพฺพโต จตุตฺถมคฺคสมฺปยุตฺตาย สมุจฺเฉทวิรติยา วิรโต. ‘‘วิรตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. ตทา ‘‘กามสญฺญายา’’ติ ภุมฺมวจนํ โหติ, สคาถาวคฺเค ปน ‘‘กามสญฺญาสู’’ติปิ (สํ. นิ. ๑.๙๖) ปาโฐ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ทสนฺนํ สํโยชนานํ อตีตตฺตา สพฺพสํโยชนาติโค, จตุตฺเถเนว วา อุทฺธมฺภาคิยสพฺพสํโยชนาติโค, ตตฺรตตฺราภินนฺทินีตณฺหาสงฺขาตาย นนฺทิยา ติณฺณญฺจ ภวานํ ปริกฺขีณตฺตา นนฺทีภวปริกฺขีโณ โส ตาทิโส ขีณาสโว ภิกฺขุ คมฺภีเร สํสารณฺณเว น สีทติ นนฺทีปริกฺขเยน สอุปาทิเสสํ, ภวปริกฺขเยน จ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานถลํ สมาปชฺช ปรมสฺสาสปฺปตฺติยาติ.

177. Habiendo mostrado el nivel del aprendiz con el primer verso, ahora muestra el nivel de quien está más allá del aprendizaje con el segundo verso. Su significado es: "abstenido de la percepción sensorial" significa que se ha abstenido por completo de cualquier percepción de placer sensorial mediante la abstención por erradicación asociada al cuarto camino. También existe la lectura "desapasionado" (viratto). En ese caso, "percepción sensorial" está en caso locativo. Pero en la sección de versos también existe la lectura "respecto a las percepciones sensoriales". Por haber trascendido los diez grilletes mediante los cuatro caminos, se dice que ha superado todos los grilletes; o bien, que ha superado todos los grilletes superiores solo por el cuarto camino. Debido a que ha destruido totalmente el deleite —término para la avidez que busca placer aquí y allá— y ha agotado los tres tipos de existencia, es alguien que ha agotado el deleite y la existencia. Tal monje, cuyos influjos se han agotado, no se hunde en el profundo mar del saṃsāra. Con el agotamiento del deleite alcanza el elemento del nibbāna con residuo, y con el agotamiento de la existencia alcanza el elemento del nibbāna sin residuo, logrando el consuelo supremo mediante el logro del fruto.

๑๗๘. อถ เหมวโต สหายญฺจ ยกฺขปริสญฺจ โอโลเกตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ‘‘คมฺภีรปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีหิ คาถาหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา สพฺพาวติยา ปริสาย สหาเยน จ สทฺธึ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อคมาสิ.

178. Entonces Hemavata, habiendo mirado a su amigo y a la asamblea de yakkhas, lleno de alegría y gozo, elogió al Bienaventurado con los versos que comienzan "Aquel de profunda sabiduría". Junto con toda la asamblea y con su amigo, le rindió homenaje, lo circunvaló por la derecha y regresó a su propia morada.

ตาสํ ปน คาถานํ อยํ อตฺถวณฺณนา – คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีราย ปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยน คมฺภีรปญฺญา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ [Pg.211] ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ คมฺภีรปญฺญา’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๔). นิปุณตฺถทสฺสินฺติ นิปุเณหิ ขตฺติยปณฺฑิตาทีหิ อภิสงฺขตานํ ปญฺหานํ อตฺถทสฺสึ อตฺถานํ วา ยานิ นิปุณานิ การณานิ ทุปฺปฏิวิชฺฌานิ อญฺเญหิ เตสํ ทสฺสเนน นิปุณตฺถทสฺสึ. ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจนํ. ทุวิเธ กาเม ติวิเธ เจ ภเว อลคฺคเนน กามภเว อสตฺตํ. ขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพารมฺมเณสุ ฉนฺทราคพนฺธนาภาเวน สพฺพธิ วิปฺปมุตฺตํ. ทิพฺเพ ปเถ กมมานนฺติ อฏฺฐสมาปตฺติเภเท ทิพฺเพ ปเถ สมาปชฺชนวเสน จงฺกมนฺตํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ น ตาย เวลาย ภควา ทิพฺเพ ปเถ กมติ, อปิจ โข ปุพฺเพ กมนํ อุปาทาย กมนสตฺติสพฺภาเวน ตตฺถ ลทฺธวสีภาวตาย เอวํ วุจฺจติ. อถ วา เย เต วิสุทฺธิเทวา อรหนฺโต, เตสํ ปเถ สนฺตวิหาเร กมเนนาเปตํ วุตฺตํ. มหนฺตานํ คุณานํ เอสเนน มเหสึ.

Esta es la explicación del significado de esos versos: «de profunda sabiduría» (gambhīrapañña) significa aquel que está dotado de una sabiduría profunda. En ese sentido, la sabiduría profunda debe entenderse según el método expuesto en el Paṭisambhidāmagga; pues allí se dice: «La sabiduría profunda es el conocimiento que actúa sobre los agregados (khandhas) profundos», etc. «Aquel que ve el significado sutil» (nipuṇatthadassī) se refiere a quien ve el significado de las preguntas formuladas por sabios de la casta de los guerreros (khattiyas) y otros; o bien, es «aquel que ve el significado sutil» porque percibe las causas sutiles de los significados (efectos), causas que son difíciles de penetrar para otros. «Sin nada» (akiñcana) por la ausencia de cualquier «impedimento» como la pasión (rāga) y demás. «Desapegado de los placeres sensoriales y de la existencia» significa que no se aferra a las dos clases de placeres sensoriales ni a las tres clases de existencia. «Totalmente liberado» (sabbadhi vippamutta) por la ausencia del vínculo del deseo y la pasión respecto a todos los objetos clasificados en agregados y demás. «Recorriendo el sendero divino» (dibbe pathe kamamānaṃ) significa que transita por el sendero divino que consiste en las ocho realizaciones meditativas (samāpattis). Aunque en esa ocasión el Bienaventurado no estaba recorriendo físicamente el sendero divino, se dice esto con referencia a su recorrido previo, por poseer la capacidad de transitarlo o por haber alcanzado la maestría sobre él. Alternativamente, esto se dice por transitar en las moradas pacíficas, que son el sendero de los arahants, los deidades por purificación. «El Gran Sabio» (mahesi) por buscar las grandes cualidades.

๑๗๙. ทุติยคาถาย อปเรน ปริยาเยน ถุติ อารทฺธาติ กตฺวา ปุน นิปุณตฺถทสฺสิคฺคหณํ นิทสฺเสติ. อถ วา นิปุณตฺเถ ทสฺเสตารนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาททนฺติ ปญฺญาปฏิลาภสํวตฺตนิกาย ปฏิปตฺติยา กถเนน ปญฺญาทายกํ. กามาลเย อสตฺตนฺติ ยฺวายํกาเมสุ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ทุวิโธ อาลโย, ตตฺถ อสตฺตํ. สพฺพวิทุนฺติ สพฺพธมฺมวิทุํ, สพฺพญฺญุนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุเมธนฺติ ตสฺส สพฺพญฺญุภาวสฺส มคฺคภูตาย ปารมีปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคตํ. อริเย ปเถติ อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค, ผลสมาปตฺติยํ วา. กมมานนฺติ ปญฺญาย อชฺโฌคาหมานํ มคฺคลกฺขณํ ญตฺวา เทสนโต, ปวิสมานํ วา ขเณ ขเณ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนโต, จตุพฺพิธมคฺคภาวนาสงฺขาตาย กมนสตฺติยา กมิตปุพฺพํ วา.

179. En el segundo verso, se inicia el elogio mediante otro método y de nuevo se presenta el término «aquel que ve el significado sutil» para mostrar su importancia. O bien, el significado es «aquel que muestra los significados sutiles». «Dador de sabiduría» (paññādada) significa que otorga la sabiduría mediante la enseñanza de la práctica que conduce a la adquisición de la misma. «Desapegado del refugio de los placeres sensoriales» (kāmālaye asatta) significa que no está apegado al refugio (ālaya), el cual es doble, por medio del deseo y las visiones erróneas respecto a los placeres sensoriales. «Conocedor de todo» (sabbavidu) significa que conoce todos los fenómenos; se refiere a ser «omnisciente». «Muy sabio» (sumedha) significa que posee la inteligencia que sirve como sendero para alcanzar ese estado omnisciente, denominada sabiduría de las perfecciones (pāramī). «En el noble sendero» (ariye pathe) se refiere al Óctuple Sendero o a la realización del fruto (phalasamāpatti). «Recorriendo» (kamamāna) significa estar inmerso en él mediante la sabiduría. Se dice esto porque, habiendo conocido la característica del sendero, entra en él mediante la enseñanza; o porque alcanza la realización del fruto momento tras momento. Lo ha recorrido en el pasado, o en el presente posee la capacidad de recorrerlo, lo cual consiste en el desarrollo del cuádruple sendero.

๑๘๐. สุทิฏฺฐํ วต โน อชฺชาติ. อชฺช อมฺเหหิ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, อชฺช วา อมฺหากํ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช อมฺหากํ สุฏฺฐุ ปภาตํ โสภนํ วา ปภาตํ อโหสิ. อชฺช จ โน สุนฺทรํ อุฏฺฐิตํ อโหสิ, อนุปโรเธน สยนโต อุฏฺฐิตํ. กึ การณํ? ยํ อทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, ยสฺมา สมฺพุทฺธํ อทฺทสามาติ อตฺตโน ลาภสมฺปตฺตึ อารพฺภ ปาโมชฺชํ ปเวเทติ.
180. «Hoy ciertamente hemos tenido una buena visión» (sudiṭṭhaṃ vata no ajja) significa: «Hoy ha sido bien visto por nosotros, o hoy ha sido una buena visión para nosotros»; el significado es el acto de ver. «Un buen amanecer, un buen levantarse» (suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ) significa: «Hoy ha amanecido bien para nosotros, o ha sido un hermoso amanecer, y hoy hemos tenido un buen despertar, un levantarse del sueño por la mañana» sin impedimentos. ¿Por qué razón? «Porque hemos visto al Plenamente Iluminado». De esta manera, manifiesta su alegría basada en su excelente fortuna de haber visto al Buda.

๑๘๑. อิทฺธิมนฺโตติ [Pg.212] กมฺมวิปากชิทฺธิยา สมนฺนาคตา. ยสสฺสิโนติ ลาภคฺคปริวารคฺคสมฺปนฺนา. สรณํ ยนฺตีติ กิญฺจาปิ มคฺเคเนว คตา, ตถาปิ โสตาปนฺนภาวปริทีปนตฺถํ ปสาททสฺสนตฺถญฺจ วาจํ ภินฺทติ.
181. «Poseedores de poderes psíquicos» (iddhimanto) significa que poseen poderes producidos por la maduración del kamma. «Y con fama» (yasassino) significa que poseen las más altas ganancias y el más excelente séquito. «Van por refugio» (saraṇaṃ yanti): aunque ya habían ido por refugio mediante el sendero, no obstante, prorrumpen en palabras para manifestar su condición de «entregados a la corriente» (sotāpanna) y para expresar su confianza.

๑๘๒. คามา คามนฺติ เทวคามา เทวคามํ. นคา นคนฺติ เทวปพฺพตา เทวปพฺพตํ. นมสฺสมานา สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา, สฺวากฺขาโต วต ภควโต ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน พุทฺธสุโพธิตญฺจ ธมฺมสุธมฺมตญฺจ. ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน วต ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สงฺฆ-สุปฺปฏิปตฺติญฺจ อภิตฺถวิตฺวา อภิตฺถวิตฺวา นมสฺสมานา ธมฺมโฆสกา หุตฺวา วิจริสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.
182. «De aldea en aldea» (gāmā gāmaṃ) significa de aldea celestial en aldea celestial; «de montaña en montaña» (nagā nagaṃ) de montaña celestial en montaña celestial. «Vagaremos... rindiendo homenaje al Plenamente Iluminado y a la excelencia del Dhamma» significa: «Vagaremos rindiendo homenaje, con la voz del Dhamma proclamando una y otra vez la excelencia de la iluminación del Buda y la excelente naturaleza del Dhamma de esta manera: 'El Bienaventurado es ciertamente un iluminado perfecto; el Dhamma está ciertamente bien expuesto por el Bienaventurado', etc., y también proclamando la buena práctica de la Sangha así: 'La comunidad de discípulos del Bienaventurado está ciertamente practicando bien'». El resto es claro.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
En el Paramatthajotikā, el comentario de la colección corta (Khuddaka-aṭṭhakathā).

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เหมวตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
Aquí termina la explicación del Hemavata Sutta del comentario al Suttanipāta.

๑๐. อาฬวกสุตฺตวณฺณนา
10. Comentario al Āḷavaka Sutta

เอวํ เม สุตนฺติ อาฬวกสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตฺถวณฺณนานเยเนวสฺส อุปฺปตฺติ อาวิภวิสฺสติ. อตฺถวณฺณนาย จ ‘‘เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา’’ติ เอตํ วุตฺตตฺถเมว. อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเนติ เอตฺถ ปน กา อาฬวี, กสฺมา จ ภควา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวเน วิหรตีติ? วุจฺจเต – อาฬวีติ รฏฺฐมฺปิ นครมฺปิ วุจฺจติ, ตทุภยมฺปิ อิธ วฏฺฏติ. อาฬวีนครสฺส หิ สมีเป วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส จ นครสฺส สมีเป อวิทูเร คาวุตมตฺเต ตํ ภวนํ, อาฬวีรฏฺเฐ วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ, อาฬวีรฏฺเฐ เจตํ ภวนํ.
«Así lo he oído» y demás, es el Āḷavaka Sutta. ¿Cuál es su origen? Su origen se hará evidente a través del comentario sobre el significado. En dicho comentario, el significado de la frase «Así lo he oído. En una ocasión el Bienaventurado...» ya ha sido explicado. «Moraba en Āḷavī, en la morada del yakkha Āḷavaka»: aquí, ¿qué es Āḷavī y por qué el Bienaventurado moraba en la morada de ese yakkha? Se dice que tanto el país como la ciudad se llaman Āḷavī; ambos podrían referirse aquí, pues se dice que moraba en Āḷavī cerca de la ciudad de Āḷavī. Esa morada no estaba lejos de la ciudad, a una distancia aproximada de un gāvuta. También se dice que moraba en Āḷavī mientras moraba en el país de Āḷavī, pues esta morada estaba en el país de Āḷavī.

ยสฺมา ปน อาฬวโก ราชา วิวิธนาฏกูปโภคํ ฉฑฺเฑตฺวา โจรปฏิพาหนตฺถํ ปฏิราชนิเสธนตฺถํ พฺยายามกรณตฺถญฺจ สตฺตเม สตฺตเม ทิวเส มิควํ คจฺฉนฺโต เอกทิวสํ พลกาเยน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘ยสฺส ปสฺเสน [Pg.213] มิโค ปลายติ, ตสฺเสว โส ภาโร’’ติ. อถ ตสฺเสว ปสฺเสน มิโค ปลายิ, ชวสมฺปนฺโน ราชา ธนุํ คเหตฺวา ปตฺติโกว ติโยชนํ ตํ มิคํ อนุพนฺธิ. เอณิมิคา จ ติโยชนเวคา เอว โหนฺติ. อถ ปริกฺขีณชวํ ตํ มิคํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ฐิตํ วธิตฺวา, ทฺวิธา เฉตฺวา, อนตฺถิโกปิ มํเสน ‘‘นาสกฺขิ มิคํ คเหตุ’’นฺติ อปวาทโมจนตฺถํ กาเชนาทาย อาคจฺฉนฺโต นครสฺสาวิทูเร พหลปตฺตปลาสํ มหานิคฺโรธํ ทิสฺวา ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ ตสฺส มูลมุปคโต. ตสฺมิญฺจ นิคฺโรเธ อาฬวโก ยกฺโข มหาราชสนฺติกา วรํ ลภิตฺวา มชฺฌนฺหิกสมเย ตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย ผุฏฺโฐกาสํ ปวิฏฺเฐ ปาณิโน ขาทนฺโต ปฏิวสติ. โส ตํ ทิสฺวา ขาทิตุํ อุปคโต. อถ ราชา เตน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘มุญฺจ มํ, อหํ เต ทิวเส ทิวเส มนุสฺสญฺจ ถาลิปากญฺจ เปเสสฺสามี’’ติ. ยกฺโข ‘‘ตฺวํ ราชูปโภเคน ปมตฺโต สมฺมุสฺสสิ, อหํ ปน ภวนํ อนุปคตญฺจ อนนุญฺญาตญฺจ ขาทิตุํ น ลภามิ, สฺวาหํ ภวนฺตมฺปิ ชีเยยฺย’’นฺติ น มุญฺจิ. ราชา ‘‘ยํ ทิวสํ น เปเสมิ, ตํ ทิวสํ มํ คเหตฺวา ขาทาหี’’ติ อตฺตานํ อนุชานิตฺวา เตน มุตฺโต นคราภิมุโข อคมาสิ.
Dado que el rey Āḷavī, dejando a un lado el disfrute de sus diversas bailarinas, solía ir a cazar ciervos cada séptimo día con el fin de repeler bandidos, disuadir a reyes enemigos y hacer ejercicio, un día hizo un pacto con sus tropas: «Aquel por cuyo lado escape un ciervo, de él será la responsabilidad». Entonces, un ciervo escapó precisamente por su lado. El rey, dotado de gran velocidad, tomó su arco y persiguió al ciervo a pie durante tres yojanas. Los ciervos de tipo eṇi tienen una velocidad que dura exactamente tres yojanas. Entonces, habiendo matado al ciervo que se había detenido al entrar en el agua tras agotar su velocidad, lo cortó en dos y, aunque no tenía necesidad de la carne, para evitar el reproche de que «no pudo capturar al ciervo», lo cargó en un palo y, mientras regresaba, vio cerca de la ciudad una gran higuera de Bengala de follaje denso y se acercó a su base para aliviar su fatiga. En esa higuera habitaba el yakkha Āḷavaka, quien habiendo obtenido una merced de los Grandes Reyes, vivía allí devorando a los seres que entraban al espacio cubierto por la sombra de ese árbol al mediodía. Al verlo, el yakkha se acercó para devorarlo. Entonces el rey hizo un pacto con él: «Libérame y te enviaré cada día a un ser humano y una olla de comida». El yakkha dijo: «Tú, distraído por los placeres reales, te olvidarás; además, yo no tengo permitido devorar a quien no ha entrado en mi morada o no ha dado su consentimiento; de modo que, ¿cómo podría vencerte [si te dejo ir]?». Por ello, no lo liberó. El rey, dándole permiso sobre sí mismo al decir: «El día que no te envíe nada, tómame y devórame», fue liberado por él y se dirigió hacia la ciudad.

พลกาโย มคฺเค ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ฐิโต ราชานํ ทิสฺวา – ‘‘กึ, มหาราช, อยสมตฺตภยา เอวํ กิลนฺโตสี’’ติ วทนฺโต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ. ราชา ตํ ปวตฺตึ อนาโรเจตฺวา นครํ คนฺตฺวา, กตปาตราโส นครคุตฺติกํ อามนฺเตตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. นครคุตฺติโก – ‘‘กึ, เทว, กาลปริจฺเฉโท กโต’’ติ อาห. ราชา ‘‘น กโต, ภเณ’’ติ อาห. ‘‘ทุฏฺฐุ กตํ, เทว, อมนุสฺสา หิ ปริจฺฉินฺนมตฺตเมว ลภนฺติ, อปริจฺฉินฺเน ปน ชนปทสฺส อาพาโธ ภวิสฺสติ. โหตุ, เทว, กิญฺจาปิ เอวมกาสิ, อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ รชฺชสุขํ อนุโภหิ, อหเมตฺถ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย พนฺธนาคารํ คนฺตฺวา เย เย วชฺฌา โหนฺติ, เต เต สนฺธาย – ‘‘โย ชีวิตตฺถิโก โหติ, โส [Pg.214] นิกฺขมตู’’ติ ภณติ. โย ปฐมํ นิกฺขมติ ตํ เคหํ เนตฺวา, นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา จ, ‘‘อิมํ ถาลิปากํ ยกฺขสฺส เทหี’’ติ เปเสติ. ตํ รุกฺขมูลํ ปวิฏฺฐมตฺตํเยว ยกฺโข เภรวํ อตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา มูลกนฺทํ วิย ขาทติ. ยกฺขานุภาเวน กิร มนุสฺสานํ เกสาทีนิ อุปาทาย สกลสรีรํ นวนีตปิณฺโฑ วิย โหติ. ยกฺขสฺส ภตฺตํ คาหาเปตฺตุํ คตปุริสา ตํ ทิสฺวา ภีตา ยถามิตฺตํ อาโรเจสุํ. ตโต ปภุติ ‘‘ราชา โจเร คเหตฺวา ยกฺขสฺส เทตี’’ติ มนุสฺสา โจรกมฺมโต ปฏิวิรตา. ตโต อปเรน สมเยน นวโจรานํ อภาเวน ปุราณโจรานญฺจ ปริกฺขเยน พนฺธนาคารานิ สุญฺญานิ อเหสุํ.
Las tropas, que habían acampado en el camino, al ver al rey y diciéndole: «¿Por qué, gran rey, estáis tan agotado solo por temor al deshonor?», salieron a recibirlo. El rey, sin informarles de lo sucedido, fue a la ciudad y, después de desayunar, llamó al magistrado de la ciudad y le relató el asunto. El magistrado preguntó: «¿Se estableció un límite de tiempo, señor?». El rey respondió: «No se estableció, buen hombre». «Se ha actuado mal, señor; pues los seres no humanos solo aceptan aquello que tiene un límite definido; si no hay límite, habrá calamidad para el reino. Sea como sea, señor, aunque haya ocurrido así, permaneced sin preocupación y disfrutad del placer del reinado; yo me ocuparé de lo que debe hacerse aquí». Él, levantándose temprano, fue a la prisión y, dirigiéndose a los que estaban condenados a muerte, dijo: «Aquel que desee vivir, que salga». Al que salía primero, lo llevaba a su casa, lo hacía bañar y alimentar, y lo enviaba diciendo: «Entrega esta olla de comida al yakkha». En cuanto entraba a la base del árbol, el yakkha, manifestando una forma aterradora, lo devoraba como si fuera una raíz de loto. Se dice que, por el poder del yakkha, el cuerpo entero de los humanos, empezando por los cabellos y demás, se vuelve como una bola de mantequilla fresca. Los hombres que habían ido para hacer que el yakkha recibiera la comida, al ver aquello, aterrorizados, informaron a sus allegados. Desde entonces, al saber que «el rey captura a los ladrones y se los entrega al yakkha», los hombres se abstuvieron de cometer robos. Posteriormente, debido a la ausencia de nuevos ladrones y al agotamiento de los antiguos, las prisiones quedaron vacías.

อถ นครคุตฺติโก รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อตฺตโน ธนํ นครรจฺฉาสุ ฉฑฺฑาเปสิ – ‘‘อปฺเปว นาม โกจิ โลเภน คณฺเหยฺยา’’ติ. ตํ ปาเทนปิ น โกจิ ฉุปิ. โส โจเร อลภนฺโต อมจฺจานํ อาโรเจสิ. อมจฺจา ‘‘กุลปฏิปาฏิยา เอกเมกํ ชิณฺณกํ เปเสม, โส ปกติยาปิ มจฺจุมุเข วตฺตตี’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘‘อมฺหากํ ปิตรํ, อมฺหากํ ปิตามหํ เปเสตี’ติ มนุสฺสา โขภํ กริสฺสนฺติ, มา โว เอตํ รุจฺจี’’ติ นิวาเรสิ. ‘‘เตน หิ, เทว, ทารกํ เปเสม อุตฺตานเสยฺยกํ, ตถาวิธสฺส หิ ‘มาตา เม ปิตา เม’ติ สิเนโห นตฺถี’’ติ อาหํสุ. ราชา อนุชานิ. เต ตถา อกํสุ. นคเร ทารกมาตโร จ ทารเก คเหตฺวา คพฺภินิโย จ ปลายิตฺวา ปรชนปเท ทารเก สํวฑฺเฒตฺวา อาเนนฺติ. เอวํ สพฺพานิปิ ทฺวาทส วสฺสานิ คตานิ.
Entonces el magistrado informó al rey. El rey hizo arrojar sus propias riquezas por las calles de la ciudad pensando: «Tal vez alguien las tome por codicia». Pero nadie las tocó ni siquiera con el pie. Al no obtener ladrones, informó a los ministros. Los ministros dijeron: «Enviemos a un anciano de cada familia por turno; él, por su propia naturaleza, ya está en las fauces de la muerte». El rey los detuvo diciendo: «La gente se agitará pensando: “Envía a nuestro padre, a nuestro abuelo”; no me agrada esa idea vuestra». Dijeron entonces: «En ese caso, señor, enviemos a un lactante; pues para tal ser no existe el afecto de decir “mi madre, mi padre”». El rey consintió. Así lo hicieron. En la ciudad, tanto las madres de los niños, llevándoselos, como las mujeres embarazadas, huyeron y criaron a sus hijos en otras regiones antes de traerlos de vuelta. De esta manera transcurrieron doce años completos.

ตโต เอกทิวสํ สกลนครํ วิจินิตฺวา เอกมฺปิ ทารกํ อลภิตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นตฺถิ, เทว, นคเร ทารโก ฐเปตฺวา อนฺเตปุเร ตว ปุตฺตํ อาฬวกกุมาร’’นฺติ. ราชา ‘‘ยถา มม ปุตฺโต ปิโย, เอวํ สพฺพโลกสฺส, อตฺตนา ปน ปิยตรํ นตฺถิ, คจฺฉถ, ตมฺปิ ทตฺวา มม ชีวิตํ รกฺขถา’’ติ อาห. เตน จ สมเยน อาฬวกกุมารสฺส มาตา ปุตฺตํ นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, ทุกูลจุมฺพฏเก กตฺวา, องฺเก สยาเปตฺวา, นิสินฺนา โหติ. ราชปุริสา รญฺโญ อาณาย ตตฺถ คนฺตฺวา วิปฺปลปนฺติยา ตสฺสา โสฬสนฺนญฺจ อิตฺถิสหสฺสานํ สทฺธึ ธาติยา ตํ อาทาย ปกฺกมึสุ ‘‘สฺเว ยกฺขภกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย [Pg.215] ปจฺจุฏฺฐาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปุน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส อาฬวกสฺส กุมารสฺส อนาคามิผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ, ยกฺขสฺส จ โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุปฏิลาภสฺสาติ. ตสฺมา วิภาตาย รตฺติยา ปุเรภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อนิฏฺฐิตปจฺฉาภตฺตกิจฺโจว กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส วตฺตมาเน โอคฺคเต สูริเย เอกโกว อทุติโย ปตฺตจีวรมาทาย ปาทคมเนเนว สาวตฺถิโต ตึส โยชนานิ คนฺตฺวา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ.
Entonces, un día, tras haber buscado por toda la ciudad sin encontrar ni a un solo niño, informaron al rey: «Señor, no hay ningún niño en la ciudad, a excepción de vuestro hijo, el príncipe Āḷavaka, en el palacio». El rey dijo: «Así como mi hijo me es querido, así lo es para todo el mundo; pero no hay nada más querido que uno mismo. Id, entregadlo también a él y proteged mi vida». En aquel momento, la madre del príncipe Āḷavaka, habiendo bañado y adornado a su hijo, lo había puesto a dormir en su regazo sobre un cojín de tela fina. Los hombres del rey, por orden de este, se dirigieron allí y, mientras la nodriza y las dieciséis mil mujeres se lamentaban, se llevaron al niño diciendo: «Mañana será el alimento del yakkha». Ese día, al amanecer, el Bienaventurado se levantó y entró en el logro de la Gran Compasión en la Fragante Cabaña del gran monasterio de Jetavana. Al observar de nuevo el mundo con el Ojo de un Buda, vio que el príncipe Āḷavaka poseía las condiciones de apoyo para alcanzar el fruto de quien no regresa (anāgāmi), que el yakkha poseía las condiciones para alcanzar el fruto de quien entra en la corriente (sotāpatti), y que al final de la enseñanza, ochenta y cuatro mil seres obtendrían el Ojo del Dhamma. Por ello, al clarear la noche, habiendo cumplido sus deberes matutinos y sin haber concluido los deberes de la tarde —en el día de uposatha de la quincena oscura, al ponerse el sol—, tomando solo y sin compañía su cuenco y sus mantos, caminó treinta yojanas desde Sāvatthī y entró en la morada de aquel yakkha. Por eso se dice: «en la morada del yakkha Āḷavaka».

กึ ปน ภควา ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเล วิหาสิ, อุทาหุ ภวเนเยวาติ? วุจฺจเต – ภวเนเยว. ยเถว หิ ยกฺขา อตฺตโน ภวนํ ปสฺสนฺติ, ตถา ภควาปิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา ภวนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตทา อาฬวโก หิมวนฺเต ยกฺขสมาคมํ คโต โหติ. ตโต อาฬวกสฺส ทฺวารปาโล คทฺรโภ นาม ยกฺโข ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, ภควา วิกาเล อาคโต’’ติ อาห. ‘‘อาม, คทฺรภ, อาคโตมฺหิ. สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺตึ อาฬวกสฺส ภวเน’’ติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข กกฺขโฬ ผรุโส, มาตาปิตูนมฺปิ อภิวาทนาทีนิ น กโรติ, มา รุจฺจิ ภควโต อิธ วาโส’’ติ. ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, ตสฺส กกฺขฬตฺตํ, น โกจิ มมนฺตราโย ภวิสฺสติ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ.
¿Pero habitó el Bienaventurado al pie del árbol de banyan donde estaba la morada de Āḷavaka, o en la morada misma? Se dice: en la morada misma. Pues así como los yakkhas perciben su propia morada, así también lo hace el Bienaventurado. Él se dirigió allí y se detuvo a la entrada de la morada. En aquel momento, Āḷavaka había ido al Himalaya para asistir a una asamblea de yakkhas. Entonces, el guardián de la puerta de Āḷavaka, un yakkha llamado Gadrabha, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y le preguntó: «Señor, ¿por qué ha venido el Bienaventurado a una hora indebida?». «Así es, Gadrabha, he venido. Si no te resulta molesto, pasaría una noche en la morada de Āḷavaka». «Señor, para mí no es molesto, pero ese yakkha es rudo y violento; no rinde honores ni siquiera a sus propios padres. Que al Bienaventurado no le plazca habitar aquí». «Conozco, Gadrabha, su naturaleza ruda; ningún peligro me sobrevendrá. Si no te resulta molesto, pasaría aquí una noche».

ทุติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ทุติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ตติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท [Pg.216] วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ตติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข อตฺตโน อนาโรเจตฺวา อนุชานนฺตํ มํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, อาโรเจมิ, ภนฺเต, ตสฺสา’’ติ. ‘‘ยถาสุขํ, คทฺรภ, อาโรเจหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ตฺวเมว ชานาหี’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺกามิ. ภวนทฺวารมฺปิ สยเมว ภควโต วิวรมทาสิ. ภควา อนฺโตภวนํ ปวิสิตฺวา ยตฺถ อภิลกฺขิเตสุ มงฺคลทิวสาทีสุ นิสีทิตฺวา อาฬวโก สิรึ อนุโภติ, ตสฺมึเยว ทิพฺพรตนปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สุวณฺณาภํ มุญฺจิ. ตํ ทิสฺวา ยกฺขสฺส อิตฺถิโย อาคนฺตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, สมฺปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ภควา ‘‘ปุพฺเพ ตุมฺเห ทานํ ทตฺวา, สีลํ สมาทิยิตฺวา, ปูชเนยฺยํ ปูเชตฺวา, อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺตา, อิทานิปิ ตเถว กโรถ, มา อญฺญมญฺญํ อิสฺสามจฺฉริยาภิภูตา วิหรถา’’ติอาทินา นเยน ตาสํ ปกิณฺณกธมฺมกถํ กเถสิ. ตา จ ภควโต มธุรนิคฺโฆสํ สุตฺวา, สาธุการสหสฺสานิ ทตฺวา, ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุเยว. คทฺรโภปิ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา อาฬวกสฺส อาโรเจสิ – ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, วิมาเน เต ภควา นิสินฺโน’’ติ. โส คทฺรภสฺส สญฺญมกาสิ ‘‘ตุณฺหี โหหิ, คนฺตฺวา กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. ปุริสมาเนน กิร ลชฺชิโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มา โกจิ ปริสมชฺเฌ สุเณยฺยา’’ติ วาเรสิ.
Por segunda vez, el yakkha Gadrabha dijo al Bienaventurado: «Señor, Āḷavaka es como una sartén de hierro al rojo vivo; no reconoce a “padres”, ni a “ascetas y brahmanes”, ni al “Dhamma”. A quienes vienen aquí, les trastorna la mente, les parte el corazón, o agarrándolos por los pies, los lanza al otro lado del océano o al confín del universo». Por segunda vez, el Bienaventurado dijo: «Lo sé, Gadrabha. Si no te resulta molesto, pasaría aquí una noche». Por tercera vez, el yakkha Gadrabha volvió a decir al Bienaventurado: «Señor, Āḷavaka es como una sartén de hierro al rojo vivo; no reconoce a “padres”, ni a “ascetas y brahmanes”, ni al “Dhamma”. A quienes vienen aquí, les trastorna la mente, les parte el corazón, o agarrándolos por los pies, los lanza al otro lado del océano o al confín del universo». Por tercera vez, el Bienaventurado dijo: «Lo sé, Gadrabha. Si no te resulta molesto, pasaría aquí una noche». «Señor, para mí no es molesto, pero si le permito quedarse sin habérselo comunicado, ese yakkha podría quitarme la vida. Se lo informaré, Señor». «Infórmale como desees, Gadrabha». «En ese caso, Señor, compruébelo usted mismo». Tras rendir homenaje al Bienaventurado, partió hacia el Himalaya. La propia puerta de la morada se abrió para el Bienaventurado. El Bienaventurado entró en la morada y se sentó en el mismo trono de gemas celestiales donde Āḷavaka solía disfrutar de su gloria en días señalados y auspiciosos, y emitió un resplandor dorado. Al ver esto, las mujeres del yakkha se acercaron, rindieron homenaje al Bienaventurado y se sentaron a su alrededor. El Bienaventurado les ofreció una charla variada sobre el Dhamma: «En el pasado, habiendo dado limosnas, habiendo asumido los preceptos y habiendo honrado a quienes son dignos de honor, habéis alcanzado esta prosperidad. Ahora haced lo mismo; no viváis dominadas por la envidia y la tacañería mutua». Ellas, al oír la dulce voz del Bienaventurado, expresaron miles de veces su regocijo y permanecieron allí sentadas rodeándolo. Gadrabha, por su parte, llegó al Himalaya e informó a Āḷavaka: «¡Atención, noble amigo! Debes saber que el Bienaventurado está sentado en tu mansión». Él le hizo una señal a Gadrabha: «¡Cállate! Iré y haré lo que sea necesario». Se dice que se sintió avergonzado por su orgullo masculino, y por ello le prohibió hablar diciendo: «Que nadie en medio de la asamblea oiga esto».

ตทา สาตาคิรเหมวตา ภควนฺตํ เชตวเนเยว วนฺทิตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คมิสฺสามา’’ติ สปริวารา นานายาเนหิ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อากาเส จ ยกฺขานํ น สพฺพตฺถ มคฺโค อตฺถิ, อากาสฏฺฐานิ วิมานานิ ปริหริตฺวา มคฺคฏฺฐาเนเนว มคฺโค โหติ. อาฬวกสฺส ปน วิมานํ ภูมฏฺฐํ สุคุตฺตํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุสํวิหิตทฺวารฏฺฏาลกโคปุรํ, อุปริ กํสชาลสญฺฉนฺนํ มญฺชูสสทิสํ ติโยชนํ อุพฺเพเธน. ตสฺส อุปริ มคฺโค โหติ. เต ตํ ปเทสมาคมฺม คนฺตุํ อสมตฺถา อเหสุํ. พุทฺธานญฺหิ นิสินฺโนกาสสฺส อุปริภาเคน ยาว ภวคฺคา, ตาว โกจิ คนฺตุํ อสมตฺโถ. เต ‘‘กิมิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา ภควนฺตํ ทิสฺวา อากาเส ขิตฺตเลฑฺฑุ วิย โอรุยฺห วนฺทิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คจฺฉาม ภควา’’ติ ตีณิ วตฺถูนิ ปสํสนฺตา ยกฺขสมาคมํ อคมํสุ. อาฬวโก เต ทิสฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ ปฏิกฺกมฺม โอกาสมทาสิ. เต [Pg.217] อาฬวกสฺส นิเวเทสุํ ‘‘ลาภา เต, อาฬวก, ยสฺส เต ภวเน ภควา วิหรติ, คจฺฉาวุโส ภควนฺตํ ปยิรุปาสสฺสู’’ติ. เอวํ ภควา ภวเนเยว วิหาสิ, น ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเลติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกํ สมยํ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ.
En aquel entonces, Sātāgira y Hemavata, tras rendir homenaje al Bienaventurado precisamente en el Bosque de Jeta, se dirigían por el cielo en diversos vehículos junto con su séquito, pensando: 'Iremos a la asamblea de los yakkhas'. En el cielo, los yakkhas no tienen un camino en todas partes; el camino existe solo en lugares designados, evitando los palacios celestiales. Sin embargo, el palacio de Āḷavaka estaba situado en la tierra, bien resguardado, rodeado por una muralla, con puertas, torres de vigilancia y portales bien dispuestos, y cubierto por encima con una red de bronce, semejante a un cofre, con una altura de tres yojanas. Sobre él pasaba un camino. Al llegar a esa región, no pudieron avanzar más. Pues nadie es capaz de transitar por encima del lugar donde se sienta un Buddha, hasta el plano más elevado de la existencia. Reflexionando: '¿Qué es esto?', vieron al Bienaventurado y, descendiendo del cielo como un terrón de tierra lanzado, le rindieron homenaje, escucharon el Dhamma, realizaron la circunvalación y diciendo: 'Señor, vamos a la asamblea de los yakkhas', partieron hacia la asamblea alabando las Tres Joyas. Al verlos, Āḷavaka retrocedió y les ofreció un lugar diciendo: 'Sentaos aquí'. Ellos le informaron a Āḷavaka: 'Es una gran ganancia para ti, Āḷavaka, que el Bienaventurado more en tu morada. Ve, amigo, y sirve al Bienaventurado'. De este modo, el Bienaventurado moraba en la morada misma, y no al pie del árbol de higuera de Bengala donde se encontraba el palacio de Āḷavaka. Por eso se dice: 'En una ocasión, el Bienaventurado residía en Āḷavī, en la morada del yakkha Āḷavaka'.

อถ โข อาฬวโก…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ‘‘กสฺมา ปนายํ เอตทโวจา’’ติ? วุจฺจเต – โรเสตุกามตาย. ตตฺเรวํ อาทิโต ปภุติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ – อยญฺหิ ยสฺมา อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถา ทุกฺกถา โหติ ทุสฺสีลาทีนํ สีลาทิกถา วิย, ตสฺมา เตสํ ยกฺขานํ สนฺติกา ภควโต ปสํสํ สุตฺวา เอว อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย อพฺภนฺตรโกเปน ตฏตฏายมานหทโย หุตฺวา ‘‘โก โส ภควา นาม, โย มม ภวนํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อาห. เต อาหํสุ – ‘‘น ตฺวํ, อาวุโส, ชานาสิ ภควนฺตํ อมฺหากํ สตฺถารํ, โย ตุสิตภวเน ฐิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา’’ติอาทินา นเยน ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ กเถนฺตา ปฏิสนฺธิอาทินา ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ วตฺวา ‘‘อิมานิปิ ตฺวํ, อาวุโส, อจฺฉริยานิ นาทฺทสา’’ติ โจเทสุํ. โส ทิสฺวาปิ โกธวเสน ‘‘นาทฺทส’’นฺติ อาห. อาวุโส อาฬวก ปสฺเสยฺยาสิ วา ตฺวํ, น วา, โก ตยา อตฺโถ ปสฺสตา วา อปสฺสตา วา, กึ ตฺวํ กริสฺสสิ อมฺหากํ สตฺถุโน, โย ตฺวํ ตํ อุปนิธาย จลกฺกกุธมหาอุสภสมีเป ตทหุชาตวจฺฉโก วิย, ติธาปภินฺนมตฺตวารณสมีเป ภิงฺกโปตโก วิย, ภาสุรวิลมฺพเกสรอุปโสภิตกฺขนฺธสฺส มิครญฺโญ สมีเป ชรสิงฺคาโล วิย, ทิยฑฺฒโยชนสตปฺปวฑฺฒกายสุปณฺณราชสมีเป ฉินฺนปกฺขกากโปตโก วิย ขายสิ, คจฺฉ ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหีติ. เอวํ วุตฺเต กุทฺโธ อาฬวโก อุฏฺฐหิตฺวา มโนสิลาตเล วามปาเทน ฐตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทานิ ตุมฺหากํ วา สตฺถา มหานุภาโว, อหํ วา’’ติ ทกฺขิณปาเทน สฏฺฐิโยชนมตฺตํ เกลาสปพฺพตกูฏํ อกฺกมิ, ตํ อโยกูฏปหโฏ นิทฺธนฺตอโยปิณฺโฑ วิย ปปฏิกาโย มุญฺจิ. โส ตตฺร ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ โฆเสสิ, สกลชมฺพุทีปํ สทฺโท ผริ.
Entonces Āḷavaka... (pe)... le dijo al Bienaventurado: '¡Sal de aquí, asceta!'. '¿Pero por qué dijo esto?'. Se dice que con el deseo de provocarlo. Aquí se debe entender la conexión desde el principio: así como para alguien sin fe el discurso sobre la fe es desagradable, o como el discurso sobre la virtud para los inmorales, así también Āḷavaka, al escuchar de boca de aquellos yakkhas la alabanza al Bienaventurado, sintió que su corazón crepitaba con una ira interna como azúcar y sal lanzadas al fuego, y dijo: '¿Quién es ese llamado Bienaventurado que ha entrado en mi morada?'. Ellos le dijeron: 'Amigo, ¿no conoces al Bienaventurado, nuestro Maestro, quien estando en el reino de Tusita realizó las cinco grandes investigaciones?', y así continuaron relatando hasta la puesta en movimiento de la Rueda del Dhamma, mencionando los treinta y dos presagios que ocurrieron en su concepción y demás, y lo reprendieron diciendo: 'Amigo, ¿no viste acaso estos prodigios?'. Él, aunque los había visto, debido al poder de la ira dijo: 'No los vi'. 'Amigo Āḷavaka, ya sea que los hayas visto o no, ¿de qué te sirve verlos o no verlos? ¿Qué podrías hacerle a nuestro Maestro? Comparado con él, pareces un ternero recién nacido ante un gran toro de prominente joroba; un elefantito ante un inmenso elefante en celo; un viejo chacal ante el rey de las bestias cuyo cuello está adornado con una resplandeciente melena; un polluelo de cuervo con las alas rotas ante el rey de los supaṇṇas, cuyo cuerpo mide ciento cincuenta yojanas. ¡Ve y haz lo que tengas que hacer!'. Ante estas palabras, el furioso Āḷavaka se levantó, se paró con su pie izquierdo sobre la meseta de arsénico rojo y diciendo: 'Ved ahora quién tiene gran poder, si vuestro Maestro o yo', pisó con su pie derecho la cima del monte Kelāsa, que mide sesenta yojanas, la cual desprendió fragmentos como un trozo de hierro incandescente golpeado por un mazo de hierro. Parado allí, proclamó a gritos: '¡Yo soy Āḷavaka!', y el sonido se extendió por todo Jambudīpa.

จตฺตาโร [Pg.218] กิร สทฺทา สกลชมฺพุทีเป สุยฺยึสุ – ยญฺจ ปุณฺณโก ยกฺขเสนาปติ ธนญฺจยโกรพฺยราชานํ ชูเต ชินิตฺวา อปฺโผเฏตฺวา ‘‘อหํ ชินิ’’นฺติ อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ สกฺโก เทวานมินฺโท กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปริหายมาเน วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ สุนขํ กาเรตฺวา ‘‘อหํ ปาปภิกฺขู จ ปาปภิกฺขุนิโย จ อุปาสเก จ อุปาสิกาโย จ สพฺเพว อธมฺมวาทิโน ขาทามี’’ติ อุคฺโฆสาเปสิ, ยญฺจ กุสชาตเก ปภาวติเหตุ สตฺตหิ ราชูหิ นคเร อุปรุทฺเธ ปภาวตึ อตฺตนา สห หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา นครา นิกฺขมฺม ‘‘อหํ สีหสฺสรกุสมหาราชา’’ติ มหาปุริโส อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ อาฬวโก เกลาสมุทฺธนิ ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ. ตทา หิ สกลชมฺพุทีเป ทฺวาเร ทฺวาเร ฐตฺวา อุคฺโฆสิตสทิสํ อโหสิ, ติโยชนสหสฺสวิตฺถโต จ หิมวาปิ สงฺกมฺปิ ยกฺขสฺส อานุภาเวน.
Se dice que cuatro sonidos se oyeron en todo Jambudīpa: el que emitió Puṇṇaka, general de los yakkhas, cuando tras vencer al rey Dhanañjaya Koravya en el juego de dados, golpeó sus brazos y proclamó: '¡He ganado!'; el que hizo proclamar Sakka, señor de los devas, cuando la enseñanza del Bienaventurado Kassapa estaba declinando, transformando al joven deva Vissakamma en un perro y diciendo: 'Devoraré a los monjes malvados, a las monjas malvadas, a los seguidores laicos y a las seguidoras laicas malvadas, a todos los que enseñan lo que no es el Dhamma'; el que emitió el Gran Hombre en el Kusa Jātaka cuando, a causa de Pabhāvatī, la ciudad fue sitiada por siete reyes y, tras subir a Pabhāvatī junto con él al lomo de un elefante y salir de la ciudad, proclamó: '¡Yo soy el gran rey Kusa, el de voz de león!'; y el que emitió Āḷavaka cuando, de pie en la cima del Kelāsa, gritó: '¡Yo soy Āḷavaka!'. Pues en ese momento, fue como si hubiera gritado de pie ante cada puerta de todo Jambudīpa, e incluso el Himalaya, de tres mil yojanas de extensión, tembló por el poder del yakkha.

โส วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ – ‘‘เอเตเนว สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. เต ปุรตฺถิมาทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนโยชนทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุมฺมูเลตฺวา อาฬวีนครํ ปกฺขนฺตา ชิณฺณหตฺถิสาลาทีนิ จุณฺเณนฺตา ฉทนิฏฺฐกา อากาเส ภเมนฺตา. ภควา ‘‘มา กสฺสจิ อุปโรโธ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เต วาตา ทสพลํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา สมณํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วลาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ, วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ฉิทฺทา อโหสิ, วนรุกฺขาทีนํ อุปริ มโหโฆ อาคนฺตฺวา ทสพลสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, มหนฺตานิ มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพมาลาคุฬานิ สมฺปชฺชึสุ. ตโต ปหรณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, เอกโตธาราอุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, อจฺจุณฺโห กุกฺกุโล อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล จนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปติ. ตโต วาลุกาวสฺสํ [Pg.219] สมุฏฺฐาเปสิ, อติสุขุมา วาลุกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพคนฺธํ หุตฺวา นิปติ. ตโต อนฺธการํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘ภึเสตฺวา สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตนฺธการสทิสํ หุตฺวา ทสพลํ ปตฺวา สูริยปฺปภาวิหตมิวนฺธการํ อนฺตรธายิ.
Él provocó un torbellino, pensando: «Con esto haré huir al asceta». Los vientos, divididos en rumbos como el este y otros, se levantaron y partieron picos de montañas de media legua, una legua, dos y tres leguas de extensión; arrancaron de raíz bosques, matorrales y árboles, y precipitándose sobre la ciudad de Āḷavī, pulverizaron los viejos establos de elefantes y agitaron las tejas de los techos en el cielo. El Bienaventurado determinó: «Que nadie sufra daño». Cuando aquellos vientos alcanzaron al Poseedor de los Diez Poderes, no pudieron mover ni siquiera el borde de su manto. Luego, provocó una gran lluvia, pensando: «Inundándolo con agua mataré al asceta». Por su poder, se levantaron nubes divididas en cientos y miles de capas y descargaron lluvia; por el ímpetu de los torrentes de lluvia, la tierra se agrietó. Un gran torrente cayó sobre los árboles del bosque, pero al llegar al manto del Poseedor de los Diez Poderes, no pudo mojarlo ni siquiera en la medida de una gota de rocío. Luego, provocó una lluvia de piedras; picos de montañas inmensos, humeantes y llameantes, vinieron por el cielo, pero al alcanzar al Poseedor de los Diez Poderes, se convirtieron en guirnaldas de flores celestiales. Después, provocó una lluvia de armas; espadas de un filo, de doble filo, lanzas y flechas, humeantes y llameantes, vinieron por el cielo, pero al alcanzar al Poseedor de los Diez Poderes, se convirtieron en flores celestiales. Luego, provocó una lluvia de brasas; brasas del color de la flor kiṃsuka vinieron por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, se dispersaron convertidas en flores celestiales. Después, provocó una lluvia de cenizas; cenizas ardientes vinieron por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, cayeron convertidas en polvo de sándalo. Luego, provocó una lluvia de arena; arena finísima, humeante y llameante, vino por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, cayó convertida en flores celestiales. Después, provocó una lluvia de lodo; ese lodo, humeante y llameante, vino por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, cayó convertido en incienso celestial. Por último, provocó una oscuridad, pensando: «Aterrorizándolo haré huir al asceta». Esta fue similar a una oscuridad absoluta de cuatro factores, pero al alcanzar al Poseedor de los Diez Poderes, se desvaneció como la oscuridad disipada por la luz del sol.

เอวํ ยกฺโข อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรณงฺคารกุกฺกุลวาลุกกลลนฺธการวุฏฺฐีหิ ภควนฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต นานาวิธปหรณหตฺถาย อเนกปฺปการรูปภูตคณสมากุลาย จตุรงฺคินิยา เสนาย สยเมว ภควนฺตํ อภิคโต. เต ภูตคณา อเนกปฺปกาเร วิกาเร กตฺวา ‘‘คณฺหถ หนถา’’ติ ภควโต อุปริ อาคจฺฉนฺตา วิย โหนฺติ, อปิจ เต นิทฺธนฺตโลหปิณฺฑํ วิย มกฺขิกา, ภควนฺตํ อลฺลียิตุํ อสมตฺถา เอวํ อเหสุํ. เอวํ สนฺเตปิ ยถา โพธิมณฺเฑ มาโร อาคตเวลายเมว นิวตฺโต, ตถา อนิวตฺติตฺวา อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ พฺยากุลมกํสุ. เอวํ อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ อเนกปฺปการวิภึสนทสฺสเนนปิ ภควนฺตํ จาเลตุมสกฺโกนฺโต อาฬวโก จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เกนจิ อเชยฺยํ ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย’’นฺติ.
De este modo, el yakkha, siendo incapaz de hacer huir al Bienaventurado con estas nueve lluvias —de viento, lluvia, piedras, armas, brasas, cenizas, arena, lodo y oscuridad—, se acercó él mismo al Bienaventurado con un ejército de cuatro divisiones, con diversas armas en sus manos y repleto de huestes de espíritus de múltiples formas. Aquellas huestes de espíritus, realizando diversas transformaciones y gritando: «¡Atrapadlo! ¡Matadlo!», parecían abalanzarse sobre el Bienaventurado; sin embargo, al igual que moscas sobre una bola de hierro fundido, no fueron capaces de acercarse al Bienaventurado. A pesar de esto, a diferencia de Mara, que se retiró en el momento de llegar al Trono de la Iluminación, ellos no se retiraron y causaron disturbios durante media noche. Al no ser capaz de perturbar al Bienaventurado ni siquiera con la exhibición de diversos terrores durante media noche, Āḷavaka pensó: «¿Qué tal si lanzo mi arma de tela, que es invencible por cualquiera?».

จตฺตาริ กิร อาวุธานิ โลเก เสฏฺฐานิ – สกฺกสฺส วชิราวุธํ, เวสฺสวณสฺส คทาวุธํ, ยมสฺส นยนาวุธํ, อาฬวกสฺส ทุสฺสาวุธนฺติ. ยทิ หิ สกฺโก กุทฺโธ วชิราวุธํ สิเนรุมตฺถเก ปหเรยฺย อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺสาธิกโยชนสตสหสฺสํ สิเนรุํ วินิวิชฺฌิตฺวา เหฏฺฐโต คจฺเฉยฺย. เวสฺสวณสฺส ปุถุชฺชนกาเล วิสฺสชฺชิตคทา พหูนํ ยกฺขสหสฺสานํ สีสํ ปาเตตฺวา ปุน หตฺถปาสํ อาคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. ยเมน กุทฺเธน นยนาวุเธน โอโลกิตมตฺเต อเนกานิ กุมฺภณฺฑสหสฺสานิ ตตฺตกปาเล ติลา วิย วิปฺผุรนฺตานิ วินสฺสนฺติ. อาฬวโก กุทฺโธ สเจ อากาเส ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย, ทฺวาทส วสฺสานิ เทโว น วสฺเสยฺย. สเจ ปถวิยํ มุญฺเจยฺย, สพฺพรุกฺขติณาทีนิ สุสฺสิตฺวา ทฺวาทสวสฺสนฺตรํ น ปุน รุเหยฺยุํ. สเจ สมุทฺเท มุญฺเจยฺย, ตตฺตกปาเล อุทกพินฺทุ วิย สพฺพมุทกํ สุสฺเสยฺย. สเจ สิเนรุสทิเสปิ ปพฺพเต มุญฺเจยฺย, ขณฺฑาขณฺฑํ หุตฺวา วิกิเรยฺย. โส เอวํ มหานุภาวํ ทุสฺสาวุธํ อุตฺตรียกตํ มุญฺจิตฺวา อคฺคเหสิ[Pg.220]. เยภุยฺเยน ทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตา เวเคน สนฺนิปตึสุ – ‘‘อชฺช ภควา อาฬวกํ ทเมสฺสติ, ตตฺถ ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ. ยุทฺธทสฺสนกามาปิ เทวตา สนฺนิปตึสุ. เอวํ สกลมฺปิ อากาสํ เทวตาหิ ปุริปุณฺณมโหสิ.
Se dice que hay cuatro armas supremas en el mundo: el rayo de Sakka, el mazo de Vessavaṇa, el arma de la mirada de Yama y el arma de tela de Āḷavaka. Si Sakka, enfurecido, golpeara con su rayo la cima del monte Sineru, atravesaría el Sineru a lo largo de ciento sesenta y ocho mil leguas y saldría por debajo. El mazo lanzado por Vessavaṇa en su época de mundano, tras abatir las cabezas de muchos miles de yakkhas, regresaba de nuevo a su mano. Cuando Yama, enfurecido, mira con el arma de su mirada, miles de kumbhaṇḍas perecen, retorciéndose como semillas de sésamo en una sartén caliente. Si Āḷavaka, enfurecido, lanzara su arma de tela al cielo, no llovería durante doce años. Si la lanzara a la tierra, todos los árboles y hierbas se secarían y no volverían a crecer en doce años. Si la lanzara al océano, toda el agua se secaría como una gota en una sartén caliente. Si la lanzara contra una montaña, incluso una como el Sineru, se dispersaría en pedazos. Él se despojó de su manto superior y tomó su arma de tela de gran poder. La mayoría de las deidades de los diez mil sistemas de mundos se reunieron rápidamente, pensando: «Hoy el Bienaventurado domará a Āḷavaka; escucharemos el Dhamma allí». También se reunieron las deidades que deseaban ver la contienda. Así, todo el cielo quedó completamente lleno de deidades.

อถ อาฬวโก ภควโต สมีเป อุปรูปริ วิจริตฺวา วตฺถาวุธํ มุญฺจิ. ตํ อสนิวิจกฺกํ วิย อากาเส เภรวสทฺทํ กโรนฺตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ ภควนฺตํ ปตฺวา ยกฺขสฺส มานมทฺทนตฺถํ ปาทมุญฺฉนโจฬกํ หุตฺวา ปาทมูเล นิปติ. อาฬวโก ตํ ทิสฺวา ฉินฺนวิสาโณ วิย อุสโภ, อุทฺธฏทาโฐ วิย สปฺโป, นิตฺเตโช นิมฺมโท นิปติตมานทฺธโช หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ทุสฺสาวุธมฺปิ สมณํ นภิโภสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? อิทํ การณํ, เมตฺตาวิหารยุตฺโต สมโณ, หนฺท นํ โรเสตฺวา เมตฺตาย วิโยเชมีติ. อิมินา สมฺพนฺเธเนตํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อาฬวโก ยกฺโข เยน ภควา…เป… นิกฺขม สมณา’’ติ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – กสฺมา มยา อนนุญฺญาโต มม ภวนํ ปวิสิตฺวา ฆรสามิโก วิย อิตฺถาคารสฺส มชฺเฌ นิสินฺโนสิ, นนุ อยุตฺตเมตํ สมณสฺส ยทิทํ อทินฺนปฏิโภโค อิตฺถิสํสคฺโค จ, ตสฺมา ยทิ ตฺวํ สมณธมฺเม ฐิโต, นิกฺขม สมณาติ. เอเก ปน ‘‘เอตานิ อญฺญานิ จ ผรุสวจนานิ วตฺวา เอวายํ เอตทโวจา’’ติ ภณนฺติ.
Entonces Āḷavaka, habiéndose movido de un lado a otro por encima y cerca del Bienaventurado, lanzó su arma de tela. Esta, como un disco de rayo, emitiendo un sonido aterrador en el cielo, humeando y ardiendo, al alcanzar al Bienaventurado, se convirtió en un paño para limpiar los pies con el fin de aplastar el orgullo del yakkha y cayó a sus pies. Al ver esto, Āḷavaka, como un toro con los cuernos rotos, como una serpiente con los colmillos arrancados, despojado de su poder y de su embriaguez de orgullo, con su estandarte de vanidad caído, pensó: «Incluso mi arma de tela no pudo vencer al asceta, ¿cuál será la razón?». [Y comprendió:] «Esta es la razón: el asceta mora en el amor universal (metta). ¡Ea! Provocaré su ira y lo apartaré de su amor universal». Relacionado con este contexto se dijo: «Entonces el yakkha Āḷavaka se acercó a donde estaba el Bienaventurado... [y dijo:] “Sal, asceta”». Aquí, la intención es esta: «¿Por qué, sin mi permiso, has entrado en mi morada y te has sentado en medio del harén como si fueras el señor de la casa? ¿No es inapropiado para un asceta disfrutar de lo que no le ha sido dado y asociarse con mujeres? Por lo tanto, si te mantienes firme en el deber de un asceta, ¡sal, asceta!». Otros, sin embargo, dicen que pronunció esto después de haber dicho estas y otras palabras ásperas.

อถ ภควา ‘‘ยสฺมา ถทฺโธ ปฏิถทฺธภาเวน วิเนตุํ น สกฺกา, โส หิ ปฏิถทฺธภาเว กริยมาเน เสยฺยถาปิ จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺส นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺย, โส ภิยฺโยโส มตฺตาย จณฺฑตโร อสฺส, เอวํ ถทฺธตโร โหติ, มุทุนา ปน โส สกฺกา วิเนตุ’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สาธาวุโส’’ติ ปิยวจเนน ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาธาวุโสติ ภควา นิกฺขมี’’ติ.
Entonces el Bienaventurado, comprendiendo: «Puesto que a alguien obstinado no se le puede entrenar mediante la obstinación; pues si se aplica la obstinación, es tal como si se rompiera la vesícula biliar sobre la nariz de un perro feroz y este se volviera aún más feroz; de igual modo, [el yakkha] se volvería más obstinado. Pero mediante la gentileza es posible entrenarlo», aceptó sus palabras con expresión amable: «Muy bien, amigo», y salió. Por eso se dijo: «“Muy bien, amigo”, dijo el Bienaventurado y salió».

ตโต อาฬวโก ‘‘สุวโจ วตายํ สมโณ เอกวจเนเนว นิกฺขนฺโต, เอวํ นาม นิกฺขเมตุํ สุขํ สมณํ อการเณเนวาหํ สกลรตฺตึ ยุทฺเธน อพฺภุยฺยาสิ’’นฺติ มุทุจิตฺโต หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ ‘‘อิทานิปิ น สกฺกา ชานิตุํ, กึ นุ โข สุวจตาย นิกฺขนฺโต, อุทาหุ โกเธน, หนฺท นํ วีมํสามี’’ติ. ตโต ‘‘ปวิส สมณา’’ติ อาห. อถ ‘‘สุวโจ’’ติ มุทุภูตจิตฺตววตฺถานกรณตฺถํ ปุนปิ ปิยวจนํ วทนฺโต สาธาวุโสติ ภควา ปาวิสิ. อาฬวโก ปุนปฺปุนํ ตเมว สุวจภาวํ วีมํสนฺโต [Pg.221] ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ‘‘นิกฺขม ปวิสา’’ติ อาห. ภควาปิ ตถา อกาสิ. ยทิ น กเรยฺย, ปกติยาปิ ถทฺธยกฺขสฺส จิตฺตํ ถทฺธตรํ หุตฺวา ธมฺมกถาย ภาชนํ น ภเวยฺย. ตสฺมา ยถา นาม มาตา โรทนฺตํ ปุตฺตกํ ยํ โส อิจฺฉติ, ตํ ทตฺวา วา กตฺวา วา สญฺญาเปติ, ตถา ภควา กิเลสโรทเนน โรทนฺตํ ยกฺขํ สญฺญาเปตุํ ยํ โส ภณติ, ตํ อกาสิ. ยถา จ ธาตี ถญฺญํ อปิวนฺตํ ทารกํ กิญฺจิ ทตฺวา อุปลาเฬตฺวา ปาเยติ, ตถา ภควา ยกฺขํ โลกุตฺตรธมฺมขีรํ ปาเยตุํ ตสฺส ปตฺถิตวจนกรเณน อุปลาเฬนฺโต เอวมกาสิ. ยถา จ ปุริโส ลาพุมฺหิ จตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺสพฺภนฺตรํ โสเธติ, เอวํ ภควา ยกฺขสฺส จิตฺเต โลกุตฺตรจตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺส อพฺภนฺตเร โกธมลํ โสเธตุํ ยาว ตติยํ นิกฺขมนปเวสนํ อกาสิ.
Luego, Āḷavaka, con el corazón suavizado, pensó: «Ciertamente este asceta es dócil; salió con una sola palabra. Es realmente fácil hacer salir a un asceta así; sin motivo alguno lo oprimí con el combate durante toda la noche». Luego pensó de nuevo: «Aun ahora no es posible saberlo: ¿salió por docilidad o por ira? ¡Ea! Lo pondré a prueba». Entonces dijo: «Entra, asceta». Entonces el Bienaventurado, para confirmar que su mente se había suavizado y que era «dócil», hablando de nuevo con palabras amables, dijo: «Muy bien, amigo», y entró. Āḷavaka, probando una y otra vez esa misma docilidad, dijo por segunda y tercera vez: «Sal, entra». El Bienaventurado también lo hizo así. Si no lo hubiera hecho, la mente del yakkha, que por naturaleza era obstinada, se habría vuelto aún más rígida y no habría sido un receptáculo apto para una plática sobre el Dhamma. Por lo tanto, así como una madre apacigua a su hijo que llora dándole o haciendo lo que él desea, así el Bienaventurado, para apaciguar al yakkha que estaba «llorando» con el llanto de las impurezas (kilesas), hizo lo que él decía. Y así como una nodriza, dando algo a un niño que no quiere beber leche y halagándolo, hace que beba, así el Bienaventurado, para hacer que el yakkha bebiera la leche del Dhamma supramundano, lo halagó cumpliendo lo que él pedía. Y así como un hombre que desea llenar una calabaza con las cuatro delicias dulces limpia primero su interior, así el Bienaventurado, deseando llenar la mente del yakkha con las cuatro delicias supramundanas, realizó el acto de salir y entrar hasta por tercera vez para limpiar la mancha de la ira en su interior.

อถ อาฬวโก ‘‘สุวโจ อยํ สมโณ, ‘นิกฺขมา’ติ วุตฺโต นิกฺขมติ, ‘ปวิสา’ติ วุตฺโต ปวิสติ, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ เอวเมวํ สกลรตฺตึ กิลเมตฺวา, ปาเท คเหตฺวา, ปารคงฺคาย ขิเปยฺย’’นฺติ ปาปกํ จิตํ อุปฺปาเทตฺวา จตุตฺถวารํ อาห – ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ‘‘เอวํ วุตฺเต ตทุตฺตรึ กรณียํ ปริเยสมาโน ปญฺหํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญิสฺสติ, ตํ ธมฺมกถาย มุขํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ นอิติ ปฏิกฺเขเป, โขอิติ อวธารเณ. อหนฺติ อตฺตนิทสฺสนํ, นฺติ เหตุวจนํ. เตเนตฺถ ‘‘ยสฺมา ตฺวํ เอวํ จินฺเตสิ, ตสฺมา อหํ อาวุโส เนว นิกฺขมิสฺสามิ, ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.
Entonces Āḷavaka, pensando: «Este asceta es dócil; cuando se le dice “sal”, sale; cuando se le dice “entra”, entra. ¿Qué tal si agoto a este asceta de esta misma manera durante toda la noche y luego, agarrándolo por los pies, lo lanzo al otro lado del Ganges?», y habiendo dado lugar a este pensamiento malvado, dijo por cuarta vez: «¡Sal, asceta!». Sabiendo esto, el Bienaventurado dijo: «No saldré, [amigo]». Sabiendo que: «Al decir esto, él, buscando qué más hacer, pensará que debe hacer una pregunta, y eso será la apertura para una enseñanza del Dhamma», dijo: «No saldré». En este pasaje, «na» indica rechazo, «kho» es enfático, «ahaṃ» es la referencia a sí mismo y «taṃ» es la palabra causal. Por lo tanto, el sentido debe entenderse así: «Puesto que piensas de ese modo, por eso, amigo, no saldré en absoluto; lo que tengas que hacer, hazlo».

ตโต อาฬวโก ยสฺมา ปุพฺเพปิ อากาเสนาคมนเวลายํ ‘‘กึ นุ โข, เอตํ สุวณฺณวิมานํ, อุทาหุ รชตมณิวิมานานํ อญฺญตรํ, หนฺท นํ ปสฺสามา’’ติ เอวํ อตฺตโน วิมานํ อาคเต อิทฺธิมนฺเต ตาปสปริพฺพาชเก ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตุมสกฺโกนฺเต จิตฺตกฺเขปาทีหิ วิเหเฐติ. กถํ? อมนุสฺสา หิ ภึสนกรูปทสฺสเนน วา หทยวตฺถุปริมทฺทเนน วาติ ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตกฺเขปํ กโรนฺติ. อยํ ปน ยสฺมา ‘‘อิทฺธิมนฺโต ภึสนกรูปทสฺสเนน น ตสนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน อิทฺธิปฺปภาเวน สุขุมตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา, เตสํ อนฺโต ปวิสิตฺวา หทยวตฺถุํ ปริมทฺทติ, ตโต จิตฺตสนฺตติ น สณฺฐาติ, ตสฺสา อสณฺฐมานาย อุมฺมตฺตกา โหนฺติ [Pg.222] ขิตฺตจิตฺตา. เอวํ ขิตฺตจิตฺตานํ เอเตสํ อุรมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ เน คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปติ ‘‘มาสฺสุ เม ปุน เอวรูปา ภวนมาคมึสู’’ติ, ตสฺมา เต ปญฺเห สริตฺวา ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ อิทานิ เอวํ วิเหเฐยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘ปญฺหํ ตํ สมณา’’ติอาทิ.
Entonces, puesto que anteriormente Āḷavaka, en el momento en que [ascetas] viajaban por el cielo, pensando: '¿Qué es esto? ¿Es esta una mansión de oro o una de plata y joyas? Vamos, veámosla', acosaba a los ascetas y errantes poseedores de poderes psíquicos que llegaban así a su propia mansión, cuando no podían responder a la pregunta que les formulaba, provocándoles locura mental y otros tormentos. ¿Cómo? Los seres no humanos provocan locura de dos maneras: bien mostrando una forma aterradora, o bien oprimiendo la base del corazón. Pero este yakkha, sabiendo que 'los poseedores de poderes no se aterran ante la visión de una forma espantosa', mediante su propio poder psíquico creaba un cuerpo sutil, entraba en ellos y oprimía la base del corazón; debido a eso, el flujo mental no se estabilizaba, y al no estabilizarse, se volvían dementes y con la mente trastornada. A estos, con la mente así trastornada, incluso les partía el pecho y, agarrándolos por los pies, los lanzaba al otro lado del Ganges, pensando: 'Que otros de esta clase no vuelvan jamás a mi morada'. Por lo tanto, recordando aquellas preguntas y pensando: 'Ahora acosaré de igual modo a este asceta', dijo: 'Esa pregunta, asceta', etc.

กุโต ปนสฺส เต ปญฺหาติ? ตสฺส กิร มาตาปิตโร กสฺสปํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสิตฺวา อฏฺฐ ปญฺเห สวิสฺสชฺชเน อุคฺคเหสุํ. เต ทหรกาเล อาฬวกํ ปริยาปุณาเปสุํ. โส กาลจฺจเยน วิสฺสชฺชนํ สมฺมุสฺสิ. ตโต ‘‘อิเม ปญฺหาปิ มา วินสฺสนฺตู’’ติ สุวณฺณปฏฺเฏ ชาติหิงฺคุลเกน ลิขาเปตฺวา วิมาเน นิกฺขิปิ. เอวเมเต พุทฺธปญฺหา พุทฺธวิสยา เอว โหนฺติ. ภควา ตํ สุตฺวา ยสฺมา พุทฺธานํ ปริจฺจตฺตลาภนฺตราโย วา ชีวิตนฺตราโย วา สพฺพญฺญุตญฺญาณพฺยามปฺปภานํ ปฏิฆาโต วา น สกฺกา เกนจิ กาตุํ, ตสฺมา ตํ โลเก อสาธารณํ พุทฺธานุภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, อาวุโส, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก’’ติ.
Pero, ¿de dónde obtuvo él esas preguntas? Se dice que sus padres, habiendo servido al Bienaventurado Kassapa, aprendieron ocho preguntas junto con sus respuestas. En su juventud, se las enseñaron a Āḷavaka. Con el paso del tiempo, él olvidó las respuestas. Entonces, pensando: 'Que no se pierdan también estas preguntas', hizo que las inscribieran en una lámina de oro con cinabrio y las depositó en su mansión. Así, estas preguntas búdicas son solo del dominio de los budas. El Bienaventurado, habiendo escuchado eso, y puesto que nadie puede causar a los budas un obstáculo en los beneficios renunciados, ni un peligro para su vida, ni un impedimento para el conocimiento omnisciente y su aura de una braza, mostrando ese poder búdico que es extraordinario en el mundo, dijo: 'Ciertamente no veo a nadie, amigo, en el mundo con sus devas'.

ตตฺถ ‘‘สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณ’’นฺติอาทินา นเยน เอเตสํ ปทานํ อตฺถมตฺตทสฺสเนน สงฺเขโป วุตฺโต, น อนุสนฺธิโยชนากฺกเมน วิตฺถาโร. สฺวายํ วุจฺจติ – สเทวกวจเนน หิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพเทเวสุ คหิเตสุปิ เยสํ ตตฺถ สนฺนิปติเต เทวคเณ วิมติ อโหสิ ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี ปจฺจนีกสาโต ธมฺมเทสฺสี กุรุรกมฺมนฺโต, กึ นุ โข, โสปิสฺส จิตฺตกฺเขปาทีนิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สมารเก’’ติ อาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกจกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ กโรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ โสปิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สพฺรหฺมเก’’ติ อาห. อถ เยสํ อโหสิ ‘‘ปุถุ สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา ปจฺจามิตฺตา มนฺตาทิพลสมนฺนาคตา, กึ เตปิ น กเรยฺยุ’’นฺติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐฏฺฐาเนสุ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สเทวมนุสฺสายาติ วจเนน [Pg.223] สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสเนว เสสสตฺตโลเกปิ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสสีติ เอวเมตฺถ อนุสนฺธิโยชนากฺกโม เวทิตพฺโพ.
En ese pasaje, mediante el término 'con sus devas' se incluye a los devas de los cinco planos de la esfera del deseo, y así sucesivamente; se ha expuesto un resumen mostrando únicamente el significado de estos términos, pero no una explicación detallada siguiendo el orden de la conexión. Esta se explica así: mediante el término 'con sus devas', al delimitar a los superiores, se incluyen todos los devas. Sin embargo, en esa multitud de devas que se había reunido allí, algunos tuvieron la duda: 'Māra es de gran poder, señor de las seis esferas de deseo, el que ejerce dominio, opositor, enemigo del Dhamma y de acciones crueles. ¿Acaso no podría él provocarle locura mental y otros tormentos?'. Para disipar la duda de estos, dijo: 'con Māra'. Luego, para quienes pensaron: 'Brahmā es de gran poder; con un solo dedo proyecta luz en mil sistemas de mundos; con dos... (p.)... con diez dedos en diez mil sistemas de mundos, y experimenta la insuperable felicidad de las realizaciones de los jhānas. ¿Acaso no podría él hacerlo?', para disipar la duda de estos, dijo: 'con Brahmā'. Después, para quienes pensaron: 'Hay muchos ascetas y brahmanes opuestos a la Enseñanza, enemigos, dotados del poder de los mantras y otras fuerzas. ¿Acaso no podrían ellos hacerlo?', para disipar la duda de estos, dijo: 'en esta generación con sus ascetas y brahmanes'. Habiendo mostrado así la inexistencia de alguien en posiciones superiores, ahora, con la expresión 'con sus devas y humanos', refiriéndose a los devas por convención y al resto de los seres humanos, mediante la mención de los superiores mostró la inexistencia de cualquier otro en el resto del mundo de los seres; de esta manera debe entenderse aquí el orden de la conexión.

เอวํ ภควา ตสฺส พาธนจิตฺตํ ปฏิเสเธตฺวา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห ‘‘อปิจ ตฺวํ, อาวุโส, ปุจฺฉ ยทากงฺขสี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปุจฺฉ, ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ ยํ อากงฺขสิ, เต สพฺพํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวกมหาสาวเกหิ. เต หิ ‘‘ปุจฺฉาวุโส สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน ‘‘ปุจฺฉาวุโส ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗, ๒๔๖) วา,
Así, el Bienaventurado, habiendo rechazado su intención de dañarlo y alentándolo a formular la pregunta, dijo: 'Además, amigo, pregunta lo que desees'. Este es el significado: pregunta si lo deseas, no es una carga para mí responder a la pregunta. O bien: 'Pregunta lo que desees, que yo te responderé todo', así extendió la invitación de un omnisciente, la cual no es compartida por los paccekabuddhas, los discípulos principales ni los grandes discípulos. Pues ellos dicen: 'Pregunta, amigo, y habiendo escuchado, lo sabremos'. Pero los budas dicen: 'Pregunta, amigo, lo que desees', o bien:

‘‘ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสี’’ติ วา. (ที. นิ. ๒.๓๕๖);
'Pregúntame, Vāsava, cualquier cuestión que tengas en mente' (DN II 275);

‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;
กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ วา. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) –
'Cualquier duda que tenga Bāvari, o tú, o todos los demás, tienen permiso, pregunten lo que sea que deseen en su mente' (Sn 1030).

เอวมาทินา นเยน เทวมนุสฺสานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอวํ ปวารณํ ปวาเรยฺย, โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ วตฺตมาโนปิ –
De esta y otras maneras extienden a los devas y humanos la invitación de un omnisciente. Y esto no es sorprendente que el Bienaventurado, habiendo alcanzado el estado de buda, extienda tal invitación; pues incluso cuando estaba en el estado de bodhisatta, poseyendo un conocimiento parcial, hizo lo mismo. Así, en el tiempo en que fue Sarabhaṅga, fue solicitado por los rishis de esta manera:

‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหิ, ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา;
โกณฺฑญฺญ เอโส มนุเชสุ ธมฺโม, ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐) –
'Koṇḍañña, explica las preguntas; los rishis de buena conducta te lo suplican. Koṇḍañña, esta es la norma entre los hombres: que sobre el mayor recae esta carga'.

เอวํ อิสีหิ ยาจิโต –
Así solicitado por los rishis:

‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต, ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ;
อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ, ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. –
'Tienen permiso, pregunten, señores, cualquier pregunta que deseen en su mente. Pues yo les explicaré cada una de ellas, habiendo conocido por mí mismo este mundo y el siguiente'.

เอวํ [Pg.224] สรภงฺคกาเล สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีเป ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา ชาติยา สตฺตวสฺสิโก รถิกาย ปํสุกีฬิกํ กีฬนฺโต สุจิรเตน พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ –
Así, tanto en el tiempo de Sarabhaṅga como en el Sambhava Jātaka, después de haber recorrido todo Jambudīpa tres veces sin encontrar a nadie capaz de resolver las preguntas, [el brahmán Sucirata] le preguntó al Bodhisatta, quien a la edad de siete años jugaba en el polvo del camino:

‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา;
ราชา จ โข นํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒) –
«Ciertamente te lo explicaré, tal como lo haría un experto; el rey lo conocerá, ya sea que actúe en consecuencia o no».

เอวํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. เอวํ ภควตา อาฬวกสฺส สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อถ โข อาฬวโก ยกฺโข ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘กึ สูธ วิตฺต’’นฺติ.
De esta manera, el Bienaventurado extendió la invitación de un omnisciente. Habiendo el Bienaventurado extendido la invitación de un omnisciente a Āḷavaka, entonces el yakkha Āḷavaka se dirigió al Bienaventurado con un verso: «¿Qué es aquí el mejor tesoro de una persona?».

๑๘๓. ตตฺถ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. สูติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. วิตฺตนฺติ วิทติ, ปีตึ กโรตีติ วิตฺตํ, ธนสฺเสตํ อธิวจนํ. สุจิณฺณนฺติ สุกตํ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกํ สาตํ. อาวหาตีติ อาวหติ, อาเนติ, เทติ, อปฺเปตีติ วุตฺตํ โหติ หเวติ ทฬฺหตฺเถ นิปาโต. สาทุตรนฺติ อติสเยน สาทุํ. ‘‘สาธุตร’’นฺติปิ ปาโฐ. รสานนฺติ รสสญฺญิตานํ ธมฺมานํ. กถนฺติ เกน ปกาเรน, กถํชีวิโน ชีวิตํ กถํชีวิชีวิตํ, คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน สานุนาสิกํ วุจฺจติ. ‘‘กถํชีวึ ชีวต’’นฺติ วา ปาโฐ. ตสฺส ชีวนฺตานํ กถํชีวินฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. เอวมิมาย คาถาย ‘‘กึ สุ อิธ โลเก ปุริสสฺส วิตฺตํ เสฏฺฐํ, กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ, กึ รสานํ สาทุตรํ, กถํชีวิโน ชีวิตํ เสฏฺฐมาหู’’ติ อิเม จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ.
183. Allí, «kiṃ» es una palabra interrogativa. «su» es una partícula indeclinable que sirve meramente para completar el verso. «Idha» significa en este mundo. «Vittaṃ» se refiere a lo que produce deleite o satisfacción; es un sinónimo de riqueza (dhana). «Suciṇṇanti» significa bien practicado o bien hecho. «Sukhaṃ» significa placer físico y mental. «Āvahāti» significa que trae, conduce, otorga o proporciona. «Have» es una partícula indeclinable en sentido enfático. «Sādutaraṃ» significa extremadamente dulce; también existe la variante «sādhutaraṃ» (más excelente). «Rasānaṃ» se refiere a los estados conocidos como sabores. «Kathaṃ» significa ¿de qué manera? «Kathaṃjīvino jīvitaṃ» significa «¿cómo es la vida de aquel que vive así?»; se usa la forma nasalizada para facilitar la composición del verso. También existe la variante «kathaṃjīviṃ jīvataṃ», que significa «de los que viven, ¿quién vive mejor?». El resto de este pasaje es claro. Así, con este verso, él plantea estas cuatro preguntas: «¿Qué es en este mundo el mejor tesoro de un hombre? ¿Qué, bien practicado, trae felicidad? ¿Qué es realmente el más dulce de los sabores? ¿De quién dicen los sabios que su vida es la mejor?».

๑๘๔. อถสฺส ภควา กสฺสปทสพเลน วิสฺสชฺชิตนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘สทฺธีธ วิตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ยถา หิรญฺญสุวณฺณาทิ วิตฺตํ อุปโภคปริโภคสุขํ อาวหติ, ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, ทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, มุตฺตาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ, โลกสนฺถุติญฺจ อาวหติ, เอวํ โลกิยโลกุตฺตรา สทฺธาปิ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรวิปากสุขมาวหติ, สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนานํ ชาติชราทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, คุณทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ.
184. Entonces, el Bienaventurado, respondiéndole de la misma manera en que el Buda Kassapa, poseedor de los diez poderes, lo había hecho, pronunció este verso: «La fe es aquí el mejor tesoro de un hombre». Aquí, así como las riquezas como el oro y la plata traen la felicidad del uso y el disfrute, disipan sufrimientos como el hambre y la sed, alivian la pobreza, son el medio para obtener gemas preciosas como perlas y traen el aprecio del mundo; de la misma manera, la fe mundana y supramundana, según corresponda, trae la felicidad resultante mundana y supramundana; para aquellos que practican con la fe como su guía, impide el sufrimiento del nacimiento, la vejez y demás, alivia la pobreza de cualidades excelentes y sirve como causa para obtener las gemas de los factores de la iluminación.

‘‘สทฺโธ [Pg.225] สีเลน สมฺปนฺโน, ยโส โภคสมปฺปิโต;
ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๓) –
«Aquel que tiene fe y está dotado de virtud, que posee fama y riqueza, en cualquier región que frecuente, allí mismo es honrado».

วจนโต โลกสนฺถุติญฺจ อาวหตีติ กตฺวา ‘‘วิตฺต’’นฺติ วุตฺตา. ยสฺมา ปเนตํ สทฺธาวิตฺตํ อนุคามิกํ อนญฺญสาธารณํ สพฺพสมฺปตฺติเหตุ, โลกิยสฺส หิรญฺญสุวณฺณาทิวิตฺตสฺสาปิ นิทานํ. สทฺโธเยว หิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา วิตฺตํ อธิคจฺฉติ, อสฺสทฺธสฺส ปน วิตฺตํ ยาวเทว อนตฺถาย โหติ, ตสฺมา ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปุริสสฺสาติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทเทสนา; ตสฺมา น เกวลํ ปุริสสฺส, อิตฺถิอาทีนมฺปิ สทฺธาวิตฺตเมว เสฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ.
Debido a esta declaración, se dice que trae el aprecio del mundo y por eso se llama «tesoro». Dado que este tesoro de la fe es algo que sigue a uno, que no es compartido por otros y es la causa de toda prosperidad, es también la fuente de las riquezas mundanas como el oro y la plata. Pues es solo la persona con fe quien, realizando actos meritorios como la generosidad, adquiere riquezas, mientras que para alguien sin fe, la riqueza solo sirve para su perjuicio; por lo tanto, se dice que es «lo mejor». La expresión «de un hombre» (purisassa) es una enseñanza que destaca lo superior, pero debe entenderse que el tesoro de la fe es lo mejor no solo para un hombre, sino también para una mujer y otros.

ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม, ทานสีลภาวนาธมฺโม วา. สุจิณฺโณติ สุกโต สุจริโต. สุขมาวหาตีติ โสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลาทีนํ วิย มนุสฺสสุขํ, สกฺกาทีนํ วิย ทิพฺพสุขํ, ปริโยสาเน จ มหาปทุมาทีนํ วิย นิพฺพานสุขญฺจ อาวหตีติ.
«Dhamma» se refiere al Dhamma de los diez senderos de acción saludable, o al Dhamma de la generosidad, la virtud y el desarrollo meditativo. «Suciṇṇo» significa bien hecho, bien practicado. «Trae felicidad» significa que trae la felicidad humana, como la de Soṇa, el hijo del banquero, o la de Raṭṭhapāla y otros; la felicidad celestial, como la de Sakka y otros; y finalmente la felicidad del Nibbāna, como en el caso de Mahāpaduma y otros.

สจฺจนฺติ อยํ สจฺจสทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ – ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๒๔) วาจาสจฺเจ. ‘‘สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓) วิรติสจฺเจ. ‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๑) ทิฏฺฐิสจฺเจ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, พฺราหฺมณสจฺจานี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๘๕) พฺราหฺมณสจฺเจ. ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๐) ปรมตฺถสจฺเจ. ‘‘จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๑๖) อริยสจฺเจ. อิธ ปน ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, วิรติสจฺจํ วา อพฺภนฺตรํ กตฺวา วาจาสจฺจํ อธิปฺเปตํ, ยสฺสานุภาเวน อุทกาทีนิ วเส วตฺเตนฺติ ชาติชรามรณปารํ ตรนฺติ. ยถาห –
«Sacca» (Verdad): esta palabra «sacca» aparece con muchos significados. Por ejemplo: en «que diga la verdad y no se enoje», se refiere a la veracidad en el habla; en «ascetas y brahmanes establecidos en la verdad», se refiere a la verdad de la abstención; en «¿por qué proclaman diversas verdades aquellos que dicen ser expertos?», se refiere a la verdad de las opiniones; en «monjes, hay estas cuatro verdades de los brahmanes», se refiere a las verdades brahmánicas; en «pues la verdad es una, no hay una segunda», se refiere a la verdad suprema; y en «de las cuatro verdades, ¿cuántas son saludables?», se refiere a las Nobles Verdades. Pero aquí, se refiere a la palabra veraz, incluyendo internamente el Nibbāna como verdad suprema o la verdad como abstención, por cuyo poder uno puede controlar el agua y otras cosas, y cruzar más allá del nacimiento, la vejez y la muerte. Como se ha dicho:

‘‘สจฺเจน วาเจนุทกมฺปิ ธาวติ, วิสมฺปิ สจฺเจน หนนฺติ ปณฺฑิตา;
สจฺเจน เทโว ถนยํ ปวสฺสติ, สจฺเจ ฐิตา นิพฺพุตึ ปตฺถยนฺติ.
«Por una palabra de verdad, incluso el agua corre; por la verdad, los sabios destruyen incluso el veneno; por la verdad, el cielo truena y llueve; establecidos en la verdad, aspiran al Nibbāna».

‘‘เย [Pg.226] เกจิเม อตฺถิ รสา ปถพฺยา, สจฺจํ เตสํ สาทุตรํ รสานํ;
สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จ, ตรนฺติ ชาติมรณสฺส ปาร’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓);
«De todos los sabores que existen en la tierra, la verdad es el más dulce de todos ellos; establecidos en la verdad, los ascetas y brahmanes cruzan a la otra orilla del nacimiento y la muerte».

สาทุตรนฺติ มธุรตรํ, ปณีตตรํ. รสานนฺติ เย อิเม ‘‘มูลรโส, ขนฺธรโส’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๒๘-๖๓๐) นเยน สายนียธมฺมา, เย จิเม ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สพฺพํ ผลรสํ (มหาว. ๓๐๐) อรสรูโป ภวํ โคตโม, เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา, สทฺทรสา (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๓), อนาปตฺติ รสรเส (ปาจิ. ๖๐๗-๖๐๙), อยํ ธมฺมวินโย เอกรโส วิมุตฺติรโส (อ. นิ. ๘.๑๙; จูฬว. ๓๘๕), ภาคี วา ภควา อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺสา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๔๙; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) นเยน วาจารสูปวชฺชา อวเสสพฺยญฺชนาทโย ธมฺมา ‘‘รสา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ รสานํ สจฺจํ หเว สาทุตรํ สจฺจเมว สาทุตรํ, สาธุตรํ วา เสฏฺฐตรํ, อุตฺตมตรํ. มูลรสาทโย หิ สรีรํ อุปพฺรูเหนฺติ, สํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ. สจฺจรเส วิรติสจฺจวาจาสจฺจรสา สมถวิปสฺสนาทีหิ จิตฺตมุปพฺรูเหนฺติ, อสํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ, วิมุตฺติรโส ปรมตฺถสจฺจรสปริภาวิตตฺตา สาทุ, อตฺถรสธมฺมรสา จ ตทธิคมูปายภูตํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ นิสฺสาย ปวตฺติโตติ.
‘El más dulce’ significa el más sabroso, el más sublime. Respecto a ‘de los sabores’, se refiere a aquellas naturalezas que pueden ser saboreadas, tales como el ‘sabor de las raíces, el sabor de los tallos’, etc. Además, se denominan ‘sabores’ a fenómenos como el sabor de las palabras y otros elementos, excluyendo los sonidos burdos, de acuerdo con pasajes como: ‘Permito, monjes, todos los sabores de frutas’, ‘el Venerable Gotama carece de sabor’, ‘aquellos que son sabores de las formas, sabores de los sonidos’, ‘no hay ofensa en los sabores puros’, ‘este Dhamma y Disciplina tiene un solo sabor, el sabor de la liberación’, o ‘el Bienaventurado participa del sabor del significado y del sabor del Dhamma’. De entre todos estos sabores, la verdad es ciertamente el más dulce; solo la verdad es lo más dulce, lo mejor o lo más excelente. Pues los sabores de las raíces y otros similares nutren el cuerpo y conducen a un placer mundano propenso a las impurezas. En cambio, en el sabor de la verdad, el sabor de la abstinencia y de la palabra veraz nutren la mente mediante la tranquilidad y la visión cabal, conduciendo a una felicidad libre de impurezas. El sabor de la liberación es dulce por estar impregnado del sabor de la verdad suprema; y el sabor del significado y el sabor del Dhamma son dulces porque surgen dependiendo del significado y del Dhamma, que son los medios para alcanzar dicha liberación.

ปญฺญาชีวินฺติ เอตฺถ ปน ยฺวายํ อนฺเธกจกฺขุทฺวิจกฺขุเกสุ ทฺวิจกฺขุปุคฺคโล คหฏฺโฐ วา กมฺมนฺตานุฏฺฐานสรณคมนทานสํวิภาคสีลสมาทานอุโปสถกมฺมาทิคหฏฺฐปฏิปทํ, ปพฺพชิโต วา อวิปฺปฏิสารกรสีลสงฺขาตํ ตทุตฺตริจิตฺตวิสุทฺธิอาทิเภทํ วา ปพฺพชิตปฏิปทํ ปญฺญาย อาราเธตฺวา ชีวติ, ตสฺส ปญฺญาชีวิโน ชีวิตํ, ตํ วา ปญฺญาชีวึ ชีวิตํ เสฏฺฐมาหูติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.
En cuanto a ‘vivir por la sabiduría’, se refiere a aquel que, entre el ciego, el que tiene un solo ojo y el que tiene dos ojos, es una persona de dos ojos. Ya sea un laico que, mediante la sabiduría, cumple con la práctica laica de emprender tareas, tomar refugio, practicar la generosidad y el compartir, observar los preceptos y cumplir con los deberes del uposatha; o ya sea un renunciante que, mediante la sabiduría, cumple con la práctica monástica, caracterizada por la virtud que produce la ausencia de remordimiento y que se divide en niveles superiores como la purificación de la mente. Se dice que la vida de quien vive por la sabiduría —o la vida entre los que viven— es la mejor. Así debe entenderse el significado.

๑๘๕-๖. เอวํ ภควตา วิสฺสชฺชิเต จตฺตาโรปิ ปญฺเห สุตฺวา อตฺตมโน ยกฺโข อวเสเสปิ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ตรติ โอฆ’’นฺติ คาถมาห. อถสฺส ภควา ปุริมนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สทฺธาย ตรตี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ โย จตุพฺพิธํ โอฆํ ตรติ, โส สํสารณฺณวมฺปิ ตรติ, วฏฺฏทุกฺขมฺปิ อจฺเจติ, กิเลสมลาปิ ปริสุชฺฌติ, เอวํ [Pg.227] สนฺเตปิ ปน ยสฺมา อสฺสทฺโธ โอฆตรณํ อสทฺทหนฺโต น ปกฺขนฺทติ, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺเคน ปมตฺโต ตตฺเถว สตฺตวิสตฺตตาย สํสารณฺณวํ น ตรติ, กุสีโต ทุกฺขํ วิหรติ โวกิณฺโณ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, อปฺปญฺโญ สุทฺธิมคฺคํ อชานนฺโต น ปริสุชฺฌติ, ตสฺมา ตปฺปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา อยํ คาถา วุตฺตา.
185-6. Habiendo escuchado así las cuatro preguntas respondidas por el Bienaventurado, el yakkha, satisfecho, formuló las cuatro preguntas restantes, diciendo el verso: ‘¿Cómo se cruza la inundación?’. Entonces, el Bienaventurado, respondiéndole según el método anterior, pronunció el verso: ‘Por la fe se cruza la inundación’. Aquí, aunque aquel que cruza la cuádruple inundación también cruza el océano del saṃsāra, trasciende el sufrimiento de la ronda de renacimientos y se purifica de las manchas de las impurezas, el Bienaventurado pronunció este verso para mostrar los opuestos: pues quien carece de fe, al no creer en el cruce de la inundación, no se lanza a ello; quien es negligente, al liberar su mente hacia los cinco hilos del placer sensorial, se apega a ellos con avidez y no cruza el océano del saṃsāra; quien es perezoso vive en el sufrimiento, mezclado con estados perjudiciales; y quien carece de sabiduría, al no conocer el camino a la purificación, no se purifica.

เอวํ วุตฺตาย เจตาย ยสฺมา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานํ สทฺธินฺทฺริยํ, ตสฺมา ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ อิมินา ปเทน ทิฏฺโฐฆตรณํ โสตาปตฺติมคฺคํ โสตาปนฺนญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน โสตาปนฺโน กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สาตจฺจกิริยาสงฺขาเตน อปฺปมาเทน สมนฺนาคโต ทุติยมคฺคํ อาราเธตฺวา ฐเปตฺวา สกิเทว อิมํ โลกํ อาคมนมตฺตํ อวเสสํ โสตาปตฺติมคฺเคน อติณฺณํ ภโวฆวตฺถุํ สํสารณฺณวํ ตรติ, ตสฺมา ‘‘อปฺปมาเทน อณฺณว’’นฺติ อิมินา ปเทน ภโวฆตรณํ สกทาคามิมคฺคํ สกทาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา สกทาคามี วีริเยน ตติยมคฺคํ อาราเธตฺวา สกทาคามิมคฺเคน อนตีตํ กาโมฆวตฺถุํ; กาโมฆสญฺญิตญฺจ กามทุกฺขมจฺเจติ, ตสฺมา ‘‘วีริเยน ทุกฺขมจฺเจตี’’ติ อิมินา ปเทน กาโมฆตรณํ อนาคามิมคฺคํ อนาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน อนาคามี วิคตกามปงฺกตาย ปริสุทฺธาย ปญฺญาย เอกนฺตปริสุทฺธํ จตุตฺถมคฺคปญฺญํ อาราเธตฺวา อนาคามิมคฺเคน อปฺปหีนํ อวิชฺชาสงฺขาตํ ปรมมลํ ปชหติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ อิมินา ปเทน อวิชฺโชฆตรณํ อรหตฺตมคฺคํ อรหนฺตญฺจ ปกาเสติ. อิมาย จ อรหตฺตนิกูเฏน กถิตาย คาถาย ปริโยสาเน ยกฺโข โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ.
Habiendo dicho esto, dado que la facultad de la fe es la base inmediata para el factor de la entrada en la corriente, con las palabras ‘por la fe se cruza la inundación’ el Buda revela el camino de la entrada en la corriente, que cruza la inundación de los puntos de vista, y al que entra en la corriente. Puesto que el que ha entrado en la corriente, poseyendo diligencia —entendida como la práctica constante en el desarrollo de estados saludables— alcanza el segundo camino y cruza el resto del océano del saṃsāra (la inundación de la existencia que no fue cruzada por el primer camino), quedando solo un retorno más a este mundo, con las palabras ‘por la diligencia se cruza el océano’ revela el camino del que retorna una vez y al que retorna una vez. Dado que el que retorna una vez, mediante el esfuerzo, alcanza el tercer camino y trasciende la base de la inundación de los deseos sensoriales y el sufrimiento de los sentidos que no fue superado por el segundo camino, con las palabras ‘por el esfuerzo se trasciende el sufrimiento’ revela el camino del que no retorna y al que no retorna. Y puesto que el que no retorna, mediante una sabiduría purificada por la ausencia del fango de los deseos, alcanza la sabiduría totalmente pura del cuarto camino y abandona la mancha suprema conocida como ignorancia, con las palabras ‘por la sabiduría se purifica’ revela el camino del arahant y al arahant. Al concluir este verso, que culmina en el estado de arahant, el yakkha se estableció en el fruto de la entrada en la corriente.

๑๘๗. อิทานิ ตเมว ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปญฺญาปทํ คเหตฺวา อตฺตโน ปฏิภาเนน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทคาถมาห. ตตฺถ กถํ สูติ สพฺพตฺเถว อตฺถยุตฺติปุจฺฉา โหติ. อยญฺหิ ปญฺญาทิอตฺถํ ญตฺวา ตสฺส ยุตฺตึ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ กาย ยุตฺติยา เกน การเณน ปญฺญํ ลภตี’’ติ. เอส นโย ธนาทีสุ.
187. Ahora, tomando el término ‘sabiduría’ mencionado en ‘por la sabiduría se purifica’, y deseando preguntar sobre un tema que mezcla lo mundano y lo ultramundano según su propio ingenio, pronunció este verso de seis líneas: ‘¿Cómo se obtiene la sabiduría?’. En este contexto, ‘¿cómo?’ representa en todos los casos una pregunta sobre los medios para alcanzar un beneficio. Pues habiendo conocido el beneficio de la sabiduría y demás, pregunta por su lógica: ‘¿Por qué medio, por qué causa se obtiene la sabiduría?’. Este mismo método se aplica a la riqueza y otros términos.

๑๘๘. อถสฺส [Pg.228] ภควา จตูหิ การเณหิ ปญฺญาลาภํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺทหาโน’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – เยน ปุพฺพภาเค กายสุจริตาทิเภเทน, อปรภาเค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยเภเทน ธมฺเมน อรหนฺโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา นิพฺพานํ ปตฺตา, ตํ สทฺทหาโน อรหตํ ธมฺมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา โลกิยโลกุตฺตรํ ปญฺญํ ลภติ. ตญฺจ โข น สทฺธามตฺตเกเนว, ยสฺมา ปน สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ตสฺมา อุปสงฺกมนโต ปภุติ ยาว ธมฺมสฺสวเนน สุสฺสูสํ ลภติ. กิ วุตฺตํ โหติ – ตํ ธมฺมํ สทฺทหิตฺวาปิ อาจริยุปชฺฌาเย กาเลน อุปสงฺกมิตฺวา วตฺตกรเณน ปยิรุปาสิตฺวา ยทา ปยิรุปาสนาย อาราธิตจิตฺตา กิญฺจิ วตฺตุกามา โหนฺติ. อถ อธิคตาย โสตุกามตาย โสตํ โอทหิตฺวา สุณนฺโต ลภตีติ. เอวํ สุสูสมฺปิ จ สติอวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺโต สุภาสิตทุพฺภาสิตญฺญุตาย วิจกฺขโณ เอว ลภติ, น อิตโร. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ’’ติ.
188. Entonces el Bienaventurado, mostrando cómo se obtiene la sabiduría mediante cuatro causas, dijo el verso que comienza con "Tener fe". El significado es: aquel que tiene fe en el Dhamma de los Arahants —mediante el cual los Budas, los Budas Pacceka y los discípulos de los Budas alcanzaron el nibbāna, consistiendo en una etapa preliminar en la buena conducta corporal y demás, y en una etapa posterior en los treinta y siete factores que conducen a la iluminación—, obtiene la sabiduría tanto mundana como supramundana para alcanzar el nibbāna. Sin embargo, eso no se logra meramente por la fe; pues dado que "aquel que ha concebido fe se acerca a un maestro; al acercarse, le sirve; al servirle, presta oído; al prestar oído, escucha el Dhamma", por lo tanto, desde el momento de acercarse hasta la audición del Dhamma, uno obtiene el deseo de aprender. ¿Qué quiere decir esto? Que incluso habiendo tenido fe en ese Dhamma, uno se acerca a los maestros y preceptores en el momento oportuno, sirviéndoles mediante el cumplimiento de sus deberes. Cuando ellos están complacidos con su servicio y desean decir algo, entonces, debido al deseo de aprender que se ha adquirido, uno presta oído y, al escuchar, obtiene sabiduría. Pero incluso con el deseo de aprender, solo aquel que es diligente, por la presencia constante de la atención plena, y astuto, por ser capaz de distinguir entre lo que está bien dicho y mal dicho, la obtiene, y no otros. Por eso dijo: "siendo diligente y astuto".

เอวํ ยสฺมา สทฺธาย ปญฺญาลาภสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, สุสฺสูสาย สกฺกจฺจํ ปญฺญาธิคมูปายํ สุณาติ, อปฺปมาเทน คหิตํ น สมฺมุสฺสติ, วิจกฺขณตาย อนูนาธิกํ อวิปรีตญฺจ คเหตฺวา วิตฺถาริกํ กโรติ. สุสฺสูสาย วา โอหิตโสโต ปญฺญาปฏิลาภเหตุํ ธมฺมํ สุณาติ, อปฺปมาเทน สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, วิจกฺขณตาย ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อถานุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺมาสฺส ภควา ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ ปุฏฺโฐ อิมานิ จตฺตาริ การณานิ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห – ‘‘สทฺทหาโน…เป… วิจกฺขโณ’’ติ.
Así, es a través de la fe que uno practica el camino que conduce a la obtención de la sabiduría; a través del deseo de aprender que uno escucha con respeto el método para alcanzar la sabiduría; a través de la diligencia que uno no olvida lo que ha captado; y a través de la astucia que uno capta el significado sin deficiencia ni exceso, sin distorsión, y luego lo expande. O bien, a través del deseo de aprender, uno presta oído y escucha el Dhamma que es la causa para obtener la sabiduría; habiéndolo escuchado con diligencia, uno retiene el Dhamma en la mente; mediante la astucia, uno examina el significado de las enseñanzas que ha retenido y luego, gradualmente, realiza la verdad suprema. Por lo tanto, cuando el demonio Āḷavaka le preguntó: "¿Cómo se obtiene la sabiduría?", el Bienaventurado dijo este verso: "Tener fe... siendo diligente y astuto", mostrando estas cuatro causas.

๑๘๙. อิทานิ ตโต ปเร ตโย ปญฺเห วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘ปติรูปการี’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ เทสกาลาทีนิ อหาเปตฺวา โลกิยสฺส โลกุตฺตรสฺส วา ธนสฺส ปติรูปํ อธิคมูปายํ กโรตีติ ปติรูปการี. ธุรวาติ เจตสิกวีริยวเสน อนิกฺขิตฺตธุโร. อุฏฺฐาตาติ ‘‘โย จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญตี’’ติอาทินา (เถรคา. ๒๓๒; ที. นิ. ๓.๒๕๓) นเยน กายิกวีริยวเสน อุฏฺฐานสมฺปนฺโน อสิถิลปรกฺกโม. วินฺทเต [Pg.229] ธนนฺติ เอกมูสิกาย น จิรสฺเสว ทฺเวสตสหสฺสสงฺขํ จูฬนฺเตวาสี วิย โลกิยธนญฺจ, มหลฺลกมหาติสฺสตฺเถโร วิย โลกุตฺตรธนญฺจ ลภติ. โส หิ ‘‘ตีหิ อิริยาปเถหิ วิหริสฺสามี’’ติ วตฺตํ กตฺวา ถินมิทฺธาคมนเวลาย ปลาลจุมฺพฏกํ เตเมตฺวา, สีเส กตฺวา, คลปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ถินมิทฺธํ ปฏิพาเหนฺโต ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สจฺเจนาติ วจีสจฺเจนาปิ ‘‘สจฺจวาที ภูตวาที’’ติ, ปรมตฺถสจฺเจนาปิ ‘‘พุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ อริยสาวโก’’ติ เอวํ กิตฺตึ ปปฺโปติ. ททนฺติ ยํกิญฺจิ อิจฺฉิตปตฺถิตํ ททนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ, สมฺปาเทติ กโรตีติ อตฺโถ. ทุทฺททํ วา ททํ คนฺถติ, ทานมุเขน วา จตฺตาริปิ สงฺคหวตฺถูนิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เตหิ มิตฺตานิ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.
189. Ahora, respondiendo a las otras tres preguntas, el Bienaventurado pronunció este verso que comienza con "Hacer lo que es adecuado". Aquí, "hacer lo que es adecuado" significa que, sin descuidar el lugar, el tiempo y otras circunstancias, uno emplea los medios apropiados para alcanzar la riqueza mundana o supramundana. "Diligente en el deber" (dhuravā) significa que, mediante la energía mental, uno no abandona su responsabilidad. "Poseedor de iniciativa" (uṭṭhātā) se refiere a quien posee iniciativa mediante la energía física, sin relajar su esfuerzo, según el modo expresado: "No considera el frío ni el calor más que una brizna de hierba". "Encuentra riqueza" significa que uno obtiene riqueza mundana como aquel pequeño aprendiz que, con un solo ratón muerto, pronto ganó doscientas mil monedas, y uno obtiene riqueza supramundana como el Venerable Mahātissa el Mayor, quien hizo el voto: "Viviré en solo tres posturas". Cuando el sopor y la somnolencia lo invadían, los expulsaba humedeciendo un rollo de paja y poniéndolo sobre su cabeza, y entrando en el agua hasta el cuello. Después de doce años, alcanzó el estado de Arahant. "Por la veracidad" significa tanto por la verdad en el habla como alguien que "habla la verdad, habla hechos", como por la verdad suprema mediante la cual se alcanza renombre como "un Buda, un Buda Pacceka o un noble discípulo". "Dando" significa que al dar cualquier cosa que se desee o se necesite, uno se gana amigos, los atrae y los conserva. O bien, uno los gana dando lo que es difícil de dar, o bien, bajo el título de "dar", se incluyen las cuatro formas de atraer y sostener a un séquito (saṅgahavatthu). Lo que se quiere decir es que uno hace amigos de estas maneras.

๑๙๐. เอวํ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารเณน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกน นเยน จตฺตาโร ปญฺเห วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘กถํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปญฺหํ คหฏฺฐวเสน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ยสฺเสเต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส ‘‘สทฺทหาโน อรหต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตาย สพฺพกลฺยาณธมฺมุปฺปาทิกาย สทฺธาย สมนฺนาคตตฺตา สทฺธสฺส ฆรเมสิโน ฆราวาสํ ปญฺจ วา กามคุเณ เอสนฺตสฺส คเวสนฺตสฺส กามโภคิโน คหฏฺฐสฺส ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการํ สจฺจํ, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสปญฺญานาเมน วุตฺโต ธมฺโม, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตา ธีติ, ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปกาโร จาโค จาติ เอเต จตุโร ธมฺมา สนฺติ. ส เว เปจฺจ น โสจตีติ อิธโลกา ปรโลกํ คนฺตฺวา ส เว น โสจตีติ.
190. De este modo, habiendo respondido a cuatro preguntas de una manera común a los laicos y a los monásticos, combinando aspectos mundanos y supramundanos, ahora, al responder a esta quinta pregunta: "¿Cómo es que al partir uno no se aflige?", el Bienaventurado habló de estas cuatro cualidades desde el punto de vista de un laico: "Aquel que tiene estas...". El significado es: aquel que posee fe, porque tiene la fe que da origen a todas las buenas cualidades, como se indica aquí: "Tener fe en el Dhamma de los Arahants"; aquel laico buscador de la vida hogareña, porque es un jefe de hogar que disfruta de los placeres sensoriales y que busca un hogar o busca los cinco hilos de los placeres sensoriales. Un aspecto de la verdad fue declarado aquí: "Por la veracidad uno alcanza renombre". En el verso "Uno obtiene la sabiduría que consiste en el deseo de aprender", se mencionó el Dhamma bajo el nombre de "sabiduría del deseo de aprender". En la frase "diligente en el deber y con iniciativa", se mencionó la firmeza (dhiti) mediante las expresiones "ser diligente en el deber" y "tener iniciativa". Un aspecto de la generosidad (cāga) fue declarado aquí: "dando, uno se gana amigos". Así, aquel en quien existen estas cuatro cualidades no se aflige al partir: no se aflige cuando pasa de este mundo al mundo siguiente.

๑๙๑. เอวํ ภควา ปญฺจมมฺปิ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตํ ยกฺขํ โจเทนฺโต อาห – ‘‘อิงฺฆ อญฺเญปี’’ติ. ตตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อญฺเญปีติ อญฺเญปิ ธมฺเม ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ, อญฺเญปิ วา ปูรณาทโย สพฺพญฺญุปฏิญฺเญ ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ. ยทิ อมฺเหหิ ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา สจฺจา ภิยฺโย กิตฺติปฺปตฺติการณํ วา, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสนปญฺญาปเทเสน วุตฺตา ทมา ภิยฺโย [Pg.230] โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาปฏิลาภการณํ วา. ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา จาคา ภิยฺโย มิตฺตคนฺถนการณํ วา, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตาย มหาภารสหนฏฺเฐน อุสฺโสฬฺหีภาวปฺปตฺตาย วีริยสงฺขาตาย ขนฺตฺยา ภิยฺโย โลกิยโลกุตฺตรธนวินฺทนการณํ วา, ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อิเมเหว จตูหิ ธมฺเมหิ ภิยฺโย อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เปจฺจ อโสจนการณํ วา อิธ วิชฺชตีติ อยเมตฺถ สทฺธึ สงฺเขปโยชนาย อตฺถวณฺณนา. วิตฺถารโต ปน เอกเมกํ ปทํ อตฺถุทฺธารปทุทฺธารวณฺณนานเยหิ วิภชิตฺวา เวทิตพฺพา.
191. Así, el Bienaventurado, habiendo respondido también a la quinta pregunta, exhortando a ese yakkha, dijo: «¡Adelante, [pregunta] también a otros!». Aquí, «iṅgha» (adelante) es una partícula invariable en el sentido de exhortación. «Aññepīti» significa: pregunta a otros numerosos ascetas y brahmanes que practican el Dhamma, o bien, pregunta a otros numerosos ascetas y brahmanes que se proclaman omniscientes, como Pūraṇa [Kassapa] y otros. [Pregúntales] si existe en este mundo algún motivo superior para alcanzar la fama que la verdad, tal como se ha expuesto aquí en el pasaje «por la verdad se alcanza la fama»; o si hay un motivo superior para obtener la sabiduría mundana y supramundana que el autocontrol (dama), mencionado aquí bajo el término sabiduría de quien desea aprender en el pasaje «quien desea aprender obtiene sabiduría»; o si hay un motivo superior para vincular amistades que la generosidad (cāga), según se ha expuesto en el pasaje «dando se vinculan las amistades»; o si hay un motivo superior para obtener la riqueza mundana y supramundana que la paciencia (khanti), que aquí se define como la energía perseverante (vīriya) caracterizada por la capacidad de soportar grandes cargas y por el esfuerzo diligente emprendido en función de tal o cual beneficio, según se expresa en el pasaje «siendo diligente e industrioso»; o si, habiéndose expuesto así estas cuatro cualidades —«verdad, virtud (dhamma), firmeza y generosidad»— existe algún motivo superior para no afligirse tras la muerte, al pasar de este mundo al más allá. Esta es aquí la explicación del significado junto con una construcción sintáctica resumida. Sin embargo, en detalle, debe entenderse analizando cada término individualmente según los métodos de exégesis del significado y de los términos.

๑๙๒. เอวํ วุตฺเต ยกฺโข เยน สํสเยน อญฺเญ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส ปหีนตฺตา ‘‘กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ, ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ วตฺวา เยปิสฺส อปุจฺฉนการณํ น ชานนฺติ, เตปิ ชานาเปนฺโต ‘‘โยหํ อชฺช ปชานามิ, โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ อาห. ตตฺถ อชฺชาติ อชฺชาทึ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปชานามีติ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ชานามิ. โย อตฺโถติ เอตฺตาวตา ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ ทสฺเสติ สมฺปรายิโกติ อิมินา ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ เปจฺจ โสกาภาวกรํ สมฺปรายิกํ. อตฺโถติ จ การณสฺเสตํ อธิวจนํ. อยญฺหิ อตฺถสทฺโท ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑; ที. นิ. ๑.๒๕๕) ปาฐตฺเถ วตฺตติ. ‘‘อตฺโถ เม, คหปติ, หิรญฺญสุวณฺเณนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๕๐; ม. นิ. ๓.๒๕๘) กิจฺจตฺเถ ‘‘โหติ สีลวตํ อตฺโถ’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๑๑) วุฑฺฒิมฺหิ. ‘‘พหุชโน ภชเต อตฺถเหตู’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๘๙) ธเน. ‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๗.๖๖; สํ. นิ. ๑.๒๕๐; เถรคา. ๔๔๓) หิเต. ‘‘อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิต’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๙๒) การเณ. อิธ ปน การเณ. ตสฺมา ยํ ปญฺญาทิลาภาทีนํ การณํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ, ยญฺจ เปจฺจ โสกาภาวสฺส การณํ สมฺปรายิกํ, ตํ โยหํ อชฺช ภควตา วุตฺตนเยน สามํเยว ปชานามิ, โส กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ เอวเมตฺถ สงฺเขปโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ.
192. Dicho esto, el yakkha, habiendo abandonado toda duda por la cual pudiera preguntar a otros, dijo: «¿Cómo podría ahora preguntar a muchos ascetas y brahmanes?». Y para informar a aquellos que desconocían su razón para no preguntarles, dijo: «Hoy comprendo el propósito que pertenece a la vida futura». Aquí, «hoy» (ajja) tiene el sentido de «empezando desde hoy». «Comprendo» (pajānāmi) significa que lo conozco de la manera antes mencionada. Con las palabras «el propósito» (yo attho), muestra el beneficio perteneciente a la vida presente expuesto mediante el método de «quien desea aprender obtiene sabiduría», etc. Con el término «perteneciente a la vida futura» (samparāyiko), se refiere a lo que causa la ausencia de aflicción tras la muerte, mencionado como «estas cuatro cualidades». Y la palabra «attha» es un sinónimo de «causa» (kāraṇa). Pues este término «attha» se emplea en el sentido de texto o lectura en pasajes como «con su sentido (sātthaṃ) y su dicción»; en el sentido de necesidad o tarea en «tengo necesidad (attho), habitante de casa, de oro y plata»; en el sentido de prosperidad en «hay prosperidad (attho) para los virtuosos»; en el sentido de riqueza en «mucha gente se asocia por causa de la riqueza (atthahetu)»; en el sentido de beneficio en «practica para el beneficio (atthaṃ) de ambos»; y en el sentido de causa en «cuando surge una necesidad (atthe), [buscan] al sabio». Pero aquí se emplea en el sentido de causa. Por lo tanto, el significado debe entenderse brevemente así: «Esa causa para la obtención de la sabiduría y otros logros que pertenece a la vida presente, y esa causa para la ausencia de aflicción tras la muerte que pertenece a la vida futura, las comprendo hoy por mí mismo siguiendo el método expuesto por el Bienaventurado; por lo tanto, ¿cómo podría ahora preguntar a muchos ascetas y brahmanes?».

๑๙๓. เอวํ [Pg.231] ยกฺโข ‘‘ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ วตฺวา ตสฺส ญาณสฺส ภควํมูลกตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ’’ติ อาห. ตตฺถ อตฺถายาติ หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ (ชา. ๑.๑.๙๗) เอตฺถ วุตฺตจาเคน ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ อคฺคทกฺขิเณยฺยํ พุทฺธํ ปชานามีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘สงฺฆํ สนฺธาย เอวมาหา’’ติ ภณนฺติ.
193. Así, habiendo dicho «comprendo el propósito que pertenece a la vida futura», el yakkha, mostrando que su conocimiento tiene su origen en el Bienaventurado, dijo el verso: «Ciertamente, para mi bien ha venido el Buda». Allí, «para mi bien» (atthāya) significa para mi beneficio o para mi progreso. «Donde lo que se da es de gran fruto» significa: «Comprendo que el Buda es el campo supremo de ofrendas donde, mediante la generosidad mencionada en “estas cuatro cualidades”, lo que se da resulta de gran fruto». Algunos, no obstante, afirman que dijo esto refiriéndose al Saṅgha.

๑๙๔. เอวํ อิมาย คาถาย อตฺตโน หิตาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปรหิตาย ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามี’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหมวตสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.
194. Habiendo mostrado así, con este verso, el logro de su propio beneficio, ahora, para mostrar su práctica para el beneficio de los demás, dijo: «Así, yo andaré de lugar en lugar». Su significado debe entenderse de la misma manera que se explicó en el Hemavata Sutta.

เอวมิมาย คาถาย ปริโยสานญฺจ รตฺติวิภายนญฺจ สาธุการสทฺทุฏฺฐานญฺจ อาฬวกกุมารสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ อานยนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ราชปุริสา สาธุการสทฺทํ สุตฺวา ‘‘เอวรูโป สาธุการสทฺโท ฐเปตฺวา พุทฺเธ น อญฺเญสํ อพฺภุคฺคจฺฉติ, อาคโต นุ โข ภควา’’ติ อาวชฺเชนฺตา ภควโต สรีรปฺปภํ ทิสฺวา, ปุพฺเพ วิย พหิ อฏฺฐตฺวา, นิพฺพิสงฺกา อนฺโตเยว ปวิสิตฺวา, อทฺทสํสุ ภควนฺตํ ยกฺขสฺส ภวเน นิสินฺนํ, ยกฺขญฺจ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ฐิตํ. ทิสฺวาน ยกฺขํ อาหํสุ – ‘‘อยํ เต, มหายกฺข, ราชกุมาโร พลิกมฺมาย อานีโต, หนฺท นํ ขาท วา ภุญฺช วา, ยถาปจฺจยํ วา กโรหี’’ติ. โส โสตาปนฺนตฺตา ลชฺชิโต วิเสสโต จ ภควโต ปุรโต เอวํ วุจฺจมาโน, อถ ตํ กุมารํ อุโภหิ หตฺเถหิ ปฏิคฺคเหตฺวา ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อยํ ภนฺเต กุมาโร มยฺหํ เปสิโต, อิมาหํ ภควโต ทมฺมิ, หิตานุกมฺปกา พุทฺธา, ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา อิมํ ทารกํ อิมสฺส หิตตฺถาย สุขตฺถายา’’ติ. อิมญฺจ คาถมาห –
De este modo, la conclusión de este verso, el despuntar del alba, el surgimiento del clamor de aprobación (sādhukāra) de los dioses y el traslado del príncipe Āḷavaka a la morada del yakkha ocurrieron en el mismo instante. Los hombres del rey, al oír el clamor de aprobación, reflexionaron: «Tal clamor de aprobación no resuena para nadie más que para los Budas; ¿habrá venido el Bienaventurado?». Al ver el aura del cuerpo del Bienaventurado, en lugar de quedarse afuera como antes, entraron sin temor alguno y vieron al Bienaventurado sentado en la morada del yakkha, y al yakkha de pie con las manos suplicantes en gesto de reverencia. Al ver esto, le dijeron al yakkha: «Gran yakkha, aquí tienes al príncipe, traído para el rito de la ofrenda; vamos, devóralo o cómelo, o haz con él lo que consideres conveniente». El yakkha, por ser ya un Sotāpanna (alguien que ha entrado en la corriente), se sintió avergonzado, especialmente al ser interpelado así en presencia del Bienaventurado. Entonces, tomando al niño con ambas manos, se lo presentó al Bienaventurado diciendo: «Venerable Señor, este niño fue enviado para mí; yo se lo entrego al Bienaventurado. Los Budas son compasivos con los seres; que el Bienaventurado acepte a este niño para su bienestar y felicidad». Y recitó este verso:

‘‘อิมํ กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณํ, สพฺพงฺคุเปตํ ปริปุณฺณพฺยญฺชนํ;
อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ททามิ เต, ปฏิคฺคห โลกหิตาย จกฺขุมา’’ติ.
«A este príncipe, poseedor de cien marcas de mérito, con todos sus miembros completos y rasgos perfectos; con el corazón exaltado y gozoso te lo entrego; acéptalo, oh El Que Tiene Visión, para el bienestar del mundo».

ปฏิคฺคเหสิ ภควา กุมารํ, ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ ยกฺขสฺส จ กุมารสฺส จ มงฺคลกรณตฺถํ ปาทูนคาถํ อภาสิ. ตํ ยกฺโข กุมารํ สรณํ คเมนฺโต ติกฺขตฺตุํ จตุตฺถปาเทน ปูเรติ. เสยฺยถิทํ –
El Bienaventurado acept3 al pr3ncipe. Mientras lo aceptaba, y con el fin de realizar una bendici3n tanto para el yakkha como para el pr3ncipe, recit3 una estrofa a la que le faltaba un verso. El yakkha, deseando que el pr3ncipe se estableciera en el refugio, complet3 la estrofa con el cuarto verso, repiti3ndolo tres veces. Fue de la siguiente manera:

‘‘ทีฆายุโก [Pg.232] โหตุ อยํ กุมาโร,ตุวญฺจ ยกฺข สุขิโต ภวาหิ;
อพฺยาธิตา โลกหิตาย ติฏฺฐถ,อยํ กุมาโร สรณมุเปติ พุทฺธํ…เป… ธมฺมํ…เป… สงฺฆ’’นฺติ.
"Que este pr3ncipe tenga una larga vida y que t3, oh yakkha, seas feliz; permanezcan sin enfermedades para el bienestar del mundo. Este pr3ncipe toma refugio en el Buda... en el Dhamma... en el Sangha".

ภควา กุมารํ ราชปุริสานํ อทาสิ – ‘‘อิมํ วฑฺเฒตฺวา ปุน มเมว เทถา’’ติ. เอวํ โส กุมาโร ราชปุริสานํ หตฺถโต ยกฺขสฺส หตฺถํ ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต ‘‘หตฺถโก อาฬวโก’’ติ ชาโต. ตํ อาทาย ปฏินิวตฺเต ราชปุริเส ทิสฺวา กสฺสกวนกมฺมิกาทโย ‘‘กึ ยกฺโข กุมารํ อติทหรตฺตา น อิจฺฉตี’’ติ ภีตา ปุจฺฉึสุ. ราชปุริสา ‘‘มา ภายถ, เขมํ กตํ ภควตา’’ติ สพฺพมาโรเจสุํ. ตโต ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สกลํ อาฬวีนครํ เอกโกลาหเลน ยกฺขาภิมุขํ อโหสิ. ยกฺโขปิ ภควโต ภิกฺขาจารกาเล อนุปฺปตฺเต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อุปฑฺฒมคฺคํ อาคนฺตฺวา นิวตฺติ.
El Bienaventurado entreg3 el pr3ncipe a los servidores del rey, dici3ndoles: "Cr3enlo y luego entr3guenmelo de nuevo". De este modo, debido a que el niño pas3 de las manos de los servidores del rey a las manos del yakkha, de las manos del yakkha a las manos del Bienaventurado, y de las manos del Bienaventurado nuevamente a las manos de los servidores del rey, lleg3 a ser conocido por el nombre de "Hatthaka Āĳavaka" (el Āĳavaka de las manos). Al ver a los servidores regresar con el niño, los agricultores, trabajadores forestales y otros ciudadanos, temerosos, preguntaron: "¿Acaso el yakkha no quiso al niño por ser demasiado pequeño?". Los servidores del rey respondieron: "No teman, el Bienaventurado ha garantizado la seguridad", y les informaron de todo lo sucedido. Entonces, toda la ciudad de Āĳavĳ se llen3 de un gran alborozo, exclamando hacia la morada del yakkha: "¡Sādhu, sādhu!". El propio yakkha, cuando lleg3 el momento de la recolecci3n de limosnas del Bienaventurado, tom3 el cuenco y los mantos, lo acompañ3 hasta la mitad del camino y luego regres3.

อถ ภควา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นครทฺวาเร อญฺญตรสฺมึ วิวิตฺเต รุกฺขมูเล ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตโต มหาชนกาเยน สทฺธึ ราชา จ นาครา จ เอกโต สมฺปิณฺฑิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘‘กถํ, ภนฺเต, เอวํ ทารุณํ ยกฺขํ ทมยิตฺถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ยุทฺธมาทึ กตฺวา ‘‘เอวํ นววิธวสฺสํ วสฺสิ, เอวํ วิภึสนกํ อกาสิ, เอวํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺสาหํ เอวํ วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ ตเมวาฬวกสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตโต ราชา จ นาครา จ เวสฺสวณมหาราชสฺส ภวนสมีเป ยกฺขสฺส ภวนํ กตฺวา ปุปฺผคนฺธาทิสกฺการูเปตํ นิจฺจํ พลึ ปวตฺเตสุํ. ตญฺจ กุมารํ วิญฺญุตํ ปตฺตํ ‘‘ตฺวํ ภควนฺตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิ, คจฺฉ, ภควนฺตํเยว ปยิรุปาสสฺสุ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ วิสฺสชฺเชสุํ. โส ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปยิรุปาสมาโน น จิรสฺเสว อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย สพฺพํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อโหสิ. ภควา จ นํ เอตทคฺเค นิทฺทิสิ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ จตูหิ [Pg.233] สงฺคหวตฺถูหิ ปริสํ สงฺคณฺหนฺตานํ ยทิทํ หตฺถโก อาฬวโก’’ติ (อ นิ. ๑.๒๕๑).
Entonces el Bienaventurado, habiendo caminado por la ciudad para recibir limosnas y habiendo terminado de comer, se sent3 en un asiento noble preparado al pie de un 3rbol apartado cerca de la puerta de la ciudad. Despu3s, el rey y los ciudadanos, junto con una gran multitud, se reunieron y se acercaron al Bienaventurado. Tras rendirle homenaje, se sentaron a su alrededor y preguntaron: "Venerable Señor, ¿c3mo logr3 domar a un yakkha tan feroz?". El Bienaventurado les relat3 el Āĳavaka Sutta, comenzando desde la batalla: "Hizo llover estas nueve clases de tormentas, realiz3 tales actos aterradores y me plante3 tales preguntas, a las cuales yo respond3 de esta manera". Al finalizar el discurso, ochenta y cuatro mil seres lograron la comprensi3n del Dhamma. Posteriormente, el rey y los ciudadanos construyeron una morada para el yakkha cerca de la morada del gran rey Vessavaᅇa y establecieron una ofrenda constante de flores, perfumes y otros tributos. Cuando el pr3ncipe alcanz3 la madurez, lo enviaron ante el Bienaventurado dici3ndole: "Has obtenido la vida gracias al Bienaventurado; ve y sirve al Bienaventurado y a la comunidad de monjes". Mientras serv3a al Bienaventurado y al Sangha, en poco tiempo se estableci3 en el fruto de no-retorno (anāgāmiphala), aprendi3 todas las palabras del Buda y lleg3 a tener un s3quito de quinientos seguidores laicos. El Bienaventurado lo design3 como el m3s destacado en una categor3a, diciendo: "Monjes, el m3s destacado entre mis disc3pulos laicos que sostienen a su s3quito mediante los cuatro medios de integraci3n social es Hatthaka Āĳavaka".

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อาฬวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
en el comentario del Suttanipāta, la explicaci3n del Āĳavaka Sutta ha concluido.

๑๑. วิชยสุตฺตวณฺณนา
11. Explicaci3n del Vijaya Sutta.

จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ นนฺทสุตฺตํ. ‘‘วิชยสุตฺตํ กายวิจฺฉนฺทนิกสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? อิทํ กิร สุตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตํ, ตสฺมา อสฺส ทุวิธา อุปฺปตฺติ. ตตฺถ ภควตา อนุปุพฺเพน กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺวา, สากิเย วิเนตฺวา นนฺทาทโย ปพฺพาเชตฺวา, อนุญฺญาตาย มาตุคามสฺส ปพฺพชฺชาย อานนฺทตฺเถรสฺส ภคินี นนฺทา, เขมกสกฺกรญฺโญ ธีตา อภิรูปนนฺทา, ชนปทกลฺยาณี นนฺทาติ ติสฺโส นนฺทาโย ปพฺพชึสุ. เตน จ สมเยน ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อภิรูปนนฺทา อภิรูปา เอว อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา, เตเนวสฺสา อภิรูปนนฺทาติ นามมกํสุ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ รูเปน อตฺตนา สทิสํ น ปสฺสติ. ตา อุโภปิ รูปมทมตฺตา ‘‘ภควา รูปํ วิวณฺเณติ, ครหติ, อเนกปริยาเยน รูเป อาทีนวํ ทสฺเสตี’’ติ ภควโต อุปฏฺฐานํ น คจฺฉนฺติ, ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปสนฺนา กสฺมา ปพฺพชิตาติ เจ? อคติยา. อภิรูปนนฺทาย หิ วาเรยฺยทิวเสเยว สามิโก สกฺยกุมาโร กาลมกาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อกามกํ ปพฺพาเชสุํ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ อายสฺมนฺเต นนฺเท อรหตฺตํ ปตฺเต นิราสา หุตฺวา ‘‘มยฺหํ สามิโก จ มาตา จ มหาปชาปติ อญฺเญ จ ญาตกา ปพฺพชิตา, ญาตีหิ วินา ทุกฺโข ฆราวาโส’’ติ ฆราวาเส อสฺสาทมลภนฺตี ปพฺพชิตา, น สทฺธาย.
El discurso que comienza con "Ya sea caminando o de pie" es el Nanda Sutta. Tambi3n se le llama "Vijaya Sutta" o "Kāyavicchandanika Sutta" (Discurso sobre el desapego del cuerpo). ¿Cu3l es su origen? Se dice que este discurso fue pronunciado en dos circunstancias; por lo tanto, tiene un doble origen. En el primer caso, cuando el Bienaventurado lleg3 gradualmente a Kapilavatthu, disciplin3 a los Sakyas, orden3 a Nanda y a otros, y permiti3 la ordenaci3n de las mujeres. Tres mujeres llamadas Nandā se ordenaron: Nandā, la hermana del venerable Nanda; Abhirţpanandā, la hija del rey Sakya Khemaka; y Janapadakalyāᅇģ Nandā. En aquel tiempo, el Bienaventurado residĳa en Sāvatthģ. Abhirţpanandā era extremadamente hermosa, de apariencia encantadora y agraciada; por esa raz3n le dieron el nombre de "Abhirţpanandā". Janapadakalyāᅇģ Nandā tampoco veĳa a ninguna mujer que igualara su belleza. Ambas, embriagadas por el orgullo de su belleza, pensaban: "El Bienaventurado critica la forma fĳsica, la desprecia y de muchas maneras muestra sus peligros", y por ello no acudĳan a la presencia del Bienaventurado ni deseaban verlo. Si no tenĳan fe, ¿por qu3 se ordenaron? Por necesidad. En el caso de Abhirţpanandā, el mismo dĳa fijado para su boda, su prometido, un joven Sakya, muri3. Entonces sus padres la hicieron ordenar contra su voluntad. Janapadakalyāᅇģ Nandā, al alcanzar el venerable Nanda el estado de Arahant, perdi3 la esperanza de casarse y pens3: "Mi prometido Nanda, mi madre Mahāpajāpati y otros parientes se han ordenado; sin mis parientes, la vida de hogar es dolorosa". Asĳ, al no encontrar deleite en la vida de hogar, se orden3; no lo hizo por fe verdadera.

อถ ภควา ตาสํ ญาณปริปากํ วิทิตฺวา มหาปชาปตึ อาณาเปสิ ‘‘สพฺพาปิ ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา โอวาทํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. ตา อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต อญฺญํ เปเสนฺติ. ตโต ภควา ‘‘สมฺปตฺเต วาเร อตฺตนาว [Pg.234] อาคนฺตพฺพํ, น อญฺญา เปเสตพฺพา’’ติ อาห. อเถกทิวสํ อภิรูปนนฺทา อคมาสิ. ตํ ภควา นิมฺมิตรูเปน สํเวเชตฺวา ‘‘อฏฺฐีนํ นครํ กต’’นฺติ อิมาย ธมฺมปทคาถาย –
Entonces el Bienaventurado, conociendo la maduraci3n del conocimiento de ellas, orden3 a Mahāpajāpati: "Que todas las monjas vengan por turno a recibir la instrucci3n". Cuando llegaba su turno, ellas enviaban a otra persona en su lugar. Por lo cual el Bienaventurado dijo: "Cuando llegue el turno, debe venir una misma; no se debe enviar a otra". Entonces, un dĳa Abhirţpanandā acudi3. El Bienaventurado, haciéndola sentir una profunda urgencia espiritual mediante una forma creada por su mente, la conmovi3 con esta estrofa del Dhammapada: "Una ciudad construida de huesos...".

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;
อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙);
"Mira, oh Nandā, este cuerpo afligido, impuro y fĳtido; que supura y fluye, tan deseado por los necios".

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;
ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๓๔๔;
เถรีคา. ๒๐) –
"Desarrolla la meditaci3n sobre lo sin signo (animitta) y abandona la tendencia latente al orgullo. Entonces, mediante la plena comprensi3n y el abandono del orgullo, vivir1s en paz". Con estas estrofas de las Therģgāthā, gradualmente la estableci3 en el fruto de Arahant.

อิมาหิ เถรีคาถาหิ จ อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. อเถกทิวสํ สาวตฺถิวาสิโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา สมาทินฺนุโปสถา สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย เชตวนํ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา นครํ ปวิสนฺติ. ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ธมฺมกถํ สุตฺวา ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คจฺฉติ. ตตฺถ มนุสฺสา จ ภิกฺขุนิโย จ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. จตุปฺปมาณิเก หิ โลกสนฺนิวาเส สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อปฺปสีทนฺโต นาม นตฺถิ. รูปปฺปมาณิกา หิ ปุคฺคลา ภควโต ลกฺขณขจิตมนุพฺยญฺชนวิจิตฺรํ สมุชฺชลิตเกตุมาลาพฺยามปฺปภาวินทฺธมลงฺการตฺถมิว โลกสฺส สมุปฺปนฺนํ รูปํ ทิสฺวา ปสีทนฺติ, โฆสปฺปมาณิกา อเนกสเตสุ ชาตเกสุ กิตฺติโฆสํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ กรวีกมธุรนิคฺโฆสํ พฺรหฺมสฺสรญฺจ สุตฺวา, ลูขปฺปมาณิกา ปตฺตจีวราทิลูขตํ ทุกฺกรการิกลูขตํ วา ทิสฺวา, ธมฺมปฺปมาณิกา สีลกฺขนฺธาทีสุ ยํกิญฺจิ ธมฺมกฺขนฺธํ อุปปริกฺขิตฺวา. ตสฺมา สพฺพฏฺฐาเนสุ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทา ภิกฺขุนิปสฺสยํ ปตฺวาปิ อเนกปริยาเยน ภควโต วณฺณํ ภาสนฺตานํ เตสํ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปคนฺตุกามา หุตฺวา ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิ. ภิกฺขุนิโย ตํ คเหตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ.
Con estos versos de las therīs y de manera progresiva, [el Buda] la estableció en el estado de Arahant. Un día, los residentes de Sāvatthī, habiendo dado limosna antes del mediodía y habiendo asumido la observancia del uposatha, bien vestidos y aseados, llevando incienso, flores y otros artículos, fueron a Jeta’s Grove para escuchar el Dhamma. Al concluir la enseñanza, rindieron homenaje al Bienaventurado y entraron de nuevo en la ciudad. La comunidad de bhikkhunīs (bhikkhunisaṅgha) también escuchó el discurso del Dhamma y regresó a los alojamientos de las monjas. En aquella ocasión, tanto los laicos como las monjas hablaban en alabanza a las virtudes del Bienaventurado. Pues en este mundo, donde los seres se basan en cuatro criterios, no existe nadie que, tras ver al Buda Perfectamente Iluminado, no sienta confianza en él. Aquellos que se guían por la forma como criterio (rūpappamāṇikā) sienten confianza al ver la forma física del Bienaventurado surgida en el mundo, adornada con las marcas de excelencia física, embellecida con las características menores, envuelta en un aura de una braza de extensión y resplandeciente como con guirnaldas de rayos. Aquellos que se guían por la voz como criterio (ghosappamāṇikā) sienten confianza al escuchar su renombre relatado en muchos cientos de Jātakas y al oír su voz dotada de ocho factores, con un sonido similar al de Brahma y tan dulce como el canto del ave karavīka. Aquellos que se guían por la austeridad como criterio (lūkhappamāṇikā) sienten confianza al ver la sencillez de sus requisitos como el cuenco y el manto, o las rigurosas prácticas ascéticas que realizó. Aquellos que se guían por el Dhamma como criterio (dhammappamāṇikā) sienten confianza tras investigar cualquier aspecto de sus colecciones de cualidades (dhammakkhandha), como su conducta virtuosa (sīlakkhandha) y demás. Por lo tanto, en todos los lugares, expresan alabanzas al Bienaventurado. Janapadakalyāṇī Nandā, incluso al llegar a los alojamientos de las monjas, escuchó a estas hablar de las virtudes del Bienaventurado de múltiples maneras; deseando acercarse al Bienaventurado, se lo comunicó a las monjas. Las monjas la llevaron consigo y se acercaron al Bienaventurado.

ภควา ปฏิกจฺเจว ตสฺสาคมนํ วิทิตฺวา กณฺฏเกน กณฺฏกํ, อาณิยา จ อาณึ นีหริตุกาโม ปุริโส วิย รูเปเนว รูปมทํ วิเนตุํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ อติทสฺสนียํ อิตฺถึ ปสฺเส ฐตฺวา พีชมานํ อภินิมฺมินิ. นนฺทา ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ อุปสงฺกมิตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนฺตเร นิสีทิตฺวา, ปาทตลา ปภุติ ยาว เกสคฺคา ภควโต [Pg.235] รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปุน ตํ ภควโต ปสฺเส ฐิตํ นิมฺมตรูปญฺจ ทิสฺวา ‘‘อโห อยํ อิตฺถี รูปวตี’’ติ อตฺตโน รูปมทํ ชหิตฺวา ตสฺสา รูเป อภิรตฺตภาวา อโหสิ. ตโต ภควา ตํ อิตฺถึ วีสติวสฺสปฺปมาณํ กตฺวา ทสฺเสสิ. มาตุคาโม หิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิโกเยว โสภติ, น ตโต อุทฺธํ. อถ ตสฺสา รูปปริหานึ ทิสฺวา นนฺทาย ตสฺมึ รูเป ฉนฺทราโค ตนุโก อโหสิ. ตโต ภควา อวิชาตวณฺณํ, สกึวิชาตวณฺณํ, มชฺฌิมิตฺถิวณฺณํ, มหิตฺถิวณฺณนฺติ เอวํ ยาว วสฺสสติกํ โอภคฺคํ ทณฺฑปรายณํ ติลกาหตคตฺตํ กตฺวา, ทสฺเสตฺวา ปสฺสมานาเยว นนฺทาย ตสฺสา มรณํ อุทฺธุมาตกาทิเภทํ กากาทีหิ สมฺปริวาเรตฺวา ขชฺชมานํ ทุคฺคนฺธํ เชคุจฺฉปฏิกูลภาวญฺจ ทสฺเสสิ. นนฺทาย ตํ กมํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมวํ มมปิ อญฺเญสมฺปิ สพฺพสาธารโณ อยํ กโม’’ติ อนิจฺจสญฺญา สณฺฐาสิ, ตทนุสาเรน จ ทุกฺขนตฺตสญฺญาปิ, ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. อถ ภควา ‘‘กมฺมฏฺฐาเน ปกฺขนฺตํ นนฺทาย จิตฺต’’นฺติ ญตฺวา ตสฺสา สปฺปายวเสน อิมา คาถาโย อภาสิ –
El Bienaventurado, conociendo de antemano su llegada, y como un hombre que desea extraer una espina con otra espina o un perno con otro perno, se propuso eliminar la embriaguez de ella por la belleza mediante la belleza misma. Usando su propio poder psíquico (iddhibalena), creó la imagen de una mujer extremadamente hermosa, de unos quince o dieciséis años, de pie a su lado abanicándolo. Cuando Nandā llegó junto con las otras monjas, rindió homenaje al Bienaventurado y se sentó entre la comunidad de monjas; al observar la perfección de la forma del Bienaventurado desde las plantas de los pies hasta la punta de los cabellos, y luego ver la forma creada por él a su lado, abandonó su propia embriaguez por la belleza y quedó cautivada por la belleza de aquella mujer, pensando: «¡Oh, qué hermosa es esta mujer!». Entonces el Bienaventurado mostró a esa mujer como si tuviera veinte años; pues las mujeres destacan en belleza a los dieciséis años, pero no más allá. Al ver el declive de la belleza de la mujer, el deseo y apego (chandarāgo) de Nandā por esa forma disminuyó. Luego, el Bienaventurado la mostró sucesivamente con el aspecto de una mujer que aún no ha dado a luz, una que ha dado a luz una vez, una de mediana edad y una anciana, hasta mostrarla de cien años, encorvada, apoyada en un bastón y con el cuerpo cubierto de manchas. Mientras Nandā aún miraba, el Bienaventurado mostró la muerte de aquella mujer y su cadáver hinchado y en descomposición, rodeado y devorado por cuervos y otros animales, desprendiendo mal olor, repugnante y repulsivo. Al ver este proceso, Nandā pensó: «Tal como es esto, así será para mí y para los demás; este proceso es común a todos». Así se estableció en ella la percepción de la impermanencia (aniccasaññā) y, conforme a esta, las percepciones de sufrimiento y de no-yo (dukkhanattasaññā). Los tres tipos de existencia se le presentaron como una casa en llamas, carente de refugio. Entonces, comprendiendo que la mente de Nandā se había entregado al objeto de meditación (kammaṭṭhāna), el Bienaventurado recitó estos versos adecuados para ella:

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;
อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙);
«Mira, Nandā, este cuerpo afligido, impuro y pútrido; este ensamblaje que supura por arriba y fluye por abajo, tan codiciado por los necios».

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;
ธาตุโส สุญฺญโต ปสฺส, มา โลกํ ปุนราคมิ;
ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๒๐๕);
«Como es esto, así es aquello; como es aquello, así es esto. Considéralo vacío según sus elementos; no regreses de nuevo al mundo. Habiendo extinguido el deseo por la existencia, vivirás en paz».

คาถาปริโยสาเน นนฺทา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา อุปริมคฺคาธิคมตฺถํ สุญฺญตปริวารํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต อิมํ สุตฺตมภาสิ. อยํ ตาวสฺส เอกา อุปฺปตฺติ.
Al concluir los versos, Nandā se estableció en el fruto de quien entra en la corriente (sotāpattiphala). Entonces, para que ella alcanzara los senderos superiores, el Bienaventurado le explicó un objeto de meditación de introspección (vipassanākammaṭṭhāna) centrado en el vacío, exponiendo este discurso. Este es, en primer lugar, un origen de este Sutta.

ภควติ ปน ราชคเห วิหรนฺเต ยา สา จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๒๖) วิตฺถารโต วุตฺตสมุฏฺฐานาย สาลวติยา คณิกาย ธีตา ชีวกสฺส กนิฏฺฐา สิริมา นาม มาตุ อจฺจเยน ตํ ฐานํ ลภิตฺวา ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธ’’นฺติ (ธ. ป. ๒๒๓; ชา. ๑.๒.๑) อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ ปุณฺณกเสฏฺฐิธีตรํ อวมญฺญิตฺวา, ภควนฺตํ ขมาเปนฺตี ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, โสตาปนฺนา หุตฺวา อฏฺฐ นิจฺจภตฺตานิ [Pg.236] ปวตฺเตสิ. ตํ อารพฺภ อญฺญตโร นิจฺจภตฺติโก ภิกฺขุ ราคํ อุปฺปาเทสิ. อาหารกิจฺจมฺปิ จ กาตุํ อสกฺโกนฺโต นิราหาโร นิปชฺชีติ ธมฺมปทคาถาวตฺถุมฺหิ วุตฺตํ. ตสฺมึ ตถานิปนฺเนเยว สิริมา กาลํ กตฺวา ยามภวเน สุยามสฺส เทวี อโหสิ. อถ ตสฺสา สรีรสฺส อคฺคิกิจฺจํ นิวาเรตฺวา อามกสุสาเน รญฺญา นิกฺขิปาปิตํ สรีรํ ทสฺสนาย ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อคมาสิ, ตมฺปิ ภิกฺขุํ อาทาย, ตถา นาครา จ ราชา จ. ตตฺถ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘ปุพฺเพ สิริมาย อฏฺฐุตฺตรสหสฺเสนาปิ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ตํ ทานชฺช กากณิกายาปิ ทฏฺฐุกาโม นตฺถี’’ติ. สิริมาปิ เทวกญฺญา ปญฺจหิ รถสเตหิ ปริวุตา ตตฺราคมาสิ. ตตฺราปิ ภควา สนฺนิปติตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สุตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน โอวาทตฺถํ ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพ’’นฺติ (ธ. ป. ๑๔๗) อิมญฺจ ธมฺมปทคาถํ อภาสิ. อยมสฺส ทุติยา อุปฺปตฺติ.
Mientras el Bienaventurado residía en Rājagaha, se relata el incidente de Sirimā, la hermana menor de Jīvaka e hija de la cortesana Sālavatī, cuyo origen se describe detalladamente en el Cīvarakkhandhaka. Tras el fallecimiento de su madre, Sirimā asumió su posición. Según la historia de origen del verso 'Vence la ira con la no-ira', ella menospreció a la hija del banquero Puṇṇaka, pero tras pedir perdón al Bienaventurado y escuchar la enseñanza del Dhamma, se convirtió en una sotāpanna y estableció la ofrenda de ocho comidas permanentes. En relación con esto, cierto monje que dependía de estas comidas permanentes desarrolló deseo por ella. Incapaz de ingerir alimento alguno, permaneció acostado sin comer, tal como se relata en la historia del verso del Dhammapada. Mientras el monje yacía en tal estado, Sirimā falleció y renació como la consorte del deva Suyāma en el reino de Yāma. Entonces, el Bienaventurado impidió la cremación de su cuerpo y el rey ordenó depositar el cadáver en el cementerio para que fuera visto. Acompañado por la asamblea de bhikkhus, el Bienaventurado acudió allí llevando consigo a aquel monje; también asistieron los ciudadanos y el rey. Allí la gente decía: 'Antaño era difícil ver a Sirimā incluso pagando mil ocho monedas, pero hoy nadie desea verla ni siquiera por una pequeña moneda'. Sirimā, ahora como doncella celestial acompañada por quinientos carros, también acudió allí. En ese lugar, el Bienaventurado, con el fin de enseñar el Dhamma a la multitud congregada y como exhortación para aquel monje, pronunció este sutta y el verso del Dhammapada: 'Mira esta imagen pintada'. Esta es su segunda ocasión de origen.

๑๙๕. ตตฺถ จรํ วาติ สกลรูปกายสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุเขนาภินีหาเรน คจฺฉนฺโต วา. ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ ตสฺเสว อุสฺสาปนภาเวน ติฏฺฐนฺโต วา. นิสินฺโน อุท วา สยนฺติ ตสฺเสว เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนอุปริมภาคสมุสฺสาปนภาเวน นิสินฺโน วา, ติริยํ ปสารณภาเวน สยนฺโต วา. สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ ตานิ ตานิ ปพฺพานิ สมิญฺเชติ จ ปสาเรติ จ.
195. En dicho texto, 'ya sea caminando' (caraṃ vā) significa cuando uno se desplaza dirigiendo la totalidad del cuerpo físico hacia el lugar de destino; 'o si está de pie' (yadi vā tiṭṭhanti) se refiere a estar de pie mediante la elevación del mismo cuerpo; 'sentado o si está acostado' (nisinno uda vā sayanti) significa estar sentado mediante el encogimiento de la parte inferior del cuerpo y la elevación de la parte superior, o estar acostado mediante la extensión horizontal. 'Encoge y extiende' (samiñjeti pasāreti) significa que encoge y extiende las diversas coyunturas de los miembros.

เอสา กายสฺส อิญฺชนาติ สพฺพาเปสา อิมสฺเสว สวิญฺญาณกสฺส กายสฺส อิญฺชนา จลนา ผนฺทนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ จรนฺโต วา ปสาเรนฺโต วา, อปิจ โข ปน ‘‘จรามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุโข อภินีหาโร โหติ, เทสนฺตเร รูปนฺตรปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘จร’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ติฏฺฐามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส สมุสฺสาปนํ โหติ, อุปรูปริฏฺฐาเนน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘ติฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘นิสีทามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนญฺจ อุปริมภาคสมุสฺสาปนญฺจ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘นิสินฺโน’’ติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘สยามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา [Pg.237] วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส ติริยํ ปสารณํ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘สย’’นฺติ วุจฺจติ.
'Este es el movimiento del cuerpo' (esā kāyassa iñjanā) significa que todo esto es meramente el movimiento, la oscilación y la vibración de este cuerpo dotado de conciencia; no hay aquí ningún otro ser que camine o se extienda. Al contrario, cuando surge en la mente el pensamiento 'voy a caminar', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, y por ello ocurre el desplazamiento hacia la dirección de destino; el significado es que hay una manifestación de una forma material diferente en un lugar diferente. Por eso se dice 'caminando'. Del mismo modo, cuando surge el pensamiento 'voy a estar de pie', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, produciendo su elevación; el significado es que hay una manifestación de la forma en posiciones sucesivamente superiores. Por eso se dice 'de pie'. Así mismo, cuando surge el pensamiento 'voy a sentarme', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, produciendo el encogimiento de la parte inferior y la elevación de la parte superior; el significado es que hay una manifestación de la forma en tal estado. Por eso se dice 'sentado'. Igualmente, cuando surge el pensamiento 'voy a acostarme', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, produciendo la extensión horizontal; el significado es que hay una manifestación de la forma en tal estado. Por eso se dice 'acostado'.

เอวํ จายมายสฺมา โย โกจิ อิตฺถนฺนาโม จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ ยเมตํ ตตฺถ ตตฺถ อิริยาปเถ เตสํ เตสํ ปพฺพานํ สมิญฺชนปฺปสารณวเสน สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ วุจฺจติ. ตมฺปิ ยสฺมา สมิญฺชนปฺปสารณจิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ยถาวุตฺเตเนว นเยน โหติ, ตสฺมา เอสา กายสฺส อิญฺชนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ, สุญฺญมิทํ เกนจิ จรนฺเตน วา ปสาเรนฺเตน วา สตฺเตน วา ปุคฺคเลน วา. เกวลํ ปน –
De esta manera, cuando se dice que cualquier venerable con tal nombre, ya sea caminando, de pie, sentado o acostado, encoge y extiende las diversas coyunturas en las distintas posturas, esto ocurre mediante el proceso de encogimiento y extensión. Dado que esto sucede según el método ya descrito cuando surge el pensamiento de encoger o extender, se dice que 'este es el movimiento del cuerpo'. Aquí no existe ningún otro; esto está vacío de cualquier ser o persona que camine o se extienda. Simplemente:

‘‘จิตฺตนานตฺตมาคมฺม, นานตฺตํ โหติ วายุโน;
วายุนานตฺตโต นานา, โหติ กายสฺส อิญฺชนา’’ติ. –
'Debido a la diversidad de la mente, surge la diversidad del elemento aire; por la diversidad del elemento aire, se produce la diversidad del movimiento del cuerpo'.

อยเมตฺถ ปรมตฺโถ.
Este es aquí el sentido último (paramattha).

เอวเมตาย คาถาย ภควา ยสฺมา เอกสฺมึ อิริยาปเถ จิรวินิโยเคน กายปีฬนํ โหติ, ตสฺส จ วิโนทนตฺถํ อิริยาปถปริวตฺตนํ กรียติ, ตสฺมา ‘‘จรํ วา’’ติอาทีหิ อิริยาปถปฏิจฺฉนฺนํ ทุกฺขลกฺขณํ ทีเปติ, ตถา จรณกาเล ฐานาทีนมภาวโต สพฺพเมตํ จรณาทิเภทํ ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ ภณนฺโต สนฺตติปฏิจฺฉนฺนํ อนิจฺจลกฺขณํ. ตาย ตาย สามคฺคิยา ปวตฺตาย ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ จ อตฺตปฏิกฺเขเปน ภณนฺโต อตฺตสญฺญาฆนปฏิจฺฉนฺนํ อนตฺตลกฺขณํ ทีเปติ.
Así, mediante este verso, el Bienaventurado muestra la característica de sufrimiento (dukkhalakkhaṇa) que está oculta por las posturas (iriyāpathapaṭicchanna), dado que el cuerpo es oprimido cuando se mantiene en una sola postura por mucho tiempo y el cambio de postura se realiza para disipar dicha opresión. Asimismo, al declarar que todo esto, desde el caminar y demás estados, es meramente 'el movimiento del cuerpo' debido a la inexistencia de la postura de estar de pie mientras se camina, muestra la característica de impermanencia (aniccalakkhaṇa) oculta por la continuidad (santatipaṭicchanna). Y al decir 'este es el movimiento del cuerpo' que ocurre por la combinación de condiciones, rechazando la noción de un ser, muestra la característica de no-yo (anattalakkhaṇa) oculta por la compacidad (ghanapaṭicchanna) de la percepción de un yo.

๑๙๖. เอวํ ลกฺขณตฺตยทีปเนน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ปุน สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภทสฺสนตฺถํ ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติ อารภิ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส เจสา กายสฺส อิญฺชนา, สฺวายํ กาโย วิสุทฺธิมคฺเค ทฺวตฺตึสาการวณฺณนายํ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ ปกาสิเตหิ สฏฺฐาธิเกหิ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ นวหิ นฺหารุสเตหิ จ สํยุตฺตตฺตา อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต. ตตฺเถว ปกาสิเตน อคฺคปาทงฺคุลิตจาทินา ตเจน จ นวเปสิสตปฺปเภเทน จ มํเสน อวลิตฺตตฺตา ตจมํสาวเลปโน ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูโลติ เวทิตพฺโพ[Pg.238]. กิญฺเจตฺถ เวทิตพฺพํ สิยา, ยทิ เอส ยา สา มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สกลสรีรโต สํกฑฺฒิตา พทรฏฺฐิปฺปมาณา ภเวยฺย, ตาย มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวิยา นีลาทิรงฺคชาเตน เคหภิตฺติ วิย ปฏิจฺฉนฺโน น ภเวยฺย, อยํ ปน เอวํ สุขุมายปิ ฉวิยา กาโย ปฏิจฺฉนฺโน ปญฺญาจกฺขุวิรหิเตหิ พาลปุถุชฺชเนหิ ยถาภูตํ น ทิสฺสติ. ฉวิราครญฺชิโต หิสฺส ปรมเชคุจฺฉปฏิกูลธมฺมสงฺขาโต ตโจปิ ตจปลิเวฐิตํ ยํ ตํ ปเภทโต –
196. Así, habiendo explicado el tema de meditación sobre la vacuidad mediante la exposición de las tres características, para mostrar una vez más la naturaleza impura del cuerpo, ya sea con conciencia o sin ella, comenzó diciendo: «Unido por huesos y tendones». Su significado es el siguiente: este cuerpo, al cual pertenece este movimiento, se denomina «unido por huesos y tendones» por estar vinculado por los trescientos sesenta huesos y los novecientos tendones que han sido explicados en la descripción de los treinta y dos aspectos en el Visuddhimagga, mediante el análisis de su color, forma, dirección, ubicación y delimitación, y por el método de la falta de entidad. Debe entenderse como «recubierto de piel y carne» por estar revestido de piel, comenzando por la que cubre las puntas de los dedos de los pies, y de carne, dividida en novecientas piezas de carne según se explica allí mismo, siendo extremadamente maloliente, repugnante y repulsivo. ¿Qué debe comprenderse aquí? Si toda la epidermis que se desprende del cuerpo entero de un hombre de tamaño medio se recolectara, tendría el tamaño de una semilla de azofaifa. Si el cuerpo no estuviera cubierto por esa fina piel, similar a las alas de una mosca, por el tinte de colores como el azul y otros, como la pared de una casa [cubierta de pintura], este cuerpo, a pesar de estar cubierto por una piel tan fina, no es visto tal como realmente es por las personas mundanas necias que carecen del ojo de la sabiduría. Pues, para aquel que está fascinado por el deseo por la piel, incluso esa piel, que es considerada como algo extremadamente repugnante y repulsivo, no se ve tal como es; aquello que está envuelto por la piel, según su división:

‘‘นวเปสิสตา มํสา, อวลิตฺตา กเฬวเร;
นานากิมิกุลากิณฺณํ, มิฬฺหฏฺฐานํว ปูติกา’’ติ. –
«Novecientos trozos de carne revisten el cadáver; lleno de diversas familias de gusanos, es pútrido como un pozo de excrementos».

เอวํ วุตฺตํ นวมํสสตมฺปิ, มํสาวลิตฺตา เย เต –
Así se ha dicho que posee novecientas piezas de carne, y aquellos que están revestidos de carne son:

‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร;
พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาตํ, อคารมิว วลฺลิยา’’ติ. –
«Hay novecientos tendones en el cadáver de una braza de altura; atan el conjunto de huesos como las enredaderas atan a una casa».

เตปิ, นฺหารุสมุฏฺฐิตานิ ปฏิปาฏิยา อวฏฺฐิตานิ ปูตีนิ ทุคฺคนฺธานิ ตีณิ สฏฺฐาธิกานิ อฏฺฐิสตานิปิ ยถาภูตํ น ทิสฺสนฺติ ยโต อนาทิยิตฺวา ตํ มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวึ. ยานิ ปนสฺส ฉวิราครตฺเตน ตเจน ปลิเวฐิตตฺตา สพฺพโลกสฺส อปากฏานิ นานปฺปการานิ อพฺภนฺตรกุณปานิ ปรมาสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉนียปฏิกูลานิ, ตานิปิ ปญฺญาจกฺขุนา ปฏิวิชฺฌิตฺวา เอวํ ปสฺสิตพฺโพ ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร…เป… ปิตฺตสฺส จ วสาย จา’’ติ.
Esos también, los trescientos sesenta huesos malolientes y pútridos que están dispuestos en orden y sostenidos por los tendones, no son vistos tal como realmente son porque no se presta atención a esa piel tan fina como las alas de una mosca. Sin embargo, las diversas clases de carroña interna que no son evidentes para todo el mundo por estar envueltas por la piel debido al deseo por el cutis, y que son sumamente impuras, malolientes, repugnantes y repulsivas, deben ser penetradas con el ojo de la sabiduría y verse así: «está lleno de intestinos, lleno de contenido estomacal... y de bilis y grasa».

๑๙๗. ตตฺถ อนฺตสฺส ปูโร อนฺตปูโร. อุทรสฺส ปูโร อุทรปูโร. อุทรนฺติ จ อุทริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ ฐานนาเมน ‘‘อุทร’’นฺติ วุตฺตํ. ยกนเปฬสฺสาติ ยกนปิณฺฑสฺส. วตฺถิโนติ มุตฺตสฺส. ฐานูปจาเรน ปเนตํ ‘‘วตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ปูโรติ อธิกาโร, ตสฺมา ยกนเปฬสฺส ปูโร วตฺถิโน ปูโรติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอส นโย หทยสฺสาติอาทีสุ. สพฺพาเนว เจตานิ อนฺตาทีนิ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนยวเสเนว เวทิตพฺพานิ.
197. En ese pasaje, «lleno de intestinos» (antapūro) significa lleno de la tripa. «Lleno de contenido estomacal» (udarapūro) significa lleno de comida digerida. «Udara» es un nombre para la comida ingerida (udariya). En efecto, se le llama «estómago» (udara) por el nombre del lugar donde se encuentra. «Yakanapeḷassa» se refiere a la masa del hígado. «Vatthino» se refiere a la orina; por una figura retórica de ubicación (ṭhānūpacāra), a esta se le llama «vejiga» (vatthi). La palabra «lleno» (pūro) es el término que califica, por lo tanto, debe conectarse como «lleno de la masa del hígado» y «lleno de la vejiga». Este método debe aplicarse al corazón y demás órganos. Todos estos elementos, desde los intestinos en adelante, deben entenderse según el método explicado en el Visuddhimagga por medio de su color, forma, dirección, ubicación, delimitación y el método de la falta de entidad.

๑๙๙-๒๐๐. เอวํ ภควา ‘‘น กิญฺเจตฺถ เอกมฺปิ คยฺหูปคํ มุตฺตามณิสทิสํ อตฺถิ, อญฺญทตฺถุ อสุจิปริปูโรวายํ กาโย’’ติ อพฺภนฺตรกุณปํ ทสฺเสตฺวา [Pg.239] อิทานิ ตเมว อพฺภนฺตรกุณปํ พหินิกฺขมนกุณเปน ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุพฺเพ วุตฺตญฺจ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘อถสฺส นวหิ โสเตหี’’ติ คาถาทฺวยมาห.
199-200. Así, habiendo mostrado la carroña interna diciendo: «No hay aquí ni una sola cosa digna de ser tomada que sea similar a perlas o gemas, sino que este cuerpo está ciertamente lleno de impurezas», el Bienaventurado, deseando ahora hacer evidente esa misma carroña interna mediante las secreciones que salen al exterior, y resumiendo lo que se dijo anteriormente y lo que no se dijo, pronunció los dos versos que comienzan con: «Además, por sus nueve aberturas».

ตตฺถ อถาติ ปริยายนฺตรนิทสฺสนํ, อปเรนาปิ ปริยาเยน อสุจิภาวํ ปสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อสฺสาติ อิมสฺส กายสฺส. นวหิ โสเตหีติ อุโภอกฺขิจฺฉิทฺทกณฺณจฺฉิทฺทนาสาฉิทฺทมุขวจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺเคหิ. อสุจิ สวตีติ สพฺพโลกปากฏนานปฺปการปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉอสุจิเยว สวติ, สนฺทติ, ปคฺฆรติ, น อญฺญํ กิญฺจิ อครุจนฺทนาทิคนฺธชาตํ วา มณิมุตฺตาทิรตนชาตํ วา. สพฺพทาติ ตญฺจ โข สพฺพทา รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ปุพฺพณฺเหปิ สายนฺเหปิ ติฏฺฐโตปิ คจฺฉโตปีติ. กึ ตํ อสุจีติ เจ? ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทิ. เอตสฺส หิ ทฺวีหิ อกฺขิจฺฉิทฺเทหิ อปนีตตจมํสสทิโส อกฺขิคูถโก, กณฺณจฺฉิทฺเทหิ รโชชลฺลสทิโส กณฺณคูถโก, นาสาฉิทฺเทหิ ปุพฺพสทิสา สิงฺฆาณิกา จ สวติ, มุเขน จ วมติ. กึ วมตีติ เจ? เอกทา ปิตฺตํ, ยทา อพทฺธปิตฺตํ กุปฺปิตํ โหติ, ตทา ตํ วมตีติ อธิปฺปาโย. เสมฺหญฺจาติ น เกวลญฺจ ปิตฺตํ, ยมฺปิ อุทรปฏเล เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ ติฏฺฐติ, ตมฺปิ เอกทา วมติ. ตํ ปเนตํ วณฺณาทิโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐๓-๒๐๔, ๒๑๐-๒๑๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘เสมฺหญฺจา’’ติ จ-สทฺเทน เสมฺหญฺจ อญฺญญฺจ เอวรูปํ อุทริยโลหิตาทิอสุจึ วมตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สตฺตหิ ทฺวาเรหิ อสุจิวมนํ ทสฺเสตฺวา กาลญฺญู ปุคฺคลญฺญู ปริสญฺญู จ ภควา ตทุตฺตริ ทฺเว ทฺวารานิ วิเสสวจเนน อนามสิตฺวา อปเรน ปริยาเยน สพฺพสฺมาปิ กายา อสุจิสวนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายมฺหา เสทชลฺลิกา’’ติ. ตตฺถ เสทชลฺลิกาติ เสโท จ โลณปฏลมลเภทา ชลฺลิกา จ, ตสฺส ‘‘สวติ สพฺพทา’’ติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ.
En ellos, «atha» es una partícula que indica una alternativa en la exposición; significa: «mira la impureza también por otro método». «Assa» se refiere a este cuerpo. «Navahi sotehi» se refiere a los dos orificios de los ojos, los dos de los oídos, los dos de la nariz, la boca, el conducto excretor y el conducto urinario. «Asuci savati» significa que fluye, corre y supura únicamente impureza, la cual es evidente para todo el mundo, de diversas clases, extremadamente maloliente y repugnante; no hay ningún tipo de fragancia de madera de áloe, sándalo o similares, ni gemas, perlas u otros tesoros. «Sabbadā» significa que esto ocurre siempre, tanto de noche como de día, por la mañana y por la tarde, ya sea que uno esté de pie o caminando. Si se pregunta: «¿Qué es esa impureza?», se dice: «lagañas de los ojos», etc. En efecto, de los dos orificios de los ojos fluyen lagañas similares a piel y carne desechadas; de los orificios de los oídos fluye cerumen similar al polvo y al fango; de los orificios nasales fluye mucosidad similar al pus, y por la boca se vomita. Si se pregunta: «¿Qué se vomita?», la intención es que a veces se vomita bilis, cuando la bilis no acumulada se altera. «Semhañca» significa que no solo se vomita bilis, sino que a veces también se vomita la flema que reside en el revestimiento del estómago en una cantidad de aproximadamente un cuenco lleno. Esto debe entenderse por su color y demás características según el método explicado en el Visuddhimagga. En la palabra «semhañca», mediante la partícula «ca», se muestra que vomita flema y otras impurezas similares como el contenido estomacal, sangre, etc. Habiendo mostrado así el vómito de impurezas por siete puertas, el Bienaventurado, quien conoce el momento oportuno y conoce a la asamblea, sin mencionar específicamente las otras dos puertas, muestra por otro método el flujo de impureza de todo el cuerpo diciendo: «del cuerpo fluyen sudor y suciedad». Allí, «sedajallikā» significa sudor y la suciedad compuesta por capas de sales y mugre; su conexión debe entenderse con las palabras «fluye constantemente».

๒๐๑. เอวํ ภควา ยถา นาม ภตฺเต ปจฺจมาเน ตณฺฑุลมลญฺจ อุทกมลญฺจ เผเณน สทฺธึ อุฏฺฐหิตฺวา อุกฺขลิมุขํ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตถา อสิตปีตาทิเภเท อาหาเร กมฺมเชน อคฺคินา ปจฺจมาเน ยํ อสิตปีตาทิมลํ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทินา เภเทน นิกฺขมนฺตํ อกฺขิอาทีนิ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตสฺสาปิ วเสน อิมสฺส กายสฺส [Pg.240] อสุจิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ โลเก อุตฺตมงฺคสมฺมตํ สีสํ อติวิสิฏฺฐภาวโต ปจฺเจนฺตา วนฺทเนยฺยานมฺปิ วนฺทนํ น กโรนฺติ, ตสฺสาปิ นิสฺสารตาย อสุจิตาย จสฺส อสุจิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถสฺส สุสิรํ สีส’’นฺติ อิมํ คาถมาห.
201. De esta manera, el Bendito, así como cuando se cocina el arroz, la suciedad del grano y la suciedad del agua suben junto con la espuma, manchan el borde de la olla y se derraman hacia fuera; de igual modo, cuando el alimento, dividido en lo comido y lo bebido, es digerido por el fuego nacido del kamma, la suciedad que surge de lo ingerido emerge y sale en la forma analizada como «legañas de los ojos», etc., y habiendo manchado los ojos y otros orificios, se derrama hacia fuera. Habiendo mostrado así la impureza de este cuerpo, ahora, para mostrar la naturaleza impura de la cabeza —la cual es considerada en el mundo como el miembro supremo y por cuya supuesta excelencia incluso aquellos que se consideran eminentes no rinden homenaje a quienes son dignos de ser venerados—, debido a su falta de esencia y su condición asquerosa, pronunció este verso: «Su cabeza hueca está llena...».

ตตฺถ สุสิรนฺติ ฉิทฺทํ. มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตนฺติ ทธิภริตอลาพุกํ วิย มตฺถลุงฺคภริตํ. ตญฺจ ปเนตํ มตฺถลุงฺคํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุภโต นํ มญฺญติ พาโลติ ตเมนํ เอวํ นานาวิธกุณปภริตมฺปิ กายํ ทุจฺจินฺติตจินฺตี พาโล สุภโต มญฺญติ, สุภํ สุจึ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ ตีหิปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ มญฺญติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิชฺชาย ปุรกฺขโต จตุสจฺจปฏิจฺฉาทเกน โมเหน ปุรกฺขโต, โจทิโต, ปวตฺติโต, ‘‘เอวํ อาทิย, เอวํ อภินิวิส เอวํ มญฺญาหี’’ติ คาหิโตติ อธิปฺปาโย. ปสฺส ยาว อนตฺถกรา จายํ อวิชฺชาติ.
Aquí, «susiraṃ» significa hueco o agujero. «Matthaluṅgassa pūritanti» significa que está llena de cerebro, como un calabacín lleno de cuajada. Ese cerebro debe entenderse según el método explicado en el Visuddhimagga. «El necio lo considera hermoso» (subhato naṃ maññati bālo): el necio, que tiene la tendencia a pensar de forma errónea, considera hermoso a este cuerpo a pesar de estar lleno de diversos tipos de carroña; lo concibe a través de las tres concepciones del deseo, los puntos de vista y el orgullo como «hermoso, puro, deseable, encantador y placentero». ¿Por qué? Porque está guiado por la ignorancia, impulsado y movido por el engaño que oculta las Cuatro Nobles Verdades, con la idea de: «tómalo de esta forma, adhiérete a ello de esta forma, concíbelo de esta forma». ¡Mira cuán perjudicial es esta ignorancia!

๒๐๒. เอวํ ภควา สวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวิญฺญาณกวเสน ทสฺเสตุํ, ยสฺมา วา จกฺกวตฺติรญฺโญปิ กาโย ยถาวุตฺตกุณปภริโตเยว โหติ, ตสฺมา สพฺพปฺปกาเรนปิ สมฺปตฺติภเว อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิปตฺติภเว ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติ คาถมาห.
202. Así, el Bendito, habiendo mostrado lo desagradable por medio del cuerpo consciente (vivo), para mostrarlo ahora por medio del cuerpo inconsciente (muerto) —o bien, dado que incluso el cuerpo de un rey que gira la rueda (Cakkavatti) está igualmente lleno de la carroña antes mencionada—, habiendo mostrado lo desagradable en el estado de prosperidad de la existencia en todas sus formas, ahora, para mostrarlo en el estado de pérdida, pronunció el verso: «Y cuando yace muerto».

ตสฺสตฺโถ – สฺวายเมวํวิโธ กาโย ยทา อายุอุสฺมาวิญฺญาณาปคเมน มโต วาตภริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาตโก วณฺณปริเภเทน วินีลโก สุสานสฺมึ นิรตฺถํว กลิงฺครํ ฉฑฺฑิตตฺตา อปวิทฺโธ เสติ, อถ ‘‘น ทานิสฺส ปุน อุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เอกํสโตเยว อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโย. ตตฺถ มโตติ อนิจฺจตํ ทสฺเสติ, เสตีติ นิรีหกตฺตํ. ตทุภเยน จ ชีวิตพลมทปฺปหาเน นิโยเชติ. อุทฺธุมาโตติ สณฺฐานวิปตฺตึ ทสฺเสติ, วินีลโกติ ฉวิราควิปตฺตึ. ตทุภเยน จ รูปมทปฺปหาเน วณฺณโปกฺขรตํ ปฏิจฺจ มานปฺปหาเน จ นิโยเชติ. อปวิทฺโธติ คเหตพฺพาภาวํ ทสฺเสติ, สุสานสฺมินฺติ อนฺโต อธิวาเสตุมนรหํ ชิคุจฺฉนียภาวํ. ตทุภเยนปิ ‘‘มม’’นฺติ คาหสฺส สุภสญฺญาย จ ปหาเน นิโยเชติ. อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโยติ ปฏิกิริยาภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ ปริวารมทปฺปหาเน นิโยเชติ.
Su significado es el siguiente: este mismo cuerpo de tal condición, cuando está muerto por la partida de la vitalidad, el calor y la conciencia, yace hinchado como un odre lleno de aire, descolorido por la pérdida del color, y abandonado en un cementerio como un leño inútil, sin nada que desear de él; entonces, pensando «ahora no volverá a levantarse jamás», los parientes se vuelven absolutamente indiferentes. Aquí, con la palabra «muerto» muestra la impermanencia; con «yace», la falta de actividad; y mediante ambos insta a abandonar la embriaguez con la vida y la fuerza. Con «hinchado» muestra la destrucción de la forma; con «descolorido», la destrucción de la pasión por la piel; y mediante ambos insta a abandonar la embriaguez con la figura y el orgullo basado en la belleza del cutis. Con «abandonado» muestra que no hay nada que deba ser tomado; con «en un cementerio» muestra su naturaleza asquerosa, indigna de ser aceptada. Mediante ambos insta a abandonar la percepción de lo hermoso y la obsesión con la idea de «mío». «Los parientes se vuelven indiferentes» muestra la ausencia de cualquier reacción posible, y con ello insta a abandonar la embriaguez con el propio séquito.

๒๐๓. เอวมิมาย [Pg.241] คาถาย อปริภินฺนาวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริภินฺนวเสนาปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ขาทนฺติ น’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เย จญฺเญติ เย จ อญฺเญปิ กากกุลลาทโย กุณปภกฺขา ปาณิโน สนฺติ, เตปิ นํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมว.
203. De esta manera, habiendo mostrado lo desagradable por medio de un cuerpo muerto no descompuesto con el verso anterior, para mostrarlo ahora también por medio de un cuerpo descompuesto, pronunció el verso: «Los perros lo devoran». Allí, «y otros» se refiere a otros seres que se alimentan de carroña, como cuervos, halcones, etc.; el significado es que ellos también lo devoran. El resto es evidente.

๒๐๔. เอวํ ‘‘จรํ วา’’ติอาทินา นเยน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานวเสน, ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติอาทินา สวิญฺญาณกาสุภวเสน ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติอาทินา อวิญฺญาณกาสุภวเสน กายํ ทสฺเสตฺวา เอวํ นิจฺจสุขตฺตภาวสุญฺเญ เอกนฺตอสุเภ จาปิ กายสฺมึ ‘‘สุภโต นํ มญฺญติ พาโล, อวิชฺชาย ปุรกฺขโต’’ติ อิมินา พาลสฺส วุตฺตึ ปกาเสตฺวา อวิชฺชามุเขน จ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปณฺฑิตสฺส วุตฺตึ ปริญฺญามุเขน จ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อารภิ.
204. Así, habiendo mostrado el cuerpo mediante el método del tema de meditación sobre el vacío con las palabras «ya sea caminando», etc.; mediante lo desagradable del cuerpo vivo con «atado por huesos y tendones», etc.; y mediante lo desagradable del cuerpo muerto con «y cuando yace muerto», etc.; habiendo expuesto la conducta del necio respecto a este cuerpo que está vacío de permanencia, felicidad y un yo, y que es absolutamente desagradable, con las palabras «el necio lo considera hermoso, guiado por la ignorancia»; y habiendo mostrado el ciclo de renacimientos a través del portal de la ignorancia, ahora, para mostrar la conducta del sabio y el cese del ciclo a través del portal del pleno entendimiento, comenzó el verso: «Habiendo escuchado la palabra del Buddha».

ตตฺถ สุตฺวานาติ โยนิโส นิสาเมตฺวา. พุทฺธวจนนฺติ กายวิจฺฉนฺทนกรํ พุทฺธวจนํ. ภิกฺขูติ เสกฺโข วา ปุถุชฺชโน วา. ปญฺญาณวาติ ปญฺญาณํ วุจฺจติ วิปสฺสนา อนิจฺจาทิปฺปกาเรสุ ปวตฺตตฺตา, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิธาติ สาสเน. โส โข นํ ปริชานาตีติ โส อิมํ กายํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. กถํ? ยถา นาม กุสโล วาณิโช อิทญฺจิทญฺจาติ ภณฺฑํ โอโลเกตฺวา ‘‘เอตฺตเกน คหิเต เอตฺตโก นาม อุทโย ภวิสฺสตี’’ติ ตุลยิตฺวา ตถา กตฺวา ปุน สอุทยํ มูลํ คณฺหนฺโต ตํ ภณฺฑํ ฉฑฺเฑติ, เอวเมวํ ‘‘อฏฺฐินฺหารุอาทโย อิเม เกสโลมาทโย จา’’ติ ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, ‘‘อนิจฺจา เอเต ธมฺมา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ ตุลยนฺโต ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ, เอวํ ตีรยิตฺวา อริยมคฺคํ ปาปุณนฺโต ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ. สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภวเสน วา ปสฺสนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสนฺโต ตีรณปริญฺญาย, อรหตฺตมคฺเคน ตโต ฉนฺทราคํ อปกฑฺฒิตฺวา ตํ ปชหนฺโต ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ.
Aquí, «habiendo escuchado» (sutvāna) significa habiendo prestado atención cuidadosamente. «La palabra del Buddha» es la enseñanza del Buddha que produce el desapego por el cuerpo. «Bhikkhu» se refiere a un aprendiz o a una persona común. «Poseedor de sabiduría» (paññāṇavā): se llama sabiduría a la visión clara (vipassanā) por ocurrir en modos como la impermanencia, etc.; el significado es que está dotado de ella. «Aquí» significa en la Dispensación. «Él ciertamente lo comprende plenamente» (so kho naṃ parijānāti): él comprende este cuerpo mediante los tres tipos de pleno entendimiento. ¿Cómo? Así como un comerciante hábil, observando su mercancía y pensando «esto y aquello», estima: «habiéndolo adquirido por tanto, habrá tal beneficio», y habiendo hecho así, recuperando el capital junto con la ganancia, se deshace de esa mercancía; de la misma manera, el monje, observando con el ojo del conocimiento: «estos son los huesos, tendones, etc.; estos son los cabellos, vellos, etc.», lo comprende mediante el pleno entendimiento de lo conocido. Al escudriñar «estas cosas son impermanentes, sufrientes y no-yo», lo comprende mediante el pleno entendimiento por escrutinio. Al alcanzar el noble sendero, lo comprende mediante el pleno entendimiento del abandono al abandonar el deseo y la pasión por él. O bien, al verlo por medio de la naturaleza desagradable del cuerpo vivo o muerto, lo comprende mediante el pleno entendimiento de lo conocido; al verlo mediante la impermanencia, etc., lo comprende mediante el pleno entendimiento por escrutinio; y al abandonar la pasión y el deseo por él a través del sendero del arhat, lo comprende mediante el pleno entendimiento del abandono.

กสฺมา โส เอวํ ปริชานาตีติ เจ? ยถาภูตญฺหิ ปสฺสติ, ยสฺมา ยถาภูตํ ปสฺสตีติ อตฺโถ. ‘‘ปญฺญาณวา’’ติอาทินา เอว จ เอตสฺมึ อตฺเถ [Pg.242] สิทฺเธ ยสฺมา พุทฺธวจนํ สุตฺวา ตสฺส ปญฺญาณวตฺตํ โหติ, ยสฺมา จ สพฺพชนสฺส ปากโฏปายํ กาโย อสุตฺวา พุทฺธวจนํ น สกฺกา ปริชานิตุํ, ตสฺมา ตสฺส ญาณเหตุํ อิโต พาหิรานํ เอวํ ทฏฺฐุํ อสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อาห. นนฺทาภิกฺขุนึ ตญฺจ วิปลฺลตฺถจิตฺตํ ภิกฺขุํ อารพฺภ เทสนาปวตฺติโต อคฺคปริสโต ตปฺปฏิปตฺติปฺปตฺตานํ ภิกฺขุภาวทสฺสนโต จ ‘‘ภิกฺขู’’ติ อาห.
¿Por qué se dice que lo comprende plenamente de esta manera? Porque lo ve tal como realmente es; este es el significado de 'porque ve según la realidad'. Habiendo establecido el punto con expresiones como 'poseedor de sabiduría', dado que uno llega a poseer sabiduría al escuchar la palabra del Buda, y dado que para todas las personas, aunque el cuerpo sea evidente, no es posible comprenderlo plenamente sin haber escuchado la palabra del Buda; por lo tanto, para mostrar la causa de su conocimiento y para mostrar también la incapacidad de aquellos ajenos a esta enseñanza para verlo de tal modo, dijo: 'habiendo escuchado la palabra del Buda'. Utiliza el término 'monje' (bhikkhu) debido a que la exposición de la enseñanza se realizó con referencia a la monja Nandā y al monje cuya mente estaba trastornada por la pasión, y porque ellos constituyen la asamblea principal, y para mostrar el estado de un monje entre aquellos que se han aplicado a dicha práctica.

๒๐๕. อิทานิ ‘‘ยถาภูตญฺหิ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยถา ปสฺสนฺโต ยถาภูตํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิท’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทํ สวิญฺญาณกาสุภํ อายุอุสฺมาวิญฺญาณานํ อนปคมา จรติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, สยติ; ตถา เอตํ เอตรหิ สุสาเน สยิตํ อวิญฺญาณกมฺปิ ปุพฺเพ เตสํ ธมฺมานํ อนปคมา อโหสิ. ยถา จ เอตํ เอตรหิ มตสรีรํ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา น จรติ, น ติฏฺฐติ, น นิสีทติ, น เสยฺยํ กปฺเปติ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา ภวิสฺสติ. ยถา จ อิทํ สวิญฺญาณกํ เอตรหิ น สุสาเน มตํ เสติ, น อุทฺธุมาตกาทิภาวมุปคตํ, ตถา เอตํ เอตรหิ มตสรีรมฺปิ ปุพฺเพ อโหสิ. ยถา ปเนตํ เอตรหิ อวิญฺญาณกาสุภํ มตํ สุสาเน เสติ, อุทฺธุมาตกาทิภาวญฺจ อุปคตํ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ ภวิสฺสตีติ.
205. Ahora, respecto a la frase 'porque ve tal como realmente es', para mostrar cómo ve aquel que ve según la realidad, dijo: 'como es esto, así es aquello; como es aquello, así es esto'. Su significado es el siguiente: así como este cuerpo sensible y desagradable, mientras la vitalidad, el calor y la conciencia no se han retirado, camina, se detiene, se sienta y se acuesta; de igual modo, aquel cuerpo que ahora yace en el cementerio, aunque carezca de conciencia, anteriormente fue igual antes de que esas facultades se retiraran. Y así como ese cadáver ahora no camina, no se detiene, no se sienta ni se acuesta tras la partida de esas facultades, así también este cuerpo sensible será igual cuando esas facultades partan. Y así como este cuerpo sensible ahora no yace muerto en un cementerio ni ha llegado al estado de hinchazón y otras deformidades, así era también ese cadáver anteriormente. Y así como ese cuerpo muerto e insensible ahora yace en el cementerio y ha llegado al estado de hinchazón y demás, así será también este cuerpo sensible.

ตตฺถ ยถา อิทํ ตถา เอตนฺติ อตฺตนา มตสฺส สรีรสฺส สมานภาวํ กโรนฺโต พาหิเร โทสํ ปชหติ. ยถา เอตํ ตถา อิทนฺติ มตสรีเรน อตฺตโน สมานภาวํ กโรนฺโต อชฺฌตฺติเก ราคํ ปชหติ. เยนากาเรน อุภยํ สภํ กโรติ, ตํ ปชานนฺโต อุภยตฺถ โมหํ ปชหติ. เอวํ ยถาภูตทสฺสเนน ปุพฺพภาเคเยว อกุสลมูลปฺปหานํ สาเธตฺวา, ยสฺมา เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพน อรหตฺตมคฺคํ ปตฺวา สพฺพํ ฉนฺทราคํ วิราเชตุํ สมตฺโถ โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, กาเย ฉนฺทํ วิราชเย’’ติ. เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพนาติ ปาฐเสโส.
En este pasaje, con la frase 'como es esto, así es aquello', al establecer la similitud del cadáver con uno mismo, se abandona la aversión hacia lo externo. Con la frase 'como es aquello, así es esto', al establecer la similitud de uno mismo con el cadáver, se abandona el deseo (rāga) hacia lo interno. Al comprender el modo en que se igualan ambos aspectos, se abandona el engaño (moha) en ambos. Habiendo logrado así, mediante la visión de las cosas como realmente son, el abandono de las raíces perjudiciales en la fase preliminar de la práctica, dado que el monje que practica de este modo alcanza gradualmente el sendero del arhat y es capaz de extinguir todo deseo y pasión, por eso dijo: 'tanto interna como externamente, uno debe extinguir el deseo por el cuerpo'. 'Un monje que practica así gradualmente' es la elipsis del texto que debe completarse.

๒๐๖. เอวํ เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต โส’’ติ. ตสฺสตฺโถ – โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรํ ผลํ ปาปุณาติ, อถ สพฺพโส ฉนฺทราคสฺส [Pg.243] ปหีนตฺตา ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต’’ติ จ, มรณาภาเวน ปณีตฏฺเฐน วา อมตํ สพฺพสงฺขารวูปสมนโต สนฺตึ ตณฺหาสงฺขาตวานาภาวโต นิพฺพานํ, จวนาภาวโต อจฺจุตนฺติ สํวณฺณิตํ ปทมชฺฌคาติ จ วุจฺจติ. อถ วา โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรผเล ฐิโต ฉนฺทราควิรตฺโต นาม โหติ, วุตฺตปฺปการญฺจ ปทมชฺฌคาติ เวทิตพฺโพ. เตน ‘‘อิทมสฺส ปหีนํ, อิทญฺจาเนน ลทฺธ’’นฺติ ทีเปติ.
206. Habiendo mostrado así el nivel del aprendiz (sekha), ahora, para mostrar el nivel de quien ya no necesita entrenamiento (asekha), dijo: 'él está libre del deseo y la pasión'. Su significado es: ese monje, sabio mediante el conocimiento del sendero del arhat, alcanza el fruto inmediatamente después del sendero; entonces, debido al abandono total del deseo y la pasión, se le llama 'libre de deseo y pasión'. Y se dice que ha alcanzado el estado descrito como 'inmortal' (amata) por la ausencia de muerte o por su excelencia; 'paz' (santi) por la pacificación de todas las formaciones; 'nibbāna' por la ausencia de la trama de la avidez; e 'imperecedero' (accuta) por la ausencia de desaparición. O bien, ese monje, sabio por el conocimiento del sendero del arhat, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, es llamado 'libre de deseo y pasión' y debe entenderse que ha alcanzado el estado según se describió. Con esto, muestra: 'esto ha sido abandonado por él, y esto ha sido obtenido por él'.

๒๐๗-๒๐๘. เอวํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน อสุภกมฺมฏฺฐานํ สห นิปฺผตฺติยา กเถตฺวา ปุน สงฺเขปเทสนาย เอวํ มหโต อานิสํสสฺส อนฺตรายกรํ ปมาทวิหารํ ครหนฺโต ‘‘ทฺวิปาทโกย’’นฺติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อปาทกาทโยปิ กายา อสุจีเยว, อิธาธิการวเสน ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วา, ยสฺมา วา อญฺเญ อสุจิภูตาปิ กายา โลณมฺพิลาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา มนุสฺสานํ โภชเนปิ อุปนียนฺติ, น ตฺเวว มนุสฺสกาโย, ตสฺมา อสุจิตรภาวมสฺส ทสฺเสนฺโตปิ ‘‘ทฺวิปาทโก’’ติ อาห.
207-208. Habiendo expuesto así el tema de meditación sobre lo desagradable (asubha) mediante el cuerpo sensible e insensible junto con su resultado, hablando nuevamente mediante una enseñanza concisa para censurar la conducta negligente que obstaculiza tan gran beneficio, pronunció el par de versos que comienzan con 'este cuerpo bípedo'. Allí, aunque otros cuerpos como los de los seres sin pies son ciertamente impuros, aquí se menciona el cuerpo bípedo por ser el tema central o por delimitación de lo superior; o bien, dado que otros cuerpos, aunque sean impuros, se preparan con sal, ácidos y demás y se sirven como alimento para los hombres, pero no así el cuerpo humano; por lo tanto, para mostrar su naturaleza aún más impura, dijo 'bípedo'.

อยนฺติ มนุสฺสกายํ ทสฺเสติ. ทุคฺคนฺโธ ปริหีรตีติ ทุคฺคนฺโธ สมาโน ปุปฺผคนฺธาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา ปริหีรติ. นานากุณปปริปูโรติ เกสาทิอเนกปฺปการกุณปภริโต. วิสฺสวนฺโต ตโต ตโตติ ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปฏิจฺฉาเทตุํ ฆเฏนฺตานมฺปิ ตํ วายามํ นิปฺผลํ กตฺวา นวหิ ทฺวาเรหิ เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ, โลมกูเปหิ จ เสทชลฺลิกํ วิสฺสวนฺโตเยว. ตตฺถ ทานิ ปสฺสถ – เอตาทิเสน กาเยน โย ปุริโส วา อิตฺถี วา โกจิ พาโล มญฺเญ อุณฺณเมตเว ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา ‘‘นิจฺโจ’’ติ วาติอาทินา นเยน โย อุณฺณมิตุํ มญฺเญยฺย, ปรํ วา ชาติอาทีหิ อวชาเนยฺย อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโต, กิมญฺญตฺร อทสฺสนา ฐเปตฺวา อริยมคฺเคน อริยสจฺจทสฺสนาภาวํ กิมญฺญํ ตสฺส เอวํ อุณฺณมาวชานนการณํ สิยาติ.
Con 'este' (ayaṃ) señala el cuerpo humano. 'Maloliente, es cuidado' significa que, aun siendo maloliente, se cuida tras haber sido adornado con fragancias de flores y demás. 'Lleno de diversas impurezas' significa que está repleto de múltiples tipos de suciedad como cabellos y otros. 'Fluyendo por aquí y por allá' significa que, aunque se esfuerce por ocultarlo con fragancias de flores y demás, resultando tal esfuerzo infructuoso, fluye mucosidad y otros fluidos por las nueve puertas, y sudor e impurezas por los poros de la piel. Ved ahora en esto: con tal cuerpo, cualquier hombre o mujer necio que pensara en enorgullecerse, que mediante las concepciones de la avidez, los puntos de vista y la vanidad pensara en exaltarse de formas como 'yo', 'mío' o 'permanente', o que despreciara a otros por su linaje y demás poniéndose a sí mismo en una posición elevada, ¿a qué se debe esto sino a la falta de visión? Es decir, excluyendo la visión de las Nobles Verdades mediante el Noble Sendero, ¿qué otra causa podría haber para tal orgullo y desprecio sino el no ver la ver realidad?

เทสนาปริโยสาเน นนฺทา ภิกฺขุนี สํเวคมาปาทิ – ‘‘อโห วต เร, อหํ พาลา, ยา มํเยว อารพฺภ เอวํ วิวิธธมฺมเทสนาปวตฺตกสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ นาคมาสิ’’นฺติ. เอวํ สํวิคฺคา จ ตเมว ธมฺมเทสนํ สมนฺนาหริตฺวา [Pg.244] เตเนว กมฺมฏฺฐาเนน กติปยทิวสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ทุติยฏฺฐาเนปิ กิร เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, สิริมา เทวกญฺญา อนาคามิผลํ ปตฺตา, โส จ ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ.
Al concluir la enseñanza, la bhikkhunī Nandā experimentó un profundo sentido de urgencia espiritual (saṃvega), pensando: “¡Ay de mí, cuán necia he sido, que no acudí a servir al Bienaventurado, quien por mi causa ha expuesto una enseñanza del Dhamma tan variada!”. Así, conmovida, habiendo prestado mucha atención a esa enseñanza del Dhamma, en pocos días y mediante ese mismo objeto de meditación (kammaṭṭhāna), realizó el estado de Arahant. Se dice que también en el segundo caso, al concluir la enseñanza, ochenta y cuatro mil seres alcanzaron la comprensión del Dhamma; la doncella celestial Sirimā alcanzó el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala) y aquel bhikkhu se estableció en el fruto de quien entra en la corriente (sotāpattiphala).

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
En la Paramatthajotikā, el Comentario al Khuddaka.

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย วิชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
Aquí concluye la explicación del Vijaya Sutta del Comentario al Suttanipāta.

๑๒. มุนิสุตฺตวณฺณนา
12. Explicación del Muni Sutta

๒๐๙. สนฺถวาโต ภยํ ชาตนฺติ มุนิสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? น สพฺพสฺเสว สุตฺตสฺส เอกา อุปฺปตฺติ, อปิเจตฺถ อาทิโต ตาว จตุนฺนํ คาถานํ อยมุปฺปตฺติ – ภควติ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต คามกาวาเส อญฺญตรา ทุคฺคติตฺถี มตปติกา ปุตฺตํ ภิกฺขูสุ ปพฺพาเชตฺวา อตฺตนาปิ ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิ. เต อุโภปิ สาวตฺถิยํ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา อภิณฺหํ อญฺญมญฺญสฺส ทสฺสนกามา อเหสุํ. มาตา กิญฺจิ ลภิตฺวา ปุตฺตสฺส หรติ, ปุตฺโตปิ มาตุ. เอวํ สายมฺปิ ปาโตปิ อญฺญมญฺญํ สมาคนฺตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ สํวิภชมานา, สมฺโมทมานา, สุขทุกฺขํ ปุจฺฉมานา, นิราสงฺกา อเหสุํ. เตสํ เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน สํสคฺโค อุปฺปชฺชิ, สํสคฺคา วิสฺสาโส, วิสฺสาสา โอตาโร, ราเคน โอติณฺณจิตฺตานํ ปพฺพชิตสญฺญา จ มาตุปุตฺตสญฺญา จ อนฺตรธายิ. ตโต มริยาทวีติกฺกมํ กตฺวา อสทฺธมฺมํ ปฏิเสวึสุ, อยสปฺปตฺตา จ วิพฺภมิตฺวา อคารมชฺเฌ วสึสุ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ‘‘กึ นุ โส, ภิกฺขเว, โมฆปุริโส มญฺญติ น มาตา ปุตฺเต สารชฺชติ, ปุตฺโต วา ปน มาตรี’’ติ ครหิตฺวา ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๕.๕๕) อวเสสสุตฺเตนปิ ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว –
209. “De la intimidad ha surgido el peligro” es el Muni Sutta. ¿Cuál es su origen? No hay un único origen para todo el discurso, pero este es, en primer lugar, el origen de las cuatro estrofas iniciales: se dice que mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en un asentamiento de aldea, una mujer pobre y viuda hizo que su hijo se ordenara entre los bhikkhus y ella misma se ordenó entre las bhikkhunīs. Ambos pasaron el retiro de las lluvias en Sāvatthī y deseaban verse frecuentemente. Cuando la madre obtenía algo, se lo llevaba a su hijo, y el hijo hacía lo mismo por su madre. Así, encontrándose tanto por la tarde como por la mañana, compartiendo lo obtenido, alegrándose mutuamente y preguntándose por sus penas y alegrías, perdieron el recelo. Debido a este contacto frecuente, surgió el apego; del apego, la confianza; de la confianza, la caída en la pasión. Con sus mentes dominadas por la pasión, desapareció en ellos tanto la percepción de ser renunciantes como la percepción de ser madre e hijo. Entonces, transgrediendo los límites de la disciplina, practicaron la conducta impura; habiendo caído en el deshonor, abandonaron los hábitos y vivieron como laicos en el hogar. Los bhikkhus informaron de esto al Bienaventurado. Reprendiéndolos con las palabras: “¿Acaso piensa ese hombre necio, bhikkhus, que una madre no se apasiona por su hijo, o un hijo por su madre?”, y habiendo provocado urgencia espiritual en los bhikkhus con el resto del discurso que comienza con “No veo, bhikkhus, ninguna otra forma...” (A.N. 5.55), dijo: “Por lo tanto, bhikkhus:”

‘‘วิสํ ยถา หลาหลํ, เตลํ ปกฺกุถิตํ ยถา;
ตมฺพโลหวิลีนํว, มาตุคามํ วิวชฺชเย’’ติ จ. –
“Como un veneno mortal, como aceite hirviendo, como cobre fundido, así debe uno evitar a las mujeres”.

วตฺวา [Pg.245] ปุน ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ – ‘‘สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ อิมา อตฺตุปนายิกา จตสฺโส คาถา อภาสิ.
Habiendo dicho esto, para enseñar nuevamente el Dhamma a los bhikkhus, pronunció estas cuatro estrofas aplicables a uno mismo: “De la intimidad ha surgido el peligro”.

ตตฺถ สนฺถโว ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตเภเทน ติวิโธติ ปุพฺเพ วุตฺโต. อิธ ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถโว อธิปฺเปโต. ตํ สนฺธาย ภควา อาห – ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ. ตญฺหิ ตสฺส อภิณฺหทสฺสนกามตาทิตณฺหาย พลวกิเลสภยํ ชาตํ, เยน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต มาตริ วิปฺปฏิปชฺชิ. อตฺตานุวาทาทิกํ วา มหาภยํ, เยน สาสนํ ฉฑฺเฑตฺวา วิพฺภนฺโต. นิเกตาติ ‘‘รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา โข, คหปติ, ‘นิเกตสารี’ติ วุจฺจตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓) นเยน วุตฺตา อารมฺมณปฺปเภทา. ชายเต รโชติ ราคโทสโมหรโช ชายเต. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลญฺจ ตสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, อปิจ โข ปน ยเทตํ กิเลสานํ นิวาสฏฺเฐน สาสวารมฺมณํ ‘‘นิเกต’’นฺติ วุจฺจติ, อิทานิสฺส ภินฺนสํวรตฺตา อติกฺกนฺตมริยาทตฺตา สุฏฺฐุตรํ ตโต นิเกตา ชายเต รโช, เยน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต อนยพฺยสนํ ปาปุณิสฺสติ. อถ วา ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, ยถา จ สพฺพปุถุชฺชนานํ นิเกตา ชายเต รโชติ เอวมฺเปตํ ปททฺวยํ โยเชตพฺพํ.
En ese contexto, se ha dicho anteriormente que la “intimidad” (santhava) es de tres tipos, dividida por el deseo, los puntos de vista y la amistad. Aquí se refiere a la intimidad por el deseo y los puntos de vista. Refiriéndose a esto, el Bienaventurado dijo: “Mirad, bhikkhus, cómo para ese hombre necio surgió el peligro de la intimidad”. Pues, debido a ese deseo de verla frecuentemente, surgió en él el peligro de las intensas impurezas, por lo cual, siendo incapaz de contenerse, actuó incorrectamente con su madre. O bien, el gran peligro fue el autorreproche y otros males, por lo cual abandonó la Enseñanza y dejó los hábitos. “Moradas” (niketa) se refiere a las diversas clases de objetos según el método: “Por estar atado y confinado en la morada de las formas, hombre de familia, se dice que uno ‘vaga por las moradas’” (S.N. 3.3). “Surge el polvo” (jāyate rajo) significa que surge el polvo de la pasión, el odio y el engaño. ¿Qué se quiere decir con esto? No solo que de la intimidad surgió el peligro para él, sino que además, aquello que se llama “morada” por ser el lugar de residencia de las impurezas y objeto de los influjos (sāsavārammaṇa), ahora para él, por haber roto su restricción y transgredido los límites, desde esa morada surge con mayor fuerza el polvo de las impurezas, por el cual, con la mente corrompida, llegará a la ruina y la desgracia. Alternativamente: “Mirad, bhikkhus, cómo para ese hombre necio surgió el peligro de la intimidad, y cómo para todos los seres mundanos surge el polvo de la morada”; así se deben conectar estas dos partes de la frase.

สพฺพถา ปน อิมินา ปุริมทฺเธน ภควา ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ‘‘อนิเกต’’นฺติ ปจฺฉิมทฺธมาห. ตตฺถ ยถาวุตฺตนิเกตปฏิกฺเขเปน อนิเกตํ, สนฺถวปฏิกฺเขเปน จ อสนฺถวํ เวทิตพฺพํ. อุภยมฺเปตํ นิพฺพานสฺสาธิวจนํ. เอตํ เว มุนิทสฺสนนฺติ เอตํ อนิเกตมสนฺถวํ พุทฺธมุนินา ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ เวติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตน จ ยํ นาม นิเกตสนฺถววเสน มาตาปุตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชมาเนสุ อนิเกตมสนฺถวํ, เอตํ มุนินา ทิฏฺฐํ อโห อพฺภุตนฺติ อยมธิปฺปาโย สิทฺโธ โหติ. อถ วา มุนิโน ทสฺสนนฺติปิ มุนิทสฺสนํ, ทสฺสนํ นาม ขนฺติ รุจิ, ขมติ เจว รุจฺจติ จาติ อตฺโถ.
En todos los sentidos, con esta primera mitad de la estrofa, el Bienaventurado, habiendo censurado la visión de los seres mundanos y elogiando su propia visión, pronunció la segunda mitad: “sin morada” (aniketa). Allí, debe entenderse “sin morada” como el rechazo de la morada antes mencionada, y “sin intimidad” (asanthava) como el rechazo de la intimidad. Ambos términos son sinónimos del Nibbāna. “Esta es verdaderamente la visión del sabio” (etaṃ ve munidassanaṃ) significa que este Nibbāna, sin morada y sin intimidad, ha sido visto por el sabio Buda. Allí, la palabra “verdaderamente” (ve) debe considerarse una partícula que expresa asombro. Con esto queda establecido el siguiente sentido: “Mientras que incluso una madre y un hijo transgredieron debido a la intimidad en una morada, el sabio ha visto este estado sin morada y sin intimidad; ¡oh, qué asombroso!”. Alternativamente, “la visión del sabio” también significa la visión de un sabio; la palabra “visión” (dassana) tiene el sentido de paciencia y preferencia, es decir, lo que uno acepta y prefiere.

๒๑๐. ทุติยคาถาย โย ชาตมุจฺฉิชฺชาติ โย กิสฺมิญฺจิเทว วตฺถุสฺมึ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ กิเลสํ ยถา อุปฺปนฺนากุสลปฺปหานํ โหติ, ตถา [Pg.246] วายมนฺโต ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปุน อนิพฺพตฺตนวเสน อุจฺฉินฺทิตฺวา โย อนาคโตปิ กิเลโส ตถารูปปฺปจฺจยสโมธาเน นิพฺพตฺติตุํ อภิมุขีภูตตฺตา วตฺตมานสมีเป วตฺตมานลกฺขเณน ‘‘ชายนฺโต’’ติ วุจฺจติ, ตญฺจ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, ยถา อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาโท โหติ, ตถา วายมนฺโต น นิพฺพตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. กถญฺจ น นิพฺพตฺเตยฺย? อสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, เยน ปจฺจเยน โส นิพฺพตฺเตยฺย ตํ นานุปฺปเวเสยฺย น สโมธาเนยฺย. เอวํ สมฺภารเวกลฺลกรเณน ตํ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ. อถ วา ยสฺมา มคฺคภาวนาย อตีตาปิ กิเลสา อุจฺฉิชฺชนฺติ อายตึ วิปากาภาเวน วตฺตมานาปิ น โรปียนฺติ ตทภาเวน, อนาคตาปิ จิตฺตสนฺตตึ นานุปฺปเวสียนฺติ อุปฺปตฺติสามตฺถิยวิฆาเตน, ตสฺมา โย อริยมคฺคภาวนาย ชาตมุจฺฉิชฺช น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, อนาคตมฺปิ จสฺส ชายนฺตสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตมาหุ เอกํ มุนินํ จรนฺตํ, โส จ อทฺทกฺขิ สนฺติปทํ มเหสีติ เอวมฺเปตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เอกนฺตนิกฺกิเลสตาย เอกํ, เสฏฺฐฏฺเฐน วา เอกํ. มุนินนฺติ มุนึ, มุนีสุ วา เอกํ. จรนฺตนฺติ สพฺพาการปริปูราย โลกตฺถจริยาย อวเสสจริยาหิ จ จรนฺตํ. อทฺทกฺขีติ อทฺทส. โสติ โย ชาตมุจฺฉิชฺช อโรปเน อนนุปฺปเวสเน จ สมตฺถตาย ‘‘น โรปเยยฺย ชายนฺตมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ’’ติ วุตฺโต พุทฺธมุนิ. สนฺติปทนฺติ สนฺติโกฏฺฐาสํ, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวิปสฺสนานิพฺพานเภทาสุ ตีสุ สมฺมุติสนฺติ, ตทงฺคสนฺติ, อจฺจนฺตสนฺตีสุ เสฏฺฐํ เอวํ อนุปสนฺเต โลเก อจฺจนฺตสนฺตึ อทฺทส มเหสีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.
210. En el segundo verso, 'aquel que, habiendo cortado lo surgido' (yo jātamucchijja): cuando una mancilla (kilesa) ha surgido, aparecido o se ha manifestado en relación con cualquier objeto, uno realiza un esfuerzo para abandonar las cualidades insalubres ya surgidas; de ese modo, la corta asegurando que no se produzca de nuevo en relación con ese objeto. Se dice que una mancilla futura está 'brotando' (jāyanto), con la característica de una ocurrencia inminente, cuando está a punto de producirse por la concurrencia de condiciones apropiadas y se halla cerca de manifestarse en el presente. 'No fomentaría lo que está brotando' (tañca na ropayeyya jāyantaṃ) significa que, al esforzarse por evitar el surgimiento de cualidades insalubres no surgidas, uno impide que se produzcan. ¿Y cómo impide que se produzcan? 'No lo nutriría' (assa nānuppavecche): no le proporcionaría la condición que podría producirla ni permitiría que se encuentre con tal condición. De esta manera, al privarla de sus provisiones, no fomenta lo que está brotando. Alternativamente: dado que, mediante el desarrollo del camino, las mancillas pasadas son cortadas debido a la inexistencia de sus resultados futuros, las mancillas que ocurren actualmente no son fomentadas por su inexistencia, y a las mancillas futuras no se les permite entrar en el flujo mental porque su capacidad de surgir ha sido destruida. Por lo tanto, el sentido debe interpretarse así: 'Aquel que, habiendo cortado lo surgido mediante el desarrollo del noble camino, no fomentaría lo que está brotando actualmente ni nutriría aquello que surja en el futuro; a él lo llaman un muni que vaga solitario, y ese gran sabio (mahesī) ha visto el estado de paz (santipada)'. Es 'solitario' (ekaṃ) porque está completamente libre de mancillas, o solitario en el sentido de ser el mejor. Es un solo muni, o uno entre los munis. 'Vagar' (carantaṃ) significa vivir mediante una conducta para el bien del mundo, completa en todos sus aspectos, y por los otros tipos de conducta. 'Vio' (addakkhi): el sujeto es el Buda-muni. 'El estado de paz': una porción de paz. El significado debe entenderse así: entre los tres tipos de paz —la paz convencional, la paz en un aspecto particular y la paz última, correlacionadas respectivamente con las sesenta y dos visiones, el discernimiento (vipassanā) y el nibbāna— el gran sabio vio aquello que es lo mejor, la paz última en un mundo que no está en paz.

๒๑๑. ตติยคาถาย สงฺขายาติ คณยิตฺวา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีมํสิตฺวา ยถาภูตโต ญตฺวา, ทุกฺขปริญฺญาย ปริชานิตฺวาติ อตฺโถ. วตฺถูนีติ เยสุ เอวมยํ โลโก สชฺชติ, ตานิ ขนฺธายตนธาตุเภทานิ กิเลสฏฺฐานานิ. ปมาย พีชนฺติ ยํ เตสํ วตฺถูนํ พีชํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ, ตํ ปมาย หึสิตฺวา, พาธิตฺวา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉติ เยน ตณฺหาทิฏฺฐิสิเนเหน สิเนหิตํ ตํ พีชํ อายตึ ปฏิสนฺธิวเสน ตํ ยถาวุตฺตํ วตฺถุสสฺสํ วิรุเหยฺย, ตํ สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตปฺปฏิปกฺขาย มคฺคภาวนาย ตํ นานุปฺปเวเสยฺยาติ อตฺโถ. ส เว มุนิ ชาติขยนฺตทสฺสีติ โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ชาติยา จ มรณสฺส จ อนฺตภูตสฺส นิพฺพานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสี [Pg.247] ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขํ. อิมาย จตุสจฺจภาวนาย นวปฺปเภทมฺปิ อกุสลวิตกฺกํ ปหาย สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺโต อนุปุพฺเพน จริมวิญฺญาณกฺขยา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา ‘‘เทโว วา มนุสฺโส วา’’ติ น อุเปติ สงฺขํ. อปรินิพฺพุโต เอว วา ยถา กามวิตกฺกาทิโน วิตกฺกสฺส อปฺปหีนตฺตา ‘‘อยํ ปุคฺคโล รตฺโต’’ติ วา ‘‘ทุฏฺโฐ’’ติ วา สงฺขํ อุเปติ, เอวํ ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.
211. En el tercer verso, 'habiendo discernido' (saṅkhāya) significa habiendo considerado, habiendo demarcado, habiendo investigado, habiendo conocido tal como es en realidad; esto es, habiendo comprendido plenamente mediante la comprensión plena del sufrimiento. 'Los fundamentos' (vatthūni) son aquellas cosas a las que este mundo está tan apegado, los sitios de las mancillas analizados en los agregados (khandha), las bases sensoriales (āyatana) y los elementos (dhātu). 'Habiendo aplastado la semilla' (pamāya bījaṃ) significa habiendo aplastado, dañado o destrozado la conciencia constructiva o volitiva (abhisaṅkhāraviññāṇa), que es la semilla de esos fundamentos; es decir, habiendo abandonado mediante el abandono por erradicación. 'No lo nutriría con humedad' (sinehamassa nānuppavecche): cuando esa semilla es humedecida con la humedad (afecto/apego) del deseo y los puntos de vista, podría producir, por medio de la reconexión futura, las 'cosechas' de las bases mencionadas. Él no la nutriría con esa humedad. El sentido es: 'mediante el desarrollo del camino opuesto a ello, no permitiría que esa humedad entre en ella'. 'Ciertamente, ese muni, un vidente del fin del nacimiento' (sa ve muni jātikhayantadassī): mediante la realización del nibbāna, ese Buda-muni ha visto el nibbāna, el fin del nacimiento y la muerte. 'Habiendo abandonado el pensamiento, no entra en la clasificación' (takkaṃ pahāya na upeti saṅkhaṃ): mediante este desarrollo de las cuatro verdades, habiendo abandonado las nueve clases de pensamientos insalubres y habiendo alcanzado el elemento del nibbāna con residuo, actúa por el bien del mundo hasta que, con el cese de la conciencia final, alcanza el elemento del nibbāna sin residuo. Entonces no puede ser designado como 'un dios o un ser humano'. O bien, mientras que quien no ha alcanzado el nibbāna final no ha abandonado los pensamientos sensuales y otros similares, y por tanto es designado como 'esta persona es codiciosa' o 'está llena de odio', aquel que ha abandonado tales pensamientos no puede ser así designado.

๒๑๒. จตุตฺถคาถาย อญฺญายาติ อนิจฺจาทินเยน ชานิตฺวา. สพฺพานีติ อนวเสสานิ, นิเวสนานีติ กามภวาทิเก ภเว. นิวสนฺติ หิ เตสุ สตฺตา, ตสฺมา ‘‘นิเวสนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. อนิกามยํ อญฺญตรมฺปิ เตสนฺติ เอวํ ทิฏฺฐาทีนวตฺตา เตสํ นิเวสนานํ เอกมฺปิ อปตฺเถนฺโต โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ มคฺคภาวนาพเลน ตณฺหาเคธสฺส วิคตตฺตา วีตเคโธ, วีตเคธตฺตา เอว จ อคิทฺโธ, น ยถา เอเก อวีตเคธา เอว สมานา ‘‘อคิทฺธมฺหา’’ติ ปฏิชานนฺติ, เอวํ. นายูหตีติ ตสฺส ตสฺส นิเวสนสฺส นิพฺพตฺตกํ กุสลํ วา อกุสลํ วา น กโรติ. กึ การณา? ปารคโต หิ โหติ, ยสฺมา เอวรูโป สพฺพนิเวสนานํ ปารํ นิพฺพานํ คโต โหตีติ อตฺโถ.
212. En el cuarto verso, 'habiendo conocido' (aññāya) significa habiendo conocido por medio de la impermanencia y demás. 'Todas' (sabbāni) significa sin omisión. 'Residencias' (nivesanāni) son los estados de existencia, como la existencia en el reino del deseo, que se llaman lugares de morada porque los seres moran en ellos. 'No deseando ninguna de ellas' (anikāmayaṃ aññatarampi tesaṃ): no anhelando ni una sola de esas moradas porque ha visto el peligro en ellas. Ese Buda-muni está libre de codicia debido a la desaparición del deseo codicioso por el poder del desarrollo del camino; y es carente de codicia simplemente porque está libre de ella. No es como aquellos que, no estando realmente libres de codicia, afirman 'estamos libres de codicia'. Así, él 'no se esfuerza' (nāyūhati), es decir, no crea kamma meritorio o no meritorio que pueda producir una u otra de esas moradas. ¿Por qué razón? 'Porque ha ido más allá' (pāragato hi hoti), pues tal persona ha ido al nibbāna, que está más allá de todas las moradas.

เอวํ ปฐมคาถาย ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ทุติยคาถาย เยหิ กิเลเสหิ ปุถุชฺชโน อนุปสนฺโต โหติ, เตสํ อภาเวน อตฺตโน สนฺติปทาธิคมํ ปสํสนฺโต ตติยคาถาย เยสุ วตฺถูสุ ปุถุชฺชโน ตกฺกํ อปฺปหาย ตถา ตถา สงฺขํ อุเปติ, เตสุ จตุสจฺจภาวนาย ตกฺกํ ปหาย อตฺตโน สงฺขานุปคมนํ ปสํสนฺโต จตุตฺถคาถาย อายติมฺปิ ยานิ นิเวสนานิ กามยมาโน ปุถุชฺชโน ภวตณฺหาย อายูหติ, เตสุ ตณฺหาภาเวน อตฺตโน อนายูหนํ ปสํสนฺโต จตูหิ คาถาหิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เอกฏฺฐุปฺปตฺติกํ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.
Así, con el primer verso critica la perspectiva del hombre mundano y alaba su propia visión; con el segundo verso, alaba su propio logro del estado de paz mediante la ausencia de aquellas mancillas por las cuales el mundano no está en paz; con el tercer verso, señala que el mundano puede ser clasificado de tal o cual manera porque no ha abandonado los pensamientos sobre los diversos fundamentos, y alaba su propia trascendencia de las clasificaciones mediante el abandono de tales pensamientos por el desarrollo de las cuatro verdades; y con el cuarto verso, señala que el mundano, deseando moradas futuras, se esfuerza a través del deseo por la existencia, y alaba su propio no-esfuerzo debido a la ausencia de deseo por esas moradas. De este modo, con cuatro versos que culminan en el estado de Arhat, concluye la enseñanza que se originó a partir de un único incidente específico.

๒๑๓. สพฺพาภิภุนฺติ กา อุปฺปตฺติ? มหาปุริโส มหาภินิกฺขมนํ กตฺวา อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย พาราณสึ คจฺฉนฺโต [Pg.248] โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร อุปเกนาชีวเกน สมาคจฺฉิ. เตน จ ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) นเยน ปุฏฺโฐ ‘‘สพฺพาภิภู’’ติอาทีนิ อาห. อุปโก ‘‘หุเปยฺยาวุโส’’ติ วตฺวา, สีสํ โอกมฺเปตฺวา, อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกามิ. อนุกฺกเมน จ วงฺกหารชนปเท อญฺญตรํ มาควิกคามํ ปาปุณิ. ตเมนํ มาควิกเชฏฺฐโก ทิสฺวา – ‘‘อโห อปฺปิจฺโฉ สมโณ วตฺถมฺปิ น นิวาเสติ, อยํ โลเก อรหา’’ติ ฆรํ เนตฺวา มํสรเสน ปริวิสิตฺวา ภุตฺตาวิญฺจ นํ สปุตฺตทาโร วนฺทิตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถ, อหํ ปจฺจเยน อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิมนฺเตตฺวา, วสโนกาสํ กตฺวา อทาสิ. โส ตตฺถ วสติ.
213. ¿Cuál es el origen de la estrofa que comienza con «Sabbābhibhū»? El Gran Hombre, habiendo realizado la gran renuncia y alcanzado gradualmente la omnisciencia, mientras se dirigía a Bārāṇasī para poner en movimiento la rueda del Dhamma, se encontró con el asceta Upaka entre el lugar de la iluminación y Gayā. Siendo interrogado por él mediante el método que comienza con «Tus facultades, amigo, son ciertamente claras», respondió con las palabras que empiezan con «Sabbābhibhū». Upaka dijo: «Podría ser, amigo», y tras sacudir la cabeza, tomó un camino lateral y partió. Gradualmente llegó a una aldea de cazadores en el país de Vaṅga. Al verlo, el jefe de los cazadores pensó: «¡Oh, qué asceta tan moderado en sus deseos, ni siquiera viste ropas! Seguramente es un arahant en el mundo». Llevándolo a su casa, lo atendió con platos de carne sabrosa. Después de que Upaka hubo comido, el cazador, junto con su esposa e hijos, le rindió homenaje y le invitó diciendo: «More aquí mismo, venerable, yo le serviré con los requisitos». Tras prepararle un lugar para residir, se lo ofreció. Él vivió allí.

มาควิโก คิมฺหกาเล อุทกสมฺปนฺเน สีตเล ปเทเส จริตุํ ทูรํ อปกฺกนฺเตสุ มิเคสุ ตตฺถ คจฺฉนฺโต ‘‘อมฺหากํ อรหนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหสฺสู’’ติ ฉาวํ นาม ธีตรํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา ทสฺสนียา โหติ โกฏฺฐาสสมฺปนฺนา. ทุติยทิวเส อุปโก ฆรํ อาคโต ตํ ทาริกํ สพฺพํ อุปจารํ กตฺวา, ปริวิสิตุํ อุปคตํ ทิสฺวา, ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, มรามี’’ติ นิราหาโร สยิ. สตฺตเม ทิวเส มาควิโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ อุปกสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. สา – ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มาควิโก ‘‘อาคตเวเสเนว นํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ตงฺขณญฺเญว คนฺตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, อผาสุก’’นฺติ ปาเท ปรามสนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วท, ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, สพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, อิเธว มรณํ เสยฺโย’’ติ อาห. ‘‘ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺป’’นฺติ? ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆราวาสํ อธิฏฺฐาตุ’’นฺติ? โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกิณิสฺสามี’’ติ. มาควิโกปิ ‘‘อมฺหากํ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา, ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต [Pg.249] วิชายิ. สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. ฉาวา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. โส ตํ อสหนฺโต ‘‘ภทฺเท, อหํ อนนฺตชินสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกามิ.
En la estación calurosa, cuando los ciervos se habían alejado a lugares distantes, frescos y con abundancia de agua, el cazador, dirigiéndose allí, ordenó a su hija llamada Chāvā: «Sirve con respeto a nuestro arahant», y partió junto con sus hijos y hermanos. Su hija era hermosa y de proporciones perfectas. Al día siguiente, cuando Upaka llegó a la casa y vio a la joven que se acercaba para servirle habiendo preparado todo, fue subyugado por la pasión y, siendo incapaz incluso de comer, tomó la comida en un recipiente y regresó a su lugar de residencia. Puso la comida a un lado y se acostó sin ingerir alimento, pensando: «Si obtengo a Chāvā, viviré; si no, moriré». Al séptimo día, el cazador regresó y preguntó a su hija sobre el estado de Upaka. Ella dijo: «Vino solo un día y no ha vuelto a aparecer». El cazador, diciendo: «Iré a preguntarle tal como he llegado del bosque», fue allí de inmediato y, masajeando sus pies, preguntó: «Venerable, ¿tiene alguna molestia?». Upaka solo se daba vueltas gimiendo. Él dijo: «Hable, venerable, haré todo aquello que sea capaz de hacer por usted». Upaka dijo: «Si obtengo a Chāvā, viviré; si no, aquí mismo será mi muerte». «Pero, venerable, ¿conoce algún oficio?». «No lo conozco». «Venerable, no es posible establecerse en la vida de hogar sin conocer algún oficio». Él dijo: «No conozco ningún oficio, pero seré quien cargue la carne para ustedes y también la venderé». El cazador, diciendo: «Eso mismo nos agrada», le dio un manto superior, lo llevó a casa y le entregó a su hija. De su unión nació un hijo a quien llamaron Subhadda. Chāvā se burlaba de Upaka con canciones de cuna para deleitar al niño. Él, no pudiendo soportarlo, dijo: «Estimada, iré a la presencia del Vencedor Infinito», y partió hacia la Región Media.

ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวนมหาวิหาเร. อถ โข ภควา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, อนนฺตชิโนติ ปุจฺฉมาโน อาคจฺฉติ, ตสฺส มํ ทสฺเสยฺยาถา’’ติ. อุปโกปิ โข อนุปุพฺเพเนว สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร มม สหาโย อนนฺตชิโน นาม อตฺถิ, โส กุหึ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. ภควา ตสฺสานุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ. ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพปฺปวตฺตึ สุตฺวา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ภควา ปฐมํ นิสฺสิริกสฺส นคฺคสมณสฺส ธมฺมํ เทเสสี’’ติ. ภควา ตํ กถาสมุฏฺฐานํ วิทิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ กเถสุํ. ตโต ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเหตุอปฺปจฺจยา ธมฺมํ เทเสติ, นิมฺมลา ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, น สกฺกา ตตฺถ โทสํ ทฏฺฐุํ. เตน, ภิกฺขเว, ธมฺมเทสนูปนิสฺสเยน อุปโก เอตรหิ อนาคามี ชาโต’’ติ วตฺวา อตฺตโน เทสนามลาภาวทีปิกํ อิมํ คาถมภาสิ.
En aquel tiempo, el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el gran monasterio de Jeta. Entonces, el Bienaventurado ordenó de antemano a los monjes: «Monjes, si alguien viene preguntando por el “Vencedor Infinito”, mostrádmelo». Upaka, llegando gradualmente a Sāvatthī, se detuvo en medio del monasterio y preguntó: «En este monasterio vive mi amigo llamado Vencedor Infinito, ¿dónde reside él?». Los monjes lo llevaron ante el Bienaventurado. El Bienaventurado le enseñó el Dhamma de manera adecuada para él. Al concluir la enseñanza, se estableció en el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala). Los monjes, habiendo escuchado su historia previa, iniciaron una conversación: «El Bienaventurado enseñó primero el Dhamma a un asceta desnudo y desdichado». El Bienaventurado, conociendo el origen de esa conversación, salió de su alcoba perfumada y, sentándose en el asiento de Buda mediante un milagro apropiado para el momento, se dirigió a los monjes: «¿De qué tema, monjes, están conversando sentados aquí ahora?». Ellos le contaron todo. Entonces el Bienaventurado dijo: «Monjes, el Tathāgata no enseña el Dhamma sin una causa o condición; la enseñanza del Dhamma del Tathāgata es inmaculada, no es posible encontrar falta en ella. Debido a ese apoyo de la enseñanza del Dhamma, monjes, Upaka se ha convertido ahora en un anāgāmī». Habiendo dicho esto, pronunció esta estrofa que ilustra la naturaleza inmaculada de su propia enseñanza.

ตสฺสตฺโถ – สาสเวสุ สพฺพขนฺธายตนธาตูสุ ฉนฺทราคปฺปหาเนน เตหิ อนภิภูตตฺตา สยญฺจ เต ธมฺเม สพฺเพ อภิภุยฺย ปวตฺตตฺตา สพฺพาภิภุํ. เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ สพฺพธมฺมานํ สพฺพากาเรน วิทิตตฺตา สพฺพวิทุํ. สพฺพธมฺมเทสนสมตฺถาย โสภนาย เมธาย สมนฺนาคตตฺตา สุเมธํ. เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สาสวขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพธมฺเมสุ อุปลิมฺปติ, เตสํ เลปานํ อภาวา เตสุ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺตํ. เตสุ จ สพฺพธมฺเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน สพฺเพ เต ธมฺเม ชหิตฺวา ฐิตตฺตา สพฺพญฺชหํ. อุปธิวิเวกนินฺเนน จิตฺเตน ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน วิเสเสน มุตฺตตฺตา ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตํ, อธิมุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ เวทยนฺติ ชานนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ มุนิ, ตสฺส กุโต เทสนามลนฺติ อตฺตานํ วิภาเวติ[Pg.250]. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วาสทฺโทติ. เกจิ ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘อุปโก ตทา ตถาคตํ ทิสฺวาปิ ‘อยํ พุทฺธมุนี’ติ น สทฺทหี’’ติ เอวํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ตโต ภควา ‘‘สทฺทหตุ วา มา วา, ธีรา ปน ตํ มุนึ เวทยนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมภาสีติ.
Su significado es el siguiente: por el abandono del deseo y la lujuria hacia todos los agregados, bases sensoriales y elementos asociados con los influjos (āsavas), no es vencido por ellos; más bien, habiendo superado él mismo todos esos fenómenos, es llamado «el que lo ha superado todo» (sabbābhibhuṃ). Por haber conocido todos los fenómenos —estos así como otros— en todos sus aspectos, es «el que todo lo sabe» (sabbaviduṃ). Por poseer la radiante sabiduría capaz de enseñar todos los fenómenos, es «el de gran sabiduría» (sumedhaṃ). Carece de las manchas del deseo y los puntos de vista por las cuales otros se contaminan en relación con los agregados, bases y elementos asociados con los influjos; por lo tanto, está «sin mancha» (anupalittaṃ) entre todas las cosas. Debido a la ausencia de deseo y lujuria hacia todos esos fenómenos, habiéndolos abandonado, es «el que lo ha abandonado todo» (sabbañjahaṃ). Con una mente inclinada hacia el desapego de las adquisiciones (upadhi), está especialmente liberado en el nibbāna, la extinción de la sed; por lo tanto, se dice que está «liberado en la extinción de la sed» (taṇhakkhaye vimuttaṃ), lo cual significa que está «enfocado en ello». La frase «a él los sabios lo conocen como un muni» significa que los seres sabios lo reconocen y conocen como tal. El Buda se manifiesta diciendo en efecto: «Ved cuán distinguido es ciertamente este muni, ¿cómo podría haber alguna mancha en su enseñanza?». Pues aquí la palabra «vā» tiene el sentido de resaltar. Sin embargo, algunos comentan que, en aquel tiempo, aunque Upaka vio al Tathāgata, no creyó que fuera el Buda-muni; los monjes iniciaron una conversación al respecto, y entonces el Bienaventurado, para mostrar que «crea o no, los sabios lo conocen como un muni», pronunció este verso.

๒๑๔. ปญฺญาพลนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ คาถา เรวตตฺเถรํ อารพฺภ วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วุตฺตนเยเนว เรวตตฺเถรสฺส อาทิโต ปภุติ ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิตสฺส ขทิรวเน วิหาโร, ตตฺถ วิหรโต วิเสสาธิคโม, ภควโต ตตฺถ คมนปจฺจาคมนญฺจ เวทิตพฺพํ. ปจฺจาคเต ปน ภควติ โย โส มหลฺลกภิกฺขุ อุปาหนํ สมฺมุสฺสิตฺวา ปฏินิวตฺโต ขทิรรุกฺเข อาลคฺคิตํ ทิสฺวา สาวตฺถึ อนุปฺปตฺโต วิสาขาย อุปาสิกาย ‘‘กึ, ภนฺเต, เรวตตฺเถรสฺส วสโนกาโส รมณีโย’’ติ ภิกฺขู ปุจฺฉมานาย เยหิ ภิกฺขูหิ ปสํสิโต, เต อปสาเทนฺโต ‘‘อุปาสิเก, เอเต ตุจฺฉํ ภณนฺติ, น สุนฺทโร ภูมิปฺปเทโส, อติลูขกกฺขฬํ ขทิรวนเมวา’’ติ อาห. โส วิสาขาย อาคนฺตุกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติเต ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺโต อาห – ‘‘กึ, อาวุโส, เรวตตฺเถรสฺส เสนาสเน รมณียํ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐ’’นฺติ. ภควา ตํ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘เรวตํ, ภนฺเต, อารพฺภ กถา อุปฺปนฺนา ‘เอวํ นวกมฺมิโก กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, เรวโต นวกมฺมิโก, อรหา เรวโต ขีณาสโว’’ติ วตฺวา ตํ อารพฺภ เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.
214. «Aquel que posee el poder de la sabiduría»: ¿cuál es el origen? Este verso fue pronunciado en referencia al venerable saṅghathera Revata. Aquí, tal como se relata en el verso «Ya sea en una aldea o en un bosque», debe entenderse la historia de la ordenación de Revata desde el principio, su estancia en el bosque de acacias (khadiravana) tras ordenarse, el logro de las distinciones espirituales mientras vivía allí, y la visita y el regreso del Bienaventurado. Cuando el Bienaventurado hubo regresado, un monje anciano que olvidó sus sandalias volvió y, tras verlas colgadas en un árbol de acacia, llegó a Sāvatthī. Cuando la seguidora Visākhā preguntó a los monjes: «Venerables, ¿es agradable el lugar de residencia del venerable Revata?», aquel monje, para desacreditar a los monjes que lo elogiaban, dijo: «Seguidora, ellos hablan en vano; el terreno no es bueno, es extremadamente árido y áspero, es solo un bosque de acacias». Después de comer el alimento para visitantes preparado por Visākhā, por la tarde, en el pabellón de reuniones, se quejó ante los monjes que se habían congregado diciendo: «Amigos, ¿qué vieron ustedes de agradable en la morada de Revata?». El Bienaventurado, conociendo esto, salió de la Fragante Cabaña (gandhakuṭi) y, mediante un prodigio adecuado al momento, se presentó en medio de la asamblea, se sentó en el asiento de Buda y se dirigió a los monjes: «Monjes, ¿de qué tema conversaban mientras estaban sentados juntos aquí?». Ellos respondieron: «Venerable, surgió una conversación sobre Revata: “Siendo alguien tan dedicado a la construcción (navakammiko), ¿cuándo realizará el deber de un asceta?”». El Bienaventurado les dijo: «Monjes, Revata no es un constructor; Revata es un Arahant, alguien que ha destruido los influjos», y pronunció este verso en referencia a él para enseñar el Dhamma a esos monjes.

ตสฺสตฺโถ – ทุพฺพลกรกิเลสปฺปหานสาธเกน วิกุพฺพนอธิฏฺฐานปฺปเภเทน วา ปญฺญาพเลน สมนฺนาคตตฺตา ปญฺญาพลํ, จตุปาริสุทฺธิสีเลน ธุตงฺควเตน จ อุปปนฺนตฺตา สีลวตูปปนฺนํ, มคฺคสมาธินา ผลสมาธินา อิริยาปถสมาธินา จ สมาหิตํ, อุปจารปฺปนาเภเทน ฌาเนน ฌาเน วา รตตฺตา ฌานรตํ, สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา สติมํ, ราคาทิสงฺคโต ปมุตฺตตา สงฺคา ปมุตฺตํ, ปญฺจเจโตขิลจตุอาสวาภาเวน อขิลํ อนาสวํ ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ตมฺปิ เอวํ ปญฺญาทิคุณสํยุตฺตํ สงฺคาทิโทสวิสํยุตฺตํ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ วา เวทยนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ [Pg.251] ขีณาสวมุนิ, โส ‘‘นวกมฺมิโก’’ติ วา ‘‘กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’ติ วา กถํ วตฺตพฺโพ. โส หิ ปญฺญาพเลน ตํ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ, น นวกมฺมกรเณน, กตกิจฺโจว โส, น อิทานิ สมณธมฺมํ กริสฺสตีติ เรวตตฺเถรํ วิภาเวติ. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วา-สทฺโทติ.
Su significado es el siguiente: por estar dotado del poder de la sabiduría mediante el cual se logra el abandono de las impurezas debilitantes, o por poseer los poderes de transformación y determinación, es «el poder de la sabiduría» (paññābalaṃ). Por estar provisto de las cuatro clases de conducta purificada y de la observancia de las prácticas ascéticas (dhutaṅga), está «dotado de virtud y prácticas». Está «concentrado» (samāhitaṃ) a través de la concentración del sendero, la concentración del fruto y la concentración en las posturas corporales. Es «el que se deleita en la meditación» (jhānarataṃ) por deleitarse en el jhāna, ya sea en el acceso o en la absorción. Es «atento» (satimaṃ) por haber alcanzado la plenitud de la atención. Está «liberado de los vínculos» (saṅgā pamuttaṃ) por estar libre de la lujuria y demás ataduras. Es «sin asperezas y sin influjos» (akhilaṃ anāsavaṃ) debido a la ausencia de las cinco arideces mentales y los cuatro influjos. «A él los sabios lo conocen como un muni»: los seres sabios reconocen a tal persona, dotada de tales cualidades como la sabiduría y libre de defectos como los vínculos, como un muni. Ved cuán distinguido es este muni que ha destruido los influjos; ¿cómo podría decirse de él que es un «constructor» o «¿cuándo practicará el deber de un asceta?»? Pues él terminó su morada mediante el poder de la sabiduría, no mediante labores de construcción; habiendo cumplido ya su tarea, no tiene ahora necesidad de practicar el deber de un asceta. Así destaca al venerable Revata. Aquí, la palabra «vā» se utiliza con el propósito de resaltar.

๒๑๕. เอกํ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? โพธิมณฺฑโต ปภุติ ยถากฺกมํ กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺเต ภควติ ปิตาปุตฺตสมาคเม วตฺตมาเน ภควา สมฺโมทมาเนน รญฺญา สุทฺโธทเนน ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, คหฏฺฐกาเล คนฺธกรณฺฑเก วาสิตานิ กาสิกาทีนิ ทุสฺสานิ นิวาเสตฺวา อิทานิ กถํ ฉินฺนกานิ ปํสุกูลานิ ธาเรถา’’ติ เอวมาทินา วุตฺโต ราชานํ อนุนยมาโน –
215. «Viviendo solo»: ¿cuál es el origen? Tras los eventos que se sucedieron desde el lugar de la iluminación, cuando el Bienaventurado llegó gradualmente a Kapilavatthu y se produjo el encuentro entre padre e hijo, el rey Suddhodana, saludándolo con regocijo, le dijo: «Venerable, cuando erais un laico vestíais ropas de Kāsī y otras telas perfumadas en cofres de incienso; ¿cómo es que ahora vestís harapos (paṃsukūlāni) cortados y desechados?». Dirigiéndose al rey para instruirlo con estas palabras y otras similares:

‘‘ยํ ตฺวํ ตาต วเท มยฺหํ, ปฏฺฏุณฺณํ ทุกูลกาสิกํ;
ปํสุกูลํ ตโต เสยฺยํ, เอตํ เม อภิปตฺถิต’’นฺติ. –
«Padre, lo que tú mencionas sobre telas de seda o lino fino de Kāsī; los mantos de harapos son mejores que eso: eso es lo que yo he anhelado».

อาทีนิ วตฺวา โลกธมฺเมหิ อตฺตโน อวิกมฺปภาวํ ทสฺเสนฺโต รญฺโญ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สตฺตปทคาถมภาสิ.
Habiendo dicho estas palabras y otras, y mostrando su propia impasibilidad ante las condiciones del mundo (lokadhamma), pronunció este verso de siete líneas para enseñar el Dhamma al rey.

ตสฺสตฺโถ – ปพฺพชฺชาสงฺขาตาทีหิ เอกํ, อิริยาปถาทีหิ จริยาหิ จรนฺตํ. โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ. สพฺพฏฺฐาเนสุ ปมาทาภาวโต อปฺปมตฺตํ. อกฺโกสนครหนาทิเภทาย นินฺทาย วณฺณนโถมนาทิเภทาย ปสํสาย จาติ อิมาสุ นินฺทาปสํสาสุ ปฏิฆานุนยวเสน อเวธมานํ. นินฺทาปสํสามุเขน เจตฺถ อฏฺฐปิ โลกธมฺมา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สีหํว เภริสทฺทาทีสุ สทฺเทสุ อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ปกติวิการานุปคเมน อสนฺตสนฺตํ, ปนฺเตสุ วา เสนาสเนสุ สนฺตาสาภาเวน. วาตํว สุตฺตมยาทิเภเท ชาลมฺหิ จตูหิ มคฺเคหิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาเล อสชฺชมานํ, อฏฺฐสุ วา โลกธมฺเมสุ ปฏิฆานุนยวเสน อสชฺชมานํ. ปทุมํว โตเยน โลเก ชาตมฺปิ เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สตฺตา โลเกน ลิปฺปนฺติ, เตสํ เลปานํ ปหีนตฺตา โลเกน อลิปฺปมานํ, นิพฺพานคามิมคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เตน มคฺเคน เนตารมญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ. อตฺตโน ปน อญฺเญน เกนจิ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา อเนตพฺพตฺตา อนญฺญเนยฺยํ ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว.
Su significado es: viviendo solo —al actuar en diversas posturas— en el modo designado como la renuncia (pabbajjā) y demás. Es un muni por poseer las cualidades del estado de muni; diligente (appamatta) en todas las situaciones debido a la ausencia de negligencia. No se conmueve por el rechazo o el apego ante la crítica y el elogio: frente a la censura —como el abuso, el reproche y demás— y el elogio —como la aclamación, la adulación y demás—. Aquí, bajo el rubro de crítica y elogio, deben entenderse también las ocho condiciones mundanas. Como un león que no se alarma ante los sonidos: no experimenta una alteración de su condición natural al encontrar las ocho condiciones mundanas, o muestra ausencia de temor al habitar en alojamientos remotos, como un león ante el sonido de los tambores y otros ruidos. Como el viento que no queda atrapado en una red hecha de hilos y demás; mediante los cuatro senderos, no queda atrapado (no se apega) en la red de la avidez y los puntos de vista. O bien, no queda atrapado por el rechazo o el apego al encontrarse con las ocho condiciones mundanas. Como un loto que no es manchado por el agua: aunque nacido en el mundo, al haber abandonado las manchas —las manchas de la avidez y los puntos de vista por las cuales los seres son manchados por el mundo—, él no es manchado por el mundo. Habiendo hecho surgir el sendero que conduce al nibbāna, es un guía para otros —devas y seres humanos— por ese sendero. "No es guiado por otros" porque no puede ser guiado por nadie más que pudiera mostrarle el camino. A él también los sabios lo conocen como un muni: el Buddha se revela a sí mismo diciendo, en efecto: "Ellos conocen al Buddha-muni". El resto es de la manera ya explicada.

๒๑๖. โย [Pg.252] โอคหเณติ กา อุปฺปตฺติ? ภควโต ปฐมาภิสมฺพุทฺธสฺส จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตทสปารมิทสอุปปารมิทสปรมตฺถปารมิปฺปเภทํ อภินีหารคุณปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อภินิพฺพตฺติคุณํ ตตฺถ นิวาสคุณํ มหาวิโลกนคุณํ คพฺภโวกฺกนฺตึ คพฺภวาสํ คพฺภนิกฺขมนํ ปทวีติหารํ ทิสาวิโลกนํ พฺรหฺมคชฺชนํ มหาภินิกฺขมนํ มหาปธานํ อภิสมฺโพธึ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ผลญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, ทสพลญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ, ฉพฺพิธํ อสาธารณญาณํ, อฏฺฐวิธํ สาวกสาธารณพุทฺธญาณํ, จุทฺทสวิธํ พุทฺธญาณํ, อฏฺฐารสพุทฺธคุณปริจฺเฉทกญาณํ, เอกูนวีสติวิธปจฺจเวกฺขณญาณํ, สตฺตสตฺตติวิธญาณวตฺถุ เอวมิจฺจาทิคุณสตสหสฺเส นิสฺสาย ปวตฺตํ มหาลาภสกฺการํ อสหมาเนหิ ติตฺถิเยหิ อุยฺโยชิตาย จิญฺจมาณวิกาย ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ วุตฺตนเยน จตุปริสมชฺเฌ ภควโต อยเส อุปฺปาทิเต ตปฺปจฺจยา ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘เอวรูเปปิ นาม อยเส อุปฺปนฺเน น ภควโต จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถี’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ตโต ภควา – ‘‘พุทฺธา นาม, ภิกฺขเว, อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ตาทิโน โหนฺตี’’ติ วตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.
216. ¿Cuál es el origen de [el verso que comienza con] "Yo ogahaṇe"? Los sectarios no podían tolerar la gran ganancia y honor que recaían sobre el Bienaventurado después de que alcanzara por primera vez el pleno despertar, debido a sus cientos de miles de excelentes cualidades, tales como: la cualidad excelente de haber emprendido las diez pāramīs básicas, las diez pāramīs intermedias y las diez pāramīs supremas durante cuatro incontables y cien mil eones; tras haber cumplido las pāramīs, la cualidad excelente de su renacimiento en el cielo Tusita; la cualidad de su estancia allí; la de su gran observación del mundo; su entrada en el vientre, su permanencia en él, su salida del vientre, sus pasos, su observación de las direcciones y su rugido como el de un Brahmā; su gran renuncia, su gran esfuerzo, su pleno despertar y la puesta en movimiento de la rueda del Dhamma; el cuádruple conocimiento de los senderos y los frutos; el conocimiento por el cual permanece inconmovible ante las ocho asambleas; el conocimiento de los diez poderes, el conocimiento que delimita los cuatro modos de generación, el conocimiento que delimita los cinco destinos; las catorce clases de conocimiento búdico, incluyendo los seis conocimientos no compartidos con otros y los ocho tipos de conocimiento búdico compartidos con los discípulos; el conocimiento que delimita las dieciocho cualidades excelentes de un Buddha; las diecinueve clases de conocimiento de revisión; las setenta y siete clases de conocimiento, y demás. Por ello, instigaron a la joven Ciñcā para que difamara al Bienaventurado en medio de las cuatro asambleas, de la manera relatada en la historia de fondo del verso "Aquel que transgrede un principio". Debido a esto, los bhikkhus entablaron una conversación: "Incluso cuando surgió tal difamación, no hubo alteración en la mente del Bienaventurado". Al saber esto, el Bienaventurado salió de la Cabaña Perfumada y, con prodigios adecuados para la ocasión, se sentó en su asiento y se dirigió a los bhikkhus: "¿De qué estaban hablando mientras estaban aquí sentados juntos?". Ellos le contaron todo. Entonces el Bienaventurado dijo: "Bhikkhus, los Buddhas permanecen imparciales (tādino) ante las ocho condiciones mundanas", y pronunció este verso con el fin de enseñar el Dhamma a los bhikkhus.

ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม โอคหเณ มนุสฺสานํ นฺหานติตฺเถ องฺคฆํสนตฺถาย จตุรสฺเส วา อฏฺฐํเส วา ถมฺเภ นิขาเต อุจฺจกุลีนาปิ นีจกุลีนาปิ องฺคํ ฆํสนฺติ, น เตน ถมฺภสฺส อุนฺนติ วา โอนติ วา โหติ. เอวเมวํ โย โอคหเณ ถมฺโภริวาภิชายติ ยสฺมึ ปเร วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปเร ติตฺถิยา วา อญฺเญ วา วณฺณวเสน อุปริมํ วา อวณฺณวเสน เหฏฺฐิมํ วา วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ, ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ อนุนยํ วา ปฏิฆํ วา อนาปชฺชมาโน ตาทิภาเวน โย โอคหเณ ถมฺโภริว ภวตีติ. ตํ วีตราคํ สุสมาหิตินฺทฺริยนฺติ ตํ อิฏฺฐารมฺมเณ ราคาภาเวน วีตราคํ, อนิฏฺฐารมฺมเณ จ โทสโมหาภาเวน สุสมาหิตินฺทฺริยํ, สุฏฺฐุ วา สโมธาเนตฺวา ฐปิตินฺทฺริยํ, รกฺขิตินฺทฺริยํ, โคปิตินฺทฺริยนฺติ [Pg.253] วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺติ, ตสฺส กถํ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.
Su significado es: así como en un vado (ogahaṇe), en un lugar de baño para la gente, se clava un pilar de cuatro u ocho caras para que las personas froten sus cuerpos; cuando tanto los de alta alcurnia como los de baja alcurnia frotan sus cuerpos contra él, no hay en el pilar ni elevación ni depresión. Del mismo modo, aquel que se comporta como un pilar en un vado cuando otros pronuncian palabras extremas sobre algún asunto. ¿Qué se quiere decir? Que cuando otros, ya sean sectarios u otros, dicen palabras extremas sobre algún asunto —ya sean palabras elevadas por vía de elogio o palabras degradantes por vía de vituperio—, él no cae ni en el apego ni en el rechazo respecto a ese asunto, sino que en su imparcialidad permanece firme como un pilar en un vado. "Desprovisto de avidez, con las facultades bien concentradas": "desprovisto de avidez" por la ausencia de deseo ante un objeto deseable, y "con las facultades bien concentradas" por la ausencia de odio y engaño ante un objeto indeseable. O bien, es aquel cuyas facultades están estables porque han sido bien recolectadas, protegidas y resguardadas. A él también los sabios lo conocen como un muni: lo conocen como el Buddha-muni. Se revela a sí mismo diciendo: "¿Cómo podría haber alteración en su mente?". El resto es de la manera ya explicada.

๒๑๗. โย เว ฐิตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา เสฏฺฐิธีตา ปาสาทา โอรุยฺห เหฏฺฐาปาสาเท ตนฺตวายสาลํ คนฺตฺวา ตสรํ วฏฺเฏนฺเต ทิสฺวา ตสฺส อุชุภาเวน ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘อโห วต สพฺเพ สตฺตา กายวจีมโนวงฺกํ ปหาย ตสรํ วิย อุชุจิตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติ. สา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ตเทว นิมิตฺตํ อาวชฺเชนฺตี นิสีทิ. เอวํ ปฏิปนฺนาย จสฺสา น จิรสฺเสว อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ อโหสิ, ตทนุสาเรเนว จ ทุกฺขานตฺตลกฺขณานิปิ. อถสฺสา ตโยปิ ภวา อาทิตฺตา วิย อุปฏฺฐหึสุ. ตํ ตถา วิปสฺสมานํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ มุญฺจิ. สา ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชนฺตี ภควนฺตํ ปสฺเส นิสินฺนมิว ทิสฺวา อุฏฺฐาย ปญฺชลิกา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมเทสนาวเสน อิมํ คาถมภาสิ.
217. ¿Cuál es el origen de «Yo ve ṭhitatto»? Se dice que en Sāvatthī, la hija de un banquero descendió de su mansión y, tras dirigirse al taller de tejido situado debajo de la misma, observó el giro de una lanzadera. A partir de su rectitud, tomó aquello como un objeto de meditación (nimitta): «¡Oh, que todos los seres, habiendo abandonado la tortuosidad de cuerpo, palabra y mente, posean una mente recta como una lanzadera!». Incluso después de haber subido de nuevo a la mansión, permaneció sentada reflexionando repetidamente sobre ese mismo signo. Mientras practicaba de este modo, en poco tiempo se le hizo manifiesta la característica de la impermanencia (aniccalakkhaṇa), y siguiendo a esto, también las características del sufrimiento y del no-yo. Entonces, las tres esferas de la existencia se le presentaron como si estuvieran ardiendo. El Bienaventurado, sabiendo que ella meditaba con tal visión cabal, sentado en la Fragante Cabaña (Gandhakuṭi), emitió un resplandor. Al verlo y preguntarse «¿Qué es esto?», percibió al Bienaventurado como si estuviera sentado a su lado; se levantó y permaneció de pie con las palmas de las manos unidas en reverencia. Entonces, el Bienaventurado, conociendo lo que era adecuado para ella, pronunció esta estrofa a modo de enseñanza del Dhamma.

ตสฺสตฺโถ – โย เว เอกคฺคจิตฺตตาย อกุปฺปวิมุตฺติตาย จ วุฑฺฒิหานีนํ อภาวโต วิกฺขีณชาติสํสารตฺตา ภวนฺตรูปคมนาภาวโต จ ฐิตตฺโต, ปหีนกายวจีมโนวงฺกตาย อคติคมนาภาเวน วา ตสรํว อุชุ, หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนตฺตา ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ, ปาปกานิ กมฺมานิ คูถคตํ วิย มุตฺตคตํ วิย จ ชิคุจฺฉติ, หิรียตีติ วุตฺตํ โหติ. โยควิภาเคน หิ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ สทฺทสตฺเถ สิชฺฌติ. วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจาติ กายวิสมาทิวิสมํ กายสมาทิสมญฺจ ปหานภาวนากิจฺจสาธเนน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน อุปปริกฺขมาโน. ตํ วาปิ ขีณาสวํ ธีรา มุนึ เวทยนฺตีติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถาวุตฺตนเยน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจ โย เว ฐิตตฺโต โหติ, โส เอวํ ตสรํว อุชุ หุตฺวา กิญฺจิ วีติกฺกมํ อนาปชฺชนฺโต ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ. ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ยโต อีทิโส โหตีติ ขีณาสวมุนึ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เสฏฺฐิธีตา โสตาปตฺติผเล [Pg.254] ปติฏฺฐหิ. เอตฺถ จ วิกปฺเป วา สมุจฺจเย วา วาสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.
Su significado es: aquel que posee una mente firme (ṭhitatto) debido a la unificación de la mente y la liberación inamovible, por la ausencia de aumento o disminución, por haber terminado el ciclo de nacimientos y por la inexistencia de tránsito hacia otra existencia; aquel que es recto (uju) como una lanzadera por haber abandonado la tortuosidad de cuerpo, palabra y mente, o por no seguir senderos erróneos; aquel que, dotado de vergüenza y temor moral, siente aversión hacia las acciones malvadas, aborreciendo las malas acciones como si fueran excremento u orina: esto es lo que se quiere decir con «siente vergüenza». Según las reglas de la gramática, el uso del instrumental en sentido de acusativo se establece mediante la división de la regla (yogavibhāga). «Investigando lo desigual y lo igual» (vīmaṃsamāno visamaṃ samañca) significa investigar y examinar, mediante la sabiduría del sendero que realiza las funciones de abandono y cultivo, lo desigual —como la conducta corporal desigual— y lo igual —como la conducta corporal igual. «A aquel que ha destruido los influjos, los sabios lo conocen como un sabio (muni)». ¿Qué quiere decir esto? Que aquel que es de mente firme, investigando lo desigual y lo igual mediante la sabiduría del sendero según el método expuesto, habiéndose vuelto recto como una lanzadera y no incurriendo en transgresión alguna, siente aversión hacia las acciones malvadas. A ese tal, los sabios lo conocen como un muni. Al mostrar así al muni que ha destruido los influjos, el Buda enseñó la estrofa culminando en el estado de Arahant. Al concluir la enseñanza, la hija del banquero se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). En este contexto, la palabra «vā» debe entenderse ya sea en sentido disyuntivo o conjuntivo.

๒๑๘. โย สญฺญตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กิร อาฬวิยํ วิหรนฺเต อาฬวีนคเร อญฺญตโร ตนฺตวาโย สตฺตวสฺสิกํ ธีตรํ อาณาเปสิ – ‘‘อมฺม, หิยฺโย อวสิฏฺฐตสรํ น พหุ, ตสรํ วฏฺเฏตฺวา ลหุํ ตนฺตวายสาลํ อาคจฺเฉยฺยาสิ, มา โข จิรายี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. โส สาลํ คนฺตฺวา ตนฺตํ วิเนนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺสา ทาริกาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปเคว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย นครํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อทฺธา อชฺช โกจิ อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ปเคว ปวิฏฺโฐ ภควา’’ติ ภควนฺตํ อุปคจฺฉึสุ. ภควา เยน มคฺเคน สา ทาริกา ปิตุสนฺติกํ คจฺฉติ, ตสฺมึ อฏฺฐาสิ. นครวาสิโน ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา, ปริปฺโผสิตฺวา, ปุปฺผูปหารํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, มหาชนกาโย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. สา ทาริกา ตํ ปเทสํ ปตฺตา มหาชนปริวุตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. ตํ ภควา อามนฺเตตฺวา – ‘‘ทาริเก กุโต อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘น ชานาสี’’ติ? ‘‘ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ.
218. ¿Cuál es el origen de «Yo saññatatto»? Se dice que mientras el Bienaventurado residía en Āḷavī, un cierto tejedor en la ciudad de Āḷavī le ordenó a su hija de siete años: «Hija mía, ayer no quedó mucha lanzadera; devana la lanzadera y ven pronto al taller de tejido, ¡no tardes!». Ella aceptó diciendo: «Está bien». Él se dirigió al taller y permaneció allí preparando el telar. Ese día, el Bienaventurado, tras surgir de su entrada en la gran compasión y observar el mundo, vio que esa niña poseía el soporte necesario para alcanzar el fruto de la entrada en la corriente y que, al final de la enseñanza, ochenta y cuatro mil seres alcanzarían la comprensión del Dhamma. Así, tras realizar temprano sus cuidados corporales y tomar su cuenco y túnica, entró en la ciudad. Al ver al Bienaventurado, las personas se le acercaron pensando: «Ciertamente, hoy hay alguien a quien beneficiar, pues el Bienaventurado ha entrado temprano». El Bienaventurado se detuvo en el camino por el cual la niña se dirigía hacia donde estaba su padre. Los habitantes de la ciudad barrieron ese lugar, lo rociaron con agua, prepararon una ofrenda de flores, colocaron un dosel y dispusieron un asiento. El Bienaventurado se sentó en el asiento preparado y una gran multitud permaneció rodeándolo. Cuando la niña llegó a ese lugar, vio al Bienaventurado rodeado por la multitud y le rindió homenaje con las cinco extremidades. El Bienaventurado, dirigiéndose a ella, le preguntó: «Niña, ¿de dónde vienes?». «No lo sé, Bienaventurado», respondió ella. «¿A dónde irás?», preguntó. «No lo sé, Bienaventurado». «¿No lo sabes?», preguntó. «Lo sé, Bienaventurado». «¿Lo sabes?», preguntó. «No lo sé, Bienaventurado».

ตํ สุตฺวา มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อยํ ทาริกา อตฺตโน ฆรา อาคตาปิ ภควตา ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ตนฺตวายสาลํ คจฺฉนฺตี จาปิ ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ‘น ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘ชานามี’ติ อาห, ‘ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘น ชานามี’ติ อาห, สพฺพํ ปจฺจนีกเมว กโรตี’’ติ. ภควา มนุสฺสานํ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุกาโม ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ มยา ปุจฺฉิตํ, กึ ตยา วุตฺต’’นฺติ? สา อาห – ‘‘น มํ, ภนฺเต, โกจิ น ชานาติ, ฆรโต อาคตา ตนฺตวายสาลํ คจฺฉตี’’ติ; อปิจ มํ ตุมฺเห ปฏิสนฺธิวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุโต อาคตาสี’’ติ, จุติวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ อหญฺจ น ชานามิ. ‘‘กุโต จมฺหิ อาคตา; นิรยา วา เทวโลกา วา’’ติ, น หิ ชานามิ, ‘‘กุหิมฺปิ คมิสฺสามิ นิรยํ วา เทวโลกํ วา’’ติ, ตสฺมา ‘‘น ชานามี’’ติ [Pg.255] อวจํ. ตโต มํ ภควา มรณํ สนฺธาย ปุจฺฉิ – ‘‘น ชานาสี’’ติ, อหญฺจ ชานามิ. ‘‘สพฺเพสํ มรณํ ธุว’’นฺติ, เตนาโวจํ ‘‘ชานามี’’ติ. ตโต มํ ภควา มรณกาลํ สนฺธาย ปุจฺฉิ ‘‘ชานาสี’’ติ, อหญฺจ น ชานามิ ‘‘กทา มริสฺสามิ กึ อชฺช วา อุทาหุ สฺเว วา’’ติ, เตนาโวจํ ‘‘น ชานามี’’ติ. ภควา ตาย วิสฺสชฺชิตํ ปญฺหํ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อนุโมทิ. มหาชนกาโยปิ ‘‘ยาว ปณฺฑิตา อยํ ทาริกา’’ติ สาธุการสหสฺสานิ อทาสิ. อถ ภควา ทาริกาย สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต –
Al oír aquello, las personas se quejaron: «¡Miren, señores! Esta muchacha, aunque viene de su propia casa, cuando el Bienaventurado le preguntó, dijo: “No lo sé”. Y aunque se dirige al taller del tejedor, cuando se le preguntó, volvió a decir: “No lo sé”. Al decirle: “¿No lo sabes?”, ella dijo: “Lo sé”. Al decirle: “¿Entonces lo sabes?”, ella dijo: “No lo sé”. Todo lo que hace es contradictorio». El Bienaventurado, deseando aclarar el significado a la gente, le preguntó: «¿Qué te pregunté y qué respondiste?». Ella respondió: «Venerable Señor, no hay nadie que no sepa que vengo de mi casa y voy al taller del tejedor. Pero Usted me preguntó: “¿De dónde has venido?”, refiriéndose al renacimiento, y “¿A dónde vas?”, refiriéndose a la muerte. No sé de dónde he venido, si del infierno o del mundo de los devas. Tampoco sé a dónde iré, si al infierno o al mundo de los devas. Por eso dije: “No lo sé”. Luego el Bienaventurado me preguntó, refiriéndose a la muerte: “¿No lo sabes?”, y yo sé que la muerte es segura para todos. Por eso dije: “Lo sé”. Cuando el Bienaventurado me preguntó, con respecto al momento de la muerte: “¿Entonces lo sabes?”, como no sé cuándo moriré, si hoy o mañana, dije: “No lo sé”». El Bienaventurado aprobó sus respuestas diciendo: «¡Excelente! ¡Excelente!». La multitud también la aplaudió diciendo: «¡Qué sabia es esta muchacha!». Entonces, habiendo comprendido lo que era adecuado para la muchacha, el Bienaventurado, al enseñarle el Dhamma, dijo:

‘‘อนฺธภูโต อยํ โลโก, ตนุเกตฺถ วิปสฺสติ;
สกุโณ ชาลมุตฺโตว, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๔) –
«Este mundo está ciego, pocos aquí tienen visión clara. Como un pájaro que escapa de la red, pocos van a los estados celestiales».

อิมํ คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.
Al concluir el verso, ella se estableció en el fruto de la entrada en la corriente, y para ochenta y cuatro mil seres vivos se produjo la realización del Dhamma.

สา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ปิตา ตํ ทิสฺวา ‘‘จิเรนาคตา’’ติ กุทฺโธ เวเคน ตนฺเต เวมํ ปกฺขิปิ. ตํ นิกฺขมิตฺวา ทาริกาย กุจฺฉึ ภินฺทิ. สา ตตฺเถว กาลมกาสิ. โส ทิสฺวา – ‘‘นาหํ มม ธีตรํ ปหรึ, อปิจ โข อิมํ เวมํ เวคสา นิกฺขมิตฺวา อิมิสฺสา กุจฺฉึ ภินฺทิ. ชีวติ นุ โข นนุ โข’’ติ วีมํสนฺโต มตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มนุสฺสา มํ ‘อิมินา ธีตา มาริตา’ติ ญตฺวา อุปกฺโกเสยฺยุํ, เตน ราชาปิ ครุกํ ทณฺฑํ ปเณยฺย, หนฺทาหํ ปฏิกจฺเจว ปลายามี’’ติ. โส ทณฺฑภเยน ปลายนฺโต ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ วสโนกาสํ ปาปุณิ. เต จ ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อทํสุ. โส ตํ อุคฺคเหตฺวา วายมนฺโต น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ, เต จสฺส อาจริยุปชฺฌายา. อถ มหาปวารณาย สพฺเพว ภควโต สนฺติกํ อคมํสุ – ‘‘วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสฺสามา’’ติ. ภควา ปวาเรตฺวา วุตฺถวสฺโส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน อาฬวึ อคมาสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา ทานาทีนิ กโรนฺตา ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ‘‘ธีตรํ มาเรตฺวา อิทานิ กํ มาเรตุํ อาคโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุปฺปณฺเฑสุํ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา อุปฏฺฐานเวลายํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว[Pg.256], อยํ ภิกฺขุ ธีตรํ มาเรสิ, สา อตฺตโน กมฺเมน มตา’’ติ วตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน มนุสฺเสหิ ทุพฺพิชานํ ขีณาสวมุนิภาวํ ปกาเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.
Tras rendir homenaje al Bienaventurado, ella regresó con su padre. Su padre, al verla, se enojó porque había tardado mucho y lanzó con fuerza la lanzadera del telar. Esta se soltó y atravesó el vientre de la muchacha. Ella murió en el acto. Al ver esto, el padre pensó: «Yo no golpeé a mi hija, sino que esta lanzadera salió disparada y le atravesó el vientre. ¿Estará viva o no?». Al investigar y ver que estaba muerta, pensó: «La gente me reprochará diciendo que he matado a mi hija, y por ello el rey podría imponerme un castigo severo. ¡Mejor huyo ahora mismo!». Huyendo por temor al castigo, llegó ante el Bienaventurado, recibió un tema de meditación y llegó al lugar de residencia de los monjes que viven en el bosque. Se acercó a esos monjes y pidió la ordenación. Ellos lo ordenaron y le enseñaron la meditación sobre las cinco partes del cuerpo que terminan en la piel (tacapañcaka). Habiendo aprendido esto, se esforzó con diligencia y en poco tiempo alcanzó el estado de arahant, al igual que sus maestros y preceptores. Luego, para la gran Pavāraṇā, todos fueron ante el Bienaventurado pensando: «Realizaremos la ceremonia de Pavāraṇā en pureza». El Bienaventurado, habiendo realizado la Pavāraṇā y completado el retiro de las lluvias, partió de viaje rodeado por la comunidad de monjes y finalmente llegó a Āḷavī. Allí, la gente, al invitar al Bienaventurado y ofrecerle limosnas, vio a aquel monje y lo escarneció diciendo: «Habiendo matado a su hija, ¿a quién viene a matar ahora?». Los monjes oyeron esto y, en el momento de la asamblea, se acercaron al Bienaventurado y le informaron sobre el asunto. El Bienaventurado dijo: «Monjes, este monje no mató a su hija; ella murió debido a su propio kamma». Tras decir esto, para mostrar a la gente el estado de sabio que ha destruido las impurezas (khīṇāsavamuni), el cual es difícil de discernir, y para enseñar el Dhamma a los monjes, pronunció este verso:

ตสฺสตฺโถ – โย ตีสุปิ กมฺมทฺวาเรสุ สีลสํยเมน สํยตตฺโต กาเยน วา วาจาย วา เจตสา วา หึสาทิกํ น กโรติ ปาปํ, ตญฺจ โข ปน ทหโร วา ทหรวเย ฐิโต, มชฺฌิโม วา มชฺฌิมวเย ฐิโต, เอเตเนว นเยน เถโร วา ปจฺฉิมวเย ฐิโตติ กทาจิปิ น กโรติ. กึ การณา? ยตตฺโต, ยสฺมา อนุตฺตราย วิรติยา สพฺพปาเปหิ อุปรตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ.
Su significado es el siguiente: aquel monje que, en las tres puertas de acción, está autocontrolado mediante la restricción de la virtud (sīla), no comete ningún mal como dañar a otros mediante el cuerpo, el habla o la mente; y ciertamente no lo hace siendo joven, permaneciendo en la juventud, ni siendo de mediana edad, ni tampoco siendo un anciano (thera) que permanece en la última etapa de la vida. ¿Por qué razón? Porque es un ser autocontrolado; pues se dice que, mediante la abstención insuperable, su mente se ha apartado de todo mal.

อิทานิ มุนิ อโรสเนยฺโย น โส โรเสติ กญฺจีติ เอเตสํ ปทานํ อยํ โยชนา จ อธิปฺปาโย จ – โส ขีณาสวมุนิ อโรสเนยฺโย ‘‘ธีตุมารโก’’ติ วา ‘‘เปสกาโร’’ติ วา เอวมาทินา นเยน กาเยน วา วาจาย วา โรเสตุํ, ฆฏฺเฏตุํ, พาเธตุํ อรโห น โหติ. โสปิ หิ น โรเสติ กญฺจิ, ‘‘นาหํ มม ธีตรํ มาเรมิ, ตฺวํ มาเรสิ, ตุมฺหาทิโส วา มาเรตี’’ติอาทีนิ วตฺวา กญฺจิ น โรเสติ, น ฆฏฺเฏติ, น พาเธติ, ตสฺมา โสปิ น โรสเนยฺโย. อปิจ โข ปน ‘‘ติฏฺฐตุ นาโค, มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ, นโม กโรหิ นาคสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๙) วุตฺตนเยน นมสฺสิตพฺโพเยว โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ เอตฺถ ปน ตมฺปิ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ เอวํ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย เจตฺถ – ตํ ‘‘อยํ อโรสเนยฺโย’’ติ เอเต พาลมนุสฺสา อชานิตฺวา โรเสนฺติ. เย ปน ธีรา โหนฺติ, เต ธีราว ตมฺปิ มุนึ เวทยนฺติ, อยํ ขีณาสวมุนีติ ชานนฺตีติ.
Ahora, respecto a los términos «el sabio es irreprochable, no provoca a nadie», este es el análisis y el propósito: ese sabio que ha destruido las impurezas es irreprochable (arosaneyyo), no merece ser provocado, golpeado ni acosado, ya sea mediante el cuerpo o el habla, con términos como «asesino de su hija» o «tejedor», y demás. Pues él mismo no provoca a nadie; no dice: «Yo no maté a mi hija, tú la mataste, o alguien como tú la mató», ni nada similar que provoque, golpee o acose a otros; por lo tanto, él tampoco debe ser provocado. Al contrario, debe ser venerado según lo dicho: «Deja en paz al noble (nāga), no provoques al noble, rinde homenaje al noble». En cuanto a «los sabios lo reconocen como un sabio», la división de palabras es: «los sabios también reconocen a tal persona como un sabio». Y el propósito es este: «Esta gente necia lo provoca sin saber que es irreprochable. Pero aquellos que son sabios, ellos mismos lo reconocen como un sabio; saben que “este es un sabio que ha destruido las impurezas”».

๒๑๙. ยทคฺคโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจคฺคทายโก นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. โส นิปฺผชฺชมาเนสุ สสฺเสสุ เขตฺตคฺคํ, ราสคฺคํ, โกฏฺฐคฺคํ, กุมฺภิอคฺคํ, โภชนคฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อคฺคานิ เทติ. ตตฺถ ปฐมปกฺกานิเยว สาลิ-ยว-โคธูม-สีสานิ อาหราเปตฺวา ยาคุปายาสปุถุกาทีนิ ปฏิยาเทตฺวา ‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี, อคฺคํ โส อธิคจฺฉตี’’ติ เอวํทิฏฺฐิโก หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ [Pg.257] เทติ, อิทมสฺส เขตฺตคฺคทานํ. นิปฺผนฺเนสุ ปน สสฺเสสุ ลายิเตสุ มทฺทิเตสุ จ วรธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส ราสคฺคทานํ. ปุน เตหิ ธญฺเญหิ โกฏฺฐาคารานิ ปูราเปตฺวา ปฐมโกฏฺฐาคารวิวรเณ ปฐมนีหฏานิ ธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส โกฏฺฐคฺคทานํ. ยํ ยเทว ปนสฺส ฆเร รนฺเธติ, ตโต อคฺคํ อนุปฺปตฺตปพฺพชิตานํ อทตฺวา อนฺตมโส ทารกานมฺปิ น กิญฺจิ เทติ, อิทมสฺส กุมฺภิอคฺคทานํ. ปุน อตฺตโน โภชนกาเล ปฐมูปนีตํ โภชนํ ปุเรภตฺตกาเล สงฺฆสฺส, ปจฺฉาภตฺตกาเล สมฺปตฺตยาจกานํ, ตทภาเว อนฺตมโส สุนขานมฺปิ อทตฺวา น ภุญฺชติ, อิทมสฺส โภชนคฺคทานํ. เอวํ โส ปญฺจคฺคทายโกตฺเวว อภิลกฺขิโต อโหสิ.
219. ¿Cuál es el origen de 'yadaggato'? Se dice que en Sāvatthī vivía un brahmán llamado Pañcaggadāyaka (el dador de las cinco primicias). Cuando los cultivos maduraban, él entregaba estas cinco primicias: la primicia del campo, la primicia del montón, la primicia del granero, la primicia de la olla y la primicia de la comida. Primero, hacía traer las primeras espigas maduras de arroz, cebada y trigo, preparaba gachas, arroz con leche, pasteles de arroz y otras cosas, y basándose en la visión de que 'el sabio que es dador de lo mejor alcanza lo mejor', ofrecía limosnas a la Sangha de monjes encabezada por el Buda; esta era su ofrenda de la primicia del campo. Cuando los cultivos maduros eran segados y trillados, tomaba los mejores granos y entregaba la ofrenda de la misma manera; esta era su ofrenda de la primicia del montón. Luego, tras llenar los graneros con el grano, al abrir el primer granero, tomaba el primer grano extraído y entregaba la ofrenda de la misma forma; esta era su ofrenda de la primicia del granero. Además, de cualquier cosa que se cocinara en su propia casa, no daba nada, ni siquiera a sus hijos, sin haber ofrecido primero la mejor parte a los monjes que llegaban; esta era su ofrenda de la primicia de la olla. Asimismo, al momento de su propia comida, no comía sin haber entregado primero la comida servida: a la Sangha por la mañana, a los mendigos por la tarde, o incluso a los perros si no había nadie; esta era su ofrenda de la primicia de la comida. De esta manera, llegó a ser designado como 'el dador de las cinco primicias'.

อเถกทิวสํ ภควา ปจฺจูสสมเย พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส พฺราหฺมณิยา จ โสตาปตฺติมคฺคอุปนิสฺสยํ ทิสฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา อติปฺปเคว คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู ปิหิตทฺวารํ คนฺธกุฏึ ทิสฺวา – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ภควาปิ พฺราหฺมณสฺส โภชนเวลายํ นิกฺขมิตฺวา สาวตฺถึ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา เอวํ – ‘‘นูนชฺช โกจิ สตฺโต อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ตถา หิ ภควา เอกโกว ปวิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา น ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ นิมนฺตนตฺถาย. ภควาปิ อนุปุพฺเพน พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวารํ สมฺปตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน พฺราหฺมโณ โภชนํ คเหตฺวา นิสินฺโน โหติ, พฺราหฺมณี ปนสฺส พีชนึ คเหตฺวา ฐิตา. สา ภควนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สจายํ พฺราหฺมโณ ปสฺเสยฺย, ปตฺตํ คเหตฺวา สพฺพํ โภชนํ ทเทยฺย, ตโต เม ปุน ปจิตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา อปฺปสาทญฺจ มจฺเฉรญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ยถา พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ น ปสฺสติ, เอวํ ตาลวณฺเฏน ปฏิจฺฉาเทสิ. ภควา ตํ ญตฺวา สรีราภํ มุญฺจิ. ตํ พฺราหฺมโณ สุวณฺโณภาสํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ อุลฺโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทฺวาเร ฐิตํ. พฺราหฺมณีปิ ‘‘ทิฏฺโฐเนน ภควา’’ติ ตาวเทว ตาลวณฺฏํ นิกฺขิปิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ, วนฺทิตฺวา จสฺสา อุฏฺฐหนฺติยา สปฺปายํ วิทิตฺวา –
Un día, al amanecer, el Bienaventurado observó el mundo con su ojo de Buda y vio que este brahmán y su esposa poseían la condición de apoyo para el camino de la entrada en la corriente. Habiendo atendido sus necesidades corporales, entró temprano en la Cabaña Perfumada. Los monjes, al ver cerrada la puerta de la Cabaña Perfumada, comprendieron: 'Hoy el Bienaventurado desea entrar solo al pueblo'. A la hora de la ronda de limosnas, rodearon la Cabaña Perfumada en señal de respeto y entraron al pueblo por limosna. El Bienaventurado también salió a la hora de la comida del brahmán y entró en Sāvatthī. Al ver al Bienaventurado, las personas pensaron: 'Seguramente hoy hay algún ser que debe ser beneficiado, pues el Bienaventurado ha entrado solo', y por ello no se acercaron para invitarlo a comer. El Bienaventurado llegó gradualmente a la puerta de la casa del brahmán y se detuvo allí. En ese momento, el brahmán estaba sentado comiendo, mientras su esposa permanecía de pie con un abanico. Al ver al Bienaventurado, ella pensó: 'Si este brahmán lo ve, tomará el cuenco y le dará toda la comida, y entonces tendré que cocinar de nuevo'. Sintiendo desagrado y mezquindad, colocó el abanico de tal manera que el brahmán no viera al Bienaventurado. El Bienaventurado, dándose cuenta de esto, emitió su aura corporal. Al ver el resplandor dorado, el brahmán alzó la vista pensando '¿qué es esto?' y vio al Bienaventurado de pie en la puerta. La esposa, comprendiendo que él ya lo había visto, inmediatamente soltó el abanico, se acercó al Bienaventurado y le rindió homenaje con las cinco extremidades. Al levantarse ella, el Bienaventurado, conociendo lo que era adecuado para ella, pronunció este verso:

‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ;
อสตา จ น โสจติ, ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๗) –
'Aquel que, respecto al nombre y la forma, no posee el sentido de «mío», y que no se aflige por lo que no existe, a ese se le llama verdaderamente un monje'.

อิมํ [Pg.258] คาถมภาสิ. สา คาถาปริโยสาเนเยว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณปิ ภควนฺตํ อนฺโตฆรํ ปเวเสตฺวา, วราสเน นิสีทาเปตฺวา, ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, อตฺตโน อุปนีตโภชนํ อุปนาเมสิ – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺยา, สาธุ, เม ตํ โภชนํ อตฺตโน ปตฺเต ปติฏฺฐาเปถา’’ติ. ภควา ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิ. กตภตฺตกิจฺโจ จ พฺราหฺมณสฺส สปฺปายํ วิทิตฺวา อิมํ คาถมภาสิ.
Al concluir el verso, ella quedó establecida en el fruto de la entrada en la corriente. El brahmán también hizo entrar al Bienaventurado en la casa, le ofreció el mejor asiento, le dio el agua de la ofrenda y le presentó la comida preparada para él mismo, diciendo: 'Venerable Señor, en el mundo con sus devas, usted es el más digno de ofrendas. Por favor, permítame poner mi comida en su cuenco'. Para beneficiarlo, el Bienaventurado la aceptó y comió. Habiendo terminado su comida, y conociendo lo que era adecuado para el brahmán, pronunció este verso.

ตสฺสตฺโถ – ยํ กุมฺภิโต ปฐมเมว คหิตตฺตา อคฺคโต, อทฺธาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา มชฺฌโต, เอกทฺวิกฏจฺฉุมตฺตาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา เสสโต วา ปิณฺฑํ ลเภถ. ปรทตฺตูปชีวีติ ปพฺพชิโต. โส หิ อุทกทนฺตโปณํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ปเรเนว ทตฺตํ อุปชีวติ, ตสฺมา ‘‘ปรทตฺตูปชีวี’’ติ วุจฺจติ. นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาทีติ อคฺคโต ลทฺธา อตฺตานํ วา ทายกํ วา โถเมตุมฺปิ นารหติ ปหีนานุนยตฺตา. เสสโต ลทฺธา ‘‘กึ เอตํ อิมินา ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ทายกํ นิปาเตตฺวา อปฺปิยวจนานิ วตฺตาปิ น โหติ ปหีนปฏิฆตฺตา. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปหีนานุนยปฏิฆํ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. คาถาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ.
Su significado es: se dice 'de arriba' (primicia) porque se toma primero de la olla; se dice 'del medio' porque se toma cuando la olla está a la mitad; y 'del resto' cuando se recibe lo que queda, apenas una o dos cucharadas. 'El que vive de lo que otros dan' se refiere al monje; pues, exceptuando el agua y el palillo de dientes, vive de todo lo demás que le es dado por otros, por lo que se llama 'paradattūpajīvī'. 'Ni para alabar ni para menospreciar' significa que si recibe de la primicia, no debe alabarse a sí mismo ni al donante por haber abandonado el afecto. Si recibe de las sobras, no debe proferir palabras desagradables que denigren al donante, como '¿por qué me han dado esto?', por haber abandonado la aversión. 'A él los sabios lo conocen como un muni': los sabios conocen como un sabio (muni) a aquel que ha abandonado tanto el afecto como la aversión. Así, enseñó el verso al brahmán, con el Arhatato como culminación. Al final del verso, el brahmán quedó establecido en el fruto de la entrada en la corriente.

๒๒๐. มุนึ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร เสฏฺฐิปุตฺโต อุตุวเสน ตีสุ ปาสาเทสุ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริจารยมาโน ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา, มาตาปิตโร ยาจิตฺวา, ขคฺควิสาณสุตฺเต ‘‘กามา หิ จิตฺรา’’ติ (สุ. นิ. ๕๐) อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา จ อุปฺปพฺพชิตฺวา จ จตุตฺถวาเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ ปุพฺพปริจเยน ภิกฺขู ภณนฺติ – ‘‘สมโย, อาวุโส, อุปฺปพฺพชิตุ’’นฺติ. โส ‘‘อภพฺโพ ทานาหํ, อาวุโส, วิพฺภมิตุ’’นฺติ อาห. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘เอวเมตํ, ภิกฺขเว, อภพฺโพ โส ทานิ วิพฺภมิตุ’’นฺติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ อาวิกโรนฺโต อิมํ คาถมาห.
220. ¿Cuál es el origen de «El muni que vive...» (Muniṃ carantaṃ)? Se dice que en Sāvatthī, el hijo de un financiero, que disfrutaba de toda clase de riquezas en sus tres palacios construidos según las estaciones, siendo aún joven, deseó ordenarse. Tras pedir permiso a sus padres y siguiendo el método ya explicado en el origen del verso «Los placeres sensuales son coloridos» del Khaggavisāṇa Sutta, se ordenó y abandonó los hábitos tres veces, pero en la cuarta ocasión alcanzó el estado de Arahant. Debido a su comportamiento anterior, los monjes le decían: «Es hora de colgar los hábitos, amigo». Él respondió: «Amigos, ahora soy incapaz de volver a la vida laica». Al oír esto, los monjes informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado dijo: «Así es, monjes; él es ahora incapaz de volver a la vida laica». Y revelando su condición de muni con las impurezas destruidas (khīṇāsava), pronunció este verso.

ตสฺสตฺโถ [Pg.259] – โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ, เอกวิหาริตาย, ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการาสุ วา จริยาสุ ยาย กายจิ จริยาย จรนฺตํ, ปุพฺเพ วิย เมถุนธมฺเม จิตฺตํ อกตฺวา อนุตฺตราย วิรติยา วิรตํ เมถุนสฺมา. ทุติยปาทสฺส สมฺพนฺโธ – กีทิสํ มุนึ จรนฺตํ วิรตํ เมถุนสฺมาติ เจ? โย โยพฺพเน โนปนิพชฺฌเต กฺวจิ, โย ภทฺเรปิ โยพฺพเน วตฺตมาเน กฺวจิ อิตฺถิรูเป ยถา ปุเร, เอวํ เมถุนราเคน น อุปนิพชฺฌติ. อถ วา กฺวจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา โยพฺพเน ‘‘ยุวา ตาวมฺหิ, อยํ วา ยุวาติ ปฏิเสวามิ ตาว กาเม’’ติ เอวํ โย ราเคน น อุปนิพชฺฌตีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. น เกวลญฺจ วิรตํ เมถุนสฺมา, อปิจ โข ปน ชาติมทาทิเภทา มทา, กามคุเณสุ สติวิปฺปวาสสงฺขาตา ปมาทาปิ จ วิรตํ, เอวํ มทปฺปมาทา วิรตตฺตา เอว จ วิปฺปมุตฺตํ สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ. ยถา วา เอโก โลกิกายปิ วิรติยา วิรโต โหติ, น เอวํ, กึ ปน วิปฺปมุตฺตํ วิรตํ, สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ วิปฺปมุตฺตตฺตา โลกุตฺตรวิรติยา วิรตนฺติปิ อตฺโถ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีรา เอว มุนึ เวทยนฺติ, ตุมฺเห ปน นํ น เวทยถ, เตน นํ เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ.
Este es su significado: es un «muni» por estar dotado de las cualidades de la sabiduría (moneyyadhamma); «que vive» ya sea morando en soledad o actuando según cualquiera de los tipos de conducta mencionados anteriormente. Está «abstenido de la unión sexual» por una abstinencia insuperable, al no generar pensamientos sobre la actividad sexual como en el pasado. La conexión con el segundo verso es la siguiente: si se pregunta «¿qué tipo de muni es aquel que vive abstenido de la unión sexual?», se dice: «aquel que en su juventud no está ligado a nada»; es decir, alguien que no está atado por la lujuria sexual hacia la forma de ninguna mujer, incluso en la flor de la juventud, tal como lo estaba antes. O bien, «en nada» se refiere a la juventud, ya sea propia o ajena: alguien que no está ligado por la pasión pensando: «soy joven» o «ella es joven; disfrutaré de los placeres sensuales mientras tanto». Este es también el significado aquí. No solo se abstiene de la unión sexual, sino que también está abstenido de la vanidad —como la vanidad del nacimiento y demás— y de la negligencia, que es la pérdida de la atención en relación con los hilos de los placeres sensuales. Así, precisamente por abstenerse de la vanidad y la negligencia, está plenamente liberado de todos los vínculos de las impurezas (kilesas). Su abstinencia no es como la de quien se abstiene de forma mundana, sino que está plenamente liberado; al estar libre de todos los vínculos de las impurezas, se abstiene mediante la abstinencia supramundana (lokuttara). A él también los sabios lo conocen como un muni. El texto muestra: «Los sabios lo conocen a él también como un muni, pero vosotros no lo conocéis, y por eso habláis de esa manera».

๒๒๑. อญฺญาย โลกนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรติ. เตน สมเยน นนฺทสฺส อาภรณมงฺคลํ, อภิเสกมงฺคลํ, อาวาหมงฺคลนฺติ ตีณิ มงฺคลานิ อกํสุ. ภควาปิ ตตฺถ นิมนฺติโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิกฺขมนฺโต นนฺทสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อทาสิ. ตํ นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา ชนปทกลฺยาณี ‘‘ตุวฏฺฏํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ‘‘หนฺท ภควา ปตฺต’’นฺติ วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต วิหารเมว คโต. ภควา คนฺธกุฏิปริเวเณ ฐตฺวา ‘‘อาหร, นนฺท, ปตฺต’’นฺติ คเหตฺวา ‘‘ปพฺพชิสฺสสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ปฏิกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ปพฺพชามิ, ภควา’’ติ อาห. ตํ ภควา ปพฺพาเชสิ. โส ปน ชนปทกลฺยาณิยา วจนํ ปุนปฺปุนํ สรนฺโต อุกฺกณฺฐิ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา นนฺทสฺส อนภิรตึ วิโนเทตุกาโม ‘‘ตาวตึสภวนํ คตปุพฺโพสิ, นนฺทา’’ติ อาห. นนฺโท ‘‘นาหํ, ภนฺเต, คตปุพฺโพ’’ติ อโวจ.
221. ¿Cuál es el origen de «Habiendo conocido el mundo...» (Aññāya lokaṃ)? El Bienaventurado residía en Kapilavatthu. En aquella ocasión, se celebraron tres ceremonias auspiciosas para Nanda: la ceremonia de ornamentación, la de consagración y la de boda. El Bienaventurado también fue invitado y acudió allí con quinientos monjes. Después de comer, al retirarse, puso su cuenco en manos de Nanda. Al verlo partir, Janapadakalyāṇī le dijo: «Regresa pronto, señor». Por respeto al Bienaventurado, Nanda no se atrevió a decir: «Tome su cuenco, Señor», y llegó hasta el monasterio. El Bienaventurado, deteniéndose en el recinto de la Celda Perfumada, dijo: «Nanda, trae el cuenco». Una vez tomado, le preguntó: «¿Te ordenarás?». Por respeto al Bienaventurado, Nanda no pudo negarse y dijo: «Me ordenaré, Señor». El Bienaventurado lo ordenó. Pero él, recordando una y otra vez las palabras de Janapadakalyāṇī, se sentía insatisfecho con la vida monástica. Los monjes informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado, deseando disipar el descontento de Nanda, le preguntó: «Nanda, ¿has estado antes en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa)?». Nanda respondió: «No, Venerable Señor, nunca he estado allí».

ตโต นํ ภควา อตฺตโน อานุภาเวน ตาวตึสภวนํ เนตฺวา เวชยนฺตปาสาททฺวาเร อฏฺฐาสิ. ภควโต อาคมนํ วิทิตฺวา สกฺโก อจฺฉราคณปริวุโต [Pg.260] ปาสาทา โอโรหิ. ตา สพฺพาปิ กสฺสปสฺส ภควโต สาวกานํ ปาทมกฺขนเตลํ ทตฺวา กกุฏปาทินิโย อเหสุํ. อถ ภควา นนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสสิ โน, ตฺวํ นนฺท, อิมานิ ปญฺจ อจฺฉราสตานิ กกุฏปาทานี’’ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. มาตุคามสฺส นาม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนํ คเหตพฺพนฺติ สกเลปิ พุทฺธวจเน เอตํ นตฺถิ. อถ จ ปเนตฺถ ภควา อุปายกุสลตาย อาตุรสฺส โทเส อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม เวชฺโช สุโภชนํ วิย นนฺทสฺส ราคํ อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณํ อนุญฺญาสิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. ตโต ภควา อจฺฉราเหตุ นนฺทสฺส พฺรหฺมจริเย อภิรตึ ทิสฺวา ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘ภตกวาเทน นนฺทํ โจเทถา’’ติ. โส เตหิ โจทิยมาโน ลชฺชิโต โยนิโส มนสิ กโรนฺโต ปฏิปชฺชิตฺวา น จิรสฺเสว อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควโตปิ ญาณํ อุทปาทิ. ภิกฺขู อชานนฺตา ตเถวายสฺมนฺตํ โจเทนฺติ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทานิ นนฺโท เอวํ โจเทตพฺโพ’’ติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.
Entonces el Bienaventurado, mediante su poder sobrenatural, lo llevó al reino de Tāvatiṃsa y se detuvo ante la puerta del palacio Vejayanta. Sakka, al saber de la llegada del Bienaventurado, descendió del palacio rodeado de un séquito de ninfas celestiales. Todas ellas tenían los pies rojos como de paloma (kakuṭapādiniyo) por haber ofrecido en el pasado aceite para masajear los pies a los discípulos del Buda Kassapa. Entonces el Bienaventurado se dirigió a Nanda: «Nanda, ¿ves a estas quinientas ninfas con pies de paloma?». Todo el relato debe detallarse. En ninguna parte de la Palabra del Buda se dice que se deba prestar atención a las marcas y rasgos de una mujer; sin embargo, aquí el Bienaventurado, por su maestría en los medios (upāyakusalatāya), actuó como un médico que quiere que un paciente expulse toxinas. Deseando que Nanda expulsara su lujuria, le permitió observar los rasgos y atributos de las ninfas, como quien ofrece buena comida a un enfermo, pues Él es el insuperable guía de personas que deben ser domadas. Después, viendo que Nanda se esforzaba en la vida espiritual por causa de las ninfas, el Bienaventurado ordenó a los monjes: «Reprended a Nanda llamándolo jornalero». Al ser reprendido por los monjes, Nanda sintió vergüenza y, practicando con atención correcta, no tardó en realizar el estado de Arahant. Una deidad que moraba en un árbol al final de su zona de meditación caminando informó de este hecho al Bienaventurado. El conocimiento de ello también surgió en el Bienaventurado. Los monjes, por su parte, ignorando esto, seguían reprendiendo al venerable Nanda como antes. El Bienaventurado, para enseñar el Dhamma a los monjes y mostrar que él era ahora un muni que ha destruido las impurezas, dijo: «Monjes, ahora Nanda no debe ser reprendido de esa manera», y pronunció este verso.

ตสฺสตฺโถ – ทุกฺขสจฺจววตฺถานกรเณน ขนฺธาทิโลกํ อญฺญาย ชานิตฺวา ววตฺถเปตฺวา นิโรธสจฺจสจฺฉิกิริยาย ปรมตฺถทสฺสึ, สมุทยปฺปหาเนน จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ, ปหีนสมุทยตฺตา รูปมทาทิเวคสหเนน จกฺขาทิอายตนสมุทฺทญฺจ อติตริย อติตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา มคฺคภาวนาย, ‘‘ตนฺนิทฺเทสา ตาที’’ติ อิมาย ตาทิลกฺขณปฺปตฺติยา ตาทึ. โย วายํ กามราคาทิกิเลสราสิเยว อวหนนฏฺเฐน โอโฆ, กุจฺฉิตคติปริยาเยน สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, สมุทยปฺปหาเนเนว ตํ โอฆํ สมุทฺทญฺจ อติตริย อติติณฺโณฆตฺตา อิทานิ ตุมฺเหหิ เอวํ วุจฺจมาเนปิ วิการมนาปชฺชนตาย ตาทิมฺปิ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ จ อธิปฺปาโย จ เวทิตพฺโพ. ตํ ฉินฺนคนฺถํ อสิตํ อนาสวนฺติ อิทํ ปนสฺส ถุติวจนเมว, อิมาย จตุสจฺจภาวนาย จตุนฺนํ คนฺถานํ ฉินฺนตฺตา ฉินฺนคนฺถํ, ทิฏฺฐิยา ตณฺหาย วา กตฺถจิ อนิสฺสิตตฺตา อสิตํ, จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีราว ขีณาสวมุนึ เวทยนฺติ ตุมฺเห ปน อเวทยมานา เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ.
Este es su significado: Habiendo conocido el mundo de los agregados y demás mediante la delimitación de la verdad del sufrimiento; habiéndolos conocido y delimitado. Un visionario de la meta suprema: mediante la realización de la verdad del cese. Él ha cruzado, ha superado la cuádruple inundación mediante el abandono del origen; y debido a que ha abandonado el origen, ha cruzado también el océano —las bases de los sentidos del ojo y las demás— al soportar las olas compuestas de formas y los otros objetos sensoriales a través del desarrollo del camino. Él es un ser estable [tādi], por este logro de la característica de la estabilidad, como se dice: 'un ser estable a través de esta descripción'. O bien, el cúmulo de impurezas tales como el deseo sensual y demás se denomina inundación en el sentido de arrastrar hacia abajo, y océano en el sentido de agitar, al conducir a uno hacia un destino despreciable. El significado y el propósito aquí [en relación con Nanda] deben entenderse también de esta manera: 'Al abandonar el origen, él ha cruzado esa inundación y ese océano. Ahora que ha cruzado la inundación, aunque le habléis de tal manera, él es un ser estable puesto que no muestra ninguna perturbación'. Cuyos nudos están cortados, desapegado, sin influjos: esta es una declaración de elogio hacia él. Se dice que es aquel cuyos nudos están cortados porque, mediante el desarrollo de las cuatro verdades, ha cortado los cuatro nudos. Es desapegado porque no está apegado a nada mediante los puntos de vista o el deseo. Y es sin influjos debido a la ausencia de los cuatro influjos. A él también los sabios lo conocen como un muni: muestra que 'los sabios lo conocen también como un arahant-muni. Pero vosotros no lo conocéis; por eso le habláis de tal manera'.

๒๒๒. อสมา [Pg.261] อุโภติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร ภิกฺขุ โกสลรฏฺเฐ ปจฺจนฺตคามํ นิสฺสาย อรญฺเญ วิหรติ. ตสฺมิญฺจ คาเม มิคลุทฺทโก ตสฺส ภิกฺขุโน วสโนกาสํ คนฺตฺวา มิเค พนฺธติ. โส อรญฺญํ ปวิสนฺโต เถรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตมฺปิ ปสฺสติ, อรญฺญา อาคจฺฉนฺโต คามโต นิกฺขมนฺตมฺปิ ปสฺสติ. เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน เถเร ชาตสิเนโห อโหสิ. โส ยทา พหุํ มํสํ ลภติ, ตทา เถรสฺสาปิ รสปิณฺฑปาตํ เทติ. มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อมุกสฺมึ ปเทเส มิคา ติฏฺฐนฺติ, จรนฺติ, ปานียํ ปิวนฺตี’ติ ลุทฺทกสฺส อาโรเจติ. ตโต ลุทฺทโก มิเค มาเรติ, เตน อุโภ สงฺคมฺม ชีวิกํ กปฺเปนฺตี’’ติ. อถ ภควา ชนปทจาริกํ จรมาโน ตํ ชนปทํ อคมาสิ. ภิกฺขู คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ลุทฺทเกน สทฺธึ สมานชีวิกาภาวสาธกํ ตสฺส ภิกฺขุโน ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.
222. ¿Cuál es el origen de «Los dos son desiguales»? Cierto monje moraba en un bosque dependiendo de una aldea fronteriza en el reino de Kosala. Un cazador de ciervos en esa aldea iba al lugar donde residía el monje y atrapaba ciervos. Al entrar al bosque, veía al anciano entrando en la aldea para recibir limosna, y al salir del bosque, veía al anciano saliendo de la aldea. Así, debido a verlo constantemente, surgió en él afecto por el anciano. Cuando obtenía mucha carne, le ofrecía también al anciano comida deliciosa. La gente murmuraba: «Este monje informa al cazador: 'En tal lugar están los ciervos, allí andan, allí beben agua'. Entonces el cazador mata a los ciervos; así ambos, actuando juntos, se ganan la vida». Entonces el Bienaventurado, mientras recorría las comarcas, llegó a esa región. Los monjes, al entrar en la aldea para pedir limosna, escucharon este relato y se lo informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado, queriendo mostrar que aquel monje era un arahant-muni y demostrando que no compartía el mismo modo de vida con el cazador, pronunció este verso para enseñar el Dhamma a esos monjes.

ตสฺสตฺโถ – โย จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ, โย จ ลุทฺทโก, เอเต อสมา อุโภ. ยํ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘สมานชีวิกา’’ติ, ตํ มิจฺฉา. กึ การณา? ทูรวิหารวุตฺติโน, ทูเร วิหาโร จ วุตฺติ จ เนสนฺติ ทูรวิหารวุตฺติโน. วิหาโรติ วสโนกาโส, โส จ ภิกฺขุโน อรญฺเญ, ลุทฺทกสฺส จ คาเม. วุตฺตีติ ชีวิกา, สา จ ภิกฺขุโน คาเม สปทานภิกฺขาจริยา, ลุทฺทกสฺส จ อรญฺเญ มิคสกุณมารณา. ปุน จปรํ คิหี ทารโปสี, โส ลุทฺทโก เตน กมฺเมน ปุตฺตทารํ โปเสติ. อมโม จ สุพฺพโต, ปุตฺตทาเรสุ ตณฺหาทิฏฺฐิมมตฺตวิรหิโต สุจิวตตฺตา สุนฺทรวตตฺตา จ สุพฺพโต โส ขีณาสวภิกฺขุ. ปุน จปรํ ปรปาณโรธาย คิหี อสญฺญโต, โส ลุทฺทโก คิหี ปรปาณโรธาย เตสํ ปาณานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาย กายวาจาจิตฺเตหิ อสํยโต. นิจฺจํ มุนี รกฺขติ ปาณิเน ยโต, อิตโร ปน ขีณาสวมุนิ กายวาจาจิตฺเตหิ นิจฺจํ ยโต สํยโต ปาณิโน รกฺขติ. เอวํ สนฺเต เต กถํ สมานชีวิกา ภวิสฺสนฺตีติ?
Su significado es este: «Monjes, tanto aquel monje como aquel cazador, estos dos son desiguales. Lo que la gente dice: 'Tienen el mismo modo de vida', es erróneo. ¿Por qué razón? Tienen moradas y conductas distantes; por tener la morada y la conducta lejanas entre sí, son llamados 'quienes viven en moradas distantes'. 'Morada' es el lugar de residencia, y para el monje es el bosque, mientras que para el cazador es la aldea. 'Conducta' es el medio de vida, y para el monje es la ronda de limosna casa por casa en la aldea, mientras que para el cazador es la matanza de ciervos y aves en el bosque. Además, el laico mantiene a una esposa: ese cazador mantiene a su esposa e hijos con ese oficio. Sin apego y de buena conducta: el monje arahant está libre del sentido de posesión respecto a esposa e hijos basado en el deseo y los puntos de vista, y es de buena conducta por la pureza y excelencia de sus votos. Además, el laico no está restringido respecto a dañar a otros seres vivos: ese cazador, siendo un laico, no está restringido en cuerpo, habla y mente para dañar a otros seres vivos y cortar su facultad vital. El muni siempre protege a los seres vivos siendo esforzado: el otro, el muni con los influjos extintos, estando siempre esforzado y restringido en cuerpo, habla y mente, protege a los seres vivos. Siendo esto así, ¿cómo podrían tener el mismo modo de vida?».

๒๒๓. สิขี ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรนฺเต สากิยานํ กถา อุทปาทิ – ‘‘ปฐมกโสตาปนฺโน ปจฺฉา โสตาปตฺตึ ปตฺตสฺส ธมฺเมน วุฑฺฒตโร โหติ, ตสฺมา ปจฺฉา โสตาปนฺเนน ภิกฺขุนา ปฐมโสตาปนฺนสฺส คิหิโน อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพานี’’ติ ตํ กถํ อญฺญตโร [Pg.262] ปิณฺฑจาริโก ภิกฺขุ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ‘‘อญฺญา เอว หิ อยํ ชาติ, ปูชเนยฺยวตฺถุ ลิงฺค’’นฺติ สนฺธาย ‘‘อนาคามีปิ เจ, ภิกฺขเว, คิหี โหติ, เตน ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ สามเณรสฺส อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพาเนวา’’ติ วตฺวา ปุน ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปฐมโสตาปนฺนคหฏฺฐโต อติมหนฺตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.
223. ¿Cuál es el origen de «Tal como el pavo real»? Mientras el Bienaventurado moraba en Kapilavatthu, surgió este tema de conversación entre los Sakyas: «Aquel que se convierte primero en un entrado en la corriente es superior según el Dhamma a quien alcanza la entrada en la corriente después; por lo tanto, el monje que ha entrado en la corriente después debe rendir homenaje y realizar otros actos de respeto hacia el laico que entró en la corriente primero». Cierto monje en su ronda de limosna escuchó esa conversación y se la informó al Bienaventurado. El Bienaventurado, refiriéndose a que «esta es una clase diferente; el hábito es un objeto de veneración», dijo: «Monjes, aunque un laico sea alguien que no regresa, debe rendir homenaje y realizar otros actos de respeto incluso a un novicio que se haya ordenado ese mismo día». Habiendo dicho esto, queriendo mostrar de nuevo la inmensa diferencia que existe para un monje, aunque haya entrado en la corriente después, respecto a un laico que entró en la corriente antes, pronunció este verso para enseñar el Dhamma a los monjes.

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ มตฺถเก ชาตาย สิขาย สพฺภาเวน สิขี, มณิทณฺฑสทิสาย คีวาย นีลคีโวติ จ มยูรวิหงฺคโม วุจฺจติ. โส ยถา หริตหํสตมฺพหํสขีรหํสกาฬหํสปากหํสสุวณฺณหํเสสุ ยฺวายํ สุวณฺณหํโส, ตสฺส หํสสฺส ชเวน โสฬสิมฺปิ กลํ น อุเปติ. สุวณฺณหํโส หิ มุหุตฺตเกน โยชนสหสฺสมฺปิ คจฺฉติ, โยชนมฺปิ อสมตฺโถ อิตโร. ทสฺสนียตาย ปน อุโภปิ ทสฺสนียา โหนฺติ, เอวํ คิหี ปฐมโสตาปนฺโนปิ กิญฺจาปิ มคฺคทสฺสเนน ทสฺสนีโย โหติ. อถ โข โส ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ มคฺคทสฺสเนน ตุลฺยทสฺสนียภาวสฺสาปิ ภิกฺขุโน ชเวน นานุกโรติ. กตเมน ชเวน? อุปริมคฺควิปสฺสนาญาณชเวน. คิหิโน หิ ตํ ญาณํ ทนฺธํ โหติ ปุตฺตทาราทิชฏาย ชฏิตตฺตา, ภิกฺขุโน ปน ติกฺขํ โหติ ตสฺสา ชฏาย วิชฏิตตฺตา. สฺวายมตฺโถ ภควตา ‘‘มุนิโน วิวิตฺตสฺส วนมฺหิ ฌายโต’’ติ อิมินา ปาเทน ทีปิโต. อยญฺหิ เสกฺขมุนิ ภิกฺขุ กายจิตฺตวิเวเกน จ วิวิตฺโต โหติ, ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌาเนน จ นิจฺจํ วนสฺมึ ฌายติ. กุโต คิหิโน เอวรูโป วิเวโก จ ฌานญฺจาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโยติ?
Su significado es el siguiente: al pavo real, que vuela por el aire, se le llama 'el de la cresta' (sikhī) debido a la presencia de una cresta que nace en su cabeza, y 'el de cuello azul' (nīlagīvo) porque su cuello se asemeja a un cetro de gemas. Así como entre los diversos tipos de gansos —el ganso verde, el de color cobre, el de color de leche, el ganso negro, el ganso bebedor y el ganso dorado— el ganso dorado es el mencionado aquí; en términos de velocidad, el pavo real no alcanza ni una dieciseisava parte de la velocidad del ganso dorado. Pues el ganso dorado recorre mil leguas (yojanas) en un solo instante, mientras que el otro no es capaz de recorrer ni siquiera una legua. Sin embargo, en cuanto a su apariencia, ambos son hermosos. Del mismo modo, el laico que es un primer noble (sotāpanna) es hermoso debido a su visión del camino (maggadassana). No obstante, él no iguala la velocidad del monje (bhikkhu) que, aunque se haya convertido en sotāpanna después, posee también la visión del camino. ¿Con qué velocidad? Con la velocidad del conocimiento de la visión profunda (vipassanā-ñāṇa) de los caminos superiores. Pues el conocimiento del laico es lento debido a estar enredado en la maraña de esposa e hijos, mientras que el del monje es agudo por estar libre de tal maraña. Este significado es indicado por el Bienaventurado con el verso: 'un sabio que medita recluido en el bosque'. Pues este monje, un sabio en entrenamiento (sekhamuni), está recluido tanto corporal como mentalmente, y medita constantemente en el bosque mediante la contemplación profunda de las características y los objetos. El sentido aquí es: '¿cómo podría un laico poseer tal reclusión y meditación?'.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
De la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย มุนิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
aquí concluye la explicación del Muni Sutta del comentario del Suttanipāta.

นิฏฺฐิโต จ ปฐโม วคฺโค อตฺถวณฺณนานยโต, นาเมน
Y concluye el primer capítulo según el método de la explicación del significado, por nombre

อุรควคฺโคติ.
el Uragavagga (Capítulo de la Serpiente).

๒. จูฬวคฺโค
2. Cūḷavagga (El Capítulo Menor)

๑. รตนสุตฺตวณฺณนา
1. Explicación del Ratana Sutta

ยานีธ [Pg.263] ภูตานีติ รตนสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เวสาลิยํ ทุพฺภิกฺขาทโย อุปทฺทวา อุปฺปชฺชึสุ. เตสํ วูปสมนตฺถาย ลิจฺฉวโย ราชคหํ คนฺตฺวา, ยาจิตฺวา, ภควนฺตํ เวสาลิมานยึสุ. เอวํ อานีโต ภควา เตสํ อุปทฺทวานํ วูปสมนตฺถาย อิทํ สุตฺตมภาสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. โปราณา ปนสฺส เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ อุปฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ. สา เอวํ เวทิตพฺพา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ. สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ. ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺเญน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏิกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาย โสเตน ปายาสิ.
El Ratana Sutta comienza con las palabras 'Yānīdha bhūtāni'. ¿Cuál fue su origen? Se dice que antiguamente en Vesālī surgieron calamidades como la hambruna. Para apaciguarlas, los Licchavis fueron a Rājagaha, solicitaron la presencia del Bienaventurado y lo trajeron a Vesālī. Una vez allí, el Bienaventurado pronunció este discurso para calmar aquellas calamidades. Este es el resumen del asunto. Pero los antiguos explican su origen detalladamente a partir de la historia de Vesālī, la cual debe entenderse así: Se dice que la reina principal del rey de Bārāṇasī quedó embarazada. Al darse cuenta, se lo informó al rey. El rey le otorgó los cuidados necesarios para el embarazo. Habiendo cuidado adecuadamente el feto, al llegar el momento del parto, entró en la sala de maternidad. Para las mujeres con grandes méritos, el nacimiento ocurre al amanecer, y ella era una de esas personas; por ello, al amanecer dio a luz a una masa de carne, similar a un racimo de flores bandhujīvaka cubiertas de laca. Entonces pensó: 'Otras reinas dan a luz hijos semejantes a estatuas de oro, pero la reina principal ha dado a luz a una masa de carne; ante el rey, esto me causará deshonra'. Por temor a esa deshonra, colocó la masa de carne en un recipiente, lo cerró con otro, lo selló con el sello real y lo hizo arrojar a la corriente del Ganges. Tan pronto como fue abandonado por los hombres, las deidades dispusieron protección para él. Ataron una placa de oro en la que habían escrito con cinabrio natural: 'Progenie de la reina principal del rey de Bārāṇasī'. Entonces, aquel recipiente, sin ser dañado por el peligro de las olas u otros riesgos, viajó por la corriente del Ganges.

เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาย ตีเร วสติ. โส ปาโตวคงฺคํ โอติณฺโณ ตํ ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏิกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุกตรํ ฐเปสิ. ตโต ปุน อทฺธมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. อถ ตโต อทฺธมาสจฺจเยน เอกา [Pg.264] มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก; เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ, องฺคุฏฺฐโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ, ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ. โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิสติ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ นิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปน อาหุ – ‘‘สิพฺพิตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ.
En aquel tiempo, cierto asceta vivía en la orilla del Ganges, sostenido por una familia de pastores. Al descender al Ganges por la mañana, vio que el recipiente se acercaba y lo tomó pensando que era un trapo abandonado. Luego, al ver allí la placa grabada y el sello real, lo abrió y vio la masa de carne. Al verla, pensó: 'Podría ser un feto vivo, pues no tiene mal olor ni signos de putrefacción'. Lo llevó a su ermita y lo colocó en un lugar limpio. Al cabo de medio mes, se formaron dos masas de carne. El asceta, al verlo, las colocó con más cuidado. Transcurrido otro medio mes, de cada una de las masas brotaron cinco protuberancias para formar las manos, los pies y la cabeza. Luego, pasado otro medio mes, una masa de carne se convirtió en un niño semejante a una estatua de oro, y la otra en una niña. En el asceta surgió el afecto paterno por ellos; brotó leche de su dedo pulgar y desde entonces obtenía arroz con leche. Después de comer su propia comida, vertía la leche en la boca de los niños. Todo lo que entraba en sus vientres se veía claramente, como si estuviera dentro de un recipiente de cristal; así de carentes de piel externa eran. Otros, sin embargo, dicen: 'Sus pieles estaban unidas entre sí como si hubieran sido cosidas'. De este modo, debido a que no tenían piel (nicchavitāya) o porque tenían la piel unida (līnachavitāya), se conocieron como Licchavis.

ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา, ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา; ธชปฏากา อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺร กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ.
El asceta, criando a los niños, entraba en la aldea para pedir limosna tarde en la mañana y regresaba a la ermita muy avanzado el día. Al enterarse de su ocupación, los pastores le dijeron: «Venerable señor, para quienes han renunciado, la crianza de niños es un obstáculo; denos a los niños, nosotros los criaremos y usted realice su propio deber espiritual». El asceta aceptó diciendo: «Está bien». Al día siguiente, los pastores allanaron el camino, lo esparcieron con flores, levantaron estandartes y banderas, y llegaron a la ermita acompañados por el sonido de instrumentos musicales. El asceta dijo: «Estos niños poseen gran mérito; críenlos sin negligencia. Cuando crezcan, celebren matrimonios entre ellos. Tras complacer al rey con los cinco productos de la vaca y obtener una porción de tierra, funden una ciudad y allí consagren al príncipe». Habiendo dicho esto, les entregó a los niños. Ellos aceptaron diciendo: «Está bien», se llevaron a los niños y los criaron.

ทารกา วฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ วุจฺจติ โยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ [Pg.265] ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสนฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ. ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลีวตฺถุ.
Los niños, al ir creciendo, mientras jugaban, golpeaban con las manos y los pies a otros hijos de pastores en situaciones de disputa; estos lloraban. Cuando sus padres les preguntaban: «¿Por qué lloran?», decían: «Estos huérfanos criados por el asceta nos golpean excesivamente». Entonces sus padres dijeron: «Estos niños acosan y hacen sufrir a los otros; no deben ser acogidos, deben ser evitados (vajjetabbā)». Se dice que a partir de entonces, esa región, con una extensión de cien yojanas, fue llamada «Vajjī». Luego, los pastores, habiendo complacido al rey, tomaron posesión de esa región. Allí mismo fundaron una ciudad y, tras consagrar al príncipe de dieciséis años, lo nombraron rey. Concertaron su matrimonio con aquella joven y establecieron un acuerdo: «No se traerán jóvenes de fuera, ni se entregarán las jóvenes de aquí a nadie de fuera». De su primera unión nacieron dos niños, una hija y un hijo; así, nacieron parejas de gemelos en dieciséis ocasiones. Al crecer gradualmente estos niños, la ciudad resultó insuficiente para contener la abundancia de parques, jardines, viviendas y sus alrededores; por lo cual la rodearon tres veces con un muro, extendiéndola cada vez por el espacio de un gāvuta. Debido a que fue ensanchada (visālīkatattā) una y otra vez, surgió el nombre de «Vesālī». Esta es la historia de Vesālī.

อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต จ สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ, ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห –
Esta ciudad de Vesālī, en el tiempo en que apareció el Bienaventurado, era próspera y había alcanzado gran expansión. Pues allí había precisamente siete mil setecientos siete reyes, e igual número de vicerreyes, generales, tesoreros y demás. Como se ha dicho:

‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ, สตฺต จ ปาสาทสตานิ, สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ, สตฺต จ กูฏาคารสตานิ, สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ, สตฺต จ อารามสตานิ, สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖).
«En aquella ocasión, Vesālī era próspera y opulenta, muy poblada, llena de gente y con abundantes alimentos; tenía siete mil setecientos siete palacios, siete mil setecientos siete casas de techos puntiagudos, siete mil setecientos siete parques y siete mil setecientos siete estanques de loto».

สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ. ตโต พหุตรา มียนฺติ, ตาย ปฏิกูลตาย จ สตฺตานํ อหิวาตกโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา นครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานมาหํสุ – ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ.
En un tiempo posterior, ocurrió una hambruna debido a la sequía y la pérdida de las cosechas. Primero murieron las personas pobres y la gente arrojaba sus cuerpos fuera de la ciudad. Por el olor a cadáver de los humanos muertos, los seres no humanos entraron en la ciudad. A causa de ello murieron muchos más y, debido a esa impureza repulsiva, surgió la enfermedad de la peste (ahivātakarogo) entre los seres. Así, afligidos por estos tres temores —el hambre, los seres no humanos y la enfermedad—, los habitantes de la ciudad de Vesālī se reunieron ante el rey y le dijeron: «Gran rey, en esta ciudad han surgido tres clases de peligros; en el pasado, hasta por siete generaciones de la estirpe real, nunca antes ocurrió algo semejante. Pensamos que esto ha ocurrido ahora debido a su falta de rectitud». El rey convocó a todos en la sala de asambleas y dijo: «Investiguen si hay alguna conducta injusta en mí». Ellos, al investigar toda su conducta tradicional, no vieron falta alguna.

ตโต รญฺโญ โทสํ อทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาโร อปทิสึสุ – ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสมิสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก [Pg.266] มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ วา เปสิเต อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา จ พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, กทาจิ โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนสฺสามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสุํ – ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ – ‘‘ตุมฺเห เอว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ. สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬานิ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉิตฺถ เวสาลิคมน’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมี’’ติ.
Entonces, al no ver falta alguna por parte del rey, pensaron: «¿Cómo puede calmarse este peligro para nosotros?». En aquella reunión, algunos sugirieron a los seis maestros, diciendo: «Tan pronto como ellos entren, el peligro se calmará». Otros dijeron: «Se dice que el Buda ha surgido en el mundo; ese Bienaventurado enseña el Dhamma para el beneficio de todos los seres, posee gran poder y gran autoridad. Por la autoridad de ese Buda, tan pronto como Él entre, todos los peligros se calmarán». Complacidos por estas palabras, dijeron: «¿Pero dónde mora ahora ese Bienaventurado? Si enviamos por Él, ¿vendría?». Otros dijeron: «Los Budas son compasivos por naturaleza, ¿por qué no habría de venir? Pero ese Bienaventurado mora ahora en Rājagaha, y el rey Bimbisāra le sirve; tal vez él no le permita venir a nuestra ciudad». «Entonces, habiendo convencido al rey Bimbisāra, lo traeremos». Enviaron a dos príncipes Licchavi con un gran ejército y abundantes regalos ante el rey con la misión de: «Tras informar a Bimbisāra, traed al Bienaventurado». Ellos fueron, entregaron los presentes al rey, le informaron de la situación de peligro y dijeron: «Gran rey, envía al Bienaventurado a nuestra ciudad de Vesālī». El rey no consintió de inmediato, sino que dijo: «Decididlo vosotros mismos». Ellos se acercaron al Bienaventurado, le rindieron homenaje y dijeron: «Venerable Señor, en nuestra ciudad han surgido tres peligros. Si el Bienaventurado viniera, habría bienestar para nosotros». El Bienaventurado, tras reflexionar, consideró: «Cuando se recite el Ratana Sutta en Vesālī, esa protección se extenderá hasta cien mil millones de sistemas mundiales y, al concluir el sutta, ochenta y cuatro mil seres alcanzarán la comprensión del Dhamma». Así, Él consintió. Entonces el rey Bimbisāra, al oír que el Bienaventurado había aceptado, hizo proclamar en la ciudad de Rājagaha: «El Bienaventurado ha aceptado ir a Vesālī». Se acercó al Bienaventurado y preguntó: «¿Es cierto, Venerable Señor, que habéis aceptado ir a Vesālī?». «Sí, gran rey», respondió. «Entonces, Venerable Señor, esperad un poco mientras preparo el camino».

อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา, โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา, ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากาปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ [Pg.267] กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุโน ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีเร อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ.
Entonces, el rey Bimbisāra niveló el terreno a lo largo de las cinco yoyanas entre Rājagaha y el río Ganges, construyó un monasterio en cada yoyana e informó al Bienaventurado del momento de la partida. El Bienaventurado partió acompañado de quinientos monjes. El rey hizo esparcir flores de cinco colores hasta la altura de la rodilla a lo largo de las cinco yoyanas del camino, levantó estandartes, banderas, vasijas llenas y árboles de plátano, e hizo sostener dos sombrillas blancas sobre el Bienaventurado y una sombrilla blanca sobre cada monje. Él mismo, junto con su séquito, realizando ofrendas de flores, fragancias y otros presentes, condujo al Bienaventurado a la orilla del río Ganges en cinco días, alojándolo en un monasterio en cada etapa y ofreciendo grandes donaciones. Allí, decorando un barco con todos los ornamentos, envió un mensaje a los habitantes de Vesālī: «El Bienaventurado ha llegado; preparad el camino y salid todos a recibirle». Los Licchavi pensaron: «Haremos el doble de las ofrendas del rey Bimbisāra», y habiendo nivelado las tres yoyanas de terreno entre Vesālī y el Ganges, dispusieron cuatro sombrillas blancas para el Bienaventurado y dos sombrillas blancas para cada monje, y realizando ofrendas, llegaron a la orilla del río Ganges y esperaron allí.

พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆาเฏตฺวา, มณฺฑปํ กตฺวา, ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปสิ. ภควา ตสฺมึ นิสีทิ. ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ นาวํ อภิรุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอโรหิตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชมกํสุ, เหฏฺฐา คงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคา ปูชมกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ.
Bimbisāra unió dos barcos, construyó un pabellón, lo adornó con guirnaldas de flores y otros objetos, y dispuso allí un asiento de Buda hecho de todas las joyas. El Bienaventurado se sentó en ese asiento de joyas. Los quinientos monjes también subieron al barco y se sentaron adecuadamente según correspondía. El rey, acompañando al Bienaventurado, entró en el agua hasta el nivel del cuello y dijo: «Venerable Señor, mientras el Bienaventurado va, yo esperaré aquí mismo en la orilla del Ganges hasta que regrese», y tras decir esto, se retiró. Arriba, en el cielo, las deidades hasta el reino de Akanitṭṭha hicieron ofrendas, y abajo, los nagas que moran en el Ganges, como Kambala y Assatara, también hicieron ofrendas. Así, con estos grandes honores, el Bienaventurado recorrió la distancia de una yoyana por el río Ganges y entró en el territorio de los habitantes de Vesālī.

ตโต ลิจฺฉวิราชาโน เตน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ.
Entonces los príncipes Licchavi, realizando el doble de las ofrendas hechas por Bimbisāra, salieron a recibir al Bienaventurado entrando en el agua hasta el nivel del cuello. En ese mismo instante, en ese preciso momento, surgió una gran nube en las cuatro direcciones, tronando y con una vasta oscuridad atravesada por relámpagos. Entonces, tan pronto como el Bienaventurado puso su pie derecho en la orilla del Ganges, cayó una lluvia portentosa llamada Pokkharavassa. Aquellos que deseaban mojarse, se mojaron; pero aquellos que no lo deseaban, no se mojaron. Por todas partes el agua corría a la altura de los tobillos, de los muslos, de la cintura y hasta del cuello. Todos los cadáveres fueron arrastrados por la corriente hacia el río Ganges, y el terreno quedó completamente purificado.

ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ, มเหสกฺขานํ เทวานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ตีสุ ปาการนฺตเรสุ วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. เอวํ ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณิยติ.
Los reyes Licchavi alojaron al Bienaventurado cada yojana a lo largo del camino. Habiendo entregado grandes ofrendas y rindiendo el doble de honores durante tres días, lo condujeron a Vesālī. Cuando el Bienaventurado llegó a Vesālī, Sakka, el soberano de los devas, acudió rodeado por su asamblea de devas; debido a la congregación de devas de gran poder, los espíritus malignos huyeron en su mayoría. El Bienaventurado, deteniéndose en la puerta de la ciudad, se dirigió al venerable Ānanda: “Aprende este Ratana Sutta, Ānanda. Habiendo tomado los implementos para las ofrendas rituales, recorre las tres murallas de Vesālī junto con los príncipes Licchavi y realiza la protección (paritta)”. Así pronunció el Ratana Sutta. De este modo, ante las preguntas: “¿Quién pronunció este sutta, cuándo, dónde y por qué?”, las respuestas a estas cuestiones fueron explicadas detalladamente por los antiguos maestros, comenzando con la historia de Vesālī.

เอวํ [Pg.268] ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกํ อาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ วุตฺตมตฺเตเยว จ เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต, เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพคนฺธปุปฺผาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ.
Así, en el mismo día en que el Bienaventurado llegó a Vesālī, en la puerta de la ciudad, se pronunció este Ratana Sutta con el fin de disipar aquellas calamidades. Habiéndolo aprendido, el venerable Ānanda, recitándolo para la protección, tomó agua con el cuenco del Bienaventurado y recorrió toda la ciudad rociándola. Tan pronto como el anciano pronunció las palabras 'Yaṃ kiñci' (Cualquier cosa...), aquellos espíritus malignos que aún no habían huido y que se refugiaban en montones de basura, muros y otros lugares, huyeron por las cuatro puertas, las cuales quedaron congestionadas. Algunos, al no encontrar espacio en las puertas, rompieron las murallas y huyeron. Apenas se marcharon los espíritus, la enfermedad en los cuerpos de los hombres cesó; estos salieron y honraron al anciano con toda clase de inciensos, flores y demás ofrendas. La multitud ungió la sala de reuniones en el centro de la ciudad con toda clase de perfumes, erigió un dosel, la decoró con todos los ornamentos, preparó allí un asiento para el Buda y condujo al Bienaventurado al lugar.

ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป โอกาเส นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา. อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต อารกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ.
El Bienaventurado entró en la sala de reuniones y se sentó en el asiento preparado. También la comunidad de monjes, los reyes y la gente se sentaron en lugares apropiados. Sakka, el soberano de los devas, se sentó cerca junto con la asamblea de devas de los dos mundos celestiales, al igual que otros devas. El venerable Ānanda también, habiendo recorrido todo Vesālī y establecido la protección, llegó con los habitantes de la ciudad y se sentó a un lado. Allí, el Bienaventurado pronunció ese mismo Ratana Sutta para todos.

๒๒๔. ตตฺถ ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถายํ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปติตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน, ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก, ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป, ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว, ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต, ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก, ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ.
224. En relación con eso, en el primer verso 'Yānīdha bhūtāni', 'yāni' significa de cualquier tipo, ya sean de poco poder o de gran poder. 'Idha' (aquí) se dice con referencia al lugar de reunión en esa región y en ese momento. En cuanto al término 'bhūtāni' (seres), la palabra 'bhūta' aparece en pasajes como 'bhūtasmiṃ pācittiyaṃ' en el sentido de lo que es real o existente; en 'bhūtamidaṃ, bhikkhave...' refiriéndose a los cinco agregados; en 'cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā...' refiriéndose a los cuatro grandes elementos como la tierra, etc.; en 'yo ca kālaghaso bhūto' refiriéndose a un arahant; en 'sabbeva nikkhipissanti, bhūtā...' refiriéndose a todos los seres sintientes; en 'bhūtagāmapātabyatāya' refiriéndose a los árboles y plantas; y en pasajes como 'bhūtaṃ bhūtato sañjānāti' se aplica a la comunidad de seres desde los Cuatro Reyes Distinguidos hacia abajo. Sin embargo, aquí debe entenderse específicamente como referido a los espíritus (amanussā).

สมาคตานีติ [Pg.269] สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วาติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยํ วิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ วา อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ.
“Samāgatāni” significa congregados. “Bhummāni” significa nacidos en la tierra. La partícula “vā” (o) indica una alternativa. Por ello, habiendo planteado la primera alternativa “yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatāni” (cualesquiera seres de la tierra que aquí se hayan congregado), dice “yāni vā antalikkhe” para plantear la segunda: “o cualesquiera seres que hayan nacido en el firmamento y se hayan congregado aquí”; este es el sentido. Aquí, “seres del firmamento” (antalikkhe bhūtāni) debe entenderse como aquellos seres nacidos desde el cielo Yāma hasta el cielo Akaniṭṭha, pues han nacido en palacios que se manifiestan en el espacio. Aquellos por debajo de estos, comenzando desde el monte Sineru hasta los que habitan en la tierra, en árboles, enredaderas, etc., y los nacidos en el suelo mismo, todos ellos deben entenderse como “seres de la tierra” (bhummāni bhūtāni), por haber nacido en la tierra o en elementos ligados a ella como árboles, enredaderas, montañas, etc.

เอวํ ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา, ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตูติ อตฺโถ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา, มนสิ กตฺวา, สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ.
Así, el Bienaventurado, tras haber clasificado a todos los espíritus con los dos términos “ya sean de la tierra o del firmamento”, los agrupa de nuevo con una sola expresión diciendo: “Que todos los seres (sabbeva bhūtā) sean felices (sumanā)”. “Sabbeti” significa sin excepción. “Eva” es una partícula de énfasis que indica el propósito de no excluir ni a uno solo. “Bhūtā” se refiere a los espíritus. “Sumanā bhavantu” significa que tengan mentes dichosas, que surja en ellos el rapto y la alegría. “Athopi” es un par de partículas usadas para introducir una instrucción adicional. “Sakkaccaṃ suṇantu bhāsitaṃ” significa: habiendo mostrado respeto, prestando atención y concentrando toda la mente, que escuchen mi enseñanza, la cual conduce al logro de la excelencia celestial y a la felicidad supramundana.

เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ.
De este modo, aquí el Bienaventurado incluye a los seres primero con la expresión indeterminada: 'Cualesquiera seres que aquí se han congregado'. Luego los divide en dos con las palabras: 'ya sean de la tierra o del cielo', y luego vuelve a unirlos diciendo: 'que todos los seres ciertamente'. Con las palabras: 'estén alegres de mente', los exhorta a la perfección de su disposición; con 'escuchen atentamente lo que se dice', los exhorta a la perfección del esfuerzo; y de igual modo, concluye el verso exhortándolos a la perfección de la atención reflexiva y a escuchar la voz de otro, a la perfección de la recta resolución personal y al apoyo de las personas íntegras, y a las condiciones causales para la concentración y la sabiduría.

๒๒๕. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา[Pg.270]. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห – ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ยํ ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห – ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ. ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ.
225. 'Por lo tanto, oh seres, escuchen' es el segundo verso. Allí, 'por lo tanto' es una palabra que indica la razón. 'Oh seres' es un vocativo. 'Escuchen' significa oigan. 'Todos' es sin omisión alguna. ¿Qué se quiere decir? 'Puesto que han abandonado sus moradas celestiales y los placeres de allí para congregarse aquí con el fin de escuchar el Dhamma, y no para ver espectáculos o danzas, por lo tanto, oh seres, escuchen todos'. O de otro modo, habiendo visto su estado de felicidad y su deseo de escuchar con respeto mediante las palabras 'estén alegres y escuchen atentamente', dijo: 'Puesto que, a través de su alegría, están dotados de la pureza de la resolución personal, de la atención reflexiva y de la intención; y puesto que, a través de su deseo de escuchar con respeto, están dotados de la pureza del esfuerzo basado en el apoyo de personas íntegras y en escuchar la voz de otro, por lo tanto, oh seres, escuchen todos'. O bien, refiriéndose como razón a lo dicho al final del verso anterior, 'lo que se dice', dice: 'Dado que lo que yo enseño es sumamente difícil de obtener debido a la rareza de conseguir la oportunidad propicia libre de las ocho condiciones inoportunas, y puesto que mis palabras, que proceden de las cualidades de la sabiduría y la compasión, traen numerosos beneficios, por mi deseo de hablar de ellos dije: escuchen lo que se dice'. Esto es lo que se quiere decir con este verso: 'Por lo tanto, oh seres, escuchen todos'.

เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิยํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ จญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิจ ปน ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ – ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ –
Habiendo establecido así esta razón y exhortándolos a prestar atención a sus propias palabras, comenzó a decir aquello que debía ser escuchado: 'Muestren amor benevolente hacia la población humana'. Este es su significado: 'Establezcan la amistad y el deseo por el bienestar hacia esta población humana que ha sido afligida por los tres desastres'. El sentido aquí es: 'No hablo por mi poder soberano como el Buda, sino que más bien, para el beneficio de ustedes y de esta población humana, digo: muestren amor benevolente hacia la población humana'. Y en este contexto:

‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา, ราชิสโย ยชมานา อนุปริยคา;
อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ.
'Aquellos sabios reales que, habiendo conquistado la tierra con su multitud de seres, viajaron realizando sacrificios: el sacrificio del caballo, el sacrificio humano, el sammāpāsa, el vājapeyya y el niraggaḷa.

‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส, กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ.
Todos ellos no valen ni una decimosexta parte de una mente de amor benevolente bien desarrollada'.

‘‘เอกมฺปิ [Pg.271] เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต, เมตฺตายติ กุสลี เตน โหติ;
สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อ. นิ. ๘.๑) –
'Si con una mente libre de odio uno cultiva el amor benevolente incluso hacia un solo ser, por ello se vuelve virtuoso; pero el noble que es compasivo de mente hacia todos los seres vivos, genera abundantes méritos'.

เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา.
A través de discursos como estos y de los once beneficios del amor benevolente, debe entenderse que el amor benevolente es beneficioso para quienes lo practican.

‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๑๕๓;
อุทา. ๗๖;
มหาว. ๒๘๖) –
'La persona por quien las deidades sienten compasión, siempre ve la buena fortuna'.

เอวมาทีนํ วเสน เยสุ กรียติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา.
Por medio de tales pasajes, debe entenderse que también es beneficioso para aquellos hacia quienes se practica.

เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาฬปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ. สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลา สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา. ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ. ตสฺมา พลิกมฺมการณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เตสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ.
Así, habiendo mostrado que el amor benevolente es beneficioso para ambos con las palabras 'muestren amor benevolente hacia la población humana', ahora, mostrando también la ayuda que los humanos brindan a las deidades, dijo: 'quienes día y noche les traen ofrendas; por lo tanto, siendo diligentes, protéjanlos'. Este es su significado: 'Aquellos seres humanos que, habiendo hecho representaciones de las deidades mediante pinturas, tallas en madera y otros, y habiendo acudido a santuarios, árboles y otros lugares sagrados, realizan ofrendas a las deidades durante el día; y en la quincena oscura y otras ocasiones realizan ofrendas por la noche. O habiendo dado comida por sorteo, realizan ofrendas durante el día dedicando los méritos adquiridos a las deidades, comenzando por las deidades protectoras hasta las deidades de los reinos de Brahma. Organizan sermones del Dhamma que duran toda la noche y otros eventos con sombrillas ornamentales, lámparas y guirnaldas, y luego realizan ofrendas por la noche mediante la dedicación de méritos; ¿cómo no habrían de ser protegidos? Puesto que tanto de día como de noche realizan tales ofrendas dedicadas a ustedes, por lo tanto, protéjanlos. Por consiguiente, debido a ese acto de ofrenda, protejan y guarden a esas personas, alejen de ellas lo que no es beneficioso y provéanles bienestar; siendo diligentes, mantengan la gratitud en sus corazones, recordándolos siempre'.

๒๒๖. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุชฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ[Pg.272]. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ, หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ. เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ. เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.
226. Habiendo mostrado así la utilidad de los seres humanos para las deidades, con el fin de apaciguar sus aflicciones y para que los devas y seres humanos escuchen el Dhamma mediante la proclamación de las excelentes cualidades del Buddha [del Dhamma y del Sangha], el Bienaventurado comenzó a emplear esta declaración de verdad comenzando con las palabras: 'Cualquier tesoro que exista'. Aquí, 'cualquier' (yaṃkiñci) se refiere, de manera indeterminada, a todo sin excepción. 'Tesoro' (vitta) es riqueza (dhana); se llama 'vitta' porque genera deleite (vitti). 'Aquí' (idha) señala el mundo humano; 'más allá' (huraṃ) señala el resto de los mundos fuera de este. Con este término, habiendo exceptuado a los seres humanos, se abarca a todos los mundos; pero como se dice más adelante 'o en los cielos', debe entenderse que, al exceptuar tanto a los humanos como a los cielos, este término incluye a los seres restantes, como nagas, supaṇṇas, etc. Así, mediante estos dos términos, se describe cualquier objeto de intercambio, adorno o disfrute para los seres humanos, como oro, plata, perlas, gemas, berilio, coral, rubíes, piedras masāragalla, etc., así como el tesoro de los nagas, supaṇṇas, etc., surgido en palacios hechos de joyas de cientos de yojanas de extensión, situados en suelos cubiertos de arena de perlas y joyas.

สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺติ คมฺมนฺตีติ สคฺคา, สุฏฺฐุ วา อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสฺสามิกํ วา อสฺสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ, วหติ, ชนยติ, วฑฺเฒตีติ รตนํ, ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห –
'O en los cielos' (saggesu vā): en los mundos celestiales de la esfera de los sentidos y de la esfera de la forma. Se llaman 'cielos' (saggā) porque son alcanzados mediante acciones hermosas (kamma), o porque son supremamente excelentes. 'Que' (yaṃ) se refiere a aquello que tiene dueño o no tiene dueño. 'Joya' (ratana) es lo que conduce al deleite (ratiṃ nayati), lo porta, lo genera y lo aumenta; es un nombre para aquello que es honrado, de gran valor, incomparable, difícil de ver y utilizado por seres excelsos. Como se dice:

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;
อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ.
'Honrada y de gran valor, incomparable y difícil de ver, utilizada por seres excelsos: por ello es llamada joya'.

ปณีตนฺติ อุตฺตมํ, เสฏฺฐํ, อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมาเนสุ สุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสฺสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฏิพทฺธํ อสฺสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวีมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตํ อสฺสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.
'Sublime' (paṇītaṃ) significa lo más alto, lo mejor, aquello con lo que uno no puede saciarse. Así, con este verso se describe cualquier joya que exista en los cielos, en palacios hechos enteramente de joyas de cientos de yojanas de magnitud, como la Sala Sudhamma, el Palacio Vejayanta, etc., que tienen dueño; y también aquellas que no tienen dueño, vinculadas a palacios vacíos durante periodos carentes del surgimiento de un Buddha, cuando los seres están llenando los planos de miseria; o cualquier otra joya sin dueño situada en la tierra, en el gran océano, en los Himalayas, etc.

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ, โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตึ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ [Pg.273] รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา, น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร วตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํ จิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.
'No hay nada igual al Tathāgata': 'na' es una partícula de negación, 'no' es de énfasis. 'Samaṃ' significa igual. 'Atthi' significa existe. 'Tathāgatenā' significa comparado con el Buddha. ¿Qué se quiere decir? Que entre todas las riquezas y joyas aquí proclamadas, ni una sola joya es igual a la joya del Buddha. Pues aunque algo sea una joya en el sentido de ser honrado, como por ejemplo la joya de la rueda o la joya del cristal del rey que gira la rueda, ante cuyo surgimiento la multitud no rinde honor en otra parte, y nadie toma flores o incienso para ir a los lugares de los yakkhas o espíritus, sino que toda la gente honra y venera solo a la joya de la rueda o la joya del cristal, anhelando diversos favores que en ocasiones se cumplen; aun así, tal joya no es igual a la joya del Buddha. Pues si algo es una joya en el sentido de ser honrado, solo el Tathāgata es la joya por excelencia. Al surgir el Tathāgata, los devas y humanos de gran poder no rinden honor en otro lugar ni veneran a nadie más. Así, Brahmā Sahampati veneró al Tathāgata con una guirnalda de joyas del tamaño del monte Sineru, y otros devas y humanos como el rey Bimbisāra, el rey de Kosala y Anāthapiṇḍika lo hicieron según su capacidad. Incluso después del parinibbāna del Bienaventurado, el gran rey Asoka, habiendo gastado noventa y seis koṭis de riqueza, estableció ochenta y cuatro mil monasterios en todo Jambudīpa dedicados a Él; qué decir entonces del honor rendido por otros. Además, ¿a quién más, incluso después de su parinibbāna, se le rinde tal honor y respeto en los lugares de su nacimiento, iluminación, la puesta en movimiento de la rueda del Dhamma y su parinibbāna, o mediante imágenes y estupas, como al Bienaventurado? Así, ni siquiera en el sentido de ser honrado existe una joya igual al Tathāgata.

ตถา ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เสยฺยถาปิ อโสกสฺส รญฺโญ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ ตาว สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ –
Asimismo, cualquier joya que lo sea en el sentido de su gran valor, como por ejemplo la tela de Kāsī. Como dijo el Buddha: 'Incluso cuando está vieja, monjes, la tela de Kāsī es hermosa, agradable al tacto y de gran valor'; ni siquiera eso es igual a la joya del Buddha. Pues si algo es una joya en el sentido de su gran valor, solo el Tathāgata es la joya. Pues incluso cuando el Tathāgata acepta un trapo de desecho de aquellos que se lo ofrecen, eso para ellos es de gran fruto y gran beneficio, como en el caso del rey Asoka. Esto se debe a su gran valor. Y para demostrar la impecabilidad de la expresión 'de gran valor' en este contexto, debe conocerse este pasaje del discurso:

‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐).
'Aquellos de quienes él acepta túnicas, limosnas de comida, alojamiento y medicinas y requisitos para los enfermos, para ellos eso es de gran fruto y gran beneficio. Esto, digo, es debido a su gran valor. Así como, monjes, la tela de Kāsī es de gran valor, de manera similar, monjes, describo a esta persona'.

เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.
Así, incluso en el sentido de poseer un valor incalculable, no existe en el mundo ninguna joya igual al Tathāgata.

ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ, รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ [Pg.274] วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ. ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ, ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.
Del mismo modo, aquello que es una joya en el sentido de ser inestimable. Por ejemplo, al rey monarca universal le surge la joya de la rueda, cuyo eje está hecho de zafiro, con mil radios hechos de las siete joyas, una llanta de coral y juntas de oro rojo. Sobre cada grupo de diez radios, hay un radio principal destinado a captar el viento para producir un sonido, el cual, cuando se genera, es como el sonido de un quinteto musical ejecutado con gran destreza. A ambos lados del eje hay dos bocas de león y el interior es hueco como la rueda de un carro. No tiene hacedor ni creador; surge por la condición del kamma y según la estación. Cuando el rey ha cumplido el décuplo deber del monarca universal, en el día del uposatha del decimoquinto día, el día de luna llena, tras bañarse la cabeza y observar el uposatha, habiendo subido al piso superior de su excelso palacio y sentado mientras purifica sus preceptos, ve surgir la rueda como la luna llena o el sol. Su sonido se escucha a doce yojanas de distancia y su forma se divisa a una yojana. Cuando la multitud la ve, se llena de gran asombro y dice: «Parece que ha surgido un segundo sol o una segunda luna». Habiendo llegado sobre la ciudad, se detiene en el lado oriental del palacio interior del rey, ni muy alto ni muy bajo, en un lugar apropiado para que la multitud la venere con incienso, flores y otros presentes, quedando fija como si su eje estuviera clavado.

ตเทว อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ. อุโปสถกุลา อาคจฺฉนฺโต หิ สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต. โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ.
Siguiendo a esta, surge la joya del elefante, completamente blanco, con patas rojas, de postura firme en siete puntos, con poderes sobrenaturales, capaz de viajar por el aire; proviene de la estirpe Uposatha o de la estirpe Chaddanta. Si proviene de la estirpe Uposatha, llega el más superior de todos; si proviene de la estirpe Chaddanta, llega el más joven de todos, debidamente entrenado y dócil. Llevando consigo a un séquito que se extiende doce yojanas, habiendo recorrido todo Jambudīpa, regresa a su propia capital antes del desayuno.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กากสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺส ราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว.
Siguiendo a esta, surge la joya del caballo, completamente blanco, con patas rojas, cabeza negra como un cuervo y crines como la hierba muñja; proviene de la estirpe real Valāhaka. El resto de la descripción es idéntico al de la joya del elefante.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ, โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ.
Siguiendo a esta, surge la joya del tesoro. Es una piedra preciosa de berilo, bella, de excelente calidad, con ocho facetas, bien tallada y pulida, de un ancho similar al del eje de la rueda; proviene del monte Vepulla. Incluso en una oscuridad total de cuatro factores, ilumina una yojana a la redonda desde la punta del estandarte del rey. Los hombres, pensando que es de día debido a su resplandor, realizan sus labores, pudiendo ver incluso cosas tan pequeñas como hormigas y termitas.

ตมฺปิ [Pg.275] อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ. ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพํ วณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิตตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ.
Siguiendo a esta, surge la joya de la mujer. Puede ser su reina principal habitual o provenir de Uttarakuru o de la estirpe real de Madda. Está libre de los seis defectos físicos (como ser demasiado alta, etc.), superando la belleza humana sin alcanzar la belleza divina. Cuando el clima es frío, sus miembros están cálidos para el rey, y cuando el clima es caluroso, sus miembros están frescos. Su contacto es como el de un copo de algodón cardado cien veces. De su cuerpo emana una fragancia de sándalo y de su boca una fragancia de loto. Además, posee múltiples virtudes, como la de levantarse antes que el rey.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ สสฺสามิกมฺปิ อสฺสามิกมฺปิ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ.
Siguiendo a esta, surge la joya del tesorero, quien es el encargado habitual de los asuntos del rey. Tan pronto como surge la joya de la rueda, se manifiesta en él el ojo divino, mediante el cual ve tesoros ocultos en una extensión de una yojana, ya tengan dueño o no. Él se acerca al rey y le ofrece: «Señor, permanezca sin preocupación; yo me encargaré de lo que deba hacerse con la riqueza por usted».

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต, จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.
Siguiendo a esta, surge la joya del consejero, que es el hijo mayor del rey. Tan pronto como surge la joya de la rueda, queda dotado de una extraordinaria sabiduría y sagacidad. Habiendo conocido con su propia mente los pensamientos del séquito en una extensión de doce yojanas, es capaz de reprender a quien lo merece y favorecer a quien lo merece. Se acerca al rey y le ofrece: «Señor, permanezca sin preocupación; yo administraré el reino por usted». Cualquier otra joya que exista en el sentido de ser inestimable, cuyo valor no pueda ser calculado o pesado diciendo «vale cien, mil o diez millones», entre todas ellas, ni una sola es igual a la joya del Buda. Pues si algo es una joya en el sentido de ser inestimable, solo el Tathāgata es tal joya. Pues no es posible para nadie calcular o pesar al Tathāgata en términos de virtud, concentración, sabiduría o cualquier otra cualidad, y determinar: «Posee tal cantidad de virtudes, o hay alguien igual a él, o alguien comparable a él». Así, incluso en el sentido de ser inestimable, no existe joya igual al Tathāgata.

ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ, ยานิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก [Pg.276] โหติ, ตสฺมา ตถาคโต เอว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตํ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย –
Del mismo modo, aquello que es una joya en el sentido de ser difícil de ver. Por ejemplo, el rey monarca universal, que rara vez aparece, y sus joyas como la rueda, no son iguales a la joya del Buda. Pues si algo es una joya en el sentido de ser difícil de ver, solo el Tathāgata es tal joya. ¿Cómo podrían comparársele el monarca universal y los demás, si muchos de ellos surgen en un solo eon? Sin embargo, debido a que el mundo carece de Tathāgatas incluso durante eones incalculables, el Tathāgata es difícil de ver, pues surge solo en raras ocasiones y muy de vez en cuando. Y esto fue dicho por el Bienaventurado en el momento de su parinibbāna:

‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ – ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐).
“Las deidades, Ānanda, se quejan: ‘Ciertamente, hemos venido desde lejos para ver al Tathāgata. Los Tathāgatas, los arahants, los perfectamente iluminados, surgen en el mundo solo rara vez e infrecuentemente; y hoy mismo, en la última vigilia de la noche, ocurrirá el parinibbāna del Tathāgata. Pero este monje de gran poder está de pie frente al Bienaventurado, obstruyendo nuestra vista, de modo que no tenemos la oportunidad de ver al Tathāgata en sus momentos finales’.” (DN II 139,19–26).

เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.
De este modo, no hay gema igual al Tathāgata, también en el sentido de ser difícil de ver.

ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ. ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก อโนมสตฺตสมฺมตานมฺปิ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค, อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค. เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถา ตถา ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.
Del mismo modo, también hay una gema en el sentido de ser para el uso de seres superiores. A saber: la gema de la rueda y otras pertenencias del rey que gira la rueda. Pues, para personas inferiores de familias de baja clase, como los caṇḍālas, los trabajadores del bambú, los cazadores, los fabricantes de carros o los recolectores de flores, incluso si su riqueza ascendiera a cientos de miles de koṭis y vivieran en un excelente palacio de siete niveles, estas no se manifiestan para su uso ni siquiera en sueños. Debido a que se manifiestan para el uso únicamente de un rey khattiya, bien nacido por ambas líneas parentales, que ha cumplido el décuplo deber de un rey que gira la rueda, son objetos de uso exclusivo para seres superiores. Sin embargo, incluso estas no son iguales al Tathāgata. Pues, si algo es una gema en el sentido de ser para el uso de seres superiores, solo el Tathāgata es tal gema. Pues el Tathāgata no es para el uso, ni siquiera en sueños, de aquellos que carecen de las condiciones de apoyo y poseen visiones erróneas, aunque sean considerados seres superiores, como los seis maestros —Pūraṇa Kassapa y los demás— así como otros de naturaleza similar. Pero él es de provecho para aquellos que poseen las condiciones de apoyo, para los grandes discípulos como Bāhiya Dārucīriya y otros nacidos en familias eminentes, que poseen conocimiento y visión penetrantes y son capaces de alcanzar el estado de arahant incluso al concluir un verso de cuatro líneas. Pues estos, mientras realizan la visión insuperable, la audición insuperable, el servicio insuperable y demás, hacen uso de él de diversas maneras. Así, no hay gema igual al Tathāgata en el sentido de ser para el uso de seres superiores.

ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ [Pg.277] ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข มหาราชา’’ติเอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอตริตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ยํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตนสฺส โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมอุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ.
También existe lo que es una gema en el sentido de producir deleite de manera general. A saber: la gema de la rueda del rey que gira la rueda. Al verla, el rey que gira la rueda se regocija, y así esta produce deleite para el soberano. Además, el rey que gira la rueda toma un jarrón de oro con su mano izquierda y rocía la gema de la rueda con su mano derecha, diciendo: ‘¡Gira, honorable gema de la rueda! ¡Conquista, honorable gema de la rueda!’. Entonces la gema de la rueda, emitiendo un sonido dulce como el de un quinteto musical, se desplaza por el espacio hacia la dirección del oriente; inmediatamente después, el rey que gira la rueda, por el poder espiritual de la rueda, la sigue con un ejército de cuatro divisiones que se extiende por doce yojanas. Viaja ni demasiado alto ni demasiado bajo —por debajo de las copas de los árboles altos y por encima de los árboles bajos—, aceptando obsequios de flores, frutos y brotes de los árboles, y recibiendo presentes de las manos de aquellos que han venido a su encuentro. Cuando los reyes rivales se acercan con suprema humildad, saludándole con palabras como: ‘¡Ven, oh gran rey!’, él los instruye de esta manera: ‘No se debe matar a los seres vivos’, y continúa su avance. Dondequiera que el rey desee comer o tomar una siesta, allí la gema de la rueda desciende del cielo y, como si su eje estuviera clavado, se detiene en un terreno nivelado capaz de proveer todas las facilidades como agua y otros recursos. Nuevamente, cuando surge en el rey el pensamiento de continuar el viaje, la gema avanza emitiendo el sonido de la misma manera descrita anteriormente, al oír el cual su séquito de doce yojanas también avanza por el espacio. Gradualmente, la gema de la rueda se sumerge en el océano oriental; mientras se sumerge, el agua retrocede en la medida de una yojana y permanece como si se hubiera convertido en un muro. La multitud entonces toma las siete gemas del océano a su voluntad. El rey toma de nuevo el jarrón de oro y, rociando el área con agua, declara: ‘A partir de este punto, este es mi reino’. Luego regresa. El ejército va al frente, la gema de la rueda va detrás y el rey en medio. El agua vuelve a llenar los lugares de donde la gema de la rueda se ha retirado. De esta misma manera, se dirige a los océanos del sur, del oeste y del norte.

เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตํ ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปิกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น [Pg.278] อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปติกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ, ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ.
Habiendo recorrido así las cuatro direcciones, la joya de la rueda se eleva en el espacio a una altura de tres yojanas. Permaneciendo allí, por el poder de la joya de la rueda, el rey observa, como si fuera un bosque de lotos blancos en plena floración, un sistema de mundos adornado con sus cuatro grandes continentes y dos mil islas menores que ha conquistado: el continente de Pubbavideha, de siete mil yojanas de circunferencia y adornado con quinientas islas menores; asimismo, el continente de Uttarakuru, de ocho mil yojanas de circunferencia; el continente de Aparagoyāna, de exactamente siete mil yojanas de circunferencia; y el continente de Jambudīpa, de diez mil yojanas de circunferencia. Mientras observa de esta manera, surge en él un inmenso deleite. Pero aunque esa joya de la rueda produce tal deleite para el rey, no es igual a la joya del Buda. Pues si una joya posee el sentido de producir deleite, entonces solo el Tathāgata es la joya por excelencia. ¿Qué puede hacer esta joya de la rueda? El deleite de un monarca universal producido por todas esas joyas, la joya de la rueda y las demás, no alcanza ni una fracción, ni una decimosexta parte, ni una porción de una decimosexta parte del deleite celestial. Sin embargo, para los incontables devas y seres humanos que siguen sus consejos, el Tathāgata produce deleites más excelentes y sublimes que aquel: el deleite del primer jhāna; el deleite del segundo, tercer, cuarto y quinto jhāna; el deleite de la base de la infinitud del espacio, de la base de la infinitud de la consciencia, de la base de la nada y de la base de ni-percepción-ni-no-percepción; el deleite del sendero de la entrada en la corriente y el deleite del fruto de la entrada en la corriente; el deleite del sendero y el fruto de quien retorna una vez, de quien no retorna y del arahant. Así, en el sentido de producir deleite, no hay joya igual al Tathāgata.

อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิ ปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ, สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ.
Además, lo que se conoce como joya es de dos tipos: sentiente e insentiente. Entre ellas, la insentiente incluye la joya de la rueda, la joya de la gema o cualquier otra cosa desprovista de facultades sensoriales, como el oro y la plata. La sentiente abarca desde la joya del elefante hasta la joya del consejero, o cualquier otra cosa dotada de facultades sensoriales. Y entre estos dos tipos de joyas, la joya sentiente se declara superior. ¿Por qué? Porque las joyas insentientes, como el oro, la plata, las gemas y las perlas, se utilizan para el adorno de los seres sentientes, como la joya del elefante.

สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺตีปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา จ ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.
La joya sentiente es también de dos tipos: la joya animal y la joya humana. De estas, la joya humana se declara superior. ¿Por qué? Porque la joya animal sirve de montura para la joya humana. La joya humana también es de dos tipos: la joya femenina y la joya masculina. De estas, la joya masculina se declara superior. ¿Por qué? Porque la joya femenina se pone al servicio de la joya masculina. La joya masculina también es de dos tipos: la joya del que habita en el hogar y la joya del renunciante. Entre ellas, la joya del renunciante se declara superior. ¿Por qué? Porque incluso el monarca universal, el más excelso de entre las joyas que habitan en el hogar, rinde homenaje mediante la postración de los cinco puntos a la joya del renunciante dotada de virtudes como la conducta moral, sirviéndoles y atendiéndoles, y mediante ello alcanza excelencias celestiales y humanas, y finalmente alcanza la excelencia del nibbāna.

เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ – อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสกฺขาเสกฺขวเสน. อเสกฺขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน, สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตํ, อปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆฏฺเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น [Pg.279] กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิปิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ.
Asimismo, la joya del renunciante es de dos tipos: por distinción entre nobles y personas comunes. La joya de los nobles es también de dos tipos: aprendices y los que ya no son aprendices. La joya de los que ya no son aprendices es también de dos tipos: los practicantes de la visión cabal pura y los que usan la tranquilidad como vehículo. Los que usan la tranquilidad como vehículo también son de dos tipos: los que han alcanzado la perfección del discípulo y los que no. De ellos, los que han alcanzado la perfección del discípulo se declaran superiores. ¿Por qué? Por la grandeza de sus cualidades. Superior incluso a la joya de quien ha alcanzado la perfección del discípulo se declara la joya del Paccekabuddha. ¿Por qué? Por la grandeza de sus cualidades. Pues cientos de discípulos similares a Sāriputta y Moggallāna no alcanzan ni una centésima parte de las cualidades de un solo Paccekabuddha. Y superior incluso a la joya del Paccekabuddha se declara la joya del Sammāsambuddha. ¿Por qué? Por la grandeza de sus cualidades. Pues si los Paccekabuddhas sentados con las piernas cruzadas unos junto a otros llenaran todo Jambudīpa, no alcanzarían ni el número, ni una fracción, ni una parte de una fracción de las cualidades de un solo Sammāsambuddha. Y esto fue dicho por el Bienaventurado: 'Monjes, en la medida en que existan seres, ya sean sin pies... (etc.)... el Tathāgata es declarado el supremo entre ellos'. De esta manera, bajo ningún aspecto hay una joya igual al Tathāgata. Por ello dijo el Bienaventurado: 'No hay nadie igual al Tathāgata'.

เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ.
Habiendo declarado así que la joya del Buda no tiene igual entre otras joyas, ahora, con el fin de apaciguar los peligros surgidos en aquellos seres, el Bienaventurado realiza una declaración de verdad basada no en el nacimiento, ni en el clan, ni en el linaje familiar, ni en la belleza de la apariencia, sino en la naturaleza incomparable de la joya del Buda a través de sus cualidades, como los agregados de virtud y concentración, en el mundo que va desde el infierno Avīci hasta la cumbre de la existencia: 'Esta es la joya sublime en el Buda; por esta verdad, ¡que haya bienestar!'.

ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺธรตนํ ปณีตํ. ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ โสตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ, อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุํ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนตฺตํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนตฺตสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ การเณน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Su significado es el siguiente: cualquier riqueza o joya que exista en este mundo humano, en el mundo de los nagas o garudas, o en los reinos celestiales de los devas y brahmas, la joya del Buda es sublime y no tiene igual en comparación con ellas debido a sus diversas y excelentes cualidades. Si esto es verdad, que por esta verdad haya bienestar para estos seres, que exista lo que es bello, es decir, la salud y la ausencia de calamidades. En este contexto, así como en expresiones como: 'Ananda, el ojo está vacío de un yo o de lo que pertenece a un yo', el significado es 'en tanto que yo' o 'en tanto que perteneciente a un yo'. De otro modo, se podría afirmar erróneamente que el ojo es el yo o pertenece al yo. De igual modo, en 'la joya es sublime', debe entenderse que la cualidad de joya es sublime, que el estado de joya es sublime. De otro modo, el Buda no quedaría establecido como una joya. Pues no es que allí donde hay una joya, el objeto se establezca meramente como 'la joya'. Sino que donde existe la cualidad de joya —constituida por el hecho de ser valorado y otras características similares— asociada de una forma u otra, y puesto que se designa como 'joya' basándose en dicha cualidad, entonces, por la existencia de esa cualidad, el objeto se establece como 'joya'. O bien, el significado debe entenderse así: por esta razón, 'también en el Buda esta joya', el Buda mismo es la joya. Tan pronto como el Bienaventurado recitó este verso, surgió el bienestar para la familia real y el peligro se apaciguó. El mandato de este verso fue aceptado por los no-humanos en cien mil millones de sistemas de mundos.

๒๒๗. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ [Pg.280] ตํ ราคาทิวิยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ‘‘ขย’’นฺติ จ ‘‘วิราค’’นฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา ‘‘อมต’’นฺติ วุจฺจติ, อุตฺตมฏฺเฐน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ, ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).
227. Habiendo declarado así la verdad mediante las cualidades del Buda, ahora comienza a hablar de las cualidades del Dhamma del Nibbāna con las palabras: 'extinción, desapasionamiento'. En este pasaje, dado que mediante la realización del Nibbāna la lujuria y demás impurezas se extinguen o se acaban por completo; o porque el Nibbāna es la mera extinción de su surgimiento y cese; y porque el Nibbāna está desconectado de la lujuria y demás, tanto por asociación como por objeto; o porque cuando el Nibbāna es realizado, la lujuria y demás se desvanecen completamente, desaparecen y son destruidas; por eso se llama 'extinción' y 'desapasionamiento'. Además, como no se percibe en él surgimiento, ni desaparición, ni alteración de lo que persiste, se dice que no nace, no envejece y no muere, y por ello se llama 'lo inmortal' (amata); y es 'sublime' en el sentido de ser lo supremo y en el sentido de ser insuperable. 'Lo que alcanzó' se refiere a lo que encontró, obtuvo y realizó por el propio poder de su conocimiento. 'Sakyamuni': es Sakya por haber nacido en el clan Sakya, y muni por estar dotado de las cualidades de un sabio; así, el que es Sakya y a la vez sabio es el Sakyamuni. 'Concentrado': con la mente establecida por el samādhi del sendero noble. 'No hay nada igual a ese Dhamma': no existe ningún fenómeno igual a ese Dhamma llamado 'extinción', etc., alcanzado por el Sakyamuni. Por lo tanto, se ha dicho también en otro sutta: 'Monjes, hasta donde alcanzan los fenómenos, sean condicionados o incondicionados, el desapasionamiento se declara el supremo entre ellos'.

เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, habiendo declarado que el Dhamma del Nibbāna no tiene igual entre los demás fenómenos, ahora el Bienaventurado, con el fin de apaciguar las calamidades surgidas para esos seres, basándose en la naturaleza incomparable de la joya del Dhamma del Nibbāna a través de sus cualidades de extinción, desapasionamiento, inmortalidad y sublimidad, formula la declaración de verdad: 'También en el Dhamma esta joya es sublime; por esta verdad, ¡que haya bienestar!'. Su significado debe entenderse de la misma manera que se explicó en el verso anterior. El mandato de este verso también fue aceptado por los no-humanos en cien mil millones de sistemas de mundos.

๒๒๘. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ. อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาเตสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี, ‘‘อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิญฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห –
228. Habiendo declarado así la verdad por las cualidades del Dhamma del Nibbāna, ahora comienza a hablar de las cualidades del Dhamma del Sendero con las palabras: 'que el supremo Buda'. Allí, 'Buda' se refiere a aquel que ha despertado a las verdades, etc.; 'supremo' (seṭṭho) significa lo más excelente y digno de alabanza; así, es el 'supremo Buda' por ser tanto Buda como supremo. O bien, es el 'supremo Buda' por ser el más excelente entre los budas, incluyendo a los anubuddhas y paccekabuddhas. Aquello que el supremo Buda 'elogió': lo alabó y manifestó en diversos lugares de esta manera: 'El óctuple es el mejor de los senderos, el camino seguro para alcanzar el Nibbāna', y 'Monjes, os enseñaré la noble concentración correcta con sus requisitos y accesorios'. 'Pura' (suci): por producir la erradicación de las manchas de las impurezas, siendo de una pureza absoluta. 'Llamaron a la concentración sin intervalo': se le llama 'concentración sin intervalo' (ānantarika) porque otorga su fruto necesariamente de manera inmediata tras su propia ocurrencia. Pues una vez que surge la concentración del sendero, no hay obstáculo que pueda impedir el surgimiento del fruto. Como se ha dicho:

‘‘อยญฺจ [Pg.281] ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗).
«Si esta persona estuviera practicando para la realización del fruto de la entrada en la corriente y llegara el momento de la conflagración del eón, el eón no se quemaría hasta que esta persona realice el fruto de la entrada en la corriente; a esta se le llama una persona que persiste durante el eón (ṭhitakappī). Todas las personas que poseen el sendero son personas que persisten durante el eón».

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุ อุปฺปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพุปฺปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).
'No existe nada igual a esa concentración': no existe nada igual a esa concentración inmediata (ānantarika), pura, elogiada por el Buda supremo, ya sea una concentración del reino de la forma (rūpāvacara) o una concentración del reino sin forma (arūpāvacara). ¿Por qué? Porque al desarrollar estas [concentraciones mundanas], aunque uno surja aquí o allá en el mundo de Brahmā, todavía existe la posibilidad de renacer nuevamente en los infiernos u otros estados inferiores; pero al desarrollar esta concentración de la santidad (arahattasamādhi), la persona noble alcanza la erradicación de todo renacimiento. Por lo tanto, también se dice en otro Sutta: 'En la medida en que, monjes, existan fenómenos condicionados, el noble óctuple sendero es declarado el supremo entre ellos' (AN 4.34).

เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
De este modo, habiendo declarado el Bienaventurado que otros tipos de concentración no son iguales a la concentración inmediata, ahora, siguiendo el mismo método anterior, basándose en la naturaleza incomparable de la joya del Dhamma del Sendero, realiza una declaración de verdad diciendo: 'En el Dhamma también...'. Su significado debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente. El poder de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares.

๒๒๙. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา. เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ.
229. Habiendo declarado así la verdad mediante las virtudes del Dhamma del Sendero, ahora comienza a hablar mediante las virtudes de la Sangha con las palabras 'aquellas personas'. Aquí, el término 'ye' (quienes) es una indicación general. 'Puggalā' (personas) se refiere a los seres. 'Aṭṭha' (ocho) es la determinación de su número. Pues ellos son ocho: cuatro que practican el sendero y cuatro que están establecidos en el fruto. 'Sataṃ pasatthā' (elogiados por los virtuosos) significa elogiados por personas de bien como los Budas, Paccekabuddhas, sus discípulos, y por otros devas y seres humanos. ¿Por qué? Porque poseen cualidades innatas como la virtud (sīla) y otras. Pues así como flores como la campaka y la vakula poseen color y fragancia innatos, estas personas poseen cualidades como la virtud y la concentración (samādhi) de manera innata. Por ello, al igual que las flores dotadas de color y fragancia, ellos son queridos, agradables y dignos de alabanza para los virtuosos entre devas y humanos. Por eso se dice: 'Las ocho personas elogiadas por los virtuosos'.

อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ [Pg.282] ตโย โสตาปนฺนา, กามรูปารูปภเวสุ อธิคตปฺผลา ตโย สกทาคามิโน, เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ, อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ, อวิเหสุ ปญฺจ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน, สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.
O de otra manera, 'ye' es una indicación general. 'Puggalā' son los seres. 'Aṭṭhasataṃ' (ciento ocho) es la determinación de su número. Pues hay tres tipos de los que entran en la corriente (sotāpanna): el que tiene una semilla más, el que pasa de familia en familia y el que tiene siete vidas como máximo; hay tres tipos de los que retornan una sola vez (sakadāgāmin): los que alcanzan el fruto en los reinos del deseo, de la forma y sin forma. Todos ellos, mediante los cuatro modos de práctica, se convierten en veinticuatro. Hay cinco tipos de los que no retornan (anāgāmin) en el reino de Aviha: el que alcanza el nibbāna en el intervalo, el que alcanza el nibbāna tras el aterrizaje, el que alcanza el nibbāna sin esfuerzo, el que alcanza el nibbāna con esfuerzo y el que fluye corriente arriba hacia el reino Akaniṭṭha; y así también en los reinos Atappa, Sudassa y Sudassī. En los reinos Akaniṭṭha hay cuatro, excluyendo al que fluye corriente arriba; así hay veinticuatro que no retornan. Hay dos tipos de Arahants: el que practica la visión cabal pura (sukkhavipassako) y el que utiliza la tranquilidad como vehículo (samathayāniko). Hay cuatro establecidos en el sendero, sumando cincuenta y cuatro. Todos estos, por medio de aquellos que son impulsados por la fe o por la sabiduría, se duplican para llegar a ciento ocho. El resto sigue el mismo método ya descrito.

จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา, สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทียมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา. อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ เต ‘‘ทกฺขิเณยฺยา’’ติ.
'Constituyen estos cuatro pares': todas estas personas, descritas detalladamente como ocho o ciento ocho, pueden agruparse concisamente en cuatro pares: un par consiste en el que está en el sendero de entrada en la corriente y el que está en su fruto, y así sucesivamente hasta el par del que está en el sendero de la santidad y el que está en su fruto. 'Ellos son dignos de ofrendas': aquí, la palabra 'te' (ellos) es una indicación específica de aquellos que fueron mencionados anteriormente de manera general. Todos los mencionados detalladamente como ocho o ciento ocho, o concisamente como cuatro pares, son dignos de recibir la dote o donación sagrada (dakkhiṇā). Se llama 'dakkhiṇā' al objeto ofrecido con fe en el kamma y su fruto, sin esperar servicios como atención médica o mensajería; las personas dotadas de cualidades como la virtud son dignas de tal ofrenda. Estos individuos son así, por lo tanto, se les llama 'dignos de ofrendas' (dakkhiṇeyyā).

สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ. อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –
'Discípulos del Sugata': el Bienaventurado es llamado 'Sugata' por estar dotado de una excelente manera de proceder, por haber ido al estado excelente (Nibbāna) y por hablar solo palabras excelentes. Todos ellos escuchan la palabra de ese Sugata, por lo tanto son discípulos (sāvakā). Ciertamente otros también escuchan, pero habiendo escuchado no realizan la tarea que debe hacerse (abandonar las impurezas). Sin embargo, estos, tras escuchar y llevar a cabo la práctica de acuerdo con el Dhamma, han alcanzado los senderos y los frutos; por eso se llaman 'discípulos'. 'Las ofrendas dadas a ellos dan gran fruto': incluso las pequeñas dádivas ofrecidas a estos discípulos del Sugata tienen gran fruto debido a la pureza del receptor. Por eso se dice en otro Sutta:

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).
'En la medida en que, monjes, existan comunidades o grupos, la Sangha de discípulos del Tathāgata es declarada la suprema entre ellos, a saber, los cuatro pares de hombres, los ocho tipos de personas; esta es la Sangha de discípulos del Bienaventurado... el resultado es el supremo' (AN 4.34).

เอวํ [Pg.283] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
De este modo, habiendo el Bienaventurado declarado las virtudes de la joya de la Sangha por medio de todos aquellos establecidos en los senderos y frutos, ahora, basándose en esa misma virtud, realiza una declaración de verdad diciendo: 'En la Sangha también...'. Su significado debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente. El poder de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares.

๒๓๐. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจิยานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ ปริสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา. เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญากฺขนฺธํ ทสฺเสติ.
230. Habiendo así declarado la verdad basándose en las virtudes del Sangha a través de aquellos establecidos en el Sendero y en el Fruto, ahora comienza a hablar de la excelencia únicamente de aquellos arahants que disfrutan de la felicidad del logro del fruto con las palabras: «Aquellos que se han aplicado bien». Aquí, «aquellos» (ye) es un término de designación indefinida. «Bien aplicados» (suppayuttā) significa que se han aplicado correctamente; el sentido es que, habiendo abandonado las diversas formas de medios de vida incorrectos y apoyándose en un medio de vida puro, se han dedicado a esforzarse correctamente mediante la visión cabal (vipassanā). O bien, «bien aplicados» significa que están dotados de una conducta física y verbal purificada; con esto muestra su agregado de virtud (sīlakkhandha). «Con mente firme» (manasā daḷhena) significa con una mente firme, es decir, con un pensamiento dotado de una concentración estable; con esto muestra su agregado de concentración (samādhikkhandha). «Sin deseos» (nikkāmino) son aquellos que, sin preocuparse por el cuerpo ni por la vida, se han liberado de todas las impurezas (kilesas) mediante la energía guiada por la sabiduría; con esto, muestra su agregado de sabiduría dotado de energía (vīriya).

โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทีเปติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ.
«En la enseñanza de Gotama» se refiere a la enseñanza del propio Tathāgata, quien pertenece al clan Gotama. Con esto, señala que no hay liberación de las impurezas para aquellos que están fuera de esta enseñanza y que practican diversos tipos de austeridades dirigidas a la inmortalidad, ya que carecen de cualidades excelentes como el esfuerzo correcto y otras. «Ellos» (te) es un término descriptivo para los mencionados anteriormente. En «han alcanzado el logro» (pattipattā), «logro» (patti) es aquello que debe ser alcanzado; «aquello que debe ser alcanzado» es lo que es digno de obtenerse, aquello que, una vez alcanzado, los hace estar definitivamente seguros frente a las ataduras; este es un epíteto del fruto del arahantado. Han alcanzado ese logro (patti). «Lo Inmortal» (amataṃ) es el Nibbāna. «Habiéndose sumergido» (vigayha) significa habiéndose sumergido en ello mediante el poder de tomarlo como objeto. «Habiendo obtenido» (laddhā). «Gratuitamente» (mudhā) significa sin gasto, sin haber realizado ni siquiera un pequeño gasto. «La paz perfecta» (nibbutiṃ) es el logro del fruto en el que se han apaciguado las aflicciones de las impurezas. «Disfrutando» (bhuñjamānā) significa experimentando. ¿Qué quiere decir esto? Aquellos que, en esta enseñanza de Gotama, están bien aplicados por estar dotados de virtud, con mente firme por estar dotados de concentración, y sin deseos por estar dotados de sabiduría; ellos, a través de esta práctica correcta, habiéndose sumergido en lo Inmortal y habiendo obtenido gratuitamente la paz perfecta —conocida como el logro del fruto—, se dice que han alcanzado el logro.

เอวํ ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ [Pg.284] ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de la excelencia de la joya del Sangha únicamente a través de los arahants que disfrutan de la felicidad del logro del fruto, ahora realiza una declaración de verdad basada en esa misma excelencia con las palabras: «Esta también es la joya sublime en el Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

๒๓๑. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารนิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคตวาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.
231. Habiendo así declarado la verdad con el Sangha como base a través de la excelencia de los arahants, ahora comienza a hablar de la excelencia únicamente del que ha entrado en la corriente (sotāpanna), la cual es directamente perceptible por la multitud, con las palabras: «Como un poste de entrada». Aquí, «como» (yathā) es un término comparativo. «Poste de entrada» (indakhīla) es el nombre de un poste hecho de madera de duramen plantado a una profundidad de ocho o diez codos en el suelo dentro del umbral de una ciudad con el propósito de asegurar la puerta de la misma. «En el suelo» (pathaviṃ) significa en la tierra. «Firme» (sito) significa que ha penetrado profundamente y está apoyado allí. «Sería» (siyā) significa que podría ser. «Por los cuatro vientos» (catubbhi vātehi) se refiere a los vientos que vienen de las cuatro direcciones. «Inconmovible» (asampakampiyo) significa que no se puede hacer que se sacuda o se mueva. «De tal clase» (tathūpamaṃ) significa con esa misma comparación. «Al hombre noble» (sappurisaṃ) significa al hombre superior. «Digo» (vadāmi) significa que lo declaro. «Quien ve las verdades nobles tras haberlas penetrado» (yo ariyasaccāni avecca passati) significa aquel que ve las cuatro verdades nobles sumergiéndose en ellas con sabiduría. Aquí, las verdades nobles deben entenderse de la manera explicada en el Visuddhimagga.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –
Este es el significado resumido: así como un poste de entrada, debido a la profundidad de su base, está firme en la tierra y no puede ser conmovido por los cuatro vientos, de la misma manera describo a este hombre noble como alguien con esa misma comparación, quien ve las verdades nobles tras haberlas penetrado. ¿Por qué? Porque, al igual que ese poste de entrada no puede ser conmovido por los cuatro vientos, este hombre noble no puede ser conmovido por todos los «vientos» de las doctrinas de otros sectores. Debido a su visión, nadie puede hacerlo temblar ni desplazarlo. Por lo tanto, se dice en otro sutta:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย… อุตฺตราย เจปิ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส [Pg.285] วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙).
«Monjes, supongamos que hubiera un pilar de hierro o un poste de entrada con una base profunda, bien plantado, inmóvil e inconmovible. Aunque viniera una fuerte ráfaga de viento y lluvia desde el este, no lo haría temblar, ni lo conmovería, ni lo desplazaría. Si viniera del oeste... del sur... del norte... no lo desplazaría. ¿Por qué razón? Debido a la profundidad de su base, monjes, por estar el poste de entrada bien plantado. De la misma manera, monjes, aquellos ascetas o brahmanes que comprenden según la realidad: “Esto es el sufrimiento”... “Este es el sendero que conduce al cese del sufrimiento”, ellos no miran el rostro de otro asceta o brahmán pensando: “Seguramente este venerable sabe lo que hay que saber y ve lo que hay que ver”. ¿Por qué razón? Debido a que han visto claramente, monjes, las cuatro verdades nobles».

เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de la excelencia de la joya del Sangha a través únicamente del que ha entrado en la corriente, quien es directamente perceptible por la multitud, ahora realiza una declaración de verdad basada en esa misma excelencia con las palabras: «Esta también es la joya sublime en el Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

๒๓๒. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห –
232. Habiendo así declarado la verdad con el Sangha como base a través de la excelencia del que ha entrado en la corriente en general, ahora comienza a hablar de la excelencia de aquellos que son los tres tipos de los que han entrado en la corriente: el que renace una sola vez (ekabījī), el que va de familia en familia (kolaṃkolo) y el que renace siete veces como máximo (sattakkhattuparamo). Como se ha dicho:

‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓).
«Aquí, cierta persona, con la total destrucción de tres grilletes, es aquel que ha entrado en la corriente (sotāpanna)… habiendo nacido en una sola existencia más, pone fin al sufrimiento; este se denomina “el de una sola semilla” (ekabījī). Asimismo, habiendo transmutado y vagado a través de dos o tres familias, pone fin al sufrimiento; este se denomina “el que va de familia en familia” (kolaṃkolo). Asimismo, habiendo transmutado y vagado tanto entre los devas como entre los seres humanos siete veces como máximo, pone fin al sufrimiento; este se denomina “el de siete veces como máximo” (sattakkhattuparamo)».

เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺสปิ โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรธา ฐเปตฺวา สตฺต [Pg.286] ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ.
Con la intención de hablar sobre las cualidades del menor de todos ellos, el de siete veces como máximo, el Bendito comenzó con el verso: «quienes las nobles verdades». En dicho verso, «quienes las nobles verdades» se explica de la manera ya mencionada. «Comprenden claramente» (vibhāvayanti) significa que, habiendo disipado la oscuridad de las impurezas que ocultan las verdades mediante el resplandor de la sabiduría, las hacen evidentes y manifiestas para sí mismos. «Por aquel de profunda sabiduría» significa por aquel cuya sabiduría es inconmensurable y no puede ser fundamentada por el conocimiento de los seres del mundo, incluidos los devas; esto es, por el Omnisciente. «Incluso si son extremadamente negligentes»: esto significa que aquellas personas que han comprendido las nobles verdades, aunque sean sumamente negligentes al acceder a posiciones de distracción como el reinado de los devas o el de un monarca universal, aun así, debido al cese de la conciencia que condiciona el renacimiento mediante el conocimiento del camino de la entrada en la corriente, exceptuando las siete existencias que podrían surgir en el saṃsāra sin comienzo, debido al cese y la desaparición de su nombre y forma, no toman una octava existencia; más bien, en la séptima existencia misma, emprenden la visión clara y alcanzan el estado de Arahant.

เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
De esta manera, habiendo el Bendito hablado sobre la cualidad de la gema del Sangha a través del que renace siete veces como máximo, ahora, basándose en esa misma cualidad, pronuncia la declaración de verdad: «Esto también en el Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El poder de este verso también ha sido aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas de mundos.

๒๓๓. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ สุอิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ‘‘อิทํสุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติเอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา ภวนฺตีติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ.
233. Habiendo declarado así la verdad basada en el Sangha mediante la cualidad de no tomar una octava existencia por parte del que renace siete veces como máximo, el Bendito comenzó a hablar sobre la cualidad que distingue a este mismo —aunque tome siete existencias— de otras personas que no han abandonado el aferramiento a la existencia, diciendo: «Junto con su logro». Aquí, «junto con» (sahāva) significa conjuntamente. «Su» (assa) se refiere a cualquiera de los mencionados de quienes se dijo «no toman una octava existencia». «Logro de la visión» (dassanasampadāya) se refiere al logro del camino de la entrada en la corriente. Pues el camino de la entrada en la corriente se llama «visión» porque es el primer ver del Nibbāna que cumple con el deber que debe realizarse al verlo. Su manifestación en uno mismo es el logro de la visión; precisamente junto con ese logro de la visión. «Tres cosas son abandonadas» (tayassu dhammā jahitā bhavanti): aquí, el sonido «ssu» es una partícula empleada solo para completar el verso, como en pasajes que comienzan con «idaṃ su me, Sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hoti». El significado aquí es simplemente este: desde el momento en que se produce el logro de la visión, tres cosas son abandonadas, son eliminadas.

อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถํ อาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนานิเยว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา ‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ, ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน [Pg.287] วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพวิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติเอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ ‘‘สีลพฺพต’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิ อมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ. เตน สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ, สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ.
Ahora, para mostrar las cosas abandonadas, dijo: «la visión de la identidad personal y la duda, y cualquier voto y práctica ritual que existiese». Allí, cuando el cuerpo está presente, en ese cuerpo compuesto por los cinco agregados del aferramiento, la visión que tiene veinte fundamentos se llama «visión de la identidad personal» (sakkāyadiṭṭhi); o bien, es la visión que existe en dicho cuerpo. O también, es la visión que ocurre sobre el cuerpo existente en la forma descrita, entendiendo que «el ser consiste en la forma», etc. Con su abandono, todas las visiones especulativas quedan abandonadas, pues ella es su raíz. La sabiduría se llama «cura» (cikicchita) porque apacigua la enfermedad de todas las impurezas; lo que ha partido de esta cura de la sabiduría, o aquello de lo cual la cura de la sabiduría ha partido, se llama duda (vicikicchita). Este es un nombre para la incertidumbre en ocho aspectos, descrita en pasajes como «duda del Maestro». Con su abandono, todas las dudas quedan abandonadas, pues ella es su raíz. Los hábitos como el de buey y el de perro, y los votos como el de buey y el de perro, mencionados en pasajes como «la purificación de los ascetas y brahmanes externos a través de hábitos y votos», se llaman «votos y prácticas rituales» (sīlabbata). Con su abandono, se abandonan todos los ascetismos externos como andar desnudo o raparse la cabeza. Ella es su raíz; por eso, al final se dijo «cualquier cosa que existiese». Y aquí debe entenderse que la visión de la identidad personal se abandona con la visión del sufrimiento, la duda con la visión del origen, y los votos y prácticas rituales con la visión del camino y la visión del Nibbāna.

๒๓๔. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา, เตหิ เอส สตฺต ภเว อุปาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ.
234. Habiendo mostrado así el abandono de la ronda de las impurezas para esta persona, ahora, puesto que la ronda de los resultados debe ocurrir mientras exista la ronda de las impurezas, el Bendito dijo: «Y está liberado de los cuatro planos de miseria», mostrando también el abandono de aquello como consecuencia del abandono de las impurezas. Aquí, los cuatro planos de miseria son los infiernos, el reino animal, el reino de los espíritus hambrientos y la hueste de los asuras; el sentido es que este individuo está liberado de ellos, aunque tome siete existencias más.

เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ อิมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ, ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉฉาภิฐานานี’’ติ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ.
Habiendo mostrado de este modo el abandono del ciclo de los resultados (vipākavaṭṭa), ahora, para mostrar también el abandono del ciclo del kamma (kammavaṭṭa), que es la raíz de este ciclo de resultados, el Bendito dijo: «es incapaz de cometer las seis acciones graves». Aquí, «acciones graves» (abhiṭhānāni) se refiere a faltas atroces que él es incapaz de realizar. Estas deben entenderse como las acciones de: matar a la madre, matar al padre, matar a un Arahant, derramar la sangre [del Buda] con intención hostil, causar un cisma en la Sangha y reconocer a otro como maestro, tal como se declara en el Ekanipāta: «Es imposible e inconcebible, monjes, que una persona dotada de visión correcta prive de la vida a su madre», etc. Aunque un discípulo noble dotado de visión no privaría de la vida ni siquiera a una hormiga o termita, estas se mencionan para mostrar lo reprobable que es el estado de un individuo mundano (puthujjana). Debido a que no posee visión correcta, el mundano podría cometer estas acciones de gran culpa, mientras que el que posee visión es incapaz de ello. La mención de esta incapacidad aquí tiene también el propósito de mostrar que no lo haría incluso en otra existencia. Pues en otra existencia, aunque no reconozca su condición de discípulo noble, por su propia naturaleza no cometería estas seis cosas, ni violaría las cinco enemistades (pañcaverāni) —el matar seres vivos ordinarios, etc.— que junto con seguir a otro maestro constituyen seis cosas. En relación con esto, algunos leen «seis y seis acciones». El ejemplo aquí es la recolección de peces muertos por parte de niños de aldea que eran discípulos nobles.

เอวํ [Pg.288] ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, habiendo hablado de la excelencia de la joya de la Sangha por medio de la cualidad distintiva de aquel discípulo noble que, aunque tome siete existencias más, se diferencia de otras personas que no han abandonado el apego a la existencia, el Bendito ahora realiza una declaración de verdad basada en esa misma excelencia: «Este es el tesoro sublime en la Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mando de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas mundiales.

๒๓๕. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ‘‘น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กึ ปน อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพ’’ติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปก’’นฺติ.
235. Habiendo declarado así la verdad con base en la Sangha respecto a la excelencia de aquel que, aunque tome siete existencias más, se distingue de otros que no han abandonado el apego a la existencia, el Bendito ahora muestra: «No solo quien posee visión es incapaz de cometer las seis acciones graves, sino que, aun si cometiera una mala acción insignificante, es incapaz de ocultarla». Así, para hablar de la cualidad de no ocultar lo hecho de aquel que posee visión, incluso si vive con negligencia, comenzó a decir: «Incluso si comete alguna acción malvada».

ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชสญฺจิจฺจานติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕), ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ วา ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฏิกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนาสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย, อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส ปฏิจฺฉทาย, น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตงฺขณญฺเญว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ.
Su significado es: aquel que posee visión, aunque debido a un lapsus de atención viva con negligencia, no transgrediría ni siquiera por su propia vida aquellas reglas de entrenamiento que el Bendito estableció para sus discípulos y que se refieren a faltas mundanas (lokavajja) cometidas con intención. Aparte de eso, si por el cuerpo comete una mala acción que es una falta de prescripción (paṇṇattivajja) prohibida por el Buda —como construir una cabaña sin permiso o dormir junto a alguien no ordenado—, o por el habla —como recitar el Dhamma palabra por palabra con alguien no ordenado, enseñar el Dhamma a una mujer en más de cinco o seis oraciones, o participar en conversaciones frívolas o palabras ásperas—, o incluso por la mente —como dar lugar a la codicia o el odio en alguna ocasión, aceptar oro y plata, o no reflexionar sobre el uso de los mantos y otros requisitos—, él es incapaz de ocultarla. No la oculta ni por un momento tras darse cuenta de que «esto no es lícito y no debe hacerse», sino que inmediatamente la revela ante el Maestro o ante compañeros sabios de la vida santa y se enmienda de acuerdo con el Dhamma, resolviendo: «no lo haré de nuevo». ¿Por qué? Porque se ha declarado que tal incapacidad pertenece a quien ha visto el estado [del Nibbāna]. El significado es que se dice que una persona dotada de visión que ha visto el estado del Nibbāna es incapaz de ocultar cualquier mala acción que haya cometido.

กถํ –
¿Cómo es así?

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ[Pg.289], เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ฆมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖).
«Monjes, así como un niño pequeño y tierno que yace de espaldas retira inmediatamente su mano o su pie tras pisar una brasa ardiente, del mismo modo, monjes, tal es la naturaleza de una persona dotada de visión: aunque cometa alguna clase de ofensa para la cual se ha prescrito un medio de rehabilitación, inmediatamente la confiesa, la revela y la expone ante el Maestro o ante compañeros sabios de la vida santa, y tras haberla confesado, revelado y expuesto, entra en restricción para el futuro».

เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, habiendo hablado de la excelencia de la joya de la Sangha mediante la cualidad de no ocultar una mala acción cometida por aquel que posee visión, incluso si vive negligentemente, el Bendito ahora realiza una declaración de verdad basada en esa excelencia: «Este es el tesoro sublime en la Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mando de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas mundiales.

๒๓๖. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุฑฺโฒ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วเน ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ, สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต. เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ วิย. ยถาติ โอปมฺมวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหมาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหานํ เอกสฺมึ มาเส. กตมสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว.
236. Habiendo declarado así la verdad basada en el Sangha, mediante la descripción de las diversas cualidades excelentes de las personas que lo integran, ahora el Bienaventurado, para mostrar la excelencia de la Triple Joya, comienza nuevamente a declarar la verdad basada en el Buddha. Se refiere al Dhamma de las escrituras (pariyatti) que ha sido enseñado de forma concisa aquí y en detalle en otros lugares, y apoyándose en él dice: «Como un matorral del bosque con puntas florecidas». Aquí, un bosque (vana) es una multitud de árboles definidos por su proximidad de ubicación. Un matorral (pagumbo) es un grupo de árboles desarrollados en sus raíces, duramen, albura, corteza, ramas y follaje. Un matorral del bosque (vanappagumbo) es un matorral dentro de un bosque; a esto se refiere la expresión «vanappagumbe». En efecto, tal uso es admisible, como en las expresiones «existe con vitakka y vicāra» o «en el placer, en el dolor, en la vida». La palabra «yathā» es un término comparativo. «Phussitagge» significa que tiene las puntas o brotes florecidos; el sentido es que tiene flores brotando en todas sus ramas y ramitas. De la manera explicada anteriormente, se dice «phussitagge». «En un mes de verano, en el primero del verano» se refiere a uno de los cuatro meses de la estación calurosa. ¿En qué mes exactamente? En el primero del verano, es decir, en el mes de Citra (marzo-abril). Pues este es llamado «el primer verano» o «la primavera temprana». A partir de aquí, el significado de los términos es evidente.

อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมวํ ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ [Pg.290] สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลญฺหิ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมํหิตาย อเทสยีติ. ปรมํหิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก, อยํ ปนตฺโถ ‘‘ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยี’’ติ.
Este es el sentido resumido: Así como en la primavera temprana, llamada «el primer verano», en un bosque denso con diversos tipos de árboles, un matorral cuyas ramas tienen sus puntas plenamente florecidas es excepcionalmente glorioso; del mismo modo, al indicar el camino que conduce al Nibbāna, el Buddha enseñó el excelente Dhamma de las escrituras que lleva al Nibbāna, el cual es excepcionalmente glorioso por sus diversas «flores» de significados, analizados en términos de agregados y bases de los sentidos, o fundamentos de la atención y esfuerzos correctos, o los grupos de virtud, concentración y demás. Lo enseñó para el bienestar supremo de los seres, únicamente porque su corazón estaba conmovido por la gran compasión, y no por motivos de ganancia u honor. Lo enseñó para el bienestar supremo, es decir, para el Nibbāna. En la expresión «paramaṃhitāya» (para el bienestar supremo), se emplea el sonido nasal para facilitar la métrica del verso, pero el significado es: «lo enseñó para el beneficio supremo, para el Nibbāna».

เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฺปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, habiendo hablado de la excelencia del Dhamma de las escrituras, que es similar a un matorral del bosque con sus puntas plenamente florecidas, el Bienaventurado emplea ahora una declaración de verdad fundamentada en el Buddha apoyándose en esa misma cualidad: «Esta también es una joya sublime en el Buddha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente, excepto que esta joya sublime en el Buddha debe interpretarse como el Dhamma de las escrituras en el aspecto declarado. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

๒๓๗. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร, อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณํ มคฺควรํ อาหริ, เตน วราหโรติ วุจฺจติ. อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร, เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อนุตฺตโร.
237. Habiendo declarado así la verdad fundamentada en el Buddha basada en el Dhamma de las escrituras, el Bienaventurado comienza ahora a hablar sobre el Dhamma supramundano (lokuttara) con las palabras: «El Excelente, conocedor de lo excelente». Aquí, «Excelente» (varo) es lo que desean aquellos que aspiran a lo sublime cuando exclaman: «¡Oh, ojalá nosotros también fuéramos así!»; o bien, significa poseedor de cualidades selectas, lo más alto o lo mejor. «Conocedor de lo excelente» (varaññū) significa conocedor del Nibbāna. Pues el Nibbāna es excelente en el sentido de que es lo supremo entre todos los fenómenos, y Él lo conoció al penetrarlo por sí mismo al pie del árbol Bodhi. «Dador de lo excelente» (varado) significa que fue el dador del excelente Dhamma —que participa tanto de la penetración como de la habituación— a los cinco ascetas, al grupo de los afortunados, a los ascetas de cabellos trenzados y a otros, tanto dioses como seres humanos. «Portador de lo excelente» (varāharo) se dice porque trajo el camino excelente. Pues mientras cumplía las treinta perfecciones (pāramīs) desde el tiempo del Buddha Dīpaṅkara, trajo el antiguo y excelente camino que había sido recorrido por los Perfectamente Iluminados del pasado; por ello se le llama «portador de lo excelente». Además, es el «Excelente» por haber obtenido el conocimiento de la omnisciencia; «conocedor de lo excelente» por la realización del Nibbāna; «dador de lo excelente» por otorgar a los seres la felicidad de la liberación; y «portador de lo excelente» por traer la práctica suprema. Debido a que nadie le supera en estas cualidades supramundanas, es el «Insuperable» (anuttaro).

อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร [Pg.291] ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวาขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส วรธมฺมสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.
Otro método: es el «Excelente» por la consumación del fundamento de la paz; «conocedor de lo excelente» por la consumación del fundamento de la sabiduría; «dador de lo excelente» por la consumación del fundamento de la renuncia; y «portador de lo excelente» por la consumación del fundamento de la verdad, ya que trajo la excelente verdad del camino. Asimismo, es el «Excelente» por su acumulación de méritos; «conocedor de lo excelente» por su acumulación de sabiduría; «dador de lo excelente» al impartir los medios para alcanzar el estado de Buddha a quienes lo desean; «portador de lo excelente» al traer los medios para alcanzar el estado de Paccekabuddha a quienes lo desean; e «insuperable» por no tener igual en diversos aspectos, o porque fue el maestro de otros habiendo sido Él mismo uno sin maestro. Enseñó el excelente Dhamma porque, para beneficio de quienes deseaban el discipulado, expuso el Dhamma excelente dotado de cualidades como la de estar bien proclamado. El resto es conforme a lo ya explicado.

เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ อเทสยิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de su propia excelencia con referencia al Dhamma supramundano de nueve tipos, emplea ahora una declaración de verdad fundamentada en el Buddha apoyándose en esa misma cualidad: «Esta también es una joya sublime en el Buddha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente, con la salvedad de que debe aplicarse así: ese excelente Dhamma supramundano de nueve tipos que Él conoció, dio, trajo y enseñó es también una joya sublime en el Buddha. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

๒๓๘. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมํ โลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิสมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วิคตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย.
238. De esta manera, el Bienaventurado, basándose en el Dhamma de estudio (pariyatti) y el Dhamma supramundano (lokuttara), habiendo declarado la verdad centrada en el Buddha mediante dos versos, comenzó ahora a declarar la verdad centrada en el Sangha basándose en la excelencia de alcanzar el Nibbāna sin residuo por parte de aquellos que escucharon dicho Dhamma de estudio, practicaron conforme a lo escuchado y alcanzaron el Dhamma supramundano de nueve clases, diciendo: 'Lo viejo se ha agotado' (khīṇaṃ purāṇaṃ). En ese pasaje, 'agotado' (khīṇaṃ) significa erradicado. 'Lo viejo' (purāṇaṃ) se refiere al kamma del pasado. 'Lo nuevo' (navaṃ) se refiere a lo que ocurre en el presente. 'No hay nuevo surgimiento' (natthisambhavaṃ) significa que no hay manifestación de lo que aún no existe. 'De mentes desapasionadas' (virattacittā) significa mentes libres de avidez. 'Hacia la existencia futura' (āyatike bhavasmiṃ) se refiere al renacimiento en un tiempo venidero. 'Ellos' (te) se refiere a aquellos para quienes lo viejo se ha agotado y no hay nuevo surgimiento, y cuyas mentes están desapasionadas hacia la existencia futura; ellos son los monjes con los influjos destruidos (khīṇāsavā). 'Con la semilla agotada' (khīṇabījā) significa que tienen la semilla del kamma cortada. 'Sin deseo de crecimiento' (avirūḷhichandā) significa que están libres de deseo por el crecimiento de la existencia. 'Se extinguen' (nibbantīti) significa que se apagan. 'Los sabios' (dhīrā) significa aquellos dotados de firmeza y sabiduría. 'Al igual que esta lámpara' (yathāyaṃ padīpo) significa exactamente como esta lámpara.

กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ [Pg.292] พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ, ตสฺสาปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ.
¿Qué se quiere decir con esto? Para los seres comunes, el kamma antiguo perteneciente al tiempo pasado que ha surgido y cesado, al no haber sido abandonada la humedad de la avidez, todavía no se ha agotado debido a su capacidad para producir el renacimiento; pero ese kamma antiguo para quienes, mediante el sendero del arahant, han secado la humedad de la avidez, se agota por su incapacidad para producir un resultado futuro, como una semilla quemada por el fuego. Y el kamma que ocurre para ellos ahora en el presente por medio de actos como la veneración al Buddha se denomina 'nuevo', y debido al abandono de la avidez, ese kamma es incapaz de dar frutos en el futuro, como las flores de un árbol cuya raíz ha sido cortada, por lo que para ellos no hay nuevo surgimiento. Aquellos monjes con los influjos destruidos cuyas mentes, debido al abandono de la avidez, están desapasionadas hacia la existencia futura, son llamados 'con la semilla agotada' porque la conciencia del renacimiento —descrita en el pasaje 'el kamma es el campo, la conciencia es la semilla'— se ha agotado precisamente por el agotamiento del kamma. Aquel deseo que existía previamente por el 'crecimiento', que es una designación para el renacimiento, al haber sido también abandonado mediante la eliminación de su origen, al momento de la muerte no hay surgimiento de un nuevo ser como en el pasado; por tanto, son 'sin deseo de crecimiento'. Al ser sabios por poseer inteligencia, con el cese de la conciencia final, se extinguen tal como se extinguió esta lámpara. Además, trascienden la esfera de la designación como 'con forma' o 'sin forma', y así sucesivamente. Se dice que en aquel preciso momento, mientras se encendían lámparas como ofrenda a las deidades de la ciudad, una lámpara se apagó; señalando esto, dijo: 'al igual que esta lámpara'.

เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรเนว ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.
De esta manera, el Bienaventurado, tras haber hablado de la excelencia de alcanzar el Nibbāna sin residuo por parte de aquellos que escucharon el Dhamma de estudio mencionado en los dos versos anteriores, practicaron conforme a lo escuchado y alcanzaron el Dhamma supramundano de nueve clases, concluyó ahora la enseñanza empleando una declaración de verdad centrada en el Sangha basándose en esa misma cualidad: 'Esta es también la gema sublime en el Sangha'. Su significado debe entenderse según el método explicado anteriormente, con la única salvedad de que esta 'gema sublime en el Sangha' debe vincularse al Nibbāna de los monjes con los influjos destruidos de la manera descrita. El poder de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares.

เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.
Al concluir la enseñanza, hubo bienestar para la familia real, todos los desastres cesaron y ochenta y cuatro mil seres vivos alcanzaron la comprensión del Dhamma.

๒๓๙-๒๔๑. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต, ยถา จ เอเตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต, ยถา วา เอเตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหินิพฺพตฺเตน อุปกรเณน, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพเทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา [Pg.293] อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ.
239-241. Entonces Sakka, señor de los devas, pensó: 'El Bienaventurado ha traído bienestar a los ciudadanos empleando una declaración de verdad basada en las cualidades de la Triple Gema; yo también debería decir algo basado en las cualidades de la Triple Gema para el bienestar de la ciudad', y al final pronunció tres versos: 'Cualesquiera seres que aquí se han reunido'. En ellos, se dice 'Tathāgata' porque el Buddha ha venido (āgata) de la misma manera (tathā) que deben venir aquellos que se esfuerzan por el bienestar del mundo; y porque ha ido (gata) de la misma manera que ellos deben ir; y porque ha comprendido de la misma manera que debe comprenderse; y porque habla aquello que es tal cual es. Y puesto que él es sumamente venerado por devas y seres humanos con ofrendas externas como flores e incienso, e internamente mediante la práctica conforme al Dhamma, Sakka, señor de los devas, uniendo a toda la asamblea de devas consigo mismo, dijo: 'Al Tathāgata, al Buddha venerado por devas y humanos, rendimos homenaje; ¡que haya bienestar!'.

ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนนฺธ สมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.
Respecto al Dhamma, el Dhamma del sendero es llamado 'Tathāgata' porque ha ido (gata) de tal manera que erradica la facción de las impurezas mediante el poder conjunto de la serenidad y la introspección. El Dhamma del Nibbāna también es llamado 'Tathāgata' porque, al ser penetrado por la sabiduría, conduce a la destrucción de todo sufrimiento, tal como ha sido comprendido por los Buddhas y otros. Y puesto que el Sangha también ha ido (gata) por cada sendero de la manera en que deben ir quienes practican para su propio beneficio, también se le llama 'Tathāgata'. Por lo tanto, en los dos versos restantes se dijo: 'Rendimos homenaje al Dhamma Tathāgata, que haya bienestar; rendimos homenaje al Sangha Tathāgata, que haya bienestar'. El resto es conforme al método ya explicado.

เอวํ สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ ภควา ยาว สตฺตมํ ทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคายํ นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ – ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญาเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ อุปคตา. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ สกํ สกํ นาวํ. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อทํสุ. ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ.
De esta manera, Sakka, el señor de los devas, habiendo recitado esta tríada de versos, rodeó al Bienaventurado respetuosamente por la derecha y regresó a la ciudad de los devas junto con su séquito. El Bienaventurado, por su parte, enseñó el mismo Ratanasutta también al segundo día, y de nuevo ochenta y cuatro mil seres alcanzaron la comprensión del Dhamma. Así, el Bienaventurado lo enseñó hasta el séptimo día, y cada día ocurrió de la misma forma la realización del Dhamma. Habiendo residido en Vesālī durante medio mes, el Bienaventurado informó a los príncipes: 'Me marcho'. Entonces los príncipes, con el doble de honores, condujeron de nuevo al Bienaventurado a la orilla del Ganges durante tres días. Los reyes naga nacidos en el Ganges pensaron: 'Los seres humanos rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no habríamos de hacerlo nosotros?'. Crearon barcas hechas de oro, plata y gemas, prepararon tronos de oro, plata y gemas, y cubrieron el agua con lotos de cinco colores. Se acercaron al Bienaventurado y le dijeron: 'Por favor, concédenos tu favor'. El Bienaventurado aceptó y subió a la barca de joyas, mientras los quinientos monjes subieron cada uno a su propia barca. Los reyes naga condujeron al Bienaventurado junto con la comunidad de monjes a la morada de los nagas. Allí, el Bienaventurado enseñó el Dhamma a la asamblea de nagas durante toda la noche. Al día siguiente, ofrecieron una gran donación con exquisitos manjares celestiales. El Bienaventurado expresó su agradecimiento y salió de la morada de los nagas.

ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส [Pg.294] นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ.
Las deidades de la tierra pensaron: 'Los seres humanos y los nagas rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no habríamos de hacerlo nosotros?'. En los espesos bosques, árboles y montañas, alzaron hileras de sombrillas. De esta misma manera, surgió una extraordinaria y gran muestra de honor que llegó hasta la morada de los brahmas Akaniṭṭha. El rey Bimbisāra también duplicó los honores que había rendido en el momento en que llegó con los Licchavis y, tal como se explicó anteriormente, condujo al Bienaventurado de regreso a Rājagaha en un viaje de cinco días.

ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ – ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนา ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? ภิกฺขู สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ.
Habiendo llegado el Bienaventurado a Rājagaha, una tarde, surgió esta conversación casual entre los monjes que se habían reunido en el pabellón: '¡Oh, qué maravilla es el poder espiritual del Buda, el Bienaventurado! Por su causa, en una extensión de ocho yojanas a ambos lados del Ganges, han nivelado las tierras bajas y altas, han esparcido arena y las han cubierto de flores; las aguas del Ganges, en una extensión de una yojana, han sido cubiertas de lotos de diversos colores, y se han alzado hileras de sombrillas hasta el cielo Akaniṭṭha'. El Bienaventurado, conociendo este suceso, salió de la Estancia Perfumada y, con prodigios adecuados para la ocasión, se sentó en el excelente asiento de Buda preparado para él en el pabellón. Una vez sentado, el Bienaventurado se dirigió a los monjes: 'Monjes, ¿de qué trataba la conversación que mantenían mientras estaban aquí sentados?'. Los monjes le contaron todo. El Bienaventurado dijo: 'Monjes, esta distinción en los honores no se ha producido por mi poder espiritual como Buda, ni por el poder de los nagas, de los devas o de los brahmas; más bien, se ha producido por el poder de un pequeño acto de generosidad en el pasado'. Los monjes dijeron: 'Venerable Señor, no conocemos ese pequeño acto de generosidad. Sería bueno que el Bienaventurado nos lo contara para que podamos comprenderlo'.

ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน, โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ปิตา อาห – ‘‘กึ, ตาต สุสีมา’’ติ? โส อาห – ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ ปฏิวิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ.
El Bienaventurado dijo: 'En el pasado, monjes, hubo en Takkasilā un brahmán llamado Saṅkha. Tenía un hijo, un joven llamado Susīma, de unos dieciséis años de edad; un día se acercó a su padre, le rindió homenaje y se quedó a un lado. Su padre le dijo: "¿Qué sucede, querido Susīma?". Él respondió: "Padre, deseo ir a Bārāṇasī para aprender un arte". "En ese caso, querido Susīma, el brahmán de tal nombre es mi amigo; ve a su presencia y aprende". Le dio mil kahāpaṇas. Él tomó el dinero, rindió homenaje a sus padres y, con el tiempo, llegó a Bārāṇasī. Siguiendo el protocolo adecuado, se acercó al maestro, le rindió homenaje y se presentó. El maestro lo recibió como al hijo de su amigo y le brindó toda clase de hospitalidad. Una vez que hubo disipado el cansancio del viaje, puso esas mil kahāpaṇas a los pies del maestro y le pidió permiso para aprender el arte. El maestro accedió y comenzó a enseñarle'.

โส [Pg.295] ลหุญฺจ คณฺหนฺโต พหุญฺจ คณฺหนฺโต คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตมิว สีหเตลํ อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, ปริโยสานํ น ปสฺสามี’’ติ. อาจริโย อาห – ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. ‘‘อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตี’’ติ? ‘‘อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุ’’นฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปุจฺฉามิ, อาจริยา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุข’’นฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? ‘‘อามาวุโส, ชานามา’’ติ. ‘‘ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถา’’ติ. ‘‘เตน, หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ ชานาเปถา’’ติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโต คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ.
Él, aprendiendo rápida y abundantemente, retenía todo lo aprendido sin que se perdiera, como grasa de león vertida en un cuenco de oro, y completó en tan solo unos meses el arte que normalmente requiere doce años de estudio. Al recitar, veía solo el principio y el medio, mas no el final. Entonces, acercándose a su maestro, le dijo: «De este arte veo solo el principio y el medio, pero no veo el final». El maestro respondió: «Yo también, querido, estoy en la misma situación». —«En ese caso, maestro, ¿quién conoce el final de este arte?». —«En Isipatana, querido, hay sabios (rishi); ellos podrían saberlo». Él dijo: «Me acercaré a ellos y les preguntaré, maestro». —«Pregunta, querido, como desees». Él fue a Isipatana, se acercó a los Paccekabuddhas y les preguntó: «¿Conocen ustedes el principio, el medio y el final?». —«Sí, amigo, lo conocemos». —«Enséñenmelo también a mí». —«En ese caso, amigo, ordénate; no es posible aprender esto sin haberse ordenado». —«Está bien, venerables, ordénenme o hagan lo que deseen, pero hagan que conozca el final». Ellos lo ordenaron, pero al no ser capaces de instruirlo en un tema de meditación (kammaṭṭhāna), le enseñaron las reglas de la conducta apropiada (ābhisamācārika), tales como la forma de vestir el manto inferior y el manto superior. Mientras se entrenaba con ellos, debido a que poseía las condiciones de apoyo necesarias (upanissaya), en no mucho tiempo realizó la iluminación de un Paccekabuddha (pacceka-bodhi). En toda Bārāṇasī llegó a ser conocido como el «Paccekabuddha Susīma», alcanzando la cima de las ganancias y la fama, y rodeado de un gran séquito. Sin embargo, debido a haber realizado en el pasado un kamma que conducía a una vida corta, en no mucho tiempo alcanzó el parinibbāna. Los otros Paccekabuddhas y la multitud realizaron las ceremonias fúnebres, tomaron sus reliquias y erigieron una estupa en la puerta de la ciudad.

อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน [Pg.296] ปหริตฺวา, โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ อากิริตฺวา, กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ.
Entonces el brahmán Saṅkha pensó: «Mi hijo se ha ido hace mucho tiempo y no sé nada de él». Deseando ver a su hijo, partió de Takkasilā y, llegando gradualmente a Bārāṇasī, vio a una gran multitud reunida y pensó: «Seguramente entre tantos alguien sabrá algo de mi hijo». Acercándose, preguntó: «Un joven llamado Susīma llegó aquí, ¿saben acaso algo de él?». Ellos dijeron: «Sí, brahmán, lo sabemos; en esta ciudad, tras dominar los tres Vedas bajo la tutela de un brahmán, se ordenó ante los Paccekabuddhas y, habiéndose convertido en un Paccekabuddha, alcanzó el parinibbāna mediante el elemento del nibbāna sin residuo. Esta estupa ha sido erigida para él». Él, golpeando el suelo con su mano, llorando y lamentándose, fue al recinto de la estupa (cetiyaṅgaṇa), arrancó las malas hierbas, trajo arena en su manto superior y la esparció por el recinto de la estupa del Paccekabuddha; roció el suelo por todas partes con agua de su vasija, hizo una ofrenda con flores silvestres, colocó un estandarte hecho con su manto, ató su propio parasol sobre la estupa y se marchó.

เอวํ อตีตํ ทสฺเสตฺวา ตํ ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ – ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ, มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชนมคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ อกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ –
Habiendo mostrado así el pasado y vinculando ese Jātaka con el presente, el Bienaventurado pronunció un discurso de Dhamma a los monjes: «Podría ser, monjes, que penséis que en aquel tiempo el brahmán Saṅkha era otra persona, pero no debe verse así; yo mismo, en aquel tiempo, era el brahmán Saṅkha. Por haber arrancado las malas hierbas en el recinto de la estupa del Paccekabuddha Susīma, como consecuencia de ese kamma mío, los hombres limpiaron el camino de ocho yojanas de tocones y espinas, haciéndolo llano y puro. Por haber esparcido arena allí, como consecuencia, esparcieron arena en el camino de ocho yojanas. Por haber hecho allí una ofrenda de flores silvestres, como consecuencia, en el camino de nueve yojanas, tanto en tierra como en agua, hicieron una alfombra con diversas flores. Por haber rociado el suelo allí con el agua de mi vasija, como consecuencia, cayó una lluvia de pétalos de loto (pokkharavassa) en Vesālī. Por haber colocado un estandarte en aquella estupa y atado un parasol, como consecuencia, se han colocado estandartes y se han levantado hileras de parasoles sobre parasoles hasta el cielo Akaniṭṭha. Así pues, monjes, esta distinción en las ofrendas para mí no ha surgido por el poder búdico, ni por el poder de los nāgas, devas o brahmās, sino que ha surgido por el poder de un pequeño acto de generosidad». Al concluir el discurso de Dhamma, recitó este verso:

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ;
จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐);
«Si al renunciar a una pequeña felicidad se viera una felicidad mayor, el sabio debería abandonar la pequeña felicidad en vista de la felicidad mayor».

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
Del Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
termina el comentario del Ratana Sutta perteneciente al comentario del Sutta Nipāta.

๒. อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา
2. Comentario del Āmagandha Sutta

สามากจิงฺคูลกจีนกานิ [Pg.297] จาติ อามคนฺธสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ อามคนฺโธ นาม พฺราหฺมโณ ปญฺจหิ มาณวกสเตหิ สทฺธึ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพตนฺตเร อสฺสมํ การาเปตฺวา วนมูลผลาหาโร หุตฺวา ตตฺถ ปฏิวสติ, น กทาจิ มจฺฉมํสํ ขาทติ. อถ เตสํ ตาปสานํ โลณมฺพิลาทีนิ อปริภุญฺชนฺตานํ ปณฺฑุโรโค อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ‘‘โลณมฺพิลาทิเสวนตฺถาย มนุสฺสปถํ คจฺฉามา’’ติ ปจฺจนฺตคามํ สมฺปตฺตา. ตตฺถ มนุสฺสา เตสุ ปสีทิตฺวา นิมนฺเตตฺวา โภเชสุํ, กตภตฺตกิจฺจานํ เนสํ มญฺจปีฐปริโภคภาชนปาทมกฺขนาทีนิ อุปเนตฺวา ‘‘เอตฺถ, ภนฺเต, วสถ, มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ วสนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกมึสุ. ทุติยทิวเสปิ เนสํ ทานํ ทตฺวา ปุน ฆรปฏิปาฏิยา เอเกกทิวสํ ทานมทํสุ. ตาปสา จตุมาสํ ตตฺถ วสิตฺวา โลณมฺพิลาทิเสวนาย ถิรภาวปฺปตฺตสรีรา หุตฺวา ‘‘มยํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ มนุสฺสานํ อาโรเจสุํ. มนุสฺสา เตสํ เตลตณฺฑุลาทีนิ อทํสุ. เต ตานิ อาทาย อตฺตโน อสฺสมเมว อคมํสุ. ตญฺจ คามํ ตเถว สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร อาคมึสุ. มนุสฺสาปิ เตสํ อาคมนกาลํ วิทิตฺวา ทานตฺถาย ตณฺฑุลาทีนิ สชฺเชตฺวาว อจฺฉนฺติ, อาคเต จ เน ตเถว สมฺมาเนนฺติ.
Este es el Āmagandha Sutta, que comienza con las palabras 'Sāmākaciṅgūlakacīnakāni ca'. ¿Cuál es su origen? Antes de que el Bienaventurado apareciera en el mundo, un brahmán llamado Āmagandha se ordenó como asceta junto con quinientos jóvenes discípulos. Tras adentrarse en el Himalaya, hizo construir una ermita en un valle entre las montañas y vivió allí subsistiendo de raíces y frutos del bosque, sin comer nunca pescado ni carne. Entonces, debido a que esos ascetas no consumían sal, sustancias ácidas y otros suplementos, les sobrevino la ictericia. Por ello, decidieron: 'Iremos hacia los asentamientos humanos para obtener sal y sustancias ácidas', y llegaron a una aldea fronteriza. Allí, los habitantes, al sentir devoción por ellos, los invitaron y les ofrecieron comida. Una vez terminada la comida, les proporcionaron catres, asientos, utensilios de uso diario, ungüentos para los pies y otras necesidades, diciéndoles: 'Venerables, quédense aquí, no se desanimen', y tras mostrarles un lugar donde alojarse, se retiraron. Al segundo día también les ofrecieron limosnas, y luego, de casa en casa y por turnos, les daban limosnas cada día. Los ascetas vivieron allí durante cuatro meses y, gracias al consumo de sal y sustancias ácidas, sus cuerpos recuperaron la fortaleza. Entonces informaron a la gente: 'Amigos, nos marchamos'. Las personas les entregaron aceite, arroz y otras provisiones. Ellos tomaron estas cosas y regresaron a su propia ermita. Y de la misma manera, volvían a esa aldea año tras año. La gente, conociendo el tiempo de su llegada, solía tener preparado arroz y otros suministros para las ofrendas, y cuando llegaban, los honraban de la misma forma que antes.

อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตตฺถ วิหรนฺโต เตสํ ตาปสานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตโต นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน ตํ คามํ อนุปฺปตฺโต. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา มหาทานานิ อทํสุ. ภควา เตสํ ธมฺมํ เทเสสิ. เต ตาย ธมฺมเทสนาย อปฺเปกจฺเจ โสตาปนฺนา, เอกจฺเจ สกทาคามิโน, เอกจฺเจ อนาคามิโน อเหสุํ, เอกจฺเจ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ภควา ปุนเทว สาวตฺถึ ปจฺจาคมาสิ. อถ เต ตาปสา ตํ คามํ อาคมึสุ. มนุสฺสา ตาปเส ทิสฺวา น ปุพฺพสทิสํ โกตูหลมกํสุ. ตาปสา ตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ, อาวุโส, อิเม มนุสฺสา น ปุพฺพสทิสา, กึ นุ โข อยํ คาโม ราชทณฺเฑน อุปทฺทุโต, อุทาหุ ทุพฺภิกฺเขน, อุทาหุ อมฺเหหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺนตโร โกจิ ปพฺพชิโต อิมํ คามมนุปฺปตฺโต’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘น, ภนฺเต, ราชทณฺเฑน, น ทุพฺภิกฺเขนายํ คาโม อุปทฺทุโต, อปิจ พุทฺโธ โลเก [Pg.298] อุปฺปนฺโน, โส ภควา พหุชนหิตาย ธมฺมํ เทเสนฺโต อิธาคโต’’ติ.
Luego, el Bienaventurado, habiendo aparecido en el mundo y habiendo puesto en marcha la noble Rueda del Dhamma, llegó gradualmente a Sāvatthī. Mientras residía allí, vio que aquellos ascetas poseían las condiciones necesarias para el despertar; por lo cual, partió de allí rodeado por la comunidad de monjes y, recorriendo el país, llegó finalmente a esa aldea. Al ver al Bienaventurado, los habitantes ofrecieron grandes limosnas. El Bienaventurado les enseñó el Dhamma. Como resultado de esa enseñanza, algunos se convirtieron en los que entran en la corriente, otros en los que retornan una vez, otros en los que no retornan, y algunos se ordenaron y alcanzaron el estado de Arahant. El Bienaventurado regresó nuevamente a Sāvatthī. Entonces, aquellos ascetas llegaron a la aldea. Al ver a los ascetas, los habitantes no mostraron el mismo entusiasmo que antes. Los ascetas les preguntaron: '¿Por qué, amigos, estas personas no son como antes? ¿Acaso esta aldea ha sido castigada por el rey, o sufre por una hambruna, o es que ha llegado a esta aldea algún otro monje cuyas virtudes superen a las nuestras?'. Ellos respondieron: 'No, venerables, esta aldea no ha sido castigada por el rey ni sufre hambruna. Pero un Buda ha aparecido en el mundo; ese Bienaventurado, enseñando el Dhamma para el bienestar de muchos, ha venido aquí'.

ตํ สุตฺวา อามคนฺธตาปโส ‘‘พุทฺโธติ, คหปตโย, วเทถา’’ติ? ‘‘พุทฺโธติ, ภนฺเต, วทามา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ อตฺตมโน อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข โส พุทฺโธ อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก, ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘อามคนฺโธ นาม มจฺฉมํสํ, คหปตโย’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี อโหสิ – ‘‘มาเหว โข ปน พุทฺโธ สิยา’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธานํ ปาตุภาโว นาม ทุลฺลโภ, คนฺตฺวา พุทฺธํ ทิสฺวา ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ. ตโต เยน ภควา คโต, ตํ มคฺคํ มนุสฺเส ปุจฺฉิตฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย ตุริตตุริโต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺวา เชตวนเมว ปาวิสิ สทฺธึ สกาย ปริสาย. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโน เอว โหติ. ตาปสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ตุณฺหีภูตา อนภิวาเทตฺวาว เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ภควา ‘‘กจฺจิ โว อิสโย ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน เตหิ สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิ. เตปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทิมาหํสุ. ตโต อามคนฺโธ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ โคตม, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘โก โส, พฺราหฺมณ, อามคนฺโธ นามา’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ, โภ โคตมา’’ติ. ภควา ‘‘น, พฺราหฺมณ, มจฺฉมํสํ อามคนฺโธ. อปิจ โข อามคนฺโธ นาม สพฺเพ กิเลสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา ‘‘น, พฺราหฺมณ, อิทานิ ตฺวเมว อามคนฺธํ ปุจฺฉิ, อตีเตปิ ติสฺโส นาม พฺราหฺมโณ กสฺสปํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ. เอวญฺจ โส ปุจฺฉิ, เอวญฺจสฺส ภควา พฺยากาสี’’ติ ติสฺเสน จ พฺราหฺมเณน กสฺสเปน จ ภควตา วุตฺตคาถาโย เอว อาเนตฺวา ตาหิ คาถาหิ พฺราหฺมณํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ. อยํ ตาว อิมสฺส สุตฺตสฺส อิธ อุปฺปตฺติ.
Al oír esto, el asceta Āmagandha preguntó: '¿Habéis dicho "Buda", oh jefes de familia?'. 'Hemos dicho "Buda", venerable', respondieron ellos tres veces. 'Incluso ese sonido es difícil de encontrar en el mundo, a saber: "Buda"', y con la mente llena de gozo, expresando palabras de alegría, preguntó: '¿Acaso ese Buda consume lo que huele a impureza (āmagandha), o no lo consume?'. '¿Qué es, venerable, lo que huele a impureza?'. 'Lo que huele a impureza, jefes de familia, es el pescado y la carne'. 'El Bienaventurado, venerable, consume pescado y carne', dijeron ellos. Al oír esto, el asceta se sintió decepcionado y pensó: 'Entonces, seguramente no puede ser un Buda'. Pero luego reconsideró: 'La aparición de los Budas es ciertamente algo difícil de encontrar; iré, veré al Buda, le preguntaré y entonces lo sabré'. Entonces, preguntando a la gente por el camino por donde se había ido el Bienaventurado, se apresuró como una vaca que ansía estar con su ternero. Pasando solo una noche en cada lugar del trayecto, llegó a Sāvatthī y entró en el bosque de Jeta junto con su propio séquito. En ese momento, el Bienaventurado estaba sentado en su asiento para enseñar el Dhamma. Los ascetas se acercaron al Bienaventurado y, sin rendirle homenaje, se sentaron a un lado en silencio. El Bienaventurado los saludó cordialmente: 'Espero, oh rishis, que os encontréis bien'. Ellos también respondieron: 'Estamos bien, Honorable Gotama'. Entonces Āmagandha le preguntó al Bienaventurado: '¿Consumes tú, Honorable Gotama, lo que huele a impureza, o no lo consumes?'. '¿A qué llamas tú, brahmán, lo que huele a impureza?'. 'Al pescado y a la carne, Honorable Gotama'. El Bienaventurado dijo: 'Brahmán, el pescado y la carne no son lo que huele a impureza. Más bien, lo que huele a impureza son todas las impurezas mentales y los estados perjudiciales y malsanos'. Y añadió: 'Brahmán, no eres solo tú quien pregunta ahora sobre lo que huele a impureza; en el pasado, un brahmán llamado Tissa también le preguntó al Bienaventurado Kassapa. Él preguntó de esta manera y el Bienaventurado le respondió de esta otra'. Entonces, citando los versos intercambiados entre el brahmán Tissa y el Bienaventurado Kassapa, y para hacer comprender al brahmán mediante dichos versos, dijo: 'Mijo silvestre, granos de gramíneas y legumbres de las tierras altas...'. Este es el origen de este sutta en este lugar.

อตีเต ปน กสฺสโป กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐาสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธนวตี นาม พฺราหฺมณี, ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. อคฺคสาวโกปิ ตํ ทิวสํเยว เทวโลกา จวิตฺวา อนุปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส ปชาปติยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. เอวํ เตสํ เอกทิวสเมว ปฏิสนฺธิคฺคหณญฺจ [Pg.299] คพฺภวุฏฺฐานญฺจ อโหสิ, เอกทิวสเมว เอเตสํ เอกสฺส กสฺสโป, เอกสฺส ติสฺโสติ นามมกํสุ. เต สหปํสุกีฬนกา ทฺเว สหายา อนุปุพฺเพน วุฑฺฒึ อคมึสุ. ติสฺสสฺส ปิตา ปุตฺตํ อาณาเปสิ – ‘‘อยํ, ตาต, กสฺสโป นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตฺวมฺปิสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กเรยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อุโภปิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. ตโต วุฑฺฒึ อนุปฺปตฺตกาเลปิ ติสฺโส โพธิสตฺตํ อาห – ‘‘เอหิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ โพธิสตฺโต น นิกฺขมิ. ติสฺโส ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปากํ คต’’นฺติ สยํ นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ ปพฺพตปาเท อสฺสมํ การาเปตฺวา วสติ. โพธิสตฺโตปิ อปเรน สมเยน ฆเร ฐิโตเยว อานาปานสฺสตึ ปริคฺคเหตฺวา จตฺตาริ ฌานานิ อภิญฺญาโย จ อุปฺปาเทตฺวา ปาสาเทน โพธิมณฺฑสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘ปุน ปาสาโท ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ, โส สกฏฺฐาเนเยว ปติฏฺฐาสิ. อปพฺพชิเตน กิร โพธิมณฺฑํ อุปคนฺตุํ น สกฺกาติ. โส ปพฺพชิตฺวา โพธิมณฺฑํ ปตฺวา นิสีทิตฺวา สตฺต ทิวเส ปธานโยคํ กตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สมฺมาสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ.
En el pasado, se dice que el bodhisatta Kassapa, tras haber cumplido las perfecciones (pāramīs) durante ocho periodos incalculables y cien mil eones, tomó renacimiento en el vientre de una mujer brahmán llamada Dhanavatī, esposa del brahmán Brahmadatta, en Bārāṇasī. Ese mismo día, el que sería su discípulo principal también falleció del mundo de los devas y nació en el vientre de la esposa del brahmán que servía como asistente del capellán. Así, ambos fueron concebidos el mismo día y nacieron del vientre el mismo día, y en ese mismo día sus mayores les dieron el nombre de Kassapa a uno y el nombre de Tissa al otro. Siendo compañeros de juegos desde la infancia, los dos amigos crecieron gradualmente hasta alcanzar la madurez. El padre de Tissa instruyó a su hijo: “Querido Tissa, este Kassapa renunciará a la vida laica, se ordenará y se convertirá en un Buda; tú también deberías ordenarte bajo su guía y alcanzar la liberación del ciclo de la existencia”. El joven aceptó diciendo: “Excelente”, y yendo ante el Bodhisatta, le dijo: “Amigo, ambos nos ordenaremos”. El Bodhisatta asintió: “Excelente”. Luego, al llegar a la madurez, Tissa le dijo al Bodhisatta: “Ven, amigo, ordenémonos”. Pero el Bodhisatta no renunció a la vida laica. Tissa pensó: “Su conocimiento aún no ha alcanzado la madurez”, así que renunció por su cuenta, se ordenó como rishi y vivió en una ermita que mandó construir al pie de una montaña. Tiempo después, el Bodhisatta, mientras aún vivía en su casa, desarrolló la atención plena en la respiración (ānāpānassati), alcanzó los cuatro jhanas y los conocimientos directos, y habiendo ido en su palacio hasta las cercanías del lugar de la iluminación, determinó: “Que el palacio se asiente en su lugar original”. El palacio se asentó en su propio lugar. Al comprender que “no es posible para alguien que no ha renunciado alcanzar el lugar de la iluminación”, se ordenó, llegó al lugar de la iluminación, se sentó y se esforzó durante siete días, tras lo cual realizó la Iluminación Perfecta (sammāsambodhi).

ตทา อิสิปตเน วีสติสหสฺสา ปพฺพชิตา ปฏิวสนฺติ. อถ กสฺสโป ภควา เต อามนฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. สุตฺตปริโยสาเน สพฺเพว อรหนฺโต อเหสุํ. โส สุทํ ภควา วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวุโต ตตฺเถว อิสิปตเน วสติ. กิกี จ นํ กาสิราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาติ. อเถกทิวสํ พาราณสิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ติสฺสสฺส ตาปสสฺส อสฺสมํ ปตฺวา ตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตาปโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ. ตาปโส ทุลฺลภวจนํ สุตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ปุจฺฉิ – ‘‘กึ โส อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ อาวุโส’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘คนฺตฺวา ตํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ ‘อามคนฺธํ ปริภุญฺชามี’ติ วกฺขติ, ตโต นํ ‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จ อนนุจฺฉวิกเมต’นฺติ นิวาเรตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ สลฺลหุกํ อุปกรณํ [Pg.300] คเหตฺวา สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สายนฺหสมเย พาราณสึ ปตฺวา อิสิปตนเมว ปาวิสิ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. ตาปโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม อนภิวาเทตฺวา ตุณฺหีภูโต เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ตํ ทิสฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปฏิสมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ กสฺสปา’’ติอาทีนิ วตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ กสฺสป, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ. ‘‘สาธุ, สาธุ, โภ กสฺสป, ปรกุณปํ อขาทนฺโต สุนฺทรมกาสิ, ยุตฺตเมตํ โภโต กสฺสปสฺส ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จา’’ติ. ตโต ภควา ‘‘อหํ กิเลเส สนฺธาย ‘อามคนฺธํ น ภุญฺชามี’ติ วทามิ, พฺราหฺมโณ มจฺฉมํสํ ปจฺเจติ, ยํนูนาหํ สฺเว คามํ ปิณฺฑาย อปวิสิตฺวา กิกีรญฺโญ เคหา อาภตํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺเชยฺยํ, เอวํ อามคนฺธํ อารพฺภ กถา ปวตฺติสฺสติ. ตโต พฺราหฺมณํ ธมฺมเทสนาย สญฺญาเปสฺสามี’’ติ ทุติยทิวเส กาลสฺเสว สรีรปริกมฺมํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิหิตํ ทิสฺวา ‘‘น ภควา อชฺช ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ.
En aquel entonces, veinte mil monjes residían en Isipatana. Entonces, el Bienaventurado Kassapa los convocó y puso en movimiento la Rueda del Dhamma. Al final del discurso, todos se convirtieron en arahants. Así, el Bienaventurado permaneció allí mismo en Isipatana rodeado por su séquito de veinte mil monjes. El rey Kikī de Kāsi lo servía con los cuatro requisitos. Un día, un hombre que vivía en Bārāṇasī, mientras buscaba esencia de sándalo y otros materiales en las montañas, llegó a la ermita del asceta Tissa, le rindió homenaje y se quedó a un lado. El asceta, al verlo, le preguntó: “¿De dónde vienes?”. “De Bārāṇasī, venerable”. “¿Qué noticias hay allí?”. “Venerable, allí ha surgido un Buda perfectamente iluminado llamado Kassapa”. Al escuchar esas palabras tan difíciles de oír, el asceta se llenó de gozo y alegría, y preguntó: “¿Come él carroña (āmagandha) o no?”. “¿Qué es la carroña, venerable?”. “Pescado y carne, amigo”. “Venerable, el Bienaventurado come pescado y carne”. Al oír esto, el asceta se turbó y volvió a pensar: “Iré y le preguntaré; si dice: ‘Consumo carroña’, entonces lo reprenderé diciendo: ‘Venerable, esto es inapropiado para su nacimiento, familia y linaje’, y luego me ordenaré bajo su guía y alcanzaré la liberación de la existencia”. Tomando sus pocas pertenencias, partió, pasando solo una noche en cada lugar del camino, y llegó a Bārāṇasī al atardecer, entrando en Isipatana. En ese momento, el Bienaventurado estaba sentado en su asiento para enseñar el Dhamma. El asceta se acercó al Bienaventurado y, sin rendirle homenaje, se quedó a un lado en silencio. El Bienaventurado, al verlo, lo saludó afectuosamente según el modo mencionado anteriormente. Él respondió: “¿Se encuentra usted bien, maestro Kassapa?”, y tras sentarse a un lado, le preguntó al Bienaventurado: “Maestro Kassapa, ¿come usted carroña o no?”. “Yo no como carroña, brahmán”, respondió el Buda. “¡Excelente, excelente, maestro Kassapa! Al no consumir cadáveres ajenos, ha obrado bien; esto es apropiado para el nacimiento, familia y linaje del señor Kassapa”. Entonces el Bienaventurado pensó: “Yo he dicho ‘no como carroña’ refiriéndome a las impurezas (kilesas), pero el brahmán lo interpreta como pescado y carne. Mañana, en lugar de entrar a la aldea por limosna, comeré los alimentos traídos de la casa del rey Kikī. De este modo, surgirá una conversación sobre la carroña, y entonces instruiré al brahmán con una enseñanza del Dhamma”. Al segundo día, temprano por la mañana, tras realizar su aseo personal, entró en la Cabaña Fragante. Los monjes, al ver cerrada la puerta de la Cabaña Fragante, comprendieron: “Hoy el Bienaventurado no desea entrar a la aldea junto con los monjes”, así que circunvalaron la Cabaña Fragante y entraron en la aldea por limosna.

ภควาปิ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตาปโสปิ โข ปตฺตสากํ ปจิตฺวา ขาทิตฺวา ภควโต สนฺติเก นิสีทิ. กิกี กาสิราชา ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กุหึ ภควา, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วิหาเร, มหาราชา’’ติ จ สุตฺวา นานาพฺยญฺชนรสมเนกมํสวิกติสมฺปนฺนํ โภชนํ ภควโต ปาเหสิ. อมจฺจา วิหารํ เนตฺวา ภควโต อาโรเจตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ปริวิสนฺตา ปฐมํ นานามํสวิกติสมฺปนฺนํ ยาคุํ อทํสุ, ตาปโส ทิสฺวา ‘‘ขาทติ นุ โข โน’’ติ จินฺเตนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา ตสฺส ปสฺสโตเยว ยาคุํ ปิวนฺโต มํสขณฺฑํ มุเข ปกฺขิปิ. ตาปโส ทิสฺวา กุทฺโธ. ปุน ยาคุปีตสฺส นานารสพฺยญฺชนํ โภชนมทํสุ, ตมฺปิ คเหตฺวา ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา อติวิย กุทฺโธ ‘‘มจฺฉมํสํ ขาทนฺโตเยว ‘น ขาทามี’ติ ภณตี’’ติ. อถ ภควนฺตํ กตภตฺตกิจฺจํ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนํ อุปสงฺกมฺม ‘‘โภ กสฺสป, มุสา ตฺวํ ภณสิ, เนตํ ปณฺฑิตกิจฺจํ. มุสาวาโท หิ ครหิโต พุทฺธานํ, เยปิ เต ปพฺพตปาเท วนมูลผลาทีหิ ยาเปนฺตา อิสโย วสนฺติ, เตปิ มุสา น ภณนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน อิสีนํ คุเณ คาถาย วณฺเณนฺโต อาห ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ.
El Bienaventurado también salió de la Cabaña Perfumada y se sentó en el asiento preparado. El asceta, por su parte, habiendo cocinado y comido hojas de árboles, se sentó cerca del Bienaventurado. Kikī, el rey de Kāsī, al ver a los monjes caminando por limosna, preguntó: «¿Dónde está el Bienaventurado, venerables señores?». Al oír que estaba en el monasterio, envió al Bienaventurado diversos alimentos con variados sabores y muchas clases de preparaciones de carne. Los ministros, habiéndolos llevado al monasterio e informado al Bienaventurado, ofrecieron el agua de donación y, mientras servían la comida, primero entregaron gachas preparadas con diversas clases de carne. El asceta, al ver esto, se quedó allí pensando: «¿Comerá o no comerá?». Mientras él observaba, el Bienaventurado, bebiendo las gachas, se llevó un trozo de carne a la boca. Al ver esto, el asceta se enfureció. Nuevamente, cuando terminó de beber las gachas, le ofrecieron alimentos con diversos sabores y guarniciones; al verlo aceptarlos y comerlos, se enfureció sobremanera, pensando: «Incluso comiendo pescado y carne, dice: "Yo no los como"». Entonces, después de que el Bienaventurado terminó su comida y se lavó las manos y los pies, el asceta se le acercó mientras estaba sentado y le dijo: «Señor Kassapa, hablas falsamente; esto no es propio de un sabio. Pues el habla mentirosa es despreciada por los Budas. Incluso aquellos rishis que viven al pie de las montañas subsistiendo de raíces y frutos del bosque no mienten». Tras decir esto, elogiando nuevamente las virtudes de los rishis mediante un verso, dijo: «Mijo silvestre, granos de hierba y legumbres de las tierras altas...».

๒๔๒. ตตฺถ [Pg.301] สามากาติ ธุนิตฺวา วา สีสานิ อุจฺจินิตฺวา วา คยฺหูปคา ติณธญฺญชาติ. ตถา จิงฺคูลกา กณวีรปุปฺผสณฺฐานสีสา โหนฺติ. จีนกานีติ อฏวิปพฺพตปาเทสุ อโรปิตชาตา จีนมุคฺคา. ปตฺตปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ หริตปณฺณํ. มูลผลนฺติ ยํกิญฺจิ กนฺทมูลํ. ควิปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ รุกฺขวลฺลิผลํ. มูลคฺคหเณน วา กนฺทมูลํ, ผลคฺคหเณน รุกฺขวลฺลิผลํ, ควิปฺผลคฺคหเณน อุทเก ชาตสิงฺฆาตกกเสรุกาทิผลํ เวทิตพฺพํ. ธมฺเมน ลทฺธนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนาทิมิจฺฉาชีวํ ปหาย วเน อุญฺฉาจริยาย ลทฺธํ. สตนฺติ สนฺโต อริยา. อสฺนมานาติ ภุญฺชมานา. น กามกามา อลิกํ ภณนฺตีติ เต เอวํ อมมา อปริคฺคหา เอตานิ สามากาทีนิ ภุญฺชมานา อิสโย ยถา ตฺวํ สาทุรสาทิเก กาเม ปตฺถยนฺโต อามคนฺธํ ภุญฺชนฺโตเยว ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ ภณนฺโต อลิกํ ภณสิ, ตถา น กามกามา อลิกํ ภณนฺติ, กาเม กามยนฺตา มุสา น ภณนฺตีติ อิสีนํ ปสํสาย ภควโต นินฺทํ ทีเปติ.
242. En esos versos, «sāmākā» se refiere a variedades de granos de hierba que se recolectan sacudiendo o cortando sus espigas. Asimismo, los «ciṅgūlakā» tienen espigas con la forma de la flor de la adelfa. «Cīnakāni» se refiere a los frijoles silvestres que crecen por sí solos en los bosques y al pie de las montañas. «Pattapphalaṃ» se refiere a cualquier hoja verde. «Mūlaphalaṃ» a cualquier raíz o tubérculo. «Gavipphalaṃ» a cualquier fruto de árboles o enredaderas. Debe entenderse que por «mūla» se incluyen los tubérculos, por «phala» los frutos de árboles y enredaderas, y por «gavipphala» los frutos que crecen en el agua, como la castaña de agua. «Obtenido rectamente» (dhammena laddhaṃ) significa que se obtuvo mediante la recolección en el bosque, habiendo abandonado medios de vida incorrectos como actuar de mensajero o mandadero. «Los buenos» (sataṃ) son los nobles (ariyā). «Consumiendo» (asnamānā) significa comiendo. «No mienten por deseo de placeres» significa que aquellos rishis, sin sentido de posesión ni apego, comen tales alimentos como el mijo silvestre. El asceta indica: «Tú, Kassapa, mientras anhelas placeres como la comida sabrosa y comes āmagandha (carne/impureza), dices falsamente: "Yo no como āmagandha, brahmán". En cambio, los nobles no dicen mentiras movidos por el deseo de placeres sensoriales». De este modo, mediante el elogio de los rishis, manifiesta su reproche hacia el Bienaventurado.

๒๔๓. เอวํ อิสีนํ ปสํสาปเทเสน ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ อตฺตนา อธิปฺเปตํ นินฺทาวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา นิปฺปริยาเยเนว ภควนฺตํ นินฺทนฺโต อาห ‘‘ยทสฺนมาโน’’ติ ตตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร. อยํ ปนตฺโถ – ยํ กิญฺจิเทว สสมํสํ วา ติตฺติรมํสํ วา โธวนจฺเฉทนาทินา ปุพฺพปริกมฺเมน สุกตํ, ปจนวาสนาทินา ปจฺฉาปริกมฺเมน สุนิฏฺฐิตํ, น มาตรา น ปิตรา, อปิจ โข ปน ‘‘ทกฺขิเณยฺโย อย’’นฺติ มญฺญมาเนหิ ธมฺมกาเมหิ ปเรหิ ทินฺนํ, สกฺการกรเณน ปยตํ ปณีตมลงฺกตํ, อุตฺตมรสตาย โอชวนฺตตาย ถามพลภรณสมตฺถตาย จ ปณีตํ อสฺนมาโน อาหารยมาโน, น เกวลญฺจ ยํกิญฺจิ มํสเมว, อปิจ โข ปน อิทมฺปิ สาลีนมนฺนํ วิจิตกาฬกํ สาลิตณฺฑุโลทนํ ปริภุญฺชมาโน โส ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธํ, โส ตฺวํ ยํกิญฺจิ มํสํ ภุญฺชมาโน อิทญฺจ สาลีนมนฺนํ ปริภุญฺชมาโน ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ.
243. Habiendo reprochado así al Bienaventurado bajo el pretexto de elogiar a los rishis, ahora, mostrando el motivo de su censura y queriendo reprochar al Bienaventurado de manera directa, dijo: «Pero comiendo alimento...». En ese verso, la letra «d» en «yadasnamāno» es una conjunción de palabras. Este es el significado: comiendo cualquier tipo de carne, ya sea de conejo o de perdiz, que ha sido bien preparada mediante un proceso previo de lavado y corte, y perfectamente terminada con un proceso posterior de cocción y condimentación; comida dada por otros —no por el padre o la madre—, sino por personas devotas que lo consideran a uno digno de ofrendas, presentada con respeto, de excelente sabor, nutritiva y capaz de mantener la fuerza y el vigor. Kassapa, tú no solo disfrutas de cualquier carne, sino que también consumes este arroz de calidad, un arroz selecto del que se han retirado los granos oscuros. Por lo tanto, Kassapa, ¡tú comes āmagandha! Comiendo cualquier carne y disfrutando de este arroz de calidad, ¡comes āmagandha! De esta manera, se dirige al Bienaventurado por su nombre de clan.

๒๔๔. เอวํ อาหารโต ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ มุสาวาทํ อาโรเปตฺวา นินฺทนฺโต อาห ‘‘น อามคนฺโธ…เป… สุสงฺขเตหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.302] – ปุพฺเพ มยา ปุจฺฉิโต สมาโน ‘‘น อามคนฺโธ มม กปฺปตี’’ติ อิจฺเจว ตฺวํ ภาสสิ, เอวํ เอกํเสเนว ตฺวํ ภาสสิ พฺรหฺมพนฺธุ พฺราหฺมณคุณวิรหิตชาติมตฺตพฺราหฺมณาติ ปริภาสนฺโต ภณติ. สาลีนมนฺนนฺติ สาลิตณฺฑุโลทนํ. ปริภุญฺชมาโนติ ภุญฺชมาโน. สกุนฺตมํเสหิ สุสงฺขเตหีติ ตทา ภควโต อภิหฏํ สกุณมํสํ นิทฺทิสนฺโต ภณติ.
244. Tras reprochar al Bienaventurado por la comida, ahora lo critica acusándolo de mentira con el verso que comienza: «No es el āmagandha... bien preparada con carne de aves». Su significado es: «Anteriormente, cuando te pregunté, afirmaste definitivamente: "El āmagandha no es apropiado para mí". Solo eso dijiste, pariente de Brahma». Lo llama «pariente de Brahma» de forma despectiva, queriendo decir: «Eres brahmán solo por nacimiento, pero careces de las virtudes de un brahmán». «Arroz de calidad» significa arroz cocido de gran pureza. «Consumiendo» significa comiendo. «Bien preparada con carne de aves» se refiere específicamente a la carne de ave que había sido traída y ofrecida al Bienaventurado en ese momento.

เอวํ ภณนฺโต เอว จ ภควโต เหฏฺฐา ปาทตลา ปภุติ ยาว อุปริ เกสคฺคา สรีรมุลฺโลเกนฺโต ทฺวตฺตึสวรลกฺขณาสีติอนุพฺยญฺชนสมฺปทํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปญฺจ ทิสฺวา ‘‘เอวรูโป มหาปุริสลกฺขณาทิปฏิมณฺฑิตกาโย น มุสา ภณิตุํ อรหติ. อยํ หิสฺส ภวนฺตเรปิ สจฺจวาจานิสฺสนฺเทเนว อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา, เอเกกานิ จ โลมกูเปสุ โลมานิ. สฺวายํ กถมิทานิ มุสา ภณิสฺสติ. อทฺธา อญฺโญ อิมสฺส อามคนฺโธ ภวิสฺสติ, ยํ สนฺธาย เอตทโวจ – ‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’ติ, ยํนูนาหํ เอตํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา สญฺชาตพหุมาโน โคตฺเตเนว อาลปนฺโต อิมํ คาถาเสสํ อาห –
Mientras profería estas palabras de reproche, el asceta comenzó a observar el cuerpo del Bienaventurado desde las plantas de los pies hasta la punta de los cabellos. Al ver que poseía las treinta y dos marcas del gran hombre y las ochenta características menores, y que estaba envuelto por un aura de una braza de ancho, pensó: «Un cuerpo así, adornado con las marcas de un gran hombre, no es digno de proferir una mentira. Pues este vello (uṇṇā) entre sus cejas, blanco y suave como el algodón, y los vellos que crecen individualmente en cada poro, son el resultado de haber practicado el habla veraz en vidas pasadas. ¿Cómo podría él mentir en esta vida? Seguramente este Kassapa tiene otro concepto de lo que es āmagandha, y es con referencia a eso que dijo: "Yo no como āmagandha, brahmán". Sería bueno que yo le preguntara sobre ello». Con un profundo respeto recién surgido y dirigiéndose a él por su nombre de clan, pronunció el resto del verso:

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํปกาโร ตว อามคนฺโธ’’ติ.
«Te pregunto sobre este asunto, Kassapa: ¿qué clase de cosa es para ti el āmagandha?».

๒๔๕. อถสฺส ภควา อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปาณาติปาโต’’ติ เอวมาทิมาห. ตตฺถ ปาณาติปาโตติ ปาณวโธ. วธเฉทพนฺธนนฺติ เอตฺถ สตฺตานํ ทณฺฑาทีหิ อาโกฏนํ วโธ, หตฺถปาทาทีนํ เฉทนํ เฉโท, รชฺชุอาทีหิ พนฺโธ พนฺธนํ. เถยฺยํ มุสาวาโทติ เถยฺยญฺจ มุสาวาโท จ. นิกตีติ ‘‘ทสฺสามิ, กริสฺสามี’’ติอาทินา นเยน อาสํ อุปฺปาเทตฺวา นิราสากรณํ. วญฺจนานีติ อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ คาหาปนาทีนิ. อชฺเฌนกุตฺตนฺติ นิรตฺถกมเนกคนฺถปริยาปุณนํ. ปรทารเสวนาติ ปรปริคฺคหิตาสุ จาริตฺตาปชฺชนํ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส ปาณาติปาตาทิอกุสลธมฺมสมุทาจาโร อามคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ [Pg.303] กุณปคนฺโธ. กึ การณา? อมนุญฺญตฺตา กิเลสอสุจิมิสฺสกตฺตา สพฺภิ ชิคุจฺฉิตตฺตา ปรมทุคฺคนฺธภาวาวหตฺตา จ. เย หิ อุสฺสนฺนกิเลสา สตฺตา, เต เตหิ อติทุคฺคนฺธา โหนฺติ, นิกฺกิเลสานํ มตสรีรมฺปิ ทุคฺคนฺธํ น โหติ, ตสฺมา เอสามคนฺโธ. มํสโภชนํ ปน อทิฏฺฐมสุตมปริสงฺกิตญฺจ อนวชฺชํ, ตสฺมา น หิ มํสโภชนํ อามคนฺโธติ.
245. Entonces, para aclarar qué es la verdadera carroña para aquel sabio Tissa, el Bienaventurado pronunció los versos que comienzan con: 'Destruir la vida', y así sucesivamente. Aquí, 'destruir la vida' (pāṇātipāto) es la matanza de seres vivos. En la expresión 'golpear, mutilar y atar' (vadhachedabandhananti): aquí, 'golpear' es herir a los seres con varas y demás; 'mutilar' es cortar las manos, los pies, etc.; 'atar' es ligar con cuerdas y demás. 'Robo y mentira' (theyyaṃ musāvādoti) son el hurto y la palabra falsa. 'Fraude' (nikatīti) consiste en despertar una expectativa mediante el método de decir: 'daré' o 'haré', y luego no cumplirla, dejando a la persona sin lo esperado. 'Engaños' (vañcanānīti) es tratar lo que no es oro como si fuera oro, como sucede con las monedas (kahāpaṇas) y otros objetos. 'Estudiar temas inútiles' (ajjhenakuttanti) es el aprendizaje de numerosos textos que carecen de beneficio. 'Frecuentar a las esposas ajenas' (paradārasevanāti) es cometer conducta sexual ilícita con aquellas mujeres protegidas por otros. 'Esta es la carroña, pero no el comer carne' (esāmagandho na hi maṃsabhojananti): esta práctica de estados perjudiciales como la destrucción de la vida es la carroña, el olor ponzoñoso, el olor a cadáver. ¿Por qué razón? Porque es algo desagradable, porque está mezclado con la impureza de las deflecciones (kilesas), porque es aborrecido por los sabios y porque conduce a un estado de fetidez extrema. Pues los seres que están llenos de deflecciones se vuelven extremadamente malolientes debido a ellas; en cambio, incluso el cuerpo muerto de quienes carecen de deflecciones no es maloliente. Por lo tanto, esta es la verdadera carroña. Pero comer carne que no ha sido vista, ni oída, ni sospechada (que fue matada para uno) es algo libre de culpa; por eso, el comer carne no es en sí mismo carroña.

๒๔๖. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย เอเกน นเยน อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ อามคนฺเธหิ สมนฺนาคตา, น เอโก เอว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เนสํ เต เต อามคนฺเธ ปกาเสตุํ ‘‘เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย ตาว เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ทฺเว คาถาโย อภาสิ.
246. Habiendo aclarado así la carroña mediante una enseñanza basada en las cualidades (dhammādhiṭṭhānā) de una manera, ahora, puesto que diversos seres están dotados de diversos tipos de carroña —ya que no es el caso que un solo individuo posea todas las formas de carroña, ni que todos los individuos posean solo una—, para dar a conocer a esos seres sus respectivas carroñas, el Bienaventurado pronunció dos versos aclarando las carroñas mediante una enseñanza basada en las personas (puggalādhiṭṭhānā), comenzando con: 'Aquellas personas aquí que no tienen control en los placeres sensoriales'.

ตตฺถ เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนาติ เย เกจิ อิธ โลเก กามปฏิเสวนสงฺขาเตสุ กาเมสุ มาติมาตุจฺฉาทีสุปิ มริยาทาวิรเหน ภินฺนสํวรตาย อสํยตา ปุถุชฺชนา. รเสสุ คิทฺธาติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา รเส ปริภุญฺชนฺติ. อสุจิภาวมสฺสิตาติ ตาย รสคิทฺธิยา รสปฏิลาภตฺถาย นานปฺปการมิจฺฉาชีวสงฺขาตอสุจิภาวมิสฺสิตา. นตฺถิกทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิสมนฺนาคตา. วิสมาติ วิสเมน กายกมฺมาทินา สมนฺนาคตา. ทุรนฺนยาติ ทุวิญฺญาปยา สนฺทิฏฺฐิปรามาสีอาธานคฺคาหีทุปฺปฏินิสฺสคฺคิตาสมนฺนาคตา. เอสามคนฺโธติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘กาเมสุ อสํยตตา รสคิทฺธตา อาชีววิปตฺตินตฺถิกทิฏฺฐิกายทุจฺจริตาทิวิสมตา ทุรนฺนยภาวตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน ยถาวุตฺเตเนวตฺเถน น อามคนฺโธติ.
Allí, 'aquellas personas aquí que no tienen control en los placeres sensoriales' se refiere a cualesquiera mundanos en este mundo que carecen de control por la falta de moderación en los placeres sensoriales, entendidos como la búsqueda de gratificación sensual, rompiendo el autocontrol incluso respecto a su madre, tías maternas y demás. 'Ávidos de sabores' (rasesu giddhāti): ávidos de los sabores percibidos por la lengua; están apegados, obsesionados, cautivados y absortos en ellos, sin ver el peligro y careciendo de la sabiduría de la liberación mientras consumen los sabores. 'Inmersos en la impureza' (asucibhāvamassitāti): debido a esa avidez por los sabores, están involucrados en la impureza que consiste en diversos tipos de medios de vida incorrectos con el fin de obtener dichos sabores. 'Los que sostienen la visión nihilista' (natthikadiṭṭhīti): aquellos dotados de la visión errónea de los diez tipos, como: 'lo que se da no tiene fruto', etc. 'Tortuosos' (visamāti): dotados de acciones corporales y demás que son desiguales o tortuosas. 'Difíciles de tratar' (durannayāti): difíciles de hacer comprender; poseen apegos a sus propias opiniones basadas en lo que ven, se aferran a ellas y son difíciles de persuadir para que las abandonen. 'Esta es la carroña' (esāmagandhoti): en este verso, basándose en las personas, se indica lo siguiente: 'la falta de control en los placeres sensoriales, la avidez por los sabores, el fracaso en el medio de vida, la visión nihilista, la conducta corporal tortuosa y la terquedad'. Según el significado explicado anteriormente, deben entenderse estos otros seis tipos de carroña. 'Pero no el comer carne': comer carne, según el sentido ya declarado, no es carroña.

๒๔๗. ทุติยคาถายปิ เย ลูขสาติ เย ลูขา นิรสา, อตฺตกิลมถานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ทารุณาติ กกฺขฬา โทวจสฺสตายุตฺตา. ปิฏฺฐิมํสิกาติ [Pg.304] ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิโน. เอเต หิ อภิมุขํ โอโลเกตุมสกฺโกนฺตา ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสขาทกา วิย โหนฺติ, เตน ‘‘ปิฏฺฐิมํสิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. มิตฺตทฺทุโนติ มิตฺตทูหกา, ทารธนชีวิเตสุ วิสฺสาสมาปนฺนานํ มิตฺตานํ ตตฺถ มิจฺฉาปฏิปชฺชนกาติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺกรุณาติ กรุณาวิรหิตา สตฺตานํ อนตฺถกามา. อติมานิโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปเร อติมญฺญติ, โย เอวรูโป มาโน เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) เอวํ วุตฺเตน อติมาเนน สมนฺนาคตา. อทานสีลาติ อทานปกติกา, อทานาธิมุตฺตา อสํวิภาครตาติ อตฺโถ. น จ เทนฺติ กสฺสจีติ ตาย จ ปน อทานสีลตาย ยาจิตาปิ สนฺตา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทนฺติ, อทินฺนปุพฺพกกุเล มนุสฺสสทิสา นิชฺฌามตณฺหิกเปตปรายณา โหนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อาทานสีลา’’ติปิ ปฐนฺติ, เกวลํ คหณสีลา, กสฺสจิ ปน กิญฺจิ น เทนฺตีติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ลูขตา, ทารุณตา, ปิฏฺฐิมํสิกตา, มิตฺตทูภิตา, นิกฺกรุณตา, อติมานิตา, อทานสีลตา, อทาน’’นฺติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อฏฺฐวิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ.
247. También en el segundo verso, 'aquellos que son rudos' (ye lūkhasāti) significa aquellos que son austeros y sin deleite, dedicados a la auto-mortificación. 'Violentos' (dāruṇāti) significa que son ásperos y difíciles de aconsejar. 'Difamadores' (piṭṭhimaṃsikāti) son aquellos que hablan dulcemente al frente pero dicen palabras de descrédito cuando la persona no está presente. Pues estos, al no ser capaces de mirar a la cara, son como si comieran la carne de la espalda de quienes están ausentes; por eso se les llama 'piṭṭhimaṃsikā'. 'Traidores de amigos' (mittaddunoti) son los que dañan a sus amigos; se refiere a quienes actúan incorrectamente con aquellos amigos que han confiado en ellos respecto a sus esposas, riqueza y vidas. 'Crueles' (nikkaruṇāti) significa carentes de compasión, que desean el daño de los seres. 'Soberbios' (atimāninoti): aquel que desprecia a otros por motivos de nacimiento, casta, linaje o cualquier otra razón; se refiere a quienes poseen tal arrogancia, que es una forma de exaltación mental. 'Avaros' (adānasīlā) significa que tienen una naturaleza de no dar, no están inclinados a la generosidad y no se deleitan en compartir. 'Y no dan a nadie': debido a esa naturaleza de no dar, incluso cuando se les pide, no dan nada a nadie; son personas que, como en familias donde nunca se ha practicado la generosidad, están destinadas al reino de los espíritus hambrientos consumidos por la sed. Algunos, sin embargo, leen 'ādānasīlā' (con el hábito de tomar), refiriéndose a quienes solo tienen el hábito de recibir pero no dan nada a nadie. 'Esta es la carroña, pero no el comer carne': en este verso, basándose en las personas, se indica lo siguiente: 'rudeza, violencia, difamación, traición a los amigos, crueldad, soberbia, avaricia y falta de generosidad'. Según el significado explicado anteriormente, deben entenderse estos otros ocho tipos de carroña; pero no el comer carne.

๒๔๘. เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ทฺเว คาถาโย วตฺวา ปุน ตสฺส ตาปสสฺส อาสยานุปริวตฺตนํ วิทิตฺวา ธมฺมาธิฏฺฐานาเยว เทสนาย เอกํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โกโธ อุรคสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. มโทติ ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, อาโรคฺยมโท’’ติอาทินา (วิภ. ๘๓๒) นเยน วิภงฺเค วุตฺตปฺปเภโท จิตฺตสฺส มชฺชนภาโว. ถมฺโภติ ถทฺธภาโว. ปจฺจุปฏฺฐาปนาติ ปจฺจนีกฏฺฐาปนา, ธมฺเมน นเยน วุตฺตสฺส ปฏิวิรุชฺฌิตฺวา ฐานํ. มายาติ ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๙๔) นเยน วิภงฺเค วิภตฺตา กตปาปปฏิจฺฉาทนตา. อุสูยาติ ปรลาภสกฺการาทีสุ อิสฺสา. ภสฺสสมุสฺสโยติ สมุสฺสิตํ ภสฺสํ, อตฺตุกฺกํสนตาติ วุตฺตํ โหติ. มานาติมาโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปุพฺพกาลํ ปเรหิ [Pg.305] สทิสํ อตฺตานํ ทหติ, อปรกาลํ อตฺตานํ เสยฺยํ ทหติ, ปเร หีเน ทหติ, โย เอวรูโป มาโน…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) วิภงฺเค วิภตฺโต. อสพฺภิ สนฺถโวติ อสปฺปุริเสหิ สนฺถโว. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส โกธาทิ นววิโธ อกุสลราสิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อามคนฺโธติ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ.
248. Habiendo pronunciado as dos versos mediante una ense!anza basada en las personas (puggalādhiᅩጧāna), y conociendo de nuevo el cambio en la inclinación del asceta Tissa, el Bienaventurado pronunció un verso mediante una ense!anza basada en las cualidades (dhammādhiᅩጧāna). En este contexto, la ira (kodho) debe entenderse de la manera explicada en el Uraga Sutta. "Vanidad" (mado) es el estado de embriaguez de la mente analizado en el Vibhaṅga de la siguiente manera: "vanidad por el nacimiento, vanidad por el clan, vanidad por la salud", etc. (Vibh 395). "Obstinación" (thambho) significa rigidez. "Oposición" (paccupaṭṭāpanā) es la recalcitrancia o el tomar una posición contraria a lo que se explica metódicamente segón el Dhamma. "Hipocresía" (māyā) es la ocultación del mal cometido, analizada en el Vibhaṅga así: "aquí alguien, habiendo cometido una mala conducta con el cuerpo", etc. (Vibh 413). "Envidia" (ūsuṇā) es el celo respecto a las ganancias y honores de otros. "Jactancia" (bhassasamussayo) significa un discurso inflado o la autoexaltación. "Soberbia y orgullo" (mānātimāno) se analiza en el Vibhaṅga así: "aquí alguien que previamente se consideraba igual a otros, después, por alguna razón como el linaje, se considera superior y a los otros inferiores; tal orgullo... es el deseo de preeminencia de la mente" (Vibh 409). "Intimidad con los malvados" es la asociación con personas que no son nobles. "Esto es carroña, pero no el comer carne": este grupo de nueve tipos de estados perjudiciales —la ira y los demás— debe entenderse como carroña (āmagandha) en el mismo sentido explicado anteriormente, pero no el comer carne.

๒๔๙. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย นววิธํ อามคนฺธํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ติสฺโส คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ เย ปาปสีลาติ เย ปาปสมาจารตาย ‘‘ปาปสีลา’’ติ โลเก ปากฏา. อิณฆาตสูจกาติ วสลสุตฺเต วุตฺตนเยน อิณํ คเหตฺวา ตสฺส อปฺปทาเนน อิณฆาตา, เปสุญฺเญน สูจกา จ. โวหารกูฏา อิธ ปาฏิรูปิกาติ ธมฺมฏฺฏฏฺฐาเน ฐิตา ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา กูเฏน โวหาเรน สมนฺนาคตตฺตา โวหารกูฏา, ธมฺมฏฺฐปฏิรูปกตฺตา ปาฏิรูปิกา. อถ วา อิธาติ สาสเน. ปาฏิรูปิกาติ ทุสฺสีลา. เต หิ ยสฺมา เนสํ อิริยาปถสมฺปทาทีหิ สีลวนฺตปฏิรูปํ อตฺถิ, ตสฺมา ปฏิรูปา, ปฏิรูปา เอว ปาฏิรูปิกา. นราธมา เยธ กโรนฺติ กิพฺพิสนฺติ เย อิธ โลเก นราธมา มาตาปิตูสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธาทีสุ จ มิจฺฉาปฏิปตฺติสญฺญิตํ กิพฺพิสํ กโรนฺติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาปสีลตา, อิณฆาตตา, สูจกตา, โวหารกูฏตา, ปาฏิรูปิกตา, กิพฺพิสการิตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ.
249. Habiendo mostrado así la carroña como nueve tipos mediante una ense!anza basada en las cualidades, de nuevo, explicando la carroña mediante una ense!anza basada en las personas segón el método antes mencionado, pronunció tres versos. Aquí, "los de mala conducta" (pāpasģlā) son aquellos conocidos en el mundo como tales debido a su mal comportamiento. "Evasores de deudas y calumniadores" (iṇaghātasūcakā): los evasores de deudas son quienes toman un préstamo y no lo devuelven, segón lo explicado en el Vasala Sutta; los calumniadores son quienes hablan con chismes divisivos. "Fraudulentos en los tratos, simuladores aquí" (vohārakūṭā idha pāṭģrūpikā): los fraudulentos en los tratos son quienes, al estar en un tribunal, aceptan sobornos y hacen perder a los legítimos dueños mediante juicios corruptos; son simuladores porque aparentan estar establecidos en la virtud (dhammaṭṭha) sin estarlo. O bien, "aquí" significa en la Dispensación (sāsana). "Simuladores" son los monjes inmorales; puesto que imitan el comportamiento de los virtuosos en su porte y demás, son simuladores. "Hombres viles que aquí cometen iniquidades": aquellos hombres viles en el mundo que cometen actos perversos hacia sus padres, los Buddhas, los Paccekabuddhas y otros. "Esto es carroña, pero no el comer carne": este conjunto de seis tipos de carroña descritos en este verso basado en las personas —mala conducta, evasión de deudas, calumnia, fraude en los tratos, simulación y comisión de iniquidades— debe entenderse como carroña en el sentido explicado anteriormente, pero no el comer carne.

๒๕๐. เย อิธ ปาเณสุ อสญฺญตา ชนาติ เย ชนา อิธโลเก ปาเณสุ ยถากามจาริตาย สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ มาเรตฺวา อนุทฺทยามตฺตสฺสาปิ อกรเณน อสํยตา. ปเรสมาทาย วิเหสมุยฺยุตาติ ปเรสํ สนฺตกํ อาทาย ธนํ วา ชีวิตํ วา ตโต ‘‘มา เอวํ กโรถา’’ติ ยาจนฺตานํ วา นิวาเรนฺตานํ วา ปาณิเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ วิเหสํ อุยฺยุตา. ปเร วา สตฺเต สมาทาย ‘‘อชฺช ทส, อชฺช วีส’’นฺติ เอวํ สมาทิยิตฺวา เตสํ วธพนฺธนาทีหิ วิเหสมุยฺยุตา. ทุสฺสีลลุทฺทาติ นิสฺสีลา จ ทุราจารตฺตา[Pg.306], ลุทฺทา จ กุรูรกมฺมนฺตา โลหิตปาณิตาย, มจฺฉฆาตกมิคพนฺธกสากุณิกาทโย อิธาธิปฺเปตา. ผรุสาติ ผรุสวาจา. อนาทราติ ‘‘อิทานิ น กริสฺสาม, วิรมิสฺสาม เอวรูปา’’ติ เอวํ อาทรวิรหิตา. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน ปุพฺเพ วุตฺโต จ อวุตฺโต จ ‘‘ปาเณสุ อสํยตตา ปเรสํ วิเหสตา ทุสฺสีลตา ลุทฺทตา ผรุสตา อนาทโร’’ติ ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตมฺปิ หิ โสตูนํ โสตุกามตาย อวธารณตาย ทฬฺหีกรณตายาติ เอวมาทีหิ การเณหิ ปุน วุจฺจติ. เตเนว จ ปรโต วกฺขติ ‘‘อิจฺเจตมตฺถํ ภควา ปุนปฺปุนํ, อกฺขาสิ นํ เวทยิ มนฺตปารคู’’ติ.
250. "Aquellas personas aquí desenfrenadas hacia los seres vivos": aquellas personas en el mundo que, actuando segón su capricho, matan incluso a cientos o miles de seres, y que están desenfrenadas porque no actúan ni con la más mínima compasión. "Aquellos que roban a otros e intentan infligir daño": aquellos que toman lo que pertenece a otros, ya sea su riqueza o su vida, y luego, cuando los otros les suplican o intentan impedirlo, se empeñan en dañarlos con los puños, terrones o palos. O bien, habiendo capturado a otros seres con el fin de matarlos o encadenarlos (diciendo "diez hoy, veinte hoy"), se empeñan en dañarlos. "Inmorales y crueles": inmorales por su mala conducta y crueles por sus actos feroces y manos ensangrentadas; aquí se refiere a pescadores, cazadores, pajareros, etc. "Rudos" (pharusā) significa rudos en el habla. "Irrespetuosos": aquellos carentes de respeto, que no piensan: "ahora no haré tal cosa, me abstendré de tal cosa". "Esto es carroña, pero no el comer carne": este conjunto de seis tipos de carroña descritos en este verso basado en las personas —falta de control hacia los seres vivos (por matanza, daño o cautiverio), daño a otros, inmoralidad, crueldad, rudeza e irrespeto— debe entenderse como carroña, pero no el comer carne. Pues lo que ya se dijo se repite por el deseo de los oyentes de escuchar, por énfasis y para reforzar la ense!anza. Por eso se dirá más adelante: "Así el Bienaventurado explicó este asunto repetidamente; aquel que ha llegado al fin de los himnos sagrados lo comprendió".

๒๕๑. เอเตสุ คิทฺธา วิรุทฺธาติปาติโนติ เอเตสุ ปาเณสุ เคเธน คิทฺธา, โทเสน วิรุทฺธา, โมเหน อาทีนวํ อปสฺสนฺตา ปุนปฺปุนํ อชฺฌาจารปฺปตฺติยา อติปาติโน, เอเตสุ วา ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ ปาปกมฺเมสุ ยถาสมฺภวํ เย เคธวิโรธาติปาตสงฺขาตา ราคโทสโมหา, เตหิ คิทฺธา วิรุทฺธา อติปาติโน จ. นิจฺจุยฺยุตาติ อกุสลกรเณ นิจฺจํ อุยฺยุตา, กทาจิ ปฏิสงฺขาย อปฺปฏิวิรตา. เปจฺจาติ อสฺมา โลกา ปรํ คนฺตฺวา. ตมํ วชนฺติ เย, ปตนฺติ สตฺตา นิรยํ อวํสิราติ เย โลกนฺตริกนฺธการสงฺขาตํ นีจกุลตาทิเภทํ วา ตมํ วชนฺติ, เย จ ปตนฺติ สตฺตา อวีจิอาทิเภทํ นิรยํ อวํสิรา อโธคตสีสา. เอสามคนฺโธติ เตสํ สตฺตานํ ตมวชนนิรยปตนเหตุ เอส เคธวิโรธาติปาตเภโท สพฺพามคนฺธมูลภูโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน ติวิโธ อามคนฺโธ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน น อามคนฺโธติ.
251. «Aquellos que están apegados a estos [seres], hostiles y transgresores»: esto significa que respecto a estos seres están apegados por codicia, hostiles por odio, y al no ver el peligro debido a su engaño, son transgresores por incurrir repetidamente en una conducta incorrecta. O bien, son apegados, hostiles y transgresores a través del deseo, el odio y el engaño, designados respectivamente como codicia, hostilidad y transgresión al cometer acciones malvadas descritas como «destrucción de la vida, golpes, mutilación, ataduras», etc., según corresponda. «Siempre aplicados»: siempre dedicados a realizar lo que no es saludable, sin abstenerse nunca mediante la reflexión. «Después de la muerte»: habiendo partido de este mundo al más allá. «Van a la oscuridad y los seres caen de cabeza al infierno»: aquellos que van a la oscuridad, término para la oscuridad interestelar o el nacimiento en familias bajas y demás; y aquellos seres que caen de cabeza en el infierno, como el Avīci y otros. «Esto es carroña»: para esos seres, esta causa de ir a la oscuridad y caer en el infierno —esta división de codicia, hostilidad y transgresión— es la raíz de toda carroña y es de tres tipos según el sentido mencionado. «Pero no el comer carne»: comer carne, por su parte, no es lo que se llama carroña.

๒๕๒. เอวํ ภควา ปรมตฺถโต อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุคฺคติมคฺคภาวญฺจสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยสฺมึ มจฺฉมํสโภชเน ตาปโส อามคนฺธสญฺญี ทุคฺคติมคฺคสญฺญี จ หุตฺวา ตสฺส อโภชเนน สุทฺธิกาโม หุตฺวา ตํ น ภุญฺชติ, ตสฺส จ อญฺญสฺส จ ตถาวิธสฺส โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทํ คาถมาห. ตตฺถ สพฺพปทานิ [Pg.307] อนฺติมปาเทน โยเชตพฺพานิ – น มจฺฉมํสํ โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขํ, น อาหุติยญฺญมุตูปเสวนา โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ เอวํ. เอตฺถ จ น มจฺฉมํสนฺติ อขาทิยมานํ มจฺฉมํสํ น โสเธติ, ตถา อนาสกตฺตนฺติ เอวํ โปราณา วณฺเณนฺติ. เอวํ ปน สุนฺทรตรํ สิยา ‘‘น มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น มจฺฉมํสานานาสกตฺตํ, มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น โสเธติ, มจฺจ’’นฺติ อถาปิ สิยา, เอวํ สนฺเต อนาสกตฺตํ โอหียตีติ? ตญฺจ น, อมรตเปน สงฺคหิตตฺตา. ‘‘เย วาปิ โลเก อมรา พหู ตปา’’ติ เอตฺถ หิ สพฺโพปิ วุตฺตาวเสโส อตฺตกิลมโถ สงฺคหํ คจฺฉตีติ. นคฺคิยนฺติ อเจลกตฺตํ. มุณฺฑิยนฺติ มุณฺฑภาโว. ชฏาชลฺลนฺติ ชฏา จ รโชชลฺลญฺจ. ขราชินานีติ ขรานิ อชินจมฺมานิ. อคฺคิหุตฺตสฺสุปเสวนาติ อคฺคิปาริจาริยา. อมราติ อมรภาวปตฺถนตาย ปวตฺตกายกิเลสา. พหูติ อุกฺกุฏิกปฺปธานาทิเภทโต อเนเก. ตปาติ สรีรสนฺตาปา. มนฺตาติ เวทา. อาหุตีติ อคฺคิโหมกมฺมํ. ยญฺญมุตูปเสวนาติ อสฺสเมธาทิยญฺญา จ อุตูปเสวนา จ. อุตูปเสวนา นาม คิมฺเห อาตปฏฺฐานเสวนา, วสฺเส รุกฺขมูลเสวนา, เหมนฺเต ชลปฺปเวสเสวนา. น โสเธนฺติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ กิเลสสุทฺธิยา วา ภวสุทฺธิยา วา อวิติณฺณวิจิกิจฺฉํ มจฺจํ น โสเธนฺติ. กงฺขามเล หิ สติ น วิสุทฺโธ โหติ, ตฺวญฺจ สกงฺโขเยวาติ. เอตฺถ จ ‘‘อวิติณฺณกงฺข’’นฺติ เอตํ ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติอาทีนิ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มจฺฉมํสานํ อโภชนาทินา สิยา วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ ตาปสสฺส กงฺขาย อุปฺปนฺนาย ภควตา วุตฺตํ สิยาติ โน อธิปฺปาโย. ยา จสฺส ‘‘โส มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ สุตฺวาว พุทฺเธ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.
252. Así, el Bienaventurado, habiendo explicado la carroña en el sentido último y habiéndole mostrado la naturaleza del camino a un mal destino, ahora, puesto que el asceta percibía el comer pescado y carne como carroña y como el camino a un mal destino, y no los comía deseando la pureza mediante esa abstención, el Bienaventurado pronuncia este verso de seis líneas: «Ni el pescado ni la carne...», mostrando la incapacidad de purificar de tal práctica o de cualquier otra similar. Aquí, todos los términos deben relacionarse con el último verso así: «Ni el pescado ni la carne purifican a un mortal que no ha superado la duda... ni los sacrificios ni las prácticas estacionales purifican a un mortal que no ha superado la duda». Y aquí, «ni el pescado ni la carne» significa que el no comer pescado y carne no purifica; así lo explican los antiguos respecto al ayuno. Pero sería mejor interpretarlo así: «Ni el no comer pescado y carne purifica al mortal». En tal caso, ¿se omitiría el ayuno? No, porque está incluido por la práctica de la austeridad de inmortalidad. Pues todo el resto de la automortificación mencionada se incluye bajo «muchas austeridades para la inmortalidad». «Austeridades para la inmortalidad» son las aflicciones corporales emprendidas por el deseo de un estado inmortal. Son «muchas» por sus diversos tipos, como el estar siempre en cuclillas y demás. «Austeridades»: tormentos corporales; «himnos sagrados»: los Vedas; «oblaciones»: el acto de la ofrenda al fuego; «sacrificios y prácticas estacionales»: sacrificios como el del caballo y las prácticas según la estación. Las prácticas estacionales incluyen exponerse al sol en el calor del verano, vivir al pie de un árbol en la estación de lluvias y entrar en el agua en invierno. «No purifican a un mortal que no ha superado la duda»: no purifican al mortal que no ha cruzado la duda ni mediante la purificación de las impurezas ni mediante la purificación de la existencia. Pues habiendo la mancha de la duda, uno no es puro; y tú, [asceta], aún tienes dudas. Y aquí, debe entenderse que la frase «que no ha superado la duda» no se refiere a que el asceta dudara sobre si el no comer carne era el camino de purificación tras oír al Bienaventurado, sino que se dijo en referencia a su duda sobre el Buda al oír que Él comía pescado y carne.

๒๕๓. เอวํ มจฺฉมํสานาสกตฺตาทีนํ โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โสเธตุํ สมตฺเถ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘โสเตสุ คุตฺโต’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ โสเตสูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ. คุตฺโตติ อินฺทฺริยสํวรคุตฺติยา สมนฺนาคโต. เอตฺตาวตา อินฺทฺริยสํวรปริวารสีลํ ทสฺเสติ. วิทิตินฺทฺริโย จเรติ ญาตปริญฺญาย ฉฬินฺทฺริยานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา จเรยฺย, วิหเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา วิสุทฺธสีลสฺส นามรูปปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. ธมฺเม ฐิโตติ อริยมคฺเคน อภิสเมตพฺพจตุสจฺจธมฺเม ฐิโต. เอเตน โสตาปตฺติภูมึ ทสฺเสติ. อชฺชวมทฺทเว [Pg.308] รโตติ อุชุภาเว จ มุทุภาเว จ รโต. เอเตน สกทาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สกทาคามี หิ กายวงฺกาทิกรานํ จิตฺตถทฺธภาวกรานญฺจ ราคโทสานํ ตนุภาวา อชฺชวมทฺทเว รโต โหติ. สงฺคาติโคติ ราคโทสสงฺคาติโค. เอเตน อนาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส เหตุปฺปหาเนน ปหีนสพฺพทุกฺโข. เอเตน อรหตฺตภูมึ ทสฺเสติ. น ลิปฺปติ ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโรติ โส เอวํ อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปตฺโต ธิติสมฺปทาย ธีโร ทิฏฺฐสุเตสุ ธมฺเมสุ เกนจิ กิเลเสน น ลิปฺปติ. น เกวลญฺจ ทิฏฺฐสุเตสุ, มุตวิญฺญาเตสุ จ น ลิปฺปติ, อญฺญทตฺถุ ปรมวิสุทฺธิปฺปตฺโต โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.
253. Habiendo mostrado así la incapacidad de prácticas como el no comer pescado y carne para purificar, ahora, mostrando las cualidades capaces de purificar, pronunció este verso: «Aquel protegido en los sentidos...». Aquí, «en los sentidos» se refiere a las seis facultades sensoriales. «Protegido» significa dotado de la protección de la restricción de los sentidos. Con esto, muestra la moralidad acompañada de la restricción de las facultades. «Viva con los sentidos comprendidos» significa que habiendo comprendido las seis facultades mediante el pleno conocimiento de lo conocido y habiéndolas hecho claras, debería vivir o morar. Con esto, muestra la delimitación de nombre y forma para quien posee una moralidad pura. «Establecido en el Dhamma» significa establecido en las cuatro verdades que deben ser penetradas mediante el camino noble; con esto muestra el nivel de quien entra en la corriente (sotāpatti). «Deleitándose en la honestidad y la gentileza» muestra el nivel de quien regresa una sola vez (sakadāgāmī); pues el sakadāgāmī se deleita en la honestidad y la gentileza debido a la atenuación del deseo y el odio, que causan la tortuosidad corporal y la rigidez mental. «Que ha superado los vínculos» significa que ha superado los vínculos del deseo y el odio; con esto muestra el nivel de quien no regresa (anāgāmī). «Que ha abandonado todo sufrimiento» significa que ha abandonado todo sufrimiento del ciclo del devenir mediante el abandono de su causa; con esto muestra el nivel de la santidad (arahatta). «El sabio no se mancha por lo visto ni lo oído» significa que aquel que ha alcanzado gradualmente el estado de arahant es un sabio por su perfección en la firmeza y no se mancha con ninguna impureza en las cosas vistas u oídas. Y no solo en lo visto y oído, sino que tampoco se mancha en lo percibido por los sentidos ni en lo conocido; ciertamente ha alcanzado la purificación suprema. Así, concluyó la enseñanza culminando en el estado de arahant.

๒๕๔-๕. อิโต ปรํ ‘‘อิจฺเจตมตฺถ’’นฺติ ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ วุตฺตา. ตาสมตฺโถ – อิติ ภควา กสฺสโป เอตมตฺถํ ปุนปฺปุนํ อเนกาหิ คาถาหิ ธมฺมาธิฏฺฐานาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย ยาว ตาปโส อญฺญาสิ, ตาว โส อกฺขาสิ กเถสิ วิตฺถาเรสิ. นํ เวทยิ มนฺตปารคูติ โสปิ ตญฺจ อตฺถํ มนฺตปารคู, เวทปารคู, ติสฺโส พฺราหฺมโณ เวทยิ อญฺญาสิ. กึ การณา? ยสฺมา อตฺถโต จ ปทโต จ เทสนานยโต จ จิตฺราหิ คาถาหิ มุนี ปกาสยิ. กีทิโส? นิรามคนฺโธ อสิโต ทุรนฺนโย, อามคนฺธกิเลสาภาวา นิรามคนฺโธ, ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยาภาวา อสิโต, พาหิรทิฏฺฐิวเสน ‘‘อิทํ เสยฺโย อิทํ วร’’นฺติ เกนจิ เนตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุรนฺนโย. เอวํ ปกาสิตวโต จสฺส สุตฺวาน พุทฺธสฺส สุภาสิตํ ปทํ สุกถิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา นิรามคนฺธํ นิกฺกิเลสโยคํ, สพฺพทุกฺขปฺปนูทนํ สพฺพวฏฺฏทุกฺขปฺปนูทนํ, นีจมโน นีจจิตฺโต หุตฺวา วนฺทิ ตถาคตสฺส, ติสฺโส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส ปาเท ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิ. ตตฺเถว ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถาติ ตตฺเถว จ นํ อาสเน นิสินฺนํ กสฺสปํ ภควนฺตํ ติสฺโส ตาปโส ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ, อยาจีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภควา ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ อาห. โส ตงฺขณํเยว อฏฺฐปริกฺขารยุตฺโต หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถโร วิย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สาวกปารมิญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติสฺโส นาม อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุน ทุติโย ภารทฺวาโช นาม. เอวํ ตสฺส ภควโต ติสฺสภารทฺวาชํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ.
254-5. Después de esto, los compiladores de las escrituras pronunciaron las dos estrofas que comienzan con 'iccetamatthaṃ'. Su significado es el siguiente: el Bienaventurado Kassapa explicó este asunto repetidamente a través de muchas estrofas, mediante una enseñanza basada tanto en los principios (dhammādhiṭṭhāna) como en las personas (puggalādhiṭṭhāna), elaborándola hasta que el asceta lo comprendió. El experto en los himnos sagrados lo comprendió: esto significa que el brahmán Tissa, maestro de los Vedas, comprendió ese asunto de la impureza (āmagandha). ¿Por qué razón? Porque el Muni lo elucidó con estrofas variadas, tanto por su significado como por sus palabras y conforme al método de enseñanza. ¿Cómo era el Muni? Libre de impurezas (nirāmagandho), desapegado (asito) y difícil de conducir (durannayo). 'Libre de impurezas' por la ausencia de las impurezas de las deflaciones; 'desapegado' por la ausencia de dependencia del deseo y los puntos de vista; y 'difícil de conducir' porque nadie era capaz de llevarlo hacia un punto de vista externo diciendo: 'Esto es mejor, esto es excelente'. Así, habiendo escuchado la palabra bien dicha del Buddha al revelarla, la enseñanza del Dhamma bien expuesta, que está libre de impurezas, sin la unión con las deflaciones, y que disipa todo el sufrimiento, disipando todo el sufrimiento del ciclo de renacimientos, con una mente humilde, rindiendo homenaje al Tathāgata, el brahmán Tissa rindió homenaje a los pies del Tathāgata realizando la postración de los cinco puntos. 'Allí mismo declaró su partida de la vida hogareña': esto significa que mientras el Bienaventurado Kassapa estaba sentado allí mismo en su asiento, el asceta Tissa declaró su intención de ordenarse, es decir, la solicitó. El Bienaventurado le dijo: 'Ven, bhikkhu'. Al instante, provisto de los ocho requisitos monásticos, habiendo llegado a través del espacio como si fuera un anciano de sesenta años de ordenación, rindió homenaje al Bienaventurado y, tras unos pocos días, penetró el conocimiento de la perfección de un discípulo. Se convirtió en el discípulo principal llamado Tissa; el segundo fue Bhāradvāja. Así, ese Bienaventurado tuvo como par de discípulos principales a Tissa y Bhāradvāja.

อมฺหากํ [Pg.309] ปน ภควา ยา จ ติสฺเสน พฺราหฺมเณน อาทิโต ติสฺโส คาถา วุตฺตา, ยา จ กสฺสเปน ภควตา มชฺเฌ นว, ยา จ ตทา สงฺคีติกาเรหิ อนฺเต ทฺเว, ตา สพฺพาปิ จุทฺทส คาถา อาเนตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา อิมํ อามคนฺธสุตฺตํ อาจริยปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ตาปสสตานํ อามคนฺธํ พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา โส พฺราหฺมโณ ตเถว นีจมโน หุตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ สทฺธึ ปริสาย. ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต ตเถว เอหิภิกฺขุภาวํ ปตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สพฺเพว อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ.
En cuanto a nuestro Bienaventurado (Gotama), completó este Āmagandha Sutta trayendo y uniendo las catorce estrofas: las tres estrofas iniciales pronunciadas por el brahmán Tissa, las nueve intermedias dichas por el Bienaventurado Kassapa y las dos finales de los compiladores. Así expuso la enseñanza sobre la impureza (āmagandha) a los quinientos ascetas encabezados por su maestro. Al escuchar esto, aquel brahmán, de la misma manera, con mente humilde, rindió homenaje a los pies del Bienaventurado y solicitó la ordenación junto con su séquito. El Bienaventurado dijo: 'Vengan, bhikkhus'. Ellos alcanzaron la condición de bhikkhus por la invitación formal, llegaron a través del espacio, rindieron homenaje al Bienaventurado y, en pocos días, todos se establecieron en el fruto supremo, el estado de Arahant. Aquí termina la explicación del Āmagandha Sutta.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
En la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
finaliza la explicación del Āmagandha Sutta en el comentario del Suttanipāta.

๓. หิริสุตฺตวณฺณนา
3. Explicación del Hiri Sutta.

หิรึ ตรนฺตนฺติ หิริสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ สาวตฺถิยํ อญฺญตโร พฺราหฺมณมหาสาโล อฑฺโฒ อโหสิ อสีติโกฏิธนวิภโว. ตสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ ปิโย มนาโป. โส ตํ เทวกุมารํ วิย นานปฺปกาเรหิ สุขูปกรเณหิ สํวฑฺเฒนฺโต ตํ สาปเตยฺยํ ตสฺส อนิยฺยาเตตฺวาว กาลมกาสิ สทฺธึ พฺราหฺมณิยา. ตโต ตสฺส มาณวสฺส มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ภณฺฑาคาริโก สารคพฺภํ วิวริตฺวา สาปเตยฺยํ นิยฺยาเตนฺโต อาห – ‘‘อิทํ เต, สามิ, มาตาปิตูนํ สนฺตกํ, อิทํ อยฺยกปยฺยกานํ สนฺตกํ, อิทํ สตฺตกุลปริวฏฺเฏน อาคต’’นฺติ. มาณโว ธนํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ธนํเยว ทิสฺสติ, เยหิ ปน อิทํ สญฺจิตํ, เต น ทิสฺสนฺติ, สพฺเพว มจฺจุวสํ คตา. คจฺฉนฺตา จ น อิโต กิญฺจิ อาทาย อคมํสุ, เอวํ นาม โภเค ปหาย คนฺตพฺโพ ปรโลโก, น สกฺกา กิญฺจิ อาทาย คนฺตุํ อญฺญตฺร สุจริเตน. ยํนูนาหํ อิมํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา สุจริตธนํ คณฺเหยฺยํ, ยํ สกฺกา อาทาย คนฺตุ’’นฺติ. โส ทิวเส ทิวเส สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุน จินฺเตสิ – ‘‘ปหูตมิทํ ธนํ, กึ อิมินา เอวมปฺปเกน ปริจฺจาเคน, ยํนูนาหํ [Pg.310] มหาทานํ ทเทยฺย’’นฺติ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, มม ฆเร เอตฺตกํ ธนํ อตฺถิ, อิจฺฉามิ เตน มหาทานํ ทาตุํ. สาธุ, มหาราช, นคเร โฆสนํ การาเปถา’’ติ. ราชา ตถา การาเปสิ. โส อาคตาคตานํ ภาชนานิ ปูเรตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สพฺพธนมทาสิ, ทตฺวา จ จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ มหาปริจฺจาคํ กตฺวา อยุตฺตํ ฆเร วสิตุํ, ยํนูนาหํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ. ตโต ปริชนสฺส เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. เต ‘‘มา, ตฺวํ สามิ, ‘ธนํ ปริกฺขีณ’นฺติ จินฺตยิ, มยํ อปฺปเกเนว กาเลน นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ธนสญฺจยํ กริสฺสามา’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ ตํ ยาจึสุ. โส เตสํ ยาจนํ อนาทิยิตฺวาว ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ.
El Hiri Sutta comienza con las palabras 'Hiriṃ tarantanti'. ¿Cuál es su origen? Antes de que el Bienaventurado surgiera, vivía en Sāvatthī un prominente brahmán, muy rico, poseedor de una fortuna de ochenta koṭis. Tenía un único hijo, muy querido y apreciado. Lo crió con diversos lujos y comodidades, como si fuera un joven deidad, pero él y su esposa fallecieron antes de entregarle formalmente la herencia. Tras la muerte de los padres de aquel joven, el tesorero abrió la cámara del tesoro y, al entregarle los bienes, dijo: 'Señor, esto es lo que pertenecía a sus padres, esto a sus abuelos y bisabuelos; esto ha descendido a través de siete generaciones'. Al ver la riqueza, el joven reflexionó: 'Solo se ve esta riqueza, pero quienes la acumularon ya no se ven; todos han caído bajo el poder de la muerte. Y al marcharse, no se llevaron nada de esto. Verdaderamente, uno debe partir al otro mundo abandonando sus posesiones, y no es posible llevarse nada excepto la buena conducta (sucarita). Sería mejor si yo, renunciando a esta riqueza, tomara la riqueza de la buena conducta, la cual sí es posible llevarse al partir'. Él comenzó a distribuir cien mil monedas cada día, pero luego volvió a reflexionar: 'Esta riqueza es abundante. ¿De qué sirve una renuncia tan pequeña? Sería mejor si ofreciera una gran limosna (mahādāna)'. Informó al rey: 'Gran rey, en mi casa hay tal cantidad de riqueza que deseo ofrecer una gran limosna con ella. Por favor, gran rey, haga que se anuncie en la ciudad'. El rey así lo hizo. Él llenó los recipientes de todos los que acudieron y, en siete días, entregó toda su riqueza. Tras haberla dado, pensó: 'Habiendo hecho tal renuncia, no es apropiado vivir en el hogar; sería mejor si me ordenara'. Entonces informó de este asunto a sus servidores. Ellos le suplicaron de diversas maneras diciendo: 'Señor, no piense que su riqueza se ha agotado; en poco tiempo recolectaremos más bienes mediante diversos medios'. Pero él, sin hacer caso a sus peticiones, se ordenó como asceta.

ตตฺถ อฏฺฐวิธา ตาปสา – สปุตฺตภริยา, อุญฺฉาจาริกา, สมฺปตฺตกาลิกา, อนคฺคิปกฺกิกา, อสฺมมุฏฺฐิกา, ทนฺตลุยฺยกา, ปวตฺตผลิกา, วณฺฏมุตฺติกา จาติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘๐). ตตฺถ สปุตฺตภริยาติ ปุตฺตทาเรน สทฺธึ ปพฺพชิตฺวา กสิวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺปยมานา เกณิยชฏิลาทโย. อุญฺฉาจาริกาติ นครทฺวาเร อสฺสมํ การาเปตฺวา ตตฺถ ขตฺติยพฺราหฺมณกุมาราทโย สิปฺปาทีนิ สิกฺขาเปตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ติลตณฺฑุลาทิกปฺปิยภณฺฑปฏิคฺคาหกา, เต สปุตฺตภริเยหิ เสฏฺฐตรา. สมฺปตฺตกาลิกาติ อาหารเวลาย สมฺปตฺตํ อาหารํ คเหตฺวา ยาเปนฺตา, เต อุญฺฉาจาริเกหิ เสฏฺฐตรา. อนคฺคิปกฺกิกาติ อคฺคินา อปกฺกปตฺตผลานิ ขาทิตฺวา ยาเปนฺตา, เต สมฺปตฺตกาลิเกหิ เสฏฺฐตรา. อสฺมมุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิปาสาณํ คเหตฺวา อญฺญํ วา กิญฺจิ วาสิสตฺถกาทึ คเหตฺวา วิจรนฺตา ยทา ฉาตา โหนฺติ, ตทา สมฺปตฺตรุกฺขโต ตจํ คเหตฺวา ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อนคฺคิปกฺกิเกหิ เสฏฺฐตรา. ทนฺตลุยฺยกาติ มุฏฺฐิปาสาณาทีนิปิ อคเหตฺวา จรนฺตา ขุทากาเล สมฺปตฺตรุกฺขโต ทนฺเตหิ อุปฺปาเฏตฺวา ตจํ ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อสฺมมุฏฺฐิเกหิ เสฏฺฐตรา. ปวตฺตผลิกาติ ชาตสฺสรํ วา วนสณฺฑํ วา นิสฺสาย วสนฺตา ยํ ตตฺถ สเร ภิสมุฬาลาทิ, ยํ วา วนสณฺเฑ ปุปฺผกาเล ปุปฺผํ, ผลกาเล ผลํ, ตเมว ขาทนฺติ. ปุปฺผผเล อสติ อนฺตมโส ตตฺถ รุกฺขปปฏิกมฺปิ ขาทิตฺวา วสนฺติ, น ตฺเวว อาหารตฺถาย อญฺญตฺร คจฺฉนฺติ. อุโปสถงฺคาธิฏฺฐานํ [Pg.311] พฺรหฺมวิหารภาวนํ จ กโรนฺติ, เต ทนฺตลุยฺยเกหิ เสฏฺฐตรา. วณฺฏมุตฺติกา นาม วณฺฏมุตฺตานิ ภูมิยํ ปติตานิ ปณฺณานิเยว ขาทนฺติ, เสสํ ปุริมสทิสเมว, เต สพฺพเสฏฺฐา.
En ese contexto, hay ocho tipos de ascetas: aquellos con esposa e hijos, los que subsisten de la recolección, los que subsisten según el momento oportuno, los que comen alimentos crudos, los que usan piedras como puños, los que cortan con los dientes, los que comen frutos espontáneos y los que comen lo desprendido del tallo (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.280). De estos, 'aquellos con esposa e hijos' se refiere a quienes, habiendo renunciado junto con su esposa e hijos, se ganan la vida mediante la agricultura, el comercio y otros medios, como los ascetas de trenzas liderados por Keṇiya. Los 'que subsisten de la recolección' son aquellos que mandan a construir una ermita a la entrada de la ciudad y, residiendo allí, enseñan artes y ciencias a jóvenes nobles, brahmanes y otros; habiendo rechazado el oro y la plata, aceptan bienes permitidos como sésamo, arroz y otros suministros; ellos son superiores a los que tienen esposa e hijos. Los 'que subsisten según el momento oportuno' son aquellos que mantienen su vida aceptando el alimento que llega en el momento de la comida; ellos son superiores a los que recolectan granos. Los 'que comen alimentos crudos' son aquellos que se mantienen comiendo hojas y frutos no cocinados al fuego; ellos son superiores a los que subsisten según el momento oportuno. Los 'que usan piedras como puños' son aquellos que, llevando una piedra del tamaño de un puño o cualquier otro instrumento como una hacha o un cuchillo, deambulan y, cuando tienen hambre, toman la corteza de los árboles que encuentran, la comen y, tras asumir los factores del uposatha, desarrollan las cuatro moradas divinas; ellos son superiores a los que comen alimentos crudos. Los 'que cortan con los dientes' son aquellos que deambulan sin llevar siquiera piedras o instrumentos; en tiempos de hambre, arrancan con sus propios dientes la corteza de los árboles que encuentran y la comen, asumiendo los factores del uposatha y desarrollando las moradas divinas; ellos son superiores a los que usan piedras como puños. Los 'que comen frutos espontáneos' son aquellos que viven cerca de un lago natural o una espesura del bosque; comen solo lo que hay allí, como raíces y tallos de loto en el lago, o flores en la época de floración y frutos en la época de fructificación en el bosque. Si no hay flores ni frutos, viven comiendo incluso la corteza exterior de los árboles del lugar, pero no van a otra parte por alimento; realizan la asunción del uposatha y la meditación de las moradas divinas; ellos son superiores a los que cortan con los dientes. Los llamados 'que comen lo desprendido del tallo' comen solo las hojas que se han desprendido de sus tallos y han caído al suelo; el resto de su práctica es igual a la anterior; ellos son los mejores de todos.

อยํ ปน พฺราหฺมณกุลปุตฺโต ‘‘ตาปสปพฺพชฺชาสุ อคฺคปพฺพชฺชํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วณฺฏมุตฺติกปพฺพชฺชเมว ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺเต ทฺเว ตโย ปพฺพเต อติกฺกมฺม อสฺสมํ การาเปตฺวา ปฏิวสติ. อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ตสฺส อสฺสมํ ปตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, มนุสฺสา อปฺปมตฺตา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘กสฺส โอวาทํ สุตฺวา’’ติ? ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. ตาปโส พุทฺธสทฺทสฺสวเนน วิมฺหิโต ‘‘พุทฺโธติ ตฺวํ, โภ ปุริส, วเทสี’’ติ อามคนฺเธ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ’’ติ อตฺตมโน ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโม หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘น ยุตฺตํ พุทฺธสฺส สนฺติกํ ตุจฺฉเมว คนฺตุํ, กึ นุ โข คเหตฺวา คจฺเฉยฺย’’นฺติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม อามิสครุกา น โหนฺติ, หนฺทาหํ ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉามี’’ติ จตฺตาโร ปญฺเห อภิสงฺขริ –
Este joven de familia brahmán, pensando: 'Me ordenaré en la renuncia suprema entre todas las formas de renuncia ascética', se ordenó precisamente como un asceta que come lo desprendido del tallo. Tras cruzar dos o tres montañas en el Himalaya, hizo construir una ermita y allí se estableció. Entonces, el Bienaventurado, habiendo surgido en el mundo y habiendo puesto en marcha la noble Rueda del Dhamma, llegó gradualmente a Sāvatthī y residió allí, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika. En aquel tiempo, un hombre que vivía en Sāvatthī, mientras buscaba duramen de sándalo y otros materiales en las montañas, llegó a la ermita de aquel asceta y, tras saludarlo, se detuvo a un lado. Al verlo, el asceta le preguntó: '¿De dónde vienes?'. 'De Sāvatthī, venerable señor', respondió. '¿Qué noticias hay allí?'. 'Allí, venerable señor, los hombres viven con diligencia y realizan actos meritorios como la generosidad'. '¿Escuchando las instrucciones de quién?'. 'Del Buddha, el Bienaventurado'. El asceta, asombrado al oír la palabra 'Buddha', le preguntó tres veces: 'Hombre, ¿dices tú que es un Buddha?', del mismo modo que se explica en el Discurso sobre la Carroña. Sintiéndose gozoso al pensar: 'Incluso este sonido es difícil de oír en el mundo', deseó ir a la presencia del Bienaventurado y reflexionó: 'No es apropiado ir a la presencia de un Buddha con las manos vacías; ¿qué debería llevar conmigo?'. Luego volvió a pensar: 'Los Buddhas no dan importancia a las ofrendas materiales; por tanto, llevaré una ofrenda de Dhamma'. Así, formuló cuatro preguntas:

‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ, กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ;
กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ, กึ รสานํ อคฺค’’นฺติ.
«¿A qué clase de amigo no se debe frecuentar?, ¿a qué clase de amigo se debe frecuentar?; ¿qué clase de esfuerzo debe aplicarse?, ¿cuál es el sabor supremo entre los sabores?»

โส เต ปญฺเห คเหตฺวา มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนํ ปวิฏฺโฐ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา อวนฺทิตฺวาว เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘กจฺจิ, อิสิ, ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทินา นเยน ปฏิสมฺโมทิตฺวา ‘‘ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห วาจาย เอว วิสฺสชฺเชสฺสตี’’ติ มนสา เอว ภควนฺตํ เต ปญฺเห ปุจฺฉิ. ภควา พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ อาทิปญฺหํ [Pg.312] ตาว วิสฺสชฺเชตุํ หิรึ ตรนฺตนฺติ อารภิตฺวา อฑฺฒเตยฺยา คาถาโย อาห.
Él, tomando estas preguntas, partió en dirección a la Región Media y, llegando sucesivamente a Sāvatthī, entró en el Bosque de Jeta. En ese momento, el Bienaventurado estaba precisamente sentado en su asiento para impartir la enseñanza del Dhamma. Al ver al Bienaventurado, sin rendirle homenaje, se detuvo a un lado. El Bienaventurado lo saludó cordialmente diciendo: '¿Es tu vida soportable, rishi?', y así sucesivamente. Él también respondió cortésmente: 'Es soportable, maestro Gotama'. Entonces pensó: 'Si es un Buddha, responderá con su voz a las preguntas que yo le haga con la mente'. Así, preguntó mentalmente al Bienaventurado aquellas preguntas. Para responder a la primera pregunta planteada por el brahmán, el Bienaventurado comenzó diciendo 'Hiriṃ tarantanti' y pronunció dos estrofas y media.

๒๕๖. ตาสํ อตฺโถ – หิรึ ตรนฺตนฺติ หิรึ อติกฺกมนฺตํ อหิริกํ นิลฺลชฺชํ. วิชิคุจฺฉมานนฺติ อสุจิมิว ปสฺสมานํ. อหิริโก หิ หิรึ ชิคุจฺฉติ อสุจิมิว ปสฺสติ, เตน นํ น ภชติ น อลฺลียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิชิคุจฺฉมาน’’นฺติ. ตวาหมสฺมิ อิติ ภาสมานนฺติ ‘‘อหํ, สมฺม, ตว สหาโย หิตกาโม สุขกาโม, ชีวิตมฺปิ เม ตุยฺหํ อตฺถาย ปริจฺจตฺต’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ภาสมานํ. สยฺหานิ กมฺมานิ อนาทิยนฺตนฺติ เอวํ ภาสิตฺวาปิ จ สยฺหานิ กาตุํ สกฺกานิปิ ตสฺส กมฺมานิ อนาทิยนฺตํ กรณตฺถาย อสมาทิยนฺตํ. อถ วา จิตฺเตน ตตฺถ อาทรมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ, อปิจ โข ปน อุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนเมว ทสฺเสนฺตํ. เนโส มมนฺติ อิติ นํ วิชญฺญาติ ตํ เอวรูปํ ‘‘มิตฺตปฏิรูปโก เอโส, เนโส เม มิตฺโต’’ติ เอวํ ปณฺฑิโต ปุริโส วิชาเนยฺย.
256. Su significado es el siguiente: 'hiriṃ tarantaṃ' se refiere a aquel que transgrede la vergüenza moral, al desvergonzado y cínico. 'Vijigucchamānanti' significa verlo como si fuera inmundicia. Pues el desvergonzado desprecia la vergüenza moral y la ve como suciedad; por eso no se asocia con ella ni se adhiere a ella. Por eso se dice 'despreciándola'. 'Tavāhamasmi iti bhāsamānanti' se refiere a quien habla de esta manera: 'amigo, yo soy tu compañero, deseo tu beneficio y felicidad, incluso mi vida he entregado por tu bien', etc. 'Sayhāni kammāni anādiyantanti' significa que, a pesar de hablar así, no emprende las acciones que le son posibles realizar para su amigo. O bien, aquel que no muestra ni el más mínimo respeto real en su mente y, cuando surgen necesidades, solo muestra el camino a la ruina. Un hombre sabio debe reconocer a tal persona: 'este es un falso amigo, no es mi amigo'.

๒๕๗. อนนฺวยนฺติ ยํ อตฺถํ ทสฺสามิ, กริสฺสามีติ จ ภาสติ, เตน อนนุคตํ. ปิยํ วาจํ โย มิตฺเตสุ ปกุพฺพตีติ โย อตีตานาคเตหิ ปเทหิ ปฏิสนฺถรนฺโต นิรตฺถเกน สงฺคณฺหนฺโต เกวลํ พฺยญฺชนจฺฉายามตฺเตเนว ปิยํ มิตฺเตสุ วาจํ ปวตฺเตติ. อกโรนฺตํ ภาสมานํ, ปริชานนฺติ ปณฺฑิตาติ เอวรูปํ ยํ ภาสติ, ตํ อกโรนฺตํ, เกวลํ วาจาย ภาสมานํ ‘‘วจีปรโม นาเมส อมิตฺโต มิตฺตปฏิรูปโก’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปณฺฑิตา ชานนฺติ.
257. 'Ananvayaṃ' se refiere a aquel cuyas palabras 'daré' o 'haré' no son seguidas por los hechos. 'Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti' se refiere a quien, usando términos del pasado y el futuro para congraciarse y sosteniendo la relación de manera insustancial, dirige a sus amigos palabras de afecto que son mera apariencia. Los sabios reconocen a tal persona que habla pero no actúa como 'alguien que es puro hablar (vacīparamo), un no-amigo, un falso amigo', habiéndolo distinguido así.

๒๕๘. น โส มิตฺโต โย สทา อปฺปมตฺโต, เภทาสงฺกี รนฺธเมวานุปสฺสีติ โย เภทเมว อาสงฺกมาโน กตมธุเรน อุปจาเรน สทา อปฺปมตฺโต วิหรติ, ยํกิญฺจิ อสฺสติยา อมนสิกาเรน กตํ, อญฺญาณเกน วา อกตํ, ‘‘ยทา มํ ครหิสฺสติ, ตทา นํ เอเตน ปฏิโจเทสฺสามี’’ติ เอวํ รนฺธเมว อนุปสฺสติ, น โส มิตฺโต เสวิตพฺโพติ.
258. 'Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassīti': No es un amigo aquel que, sospechando siempre una división, vive alerta con palabras dulces pero solo observando las faltas del otro para reprocharle si cometió algo por descuido, falta de atención o ignorancia. Tal amigo no debe ser frecuentado.

เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ’’ติ อิมํ อาทิปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ยสฺมิญฺจ เสตี’’ติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ [Pg.313] ยสฺมิญฺจ มิตฺเต มิตฺโต ตสฺส หทยมนุปวิสิตฺวา สยเนน ยถา นาม ปิตุ อุรสิ ปุตฺโต ‘‘อิมสฺส มยิ อุรสิ สยนฺเต ทุกฺขํ วา อนตฺตมนตา วา ภเวยฺยา’’ติอาทีหิ อปริสงฺกมาโน นิพฺพิสงฺโก หุตฺวา เสติ, เอวเมวํ ทารธนชีวิตาทีสุ วิสฺสาสํ กโรนฺโต มิตฺตภาเวน นิพฺพิสงฺโก เสติ. โย จ ปเรหิ การณสตํ การณสหสฺสมฺปิ วตฺวา อเภชฺโช, ส เว มิตฺโต เสวิตพฺโพติ.
Habiendo resuelto la primera pregunta sobre qué tipo de amigo no se debe frecuentar, el Bendito dijo este medio verso para responder a la segunda: 'Pero aquel en quien uno confía'. Su significado: aquel en quien un amigo confía entrando en su corazón, como un hijo en el pecho de su padre, descansando sin temor a causarle dolor o disgusto. De igual modo, confiando incluso la esposa, la riqueza y la vida, uno descansa seguro en la amistad. Aquel que no puede ser dividido por otros, aunque presenten cientos o miles de razones, es verdaderamente un amigo a quien se debe frecuentar.

๒๕๙. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ ทุติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปามุชฺชกรณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปามุชฺชํ กโรตีติ ปามุชฺชกรณํ. ฐานนฺติ การณํ. กึ ปน ตนฺติ? วีริยํ. ตญฺหิ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปีติปาโมชฺชสุขมุปฺปาทนโต ปามุชฺชกรณนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘สฺวาขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๙). ปสํสํ อาวหตีติ ปสํสาวหนํ. อาทิโต ทิพฺพมานุสกสุขานํ, ปริโยสาเน นิพฺพานสุขสฺส อาวหนโต ผลูปจาเรน สุขํ. ผลํ ปฏิกงฺขมาโน ผลานิสํโส. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วหนฺโต โปริสํ ธุรนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ภารํ อาทาย วิหรนฺโต เอตํ สมฺมปฺปธานวีริยสงฺขาตํ ฐานํ ภาเวติ, อีทิโส ปโยโค เสวิตพฺโพติ.
259. Habiendo resuelto la segunda pregunta, el Bendito pronunció el verso 'causante de alegría' para responder a la tercera: '¿Qué tipo de esfuerzo se debe frecuentar?'. Su significado: 'pāmujjakaraṇaṃ' es aquello que produce alegría. Se refiere a la energía (vīriya), la cual se dice que produce arrobamiento, alegría y felicidad vinculada al Dhamma. Como dijo el Bendito: 'Monjes, aquel que es enérgico en un Dhamma y Vinaya bien expuesto, vive feliz'. Trae alabanza porque conduce a ella. Se llama felicidad porque produce inicialmente la felicidad de los devas y humanos, y finalmente la del Nirvana. Quien anhela el fruto es 'phalānisaṃso'. 'Bhāveti' significa que la desarrolla. 'Vahanto porisaṃ dhuraṃ' significa que, asumiendo la carga apropiada para un hombre, desarrolla este estado llamado la energía del esfuerzo correcto (sammappadhāna).

๒๖๐. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ’’ติ ตติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺถํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปวิเวกรส’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปวิเวโกติ กิเลสวิเวกโต ชาตตฺตา อคฺคผลํ วุจฺจติ, ตสฺส รโสติ อสฺสาทนฏฺเฐน ตํสมฺปยุตฺตํ สุขํ. อุปสโมปิ กิเลสูปสมนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานสงฺขาตอุปสมารมฺมณตฺตา วา ตเทว, ธมฺมปีติรโสปิ อริยธมฺมโต อนเปตาย นิพฺพานสงฺขาเต ธมฺเม อุปฺปนฺนาย ปีติยา รสตฺตา ตเทว. ตํ ปวิเวกรสํ อุปสมสฺส จ รสํ ปิตฺวา ตเทว ธมฺมปีติรสํ ปิวํ นิทฺทโร โหติ นิปฺปาโป, ปิวิตฺวาปิ กิเลสปริฬาหาภาเวน นิทฺทโร, ปิวนฺโตปิ ปหีนปาปตฺตา นิปฺปาโป โหติ, ตสฺมา เอตํ รสานมคฺคนฺติ. เกจิ ปน ‘‘ฌานนิพฺพานปจฺจเวกฺขณานํ กายจิตฺตอุปธิวิเวกานญฺจ วเสน ปวิเวกรสาทโย ตโย เอว เอเต ธมฺมา’’ติ โยเชนฺติ[Pg.314], ปุริมเมว สุนฺทรํ. เอวํ ภควา จตุตฺถปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อรหา อโหสีติ.
260. Habiendo resuelto la tercera pregunta, el Bendito pronunció el verso 'el sabor del alejamiento' para responder a la cuarta. Aquí, 'paviveka' se refiere al fruto supremo (el estado de arante) por haber surgido del alejamiento de las impurezas. Su 'sabor' es la felicidad asociada en el sentido de disfrute. También es paz (upasama) por nacer de la pacificación de las impurezas o por tener como objeto la paz del Nirvana. Es el sabor de la alegría en el Dhamma porque es el sabor de la alegría que surge en relación con el Dhamma del Nirvana. Habiendo bebido ese sabor del alejamiento y de la paz, uno queda libre de angustia y de maldad. Es libre de angustia por la ausencia de la fiebre de las impurezas y libre de maldad por haber abandonado el mal; por ello, este es el sabor supremo. Algunos interpretan estas tres cosas a través de los jhanas, el nirvana y el conocimiento de revisión, así como el alejamiento físico, mental y de las adquisiciones. La explicación anterior es la mejor. Así, el Bendito concluyó la enseñanza con la culminación en el estado de arante. Al final, el brahmán se ordenó ante el Bendito y en pocos días se convirtió en un Arante con los conocimientos analíticos.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย
En el comentario Khuddaka-aṭṭhakathā, llamado Paramatthajotikā.

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย หิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
Aquí termina la explicación del Hiri Sutta del comentario del Suttanipāta.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.
La primera parte ha terminado.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a aquel Bienaventurado, el Noble, el Perfectamente Iluminado. ขุทฺทกนิกาเย En el Khuddaka Nikāya. สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถา Comentario al Sutta Nipāta. (ปฐโม ภาโค) (Primera parte) คนฺถารมฺภกถา Discurso introductorio de la obra. อุตฺตมํ [Pg.1] วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ; โย ขุทฺทกนิกายมฺหิ, ขุทฺทาจารปฺปหายินา. Habiendo rendido homenaje a las Tres Joyas, lo supremo entre quienes son dignos de veneración; [Él] quien, en el Khuddaka Nikāya, por medio de quien ha abandonado la conducta baja... เทสิโต โลกนาเถน, โลกนิสฺสรเณสินา; ตสฺส สุตฺตนิปาตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ. ...[el Sutta Nipāta] enseñado por el Señor del Mundo, quien busca la liberación para el mundo; realizaré la explicación del significado de este Sutta Nipāta. อยํ สุตฺตนิปาโต จ, ขุทฺทเกสฺเวว โอคโธ; ยสฺมา ตสฺมา อิมสฺสาปิ, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ. Y puesto que este Sutta Nipāta está incluido dentro del mismo Khuddaka [Nikāya], por lo tanto, realizaré también la explicación del significado de este. คาถาสตสมากิณฺโณ, เคยฺยพฺยากรณงฺกิโต; กสฺมา สุตฺตนิปาโตติ, สงฺขเมส คโตติ เจ. Si se pregunta: «¿Por qué esta [obra], llena de cientos de versos y marcada por composiciones mixtas y exposiciones, ha llegado a ser designada con el nombre de "Sutta Nipāta"?». สุวุตฺตโต สวนโต, อตฺถานํ สุฏฺฐุ ตาณโต; สูจนา สูทนา เจว, ยสฺมา สุตฺตํ ปวุจฺจติ. Porque es bien hablado, porque debe ser escuchado, porque protege bien los significados, porque indica y porque emana [los significados], es por lo que se llama «Sutta». ตถารูปานิ สุตฺตานิ, นิปาเตตฺวา ตโต ตโต; สมูหโต อยํ ตสฺมา, สงฺขเมวมุปาคโต. Habiendo reunido tales suttas de aquí y de allá en un conjunto, por lo tanto, ha llegado a esta misma designación. สพฺพานิ จาปิ สุตฺตานิ, ปมาณนฺเตน ตาทิโน; วจนานิ อยํ เตสํ, นิปาโต จ ยโต ตโต. Y puesto que todos los suttas son las palabras del Tal-Cual (tādino) en su medida, y dado que esto es una colección de ellos de aquí y de allá... อญฺญสงฺขานิมิตฺตานํ, วิเสสานมภาวโต; สงฺขํ สุตฺตนิปาโตติ, เอวเมว สมชฺฌคาติ. ...debido a la ausencia de otros motivos específicos para su designación, ha obtenido precisamente el nombre de "Sutta Nipāta". ๑. อุรควคฺโค 1. Capítulo de la Serpiente (Uragavagga) ๑. อุรคสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Discurso de la Serpiente (Uraga Sutta) เอวํ [Pg.2] สมธิคตสงฺโข จ ยสฺมา เอส วคฺคโต อุรควคฺโค, จูฬวคฺโค, มหาวคฺโค, อฏฺฐกวคฺโค, ปารายนวคฺโคติ ปญฺจ วคฺคา โหนฺติ; เตสุ อุรควคฺโค อาทิ. สุตฺตโต อุรควคฺเค ทฺวาทส สุตฺตานิ, จูฬวคฺเค จุทฺทส, มหาวคฺเค ทฺวาทส, อฏฺฐกวคฺเค โสฬส, ปารายนวคฺเค โสฬสาติ สตฺตติ สุตฺตานิ. เตสํ อุรคสุตฺตํ อาทิ. ปริยตฺติปมาณโต อฏฺฐ ภาณวารา. เอวํ วคฺคสุตฺตปริยตฺติปมาณวโต ปนสฺส – Habiendo alcanzado tal designación, en cuanto a sus capítulos, hay cinco: el Capítulo de la Serpiente (Uragavagga), el Capítulo Menor (Cūḷavagga), el Capítulo Mayor (Mahāvagga), el Capítulo de los Octetos (Aṭṭhakavagga) y el Capítulo del Camino a la Otra Orilla (Pārāyanavagga); de ellos, el Uragavagga es el primero. En cuanto a los discursos, hay doce suttas en el Uragavagga, catorce en el Cūḷavagga, doce en el Mahāvagga, dieciséis en el Aṭṭhakavagga y dieciséis en el Pārāyanavagga, sumando setenta suttas. De ellos, el Uraga Sutta es el primero. En cuanto a la medida de la enseñanza (pariyatti), consta de ocho secciones de recitación (bhāṇavāra). Así, con respecto a sus capítulos, suttas y medida de la enseñanza— ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ; โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. – «Aquel que elimina el odio que ha surgido, como quien disipa con medicina el veneno de serpiente que se ha extendido: ese bhikkhu abandona el aquí y el más allá, tal como una serpiente se despoja de su vieja piel gastada». อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา อสฺสา อิโต ปภุติ อตฺถวณฺณนํ กาตุํ อิทํ วุจฺจติ – Este verso es el comienzo. Por lo tanto, para realizar la explicación de su significado de aquí en adelante, se dice lo siguiente: ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ; วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. «Habiendo aclarado el procedimiento —por quién, dónde, cuándo y por qué fue recitado este verso— realizaré la explicación de su significado». เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา, กตฺถ, กทา, กสฺมา จ วุตฺตาติ? วุจฺจเต – โย โส ภควา จตุวีสติพุทฺธสนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิ, ตโตปิ จวิตฺวา สกฺยราชกุเล อุปปตฺตึ คเหตฺวา, อนุปุพฺเพน กตมหาภินิกฺขมโน โพธิรุกฺขมูเล สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา เทว-มนุสฺสานํ หิตาย ธมฺมํ เทเสสิ, เตน ภควตา สยมฺภุนา อนาจริยเกน สมฺมาสมฺพุทฺเธน วุตฺตา. สา จ ปน อาฬวิยํ. ยทา จ ภูตคามสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตทา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ วุตฺตาติ. อยเมตฺถ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน ทูเรนิทานอวิทูเรนิทานสนฺติเกนิทานวเสน เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทูเรนิทานํ นาม ทีปงฺกรโต [Pg.3] ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, อวิทูเรนิทานํ นาม ตุสิตภวนโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, สนฺติเกนิทานํ นาม โพธิมณฺฑโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถาติ. ¿Por quién fue recitado este verso, dónde, cuándo y por qué? Se responde: por aquel Bienaventurado que, habiendo recibido la predicción ante veinticuatro budas, cumplió las perfecciones (pāramīs) hasta el Vessantara Jātaka, renació en el reino de Tusita, y habiendo partido de allí tomó nacimiento en el clan real de los Sakyas; en orden sucesivo realizó la gran renuncia, alcanzó el perfecto despertar al pie del árbol Bodhi, puso en movimiento la Rueda del Dhamma y enseñó el Dhamma para el beneficio de dioses y hombres; por ese Bienaventurado, por sí mismo iluminado, sin maestro y perfectamente despertado, fue recitado. Y fue en Āḷavī. Y cuando se estableció el precepto de entrenamiento sobre los seres vivos vegetales (bhūtagāma), entonces fue recitado con el fin de enseñar el Dhamma a quienes se habían acercado allí. Esta es la respuesta breve. En detalle, sin embargo, debe entenderse por medio del antecedente distante (dūrenidāna), el antecedente intermedio (avidūrenidāna) y el antecedente cercano (santikenidāna). Allí, el antecedente distante abarca desde el tiempo de Dīpaṅkara hasta la historia del presente; el antecedente intermedio abarca desde el reino de Tusita hasta la historia del presente; y el antecedente cercano abarca desde el trono del despertar (bodhimaṇḍa) hasta la historia del presente. ตตฺถ ยสฺมา อวิทูเรนิทานํ สนฺติเกนิทานญฺจ ทูเรนิทาเนเยว สโมธานํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ทูเรนิทานวเสเนเวตฺถ วิตฺถารโต วิสฺสชฺชนา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตาติ อิธ น วิตฺถาริตา. ตโต ตตฺถ วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ปฐมคาถาย สาวตฺถิยํ วตฺถุ อุปฺปนฺนํ, อิธ อาฬวิยํ. ยถาห – Allí, puesto que el antecedente intermedio y el antecedente cercano se incluyen dentro del mismo antecedente distante, por lo tanto, la respuesta detallada debe entenderse aquí mediante el antecedente distante. No obstante, esto se describe en el Comentario de los Jātakas (Jātakaṭṭhakathā), por lo que aquí no se detalla. Por consiguiente, debe entenderse según el método detallado allí. Sin embargo, existe esta diferencia: allí, el relato del primer verso ocurrió en Sāvatthī, mientras que aquí ocurrió en Āḷavī. Como se ha dicho: ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อคฺคาฬเว เจติเย. เตน โข ปน สมเยน อาฬวกา ภิกฺขู นวกมฺมํ กโรนฺตา รุกฺขํ ฉินฺทนฺติปิ เฉทาเปนฺติปิ. อญฺญตโรปิ อาฬวโก ภิกฺขุ รุกฺขํ ฉินฺทติ. ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘มา, ภนฺเต, อตฺตโน ภวนํ กตฺตุกาโม มยฺหํ ภวนํ ฉินฺที’ติ. โส ภิกฺขุ อนาทิยนฺโต ฉินฺทิเยว. ตสฺสา จ เทวตาย ทารกสฺส พาหุํ อาโกเฏสิ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺย’นฺติ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘น โข เมตํ ปติรูปํ, ยาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺยํ, ยํนูนาหํ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจยฺย’นฺติ. อถ โข สา เทวตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ‘สาธุ, สาธุ เทวเต, สาธุ โข ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา น โวโรเปสิ. สจชฺช ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาสิ, พหุญฺจ ตฺวํ, เทวเต, อปุญฺญํ ปสเวยฺยาสิ. คจฺฉ ตฺวํ, เทวเต, อมุกสฺมึ โอกาเส รุกฺโข วิวิตฺโต, ตสฺมึ อุปคจฺฉา’’’ติ (ปาจิ. ๘๙). «En aquel tiempo, el Buda, el Bienaventurado, residía en Āḷavī, en el santuario de Aggāḷava. En esa ocasión, los bhikkhus de Āḷavī, realizando obras de construcción, talaban árboles y hacían que otros los talaran. Cierto bhikkhu de Āḷavī taló un árbol. La deidad que habitaba en ese árbol dijo a aquel bhikkhu: "Señor, no tale mi morada deseando construir una morada para usted". Él, sin prestar atención, continuó talando y golpeó el brazo del hijo de la deidad. Entonces la deidad pensó: "¿Qué tal si mato a este bhikkhu aquí mismo?". Pero luego pensó: "No es apropiado que yo mate a este bhikkhu aquí mismo; mejor informaré al Bienaventurado sobre este asunto". Entonces la deidad se acercó al Bienaventurado e informó de lo sucedido. [El Buda dijo]: "¡Bien, bien, deidad! Es bueno, deidad, que no hayas matado a ese bhikkhu. Si hoy, deidad, hubieras matado a ese bhikkhu, habrías generado mucho desmérito. Ve, deidad, a tal lugar donde hay un árbol solitario, y dirígete allí"». (Pācittiya 89) เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควา ตสฺสา เทวตาย อุปฺปนฺนโกธวินยนตฺถํ – Y habiendo dicho esto, el Bienaventurado, para disipar el odio que había surgido en esa deidad, añadió: ‘‘โย เว อุปฺปติตํ โกธํ, รถํ ภนฺตํว วารเย’’ติ. (ธ. ป. ๒๒๒) – «Aquel que verdaderamente controla el odio que ha surgido, como se controla un carruaje que se ha desbocado...» (Dhp 222). อิมํ [Pg.4] คาถํ อภาสิ. ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา รุกฺขํ ฉินฺทิสฺสนฺติปิ, เฉทาเปสฺสนฺติปิ, เอกินฺทฺริยํ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชีวํ วิเหเฐนฺตี’’ติ เอวํ มนุสฺสานํ อุชฺฌายิตํ สุตฺวา ภิกฺขูหิ อาโรจิโต ภควา – ‘‘ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๙๐) อิมํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ – El Bendito pronunció este verso. En aquel entonces, al oír las quejas de la gente: «¿Cómo pueden estos ascetas seguidores del hijo de los Sakyas talar árboles y hacer que se talen? ¡Los ascetas seguidores del hijo de los Sakyas dañan la vida que posee una sola facultad!», los bhikkhus informaron al Bendito. Él, tras establecer esta regla de entrenamiento —«Hay una ofensa Pācittiya por la destrucción de la vida vegetal»—, pronunció el siguiente verso para enseñar el Dhamma a quienes se le habían acercado: ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ,วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหี’’ติ. – «Aquel que elimina la ira surgida, como se elimina con medicinas el veneno de una serpiente que se extiende...» อิมํ คาถํ อภาสิ. เอวมิทํ เอกํเยว วตฺถุ ตีสุ ฐาเนสุ สงฺคหํ คตํ – วินเย, ธมฺมปเท, สุตฺตนิปาเตติ. เอตฺตาวตา จ ยา สา มาติกา ฐปิตา – Pronunció este verso. Así, este incidente único está incluido en tres lugares: el Vinaya, el Dhammapada y el Suttanipāta. Hasta este punto, el esquema que se estableció— ‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ; วิธิ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. – «Por quién, dónde, cuándo y por qué fue pronunciado este verso; habiendo aclarado este procedimiento, realizaremos ahora la explicación de su significado».— สา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ปกาสิตา โหติ ฐเปตฺวา อตฺถวณฺณนํ. Este esquema ha sido expuesto tanto brevemente como en detalle, habiendo dejado de lado por el momento la explicación del significado. ๑. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา. โยติ โย ยาทิโส ขตฺติยกุลา วา ปพฺพชิโต, พฺราหฺมณกุลา วา ปพฺพชิโต, นโว วา มชฺฌิโม วา เถโร วา. อุปฺปติตนฺติ อุทฺธมุทฺธํ ปติตํ คตํ, ปวตฺตนฺติ อตฺโถ, อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนญฺจ นาเมตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตภูมิลทฺธวเสน อเนกปฺปเภทํ. ตตฺถ สพฺพมฺปิ สงฺขตํ อุปฺปาทาทิสมงฺคิ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม, ยํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา, อนุปฺปนฺนา ธมฺมา, อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) วุตฺตํ. อารมฺมณรสมนุภวิตฺวา นิรุทฺธํ อนุภุตฺวาปคตสงฺขาตํ กุสลากุสลํ, อุปฺปาทาทิตฺตยมนุปฺปตฺวา นิรุทฺธํ ภุตฺวาปคตสงฺขาตํ เสสสงฺขตญฺจ ภุตฺวาปคตุปฺปนฺนํ นาม. ตเทตํ ‘‘เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗) จ, ‘‘ยถา จ อุปฺปนฺนสฺส สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ จ เอวมาทีสุ สุตฺตนฺเตสุ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานี’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน วุตฺตํ กมฺมํ อตีตมฺปิ สมานํ อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺโสกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา, ตถา กโตกาสญฺจ วิปากํ อนุปฺปนฺนมฺปิ เอวํ กเต โอกาเส อวสฺสมุปฺปตฺติโต โอกาสกตุปฺปนฺนํ [Pg.5] นาม. ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมูหตมกุสลํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม. 1. Esta es ahora la explicación del significado. «Aquel que» (Yo): cualquier persona que haya renunciado a la vida de hogar, ya sea de una familia khattiya o de una familia brāhmaṇa, ya sea un monje nuevo, de mediana antigüedad o un anciano (thera). «Surgida» (Uppatitaṃ): el sentido es lo que ha subido, lo que ha aparecido, lo que ha ocurrido; lo que se quiere decir es que ha surgido (uppannaṃ). Y esto que se denomina «surgido» es de diversos tipos según sea: (1) lo que está ocurriendo actualmente (vattamāna), (2) lo que ocurrió y desapareció (bhutvāpagata), (3) lo que ha generado la oportunidad (okāsakata) y (4) lo que ha ganado terreno o base (bhūmiladdha). Entre ellos, (1) todo lo condicionado que posee las fases de surgimiento, persistencia y disolución se llama «surgido como lo que ocurre actualmente», en referencia a lo cual el Bendito dijo: «fenómenos surgidos, fenómenos no surgidos, fenómenos capaces de surgir». (2) Los estados mentales saludables y no saludables que han experimentado el sabor de su objeto y han cesado —designados como «lo que ha experimentado y desaparecido»— y el resto de los fenómenos condicionados que han cesado tras alcanzar las tres fases de surgimiento, persistencia y disolución —designados como «lo que ha ocurrido y desaparecido»— se denominan conjuntamente «surgido como lo que ocurrió y desapareció». Esto puede verse en pasajes de los Suttas como: «había surgido tal visión perniciosa» y «la culminación por el desarrollo del factor de iluminación de la atención plena surgido». (3) El kamma descrito de tal manera como «aquellos kammas que fueron realizados en el pasado», etc., se denomina «surgido como lo que ha generado oportunidad» porque, aunque es pasado, persiste en el sentido de que impide el resultado de otro kamma y ha generado la oportunidad para su propio resultado; asimismo, el resultado para el cual se ha generado la oportunidad, aunque aún no haya surgido, se llama así porque su surgimiento es seguro una vez hecha la oportunidad. (4) Un estado no saludable que no ha sido desarraigado respecto a varios planos o bases se llama «surgido como lo que ha ganado terreno». เอตฺถ จ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – ภูมิ นาม วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา. ภูมิลทฺธํ นาม เตสุ อุปฺปตฺตารหํ กิเลสชาตํ. เตน หิ สา ภูมิลทฺธา นาม โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปน น อารมฺมณวเสน. อารมฺมณวเสน หิ สพฺเพปิ อตีตาทิเภเท ปริญฺญาเตปิ จ ขีณาสวานํ ขนฺเธ อารพฺภ กิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ มหากจฺจายนอุปฺปลวณฺณาทีนํ ขนฺเธ อารพฺภ โสเรยฺยเสฏฺฐิปุตฺตนนฺทมาณวกาทีนํ วิย. ยทิ เจตํ ภูมิลทฺธํ นาม สิยา, ตสฺส อปฺปเหยฺยโต น โกจิ ภวมูลํ ชเหยฺย. วตฺถุวเสน ปน ภูมิลทฺธํ นาม เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ วิปสฺสนาย อปริญฺญาตา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทโต ปภุติ เตสุ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ อนุเสติ. ตํ อปฺปหีนฏฺเฐน ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ ยสฺส ขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตา กิเลสา, ตสฺส เต เอว ขนฺธา เตสํ กิเลสานํ วตฺถุ, น อิตเร ขนฺธา. อตีตกฺขนฺเธสุ จสฺส อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ อตีตกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอเสว นโย อนาคตาทีสุ. ตถา กามาวจรกฺขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ กามาวจรกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอส นโย รูปารูปาวจเรสุ. Aquí debe entenderse la distinción entre la base (bhūmi) y lo que ha ganado terreno (bhūmiladdha). A saber: la base son los cinco agregados pertenecientes a los tres planos de existencia que sirven como objetos de la visión cabal (vipassanā). Lo que ha ganado terreno es el conjunto de las impurezas (kilesas) capaces de surgir en esos agregados. Por ello, se dice que es «lo que ha ganado terreno». Y esto no es en virtud del objeto. Pues, en virtud del objeto, las impurezas surgen en relación con todos los agregados, ya sean pasados, etc., e incluso respecto a los agregados de los Arahants que han sido plenamente comprendidos; como ocurrió con los agregados de Mahākaccāyana y Uppalavaṇṇā en relación con el hijo del banquero Soreyya y el joven Nanda, respectivamente. Si los agregados tomados como objeto fuesen «lo que ha ganado terreno», nadie podría abandonar la raíz de la existencia, pues estos no pueden ser abandonados. Sin embargo, «lo que ha ganado terreno» debe entenderse en relación con el soporte (vatthu). Pues allí donde surgen agregados no comprendidos plenamente por la visión cabal, desde el momento de su surgimiento, las impurezas que son la raíz de la ronda del renacimiento yacen latentes (anuseti) en ellos. Estas deben entenderse como «surgidas por haber ganado terreno» en el sentido de que no han sido abandonadas. El soporte de esas impurezas son los agregados de aquel cuyas impurezas no han sido abandonadas y permanecen latentes en ellos; no son los agregados de otros. Para aquel cuyas impurezas no fueron abandonadas y permanecieron latentes en agregados pasados, solo los agregados pasados fueron el soporte, no otros. El mismo método se aplica al futuro, etc. Del mismo modo, para aquel cuyas impurezas no han sido abandonadas y yacen latentes en los agregados de la esfera del deseo, solo los agregados de la esfera del deseo son el soporte, no otros. Este método se aplica también a las esferas de la forma y la inmaterial. โสตาปนฺนาทีนํ ปน ยสฺส ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส ขนฺเธสุ ตํ ตํ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ เตน เตน มคฺเคน ปหีนํ, ตสฺส ตสฺส เต เต ขนฺธา ปหีนานํ เตสํ เตสํ วฏฺฏมูลกิเลสานํ อวตฺถุโต ภูมีติ สงฺขํ น ลภนฺติ. ปุถุชฺชนสฺส ปน สพฺพโส วฏฺฏมูลานํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา ยํ กิญฺจิ กริยมานํ กมฺมํ กุสลํ วา อกุสลํ วา โหติ, อิจฺจสฺส กิเลสปฺปจฺจยา วฏฺฏํ วฑฺฒติ. ตสฺเสตํ วฏฺฏมูลํ รูปกฺขนฺเธ เอว, น เวทนากฺขนฺธาทีสุ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺเธ เอว วา, น รูปกฺขนฺธาทีสูติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อนุสยิตตฺตา. กถํ? ปถวีรสาทิมิว รุกฺเข. ยถา หิ มหารุกฺเข ปถวีตลํ อธิฏฺฐาย ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ นิสฺสาย ตปฺปจฺจยา มูลขนฺธสาขปสาขปตฺตปลฺลวปลาสปุปฺผผเลหิ วฑฺฒิตฺวา นภํ ปูเรตฺวา ยาวกปฺปาวสานํ พีชปรมฺปราย รุกฺขปเวณีสนฺตาเน ฐิเต [Pg.6] ‘‘ตํ ปถวีรสาทิ มูเล เอว, น ขนฺธาทีสุ, ผเล เอว วา, น มูลาทีสู’’ติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน สพฺเพสฺเวว มูลาทีสุ อนุคตตฺตา, เอวํ. ยถา ปน ตสฺเสว รุกฺขสฺส ปุปฺผผลาทีสุ นิพฺพินฺโน โกจิ ปุริโส จตูสุ ทิสาสุ มณฺฑูกกณฺฏกํ นาม รุกฺเข วิสํ ปโยเชยฺย, อถ โส รุกฺโข เตน วิสสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ ปถวีรสอาโปรสปริยาทินฺเนน อปฺปสวนธมฺมตํ อาคมฺม ปุน สนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น ภเวยฺย, เอวเมวํ ขนฺธปฺปวตฺติยํ นิพฺพินฺโน กุลปุตฺโต ตสฺส ปุริสสฺส จตูสุ ทิสาสุ รุกฺเข วิสปฺปโยชนํ วิย อตฺตโน สนฺตาเน จตุมคฺคภาวนํ อารภติ. อถสฺส โส ขนฺธสนฺตาโน เตน จตุมคฺควิสสมฺผสฺเสน สพฺพโส วฏฺฏมูลกิเลสานํ ปริยาทินฺนตฺตา กิริยภาวมตฺตมุปคตกายกมฺมาทิ สพฺพกมฺมปฺปเภโท อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตธมฺมตมาคมฺม ภวนฺตรสนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น โหติ. เกวลํ ปน จริมวิญฺญาณนิโรเธน นิรินฺธโน วิย ชาตเวโท อนุปาทาโน ปรินิพฺพาติ. เอวํ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. Sin embargo, para los nobles que han entrado en la corriente (sotāpannas) y otros, en cuyos agregados aquellas impurezas que son la raíz de la rueda de la existencia (vaṭṭamūla) han sido abandonadas por sus respectivos senderos, tales agregados ya no reciben la denominación de «suelo» o «base» (bhūmi), por no ser ya el lugar donde se asientan esas impurezas de la raíz del ciclo que han sido abandonadas. Pero en el caso del hombre común (puthujjana), debido a que las impurezas que son la raíz del ciclo no han sido abandonadas en absoluto, cualquier acción (kamma) que realice, ya sea meritoria o no meritoria, hace que el ciclo de la existencia se incremente para él debido a la condición de las impurezas. No debe decirse de tal persona que esta raíz del ciclo reside únicamente en el agregado de la forma y no en los agregados de la sensación, etc., o que reside solo en el agregado de la conciencia y no en el de la forma, etc. ¿Por qué? Porque estas impurezas yacen latentes (anusayita) en los cinco agregados sin distinción. ¿Cómo? Al igual que los nutrientes del suelo, etc., en un árbol. Pues así como un gran árbol, sustentado en la superficie de la tierra y dependiendo de los nutrientes de la tierra y del agua, crece gracias a esa condición mediante sus raíces, tronco, ramas mayores, ramas menores, brotes, follaje, flores y frutos, llenando el cielo y manteniendo el linaje de los árboles mediante una sucesión de semillas hasta el fin del eón, no se puede decir: «Esa esencia está solo en las raíces y no en el tronco, etc., o solo en el fruto y no en las raíces, etc.». ¿Por qué? Porque impregna todas las partes, desde las raíces en adelante, sin distinción. Del mismo modo, supongamos que un hombre, desencantado con las flores y los frutos de dicho árbol, aplicara un veneno llamado espina de maṇḍūka al árbol en sus cuatro costados; entonces ese árbol, tocado por el contacto de dicho veneno y habiéndose agotado los nutrientes de la tierra y del agua, llegaría a un estado de esterilidad y no sería capaz de generar nuevamente su continuidad. Exactamente del mismo modo, el hijo de buena familia (kulaputta), desencantado con la continuidad de los agregados, emprende el desarrollo de los cuatro senderos en su propia continuidad, tal como el hombre que aplica el veneno al árbol en sus cuatro costados. Entonces, su continuidad de agregados, al ser tocada por el contacto del veneno de los cuatro senderos, debido al agotamiento total de las impurezas que son la raíz del ciclo, ve cómo todas las variedades de acciones —empezando por la acción corporal— alcanzan un estado de mera funcionalidad (kiriyabhāva); por lo tanto, al cesar la naturaleza de producir un nuevo renacimiento en el futuro, no es capaz de generar una continuidad en otra existencia. Simplemente, con el cese de la última conciencia, se extingue (parinibbāti) como un fuego sin combustible, sin asimiento. Así debe entenderse la diferencia entre el suelo y lo que ha ganado terreno. อปิจ อปรมฺปิ สมุทาจารารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตวเสน จตุพฺพิธมุปฺปนฺนํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนเมว สมุทาจารุปฺปนฺนํ. จกฺขาทีนํ ปน อาปาถคเต อารมฺมเณ ปุพฺพภาเค อนุปฺปชฺชมานมฺปิ กิเลสชาตํ อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา เอว อปรภาเค อวสฺสมุปฺปตฺติโต อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. กลฺยาณิคาเม ปิณฺฑาย จรโต มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิสภาครูปทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๖.๕๘) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. สมถวิปสฺสนานํ อญฺญตรวเสน อวิกฺขมฺภิตกิเลสชาตํ จิตฺตสนฺตติมนารูฬฺหํ อุปฺปตฺตินิวารกสฺส เหตุโน อภาวา อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. ตํ ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๖๕) ทฏฺฐพฺพํ. สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภิตมฺปิ กิเลสชาตํ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตนฺติ กตฺวา อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. อากาเสน คจฺฉนฺตสฺส อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เถรสฺส กุสุมิตรุกฺเข อุปวเน ปุปฺผานิ โอจินนฺตสฺส มธุรสฺสเรน [Pg.7] คายโต มาตุคามสฺส คีตสฺสรํ สุตวโต อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๑๕๗) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ติวิธมฺปิ เจตํ อารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนํ ภูมิลทฺเธเนว สงฺคหํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. Además, lo «surgido» (uppanna) es de cuatro tipos según se trate de: manifestación actual (samudācāra), aprehensión del objeto (ārammaṇādhiggahita), no supresión (avikkhambhita) y no erradicación (asamūhata). Entre estos, lo surgido como manifestación actual es lo mismo que lo surgido en el presente. En cuanto a lo surgido por la aprehensión del objeto, se refiere a cuando un objeto entra en el campo de los sentidos (como el ojo, etc.) y, aunque la impureza no surja en el momento inicial, debido a que el objeto ha sido aprehendido, su surgimiento en un momento posterior es inevitable; esto se denomina «surgido por aprehensión del objeto». El ejemplo aquí es la impureza que surgió en el venerable Mahātissa tras ver una forma discordante mientras caminaba por limosna en la aldea de Kalyāṇī. Su esfuerzo debe entenderse en pasajes como: «[No tolera] un pensamiento sensual surgido», etc. Lo surgido por no supresión se refiere a las impurezas que no han sido suprimidas mediante la serenidad (samatha) o la introspección (vipassanā); aunque no se hayan manifestado en la continuidad mental, se llaman «surgidas por no supresión» debido a la ausencia de una causa que impida su surgimiento (el sendero supramundano). Esto debe entenderse en pasajes como: «Monjes, esta concentración mediante la atención plena en la respiración... hace desaparecer al instante cualquier cualidad perjudicial no saludable que haya surgido». Lo surgido por no erradicación se refiere a las impurezas que, aunque hayan sido suprimidas por la serenidad o la introspección, no han sido arrancadas por el sendero noble y, por tanto, no han superado la naturaleza de poder surgir. El ejemplo aquí es la impureza que surgió en aquel monje poseedor de las ocho realizaciones meditativas (samāpatti) que viajaba por el aire, al escuchar la dulce voz de una mujer que cantaba mientras recogía flores en un bosque floreciente. Su esfuerzo debe entenderse en pasajes como: «Cuando uno cultiva y desarrolla el noble sendero octuple, hace desaparecer de antemano cualquier cualidad perjudicial no saludable que pueda haber surgido». Se debe entender que estos tres tipos —surgido por aprehensión del objeto, por no supresión y por no erradicación— se incluyen dentro de lo que ha «ganado terreno» (bhūmiladdha). เอวเมตสฺมึ ยถาวุตฺตปฺปเภเท อุปฺปนฺเน ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนวเสนายํ โกโธ อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา? เอวํวิธสฺส วิเนตพฺพโต. เอวํวิธเมว หิ อุปฺปนฺนํ เยน เกนจิ วินเยน วิเนตุํ สกฺกา โหติ. ยํ ปเนตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตสมุทาจารสงฺขาตํ อุปฺปนฺนํ, เอตฺถ อผโล จ อสกฺโย จ วายาโม. อผโล หิ ภุตฺวาปคเต วายาโม วายามนฺตเรนาปิ ตสฺส นิรุทฺธตฺตา. ตถา โอกาสกเต. อสกฺโย จ วตฺตมานสมุทาจารุปฺปนฺเน กิเลสโวทานานํ เอกชฺฌมนุปฺปตฺติโตติ. Así, en este análisis de lo «surgido» tal como se ha expuesto, el enojo que se describe como «surgido» debe entenderse bajo los aspectos de: haber ganado terreno, haber aprehendido el objeto, no estar suprimido y no estar erradicado. ¿Por qué? Porque estos son los tipos que deben ser disciplinados. Pues solo lo que ha surgido de este modo puede ser disciplinado mediante algún método de remoción. En cambio, respecto a lo surgido en el presente, lo que ha surgido y ya pasó, lo que ha creado una oportunidad y lo que está en manifestación actual, el esfuerzo es tanto inútil como imposible. El esfuerzo es inútil respecto a lo que ha surgido y ya pasó, porque ya ha cesado incluso antes de aplicar el esfuerzo. Lo mismo ocurre con lo que ha creado una oportunidad. Y el esfuerzo es imposible respecto a lo que surge como manifestación actual en el presente, porque la impureza y su purificación no pueden ocurrir simultáneamente. วิเนตีติ เอตฺถ ปน – En cuanto al término «remueve» (vineti) en este contexto: ‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา; เตสุ อฏฺฐวิเธเนส, วิเนตีติ ปวุจฺจติ’’. «La disciplina (vinaya) es de dos tipos, y cada uno de ellos es a su vez de cinco clases; de entre estos diez, se dice que el individuo remueve el enojo a través de ocho maneras». อยญฺหิ สํวรวินโย, ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ. Esta disciplina es de dos tipos: disciplina por restricción y disciplina por abandono. Y en esta doble disciplina, cada tipo de disciplina se divide en cinco. Pues la disciplina por restricción es de cinco clases: restricción por la conducta moral, restricción por la atención plena, restricción por el conocimiento, restricción por la paciencia y restricción por la energía. La disciplina por abandono también es de cinco clases: abandono de un factor particular, abandono por supresión, abandono por erradicación, abandono por apaciguamiento y abandono por escape. ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑) สีลสํวโร, ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร. Allí, la 'restricción por la conducta moral' se encuentra en pasajes como: 'está dotado, plenamente dotado de esta restricción del Pātimokkha', etc. La 'restricción por la atención plena' se encuentra en pasajes como: 'protege la facultad del ojo, logra la restricción de la facultad del ojo', etc. ‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑) – 'Cualesquiera corrientes que haya en el mundo, (oh Ajita, dijo el Bienaventurado), la atención plena es su bloqueo. Digo que es la restricción de las corrientes. Por medio de la sabiduría son cerradas', etc. อาทีสุ [Pg.8] ญาณสํวโร, ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔) ขนฺติสํวโร, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, ปชหติ, วิโนเทตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔) วีริยสํวโร เวทิตพฺโพ. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายวจีทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. [En tales versos debe entenderse] la restricción por el conocimiento. La 'restricción por la paciencia' debe entenderse en pasajes como: 'es paciente ante el frío y el calor', etc. La 'restricción por la energía' debe entenderse en pasajes como: 'no tolera un pensamiento sensual surgido, sino que lo abandona, lo disipa', etc. Toda esta restricción se llama 'restricción' porque restringe las malas conductas corporales y verbales, etc., que deben ser restringidas, y se llama 'disciplina' porque las remueve [o disciplina]. Así debe entenderse, en primer lugar, cómo la disciplina por restricción se divide en cinco. ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนงฺเคสุ ยาว อตฺตโน อปริหานวเสน ปวตฺติ, ตาว เตน เตน ญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสนฺตานสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเยสุ อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภทสฺส สมาธิโน ยาว อตฺตโน อปริหานิปวตฺติ, ตาว เตนาภิหตานํ นีวรณานํ ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมานญฺจ อนุปฺปตฺติสงฺขาตํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ ปน จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ยถาสกํ ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคหนสฺส ปุน อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน สมุจฺเฉทสงฺขาตํ ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ ปหานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ ปน สพฺพสงฺขตนิสฺสรณตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ, ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ [Pg.9] วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. เอวเมเกกสฺส ปญฺจธา ภินฺนตฺตา ทเสเต วินยา โหนฺติ. Del mismo modo, el abandono de esta o aquella sucesión de perjuicios a través de este o aquel conocimiento entre los factores de la visión cabal —como la delimitación de nombre y forma, etc.— mientras dure la presencia de dicho conocimiento sin disminución en uno mismo, se conoce como 'abandono de un factor particular'. A saber: por la delimitación de nombre y forma se abandona la visión de la entidad personal; por el discernimiento de las condiciones se abandonan las visiones de la ausencia de causa y de la causalidad errónea, y también el estado de duda; por el discernimiento de las condiciones en su etapa posterior se abandona el estado de duda a través de la superación de la incertidumbre; por la exploración mediante grupos se abandona la aprehensión de 'yo' y 'mío'; por la delimitación de lo que es el sendero y lo que no lo es se abandona la percepción del sendero en lo que no es el sendero; por la visión del surgimiento se abandona la visión aniquilacionista; por la visión del cese se abandona la visión eternalista; por la visión de lo temible se abandona la percepción de seguridad en lo que es temible; por la visión del peligro se abandona la percepción de gratificación; por la contemplación del desencanto se abandona la percepción de deleite; por el conocimiento del deseo de liberación se abandona la falta de deseo de liberación; por el conocimiento de la reflexión se abandona la falta de reflexión; por el conocimiento de la ecuanimidad se abandona la parcialidad; por el conocimiento de conformidad se abandona la oposición a la naturaleza de los fenómenos y al nibbāna; por el cambio de linaje se abandona el asimiento de la marca de lo condicionado. Esto es lo que se llama 'abandono de un factor particular'. El 'abandono por supresión' es el abandono que consiste en el no surgimiento de los obstáculos y de sus respectivas cualidades opuestas, como el pensamiento, etc., mientras dure la presencia del samādhi (ya sea de acceso o de absorción) sin disminución. El 'abandono por erradicación' es el abandono que consiste en la no recurrencia absoluta en el propio flujo mental del bosque de las impurezas pertenecientes al origen [del sufrimiento], logrado por quien posee este o aquel de los cuatro senderos nobles, según el método descrito como 'para el abandono de las visiones', etc. El 'abandono por apaciguamiento' es el abandono de las impurezas que consiste en su tranquilidad en el momento del fruto. El 'abandono por escape' es el nibbāna, el abandono de todo lo condicionado, por ser el escape de todo lo condicionado. Todo este abandono se llama 'abandono' en el sentido de renuncia y 'disciplina' en el sentido de remoción; por lo tanto, se llama 'disciplina por abandono'; o también se llama así por la existencia de esa respectiva disciplina en quien posee ese respectivo abandono. Así debe entenderse cómo la disciplina por abandono también se divide en cinco. De este modo, debido a que cada una se divide en cinco, hay estas diez clases de disciplina. เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจติ. กถํ? สีลสํวเรน กายวจีทุจฺจริตานิ วิเนนฺโตปิ หิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, สติปญฺญาสํวเรหิ อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนิ วิเนนฺโตปิ โทมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, ขนฺติสํวเรน สีตาทีนิ ขมนฺโตปิ ตํตํอาฆาตวตฺถุสมฺภวํ โกธํ วิเนติ, วีริยสํวเรน พฺยาปาทวิตกฺกํ วิเนนฺโตปิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ. เยหิ ธมฺเมหิ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปหานานิ โหนฺติ, เตสํ ธมฺมานํ อตฺตนิ นิพฺพตฺตเนน เต เต ธมฺเม ปชหนฺโตปิ ตทงฺคปฺปหาตพฺพํ วิกฺขมฺเภตพฺพํ สมุจฺฉินฺทิตพฺพญฺจ โกธํ วิเนติ. กามญฺเจตฺถ ปหานวินเยน วินโย น สมฺภวติ. เยหิ ปน ธมฺเมหิ ปหานํ โหติ, เตหิ วิเนนฺโตปิ ปริยายโต ‘‘ปหานวินเยน วิเนตี’’ติ วุจฺจติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกาเล ปน วิเนตพฺพาภาวโต นิสฺสรณปฺปหานสฺส จ อนุปฺปาเทตพฺพโต น เตหิ กิญฺจิ วิเนตีติ วุจฺจติ. เอวํ เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจตีติ. เย วา – De estas, dejando a un lado la disciplina por apaciguamiento y la disciplina por escape, se dice que uno 'remueve' de una u otra manera con las ocho clases de disciplina restantes. ¿Cómo? Pues quien remueve las malas conductas corporales y verbales mediante la 'restricción por la conducta moral', remueve también el enojo asociado con ellas. Quien remueve la codicia y el abatimiento mediante la 'restricción por la atención plena' y la 'restricción por la sabiduría', remueve el enojo asociado con el abatimiento. Quien soporta pacientemente el frío y otras condiciones adversas mediante la 'restricción por la paciencia', remueve el enojo surgido hacia este o aquel objeto de resentimiento. Quien remueve los pensamientos de malevolencia mediante la 'restricción por la energía', remueve el enojo asociado con tales pensamientos. Al abandonar las diversas cualidades [perjudiciales] mediante el desarrollo en sí mismo de aquellas cualidades [beneficiosas] por las cuales ocurre el abandono de un factor particular, por supresión y por erradicación, uno remueve también el enojo que debe ser abandonado por un factor particular, que debe ser suprimido y que debe ser erradicado. Ciertamente, en este caso, la disciplina no ocurre [propiamente] por la 'disciplina por abandono'. Sin embargo, cuando uno remueve [una impureza] por medio de aquellas cualidades a través de las cuales ocurre su abandono, se dice en sentido figurado que 'remueve mediante la disciplina por abandono'. Pero en el momento del abandono por apaciguamiento, no hay nada que deba ser removido; y en el caso del abandono por escape, no hay nada que deba ser producido; por lo tanto, se dice que uno no remueve nada con estas. Así se dijo: 'De estas, dejando a un lado la disciplina por apaciguamiento y la disciplina por escape, se dice que uno remueve de una u otra manera con las ocho clases de disciplina restantes'. O bien: ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? ยสฺมึ, ภิกฺขเว, ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา…เป… กรุณา… อุเปกฺขา… อสติ-อมนสิกาโร ตสฺมึ ปุคฺคเล อาปชฺชิตพฺโพ, เอวํ ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ. กมฺมสฺสกตา เอว วา ตสฺมึ ปุคฺคเล อธิฏฺฐาตพฺพา กมฺมสฺสโก อยมายสฺมา…เป… ทายาโท ภวิสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๑) – “Monjes, existen estas cinco formas de eliminar el resentimiento, mediante las cuales un monje debe eliminar por completo el resentimiento cuando este ha surgido hacia alguien. ¿Cuáles son las cinco? En cualquier persona hacia la que surja resentimiento, monjes, se debe desarrollar el amor benevolente (mettā) hacia esa persona... se debe desarrollar la compasión (karuṇā)... se debe desarrollar la ecuanimidad (upekkhā)... se debe practicar la falta de atención y el desinterés hacia esa persona; de esta manera se debe eliminar el resentimiento hacia esa persona. O bien, se debe aplicar la idea de la propiedad de las acciones (kamma) hacia esa persona: ‘Este venerable es el dueño de sus acciones... será el heredero [de sus actos]’. Estos son los cinco métodos”. เอวํ ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เย จ – Así se han expuesto cinco métodos para eliminar el resentimiento. Y también estos: ‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? อิธาวุโส[Pg.10], เอกจฺโจ ปุคฺคโล อปริสุทฺธกายสมาจาโร โหติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร, เอวรูเปปิ, อาวุโส, ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) – “Amigos, existen estas cinco formas de eliminar el resentimiento, mediante las cuales un monje debe eliminar por completo el resentimiento cuando este ha surgido hacia alguien. ¿Cuáles son las cinco? Aquí, amigos, cierta persona es de conducta corporal impura, pero su conducta verbal es pura; incluso hacia tal tipo de persona, amigos, se debe eliminar el resentimiento”. เอวมาทินาปิ นเยน ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เตสุ เยน เกนจิ อาฆาตปฏิวินเยน วิเนนฺโตเปส วิเนตีติ ปวุจฺจติ. อปิจ ยสฺมา – De esta y otras maneras similares, se han expuesto cinco métodos para eliminar el resentimiento. Entre ellos, si uno lo elimina mediante cualquiera de estos métodos, se dice: ‘Él lo elimina’. Además, debido a que: ‘‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกฺกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปโทเสยฺย, น เม โส เตน สาสนกโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) –- “Monjes, incluso si unos bandidos malhechores os cortaran miembro por miembro con una sierra de dos mangos, aquel que albergara una mente de odio hacia ellos, no estaría cumpliendo con mi enseñanza”. เอวํ สตฺถุ โอวาทํ, Así es la exhortación del Maestro: ‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ; กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ. “Aquel que devuelve la ira al que está airado, por ello mismo se vuelve peor. No devolviendo la ira al que está airado, uno gana una batalla difícil de ganar. ‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ’’. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘); Uno actúa por el bienestar de ambos, el propio y el del otro; cuando, sabiendo que el otro está irritado, uno mantiene conscientemente la paz”. ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา (อ. นิ. ๗.๖๔). “Monjes, existen estas siete cosas agradables y beneficiosas para un enemigo que le ocurren a un hombre o una mujer que se deja llevar por la ira. ¿Cuáles son las siete? Aquí, monjes, un enemigo desea esto de su enemigo: ‘¡Oh, ojalá que este sea de mal aspecto!’. ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se deleita en la belleza de su enemigo. Monjes, esta persona airada, vencida y dominada por la ira, por más que se haya bañado bien, se haya ungido, tenga el cabello y la barba arreglados y vista ropas blancas, aun así tiene un mal aspecto por estar dominada por la ira. Esta, monjes, es la primera cosa agradable y beneficiosa para un enemigo que le ocurre a un hombre o una mujer airada. ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยา’ติ…เป… ‘น ปจุรตฺโถ อสฺสา’ติ…เป… ‘น โภควา อสฺสา’ติ…เป… ‘น ยสวา อสฺสา’ติ…เป… ‘น มิตฺตวา อสฺสา’ติ…เป… ‘กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ [Pg.11] วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเนน นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย… มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา…เป… วาจาย…เป… มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔). “Además, monjes, un enemigo desea esto de su enemigo: ‘¡Oh, ojalá que este duerma mal!’... ‘¡que no tenga éxito!’... ‘¡que no posea riquezas!’... ‘¡que no tenga fama!’... ‘¡que no tenga amigos!’... ‘¡que, tras la ruptura del cuerpo, después de la muerte, renazca en un estado de privación, en un mal destino, en el mundo inferior, en el infierno!’. ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se alegra de que su enemigo vaya a un buen destino. Monjes, esta persona airada, vencida y dominada por la ira, comete malas acciones con el cuerpo, con el habla... con la mente. Habiendo cometido malas acciones con el cuerpo... con el habla... con la mente, tras la ruptura del cuerpo, después de la muerte... renace en el infierno, dominada por la ira”. ‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ…เป…. (อ. นิ. ๗.๖๔; มหานิ. ๕); “El airado no conoce el bien, el airado no ve el Dhamma...”. ‘‘เยน โกเธน กุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ; ตํ โกธํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน. (อิติวุ. ๔); “Aquella ira por la cual los seres airados van a un mal destino; habiendo comprendido correctamente esa ira, los sabios con visión clara la abandonan. ‘‘โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ, สํโยชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย. (ธ. ป. ๒๒๑); Uno debe abandonar la ira, debe renunciar al orgullo, debe superar todos los grilletes. ‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน. (อ. นิ. ๗.๖๔; อิติวุ. ๘๘); La ira es generadora de daño, la ira trastorna la mente. ‘‘เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ, น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๙) – ¡Oh tú, de amplia sabiduría, perdona una ofensa! Los sabios no basan su fuerza en la ira”. เอวมาทินา นเยน โกเธ อาทีนวญฺจ ปจฺจเวกฺขโตปิ โกโธ วินยํ อุเปติ. ตสฺมา เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โกธํ วิเนนฺโตปิ เอส วิเนตีติ วุจฺจติ. Por este y otros métodos, incluso para quien reflexiona sobre el peligro en la ira, esta se somete a la disciplina. Por lo tanto, se dice que aquel que elimina la ira habiendo reflexionado de esta manera: ‘Él la elimina’. โกธนฺติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๐; อ. นิ. ๙.๒๙) นเยน สุตฺเต วุตฺตานํ นวนฺนํ, ‘‘อตฺถํ เม น จรี’’ติ อาทีนญฺจ ตปฺปฏิปกฺขโต สิทฺธานํ นวนฺนเมวาติ อฏฺฐารสนฺนํ, ขาณุกณฺฏกาทินา อฏฺฐาเนน สทฺธึ เอกูนวีสติยา อาฆาตวตฺถูนํ อญฺญตราฆาตวตฺถุสมฺภวํ อาฆาตํ. วิสฏนฺติ วิตฺถตํ. สปฺปวิสนฺติ สปฺปสฺส วิสํ. อิวาติ โอปมฺมวจนํ, อิ-การ โลปํ กตฺวา ว-อิจฺเจว วุตฺตํ. โอสเธหีติ อคเทหิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา วิสติกิจฺฉโก เวชฺโช สปฺเปน ทฏฺฐํ สพฺพํ กายํ ผริตฺวา ฐิตํ วิสฏํ สปฺปวิสํ มูลขนฺธตจปตฺตปุปฺผาทีนํ อญฺญตเรหิ [Pg.12] นานาเภสชฺเชหิ ปโยเชตฺวา กเตหิ วา โอสเธหิ ขิปฺปเมว วิเนยฺย, เอวเมวํ โย ยถาวุตฺเตนตฺเถน อุปฺปติตํ จิตฺตสนฺตานํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ โกธํ ยถาวุตฺเตสุ วินยนูปาเยสุ เยน เกนจิ อุปาเยน วิเนติ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรตีติ. ‘Ira’ (kodha) se refiere al resentimiento (āghāta) que surge según el método: ‘Él actuó para mi perjuicio, por lo que nace el resentimiento’, etc. Se refiere al resentimiento surgido de alguna de las diecinueve bases: las nueve mencionadas en los suttas, sus nueve opuestos formados como ‘Él no actuó para mi beneficio’, sumando dieciocho, junto con la ira que surge sin una base adecuada como ante tocones o espinas. ‘Visaṭa’ significa extendido. ‘Sappavisa’ significa el veneno de la serpiente. La palabra ‘iva’ es un término comparativo, y habiendo elidido la vocal ‘i’, se menciona solo como ‘va’. ‘Osadhebi’ significa por medio de medicinas. Esto es lo que se quiere decir: así como un médico que trata venenos podría eliminar rápidamente con medicinas preparadas —usando diversos medicamentos de entre raíces, troncos, cortezas, hojas, flores, etc.— el veneno de serpiente que se ha extendido y permanece tras haber impregnado todo el cuerpo mordido por la serpiente; de la misma manera, aquel que elimina la ira que ha surgido impregnando el flujo mental por las razones antes mencionadas, mediante cualquiera de los métodos de disciplina ya explicados, no la tolera, la abandona, la disipa y le pone fin. โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ โส เอวํ โกธํ วิเนนฺโต ภิกฺขุ ยสฺมา โกโธ ตติยมคฺเคน สพฺพโส ปหียติ, ตสฺมา โอรปารสญฺญิตานิ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานิ ชหาตีติ เวทิตพฺโพ. อวิเสเสน หิ ปารนฺติ ตีรสฺส นามํ, ตสฺมา โอรานิ จ ตานิ สํสารสาครสฺส ปารภูตานิ จาติ กตฺวา ‘‘โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ’’, โส ตติยมคฺเคน สพฺพโส โกธํ วิเนตฺวา อนาคามิผเล ฐิโต ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ. ตตฺถ โอรนฺติ สกตฺตภาโว, ปารนฺติ ปรตฺตภาโว. โอรํ วา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ปารํ ฉ พาหิรายตนานิ. ตถา โอรํ มนุสฺสโลโก, ปารํ เทวโลโก. โอรํ กามธาตุ, ปารํ รูปารูปธาตุ. โอรํ กามรูปภโว, ปารํ อรูปภโว. โอรํ อตฺตภาโว, ปารํ อตฺตภาวสุขูปกรณานิ. เอวเมตสฺมึ โอรปาเร จตุตฺถมคฺเคน ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อนาคามิโน กามราคสฺส ปหีนตฺตา อิธตฺตภาวาทีสุ ฉนฺทราโค เอว นตฺถิ; อปิจ โข ปนสฺส ตติยมคฺคาทีนํ วิย วณฺณปฺปกาสนตฺถํ สพฺพเมตํ โอรปารเภทํ สงฺคเหตฺวา ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุตฺตํ. "Ese bhikkhu abandona el más acá y el más allá": puesto que el odio se extingue por completo mediante el tercer sendero, se debe entender que un bhikkhu que subyuga el odio de esta manera abandona los cinco grilletes inferiores denominados "el más acá y el más allá". En términos generales, "el más allá" (pāra) es el nombre de una orilla; por lo tanto, se dice "el más acá y el más allá" refiriéndose a aquello que pertenece a esta orilla y lo que constituye la orilla opuesta del océano del saṃsāra. O bien, "aquel que subyuga el odio surgido como se elimina con medicinas el veneno de una serpiente que se propaga": esto significa que el bhikkhu, establecido en el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala) tras haber subyugado el odio mediante el tercer sendero, abandona el más acá y el más allá. En esta expresión, "el más acá" (ora) es la propia identidad personal, y "el más allá" (pāra) es la identidad ajena. O "el más acá" son las seis bases sensoriales internas y "el más allá" las seis bases sensoriales externas. Asimismo, "el más acá" es el mundo humano y "el más allá" el mundo de los devas. "El más acá" es el reino del deseo (kāmadhātu) y "el más allá" los reinos de la forma y sin forma (rūpārūpadhātu). "El más acá" es la existencia en el deseo y la forma, y "el más allá" la existencia sin forma. "El más acá" es la identidad personal y "el más allá" son los medios de sustento de dicha identidad. Así, en este contexto de "el más acá y el más allá", se dice que quien abandona el deseo y la pasión (chandarāga) mediante el cuarto sendero "abandona el más acá y el más allá". Y aquí, aunque el que no regresa ya no tiene deseo ni pasión por la identidad personal en este mundo debido al abandono de la pasión sensual, aun así, para elogiar las virtudes del cuarto sendero, se agrupan todas estas divisiones de "el más acá y el más allá", y se dice que "abandona el más acá y el más allá" mediante el abandono del deseo y la pasión en ellos. อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส วิภาวนตฺถาย อุปมํ อาห ‘‘อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, สปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. โส ทุวิโธ – กามรูปี จ อกามรูปี จ. กามรูปีปิ ทุวิโธ – ชลโช ถลโช จ. ชลโช ชเล เอว กามรูปํ ลภติ, น ถเล, สงฺขปาลชาตเก สงฺขปาลนาคราชา วิย. ถลโช ถเล เอว, น ชเล. โส ชชฺชรภาเวน ชิณฺณํ, จิรกาลตาย ปุราณญฺจาติ สงฺขํ คตํ. ตจํ ชหนฺโต จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม สปฺปชาติ ทีฆตฺตภาโว. อุรคา หิ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สชาตึ นาติวตฺตนฺติ – อุปปตฺติยํ, จุติยํ, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน, สมานชาติยา [Pg.13] เมถุนปฏิเสวเน, ชิณฺณตจาปนยเน จาติ. สปฺโป หิ ยทา ตจํ ชหาติ, ตทา สชาติยํเยว ฐตฺวา ชหาติ. สชาติยํ ฐิโตปิ จ ชิคุจฺฉนฺโต ชหาติ. ชิคุจฺฉนฺโต นาม ยทา อุปฑฺฒฏฺฐาเน มุตฺโต โหติ, อุปฑฺฒฏฺฐาเน อมุตฺโต โอลมฺพติ, ตทา นํ อฏฺฏียนฺโต ชหาติ. เอวํ ชิคุจฺฉนฺโตปิ จ ทณฺฑนฺตรํ วา มูลนฺตรํ วา ปาสาณนฺตรํ วา นิสฺสาย ชหาติ. นิสฺสาย ชหนฺโตปิ จ ถามํ ชเนตฺวา, อุสฺสาหํ กตฺวา, วีริเยน วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ กตฺวา, ปสฺสสนฺโตว ผณํ กริตฺวา ชหาติ. เอวํ ชหิตฺวา เยนกามํ ปกฺกมติ. เอวเมวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ โอรปารํ ชหิตุกาโม จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม ภิกฺขุโน ‘‘อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑) วจนโต สีลํ. เตเนวาห ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปฺปญฺโญ’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓; เปฏโก. ๒๒). เอวเมติสฺสํ สชาติยํ ฐิโต ภิกฺขุ ตํ สกตฺตภาวาทิเภทํ โอรปารํ ชิณฺณปุราณตจมิว ทุกฺขํ ชเนนฺตํ ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ชิคุจฺฉนฺโต กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย อธิมตฺตวายามสงฺขาตํ ถามํ ชเนตฺวา ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๖; วิภ. ๕๑๙) วุตฺตนเยน รตฺตินฺทิวํ ฉธา วิภชิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อุรโค วิย, วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุรโค วิย ปสฺสสนฺโต, อยมฺปิ อสิถิลปรกฺกมตาย วายมนฺโต อุรโค วิย ผณํ กริตฺวา, อยมฺปิ ญาณวิปฺผารํ ชเนตฺวา อุรโคว ตจํ โอรปารํ ชหาติ. ชหิตฺวา จ อุรโค วิย โอหิตตโจ เยนกามํ อยมฺปิ โอหิตภาโร อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุทิสํ ปกฺกมตีติ. เตนาห ภควา – Ahora, para ilustrar este significado, presenta el símil: "como una serpiente se despoja de su vieja piel gastada". En ese contexto, "urago" es aquel que se desplaza con el pecho, siendo este un epíteto de la serpiente. Esta es de dos tipos: la que puede cambiar de forma a voluntad y la que no. La que cambia de forma a voluntad también es de dos tipos: nacida en el agua y nacida en la tierra. La nacida en el agua solo obtiene la facultad de cambiar de forma en el agua, no en la tierra, como el rey naga Saṅkhapāla en el Saṅkhapāla Jātaka. La nacida en la tierra solo la obtiene en la tierra, no en el agua. Cuando la serpiente desea despojarse de su piel, la cual está gastada por la decrepitud y es vieja por el paso del tiempo, lo hace de cuatro maneras: establecida en su propia naturaleza (sajātī), sintiendo asco, mediante un apoyo y con esfuerzo. Su "naturaleza" (sajātī) se refiere a la especie de las serpientes, seres de cuerpo largo. Pues las serpientes no transgreden su propia naturaleza en cinco circunstancias: en el nacimiento, en la muerte, al caer en un sueño profundo, al copular con los de su misma especie y al despojarse de su piel vieja. Pues cuando una serpiente muda su piel, lo hace permaneciendo fiel a su naturaleza. Y aun establecida en su naturaleza, se despoja de ella sintiendo asco. "Sentir asco" significa que cuando la piel está medio suelta y medio adherida, colgando, la serpiente se despoja de ella con repulsión. Sintiendo tal asco, se despoja de ella apoyándose en un palo, una raíz o una piedra. Y al apoyarse, generando fuerza, haciendo un esfuerzo, doblando su cola con vigor y resoplando mientras extiende su capucha, se despoja de la piel. Tras haberla dejado, se marcha a donde desea. Del mismo modo, este bhikkhu que desea abandonar el más acá y el más allá, lo hace de cuatro maneras: establecido en su naturaleza, sintiendo asco, mediante un apoyo y con esfuerzo. La "naturaleza" para un bhikkhu es la virtud (sīla), según las palabras: "nacido con el nacimiento noble". Por ello dijo el Bienaventurado: "el hombre sabio, establecido en la virtud". Así, este bhikkhu, establecido en esta naturaleza de los nobles, viendo los diversos peligros en su propia identidad personal y demás aspectos del "más acá y el más allá", los cuales generan sufrimiento como una piel vieja y gastada, siente asco hacia ellos; entonces, apoyándose en buenos amigos (kalyāṇamitta) y generando la fuerza denominada "esfuerzo supremo", purifica su mente de los estados obstructivos mediante la meditación caminando y sentado durante el día. Siguiendo el método descrito, dividiendo el día y la noche en seis periodos, esforzándose y bregando como la serpiente que dobla su cola, como la serpiente que resopla doblando sus piernas en la postura cruzada, este bhikkhu se esfuerza con un vigor incansable y, como la serpiente que extiende su capucha, él expande su conocimiento y abandona el más acá y el más allá. Y tras haberlo abandonado, al igual que la serpiente que se ha despojado de su piel, este bhikkhu, habiendo dejado la carga de los cinco agregados, se dirige hacia la región del elemento del Nibbāna sin residuo. Por eso dijo el Bienaventurado: ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ; โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. "Aquel que elimina el odio surgido, como se elimina con medicinas el veneno de serpiente que se propaga; ese bhikkhu abandona el más acá y el más allá, como una serpiente se despoja de su vieja piel gastada". เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน ปฐมคาถา เทสิตาติ. Así, el Bienaventurado enseñó este primer verso, culminando con el estado de Arahant. ๒. อิทานิ ทุติยคาถาย อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตตฺราปิ – 2. Ahora ha llegado el turno de la explicación del significado del segundo verso. También allí: ‘‘เยน [Pg.14] ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ; วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. – "Habiendo declarado el procedimiento de por quién, dónde, cuándo y por qué fue dicho este verso, realizaré la explicación de su significado". อยเมว มาติกา. ตโต ปรญฺจ สพฺพคาถาสุ. อติวิตฺถารภเยน ปน อิโต ปภุติ มาติกํ อนิกฺขิปิตฺวา อุปฺปตฺติทสฺสนนเยเนว ตสฺสา ตสฺสา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. เสยฺยถิทํ โย ราคมุทจฺฉิทา อเสสนฺติ อยํ ทุติยคาถา. Este es el esquema (mātikā). Y a partir de aquí, en todos los versos, por temor a una extensión excesiva, realizaré la explicación del significado mostrando el sentido de cada uno simplemente a través de la exposición de su origen, sin establecer el esquema. A saber: "Aquel que ha cortado el deseo por completo", este es el segundo verso. ตสฺสุปฺปตฺติ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก อญฺญตโร สุวณฺณการปุตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิโต. เถโร ตสฺส ‘‘ทหรานํ อสุภํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ราควิฆาตตฺถํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. ตสฺส ตสฺมึ อาเสวนมตฺตมฺปิ จิตฺตํ น ลภติ. โส ‘‘อนุปการํ มเมต’’นฺติ เถรสฺส อาโรเจสิ. เถโร ‘‘ทหรานเมตํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ปุนปิ ตเทวาจิกฺขิ. เอวํ จตฺตาโร มาสา อตีตา, โส กิญฺจิมตฺตมฺปิ วิเสสํ น ลภติ. ตโต นํ เถโร ภควโต สนฺติกํ เนสิ. ภควา ‘‘อวิสโย, สาริปุตฺต, ตุยฺเหตสฺส สปฺปายํ ชานิตุํ, พุทฺธเวเนยฺโย เอโส’’ติ วตฺวา ปภสฺสรวณฺณํ ปทุมํ อิทฺธิยา นิมฺมินิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ปาทาสิ – ‘‘หนฺท, ภิกฺขุ, อิมํ วิหารปจฺฉายายํ วาลิกาตเล นาเฬน วิชฺฌิตฺวา ฐเปหิ, อภิมุขญฺจสฺส ปลฺลงฺเกน นิสีท ‘โลหิตํ โลหิต’นฺติ อาวชฺเชนฺโต’’ติ. อยํ กิร ปญฺจ ชาติสตานิ สุวณฺณกาโรว อโหสิ. เตนสฺส ‘‘โลหิตกนิมิตฺตํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา ภควา โลหิตกกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส ตถา กตฺวา มุหุตฺเตเนว ยถากฺกมํ ตตฺถ จตฺตาริปิ ฌานานิ อธิคนฺตฺวา อนุโลมปฏิโลมาทินา นเยน ฌานกีฬํ อารภิ. อถ ภควา ‘ตํ ปทุมํ มิลายตู’ติ อธิฏฺฐาสิ. โส ฌานา วุฏฺฐิโต ตํ มิลาตํ กาฬวณฺณํ ทิสฺวา ‘‘ปภสฺสรรูปํ ชราย ปริมทฺทิต’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตโต นํ อชฺฌตฺตมฺปิ อุปสํหริ. ตโต ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ ตโยปิ ภเว อาทิตฺเต วิย ปสฺสิ. เอวํ ปสฺสโต จสฺสาวิทูเร ปทุมสฺสโร อตฺถิ. ตตฺถ ทารกา โอโรหิตฺวา ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา ภญฺชิตฺวา ราสึ กโรนฺติ. ตสฺส ตานิ อุทเก ปทุมานิ นฬวเน อคฺคิชาลา วิย ขายึสุ, ปตฺตานิ ปตนฺตานิ ปปาตํ ปวิสนฺตานิ วิย ขายึสุ, ถเล นิกฺขิตฺตปทุมานํ อคฺคานิ มิลาตานิ อคฺคิฑฑฺฒานิ วิย [Pg.15] ขายึสุ. อถสฺส ตทนุสาเรน สพฺพธมฺเม อุปนิชฺฌายโต ภิยฺโยโสมตฺตาย ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตโต ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว ตสฺส ภิกฺขุโน อุปริ สรีราภํ มุญฺจิ. สา จสฺส มุขํเยว อชฺโฌตฺถริ. ตโต โส ‘‘กิเมต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ภควนฺตํ อาคนฺตฺวา สมีเป ฐิตมิว ทิสฺวา อุฏฺฐายาสนา อญฺชลึ ปณาเมสิ. อถสฺส ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ ‘‘โย ราคมุทจฺฉิทา อเสส’’นฺติ. Su origen es el siguiente: en una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika. En aquel tiempo, un asistente del venerable anciano Sāriputta, hijo de un orfebre, se había ordenado bajo la dirección del anciano. El anciano, pensando: "la meditación sobre lo desagradable es adecuada para los jóvenes", le dio el objeto de meditación de lo desagradable (asubhakammaṭṭhāna) para destruir la lujuria. Sin embargo, su mente no encontró interés alguno en ese objeto. Él informó al anciano: "Esto no me es útil". El anciano, pensando de nuevo: "Esto es adecuado para los jóvenes", se lo explicó otra vez. Así pasaron cuatro meses y él no alcanzó ninguna distinción especial. Entonces el anciano lo llevó ante el Bienaventurado. El Bienaventurado dijo: "Sāriputta, conocer qué es adecuado para él no está en tu dominio; él es alguien que debe ser guiado por un buda". Habiendo dicho esto, creó por poder espiritual un loto de color resplandeciente y se lo puso en la mano, diciendo: "Ven, monje, coloca esto en un montículo de arena a la sombra del monasterio, atraviésalo con el tallo y siéntate en la postura de loto frente a él reflexionando: 'rojo, rojo'". Se dice que durante quinientas vidas este monje había sido orfebre. Por eso, sabiendo que un objeto rojo era adecuado para él, el Bienaventurado le dio el objeto de meditación de lo rojo. Habiendo hecho lo indicado, en un instante alcanzó sucesivamente los cuatro jhanas y comenzó a jugar con los jhanas en orden directo e inverso. Entonces el Bienaventurado resolvió: "Que ese loto se marchite". Al salir del jhana y ver el loto marchito y de color oscuro, obtuvo la percepción de la impermanencia: "La forma resplandeciente ha sido oprimida por la vejez". Luego aplicó esa percepción a sí mismo. Después, viendo que "lo que es impermanente es sufrimiento, y lo que es sufrimiento es no-yo", vio los tres reinos de la existencia como si estuvieran en llamas. Mientras observaba esto, en un estanque de lotos no muy lejano, unos niños bajaron, cortaron lotos y los amontonaron. Los lotos en el agua le parecieron como llamaradas de fuego en un bosque de cañas; los pétalos que caían le parecieron como si cayeran en un precipicio; las puntas marchitas de los lotos en tierra firme le parecieron como quemadas por el fuego. Entonces, al contemplar todos los fenómenos de acuerdo con esto, los tres reinos de la existencia se le presentaron con mayor intensidad como una casa en llamas y sin refugio. Entonces el Bienaventurado, sentado en su Cabaña Perfumada, proyectó su luz corporal sobre el monje, la cual cubrió su rostro. Al reflexionar: "¿Qué es esto?", vio al Bienaventurado como si estuviera parado frente a él, se levantó de su asiento y lo saludó con las manos juntas. Entonces el Bienaventurado, conociendo lo que era adecuado para él, le enseñó el Dhamma y recitó este verso luminoso: "Aquel que ha cortado enteramente la lujuria...". ตตฺถ รญฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. อุทจฺฉิทาติ อุจฺฉินฺทติ, ภญฺชติ, วินาเสติ. อตีตกาลิกานมฺปิ หิ ฉนฺทสิ วตฺตมานวจนํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ. อเสสนฺติ สานุสยํ. ภิสปุปฺผํว สโรรุหนฺติ สเร วิรูฬฺหํ ปทุมปุปฺผํ วิย. วิคยฺหาติ โอคยฺห, ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา นาม เอเต ทารกา สรํ โอรุยฺห ภิสปุปฺผํ สโรรุหํ ฉินฺทนฺติ, เอวเมวํ โย ภิกฺขุ อิมํ เตธาตุกโลกสนฺนิวาสํ โอคยฺห – En ese pasaje, "lujuria" (rāga) se refiere a aquello que ocurre por el modo de deleite; es una designación para la lujuria por las cinco cuerdas de los placeres sensuales. "Cortó" (udacchidā) significa que corta, rompe o destruye. Pues los gramáticos aceptan el uso del tiempo presente para verbos en tiempo pasado por razones métricas. "Enteramente" (asesaṃ) significa junto con las tendencias latentes (sānusaya). "Como la flor de loto en el estanque" (bhisapupphaṃva saroruhaṃ) significa como una flor de loto crecida en un estanque. "Habiendo entrado" (vigayha) significa habiendo descendido o entrado. El resto es igual a lo anterior. ¿Qué se quiere decir? Así como estos niños, habiendo descendido al estanque, cortan la flor de loto, de la misma manera, el monje que ha entrado en esta morada del mundo de los tres reinos... ‘‘นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ’’; (ธ. ป. ๒๐๒); "No hay fuego igual a la lujuria" (Dhp 202); ‘‘กามราเคน ทยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริทยฺหติ’’; (สํ. นิ. ๑.๒๑๒); "Ardo por la lujuria sensual, mi mente está consumida por la fiebre" (SN 1.212); ‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ’’. (ธ. ป. ๓๔๗); "Aquellos apasionados por la lujuria caen en la corriente, como la araña en la tela que ella misma ha tejido" (Dhp 347); ‘‘รตฺโต โข, อาวุโส, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๕๖, ๗๒) – "Amigo, aquel que está apasionado, vencido por la lujuria y con la mente obsesionada por ella, destruye incluso la vida" (AN 3.56, 72); เอวมาทินยมนุคนฺตฺวา ราคาทีนวปจฺจเวกฺขเณน ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ สํวเรหิ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณเกสุ วตฺถูสุ อสุภสญฺญาย จ โถกํ โถกํ ราคํ สมุจฺฉินฺทนฺโต อนาคามิมคฺเคน อวเสสํ อรหตฺตมคฺเคน จ ตโต อนวเสสมฺปิ อุจฺฉินฺทติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ. เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน คาถา เทสิตา. เทสนาปริโยสาเน จ โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ. Siguiendo este método y mediante la reflexión sobre el peligro de la lujuria, con las restricciones mencionadas como la restricción moral y la percepción de lo desagradable en objetos animados e inanimados, extirpando poco a poco la lujuria, la corta parcialmente con el sendero del no-regreso (anāgāmimagga) y totalmente con el sendero del arahant (arahattamagga). De la manera explicada anteriormente, ese monje abandona este lado y el más allá, tal como una serpiente desecha su vieja piel desgastada. Así, el Bienaventurado enseñó este verso culminando en el estado de arahant. Al finalizar la enseñanza, el monje se estableció en el estado de arahant. ๓. โย [Pg.16] ตณฺหมุทจฺฉิทาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร วิหรนฺโต ตณฺหาวเสน อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺเกติ. ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อิมํ โอภาสคาถมภาสิ. 3. ¿Cuál es el origen del verso "Aquel que ha cortado la avidez"? El Bienaventurado residía en Sāvatthī. Cierto monje, que vivía a orillas del estanque de lotos Gaggarā, abrigaba pensamientos malsanos impulsados por la avidez. El Bienaventurado, conociendo su inclinación, recitó este verso luminoso. ตตฺถ ตสฺสตีติ ตณฺหา. วิสเยหิ ติตฺตึ น อุเปตีติ อตฺโถ. กามภววิภวตณฺหานเมตํ อธิวจนํ. สริตนฺติ คตํ ปวตฺตํ, ยาว ภวคฺคา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีฆสรนฺติ สีฆคามินึ, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ อคเณตฺวา มุหุตฺเตเนว ปรจกฺกวาฬมฺปิ ภวคฺคมฺปิ สมฺปาปุณิตุํ สมตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมตํ สริตํ สีฆสรํ สพฺพปฺปการมฺปิ ตณฺหํ – En ese contexto, "avidez" (taṇhā) es aquello que tiene sed. El significado es que no encuentra satisfacción en los objetos. Es una designación para la avidez por los placeres sensuales, por la existencia y por la no-existencia. "Corriente" (saritaṃ) significa lo que fluye o sucede; se dice que permanece inundándolo todo hasta la cima de la existencia. "De flujo rápido" (sīghasaraṃ) significa que se mueve con rapidez; se dice que es capaz de alcanzar otros sistemas de mundos y la cima de la existencia en un momento, sin considerar los peligros presentes y futuros. De esta manera, respecto a toda forma de avidez, que es una corriente de flujo rápido... ‘‘อุปริวิสาลา ทุปฺปูรา, อิจฺฉา วิสฏคามินี; เย จ ตํ อนุคิชฺฌนฺติ, เต โหนฺติ จกฺกธาริโน’’ติ. "Amplia arriba y difícil de saciar, el deseo se extiende fluyendo. Aquellos que se entregan a él, cargan con la rueda". ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ; อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗); «El hombre que tiene a la avidez como compañera, errando por este largo camino, no trasciende el saṃsāra con su devenir de esta manera y de otra manera». ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราชา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) จ – «El mundo es deficiente, insaciable, un esclavo de la avidez, gran rey». เอวมาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วิโสสยิตฺวา อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุจฺฉิชฺชติ, โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ. Así, mediante la contemplación del peligro y mediante el autocontrol de la moralidad y demás prácticas de la manera explicada anteriormente, aquel monje que, habiendo secado las impurezas poco a poco, las corta completamente a través del camino del estado de arahant; en ese mismo instante, ese monje abandona en todos sus modos lo de aquí y lo de allá. Al concluir la enseñanza, ese monje quedó establecido en el estado de arahant. ๔. โย มานมุทพฺพธีติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คงฺคาย ตีเร วิหรนฺโต คิมฺหกาเล อปฺโปทเก โสเต กตํ นฬเสตุํ ปจฺฉา อาคเตน มโหเฆน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา’’ติ สํวิคฺโค อฏฺฐาสิ. ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควา อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ. 4. ¿Cuál es el origen de 'Aquel que ha erradicado el orgullo'? El Bienaventurado residía en Sāvatthī. Un cierto monje que vivía a orillas del río Ganges, habiendo visto en la estación calurosa, cuando la corriente era escasa, un puente de juncos construido que era arrastrado por una gran inundación repentina que llegó después, permaneció conmovido pensando: «las formaciones son impermanentes». Habiendo conocido su inclinación, el Bienaventurado pronunció este verso luminoso. ตตฺถ [Pg.17] มาโนติ ชาติอาทิวตฺถุโก เจตโส อุณฺณาโม. โส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ ติวิโธ โหติ. ปุน ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ, เสยฺยสฺส สทิโส, เสยฺยสฺส หีโน, สทิสสฺส เสยฺโย, สทิสสฺส สทิโส, สทิสสฺส หีโน, หีนสฺส เสยฺโย, หีนสฺส สทิโส, หีนสฺส หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ นววิโธ โหติ. ตํ สพฺพปฺปการมฺปิ มานํ – Allí, el orgullo (māna) es la altivez de la mente basada en el nacimiento y otros factores. Este es de tres tipos: el orgullo de 'yo soy superior', el orgullo de 'yo soy igual' y el orgullo de 'yo soy inferior'. De nuevo, es de nueve tipos así: para uno que es superior, el orgullo de 'soy superior', 'soy igual' o 'soy inferior'; para uno que es igual, el orgullo de 'soy superior', 'soy igual' o 'soy inferior'; y para uno que es inferior, el orgullo de 'soy superior', 'soy igual' o 'soy inferior'. Sobre todo ese orgullo en todos sus modos: ‘‘เยน มาเนน มตฺตาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ. (อิติวุ. ๖) – «Aquellos seres que, embriagados por el orgullo, van a un destino de sufrimiento». อาทินา นเยน ตตฺถ อาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วเธนฺโต กิเลสานํ อพลทุพฺพลตฺตา นฬเสตุสทิสํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อติพลตฺตา มโหฆสทิเสน อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุทพฺพธิ, อนวเสสปฺปหานวเสน อุจฺฉินฺทนฺโต วเธตีติ วุตฺตํ โหติ. โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ. De la manera mencionada anteriormente, mediante la contemplación del peligro y mediante el autocontrol de la moralidad y otros métodos, aquel que, destruyéndolo poco a poco —debido a que las impurezas son débiles y sin fuerza, semejantes a un puente de juncos, y debido a que los estados supramundanos son extraordinariamente fuertes, semejantes a una gran inundación— erradicó completamente el orgullo mediante el camino del estado de arahant; se dice que lo destruye cortándolo mediante el abandono sin residuo. En ese mismo instante, ese monje abandona en todos sus modos lo de aquí y lo de allá. Al concluir la enseñanza, ese monje quedó establecido en el estado de arahant. ๕. ติ กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อิโต ปรานญฺจ ทฺวาทสนฺนํ เอกาเยว อุปฺปตฺติ. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร พฺราหฺมโณ อตฺตโน ธีตุยา วาเรยฺเย ปจฺจุปฏฺฐิเต จินฺเตสิ – ‘‘เกนจิ วสเลน อปริภุตฺตปุพฺเพหิ ปุปฺเผหิ ทาริกํ อลงฺกริตฺวา ปติกุลํ เปเสสฺสามี’’ติ. โส สนฺตรพาหิรํ สาวตฺถึ วิจินนฺโต กิญฺจิ ติณปุปฺผมฺปิ อปริภุตฺตปุพฺพํ นาทฺทส. อถ สมฺพหุเล ธุตฺตกชาติเก พฺราหฺมณทารเก สนฺนิปติเต ทิสฺวา ‘‘เอเต ปุจฺฉิสฺสามิ, อวสฺสํ สมฺพหุเลสุ โกจิ ชานิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เต ตํ พฺราหฺมณํ อุปฺปณฺเฑนฺตา อาหํสุ – ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก น เกนจิ ปริภุตฺตปุพฺพํ. เตน ธีตรํ อลงฺกริตฺวา เทหี’’ติ. โส ทุติยทิวเส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ภตฺตวิสฺสคฺคํ กตฺวา อจิรวติยา นทิยา ตีเร อุทุมฺพรวนํ คนฺตฺวา เอกเมกํ รุกฺขํ วิจินนฺโต ปุปฺผสฺส วณฺฏมตฺตมฺปิ นาทฺทส. อถ วีติวตฺเต มชฺฌนฺหิเก ทุติยตีรํ อคมาสิ. ตตฺถ จ อญฺญตโร ภิกฺขุ อญฺญตรสฺมึ มนุญฺเญ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ [Pg.18] มนสิ กโรติ. โส ตตฺถ อุปสงฺกมิตฺวา อมนสิกริตฺวา, สกึ นิสีทิตฺวา, สกึ อุกฺกุฏิโก หุตฺวา, สกึ ฐตฺวา, ตํ รุกฺขํ สพฺพสาขาวิฏปปตฺตนฺตเรสุ วิจินนฺโต กิลมติ. ตโต นํ โส ภิกฺขุ อาห – ‘‘พฺราหฺมณ, กึ มคฺคสี’’ติ? ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ, โภ’’ติ. ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก นตฺถิ, มุสา เอตํ วจนํ, มา กิลมา’’ติ. อถ ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา โอภาสํ มุญฺจิตฺวา สมุปฺปนฺนสมนฺนาหารพหุมานสฺส อิมา โอภาสคาถาโย อภาสิ ‘‘โย นาชฺฌคมา ภเวสุ สาร’’นฺติ สพฺพา วตฺตพฺพา. 5. ¿Cuál es el origen [de esto]? Este verso y los doce siguientes tienen un único origen. En una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī. En aquel tiempo, un cierto brahmán, al aproximarse la boda de su hija, pensó: «Adornaré a la joven con flores que no hayan sido usadas antes por ningún hombre de baja casta y la enviaré a la casa del esposo». Buscando por dentro y por fuera de Sāvatthī, no vio ni siquiera una flor de hierba que no hubiera sido usada antes. Entonces, habiendo visto reunidos a un grupo de jóvenes brahmanes de naturaleza juerguista, pensó: «Les preguntaré a ellos; seguramente entre muchos alguno lo sabrá». Se acercó y les preguntó. Ellos, queriendo burlarse del brahmán, dijeron: «Brahmán, en el mundo existe lo que se llama la flor de udumbara, que nunca ha sido usada por nadie. Adorna a tu hija con ella y dásela [al esposo]». Al día siguiente, habiéndose levantado temprano y terminado su comida, fue a un bosque de udumbara a orillas del río Aciravatī y, examinando árbol por árbol, no vio ni siquiera el tallo de una flor. Entonces, pasada la mitad del día, fue a la otra orilla. Allí, un cierto monje estaba sentado para el retiro diurno al pie de un agradable árbol, aplicando la mente a un tema de meditación. Él se acercó allí y, sin meditar, sentándose una vez, poniéndose en cuclillas una vez, permaneciendo de pie una vez, examinando ese árbol entre todas las ramas, ramitas y hojas, se cansó. Entonces el monje le dijo: «Brahmán, ¿qué buscas?». «La flor de udumbara, señor». «Brahmán, en el mundo no existe lo que se llama flor de udumbara; esa afirmación es falsa, no te canses». Entonces el Bienaventurado, conociendo la inclinación de ese monje, emitiendo luz, pronunció estos versos luminosos para el monje cuya atención y gran respeto habían surgido: 'Aquel que no encontró en las existencias ninguna esencia', y así todos los versos deben ser mencionados. ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว นาชฺฌคมาติ นาธิคจฺฉิ, นาธิคจฺฉติ วา. ภเวสูติ กามรูปารูปสญฺญีอสญฺญีเนวสญฺญีนาสญฺญีเอกโวการจตุโวการปญฺจโวการภเวสุ. สารนฺติ นิจฺจภาวํ อตฺตภาวํ วา. วิจินนฺติ ปญฺญาย คเวสนฺโต. ปุปฺผมิว อุทุมฺพเรสูติ ยถา อุทุมฺพรรุกฺเขสุ ปุปฺผํ วิจินนฺโต เอส พฺราหฺมโณ นาชฺฌคมา, เอวํ โย โยคาวจโรปิ ปญฺญาย วิจินนฺโต สพฺพภเวสุ กิญฺจิ สารํ นาชฺฌคมา. โส อสารกฏฺเฐน เต ธมฺเม อนิจฺจโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรธมฺเม อธิคจฺฉนฺโต ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ อยมตฺโถ โยชนา จ. อวเสสคาถาสุ ปนสฺส โยชนํ อวตฺวา วิเสสตฺถมตฺตเมว วกฺขาม. Allí, en el primer verso, 'nājjhagamā' significa que no encontró o no encuentra. 'Bhavesu' se refiere a las existencias en el reino de los deseos, de la forma y sin forma; existencias con percepción, sin percepción, y ni con percepción ni sin percepción; existencias de un constituyente, cuatro constituyentes y cinco constituyentes. 'Sāraṃ' significa la naturaleza permanente o la naturaleza de un yo. 'Vicinaṃ' significa buscando con sabiduría. 'Pupphamiva udumbaresu' significa que así como este brahmán, buscando flores en los árboles de udumbara, no las encontró, así también el practicante de yoga que, investigando con sabiduría, no encontró esencia alguna en todas las existencias. Él, contemplando mediante la visión cabal esos fenómenos como impermanentes y no-yo por el hecho de carecer de esencia, alcanzando gradualmente los estados supramundanos, abandona lo de aquí y lo de allá, al igual que una serpiente su piel vieja y desgastada; este es el significado y la conexión. En los versos restantes, sin embargo, sin hacer la conexión, diremos solamente el significado especial. ๖. 6. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา,อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต’’ติ. (อุทา. ๒๐) – Aquel en cuyo interior no existen irritaciones, habiendo trascendido las diversas formas de existencia. เอตฺถ ตาว อยํ ‘อนฺตรสทฺโท’ – Aquí, en primer lugar, está esta palabra 'antara': ‘‘นทีตีเรสุ สณฺฐาเน, สภาสุ รถิยาสุ จ; ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๒๘); «En las orillas de los ríos, en los asentamientos, en las asambleas y en las calles; la gente se reúne y delibera: ¿cuál es el asunto entre tú y yo?». ‘‘อปฺปมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน อนฺตรา โวสานมาปาทิ’’ (อ. นิ. ๑๐.๘๔); ‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน; ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อ. นิ. ๗.๖๔; อิติวุ. ๘๘) – «“Debido a un pequeño logro de distinción, uno llegó a un punto muerto en el medio” (AN 10.84); “La ira engendra el perjuicio, la ira es la perturbación de la mente; el peligro nace del interior, pero la gente no se da cuenta de ello” (AN 7.64; Itivu. 88)». เอวํ [Pg.19] การณเวมชฺฌจิตฺตาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อิธ ปน จิตฺเต. ตโต ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปาติ ตติยมคฺเคน สมูหตตฺตา ยสฺส จิตฺเต น สนฺติ โกปาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ภโวติ สมฺปตฺติ, วิภโวติ วิปตฺติ. ตถา ภโวติ วุทฺธิ, วิภโวติ หานิ. ภโวติ สสฺสโต, วิภโวติ อุจฺเฉโท. ภโวติ ปุญฺญํ, วิภโวติ ปาปํ. วิภโว อภโวติ จ อตฺถโต เอกเมว. ตสฺมา อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอตฺถ ยา เอสา สมฺปตฺติวิปตฺติวุฑฺฒิหานิสสฺสตุจฺเฉทปุญฺญปาปวเสน อิติ อเนกปฺปการา ภวาภวตา วุจฺจติ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ยถาสมฺภวํ เตน เตน นเยน ตํ อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอวมตฺโถ ญาตพฺโพ. «Así, se ve que en [las palabras] causa, medio, mente, etc., hay múltiples significados. Sin embargo, aquí se refiere a la mente. Por tanto, “aquel en cuyo interior no existen irritaciones” significa que en su mente no hay irritaciones porque han sido erradicadas por el tercer camino. Además, dado que “bhava” es éxito y “vibhava” es fracaso; asimismo, “bhava” es crecimiento y “vibhava” es declive; “bhava” es eternalismo y “vibhava” es aniquilacionismo; “bhava” es mérito y “vibhava” es mal. “Vibhava” y “abhava” son lo mismo en significado. Por lo tanto, en la frase “tras haber trascendido tal y tal estado de existencia (itibhavābhavatañca vītivatto)”, se habla de diversos tipos de existencia y no-existencia por medio del éxito y el fracaso, el crecimiento y el declive, el eternalismo y el aniquilacionismo, el mérito y el mal. El significado debe entenderse así: mediante los cuatro caminos, según corresponda y por ese método, él ha trascendido “tal y tal estado de existencia”». ๗. ยสฺส วิตกฺกาติ เอตฺถ ปน ยสฺส ภิกฺขุโน ตโย กามพฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกา, ตโย ญาติชนปทามรวิตกฺกา, ตโย ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺตลาภสกฺการสิโลกอนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกาติ เอเต นว วิตกฺกา สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิปกฺขววตฺถาเนน ตสฺส ตสฺส ปหานสมตฺเถหิ ตีหิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ จ วิธูปิตา ภุสํ ธูปิตา สนฺตาปิตา ทฑฺฒาติ อตฺโถ. เอวํ วิธูเปตฺวา จ อชฺฌตฺตํ สุวิกปฺปิตา อเสสา, นิยกชฺฌตฺตภูเต อตฺตโน ขนฺธสนฺตาเน อชฺฌตฺตชฺฌตฺตภูเต จิตฺเต จ ยถา น ปุน สมฺภวนฺติ, เอวํ อรหตฺตมคฺเคน อเสสา ฉินฺนา. ฉินฺนญฺหิ กปฺปิตนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒; ๔.๓๖๕). เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 7. «En la frase “Aquel cuyos pensamientos...”, para aquel monje, hay estos nueve tipos de pensamientos: la tríada de pensamientos sensuales, de malevolencia y de crueldad; la tríada de pensamientos sobre los parientes, sobre el país y sobre los inmortales; y la tríada de pensamientos relacionados con la solicitud por otros, con la ganancia, el honor y la fama, y con no ser menospreciado. Tras reflexionar sobre el peligro (ādīnava) en estos nueve pensamientos mediante el método explicado en el Samantabhadraka, y mediante la determinación de sus antídotos, estos son “quemados”, calcinados, consumidos y reducidos a cenizas por los tres caminos inferiores, según la capacidad de cada uno para abandonarlos. Habiéndolos quemado así, están enteramente bien cortados internamente, sin residuo, de modo que no vuelvan a surgir en el propio continuo de los agregados ni en la mente, que es lo más interno; así, han sido cortados sin resto por el camino del arhat. Pues lo que está cortado se dice que está “arreglado” (kappita). Como se dice: “con el cabello y la barba arreglados”. Así debe verse el significado en este contexto». ๘. อิทานิ โย นาจฺจสารีติ เอตฺถ โย นาจฺจสารีติ โย นาติธาวิ. น ปจฺจสารีติ น โอหียิ. กึ วุตฺตํ โหติ? อจฺจารทฺธวีริเยน หิ อุทฺธจฺเจ ปตนฺโต อจฺจาสรติ, อติสิถิเลน โกสชฺเช ปตนฺโต ปจฺจาสรติ. ตถา ภวตณฺหาย อตฺตานํ กิลเมนฺโต อจฺจาสรติ, กามตณฺหาย กามสุขมนุยุญฺชนฺโต ปจฺจาสรติ. สสฺสตทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. อตีตํ อนุโสจนฺโต อจฺจาสรติ, อนาคต ปฏิกงฺขนฺโต ปจฺจาสรติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. ตสฺมา โย เอเต อุโภ อนฺเต วชฺเชตฺวา มชฺฌิมํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺโต นาจฺจสารี น ปจฺจสารีติ เอวํ วุตฺตํ โหติ. สพฺพํ [Pg.20] อจฺจคมา อิมํ ปปญฺจนฺติ ตาย จ ปน อรหตฺตมคฺคโวสานาย มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สพฺพํ อิมํ เวทนาสญฺญาวิตกฺกปฺปภวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ติวิธํ ปปญฺจํ อจฺจคมา อติกฺกนฺโต, สมติกฺกนฺโตติ อตฺโถ. 8. «Ahora, en la frase “quien no corre demasiado hacia adelante”, esto significa que no corrió en exceso. “Ni se queda atrás” significa que no se rezagó. ¿Qué se quiere decir con esto? Ciertamente, por un esfuerzo excesivo, cayendo en la agitación (uddhacce), uno corre demasiado; por una laxitud extrema, cayendo en la pereza (kosajje), uno se queda atrás. Del mismo modo, por el deseo de existencia (bhavataṇhā), atormentándose a sí mismo, uno corre demasiado; por el deseo sensual (kāmataṇhā), entregándose al placer sensorial, uno se queda atrás. Por la visión eternalista, uno corre demasiado; por la visión aniquilacionista, uno se queda atrás. Lamentándose por el pasado, uno corre demasiado; anhelando el futuro, uno se queda atrás. Por la visión sobre el pasado, uno corre demasiado; por la visión sobre el futuro, uno se queda atrás. Por lo tanto, aquel que, evitando ambos extremos, practica el camino medio, “ni corre demasiado hacia adelante ni se queda atrás”; esto es lo que se dice. “Trascendió toda esta proliferación (papañca)”: mediante ese camino medio que culmina en el camino del arhat, ha trascendido, superado y traspasado toda esta triple proliferación consistente en el deseo, el orgullo y las visiones, que se originan a partir de la sensación, la percepción y el pensamiento». ๙. ตทนนฺตรคาถาย ปน สพฺพํ วิตถมิทนฺติ ญตฺวา โลเกติ อยเมว วิเสโส. ตสฺสตฺโถ – สพฺพนฺติ อนวเสสํ, สกลมนูนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ปน วิปสฺสนุปคํ โลกิยขนฺธายตนธาตุปฺปเภทํ สงฺขตเมว อิธาธิปฺเปตํ. วิตถนฺติ วิคตตถภาวํ. นิจฺจนฺติ วา สุขนฺติ วา สุภนฺติ วา อตฺตาติ วา ยถา ยถา กิเลสวเสน พาลชเนหิ คยฺหติ, ตถาตถาภาวโต วิตถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทนฺติ ตเมว สพฺพํ ปจฺจกฺขภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห. ญตฺวาติ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา, ตญฺจ ปน อสมฺโมหโต, น วิสยโต. โลเกติ โอกาสโลเก สพฺพํ ขนฺธาทิเภทํ ธมฺมชาตํ ‘‘วิตถมิท’’นฺติ ญตฺวาติ สมฺพนฺโธ. 9. «En el verso inmediatamente siguiente, la única diferencia es la línea: “Habiendo conocido en el mundo: ‘Todo esto es irreal’”. Su significado es: “todo” significa sin excepción, la totalidad sin que falte nada. No obstante, lo que aquí se pretende son los fenómenos condicionados (saṅkhata) que entran en el rango de la visión cabal (vipassanā), clasificados como los agregados, bases y elementos mundanos. “Irreal” (vitatha) significa carente de una naturaleza real. Se dice que es “irreal” porque no es permanente, ni placentero, ni bello, ni un yo, tal como es percibido por la gente necia bajo la influencia de las impurezas; por no ser de esa manera, se dice que es irreal. Con la palabra “esto”, lo dice indicando todo ello por su naturaleza directamente perceptible. “Habiendo conocido” significa habiéndolo comprendido con la sabiduría del camino, y esto es por medio de la ausencia de confusión, no por el objeto. “En el mundo” significa en el mundo como espacio; la conexión es: “habiendo conocido que todo este conjunto de fenómenos, clasificado como agregados y demás, es irreal”». ๑๐-๑๓. อิทานิ อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ วีตโลโภ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโหติ เอเต วิเสสา. เอตฺถ ลุพฺภนวเสน โลโภ. สพฺพสงฺคาหิกเมตํ ปฐมสฺส อกุสลมูลสฺส อธิวจนํ, วิสมโลภสฺส วา. โย โส ‘‘อปฺเปกทา มาตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ภคินิมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ธีตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๗) เอวํ วุตฺโต. รชฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ทุสฺสนวเสน โทโส, ปุพฺเพ วุตฺตโกธสฺเสตํ อธิวจนํ. มุยฺหนวเสน โมโห, จตูสุ อริยสจฺเจสุ อญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ยสฺมา อยํ ภิกฺขุ โลภํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ โลภํ วิเนตฺวา วิคตโลโภ วิหเรยฺย’’นฺติ, ตสฺมา ตสฺส โลภปฺปหานูปายํ สพฺพสงฺขารานํ วิตถภาวทสฺสนํ โลภปฺปหานานิสํสญฺจ โอรปารปฺปหานํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห. เอส นโย อิโต ปราสุปิ. เกจิ ปนาหุ – ‘‘ยถาวุตฺเตเนว นเยน เอเต ธมฺเม ชิคุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนมารทฺธสฺส ตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน เอกเมกาว เอตฺถ คาถา วุตฺตา’’ติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอส นโย อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ. 10-13. «Ahora, en los siguientes cuatro versos, las distinciones son: “libre de codicia”, “libre de pasión”, “libre de odio” y “libre de engaño”. Aquí, “codicia” (lobha) se refiere al acto de codiciar. Es una designación omnicomprensiva para la primera raíz perjudicial, o para la codicia ilícita. Es aquello de lo que se dice: “a veces, estados de codicia surgen incluso hacia quienes están en la posición de una madre, de una hermana o de una hija” (SN 4.127). “Pasión” (rāga) se refiere al acto de apasionarse; es una designación para el deseo por las cinco cuerdas del placer sensual. “Odio” (dosa) se refiere al acto de corromperse; es una designación para la ira mencionada anteriormente. “Engaño” (moha) se refiere al acto de confundirse; es una designación para la falta de conocimiento sobre las cuatro nobles verdades. En este contexto, puesto que este monje, sintiendo aversión por la codicia, inició la visión cabal pensando: “¿Cuándo podré vivir libre de codicia tras haberla eliminado?”, el Buddha pronunció esta gāthā para él, mostrando el medio para abandonar la codicia, la visión de la naturaleza irreal de todas las formaciones, el beneficio de abandonar la codicia y el abandono de este lado y del más allá. Este método se aplica también a los versos siguientes. Pero algunos dicen: “Cada uno de los versos aquí fue dicho individualmente a diferentes monjes que, del modo recién explicado, sintieron aversión por estos estados e iniciaron la visión cabal”. Se puede aceptar la explicación que se prefiera. Este método se aplica a los siguientes cuatro versos». ๑๔. อยํ [Pg.21] ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน สยนฺตีติ อนุสยา กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคาวิชฺชานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อตฺตโน อาการานุวิธานฏฺเฐน มูลา; อเขมฏฺเฐน อกุสลา; ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตาติปิ มูลา; สาวชฺชทุกฺขวิปากฏฺเฐน อกุสลา; อุภยมฺเปตํ โลภโทสโมหานํ อธิวจนํ. เต หิ ‘‘โลโภ, ภิกฺขเว, อกุสลญฺจ อกุสลมูลญฺจา’’ติอาทินา นเยน เอวํ นิทฺทิฏฺฐา. เอวเมเต อนุสยา เตน เตน มคฺเคน ปหีนตฺตา ยสฺส เกจิ น สนฺติ, เอเต จ อกุสลมูลา ตเถว สมูหตาเส, สมูหตา อิจฺเจว อตฺโถ. ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส หิ เส-การาคมํ อิจฺฉนฺติ สทฺทลกฺขณโกวิทา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ วณฺณยนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอตฺถ ปน ‘‘กิญฺจาปิ โส เอวํวิโธ ภิกฺขุ ขีณาสโว โหติ, ขีณาสโว จ เนว อาทิยติ, น ปชหติ, ปชหิตฺวา ฐิโต’’ติ วุตฺโต. ตถาปิ วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนลกฺขเณน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต อตฺตโน อชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตํ ชหาติ โอรปารนฺติ เวทิตพฺโพ. 14. Esta es la explicación del significado en este contexto: se denominan 'tendencias latentes' (anusaya) porque yacen latentes en la continuidad de los seres en el sentido de que no han sido abandonadas; este es un término para el deseo sensual, la aversión, la vanidad, los puntos de vista, la duda, el deseo de existir y la ignorancia. Se llaman 'raíces' (mūla) en el sentido de que moldean los estados asociados según su propia naturaleza; son 'perjudiciales' (akusala) en el sentido de falta de seguridad. También se llaman raíces porque sirven como fundamento para los estados [asociados]; y perjudiciales porque son censurables y producen resultados dolorosos. Ambos términos son designaciones de la codicia, el odio y el engaño; pues se han descrito así: 'La codicia, monjes, es tanto lo perjudicial como una raíz perjudicial'. De esta manera, para aquel en quien tales tendencias latentes no existen debido a haber sido abandonadas por este y aquel sendero, estas raíces perjudiciales han sido igualmente 'uprooted' (samūhatāse), cuyo significado es 'samūhatā' (totalmente arrancadas). Los expertos en gramática consideran que la terminación '-se' en el nominativo plural es una inserción silábica; sin embargo, los maestros de los comentarios explican que 'seti' es una partícula invariable. Se debe aceptar la interpretación que más agrade. En este contexto, aunque tal monje sea un arahant (aquel cuyas impurezas se han extinguido), y se dice que un arahant 'ni toma ni abandona, sino que permanece habiendo abandonado', aun así se dice que 'abandona el más acá y el más allá' utilizando la forma del presente para indicar la proximidad al presente. O bien, debe entenderse que 'abandona el más acá y el más allá' se refiere a sus propias bases sensoriales internas y externas, las cuales son abandonadas al alcanzar el elemento del nibbāna sin residuo. ตตฺถ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา อนุสยานํ อภาโว เวทิตพฺโพ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตติยมคฺเคน อภาโว โหติ, มานานุสยสฺส จตุตฺถมคฺเคน, ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ ปฐมมคฺเคน, ภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ จตุตฺถมคฺเคเนว. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ อภาโว โหติ. ทุติยมคฺเคน กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตนุภาโว, ตติยมคฺเคน สพฺพโส อภาโว, จตุตฺถมคฺเคน มานานุสยภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ อภาโว โหติ. ตตฺถ ยสฺมา น สพฺเพ อนุสยา อกุสลมูลา; กามราคภวราคานุสยา เอว หิ โลภากุสลมูเลน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ปฏิฆานุสยาวิชฺชานุสยา จ ‘‘โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ’’ อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิมานวิจิกิจฺฉานุสยา ปน น กิญฺจิ อกุสลมูลํ โหนฺติ, ยสฺมา วา อนุสยาภาววเสน จ อกุสลมูลสมุคฺฆาตวเสน จ กิเลสปฺปหานํ ปฏฺฐเปสิ, ตสฺมา – En ese pasaje, la ausencia de las tendencias latentes debe entenderse de dos maneras: a través de la secuencia de las impurezas y a través de la secuencia de los senderos. Según la secuencia de las impurezas, la ausencia de las tendencias latentes al deseo sensual y a la aversión ocurre mediante el tercer sendero; la de la vanidad, mediante el cuarto sendero; la de los puntos de vista y la duda, mediante el primer sendero; y la del deseo de existir y la ignorancia, solo mediante el cuarto sendero. Sin embargo, según la secuencia de los senderos, por el primer sendero ocurre la ausencia de las tendencias a los puntos de vista y a la duda; por el segundo sendero, el debilitamiento de las tendencias al deseo sensual y a la aversión; por el tercer sendero, su ausencia total; y por el cuarto sendero, la ausencia de las tendencias a la vanidad, al deseo de existir y a la ignorancia. En este punto, dado que no todas las tendencias latentes son raíces perjudiciales —pues solo las tendencias al deseo sensual y al deseo de existir se incluyen dentro de la raíz perjudicial de la codicia; mientras que la tendencia a la aversión se incluye como odio y la de la ignorancia como engaño; pero las tendencias a los puntos de vista, la vanidad y la duda no constituyen ninguna raíz perjudicial— ya sea por la ausencia de las tendencias latentes o por el desarraigo de las raíces perjudiciales, se ha expuesto el abandono de las impurezas. Por lo tanto: ‘‘ยสฺสานุสยา [Pg.22] น สนฺติ เกจิ, มูลา จ อกุสลา สมูหตาเส’’. – «Aquel para quien no existen tendencias latentes de ningún tipo, y cuyas raíces perjudiciales han sido totalmente arrancadas». อิติ ภควา อาห. Así lo dijo el Bienaventurado. ๑๕. ยสฺส ทรถชาติ เอตฺถ ปน ปฐมุปฺปนฺนา กิเลสา ปริฬาหฏฺเฐน ทรถา นาม, อปราปรุปฺปนฺนา ปน เตหิ ทรเถหิ ชาตตฺตา ทรถชา นาม. โอรนฺติ สกฺกาโย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘โอริมํ ตีรนฺติ โข, ภิกฺขุ, สกฺกายสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘). อาคมนายาติ อุปฺปตฺติยา. ปจฺจยาเสติ ปจฺจยา เอว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺส ปน อุปาทานกฺขนฺธคฺคหณาย ปจฺจยภูตา อริยมคฺเคน ปหีนตฺตา, เกจิ ทรถชเววจนา กิเลสา น สนฺติ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ. 15. En cuanto a la expresión 'nacido de la aflicción', las impurezas que surgen primero se llaman 'aflicción' (daratha) en el sentido de ardor febril; aquellas que surgen sucesivamente después, por haber nacido de tales aflicciones, se llaman 'nacidas de la aflicción'. Por 'el más acá' (ora) se entiende la propia personalidad (sakkāya), tal como se ha dicho: 'El monje que ve la orilla cercana, esto es una designación para la propia personalidad'. 'Para el retorno' (āgamanāya) significa para el renacimiento. 'Por condiciones' (paccayāse) significa simplemente por condiciones. ¿Qué se quiere decir con esto? Que para aquel cuyas impurezas —que actúan como condiciones para el apego a los agregados de la existencia— no existen debido a haber sido abandonadas por el sendero noble, y para quien no existen tales impurezas sinónimas de aflicción, ese monje, siguiendo el método explicado anteriormente, abandona el más acá y el más allá. ๑๖. ยสฺส วนถชาติ เอตฺถปิ ทรถชา วิย วนถชา เวทิตพฺพา. วจนตฺเถ ปน อยํ วิเสโส – วนุเต, วโนตีติ วา วนํ ยาจติ เสวติ ภชตีติ อตฺโถ. ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ วิสยานํ ปตฺถนโต เสวนโต จ ‘‘วน’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปริยุฏฺฐานวเสน วนํ ถรติ ตโนตีติ วนโถ, ตณฺหานุสยสฺเสตํ อธิวจนํ. วนถา ชาตาติ วนถชาติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘สพฺเพปิ กิเลสา คหนฏฺเฐน วนโถติ วุจฺจนฺติ, อปราปรุปฺปนฺนา ปน วนถชา’’ติ. อยเมว เจตฺถ อุรคสุตฺเต อตฺโถ อธิปฺเปโต, อิตโร ปน ธมฺมปทคาถายํ. วินิพนฺธาย ภวายาติ ภววินิพนฺธาย. อถ วา จิตฺตสฺส วิสเยสุ วินิพนฺธาย อายตึ อุปฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. เหตุเยว เหตุกปฺปา. 16. En la expresión 'nacido del deseo' (vanathajā), debe entenderse de manera similar a 'nacido de la aflicción'. En cuanto al significado del término, existe esta distinción: 'vana' es aquello que anhela, busca y recurre a los objetos; este es un término para la sed (taṇhā), pues se denomina 'vana' (bosque/deseo) por el anhelo y el recurrir a los dominios sensoriales. 'Vanatha' se refiere a aquello que extiende o expande ese deseo a través de la obsesión; es una designación para la tendencia latente de la sed. 'Nacido de vanatha' es 'vanathaja'. Algunos dicen que todas las impurezas se llaman 'vanatha' en el sentido de una maleza espesa, y las que surgen sucesivamente se llaman 'nacidas del deseo'. Este es el significado pretendido aquí en el Discurso de la Serpiente, mientras que el otro es el pretendido en los versos del Dhammapada. 'Para el vínculo con la existencia' significa para el encadenamiento a la existencia; o bien, para el encadenamiento de la mente a los objetos y para el renacimiento futuro. Las causas mismas son denominadas 'como causas' (hetukappā). ๑๗. โย นีวรเณติ เอตฺถ นีวรณาติ จิตฺตํ, หิตปฏิปตฺตึ วา นีวรนฺตีติ นีวรณา, ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ อตฺโถ. ปหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ปญฺจาติ เตสํ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. อีฆาภาวโต อนีโฆ. กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ. วิคตสลฺลตฺตา วิสลฺโล. กึ วุตฺตํ โหติ? โย ภิกฺขุ กามจฺฉนฺทาทีนิ ปญฺจ นีวรณานิ สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน สามญฺญโต วิเสสโต จ นีวรเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา เตน เตน มคฺเคน ปหาย เตสญฺจ ปหีนตฺตา เอว กิเลสทุกฺขสงฺขาตสฺส อีฆสฺสาภาเวน [Pg.23] อนีโฆ, ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) นเยน ปวตฺตาย กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ, ‘‘ตตฺถ กตเม ปญฺจ สลฺลา? ราคสลฺโล, โทสสลฺโล, โมหสลฺโล, มานสลฺโล, ทิฏฺฐิสลฺโล’’ติ วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ สลฺลานํ วิคตตฺตา วิสลฺโล. โส ภิกฺขุ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ชหาติ โอรปารนฺติ. 17. Respecto a 'quien los obstáculos', se llaman 'obstáculos' (nīvaraṇa) porque obstruyen la mente o la práctica del bien; el significado es que la ocultan. 'Cinco' es la delimitación de su número (el deseo sensual, etc.). 'Libre de angustia' (anīgho) por la ausencia de sufrimiento. 'Aquel que ha cruzado la duda' (tiṇṇakathaṃkatho) por haber superado la perplejidad. 'Sin dardos' (visallo) por estar libre de los dardos de las impurezas. ¿Qué se quiere decir con esto? Aquel monje que, habiendo visto el peligro en los cinco obstáculos (el deseo sensual y demás) según el método explicado en el Samantabhaddaka, tanto de manera general como específica, los abandona mediante este y aquel sendero; y al haberlos abandonado, está libre de angustia por la ausencia del sufrimiento de las impurezas; y por haber cruzado la duda que surge de la forma: '¿Acaso existí yo en el pasado?'; y por estar libre de los cinco dardos mencionados: '¿Cuáles son los cinco dardos? El dardo de la pasión, el dardo del odio, el dardo del engaño, el dardo de la vanidad y el dardo de los puntos de vista'; ese monje, siguiendo el método explicado anteriormente, abandona el más acá y el más allá. Así debe entenderse. อตฺราปิ จ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา เอว นีวรณปฺปหานํ เวทิตพฺพํ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ตติยมคฺเคน ปหานํ โหติ, ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน. ‘‘อกตํ วต เม กุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน ปวตฺตสฺส วิปฺปฏิสารสงฺขาตสฺส กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน ปหานํ โหติ, กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ทุติยมคฺเคน ตนุภาโว โหติ, ตติเยน อนวเสสปฺปหานํ. ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน ปหานํ โหตีติ. เอวํ – Y en este contexto, el abandono de los impedimentos debe entenderse de dos maneras: a través de la secuencia de las deficiencias mentales (kilesas) y a través de la secuencia de los caminos supramundanos. Según la secuencia de las deficiencias, el abandono de los impedimentos del deseo sensual y de la malevolencia ocurre mediante el tercer camino; el abandono de los impedimentos de la pereza y el letargo, y de la agitación, ocurre mediante el cuarto camino. El abandono de los impedimentos de la duda y del remordimiento —definido como la inquietud que surge al pensar: 'Ciertamente, no he realizado lo que es saludable'— ocurre mediante el primer camino. Por otro lado, según la secuencia de los caminos, el abandono de los impedimentos del remordimiento y de la duda ocurre mediante el primer camino; el debilitamiento de los impedimentos del deseo sensual y de la malevolencia ocurre mediante el segundo camino, y su abandono total mediante el tercero; el abandono de los impedimentos de la pereza y el letargo, y de la agitación, ocurre mediante el cuarto camino. Así: ‘‘โย นีวรเณ ปหาย ปญฺจ, อนีโฆ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล; โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิวตฺตจํ ปุราณ’’นฺติ. – "Aquel que, habiendo abandonado los cinco impedimentos, está libre de angustia, ha cruzado la duda y está libre de espinas: ese bhikkhu abandona el 'aquí' y el 'más allá', tal como una serpiente se desprende de su piel vieja y gastada". อรหตฺตนิกูเฏเนว ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต. ‘‘เอกจฺเจ เยน เยน เตสํ ภิกฺขูนํ ยา ยา คาถา เทสิตา, เตน เตน ตสฺสา ตสฺสา คาถาย ปริโยสาเน โส โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต’’ติ วทนฺติ. El Bienaventurado culminó la enseñanza situándola en la cúspide del estado de Arahant. Al concluir la enseñanza, ese bhikkhu quedó establecido en el estado de Arahant. Algunos dicen: "De cualquier modo que estos versos fueran enseñados a esos bhikkhus, al final de cada verso respectivo, cada uno de esos bhikkhus quedó establecido en el estado de Arahant". ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย De la Paramatthajotikā, el comentario de la Khuddaka [Nikāya], สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อุรคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. concluye la explicación del Uraga Sutta perteneciente al comentario del Sutta Nipāta. ๒. ธนิยสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Dhaniya Sutta ๑๘. ปกฺโกทโนติ [Pg.24] ธนิยสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน สมเยน ธนิโย โคโป มหีตีเร ปฏิวสติ. ตสฺสายํ ปุพฺพโยโค – กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน ทิพฺพมาเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส สงฺฆสฺส วีสติ สลากภตฺตานิ อทาสิ. โส ตโต จุโต เทเวสุ อุปฺปนฺโน. เอวํ เทวโลเก เอกํ พุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล วิเทหรฏฺฐมชฺเฌ ปพฺพตรฏฺฐํ นาม อตฺถิ ตตฺถ ธมฺมโกรณฺฑํ นาม นครํ, ตสฺมึ นคเร เสฏฺฐิปุตฺโต หุตฺวา อภินิพฺพตฺโต, โคยูถํ นิสฺสาย ชีวติ. ตสฺส หิ ตึสมตฺตานิ โคสหสฺสานิ โหนฺติ, สตฺตวีสสหสฺสา คาโว ขีรํ ทุยฺหนฺติ. โคปา นาม นิพทฺธวาสิโน น โหนฺติ. วสฺสิเก จตฺตาโรมาเส ถเล วสนฺติ, อวเสเส อฏฺฐมาเส ยตฺถ ติโณทกํ สุขํ ลพฺภติ, ตตฺถ วสนฺติ. ตญฺจ นทีตีรํ วา ชาตสฺสรตีรํ วา โหติ. อถายมฺปิ วสฺสกาเล อตฺตโน วสิตคามโต นิกฺขมิตฺวา คุนฺนํ ผาสุวิหารตฺถาย โอกาสํ คเวสนฺโต มหามหี ภิชฺชิตฺวา เอกโต กาลมหี เอกโต มหามหิจฺเจว สงฺขํ คนฺตฺวา สนฺทมานา ปุน สมุทฺทสมีเป สมาคนฺตฺวา ปวตฺตา. ยํ โอกาสํ อนฺตรทีปํ อกาสิ, ตํ ปวิสิตฺวา วจฺฉานํ สาลํ อตฺตโน จ นิเวสนํ มาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตสฺส สตฺต ปุตฺตา, สตฺต ธีตโร, สตฺต สุณิสา, อเนเก จ กมฺมการา โหนฺติ. โคปา นาม วสฺสนิมิตฺตํ ชานนฺติ. ยทา สกุณิกา กุลาวกานิ รุกฺขคฺเค กโรนฺติ, กกฺกฏกา อุทกสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ถลสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ. ยทา ปน สกุณิกา กุลาวกานิ นีจฏฺฐาเน อุทกปิฏฺเฐ กโรนฺติ, กกฺกฏกา ถลสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อุทกสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ. 18. El término 'Pakkodano' se refiere al Dhaniya Sutta. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī. En aquel tiempo, el boyero Dhaniya vivía a orillas del río Mahī. Sus méritos previos son estos: cuando la enseñanza del Bienaventurado Kassapa resplandecía, él ofreció al Sangha veinte raciones de comida por sorteo diariamente durante veinte mil años. Al fallecer allí, renació entre los devas. Tras pasar el intervalo entre dos Budas en el mundo celestial, en el tiempo de nuestro Bienaventurado, renació como hijo de un financiero en la ciudad de Dhammakoṇḍa, en la región montañosa del país de Videha. Vivía de la cría de ganado; poseía unos treinta mil bueyes, de los cuales veintisiete mil eran vacas lecheras. Los boyeros no suelen tener una residencia fija. Durante los cuatro meses de la estación lluviosa viven en tierras altas, y los ocho meses restantes viven donde el pasto y el agua son abundantes, ya sea a orillas de un río o de un lago natural. En la estación de lluvias, Dhaniya salió de la aldea donde residía buscando un lugar cómodo para el ganado; allí donde el gran río Mahī se divide y fluye hasta unirse nuevamente cerca del océano, entró en la isla formada entre ambos brazos y, construyendo un cobertizo para los terneros y una vivienda para sí mismo, se estableció allí. Tenía siete hijos, siete hijas, siete nueras y numerosos trabajadores. Los boyeros conocen los signos de la lluvia. Cuando los pájaros construyen sus nidos en las copas de los árboles y los cangrejos cierran sus agujeros cerca del agua para usar los de las tierras altas, comprenden que habrá lluvias abundantes. Pero cuando los pájaros anidan en lugares bajos cerca del agua y los cangrejos cierran los agujeros de las tierras altas para usar los cercanos al agua, comprenden que habrá sequía. อถ โส ธนิโย สุวุฏฺฐิกนิมิตฺตานิ อุปสลฺลกฺเขตฺวา อุปกฏฺเฐ วสฺสกาเล อนฺตรทีปา นิกฺขมิตฺวา มหามหิยา ปรตีเร สตฺตสตฺตาหมฺปิ เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อนชฺโฌตฺถรโณกาเส อตฺตโน วสโนกาสํ กตฺวา สมนฺตา ปริกฺขิปิตฺวา, วจฺฉสาลาโย มาเปตฺวา, ตตฺถ นิวาสํ กปฺเปสิ. อถสฺส ทารุติณาทิสงฺคเห กเต สพฺเพสุ ปุตฺตทารกมฺมกรโปริเสสุ [Pg.25] สมานิเยสุ ชาเตสุ นานปฺปกาเร ขชฺชโภชฺเช ปฏิยตฺเต สมนฺตา จตุทฺทิสา เมฆมณฺฑลานิ อุฏฺฐหึสุ. โส เธนุโย ทุหาเปตฺวา, วจฺฉสาลาสุ วจฺเฉ สณฺฐาเปตฺวา, คุนฺนํ จตุทฺทิสา ธูมํ การาเปตฺวา, สพฺพปริชนํ โภชาเปตฺวา, สพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ทีเป อุชฺชาลาเปตฺวา, สยํ ขีเรน ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา, มหาสยเน สยนฺโต อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา, อปรทิสาย เมฆตฺถนิตสทฺทํ สุตฺวา นิปนฺโน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘‘ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ. Entonces, Dhaniya, habiendo observado los signos de lluvias abundantes, al acercarse la estación de lluvias, salió de la isla fluvial y se estableció en la otra orilla del Mahī, en un lugar que no se inundaría aunque lloviera durante siete semanas seguidas. Cercó el lugar, construyó cobertizos para los terneros y fijó allí su residencia. Habiendo recolectado leña, pasto y demás provisiones, y estando reunidos sus hijos, esposa y trabajadores, y preparados diversos tipos de alimentos, se levantaron nubes de tormenta en las cuatro direcciones. Hizo ordeñar a las vacas, aseguró a los terneros en sus cobertizos, encendió hogueras para ahumar el área del ganado en las cuatro direcciones, alimentó a todo su séquito y, tras completar todas las tareas y encender lámparas aquí y allá, él mismo cenó arroz con leche. Recostado en su gran lecho, al ver su propia prosperidad y sintiéndose complacido, escuchó el sonido de los truenos en la distancia y, estando acostado, pronunció esta exclamación de alegría: "He cocido el arroz y he ordeñado las vacas". ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – ปกฺโกทโนติ สิทฺธภตฺโต. ทุทฺธขีโรติ คาโว ทุหิตฺวา คหิตขีโร. อหนฺติ อตฺตานํ นิทสฺเสติ, อสฺมีติ อตฺตโน ตถาภาวํ. ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโร จ อหมสฺมิ ภวามีติ อตฺโถ. อิตีติ เอวมาหาติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘อิตีติ ปทสนฺธิ, ปทสํสคฺโค, ปทปาริปูริ, อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเมต’’นฺติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑) เอวมสฺส อตฺโถ วณฺณิโต. โสปิ อิทเมว สนฺธายาติ เวทิตพฺโพ. ยํ ยํ หิ ปทํ ปุพฺพปเทน วุตฺตํ, ตสฺส ตสฺส เอวมาหาติ เอตมตฺถํ ปกาเสนฺโตเยว อิติสทฺโท ปจฺฉิเมน ปเทน เมตฺเตยฺโย อิติ วา ภควา อิติ วา เอวมาทินา ปทสนฺธิ โหติ, นาญฺญถา. Aquí se presenta el comentario sobre el significado: 'Pakkodano' significa aquel que tiene el arroz ya cocido. 'Duddhakhīro' se refiere a quien ha extraído y obtenido la leche de las vacas. 'Ahaṃ' se utiliza para señalarse a sí mismo; 'asmi' indica su propia condición o estado actual. El sentido es: 'Soy aquel que tiene el arroz cocido y la leche extraída'. El término 'itīti' tiene el sentido de 'así dijo'. Sin embargo, en el Niddesa se explica el término 'iti' de la siguiente manera: 'iti es una conjunción de palabras, una combinación de términos, un complemento de versos, una cohesión de sílabas, una fluidez en el lenguaje y una secuencia ordenada de palabras'. Debe entenderse que esta explicación se aplica precisamente a este contexto. Pues siempre que una palabra se relaciona con la anterior para expresar el sentido de 'así dijo', el término 'iti' funciona como una unión con la palabra posterior, como en 'Metteyyo iti' o 'Bhagavā iti', y no de otra manera. ธนิโย โคโปติ ตสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส นามสโมธานํ. โส หิ ยานิมานิ ถาวราทีนิ ปญฺจ ธนานิ, เตสุ ฐเปตฺวา ทานสีลาทิอนุคามิกธนํ, เขตฺตวตฺถุ-อารามาทิโต ถาวรธนโตปิ, ควสฺสาทิโต ชงฺคมธนโตปิ หิรญฺญสุวณฺณาทิโต สํหาริมธนโตปิ, สิปฺปายตนาทิโต องฺคสมธนโตปิ ยํ ตํ โลกสฺส ปญฺจโครสานุปฺปทาเนน พหูปการํ ตํ สนฺธาย ‘‘นตฺถิ โคสมิตํ ธน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๓; เนตฺติ. ๑๒๓) เอวํ วิเสสิตํ โคธนํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ธนิโย, คุนฺนํ ปาลนโต โคโป. โย หิ อตฺตโน คาโว ปาเลติ, โส ‘‘โคโป’’ติ วุจฺจติ. โย ปเรสํ เวตเนน ภโฏ หุตฺวา, โส โคปาลโก. อยํ ปน อตฺตโนเยว, เตน โคโปติ วุตฺโต. El nombre 'Dhaniya el boyero' es la combinación del nombre de aquel hijo de un banquero. De entre los cinco tipos de riqueza, como la propiedad inmueble y demás, exceptuando la riqueza que sigue a uno (como la generosidad y la virtud), ya sea riqueza inmueble (thāvara) como campos y jardines, riqueza mueble (jaṅgama) como vacas y caballos, riqueza transportable (saṃhārimadhana) como oro y plata, o riqueza inherente (aṅgasama) como el conocimiento y las artes, se destaca la riqueza en ganado basándose en que es de gran beneficio para el mundo al proveer los cinco productos lácteos, según el dicho: 'No hay riqueza igual al ganado'. Debido a que poseía tal excelencia en ganado, se le llamaba Dhaniya; y por proteger a las vacas, Gopa. Pues aquel que protege a sus propias vacas es llamado 'Gopa' (boyero), mientras que aquel que trabaja por un salario para otros es un 'Gopālaka' (pastor de vacas). Este hombre protegía sus propias vacas, por lo cual se le llama boyero. อนุตีเรติ [Pg.26] ตีรสฺส สมีเป. มหิยาติ มหามหีนามิกาย นทิยา. สมาเนน อนุกูลวตฺตินา ปริชเนน สทฺธึ วาโส ยสฺส โส สมานวาโส, อยญฺจ ตถาวิโธ. เตนาห ‘‘สมานวาโส’’ติ. ฉนฺนาติ ติณปณฺณจฺฉทเนหิ อโนวสฺสกา กตา. กุฏีติ วสนฆรสฺเสตํ อธิวจนํ. อาหิโตติ อาภโต, ชาลิโต วา. คินีติ อคฺคิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อคฺคิ ‘‘คินี’’ติ โวหรียติ. อถ เจ ปตฺถยสีติ อิทานิ ยทิ อิจฺฉสีติ วุตฺตํ โหติ. ปวสฺสาติ สิญฺจ, ปคฺฆร, อุทกํ มุญฺจาติ อตฺโถ. เทวาติ เมฆํ อาลปติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทวณฺณนา. 'Anutīre' significa cerca de la orilla. 'Mahiyā' se refiere al río llamado Mahāmahī. 'Samānavāso' es aquel cuya convivencia se realiza junto a seguidores y familiares que actúan de forma armoniosa; y él era de tal condición. Por eso el Bienaventurado dijo 'samānavāso'. 'Channā' significa techada con paja y hojas, habiéndose hecho impermeable a la lluvia. 'Kuṭi' es un sinónimo de casa de habitación. 'Āhito' significa traído o encendido. 'Ginī' significa fuego; en diversos contextos, al fuego se le denomina 'ginī'. 'Atha ce patthayasi' significa 'ahora, si lo deseas'. 'Pavassa' significa vierte, fluye o suelta agua. 'Deva' es un vocativo para dirigirse a la nube. Esta es la explicación de los términos para este caso. อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – เอวมยํ ธนิโย โคโป อตฺตโน สยนฆเร มหาสยเน นิปนฺโน เมฆตฺถนิตํ สุตฺวา ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต กายทุกฺขวูปสมูปายํ กายสุขเหตุญฺจ อตฺตโน สนฺนิหิตํ ทีเปติ. ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต จิตฺตทุกฺขวูปสมูปายํ จิตฺตสุขเหตุญฺจ. ‘‘อนุตีเร มหิยา’’ติ นิวาสฏฺฐานสมฺปตฺตึ, ‘‘สมานวาโส’’ติ ตาทิเส กาเล ปิยวิปฺปโยคปทฏฺฐานสฺส โสกสฺสาภาวํ. ‘‘ฉนฺนา กุฏี’’ติ กายทุกฺขาปคมปฏิฆาตํ. ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ยสฺมา โคปาลกา ปริกฺเขปธูมทารุอคฺคิวเสน ตโย อคฺคี กโรนฺติ. เต จ ตสฺส เคเห สพฺเพ กตา, ตสฺมา สพฺพทิสาสุ ปริกฺเขปคฺคึ สนฺธาย ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ภณนฺโต วาฬมิคาคมนนิวารณํ ทีเปติ, คุนฺนํ มชฺเฌ โคมยาทีหิ ธูมคฺคึ สนฺธาย ฑํสมกสาทีหิ คุนฺนํ อนาพาธํ, โคปาลกานํ สยนฏฺฐาเน ทารุอคฺคึ สนฺธาย โคปาลกานํ สีตาพาธปฏิฆาตํ. โส เอวํ ทีเปนฺโต อตฺตโน วา คุนฺนํ วา ปริชนสฺส วา วุฏฺฐิปจฺจยสฺส กสฺสจิ อาพาธสฺส อภาวโต ปีติโสมนสฺสชาโต อาห – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. Esta es la explicación del significado: así, este boyero Dhaniya, recostado en una gran cama en su habitación, al escuchar el estruendo de las nubes y decir 'he cocido mi arroz', muestra que tiene asegurados los medios para calmar el sufrimiento físico y la causa de la felicidad corporal. Al decir 'he ordeñado las vacas', muestra el medio para calmar el sufrimiento mental y la causa de la felicidad mental. Con 'a orillas del Mahī', muestra la plenitud de su lugar de residencia; con 'de morada compartida', muestra la ausencia de pesar por la separación de los seres queridos en tal momento. Con 'la cabaña está techada', muestra la prevención y el rechazo del sufrimiento físico. Con 'el fuego está encendido', dado que los boyeros mantienen tres tipos de fuego (el circundante, el de humo y el de leña), y todos ellos habían sido preparados en su casa, al decir 'el fuego está encendido' en referencia al fuego perimetral en todas las direcciones, muestra cómo impide la incursión de bestias salvajes; al referirse al fuego de humo producido con estiércol y otros combustibles entre el ganado, muestra que las vacas están libres de la aflicción de tábanos y mosquitos; y al referirse al fuego de leña en el dormitorio de los boyeros, muestra la eliminación de la aflicción del frío para ellos. Al mostrar todo esto, lleno de júbilo y alegría porque ni él, ni su ganado, ni su gente sufrían daño alguno por la lluvia, dijo: 'Por tanto, si lo deseas, ¡llueve, oh nube!'. ๑๙. เอวํ ธนิยสฺส อิมํ คาถํ ภาสมานสฺส อสฺโสสิ ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ วิหรนฺโต. สุตฺวา จ ปน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส ธนิยญฺจ ปชาปติญฺจสฺส ‘‘อิเม อุโภปิ เหตุสมฺปนฺนา. สเจ อหํ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อุโภปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ. โน เจ คมิสฺสามิ, สฺเว อุทโกเฆน วินสฺสิสฺสนฺตี’’ติ ตํ ขเณเยว สาวตฺถิโต สตฺต โยชนสตานิ ธนิยสฺส นิวาสฏฺฐานํ อากาเสน คนฺตฺวา ตสฺส กุฏิยา อุปริ อฏฺฐาสิ. ธนิโย ตํ คาถํ ปุนปฺปุนํ ภาสติเยว[Pg.27], น นิฏฺฐาเปติ, ภควติ คเตปิ ภาสติ. ภควา จ ตํ สุตฺวา ‘‘น เอตฺตเกน สนฺตุฏฺฐา วา วิสฺสตฺถา วา โหนฺติ, เอวํ ปน โหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ – 19. Mientras Dhaniya recitaba este verso, el Bienaventurado, residiendo en la Cabaña Fragante del gran monasterio de Jetavana, lo escuchó con el oído divino, purificado y sobrehumano. Tras escucharlo, observó el mundo con el ojo búdico y vio a Dhaniya y a su esposa: 'Ambos poseen las condiciones para el logro. Si voy y les enseño el Dhamma, ambos se ordenarán y alcanzarán el estado de arahant. Si no voy, mañana perecerán en una inundación'. En ese mismo instante, recorriendo por el aire las setecientas yojanas desde Sāvatthī hasta la morada de Dhaniya, se detuvo sobre su cabaña. Dhaniya seguía repitiendo aquel verso una y otra vez, sin concluirlo; lo decía incluso después de que el Bienaventurado hubo llegado. El Bienaventurado, habiéndolo escuchado, para mostrar que 'no es con esas posesiones que uno está satisfecho o seguro, sino de esta manera', dijo: ‘‘อกฺโกธโน วิคตขิโลหมสฺมิ, อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส; วิวฏา กุฏิ นิพฺพุโต คินิ, อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. – 'Estoy libre de ira, mi mente está libre de asperezas; por una noche resido a orillas del Mahī; mi cabaña está abierta, el fuego de las pasiones se ha extinguido. Por tanto, si lo deseas, ¡llueve, oh nube!'. อิมํ ปฏิคาถํ อภาสิ พฺยญฺชนสภาคํ โน อตฺถสภาคํ. น หิ ‘‘ปกฺโกทโน’’ติ, ‘‘อกฺโกธโน’’ติ จ อาทีนิ ปทานิ อตฺถโต สเมนฺติ มหาสมุทฺทสฺส โอริมปาริมตีรานิ วิย, พฺยญฺชนํ ปเนตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ สเมตีติ พฺยญฺชนสภาคานิ โหนฺติ. ตตฺถ ปุริมคาถาย สทิสปทานํ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Pronunció este verso de respuesta, que es similar en su forma fonética pero no en su significado. Pues las palabras 'pakkodano' (arroz cocido) y 'akkodhano' (libre de ira) no concuerdan en significado, siendo tan distintas como las orillas cercana y lejana del gran océano; sin embargo, el fraseo coincide en ciertos aspectos, y por ello guardan similitud fonética. En este contexto, el significado de las palabras que son idénticas a las del primer verso debe entenderse según el método ya explicado. วิเสสปทานํ ปนายํ ปทโต อตฺถโต จ วณฺณนา – อกฺโกธโนติ อกุชฺฌนสภาโว. โย หิ โส ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการอาฆาตวตฺถุสมฺภโว โกโธ เอกจฺจสฺส สุปริตฺโตปิ อุปฺปชฺชมาโน หทยํ สนฺตาเปตฺวา วูปสมฺมติ, เยน จ ตโต พลวตรุปฺปนฺเนน เอกจฺโจ มุขวิกุณนมตฺตํ กโรติ, ตโต พลวตเรน เอกจฺโจ ผรุสํ วตฺตุกาโม หนุสญฺจลนมตฺตํ กโรติ, อปโร ตโต พลวตเรน ผรุสํ ภณติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา คเวสนฺโต ทิสา วิโลเกติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อามสติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา อุปธาวติ, อปโร ตโต พลวตเรน เอกํ วา ทฺเว วา ปหาเร เทติ, อปโร ตโต พลวตเรน อปิ ญาติสาโลหิตํ ชีวิตา โวโรเปติ, เอกจฺโจ ตโต พลวตเรน ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อตฺตานมฺปิ ชีวิตา โวโรเปติ สีหฬทีเป กาลคามวาสี อมจฺโจ วิย. เอตฺตาวตา จ โกโธ ปรมเวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. โส ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต, ตสฺมา ภควา ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ อาห. Esta es la explicación detallada de los términos especiales tanto en su fraseo como en su significado. ‘Sin ira’ (akkodhana) significa tener una naturaleza libre de enojo. Pues, cualquier ira que surja de las bases del resentimiento explicadas anteriormente —ya sea la clase muy leve que surge, quema el corazón y luego se calma; o la que surge con más fuerza, por la cual uno gesticula; o la todavía más fuerte que hace que uno mueva las mandíbulas deseando hablar con rudeza; o la todavía más fuerte por la cual uno realmente habla con rudeza; o la todavía más fuerte por la cual uno busca un bastón o un arma mirando en todas direcciones; o la todavía más fuerte por la cual uno alcanza un bastón o un arma; o la todavía más fuerte por la cual uno agarra un bastón u objeto similar y persigue a alguien; o la todavía más fuerte por la cual uno asesta uno o dos golpes; o la todavía más fuerte por la cual uno incluso quita la vida a un pariente o familiar; o la todavía más fuerte por la cual uno siente luego arrepentimiento y se quita su propia vida, como el ministro que vivía en Kālagāma en Sri Lanka, momento en el que la ira ha alcanzado su máxima intensidad— el Bienaventurado había abandonado completamente toda esa ira en el mismo recinto de la iluminación, cortándola de raíz y haciéndola como el tocón de una palmera. Por lo tanto, el Bienaventurado dijo: ‘No ardo en ira’. วิคตขิโลติ อปคตขิโล. เย หิ เต จิตฺตพนฺธภาเวน ปญฺจ เจโตขิลา วุตฺตา, เย หิ จ ขิลภูเต จิตฺเต เสยฺยถาปิ นาม ขิเล ภูมิภาเค [Pg.28] จตฺตาโร มาเส วสฺสนฺเตปิ เทเว สสฺสานิ น รุหนฺติ, เอวเมวํ สทฺธมฺมสฺสวนาทิกุสลเหตุวสฺเส วสฺสนฺเตปิ กุสลํ น รุหติ เต จ ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีนา, ตสฺมา ภควา ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ อาห. ‘Libre de aridez’ (vigatakhilo) significa que las asperezas han desaparecido. Se han descrito cinco tipos de aridez mental debido a su naturaleza de atar la mente. Así como en un terreno árido los cultivos no crecen aunque llueva durante cuatro meses, del mismo modo, en una mente con aridez, las cualidades meritorias no crecen aunque caiga la lluvia de las causas meritorias, como escuchar el verdadero Dhamma. Esas clases de aridez mental fueron abandonadas por completo por el Bienaventurado en el mismo recinto de la iluminación; por lo tanto, el Bienaventurado dijo: ‘Estoy libre de aridez’. เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส. ยถา หิ ธนิโย ตตฺถ จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส นิพทฺธวาสํ อุปคโต, น ตถา ภควา. ภควา หิ ตํเยว รตฺตึ ตสฺส อตฺถกามตาย ตตฺถ วาสํ อุปคโต. ตสฺมา ‘‘เอกรตฺติวาโส’’ติ อาห. วิวฏาติ อปนีตจฺฉทนา. กุฏีติ อตฺตภาโว. อตฺตภาโว หิ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ กาโยติปิ คุหาติปิ เทโหติปิ สนฺเทโหติปิ นาวาติปิ รโถติปิ วโณติปิ ธโชติปิ วมฺมิโกติปิ กุฏีติปิ กุฏิกาติปิ วุจฺจติ. อิธ ปน กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ เคหนามิกา กุฏิ วิย อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ สงฺขฺยํ คตตฺตา ‘‘กุฏี’’ติ วุตฺโต. ยถาห – ‘Residente por una noche’ (ekarattivāso) significa que su estancia es por una sola noche. A diferencia de Dhaniya, quien se estableció allí para una residencia fija durante los cuatro meses de lluvia, el Bienaventurado no hizo tal cosa. El Bienaventurado se quedó allí solo esa noche debido a su deseo por el bienestar de Dhaniya. Por lo tanto, dice: ‘Residente por una noche’. ‘Abierta’ (vivaṭā) significa que su cobertura ha sido removida. ‘Choza’ (kuṭī) se refiere a la propia forma física (attabhāva). Pues la forma física es llamada de diversas maneras según el propósito, tales como cuerpo, cueva, masa, sustancia, nave, carro, herida, hormiguero, choza y cobertizo. Pero aquí se habla de ella como una ‘choza’. Pues así como la palabra ‘casa’ se usa con referencia a la madera y otros materiales, de manera similar se usa la palabra ‘choza’ como una designación para la forma física con referencia a la colección de huesos y otras partes. Como se ha dicho: ‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ, วลฺลิญฺจ ปฏิจฺจ, มตฺติกญฺจ ปฏิจฺจ, ติณญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต อคารํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ; เอวเมว โข, อาวุโส, อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ, นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ, มํสญฺจ ปฏิจฺจ, จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖). ‘Del mismo modo que, amigos, el espacio delimitado por madera, lianas, arcilla y paja recibe la denominación de «casa», así también el espacio delimitado por huesos, tendones, carne y piel recibe la denominación de «forma física»’. จิตฺตมกฺกฏสฺส นิวาสโต วา กุฏิ. ยถาห – O es una choza por ser la morada del mono de la mente. Como se ha dicho: ‘‘อฏฺฐิกงฺกลกุฏิ เจ สา, มกฺกฏาวสโถ อิติ; มกฺกโฏ ปญฺจทฺวาราย, กุฏิกาย ปสกฺกิย; ทฺวาเรน อนุปริยาติ, ฆฏฺฏยนฺโต ปุนปฺปุน’’นฺติ. (เถรคา. ๑๒๕); ‘Esta choza hecha de un esqueleto es la morada de un mono. El mono se introduce en la pequeña choza de cinco puertas, y va de puerta en puerta, golpeando una y otra vez’. สา กุฏิ เยน ตณฺหามานทิฏฺฐิฉทเนน สตฺตานํ ฉนฺนตฺตา ปุนปฺปุนํ ราคาทิกิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยถาห – Esa choza, al estar cubierta para los seres por el techo del deseo, el orgullo y las visiones falsas, gotea repetidamente con la lluvia de las impurezas como la lujuria y otras. Como se ha dicho: ‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ; ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๔๕; เถรคา. ๔๔๗; ปริ. ๓๓๙); ‘Lo que está cubierto gotea; lo que está abierto no gotea. Por lo tanto, abrid lo que está cubierto; así no goteará’. อยํ [Pg.29] คาถา ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตา ขนฺธเก เถรคาถายญฺจ. ขนฺธเก หิ ‘‘โย อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส กิเลสา จ ปุนปฺปุนํ อาปตฺติโย จ อติวสฺสนฺติ, โย ปน น ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส นาติวสฺสนฺตี’’ติ อิมํ อตฺถํ ปฏิจฺจ วุตฺตา. เถรคาถายํ ‘‘ยสฺส ราคาทิจฺฉทนํ อตฺถิ, ตสฺส ปุน อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิสมฺภวโต ฉนฺนมติวสฺสติ. โย วา อุปฺปนฺเน กิเลเส อธิวาเสติ, ตสฺเสว อธิวาสิตกิเลสจฺฉทนจฺฉนฺนา อตฺตภาวกุฏิ ปุนปฺปุนํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยสฺส ปน อรหตฺตมคฺคญาณวาเตน กิเลสจฺฉทนสฺส วิทฺธํสิตตฺตา วิวฏา, ตสฺส นาติวสฺสตี’’ติ. อยมตฺโถ อิธ อธิปฺเปโต. ภควตา หิ ยถาวุตฺตํ ฉทนํ ยถาวุตฺเตเนว นเยน วิทฺธํสิตํ, ตสฺมา ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ อาห. นิพฺพุโตติ อุปสนฺโต. คินีติ อคฺคิ. เยน หิ เอกาทสวิเธน อคฺคินา สพฺพมิทํ อาทิตฺตํ. ยถาห – ‘‘อาทิตฺตํ ราคคฺคินา’’ติ วิตฺถาโร. โส อคฺคิ ภควโต โพธิมูเลเยว อริยมคฺคสลิลเสเกน นิพฺพุโต, ตสฺมา ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ อาห. Este verso se menciona en dos lugares: en los Khandhakas del Vinaya y en el Theragāthā. En los Khandhakas se dice con este significado: ‘Si uno oculta una falta, las impurezas y las faltas gotean en él repetidamente; pero para quien no las oculta, no gotean’. En el Theragāthā se dice con esta intención: ‘Para aquel que tiene la cobertura de la lujuria y demás, la lluvia gotea de nuevo por el surgimiento repetido de la lujuria hacia objetos deseables. O bien, para quien tolera las impurezas surgidas, la choza de su forma física, cubierta por el techo de las impurezas toleradas, gotea repetidamente con la lluvia de las impurezas. Pero cuando la choza ha sido abierta por la destrucción de la cobertura de las impurezas mediante el viento del conocimiento del sendero de la santidad (arahattamaggañāṇa), la lluvia ya no gotea’. Este es el significado pretendido aquí. El techo fue destruido por el Bienaventurado de la manera antes mencionada; por eso dice: ‘Mi choza está abierta’. ‘Extinguido’ (nibbuto) significa en paz. ‘Fuego’ (ginī) se refiere al fuego de las impurezas de once tipos que abrasa todo esto; como se ha dicho: ‘Abrasado por el fuego de la lujuria’, etc. Ese fuego fue extinguido por el Bienaventurado en la raíz del árbol de la iluminación mediante el rociado del agua del noble sendero; por eso dijo: ‘El fuego se ha extinguido’. เอวํ วทนฺโต จ ธนิยํ อตุฏฺฐพฺเพน ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ, โอวทติ, อนุสาสติ. กถํ? ‘‘อกฺโกธโน’’ติ หิ วทมาโน, ธนิย, ตฺวํ ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ตุฏฺโฐ, โอทนปาโก จ ยาวชีวํ ธนปริกฺขเยน กตฺตพฺโพ, ธนปริกฺขโย จ อารกฺขาทิทุกฺขปทฏฺฐาโน, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกทุกฺขาภาเวน ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘วิคตขิโล’’ติ วทมาโน ตฺวํ ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต อกตกิจฺโจว ‘‘กตกิจฺโจหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, อหํ ปน ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต กตกิจฺโจว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส’’ติ วทมาโน ตฺวํ อนุตีเร มหิยา สมานวาโสติ ตุสฺสนฺโต จตุมาสนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ. นิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺเคน โหติ, โส จ ทุกฺโข, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน เอกรตฺติวาโสติ ตุสฺสนฺโต อนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ, อนิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺคาภาเวน โหติ, อาวาสสงฺคาภาโว จ สุโขติ สุเขเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. Al hablar de esta manera, el Bienaventurado censura, exhorta e instruye indirectamente a Dhaniya por regocijarse en una condición que no da motivo para el gozo. ¿Cómo? Al decir “estoy libre de ira”, indica: “Dhaniya, tú te regocijas pensando ‘he cocinado mi arroz’, pero tú cocinas arroz durante toda tu vida a costa de agotar tu riqueza, y el agotamiento de la riqueza es la base para el sufrimiento de ganar, proteger [contra pérdidas] y demás; siendo así, te regocijas por lo que en realidad es sufrimiento. Pero yo me regocijo pensando ‘estoy libre de ira’, y así me regocijo por la ausencia de sufrimiento, ya sea visible directamente en el presente o perteneciente a vidas futuras”. Al decir “estoy libre de aridez”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘he ordeñado las vacas’, y así, aunque no has terminado tu tarea, te regocijas creyendo que la has terminado. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘estoy libre de aridez’, me regocijo como quien verdaderamente ha terminado su tarea”. Al decir “habito una noche cerca de la orilla del Mahī”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘habito en compañía cerca de la orilla del Mahī’, y así te regocijas en una morada fija durante cuatro meses. Ahora bien, una morada fija significa estar atado a un lugar, y eso es sufrimiento; en tal caso, te regocijas por lo que en realidad es sufrimiento. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘habito una noche cerca de la orilla del Mahī’, me regocijo sin una morada fija, y no tener morada fija significa no estar atado a un lugar. Ahora bien, estar sin ataduras es placentero, y por eso me regocijo en lo que es verdaderamente placentero”. ‘‘วิวฏา [Pg.30] กุฏี’’ติ วทมาโน ตฺวํ ฉนฺนา กุฏีติ ตุสฺสนฺโต ฉนฺนเคหตาย ตุฏฺโฐ, เคเห จ เต ฉนฺเนปิ อตฺตภาวกุฏิกํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยาสิ, เอวํ สนฺเต อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ ตุสฺสนฺโต อตฺตภาวกุฏิยา กิเลสจฺฉทนาภาเวน ตุฏฺโฐ. เอวญฺจ เม วิวฏาย กุฏิยา น ตํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยํ, เอวํ สนฺเต ตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ วทมาโน ตฺวํ อาหิโต คินีติ ตุสฺสนฺโต อกตูปทฺทวนิวารโณว กตูปทฺทวนิวารโณสฺมีติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ. อหํ ปน นิพฺพุโต คินีติ ตุสฺสนฺโต เอกาทสคฺคิปริฬาหาภาวโต กตูปทฺทวนิวารณตาเยว ตุฏฺโฐติ ทีเปติ. ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน เอวํ วิคตทุกฺขานํ อนุปฺปตฺตสุขานํ กตสพฺพกิจฺจานํ อมฺหาทิสานํ เอตํ วจนํ โสภติ, อถ เจ ปตฺถยสิ, ปวสฺส เทว, น โน ตยิ วสฺสนฺเต วา อวสฺสนฺเต วา วุฑฺฒิ วา หานิ วา อตฺถิ, ตฺวํ ปน กสฺมา เอวํ วทสีติ ทีเปติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ วทนฺโต จ ธนิย อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ โอวทติ, อนุสาสตี’’ติ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ. Al decir “mi choza está abierta”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘mi choza está techada’, y así te regocijas porque tienes una casa techada. Pero cuando tu casa está techada, la lluvia de las mancillas se filtra en la choza de tu cuerpo, por lo cual podrías ser arrastrado por las cuatro inundaciones que surgen y así incurrirías en la miseria y el desastre; en tal caso, te regocijas por una condición que no debería dar motivo para el gozo. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘mi choza está abierta’, me regocijo por la ausencia de mancillas que cubran la choza del cuerpo. Por lo tanto, la lluvia de las mancillas no se filtra en mi choza abierta, y así no seré arrastrado por las cuatro inundaciones que habrían surgido y traído miseria y desastre; en tal caso, me regocijo por una condición que realmente debería dar motivo para el gozo”. Al decir “mi fuego está extinguido”, indica: “Tú te regocijas pensando ‘el fuego está encendido’, y así, aunque no has evitado la calamidad, te regocijas pensando que la has evitado. Pero cuando yo me regocijo pensando ‘mi fuego está extinguido’, me regocijo por la ausencia de los once tipos de fuegos y fiebres, y así realmente he evitado la calamidad”. Al decir “por tanto, si lo deseas, ¡descarga tu lluvia, oh dios del cielo!”, indica: “Esta declaración es apropiada para aquellos como nosotros, que se han librado del sufrimiento, han alcanzado la felicidad y han terminado todas sus tareas. Pero no es apropiada para ti, ya que tu prosperidad o declive depende de si llueve o no. ¿Por qué entonces dices: ‘Por lo tanto, si lo deseas, ¡descarga tu lluvia, oh dios del cielo!’?”. Por lo tanto, se dijo correctamente: “Hablando de esta manera, el Bienaventurado censura, exhorta e instruye indirectamente a Dhaniya por regocijarse en una condición que no da motivo para el gozo”. ๒๐. เอวมิมํ ภควตา วุตฺตํ คาถํ สุตฺวาปิ ธนิโย โคโป ‘‘โก อยํ คาถํ ภาสตี’’ติ อวตฺวา เตน สุภาสิเตน ปริตุฏฺโฐ ปุนปิ ตถารูปํ โสตุกาโม อปรมฺปิ คาถมาห ‘‘อนฺธกมกสา’’ติ. ตตฺถ อนฺธกาติ กาฬมกฺขิกานํ อธิวจนํ, ปิงฺคลมกฺขิกานนฺติปิ เอเก. มกสาติ มกสาเยว. น วิชฺชเรติ นตฺถิ. กจฺเฉติ ทฺเว กจฺฉา – นทีกจฺโฉ จ ปพฺพตกจฺโฉ จ. อิธ นทีกจฺโฉ. รุฬฺหติเณติ สญฺชาตติเณ. จรนฺตีติ ภตฺตกิจฺจํ กโรนฺติ. วุฏฺฐิมฺปีติ วาตวุฏฺฐิอาทิกา อเนกา วุฏฺฐิโย, ตา อาฬวกสุตฺเต ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปน วสฺสวุฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเหยฺยุนฺติ ขเมยฺยุํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถ ธนิโย เย อนฺธกมกสา สนฺนิปติตฺวา รุธิเร ปิวนฺตา มุหุตฺเตเนว คาโว อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, ตสฺมา วุฏฺฐิตมตฺเตเยว เต โคปาลกา ปํสุนา จ สาขาหิ จ [Pg.31] มาเรนฺติ, เตสํ อภาเวน คุนฺนํ เขมตํ, กจฺเฉ รุฬฺหติณจรเณน อทฺธานคมนปริสฺสมาภาวํ วตฺวา ขุทากิลมถาภาวญฺจ ทีเปนฺโต ‘‘ยถา อญฺเญสํ คาโว อนฺธกมกสสมฺผสฺเสหิ ทิสฺสมานา อทฺธานคมเนน กิลนฺตา ขุทาย มิลายมานา เอกวุฏฺฐินิปาตมฺปิ น สเหยฺยุํ, น เม ตถา คาโว, มยฺหํ ปน คาโว วุตฺตปฺปการาภาวา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตุํ วา วุฏฺฐิมฺปิ สเหยฺยุ’’นฺติ ทีเปติ. 20. Cuando el pastor Dhaniya escuchó este verso pronunciado por el Bienaventurado, no preguntó: “¿Quién ha pronunciado este verso?”. Más bien, regocijándose plenamente en esa palabra bien dicha y deseando escuchar otra similar, pronunció otro verso: “Ni tábanos ni mosquitos”. Aquí indica que sus vacas están seguras porque no hay tábanos ni mosquitos que se congreguen, beban su sangre y en un instante traigan miseria y desastre al ganado; el tipo de moscas y mosquitos que los pastores matan con lodo y ramas tan pronto como comienza a llover. Al mencionar que las vacas deambulan en el prado donde la hierba ha crecido, indica que no tienen el cansancio que proviene de los largos viajes y ni siquiera se ven afectadas por el hambre. También indica: “Mi ganado no es como el ganado de otros, que se ve afligido por el contacto con tábanos y mosquitos, fatigado por los viajes y debilitado por el hambre, y que por tanto no puede soportar ni una sola lluvia. Debido a que los problemas mencionados están ausentes, mi ganado puede soportar incluso dos o tres lluvias”. ๒๑. ตโต ภควา ยสฺมา ธนิโย อนฺตรทีเป วสนฺโต ภยํ ทิสฺวา, กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหามหึ ตริตฺวา, ตํ กจฺฉํ อาคมฺม ‘‘อหํ สุฏฺฐุ อาคโต, นิพฺภเยว ฐาเน ฐิโต’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห, สภเย เอว จ โส ฐาเน ฐิโต, ตสฺมา ตสฺส อาคมนฏฺฐานา อตฺตโน อาคมนฏฺฐานํ อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘พทฺธาสิ ภิสี’’ติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ โน พฺยญฺชนสภาคํ. 21. Dado que Dhaniya había visto el peligro de habitar en el islote, había fabricado una balsa, cruzado el Mahāmahī y llegado al prado, donde habló así, pensando: “He alcanzado la seguridad, me encuentro en un lugar seguro”. Sin embargo, el lugar donde se encontraba era todavía peligroso. Por lo tanto, el Bienaventurado, elogiando el lugar al que Él mismo había llegado como más excelente y sublime que el lugar al que Dhaniya había llegado, recitó este verso: “He fabricado una balsa”, en el cual hay similitud en el significado pero no en la fraseología. ตตฺถ ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธกุลฺโล วุจฺจติ โลเก. อริยสฺส ปน ธมฺมวินเย อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. อริยมคฺโค หิ – Aquí, la palabra bhisī se refiere a una balsa atada que ha sido extendida y ensanchada en el sentido mundano. Pero en el Dhamma y la disciplina del Noble, esta es una designación para el Noble Camino. Pues el Noble Camino es: ‘‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมายนํ; นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑); “Camino, sendero, ruta, trayecto, vía, curso; barca, puente transitable, balsa, flotador, tabla de cruce,” ‘‘อทฺธานํ ปภโว เจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’. “el viaje y el origen, declarados aquí y allá”. อิมายปิ คาถาย ภควา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ อตฺถํ อาหาติ เวทิตพฺโพ – ธนิย, ตฺวํ กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหึ ตริตฺวา, อิมํ ฐานมาคโต, ปุนปิ จ เต กุลฺโล พนฺธิตพฺโพ เอว ภวิสฺสติ, นที จ ตริตพฺพา, น เจตํ ฐานํ เขมํ. มยา ปน เอกจิตฺเต มคฺคงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ญาณพนฺธเนน พทฺธา อโหสิ ภิสิ. สา จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมปริปุณฺณตาย เอกรสภาวูปคตตฺตา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตเนน ปุน พนฺธิตพฺพปฺปโยชนาภาเวน เทวมนุสฺเสสุ เกนจิ โมเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย จ สุสงฺขตา. ตาย จมฺหิ ติณฺโณ, ปุพฺเพ ปตฺถิตํ ตีรปฺปเทสํ คโต. คจฺฉนฺโตปิ จ น โสตาปนฺนาทโย วิย กญฺจิเทว ปเทสํ คโต. อถ โข ปารคโต สพฺพาสวกฺขยํ สพฺพธมฺมปารํ ปรมํ เขมํ นิพฺพานํ คโต, ติณฺโณติ วา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ปารคโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต[Pg.32]. กึ วิเนยฺย ปารคโตติ เจ? วิเนยฺย โอฆํ, กาโมฆาทิจตุพฺพิธํ โอฆํ ตริตฺวา อติกฺกมฺม ตํ ปารํ คโตติ. อิทานิ จ ปน เม ปุน ตริตพฺพาภาวโต อตฺโถ ภิสิยา น วิชฺชติ, ตสฺมา มเมว ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. Se debe entender que con este verso también el Bienaventurado, exhortándolo según el método anterior, expresó este significado: 'Dhaniya, tú has construido una balsa, has cruzado el río Mahī y has llegado a este lugar; pero de nuevo tendrás que construir una balsa y el río tendrá que ser cruzado, pues este lugar no es seguro. En cambio, por Mí, al unir los factores del camino en un solo momento mental, la balsa (bhisi) ha sido atada con el vínculo del conocimiento. Y esta balsa está bien construida por estar completa en los treinta y siete requisitos de la iluminación (bodhipakkhiyadhamma), por poseer el estado de un solo sabor al no excederse unos factores a otros, por no haber necesidad de construirla de nuevo, y por la imposibilidad de que nadie entre los devas o humanos la desate. Con ella he cruzado y he llegado a la orilla anhelada anteriormente. Y al ir, no he ido solo a una parte, como los que entran en la corriente (sotāpanna) y otros; sino que he llegado a la otra orilla, al Nibbāna, la destrucción de todos los influjos (āsavas), el límite de todos los fenómenos, la seguridad suprema'. O bien, 'cruzado' significa que alcanzó la omnisciencia, y 'llegado a la otra orilla' que alcanzó el estado de Arahant. ¿Habiendo eliminado qué llegó a la otra orilla? Habiendo eliminado el torrente (ogha), tras cruzar y superar el cuádruple torrente de los deseos sensoriales y demás, llegó a esa orilla. Y ahora, puesto que no hay necesidad de cruzar de nuevo, el propósito de una balsa ya no existe para Mí; por lo tanto, es apropiado que solo Yo diga: 'Así pues, si lo deseas, ¡llueve, oh dios del cielo!' ๒๒. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ปุริมนเยเนว ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ อิมํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โคปีติ ภริยํ นิทฺทิสติ. อสฺสวาติ วจนกรา กึการปฏิสาวินี. อโลลาติ มาตุคาโม หิ ปญฺจหิ โลลตาหิ โลโล โหติ – อาหารโลลตาย, อลงฺการโลลตาย, ปรปุริสโลลตาย, ธนโลลตาย, ปาทโลลตาย. ตถา หิ มาตุคาโม ภตฺตปูวสุราทิเภเท อาหาเร โลลตาย อนฺตมโส ปาริวาสิกภตฺตมฺปิ ภุญฺชติ, หตฺโถตาปกมฺปิ ขาทติ, ทิคุณํ ธนมนุปฺปทตฺวาปิ สุรํ ปิวติ. อลงฺการโลลตาย อญฺญํ อลงฺการํ อลภมาโน อนฺตมโส อุทกเตลเกนปิ เกเส โอสณฺเฑตฺวา มุขํ ปริมชฺชติ. ปรปุริสโลลตาย อนฺตมโส ปุตฺเตนปิ ตาทิเส ปเทเส ปกฺโกสิยมาโน ปฐมํ อสทฺธมฺมวเสน จินฺเตติ. ธนโลลตาย ‘‘หํสราชํ คเหตฺวาน สุวณฺณา ปริหายถ’’. ปาทโลลตาย อารามาทิคมนสีโล หุตฺวา สพฺพํ ธนํ วินาเสติ. ตตฺถ ธนิโย ‘‘เอกาปิ โลลตา มยฺหํ โคปิยา นตฺถี’’ติ ทสฺเสนฺโต อโลลาติ อาห. 22. Habiendo escuchado eso, Dhaniya, según el método anterior, pronunció este verso: 'Mi esposa Gopī es obediente'. Aquí, 'Gopī' se refiere a su esposa. 'Obediente' (assavā) significa que cumple sus palabras y atiende a lo que se debe hacer. 'No caprichosa' (alolā): pues una mujer suele ser caprichosa por cinco motivos: por el alimento, por los adornos, por otros hombres, por la riqueza y por andar deambulando. En cuanto al capricho por la comida —dividida en arroz, pasteles, licores, etc.—, por gula, una mujer llega a comer incluso arroz sobrante de la noche anterior, o comida que quema la mano, e incluso bebe licor aunque tenga que pagar el doble. Por el capricho por los adornos, si no obtiene otros, se peina el cabello e incluso se frota la cara con una mezcla de agua y aceite. Por el capricho por otros hombres, incluso si es llamada por su propio hijo en tal lugar, primero piensa en términos de conducta sexual inapropiada. Por el capricho por la riqueza, [se dice] 'habiendo atrapado al rey de los gansos, perdieron el oro'. Por el capricho por deambular, teniendo el hábito de ir a parques y otros lugares, desperdicia toda la fortuna. Al mostrar que 'mi esposa no tiene ni uno solo de estos caprichos', Dhaniya dijo 'no caprichosa'. ทีฆรตฺตํ สํวาสิยาติ ทีฆกาลํ สทฺธึ วสมานา โกมารภาวโต ปภุติ เอกโต วฑฺฒิตา. เตน ปรปุริเส น ชานาตีติ ทสฺเสติ. มนาปาติ เอวํ ปรปุริเส อชานนฺตี มเมว มนํ อลฺลียตีติ ทสฺเสติ. ตสฺสา น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ ‘‘อิตฺถนฺนาเมน นาม สทฺธึ อิมาย หสิตํ วา ลปิตํ วา’’ติ เอวํ ตสฺสา น สุณามิ, กญฺจิ อติจารโทสนฺติ ทสฺเสติ. 'Que ha convivido conmigo por mucho tiempo' (dīgharattaṃ saṃvāsiyā) significa que han vivido juntos durante un largo período, habiendo crecido juntos desde su juventud. Con esto, muestra que ella no conoce a otros hombres. Con el término 'agradable' (manāpā), muestra que al no conocer a otros hombres, su mente está apegada solo a él. 'No escucho nada malo de ella' significa 'no escucho que haya reído o conversado con tal o cual hombre'; así muestra que no tiene ninguna falta de adulterio. ๒๓. อถ ภควา เอเตหิ คุเณหิ โคปิยา ตุฏฺฐํ ธนิยํ โอวทนฺโต ปุริมนเยเนว ‘‘จิตฺตํ มม อสฺสว’’นฺติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ, พฺยญฺชนสภาคญฺจ. ตตฺถ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ ตุฏฺโฐ, สา ปน เต อสฺสวา [Pg.33] ภเวยฺย วา น วา; ทุชฺชานํ ปรจิตฺตํ, วิเสสโต มาตุคามสฺส. มาตุคามญฺหิ กุจฺฉิยา ปริหรนฺตาปิ รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ ทุรกฺขจิตฺตตฺตา เอว น สกฺกา ตุมฺหาทิเสหิ อิตฺถี อโลลาติ วา สํวาสิยาติ วา มนาปาติ วา นิปฺปาปาติ วา ชานิตุํ. มยฺหํ ปน จิตฺตํ อสฺสวํ โอวาทปฏิกรํ มม วเส วตฺตติ, นาหํ ตสฺส วเส วตฺตามิ. โส จสฺส อสฺสวภาโว ยมกปาฏิหาริเย ฉนฺนํ วณฺณานํ อคฺคิธาราสุ จ อุทกธาราสุ จ ปวตฺตมานาสุ สพฺพชนสฺส ปากโฏ อโหสิ. อคฺคินิมฺมาเน หิ เตโชกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพํ อุทกนิมฺมาเน อาโปกสิณํ, นีลาทินิมฺมาเน นีลาทิกสิณานิ. พุทฺธานมฺปิ หิ ทฺเว จิตฺตานิ เอกโต นปฺปวตฺตนฺติ, เอกเมว ปน อสฺสวภาเวน เอวํ วสวตฺติ อโหสิ. ตญฺจ โข ปน สพฺพกิเลสพนฺธนาปคมา วิมุตฺตํ, วิมุตฺตตฺตา ตเทว อโลลํ, น ตว โคปี. ทีปงฺกรพุทฺธกาลโต จ ปภุติ ทานสีลาทีหิ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตตฺตา สํวาสิยํ, น ตว โคปี. ตเทตํ อนุตฺตเรน ทมเถน ทมิตตฺตา สุทนฺตํ, สุทนฺตตฺตา อตฺตโน วเสน ฉทฺวารวิเสวนํ ปหาย มเมว อธิปฺปายมนสฺส วเสนานุวตฺตนโต มนาปํ, น ตว โคปี. 23. Entonces el Bienaventurado, exhortando a Dhaniya, quien estaba complacido con su esposa Gopī por estas cualidades, pronunció este verso según el método anterior: 'Mi mente es obediente', el cual concuerda tanto en significado como en fraseo. Aquí, los términos son de significado evidente. Sin embargo, este es el propósito: 'Dhaniya, tú estás complacido pensando que tu esposa es obediente, pero ella puede serlo o no; la mente ajena es difícil de conocer, especialmente la de las mujeres. Pues incluso quienes llevan a una mujer en su vientre no pueden protegerla. Debido a que su mente es tan difícil de proteger, no es posible que personas como tú sepan si una mujer es realmente no caprichosa, o fiel, o agradable, o libre de maldad. Pero mi mente es obediente, cumple mis exhortaciones y está bajo mi control; yo no estoy bajo el control de ella. Esa obediencia de mi mente fue evidente para todos en la ocasión del Milagro de los Pares, cuando surgieron corrientes de fuego y de agua de seis colores. Pues para crear el fuego, se debe entrar en el kasiṇa de fuego; para crear el agua, en el kasiṇa de agua; y para crear los rayos azules y demás, en los kasiṇas respectivos. Incluso para los Buddhas, dos pensamientos no surgen simultáneamente, pero hubo tal dominio sobre mi mente única debido a su obediencia. Además, esa mente está liberada por haberse alejado de todas las ataduras de las impurezas (kilesas); y por estar liberada, es ella la que no es caprichosa, no tu esposa. Y por haber sido cultivada durante mucho tiempo con la generosidad, la virtud y demás desde la época del Buddha Dīpaṅkara, es mi mente la que ha convivido fielmente conmigo, no tu esposa. Esta mente está bien amansada por haber sido domada con el amansamiento insuperable; y por estar bien amansada, habiendo abandonado por su propio poder el contacto con las seis puertas de los sentidos, sigue solo mi intención y, por tanto, es agradable, no tu esposa'. ปาปํ ปน เม น วิชฺชตีติ อิมินา ปน ภควา ตสฺส อตฺตโน จิตฺตสฺส ปาปาภาวํ ทสฺเสติ, ธนิโย วิย โคปิยา. โส จสฺส ปาปาภาโว น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเลเยว, เอกูนตึส วสฺสานิ สราคาทิกาเล อคารมชฺเฌ วสนฺตสฺสาปิ เวทิตพฺโพ. ตทาปิ หิสฺส อคาริยภาวานุรูปํ วิญฺญุปฏิกุฏฺฐํ กายทุจฺจริตํ วา วจีทุจฺจริตํ วา มโนทุจฺจริตํ วา น อุปฺปนฺนปุพฺพํ. ตโต ปรํ มาโรปิ ฉพฺพสฺสานิ อนภิสมฺพุทฺธํ, เอกํ วสฺสํ อภิสมฺพุทฺธนฺติ สตฺต วสฺสานิ ตถาคตํ อนุพนฺธิ ‘‘อปฺเปว นาม วาลคฺคนิตุทนมตฺตมฺปิสฺส ปาปสมาจารํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. โส อทิสฺวาว นิพฺพินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ – Con las palabras 'No se encuentra mal en mí', el Bienaventurado muestra la ausencia de maldad en su propia mente, tal como Dhaniya lo afirmó respecto a su esposa. Y esta ausencia de mal en el Bienaventurado debe entenderse que no solo fue cierta en el momento en que era un Buda perfectamente iluminado, sino que también fue el caso durante los veintinueve años que vivió en el hogar, incluso cuando estaba sujeto al deseo y otras impurezas. Pues incluso entonces, nunca surgió en él ningún tipo de mala conducta corporal, verbal o mental que fuera reprochada por los sabios, conforme a su condición de laico. Después de eso, durante siete años —seis años antes de su iluminación y un año después— Māra siguió al Tathāgata, pensando: 'Quizás vea alguna conducta malvada de su parte, incluso tan pequeña como la punta de un cabello'. Al no ver nada, desilusionado, recitó este verso: ‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ; โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘); 'Durante siete años seguí al Bienaventurado, paso a paso; pero no he encontrado una oportunidad en el Iluminado, quien es atento'. พุทฺธกาเลปิ นํ อุตฺตรมาณโว สตฺต มาสานิ อนุพนฺธิ อาภิสมาจาริกํ ทฏฺฐุกาโม. โส กิญฺจิ วชฺชํ อทิสฺวาว ปริสุทฺธสมาจาโร ภควาติ คโต. จตฺตาริ หิ ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. ยถาห – También, después de su iluminación, el joven brahmán Uttara lo siguió durante siete meses, deseando observar su conducta. Al no encontrar falta alguna, concluyó: 'El Bienaventurado es de conducta purificada'. Pues el Tathāgata tiene cuatro cosas que no necesita ocultar. Como se dice: ‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.34], ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปริสุทฺธกายสมาจาโร, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’ติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธมโนสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธาชีโว, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส มิจฺฉาชีโว, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๘). 'Monjes, hay estas cuatro cosas que el Tathāgata no necesita ocultar. ¿Cuáles cuatro? El Tathāgata, monjes, es de conducta corporal purificada; no hay mala conducta corporal de su parte que el Tathāgata deba ocultar, pensando: «Que otro no descubra esto de mí». El Tathāgata es de conducta verbal purificada... de conducta mental purificada... de medios de vida purificados. No hay medios de vida incorrectos de su parte que el Tathāgata deba ocultar, pensando: «Que otro no descubra esto de mí»'. เอวํ ยสฺมา ตถาคตสฺส จิตฺตสฺส น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเล, ปุพฺเพปิ ปาปํ นตฺถิ เอว, ตสฺมา อาห – ‘‘ปาปํ ปน เม น วิชฺชตี’’ติ. ตสฺสาธิปฺปาโย – มเมว จิตฺตสฺส ปาปํ น สกฺกา สุณิตุํ, น ตว โคปิยา. ตสฺมา ยทิ เอเตหิ คุเณหิ ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ. Así, puesto que no había mal en la mente del Tathāgata, no solo en el momento en que era un Buda perfectamente iluminado, sino también antes de eso, él dice: 'No se encuentra mal en mí'. El sentido es este: 'Es solo de mi mente, no de tu esposa, de la que es imposible oír hablar de algún mal. Por lo tanto, si alguien puede regocijarse en estas excelentes cualidades y decir: «¡Así que, si lo deseas, llueve, oh dios del cielo!», soy yo quien puede decir esto'. ๒๔. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตรสายนํ ปิวิตุกาโม อตฺตโน ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตเวตนภโตหมสฺมี’’ติ. ตตฺถ อตฺตเวตนภโตติ อตฺตนิเยเนว ฆาสจฺฉาทเนน ภโต, อตฺตโนเยว กมฺมํ กตฺวา ชีวามิ, น ปรสฺส เวตนํ คเหตฺวา ปรสฺส กมฺมํ กโรมีติ ทสฺเสติ. ปุตฺตาติ ธีตโร จ ปุตฺตา จ, เต สพฺเพ ปุตฺตาตฺเวว เอกชฺฌํ วุจฺจนฺติ. สมานิยาติ สนฺนิหิตา อวิปฺปวุฏฺฐา. อโรคาติ นิราพาธา, สพฺเพว อูรุพาหุพลาติ ทสฺเสติ. เตสํ น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ เตสํ โจราติ วา ปรทาริกาติ วา ทุสฺสีลาติ วา กิญฺจิ ปาปํ น สุณามีติ. 24. Habiendo escuchado esto, Dhaniya, deseando beber aún más profundamente el elixir de las palabras bien dichas, dijo: 'Soy un empleado de mí mismo', mostrando su propia independencia. Aquí, 'empleado de mí mismo' significa que gana su comida y vestido únicamente a través de su propio trabajo. Muestra que vive solamente realizando su propio trabajo, no trabajando para otro y recibiendo un salario. 'Hijos' (puttā): aquí la palabra abarca a todos los hijos, tanto hijas como hijos. 'Viven conmigo' (samāniyā): significa que están reunidos, no separados. 'Sanos' (arogā): sin enfermedades, todos ellos tienen la fuerza de los muslos y los brazos. 'No oigo de ellos ningún mal': 'No oigo ningún mal sobre ellos, como que sean ladrones, adúlteros o inmorales'. ๒๕. เอวํ วุตฺเต ภควา ปุริมนเยเนว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – ‘‘นาหํ ภตโก’’ติ. อตฺราปิ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ตฺวํ ‘‘ภุชิสฺโสหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, ปรมตฺถโต จ อตฺตโน กมฺมํ กริตฺวา ชีวนฺโตปิ ทาโส เอวาสิ ตณฺหาทาสตฺตา, ภตกวาทา จ น ปริมุจฺจสิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕). ปรมตฺถโต ปน นาหํ ภตโกสฺมิ กสฺสจิ. อหญฺหิ กสฺสจิ ปรสฺส วา อตฺตโน วา ภตโก น โหมิ. กึ การณา? ยสฺมา [Pg.35] นิพฺพิฏฺเฐน จรามิ สพฺพโลเก. อหญฺหิ ทีปงฺกรปาทมูลโต ยาว โพธิ, ตาว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ภตโก อโหสึ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน นิพฺพิฏฺโฐ นิพฺพิโส ราชภโต วิย. เตเนว นิพฺพิฏฺเฐน สพฺพญฺญุภาเวน โลกุตฺตรสมาธิสุเขน จ ชีวามิ. ตสฺส เม อิทานิ อุตฺตริกรณียสฺส กตปริจยสฺส วา อภาวโต อปฺปหีนปฏิสนฺธิกานํ ตาทิสานํ วิย ปตฺตพฺโพ โกจิ อตฺโถ ภติยา น วิชฺชติ. ‘‘ภฏิยา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺมา ยทิ ภุชิสฺสตาย ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ. 25. Cuando se dijo esto, el Bienaventurado pronunció el siguiente verso, exhortando a Dhaniya de la manera anterior: 'No soy un empleado'. Aquí también, las palabras tienen un sentido evidente. Sin embargo, este es el propósito: 'Tú te regocijas pensando: «Soy independiente», pero aunque vives realizando tu propio trabajo, en el sentido último eres solo un esclavo, ya que eres esclavo del deseo, y por lo tanto no estás libre de ser llamado un empleado. Pues se ha dicho: «El mundo es carente, insaciable, esclavo del deseo». Pero en el sentido supremo, yo no soy empleado de nadie, pues no estoy al servicio de nadie, sea de otro o de mí mismo. ¿Por qué razón? Porque ando por todo el mundo con lo que he ganado. Pues desde la época de Dīpaṅkara hasta mi iluminación, fui un empleado del conocimiento de la omnisciencia. Pero cuando alcancé la omnisciencia, obtuve lo que había ganado, como un empleado del rey que se ha retirado. Por lo tanto, vivo de lo que he ganado, por el estado de omnisciencia y la felicidad de la concentración que trasciende el mundo. Debido a que ahora no hay nada más que deba ser hecho por mí ni necesidad de aumentar lo que se ha hecho, no tengo ninguna necesidad de salarios, a diferencia de aquellos que no han abandonado el renacimiento. Por lo tanto, si alguien puede regocijarse en su independencia y decir: «¡Así que, si lo deseas, llueve, oh dios del cielo!», soy yo quien puede decir esto'. ๒๖. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย อติตฺโตว สุภาสิตามเตน อตฺตโน ปญฺจปฺปการโคมณฺฑลปริปุณฺณภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถิ วสา’’ติ. ตตฺถ วสาติ อทมิตวุฑฺฒวจฺฉกา. เธนุปาติ เธนุํ ปิวนฺตา ตรุณวจฺฉกา, ขีรทายิกา วา คาโว. โคธรณิโยติ คพฺภินิโย. ปเวณิโยติ วยปฺปตฺตา พลีพทฺเทหิ สทฺธึ เมถุนปตฺถนกคาโว. อุสโภปิ ควมฺปตีติ โย โคปาลเกหิ ปาโต เอว นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา, ปญฺจงฺคุลํ ทตฺวา, มาลํ พนฺธิตฺวา – ‘‘เอหิ, ตาต, คาโว โคจรํ ปาเปตฺวา รกฺขิตฺวา อาเนหี’’ติ เปสียติ, เอวํ เปสิโต จ ตา คาโว อโคจรํ ปริหริตฺวา, โคจเร จาเรตฺวา, สีหพฺยคฺฆาทิภยา ปริตฺตายิตฺวา อาเนติ, ตถารูโป อุสโภปิ ควมฺปติ อิธ มยฺหํ โคมณฺฑเล อตฺถีติ ทสฺเสสิ. 26. Habiendo escuchado eso, aún insaciable en su deseo por el néctar de las palabras bien dichas, Dhaniya dice: 'Hay vacas', mostrando que posee el quíntuple rebaño de ganado. Estas son: 'vasā', terneros maduros que no han sido domados; 'dhenupā', terneros jóvenes que beben de las vacas, o vacas lecheras; 'godharaṇiyo', vacas preñadas; 'paveṇiyo', vacas de cría, vacas maduras que desean aparearse; y un toro, jefe del ganado (usabhopi gavampati). Temprano en la mañana, los vaqueros lo bañan, lo alimentan, le aplican la marca de los cinco dedos, le atan una guirnalda y lo envían diciendo: 'Ve, querido, lleva a las vacas al pasto, cuídalas y tráelas de vuelta'. El toro, enviado de tal manera, se asegura de que las vacas eviten desviarse fuera del pasto. Las hace deambular dentro de él, las protege de peligros tales como leones y tigres, y las trae de vuelta. Dhaniya muestra: 'También tengo un toro así, jefe del ganado, aquí en mi rebaño de ganado'. ๒๗. เอวํ วุตฺเต ภควา ตเถว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ ปจฺจนีกคาถํ อาห ‘‘นตฺถิ วสา’’ติ. เอตฺถ เจส อธิปฺปาโย – อิธ อมฺหากํ สาสเน อทมิตฏฺเฐน วุฑฺฒฏฺเฐน จ วสาสงฺขาตา ปริยุฏฺฐานา วา, ตรุณวจฺฉเก สนฺธาย วสานํ มูลฏฺเฐน ขีรทายินิโย สนฺธาย ปคฺฆรณฏฺเฐน เธนุปาสงฺขาตา อนุสยา วา, ปฏิสนฺธิคพฺภธารณฏฺเฐน โคธรณิสงฺขาตา ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารเจตนา วา, สํโยคปตฺถนฏฺเฐน ปเวณิสงฺขาตา ปตฺถนา ตณฺหา วา, อาธิปจฺจฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เสฏฺฐฏฺเฐน จ ควมฺปติอุสภสงฺขาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วา นตฺถิ, สฺวาหํ อิมาย สพฺพโยคกฺเขมภูตาย นตฺถิตาย ตุฏฺโฐ. ตฺวํ ปน โสกาทิวตฺถุภูตาย อตฺถิตาย ตุฏฺโฐ[Pg.36]. ตสฺมา สพฺพโยคกฺเขมตาย ตุฏฺฐสฺส มเมเวตํ ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. 27. Habiéndose dicho esto, el Bienaventurado, exhortando a Dhaniya de una manera similar, pronunció este verso de réplica: 'No hay vacas'. Aquí, este es el propósito: 'Aquí en nuestra enseñanza, no hay obsesiones (pariyuṭṭhānā), designadas como «vacas», en el sentido de cosas que son maduras y no están domesticadas. No hay tendencias latentes (anusayā), designadas como «terneros lactantes», con referencia a los terneros jóvenes en el sentido de ser el origen de las vacas, o con referencia a las vacas lecheras en el sentido de fluir. No hay actividades volitivas meritorias, no meritorias o imperturbables, designadas como «vacas preñadas» en el sentido de sostener el embrión que ha pasado por la concepción. No hay anhelo ni deseo, designado como «vacas de cría» en el sentido de anhelar la unión. Y no hay conciencia volitivamente activa, designada como «un toro, jefe del ganado», en el sentido de predominio, por ser el precursor y por ser lo mejor. Me regocijo en su inexistencia, que es la seguridad de todos los vínculos. Pero tú te regocijas en su existencia, que es la base de la pena y el dolor. Por lo tanto, puesto que me regocijo en la seguridad de todos los vínculos, es apropiado que solo yo diga: «Así que, si lo deseas, ¡derrama tu lluvia, oh dios del cielo!»' ๒๘. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตํ อมตรสํ อธิคนฺตุกาโม อตฺตโน โคคณสฺส ขิลพนฺธนสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขิลา นิขาตา’’ติ. ตตฺถ ขิลาติ คุนฺนํ พนฺธนตฺถมฺภา. นิขาตาติ อาโกเฏตฺวา ภูมิยํ ปเวสิตา ขุทฺทกา มหนฺตา ขณิตฺวา ฐปิตา. อสมฺปเวธีติ อกมฺปกา. ทามาติ วจฺฉกานํ พนฺธนตฺถาย กตา คนฺถิตปาสยุตฺตา รชฺชุพนฺธนวิเสสา. มุญฺชมยาติ มุญฺชติณมยา. นวาติ อจิรกตา. สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานา, สุวฏฺฏิตสณฺฐานา วา. น หิ สกฺขินฺตีติ เนว สกฺขิสฺสนฺติ. เธนุปาปิ เฉตฺตุนฺติ ตรุณวจฺฉกาปิ ฉินฺทิตุํ. 28. Habiendo escuchado esto, deseando aún más adquirir la esencia de néctar de las palabras bien dichas, Dhaniya dijo: 'Las estacas están clavadas', mostrando que ha atado su propio rebaño de ganado a estacas. Aquí, las estacas son postes para atar al ganado. Están clavadas habiéndolas golpeado para que entren en la tierra, las pequeñas, mientras que las grandes se colocan en agujeros excavados en el suelo. Son 'inamovibles', es decir, firmes. Los 'halters' son un tipo especial de cuerdas, unidas a lazos, que sirven para el propósito de atar a los terneros. Están hechas de hierba Muñja. Son 'nuevas', es decir, recién fabricadas. 'Bien formadas' significa que tienen una forma excelente o que están bien trenzadas. 'No podrán' significa que de ninguna manera lo lograrán. 'Ni siquiera los terneros lactantes podrán romperlas' significa que ni siquiera los terneros jóvenes podrán cortarlas. ๒๙. เอวํ วุตฺเต ภควา ธนิยสฺส อินฺทฺริย-ปริปากกาลํ ญตฺวา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ อภาสิ ‘‘อุสโภริว เฉตฺวา’’ติ. ตตฺถ อุสโภติ โคปิตา โคปริณายโก โคยูถปติ พลีพทฺโท. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘ควสตเชฏฺโฐ อุสโภ, สหสฺสเชฏฺโฐ วสโภ, สตสหสฺสเชฏฺโฐ นิสโภ’’ติ. อปเร ‘‘เอกคามเขตฺเต เชฏฺโฐ อุสโภ, ทฺวีสุ เชฏฺโฐ วสโภ, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหโต นิสโภ’’ติ. สพฺเพเปเต ปปญฺจา, อปิจ โข ปน อุสโภติ วา วสโภติ วา นิสโภติ วา สพฺเพเปเต อปฺปฏิสมฏฺเฐน เวทิตพฺพา. ยถาห – ‘‘นิสโภ วต โภ สมโณ โคตโม’’ติ (สํ. นิ. ๑.๓๘). ร-กาโร ปทสนฺธิกโร. พนฺธนานีติ รชฺชุพนฺธนานิ กิเลสพนฺธนานิ จ. นาโคติ หตฺถี. ปูติลตนฺติ คโฬจีลตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโย, วสฺสสติโกปิ สุนโข กุกฺกุโร, ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวาปิ คโฬจีลตา อสารกตฺเตน ‘‘ปูติลตา’’ติ วุจฺจติ. ทาลยิตฺวาติ ฉินฺทิตฺวา. คพฺภญฺจ เสยฺยญฺจ คพฺภเสยฺยํ. ตตฺถ คพฺภคฺคหเณน ชลาพุชโยนิ, เสยฺยคฺคหเณน อวเสสา. คพฺภเสยฺยมุเขน วา สพฺพาปิ ตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. 29. Habiéndose dicho esto, el Bienaventurado, conociendo el momento de la maduración de las facultades de Dhaniya, exhortándolo de la manera anterior, recitó este verso que ilustra las cuatro verdades: 'Como un toro habiendo cortado los vínculos'. Aquí, un toro (usabha) es el padre del ganado, el líder del ganado, el señor del rebaño, un buey. Algunos maestros dicen: 'Un toro que es jefe de cien reses es un usabha; el jefe de mil es un vasabha; el jefe de cien mil es un nisabha'. Otros dicen: 'El jefe en el territorio de una aldea es un usabha; en dos aldeas es un vasabha; y el que no tiene rival en ninguna parte es un nisabha'. Todo esto son elaboraciones, pero en verdad usabha, vasabha o nisabha deben entenderse todos en el sentido de no tener igual. Como se dijo: 'Verdaderamente, el asceta Gotama es un nisabha'. La letra 'ra' en 'usabhoriva' es por razones de eufonía (sandhi). 'Vínculos' se refiere tanto a las cuerdas como a los vínculos de las impurezas (kilesa). 'Nāga' es un gran elefante. 'Enredadera podrida' se refiere a la enredadera galocī. Así como incluso un cuerpo de color dorado se llama 'cuerpo putrefacto', y un perro de cien años se llama 'cachorro', y un chacal nacido hoy se llama 'chacal viejo', así una enredadera de galocī, aunque sea fresca, se llama 'enredadera podrida' por su falta de duramen. 'Habiendo desgarrado' significa habiendo cortado. 'Gabbhaseyya' es el lecho de la matriz. Aquí, al mencionar 'matriz' se indica el origen por nacimiento de matriz (jalābuja); al mencionar 'lecho' se indican los demás. O bien, todas las formas de nacimiento se indican bajo el término 'lecho de la matriz'. El resto de los términos aquí son claros por su significado literal. อยํ [Pg.37] ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ พนฺธเนน ตุฏฺโฐ, อหํ ปน พนฺธเนน อฏฺฏียนฺโต ถามวีริยูเปโต มหาอุสโภริว พนฺธนานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ จตุตฺถอริยมคฺคถามวีริเยน เฉตฺวา, นาโค ปูติลตํว ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนพนฺธนานิ เหฏฺฐามคฺคตฺตยถามวีริเยน ทาลยิตฺวา, อถ วา อุสโภริว พนฺธนานิ อนุสเย นาโค ปูติลตํว ปริยุฏฺฐานานิ เฉตฺวา ทาลยิตฺวาว ฐิโต. ตสฺมา น ปุน คพฺภเสยฺยํ อุเปสฺสํ. โสหํ ชาติทุกฺขวตฺถุเกหิ สพฺพทุกฺเขหิ ปริมุตฺโต โสภามิ – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน. ตสฺมา สเจ ตฺวมฺปิ อหํ วิย วตฺตุมิจฺฉสิ, ฉินฺท ตานิ พนฺธนานีติ. เอตฺถ จ พนฺธนานิ สมุทยสจฺจํ, คพฺภเสยฺยา ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘น อุเปสฺส’’นฺติ เอตฺถ อนุปคโม อนุปาทิเสสวเสน, ‘‘เฉตฺวา ทาลยิตฺวา’’ติ เอตฺถ เฉโท ปทาลนญฺจ สอุปาทิเสสวเสน นิโรธสจฺจํ, เยน ฉินฺทติ ปทาเลติ จ, ตํ มคฺคสจฺจนฺติ. Este es el propósito aquí: 'Dhaniya, tú te regocijas en la atadura, pero yo, hastiado de la atadura y dotado de fuerza y energía, como un gran toro que ha cortado sus vínculos, he cortado los cinco grilletes superiores con la fuerza y energía del cuarto noble sendero; y como un gran elefante desgarra una enredadera podrida, he desgarrado los vínculos de los cinco grilletes inferiores con la fuerza y energía de los tres senderos inferiores. O bien, como un toro que ha cortado los vínculos, yo permanezco habiendo cortado las tendencias latentes (anusaya); y como un elefante que ha desgarrado una enredadera, yo permanezco habiendo desgarrado las obsesiones (pariyuṭṭhāna). Por lo tanto, no entraré de nuevo en el lecho de la matriz. Liberado de todos los sufrimientos basados en el sufrimiento del nacimiento, brillo al decir: «Así que, si lo deseas, ¡derrama tu lluvia, oh dios del cielo!» Por lo tanto, si tú también deseas hablar como yo, corta esos vínculos'. Y aquí, los vínculos representan la verdad del origen (samudayasacca); el lecho de la matriz representa la verdad del sufrimiento (dukkhasacca); 'no entraré de nuevo' significa el no-acercamiento en términos del elemento de cesación sin residuo; 'habiendo cortado y desgarrado' representa la cesación con residuo de la verdad de la cesación (nirodhasacca); y aquello con lo que se corta y desgarra es la verdad del sendero (maggasacca).' เอวเมตํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ สุตฺวา คาถาปริโยสาเน ธนิโย จ ปชาปติ จสฺส ทฺเว จ ธีตโรติ จตฺตาโร ชนา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ ธนิโย อเวจฺจปฺปสาทโยเคน ตถาคเต มูลชาตาย ปติฏฺฐิตาย สทฺธาย ปญฺญาจกฺขุนา ภควโต ธมฺมกายํ ทิสฺวา ธมฺมตาย โจทิตหทโย จินฺเตสิ – ‘‘พนฺธนานิ ฉินฺทึ, คพฺภเสยฺโย จ เม นตฺถี’’ติ อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ยาว ภวคฺคา โก อญฺโญ เอวํ สีหนาทํ นทิสฺสติ อญฺญตฺร ภควตา, อาคโต นุ โข เม สตฺถาติ. ตโต ภควา ฉพฺพณฺณรสฺมิชาลวิจิตฺรํ สุวณฺณรสเสกปิญฺชรํ วิย สรีราภํ ธนิยสฺส นิเวสเน มุญฺจิ ‘‘ปสฺส ทานิ ยถาสุข’’นฺติ. Habiendo escuchado este verso que ilustra las cuatro verdades, al final del verso, Dhaniya, su esposa y sus dos hijas —cuatro personas en total— se establecieron en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Entonces, a través de su confianza inquebrantable y su fe ahora arraigada y establecida en el Tathāgata, Dhaniya vio con el ojo de la sabiduría el cuerpo del Dharma (dhammakāya) del Bienaventurado, y con el corazón conmovido por la naturaleza del Dharma, pensó: '«He cortado los vínculos y para mí no hay ya lecho de la matriz». Desde el infierno Avīci como límite inferior hasta la cúspide de la existencia, ¿quién más sino el Bienaventurado podría rugir tal rugido de león? ¿Acaso ha venido a mí mi Maestro?'. Entonces, el Bienaventurado, como diciendo «mira ahora a tu voluntad», emitió su aura corporal en la residencia de Dhaniya: una red variada de rayos de seis colores, que era como un derramamiento de oro fino. ๓๐. อถ ธนิโย อนฺโต ปวิฏฺฐจนฺทิมสูริยํ วิย สมนฺตา ปชฺชลิตปทีปสหสฺสสมุชฺชลิตมิว จ นิเวสนํ ทิสฺวา ‘‘อาคโต ภควา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตสฺมึเยว จ สมเย เมโฆปิ ปาวสฺสิ. เตนาหุ สงฺคีติการา ‘‘นินฺนญฺจ ถลญฺจ ปูรยนฺโต’’ติ. ตตฺถ นินฺนนฺติ ปลฺลลํ. ถลนฺติ อุกฺกูลํ. เอวเมตํ อุกฺกูลวิกูลํ สพฺพมฺปิ สมํ กตฺวา ปูรยนฺโต มหาเมโฆ ปาวสฺสิ, วสฺสิตุํ อารภีติ วุตฺตํ โหติ. ตาวเทวาติ ยํ ขณํ ภควา สรีราภํ มุญฺจิ, ธนิโย จ ‘‘สตฺถา เม อาคโต’’ติ สทฺธามยํ จิตฺตาภํ [Pg.38] มุญฺจิ, ตํ ขณํ ปาวสฺสีติ. เกจิ ปน ‘‘สูริยุคฺคมนมฺปิ ตสฺมึเยว ขเณ’’ติ วณฺณยนฺติ. 30. Entonces, Dhaniya, al ver su morada iluminada por todas partes como si el sol y la luna hubieran entrado en ella, o como si resplandeciera con mil lámparas encendidas, concibió el pensamiento: "El Bienaventurado ha llegado". En ese mismo momento, una nube derramó lluvia. Por eso dijeron los compiladores de la recitación: "llenando las tierras bajas y las tierras altas". Aquí, "tierra baja" (ninna) se refiere a un pantano; "tierra alta" (thala) a un montículo. Así, llenando y nivelando todo, tanto lo elevado como lo profundo, la gran nube llovió; es decir, se explica que comenzó a llover. "En ese mismo instante" (tāvadeva) significa que en el momento en que el Bienaventurado emitió su aura corporal, y Dhaniya emitió su aura mental compuesta de fe pensando "mi Maestro ha llegado", en ese preciso momento llovió. Algunos, sin embargo, explican que "la salida del sol también ocurrió en ese mismo instante". ๓๑-๓๒. เอวํ ตสฺมึ ธนิยสฺส สทฺธุปฺปาทตถาคโตภาสผรณสูริยุคฺคมนกฺขเณ วสฺสโต เทวสฺส สทฺทํ สุตฺวา ธนิโย ปีติโสมนสฺสชาโต อิมมตฺถํ อภาสถ ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา’’ติ ทฺเว คาถา วตฺตพฺพา. 31-32. Así, en ese momento en que surgió la fe en Dhaniya, mientras se difundía el resplandor del Tathāgata y salía el sol, al oír el sonido de la lluvia cayendo, Dhaniya, lleno de gozo y alegría, pronunció estas palabras sobre este asunto: "¡Qué ganancia tan inmensa es para nosotros!", introduciendo así los dos versos. ตตฺถ ยสฺมา ธนิโย สปุตฺตทาโร ภควโต อริยมคฺคปฏิเวเธน ธมฺมกายํ ทิสฺวา, โลกุตฺตรจกฺขุนา รูปกายํ ทิสฺวา, โลกิยจกฺขุนา สทฺธาปฏิลาภํ ลภิ. ตสฺมา อาห – ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา, เย มยํ ภควนฺตํ อทฺทสามา’’ติ. ตตฺถ วต อิติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต. โน อิติ อมฺหากํ. อนปฺปกาติ วิปุลา. เสสํ อุตฺตานเมว. สรณํ ตํ อุเปมาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฏิเวเธเนวสฺส สิทฺธํ สรณคมนํ, ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว คโต, อิทานิ วาจาย อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กโรติ. มคฺควเสน วา สนฺนิยฺยาตนสรณตํ อจลสรณตํ ปตฺโต, ตํ ปเรสํ วาจาย ปากฏํ กโรนฺโต ปณิปาตสรณคมนํ คจฺฉติ. จกฺขุมาติ ภควา ปกติทิพฺพปญฺญาสมนฺตพุทฺธจกฺขูหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สรณํ ตํ อุเปม จกฺขุมา’’ติ. ‘‘สตฺถา โน โหหิ ตุวํ มหามุนี’’ติ อิทํ ปน วจนํ สิสฺสภาวูปคมเนนาปิ สรณคมนํ ปูเรตุํ ภณติ, โคปี จ อหญฺจ อสฺสวา, พฺรหฺมจริยํ สุคเต จรามเสติ อิทํ สมาทานวเสน. En este contexto, puesto que Dhaniya junto con su esposa e hijos habían visto el cuerpo del Dhamma (dhammakāya) del Bienaventurado mediante la penetración del sendero noble, y habían visto su cuerpo físico (rūpakāya) con el ojo del mundo trascendente y habían obtenido el logro de la fe a través del ojo mundano, por eso dijo: "¡Qué ganancia tan inmensa es para nosotros, que hemos visto al Bienaventurado!". Aquí, "vata" es una partícula que expresa asombro. "No" significa para nosotros. "Anappakā" significa abundantes o inmensas. El resto es de sentido claro. "Buscamos refugio en ti": aunque ya había alcanzado la toma de refugio mediante la penetración del sendero, habiendo llegado así a una certidumbre definitiva, ahora realiza verbalmente la entrega de sí mismo (attasanniyyātana). O bien, habiendo alcanzado mediante el sendero el refugio inamovible, que es el refugio por entrega total, lo manifiesta verbalmente ante otros yendo hacia el refugio mediante la postración (paṇipāta). "Dotado de visión" (cakkhumā): el Bienaventurado posee cinco ojos: el ojo físico, el ojo divino, el ojo de la sabiduría, el ojo universal y el ojo de un buda. Dirigiéndose a él con este término, dijo: "Buscamos refugio en ti, oh Dotado de Visión". La frase "Sé nuestro maestro, gran sabio" la dice para completar la toma de refugio asumiendo el estado de discípulo. "Mi esposa y yo, obedientes, viviremos la vida santa bajo el Sugata" se dice por vía del compromiso formal (samādāna). ตตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรติมคฺคสมณธมฺมสาสนสทารสนฺโตสานเมตํ อธิวจนํ. ‘‘พฺรหฺมจารี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๓) หิ เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิทํ โข ปน เม ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มคฺโค. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) สมณธมฺโม. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) สาสนํ. En ese pasaje, "vida santa" (brahmacariya) es un término para la abstinencia sexual, el sendero, el deber del asceta (samaṇadhamma), la Enseñanza (sāsana) y la fidelidad conyugal. Pues en pasajes como "aquel que lleva una vida santa", se llama vida santa a la abstinencia de la actividad sexual. En pasajes como "esta vida santa mía, Pañcasikha, es para el desencanto absoluto", se refiere al sendero. En pasajes como "reconozco, Sāriputta, haber practicado la vida santa dotada de cuatro factores", se refiere al deber del asceta. En pasajes como "esta vida santa es exitosa y próspera", se refiere a la Enseñanza. ‘‘มยญฺจ [Pg.39] ภริยา นาติกฺกมาม, อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ; อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม, ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗) – "Ni nosotros transgredimos contra nuestras esposas, ni nuestras esposas transgreden contra nosotros; fuera de ellas, llevamos una vida santa, por eso nuestros jóvenes no mueren". เอวมาทีสุ สทารสนฺโตโส. อิธ ปน สมณธมฺมพฺรหฺมจริยปุพฺพงฺคมํ อุปริมคฺคพฺรหฺมจริยมธิปฺเปตํ. สุคเตติ สุคตสฺส สนฺติเก. ภควา หิ อนฺตทฺวยมนุปคฺคมฺม สุฏฺฐุ คตตฺตา, โสภเณน จ อริยมคฺคคมเนน สมนฺนาคตตฺตา, สุนฺทรญฺจ นิพฺพานสงฺขาตํ ฐานํ คตตฺตา สุคโตติ วุจฺจติ. สมีปตฺเถ เจตฺถ ภุมฺมวจนํ, ตสฺมา สุคตสฺส สนฺติเกติ อตฺโถ. จรามเสติ จราม. ยญฺหิ ตํ สกฺกเต จรามสีติ วุจฺจติ, ตํ อิธ จรามเสติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ ภณนฺติ. เตเนว เจตฺถ อายาจนตฺถํ สนฺธาย ‘‘จเรม เส’’ติปิ ปาฐํ วิกปฺเปนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. En pasajes como el anterior, significa la satisfacción con la propia esposa. Pero aquí, se refiere a la vida santa de los senderos superiores precedida por la vida santa del deber ascético. "Bajo el Sugata" (sugate) significa en presencia del Sugata. Pues el Bienaventurado es llamado "Sugata" por no haber caído en los dos extremos, por haber ido bellamente a través del sendero noble y por haber ido al lugar excelente llamado Nibbāna. El caso locativo se usa aquí en sentido de proximidad, por lo tanto, el significado es "en presencia del Sugata". "Vivamos" (carāmase) significa que practicaremos. Lo que se dice como "carāmasi", aquí se expresa como "carāmase". Los maestros comentaristas, sin embargo, dicen que "se" es una partícula. Por ello, con la intención de solicitar, proponen también la lectura "caremase". Se debe adoptar la versión que sea de su agrado. เอวํ ธนิโย พฺรหฺมจริยจรณาปเทเสน ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชฺชปโยชนํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ชาตีมรณสฺส ปารคู, ทุกฺขสฺสนฺตกรา ภวามเส’’ติ. ชาติมรณสฺส ปารํ นาม นิพฺพานํ, ตํ อรหตฺตมคฺเคน คจฺฉาม. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกราติ อภาวกรา. ภวามเสติ ภวาม, อถ วา อโห วต มยํ ภเวยฺยามาติ. ‘‘จรามเส’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว ตํ เวทิตพฺพํ. เอวํ วตฺวาปิ จ ปุน อุโภปิ กิร ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ โน ภควา’’ติ เอวํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสูติ. Así, habiendo solicitado la ordenación (pabbajjā) al Bienaventurado bajo la forma de "practicar la vida santa", Dhaniya, mostrando el propósito de dicha ordenación, dijo: "Habiendo ido más allá del nacimiento y la muerte, pondríamos fin al sufrimiento". Lo que se llama el "más allá" del nacimiento y la muerte es el Nibbāna; vamos hacia allá por el sendero del Arhat. "Del sufrimiento" se refiere al sufrimiento de la ronda de renacimientos. "Poner fin" significa hacer que deje de existir. "Bhavāmase" significa que seamos, o bien "¡ojalá llegáramos a ser!". El término "carāmase" en este punto debe entenderse según el método ya explicado. Se dice que después de haber hablado así, ambos, tras haber rendido homenaje al Bienaventurado, solicitaron la ordenación diciendo: "Señor, ordénenos el Bienaventurado". ๓๓. อถ มาโร ปาปิมา เอวํ เต อุโภปิ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจนฺเต ทิสฺวา – ‘‘อิเม มม วิสยํ อติกฺกมิตุกามา, หนฺท เนสํ อนฺตรายํ กโรมี’’ติ อาคนฺตฺวา ฆราวาเส คุณํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ นนฺทตีติ ตุสฺสติ โมทติ. ปุตฺเตหีติ ปุตฺเตหิปิ ธีตเรหิปิ, สหโยคตฺเถ, กรณตฺเถ วา กรณวจนํ, ปุตฺเตหิ สห นนฺทติ, ปุตฺเตหิ กรณภูเตหิ นนฺทตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุตฺติมาติ ปุตฺตวา ปุคฺคโล. อิตีติ เอวมาห. มาโรติ วสวตฺติภูมิยํ อญฺญตโร ทามริกเทวปุตฺโต. โส หิ สฏฺฐานาติกฺกมิตุกามํ ชนํ [Pg.40] ยํ สกฺโกติ, ตํ มาเรติ. ยํ น สกฺโกติ, ตสฺสปิ มรณํ อิจฺฉติ. เตน ‘‘มาโร’’ติ วุจฺจติ. ปาปิมาติ ลามกปุคฺคโล, ปาปสมาจาโร วา. สงฺคีติการานเมตํ วจนํ, สพฺพคาถาสุ จ อีทิสานิ. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ. ยสฺส คาโว อตฺถิ, โสปิ โคปิโย, โคหิ สห, โคหิ วา กรณภูเตหิ ตเถว นนฺทตีติ อตฺโถ. 33. Entonces Mara el Maligno, habiendo visto a ambos rindiendo homenaje y solicitando la salida al hogar (pabbajja), pensó para sí: ‘Estos desean escapar de mi dominio. ¡Bien!, les crearé un obstáculo’. Habiendo llegado, y con el fin de mostrar la excelencia de la vida familiar en el hogar, pronunció este verso: ‘Quien tiene hijos se regocija por sus hijos’. En este contexto, ‘se regocija’ significa que se complace y se alegra. ‘Por sus hijos’ se refiere tanto a hijos como a hijas; el caso gramatical es el instrumental usado en el sentido de asociación o de causa, significando que uno se regocija junto con sus hijos o debido a sus hijos. ‘Quien tiene hijos’ (puttimā) se refiere a la persona que posee hijos e hijas. ‘Así’ (iti) indica lo que fue dicho. Mara es una cierta deidad rebelde en el plano de los devas que ejercen control sobre las creaciones de otros (vasavattibhūmi). Se le llama ‘Mara’ porque mata (māreti) a cualquier persona que puede, de entre quienes desean escapar de su propio ámbito, y también desea la muerte (maraṇaṁ icchati) de aquel a quien no puede matar. El ‘Maligno’ (pāpimā) significa una persona vil o alguien de conducta malvada. Esta es una declaración de los compiladores de las escrituras, y frases similares aparecen en todos los versos. Del mismo modo que el que tiene hijos se regocija por sus hijos, así también el dueño de ganado se regocija por sus vacas. El significado es que quien posee vacas es un dueño de ganado y se regocija junto con ellas o debido a ellas como causa. เอวํ วตฺวา อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ, ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตตฺถ อุปธีติ จตฺตาโร อุปธโย – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามา หิ ‘‘ยํ ปญฺจกามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต อุปธียติ เอตฺถ สุขนฺติ อิมินา วจนตฺเถน อุปธีติ วุจฺจนฺติ. ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโตติ. อิธ ปน กามูปธิ อธิปฺเปโต. โส สตฺตสงฺขารวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สตฺตปฏิพทฺโธ ปธาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุตฺเตหิ โคหี’’ติ วตฺวา การณมาห – ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา อิเม กามูปธี นรสฺส นนฺทนา, นนฺทยนฺติ นรํ ปีติโสมนสฺสํ อุปสํหรนฺตา, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ, ตฺวญฺจ ปุตฺติมา โคปิโย จ, ตสฺมา เอเตหิ, นนฺท, มา ปพฺพชฺชํ ปาฏิกงฺขิ. ปพฺพชิตสฺส หิ เอเต อุปธโย น สนฺติ, เอวํ สนฺเต ตฺวํ ทุกฺขสฺสนฺตํ ปตฺเถนฺโตปิ ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสี’’ติ. Habiendo hablado así, ahora indica la razón que prueba este punto: ‘Pues las adquisiciones (upadhi) son el deleite del hombre’. Aquí, respecto a ‘adquisiciones’, existen cuatro tipos: adquisiciones como placeres sensoriales (kāmūpadhi), adquisiciones como los agregados (khandhūpadhi), adquisiciones como las impurezas (kilesūpadhi) y adquisiciones como las formaciones volitivas (abhisaṅkhārūpadhi). Los placeres se llaman ‘adquisiciones’ (upadhi) en el sentido de que en ellos se ‘adquiere’ (upadhīyati) la felicidad, ya que son la base para la felicidad descrita así: ‘Cualquier felicidad y gozo que surge dependiendo de las cinco cuerdas del placer sensorial es la gratificación en los placeres sensoriales’. Los agregados también se llaman así por ser la base del sufrimiento arraigado en los agregados; las impurezas por ser la base del sufrimiento de los estados de miseria; y las formaciones volitivas por ser la base del sufrimiento de la existencia. Sin embargo, en este pasaje se hace referencia a las adquisiciones de placeres sensoriales. Estas son de dos tipos: en relación con los seres y con las cosas condicionadas. Habiendo mencionado ‘por los hijos, por las vacas’, mostrando que lo principal es aquello vinculado a los seres, declara la razón: ‘Pues las adquisiciones son el deleite del hombre’. El significado es: puesto que estas adquisiciones de placeres sensoriales deleitan al hombre al traerle rapto y gozo, por lo tanto debe entenderse que quien tiene hijos se regocija por ellos, y así también con el ganado. ‘Y tú tienes hijos y ganado; por lo tanto, regocíjate en ellos y no desees la ordenación. Pues el monje no posee estas adquisiciones y, siendo así, aunque desees el fin del sufrimiento, solo serás miserable’. อิทานิ ตสฺสปิ อตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ ‘‘น หิ โส นนฺทติ, โย นิรูปธี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ยสฺเสเต อุปธโย นตฺถิ, โส ปิเยหิ ญาตีหิ วิปฺปยุตฺโต นิพฺโภคูปกรโณ น นนฺทติ, ตสฺมา ตฺวํ อิเม อุปธโย วชฺเชตฺวา ปพฺพชิโต ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสีติ. Ahora indica otra razón que prueba este punto: ‘Pues ciertamente no se regocija quien no tiene adquisiciones’. Su significado es: puesto que aquel que no posee estas adquisiciones, al estar separado de sus parientes queridos o carecer de goces y bienes, no encuentra deleite; por lo tanto, si abandonas estas adquisiciones y te ordenas monje, solo serás miserable. ๓๔. อถ ภควา ‘‘มาโร อยํ ปาปิมา อิเมสํ อนฺตรายาย อาคโต’’ติ วิทิตฺวา ผเลน ผลํ ปาเตนฺโต วิย ตาเยว มาเรนาภตาย อุปมาย มารวาทํ ภินฺทนฺโต ตเมว คาถํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘อุปธิ [Pg.41] โสกวตฺถู’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. อยํ ปน อธิปฺปาโย – มา, ปาปิม, เอวํ อวจ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. สพฺเพเหว หิ ปิเยหิ, มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, อนติกฺกมนีโย อยํ วิธิ, เตสญฺจ ปิยมนาปานํ ปุตฺตทารานํ ควาสฺสวฬวหิรญฺญสุวณฺณาทีนํ วินาภาเวน อธิมตฺตโสกสลฺลสมปฺปิตหทยา สตฺตา อุมฺมตฺตกาปิ โหนฺติ ขิตฺตจิตฺตา, มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺมา เอวํ คณฺห – โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว โสจตีติ. กึ การณา? อุปธี หิ นรสฺส โสจนา. ยสฺมา จ อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, ตสฺมา เอว ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรูปธิ’’. โย อุปธีสุ สงฺคปฺปหาเนน นิรุปธิ โหติ, โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน, กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน, เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ นาม ปกฺขี สกุโณ …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เอวํ สพฺพโสกสมุคฺฆาตา ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรุปธี’’ติ. อิติ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ โวสาเปสิ. อถ วา โย นิรุปธิ, โย นิกฺกิเลโส, โส น โสจติ. ยาวเทว หิ กิเลสา สนฺติ, ตาวเทว สพฺเพ อุปธโย โสกปฺผลาว โหนฺติ. กิเลสปฺปหานา ปน นตฺถิ โสโกติ. เอวมฺปิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ โวสาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ธนิโย จ โคปี จ อุโภปิ ปพฺพชึสุ. ภควา อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิ. เต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกรึสุ. วสนฏฺฐาเน จ เนสํ โคปาลกา วิหารํ กาเรสุํ. โส อชฺชาปิ โคปาลกวิหาโรตฺเวว ปญฺญายตีติ. 34. Entonces el Bendito, habiendo comprendido: ‘Este es Mara el Maligno que ha venido para crearles un obstáculo’, tal como si derribara una fruta con otra fruta, refutó el argumento de Mara usando la misma analogía presentada por él. Mostrando que ‘las adquisiciones son la base del sufrimiento’, dijo: ‘Quien tiene hijos se aflige por sus hijos’. Aquí el significado de las palabras es claro; este es el propósito: ‘Maligno, no digas que quien tiene hijos se regocija por ellos. Pues es una ley inviolable que de todo lo querido y agradable debe haber separación por muerte o por vida. Cuando los seres se separan de lo querido y agradable —de hijos, esposa, vacas, caballos, oro y plata— sus corazones son atravesados por el dardo de la aflicción y llegan incluso a la locura. Experimentan el sufrimiento de la muerte o un dolor cercano a ella. Por tanto, entiéndelo así: quien tiene hijos se aflige por ellos. Y así como el que tiene hijos se aflige, también el dueño de ganado se aflige por sus vacas. ¿Por qué razón? Porque las adquisiciones son la aflicción del hombre. Y puesto que las adquisiciones son su aflicción, se sigue que “ciertamente no se aflige quien no tiene adquisiciones”. Aquel que está libre de adquisiciones por haber abandonado el apego a ellas, está satisfecho con el manto para cubrir su cuerpo y con la comida recibida en limosna para llenar su estómago. A dondequiera que vaya, va llevando solo esto consigo. Tal como un ave... (etc.)... comprende: “No hay más retorno a ningùn estado de existencia”. Al destruir toda aflicción de este modo, “ciertamente no se aflige quien no tiene adquisiciones”’. Así el Bendito concluyó la enseñanza culminando en el estado de Arahant. Alternativamente: aquel que no tiene adquisiciones ni impurezas no se aflige. Pues mientras existan impurezas, todas las adquisiciones tienen como fruto la aflicción. Pero al abandonar las impurezas, no hay más aflicción. De este modo también concluyó la enseñanza en el Aratantado. Al finalizar la enseñanza, tanto Dhaniya como su esposa se ordenaron. El Bendito regresó al Bosque de Jeta por el aire. Ellos, tras ordenarse, realizaron el estado de Arahant. En el lugar donde vivían, los pastores construyeron un monasterio que, incluso hoy, es conocido como el Monasterio de los Pastores (Gopālaka Vihāra). ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario al Khuddaka Nikāya, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ธนิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha terminado la explicación del Dhaniya Sutta del Comentario al Suttanipāta. ๓. ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา 3. Explicación del Khaggavisāṇa Sutta สพฺเพสุ [Pg.42] ภูเตสูติ ขคฺควิสาณสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สพฺพสุตฺตานํ จตุพฺพิธา อุปฺปตฺติ – อตฺตชฺฌาสยโต, ปรชฺฌาสยโต, อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ปุจฺฉาวสิโต จาติ. ทฺวยตานุปสฺสนาทีนญฺหิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ, เมตฺตสุตฺตาทีนํ ปรชฺฌาสยโต, อุรคสุตฺตาทีนํ อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ธมฺมิกสุตฺตาทีนํ ปุจฺฉาวสิโต. ตตฺถ ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ. วิเสเสน ปน ยสฺมา เอตฺถ กาจิ คาถา เตน เตน ปจฺเจกสมฺพุทฺเธน ปุฏฺเฐน วุตฺตา, กาจิ อปุฏฺเฐน อตฺตนา อธิคตมคฺคนยานุรูปํ อุทานํเยว อุทาเนนฺเตน, ตสฺมา กายจิ คาถาย ปุจฺฉาวสิโต, กายจิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ. El Khaggavisāṇa Sutta comienza con las palabras: 'Sabbesu bhūtesū' (en todos los seres). ¿Cuál es su origen (uppatti)? Todos los suttas tienen un origen de cuatro tipos: por inclinación personal (attajjhāsayato), por inclinación de otros (parajjhāsayato), a causa de un incidente (atthuppattito) y en respuesta a una pregunta (pucchāvasito). Pues bien, el origen de suttas como el Dvayatānupassanā es por inclinación personal; el del Mettasutta y otros similares es por inclinación de otros; el del Uragasutta y otros es a causa de un incidente; y el del Dhammikasutta y otros es en respuesta a una pregunta. En cuanto al Khaggavisāṇa Sutta, su origen general es en respuesta a una pregunta. Sin embargo, específicamente, dado que aquí algunos versos fueron pronunciados por este o aquel Paccekabuddha al ser interrogado, y otros sin haber sido interrogado, sino como una exclamación gozosa (udāna) de acuerdo con el sendero por él alcanzado, por lo tanto, algunos versos se originaron en respuesta a una pregunta y otros por inclinación personal. ตตฺถ ยา อยํ อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ, สา อาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อถ โข อายสฺมโต อานนฺทสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘พุทฺธานํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ ทิสฺสติ; ตถา สาวกานํ, ปจฺเจกพุทฺธานํ น ทิสฺสติ; ยํนูนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยถากฺกเมน เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ปุพฺพโยคาวจรสุตฺตํ อภาสิ – Respecto a esto, el origen general en respuesta a una pregunta debe entenderse desde el principio de la siguiente manera: En una ocasión, el Bienaventurado moraba en Sāvatthī. Entonces, mientras el Venerable Ānanda se encontraba en retiro solitario, surgió en su mente la siguiente reflexión: «La aspiración (patthanā) y la resolución inicial (abhinīhāro) de los Buddhas son conocidas; asimismo las de los discípulos (sāvaka). Sin embargo, las de los Paccekabuddhas no son conocidas. Sería bueno que me acercara al Bienaventurado y le preguntara sobre este asunto». Así pues, tras salir de su retiro, se acercó al Bienaventurado y, tras saludarlo debidamente, le preguntó sobre este asunto. Entonces, el Bienaventurado le pronunció el Pubbayogāvacara Sutta (el discurso sobre la práctica previa): ‘‘ปญฺจิเม, อานนฺท, อานิสํสา ปุพฺพโยคาวจเร ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ, อถ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ, อถ เทวปุตฺโต สมาโน อญฺญํ อาราเธติ, อถ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, อถ ปจฺฉิเม กาเล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โหตี’’ติ – «Ānanda, existen estos cinco beneficios para quien posee una práctica previa (pubbayogāvacara): alcanza el conocimiento final (arahat) en esta misma vida de forma temprana. Si no lo alcanza en esta vida de forma temprana, entonces alcanza el conocimiento final en el momento de la muerte. Si no lo alcanza en el momento de la muerte, entonces, habiendo renacido como un hijo de los devas (devaputto), alcanza el conocimiento final. O bien, se convierte en alguien de conocimiento directo rápido (khippābhiñño) ante la presencia de los Buddhas. O bien, en su última existencia, se convierte en un Paccekabuddha». เอวํ วตฺวา ปุน อาห – Habiendo dicho esto, añadió de nuevo: ‘‘ปจฺเจกพุทฺธา นาม, อานนฺท, อภินีหารสมฺปนฺนา ปุพฺพโยคาวจรา โหนฺติ. ตสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ สพฺเพสํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ. «Ānanda, los llamados Paccekabuddhas poseen una resolución inicial perfecta y han realizado una práctica previa. Por lo tanto, se debe reconocer que tanto la aspiración como la resolución inicial existen para todos: Buddhas, Paccekabuddhas y discípulos». โส [Pg.43] อาห – ‘‘พุทฺธานํ, ภนฺเต, ปตฺถนา กีว จิรํ วฏฺฏตี’’ติ? พุทฺธานํ, อานนฺท, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มชฺฌิมปริจฺเฉเทน อฏฺฐ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อุปริมปริจฺเฉเทน โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. เอเต จ เภทา ปญฺญาธิกสทฺธาธิกวีริยาธิกวเสน ญาตพฺพา. ปญฺญาธิกานญฺหิ สทฺธา มนฺทา โหติ, ปญฺญา ติกฺขา. สทฺธาธิกานํ ปญฺญา มชฺฌิมา โหติ, สทฺธา พลวา. วีริยาธิกานํ สทฺธาปญฺญา มนฺทา, วีริยํ พลวนฺติ. อปฺปตฺวา ปน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ ทานํ เทนฺโตปิ ตทนุรูปสีลาทิสพฺพปารมิธมฺเม อาจินนฺโตปิ อนฺตรา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? ญาณํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. ยถา นาม ติมาสจตุมาสปญฺจมาสจฺจเยน นิปฺผชฺชนกํ สสฺสํ ตํ ตํ กาลํ อปฺปตฺวา ทิวเส ทิวเส สหสฺสกฺขตฺตุํ เกฬายนฺโตปิ อุทเกน สิญฺจนฺโตปิ อนฺตรา ปกฺเขน วา มาเสน วา นิปฺผาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? สสฺสํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. เอวเมวํ อปฺปตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ…เป… เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตเมว กาลํ ปารมิปูรณํ กาตพฺพํ ญาณปริปากตฺถาย. เอตฺตเกนปิ จ กาเลน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ อฏฺฐ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. อยญฺหิ – Él preguntó: «Señor, ¿cuánto tiempo debe durar la aspiración de los Buddhas?». [El Buda respondió:] «Para los Buddhas, Ānanda, en el límite mínimo son cuatro incalculables (asaṅkhyeyyā) y cien mil eones (kappa); en el límite medio, ocho incalculables y cien mil eones; y en el límite máximo, dieciséis incalculables y cien mil eones. Estas distinciones deben entenderse según el predominio de la sabiduría (paññādhika), el predominio de la fe (saddhādhika) y el predominio de la energía (vīriyādhika). Pues en aquellos con predominio de la sabiduría, la fe es débil y la sabiduría es aguda. En aquellos con predominio de la fe, la sabiduría es media y la fe es fuerte. En aquellos con predominio de la energía, la fe y la sabiduría son débiles y la energía es fuerte. Sin embargo, sin haber completado cuatro incalculables y cien mil eones, incluso si alguien diera diariamente limosnas comparables a las del Rey Vessantara y acumulara todas las demás perfecciones (pāramī) como la conducta moral de manera correspondiente, no existe la posibilidad de que se convierta en Buda en el ínterin. ¿Por qué? Porque el conocimiento no ha concebido su esencia, no se ha expandido ni ha llegado a la madurez. Tal como sucede con el grano que requiere de tres, cuatro o cinco meses para producirse: si no se ha alcanzado dicho tiempo, aunque uno lo cuide o lo riegue mil veces al día, no existe la posibilidad de que se produzca en el ínterin, ya sea en quince días o en un mes. ¿Por qué? Porque el grano no ha concebido su esencia, no se ha expandido ni ha llegado a la madurez. Del mismo modo, sin haber alcanzado los cuatro incalculables... (pe)... no existe tal posibilidad. Por lo tanto, el cumplimiento de las perfecciones debe realizarse durante el tiempo mencionado para la maduración del conocimiento. Y para aquel que aspira al estado de Buda durante tal período, en el momento de realizar la resolución inicial, deben reunirse ocho cualidades. Estas son:» ‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ; ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา; อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙); «La condición humana, la perfección del género (ser varón), la causa (la capacidad de alcanzar el Arhat en esa vida), ver al Maestro (un Buda), la ordenación, la perfección de las cualidades (logros de absorción), el acto de servicio y el deseo ferviente: por la unión de estos ocho factores, la resolución inicial tiene éxito». อภินีหาโรติ จ มูลปณิธานสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติ. อญฺญตฺร หิ มนุสฺสชาติยา อวเสสชาตีสุ เทวชาติยมฺปิ ฐิตสฺส ปณิธิ น อิชฺฌติ. เอตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา มนุสฺสตฺตํเยว ปตฺเถตพฺพํ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สมิชฺฌติ. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. มาตุคามนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานญฺหิ มนุสฺสชาติยํ ฐิตานมฺปิ ปณิธิ น สมิชฺฌติ. ตตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา ปุริสภาโวเยว ปตฺเถตพฺโพ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ [Pg.44] สมิชฺฌติ. เหตูติ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺติ. โย หิ ตสฺมึ อตฺตภาเว วายมนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ, ตสฺส สมิชฺฌติ, โน อิตรสฺส, ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรปาทมูเล ปพฺพชิตฺวา เตนตฺตภาเวน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ อโหสิ. สตฺถารทสฺสนนฺติ พุทฺธานํ สมฺมุขาทสฺสนํ. เอวญฺหิ อิชฺฌติ, โน อญฺญถา; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรํ สมฺมุขา ทิสฺวา ปณิเธสิ. ปพฺพชฺชาติ อนคาริยภาโว. โส จ โข สาสเน วา กมฺมวาทิกิริยวาทิตาปสปริพฺพาชกนิกาเย วา วฏฺฏติ ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ สุเมโธ นาม ตาปโส หุตฺวา ปณิเธสิ. คุณสมฺปตฺตีติ ฌานาทิคุณปฏิลาโภ. ปพฺพชิตสฺสาปิ หิ คุณสมฺปนฺนสฺเสว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี จ หุตฺวา ปณิเธสิ. อธิกาโรติ อธิกกาโร, ปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ชีวิตาทิปริจฺจาคญฺหิ กตฺวา ปณิทหโตเยว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ – El término 'emprendimiento' (abhinīhāra) es una designación para la resolución fundamental (mūlapaṇidhāna). En este contexto, (1) 'condición humana' (manussatta) significa un nacimiento humano. Pues, fuera del nacimiento humano, la resolución de quien reside en otros tipos de nacimientos, incluso si se trata de un nacimiento de deva, no tiene éxito. Sin embargo, aquel que reside aquí como humano y aspira a la budeidad, tras haber realizado actos meritorios como la generosidad y otros, debe aspirar a la condición humana. Solo tras establecerse allí debe hacerse la resolución; de esta manera, tiene éxito. (2) La 'perfección del género' (liṅgasampatti) es el estado de varón. Pues la resolución no tiene éxito para las mujeres, los eunucos o los hermafroditas, aunque hayan nacido en la especie humana. Sin embargo, aquel que aspire a la budeidad debe, tras realizar actos meritorios como la generosidad y otros, aspirar al estado de varón. Tras establecerse allí, debe hacerse la resolución; de esta manera, tiene éxito. (3) La 'causa' (hetu) es la posesión de las condiciones de apoyo (upanissaya) para el estado de Arahant. Pues la resolución tiene éxito para aquel que, esforzándose en esa misma existencia, es capaz de alcanzar el estado de Arahant; no así para otros, como fue el caso del sabio Sumedha. Él, habiéndose ordenado a los pies de Dīpaṅkara, era capaz de alcanzar el estado de Arahant en esa misma existencia. (4) El 'encuentro con el Maestro' (satthāradassana) es el encuentro en presencia de los Budas. De esta manera tiene éxito la resolución, no de otra forma; como ocurrió con el sabio Sumedha, quien hizo su resolución tras ver a Dīpaṅkara en persona. (5) La 'ordenación' (pabbajjā) es el estado de quien no tiene hogar. Esta es válida ya sea en la enseñanza del Buda o en una orden de ascetas o errantes que afirmen el kamma y la eficacia de la acción, como en el caso del sabio Sumedha, quien hizo su resolución siendo un asceta llamado Sumedha. (6) La 'posesión de cualidades' (guṇasampatti) es el logro de cualidades como los jhānas y otras. Pues la resolución solo tiene éxito para quien se ha ordenado y posee tales cualidades, no para otros; como ocurrió con el sabio Sumedha, quien hizo su resolución poseyendo los cinco tipos de conocimiento superior y los ocho logros meditativos. (7) El 'servicio' (adhikāra) es un acto extraordinario, que significa el renunciamiento. Pues la resolución solo tiene éxito para quien la hace tras haber renunciado incluso a su vida y otras posesiones, no para otros; como en el caso del sabio Sumedha, quien— ‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ; มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๓) – 'Que el Buda, junto con sus discípulos, camine sobre mí; que no pise el lodo, pues esto será para mi bienestar' (Bv 2.53).— เอวํ ชีวิตปริจฺจาคํ กตฺวา ปณิเธสิ. ฉนฺทตาติ กตฺตุกมฺยตา. สา ยสฺส พลวตี โหติ, ตสฺส อิชฺฌติ. สา จ, สเจ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ กปฺเป นิรเย ปจฺจิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ, ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. ตถา ยทิ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก สกลจกฺกวาฬํ วีตจฺจิกานํ องฺคารานํ ปูรํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สตฺติสูเลหิ อากิณฺณํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สมติตฺติกํ อุทกปุณฺณํ อุตฺตริตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ นิรนฺตรํ เวฬุคุมฺพสญฺฉนฺนํ มทฺทนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. เอวรูเปน จ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สมนฺนาคโต สุเมธปณฺฑิโต ปณิเธสีติ. Habiendo hecho tal renuncia de su vida, hizo la resolución. (8) La 'voluntad' (chandatā) es el deseo de actuar. La resolución tiene éxito para aquel en quien esta voluntad es poderosa. Y debe entenderse que es poderosa cuando, si alguien dijera: '¿Quién desea la budeidad después de haber sido cocinado en el infierno durante cuatro incalculables y cien mil eones?', al oír esto, es capaz de decir 'Yo'. Asimismo, si alguien dijera: '¿Quién desea la budeidad cruzando todo el universo lleno de carbones encendidos sin llama?, ¿quién desea la budeidad cruzando todo el universo erizado de lanzas y estacas?, ¿quién desea la budeidad cruzando todo el universo lleno de agua hasta el borde?, ¿quién desea la budeidad cruzando todo el universo cubierto de espesos matorrales de bambú sin espacios?', al oír esto, aquel que es capaz de decir 'Yo', se debe entender que tiene una voluntad poderosa. Poseyendo tal voluntad y deseo de actuar, el sabio Sumedha hizo su resolución. เอวํ [Pg.45] สมิทฺธาภินีหาโร จ โพธิสตฺโต อิมานิ อฏฺฐารส อภพฺพฏฺฐานานิ น อุเปติ. โส หิ ตโต ปภุติ น ชจฺจนฺโธ โหติ, น ชจฺจพธิโร, น อุมฺมตฺตโก, น เอฬมูโค, น ปีฐสปฺปี, น มิลกฺขูสุ อุปฺปชฺชติ, น ทาสิกุจฺฉิยา นิพฺพตฺตติ, น นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, นาสฺส ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, น ปญฺจานนฺตริยกมฺมานิ กโรติ, น กุฏฺฐี โหติ, น ติรจฺฉานโยนิยํ วฏฺฏกโต ปจฺฉิมตฺตภาโว โหติ, น ขุปฺปิปาสิกนิชฺฌามตณฺหิกเปเตสุ อุปฺปชฺชติ, น กาลกญฺจิกาสุเรสุ, น อวีจินิรเย, น โลกนฺตริเกสุ, กามาวจเรสุ น มาโร โหติ, รูปาวจเรสุ น อสญฺญีภเว, น สุทฺธาวาสภเวสุ อุปฺปชฺชติ, น อรูปภเวสุ, น อญฺญํ จกฺกวาฬํ สงฺกมติ. Y el Bodhisatta, cuyo emprendimiento ha tenido éxito de esta manera, no incurre en estos dieciocho estados de incapacidad: desde ese momento, no nace ciego de nacimiento, ni sordo de nacimiento, no es demente, ni mudo, ni lisiado; no nace entre pueblos bárbaros, ni nace del vientre de una esclava; no posee una visión errónea de consecuencias fijas, ni cambia de sexo; no comete ninguno de los cinco actos de retribución inmediata, no es leproso; si nace en el reino animal, no es un ser más pequeño que una codorniz; no nace entre los espíritus hambrientos afligidos por el hambre y la sed, ni entre los asuras Kālakañjika, ni en el infierno Avīci, ni en los infiernos interestelares; no es un Māra en los reinos del deseo; en los reinos de la forma, no nace en el plano de los seres no perceptores ni en las moradas puras; no nace en los reinos inmateriales, ni migra a otro sistema de mundos. ยา จิมา อุสฺสาโห อุมฺมงฺโค อวตฺถานํ หิตจริยา จาติ จตสฺโส พุทฺธภูมิโย, ตาหิ สมนฺนาคโต โหติ. ตตฺถ – Él posee las cuatro esferas de un Buda, que son: el esfuerzo, la sagacidad, la firmeza y la conducta beneficiosa. Al respecto: ‘‘อุสฺสาโห วีริยํ วุตฺตํ, อุมฺมงฺโค ปญฺญา ปวุจฺจติ; อวตฺถานํ อธิฏฺฐานํ, หิตจริยา เมตฺตาภาวนา’’ติ. – 'Por esfuerzo se entiende la energía, por sagacidad se denomina a la sabiduría; la firmeza es la determinación y la conducta beneficiosa es el desarrollo de la benevolencia'.— เวทิตพฺพา. เย จาปิ อิเม เนกฺขมฺมชฺฌาสโย, ปวิเวกชฺฌาสโย, อโลภชฺฌาสโย, อโทสชฺฌาสโย, อโมหชฺฌาสโย, นิสฺสรณชฺฌาสโยติ ฉ อชฺฌาสยา โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ, เยหิ สมนฺนาคตตฺตา เนกฺขมฺมชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา กาเม โทสทสฺสาวิโน, ปวิเวกชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, อโลภชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โมเห โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สพฺพภเวสุ โทสทสฺสาวิโนติ วุจฺจนฺติ, เตหิ จ สมนฺนาคโต โหติ. Así debe entenderse. Además, existen estas seis inclinaciones que conducen a la maduración de la iluminación: la inclinación a la renuncia, la inclinación a la soledad, la inclinación a la ausencia de codicia, la inclinación a la ausencia de odio, la inclinación a la ausencia de engaño y la inclinación a la liberación. Debido a que poseen estas inclinaciones, se dice que los Bodhisattas inclinados a la renuncia ven los defectos en los placeres sensoriales; los Bodhisattas inclinados a la soledad ven los defectos en la compañía; los Bodhisattas inclinados a la ausencia de codicia ven los defectos en la codicia; los Bodhisattas inclinados a la ausencia de odio ven los defectos en el odio; los Bodhisattas inclinados a la ausencia de engaño ven los defectos en el engaño; y los Bodhisattas inclinados a la liberación ven los defectos en todas las formas de existencia; y él posee estas inclinaciones. ปจฺเจกพุทฺธานํ ปน กีว จิรํ ปตฺถนา วฏฺฏตีติ? ปจฺเจกพุทฺธานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. ตโต โอรํ น สกฺกา. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนเวตฺถ การณํ เวทิตพฺพํ. เอตฺตเกนาปิ จ กาเลน ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ ปญฺจ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. เตสญฺหิ – ¿Pero por cuánto tiempo debe mantenerse la aspiración de los Paccekabuddhas? Para los Paccekabuddhas, se requieren dos incontables y cien mil eones. No es posible en menos tiempo que este. La razón de esto debe entenderse de la misma manera que se expuso anteriormente en el caso de los Buddhas. Para aquel que aspira al estado de Paccekabuddha durante este tiempo, se requieren cinco perfecciones o prerrequisitos al realizar la resolución inicial. A saber: มนุสฺสตฺตํ [Pg.46] ลิงฺคสมฺปตฺติ, วิคตาสวทสฺสนํ; อธิกาโร ฉนฺทตา เอเต, อภินีหารการณา. La condición humana, la perfección del género masculino, la visión de uno libre de influjos, el acto de servicio y el deseo ferviente: estas son las causas para realizar la resolución inicial. ตตฺถ วิคตาสวทสฺสนนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ยสฺส กสฺสจิ ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว. Aquí, 'la visión de uno libre de influjos' significa la visión de un Buddha, de un Paccekabuddha o de cualquiera de los discípulos arahants. El resto debe entenderse según el método ya explicado. อถ สาวกานํ ปตฺถนา กิตฺตกํ วฏฺฏตีติ? ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อสีติมหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสํ, ตถา พุทฺธสฺส มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐากสฺส ปุตฺตสฺส จาติ. ตโต โอรํ น สกฺกา. วุตฺตนยเมเวตฺถ การณํ. อิเมสํ ปน สพฺเพสมฺปิ อธิกาโร ฉนฺทตาติ ทฺวงฺคสมฺปนฺโนเยว อภินีหาโร โหติ. Además, ¿cuánto tiempo debe durar la aspiración de los discípulos? Para los dos discípulos principales, un incontable y cien mil eones; para los ochenta grandes discípulos, cien mil eones. Del mismo modo para la madre, el padre, el asistente y el hijo de un Buddha. No es posible en menos tiempo que este; la razón debe entenderse según el método ya expuesto. Para todos ellos, la resolución inicial consta de solo dos factores: el acto de servicio y el deseo ferviente. เอวํ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน ยถาวุตฺตปฺปเภทํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺธา โลเก อุปฺปชฺชนฺตา ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติกุลานํ อญฺญตรสฺมึ, อคฺคสาวกา ปน ขตฺติยพฺราหฺมณกุเลสฺเวว พุทฺธา อิว สพฺพพุทฺธา สํวฏฺฏมาเน กปฺเป น อุปฺปชฺชนฺติ, วิวฏฺฏมาเน กปฺเป อุปฺปชฺชนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺเธ อปฺปตฺวา พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนกาเลเยว อุปฺปชฺชนฺติ. พุทฺธา สยญฺจ พุชฺฌนฺติ, ปเร จ โพเธนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา สยเมว พุชฺฌนฺติ, น ปเร โพเธนฺติ. อตฺถรสเมว ปฏิวิชฺฌนฺติ, น ธมฺมรสํ. น หิ เต โลกุตฺตรธมฺมํ ปญฺญตฺตึ อาโรเปตฺวา เทเสตุํ สกฺโกนฺติ, มูเคน ทิฏฺฐสุปิโน วิย วนจรเกน นคเร สายิตพฺยญฺชนรโส วิย จ เนสํ ธมฺมาภิสมโย โหติ. สพฺพํ อิทฺธิสมาปตฺติปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปาปุณนฺติ, คุณวิสิฏฺฐตาย พุทฺธานํ เหฏฺฐา สาวกานํ อุปริ โหนฺติ, อญฺเญ ปพฺพาเชตฺวา อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปนฺติ, ‘‘จิตฺตสลฺเลโข กาตพฺโพ, โวสานํ นาปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อิมินา อุทฺเทเสน อุโปสถํ กโรนฺติ, ‘อชฺชุโปสโถ’ติ วจนมตฺเตน วา. อุโปสถํ กโรนฺตา จ คนฺธมาทเน มญฺชูสกรุกฺขมูเล รตนมาเฬ สนฺนิปติตฺวา กโรนฺตีติ. เอวํ ภควา อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺเจกพุทฺธานํ สพฺพาการปริปูรํ ปตฺถนญฺจ อภินีหารญฺจ กเถตฺวา, อิทานิ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน สมุทาคเต เต เต ปจฺเจกพุทฺเธ กเถตุํ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติอาทินา [Pg.47] นเยน อิมํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อุปฺปตฺติ. Así, habiendo completado las perfecciones a través de esta aspiración y resolución inicial durante los periodos de tiempo antes mencionados, cuando los Buddhas surgen en el mundo, nacen en una familia khattiya o en una familia brahmán. Los Paccekabuddhas nacen en cualquiera de las familias khattiya, brahmán o de jefes de hogar. Los discípulos principales, al igual que los Buddhas, nacen únicamente en familias khattiya o brahmán. Los Buddhas no surgen cuando el eón se está disolviendo, sino que surgen cuando el eón se está expandiendo. Sin encontrarse con los Buddhas, los Paccekabuddhas surgen solo en el tiempo en que los Buddhas no han surgido. Los Buddhas se iluminan a sí mismos y a otros. Los Paccekabuddhas se iluminan a sí mismos pero no iluminan a otros; penetran solo en el sabor del significado, pero no en el sabor del Dhamma. Pues no son capaces de formular el Dhamma supramundano mediante conceptos para enseñarlo. Su realización del Dhamma es como el sueño visto por un mudo o como el sabor de un platillo refinado probado por un habitante del bosque en la ciudad. Alcanzan todos los poderes psíquicos, las absorciones y los conocimientos analíticos. Por la distinción de sus cualidades, están por debajo de los Buddhas pero por encima de los discípulos. Dan la ordenación a otros y los instruyen en la conducta apropiada. Realizan el uposatha con esta exhortación: 'Se debe practicar la purificación de la mente y no se debe caer en la negligencia', o simplemente con las palabras: 'Hoy es el uposatha'. Al realizar el uposatha, se reúnen en la Terraza de Joyas al pie del árbol Mañjūsaka en el monte Gandhamādana. De esta manera, el Bienaventurado explicó al venerable Ānanda, de forma completa en todos sus aspectos, la aspiración y la resolución inicial de los Paccekabuddhas. Ahora, para hablar de aquellos Paccekabuddhas que surgieron mediante esta aspiración y resolución, pronunció este Khaggavisāṇa Sutta comenzando con las palabras: 'Habiendo dejado de lado el bastón hacia todos los seres'. Este es, primeramente, el origen general del Khaggavisāṇa Sutta en respuesta a una pregunta. ๓๕. อิทานิ วิเสเสน วตฺตพฺพา. ตตฺถ อิมิสฺสา ตาว คาถาย เอวํ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – อยํ กิร ปจฺเจกพุทฺโธ ปจฺเจกโพธิสตฺตภูมึ โอคาหนฺโต ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา อารญฺญิโก หุตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต สมณธมฺมํ อกาสิ. เอตํ กิร วตฺตํ อปริปูเรตฺวา ปจฺเจกโพธึ ปาปุณนฺตา นาม นตฺถิ. กึ ปเนตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ นาม? หรณปจฺจาหรณนฺติ. ตํ ยถา วิภูตํ โหติ, ตถา กเถสฺสาม. 35. Ahora se debe explicar el origen específico. En ese contexto, el origen de este primer verso debe entenderse así: se dice que este Paccekabuddha, al entrar en el estado de un Pacceka-bodhisatta, completó las perfecciones durante dos incontables y cien mil eones y, habiéndose ordenado en la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, se convirtió en un morador del bosque y realizó los deberes del asceta cumpliendo la observancia de ir y volver. Se dice que no existe nadie que alcance la iluminación de un Paccekabuddha sin haber cumplido esta observancia. Pero, ¿qué es esta observancia de ir y volver? Es el llevar y el traer de vuelta el objeto de meditación. Lo explicaremos de tal manera que quede claro. อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ ปจฺจาหรติ, น หรติ; เอกจฺโจ ปน เนว หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ หรติ จ ปจฺจาหรติ จ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ปเคว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา, โพธิรุกฺเข อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา, ปานียฆฏํ ปูเรตฺวา ปานียมาเฬ ฐเปตฺวา, อาจริยวตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา, ทฺเวอสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ จุทฺทส มหาวตฺตานิ จ สมาทาย วตฺตติ, โส สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, เสนาสนํ ปวิสิตฺวา, ยาว ภิกฺขาจารเวลา ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, เวลํ ญตฺวา, นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา, สงฺฆาฏึ ขนฺเธ กริตฺวา, ปตฺตํ อํเส อาลคฺเคตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต เจติยงฺคณํ ปตฺวา, เจติยญฺจ โพธิญฺจ วนฺทิตฺวา, คามสมีเป จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอวํ ปวิฏฺโฐ จ ลาภี ภิกฺขุ ปุญฺญวา อุปาสเกหิ สกฺกตครุกโต อุปฏฺฐากกุเล วา ปฏิกฺกมนสาลายํ วา ปฏิกฺกมิตฺวา อุปาสเกหิ ตํ ตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิยมาโน เตสํ ปญฺหวิสฺสชฺชเนน ธมฺมเทสนาวิกฺเขเปน จ ตํ มนสิการํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมติ, วิหารํ อาคโตปิ ภิกฺขูนํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ธมฺมํ ภณติ, ตํ ตํ พฺยาปารมาปชฺชติ, ปจฺฉาภตฺตมฺปิ ปุริมยามมฺปิ มชฺฌิมยามมฺปิ เอวํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปปญฺจิตฺวา กายทุฏฺฐุลฺลาภิภูโต ปจฺฉิมยาเมปิ สยติ, เนว กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, อยํ วุจฺจติ หรติ, น ปจฺจาหรตีติ. Aquí, un monje lo lleva pero no lo trae de vuelta; otro lo trae de vuelta pero no lo lleva; otro ni lo lleva ni lo trae de vuelta; y otro lo lleva y lo trae de vuelta. Entre estos, aquel monje que, habiéndose levantado temprano, realiza los deberes en el patio de la estupa y en el patio del árbol Bodhi, riega el árbol Bodhi, llena la vasija de agua y la coloca en su soporte, cumple los deberes hacia su maestro y su preceptor, y se aplica en los ochenta y dos deberes menores y los catorce deberes mayores; este, tras realizar el cuidado del cuerpo, entra en su alojamiento y pasa el tiempo en un asiento solitario hasta la hora de la colecta de limosnas. Al conocer la hora, se viste con el manto inferior, se ciñe el cinturón, se pone el manto superior, coloca el manto exterior sobre su hombro y, colgando el cuenco al hombro, se dirige hacia el patio de la estupa manteniendo en mente su objeto de meditación. Tras venerar la estupa y el árbol Bodhi, se cubre con el manto cerca de la aldea y entra en ella para pedir limosnas. Una vez que ha entrado, un monje virtuoso que recibe ofrendas, siendo honrado y respetado por los laicos, se retira a la casa de una familia de benefactores o a una sala de descanso. Allí, al ser interrogado por los laicos sobre diversos temas, abandona ese objeto de meditación debido a la distracción de responder preguntas y enseñar el Dhamma, y luego se marcha. Incluso al llegar al monasterio, responde a las preguntas planteadas por los monjes, recita el Dhamma y se ocupa en diversas tareas. Por la tarde, en la primera vigilia y en la vigilia media, se entretiene de la misma manera con los monjes y, vencido por el cansancio físico, duerme en la última vigilia sin aplicar su mente al objeto de meditación. De este se dice que 'lo lleva, pero no lo trae de vuelta'. โย [Pg.48] ปน พฺยาธิพหุโล โหติ, ภุตฺตาหาโร ปจฺจูสสมเย น สมฺมา ปริณมติ, ปเคว วุฏฺฐาย ยถาวุตฺตํ วตฺตํ กาตุํ น สกฺโกติ กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิ กาตุํ, อญฺญทตฺถุ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ปตฺถยมาโน กาลสฺเสว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสติ. ตตฺถ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ภตฺตํ วา ลทฺธา ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา, ปญฺญตฺตาสเน นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กตฺวา, วิเสสํ ปตฺวา วา อปฺปตฺวา วา, วิหารํ อาคนฺตฺวา, เตเนว มนสิกาเรน วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจาหรติ น หรตีติ. เอทิสา จ ภิกฺขู ยาคุํ ปิวิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, พุทฺธสาสเน อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. สีหฬทีเปเยว เตสุ เตสุ คาเมสุ อาสนสาลาย น ตํ อาสนํ อตฺถิ, ยตฺถ ยาคุํ ปิวิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต ภิกฺขุ นตฺถีติ. Pero aquel que a menudo está enfermo, no ha digerido su comida incluso al amanecer. Habiéndose levantado temprano, no es capaz de realizar los deberes mencionados anteriormente ni de atender a su objeto de meditación; sin desear nada más que gachas o medicina, tan pronto como es el momento, toma su cuenco y túnica y entra en la aldea. Habiendo obtenido allí gachas, medicina o comida, y habiendo concluido su comida, se sienta en un asiento preparado y atiende a su objeto de meditación. Haya alcanzado o no una distinción espiritual, al regresar al monasterio, continúa con esa misma atención mental. Este es llamado 'el que lo trae de vuelta pero no lo lleva consigo'. Tales bhikkhus en la enseñanza del Buda que, después de beber las gachas, han emprendido la visión cabal y alcanzado el estado de arahant son incontables. En la misma isla de Sri Lanka, en las salas de estar de sus aldeas, no existe un asiento donde no haya habido un bhikkhu que alcanzara el estado de arahant después de beber gachas. โย ปน ปมาทวิหารี โหติ นิกฺขิตฺตธุโร, สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา ปญฺจวิธเจโตขิลวินิพนฺธนพทฺธจิตฺโต วิหรนฺโต กมฺมฏฺฐานมนสิการมนนุยุตฺโต คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา คิหิปปญฺเจน ปปญฺจิโต ตุจฺฉโก นิกฺขมติ, อยํ วุจฺจติ เนว หรติ น ปจฺจาหรตีติ. Pero aquel que vive con negligencia, habiendo abandonado su carga, quebrantando todos los deberes y morando con la mente atada por los cinco tipos de aridez y atadura mental, sin estar dedicado a la atención del objeto de meditación, entra en la aldea por limosna. Se distrae con charlas mundanas con los laicos y sale con las manos vacías. Este es llamado 'el que ni lo lleva consigo ni lo trae de vuelta'. โย ปน ปเคว วุฏฺฐาย ปุริมนเยเนว สพฺพวตฺตานิ ปริปูเรตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. กมฺมฏฺฐานํ นาม ทุวิธํ – สพฺพตฺถกํ, ปาริหาริยญฺจ. สพฺพตฺถกํ นาม เมตฺตา จ มรณสฺสติ จ. ตํ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพโต ‘‘สพฺพตฺถก’’นฺติ วุจฺจติ. เมตฺตา นาม อาวาสาทีสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา. อาวาเสสุ หิ เมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ, เตน ผาสุ อสงฺฆฏฺโฐ วิหรติ. เทวตาสุ เมตฺตาวิหารี เทวตาหิ รกฺขิตโคปิโต สุขํ วิหรติ. ราชราชมหามตฺตาทีสุ เมตฺตาวิหารี, เตหิ มมายิโต สุขํ วิหรติ. คามนิคมาทีสุ เมตฺตาวิหารี สพฺพตฺถ ภิกฺขาจริยาทีสุ มนุสฺเสหิ สกฺกตครุกโต สุขํ วิหรติ. มรณสฺสติภาวนาย ชีวิตนิกนฺตึ ปหาย อปฺปมตฺโต วิหรติ. Pero hay uno que, habiéndose levantado temprano, cumple todos sus deberes de la manera antes mencionada y, hasta que llega el momento de la ronda de limosna, se sienta con las piernas cruzadas y atiende a su objeto de meditación. Un objeto de meditación es de dos tipos: el de utilidad general (sabbatthaka) y el de mantenimiento constante (pārihāriya). Los de utilidad general son la amorosa bondad (mettā) y el recuerdo de la muerte (maraṇassati). Se llama 'de utilidad general' porque debe ser deseado en todas partes para todos los seres. La amorosa bondad, en verdad, debe ser deseada en todas partes, comenzando por los monasterios. Pues un bhikkhu que mora con amorosa bondad en los monasterios es querido por sus compañeros de vida santa, y por ello vive en bienestar, sin fricciones. Quien mora con amorosa bondad hacia las deidades vive felizmente, protegido y guardado por ellas. Quien mora con amorosa bondad hacia el rey y sus altos ministros vive felizmente, siendo apreciado por ellos. Quien mora con amorosa bondad hacia las aldeas y pueblos vive felizmente, siendo honrado y respetado por la gente en todas partes durante su ronda de limosnas y otras actividades. Mediante el desarrollo del recuerdo de la muerte, se abandona el apego a la vida y se vive con diligencia. ยํ ปน สทา ปริหริตพฺพํ จริตานุกูเลน คหิตตฺตา ทสาสุภกสิณานุสฺสตีสุ อญฺญตรํ, จตุธาตุววตฺถานเมว วา, ตํ สทา ปริหริตพฺพโต, รกฺขิตพฺพโต, ภาเวตพฺพโต จ ปาริหาริยนฺติ วุจฺจติ, มูลกมฺมฏฺฐานนฺติปิ [Pg.49] ตเทว. ตตฺถ ยํ ปฐมํ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา ปจฺฉา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, ตํ จตุธาตุววตฺถานมุเขน ทสฺเสสฺสาม. Pero aquel objeto que debe ser mantenido siempre, habiendo sido tomado de acuerdo con el temperamento de uno, ya sea uno de los diez objetos desagradables, los diez kasinas o los recuerdos, o bien la definición de los cuatro elementos; eso, por el hecho de que debe ser siempre mantenido, protegido y desarrollado, se llama 'de mantenimiento constante' (pārihāriya), y es también el objeto de meditación fundamental (mūlakammaṭṭhāna). Entre ellos, habiendo atendido primero al objeto de meditación de utilidad general y luego al objeto de meditación de mantenimiento constante, lo mostraremos a través de la definición de los cuatro elementos. อยญฺหิ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ กายํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ – ยํ อิมสฺมึ สรีเร วีสติโกฏฺฐาเสสุ กกฺขฬํ ขรคตํ, สา ปถวีธาตุ. ยํ ทฺวาทสสุ อาพนฺธนกิจฺจกรํ สฺเนหคตํ, สา อาโปธาตุ. ยํ จตูสุ ปริปาจนกรํ อุสุมคตํ, สา เตโชธาตุ. ยํ ปน ฉสุ วิตฺถมฺภนกรํ วาโยคตํ, สา วาโยธาตุ. ยํ ปเนตฺถ จตูหิ มหาภูเตหิ อสมฺผุฏฺฐํ ฉิทฺทํ วิวรํ, สา อากาสธาตุ. ตํวิชานนกํ จิตฺตํ วิญฺญาณธาตุ. ตโต อุตฺตริ อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา นตฺถิ. เกวลํ สุทฺธสงฺขารปุญฺโชว อยนฺติ. Él reflexiona sobre este cuerpo, tal como está situado o dispuesto, según los elementos: 'En este cuerpo, lo que es duro y áspero en las veinte partes sólidas es el elemento tierra. Lo que es húmedo y tiene la función de cohesión en las doce partes líquidas es el elemento agua. Lo que es calor y tiene la función de maduración es el elemento fuego. Y lo que es gaseoso y tiene la función de distensión en las seis partes es el elemento aire. Pero cualquier hueco o abertura no ocupado por los cuatro grandes elementos es el elemento espacio. La mente que los conoce es el elemento conciencia. Más allá de esto, no existe ningún otro ser o individuo. Esto es meramente un montón de puras formaciones condicionadas'. เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา, กาลํ ญตฺวา, อุฏฺฐายาสนา นิวาเสตฺวา, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คามํ ปิณฺฑาย คจฺฉติ. คจฺฉนฺโต จ ยถา อนฺธปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา สนฺธารณวาโยธาตุ อุปฺปชฺชติ. สา อิมํ ปถวีธาตฺวาทิสนฺนิเวสภูตํ กายสมฺมตํ อฏฺฐิกสงฺฆาฏํ วิปฺผรติ, ตโต จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิกสงฺฆาโฏ อภิกฺกมติ. ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปาทุทฺธารเณ จตูสุ ธาตูสุ วาโยธาตุอนุคตา เตโชธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อติหรณวีติหรณาปหรเณสุ ปน เตโชธาตุอนุคตา วาโยธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. โอโรหเณ ปน ปถวีธาตุอนุคตา อาโปธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. สนฺนิกฺเขปนสมุปฺปีฬเนสุ อาโปธาตุอนุคตา ปถวีธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อิจฺเจตา ธาตุโย เตน เตน อตฺตโน อุปฺปาทกจิตฺเตน สทฺธึ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมน’’นฺติ เอวํ เอเกกปาทุทฺธารณาทิปฺปกาเรสุ เอเกกสฺมึ ปกาเร อุปฺปนฺนธาตุโย, ตทวินิพฺภุตฺตา จ เสสา รูปธมฺมา, ตํสมุฏฺฐาปกํ จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ [Pg.50] เสสา อรูปธมฺมาติ เอเต รูปารูปธมฺมา. ตโต ปรํ อติหรณวีติหรณาทีสุ อญฺญํ ปการํ น สมฺปาปุณนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา อนิจฺจา. ยญฺจ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตาติ เอวํ สพฺพาการปริปูรํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. อตฺถกามา หิ กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ สตมฺปิ เอกโต วสนฺตา กติกวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺติ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห น อิณฏฺฐา, น ภยฏฺฐา, น ชีวิกาปกตา ปพฺพชิตา; ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา. ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถ, ฐาเน นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถา’’ติ. เต เอวํ กติกวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อฑฺฒอุสภอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตนฺตเรสุ ปาสาณา โหนฺติ, ตาย สญฺญาย กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาว คจฺฉนฺติ. สเจ กสฺสจิ คมเน กิเลโส อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว นํ นิคฺคณฺหาติ. ตถา อสกฺโกนฺโต ติฏฺฐติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ ติฏฺฐติ. โส – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนวิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอต’’นฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตตฺเถว อริยภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสกฺโกนฺโต นิสีทติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ นิสีทตีติ โสเยว นโย. อริยภูมิ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ตํ กิเลสํ วิกฺขมฺเภตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. น กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรติ. อุทฺธรติ เจ, ปฏินิวตฺติตฺวา ปุริมปฺปเทสํเยว เอติ สีหฬทีเป อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิย. Habiendo reflexionado sobre el objeto de meditación desde el principio, el medio y el fin, y conociendo el momento oportuno, el monje se levanta de su asiento, se viste y se dirige a la aldea para la colecta de limosnas según el método explicado anteriormente. Al caminar, no se confunde como los mundanos ciegos que piensan: 'el yo avanza, el avance es causado por un yo' o 'yo avanzo, el avance es causado por mí', sino que, libre de confusión, comprende: 'Cuando surge en la mente el pensamiento "voy a avanzar", junto con ese pensamiento surge el elemento aire nacido de la mente que sostiene el cuerpo. Este se difunde por todo este conjunto de huesos conocido como cuerpo, el cual es el asiento de los elementos tierra y los demás. Entonces, por el poder de la difusión del elemento aire nacido de la actividad mental, este conjunto de huesos llamado cuerpo avanza. Mientras avanza, en cada levantamiento del pie, entre los cuatro elementos, predomina el elemento fuego acompañado del elemento aire; los otros son débiles. Al llevar el pie hacia adelante y desplazarlo, predomina el elemento aire acompañado del elemento fuego; los otros son débiles. Al bajar el pie, predomina el elemento agua acompañado del elemento tierra; los otros son débiles. Al asentarlo y presionarlo contra el suelo, predomina el elemento tierra acompañado del elemento agua; los otros son débiles. Estos elementos se disuelven en ese mismo instante junto con el pensamiento que los originó. ¿Quién es el que avanza o a quién pertenece el avance?'. De este modo, en cada fase del movimiento del pie y demás, los elementos surgidos en cada momento junto con los fenómenos materiales inseparables de ellos son 'forma' (rūpa), y la mente que los produce junto con sus factores asociados son 'lo inmaterial' (arūpa). Estos fenómenos materiales e inmateriales no pasan a la siguiente fase, sino que se disuelven allí mismo; por tanto, son impermanentes; lo que es impermanente es sufrimiento, y lo que es sufrimiento es no-yo. De esta manera, avanza aplicando la mente al objeto de meditación en todos sus aspectos. Pues los hijos de buena familia, deseosos de su propio bien, habiendo renunciado al mundo en la Enseñanza y viviendo en grupos de diez, veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, setenta o cien, hacen este pacto: 'Amigos, ustedes no han renunciado por estar abrumados por deudas, ni por miedo, ni para ganarse la vida; sino que han renunciado con el deseo de liberarse del sufrimiento. Por lo tanto, si surge una impureza mental (kilesa) mientras caminan, suprímanla mientras caminan; si surge mientras están de pie, sentados o acostados, suprímanla en ese mismo estado'. Habiendo hecho tal pacto, mientras van por limosnas, utilizan piedras situadas en intervalos de media usabha, una usabha o media gāvuta como marcas, y avanzan aplicando la mente al objeto de meditación. Si a alguien le surge una impureza al caminar, la suprime allí mismo. Si no puede hacerlo, se detiene; entonces, el que viene detrás también se detiene. Aquel se reprocha a sí mismo: 'Este monje sabe que ha surgido un pensamiento en ti; esto no es adecuado para ti'. Tras desarrollar la visión cabal (vipassanā), entra en el plano de los nobles (ariyabhūmi) allí mismo. Si no puede hacerlo, se sienta; y el que viene detrás también se sienta; se aplica el mismo método. Incluso si no puede entrar en el plano de los nobles, tras haber apartado esa impureza, continúa su camino aplicando la mente al objeto de meditación. No levanta el pie con una mente desvinculada del objeto de meditación. Si lo levanta, retrocede y regresa al lugar anterior, tal como el anciano Mahāphussadeva, el morador del portal en la isla de Sri Lanka. โส กิร เอกูนวีสติ วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต เอว วิหาสิ. มนุสฺสาปิ สุทํ อนฺตรามคฺเค กสนฺตา จ วปนฺตา จ มทฺทนฺตา จ กมฺมานิ กโรนฺตา เถรํ ตถา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กึ นุ โข มคฺคมูฬฺโห, อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐ’’ติ สมุลฺลปนฺติ. โส ตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน สมณธมฺมํ กโรนฺโต วีสติวสฺสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จสฺส จงฺกมนโกฏิยํ อธิวตฺถา เทวตา องฺคุลีหิ ทีปํ อุชฺชาเลตฺวา อฏฺฐาสิ. จตฺตาโรปิ มหาราชาโน สกฺโก จ เทวานมินฺโท, พฺรหฺมา จ สหมฺปติ อุปฏฺฐานํ อาคมํสุ. ตญฺจ โอภาสํ ทิสฺวา วนวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ตํ ทุติยทิวเส ปุจฺฉิ [Pg.51] ‘‘รตฺติภาเค อายสฺมโต สนฺติเก โอภาโส อโหสิ, กึ โส โอภาโส’’ติ? เถโร วิกฺเขปํ กโรนฺโต ‘‘โอภาโส นาม ทีโปภาโสปิ โหติ, มณิโอภาโสปี’’ติ เอวมาทึ อาห. โส ‘‘ปฏิจฺฉาเทถ ตุมฺเห’’ติ นิพทฺโธ ‘‘อามา’’ติ ปฏิชานิตฺวา อาโรเจสิ. Se cuenta que él vivió cumpliendo la práctica de atención plena al ir y volver durante diecinueve años. Los campesinos que trabajaban en el camino arando, sembrando o trillando, al ver al anciano yendo de esa manera, comentaban: 'Este anciano regresa una y otra vez. ¿Acaso se ha perdido o ha olvidado algo?'. Sin prestar atención a esto, realizando los deberes de un asceta con la mente unida a su objeto de meditación, alcanzó el estado de arahant durante su vigésimo retiro de lluvias. El mismo día en que alcanzó la liberación, una deidad que habitaba al final de su sendero de meditación se detuvo allí iluminando el lugar con el resplandor de sus dedos. También los cuatro grandes reyes celestiales, Sakka, el soberano de los devas, y el Brahma Sahampati acudieron a rendirle honores. Al ver aquel resplandor, el anciano Mahātissa, el morador del bosque, le preguntó al día siguiente: 'Durante la noche hubo un resplandor cerca de su lugar. ¿Qué fue ese resplandor?'. El anciano, evadiendo la cuestión, dijo: 'Existen resplandores de lámparas y resplandores de joyas', y así sucesivamente. Ante la insistencia de '¿Acaso está ocultando algo?', él lo admitió y relató su logro. กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย จ. โสปิ กิร คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต ‘‘ปฐมํ ตาว ภควโต มหาปธานํ ปูเชมี’’ติ สตฺต วสฺสานิ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาสิ. ปุน โสฬส วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เอวํ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต วิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน อุทฺธเฏ ปน ปฏินิวตฺตนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา, ‘‘คาวี นุ ปพฺพชิโต นู’’ติ อาสงฺกนียปฺปเทเส ฐตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา, คามทฺวารํ ปตฺวา, กจฺฉกนฺตรโต อุทกํ คเหตฺวา, คณฺฑูสํ กตฺวา คามํ ปวิสติ ‘‘ภิกฺขํ ทาตุํ วา วนฺทิตุํ วา อุปคเต มนุสฺเส ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วจนมตฺเตนปิ มา เม กมฺมฏฺฐานวิกฺเขโป อโหสี’’ติ สเจ ปน ‘‘อชฺช, ภนฺเต, กึ สตฺตมี, อุทาหุ อฏฺฐมี’’ติ ทิวสํ ปุจฺฉนฺติ, อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจติ. สเจ ทิวสปุจฺฉกา น โหนฺติ, นิกฺขมนเวลายํ คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวาว ยาติ. Y como el venerable Mahānāga, que residía en el Pabellón de la Enredadera Negra. Se dice que él también, mientras cumplía el deber de ir y volver, decidió: «Primero honraré el gran esfuerzo del Bienaventurado», y resolvió mantener únicamente las posturas de pie y caminando durante siete años. Habiendo cumplido nuevamente el deber de ir y volver por dieciséis años, alcanzó el estado de arahant. Al levantar su pie con la mente unida a su objeto de meditación, si llegaba a levantar un pie con la mente disociada del objeto, daba la vuelta, regresaba a las cercanías de la aldea y se detenía en un área que haría que la gente se preguntara: «¿Es eso una vaca o un monje?». Después de ponerse su manto exterior y tomar su cuenco, al llegar a la puerta de la aldea, tomaba agua de su recipiente, llenaba su boca con agua y entraba en la aldea, pensando: «Cuando las personas se acerquen para dar limosna o venerarme, que no me distraiga de mi objeto de meditación ni siquiera por el mero hecho de tener que decir: 'Que viváis mucho tiempo'». Pero si le preguntaban por la fecha: «¿Es hoy, venerable, el séptimo o el octavo día?», tragaba el agua y respondía. Si nadie preguntaba por la fecha, al momento de salir, escupía el agua cerca de la puerta de la aldea y se marchaba. สีหฬทีเปเยว กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตา ปญฺญาสภิกฺขู วิย จ. เต กิร วสฺสูปนายิกอุโปสถทิวเส กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อญฺญมญฺญํ นาลปิสฺสามา’’ติ. คามญฺจ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา คามทฺวาเร อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา ปวิสึสุ, ทิวเส ปุจฺฉิเต อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจสุํ, อปุจฺฉิเต คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวา วิหารํ อาคมํสุ. ตตฺถ มนุสฺสา นิฏฺฐุภนฏฺฐานํ ทิสฺวา ชานึสุ ‘‘อชฺช เอโก อาคโต, อชฺช ทฺเว’’ติ. เอวญฺจ จินฺเตสุํ ‘‘กึ นุ โข เอเต อมฺเหเหว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ, อุทาหุ อญฺญมญฺญมฺปิ? ยทิ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ, หนฺท เนสํ อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสามา’’ติ สพฺเพ วิหารํ อคมํสุ. ตตฺถ ปญฺญาสภิกฺขูสุ วสฺสํ อุปคเตสุ ทฺเว ภิกฺขู เอโกกาเส นาทฺทสํสุ. ตโต โย เตสุ จกฺขุมา ปุริโส, โส เอวมาห – ‘‘น, โภ, กลหการกานํ วสโนกาโส อีทิโส โหติ, สุสมฺมฏฺฐํ เจติยงฺคณํ โพธิยงฺคณํ, สุนิกฺขิตฺตา สมฺมชฺชนิโย, สูปฏฺฐปิตํ ปานียปริโภชนีย’’นฺติ. เต ตโตว [Pg.52] นิวตฺตา. เต ภิกฺขู อนฺโตเตมาเสเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุํ. Y como los cincuenta bhikkhus que entraron en el retiro de las lluvias en el Galambatittha Vihāra, en la isla de Sri Lanka. Se dice que en el día de uposatha, antes de entrar en el retiro de las lluvias, hicieron un pacto: «Mientras no alcancemos el estado de arahant, no conversaremos entre nosotros». Y al entrar en la aldea por limosna, primero llenaban sus bocas con agua en la puerta de la aldea. Si se les preguntaba por la fecha u otros asuntos, tragaban el agua y respondían; pero si nadie preguntaba, escupían el agua por la puerta de la aldea y regresaban al monasterio. Cuando la gente veía los lugares donde habían escupido el agua, sabían: «Hoy ha venido uno, hoy dos». Y pensaban: «¿Es que solo con nosotros no hablan, o tampoco hablan entre ellos? Si ni siquiera hablan entre ellos, seguramente deben haber tenido una disputa. Vamos, hagamos que se perdonen unos a otros». Todos fueron al monasterio. De los cincuenta bhikkhus que allí habían entrado en el retiro, no vieron ni a dos juntos en un mismo lugar. Entonces, un hombre perspicaz de entre ellos dijo: «Señores, el lugar de residencia de aquellos que están en disputa no es así; la terraza de la cetiya y la terraza del árbol Bodhi están bien barridas, las escobas ordenadas, el agua para beber y para lavarse bien dispuestas». Entonces regresaron a sus casas. Dentro de los tres meses del retiro de las lluvias, esos bhikkhus emprendieron la visión cabal, alcanzaron el estado de arahant y celebraron la ceremonia de Pavāraṇā de pureza en la gran Pavāraṇā. เอวํ กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตภิกฺขู วิย จ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต คามสมีปํ ปตฺวา, อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา, วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา, ยตฺถ สุราโสณฺฑธุตฺตาทโย กลหการกา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทโย วา นตฺถิ, ตํ วีถึ ปฏิปชฺชติ. ตตฺถ จ ปิณฺฑาย จรมาโน น ตุริตตุริโต วิย ชเวน คจฺฉติ, ชวนปิณฺฑปาติกธุตงฺคํ นาม นตฺถิ. วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ ปน อุทกภริตสกฏมิว นิจฺจโลว หุตฺวา คจฺฉติ. อนุฆรํ ปวิฏฺโฐ จ ทาตุกามํ อทาตุกามํ วา สลฺลกฺเขตุํ ตทนุรูปํ กาลํ อาคเมนฺโต ภิกฺขํ คเหตฺวา, ปติรูเป โอกาเส นิสีทิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา, อกฺขพฺภญฺชนวณาเลปนปุตฺตมํสูปมาวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย น มทาย…เป… ภุตฺตาวี จ อุทกกิจฺจํ กตฺวา, มุหุตฺตํ ภตฺตกิลมถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา, ยถา ปุเร ภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉา ภตฺตํ ปุริมยามํ ปจฺฉิมยามญฺจ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. อยํ วุจฺจติ หรติ เจว ปจฺจาหรติ จาติ. เอวเมตํ หรณปจฺจาหรณํ คตปจฺจาคตวตฺตนฺติ วุจฺจติ. Así, como el venerable Mahānāga que habitaba en el Pabellón de la Enredadera Negra y los bhikkhus que entraron en el retiro de las lluvias en el Galambatittha Vihāra, uno levanta el pie con la mente unida al objeto de meditación. Al llegar a las cercanías de la aldea, llena la boca con agua, observa las calles y entra en una calle donde no haya borrachos pendencieros ni maleantes, ni elefantes o caballos salvajes, y así sucesivamente. Al caminar por limosna allí, no va con prisa como si estuviera apurado, pues no existe tal práctica ascética de caminar apresuradamente para recolectar limosna. Sino que uno camina con paso firme y pausado, como un carro cargado de agua que ha llegado a un terreno irregular. Habiendo entrado entre las casas, espera el tiempo apropiado para determinar si la persona desea dar o no. Habiendo obtenido la limosna, se sienta en un lugar adecuado y, mientras atiende al objeto de meditación, establece la percepción de lo repulsivo en el alimento y come, reflexionando sobre la comida mediante los símiles de la grasa en un eje, el ungüento en una herida y la carne del propio hijo. Consume el alimento después de considerarlo mediante ocho factores, como «ni para diversión ni para embriaguez», etc. Y después de haber comido y haberse lavado, descansa brevemente para eliminar la fatiga posterior a la comida. Luego, tal como hacía antes de la comida, atiende al objeto de meditación por la tarde, durante la primera vigilia de la noche y la última vigilia. A esto se le llama «quien lo lleva y lo trae de vuelta». De esta manera se cumple con este deber de ir y volver, que se explica como el acto de llevar y traer de vuelta. เอตํ ปูเรนฺโต ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหติ, ปฐมวเย เอว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ ปฐมวเย ปาปุณาติ, อถ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ. โน เจ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ, อถ มรณสมเย ปาปุณาติ. โน เจ มรณสมเย ปาปุณาติ, อถ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ. โน เจ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ, อถ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ. โน เจ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ, อถ พุทฺธานํ สนฺติเก ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ; เสยฺยถาปิ – เถโร พาหิโย, มหาปญฺโญ วา โหติ; เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต. Quien cumple con esta práctica, si posee las condiciones de apoyo necesarias, alcanza el estado de arahant en la juventud. Si no lo alcanza en la juventud, lo alcanza en la madurez. Si no lo alcanza en la madurez, lo alcanza en el momento de la muerte. Si no lo alcanza en el momento de la muerte, lo alcanza tras renacer como un devaputta. Si no lo alcanza como un devaputta, alcanza el nibbāna final como un paccekabuddha. Si no alcanza el nibbāna final como un paccekabuddha, lo alcanza en presencia de los budas, como alguien de entendimiento rápido, tal como el venerable Bāhiya, o como alguien de gran sabiduría, tal como el venerable Sāriputta. อยํ ปน ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา, อารญฺญิโก หุตฺวา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ เอตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา, กาลํ กตฺวา, กามาวจรเทวโลเก อุปฺปชฺชิ. ตโต จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. กุสลา อิตฺถิโย ตทเหว คพฺภสณฺฐานํ ชานนฺติ, สา จ ตาสมญฺญตรา[Pg.53], ตสฺมา ตํ คพฺภปติฏฺฐานํ รญฺโญ นิเวเทสิ. ธมฺมตา เอสา, ยํ ปุญฺญวนฺเต สตฺเต คพฺเภ อุปฺปนฺเน มาตุคาโม คพฺภปริหารํ ลภติ. ตสฺมา ราชา ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา ตโต ปภุติ นาจฺจุณฺหํ กิญฺจิ อชฺโฌหริตุํ ลภติ, นาติสีตํ, นาติอมฺพิลํ, นาติโลณํ, นาติกฏุกํ, นาติติตฺตกํ. อจฺจุณฺเห หิ มาตรา อชฺโฌหเฏ คพฺภสฺส โลหกุมฺภิวาโส วิย โหติ, อติสีเต โลกนฺตริกวาโส วิย, อจฺจมฺพิลโลณกฏุกติตฺตเกสุ ภุตฺเตสุ สตฺเถน ผาเลตฺวา อมฺพิลาทีหิ สิตฺตานิ วิย คพฺภเสยฺยกสฺส องฺคานิ ติพฺพเวทนานิ โหนฺติ. อติจงฺกมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนโตปิ นํ นิวาเรนฺติ – ‘‘กุจฺฉิคตสฺส สญฺจลนทุกฺขํ มา อโหสี’’ติ. มุทุกตฺถรณตฺถตาย ภูมิยํ จงฺกมนาทีนิ มตฺตาย กาตุํ ลภติ, วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนํ สาทุสปฺปายํ อนฺนปานํ ลภติ. ปริคฺคเหตฺวาว นํ จงฺกมาเปนฺติ, นิสีทาเปนฺติ, วุฏฺฐาเปนฺติ. Este futuro Buda Pacceka (paccekabodhisatta), tras haberse ordenado en la dispensación del Bienaventurado Kassapa, se convirtió en un morador del bosque y cumplió con la práctica del ir y volver (gatapaccāgatavatta) durante veinte mil años. Al fallecer, renació en un mundo celestial del reino del deseo. Tras morir allí, fue concebido en el vientre de la reina principal del rey de Benarés. Las mujeres sabias conocen el momento mismo de la formación del feto; como ella era una de ellas, informó al rey sobre su embarazo. Es la naturaleza de las cosas que, cuando un ser de gran mérito es concebido en el vientre, la madre recibe cuidados especiales para el feto. Por ello, el rey le otorgó tales cuidados. Desde entonces, ella no podía ingerir nada demasiado caliente ni demasiado frío, ni demasiado ácido, ni demasiado salado, ni demasiado picante, ni demasiado amargo. Pues, si la madre ingiere algo demasiado caliente, el feto siente como si estuviera en el infierno de la Caldera de Cobre; si es demasiado frío, como si estuviera en el espacio intergaláctico (lokantarika). Si consume alimentos demasiado ácidos, salados, picantes o amargos, los miembros del que habita en el vientre sufren dolores intensos, como si fuesen cortados con un cuchillo y rociados con sustancias ácidas. Los cuidadores le impedían caminar, estar de pie, sentarse o acostarse en exceso, diciéndole: “Que no sufra el niño en tu vientre por el movimiento excesivo”. Se le permitía caminar solo sobre terrenos cubiertos con alfombras suaves y recibía alimentos y bebidas deliciosos, adecuados y dotados de buen color y fragancia. Sosteniéndola con cuidado, la ayudaban a caminar, a sentarse y a levantarse. สา เอวํ ปริหริยมานา คพฺภปริปากกาเล สูติฆรํ ปวิสิตฺวา ปจฺจูสสมเย ปุตฺตํ วิชายิ ปกฺกเตลมทฺทิตมโนสิลาปิณฺฑิสทิสํ ธญฺญปุญฺญลกฺขณูเปตํ. ตโต นํ ปญฺจมทิวเส อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ รญฺโญ ทสฺเสสุํ, ราชา ตุฏฺโฐ ฉสฏฺฐิยา ธาตีหิ อุปฏฺฐาเปสิ. โส สพฺพสมฺปตฺตีหิ วฑฺฒมาโน น จิรสฺเสว วิญฺญุตํ ปาปุณิ. ตํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกเมว สมานํ ราชา รชฺเช อภิสิญฺจิ, วิวิธนาฏกานิ จสฺส อุปฏฺฐาเปสิ. อภิสิตฺโต ราชปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ นาเมน พฺรหฺมทตฺโต สกลชมฺพุทีเป วีสติยา นครสหสฺเสสุ. ชมฺพุทีเป หิ ปุพฺเพ จตุราสีติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ. ตานิ ปริหายนฺตานิ สฏฺฐิ อเหสุํ, ตโต ปริหายนฺตานิ จตฺตาลีสํ, สพฺพปริหายนกาเล ปน วีสติ โหนฺติ. อยญฺจ พฺรหฺมทตฺโต สพฺพปริหายนกาเล อุปฺปชฺชิ. เตนสฺส วีสติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ, วีสติ ปาสาทสหสฺสานิ, วีสติ หตฺถิสหสฺสานิ, วีสติ อสฺสสหสฺสานิ, วีสติ รถสหสฺสานิ, วีสติ ปตฺติสหสฺสานิ, วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ – โอโรธา จ นาฏกิตฺถิโย จ, วีสติ อมจฺจสหสฺสานิ. โส มหารชฺชํ การยมาโน เอว กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญาโย, อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตสิ. ยสฺมา ปน อภิสิตฺตรญฺญา นาม อวสฺสํ อฏฺฏกรเณ นิสีทิตพฺพํ, ตสฺมา เอกทิวสํ ปเคว ปาตราสํ ภุญฺชิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิ. ตตฺถ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ อกํสุ. โส ‘‘อยํ สทฺโท สมาปตฺติยา อุปกฺกิเลโส’’ติ ปาสาทตลํ [Pg.54] อภิรุหิตฺวา ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปมี’’ติ นิสินฺโน นาสกฺขิ อปฺเปตุํ, รชฺชวิกฺเขเปน สมาปตฺติ ปริหีนา. ตโต จินฺเตสิ ‘‘กึ รชฺชํ วรํ, อุทาหุ สมณธมฺโม’’ติ. ตโต ‘‘รชฺชสุขํ ปริตฺตํ อเนกาทีนวํ, สมณธมฺมสุขํ ปน วิปุลมเนกานิสํสํ อุตฺตมปุริสเสวิตญฺจา’’ติ ญตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘อิมํ รชฺชํ ธมฺเมน สเมน อนุสาส, มา โข อธมฺมการํ อกาสี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺติสุเขน วิหรติ, น โกจิ อุปสงฺกมิตุํ ลภติ อญฺญตฺร มุขโธวนทนฺตกฏฺฐทายกภตฺตนีหารกาทีหิ. Siendo cuidada de esta manera, al cumplirse el tiempo de gestación, entró en la sala de partos y, al amanecer, dio a luz a un hijo dotado de signos meritorios y auspiciosos, parecido a una bola de oropimente rojo mezclada con aceite de champaca. Al quinto día, lo presentaron al rey, adornado y ataviado; el rey, regocijado, asignó a sesenta y seis nodrizas para que lo cuidaran. Creciendo con todas las prosperidades, pronto alcanzó la madurez. Tan pronto como cumplió los dieciséis años, el rey lo consagró en el trono y le proporcionó diversos grupos de bailarinas para su servicio. Ya consagrado, el príncipe gobernó el reino bajo el nombre de Brahmadatta sobre veinte mil ciudades en todo Jambudīpa. Pues, antiguamente, en Jambudīpa había ochenta y cuatro mil ciudades. Estas disminuyeron hasta sesenta mil, luego a cuarenta mil, y en la época de mayor declive, llegaron a veinte mil. Este Brahmadatta nació en ese tiempo de declive total. Por ello, poseía veinte mil ciudades, veinte mil palacios, veinte mil elefantes, veinte mil caballos, veinte mil carros, veinte mil soldados de infantería, veinte mil mujeres —entre consortes y bailarinas— y veinte mil ministros. Mientras gobernaba el gran reino, realizó los trabajos preliminares de un objeto de meditación (kasiṇa) y alcanzó los cinco conocimientos superiores (abhiññā) y las ocho absorciones (samāpatti). Sin embargo, puesto que un rey consagrado debe necesariamente presidir los tribunales de justicia, un día, tras desayunar temprano, se sentó en el lugar de los juicios. Allí la gente hacía un ruido estruendoso. Él pensó: “Este ruido es una impureza para la absorción meditativa”, y subiendo a la planta superior del palacio, se sentó pensando: “Entraré en absorción”; pero no pudo lograrlo, pues su mente estaba distraída por las responsabilidades del reino. Entonces reflexionó: “¿Qué es mejor: el reino o la práctica ascética (samaṇadhamma)?”. Comprendió que “la felicidad del reino es pequeña y conlleva muchos peligros, mientras que la felicidad de la vida ascética es vasta, rica en beneficios y es la que siguen los hombres supremos”. Así, ordenó a uno de sus ministros: “Gobierna este reino con justicia y rectitud, no cometas actos injustos”. Tras entregarle todo el mando, subió al palacio y moró en la felicidad de las absorciones meditativas. A nadie se le permitía acercarse, excepto a quienes le daban el agua para lavarse el rostro, el palillo de dientes y quienes le traían la comida. ตโต อทฺธมาสมตฺเต วีติกฺกนฺเต มเหสี ปุจฺฉิ ‘‘ราชา อุยฺยานคมนพลทสฺสนนาฏกาทีสุ กตฺถจิ น ทิสฺสติ, กุหึ คโต’’ติ? ตสฺสา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. สา อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘รชฺเช ปฏิจฺฉิเต อหมฺปิ ปฏิจฺฉิตา โหมิ, เอตุ มยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตู’’ติ. โส อุโภ กณฺเณ ถเกตฺวา ‘‘อสวนียเมต’’นฺติ ปฏิกฺขิปิ. สา ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ เปเสตฺวา อนิจฺฉมานํ ตชฺชาเปสิ – ‘‘ยทิ น กโรสิ, ฐานาปิ เต จาเวมิ, ชีวิตาปิ โวโรเปมี’’ติ. โส ภีโต ‘‘มาตุคาโม นาม ทฬฺหนิจฺฉโย, กทาจิ เอวมฺปิ การาเปยฺยา’’ติ เอกทิวสํ รโห คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สิริสยเน สํวาสํ กปฺเปสิ. สา ปุญฺญวตี สุขสมฺผสฺสา. โส ตสฺสา สมฺผสฺสราเคน รตฺโต ตตฺถ อภิกฺขณํ สงฺกิตสงฺกิโตว อคมาสิ. อนุกฺกเมน อตฺตโน ฆรสามิโก วิย นิพฺพิสงฺโก ปวิสิตุมารทฺโธ. Transcurrida aproximadamente media quincena, la reina preguntó: “El rey no es visto en ningún lugar, ni yendo al jardín, ni inspeccionando las tropas, ni con las bailarinas. ¿A dónde ha ido?”. Se le informó sobre el asunto. Entonces, ella envió un mensaje al ministro: “Al haber aceptado el reino, también me has aceptado a mí. Ven y únete conmigo”. Él se tapó ambos oídos y lo rechazó diciendo: “Esto es algo que ni siquiera debe escucharse”. Ella volvió a enviar mensajeros dos o tres veces, y ante su negativa, lo amenazó: “Si no lo haces, te destituiré de tu cargo e incluso te quitaré la vida”. Él, temeroso, pensó: “Las mujeres son de decisiones firmes; tal vez haga lo que dice”. Así, un día fue en secreto y se unió a ella en el lecho real. Ella era una mujer de gran mérito y de tacto placentero. Él, cautivado por el deseo nacido de ese contacto, comenzó a ir allí frecuentemente, aunque al principio con mucha cautela. Gradualmente, empezó a entrar sin temor alguno, como si fuera el dueño de la casa. ตโต ราชมนุสฺสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา น สทฺทหติ. ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาโรเจสุํ. ตโต นิลีโน สยเมว ทิสฺวา สพฺพามจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา อาโรเจสิ. เต – ‘‘อยํ ราชาปราธิโก หตฺถจฺเฉทํ อรหติ, ปาทจฺเฉทํ อรหตี’’ติ ยาว สูเล อุตฺตาสนํ, ตาว สพฺพกมฺมการณานิ นิทฺทิสึสุ. ราชา – ‘‘เอตสฺส วธพนฺธนตาฬเน มยฺหํ วิหึสา อุปฺปชฺเชยฺย, ชีวิตา โวโรปเน ปาณาติปาโต ภเวยฺย, ธนหรเณ อทินฺนาทานํ, อลํ เอวรูเปหิ กเตหิ, อิมํ มม รชฺชา นิกฺกฑฺฒถา’’ติ อาห. อมจฺจา ตํ นิพฺพิสยํ อกํสุ. โส อตฺตโน ธนสารญฺจ ปุตฺตทารญฺจ คเหตฺวา ปรวิสยํ อคมาสิ. ตตฺถ ราชา สุตฺวา ‘‘กึ อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เทว, อิจฺฉามิ ตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. โส ตํ สมฺปฏิจฺฉิ. อมจฺโจ กติปาหจฺจเยน ลทฺธวิสฺสาโส ตํ ราชานํ เอตทโวจ – ‘‘มหาราช, อมกฺขิกมธุํ [Pg.55] ปสฺสามิ, ตํ ขาทนฺโต นตฺถี’’ติ. ราชา ‘‘กึ เอตํ อุปฺปณฺเฑตุกาโม ภณตี’’ติ น สุณาติ. โส อนฺตรํ ลภิตฺวา ปุนปิ สุฏฺฐุตรํ วณฺเณตฺวา อาโรเจสิ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิรชฺชํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘มํ เนตฺวา มาเรตุกาโมสี’’ติ อาห. โส ‘‘มา, เทว, เอวํ อวจ, ยทิ น สทฺทหสิ, มนุสฺเส เปเสหี’’ติ. โส มนุสฺเส เปเสสิ. เต คนฺตฺวา โคปุรํ ขณิตฺวา รญฺโญ สยนฆเร อุฏฺฐหึสุ. Entonces, los hombres del rey informaron de aquel suceso al rey. El rey no les creyó. Se lo informaron por segunda y por tercera vez. Luego, habiéndolo visto por sí mismo mientras estaba oculto, hizo convocar a todos los ministros y les informó. Ellos dijeron: «Este ofensor del rey merece que se le corten las manos, merece que se le corten los pies», e indicaron todos los castigos hasta el empalamiento en una estaca. El rey dijo: «Si para él hubiera ejecución, encarcelamiento o azotes, surgiría en mí la violencia (vihiṃsā); si se le privara de la vida, habría destrucción de la vida (pāṇātipāto); si se le confiscaran sus bienes, habría toma de lo no dado (adinnādānaṃ). ¡Basta de tales actos! Expulsadlo de mi reino». Los ministros lo desterraron del país. Él, tomando sus riquezas, sus hijos y su esposa, partió hacia otro territorio. Allí, el rey, al enterarse, le preguntó: «¿Por qué has venido?». «Señor, deseo serviros». El rey lo aceptó. Pasados unos días, habiéndose ganado su confianza, el ministro le dijo a aquel rey: «Gran rey, veo miel sin moscas; no hay nadie que la coma». El rey, pensando «¿Qué dice este con intención de burlarse?», no le prestó atención. El ministro, encontrando una oportunidad, de nuevo se la describió de manera aún más excelente e informó. El rey preguntó: «¿Qué es eso?». «El reino de Bārāṇasī, señor». El rey dijo: «¿Acaso quieres llevarme allí para matarme?». Él respondió: «Señor, no digáis tal cosa; si no me creéis, enviad a vuestros hombres». Él envió a sus hombres. Ellos fueron, cavaron bajo el portal y aparecieron en el dormitorio del rey. ราชา ทิสฺวา ‘‘กิสฺส อาคตาตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘โจรา มยํ, มหาราชา’’ติ. ราชา เตสํ ธนํ ทาเปตฺวา ‘‘มา ปุน เอวมกตฺถา’’ติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. เต อาคนฺตฺวา ตสฺส รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ตเถว วีมํสิตฺวา ‘‘สีลวา ราชา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา สีมนฺตเร เอกํ นครํ อุปคมฺม ตตฺถ อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘นครํ วา เม เทหิ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส พฺรหฺมทตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรจาเปสิ ‘‘อาณาเปตุ เทโว กึ ยุชฺฌามิ, อุทาหุ นครํ เทมี’’ติ. ราชา ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, นครํ ทตฺวา อิธาคจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส ตถา อกาสิ. ปฏิราชาปิ ตํ นครํ คเหตฺวา อวเสสนคเรสุปิ ตเถว ทูตํ ปาเหสิ. เตปิ อมจฺจา ตเถว พฺรหฺมทตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, อิธาคนฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตา พาราณสึ อาคมํสุ. El rey, al verlos, preguntó: «¿Por qué habéis venido?». «Somos ladrones, gran rey», respondieron. El rey les hizo entregar riquezas, les aconsejó diciendo «No volváis a actuar así» y los dejó marchar. Ellos regresaron e informaron a aquel rey. Este, habiéndolo puesto a prueba de la misma manera dos o tres veces más, concluyó: «Es un rey virtuoso (sīlavā)», y tras movilizar un ejército de cuatro divisiones, se acercó a una ciudad en la frontera y envió un mensaje al ministro: «O bien dame la ciudad o bien lucha». El ministro hizo informar de aquel asunto a Brahmadatta: «Que el señor ordene: ¿lucho o entrego la ciudad?». El rey envió respuesta: «No se debe luchar; entrega la ciudad y ven aquí». Él lo hizo así. El rey enemigo también tomó esa ciudad y envió mensajeros a las demás ciudades de la misma manera. Aquellos ministros también informaron a Brahmadatta del mismo modo, y habiéndoles dicho este «No se debe luchar, se debe venir aquí», regresaron a Bārāṇasī. ตโต อมจฺจา พฺรหฺมทตฺตํ อาหํสุ – ‘‘มหาราช, เตน สห ยุชฺฌามา’’ติ. ราชา – ‘‘มม ปาณาติปาโต ภวิสฺสตี’’ติ วาเรสิ. อมจฺจา – ‘‘มยํ, มหาราช, ตํ ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา อิเธว อาเนสฺสามา’’ติ นานาอุปาเยหิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา ‘‘เอหิ มหาราชา’’ติ คนฺตุํ อารทฺธา. ราชา ‘‘สเจ สตฺตมารณปฺปหรณวิลุมฺปนกมฺมํ น กโรถ, คจฺฉามี’’ติ ภณติ. อมจฺจา ‘‘น, เทว, กโรม, ภยํ ทสฺเสตฺวา ปลาเปมา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ฆเฏสุ ทีเป ปกฺขิปิตฺวา รตฺตึ คจฺฉึสุ. ปฏิราชา ตํ ทิวสํ พาราณสิสมีเป นครํ คเหตฺวา อิทานิ กินฺติ รตฺตึ สนฺนาหํ โมจาเปตฺวา ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ สทฺธึ พลกาเยน. ตโต อมจฺจา พาราณสิราชานํ คเหตฺวา ปฏิรญฺโญ ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา สพฺพฆเฏหิ ทีเป นิหราเปตฺวา เอกปชฺโชตาย เสนาย สทฺทํ อกํสุ. ปฏิรญฺโญ อมจฺโจ มหาพลํ ทิสฺวา ภีโต อตฺตโน ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ อมกฺขิกมธุํ ขาทาหี’’ติ มหาสทฺทํ อกาสิ. ตถา ทุติโยปิ, ตติโยปิ. ปฏิราชา เตน สทฺเทน ปฏิพุชฺฌิตฺวา [Pg.56] ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิ. อุกฺกุฏฺฐิสตานิ ปวตฺตึสุ. โส ‘‘ปรวจนํ สทฺทหิตฺวา อมิตฺตหตฺถํ ปตฺโตมฺหี’’ติ สพฺพรตฺตึ ตํ ตํ วิปฺปลปิตฺวา ทุติยทิวเส ‘‘ธมฺมิโก ราชา, อุปโรธํ น กเรยฺย, คนฺตฺวา ขมาเปมี’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐหิตฺวา ‘‘ขม, มหาราช, มยฺหํ อปราธ’’นฺติ อาห. ราชา ตํ โอวทิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, ขมามิ เต’’ติ อาห. โส รญฺญา เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ปรมสฺสาสปฺปตฺโต อโหสิ, พาราณสิรญฺโญ สมีเปเยว ชนปเท รชฺชํ ลภิ. เต อญฺญมญฺญํ สหายกา อเหสุํ. Entonces los ministros dijeron a Brahmadatta: «Gran rey, luchemos con él». El rey lo prohibió diciendo: «Habría para mí destrucción de la vida (pāṇātipāto)». Los ministros dijeron: «Gran rey, lo capturaremos vivo y lo traeremos aquí mismo». Tras convencer al rey por diversos medios, dijeron: «Venid, gran rey», y se dispusieron a partir. El rey dijo: «Si no realizáis actos de matar, golpear o saquear seres, iré». Los ministros respondieron: «Señor, no lo haremos; les mostraremos terror y los haremos huir». Tras movilizar el ejército de cuatro divisiones, colocaron lámparas dentro de vasijas y partieron de noche. Aquel día, el rey enemigo había capturado una ciudad cerca de Bārāṇasī; pensando «¿Y ahora qué?», se quitó la armadura por la noche y, de forma negligente, se quedó dormido junto con sus tropas. Entonces los ministros, llevando consigo al rey de Bārāṇasī, fueron al campamento del rey enemigo, hicieron sacar las lámparas de todas las vasijas e hicieron un gran ruido con el ejército, que parecía una sola masa de luz. El ministro del rey enemigo, al ver el gran ejército, se asustó y, acercándose a su propio rey, gritó fuertemente: «¡Levantaos! ¡Comed la miel sin moscas!». Así lo hizo por segunda y tercera vez. El rey enemigo despertó con aquel sonido y cayó en el temor y el pavor. Surgieron cientos de gritos de aclamación. Él, lamentándose toda la noche, pensó: «Habiendo creído en la palabra ajena, he caído en manos del enemigo». Al día siguiente pensó: «El rey es justo (dhammiko), no me hará daño; iré y le pediré perdón». Se acercó al rey, se arrodilló y dijo: «Perdonad, gran rey, mi ofensa». El rey lo aconsejó y dijo: «Levántate, te perdono». Tan pronto como el rey dijo esto, él alcanzó un gran alivio; obtuvo el reinado en una provincia cercana a la del rey de Bārāṇasī. Ellos se convirtieron en amigos mutuos. อถ พฺรหฺมทตฺโต ทฺเวปิ เสนา สมฺโมทมานา เอกโต ฐิตา ทิสฺวา ‘‘มเมกสฺส จิตฺตานุรกฺขณาย อสฺมึ ชนกาเย ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตพินฺทุ น อุปฺปนฺนํ. อโห สาธุ, อโห สุฏฺฐุ, สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ, อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺฌา โหนฺตู’’ติ เมตฺตาฌานํ อุปฺปาเทตฺวา, ตเทว ปาทกํ กตฺวา, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา, ปจฺเจกโพธิญาณํ สจฺฉิกตฺวา, สยมฺภุตํ ปาปุณิ. ตํ มคฺคสุเขน ผลสุเขน สุขิตํ หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺนํ อมจฺจา ปณิปาตํ กตฺวา อาหํสุ – ‘‘ยานกาโล, มหาราช, วิชิตพลกายสฺส สกฺกาโร กาตพฺโพ, ปราชิตพลกายสฺส ภตฺตปริพฺพโย ทาตพฺโพ’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา, ปจฺเจกพุทฺโธ นามาห’’นฺติ. กึ เทโว ภณติ, น เอทิสา ปจฺเจกพุทฺธา โหนฺตีติ? กีทิสา, ภเณ, ปจฺเจกพุทฺธาติ? ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารยุตฺตา ภวนฺตีติ. โส ทกฺขิณหตฺเถน สีสํ ปรามสิ, ตาวเทว คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, ปพฺพชิตเวโส ปาตุรโหสิ, ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารสมนฺนาคโต วสฺสสติกตฺเถรสทิโส อโหสิ. โส จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปทุมปุปฺเผ นิสีทิ. อมจฺจา วนฺทิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กมฺมฏฺฐานํ, กถํ อธิคโตสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ยโต อสฺส เมตฺตาฌานกมฺมฏฺฐานํ อโหสิ, ตญฺจ วิปสฺสนํ วิปสฺสิตฺวา อธิคโต, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุทานคาถญฺจ พฺยากรณคาถญฺจ อิมญฺเญว คาถํ อภาสิ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติ. Entonces, al ver Brahmadatta a los dos ejércitos permaneciendo juntos en mutuo regocijo, pensó: «Por el hecho de haber protegido la mente de una sola persona —la mía propia—, en esta multitud de gente no ha surgido ni una gota de sangre, ni siquiera lo suficiente para que una pequeña mosca la bebiera. ¡Oh, qué bueno! ¡Oh, qué excelente! ¡Que todos los seres sean felices, que estén libres de enemistad, que estén libres de aflicción!». Tras haber generado así el jhāna de amor benevolente (mettā), y tomándolo como base, investigó las formaciones condicionadas, realizó el conocimiento de la iluminación de un Paccekabuddha y alcanzó el estado de un ser realizado por sí mismo. Mientras estaba sentado sobre el lomo de su elefante, gozando de la felicidad del camino y del fruto, los ministros, tras rendirle homenaje, le dijeron: «Es hora de partir, gran rey. Se debe rendir honor a las tropas victoriosas y se debe proveer de raciones de comida a las tropas derrotadas». Él respondió: «Amigos, yo no soy el rey; soy un Paccekabuddha». Ellos dijeron: «¿Qué dice el señor? Los Paccekabuddhas no tienen este aspecto». «¿Cómo son, entonces, los Paccekabuddhas?». «Los Paccekabuddhas tienen el cabello y la barba de dos dedos de longitud y poseen los ocho requisitos». Él se tocó la cabeza con su mano derecha y en ese mismo instante desaparecieron los signos de laico y apareció la apariencia de un renunciante, con el cabello y la barba de dos dedos de longitud y provisto de los ocho requisitos, asemejándose a un anciano (thera) de cien años de ordenación. Tras entrar en el cuarto jhāna, se elevó por los aires desde el lomo del elefante y se sentó sobre una flor de loto. Los ministros, habiéndole venerado, preguntaron: «Venerable señor, ¿cuál es su objeto de meditación? ¿Cómo lo alcanzó?». Debido a que su objeto de meditación fue el jhāna de amor benevolente y alcanzó la realización mediante la práctica de la visión cabal (vipassanā) sobre este, para mostrar dicho asunto, pronunció este verso, que es tanto una expresión inspirada (udāna) como una explicación (byākaraṇa): «Habiendo dejado de lado la vara hacia todos los seres». ตตฺถ สพฺเพสูติ อนวเสเสสุ. ภูเตสูติ สตฺเตสุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน รตนสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา. ทณฺฑนฺติ [Pg.57] กายวจีมโนทณฺฑํ, กายทุจฺจริตาทีนเมตํ อธิวจนํ. กายทุจฺจริตญฺหิ ทณฺฑยตีติ ทณฺโฑ, พาเธติ อนยพฺยสนํ ปาเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ จ. ปหรณทณฺโฑ เอว วา ทณฺโฑ, ตํ นิธายาติปิ วุตฺตํ โหติ. อวิเหฐยนฺติ อวิเหฐยนฺโต. อญฺญตรมฺปีติ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ. เตสนฺติ เตสํ สพฺพภูตานํ. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยาติ อตฺรโช, เขตฺรโช, ทินฺนโก, อนฺเตวาสิโกติ อิเมสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปุตฺตํ น อิจฺเฉยฺย. กุโต สหายนฺติ สหายํ ปน อิจฺเฉยฺยาติ กุโต เอว เอตํ. Allí, 'en todos' (sabbesu) significa en todos sin excepción. 'Hacia los seres' (bhūtesu) significa en los seres sintientes. Este es el resumen aquí; los detalles, no obstante, los expondremos en el comentario al Ratanasutta. 'Habiendo dejado de lado' (nidhāya) significa habiendo depuesto. 'La vara' (daṇḍa) se refiere a la vara de las acciones corporales, verbales y mentales; este es un término para la conducta corporal incorrecta y demás. Pues la conducta corporal incorrecta se llama 'vara' porque castiga, oprime y conduce al infortunio y al desastre. Del mismo modo, la conducta verbal incorrecta y la conducta mental incorrecta. O bien, la vara es simplemente el instrumento para golpear; habiéndola 'dejado de lado' es lo que se dice. 'Sin dañar' (aviheṭhayaṃ) significa no causar daño. 'A ninguno' (aññataraṃ pi) significa a ninguno, ni siquiera a uno solo. 'De ellos' (tesaṃ) significa de todos esos seres. 'No desearía un hijo' (na puttamiccheyya): de estos cuatro tipos de hijos —el hijo nacido de uno mismo, el nacido en el territorio, el adoptado y el discípulo—, no desearía a ningún hijo. '¿Cómo, entonces, un compañero?' (kuto sahāyaṃ): si no desearía ni siquiera a un hijo, ¿cómo desearía a un compañero? เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาปหาเนน เอโก, เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก, เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. สมณสหสฺสสฺสาปิ หิ มชฺเฌ วตฺตมาโน คิหิสญฺโญชนสฺส ฉินฺนตฺตา เอโก – เอวํ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก. เอโก ติฏฺฐติ, เอโก คจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก อิริยติ วตฺตตีติ – เอวํ อทุติยฏฺเฐน เอโก. 'Solo' (eko) significa: solo en virtud de la renuncia; solo en el sentido de no tener compañero; solo por el abandono de la avidez; solo por estar enteramente libre de las impurezas (kilesas); y solo por haber despertado a la iluminación de un Paccekabuddha (paccekasambodhi). Pues incluso estando en medio de mil ascetas, por haber cortado el vínculo de la vida laica, uno está solo; así es como se está solo en virtud de la renuncia. Se está solo en el sentido de no tener compañero cuando uno permanece solo, camina solo, se sienta solo, se acuesta solo y se comporta y actúa solo. ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ; อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ. «La persona que tiene a la avidez por compañera, vaga por el saṃsāra durante un largo tiempo; no trasciende el ciclo de renacimientos, ya sea en este estado de existencia o en otro». ‘‘เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ; วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) – «Habiendo conocido este peligro —que la avidez es el origen del sufrimiento—, el monje debe vagar atentamente, libre de avidez y sin apegos». เอวํ ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก. สพฺพกิเลสาสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ – เอวํ เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก. อนาจริยโก หุตฺวา สยมฺภู สามญฺเญว ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ – เอวํ เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. Así es como se está solo en el sentido del abandono de la avidez. 'Todas sus impurezas han sido abandonadas, cortadas de raíz, hechas como el tocón de una palmera, eliminadas de tal modo que no están sujetas a surgir en el futuro'; así es como se está solo por estar enteramente libre de las impurezas. 'Habiéndose convertido en alguien sin maestro, habiendo despertado por sí mismo a la iluminación de un Paccekabuddha'; así es como se está solo por haber despertado a la iluminación de un Paccekabuddha. จเรติ ยา อิมา อฏฺฐ จริยาโย; เสยฺยถิทํ – ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตปฺผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ [Pg.58] ปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยา, ตตฺถ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธสาวกานนฺติ. ยถาห – ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย อิริยาปถจริยา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) วิตฺถาโร. ตาหิ จริยาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา ยา อิมา ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิตฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายตนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๙) เอวํ อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา. ตาหิปิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ เอตฺถ ขคฺควิสาณํ นาม ขคฺคมิคสิงฺคํ. กปฺปสทฺทสฺส อตฺถํ วิตฺถารโต มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปนายํ ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต, โภ, กิร สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) เอวมาทีสุ วิย ปฏิภาโค เวทิตพฺโพ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ ขคฺควิสาณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทโต อตฺถวณฺณนา. «Debe vivir»: existen estas ocho clases de conducta (cariyā); a saber: para quienes poseen una resolución firme, la conducta de las posturas en las cuatro posturas; para quienes guardan las puertas de las facultades sensoriales, la conducta de las bases en las bases sensoriales internas; para quienes moran con diligencia, la conducta de la atención plena en los cuatro establecimientos de la atención plena; para quienes están dedicados a la mente superior, la conducta de la concentración en los cuatro jhanas; para quienes poseen sabiduría, la conducta del conocimiento en las cuatro nobles verdades; para quienes practican correctamente, la conducta del sendero en los cuatro nobles senderos; para quienes han alcanzado los frutos, la conducta del logro en los cuatro frutos de la vida ascética; para las tres clases de Buddhas, la conducta por el bien del mundo entre todos los seres, y parcialmente en el caso de los Paccekabuddhas y los discípulos. Como se ha dicho: «Conducta: ocho clases de conducta, la conducta de las posturas», y así sucesivamente en detalle. El significado es que uno debe estar dotado de estas conductas. Alternativamente, se mencionan otras ocho clases de conducta: «Alguien con convicción vive por medio de la fe, alguien con esfuerzo vive por medio de la energía, alguien con presencia vive por medio de la atención plena, alguien sin distracción vive por medio de la concentración, alguien que comprende vive por medio de la sabiduría, alguien que conoce vive por medio de la conciencia; para quien practica así, las cualidades saludables son una base (āyatana), por lo que vive por la conducta de las bases; practicando así, uno alcanza la distinción, por lo que vive por la conducta de la distinción». El significado es que uno también debe estar dotado de estas. En la expresión «khaggavisāṇakappo», «khaggavisāṇa» se refiere al cuerno del animal rinoceronte. Explicaremos extensamente el significado de la palabra «kappa» en el comentario al Discurso de las Bendiciones. Sin embargo, aquí debe entenderse en el sentido de semejanza o contraparte, como en expresiones del tipo: «ciertamente, señor, conversando con un discípulo que es similar al Maestro». «Khaggavisāṇakappo» significa que es similar al cuerno de un rinoceronte. Hasta aquí llega la explicación del significado de los términos. อธิปฺปายานุสนฺธิโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ยฺวายํ วุตฺตปฺปกาโร ทณฺโฑ ภูเตสุ ปวตฺติยมาโน อหิโต โหติ, ตํ เตสุ อปฺปวตฺตเนน ตปฺปฏิปกฺขภูตาย เมตฺตาย ปรหิตูปสํหาเรน จ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, นิหิตทณฺฑตฺตา เอว จ. ยถา อนิหิตทณฺฑา สตฺตา ภูตานิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา วิเหฐยนฺติ, ตถา อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ. อิมํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานมาคมฺม ยเทว ตตฺถ เวทนาคตํ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณคตํ ตญฺจ ตทนุสาเรเนว ตทญฺญญฺจ สงฺขารคตํ วิปสฺสิตฺวา อิมํ ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ อยํ ตาว อธิปฺปาโย. En cuanto al propósito y la conexión secuencial, debe entenderse así: aquel «bastón» de la clase ya mencionada, que al ser infligido a los seres resulta perjudicial, uno lo depone (nidhāya) hacia todos los seres al no aplicarlo sobre ellos, mediante la promoción del bienestar ajeno y la bondad amorosa (mettā), que es lo opuesto a la violencia. Y debido a haber depuesto el bastón, a diferencia de los seres que no lo han depuesto y que dañan a las criaturas con varas, armas, las manos o terrones de tierra, uno no daña a ninguno de ellos. Tomando como base este tema de meditación de la bondad amorosa, habiendo contemplado con visión cabal (vipassanā) lo que allí surja en cuanto a sensación, percepción, formaciones y conciencia, siguiendo ese mismo orden y cualquier otra cosa condicionada, uno piensa: «He alcanzado esta iluminación solitaria (pacceka-bodhi)». Este es, primeramente, el propósito. อยํ ปน อนุสนฺธิ – เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ตโต เตน ‘‘ปุพฺพปจฺเจกสมฺพุทฺธา กตฺถ วสนฺตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา ‘‘คนฺธมาทนปพฺพเต’’ติ วุตฺเต ปุนาหํสุ – ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ. อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยา’’ติ สพฺพํ. ตตฺราธิปฺปาโย – อหํ อิทานิ อตฺรชาทีสุ ยํ [Pg.59] กิญฺจิ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺยํ, กุโต ปน ตุมฺหาทิสํ สหายํ? ตสฺมา ตุมฺเหสุปิ โย มยา สทฺธึ คนฺตุํ มาทิโส วา โหตุํ อิจฺฉติ, โส เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อถ วา เตหิ ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ น อิจฺฉถา’’ติ วุตฺเต โส ปจฺเจกพุทฺโธ ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหาย’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ยถาวุตฺเตนตฺเถน เอกจริยาย คุณํ ทิสฺวา ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอวํ วตฺวา เปกฺขมานสฺเสว มหาชนสฺส อากาเส อุปฺปติตฺวา คนฺธมาทนํ อคมาสิ. Esta es la conexión secuencial: cuando se dijo esto, los ministros preguntaron: «Venerable, ¿a dónde irá ahora?». Entonces, el Paccekabuddha, tras reflexionar y conocer dónde moraban los anteriores Paccekabuddhas, respondió: «Al monte Gandhamādana». Ellos dijeron de nuevo: «Venerable, ahora nos abandona, ya no nos desea». Entonces el Paccekabuddha pronunció todo el verso que comienza con: «No debería desear un hijo». El propósito allí es: «Si ahora no desearía ni siquiera a un hijo biológico o de cualquier otra clase, ¿cómo podría desear a un compañero como ustedes? Por lo tanto, de entre ustedes, quien desee ir conmigo o ser como yo, que vague solo como el cuerno de un rinoceronte». Alternativamente, cuando los ministros dijeron: «Venerable, ahora nos abandona, ya no nos desea», aquel Paccekabuddha, tras decir: «No debería desear un hijo, ¿cómo entonces a un compañero?», y habiendo visto por sí mismo la excelencia de la vida solitaria en el sentido antes expuesto, regocijado y lleno de rapto y alegría, profirió esta exclamación gozosa (udāna): «Que vague solo como el cuerno de un rinoceronte». Habiendo dicho esto, mientras la multitud lo observaba, se elevó por los aires y partió hacia el Gandhamādana. คนฺธมาทโน นาม หิมวติ จูฬกาฬปพฺพตํ, มหากาฬปพฺพตํ, นาคปลิเวฐนํ, จนฺทคพฺภํ, สูริยคพฺภํ, สุวณฺณปสฺสํ, หิมวนฺตปพฺพตนฺติ สตฺต ปพฺพเต อติกฺกมฺม โหติ. ตตฺถ นนฺทมูลกํ นาม ปพฺภารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ วสโนกาโส. ติสฺโส จ คุหาโย – สุวณฺณคุหา, มณิคุหา, รชตคุหาติ. ตตฺถ มณิคุหาทฺวาเร มญฺชูสโก นาม รุกฺโข โยชนํ อุพฺเพเธน, โยชนํ วิตฺถาเรน. โส ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ตานิ ปุปฺผยติ วิเสเสน ปจฺเจกพุทฺธาคมนทิวเส. ตสฺสูปริโต สพฺพรตนมาโฬ โหติ. ตตฺถ สมฺมชฺชนกวาโต กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สมกรณวาโต สพฺพรตนมยํ วาลิกํ สมํ กโรติ, สิญฺจนกวาโต อโนตตฺตทหโต อาเนตฺวา อุทกํ สิญฺจติ, สุคนฺธกรณวาโต หิมวนฺตโต สพฺเพสํ คนฺธรุกฺขานํ คนฺเธ อาเนติ, โอจินกวาโต ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปาเตติ, สนฺถรกวาโต สพฺพตฺถ สนฺถรติ. สทา ปญฺญตฺตาเนว เจตฺถ อาสนานิ โหนฺติ, เยสุ ปจฺเจกพุทฺธุปฺปาททิวเส อุโปสถทิวเส จ สพฺพปจฺเจกพุทฺธา สนฺนิปติตฺวา นิสีทนฺติ. อยํ ตตฺถ ปกติ. อภิสมฺพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทติ. ตโต สเจ ตสฺมึ กาเล อญฺเญปิ ปจฺเจกพุทฺธา สํวิชฺชนฺติ, เตปิ ตงฺขณํ สนฺนิปติตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทนฺติ. นิสีทิตฺวา จ กิญฺจิเทว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหนฺติ, ตโต สงฺฆตฺเถโร อธุนาคตปจฺเจกพุทฺธํ สพฺเพสํ อนุโมทนตฺถาย ‘‘กถมธิคต’’นฺติ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉติ. ตทาปิ โส ตเมว อตฺตโน อุทานพฺยากรณคาถํ ภาสติ. ปุน ภควาปิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปุฏฺโฐ ตเมว คาถํ ภาสติ, อานนฺโท จ สงฺคีติยนฺติ เอวเมเกกา คาถา ปจฺเจกสมฺโพธิอภิสมฺพุทฺธฏฺฐาเน, มญฺชูสกมาเฬ[Pg.60], อานนฺเทน ปุจฺฉิตกาเล, สงฺคีติยนฺติ จตุกฺขตฺตุํ ภาสิตา โหตีติ. El monte llamado Gandhamādana se encuentra en el Himalaya, situado más allá de siete montañas: Cūḷakāḷa, Mahākāḷa, Nāgapaliveṭhana, Candagabbha, Sūriyagabbha, Suvaṇṇapassa y Himavanta. Allí, una ladera llamada Nandamūlaka es el lugar de residencia de los Paccekabuddhas. Existen allí tres cuevas: la Cueva de Oro, la Cueva de Gemas y la Cueva de Plata. En la entrada de la Cueva de Gemas hay un árbol llamado Mañjūsaka de una yojana de altura y una yojana de ancho. Todas las flores que existen, ya sea en el agua o en la tierra, florecen en él, especialmente el día de la llegada de un Paccekabuddha. Por encima de este árbol hay un pabellón hecho de toda clase de joyas. Allí, un viento barrendero elimina los desechos; un viento nivelador nivela la arena, la cual está compuesta de toda clase de gemas; un viento rociador trae agua del lago Anotatta y la rocía; un viento fragante trae los aromas de todos los árboles aromáticos del Himalaya; un viento recolector arranca las flores y las hace caer; y un viento esparcidor las distribuye por todas partes. Allí siempre hay asientos preparados, en los cuales todos los Paccekabuddhas se reúnen y se sientan tanto el día del surgimiento de un Paccekabuddha como en los días de Uposatha. Esta es la costumbre habitual allí. Un Paccekabuddha que ha alcanzado la iluminación se dirige allí y se sienta en un asiento preparado. Luego, si en ese momento se encuentran otros Paccekabuddhas, estos también se reúnen instantáneamente y se sientan en los asientos preparados. Tras sentarse, entran en algún logro meditativo (samāpatti) y luego emergen. Después, el mayor de la comunidad (saṅghatthero), para el regocijo de todos, pregunta al Paccekabuddha recién llegado sobre su tema de meditación: ‘¿Cómo lo has alcanzado?’. Entonces, él recita su propia estrofa de exclamación inspirada (udāna) y explicación. Nuevamente, el Bienaventurado, al ser interrogado por el venerable Ānanda, recitó esa misma estrofa, y Ānanda la recitó en el Concilio. De esta manera, cada estrofa fue pronunciada cuatro veces: en el lugar donde se alcanzó la iluminación de Paccekabuddha, en el pabellón de Mañjūsaka, en el momento en que Ānanda preguntó, y en el Concilio. ปฐมคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Concluye el comentario a la primera estrofa. ๓๖. สํสคฺคชาตสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ปุริมนเยเนว สมณธมฺมํ กโรนฺโต กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา, นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา, ลกฺขณสมฺมสนํ กตฺวา, อริยมคฺคํ อนธิคมฺม พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. โส ตโต จุโต พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ปุริมนเยเนว วฑฺฒมาโน ยโต ปภุติ ‘‘อยํ อิตฺถี อยํ ปุริโส’’ติ วิเสสํ อญฺญาสิ, ตตุปาทาย อิตฺถีนํ หตฺเถ น รมติ, อุจฺฉาทนนฺหาปนมณฺฑนาทิมตฺตมฺปิ น สหติ. ตํ ปุริสา เอว โปเสนฺติ, ถญฺญปายนกาเล ธาติโย กญฺจุกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปุริสเวเสน ถญฺญํ ปาเยนฺติ. โส อิตฺถีนํ คนฺธํ ฆายิตฺวา สทฺทํ วา สุตฺวา โรทติ, วิญฺญุตํ ปตฺโตปิ อิตฺถิโย ปสฺสิตุํ น อิจฺฉติ, เตน ตํ อนิตฺถิคนฺโธตฺเวว สญฺชานึสุ. 36. Con respecto a la estrofa que comienza con ‘Saṃsaggajātassa’, ¿cuál es el origen? Este Paccekabodhisatta también, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, practicó el camino del asceta durante veinte mil años siguiendo el método anteriormente descrito; habiendo realizado los ejercicios preliminares de kasiṇa, alcanzado el primer jhāna, definido el nombre-y-forma (nāmarūpa) y examinado las características de la existencia, al no alcanzar el Sendero Noble, renació en el mundo de Brahmā. Al fallecer de allí, surgió en el vientre de la reina principal del rey de Bārāṇasī. Creciendo del modo ya mencionado, desde el momento en que pudo distinguir: ‘esta es una mujer, este es un hombre’, no encontró placer en manos de mujeres, y no soportaba ni siquiera que lo masajearan, lo bañaran o lo adornaran. Solo hombres lo cuidaban; al momento de amamantarlo, las nodrizas se ponían una chaqueta y, bajo la apariencia de hombres, le daban el pecho. Al percibir el olor de las mujeres o escuchar su voz, lloraba; incluso al alcanzar la madurez, no deseaba ver mujeres. Por esta razón, lo conocían simplemente como Anitthigandha (‘Aquel que no percibe el olor de las mujeres’). ตสฺมึ โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต ราชา ‘‘กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามี’’ติ นานากุเลหิ ตสฺส อนุรูปา กญฺญาโย อาเนตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ ‘‘กุมารํ รมาเปหี’’ติ. อมจฺโจ อุปาเยน ตํ รมาเปตุกาโม ตสฺส อวิทูเร สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา นาฏกานิ ปโยชาเปสิ. กุมาโร คีตวาทิตสทฺทํ สุตฺวา – ‘‘กสฺเสโส สทฺโท’’ติ อาห. อมจฺโจ ‘‘ตเวโส, เทว, นาฏกิตฺถีนํ สทฺโท, ปุญฺญวนฺตานํ อีทิสานิ นาฏกานิ โหนฺติ, อภิรม, เทว, มหาปุญฺโญสิ ตฺว’’นฺติ อาห. กุมาโร อมจฺจํ ทณฺเฑน ตาฬาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา กุมารสฺส มาตรา สห คนฺตฺวา, กุมารํ ขมาเปตฺวา, ปุน อมจฺจํ อปฺเปสิ. กุมาโร เตหิ อตินิปฺปีฬิยมาโน เสฏฺฐสุวณฺณํ ทตฺวา สุวณฺณกาเร อาณาเปสิ – ‘‘สุนฺทรํ อิตฺถิรูปํ กโรถา’’ติ. เต วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อิตฺถิรูปํ กตฺวา ทสฺเสสุํ. กุมาโร ทิสฺวา วิมฺหเยน สีสํ จาเลตฺวา มาตาปิตูนํ เปเสสิ ‘‘ยทิ อีทิสึ อิตฺถึ ลภิสฺสามิ, คณฺหิสฺสามี’’ติ. มาตาปิตโร [Pg.61] ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต มหาปุญฺโญ, อวสฺสํ เตน สห กตปุญฺญา กาจิ ทาริกา โลเก อุปฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ สุวณฺณรูปํ รถํ อาโรเปตฺวา อมจฺจานํ อปฺเปสุํ ‘‘คจฺฉถ, อีทิสึ ทาริกํ คเวสถา’’ติ. เต คเหตฺวา โสฬส มหาชนปเท วิจรนฺตา ตํ ตํ คามํ คนฺตฺวา อุทกติตฺถาทีสุ ยตฺถ ยตฺถ ชนสมูหํ ปสฺสนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ เทวตํ วิย สุวณฺณรูปํ ฐเปตฺวา นานาปุปฺผวตฺถาลงฺกาเรหิ ปูชํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, เอกมนฺตํ ติฏฺฐนฺติ – ‘‘ยทิ เกนจิ เอวรูปา ทิฏฺฐปุพฺพา ภวิสฺสติ, โส กถํ สมุฏฺฐาเปสฺสตี’’ติ? เอเตนุปาเยน อญฺญตฺร มทฺทรฏฺฐา สพฺเพ ชนปเท อาหิณฺฑิตฺวา ตํ ‘‘ขุทฺทกรฏฺฐ’’นฺติ อวมญฺญมานา ตตฺถ ปฐมํ อคนฺตฺวา นิวตฺตึสุ. Cuando cumplió dieciséis años, el rey, pensando: ‘Estableceré el linaje familiar’, trajo doncellas adecuadas de diversas familias y ordenó a un ministro: ‘Haz que el príncipe se deleite’. El ministro, queriendo complacerlo mediante un ardid, hizo rodear un área cercana con una cortina de tela y presentó bailarinas. El príncipe, al oír el sonido del canto y la música, preguntó: ‘¿De quién es este sonido?’. El ministro respondió: ‘Señor, este es el sonido de tus bailarinas; aquellos que poseen méritos tienen tales espectáculos. Deleítate, señor, pues eres un hombre de gran mérito’. El príncipe hizo golpear al ministro con una vara y lo expulsó. Este informó al rey. El rey, junto con la madre del príncipe, fue allí, se disculpó con el príncipe y volvió a enviar al ministro. El príncipe, sintiéndose sumamente presionado por ellos, entregó oro de la mejor calidad y ordenó a los orfebres: ‘Haced una hermosa figura de mujer’. Ellos crearon una figura de mujer adornada con todas las joyas, semejante a una creada por el arquitecto divino Vissakamma, y se la mostraron. El príncipe, al verla, sacudió la cabeza con asombro y envió un mensaje a sus padres: ‘Si consigo una mujer como esta, la aceptaré’. Los padres pensaron: ‘Nuestro hijo es poseedor de gran mérito; sin duda debe haber nacido en el mundo alguna joven que haya realizado méritos junto con él’. Colocaron la figura de oro en un carro y se la entregaron a los ministros diciendo: ‘Id y buscad a una joven así’. Ellos, llevándola consigo, recorrieron los dieciséis grandes reinos; al llegar a cada aldea, en los muelles de agua y otros lugares donde veían una multitud de personas, colocaban la figura de oro como si fuera una deidad, la honraban con diversas flores, ropajes y adornos, levantaban un dosel y se quedaban a un lado, pensando: ‘Si alguien ha visto antes a una mujer con tal apariencia, ¿cómo iniciará la conversación?’. Mediante este método, recorrieron todas las regiones excepto el reino de Madda; menospreciándolo como un ‘reino pequeño’, no fueron allí en primer lugar y emprendieron el regreso. ตโต เนสํ อโหสิ ‘‘มทฺทรฏฺฐมฺปิ ตาว คจฺฉาม, มา โน พาราณสึ ปวิฏฺเฐปิ ราชา ปุน ปาเหสี’’ติ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ อคมํสุ. สาคลนคเร จ มทฺทโว นาม ราชา. ตสฺส ธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา โหติ. ตสฺสา วณฺณทาสิโย นฺหาโนทกตฺถาย ติตฺถํ คตา. ตตฺถ อมจฺเจหิ ฐปิตํ ตํ สุวณฺณรูปํ ทูรโตว ทิสฺวา ‘‘อมฺเห อุทกตฺถาย เปเสตฺวา ราชปุตฺตี สยเมว อาคตา’’ติ ภณนฺติโย สมีปํ คนฺตฺวา ‘‘นายํ สามินี, อมฺหากํ สามินี อิโต อภิรูปตรา’’ติ อาหํสุ. อมจฺจา ตํ สุตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา อนุรูเปน นเยน ทาริกํ ยาจึสุ, โสปิ อทาสิ. ตโต พาราณสิรญฺโญ ปาเหสุํ ‘‘ลทฺธา ทาริกา, สามํ อาคจฺฉิสฺสติ, อุทาหุ อมฺเหว อาเนมา’’ติ? โส จ ‘‘มยิ อาคจฺฉนฺเต ชนปทปีฬา ภวิสฺสติ, ตุมฺเหว อาเนถา’’ติ เปเสสิ. Entonces les ocurrió este pensamiento: «Vayamos también al reino de Madda; de lo contrario, una vez que hayamos regresado a Bārāṇasī, el rey nos enviará de nuevo». Así pues, se dirigieron a la ciudad de Sāgala, en el reino de Madda. En la ciudad de Sāgala reinaba un rey llamado Maddava. Tenía una hija de unos dieciséis años de edad que era sumamente hermosa. Sus esclavas habían ido al vado para recoger agua para su baño. Al ver desde lejos la estatua de oro que los ministros habían colocado, dijeron: «La princesa nos envió a por agua y, sin embargo, ella misma ha venido». Pero al acercarse, dijeron: «Esta no es nuestra señora. Nuestra señora es aún más hermosa que esto». Los ministros, al oír esto, se presentaron ante el rey y, de la manera apropiada, solicitaron a su hija. Él se la entregó. Entonces enviaron un mensaje al rey de Bārāṇasī: «La joven ha sido hallada. ¿Vendréis vos mismo o debemos traerla nosotros?». El rey respondió: «Si yo fuera, habría aflicción para el país. Traedla vosotros mismos». อมจฺจา ทาริกํ คเหตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา กุมารสฺส ปาเหสุํ – ‘‘ลทฺธา สุวณฺณรูปสทิสี ทาริกา’’ติ. กุมาโร สุตฺวาว ราเคน อภิภูโต ปฐมชฺฌานา ปริหายิ. โส ทูตปรมฺปรํ เปเสสิ ‘‘สีฆํ อาเนถ, สีฆํ อาเนถา’’ติ. เต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสเนว พาราณสึ ปตฺวา พหินคเร ฐิตา รญฺโญ ปาเหสุํ – ‘‘อชฺช ปวิสิตพฺพํ, โน’’ติ? ราชา ‘‘เสฏฺฐกุลา อานีตา ทาริกา, มงฺคลกิริยํ กตฺวา มหาสกฺกาเรน ปเวเสสฺสาม, อุยฺยานํ ตาว นํ เนถา’’ติ อาณาเปสิ. เต ตถา อกํสุ. สา อจฺจนฺตสุขุมาลา ยานุคฺฆาเตน อุพฺพาฬฺหา อทฺธานปริสฺสเมน อุปฺปนฺนวาตโรคา มิลาตมาลา วิย [Pg.62] หุตฺวา รตฺตึเยว กาลมกาสิ. อมจฺจา ‘‘สกฺการา ปริภฏฺฐมฺหา’’ติ ปริเทวึสุ. ราชา จ นาครา จ ‘‘กุลวํโส วินฏฺโฐ’’ติ ปริเทวึสุ. นคเร มหาโกลาหลํ อโหสิ. กุมารสฺส สุตมตฺเตเยว มหาโสโก อุทปาทิ. ตโต กุมาโร โสกสฺส มูลํ ขณิตุมารทฺโธ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โสโก นาม น อชาตสฺส โหติ, ชาตสฺส ปน โหติ, ตสฺมา ชาตึ ปฏิจฺจ โสโก’’ติ. ‘‘ชาติ ปน กึ ปฏิจฺจา’’ติ? ตโต ‘‘ภวํ ปฏิจฺจ ชาตี’’ติ เอวํ ปุพฺพภาวนานุภาเวน โยนิโส มนสิกโรนฺโต อนุโลมปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทิสฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตตฺเถว นิสินฺโน ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ มคฺคผลสุเขน สุขิตํ สนฺตินฺทฺริยํ สนฺตมานสํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา, อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มา โสจิ, เทว, มหนฺโต ชมฺพุทีโป, อญฺญํ ตโต สุนฺทรตรํ อาเนสฺสามา’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ โสจโก, นิสฺโสโก ปจฺเจกพุทฺโธ อห’’นฺติ. อิโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถาวณฺณนํ. Habiendo tomado a la joven, los ministros partieron de la ciudad y enviaron un mensaje al príncipe: «Hemos encontrado a una joven semejante a la estatua de oro». Al oír esto, el príncipe fue subyugado por la pasión y perdió el primer jhāna. Envió una sucesión de mensajeros urgiéndoles: «¡Traedla pronto, traedla pronto!». En todas partes del camino pernoctaban solo una noche, y cuando llegaron a Bārāṇasī, permaneciendo fuera de la ciudad, enviaron un mensaje al rey: «¿Debemos entrar hoy o no?». El rey ordenó: «Una joven traída de una familia eminente debe ser conducida con gran honor después de haber realizado los ritos auspiciosos. Llevadla primero al parque». Así lo hicieron. Sin embargo, por ser extremadamente delicada, se vio afectada por el traqueteo del carruaje y, fatigada por el largo viaje, contrajo una enfermedad del viento; marchitándose como una flor, falleció esa misma noche. Los ministros se lamentaron diciendo: «Hemos perdido nuestras recompensas». El rey y los ciudadanos se lamentaron diciendo: «El linaje familiar ha perecido». Hubo un gran clamor en la ciudad. En cuanto el príncipe oyó la noticia, le sobrevino un gran pesar. Entonces, el príncipe se dispuso a arrancar la raíz del dolor. Reflexionó: «Este dolor no le ocurre a quien no ha nacido, sino solo a quien ha nacido; por lo tanto, el dolor tiene como condición al nacimiento. ¿Pero por qué está condicionado el nacimiento?». Entonces vio: «El nacimiento está condicionado por la existencia». Reflexionando de manera sabia de este modo, gracias al poder de su previa meditación, vio el origen dependiente en orden directo e inverso, y mientras examinaba las formaciones allí mismo sentado, realizó el despertar de un Paccekabuddha. Al verlo sentado con las facultades en calma y la mente pacificada, disfrutando de la felicidad del camino y el fruto, los ministros se postraron ante él y le dijeron: «No os aflijáis, señor. Jambudīpa es grande; traeremos a otra joven más hermosa que ella». Él respondió: «No estoy afligido. Soy un Paccekabuddha libre de dolor». A partir de aquí, comentaremos el verso, omitiendo todo lo que sea similar a lo dicho anteriormente. คาถาวณฺณนายํ ปน สํสคฺคชาตสฺสาติ ชาตสํสคฺคสฺส. ตตฺถ ทสฺสน, สวน, กาย, สมุลฺลปน, สมฺโภคสํสคฺควเสน ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ตตฺถ สีหฬทีเป กาฬทีฆวาปีคาเม ปิณฺฑาย จรนฺตํ กลฺยาณวิหารวาสีทีฆภาณกทหรภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา เกนจิ อุปาเยน ตํ อลภิตฺวา, กาลกตา กุฏุมฺพิยธีตา, ตสฺสา นิวาสนโจฬขณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปวตฺถธารินิยา นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ หทยํ ผาเลตฺวา กาลกโต. โส เอว จ ทหโร นิทสฺสนํ. En el comentario del verso, la expresión «saṃsaggajātassa» significa «para aquel que ha formado vínculos». Aquí, existen cinco tipos de vínculos: por medio de la vista, el oído, el cuerpo, la conversación y el disfrute compartido. El vínculo por la vista es la pasión surgida cuando se ven mutuamente a través del proceso de la conciencia visual. Al respecto, en la isla de Sri Lanka, en la aldea de Kāḷadīghavāpi, una hija de un hacendado vio a un joven monje, recitador del Dīgha Nikāya y residente en el monasterio de Kalyāṇa, mientras este caminaba en su ronda de limosnas. Ella se enamoró de él y, al no poder obtenerlo por ningún medio, falleció. Cuando el monje vio un trozo de la vestidura de ella y pensó: «No obtuve la convivencia con quien vestía tal ropa», su corazón se partió y murió. Ese joven monje es el ejemplo. ปเรหิ ปน กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุตฺวา โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. ตตฺราปิ คิริคามวาสีกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสฺสรํ คนฺตฺวา, นฺหตฺวา มาลํ อาโรเปตฺวา, อุจฺจาสทฺเทน คายนฺติยา อากาเสน คจฺฉนฺโต สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน วิเสสา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปตฺโต ปญฺจคฺคฬเลณวาสี ติสฺสทหโร นิทสฺสนํ. El vínculo por el oído es la pasión que surge a través del proceso de la conciencia auditiva, ya sea al oír a otros describir la belleza y otras cualidades de alguien, o al escuchar uno mismo el sonido de su risa, su charla o su canto. También en este caso, el ejemplo es el joven Tissa, residente en la gruta de Pañcaggaḷa. La hija de un herrero de la aldea de Girigāma fue con otras cinco jóvenes a un estanque de loto, se bañó, se puso una guirnalda y se puso a cantar en voz alta; el monje, que viajaba por el aire, al oír su voz fue subyugado por el deseo sensual, perdió sus logros espirituales y cayó en la desgracia y el desastre. อญฺญมญฺญํ องฺคปรามสเนน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ธมฺมคายนทหรภิกฺขุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. มหาวิหาเร กิร ทหรภิกฺขุ ธมฺมํ ภาสติ[Pg.63]. ตตฺถ มหาชเน อาคเต ราชาปิ อคมาสิ สทฺธึ อนฺเตปุเรน. ตโต ราชธีตาย ตสฺส รูปญฺจ สทฺทญฺจ อาคมฺม พลวราโค อุปฺปนฺโน, ตสฺส จ ทหรสฺสาปิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สลฺลกฺเขตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปสิ. เต อญฺญมญฺญํ ปรามสิตฺวา อาลิงฺคึสุ. ปุน สาณิปาการํ อปเนตฺวา ปสฺสนฺตา ทฺเวปิ กาลกเตเยว อทฺทสํสูติ. El vínculo por el cuerpo es la pasión surgida por el contacto mutuo de los miembros. El joven monje que predicaba el Dhamma es aquí el ejemplo. Se dice que en el Mahāvihāra un joven monje estaba predicando el Dhamma. Cuando acudió una gran multitud, el rey también fue acompañado por las mujeres de su harén. Entonces, la hija del rey, debido a la apariencia y la voz del monje, sintió una fuerte pasión, y lo mismo le ocurrió al joven monje. Al notar esto, el rey ordenó colocar una cortina alrededor. Sin embargo, ellos se tocaron y se abrazaron. Al retirar la cortina y mirar, vieron que ambos habían fallecido. อญฺญมญฺญํ อาลปนสมุลฺลปเน อุปฺปนฺโน ราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปริโภคกรเณ อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. ทฺวีสุปิ เจเตสุ ปาราชิกปฺปตฺโต ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ นิทสฺสนํ. มริจิวฏฺฏินามมหาวิหารมเห กิร ทุฏฺฐคามณิ อภยมหาราชา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา อุภโตสงฺฆํ ปริวิสติ. ตตฺถ อุณฺหยาคุยา ทินฺนาย สงฺฆนวกสามเณรี อนาธารกสฺส สงฺฆนวกสามเณรสฺส ทนฺตวลยํ ทตฺวา สมุลฺลาปํ อกาสิ. เต อุโภปิ อุปสมฺปชฺชิตฺวา สฏฺฐิวสฺสา หุตฺวา ปรตีรํ คตา อญฺญมญฺญํ สมุลฺลาเปน ปุพฺพสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ตาวเทว ชาตสิเนหา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตฺวา ปาราชิกา อเหสุนฺติ. El deseo que surge al dirigirse y conversar entre sí se denomina «vínculo por conversación». El deseo que surge al compartir el uso de objetos entre monjes y monjas se denomina «vínculo por disfrute compartido». Un ejemplo de esto son el monje y la monja que, a través de estos dos tipos de vínculos, incurrieron en una ofensa Pārājika. Se cuenta que durante el festival del Mahāvihāra Maricivaṭṭi, el gran rey Duṭṭhagāmaṇi Abhaya preparó una gran ofrenda de limosnas y sirvió a ambas comunidades de la Saṅgha. En ese lugar, cuando se servía gacha caliente, una joven novicia (sāmaṇerī), al ver que un joven novicio (sāmaṇera) no tenía un soporte para su cuenco, le entregó su propio brazalete de marfil y entabló conversación con él. Ambos, tras recibir la ordenación completa y habiendo pasado sesenta años como monjes, se encontraron en la otra orilla. Al conversar entre sí, recuperaron el recuerdo de su encuentro pasado y, en ese mismo instante, surgió el afecto en ellos; tras transgredir la regla de entrenamiento, incurrieron en Pārājika. เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค เยน เกนจิ สํสคฺเคน ชาตสํสคฺคสฺส ภวติ สฺเนโห, ปุริมราคปจฺจยา พลวราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ ตเมว สฺเนหํ อนุคจฺฉนฺตํ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกโสกปริเทวาทินานปฺปการกํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, นิพฺพตฺตติ, ภวติ, ชายติ. อปเร ปน ‘‘อารมฺมเณ จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค สํสคฺโค’’ติ ภณนฺติ. ตโต สฺเนโห, สฺเนหา ทุกฺขมิทนฺติ. Así, en estos cinco tipos de vínculos, a través de cualquier tipo de relación, surge el afecto (sneho) en aquel que ha formado un vínculo; debido a la condición del deseo previo, surge un deseo poderoso. A partir de ahí, se origina este sufrimiento que sigue al afecto; siguiendo a ese mismo afecto, se origina, se produce, ocurre y nace este sufrimiento de diversas clases, tanto en esta vida como en las futuras, tales como el pesar y el lamento. Sin embargo, otros maestros dicen: «El vínculo es la entrega de la mente en el objeto». De ahí surge el afecto, y del afecto, este sufrimiento. เอวมตฺถปฺปเภทํ อิมํ อฑฺฒคาถํ วตฺวา โส ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘สฺวาหํ ยมิทํ สฺเนหนฺวยํ โสกาทิทุกฺขํ ปโหติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส มูลํ ขนนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธิมธิคโต’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อมฺเหหิ ทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ตโต โส อาห – ‘‘ตุมฺเห วา อญฺเญ วา โย อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส สพฺโพปิ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอตฺถ จ ยํ ‘‘สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สนฺธาย อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยถาวุตฺเตน สํสคฺเคน สํสคฺคชาตสฺส ภวติ สฺเนโห, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, เอตํ ยถาภูตํ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน อหํ อธิคโตติ. เอวํ อภิสมฺพนฺธิตฺวา จตุตฺถปาโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว [Pg.64] อุทานวเสน วุตฺโตปิ เวทิตพฺโพ. ตโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาย วุตฺตสทิสเมวาติ. Habiendo explicado el análisis del significado de este medio verso, aquel Paccekabuddha dijo: «Ese que soy yo, viendo cómo se origina este sufrimiento de pesar y demás siguiendo al afecto, cavando la raíz de ese sufrimiento, alcancé la iluminación de un Paccekabuddha». Cuando dijo esto, los ministros preguntaron: «Venerable, ¿qué debemos hacer nosotros ahora?». Entonces él respondió: «Ya sea ustedes u otros, quien desee liberarse de este sufrimiento, observando el peligro nacido del afecto, debe llevar una vida solitaria como el cuerno del rinoceronte». Y aquí debe entenderse que lo dicho como «observando el peligro nacido del afecto» se refiere precisamente a lo expresado en «este sufrimiento se origina siguiendo al afecto». O bien: «Yo alcancé la iluminación observando tal como es este peligro nacido del afecto, sabiendo que para quien ha formado un vínculo a través de la relación mencionada, surge el afecto y de este se origina el sufrimiento». Habiendo conectado los versos de esta manera, debe entenderse que el cuarto pie fue dicho como una expresión de júbilo, tal como se explicó anteriormente. Después de esto, todo es similar a lo explicado en el verso anterior. สํสคฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí finaliza el comentario sobre el verso del vínculo. ๓๗. มิตฺเต สุหชฺเชติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว อุปฺปชฺชิตฺวา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺโต ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘กึ สมณธมฺโม วโร, รชฺชํ วร’’นฺติ วีมํสิตฺวา จตุนฺนํ อมจฺจานํ หตฺเถ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา สมณธมฺมํ กโรติ. อมจฺจา ‘‘ธมฺเมน สเมน กโรถา’’ติ วุตฺตาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา อธมฺเมน กโรนฺติ. เต ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา เอกทา อญฺญตรํ ราชวลฺลภํ ปราเชสุํ. โส รญฺโญ ภตฺตหารเกน สทฺธึ ปวิสิตฺวา สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ทุติยทิวเส สยํ วินิจฺฉยฏฺฐานํ อคมาสิ. ตโต มหาชนกายา – ‘‘อมจฺจา สามิเก อสามิเก กโรนฺตี’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺตา มหายุทฺธํ วิย อกํสุ. อถ ราชา วินิจฺฉยฏฺฐานา วุฏฺฐาย ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน วิกฺขิตฺตจิตฺโต น สกฺโกติ อปฺเปตุํ. โส ‘‘กึ เม รชฺเชน, สมณธมฺโม วโร’’ติ รชฺชสุขํ ปหาย ปุน สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. กมฺมฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ – 37. ¿Cuál es el origen de «Mitte suhajje»? Este futuro Paccekabuddha, habiendo surgido de la misma manera explicada en el verso anterior, mientras ejercía el reinado en Bārāṇasī, alcanzó el primer jhāna e investigó: «¿Qué es superior, la práctica de un asceta o el reinado?». Tras confiar el reino en manos de cuatro ministros, se dedicó a la práctica ascética. Aunque se les instruyó a los ministros diciendo «gobiernen con rectitud y justicia», ellos aceptaron sobornos y gobernaron injustamente. Al aceptar sobornos, perjudicaban a los legítimos dueños, y un día hicieron perder un caso a un allegado del rey. Este entró junto con los encargados de llevar la comida al rey y le informó de todo. Al día siguiente, el rey mismo acudió al tribunal de justicia. Entonces, una gran multitud de personas, clamando: «Los ministros están despojando a los legítimos dueños», hicieron un gran estrépito como si fuera una gran batalla. Entonces el rey, levantándose del tribunal, subió al palacio y se sentó para entrar en una absorción meditativa, pero debido a ese ruido, con la mente distraída, no pudo alcanzarla. Él pensó: «¿De qué me sirve el reino? La práctica ascética es superior», y abandonando el placer del reinado, alcanzó nuevamente la absorción. Desarrollando la visión cabal (vipassanā) de la manera explicada anteriormente, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Cuando se le preguntó sobre su objeto de meditación, recitó este verso: ‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต; เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Compadeciéndose de los amigos y compañeros, aquel cuya mente está apegada pierde su propio beneficio; observando este peligro en la intimidad, uno debe llevar una vida solitaria como el cuerno del rinoceronte». ตตฺถ เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทยภาเวน สุหชฺชา. เกจิ หิ เอกนฺตหิตกามตาย มิตฺตาว โหนฺติ, น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ. เต ทุวิธา โหนฺติ – อคาริยา อนคาริยา จ. ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ – อุปกาโร, สมานสุขทุกฺโข, อนุกมฺปโกติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน เอว. เต จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ยถาห – En ese verso, se llaman «amigos» (mittā) por el hecho de amar. Se llaman «compañeros del corazón» (suhajjā) por poseer un buen corazón. Pues algunos son solo amigos debido al deseo exclusivo por el bienestar del otro, pero no son compañeros del corazón. Algunos son solo compañeros del corazón por generar felicidad al corazón al ir, venir, estar de pie, sentarse o conversar, pero no son amigos. Algunos, por ambas razones, son tanto compañeros del corazón como amigos. Estos son de dos tipos: laicos y renunciantes. Entre ellos, los amigos laicos son de tres tipos: el que ayuda, el que es igual en la felicidad y el sufrimiento, y el que es compasivo. Los renunciantes son especialmente aquellos que señalan lo que es beneficioso. Estos están dotados de cuatro características. Tal como se dijo: ‘‘จตูหิ [Pg.65] โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปมตฺตํ รกฺขติ, ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยํ รกฺขติ, ภีตสฺส สรณํ โหติ, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ตทฺทิคุณํ โภคํ อนุปฺปเทติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๑). «Por cuatro motivos, joven de familia, debe conocerse al amigo que ayuda como un compañero de buen corazón: protege al que es negligente, protege las pertenencias del que es negligente, es un refugio para el que tiene miedo y, cuando surgen tareas pendientes, provee el doble de los recursos necesarios». ตถา – Asimismo: ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สมานสุขทุกฺโข มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๒). «Por cuatro motivos, joven de familia, debe conocerse al amigo que es igual en la felicidad y en el sufrimiento como un compañero de buen corazón: le revela sus secretos, guarda los secretos de uno, no lo abandona en las dificultades e incluso sacrificaría su vida por su bien». ตถา – Asimismo: ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อนุกมฺปโก มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – อภเวนสฺส น นนฺทติ, ภเวนสฺส นนฺทติ, อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ, วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๔). «Por cuatro motivos, joven de familia, debe conocerse al amigo compasivo como un compañero de buen corazón: no se alegra de la desgracia ajena, se alegra de la prosperidad ajena, detiene a quien habla mal de uno y elogia a quien habla bien de uno». ตถา – Asimismo: ‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อตฺถกฺขายี มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปาปา นิวาเรติ, กลฺยาเณ นิเวเสติ, อสฺสุตํ สาเวติ, สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๓). Hijo de familia, por cuatro razones debe conocerse al amigo de buen corazón que señala lo que es beneficioso: lo aparta a uno del mal, lo establece en el bien, le hace escuchar lo que no ha oído y le señala el camino al cielo. เตสฺวิธ อคาริยา อธิปฺเปตา. อตฺถโต ปน สพฺเพปิ ยุชฺชนฺติ. เต มิตฺเต สุหชฺเช. อนุกมฺปมาโนติ อนุทยมาโน. เตสํ สุขํ อุปสํหริตุกาโม ทุกฺขํ อปหริตุกาโม จ. Entre ellos, aquí se refiere a los laicos. Sin embargo, en cuanto al sentido, se aplica a todos. Se refiere a esos amigos de buen corazón. "Sintiendo compasión" significa ser compasivo; deseando promover la felicidad de ellos y deseando eliminar su sufrimiento. หาเปติ อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ, ตถา อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถวเสนาปิ ติวิธํ. อตฺถํ ลทฺธวินาสเนน อลทฺธานุปฺปาทเนนาติ ทฺวิธาปิ หาเปติ วินาเสติ. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ‘‘อหํ อิมํ วินา น ชีวามิ, เอส เม คติ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ นีเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. ‘‘อิเม มํ วินา น ชีวนฺติ, อหํ เตสํ คติ, เตสํ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. อิธ ปน เอวํ ปฏิพทฺธจิตฺโต อธิปฺเปโต. เอตํ ภยนฺติ เอตํ อตฺถหาปนภยํ, อตฺตโน สมาปตฺติหานึ สนฺธาย วุตฺตํ. สนฺถเวติ [Pg.66] ติวิโธ สนฺถโว – ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตสนฺถววเสน. ตตฺถ อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ ตณฺหา ตณฺหาสนฺถโว, ทฺวาสฏฺฐิเภทาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสนฺถโว, ปฏิพทฺธจิตฺตตาย มิตฺตานุกมฺปนา มิตฺตสนฺถโว. โส อิธาธิปฺเปโต. เตน หิสฺส สมาปตฺติ ปริหีนา. เตนาห – ‘‘เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน อหมธิคโต’’ติ. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ เวทิตพฺพนฺติ. "Abandona el beneficio" se refiere a tres tipos según el beneficio en esta vida, en las futuras y el beneficio supremo; asimismo, es triple según el beneficio propio, el de los demás y el de ambos. Abandona o destruye el beneficio de dos maneras: perdiendo lo obtenido y no produciendo lo que aún no se ha obtenido. "Con la mente apegada" significa que cuando uno se pone en una posición baja pensando: "No puedo vivir sin él; él es mi refugio, él es mi apoyo", tiene la mente apegada. También cuando uno se pone en una posición alta pensando: "Ellos no pueden vivir sin mí; yo soy su refugio, su apoyo", tiene la mente apegada. Pero aquí se refiere a este último tipo de mente apegada. "Este peligro" es el peligro de perder el beneficio, dicho con referencia a la pérdida de sus propios logros meditativos. "En la intimidad": la intimidad es de tres tipos —por el deseo, por los puntos de vista y por los amigos. Entre ellos, el deseo en sus 108 divisiones es la "intimidad por el deseo"; los puntos de vista en sus sesenta y dos divisiones son la "intimidad por los puntos de vista"; y la compasión por los amigos debida al apego mental es la "intimidad por los amigos". Esta última es la que se pretende aquí, ya que debido a ella se perdió su logro meditativo. Por eso dijo: "Viendo este peligro en la intimidad, he alcanzado [este estado]". El resto debe entenderse como se explicó anteriormente. มิตฺตสุหชฺชคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre el amigo de buen corazón. ๓๘. วํโส วิสาโลติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ตโย ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิราชกุเล นิพฺพตฺโต, อิตเร ปจฺจนฺตราชกุเลสุ. เต อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา, นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘มยํ กึ กมฺมํ กตฺวา อิมํ โลกุตฺตรสุขํ อนุปฺปตฺตา’’ติ อาวชฺเชตฺวา ปจฺจเวกฺขมานา กสฺสปพุทฺธกาเล อตฺตโน จริยํ อทฺทสํสุ. ตโต ‘‘ตติโย กุหิ’’นฺติ อาวชฺเชนฺตา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺตํ ทิสฺวา ตสฺส คุเณ สริตฺวา ‘‘โส ปกติยาว อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคโต อโหสิ, อมฺหากญฺเญว โอวาทโก วตฺตา วจนกฺขโม ปาปครหี, หนฺท, นํ อารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา โมเจสฺสามา’’ติ โอกาสํ คเวสนฺตา ตํ เอกทิวสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา อุยฺยานทฺวาเร เวฬุคุมฺพมูเล อฏฺฐํสุ. มหาชโน อติตฺโต ราชทสฺสเนน ราชานํ โอโลเกติ. ตโต ราชา ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ มม ทสฺสเน อพฺยาวโฏ’’ติ โอโลเกนฺโต ปจฺเจกพุทฺเธ อทฺทกฺขิ. สห ทสฺสเนเนว จสฺส เตสุ สิเนโห อุปฺปชฺชิ. 38. "El bambú es extenso": ¿cuál es el origen? Se dice que antiguamente, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, tres aspirantes a budas independientes se ordenaron y, tras cumplir durante veinte mil años con los deberes de ir y venir, renacieron en el mundo celestial. Habiendo fallecido de allí, el mayor de ellos nació en la familia real de Benarés, y los otros en familias de reyes de provincias fronterizas. Estos dos últimos, habiendo aprendido un objeto de meditación, abandonaron sus reinos, se ordenaron y gradualmente se convirtieron en budas independientes. Mientras vivían en la ladera de Nandamūlaka, un día, al salir de un logro meditativo, reflexionaron: "¿Qué acción realizamos para alcanzar esta felicidad supramundana?". Al examinarlo, vieron su propia práctica en el tiempo del Buda Kassapa. Entonces, preguntándose "¿dónde está el tercero?", vieron que reinaba en Benarés y, recordando sus virtudes, pensaron: "Él poseía por naturaleza virtudes como el tener pocos deseos, y solía exhortarnos, hablarnos, soportar nuestras palabras y censurar el mal. ¡Vamos!, mostrándole un objeto, lo liberaremos". Buscando una oportunidad, un día lo vieron ir al parque adornado con todos sus ornamentos; viniendo por el aire, se detuvieron al pie de un matorral de bambú a la entrada del parque. La multitud miraba al rey sin saciarse. Entonces el rey, pensando: "¿Hay alguien que no esté interesado en verme?", miró a su alrededor y vio a los budas independientes. Tan pronto como los vio, surgió en él afecto por ellos. โส หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห สนฺเตน อุปจาเรน เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, กึ นามา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. เต อาหํสุ ‘‘มยํ, มหาราช, อสชฺชมานา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อสชฺชมานา’ติ เอตสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘อลคฺคนตฺโถ, มหาราชา’’ติ. ตโต ตํ เวฬุคุมฺพํ ทสฺเสนฺตา อาหํสุ – ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อิมํ เวฬุคุมฺพํ สพฺพโส มูลขนฺธสาขานุสาขาหิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตํ อสิหตฺโถ ปุริโส มูเล เฉตฺวา อาวิญฺฉนฺโต น สกฺกุเณยฺย อุทฺธริตุํ[Pg.67], เอวเมว ตฺวํ อนฺโต จ พหิ จ ชฏาย ชฏิโต อาสตฺตวิสตฺโต ตตฺถ ลคฺโค. เสยฺยถาปิ วา ปนสฺส เวมชฺฌคโตปิ อยํ วํสกฬีโร อสญฺชาตสาขตฺตา เกนจิ อลคฺโค ฐิโต, สกฺกา จ ปน อคฺเค วา มูเล วา เฉตฺวา อุทฺธริตุํ, เอวเมว มยํ กตฺถจิ อสชฺชมานา สพฺพทิสา คจฺฉามา’’ติ ตาวเทว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปสฺสโต เอว รญฺโญ อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ. ตโต ราชา จินฺเตสิ – ‘‘กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ อสชฺชมาโน ภเวยฺย’’นฺติ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ปุริมนเยเนว กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ – Él descendió del lomo de su elefante y, acercándose a ellos con una conducta serena, preguntó: "Venerables, ¿cuál es su nombre?". Ellos dijeron: "Gran rey, nos llaman los No Apegados". "Venerables, ¿cuál es el significado de No Apegados?". "Significa no estar atrapado, gran rey". Luego, mostrándole aquel matorral de bambú, dijeron: "Gran rey, así como este matorral de bambú se mantiene entrelazado por completo con sus raíces, troncos, ramas y ramillas, de modo que un hombre con una espada en la mano no podría cortarlo desde la raíz y arrancarlo al tirar de él; del mismo modo, tú estás enredado por dentro y por fuera, atrapado y adherido allí. Pero así como este brote de bambú, aunque crece en medio de ellos, no está atrapado por nada por no haber desarrollado ramas, y es posible cortarlo por la punta o por la raíz y extraerlo; del mismo modo, nosotros, sin apegarnos a nada, vamos en todas direcciones". Inmediatamente entraron en el cuarto jhana y, ante la vista del rey, se dirigieron por el aire a la ladera de Nandamūlaka. Entonces el rey reflexionó: "¿Cuándo seré yo también así, sin apegos?", y sentándose allí mismo, desarrolló la visión cabal y realizó la iluminación de un buda independiente. Cuando se le preguntó sobre su objeto de meditación, del modo explicado anteriormente, recitó este verso: ‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา; วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. "Como un bambú extenso que se encuentra entrelazado, así es el apego que se tiene por hijos y esposas; como un brote de bambú que no se adhiere, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte". ตตฺถ วํโสติ เวฬุ. วิสาโลติ วิตฺถิณฺโณ. จกาโร อวธารณตฺโถ, เอวกาโร วา อยํ, สนฺธิวเสเนตฺถ เอกาโร นฏฺโฐ. ตสฺส ปรปเทน สมฺพนฺโธ, ตํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม. ยถาติ ปฏิภาเค. วิสตฺโตติ ลคฺโค, ชฏิโต สํสิพฺพิโต. ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จาติ ปุตฺตธีตุภริยาสุ. ยา อเปกฺขาติ ยา ตณฺหา โย สฺเนโห. วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํสกฬีโร วิย อลคฺคมาโน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา วํโส วิสาโล วิสตฺโต เอว โหติ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, สาปิ เอวํ ตานิ วตฺถูนิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตตฺตา วิสตฺตา เอว. สฺวาหํ ตาย อเปกฺขาย อเปกฺขวา วิสาโล วํโส วิย วิสตฺโตติ เอวํ อเปกฺขาย อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อเปกฺขํ มคฺคญาเณน ฉินฺทนฺโต อยํ วํสกฬีโรว รูปาทีสุ วา โลภาทีสุ วา กามภวาทีสุ วา ทิฏฺฐาทีสุ วา ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสชฺชมาโน ปจฺเจกโพธึ อธิคโตติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. En esta estrofa, «vaṃso» significa bambú. «Visālo» significa extendido o amplio. La partícula «ca» tiene un sentido de énfasis, o bien debe entenderse como «evakāro» (solo/ciertamente); en este caso, por regla de sandhi, la letra «e» se ha omitido. Su conexión gramatical es con la palabra siguiente, y la aplicaremos después. «Yathā» se usa en el sentido de comparación. «Visatto» significa adherido, entrelazado o entretejido. «Puttesu dāresu ca» se refiere a los hijos, hijas y esposas. «Yā apekkhā» se refiere al deseo y al afecto. «Vaṃsakaḷīrova asajjamāno» significa no adherirse, tal como un brote de bambú limpio. ¿Qué se quiere decir con esto? Así como un matorral de bambú extendido está ciertamente entrelazado, del mismo modo, el anhelo por los hijos y las esposas es también algo entrelazado, debido a que esos objetos permanecen unidos y entretejidos. Yo, habiendo visto el peligro en tal anhelo —que me hacía estar entrelazado como un bambú extendido por causa de esa preocupación— y cortando dicho anhelo con el conocimiento del camino (maggañāṇa), como este brote de bambú, sin apegarme a las formas y demás objetos, ni a la codicia y demás estados, ni a la existencia en el reino del deseo (kāmabhava) y demás, bajo la influencia del deseo, el orgullo y los puntos de vista, alcancé la iluminación de un Paccekabuddha. El resto debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente. วํสกฬีรคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí concluye el comentario sobre la estrofa del brote de bambú. ๓๙. มิโค [Pg.68] อรญฺญมฺหีติ กา อุปฺปตฺติ? เอโก กิร ภิกฺขุ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน โยคาวจโร กาลํ กตฺวา, พาราณสิยํ เสฏฺฐิกุเล อุปฺปนฺโน อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค, โส สุภโค อโหสิ. ตโต ปรทาริโก หุตฺวา ตตฺถ กาลกโต นิรเย นิพฺพตฺโต ตตฺถ ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน เสฏฺฐิภริยาย กุจฺฉิมฺหิ อิตฺถิปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. นิรยโต อาคตานํ คตฺตานิ อุณฺหานิ โหนฺติ. เตน เสฏฺฐิภริยา ฑยฺหมาเนน อุทเรน กิจฺเฉน กสิเรน ตํ คพฺภํ ธาเรตฺวา กาเลน ทาริกํ วิชายิ. สา ชาตทิวสโต ปภุติ มาตาปิตูนํ เสสพนฺธุปริชนานญฺจ เทสฺสา อโหสิ. วยปฺปตฺตา จ ยมฺหิ กุเล ทินฺนา, ตตฺถาปิ สามิกสสฺสุสสุรานํ เทสฺสาว อโหสิ อปฺปิยา อมนาปา. อถ นกฺขตฺเต โฆสิเต เสฏฺฐิปุตฺโต ตาย สทฺธึ กีฬิตุํ อนิจฺฉนฺโต เวสึ อาเนตฺวา กีฬติ. สา ตํ ทาสีนํ สนฺติกา สุตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นานปฺปกาเรหิ อนุนยิตฺวา อาห – ‘‘อยฺยปุตฺต, อิตฺถี นาม สเจปิ ทสนฺนํ ราชูนํ กนิฏฺฐา โหติ, จกฺกวตฺติโน วา ธีตา, ตถาปิ สามิกสฺส เปสนกรา โหติ. สามิเก อนาลปนฺเต สูเล อาโรปิตา วิย ทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ. สเจ อหํ อนุคฺคหารหา, อนุคฺคเหตพฺพา. โน เจ, วิสฺสชฺเชตพฺพา, อตฺตโน ญาติกุลํ คมิสฺสามี’’ติ. เสฏฺฐิปุตฺโต – ‘‘โหตุ, ภทฺเท, มา โสจิ, กีฬนสชฺชา โหหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อาห. เสฏฺฐิธีตา ตาวตเกนปิ สลฺลาปมตฺเตน อุสฺสาหชาตา ‘‘สฺเว นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ พหุํ ขชฺชโภชฺชํ ปฏิยาเทติ. เสฏฺฐิปุตฺโต ทุติยทิวเส อนาโรเจตฺวาว กีฬนฏฺฐานํ คโต. สา ‘‘อิทานิ เปเสสฺสติ, อิทานิ เปเสสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตี นิสินฺนา อุสฺสูรํ ทิสฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. เต ปจฺจาคนฺตฺวา ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต คโต’’ติ อาโรเจสุํ. สา สพฺพํ ตํ ปฏิยาทิตํ อาทาย ยานํ อภิรุหิตฺวา อุยฺยานํ คนฺตุํ อารทฺธา. 39. Respecto a la estrofa que comienza con «Migo araññamhī», ¿cuál es su origen? Se cuenta que, durante la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, un monje practicante (yogāvacaro), tras fallecer, renació en Bārāṇasī en una familia de banqueros muy rica, de gran fortuna y abundantes posesiones; él era conocido como Subhaga. En esa vida cometió adulterio y, al morir, renació en el infierno. Tras sufrir allí, debido al remanente de sus actos, tomó un renacimiento femenino en el vientre de la esposa de un banquero. Los cuerpos de quienes provienen del infierno conservan un calor intenso; por ello, la esposa del banquero llevó ese feto con gran dificultad y sufrimiento, como si su vientre estuviera ardiendo. Con el tiempo, dio a luz a una niña. Desde el día de su nacimiento, fue despreciada por sus padres y por los demás parientes y allegados. Al llegar a la madurez, incluso en la familia donde fue dada en matrimonio, resultó despreciable, desagradable y molesta para su esposo y sus suegros. Entonces, cuando se anunció el festival de las constelaciones, el hijo del banquero (su esposo), no deseando celebrar con ella, trajo a una prostituta para divertirse. Al oír esto de sus sirvientas, ella se acercó al hijo del banquero y, tras suplicarle de diversas maneras, le dijo: «Mi señor, aunque una mujer sea la hija menor de diez reyes o la hija de un monarca universal, sigue siendo una servidora de su esposo. Cuando su esposo no le habla, ella experimenta un dolor como si fuera empalada. Si soy digna de ser cuidada, debo serlo; si no, debo ser despedida y regresaré a la familia de mis parientes». El hijo del banquero dijo: «Está bien, querida, no te aflijas. Prepárate para la celebración, festejaremos el festival de las constelaciones». La hija del banquero, animada solo por esas palabras, pensando «mañana celebraré el festival», preparó abundantes comidas y refrigerios. Al día siguiente, el hijo del banquero se marchó al lugar del festejo sin avisarle. Ella se quedó sentada mirando el camino, pensando «ahora enviará por mí, ahora enviará por mí», pero al ver que se hacía tarde, envió a unos hombres. Ellos regresaron y le informaron: «El hijo del banquero ya se ha ido». Ella tomó toda la comida preparada, subió a un carruaje y partió hacia el parque. อถ นนฺทมูลกปพฺภาเร ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สตฺตเม ทิวเส นิโรธา วุฏฺฐาย อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา นาคลตาทนฺตโปณํ ขาทิตฺวา ‘‘กตฺถ อชฺช ภิกฺขํ จริสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ เสฏฺฐิธีตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมิสฺสา มยิ สกฺการํ กริตฺวา ตํ กมฺมํ ปริกฺขยํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปพฺภารสมีเป [Pg.69] สฏฺฐิโยชนํ มโนสิลาตลํ, ตตฺถ ฐตฺวา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ตสฺสา ปฏิปเถ โอรุยฺห พาราณสีภิมุโข อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา ทาสิโย เสฏฺฐิธีตาย อาโรเจสุํ. สา ยานา โอรุยฺห สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, สพฺพรสสมฺปนฺเนน ขาทนียโภชนีเยน ปูเรตฺวา, ปทุมปุปฺเผน ปฏิจฺฉาเทตฺวา เหฏฺฐาปิ ปทุมปุปฺผํ กตฺวา, ปุปฺผกลาปํ หตฺเถน คเหตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา, ตสฺส หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุปฺผกลาปหตฺถา ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ยถา อิทํ ปุปฺผํ, เอวาหํ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชามิ, ตตฺถ ตตฺถ มหาชนสฺส ปิยา ภเวยฺยํ มนาปา’’ติ. เอวํ ปตฺเถตฺวา ทุติยํ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ทุกฺโข คพฺภวาโส, ตํ อนุปคมฺม ปทุมปุปฺเผ เอวํ ปฏิสนฺธิ ภเวยฺยา’’ติ. ตติยมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ชิคุจฺฉนีโย มาตุคาโม, จกฺกวตฺติธีตาปิ ปรวสํ คจฺฉติ, ตสฺมา อหํ อิตฺถิภาวํ อนุปคมฺม ปุริโส ภเวยฺย’’นฺติ. จตุตฺถมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, อิมํ สํสารทุกฺขํ อติกฺกมฺม ปริโยสาเน ตุมฺเหหิ ปตฺตํ อมตํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ. En aquel momento, un Paccekabuddha que residía en la ladera de Nandamūlaka, habiendo surgido del logro de la cesación (nirodha-samāpatti) al séptimo día, se lavó el rostro en el lago Anotatta, masticó un palillo de dientes de enredadera nāga y, reflexionando sobre «dónde iré hoy por limosna», vio a la hija del banquero. Comprendió: «Si ella me rinde honores, ese mal kamma se extinguirá». Situándose en la meseta de piedra de arsénico rojo, que se extiende por sesenta yojanas cerca de la ladera, se vistió, tomó su cuenco y mantos, entró en la absorción meditativa que es la base de los poderes superiores y, viajando por el aire, descendió en el camino de ella, dirigiéndose hacia Bārāṇasī. Al verlo, las sirvientas informaron a la hija del banquero. Ella descendió del carruaje, le rindió homenaje con respeto, tomó su cuenco, lo llenó con alimentos exquisitos de todo tipo, lo cubrió con una flor de loto y puso otra flor de loto debajo. Tomando un ramo de flores en su mano, se acercó al Paccekabuddha, puso el cuenco en sus manos y, tras rendirle homenaje con el ramo en mano, formuló una aspiración: «Venerable señor, así como esta flor, que en cualquier lugar donde renazca, sea amada y agradable para la multitud». Tras pedir esto, hizo una segunda petición: «Venerable señor, la estancia en el vientre materno es dolorosa. Que pueda evitarla y renacer directamente en una flor de loto». Por tercera vez pidió: «Venerable señor, el estado de mujer es repulsivo; incluso la hija de un monarca universal cae bajo el control de otro. Por lo tanto, que pueda abandonar la condición femenina y convertirme en un hombre». Por cuarta vez pidió: «Venerable señor, que tras cruzar este sufrimiento del samsara, al final alcance lo Inmortal que usted ha logrado». เอวํ จตุโร ปณิธโย กตฺวา, ตํ ปทุมปุปฺผกลาปํ ปูเชตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ปุปฺผสทิโส เอว เม คนฺโธ เจว วณฺโณ จ โหตู’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปณิธึ อกาสิ. ตโต ปจฺเจกพุทฺโธ ปตฺตํ ปุปฺผกลาปญฺจ คเหตฺวา อากาเส ฐตฺวา – Habiendo hecho estas cuatro aspiraciones, ofreció el ramo de flores de loto al Paccekabuddha, le rindió homenaje con la postración de los cinco puntos y realizó esta quinta aspiración: «Que tanto mi aroma como mi color sean iguales a los de una flor». Entonces el Paccekabuddha, tomando el cuenco y el ramo de flores, se elevó en el aire y dijo: ‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ; สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ. – «Que aquello que deseas y anhelas se cumpla pronto; que todas tus aspiraciones se colmen, como la luna en su decimoquinto día». อิมาย คาถาย เสฏฺฐิธีตาย อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘เสฏฺฐิธีตา มํ คจฺฉนฺตํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เสฏฺฐิธีตาย ตํ ทิสฺวา มหตี ปีติ อุปฺปนฺนา. ภวนฺตเร กตํ อกุสลกมฺมํ อโนกาสตาย ปริกฺขีณํ, จิญฺจมฺพิลโธตตมฺพภาชนมิว สุทฺธา ชาตา. ตาวเทว จสฺสา ปติกุเล ญาติกุเล จ สพฺโพ ชโน ตุฏฺโฐ ‘‘กึ กโรมา’’ติ ปิยวจนานิ ปณฺณาการานิ จ เปเสสิ. เสฏฺฐิปุตฺโต มนุสฺเส เปเสสิ ‘‘สีฆํ สีฆํ อาเนถ เสฏฺฐิธีตรํ, อหํ วิสฺสริตฺวา อุยฺยานํ อาคโต’’ติ. ตโต ปภุติ จ นํ อุเร วิลิตฺตจนฺทนํ วิย อามุตฺตมุตฺตาหารํ วิย ปุปฺผมาลํ วิย จ ปิยายนฺโต ปริหริ. Habiendo bendecido a la hija del banquero con este verso, y habiendo resuelto: 'Que la hija del banquero me vea partir', el paccekabuddha se dirigió a la ladera de Nandamūlaka. Al verlo, la hija del banquero se llenó de un gran gozo. El karma inmeritorio que ella había realizado en una existencia anterior, al no encontrar oportunidad de madurar, se agotó, y ella quedó tan pura como un recipiente de cobre lavado con tamarindo. En ese mismo instante, todos en la familia de su esposo y en la de sus propios parientes se regocijaron y le enviaron regalos acompañados de palabras afectuosas, preguntando: '¿Qué podemos hacer por ti?'. El hijo del banquero envió a sus hombres diciendo: 'Traigan pronto a la hija del banquero; me olvidé de ella cuando vine al parque'. Desde aquel momento, él la cuidó con amor, como si fuera sándalo aplicado en el pecho, un collar de perlas o una guirnalda de flores. สา [Pg.70] ตตฺถ ยาวตายุกํ อิสฺสริยโภคสุขํ อนุภวิตฺวา กาลํ กตฺวา ปุริสภาเวน เทวโลเก ปทุมปุปฺเผ อุปฺปชฺชิ. โส เทวปุตฺโต คจฺฉนฺโตปิ ปทุมปุปฺผคพฺเภเยว คจฺฉติ, ติฏฺฐนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, สยนฺโตปิ ปทุมคพฺเภเยว สยติ. มหาปทุมเทวปุตฺโตติ จสฺส นามํ อกํสุ. เอวํ โส เตน อิทฺธานุภาเวน อนุโลมปฏิโลมํ ฉเทวโลเก เอว สํสรติ. Ella disfrutó allí de la felicidad de la autoridad y la riqueza durante toda su vida, y tras morir, renació con forma masculina en una flor de loto en el mundo de los devas. Aquel joven deva, ya fuera al caminar, estar de pie, sentarse o acostarse, lo hacía siempre dentro del cáliz de una flor de loto. Por ello, lo llamaron 'el joven deva Gran Loto'. Mediante el poder de su facultad psíquica, deambuló por los seis mundos celestiales en orden directo e inverso. เตน จ สมเยน พาราณสิรญฺโญ วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ โหนฺติ. ราชา เอกิสฺสาปิ กุจฺฉิยํ ปุตฺตํ น ลภติ. อมจฺจา ราชานํ วิญฺญาเปสุํ ‘‘เทว, กุลวํสานุปาลโก ปุตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ, อตฺรเช อวิชฺชมาเน เขตฺรโชปิ กุลวํสธโร โหตี’’ติ. ราชา ‘‘ฐเปตฺวา มเหสึ อวเสสา นาฏกิตฺถิโย สตฺตาหํ ธมฺมนาฏกํ กโรถา’’ติ ยถากามํ พหิ จราเปสิ, ตถาปิ ปุตฺตํ นาลตฺถ. ปุน อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มหาราช, มเหสี นาม ปุญฺเญน จ ปญฺญาย จ สพฺพิตฺถีนํ อคฺคา, อปฺเปว นาม เทโว มเหสิยาปิ กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ลเภยฺยา’’ติ. ราชา มเหสิยา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา อาห – ‘‘มหาราช, ยา อิตฺถี สจฺจวาทินี สีลวตี, สา ปุตฺตํ ลเภยฺย, หิโรตฺตปฺปรหิตาย กุโต ปุตฺโต’’ติ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิตฺวา ปุนปฺปุนํ อนุมชฺชติ. สีลวติยา ราชธีตาย ปญฺจ สีลานิ อนุมชฺชนฺติยา ปุตฺตปตฺถนาจิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเต สกฺกสฺส อาสนํ สนฺตปฺปิ. En aquel tiempo, el rey de Benarés tenía veinte mil mujeres, pero no obtenía un hijo de ninguna de ellas. Los ministros informaron al rey: 'Señor, se requiere un hijo para perpetuar el linaje familiar. Si no hay un hijo biológico, incluso un hijo del territorio mantiene el linaje'. El rey ordenó: 'A excepción de la reina principal, que el resto de las bailarinas practiquen una danza virtuosa durante siete días', y las envió fuera para que circularan según su voluntad; sin embargo, no obtuvo un hijo. Nuevamente, los ministros dijeron: 'Gran rey, la reina principal es la superior entre todas las mujeres por su mérito y sabiduría. Quizás nuestro señor pueda obtener un hijo de las entrañas de la reina'. El rey le comunicó este asunto a la reina. Ella dijo: 'Gran rey, una mujer que es veraz y virtuosa podría obtener un hijo. ¿Cómo podría nacerle un hijo a quien carece de vergüenza y temor moral?'. Ella subió al palacio, asumió los cinco preceptos y reflexionó sobre ellos una y otra vez. Mientras la virtuosa princesa reflexionaba sobre los cinco preceptos, en el momento en que surgió en ella el deseo de un hijo, el trono de Sakka se calentó. อถ สกฺโก อาสนตาปการณํ อาวชฺเชนฺโต เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ‘‘สีลวติยา ราชธีตาย ปุตฺตวรํ เทมี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา เทวิยา สมฺมุเข ฐตฺวา ‘‘กึ ปตฺเถสิ เทวี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปุตฺตํ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ทมฺมิ เต, เทวิ, ปุตฺตํ, มา จินฺตยี’’ติ วตฺวา เทวโลกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข เอตฺถ ขีณายุโก’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อยํ มหาปทุโม อุปริเทวโลเก อุปฺปชฺชิตุํ อิโต จวตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส วิมานํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต มหาปทุม, มนุสฺสโลกํ คจฺฉาหี’’ติ ยาจิ. โส อาห – ‘‘มหาราช, มา เอวํ ภณิ, เชคุจฺโฉ มนุสฺสโลโก’’ติ. ‘‘ตาต, ตฺวํ มนุสฺสโลเก ปุญฺญํ กตฺวา อิธูปปนฺโน, ตตฺเถว ฐตฺวา ปารมิโย ปูเรตพฺพา, คจฺฉ, ตาตา’’ติ. ‘‘ทุกฺโข, มหาราช, คพฺภวาโส, น สกฺโกมิ ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ. ‘‘กึ เต, ตาต, คพฺภวาเสน, ตถา หิ ตฺวํ กมฺมมกาสิ, ยถา [Pg.71] ปทุมคพฺเภเยว นิพฺพตฺติสฺสสิ, คจฺฉ, ตาตา’’ติ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโน อธิวาเสสิ. Entonces, Sakka, al reflexionar sobre la causa del calentamiento de su trono, comprendió la situación y decidió: 'Concederé el don de un hijo a la virtuosa princesa'. Llegó a través del aire, se detuvo ante la reina y preguntó: '¿Qué deseas, reina?'. 'Un hijo, gran rey'. 'Te daré un hijo, reina, no te aflijas', dijo él, y regresando al mundo de los devas, buscó: '¿Hay alguien aquí cuya vida esté por terminar?'. Entonces supo: 'Este Gran Loto está a punto de morir aquí para renacer en un mundo celestial superior'. Fue a su mansión celestial y le rogó: 'Querido Gran Loto, ve al mundo de los humanos'. Él respondió: 'Gran rey, no hables así; el mundo humano es repulsivo'. 'Querido, renaciste aquí por haber hecho méritos en el mundo humano; permaneciendo allí mismo debes perfeccionar las paramis. Ve, querido'. 'Gran rey, la estancia en la matriz es dolorosa; no soy capaz de vivir allí'. 'Querido, ¿qué te importa la estancia en la matriz? Pues has realizado tal karma que nacerás precisamente en el cáliz de un loto. ¡Ve, querido!'. Siendo exhortado una y otra vez, él consintió. ตโต มหาปทุโม เทวโลกา จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุยฺยาเน สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺโต. ตญฺจ รตฺตึ มเหสี ปจฺจูสสมเย สุปินนฺเตน วีสติอิตฺถิสหสฺสปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมสฺสเร ปุตฺตํ ลทฺธา วิย อโหสิ. สา ปภาตาย รตฺติยา สีลานิ รกฺขมานา ตเถว ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปทุมปุปฺผํ อทฺทส. ตํ เนว ตีเร โหติ น คมฺภีเร. สห ทสฺสเนเนว จสฺสา ตตฺถ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. สา สามํเยว ปวิสิตฺวา ตํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. ปุปฺเผ คหิตมตฺเตเยว ปตฺตานิ วิกสึสุ. ตตฺถ ตฏฺฏเก อาสิตฺตสุวณฺณปฏิมํ วิย ทารกํ อทฺทส. ทิสฺวาว ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. มหาชโน สาธุการสหสฺสานิ มุญฺจิ, รญฺโญ จ เปเสสิ. ราชา สุตฺวา ‘‘กตฺถ ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ลทฺโธกาสญฺจ สุตฺวา ‘‘อุยฺยานญฺจ โปกฺขรณิยํ ปทุมญฺจ อมฺหากญฺเญว เขตฺตํ, ตสฺมา อมฺหากํ เขตฺเต ชาตตฺตา เขตฺรโช นามายํ ปุตฺโต’’ติ วตฺวา นครํ ปเวเสตฺวา วีสติสหสฺสอิตฺถิโย ธาติกิจฺจํ การาเปสิ. ยา ยา กุมารสฺส รุจึ ญตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ขาทนียํ ขาทาเปติ, สา สา สหสฺสํ ลภติ. สกลพาราณสี จลิตา, สพฺโพ ชโน กุมารสฺส ปณฺณาการสหสฺสานิ เปเสสิ. กุมาโร ตํ ตํ อติเนตฺวา ‘‘อิมํ ขาท, อิมํ ภุญฺชา’’ติ วุจฺจมาโน โภชเนน อุพฺพาฬฺโห อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา, โคปุรทฺวารํ คนฺตฺวา, ลาขาคุฬเกน กีฬติ. Entonces, Gran Loto, tras morir en el mundo celestial, renació en el cáliz de un loto en el estanque de losas de piedra del parque del rey de Benarés. Esa noche, al amanecer, la reina tuvo un sueño en el que, rodeada de veinte mil mujeres, iba al parque y parecía obtener un hijo en el estanque de lotos de la losa de piedra. Al clarear el día, observando los preceptos, fue allí tal como en el sueño y vio una única flor de loto. Esta no estaba en la orilla ni en lo profundo. Al verla, surgió en ella el afecto hacia un hijo. Entró ella misma en el agua y tomó la flor. En el momento de tomarla, los pétalos se abrieron. Allí vio a un niño como una estatua de oro fundido sobre una bandeja. Al verlo, exclamó: '¡He obtenido un hijo!'. La multitud lanzó miles de exclamaciones de júbilo y envió el mensaje al rey. Al oírlo, el rey preguntó: '¿Dónde fue hallado?', y tras escuchar el lugar, dijo: 'El parque, el estanque y el loto son de nuestra propiedad; por tanto, al haber nacido en nuestro territorio, este hijo se llamará nacido del territorio (khetraja)'. Lo llevó a la ciudad e hizo que veinte mil mujeres se encargaran de su crianza. Cada mujer que, conociendo el gusto del príncipe, le daba los alimentos que deseaba, recibía mil monedas. Todo Benarés se conmocionó y toda la gente envió miles de regalos al príncipe. Al traérsele diversos alimentos y decirle 'come esto, disfruta aquello', el príncipe se sintió hostigado y hastiado de la comida, por lo que fue a la puerta del palacio y se puso a jugar con una pelota de laca. ตทา อญฺญตโร ปจฺเจกพุทฺโธ พาราณสึ นิสฺสาย อิสิปตเน วสติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เสนาสนวตฺตสรีรปริกมฺมมนสิการาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา, ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ‘‘อชฺช กตฺถ ภิกฺขํ คเหสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต กุมารสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอส ปุพฺเพ กึ กมฺมํ กรี’’ติ วีมํสนฺโต ‘‘มาทิสสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, จตสฺโส ปตฺถนา ปตฺเถสิ ตตฺถ ติสฺโส สิทฺธา, เอกา ตาว น สิชฺฌติ, ตสฺส อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสมี’’ติ ภิกฺขาจริยวเสน กุมารสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘สมณ, มา อิธ อาคจฺฉิ, อิเม หิ ตมฺปิ ‘อิทํ ขาท, อิทํ ภุญฺชา’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ อาห. โส เอกวจเนเนว ตโต นิวตฺติตฺวา [Pg.72] อตฺตโน เสนาสนํ ปาวิสิ. กุมาโร ปริชนํ อาห – ‘‘อยํ สมโณ มยา วุตฺตมตฺโตว นิวตฺโต, กุทฺโธ, นุ, โข มมา’’ติ. ตโต เตหิ ‘‘ปพฺพชิตา นาม, เทว, น โกธปรายณา โหนฺติ, ปเรน ปสนฺนมเนน ยํ ทินฺนํ โหติ, เตน ยาเปนฺตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กุทฺโธ เอว มมายํ สมโณ, ขมาเปสฺสามิ น’’นฺติ มาตาปิตูนํ อาโรเจตฺวา หตฺถึ อภิรุหิตฺวา, มหตา ราชานุภาเวน อิสิปตนํ คนฺตฺวา, มิคยูถํ ทิสฺวา, ปุจฺฉิ ‘‘กึ นาม เอเต’’ติ? ‘‘เอเต, สามิ, มิคา นามา’’ติ. เอเตสํ ‘‘อิมํ ขาทถ, อิมํ ภุญฺชถ, อิมํ สายถา’’ติ วตฺวา ปฏิชคฺคนฺตา อตฺถีติ. นตฺถิ สามิ, ยตฺถ ติโณทกํ สุลภํ, ตตฺถ วสนฺตีติ. En aquel tiempo, un cierto paccekabuddha vivía en Isipatana, dependiendo de Benarés para su sustento. Habiéndose levantado temprano, tras cumplir con todas sus tareas —las obligaciones relativas a su alojamiento, el cuidado del cuerpo, la atención mental y demás— y habiendo salido de su reclusión, reflexionó: "¿Dónde recibiré hoy limosnas?". Al ver la prosperidad del príncipe, investigó: "¿Qué acción realizó en el pasado?". Comprendió: "Habiendo ofrecido comida a alguien como yo, formuló cuatro aspiraciones; de ellas, tres se han cumplido, pero una todavía no se ha realizado. Mediante algún medio, le mostraré un objeto de contemplación". Así, con el propósito de recolectar limosnas, se dirigió a la presencia del príncipe. Al verlo, el príncipe le dijo: "¡Asceta, no vengas aquí! Pues estas personas también te dirán a ti: 'come esto, come aquello'". Con solo estas palabras, el paccekabuddha se retiró de allí y regresó a su propia morada. El príncipe dijo a su séquito: "Este asceta se ha retirado tan pronto como hablé. ¿Acaso estará enojado conmigo?". Entonces, aunque ellos le dijeron: "Señor, los que han renunciado no son propensos a la ira; ellos subsisten con lo que les dan los fieles con mente devota", él, pensando "ciertamente este asceta está enojado conmigo, le pediré perdón", informó a sus padres, montó en su elefante y, con gran pompa real, partió hacia Isipatana. Al ver una manada de ciervos, preguntó: "¿Cómo se llaman estos?". "Estos, señor, se llaman ciervos", le respondieron. Él preguntó: "¿Hay alguien que los cuide diciéndoles: 'coman esto, ingieran aquello, saboreen esto'?". "No, señor; viven donde la hierba y el agua son fáciles de obtener". กุมาโร ‘‘ยถา อิเม อรกฺขิยมานาว ยตฺถ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ วสนฺติ, กทา นุ, โข, อหมฺปิ เอวํ วเสยฺย’’นฺติ เอตมารมฺมณํ อคฺคเหสิ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา เสนาสนมคฺคญฺจ จงฺกมญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, เอกทฺวิกฺขตฺตุํ จงฺกมิตฺวา, ปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, ทิวาวิหาโรกาสญฺจ ปณฺณสาลญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, ปวิสนปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, นิกฺขมนปทนิกฺเขปํ อทสฺเสตฺวา, อญฺญตฺร อคมาสิ. กุมาโร ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา มฏฺฐํ กตํ ทิสฺวา ‘‘วสติ มญฺเญ เอตฺถ โส ปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปริชเนน ภาสิตํ สุตฺวา อาห – ‘‘ปาโตปิ โส สมโณ กุทฺโธ, อิทานิ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺตโน โอกาสํ อกฺกนฺตํ ทิสฺวา, สุฏฺฐุตรํ กุชฺเฌยฺย, อิเธว ตุมฺเห ติฏฺฐถา’’ติ หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห เอกโกว เสนาสนํ ปวิฏฺโฐ วตฺตสีเสน สุสมฺมฏฺโฐกาเส ปทนิกฺเขปํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สมโณ เอตฺถ จงฺกมนฺโต น วณิชฺชาทิกมฺมํ จินฺเตสิ, อทฺธา อตฺตโน หิตเมว จินฺเตสิ มญฺเญ’’ติ ปสนฺนมานโส จงฺกมํ อารุหิตฺวา, ทูรีกตปุถุวิตกฺโก คนฺตฺวา, ปาสาณผลเก นิสีทิตฺวา, สญฺชาตเอกคฺโค หุตฺวา, ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคนฺตฺวา, ปุริมนเยเนว ปุโรหิเตน กมฺมฏฺฐาเน ปุจฺฉิเต คคนตเล นิสินฺโน อิมํ คาถมาห – El príncipe tomó esto como objeto de reflexión: "Tal como estos viven sin ser custodiados donde desean, ¿cuándo podré yo vivir de la misma manera?". El paccekabuddha, conociendo su llegada, barrió el camino hacia su morada y el lugar de meditación caminando, dejándolos pulcros; caminó de un lado a otro una o dos veces dejando huellas visibles. Luego barrió el lugar de su estancia diurna y su cabaña de hojas, dejándolos pulcros; dejó huellas de entrada pero no dejó huellas de salida, y se marchó a otro lugar. El príncipe, al llegar allí y ver aquel lugar barrido y pulcro, escuchó decir a su séquito: "Parece que el paccekabuddha vive aquí". Entonces dijo: "Incluso por la mañana ese asceta estaba enojado; ahora, al ver su propio espacio pisoteado por elefantes, caballos y demás, se enojaría todavía más. Quédense aquí mismo". Descendiendo del lomo del elefante, entró solo en la morada. Al ver las huellas en el lugar bien barrido siguiendo el protocolo de conducta, pensó: "Este asceta, al caminar aquí, no pensaba en el comercio ni en otras tareas; sin duda pensaba solo en su propio bienestar". Con la mente devota, subió al lugar de meditación y, habiendo alejado los pensamientos mundanos, se dirigió allí; se sentó sobre una losa de piedra y, habiendo alcanzado la unificación de la mente, entró en la cabaña de hojas. Practicando la visión cabal, alcanzó el conocimiento de la iluminación de un paccekabuddha. Siguiendo el mismo método anterior, cuando el capellán le preguntó por el tema de meditación, sentado en la bóveda del cielo, pronunció esta estrofa: ‘‘มิโค [Pg.73] อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย; วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. "Como un ciervo en el bosque que no está atado y va a pastar adonde desea, el hombre sabio, apreciando la libertad, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte". ตตฺถ มิโคติ ทฺเว มิคา เอณีมิโค, ปสทมิโค จาติ. อปิจ สพฺเพสํ อารญฺญิกานํ จตุปฺปทานเมตํ อธิวจนํ. อิธ ปน ปสทมิโค อธิปฺเปโต. อรญฺญมฺหีติ คามญฺจ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อรญฺญํ, อิธํ ปน อุยฺยานมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อุยฺยานมฺหีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาติ ปฏิภาเค. อพทฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ อพทฺโธ, เอเตน วิสฺสตฺถจริยํ ทีเปติ. เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายติ เยน เยน ทิสาภาเคน คนฺตุมิจฺฉติ, เตน เตน ทิสาภาเคน โคจราย คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – Allí, "ciervo" (migo) se refiere a dos tipos de ciervos: el ciervo eṇī y el ciervo pasada. Además, este es un término para todos los cuadrúpedos del bosque. Sin embargo, aquí se refiere al ciervo pasada. En "en el bosque" (araññamhī), dejando de lado la aldea y sus alrededores, el resto es el bosque; pero aquí se refiere al parque, por lo tanto, se entiende como "en el parque". "Como" (yathā) indica semejanza. "No atado" (abaddho) significa no estar atado por cuerdas u otros vínculos; con esto se muestra el vagar libremente. "Va a pastar adonde desea" (yenicchakaṃ gacchati gocarāya) significa que va a alimentarse por cualquier dirección que desee ir. Y esto fue dicho también por el Bienaventurado: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ, วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ, วิสฺสตฺโถ นิสีทติ, วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ อปทํ, วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๗; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๕) วิตฺถาโร. "Así como, monjes, un ciervo del bosque que vaga por las profundidades de la selva camina con confianza, se detiene con confianza, se sienta con confianza y se acuesta con confianza. ¿Por qué razón? Porque, monjes, está fuera del alcance del cazador. Del mismo modo, monjes, un monje, alejado de los placeres sensuales... entra y permanece en el primer jhāna. De este monje se dice, monjes, que ha dejado ciego a Māra, que habiendo destruido el ojo de Māra, se ha vuelto invisible para el Maligno", y así en detalle. วิญฺญู [Pg.74] นโรติ ปณฺฑิตปุริโส. เสริตนฺติ สจฺฉนฺทวุตฺติตํ อปรายตฺตตํ. เปกฺขมาโนติ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลกยมาโน. อถ วา ธมฺมเสริตํ ปุคฺคลเสริตญฺจ. โลกุตฺตรธมฺมา หิ กิเลสวสํ อคมนโต เสริโน เตหิ สมนฺนาคตา ปุคฺคลา จ, เตสํ ภาวนิทฺเทโส เสริตา. ตํ เปกฺขมาโนติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘ยถา มิโค อรญฺญมฺหิ อพทฺโธ เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย, กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ อิติ เม ตุมฺเหหิ อิโต จิโต จ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ พทฺธสฺส เยนิจฺฉกํ คนฺตุํ อลภนฺตสฺส ตสฺมึ เยนิจฺฉกคมนาภาเวน เยนิจฺฉกคมเน จานิสํสํ ทิสฺวา อนุกฺกเมน สมถวิปสฺสนา ปาริปูรึ อคมํสุ. ตโต ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ วิญฺญู ปณฺฑิโต นโร เสริตํ เปกฺขมาโน เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. "Un hombre sabio" se refiere a una persona inteligente. "Libertad" (serita) significa vivir según la propia voluntad, sin depender de otros. "Observando" significa mirar con el ojo de la sabiduría. O bien, significa observar la libertad del Dhamma y la libertad de la persona. Pues los estados supramundanos son libres al no estar bajo el control de las impurezas, y también lo son las personas que los poseen; la descripción de su estado es la libertad. Al observar eso, ¿qué se quiere decir? "Así como un ciervo en el bosque, al no estar atado, va a donde desea para alimentarse, ¿cuándo podré yo también ir de la misma manera?". Esto lo dijo quien, estando rodeado por otros y atado, sin poder ir a donde quería, vio el beneficio de poder desplazarse según la voluntad ante la falta de esa libertad; así, gradualmente alcanzó la plenitud de la tranquilidad y la visión cabal. Entonces, alcanzó la iluminación de un Paccekabuddha. Por lo tanto, cualquier otro hombre sabio e inteligente, observando la libertad, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. El resto debe entenderse según el método ya explicado. มิคอรญฺญคาถาวณฺณนา สมตฺตา. El comentario a la estrofa del ciervo en el bosque ha concluido. ๔๐. อามนฺตนา โหตีติ กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เอกวชฺชิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ มุทุกชาติโก. ยทา อมจฺจา เตน สห ยุตฺตํ วา อยุตฺตํ วา มนฺเตตุกามา โหนฺติ, ตทา นํ ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ เอกมนฺตํ เนนฺติ. ตํ เอกทิวสํ ทิวาเสยฺยํ อุปคตํ อญฺญตโร อมจฺโจ ‘‘เทว, มม โสตพฺพํ อตฺถี’’ติ เอกมนฺตํ คมนํ ยาจิ. โส อุฏฺฐาย อคมาสิ. ปุน เอโก มหาอุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ วรํ ยาจิ, เอโก หตฺถิกฺขนฺเธ, เอโก อสฺสปิฏฺฐิยํ, เอโก สุวณฺณรเถ, เอโก สิวิกาย นิสีทิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ. ราชา ตโต โอโรหิตฺวา เอกมนฺตํ อคมาสิ. อปโร ชนปทจาริกํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ, ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา หตฺถิโต โอรุยฺห เอกมนฺตํ อคมาสิ. เอวํ โส เตหิ นิพฺพินฺโน หุตฺวา ปพฺพชิ. อมจฺจา อิสฺสริเยน วฑฺฒนฺติ. เตสุ เอโก คนฺตฺวา ราชานํ อาห – ‘‘อมุกํ, มหาราช, ชนปทํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ราชา ‘‘ตํ อิตฺถนฺนาโม ภุญฺชตี’’ติ ภณติ. โส รญฺโญ วจนํ อนาทิยิตฺวา ‘‘คจฺฉามหํ ตํ ชนปทํ คเหตฺวา ภุญฺชามี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา, กลหํ กตฺวา, ปุน อุโภปิ รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา, อญฺญมญฺญสฺส โทสํ อาโรเจนฺติ. ราชา ‘‘น สกฺกา อิเม โตเสตุ’’นฺติ เตสํ [Pg.75] โลเภ อาทีนวํ ทิสฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. โส ปุริมนเยเนว อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 40. ¿Cuál es el origen de "hay interpelaciones"? Se dice que en el pasado hubo un rey llamado Brahmadatta Ekavajjika, quien era de naturaleza apacible. Cuando sus ministros querían consultar con él sobre lo que era correcto o incorrecto, cada uno lo llevaba aparte a un lado. Un día, mientras él tomaba su siesta, un cierto ministro le pidió ir a un lado diciendo: "Señor, hay algo que debe escuchar". Él se levantó y fue. De nuevo, uno le pidió mientras estaba sentado en la gran asamblea; uno mientras estaba sobre el lomo de un elefante; uno a caballo; uno en un carro de oro; uno mientras iba al parque sentado en un palanquín. El rey descendía y se retiraba a un lado. Otro le pidió mientras hacía un recorrido por el país, y al escuchar sus palabras, bajó del elefante y se retiró a un lado. De este modo, hastiado de ellos, renunció a la vida de hogar. Los ministros crecieron en poder. Uno de ellos fue al rey y le dijo: "Gran rey, dadme tal provincia". El rey respondió: "Tal persona la gobierna". Él no aceptó la palabra del rey, sino que pensando "Iré, tomaré esa provincia y la gobernaré", fue allí y provocó una disputa. Ambos ministros vinieron ante el rey y denunciaron las faltas del otro. El rey, dándose cuenta de que "no es posible satisfacer a estos", viendo el peligro en su codicia y practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Siguiendo el método anterior, recitó esta estrofa de exclamación: ‘‘อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย; อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. "Hay interpelaciones en medio de los compañeros, ya sea en el lugar de descanso, de pie, en movimiento o en viaje. Observando la libertad que no es codiciada, uno debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte." ตสฺสตฺโถ – สหายมชฺเฌ ฐิตสฺส ทิวาเสยฺยสงฺขาเต วาเส จ, มหาอุปฏฺฐานสงฺขาเต ฐาเน จ, อุยฺยานคมนสงฺขาเต คมเน จ, ชนปทจาริกสงฺขาตาย จาริกาย จ ‘‘อิทํ เม สุณ, อิทํ เม เทหี’’ติอาทินา นเยน ตถา ตถา อามนฺตนา โหติ, ตสฺมา อหํ ตตฺถ นิพฺพิชฺชิตฺวา ยายํ อริยชนเสวิตา อเนกานิสํสา เอกนฺตสุขา, เอวํ สนฺเตปิ โลภาภิภูเตหิ สพฺพกาปุริเสหิ อนภิชฺฌิตา อนภิปตฺถิตา ปพฺพชฺชา, ตํ อนภิชฺฌิตํ ปเรสํ อวสวตฺตเนน ธมฺมปุคฺคลวเสน จ เสริตํ เปกฺขมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนุกฺกเมน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Este es su significado: para aquel que está en medio de compañeros, hay diversas interpelaciones tales como "escúchame en esto" o "dame aquello", ya sea durante el descanso conocido como siesta, estando de pie en la gran asamblea, en el trayecto hacia el parque o durante un recorrido por el país. Por lo tanto, habiéndome hastiado de aquello, elegí la vida de renuncia que es frecuentada por los nobles, posee numerosos beneficios y es absolutamente dichosa; aun siendo así, no es codiciada ni deseada por los hombres viles dominados por la codicia. Observando esa libertad no codiciada —por medio de las cualidades y las personas, y por no estar bajo el control de otros— emprendí la visión cabal y alcancé gradualmente la iluminación de un Paccekabuddha. El resto es según el método ya explicado. อามนฺตนาคาถาวณฺณนา สมตฺตา. El comentario a la estrofa de las interpelaciones ha concluido. ๔๑. ขิฑฺฑา รตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ เอกปุตฺตกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส จสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย อโหสิ มนาโป ปาณสโม. โส สพฺพิริยาปเถสุ ปุตฺตํ คเหตฺวาว วตฺตติ. โส เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตํ ฐเปตฺวา คโต. กุมาโรปิ ตํ ทิวสํเยว อุปฺปนฺเนน พฺยาธินา มโต. อมจฺจา ‘‘ปุตฺตสิเนเหน รญฺโญ หทยมฺปิ ผเลยฺยา’’ติ อนาโรเจตฺวาว นํ ฌาเปสุํ. ราชา อุยฺยาเน สุรามเทน มตฺโต ปุตฺตํ เนว สริ, ตถา ทุติยทิวเสปิ นฺหานโภชนเวลาสุ. อถ ภุตฺตาวี นิสินฺโน สริตฺวา ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนถา’’ติ อาห. ตสฺส อนุรูเปน วิธาเนน ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ตโต โสกาภิภูโต นิสินฺโน เอวํ โยนิโส มนสากาสิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อนุกฺกเมน อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สมฺมสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. เสสํ สํสคฺคคาถาย วุตฺตสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถายตฺถวณฺณนํ. 41. ¿Cuál es el origen de "juego y deleite"? En Benarés hubo un rey llamado Brahmadatta Ekaputtaka. Tenía un único hijo que le era tan querido y agradable como su propia vida. Él pasaba su tiempo con su hijo en todas sus actividades. Un día, al ir al parque, lo dejó atrás. Ese mismo día, el príncipe murió por una enfermedad repentina. Los ministros, temiendo que "el corazón del rey podría romperse por el afecto hacia su hijo", lo cremaron sin informarle. El rey, embriagado por el licor en el parque, ni siquiera se acordó de su hijo; lo mismo ocurrió al día siguiente durante el baño y la comida. Luego, habiendo comido y estando sentado, lo recordó y dijo: "Traedme a mi hijo". Con el procedimiento adecuado, le informaron de lo ocurrido. Entonces, abrumado por el dolor, reflexionó de manera sabia: "Existiendo esto, esto sucede; con el surgimiento de esto, esto surge". Así, contemplando gradualmente el origen dependiente en orden directo e inverso, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. El resto es similar a lo dicho en la estrofa sobre los vínculos, exceptuando el comentario de la estrofa. อตฺถวณฺณนายํ [Pg.76] ปน ขิฑฺฑาติ กีฬนา. สา ทุวิธา โหติ – กายิกา, วาจสิกา จ. ตตฺถ กายิกา นาม หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ, รเถหิปิ, ธนูหิปิ, ถรูหิปีติ เอวมาทิ. วาจสิกา นาม คีตํ, สิโลกภณนํ, มุขเภรีติ เอวมาทิ. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. วิปุลนฺติ ยาว อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐาเนน สกลตฺตภาวพฺยาปกํ. เสสํ ปากฏเมว. อนุสนฺธิโยชนาปิ เจตฺถ สํสคฺคคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, ตโต ปรญฺจ สพฺพนฺติ. En el comentario del significado, "juego" es diversión. Esta es de dos clases: física y verbal. La física consiste en jugar con elefantes, caballos, carros, arcos, espadas, etc. La verbal consiste en cantar, recitar versos, hacer sonidos rítmicos con la boca, etc. "Deleite" es el deleite en los cinco hilos de los placeres sensuales. "Vasto" significa que, al establecerse, penetra todo el ser, llegando hasta el tuétano de los huesos. El resto es evidente. La conexión de los temas en este pasaje debe entenderse según el método explicado en la estrofa sobre los vínculos, y así todo lo que sigue. ขิฑฺฑารติคาถาวณฺณนา สมตฺตา. El comentario a la estrofa del juego y el deleite ha concluido. ๔๒. จาตุทฺทิโสติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปญฺจ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิยํ ราชา อโหสิ, เสสา ปากติกราชาโน. เต จตฺตาโรปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อตฺตโน กมฺมญฺจ สหายญฺจ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสตุํ โอกาสํ คเวสนฺติ. โส จ ราชา ติกฺขตฺตุํ รตฺติยา อุพฺพิชฺชติ, ภีโต วิสฺสรํ กโรติ, มหาตเล ธาวติ. ปุโรหิเตน กาลสฺเสว วุฏฺฐาย สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิโตปิ ‘‘กุโต เม, อาจริย, สุข’’นฺติ สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ปุโรหิโตปิ ‘‘อยํ โรโค น สกฺกา เยน เกนจิ อุทฺธํวิเรจนาทินา เภสชฺชกมฺเมน วิเนตุํ, มยฺหํ ปน ขาทนูปาโย อุปฺปนฺโน’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘รชฺชหานิชีวิตนฺตรายาทีนํ ปุพฺพนิมิตฺตํ เอตํ มหาราชา’’ติ ราชานํ สุฏฺฐุตรํ อุพฺเพเชตฺวา ตสฺส วูปสมนตฺถํ ‘‘เอตฺตเก จ เอตฺตเก จ หตฺถิอสฺสรถาทโย หิรญฺญสุวณฺณญฺจ ทกฺขิณํ ทตฺวา ยญฺโญ ยชิตพฺโพ’’ติ ตํ ยญฺญยชเน สมาทเปสิ. 42. ¿Cuál es el origen de 'en las cuatro direcciones' (Cātuddiso)? Se dice que en el pasado, durante la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, cinco paccekabodhisattas se ordenaron y, tras cumplir con el deber de ir y venir (gatapaccāgatavatta) por veinte mil años, renacieron en el mundo de los devas. Tras fallecer de allí, el mayor de ellos se convirtió en el rey de Benarés, y los demás en reyes provinciales. Estos cuatro reyes provinciales, habiendo aprendido un objeto de meditación, renunciaron al reino, se ordenaron y gradualmente se convirtieron en paccekabuddhas. Mientras residían en la gruta de Nandamūlaka, un día, habiendo emergido de su absorción meditativa, reflexionaron sobre sus propias acciones pasadas y sobre su compañero de la misma manera que se explicó en el verso sobre el brote de bambú. Al comprender la situación, buscaron la oportunidad de mostrarle un objeto de reflexión al rey de Benarés mediante un medio hábil. Aquel rey se despertaba sobresaltado tres veces por noche; temeroso, gritaba y corría por el piso superior del palacio. Cuando su capellán, habiéndose levantado temprano, le preguntó si había dormido bien, el rey le relató todo lo sucedido diciendo: '¿Cómo podría yo dormir bien, maestro?'. El capellán pensó: 'Esta aflicción no puede ser eliminada por ningún tratamiento médico común, como eméticos y demás; sin embargo, ha surgido para mí un medio de obtener sustento'. Tras reflexionar así, asustó aún más al rey diciendo: 'Gran rey, esto es un presagio de la pérdida de vuestro reino, un peligro para vuestra vida y otras calamidades'. Para apaciguarlo, el capellán instó al rey a realizar un sacrificio: 'Se debe realizar un sacrificio ofreciendo tantos elefantes, caballos, carros y demás, junto con plata y oro'. De este modo, lo indujo a realizar el sacrificio. ตโต ปจฺเจกพุทฺธา อเนกานิ ปาณสหสฺสานิ ยญฺญตฺถาย สมฺปิณฺฑิยมานานิ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺมึ กมฺเม กเต ทุพฺโพธเนยฺโย ภวิสฺสติ, หนฺท นํ ปฏิกจฺเจว คนฺตฺวา เปกฺขามา’’ติ วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรมานา ราชงฺคเณ ปฏิปาฏิยา อคมํสุ. ราชา สีหปญฺชเร ฐิโต ราชงฺคณํ โอโลกยมาโน เต อทฺทกฺขิ[Pg.77], สห ทสฺสเนเนว จสฺส สิเนโห อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ปกฺโกสาเปตฺวา อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา กตภตฺตกิจฺเจ ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, จาตุทฺทิสา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, จาตุทฺทิสาติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘จตูสุ ทิสาสุ กตฺถจิ กุโตจิ ภยํ วา จิตฺตุตฺราโส วา อมฺหากํ นตฺถิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ตํ ภยํ กึ การณา น โหตี’’ติ? ‘‘มยญฺหิ, มหาราช, เมตฺตํ ภาเวม, กรุณํ ภาเวม, มุทิตํ ภาเวม, อุเปกฺขํ ภาเวม, เตน โน ตํ ภยํ น โหตี’’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา อตฺตโน วสตึ อคมํสุ. Entonces, los paccekabuddhas, al ver a muchos miles de seres vivos siendo reunidos para el sacrificio, pensaron: 'Si se realiza esta acción, le será difícil alcanzar el despertar. Vayamos pronto a verlo'. Siguiendo el mismo método explicado en el verso del brote de bambú, llegaron y, mientras caminaban en busca de limosnas, entraron en fila al patio del palacio. El rey, de pie en la ventana del león mirando hacia el patio, los vio y, tan pronto como los avistó, surgió en él afecto por ellos. Luego los hizo llamar, los invitó a sentarse en los asientos preparados en la terraza superior y les ofreció comida con respeto. Una vez finalizada la comida, les preguntó: '¿Quiénes son ustedes?'. Ellos respondieron: 'Gran rey, somos llamados los de las cuatro direcciones (cātuddisā)'. 'Venerables, ¿cuál es el significado de cātuddisā?', preguntó él. 'Gran rey, en las cuatro direcciones, en ningún lugar ni por ninguna causa, existe para nosotros temor ni sobresalto mental'. 'Venerables, ¿por qué razón no surge en ustedes ese temor?', preguntó el rey. 'Gran rey, nosotros desarrollamos el amor universal, la compasión, el regocijo altruista y la ecuanimidad; por eso no surge en nosotros tal temor'. Habiendo dicho esto, se levantaron de sus asientos y regresaron a su propia morada. ตโต ราชา จินฺเตสิ ‘‘อิเม สมณา เมตฺตาทิภาวนาย ภยํ น โหตีติ ภณนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อเนกสหสฺสปาณวธํ วณฺณยนฺติ, เกสํ นุ โข วจนํ สจฺจ’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมณา สุทฺเธน อสุทฺธํ โธวนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อสุทฺเธน อสุทฺธํ. น จ สกฺกา อสุทฺเธน อสุทฺธํ โธวิตุํ, ปพฺพชิตานํ เอว วจนํ สจฺจ’’นฺติ. โส ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตาทโย จตฺตาโรปิ พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา หิตผรณจิตฺเตน อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘สพฺเพ ปาเณ มุญฺจถ, สีตานิ ปานียานิ ปิวนฺตุ, หริตานิ ติณานิ ขาทนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ. เต ตถา อกํสุ. Entonces el rey reflexionó: 'Estos ascetas dicen que mediante el desarrollo del amor universal y demás virtudes el temor no surge, pero los brahmanes recomiendan la matanza de muchos miles de seres vivos. ¿De quién será verdadera la palabra?'. Luego pensó: 'Los ascetas lavan lo impuro con lo puro, pero los brahmanes lavan lo impuro con lo impuro. No es posible lavar lo impuro con lo impuro; por tanto, solo la palabra de los que se han ordenado es verdadera'. Él desarrolló las cuatro moradas divinas (brahmavihāras), comenzando con el amor universal, según el método: '¡Que todos los seres sean felices!', y con un corazón lleno de benevolencia, ordenó a sus ministros: 'Liberen a todos los seres vivos, que beban aguas frescas, que coman pastos verdes y que sople sobre ellos una brisa fresca'. Ellos así lo hicieron. ตโต ราชา ‘‘กลฺยาณมิตฺตานํ วจเนเนว ปาปกมฺมโต มุตฺโตมฺหี’’ติ ตตฺเถว นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. อมจฺเจหิ จ โภชนเวลายํ ‘‘ภุญฺช, มหาราช, กาโล’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ ปุริมนเยเนว สพฺพํ วตฺวา อิมํ อุทานพฺยากรณคาถํ อภาสิ – Entonces el rey, pensando: 'Gracias a las palabras de mis amigos admirables me he liberado de una mala acción', sentado allí mismo, practicó la visión cabal (vipassanā) y realizó el despertar de un paccekabuddha. Cuando los ministros le dijeron a la hora de comer: 'Comed, gran rey, es el momento', él respondió: 'No soy un rey', relatando todo de la misma manera que antes, y recitó este verso como una declaración de alegría y enseñanza: ‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน; ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Aquel que se siente en casa en las cuatro direcciones y no tiene enemistad, satisfecho con cualquier cosa que reciba; soportando los peligros sin temor, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ ยถาสุขวิหารี, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผริตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติปิ จาตุทฺทิโส. ตาสุ ทิสาสุ กตฺถจิ สตฺเต [Pg.78] วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺสวเสน สนฺตุสฺสโก, อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน. ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ เอตฺถ ปริสฺสยนฺติ กายจิตฺตานิ, ปริหาเปนฺติ วา เตสํ สมฺปตฺตึ, ตานิ วา ปฏิจฺจ สยนฺตีติ ปริสฺสยา, พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตุปทฺทวานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ปริสฺสเย อธิวาสนขนฺติยา จ วีริยาทีหิ ธมฺเมหิ จ สหตีติ ปริสฺสยานํ สหิตา. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน อฉมฺภี. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา เต จตฺตาโร สมณา, เอวํ อิตรีตเรน ปจฺจเยน สนฺตุสฺสมาโน เอตฺถ ปฏิปตฺติปทฏฺฐาเน สนฺโตเส ฐิโต จตูสุ ทิสาสุ เมตฺตาทิภาวนาย จาตุทฺทิโส, สตฺตสงฺขาเรสุ ปฏิหนนภยาภาเวน อปฺปฏิโฆ จ โหติ. โส จาตุทฺทิสตฺตา วุตฺตปฺปการานํ ปริสฺสยานํ สหิตา, อปฺปฏิฆตฺตา อฉมฺภี จ โหตีติ เอวํ ปฏิปตฺติคุณํ ทิสฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. อถ วา เต สมณา วิย สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน วุตฺตนเยเนว จาตุทฺทิโส โหตีติ ญตฺวา เอวํ จาตุทฺทิสภาวํ ปตฺถยนฺโต โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อีทิสํ ฐานํ ปตฺถยมาโน จาตุทฺทิสตาย ปริสฺสยานํ สหิตา อปฺปฏิฆตาย จ อฉมฺภี หุตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En este verso, 'aquel que se siente en casa en las cuatro direcciones' (cātuddiso) significa quien reside con comodidad en las cuatro direcciones. También se le llama 'cātuddiso' porque, mediante el método de 'morar impregnando una dirección' y así sucesivamente, posee las cuatro direcciones impregnadas por el desarrollo de las moradas divinas (brahmavihārabhāvanā). 'Sin aversión' (appaṭigho) significa que no es repelido por los seres o por las cosas condicionadas en ninguna de esas direcciones a causa del miedo. 'Contento' (santussamāno) significa que está satisfecho en virtud de las doce clases de contento; 'con cualquier cosa' (itarītarena) se refiere a requisitos superiores o inferiores. En la frase 'soportando los obstáculos, sin temor' (parissayānaṃ sahitā achambhī), 'obstáculos' (parissayā) se refiere a aquello que debilita el cuerpo y la mente, o que hace declinar su prosperidad, o que surge en dependencia de ellos; este es un término para los desastres corporales y mentales, tanto externos —como leones, tigres y otros— como internos —como el deseo sensorial y demás—. 'Soportando los obstáculos' significa que aguanta dichos obstáculos mediante la paciencia de la aceptación y mediante cualidades como la energía. 'Sin temor' (achambhī) significa que no tiene el miedo que provoca parálisis. ¿Qué se quiere decir con esto? Que al igual que esos cuatro ascetas, al estar 'contento con cualquier tipo de requisito', uno se establece en el contento, que es la base de la práctica. Uno se siente 'en casa en las cuatro direcciones' mediante el desarrollo de la amabilidad universal (mettā) y otras virtudes hacia las cuatro direcciones, y es 'sin aversión' por la ausencia de miedo que cause repulsión hacia los seres y las cosas condicionadas. Debido a que está en casa en las cuatro direcciones, puede soportar cualquier obstáculo de la clase mencionada, y al no tener aversión, no tiene temor. Habiendo visto estas excelentes cualidades de la práctica y habiendo practicado correctamente, he alcanzado la iluminación de un Paccekabuddha. O alternativamente: habiendo comprendido que 'al estar contento con cualquier cosa como aquellos ascetas, uno está en casa en las cuatro direcciones de la manera explicada', y deseando tal estado, practiqué correctamente y lo alcancé. Por lo tanto, cualquier otro que desee tal estado, soportando los obstáculos por estar en casa en las cuatro direcciones y siendo imperturbable por la ausencia de aversión, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. El resto se entiende según el método ya explicado. จาตุทฺทิสคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre las cuatro direcciones ha concluido. ๔๓. ทุสฺสงฺคหาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสี กาลมกาสิ. ตโต วีติวตฺเตสุ โสกทิวเสสุ เอกํ ทิวสํ อมจฺจา ‘‘ราชูนํ นาม เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อคฺคมเหสี อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา, สาธุ, เทโว, อญฺญํ เทวึ อาเนตู’’ติ ยาจึสุ. ราชา‘‘เตน หิ, ภเณ, ชานาถา’’ติ อาห. เต ปริเยสนฺตา สามนฺตรชฺเช ราชา มโต. ตสฺส เทวี รชฺชํ อนุสาสติ. สา จ คพฺภินี โหติ. อมจฺจา ‘‘อยํ รญฺโญ อนุรูปา’’ติ ญตฺวา ตํ ยาจึสุ. สา ‘‘คพฺภินี นาม มนุสฺสานํ อมนาปา โหติ, สเจ อาคเมถ, ยาว วิชายามิ, เอวํ โหตุ, โน เจ, อญฺญํ ปริเยสถา’’ติ อาห. เต รญฺโญปิ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘คพฺภินีปิ โหตุ อาเนถา’’ติ. เต อาเนสุํ. ราชา ตํ อภิสิญฺจิตฺวา สพฺพํ มเหสีโภคํ อทาสิ. ตสฺสา ปริชนญฺจ นานาวิเธหิ [Pg.79] ปณฺณากาเรหิ สงฺคณฺหาติ. สา กาเลน ปุตฺตํ วิชายิ. ตมฺปิ ราชา อตฺตโน ชาตปุตฺตมิว สพฺพิริยาปเถสุ องฺเก จ อุเร จ กตฺวา วิหรติ. ตโต เทวิยา ปริชโน จินฺเตสิ ‘‘ราชา อติวิย สงฺคณฺหาติ กุมารํ, อติวิสฺสาสนิยานิ ราชหทยานิ, หนฺท นํ ปริเภเทมา’’ติ. 43. Sobre el verso 'Difíciles de complacer' (dussaṅgahā), ¿cuál es su origen? Se dice que la reina principal del rey de Bārāṇasī falleció. Después de que pasaron los días de duelo, un día los ministros le suplicaron: 'Majestad, una reina principal es necesaria para los diversos deberes de los reyes; sería bueno que el soberano trajera a otra reina'. El rey dijo: 'En ese caso, señores, busquen una'. Mientras buscaban, el rey de un reino vecino murió. Su reina gobernaba el reino y estaba embarazada. Los ministros, sabiendo que sería adecuada para el rey, le pidieron que viniera. Ella dijo: 'Una mujer embarazada suele ser desagradable para la gente; si pueden esperar hasta que dé a luz, que así sea. Si no, busquen a otra'. Ellos informaron este asunto al rey. El rey dijo: 'Incluso si está embarazada, tráiganla'. La trajeron. El rey la consagró, le dio todos los privilegios de una reina y agasajó a su séquito con diversos regalos. Con el tiempo, ella dio a luz a un hijo. El rey lo trataba como a su propio hijo carnal, llevándolo en su regazo y contra su pecho durante todas sus actividades. Entonces, el séquito de la reina pensó: 'El rey favorece en exceso al príncipe; los corazones de los reyes son muy poco fiables. Vamos a crear una ruptura entre ellos'. ตโต กุมารํ – ‘‘ตฺวํ, ตาต, อมฺหากํ รญฺโญ ปุตฺโต, น อิมสฺส รญฺโญ, มา เอตฺถ วิสฺสาสํ อาปชฺชี’’ติ อาหํสุ. อถ กุมาโร ‘‘เอหิ ปุตฺตา’’ติ รญฺญา วุจฺจมาโนปิ หตฺเถ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมาโนปิ ปุพฺเพ วิย ราชานํ น อลฺลียติ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ วีมํสนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘อเร, เอเต มยา เอวํ สงฺคหิตาปิ ปฏิกูลวุตฺติโน เอวา’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต. ‘‘ราชา ปพฺพชิโต’’ติ อมจฺจปริชนาปิ พหู ปพฺพชิตา, ‘‘สปริชโน ราชา ปพฺพชิโต’’ติ มนุสฺสา ปณีเต ปจฺจเย อุปเนนฺติ. ราชา ปณีเต ปจฺจเย ยถาวุฑฺฒํ ทาเปติ. ตตฺถ เย สุนฺทรํ ลภนฺติ, เต ตุสฺสนฺติ. อิตเร อุชฺฌายนฺติ ‘‘มยํ ปริเวณสมฺมชฺชนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺตา ลูขภตฺตํ ชิณฺณวตฺถญฺจ ลภามา’’ติ. โส ตมฺปิ ญตฺวา ‘‘อเร, ยถาวุฑฺฒํ ทิยฺยมาเนปิ นาม อุชฺฌายนฺติ, อโห, อยํ ปริสา ทุสฺสงฺคหา’’ติ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอโก อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตตฺถ อาคเตหิ จ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ – Entonces le dijeron al príncipe: 'Tú, querido, eres el hijo de nuestro rey, no de este rey; no confíes en él'. Luego, aunque el rey lo llamaba 'hijo' e incluso cuando lo tomaba de la mano para atraerlo hacia sí, el príncipe ya no se acercaba al rey como antes. El rey, preguntándose '¿qué es esto?', investigó y conoció la situación, pensando: '¡Ah! Incluso después de haber sido favorecidos por mí de esta manera, se han vuelto hostiles'. Desencantado, renunció al reino y se ordenó monje. Al ver que el rey se había ordenado, muchos ministros y miembros de su séquito también se ordenaron. La gente, pensando 'el rey y su séquito se han ordenado', les ofrecían excelentes requisitos. El rey hacía distribuir los excelentes requisitos según la antigüedad. Aquellos que recibían cosas de buena calidad estaban satisfechos, pero los otros se quejaban: 'Nosotros realizamos todas las tareas, como barrer los recintos y demás, y sin embargo recibimos comida tosca y mantos viejos'. Al enterarse de esto, el rey pensó: '¡Ah! Se quejan incluso cuando las cosas se dan según la antigüedad; verdaderamente, esta comunidad es difícil de complacer'. Tomando su cuenco y sus mantos, entró solo en el bosque, emprendió la meditación de visión profunda (vipassanā) y realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Cuando los que llegaron le preguntaron por su tema de meditación, recitó este verso: ‘‘ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา; อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. ‘Incluso algunos que han renunciado son difíciles de complacer, así como los laicos que viven en el hogar; siendo uno desinteresado por los hijos de otros, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte’. สา อตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปน โยชนา – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, เย อสนฺโตสาภิภูตา, ตถาวิธา เอว จ อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา. เอตมหํ ทุสฺสงฺคหภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. El significado del verso es claro. Esta es la construcción: 'Incluso algunos monjes son difíciles de complacer', refiriéndose a aquellos abrumados por el descontento, 'y de igual manera los laicos que viven en el hogar'. 'Siendo yo indiferente a esta dificultad de complacer a otros, emprendí la visión profunda y alcancé la iluminación de un Paccekabuddha'. El resto debe entenderse según el método anterior. ทุสฺสงฺคหคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre los difíciles de complacer ha concluido. ๔๔. โอโรปยิตฺวาติ [Pg.80] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา คิมฺหานํ ปฐเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตตฺถ รมณีเย ภูมิภาเค นีลฆนปตฺตสญฺฉนฺนํ โกวิฬารรุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘โกวิฬารมูเล มม สยนํ ปญฺญาเปถา’’ติ วตฺวา อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปสิ. ปุน คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตทา โกวิฬาโร ปุปฺผิโต โหติ, ตทาปิ ตเถว อกาสิ. ปุน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส คโต. ตทา โกวิฬาโร สญฺฉินฺนปตฺโต สุกฺขรุกฺโข วิย โหติ. ตทาปิ โส อทิสฺวาว ตํ รุกฺขํ ปุพฺพปริจเยน ตตฺเถว เสยฺยํ อาณาเปสิ. อมจฺจา ชานนฺตาปิ ‘‘รญฺญา อาณตฺต’’นฺติ ภเยน ตตฺถ สยนํ ปญฺญาเปสุํ. โส อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปนฺโต ตํ รุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘อเร, อยํ ปุพฺเพ สญฺฉนฺนปตฺโต มณิมโย วิย อภิรูปทสฺสโน อโหสิ. ตโต มณิวณฺณสาขนฺตเร ฐปิตปวาฬงฺกุรสทิเสหิ ปุปฺเผหิ สสฺสิริกจารุทสฺสโน อโหสิ. มุตฺตาทลสทิสวาลิกากิณฺโณ จสฺส เหฏฺฐา ภูมิภาโค พนฺธนา ปมุตฺตปุปฺผสญฺฉนฺโน รตฺตกมฺพลสนฺถโต วิย อโหสิ. โส นามชฺช สุกฺขรุกฺโข วิย สาขามตฺตาวเสโส ฐิโต. ‘อโห, ชราย อุปหโต โกวิฬาโร’’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อนุปาทินฺนมฺปิ ตาว ชรา หญฺญติ, กิมงฺค ปน อุปาทินฺน’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตทนุสาเรเนว สพฺพสงฺขาเร ทุกฺขโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต ‘‘อโห วตาหมฺปิ สญฺฉินฺนปตฺโต โกวิฬาโร วิย อเปตคิหิพฺยญฺชโน ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถยมาโน อนุปุพฺเพน ตสฺมึ สยนตเล ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตโต คมนกาเล อมจฺเจหิ ‘‘กาโล คนฺตุํ, มหาราชา’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ – 44. ¿Cuál es el origen de [el verso que comienza con] «Oropayitvā»? Se cuenta que en Bārāṇasī, un rey llamado Cātumāsika Brahmadatta fue al parque en el primer mes del verano. Allí vio, en un lugar encantador, un árbol koviḷāra cubierto de densas hojas verdes y, tras decir: «Preparen mi lecho al pie del árbol koviḷāra», se divirtió en el parque y por la noche descansó allí. Nuevamente, en el mes intermedio del verano, fue al parque; en aquel momento el koviḷāra estaba en flor, y procedió de la misma manera. Nuevamente, en el último mes del verano, regresó. Entonces el koviḷāra tenía sus hojas caídas y parecía un árbol seco. En esa ocasión, sin observar el árbol, por su antiguo hábito ordenó que prepararan su lecho en el mismo lugar. Los ministros, aun sabiéndolo, por temor a la orden del rey, prepararon allí el lecho. Él, tras divertirse en el parque, mientras descansaba allí al atardecer, vio el árbol y reflexionó: «¡Ah! Antes este árbol estaba cubierto de hojas y era de hermosa apariencia, como si estuviera hecho de joyas. Después, entre sus ramas de color de gema, con flores semejantes a brotes de coral, era glorioso y bello de contemplar. El suelo debajo estaba cubierto de arena como si fueran perlas, y alfombrado de flores desprendidas de sus tallos, parecía cubierto por una manta roja. Hoy está allí como un árbol seco, quedando solo las ramas. ¡Ay, el árbol koviḷāra ha sido golpeado por la vejez!». Pensando: «Si incluso lo que no posee conciencia es herido por la vejez, ¡qué decir de lo que posee conciencia!», obtuvo la percepción de la impermanencia. Siguiendo ese mismo camino, contemplando todos los fenómenos condicionados como sufrimiento y no-yo, deseando: «¡Oh, ojalá yo también pudiera despojarme de las marcas de la vida laica como este árbol koviḷāra cuyas hojas han caído!», gradualmente, mientras yacía sobre su costado derecho en ese mismo lecho, realizó el conocimiento de un Paccekabuddha. Luego, al momento de partir, cuando los ministros le dijeron: «Es hora de irse, Gran Rey», él respondió: «Yo ya no soy rey», y tras decir esto y lo demás, de la manera explicada anteriormente, recitó este verso: ‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร; เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiéndome despojado de las marcas del laico, como un árbol koviḷāra cuyas hojas han caído; habiendo cortado, como un héroe, las ataduras laicas, uno debe vagar solitario como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ โอโรปยิตฺวาติ อปเนตฺวา. คิหิพฺยญฺชนานีติ เกสมสฺสุโอทาตวตฺถาลงฺการมาลาคนฺธวิเลปนอิตฺถิปุตฺตทาสิทาสาทีนิ. เอตานิ หิ คิหิภาวํ [Pg.81] พฺยญฺชยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คิหิพฺยญฺชนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สญฺฉินฺนปตฺโตติ ปติตปตฺโต. เฉตฺวานาติ มคฺคญาเณน ฉินฺทิตฺวา. วีโรติ มคฺควีริยสมนฺนาคโต. คิหิพนฺธนานีติ กามพนฺธนานิ. กามา หิ คิหีนํ พนฺธนานิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ. En este contexto, «oropayitvā» significa habiéndose despojado. «Las marcas del laico» (gihibyañjanāni) se refiere al cabello, la barba, las ropas blancas, los adornos, las guirnaldas, los perfumes, los ungüentos, la esposa, los hijos, los siervos, las siervas y demás. Estos, en efecto, manifiestan el estado de laico; por eso se denominan «marcas del laico». «Cuyas hojas han caído» (sañchinnapatto) significa con las hojas desprendidas. «Habiendo cortado» (chetvāna) significa habiendo cortado con el conocimiento del camino. «Héroe» (vīro) significa aquel dotado de la energía del camino. «Las ataduras laicas» (gihibandhanāni) son las ataduras de los placeres sensuales; pues los placeres sensuales son las ataduras de los laicos. Este es el significado de los términos. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ‘‘อโห วตาหมฺปิ โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร ภเวยฺย’’นฺติ เอวญฺหิ จินฺตยมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. Este es el sentido: «Pensando: “¡Oh, ojalá yo también pueda despojarme de las marcas del laico como el árbol koviḷāra cuyas hojas han caído!”, emprendí la visión cabal y alcancé la iluminación de un Paccekabuddha». El resto debe entenderse según el método anterior. โกวิฬารคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต. La explicación del verso del árbol koviḷāra ha terminado. El primer capítulo ha concluido. ๔๕-๔๖. สเจ ลเภถาติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ทฺเว ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต อโหสิ, กนิฏฺโฐ ปุโรหิตสฺส ปุตฺโต อโหสิ. เต เอกทิวสํเยว ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา เอกทิวสเมว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา สหปํสุกีฬิตสหายกา อเหสุํ. ปุโรหิตปุตฺโต ปญฺญวา อโหสิ. โส ราชปุตฺตํ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ ปิตุโน อจฺจเยน รชฺชํ ลภิสฺสสิ, อหํ ปุโรหิตฏฺฐานํ, สุสิกฺขิเตน จ สุขํ รชฺชํ อนุสาสิตุํ สกฺกา, เอหิ สิปฺปํ อุคฺคเหสฺสามา’’ติ. ตโต อุโภปิ ปุพฺโพปจิตกมฺมา หุตฺวา คามนิคมาทีสุ ภิกฺขํ จรมานา ปจฺจนฺตชนปทคามํ คตา. ตญฺจ คามํ ปจฺเจกพุทฺธา ภิกฺขาจารเวลาย ปวิสนฺติ. อถ มนุสฺสา ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา อุสฺสาหชาตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺติ, ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ อุปนาเมนฺติ, มาเนนฺติ, ปูเชนฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อมฺเหหิ สทิสา อุจฺจากุลิกา นาม นตฺถิ, อถ จ ปนิเม มนุสฺสา ยทิ อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ ภิกฺขํ เทนฺติ, ยทิ จ นิจฺฉนฺติ, น เทนฺติ, อิเมสํ ปน ปพฺพชิตานํ เอวรูปํ สกฺการํ กโรนฺติ, อทฺธา เอเต กิญฺจิ สิปฺปํ ชานนฺติ, หนฺท เนสํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหามา’’ติ. 45-46. ¿Cuál es el origen de [el verso que comienza con] «Sace labhetha»? Se cuenta que antiguamente, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, dos aspirantes a Paccekabuddha se ordenaron y, tras cumplir durante veinte mil años con los deberes de ir y venir, renacieron en el mundo de los devas. Al morir allí, el mayor de ellos se convirtió en el hijo del rey de Bārāṇasī, y el menor en el hijo del capellán de la corte (purohita). Ambos fueron concebidos el mismo día, nacieron del vientre materno el mismo día y fueron compañeros de juegos en la infancia. El hijo del capellán era sabio y le dijo al príncipe: «Amigo, tras la muerte de tu padre, tú obtendrás el reino y yo la posición de capellán. Es posible gobernar un reino con facilidad para alguien bien instruido; ven, aprendamos un arte». Entonces, ambos, poseyendo méritos acumulados anteriormente, recorrieron aldeas y ciudades mendigando comida hasta llegar a una aldea fronteriza. Los Paccekabuddhas entraban en esa aldea a la hora de pedir limosna. Entonces, la gente, al ver a los Paccekabuddhas, se llenaba de entusiasmo, preparaba asientos, les ofrecía comida y bebida excelente, y los honraba y veneraba. A los dos jóvenes se les ocurrió esto: «No hay nadie de linaje tan noble como el nuestro, sin embargo, estas personas nos dan limosna si quieren y, si no quieren, no nos la dan. Pero a estos monjes les rinden tales honores; ciertamente deben conocer algún arte. ¡Ea! Aprendamos ese arte de ellos». เต [Pg.82] มนุสฺเสสุ ปฏิกฺกนฺเตสุ โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ยํ, ภนฺเต, ตุมฺเห สิปฺปํ ชานาถ, ตํ อมฺเหปิ สิกฺขาเปถา’’ติ ยาจึสุ. ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ อาหํสุ. เต ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชึสุ. ตโต เนสํ ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘เอวํ โว นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺติ, ตสฺมา เอเกเนว นิสีทิตพฺพํ, เอเกน จงฺกมิตพฺพํ, ฐาตพฺพํ, สยิตพฺพ’’นฺติ ปาฏิเยกฺกํ ปณฺณสาลมทํสุ. ตโต เต อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทึสุ. ปุโรหิตปุตฺโต นิสินฺนกาลโต ปภุติ จิตฺตสมาธานํ ลทฺธา ฌานํ ลภิ. ราชปุตฺโต มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ตสฺส สนฺติกํ อาคโต. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ อิธ นิสีทา’’ติ. โส ตตฺถ มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส กิร, สมฺม, สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺตี’’ติ ปุโรหิตปุตฺโต ‘‘เอวํ, สมฺม, เตน หิ ตฺวํ อตฺตโน นิสินฺโนกาสํ เอว คจฺฉ, อุคฺคเหสฺสามิ อิมสฺส สิปฺปสฺส นิปฺผตฺติ’’นฺติ อาห. โส คนฺตฺวา ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ปุริมนเยเนว ติกฺขตฺตุํ อาคโต. Una vez que la gente se hubo retirado, aprovechando la oportunidad, les suplicaron a los Paccekabuddhas: «Venerables, enséñennos el arte que conocen». Los Paccekabuddhas respondieron: «No es posible aprenderlo sin haber renunciado a la vida mundana». Ellos solicitaron la ordenación y se ordenaron. Entonces, los Paccekabuddhas les instruyeron en la conducta apropiada (abhisamācārika), como la forma de vestirse con el manto inferior y cubrirse con el superior, diciéndoles: «El éxito en este arte se alcanza mediante el deleite en la soledad; por lo tanto, uno debe sentarse solo, caminar solo, permanecer solo y dormir solo». Les entregaron a cada uno una cabaña de hojas por separado. Una vez allí, entraron en sus respectivas cabañas y se sentaron. Desde el momento en que se sentó, el hijo del capellán obtuvo la unificación de la mente y alcanzó el jhāna. Sin embargo, al cabo de un instante, el hijo del rey se sintió inquieto y se acercó a él. Al verlo, el otro le preguntó: «¿Qué sucede, amigo?». Él respondió: «Me siento inquieto». «Entonces, siéntate aquí», le dijo. Después de sentarse allí por un momento, dijo: «Amigo, dicen que el éxito en este arte proviene del deleite en la soledad». El hijo del capellán dijo: «Así es, amigo; por lo tanto, ve a tu propio lugar de meditación y yo alcanzaré el éxito en este arte». Él se marchó, pero al poco tiempo volvió a sentirse inquieto y regresó de la misma manera hasta tres veces. ตโต นํ ปุโรหิตปุตฺโต ตเถว อุยฺโยเชตฺวา ตสฺมึ คเต จินฺเตสิ ‘‘อยํ อตฺตโน จ กมฺมํ หาเปติ, มม จ อิธาภิกฺขณํ อาคจฺฉนฺโต’’ติ. โส ปณฺณสาลโต นิกฺขมฺม อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ. อิตโร อตฺตโน ปณฺณสาลาเยว นิสินฺโน ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา ตสฺส ปณฺณสาลํ อาคนฺตฺวา อิโต จิโต จ มคฺคนฺโตปิ ตํ อทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘โย คหฏฺฐกาเล ปณฺณาการมฺปิ อาทาย อาคโต มํ ทฏฺฐุํ น ลภติ, โส นาม มยิ อาคเต ทสฺสนมฺปิ อทาตุกาโม ปกฺกามิ, อโห, เร จิตฺต, น ลชฺชสิ, ยํ มํ จตุกฺขตฺตุํ อิธาเนสิ, โสทานิ เต วเส น วตฺติสฺสามิ, อญฺญทตฺถุ ตํเยว มม วเส วตฺตาเปสฺสามี’’ติ อตฺตโน เสนาสนํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. อิตโรปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. เต อุโภปิ มโนสิลาตเล นิสีทิตฺวา ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ อิมา อุทานคาถาโย อภาสึสุ – Entonces, el hijo del capellán lo despidió de la misma manera y, tras su partida, pensó: «Este hombre descuida su propia tarea y también la mía viniendo aquí constantemente». Salió de su cabaña de hojas y se adentró en el bosque. El otro, sentado en su propia cabaña, volvió a sentirse inquieto al cabo de un instante y, al ir a la cabaña de su compañero y buscarlo por todas partes sin encontrarlo, reflexionó: «Aquel que incluso en su vida de laico venía con presentes y no lograba verme, ahora, cuando yo vengo, se ha marchado sin querer darme siquiera la oportunidad de verlo. ¡Ah, mente!, no tienes vergüenza, pues me has traído aquí cuatro veces. Ahora no actuaré bajo tu dominio, sino que, por el contrario, te pondré a ti bajo el mío». Habiendo entrado en su propio alojamiento, emprendió la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de un Paccekabuddha y partió por el aire hacia el declive de Nandamūlaka. El otro también entró en el bosque, emprendió la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y se dirigió al mismo lugar. Ambos, sentados sobre la meseta de roca de arsénico rojo, recitaron individualmente estas estrofas de exclamación inspirada (udāna): ‘‘สเจ [Pg.83] ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ; อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา. «Si uno encuentra a un compañero prudente, un camarada de conducta noble y sabio, que camine con uno; superando todos los peligros, uno debería caminar con él, gozoso y atento». ‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ; ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค’’ติ. «Si uno no encuentra a un compañero prudente, un camarada de conducta noble y sabio, que camine con uno; como un rey que abandona un reino conquistado, uno debería caminar solo, como un elefante Mātaṅga en el bosque». ตตฺถ นิปกนฺติ ปกตินิปุณํ ปณฺฑิตํ กสิณปริกมฺมาทีสุ กุสลํ. สาธุวิหารินฺติ อปฺปนาวิหาเรน วา อุปจาเรน วา สมนฺนาคตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. ตตฺถ นิปกตฺเตน ธิติสมฺปทา วุตฺตา. อิธ ปน ธิติสมฺปนฺนเมวาติ อตฺโถ. ธิติ นาม อสิถิลปรกฺกมตา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิจ ธิกตปาโปติปิ ธีโร. ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ยถา ปฏิราชา ‘‘วิชิตํ รฏฺฐํ อนตฺถาวห’’นฺติ ญตฺวา รชฺชํ ปหาย เอโก จรติ, เอวํ พาลสหายํ ปหาย เอโก จเร. อถ วา ราชาว รฏฺฐนฺติ ยถา สุตโสโม ราชา วิชิตํ รฏฺฐํ ปหาย เอโก จริ, ยถา จ มหาชนโก, เอวํ เอโก จเรติ อยมฺปิ ตสฺสตฺโถ. เสสํ วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. En este contexto, 'prudente' (nipakaṃ) significa alguien naturalmente perspicaz, sabio, experto en la preparación de los kasiṇas y demás prácticas. 'De conducta noble' (sādhuvihāriṃ) significa dotado de la morada de la absorción (appanā) o del acceso (upacāra). 'Sabio' (dhīraṃ) significa dotado de firmeza (dhiti). En ese término, por medio de la prudencia se indica la perfección de la firmeza; pero aquí, el sentido es simplemente alguien dotado de firmeza. La firmeza es el esfuerzo inquebrantable; es un epíteto para la energía que surge así: «Que mi piel y mis tendones permanezcan [aunque mi carne y sangre se sequen]». Además, se le llama 'dhīra' porque ha desechado el mal. 'Como un rey que abandona un reino conquistado': así como un rey natural, al comprender que el reino conquistado conlleva perjuicio, renuncia a la soberanía y camina solo; del mismo modo, habiendo abandonado al compañero necio, uno debería caminar solo. O bien, 'como un rey que abandona el reino': así como el rey Sutasoma caminó solo tras abandonar su reino conquistado, y como el rey Mahājanaka; este es también el significado de esa frase. El resto puede entenderse siguiendo lo ya expuesto, por lo que no se detalla. สหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación de las estrofas sobre el compañero ha concluido. ๔๗. อทฺธา ปสํสามาติ อิมิสฺสา คาถาย ยาว อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน ปจฺเจกพุทฺธานํ นิสชฺชา, ตาว จาตุทฺทิสคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ. อยํ ปน วิเสโส – ยถา โส ราชา รตฺติยา ติกฺขตฺตุํ อุพฺพิชฺชิ, น ตถา อยํ, เนวสฺส ยญฺโญ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. โส อากาสตเล ปญฺญตฺเตสุ อาสเนสุ ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, อนวชฺชโภชิโน นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อนวชฺชโภชิโน’ติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา ลทฺธา นิพฺพิการา ภุญฺชาม, มหาราชา’’ติ. ตํ สุตฺวา รญฺโญ เอตทโหสิ ‘‘ยํนูนาหํ อิเม อุปปริกฺเขยฺยํ เอทิสา วา โน วา’’ติ. ตํ ทิวสํ กณาชเกน [Pg.84] พิลงฺคทุติเยน ปริวิสิ. ปจฺเจกพุทฺธา อมตํ ภุญฺชนฺตา วิย นิพฺพิการา ภุญฺชึสุ. ราชา ‘‘โหนฺติ นาม เอกทิวสํ ปฏิญฺญาตตฺตา นิพฺพิการา, สฺเว ชานิสฺสามี’’ติ สฺวาตนายปิ นิมนฺเตสิ. ตโต ทุติยทิวเสปิ ตเถวากาสิ. เตปิ ตเถว ปริภุญฺชึสุ. อถ ราชา ‘‘อิทานิ สุนฺทรํ ทตฺวา วีมํสิสฺสามี’’ติ ปุนปิ นิมนฺเตตฺวา, ทฺเว ทิวเส มหาสกฺการํ กตฺวา, ปณีเตน อติวิจิตฺเรน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. เตปิ ตเถว นิพฺพิการา ภุญฺชิตฺวา รญฺโญ มงฺคลํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. ราชา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ‘‘อนวชฺชโภชิโนว เอเต สมณา, อโห วตาหมฺปิ อนวชฺชโภชี ภเวยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา มหารชฺชํ ปหาย ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อตฺตโน อารมฺมณํ วิภาเวนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – 47. En cuanto a las palabras 'Addhā pasaṃsāma' (Ciertamente alabamos), el origen de este verso es similar al del verso de las cuatro direcciones (ver pp. 444-45), hasta el punto en que los Paccekabuddhas se sientan en los asientos preparados en la terraza superior. Sin embargo, hay esta diferencia: a diferencia del rey de aquel relato, este no se despertó con miedo tres veces durante la noche, ni preparó un sacrificio. Después de invitar a los Paccekabuddhas a sentarse en los asientos preparados en la terraza superior, les preguntó: '¿Quiénes son ustedes?'. Ellos respondieron: 'Gran rey, somos llamados "aquellos que comen de manera intachable" (anavajjabhojino)'. 'Venerables, ¿cuál es el significado de "comer de manera intachable"?'. 'Ya sea que obtengamos algo bueno o malo, permanecemos imperturbables (nibbikārā) al comerlo, gran rey'. Al escuchar esto, el rey pensó: 'Permítanme examinarlos para descubrir si esto es así o no'. Ese día, les sirvió arroz partido con gachas agrias como acompañamiento. Los Paccekabuddhas lo comieron imperturbables, como si estuvieran consumiendo ambrosía (amata). El rey pensó: 'Que no se perturben este día es debido a su afirmación. Lo descubriré mañana'. Los invitó para la comida del día siguiente. Al segundo día hizo lo mismo, y ellos comieron de la misma manera. Entonces el rey pensó: 'Ahora los investigaré después de haberles dado buena comida', y volvió a invitarlos. Durante los dos días siguientes, les mostró gran honor y les sirvió varios tipos de comida deliciosa y variada. Una vez más, comieron de la misma manera, imperturbables, y después de recitar una bendición para el rey, se marcharon. Poco después de que se partieran, el rey reflexionó: '¡Estos ascetas realmente comen de manera intachable! ¡Oh, ojalá yo también pudiera ser alguien que coma de manera intachable!'. Entonces, habiendo abandonado su gran reino, renunció a la vida mundana, emprendió la meditación de introspección (vipassanā) y se convirtió en un Paccekabuddha. En medio de los Paccekabuddhas, al pie del árbol Mañjūsaka, esclareciendo su propia motivación, recitó este verso: ‘‘อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา; เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. 'Ciertamente alabamos la excelencia de la compañía; se debe frecuentar a compañeros superiores o iguales. Al no encontrar a tales compañeros, viviendo de manera intachable, uno debe andar solo como el cuerno de un rinoceronte'. สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. เกวลํ ปน สหายสมฺปทนฺติ เอตฺถ อเสเขหิ สีลาทิกฺขนฺเธหิ สมฺปนฺนา สหายา เอว สหายสมฺปทาติ เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยายํ วุตฺตา สหายสมฺปทา, ตํ สหายสมฺปทํ อทฺธา ปสํสาม, เอกํเสเนว โถเมมาติ วุตฺตํ โหติ. กถํ? เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายาติ. กสฺมา? อตฺตโน หิ สีลาทีหิ เสฏฺเฐ เสวมานสฺส สีลาทโย ธมฺมา อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. สเม เสวมานสฺส อญฺญมญฺญํ สมธารเณน กุกฺกุจฺจสฺส วิโนทเนน จ ลทฺธา น ปริหายนฺติ. เอเต ปน สหายเก เสฏฺเฐ จ สเม จ อลทฺธา กุหนาทิมิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ตตฺถ จ ปฏิฆานุนยํ อนุปฺปาเทนฺโต อนวชฺชโภชี หุตฺวา อตฺถกาโม กุลปุตฺโต เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อหมฺปิ หิ เอวํ จรนฺโต อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคโตมฺหีติ. Este verso es claro en cuanto al significado de sus términos. No obstante, la expresión 'la excelencia de la compañía' (sahāyasampadaṃ) debe entenderse como la excelencia de la compañía con compañeros que poseen el conjunto de virtudes de la conducta moral y otras cualidades de aquellos que están más allá del entrenamiento (asekha). Esta es la construcción del sentido aquí: 'Ciertamente alabamos la excelencia de la compañía', lo que significa que exaltamos definitivamente esta excelencia tal como se ha declarado. ¿Cómo? Se debe recurrir a compañeros que sean iguales o superiores a uno mismo. ¿Por qué? Porque cuando uno recurre a aquellos que son superiores en conducta moral y otras virtudes, las propias virtudes, si aún no han surgido, surgirán; y si ya han surgido, alcanzarán el crecimiento, el incremento y la madurez. Cuando uno recurre a aquellos que son iguales, mediante el apoyo mutuo y la disipación del remordimiento (kukkucca), no se decaerá de lo que ya se ha obtenido. 'Al no encontrar a estos': Si uno no obtiene compañeros que sean superiores o iguales, debe evitar los medios de vida incorrectos, como el engaño y otros, y comer comida que haya sido adquirida justa y rectamente. 'Viviendo de manera intachable': Sin despertar aversión ni apego respecto a la comida, un hijo de buena familia que desea el bien debe vivir solo como el cuerno de un rinoceronte. Pues yo también, viviendo de tal manera, he alcanzado este logro. อนวชฺชโภชิคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre comer de manera intachable. ๔๘. ทิสฺวา [Pg.85] สุวณฺณสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา คิมฺหสมเย ทิวาเสยฺยํ อุปคโต. สนฺติเก จสฺส วณฺณทาสี โคสีตจนฺทนํ ปิสติ. ตสฺสา เอกพาหายํ เอกํ สุวณฺณวลยํ, เอกพาหายํ ทฺเว, ตานิ สงฺฆฏฺฏนฺติ อิตรํ น สงฺฆฏฺฏติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมว คณวาเส สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ ปุนปฺปุนํ ตํ ทาสึ โอโลกยมาโน จินฺเตสิ. เตน จ สมเยน สพฺพาลงฺการภูสิตา เทวี ตํ พีชยนฺตี ฐิตา โหติ. สา ‘‘วณฺณทาสิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต มญฺเญ ราชา’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ทาสึ อุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปิสิตุมารทฺธา. ตสฺสา อุโภสุ พาหาสุ อเนเก สุวณฺณวลยา, เต สงฺฆฏฺฏนฺตา มหาสทฺทํ ชนยึสุ. ราชา สุฏฺฐุตรํ นิพฺพินฺโน ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ อนุตฺตเรน สุเขน สุขิตํ นิปนฺนํ จนฺทนหตฺถา เทวี อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาลิมฺปามิ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา – ‘‘อเปหิ, มา อาลิมฺปาหี’’ติ อาห. สา ‘‘กิสฺส, มหาราชา’’ติ อาห. โส ‘‘นาหํ ราชา’’ติ. เอวเมเตสํ ตํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา อมจฺจา อุปสงฺกมึสุ. เตหิปิ มหาราชวาเทน อาลปิโต ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา’’ติ อาห. เสสํ ปฐมคาถาย วุตฺตสทิสเมว. 48. En cuanto al verso 'Disvā suvaṇṇassa' (Viniendo los de oro), ¿cuál es su origen? Cierto rey de Bārāṇasī se había retirado a descansar durante la tarde en la estación de verano. Cerca de él, una servidora estaba moliendo sándalo gosīsa. En uno de sus brazos llevaba un solo brazalete de oro, y en el otro llevaba dos. Estos dos chocaban entre sí, mientras que el brazalete único no hacía ruido. Al ver esto, observando a la servidora una y otra vez, el rey reflexionó: 'Del mismo modo, hay choques cuando uno vive en grupo, pero no hay choques cuando uno vive solo'. En esa ocasión, la reina, adornada con todos sus ornamentos, estaba allí abanicándolo. Ella pensó: 'Parece que el rey se ha enamorado de esa servidora'. Entonces despidió a la servidora y comenzó ella misma a moler el sándalo. Había muchos brazaletes de oro en ambos brazos de ella, y al chocar entre sí, producían un gran ruido. El rey, aún más desencantado, incluso mientras permanecía recostado sobre su lado derecho, emprendió la meditación de introspección y realizó el despertar de un Paccekabuddha. Mientras yacía allí disfrutando de la felicidad insuperable, la reina se le acercó con sándalo en sus manos y dijo: 'Permítame ungirlo, gran rey'. El rey dijo: 'Vete. No me unjas'. Ella preguntó: '¿Por qué es esto, gran rey?'. Él respondió: 'Yo no soy el rey'. Los ministros, habiendo escuchado su conversación, se acercaron. Cuando también se dirigieron a él como 'gran rey', él dijo: 'Oh amigos, yo no soy el rey'. El resto es similar a la explicación dada en relación con el primer verso. อยํ ปน คาถาวณฺณนา – ทิสฺวาติ โอโลเกตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ กญฺจนสฺส ‘‘วลยานี’’ติ ปาฐเสโส. สาวเสสปาโฐ หิ อยํ อตฺโถ. ปภสฺสรานีติ ปภาสนสีลานิ, ชุติมนฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อยํ ปน โยชนา – ทิสฺวา ภุชสฺมึ สุวณฺณสฺส วลยานิ ‘‘คณวาเส สติ สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Este es el comentario del verso: 'Disvā' significa habiendo observado. En 'Suvaṇṇassa' (de oro), debe añadirse la palabra 'valayāni' (brazaletes), pues la lectura original está incompleta. Este es el sentido del texto parcial. 'Pabhassarāni' significa que tienen la naturaleza de brillar, es decir, que son radiantes. El resto es de significado claro. Esta es la construcción: habiendo visto los brazaletes de oro en el brazo, reflexionando de este modo: 'Hay choque cuando se vive en grupo, pero no hay choque cuando se vive solo', emprendí la meditación de introspección y alcancé el despertar de un Paccekabuddha. El resto es según el método ya explicado. สุวณฺณวลยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre los brazaletes de oro. ๔๙. เอวํ ทุติเยนาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘เทวึ คเหตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘น, มหาราช, อราชกํ รชฺชํ อมฺเหหิ สกฺกา รกฺขิตุํ, สามนฺตราชาโน อาคมฺม วิลุมฺปิสฺสนฺติ, ยาว เอกปุตฺโตปิ อุปฺปชฺชติ, ตาว อาคเมหี’’ติ สญฺญาเปสุํ. มุทุจิตฺโต ราชา [Pg.86] อธิวาเสสิ. อถ เทวี คพฺภํ คณฺหิ. ราชา ปุนปิ เต อาณาเปสิ – ‘‘เทวี คพฺภินี, ปุตฺตํ ชาตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘ทุชฺชานํ, มหาราช, เอตํ เทวี ปุตฺตํ วา วิชายิสฺสติ ธีตรํ วา, วิชายนกาลํ ตาว อาคเมหี’’ติ ปุนปิ สญฺญาเปสุํ. อถ สา ปุตฺตํ วิชายิ. ตทาปิ ราชา ตเถว อมจฺเจ อาณาเปสิ. อมจฺจา ปุนปิ ราชานํ ‘‘อาคเมหิ, มหาราช, ยาว, ปฏิพโล โหตี’’ติ พหูหิ การเณหิ สญฺญาเปสุํ. ตโต กุมาเร ปฏิพเล ชาเต อมจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘ปฏิพโล อยํ, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา ปฏิปชฺชถา’’ติ อมจฺจานํ โอกาสํ อทตฺวา อนฺตราปณา กาสายวตฺถาทโย สพฺพปริกฺขาเร อาหราเปตฺวา อนฺเตปุเร เอว ปพฺพชิตฺวา มหาชนโก วิย นิกฺขมิ. สพฺพปริชโน นานปฺปการกํ ปริเทวมาโน ราชานํ อนุพนฺธิ. 49. «Evaṃ dutiyena» — ¿Cuál es el origen? Un cierto rey de Bārāṇasī, deseando renunciar a la vida mundana siendo aún joven, ordenó a sus ministros: «Tomad a la reina y sostened el reino; yo renunciaré». Los ministros le instaron: «No, Gran Rey, no es posible para nosotros proteger un reino sin rey; los reyes vecinos vendrán y saquearán las tierras. Espera hasta que nazca al menos un hijo». El rey, siendo de corazón flexible, consintió. Entonces la reina concibió. El rey ordenó de nuevo a los ministros: «La reina está embarazada; una vez que nazca el hijo, ungidlo en el trono y sostened el reino; yo renunciaré». Los ministros volvieron a insistir: «Gran Rey, es difícil saber si la reina dará a luz a un hijo o a una hija; espera hasta el momento del parto». Ella dio a luz a un hijo. Incluso entonces, el rey ordenó a los ministros de la misma manera. Los ministros volvieron a persuadirlo con muchas razones: «Espera, Gran Rey, hasta que el príncipe sea capaz». Posteriormente, cuando el príncipe fue capaz, el rey convocó a los ministros y les dijo: «Él ya es capaz; ungidlo en el reino y proceded». Sin darles oportunidad de réplica, mandó traer del mercado todos los requisitos, como las túnicas ocres y demás; se ordenó monje allí mismo, en los aposentos internos, y partió como Mahājanaka. Todo su séquito le siguió lamentándose de diversas maneras. ราชา ยาว อตฺตโน รชฺชสีมา, ตาว คนฺตฺวา กตฺตรทณฺเฑน เลขํ กตฺวา ‘‘อยํ เลขา นาติกฺกมิตพฺพา’’ติ อาห. มหาชโน เลขาย สีสํ กตฺวา, ภูมิยํ นิปนฺโน ปริเทวมาโน ‘‘ตุยฺหํ ทานิ, ตาต, รญฺโญ อาณา, กึ กริสฺสตี’’ติ กุมารํ เลขํ อติกฺกมาเปสิ. กุมาโร ‘‘ตาต, ตาตา’’ติ ธาวิตฺวา ราชานํ สมฺปาปุณิ. ราชา กุมารํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มหาชนํ ปริหรนฺโต รชฺชํ กาเรสึ, กึ ทานิ เอกํ ทารกํ ปริหริตุํ น สกฺขิสฺส’’นฺติ กุมารํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, ตตฺถ ปุพฺพปจฺเจกพุทฺเธหิ วสิตปณฺณสาลํ ทิสฺวา วาสํ กปฺเปสิ สทฺธึ ปุตฺเตน. ตโต กุมาโร วรสยนาทีสุ กตปริจโย ติณสนฺถารเก วา รชฺชุมญฺจเก วา สยมาโน โรทติ. สีตวาตาทีหิ ผุฏฺโฐ สมาโน ‘‘สีตํ, ตาต, อุณฺหํ, ตาต, มกฺขิกา, ตาต, ขาทนฺติ, ฉาโตมฺหิ, ตาต, ปิปาสิโตมฺหิ, ตาตา’’ติ วทติ. ราชา ตํ สญฺญาเปนฺโตเยว รตฺตึ วีตินาเมติ. ทิวาปิสฺส ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ อุปนาเมติ, ตํ โหติ มิสฺสกภตฺตํ กงฺคุวรกมุคฺคาทิพหุลํ. กุมาโร อจฺฉาเทนฺตมฺปิ ตํ ชิฆจฺฉาวเสน ภุญฺชมาโน กติปาเหเนว อุณฺเห ฐปิตปทุมํ วิย มิลายิ. ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปน ปฏิสงฺขานพเลน นิพฺพิกาโรเยว ภุญฺชติ. El rey caminó hasta la frontera de su reino y, trazando una línea con su bastón, dijo: «Esta línea no debe ser cruzada». La multitud, poniendo sus cabezas sobre la línea, se postró en el suelo lamentándose: «Hijo, la autoridad del rey es ahora tuya, ¿qué puede hacer él?», e hicieron que el príncipe cruzara la línea. El príncipe corrió gritando «¡Padre, padre!» hasta alcanzar al rey. Al verlo, el rey pensó: «Si goberné el reino cuidando de toda esta multitud, ¿por qué no podré ahora cuidar de un solo niño?». Así, tomó al príncipe y entró en el bosque. Allí, al ver una choza de hojas que había sido habitada por antiguos Budas Pacceka, se estableció junto con su hijo. A partir de entonces, el príncipe, acostumbrado a lechos de lujo, lloraba al dormir sobre esteras de paja o en catres de cuerda. Al ser afectado por los vientos fríos y demás, decía: «Padre, tengo frío; padre, tengo calor; padre, las moscas me pican; tengo hambre, padre; tengo sed, padre». El rey pasaba la noche tratando de consolarlo. Durante el día, tras mendigar comida, se la ofrecía; era una comida mezclada, con mucho mijo, legumbres y frijoles. Aunque al príncipe le desagradaba, la comía por hambre y, en pocos días, se marchitó como un loto puesto al calor del sol. Sin embargo, el Paccekabodhisatta comía de forma imperturbable mediante el poder de la reflexión. ตโต โส กุมารํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘นครสฺมึ, ตาต, ปณีตาหาโร ลพฺภติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. กุมาโร ‘‘อาม, ตาตา’’ติ อาห. ตโต นํ ปุรกฺขตฺวา อาคตมคฺเคเนว นิวตฺติ. กุมารมาตาปิ เทวี [Pg.87] ‘‘น ทานิ ราชา กุมารํ คเหตฺวา อรญฺเญ จิรํ วสิสฺสติ, กติปาเหเนว นิวตฺติสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺญา กตฺตรทณฺเฑน ลิขิตฏฺฐาเนเยว วตึ การาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตโต ราชา ตสฺสา วติยา อวิทูเร ฐตฺวา ‘‘เอตฺถ เต, ตาต, มาตา นิสินฺนา, คจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. ยาว จ โส ตํ ฐานํ ปาปุณาติ, ตาว อุทิกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ‘‘มา เหว นํ โกจิ วิเหเฐยฺยา’’ติ. กุมาโร มาตุ สนฺติกํ ธาวนฺโต อคมาสิ. อารกฺขกปุริสา จ นํ ทิสฺวา เทวิยา อาโรเจสุํ. เทวี วีสตินาฏกิตฺถิสหสฺสปริวุตา คนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ, รญฺโญ จ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. อถ ‘‘ปจฺฉโต อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. ราชาปิ ตาวเทว สกวสตึ อคมาสิ. มนุสฺสา ราชานํ อทิสฺวา นิวตฺตึสุ. ตโต เทวี นิราสาว หุตฺวา, ปุตฺตํ คเหตฺวา, นครํ คนฺตฺวา, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. ราชาปิ อตฺตโน วสตึ ปตฺวา, ตตฺถ นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – Entonces, para persuadir al príncipe, el rey le dijo: «Hijo, en la ciudad se obtiene comida deliciosa, vayamos allá». El príncipe respondió: «Sí, padre». Entonces, poniéndolo al frente, regresó por el mismo camino por el que había venido. La reina, madre del príncipe, pensando: «Ahora el rey no vivirá mucho tiempo en el bosque con el niño, regresará en pocos días», mandó construir una morada y una cerca justo en el lugar donde el rey había trazado la línea con su bastón. El rey, deteniéndose no lejos de aquella morada, envió al niño diciendo: «Hijo, aquí está sentada tu madre, ve con ella». Y permaneció observando hasta que el niño llegó a aquel lugar, pensando: «Que nadie le haga daño». El príncipe corrió hacia su madre. Los guardias, al verlo, informaron a la reina. La reina, rodeada por veinte mil damas de honor, salió a recibirlo y preguntó por noticias del rey. Al oír que venía detrás, envió gente a buscarlo. El rey, sin embargo, regresó inmediatamente a su propia morada. Al no ver al rey, la gente regresó. Entonces la reina, habiendo perdido la esperanza de que el rey volviera, regresó a la ciudad con su hijo y lo ungió en el trono. El rey, por su parte, habiendo llegado a su morada, se sentó allí, practicó la visión cabal, realizó la iluminación de Buda Pacceka y, en medio de otros Budas Pacceka al pie del árbol Mañjūsaka, recitó este verso de júbilo: ‘‘เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา; เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Si tuviera un compañero de esta manera, habría conversación o apego. Viendo este peligro en el futuro, uno debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte». สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยฺวายํ เอเตน ทุติเยน กุมาเรน สีตุณฺหาทีนิ นิเวเทนฺเตน สหวาเสน ตํ สญฺญาเปนฺตสฺส มม วาจาภิลาโป, ตสฺมึ สิเนหวเสน อภิสชฺชนา จ ชาตา, สเจ อหํ อิมํ น ปริจฺจชามิ, ตโต อายติมฺปิ เหสฺสติ ยเถว อิทานิ; เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา. อุภยมฺปิ เจตํ อนฺตรายกรํ วิเสสาธิคมสฺสาติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ตํ ฉฑฺเฑตฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. El significado de los términos es evidente. El sentido es el siguiente: mediante la convivencia con este segundo, el príncipe, quien me manifestaba el frío, el calor y demás, surgía en mí —mientras lo instruía— el uso de la palabra; y debido al afecto, nació el apego hacia él. Si no renuncio a esto, en el futuro será tal como es ahora: con un compañero, tendría conversación o apego. Ambos son obstáculos para el logro de la distinción. Previendo este peligro en el futuro, lo abandonó, practicó con atención sabia y alcanzó la iluminación de Buda Pacceka. El resto es según el método ya explicado. อายติภยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre el peligro futuro ha concluido. ๕๐. กามา หิ จิตฺราติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร เสฏฺฐิปุตฺโต ทหโรว เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิ. ตสฺส ติณฺณํ อุตูนํ ตโย ปาสาทา โหนฺติ[Pg.88]. โส ตตฺถ สพฺพสมฺปตฺตีหิ เทวกุมาโร วิย ปริจาเรติ. โส ทหโรว สมาโน ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร ยาจิ. เต นํ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. ปุนปิ นํ มาตาปิตโร ‘‘ตฺวํ, ตาต, สุขุมาโล, ทุกฺกรา ปพฺพชฺชา, ขุรธาราย อุปริ จงฺกมนสทิสา’’ติ นานปฺปกาเรหิ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. เต จินฺเตสุํ ‘‘สจายํ ปพฺพชติ, อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหติ. สเจ นํ นิวาเรม, เอตสฺส โทมนสฺสํ โหติ. อปิจ อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหตุ, มา จ เอตสฺสา’’ติ อนุชานึสุ. ตโต โส สพฺพปริชนํ ปริเทวมานํ อนาทิยิตฺวา อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิ. ตสฺส อุฬารเสนาสนํ น ปาปุณาติ, มญฺจเก ตฏฺฏิกํ ปตฺถริตฺวา สยิ. โส วรสยเน กตปริจโย สพฺพรตฺตึ อติทุกฺขิโต อโหสิ. ปภาเตปิ สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, ปตฺตจีวรมาทาย ปจฺเจกพุทฺเธหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺถ วุฑฺฒา อคฺคาสนญฺจ อคฺคปิณฺฑญฺจ ลภนฺติ, นวกา ยํกิญฺจิเทว อาสนํ ลูขโภชนญฺจ. โส เตน ลูขโภชเนนาปิ อติทุกฺขิโต อโหสิ. โส กติปาหํเยว กิโส ทุพฺพณฺโณ หุตฺวา นิพฺพิชฺชิ ยถา ตํ อปริปากคเต สมณธมฺเม. ตโต มาตาปิตูนํ ทูตํ เปเสตฺวา อุปฺปพฺพชิ. โส กติปาหํเยว พลํ คเหตฺวา ปุนปิ ปพฺพชิตุกาโม อโหสิ. ตโต เตเนว กเมน ปพฺพชิตฺวา ปุนปิ อุปฺปพฺพชิตฺวา ตติยวาเร ปพฺพชิตฺวา สมฺมา ปฏิปนฺโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ วตฺวา ปุน ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมเมว พฺยากรณคาถํ อภาสิ – 50. La estrofa sobre los placeres sensuales. ¿Cuál es el origen? Se dice que en Bārāṇasī, el hijo de un banquero obtuvo el cargo de banquero siendo aún joven. Él poseía tres palacios adecuados para cada una de las tres estaciones. Allí se deleitaba con todas las posesiones, como un joven de los dioses. Siendo aún joven, pidió permiso a sus padres diciendo: «Me ordenaré como monje». Ellos se lo prohibieron. Él insistió de la misma manera. Nuevamente sus padres trataron de impedírselo de diversas formas, diciendo: «Querido hijo, tú eres delicado, la vida monástica es difícil de practicar; es similar a caminar sobre el filo de una navaja». Él insistió tal como antes. Ellos pensaron: «Si se ordena, nos sentiremos afligidos. Si se lo prohibimos, él se sentirá afligido. Sin embargo, sea para nosotros la aflicción, pero que no sea para él», y así le dieron permiso. Entonces, sin prestar atención a todo su séquito que lloraba, fue a Isipatana y se ordenó ante los Paccekabuddhas. No obtuvo un alojamiento excelente; durmiendo en un lecho sobre el cual extendió una estera de paja. Al estar acostumbrado a un lecho noble, estuvo sumamente incómodo durante toda la noche. Al amanecer, tras realizar sus deberes corporales, tomó su cuenco y mantos y entró en la ciudad para recoger limosnas junto con los Paccekabuddhas. Allí, los ancianos obtenían el primer asiento y el primer alimento, mientras que los recién ordenados recibían cualquier asiento y comida ruda. Él estuvo sumamente afligido también debido a ese alimento rudo. En pocos días se volvió delgado y demacrado, y se desanimó, pues su práctica monástica aún no había madurado. Entonces envió un mensajero a sus padres y dejó los hábitos. A los pocos días recuperó su fuerza y nuevamente deseó ordenarse. De esta manera, se ordenó de nuevo y volvió a dejar los hábitos; pero al ordenarse por tercera vez, practicando correctamente, realizó la iluminación de Paccekabuddha. Tras recitar esta estrofa como una exclamación de júbilo, en medio de los Paccekabuddhas, recitó esta misma estrofa como una declaración: ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ; อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Los placeres sensuales son ciertamente variados, dulces y encantadores; con sus múltiples formas agitan la mente. Habiendo visto el peligro en las cualidades de la sensualidad, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ กามาติ ทฺเว กามา วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. ตตฺถ วตฺถุกามา มนาปิยรูปาทโย ธมฺมา, กิเลสกามา ฉนฺทาทโย สพฺเพปิ ราคปฺปเภทา. อิธ ปน วตฺถุกามา อธิปฺเปตา. รูปาทิอเนกปฺปการวเสน จิตฺรา. โลกสฺสาทวเสน มธุรา. พาลปุถุชฺชนานํ มนํ รเมนฺตีติ มโนรมา. วิรูปรูเปนาติ วิรูเปน รูเปน, อเนกวิเธน สภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. เต หิ รูปาทิวเสน จิตฺรา, รูปาทีสุปิ นีลาทิวเสน วิวิธรูปา. เอวํ เตน วิรูปรูเปน ตถา ตถา อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา [Pg.89] มเถนฺติ จิตฺตํ ปพฺพชฺชาย อภิรมิตุํ น เทนฺตีติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ ทฺวีหิ ตีหิ วา ปเทหิ โยเชตฺวา ปุริมคาถาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. En esa estrofa, con 'placeres sensuales' (kāmā) se refiere a dos tipos: los placeres como objetos (vatthukāmā) y los placeres como impurezas (kilesakāmā). Allí, los placeres como objetos son los fenómenos como las formas agradables y demás; los placeres como impurezas son todos los tipos de deseo y pasión. Pero aquí se refiere a los placeres como objetos. Son 'variados' (citrā) debido a la diversidad de formas y demás. Son 'dulces' (madhurā) por el placer que el mundo encuentra en ellos. Son 'encantadores' (manoramā) porque deleitan la mente de los mundanos necios. 'Con sus múltiples formas' (virūparūpena) significa con formas diversas, de naturalezas múltiples. Esto es lo que se quiere decir. Pues son variados debido a las formas y demás, y en las formas mismas hay colores diversos como el azul y otros. Así, habiendo mostrado tales placeres con esas múltiples formas, agitan la mente, significando que no permiten que la mente se deleite en la vida monástica. El resto en este punto es evidente. La conclusión debe entenderse conectándola con dos o tres palabras, siguiendo el mismo método explicado en las estofas anteriores. กามคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación de la estrofa sobre los placeres sensuales ha terminado. ๕๑. อีตี จาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร รญฺโญ คณฺโฑ อุทปาทิ. พาฬฺหา เวทนา วตฺตนฺติ. เวชฺชา ‘‘สตฺถกมฺเมน วินา ผาสุ น โหตี’’ติ ภณนฺติ. ราชา เตสํ อภยํ ทตฺวา สตฺถกมฺมํ การาเปสิ. เต ผาเลตฺวา, ปุพฺพโลหิตํ นีหริตฺวา, นิพฺเพทนํ กตฺวา, วณํ ปฏฺเฏน พนฺธึสุ, อาหาราจาเรสุ จ นํ สมฺมา โอวทึสุ. ราชา ลูขโภชเนน กิสสรีโร อโหสิ, คณฺโฑ จสฺส มิลายิ. โส ผาสุกสญฺญี หุตฺวา สินิทฺธาหารํ ภุญฺชิ. เตน จ สญฺชาตพโล วิสเย ปฏิเสวิ. ตสฺส คณฺโฑ ปุน ปุริมสภาวเมว สมฺปาปุณิ. เอวํ ยาว ติกฺขตฺตุํ สตฺถกมฺมํ การาเปตฺวา, เวชฺเชหิ ปริวชฺชิโต นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, สตฺตหิ วสฺเสหิ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. 51. La estrofa sobre la adversidad. ¿Cuál es el origen? Se dice que al rey de Bārāṇasī le surgió un divieso. Padecía dolores intensos. Los médicos dijeron: «Sin una intervención quirúrgica no habrá alivio». El rey les dio garantías de seguridad y permitió que se realizara la cirugía. Ellos abrieron el divieso, extrajeron el pus y la sangre, aliviaron el dolor y vendaron la herida con un paño. Le dieron instrucciones adecuadas sobre la alimentación y el comportamiento. El rey se volvió delgado debido a la comida ruda, y su divieso se secó. Al creer que estaba sano, comió alimentos sustanciosos. Debido a eso y tras recuperar sus fuerzas, se entregó a los placeres de los sentidos. Su divieso volvió a su estado anterior. De esta manera, tras someterse a cirugía hasta tres veces, siendo abandonado por los médicos y sintiéndose hastiado, renunció al reino, se ordenó, entró en el bosque y tras iniciar la práctica de la visión clara, en siete años realizó la iluminación de Paccekabuddha. Habiendo recitado esta estrofa como una exclamación de júbilo, se dirigió a la ladera de Nandamūlaka. ‘‘อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ; เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Esto es una adversidad, un divieso, una calamidad, una enfermedad, un dardo y un peligro. Habiendo visto este peligro en las cualidades de la sensualidad, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาปิ เอเต อเนกพฺยสนาวหฏฺเฐน ทฬฺหสนฺนิปาตฏฺเฐน จ อีติ. คณฺโฑปิ อสุจึ ปคฺฆรติ, อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺโน โหติ. ตสฺมา เอเต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺนภาวโต จ คณฺโฑ. อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว; อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ; อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราชทณฺฑาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาเปเต อวิทิตนิพฺพานตฺถาวหเหตุตาย สพฺพุปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทโว. ยสฺมา ปเนเต กิเลสาตุรภาวํ ชเนนฺตา สีลสงฺขาตมาโรคฺยํ, โลลุปฺปํ วา [Pg.90] อุปฺปาเทนฺตา ปากติกเมว อาโรคฺยํ วิลุมฺปนฺติ, ตสฺมา อิมินา อาโรคฺยวิลุมฺปนฏฺเฐเนว โรโค. อพฺภนฺตรมนุปฺปวิฏฺฐฏฺเฐน ปน อนฺโตตุทกฏฺเฐน ทุนฺนิหรณียฏฺเฐน จ สลฺลํ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหนโต ภยํ. เม เอตนฺติ เมตํ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. En esa estrofa, se llama 'adversidad' (īti) porque sobreviene; este es un nombre para las causas de ruina que son transitorias y pertenecen a lo perjudicial. Por lo tanto, estas cualidades de la sensualidad son también adversidades en el sentido de que traen muchas clases de ruina y en el sentido de que se presentan densamente agrupadas. El 'divieso' (gaṇḍo) también supura impureza y se hincha, madura y se revienta. Por lo tanto, estas impurezas son un divieso porque supuran la impureza de las pasiones y por su naturaleza de hincharse y reventarse a través del surgimiento, el envejecimiento y la disolución. Se llama 'calamidad' (upaddavo) a aquello que abruma y se extiende produciendo lo que es perjudicial; este es un nombre para cosas como el castigo real y demás. Por lo tanto, estas cualidades de la sensualidad son también una calamidad porque traen perjuicios terribles e imprevisibles y por ser la base de todas las calamidades. Puesto que estas impurezas, al producir un estado de aflicción, destruyen la salud que consiste en la virtud o generan codicia, saqueando la salud natural, son 'enfermedad' (rogo) en este sentido de saquear la salud. Son un 'dardo' (sallaṃ) en el sentido de entrar profundamente, en el sentido de herir internamente y en el sentido de ser difíciles de extraer. Es un 'peligro' (bhayaṃ) porque trae peligros en la vida presente y en las futuras. 'Me etaṃ' significa 'esto es para mí'. El resto en este punto es evidente. La conclusión debe entenderse siguiendo el mismo método ya explicado. Así termina la explicación de la estrofa sobre la adversidad. อีติคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación de la estrofa sobre la adversidad ha terminado. ๕๒. สีตญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร สีตาลุกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรญฺญกุฏิกาย วิหรติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีเต สีตํ, อุณฺเห อุณฺหเมว จ โหติ อพฺโภกาสตฺตา ปเทสสฺส. โคจรคาเม ภิกฺขา ยาวทตฺถาย น ลพฺภติ. ปิวนกปานียมฺปิ ทุลฺลภํ, วาตาตปฑํสสรีสปาปิ พาเธนฺติ. ตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิโต อฑฺฒโยชนมตฺเต สมฺปนฺโน ปเทโส, ตตฺถ สพฺเพปิ เอเต ปริสฺสยา นตฺถิ. ยํนูนาหํ ตตฺถ คจฺเฉยฺยํ; ผาสุกํ วิหรนฺเตน สกฺกา วิเสสํ อธิคนฺตุ’’นฺติ. ตสฺส ปุน อโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม น ปจฺจยวสิกา โหนฺติ, เอวรูปญฺจ จิตฺตํ วเส วตฺเตนฺติ, น จิตฺตสฺส วเส วตฺเตนฺติ, นาหํ คมิสฺสามี’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา น อคมาสิ. เอวํ ยาวตติยกํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิวตฺเตสิ. ตโต ตตฺเถว สตฺต วสฺสานิ วสิตฺวา, สมฺมา ปฏิปชฺชมาโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. 52. ¿Cuál es el origen de la estrofa que comienza con «Sītañca»? Se dice que en Benarés hubo un rey llamado Sītāluka Brahmadatta. Tras haber renunciado a la vida mundana, vivía en una choza en el bosque. Debido a que ese lugar estaba a la intemperie, cuando hacía frío, hacía mucho frío, y cuando hacía calor, hacía mucho calor. En la aldea donde buscaba limosna no obtenía suficiente comida para sus necesidades. Incluso el agua potable era difícil de conseguir, y el viento, el calor del sol, los tábanos y los reptiles lo atormentaban. Entonces pensó: «A solo media yojana de aquí hay una región próspera donde no existen ninguno de estos peligros. Debería ir allí; viviendo cómodamente podré alcanzar la distinción espiritual». Pero luego reflexionó: «Los que han renunciado no son esclavos de los requisitos; ellos ponen a la mente bajo su control, no se ponen bajo el control de la mente. No iré». Habiendo reflexionado de esta manera, no se marchó. Reflexionó y desistió tres veces del impulso mental de irse. Tras vivir allí durante siete años, practicando correctamente, realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Habiendo recitado esta estrofa como una exclamación inspirada, partió hacia la ladera de Nandamūlaka». ‘‘สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ; สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Superando el frío y el calor, el hambre y la sed, el viento y el ardor del sol, los tábanos y los reptiles; que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ สีตญฺจาติ สีตํ นาม ทุวิธํ อพฺภนฺตรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ, พาหิรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ; ตถา อุณฺหํ. ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สริตฺวา คจฺฉนฺติ. เสสํ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. En este contexto, «sītañca» se refiere al frío, que es de dos tipos: el causado por el desequilibrio de los elementos internos y el causado por el desequilibrio de los elementos externos; lo mismo se aplica al calor. «Ḍaṃsā» son los tábanos de ojos amarillentos. «Sarisapā» son cualesquiera criaturas de cuerpo largo que se desplazan serpenteando. El resto del texto es claro. La conclusión también debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente». สีตาลุกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí finaliza el comentario de la estrofa de Sītāluka. ๕๓. นาโควาติ [Pg.91] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา กาลกโต นิรเย วีสติ เอว วสฺสานิ ปจฺจิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส หตฺถิโยนิยํ อุปฺปชฺชิตฺวา สญฺชาตกฺขนฺโธ ปทุมวณฺณสกลสรีโร อุฬาโร ยูถปติ มหานาโค อโหสิ. ตสฺส โอภคฺโคภคฺคํ สาขาภงฺคํ หตฺถิฉาปาว ขาทนฺติ. โอคาเหปิ นํ หตฺถินิโย กทฺทเมน ลิมฺปนฺติ, สพฺพํ ปาลิเลยฺยกนาคสฺเสว อโหสิ. โส ยูถา นิพฺพิชฺชิตฺวา ปกฺกมิ. ตโต นํ ปทานุสาเรน ยูถํ อนุพนฺธิ. เอวํ ยาวตติยํ ปกฺกนฺโต อนุพทฺโธว. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ มยฺหํ นตฺตโก พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรติ, ยํนูนาหํ อตฺตโน ปุริมชาติยา อุยฺยานํ คจฺเฉยฺยํ, ตตฺร มํ โส รกฺขิสฺสตี’’ติ. ตโต รตฺตึ นิทฺทาวสํ คเต ยูเถ ยูถํ ปหาย ตเมว อุยฺยานํ ปาวิสิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘หตฺถึ คเหสฺสามี’’ติ เสนาย ปริวาเรสิ. หตฺถี ราชานํ เอว อภิมุโข คจฺฉติ. ราชา ‘‘มํ อภิมุโข เอตี’’ติ ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต หตฺถี ‘‘วิชฺเฌยฺยาปิ มํ เอโส’’ติ มานุสิกาย วาจาย ‘‘พฺรหฺมทตฺต, มา มํ วิชฺฌ, อหํ เต อยฺยโก’’ติ อาห. ราชา ‘‘กึ ภณสี’’ติ สพฺพํ ปุจฺฉิ. หตฺถีปิ รชฺเช จ นรเก จ หตฺถิโยนิยญฺจ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สุนฺทรํ, มา ภายิ, มา จ กญฺจิ ภึสาเปหี’’ติ หตฺถิโน วฏฺฏญฺจ อารกฺขเก จ หตฺถิภณฺเฑ จ อุปฏฺฐาเปสิ. 53. ¿Cuál es el origen de la estrofa que comienza con «Nāgovā»? Se dice que en Benarés un cierto rey, tras haber gobernado por veinte años, al morir fue atormentado en el infierno durante exactamente veinte años. Después, renació en el reino animal como un elefante en la región del Himalaya. Se convirtió en un gran elefante, jefe de la manada, de cuerpo robusto, color de loto y majestuoso. Las crías de elefante se comían las ramas que él quebraba para alimentarse. Al entrar al agua, las hembras lo salpicaban con lodo; todo era igual al caso del elefante Pārileyyaka. Habiéndose hastiado de la manada, se marchó. Sin embargo, la manada lo siguió rastreando sus huellas. Hasta por tercera vez, cada vez que se alejaba, lo seguían. Entonces pensó: «Ahora mi nieto gobierna en Benarés. Iré al jardín que fue mío en mi vida anterior; allí el rey me protegerá». Entonces, por la noche, cuando la manada cayó en el sueño, la abandonó y entró en el jardín mencionado. El guardián del jardín, al verlo, informó al rey. El rey, pensando «atraparé al elefante», lo rodeó con su ejército. El elefante se dirigió directamente hacia el rey. Este, pensando «viene hacia mí», preparó su flecha y se detuvo. Entonces el elefante, pensando «este podría herirme», le habló con voz humana: «Brahmadatta, no me dispares, soy tu abuelo». El rey preguntó: «¿Qué dices?», y le interrogó sobre todo. El elefante le relató todo lo ocurrido con respecto al reino, al infierno y a su existencia como elefante. El rey dijo: «Está bien, no temas, y no asustes a nadie», y dispuso para el elefante sus cuidados, guardias y suministros». อเถกทิวสํ ราชา หตฺถิกฺขนฺธคโต ‘‘อยํ วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กตฺวา นิรเย ปกฺโก, วิปากาวเสเสน จ ติรจฺฉานโยนิยํ อุปฺปนฺโน, ตตฺถปิ คณวาสสงฺฆฏฺฏนํ อสหนฺโต อิธาคโต. อโห ทุกฺโข คณวาโส, เอกีภาโว เอว จ ปน สุโข’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ โลกุตฺตรสุเขน สุขิตํ อมจฺจา อุปสงฺกมิตฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา ‘‘ยานกาโล มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ตโต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ – Cierto día, el rey, montado sobre el lomo del elefante, reflexionó: «Este gobernó veinte años y luego ardió en el infierno, y por el remanente de su karma renació en el reino animal. Incluso allí, incapaz de soportar la fricción de vivir en grupo, ha venido aquí. ¡Ah, qué doloroso es vivir en compañía! Solo la soledad es dichosa». Habiendo pensado esto, allí mismo, sobre el elefante, emprendió la meditación de visión cabal y realizó la iluminación de un Paccekabuddha. Mientras él permanecía dichoso en la felicidad supramundana, sus ministros se acercaron, le rindieron homenaje y dijeron: «Es hora de partir, Gran Rey». Entonces, él les respondió: «No soy el rey», y siguiendo el método anterior, recitó esta estrofa:» ‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร; ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Como el noble elefante de hombros robustos y color de loto, que abandona la manada para vivir en el bosque según su voluntad; que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». สา [Pg.92] ปทตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปายโยชนา. สา จ โข ยุตฺติวเสเนว, น อนุสฺสววเสน. ยถา อยํ หตฺถี มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคจฺฉตีติ วา, สรีรมหนฺตตาย วา นาโค, เอวํ กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคมเนน อาคุํ อกรเณน ปุน อิตฺถตฺตํ อนาคมเนน จ คุณสรีรมหนฺตตาย วา นาโค ภเวยฺยํ. ยถา เจส ยูถานิ วิวชฺเชตฺวา เอกจริยสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ คณํ วิวชฺเชตฺวา เอกวิหารสุเขน ฌานสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ อตฺตโน ยถา ยถา สุขํ, ตถา ตถา ยตฺตกํ วา อิจฺฉามิ, ตตฺตกํ อรญฺเญ นิวาสํ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป จเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถา เจส สุสณฺฐิตกฺขนฺธตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ อเสขสีลกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ ภเวยฺยํ. ยถา เจส ปทุมสทิสคตฺตตาย วา ปทุมกุเล อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปทุมสทิสอุชุคตฺตตาย วา อริยชาติปทุเม อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี ภเวยฺยํ. ยถา เจส ถามพลชวาทีหิ อุฬาโร, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ สีลสมาธินิพฺเพธิกปญฺญาทีหิ วา อุฬาโร ภเวยฺยนฺติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. Dicho verso es claro en cuanto al significado de sus términos. La siguiente es la interpretación de su propósito, y esto es mediante el razonamiento, no por tradición oral: «Al reflexionar de esta manera, emprendí la visión cabal y alcancé la iluminación de un Paccekabuddha: “Así como este elefante es un nāga porque, habiendo sido domado en los senderos de la buena conducta apreciada por los hombres, no regresa al terreno de los indómitos; o bien, es un nāga por la grandeza de su cuerpo; del mismo modo, ¿cuándo llegaré yo también a ser un nāga porque, domado en las virtudes amadas por los nobles, no regrese al terreno de los indómitos, no cometa ninguna falta, no retorne de nuevo a este estado de existencia, o bien por poseer un gran cuerpo de excelentes cualidades?”. Del mismo modo que este elefante, habiendo abandonado la manada, vive a su voluntad en el bosque disfrutando de la felicidad de la soledad y deambula solo como el cuerno de un rinoceronte; ¿cuándo yo también, habiendo abandonado el grupo, viviendo en el bosque con la felicidad del retiro exclusivo y la felicidad de las absorciones (jhāna), habitando en la selva a mi deseo, tanto como quiera y en la forma que me plazca, deambularé solo como el cuerno de un rinoceronte? Este es el significado. Así como él posee un lomo bien formado (un gran conjunto), ¿cuándo tendré yo también un gran conjunto debido a la magnitud del agregado de la virtud de quien ha completado el entrenamiento (asekha)? Así como él es semejante a un loto por la apariencia de su cuerpo o por haber nacido en la estirpe de los elefantes-loto, ¿cuándo seré yo también semejante al loto por la rectitud de mi cuerpo o por haber nacido en el loto del linaje de los nobles? Así como él es eminente por su fortaleza, poder y velocidad, ¿cuándo seré yo también eminente por la pureza de mi conducta corporal o por la virtud, la concentración y la sabiduría penetrante?”». นาคคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso del Nāga. ๕๔. อฏฺฐาน ตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหโร เอว สมาโน ปพฺพชิตุกาโม มาตาปิตโร ยาจิ. มาตาปิตโร นํ วาเรนฺติ. โส วาริยมาโนปิ นิพนฺธติเยว ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ตโต นํ ปุพฺเพ วุตฺตเสฏฺฐิปุตฺตํ วิย สพฺพํ วตฺวา อนุชานึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ อุยฺยาเนเยว วสิตพฺพนฺติ ปฏิชานาเปสุํ, โส ตถา อกาสิ. ตสฺส มาตา ปาโตว วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา, ปุตฺตํ ยาคุํ ปาเยตฺวา, อนฺตรา ขชฺชกาทีนิ จ ขาทาเปตฺวา, ยาว มชฺฌนฺหิกสมยํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, นครํ ปวิสติ. ปิตา จ มชฺฌนฺหิเก อาคนฺตฺวา, ตํ โภเชตฺวา อตฺตนาปิ ภุญฺชิตฺวา, ทิวสํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, สายนฺหสมเย [Pg.93] ชคฺคนปุริเส ฐเปตฺวา นครํ ปวิสติ. โส เอวํ รตฺตินฺทิวํ อวิวิตฺโต วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อาทิจฺจพนฺธุ นาม ปจฺเจกพุทฺโธ นนฺทมูลกปพฺภาเร วิหรติ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ อทฺทส – ‘‘อยํ กุมาโร ปพฺพชิตุํ อสกฺขิ, ชฏํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ตโต ปรํ อาวชฺชิ ‘‘อตฺตโน ธมฺมตาย นิพฺพิชฺชิสฺสติ, โน’’ติ. อถ ‘‘ธมฺมตาย นิพฺพินฺทนฺโต อติจิรํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตสฺส อารมฺมณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มโนสิลาตลโต อาคนฺตฺวา อุยฺยาเน อฏฺฐาสิ. ราชปุริโส ทิสฺวา ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ อาคโต, มหาราชา’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘อิทานิ เม ปุตฺโต ปจฺเจกพุทฺเธน สทฺธึ อนุกฺกณฺฐิโต วสิสฺสตี’’ติ ปมุทิตมโน หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิตฺวา ตตฺเถว วาสํ ยาจิตฺวา ปณฺณสาลาทิวาวิหารฏฺฐานจงฺกมาทิสพฺพํ กาเรตฺวา วาเสสิ. 54. Respecto al verso que comienza con «Aṭṭhāna taṃ», ¿cuál es su origen? Se dice que el hijo del rey de Bārāṇasī, siendo aún joven, deseó renunciar y pidió permiso a sus padres. Sus padres se lo prohibieron. A pesar de la prohibición, él insistió firmemente: «Renunciaré». Después de decirle todo lo necesario, como en el caso del hijo del banquero mencionado anteriormente, le concedieron el permiso. Sin embargo, le hicieron prometer que, tras renunciar, debía vivir en el mismo parque real, y él así lo hizo. Su madre, rodeada por veinte mil bailarinas, iba al parque por la mañana, le ofrecía gachas a su hijo, le daba refrigerios y conversaba con él hasta el mediodía antes de regresar a la ciudad. El padre venía al mediodía, le daba de comer, comía él mismo y conversaba con él durante todo el día; al atardecer, dejaba guardias de vigilancia y regresaba a la ciudad. De esta manera, el joven pasaba el día y la noche sin soledad. En aquel tiempo, un Paccekabuddha llamado Ādiccabandhu vivía en la ladera de Nandamūlaka. Al reflexionar, lo vio y pensó: «Este joven pudo renunciar, pero no puede cortar el enredo». Luego reflexionó: «¿Se desencantará por su propia naturaleza o no?». Al comprender que «tardaría demasiado tiempo en desencantarse por sí solo», decidió: «Le mostraré un objeto de contemplación». Viniendo desde la Meseta de Rejalgar, según el método explicado antes, se detuvo en el parque. Un sirviente del rey lo vio e informó al monarca: «Gran rey, ha llegado un Paccekabuddha». El rey, con el corazón gozoso pensando: «Ahora mi hijo vivirá sin angustia en compañía del Paccekabuddha», atendió respetuosamente al Paccekabuddha, le rogó que residiera allí y mandó construir todo lo necesario: una cabaña de hojas, un lugar de estancia diurna, un sendero para caminar, etc., y lo hizo establecerse allí. โส ตตฺถ วสนฺโต เอกทิวสํ โอกาสํ ลภิตฺวา กุมารํ ปุจฺฉิ ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? โส อาห ‘‘อหํ ปพฺพชิโต’’ติ. ‘‘ปพฺพชิตา นาม น เอทิสา โหนฺตี’’ติ. ‘‘อถ ภนฺเต, กีทิสา โหนฺติ, กึ มยฺหํ อนนุจฺฉวิก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ตฺวํ อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ น เปกฺขสิ, นนุ เต มาตา วีสติสหสฺสอิตฺถีหิ สทฺธึ ปุพฺพณฺหสมเย อาคจฺฉนฺตี อุยฺยานํ อวิวิตฺตํ กโรติ, ปิตา มหตา พลกาเยน สายนฺหสมเย, ชคฺคนปุริสา สกลรตฺตึ; ปพฺพชิตา นาม ตว สทิสา น โหนฺติ, ‘เอทิสา ปน โหนฺตี’’’ติ ตตฺร ฐิตสฺเสว อิทฺธิยา หิมวนฺเต อญฺญตรํ วิหารํ ทสฺเสสิ. โส ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ อาลมฺพนพาหํ นิสฺสาย ฐิเต จ จงฺกมนฺเต จ รชนกมฺมสูจิกมฺมาทีนิ กโรนฺเต จ ทิสฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเห อิธ, นาคจฺฉถ, ปพฺพชฺชา นาม ตุมฺเหหิ อนุญฺญาตา’’ติ. ‘‘อาม, ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย สมณา นาม อตฺตโน นิสฺสรณํ กาตุํ อิจฺฉิตปตฺถิตญฺจ ปเทสํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เอตฺตกํว วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อากาเส ฐตฺวา – Mientras vivía allí, un día el Paccekabuddha encontró la oportunidad y le preguntó al joven: «¿Quién eres tú?». Él respondió: «Soy un renunciante». El Paccekabuddha dijo: «Los que han renunciado no son así». Cuando el joven preguntó: «Pero, venerable señor, ¿cómo son? ¿Qué es lo inapropiado en mí?», el Paccekabuddha le respondió: «¿Acaso no ves lo que es inadecuado para ti? ¿No es cierto que tu madre viene por la mañana con veinte mil mujeres y perturba el retiro del parque? ¿Y tu padre por la tarde con un gran ejército, y los guardias durante toda la noche? Los verdaderos renunciantes no son como tú; más bien son así». Y mientras permanecía allí, mediante sus poderes psíquicos, le mostró un monasterio en el Himalaya. El príncipe vio allí a los Paccekabuddhas, algunos apoyados en barandillas, otros caminando de un lado a otro y otros realizando tareas como teñir y coser sus mantos. Al ver esto, dijo: «Ustedes no vienen aquí. ¿Está permitida la renuncia para ustedes?». El Paccekabuddha respondió: «Sí, la renuncia está permitida. Desde el momento en que renuncian, los ascetas pueden ir a cualquier región que deseen para trabajar en su propia liberación. Solo esto es lo apropiado». Tras decir esto, se elevó en el aire y pronunció este medio verso: ‘‘อฏฺฐาน ตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺติ’’นฺติ. – «Es imposible que aquel que se deleita en la compañía alcance la liberación temporal». อิมํ [Pg.94] อุปฑฺฒคาถํ วตฺวา, ทิสฺสมาเนเนว กาเยน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เอวํ คเต ปจฺเจกพุทฺเธ โส อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิ. อารกฺขกปุริโสปิ ‘‘สยิโต กุมาโร, อิทานิ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ. โส ตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปาวิสิ. ตตฺร จ วิวิตฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธฏฺฐานํ คโต. ตตฺร จ ‘‘กถมธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิโต อาทิจฺจพนฺธุนา วุตฺตํ อุปฑฺฒคาถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา อภาสิ. Tras pronunciar este medio verso, el Paccekabuddha se dirigió visiblemente hacia la ladera de Nandamūlaka. Una vez que el Paccekabuddha se hubo marchado, el príncipe entró en su propia choza de hojas y se acostó. El guardia pensó: «El príncipe está durmiendo, ¿a dónde podría ir ahora?», y descuidado, se quedó profundamente dormido. Al advertir su descuido, el príncipe tomó su cuenco y mantos y se adentró en el bosque. Allí, en reclusión, emprendió la práctica de la visión cabal y, habiendo realizado la iluminación individual, se dirigió al lugar de los Paccekabuddhas. Y allí, cuando se le preguntó: «¿Cómo lo has logrado?», habló completando el medio verso que había sido pronunciado por Ādiccabandhu. ตสฺสตฺโถ – อฏฺฐาน ตนฺติ. อฏฺฐานํ ตํ, อการณํ ตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อนุนาสิกโลโป กโต ‘‘อริยสจฺจาน ทสฺสน’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐) วิย. สงฺคณิการตสฺสาติ คณาภิรตสฺส. ยนฺติ กรณวจนเมตํ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๐) วิย. ผสฺสเยติ อธิคจฺเฉ. สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ โลกิยสมาปตฺตึ. สา หิ อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว ปจฺจนีเกหิ วิมุจฺจนโต ‘‘สามยิกา วิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตํ สามยิกํ วิมุตฺตึ. อฏฺฐานํ ตํ, น ตํ การณํ วิชฺชติ สงฺคณิการตสฺส, เยน การเณน ผสฺสเยติ เอตํ อาทิจฺจพนฺธุสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วโจ นิสมฺม สงฺคณิการตึ ปหาย โยนิโส ปฏิปชฺชนฺโต อธิคโตมฺหีติ อาห. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Su significado es el siguiente: «aṭṭhāna tan» significa que aquello es un imposible («aṭṭhānaṃ taṃ»), que carece de causa («akāraṇaṃ taṃ»); aquí se ha realizado la elisión de la nasal («anunāsikalopo»), tal como ocurre en expresiones como «ariyasaccāna dassanaṃ» y similares. «Saṅgaṇikāratassā» se refiere a quien se deleita en la compañía de grupos. «Yan» es una partícula causal, como en «yaṃ hirīyati hirīyitabbena», etc. «Phassayeti» significa que debería alcanzar. «Sāmayikaṃ vimuttin» se refiere al logro meditativo mundano. Se denomina «liberación temporal» («sāmayikā vimutti») porque uno se libera de los estados opuestos únicamente en el momento en que se encuentra realmente absorto en ella. «Habiendo reflexionado sobre esta palabra del Paccekabuddha Ādiccabandhu (el Pariente del Sol) —'Es imposible, no existe causa por la cual quien se deleita en la compañía pueda alcanzar esta liberación temporal'— abandoné el deleite en la compañía, practiqué con diligencia y alcancé la meta», así dijo. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา. El comentario sobre el verso de la imposibilidad (Aṭṭhāna) ha concluido. ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต. El segundo capítulo (Vagga) ha finalizado. ๕๕. ทิฏฺฐีวิสูกานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘ยถา สีตาทีนํ ปฏิฆาตกานิ อุณฺหาทีนิ อตฺถิ, อตฺถิ นุ โข เอวํ วฏฺฏปฏิฆาตกํ วินฏฺฏํ, โน’’ติ. โส อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘วิวฏฺฏํ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘ชานาม, มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ราชา – ‘‘กึ ต’’นฺติ? ตโต ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติอาทินา นเยน สสฺสตุจฺเฉทํ กเถสุํ. อถ ราชา ‘‘อิเม น ชานนฺติ, สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา’’ติ สยเมว เตสํ วิโลมตญฺจ อยุตฺตตญฺจ ทิสฺวา ‘‘วฏฺฏปฏิฆาตกํ วิวฏฺฏํ อตฺถิ, ตํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ ปจฺเจกพุทฺธมชฺเฌ พฺยากรณคาถญฺจ – 55. Respecto al verso «Diṭṭhīvisūkānī», ¿cuál es su origen? Se dice que en Bārāṇasī, cierto rey, estando en retiro, reflexionó: «Así como existen el calor y otros estados que contrarrestan el frío, ¿existe o no un cese del ciclo de la existencia (vivaṭṭa) que contrarreste el ciclo de renacimientos (vaṭṭa)?». Preguntó a sus ministros: «¿Conocéis el cese del ciclo?». Ellos respondieron: «Lo conocemos, gran rey». El rey inquirió: «¿Qué es?». Entonces, explicaron las visiones de eternismo y aniquilacionismo mediante métodos tales como «el mundo es finito», etc. Ante esto, el rey pensó: «Estos no saben nada, todos ellos poseen puntos de vista erróneos»; habiendo visto por sí mismo su carácter contradictorio e impropio, concluyó: «Existe un cese del ciclo opuesto al ciclo de renacimientos, y debe ser buscado». Tras renunciar a su reino y ordenarse monje, mientras practicaba la visión cabal, realizó la iluminación individual. Entonces pronunció este verso de júbilo en medio de los Paccekabuddhas, el cual es también un verso de declaración doctrinal: ‘‘ทิฏฺฐีวิสูกานิ [Pg.95] อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค; อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo trascendido las contorsiones de los puntos de vista, habiendo alcanzado el curso fijo y obtenido el camino; habiendo surgido en mí el conocimiento y no siendo ya guiado por otros, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตสฺสตฺโถ – ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานิ, ทิฏฺฐิ เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต. ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายณตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ. เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ ‘‘อิทํ สจฺจํ, อิทํ สจฺจ’’นฺติ น เนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ, ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. Su significado es el siguiente: «diṭṭhīvisūkānī» se refiere a los sesenta y dos tipos de visiones erróneas. Estas son «contorsiones» (visūkāni) en el sentido de que contradicen, perforan y se oponen a la visión correcta del camino (maggasammādiṭṭhi). Por tanto, son contorsiones de la visión, o bien la visión misma es una contorsión (diṭṭhivisūkāni). «Upātivatto» significa que ha superado esto mediante el camino de la visión (dassanamagga). «Patto niyāman» significa que ha alcanzado el estado de certeza debido a su naturaleza de no poder caer más en estados inferiores y estar destinado a la iluminación plena; o bien se refiere al primer camino (el de la entrada en la corriente). Con esto se declara el cumplimiento de la función del primer camino y su obtención. Ahora, con la expresión «habiendo obtenido el camino» (paṭiladdhamaggo), muestra la obtención de los caminos restantes. «Uppannañāṇomhī» significa que ha surgido en él el conocimiento de la iluminación individual; con esto muestra el fruto (phala). «Anaññaneyyo» significa que no necesita ser guiado por otros que le digan «esto es la verdad, esto es la verdad»; con esto destaca su condición de auto-iluminado (sayambhū). Alternativamente, tras alcanzar el conocimiento de la iluminación individual, al no haber ya necesidad de ser guiado, posee autonomía propia. O bien: mediante la tranquilidad y la visión cabal trascendió las contorsiones de la visión; por el camino inicial alcanzó el curso fijo; por los restantes obtuvo el camino; por el conocimiento del fruto surgió su conocimiento; y habiendo alcanzado todo esto por sí mismo, es «no guiado por otros». El resto debe entenderse según el método ya explicado. ทิฏฺฐิวิสูกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. El comentario sobre el verso de las contorsiones de los puntos de vista (Diṭṭhivisūkā) ha concluido. ๕๖. นิลฺโลลุโปติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร สูโท อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ มนุญฺญทสฺสนํ สาทุรสํ ‘‘อปฺเปว นาม เม ราชา ธนมนุปฺปเทยฺยา’’ติ. ตํ รญฺโญ คนฺเธเนว โภตฺตุกามตํ ชเนสิ มุเข เขฬํ อุปฺปาเทนฺตํ. ปฐมกพเฬ ปน มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อมเตเนว ผุฏฺฐานิ อเหสุํ. สูโท ‘‘อิทานิ เม ทสฺสติ, อิทานิ เม ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ ‘‘สกฺการารโห สูโท’’ติ จินฺเตสิ – ‘‘รสํ สายิตฺวา ปน สกฺกโรนฺตํ มํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺเฉยฺย – ‘โลโล อยํ ราชา รสครุโก’’’ติ น กิญฺจิ อภณิ. เอวํ ยาว โภชนปริโยสานํ, ตาว สูโทปิ ‘‘อิทานิ ทสฺสติ, อิทานิ ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต [Pg.96] สูโท ‘‘นตฺถิ อิมสฺส รญฺโญ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ ทุติยทิวเส อรสภตฺตํ อุปนาเมสิ. ราชา ภุญฺชนฺโต ‘‘นิคฺคหารโห อชฺช สูโท’’ติ ชานนฺโตปิ ปุพฺเพ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต สูโท ‘‘ราชา เนว สุนฺทรํ นาสุนฺทรํ ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา สพฺพํ ปริพฺพยํ อตฺตนา คเหตฺวา ยํกิญฺจิเทว ปจิตฺวา รญฺโญ เทติ. ราชา ‘‘อโห วต โลโภ, อหํ นาม วีสติ นครสหสฺสานิ ภุญฺชนฺโต อิมสฺส โลเภน ภตฺตมตฺตมฺปิ น ลภามี’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, ปุริมนเยเนว จ อิมํ คาถํ อภาสิ – 56. Con respecto a 'Nillolupo', ¿cuál es el origen? Se dice que el cocinero del rey de Bārāṇasī, habiendo preparado un refrigerio entre comidas, se lo presentó al rey; era de apariencia agradable y de sabor delicioso, pensando: 'Quizás el rey me otorgue una recompensa'. Solo por su aroma, el plato despertó en el rey el deseo de comer, haciendo que se le hiciera agua la boca. Al introducir el primer bocado en su boca, sus siete mil nervios gustativos fueron estimulados como por el néctar. El cocinero pensaba: 'Ahora me dará algo, ahora me dará'. El rey también pensó: 'El cocinero merece un reconocimiento', pero luego consideró: 'Si lo recompenso tras saborear esto, se difundirá sobre mí una mala reputación: "Este rey es codicioso, está obsesionado con los sabores"'. Por ello, no dijo nada. Así continuó hasta el final de la comida; el cocinero seguía esperando, pero el rey, por temor al reproche, no dijo nada. Luego, el cocinero, pensando: 'Este rey no tiene sentido del gusto', al día siguiente le presentó una comida insípida. Mientras comía, el rey pensó: 'Hoy el cocinero merece un castigo', pero habiendo reflexionado como el día anterior, no dijo nada por temor al reproche. Entonces el cocinero consideró: 'El rey no distingue lo bueno de lo malo', y habiendo tomado todo el presupuesto para sí mismo, cocinó cualquier cosa al azar y se la dio al rey. El rey pensó: '¡Oh, qué codicia! Yo, que gobierno veinte mil ciudades, debido a su codicia, ¡ni siquiera recibo una simple comida!'. Habiéndose desencantado, abandonó el reino, se ordenó monje y, desarrollando la visión profunda, alcanzó la iluminación de un Paccekabuddha. Del modo antes mencionado, recitó esta estrofa: ‘‘นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห; นิราสโย สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. 'Sin codicia, sin engaño, sin sed, sin denigración, con las impurezas y el engaño erradicados; habiéndose vuelto libre de anhelos en todo el mundo, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte'. ตตฺถ นิลฺโลลุโปติ อโลลุโป. โย หิ รสตณฺหาภิภูโต โหติ, โส ภุสํ ลุปฺปติ ปุนปฺปุนญฺจ ลุปฺปติ, เตน โลลุโปติ วุจฺจติ. ตสฺมา เอส ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘นิลฺโลลุโป’’ติ. นิกฺกุโหติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ยสฺส ติวิธํ กุหนวตฺถุ นตฺถิ, โส นิกฺกุโหติ วุจฺจติ. อิมิสฺสา ปน คาถาย มนุญฺญโภชนาทีสุ วิมฺหยมนาปชฺชนโต นิกฺกุโหติ อยมธิปฺปาโย. นิปฺปิปาโสติ เอตฺถ ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, ตสฺสา อภาเวน นิปฺปิปาโส, สาทุรสโลเภน โภตฺตุกมฺยตาวิรหิโตติ อตฺโถ. นิมฺมกฺโขติ เอตฺถ ปรคุณวินาสนลกฺขโณ มกฺโข, ตสฺส อภาเวน นิมฺมกฺโข. อตฺตโน คหฏฺฐกาเล สูทสฺส คุณมกฺขนาภาวํ สนฺธายาห. นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ เอตฺถ ราคาทโย ตโย, กายทุจฺจริตาทีนิ จ ตีณีติ ฉ ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อปฺปสนฺนฏฺเฐน สกภาวํ วิชหาเปตฺวา ปรภาวํ คณฺหาปนฏฺเฐน กสฏฏฺเฐน จ กสาวาติ เวทิตพฺพา. ยถาห – En esa estrofa, 'nillolupo' significa libre de codicia. Aquel que es subyugado por la sed de los sabores, ese se agita intensamente y se agita una y otra vez; por eso se le llama codicioso. Por lo tanto, rechazando eso, dice 'nillolupo'. En cuanto a 'nikkuho', aunque se dice de quien carece de las tres clases de hipocresía, en esta estrofa el significado es: 'sin engaño al no fingir asombro por la comida agradable y demás'. 'Nippipāso': aquí 'pipāsā' es el deseo de beber; por su ausencia es 'nippipāso', que significa estar libre del deseo de comer por codicia de sabores deliciosos. 'Nimmakkho': aquí 'makkho' tiene la característica de destruir las virtudes ajenas; por su ausencia es 'nimmakkho'. Esto se dice con referencia a la ausencia de denigración de las virtudes del cocinero por parte del rey cuando era laico. 'Niddhantakasāvamohoti': aquí las tres manchas de la pasión y demás, y las tres de la mala conducta corporal y demás, son seis estados que deben conocerse como 'kasāva' (manchas) en el sentido de falta de claridad, de hacer abandonar la propia naturaleza para adoptar otra, y en el sentido de aspereza. Como se ha dicho: ‘‘ตตฺถ, กตเม ตโย กสาวา? ราคกสาโว, โทสกสาโว, โมหกสาโว, อิเม ตโย กสาวา. ตตฺถ, กตเม อปเรปิ ตโย กสาวา? กายกสาโว, วจีกสาโว, มโนกสาโว’’ติ (วิภ. ๙๒๔). 'Allí, ¿cuáles son las tres manchas? La mancha de la pasión, la mancha del odio y la mancha del engaño; estas son las tres manchas. Allí, ¿cuáles son las otras tres manchas? La mancha corporal, la mancha verbal y la mancha mental'. เตสุ [Pg.97] โมหํ ฐเปตฺวา ปญฺจนฺนํ กสาวานํ เตสญฺจ สพฺเพสํ มูลภูตสฺส โมหสฺส นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห, ติณฺณํ เอว วา กายวจีมโนกสาวานํ โมหสฺส จ นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห. อิตเรสุ นิลฺโลลุปตาทีหิ ราคกสาวสฺส, นิมฺมกฺขตาย โทสกสาวสฺส นิทฺธนฺตภาโว สิทฺโธ เอว. นิราสโยติ นิตฺตณฺโห. สพฺพโลเกติ สกลโลเก, ตีสุ ภเวสุ ทฺวาทสสุ วา อายตเนสุ ภววิภวตณฺหาวิรหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อถ วา ตโยปิ ปาเท วตฺวา เอโก จเรติ เอโก จริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ เอวมฺปิ เอตฺถ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพติ. Entre ellas, exceptuando el engaño, debido a que las otras cinco manchas y el engaño, que es la raíz de todas ellas, han sido eliminados, se dice 'con las impurezas y el engaño erradicados' (niddhantakasāvamoho). O bien, se dice así porque se han eliminado el engaño y las tres manchas corporal, verbal y mental. Respecto a los otros términos, mediante 'libre de codicia' y demás, se establece la eliminación de la mancha de la pasión; mediante 'sin denigración', la eliminación de la mancha del odio. 'Nirāsayoti' significa sin sed (taṇhā). 'En todo el mundo' significa en la totalidad del mundo; el sentido es haber quedado libre de la sed por la existencia y la no existencia en los tres reinos o las doce bases sensoriales. El resto debe entenderse del modo ya explicado. O alternativamente, tras enunciar los tres versos, se puede establecer la conexión con 'eko care' indicando que 'uno es capaz de vivir solo'. นิลฺโลลุปคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario de la estrofa sobre el estar libre de codicia. ๕๗. ปาปํ สหายนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต มนุสฺเส โกฏฺฐาคารโต ปุราณธญฺญานิ พหิทฺธา นีหรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ, ภเณ, อิท’’นฺติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. ‘‘อิทานิ, มหาราช, นวธญฺญานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, เตสํ โอกาสํ กาตุํ อิเม มนุสฺสา ปุราณธญฺญาทีนิ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ราชา – ‘‘กึ, ภเณ, อิตฺถาคารพลกายาทีนํ วฏฺฏํ ปริปุณฺณ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, ปริปุณฺณนฺติ’’. ‘‘เตน หิ, ภเณ, ทานสาลํ การาเปถ, ทานํ ทสฺสามิ, มา อิมานิ ธญฺญานิ อนุปการานิ วินสฺสึสู’’ติ. ตโต นํ อญฺญตโร ทิฏฺฐิคติโก อมจฺโจ ‘‘มหาราช, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อารพฺภ ยาว ‘‘พาลา จ ปณฺฑิตา จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ โกฏฺฐาคาเร วิลุมฺปนฺเต ทิสฺวา ตเถว อาณาเปสิ. ตติยมฺปิ นํ ‘‘มหาราช, ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทาน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ‘‘อเร, อหํ อตฺตโน สนฺตกมฺปิ น ลภามิ ทาตุํ, กึ เม อิเมหิ ปาปสหาเยหี’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตญฺจ ปาปํ สหายํ ครหนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 57. En cuanto a 'Pāpaṃ sahāyaṃ', ¿cuál es el origen? Se dice que en Bārāṇasī un cierto rey, mientras recorría la ciudad con gran pompa real, vio a personas sacando grano viejo de los graneros. Preguntó a sus ministros: 'Amigos, ¿qué es esto?'. Ellos respondieron: 'Gran rey, pronto se recogerá el grano nuevo; para hacerle espacio, estas personas están desechando el grano viejo y demás'. El rey preguntó: 'Amigos, ¿están abastecidos los suministros de las mujeres de la corte, de las tropas y demás?'. 'Sí, gran rey, están abastecidos'. 'Entonces, amigos, haced construir una sala de limosnas; daré donativos. Que estos granos no se pierdan sin ser de utilidad'. Entonces, un cierto ministro de puntos de vista erróneos, comenzando con 'Gran rey, no hay beneficio en lo dado', le impidió hacerlo diciendo: 'Tanto los necios como los sabios, tras haber transcurrido y vagado por el ciclo de renacimientos, pondrán fin al sufrimiento'. Al ver por segunda y tercera vez que los graneros estaban siendo vaciados, el rey dio la misma orden. Por tercera vez el ministro lo detuvo diciendo: 'Gran rey, eso que llaman dar es una doctrina de necios', y demás. El rey pensó: '¡Vaya! Ni siquiera se me permite dar lo que es mío propio; ¿qué beneficio obtengo de estos malos compañeros?'. Desencantado, abandonó el reino, se ordenó monje y, practicando la visión profunda, alcanzó la iluminación de un Paccekabuddha. Censurando a aquel mal compañero, recitó esta estrofa de exclamación:' ‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ; สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Se debe evitar al compañero malvado, que muestra lo que es perjudicial y está establecido en la injusticia; uno mismo no debe asociarse con quien está apegado y es negligente; se debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte». ตสฺสายํ [Pg.98] สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ ทสวตฺถุกาย ปาปทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตตฺตา ปาโป, ปเรสมฺปิ อนตฺถํ ปสฺสตีติ อนตฺถทสฺสี, กายทุจฺจริตาทิมฺหิ จ วิสเม นิวิฏฺโฐ, ตํ อตฺถกาโม กุลปุตฺโต ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ. สยํ น เสเวติ อตฺตโน วเสน น เสเว. ยทิ ปน ปรวโส โหติ, กึ สกฺกา กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปสุตนฺติ ปสฏํ, ทิฏฺฐิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฺติ อตฺโถ. ปมตฺตนฺติ กามคุเณสุ โวสฺสฏฺฐจิตฺตํ, กุสลภาวนารหิตํ วา. ตํ เอวรูปํ น เสเว, น ภเช, น ปยิรุปาเส, อญฺญทตฺถุ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. Este es su significado resumido: aquel que es malvado por estar dotado de la visión errónea de diez clases, se le llama «el que muestra lo perjudicial» (anatthadassī) porque muestra lo que no es beneficioso incluso para otros; y «establecido en la injusticia» (visame niviṭṭho) por estar fijado en la mala conducta corporal y demás. El noble que desea su propio bien debe evitar a tal mal compañero, al que muestra lo perjudicial y está establecido en la injusticia. «Uno mismo no debe asociarse» significa que no debe asociarse por su propia voluntad; pues si está bajo el control de otro, ¿qué se puede hacer? «Apegado» (pasutaṃ) significa que está disperso, es decir, que se queda atrapado aquí y allá por el poder de sus puntos de vista. «Negligente» (pamattaṃ) se refiere a aquel cuya mente está entregada a los hilos de los placeres sensuales o carece de desarrollo saludable. Uno no debe asociarse con alguien de tal naturaleza, no debe frecuentarlo ni servirle; por el contrario, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. ปาปสหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre el compañero malvado. ๕๘. พหุสฺสุตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน อฏฺฐ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนาติ สพฺพํ อนวชฺชโภชีคาถาย วุตฺตสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ราชา อาห ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, พหุสฺสุตา นามา’’ติ. ราชา – ‘‘อหํ สุตพฺรหฺมทตฺโต นาม, สุเตน ติตฺตึ น คจฺฉามิ, หนฺท, เนสํ สนฺติเก วิจิตฺรนยํ สทฺธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ อตฺตมโน ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, ปริวิสิตฺวา, ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สงฺฆตฺเถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุรโต นิสีทิ ‘‘ธมฺมกถํ, ภนฺเต, กโรถา’’ติ. โส ‘‘สุขิโต โหตุ, มหาราช, ราคกฺขโย โหตู’’ติ วตฺวา อุฏฺฐิโต. ราชา ‘‘อยํ น พหุสฺสุโต, ทุติโย พหุสฺสุโต ภวิสฺสติ, สฺเว ทานิ วิจิตฺรธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ สฺวาตนาย นิมนฺเตสิ. เอวํ ยาว สพฺเพสํ ปฏิปาฏิ คจฺฉติ, ตาว นิมนฺเตสิ. เต สพฺเพปิ ‘‘โทสกฺขโย โหตุ, โมหกฺขโย, คติกฺขโย, วฏฺฏกฺขโย, อุปธิกฺขโย, ตณฺหกฺขโย โหตู’’ติ เอวํ เอเกกํ ปทํ วิเสเสตฺวา เสสํ ปฐมสทิสเมว วตฺวา อุฏฺฐหึสุ. 58. Sobre «el muy instruido» (bahussutaṃ), ¿cuál es su origen? Se dice que antiguamente, bajo la enseñanza del Bienaventurado Kassapa, ocho aspirantes a budas independientes (paccekabodhisattā) se ordenaron y, tras cumplir con los deberes de conducta ejemplar, renacieron en el mundo de los devas; todo lo demás es idéntico a lo relatado en el verso sobre el que come sin culpa. Sin embargo, hay esta diferencia: después de invitar a los Budas Independientes (pacceka-buddhas) a sentarse, el rey preguntó: «¿Quiénes son ustedes?». Ellos respondieron: «Gran rey, somos llamados los muy instruidos». El rey pensó: «Yo soy llamado Brahmadatta el Instruido, pero no me satisfago con lo que he escuchado. ¡Bien!, escucharé de ellos una enseñanza del buen Dhamma presentada de formas variadas». Complacido, ofreció el agua de donación, los sirvió con comida y, al finalizar la comida, tomó el cuenco del anciano de la comunidad, le rindió homenaje y se sentó ante él diciendo: «Venerable, por favor dé un discurso de Dhamma». El anciano dijo: «Que seas feliz, gran rey; que ocurra la destrucción de la lujuria», y se levantó. El rey pensó: «Este no es muy instruido; el segundo lo será. Mañana escucharé de él un discurso variado del Dhamma», y los invitó para el día siguiente. Así los invitó sucesivamente hasta que todos pasaron. Todos ellos dijeron: «Que ocurra la destrucción del odio, la destrucción del engaño, la destrucción del renacimiento, la destrucción de la ronda de sufrimientos, la destrucción de los apegos, la destrucción de la avidez»; destacando así cada término individualmente, y se levantaron tras decir lo restante de forma similar al primero. ตโต ราชา ‘‘อิเม ‘พหุสฺสุตา มย’นฺติ ภณนฺติ, น จ เตสํ วิจิตฺรกถา, กิเมเตหิ วุตฺต’’นฺติ เตสํ วจนตฺถํ อุปปริกฺขิตุมารทฺโธ. อถ ‘‘ราคกฺขโย โหตู’’ติ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘ราเค ขีเณ โทโสปิ โมโหปิ [Pg.99] อญฺญตรญฺญตเรปิ กิเลสา ขีณา โหนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตมโน อโหสิ – ‘‘นิปฺปริยายพหุสฺสุตา อิเม สมณา. ยถา หิ ปุริเสน มหาปถวึ วา อากาสํ วา องฺคุลิยา นิทฺทิสนฺเตน น องฺคุลิมตฺโตว ปเทโส นิทฺทิฏฺโฐ โหติ, อปิจ, โข, ปน ปถวีอากาสา เอว นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ อิเมหิ เอกเมกํ อตฺถํ นิทฺทิสนฺเตหิ อปริมาณา อตฺถา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตี’’ติ. ตโต โส ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ พหุสฺสุโต ภวิสฺสามี’’ติ ตถารูปํ พหุสฺสุตภาวํ ปตฺเถนฺโต รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – Entonces el rey pensó: «Estos dicen: "Somos muy instruidos", pero sus discursos no han sido variados. ¿Qué habrán querido decir?». Comenzó a examinar el significado de sus palabras. Mientras reflexionaba sobre «que ocurra la destrucción de la lujuria», comprendió: «Cuando la lujuria se agota, también se agotan el odio, el engaño y todas las demás impurezas». Se sintió complacido: «Estos ascetas son muy instruidos en sentido absoluto. Pues así como un hombre que señala la gran tierra o el cielo con su dedo no señala solo un área del tamaño de un dedo, sino que señala toda la tierra y el cielo, así también estos, al señalar un solo punto, han señalado infinitos significados». Entonces pensó: «¿Cuándo llegaré yo también a ser así de instruido?». Anhelando tal estado de instrucción, abandonó el reino, se ordenó y, practicando la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de un Buda Independiente y recitó este verso de júbilo: ‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ; อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Se debe cultivar la compañía del muy instruido, del conocedor del Dhamma, del amigo noble y dotado de elocuencia; habiendo comprendido los beneficios y eliminado la duda, se debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – พหุสฺสุตนฺติ ทุวิโธ พหุสฺสุโต ตีสุ ปิฏเกสุ อตฺถโต นิขิโล ปริยตฺติพหุสฺสุโต จ, มคฺคผลวิชฺชาภิญฺญานํ ปฏิวิทฺธตฺตา ปฏิเวธพหุสฺสุโต จ. อาคตาคโม ธมฺมธโร. อุฬาเรหิ ปน กายวจีมโนกมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุฬาโร. ยุตฺตปฏิภาโน จ มุตฺตปฏิภาโน จ ยุตฺตมุตฺตปฏิภาโน จ ปฏิภานวา. ปริยตฺติปริปุจฺฉาธิคมวเสน วา ติธา ปฏิภานวา เวทิตพฺโพ. ยสฺส หิ ปริยตฺติ ปฏิภาติ, โส ปริยตฺติปฏิภานวา. ยสฺส อตฺถญฺจ ญาณญฺจ ลกฺขณญฺจ ฐานาฏฺฐานญฺจ ปริปุจฺฉนฺตสฺส ปริปุจฺฉา ปฏิภาติ, โส ปริปุจฺฉาปฏิภานวา. เยน มคฺคาทโย ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส อธิคมปฏิภานวา. ตํ เอวรูปํ พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ. ตโต ตสฺสานุภาเวน อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถเภทโต วา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทโต วา อเนกปฺปการานิ อญฺญาย อตฺถานิ. ตโต – ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) กงฺขฏฺฐาเนสุ วิเนยฺย กงฺขํ, วิจิกิจฺฉํ วิเนตฺวา วินาเสตฺวา เอวํ กตสพฺพกิจฺโจ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. Aquí este es su significado resumido: «Muy instruido» (bahussutaṃ) se refiere a dos tipos: el instruido en las escrituras (pariyatti-bahussuto), por conocer los tres Piṭakas en su totalidad y significado; y el instruido en la penetración (paṭivedha-bahussuto), por haber penetrado los senderos, sus frutos, el conocimiento claro y los poderes directos. El «conocedor del Dhamma» (dhammadhara) es quien posee la tradición recibida. «Noble» (uḷāra) es quien está dotado de acciones corporales, verbales y mentales excelentes. «Elocuente» (paṭibhānavā) es quien posee una inteligencia adecuada, fluida o ambas. La elocuencia debe entenderse de tres maneras: según el aprendizaje, la indagación y el logro. Aquel a quien se le manifiesta el aprendizaje es elocuente en el aprendizaje. Aquel a quien, al ser interrogado sobre el significado, el conocimiento, las características y lo posible o imposible, se le manifiesta la respuesta, es elocuente en la indagación. Aquel por quien han sido penetrados los senderos y demás, es elocuente en el logro. Se debe cultivar a tal amigo, muy instruido, conocedor del Dhamma, noble y elocuente. Entonces, por el poder de esa sabiduría, habiendo comprendido los múltiples beneficios distinguidos como el beneficio propio, el de los demás o ambos, o bien el beneficio de esta vida, el de la futura y el beneficio supremo; y habiendo «eliminado la duda» (vineyya kaṅkhaṃ), es decir, habiendo removido y destruido la incertidumbre en los puntos de duda como «¿existí yo en el pasado?», etc., y habiendo cumplido así con todos sus deberes, se debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. พหุสฺสุตคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre el muy instruido. ๕๙. ขิฑฺฑํ [Pg.100] รตินฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ วิภูสกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา นานาวิธวิภูสเนหิ อตฺตานํ วิภูสาเปตฺวา มหาอาทาเส สกลสรีรํ ทิสฺวา ยํ น อิจฺฉติ ตํ อปเนตฺวา อญฺเญน วิภูสเนน วิภูสาเปติ. ตสฺส เอกทิวสํ เอวํ กโรโต ภตฺตเวลา มชฺฌนฺหิกสมโย ปตฺโต. อถ อวิภูสิโตว ทุสฺสปฏฺเฏน สีสํ เวเฐตฺวา, ภุญฺชิตฺวา, ทิวาเสยฺยํ อุปคจฺฉิ. ปุนปิ อุฏฺฐหิตฺวา ตเถว กโรโต สูริโย อตฺถงฺคโต. เอวํ ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ. อถสฺส เอวํ มณฺฑนปฺปสุตสฺส ปิฏฺฐิโรโค อุทปาทิ. ตสฺเสตทโหสิ – ‘‘อโห เร, อหํ สพฺพถาเมน วิภูสนฺโตปิ อิมสฺมึ กปฺปเก วิภูสเน อสนฺตุฏฺโฐ โลภํ อุปฺปาเทสึ. โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ, โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 59. «El juego y el deleite», ¿cuál es el origen? En Bārāṇasī, un rey llamado Vibhūsaka Brahmadatta, temprano en la mañana, tras haber comido gachas o arroz, se hacía ataviar con diversos ornamentos; al verse todo el cuerpo en un gran espejo, se quitaba lo que no le gustaba y se hacía ataviar con otro ornamento. Un día, mientras hacía esto, llegó la hora de la comida del mediodía. Entonces, sin haberse ataviado, se envolvió la cabeza con una banda de tela, comió y se retiró a dormir la siesta. Tras levantarse de nuevo, mientras hacía lo mismo, se puso el sol. Así ocurrió también en el segundo y tercer día. Entonces, a aquel que estaba tan entregado al adorno, le surgió un dolor de espalda. Se le ocurrió este pensamiento: «¡Oh, mientras me ataviaba con todas mis fuerzas, insatisfecho con estos ornamentos, di origen a la codicia! La codicia es un estado que conduce a los mundos de miseria. Ea, ahora subyugaré la codicia». Abandonando el reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y recitó este verso inspirado: ‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน; วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo dejado atrás el juego, el deleite y el placer sensual en el mundo, sin buscar adornos, sin añoranzas; absteniéndose de las ocasiones de atavío, hablando con la verdad, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ ขิฑฺฑา จ รติ จ ปุพฺเพ วุตฺตาว. กามสุขนฺติ วตฺถุกามสุขํ. วตฺถุกามาปิ หิ สุขสฺส วิสยาทิภาเวน สุขนฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘อตฺถิ รูปํ สุขํ สุขานุปติต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๖๐). เอวเมตํ ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ อิมสฺมึ โอกาสโลเก อนลงฺกริตฺวา อลนฺติ อกตฺวา, เอตํ ตปฺปกนฺติ วา สารภูตนฺติ วา เอวํ อคฺคเหตฺวา. อนเปกฺขมาโนติ เตน อลงฺกรเณน อนเปกฺขณสีโล, อปิหาลุโก, นิตฺตณฺโห, วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที เอโก จเรติ. ตตฺถ วิภูสา ทุวิธา – อคาริกวิภูสา, อนคาริกวิภูสา จ. ตตฺถ อคาริกวิภูสา สาฏกเวฐนมาลาคนฺธาทิ, อนคาริกวิภูสา ปตฺตมณฺฑนาทิ. วิภูสา เอว วิภูสนฏฺฐานํ. ตสฺมา วิภูสนฏฺฐานา ติวิธาย วิรติยา วิรโต. อวิตถวจนโต สจฺจวาทีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. En ese verso, «juego» y «deleite» ya han sido explicados anteriormente. «Placer sensual» (kāmasukhaṃ) se refiere al placer de los objetos de los sentidos. Pues incluso los objetos de los sentidos se denominan «placer» por ser el dominio objetivo del placer, tal como se dice: «Existe la forma, placentera, inmersa en el placer» (SN 3.60). Así, habiendo hallado insatisfacción en este mundo físico con este juego, deleite y placeres sensuales, sin considerarlos suficientes, no se aferra a ellos como algo gratificante o esencial. «Sin añoranzas» significa que por hábito no tiene expectativas respecto a tales adornos, carece de deseos y está libre de sed (craving). «Absteniéndose de las ocasiones de atavío, hablando con la verdad, que uno camine solo»: aquí el adorno (vibhūsā) es de dos clases: el adorno del que vive en el hogar y el adorno del que ha renunciado al hogar. El adorno del que vive en el hogar consiste en telas, turbantes, guirnaldas, perfumes, etc.; el adorno del que ha renunciado al hogar es la decoración del cuenco y otros requisitos. El adorno mismo es la «ocasión de atavío». Por tanto, se abstiene de tales ocasiones de atavío mediante las tres clases de abstinencia. «Hablando con la verdad» se refiere a no emitir palabras falsas. Así debe entenderse el significado. วิภูสนฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Concluye el comentario sobre el verso de las ocasiones de atavío. ๖๐. ปุตฺตญฺจ [Pg.101] ทารนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหรกาเล เอว อภิสิตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. โส ปฐมคาถาย วุตฺตปจฺเจกโพธิสตฺโต วิย รชฺชสิริมนุภวนฺโต เอกทิวสํ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ รชฺชํ กาเรนฺโต พหูนํ ทุกฺขํ กโรมิ. กึ เม เอกภตฺตตฺถาย อิมินา ปาเปน, หนฺท สุขมุปฺปาเทมี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 60. «Hijos y esposa», ¿cuál es el origen? Se dice que el hijo del rey de Bārāṇasī fue consagrado y gobernó el reino siendo aún muy joven. Al igual que el Paccekabodhisatta mencionado en el primer verso, mientras disfrutaba del esplendor real, un día pensó: «Mientras ejerzo el reinado, causo sufrimiento a muchos. ¿De qué me sirve este mal por el bien de una sola comida? Ea, ahora produciré felicidad». Abandonando el reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y recitó este verso inspirado: ‘‘ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ; หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo abandonado hijos, esposa, padre y madre, riquezas, granos y parientes; dejando atrás los placeres de los sentidos según sus límites fijos, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ ธนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬรชตชาตรูปาทีนิ รตนานิ. ธญฺญานีติ สาลิวีหิยวโคธุมกงฺกุวรกกุทฺรูสกปเภทานิ สตฺต เสสาปรณฺณานิ จ. พนฺธวานีติ ญาติพนฺธุโคตฺตพนฺธุมิตฺตพนฺธุสิปฺปพนฺธุวเสน จตุพฺพิเธ พนฺธเว. ยโถธิกานีติ สกสกโอธิวเสน ฐิตาเนว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En ese verso, «riquezas» se refiere a tesoros como perlas, gemas, lapislázuli, caracolas, cristales, corales, plata, oro y demás. «Granos» se refiere a las siete clases: arroz de montaña, arroz paddy, cebada, trigo, mijo, varaka y kudrūsaka, así como otras legumbres. «Parientes» se refiere a las cuatro clases de vínculos: por consanguinidad, por linaje, por amistad y por oficio. «Según sus límites fijos» (yathodhikānīti) significa según sus respectivos límites establecidos. Lo restante es tal como se ha explicado anteriormente. ปุตฺตทารคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Concluye el comentario sobre el verso de los hijos y la esposa. ๖๑. สงฺโค เอโสติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกานิ ปสฺสติ. ติวิธนาฏกานีติ กิร ปุพฺพราชโต อาคตํ, อนนฺตรราชโต อาคตํ, อตฺตโน กาเล อุฏฺฐิตนฺติ. โส เอกทิวสํ ปาโตว ทหรนาฏกปาสาทํ คโต. ตา นาฏกิตฺถิโย ‘‘ราชานํ รมาเปสฺสามา’’ติ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อจฺฉราโย วิย อติมโนหรํ นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ. ราชา – ‘‘อนจฺฉริยเมตํ ทหราน’’นฺติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มชฺฌิมนาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. โส ตตฺถาปิ ตเถว อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มหานาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. ราชา ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีตานํ ตาสํ มหลฺลกภาเวน อฏฺฐิกีฬนสทิสํ นจฺจํ ทิสฺวา คีตญฺจ อมธุรํ สุตฺวา ปุนเทว ทหรนาฏกปาสาทํ, ปุน มชฺฌิมนาฏกปาสาทนฺติ เอวํ วิจริตฺวา กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘อิมา นาฏกิตฺถิโย สกฺกํ [Pg.102] เทวานมินฺทํ อจฺฉราโย วิย มํ รมาเปตุกามา สพฺพถาเมน นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ, สฺวาหํ กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ โลภเมว วฑฺเฒมิ, โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 61. «Este es un vínculo», ¿cuál es el origen? Se dice que en Bārāṇasī hubo un rey llamado Pādalola Brahmadatta. Por la mañana, después de comer gachas o arroz, observaba a tres grupos de bailarinas en sus tres palacios. Los tres grupos eran: las que venían de reyes anteriores, las que venían del rey predecesor inmediato y las reclutadas en su propio tiempo. Un día, temprano por la mañana, fue al palacio de las bailarinas jóvenes. Aquellas bailarinas, deseando complacer al rey, ejecutaron danzas, cantos y música instrumental extremadamente encantadores, como si fueran ninfas de Sakka, el señor de los devas. El rey, pensando: «Esto no es nada asombroso para las jóvenes», quedó insatisfecho y fue al palacio de las bailarinas de mediana edad. Aquellas también actuaron del mismo modo. Él, allí también insatisfecho, fue al palacio de las bailarinas mayores. Ellas actuaron de igual manera. El rey, al ver que habiendo pasado por los reinados de dos o tres reyes ya eran ancianas, percibió su danza como un juego de huesos y su canto como algo desagradable. Regresó de nuevo al palacio de las jóvenes y luego al de las de mediana edad, y no encontrando satisfacción en ninguna parte, pensó: «Estas bailarinas, deseando complacerme como las ninfas de Sakka, han aplicado todas sus fuerzas en la danza, el canto y la música; pero yo, insatisfecho en todo lugar, solo aumento la codicia. La codicia es un estado que conduce a los mundos de miseria. Ea, ahora subyugaré la codicia». Abandonando el reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal, realizó la iluminación de un Paccekabuddha y recitó este verso inspirado: ‘‘สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย; คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Este es un vínculo, hay aquí poca felicidad, poco placer, y aquí el sufrimiento es mayor; sabiendo que esto es un anzuelo, el sabio que camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตสฺสตฺโถ – สงฺโค เอโสติ อตฺตโน อุปโภคํ นิทฺทิสติ. โส หิ สชฺชนฺติ ตตฺถ ปาณิโน กทฺทเม ปวิฏฺโฐ หตฺถี วิยาติ สงฺโค. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ เอตฺถ ปญฺจกามคุณูปโภคกาเล วิปรีตสญฺญาย อุปฺปาเทตพฺพโต กามาวจรธมฺมปริยาปนฺนโต วา ลามกฏฺเฐน โสขฺยํ ปริตฺตํ, วิชฺชุปฺปภาย โอภาสิตนจฺจทสฺสนสุขํ วิย อิตฺตรํ, ตาวกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ เอตฺถ จ ยฺวายํ ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) วุตฺโต. โส ยทิทํ ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว? อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ มุทฺทาย, ยทิ คณนายา’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๗) นเยเนตฺถ ทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ อุปนิธาย อปฺโป อุทกพินฺทุมตฺโต โหติ. อถ โข ทุกฺขเมว ภิยฺโย พหุ, จตูสุ สมุทฺเทสุ อุทกสทิสํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย’’ติ. คโฬ เอโสติ อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา อากฑฺฒนวเสน พฬิโส วิย เอโส ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. อิติ ญตฺวา มติมาติ เอวํ ญตฺวา พุทฺธิมา ปณฺฑิโต ปุริโส สพฺพมฺเปตํ ปหาย เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. Este es su significado: ‘Este es un vínculo’ (saṅgo eso) se refiere a su propio objeto de disfrute. Pues es un vínculo porque los seres se quedan atrapados allí como un elefante hundido en el lodo. ‘Poca felicidad hay aquí’ (parittamettha sokhyaṃ) significa que la felicidad en el momento del disfrute de los cinco hilos de los placeres sensoriales es mínima, en el sentido de ser vil, ya sea por originarse en una percepción distorsionada o por estar incluida entre los fenómenos de la esfera del deseo. Se dice que es transitoria, como la felicidad de observar una danza iluminada por un relámpago; lo que se quiere decir es que es temporal. ‘Poco placer y mucho sufrimiento hay aquí’ (appassādo dukkhamettha bhiyyo): en este sentido se ha dicho: ‘Cualquier placer y alegría, monjes, que surja en dependencia de estos cinco hilos de placeres sensoriales, esto es el placer de los sentidos’. El sufrimiento aquí se explica de esta manera: ‘¿Y cuál es el peligro de los placeres sensoriales? Aquí, monjes, por cualquier oficio que un noble se gane la vida, ya sea mediante el cálculo, la contabilidad…’, etc. En comparación con ese sufrimiento, el placer es escaso, apenas una gota de agua. Pero el sufrimiento mismo es mucho mayor, comparable al agua de los cuatro océanos. Por eso se dice: ‘Poco placer y mucho sufrimiento hay aquí’. ‘Este es un anzuelo’ (gaḷo eso) significa que, al mostrar gratificación, lo arrastra a uno por su fuerza, como un anzuelo; estos son los cinco hilos de placeres sensoriales. ‘Habiendo comprendido así, el sabio’ (iti ñatvā matimā): habiendo comprendido esto de tal manera, el hombre sabio y prudente, habiendo abandonado todo esto, debe vagar solo como el cuerno de un rinoceronte. สงฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre el vínculo ha finalizado. ๖๒. สนฺทาลยิตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อนิวตฺตพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส สงฺคามํ โอติณฺโณ อชินิตฺวา อญฺญํ วา กิจฺจํ อารทฺโธ อนิฏฺฐเปตฺวา น นิวตฺตติ, ตสฺมา นํ เอวํ สญฺชานึสุ. โส [Pg.103] เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน วนทาโห อุฏฺฐาสิ. โส อคฺคิ สุกฺขานิ จ หริตานิ จ ติณาทีนิ ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน เอว คจฺฉติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ‘‘ยถายํ วนทาโห, เอวเมว เอกาทสวิโธ อคฺคิ สพฺพสตฺเต ทหนฺโต อนิวตฺตมาโนว คจฺฉติ มหาทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺโต, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิวตฺตนตฺถํ อยํ อคฺคิ วิย อริยมคฺคญาณคฺคินา กิเลเส ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ? ตโต มุหุตฺตํ คนฺตฺวา เกวฏฺเฏ อทฺทส นทิยํ มจฺเฉ คณฺหนฺเต. เตสํ ชาลนฺตรํ ปวิฏฺโฐ เอโก มหามจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา ปลายิ. เต ‘‘มจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา คโต’’ติ สทฺทมกํสุ. ราชา ตมฺปิ วจนํ สุตฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยมคฺคญาเณน ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ เภตฺวา อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ – 62. ¿Cuál es el origen de ‘Habiendo roto’ (sandālayitvāna)? Se dice que en Bārāṇasī hubo un rey llamado Anivatta Brahmadatta. Cuando entraba en batalla, no se retiraba sin haber vencido, o si emprendía cualquier otra tarea, no se retiraba sin haberla completado; por eso lo conocían así. Un día, fue al parque. En esa ocasión, se produjo un incendio forestal. Ese fuego avanzaba sin retroceder, quemando hierbas y follaje seco y verde. El rey, al verlo, produjo el signo correspondiente y reflexionó: ‘Así como este incendio forestal, del mismo modo el fuego de once tipos avanza sin retroceder, quemando a todos los seres y produciendo un gran sufrimiento. ¿Cuándo podré yo también, para hacer que este sufrimiento cese, avanzar sin retroceder como este fuego, quemando las impurezas con el fuego del conocimiento del noble sendero?’. Después de avanzar un poco más, vio a unos pescadores atrapando peces en un río. Un gran pez que había entrado en la red, la rompió y escapó. Ellos gritaron: ‘¡El pez ha roto la red y se ha ido!’. El rey, al escuchar esas palabras, produjo el signo correspondiente y reflexionó: ‘¿Cuándo podré yo también, con el conocimiento del noble sendero, romper la red del deseo y los puntos de vista, y avanzar sin quedar atrapado?’. Abandonó el reino, se ordenó, emprendió la visión cabal y realizó el despertar de un Paccekabuddha, y recitó este verso de júbilo: ‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี; อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “Habiendo roto los grilletes, como un pez que rompe la red en el agua; como el fuego que no regresa a lo ya quemado, que uno vague solo como el cuerno de un rinoceronte”. ตสฺสา ทุติยปาเท ชาลนฺติ สุตฺตมยํ วุจฺจติ. อมฺพูติ อุทกํ, ตตฺถ จรตีติ อมฺพุจารี, มจฺฉสฺเสตํ อธิวจนํ. สลิเล อมฺพุจารี สลิลมฺพุจารี, ตสฺมึ นทีสลิเล ชาลํ เภตฺวา อมฺพุจารีวาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยปาเท ทฑฺฒนฺติ ทฑฺฒฏฺฐานํ วุจฺจติ. ยถา อคฺคิ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปุน น นิวตฺตติ, น ตตฺถ ภิยฺโย อาคจฺฉติ, เอวํ มคฺคญาณคฺคินา ทฑฺฒํ กามคุณฏฺฐานํ อนิวตฺตมาโน ตตฺถ ภิยฺโย อนาคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En el segundo verso de esta estrofa, ‘red’ (jāla) se refiere a la hecha de hilos. ‘Ambu’ significa agua; ‘ambucārī’ es quien se mueve allí, siendo este un epíteto del pez. ‘Salile ambucārī’ significa el que se mueve en el agua; lo que se quiere decir es ‘como quien se mueve en el agua habiendo roto la red en el agua del río’. En el tercer verso, ‘quemado’ (daḍḍha) se refiere al lugar quemado. Así como el fuego no regresa de nuevo al lugar quemado, no vuelve más allí, de la misma manera, el lugar de los placeres sensoriales que ha sido quemado por el fuego del conocimiento del sendero no es vuelto a visitar, queriendo decir que uno no regresa más allí. El resto es según el método ya explicado. สนฺทาลนคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre la ruptura ha finalizado. ๖๓. โอกฺขิตฺตจกฺขูติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จกฺขุโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต วิย นาฏกทสฺสนมนุยุตฺโต โหติ. อยํ ปน วิเสโส – โส อสนฺตุฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉติ, อยํ ตํ ตํ นาฏกํ ทิสฺวา อติวิย อภินนฺทิตฺวา นาฏกปริวตฺตทสฺสเนน ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต วิจรติ. โส กิร นาฏกทสฺสนาย อาคตํ อญฺญตรํ [Pg.104] กุฏุมฺพิยภริยํ ทิสฺวา ราคํ อุปฺปาเทสิ. ตโต สํเวคมาปชฺชิตฺวา ปุน ‘‘อหํ อิมํ ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต อปายปริปูรโก ภวิสฺสามิ, หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 63. ¿Cuál es el origen de ‘Con la mirada baja’ (okkhittacakkhu)? Se dice que en Bārāṇasī hubo un rey llamado Cakkhulola Brahmadatta, quien, al igual que el rey Pādalola Brahmadatta, estaba entregado a observar espectáculos de danza. Pero con esta diferencia: él, insatisfecho, iba de aquí para allá; al ver tal o cual danza, se deleitaba en exceso y deambulaba aumentando su deseo al observar el círculo de las bailarinas. Se dice que vio a la esposa de un cierto hacendado que había venido a ver la danza y sintió surgir la pasión. Entonces, sobrecogido por la urgencia espiritual (saṃvega), pensó: ‘Si sigo aumentando este deseo, seré alguien que llene los estados de privación; ¡ea!, voy a someterlo’. Habiendo renunciado y practicado la visión cabal, realizó el despertar de un Paccekabuddha y, censurando su conducta anterior, recitó este verso de júbilo que ilustra las cualidades opuestas a aquella conducta: ‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขู น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน; อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. “Con la mirada baja y no inquieto de pies, con los sentidos controlados y la mente protegida; sin flujos de impurezas y sin consumirse, que uno vague solo como el cuerno de un rinoceronte”. ตตฺถ โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เหฏฺฐาขิตฺตจกฺขุ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา ปริวชฺชคเหตพฺพทสฺสนตฺถํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนติ วุตฺตํ โหติ. น ตุ หนุกฏฺฐินา หทยฏฺฐึ สงฺฆฏฺเฏนฺโต. เอวญฺหิ โอกฺขิตฺตจกฺขุตา น สมณสารุปฺปา โหตี. น จ ปาทโลโลติ เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโยติ เอวํ คณมชฺฌํ ปวิสิตุกามตาย กณฺฑูยมานปาโท วิย อภวนฺโต, ทีฆจาริกอนวฏฺฐิตจาริกวิรโต วา. คุตฺตินฺทฺริโยติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อิธ วิสุํวุตฺตาวเสสวเสน โคปิตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ มานสํ เยว มานสานํ, ตํ รกฺขิตมสฺสาติ รกฺขิตมานสาโน. ยถา กิเลเสหิ น วิลุปฺปติ, เอวํ รกฺขิตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อนวสฺสุโตติ อิมาย ปฏิปตฺติยา เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กิเลสอนฺวาสฺสววิรหิโต. อปริฑยฺหมาโนติ เอวํ อนฺวาสฺสววิรหาว กิเลสคฺคีหิ อปริฑยฺหมาโน. พหิทฺธา วา อนวสฺสุโต, อชฺฌตฺตํ อปริฑยฺหมาโน. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En este pasaje, 'con la mirada baja' (okkhittacakkhu) significa tener los ojos dirigidos hacia abajo; se dice que, habiendo alineado las siete vértebras del cuello, se mira a una distancia de un yugo para observar lo que debe ser evitado o tomado. Pero no se debe presionar el hueso de la mandíbula contra el hueso del pecho, pues tal forma de bajar la mirada no es apropiada para un asceta. 'Y no inquieto de pies' (na pādalolo) significa no correr como alguien con pies pruriginosos por el deseo de entrar en medio de un grupo —siendo el segundo de uno, o el tercero de dos—, o bien estar alejado de las largas caminatas y de los viajes inestables. 'Con las facultades resguardadas' (guttindriyo) significa tener las facultades protegidas, refiriéndose aquí a la protección de las restantes de las seis facultades, aparte de la que se menciona por separado. 'Con la mente protegida' (rakkhitamānasāno) se refiere a que la mente misma es 'mānasa'; quien tiene esa mente protegida es 'rakkhitamānasāno'. Se dice que tiene el corazón resguardado de modo que no sea saqueado por las impurezas. 'Sin filtraciones' (anavassuto) significa que, mediante esta práctica, uno está libre del flujo de las impurezas hacia los diversos objetos de los sentidos. 'Sin quemarse' (apariḍayhamāno) significa que, al estar libre de tales flujos, uno no es abrasado por los fuegos de las impurezas. O bien, 'sin filtraciones' externamente y 'sin quemarse' internamente. El resto es tal como se ha explicado antes. โอกฺขิตฺตจกฺขุคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí concluye el comentario a la estrofa sobre 'la mirada baja'. ๖๔. โอหารยิตฺวาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อยํ อญฺโญปิ จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา จตุมาเส จตุมาเส อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ ปวิสนฺโต อุยฺยานทฺวาเร [Pg.105] ปตฺตสญฺฉนฺนํ ปุปฺผาลงฺกตวิฏปํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารํ ทิสฺวา เอกํ ปุปฺผํ คเหตฺวา อุยฺยานํ ปาวิสิ. ตโต ‘‘รญฺญา อคฺคปุปฺผํ คหิต’’นฺติ อญฺญตโรปิ อมจฺโจ หตฺถิกฺขนฺเธ ฐิโต เอว เอกํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺโพ พลกาโย อคฺคเหสิ. ปุปฺผํ อนสฺสาเทนฺตา ปตฺตมฺปิ คณฺหึสุ. โส รุกฺโข นิปฺปตฺตปุปฺโผ ขนฺธมตฺโตว อโหสิ. ตํ ราชา สายนฺหสมเย อุยฺยานา นิกฺขมนฺโต ทิสฺวา ‘‘กึ กโต อยํ รุกฺโข, มม อาคมนเวลายํ มณิวณฺณสาขนฺตเรสุ ปวาฬสทิสปุปฺผาลงฺกโต อโหสิ, อิทานิ นิปฺปตฺตปุปฺโผ ชาโต’’ติ จินฺเตนฺโต ตสฺเสวาวิทูเร อปุปฺผิตํ รุกฺขํ สญฺฉนฺนปลาสํ อทฺทส. ทิสฺวา จสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ รุกฺโข ปุปฺผภริตสาขตฺตา พหุชนสฺส โลภนีโย อโหสิ, เตน มุหุตฺเตเนว พฺยสนํ ปตฺโต, อยํ ปนญฺโญ อโลภนียตฺตา ตเถว ฐิโต. อิทมฺปิ รชฺชํ ปุปฺผิตรุกฺโข วิย โลภนียํ, ภิกฺขุภาโว ปน อปุปฺผิตรุกฺโข วิย อโลภนีโย. ตสฺมา ยาว อิทมฺปิ อยํ รุกฺโข วิย น วิลุปฺปติ, ตาว อยมญฺโญ สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริจฺฉตฺตโก, เอวํ กาสาเวน ปริสญฺฉนฺเนน หุตฺวา ปพฺพชิตพฺพ’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 64. 'Habiendo abandonado' (ohārayitvā): ¿cuál es el origen? Se cuenta que en Bārāṇasī hubo otro rey llamado Cātumāsika Brahmadatta que iba a divertirse a su jardín cada cuatro meses. Un día, en el mes intermedio del verano, al entrar al parque, vio un árbol pāricchattaka koviḷāra cubierto de hojas y adornado con flores en sus ramas; tomó una flor y entró al parque. Después, pensando 'el rey ha tomado la mejor flor', otro ministro que estaba sobre el lomo de un elefante tomó también una flor. De la misma manera, todo el ejército tomó flores. Los que no alcanzaron flores tomaron incluso las hojas. Ese árbol quedó reducido a su solo tronco, sin hojas ni flores. Al salir del parque al atardecer, el rey lo vio y pensó: '¿Qué le ha pasado a este árbol? Al momento de mi llegada estaba adornado con flores como corales entre sus ramas de color de gema, y ahora ha quedado sin hojas ni flores'. Cerca de allí vio otro árbol que no tenía flores pero estaba cubierto de follaje. Al verlo, pensó: 'Este árbol, por tener sus ramas cargadas de flores, fue objeto de codicia para mucha gente, y por ello ha llegado a la ruina en un instante; pero este otro, por no ser objeto de codicia, permanece tal como estaba. Del mismo modo, este reino es codiciable como el árbol florido, pero el estado de monje no es codiciable, como el árbol sin flores. Por tanto, mientras este reino no sea destruido como ese árbol, debo renunciar y cubrirme con los mantos azafrán, como este otro árbol pāricchattaka cubierto de hojas'. Habiendo abandonado el reino y renunciado, mientras desarrollaba la visión clara, realizó la iluminación de un Pacceka Buddha y recitó esta estrofa de exclamación: ‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺโต; กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo abandonado los distintivos de un laico, como el árbol pāricchattaka cubierto de hojas; habiendo partido vestido con mantos azafrán, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวาติ อิมสฺส ปาทสฺส เคหา อภินิกฺขมิตฺวา กาสายวตฺโถ หุตฺวาติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. En este pasaje, el significado del verso 'habiendo partido vestido con mantos azafrán' (kāsāyavattho abhinikkhamitvā) debe entenderse como: 'habiendo partido del hogar, habiéndose vestido con mantos azafrán'. El resto puede comprenderse siguiendo el método ya explicado, por lo que no se detalla más. ปาริจฺฉตฺตกคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí concluye el comentario a la estrofa del árbol Pāricchattaka. ตติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต. Aquí finaliza el tercer capítulo (vagga). ๖๕. รเสสูติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา อุยฺยาเน อมจฺจปุตฺเตหิ ปริวุโต สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ กีฬติ. ตสฺส สูโท [Pg.106] สพฺพมํสานํ รสํ คเหตฺวา อตีว สุสงฺขตํ อมตกปฺปํ อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส ตตฺถ เคธมาปนฺโน กสฺสจิ กิญฺจิ อทตฺวา อตฺตนาว ภุญฺชิ. อุทกกีฬโต จ อติวิกาเล นิกฺขนฺโต สีฆํ สีฆํ ภุญฺชิ. เยหิ สทฺธึ ปุพฺเพ ภุญฺชติ, น เตสํ กญฺจิ สริ. อถ ปจฺฉา ปฏิสงฺขานํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อโห, มยา ปาปํ กตํ, ยฺวาหํ รสตณฺหาย อภิภูโต สพฺพชนํ วิสริตฺวา เอกโกว ภุญฺชึ. หนฺท รสตณฺหํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 65. 'En los sabores' (rasesu): ¿cuál es el origen? Se cuenta que otro rey de Bārāṇasī, rodeado por los hijos de sus ministros, se divertía en un estanque de lotos con gradas de piedra en el jardín. Su cocinero, extrayendo la esencia de toda clase de carnes, preparó un refrigerio extremadamente bien elaborado, similar al néctar, y se lo presentó. El rey, cayendo en la avidez por ello, lo comió todo él solo sin dar nada a nadie. Habiendo salido muy tarde de sus juegos en el agua, comió muy rápidamente. No recordó a ninguno de aquellos con quienes solía comer anteriormente. Luego, surgiendo en él la reflexión, pensó: '¡Ay, he cometido una mala acción! Yo, subyugado por la sed de los sabores, olvidé a toda la gente y comí solo. ¡Ea! Ahora subyugaré la sed de los sabores'. Habiendo abandonado el reino y renunciado, mientras desarrollaba la visión clara, realizó la iluminación de un Pacceka Buddha y, censurando su conducta anterior, recitó esta estrofa de exclamación que muestra las virtudes opuestas a esa conducta: ‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี; กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Sin tener avidez por los sabores, sin ser glotón, sin mantener a otros, mendigando de casa en casa; con la mente desapegada de familia en familia, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ รเสสูติ อมฺพิลมธุรติตฺตกกฏุกโลณิกขาริกกสาวาทิเภเทสุ สายนีเยสุ. เคธํ อกรนฺติ คิทฺธึ อกโรนฺโต, ตณฺหํ อนุปฺปาเทนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อโลโลติ ‘‘อิทํ สายิสฺสามิ, อิทํ สายิสฺสามี’’ติ เอวํ รสวิเสเสสุ อนากุโล. อนญฺญโปสีติ โปเสตพฺพกสทฺธิวิหาริกาทิวิรหิโต, กายสนฺธารณมตฺเตน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. ยถา วา ปุพฺเพ อุยฺยาเน รเสสุ เคธกรณโลโล หุตฺวา อญฺญโปสี อาสึ, เอวํ อหุตฺวา ยาย ตณฺหาย โลโล หุตฺวา รเสสุ เคธํ กโรติ. ตํ ตณฺหํ หิตฺวา อายตึ ตณฺหามูลกสฺส อญฺญสฺส อตฺตภาวสฺส อนิพฺพตฺตเนน อนญฺญโปสีติ ทสฺเสติ. อถ วา อตฺถภญฺชนกฏฺเฐน อญฺเญติ กิเลสา วุจฺจนฺติ. เตสํ อโปสเนน อนญฺญโปสีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. สปทานจารีติ อโวกฺกมฺมจารี อนุปุพฺพจารี, ฆรปฏิปาฏึ อฉฑฺเฑตฺวา อฑฺฒกุลญฺจ ทลิทฺทกุลญฺจ นิรนฺตรํ ปิณฺฑาย ปวิสมาโนติ อตฺโถ. กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กิเลสวเสน อลคฺคจิตฺโต, จนฺทูปโม นิจฺจนวโก หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En este pasaje, 'en los sabores' (rasesu) se refiere a las cosas sabrosas distinguidas como agrio, dulce, amargo, picante, salado, alcalino, astringente y demás. 'No albergar codicia' significa no producir avidez, no dar lugar al deseo (taṇhā). 'No anhelante' (alolo) significa no estar agitado por los diversos sabores pensando: 'saborearé esto, saborearé aquello'. 'Sin alimentar a otros' (anaññaposī) significa estar libre de aquellos que deben ser mantenidos, como discípulos y otros; lo que se quiere decir es que está satisfecho únicamente con el sustento del cuerpo. O bien, muestra: 'A diferencia de antes, cuando en el parque era voluble por la codicia de los sabores y alimentaba a otros, ahora no seré así; habiendo abandonado el deseo por el cual uno se vuelve ansioso de sabores, no alimentaré a otros al no producir otra existencia futura arraigada en el deseo'. O bien, las impurezas (kilesā) se denominan 'otros' en el sentido de que destruyen el propio bienestar; al no alimentarlas, 'no se alimenta a otros'. Este es también el significado aquí. 'Caminando de casa en casa' (sapadānacārī) significa caminar sin saltarse ninguna casa, avanzando en orden sucesivo; al entrar por limosna, se va sin romper la secuencia de las casas, acudiendo tanto a familias ricas como pobres de manera ininterrumpida. 'Con la mente no apegada a las familias' significa que su mente no se adhiere a familias de nobles y demás por el poder de las impurezas, sino que es semejante a la luna, siempre como un recién llegado. El resto es según el método ya explicado. รสเคธคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación de la estrofa sobre la codicia por los sabores ha finalizado. ๖๖. ปหาย [Pg.107] ปญฺจาวรณานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา ปฐมชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 66. ¿Cuál es el origen de 'Habiendo abandonado las cinco obstrucciones'? Se dice que en Benarés un cierto rey obtuvo el primer jhāna. Con el fin de proteger su jhāna, abandonó el reino, se ordenó y, practicando la visión cabal (vipassanā), realizó el despertar de un Paccekabuddha. Para manifestar la perfección de su práctica, recitó esta estrofa de inspiración: ‘‘ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ; อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo abandonado las cinco obstrucciones de la mente, habiendo disipado todas las impurezas; sin depender de nada, habiendo cortado el defecto del afecto, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ อาวรณานีติ นีวรณาเนว. ตานิ อตฺถโต อุรคสุตฺเต วุตฺตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา อพฺภาทโย วิย จนฺทสูริเย เจโต อาวรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวรณานิ เจตโส’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา ปหาย. อุปกฺกิเลเสติ อุปคมฺม จิตฺตํ วิพาเธนฺเต อกุสเล ธมฺเม, วตฺโถปมาทีสุ วุตฺเต อภิชฺฌาทโย วา. พฺยปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา วินาเสตฺวา, วิปสฺสนามคฺเคน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สพฺเพติ อนวเสเส. เอวํ สมถวิปสฺสนาสมฺปนฺโน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส ปหีนตฺตา อนิสฺสิโต. เสสมคฺเคหิ เฉตฺวา เตธาตุกํ สิเนหโทสํ, ตณฺหาราคนฺติ วุตฺตํ โหติ. สิเนโห เอว หิ คุณปฏิปกฺขโต สิเนหโทโสติ วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Aquí, 'obstrucciones' (āvaraṇāni) se refiere a los mismos obstáculos (nīvaraṇāni). Su significado ha sido explicado en el Uraga Sutta. Se llaman 'obstrucciones de la mente' porque obstruyen la mente tal como las nubes obstruyen al sol y a la luna. Habiéndolas abandonado ya sea mediante la concentración de acceso o la absorción. 'Impurezas' (upakkilese) son los estados perjudiciales que atacan y oprimen la mente, o bien estados como la codicia y otros mencionados en el Vatthūpama Sutta y demás. 'Habiendo disipado' (byapanujja) significa habiendo expulsado, destruido o abandonado por medio del camino de la visión cabal. 'Todas' significa sin excepción. Así, aquel dotado de tranquilidad (samatha) y visión cabal es alguien 'sin dependencia' por haber abandonado la dependencia de los puntos de vista a través del primer camino. 'Habiendo cortado' por medio de los caminos restantes el afecto y el odio (el defecto del afecto) pertenecientes a los tres reinos; se refiere al deseo y la lujuria. Pues el afecto mismo es llamado 'defecto del afecto' por ser opuesto a las cualidades excelentes. El resto es según el método ya explicado. อาวรณคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación de la estrofa sobre las obstrucciones ha finalizado. ๖๗. วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา จตุตฺถชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 67. ¿Cuál es el origen de 'Habiendo dejado atrás'? Se dice que en Benarés un cierto rey obtuvo el cuarto jhāna. Con el fin de proteger su jhāna, abandonó el reino, se ordenó y, practicando la visión cabal, realizó el despertar de un Paccekabuddha. Para manifestar la perfección de su práctica, recitó esta estrofa de inspiración: ‘‘วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ; ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo dejado atrás el placer y el dolor, y anteriormente la alegría y el pesar; habiendo alcanzado la ecuanimidad y la tranquilidad purificadas, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ [Pg.108] วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, ฉฑฺเฑตฺวา ชหิตฺวาติ อตฺโถ. สุขํ ทุขญฺจาติ กายิกํ สาตาสาตํ. โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ เจตสิกํ สาตาสาตํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. สมถนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมถเมว. วิสุทฺธนฺติ ปญฺจนีวรณวิตกฺกวิจารปีติสุขสงฺขาเตหิ นวหิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิสุทฺธํ, นิทฺธนฺตสุวณฺณมิว วิคตูปกฺกิเลสนฺติ อตฺโถ. Aquí, 'habiendo dejado atrás' (vipiṭṭhikatvāna) significa habiendo puesto a la espalda, habiendo descartado y abandonado. 'Placer y dolor' se refiere al bienestar y malestar físico. 'Alegría y pesar' se refiere al bienestar y malestar mental. 'Ecuanimidad' es la ecuanimidad del cuarto jhāna. 'Tranquilidad' es la tranquilidad del cuarto jhāna. 'Purificada' significa pura por estar libre de los nueve estados opuestos conocidos como los cinco obstáculos, el pensamiento inicial, el examen sostenido, el arrobo y el placer; es como el oro refinado, libre de impurezas. อยํ ปน โยชนา – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุกฺขญฺจ ปุพฺเพว ปฐมชฺฌานุปจารภูมิยํเยว ทุกฺขํ, ตติยชฺฌานุปจารภูมิยํ สุขนฺติ อธิปฺปาโย. ปุน อาทิโต วุตฺตํ จการํ ปรโต เนตฺวา ‘‘โสมนสฺสํ โทมนสฺสญฺจ วิปิฏฺฐิกตฺวาน ปุพฺเพวา’’ติ อธิกาโร. เตน โสมนสฺสํ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร, โทมนสฺสญฺจ ทุติยชฺฌานุปจาเรเยวาติ ทีเปติ. เอตานิ หิ เอเตสํ ปริยายโต ปหานฏฺฐานานิ. นิปฺปริยายโต ปน ทุกฺขสฺส ปฐมชฺฌานํ, โทมนสฺสสฺส ทุติยชฺฌานํ, สุขสฺส ตติยชฺฌานํ, โสมนสฺสสฺส จตุตฺถชฺฌานํ ปหานฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐). ตํ สพฺพํ อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๖๕) วุตฺตํ. ยโต ปุพฺเพว ตีสุ ปฐมชฺฌานาทีสุ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ วิปิฏฺฐิกตฺวา เอตฺเถว จตุตฺถชฺฌาเน โสมนสฺสํ วิปิฏฺฐิกตฺวา อิมาย ปฏิปทาย ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ เอโก จเรติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ. Esta es la construcción: 'Habiendo dejado atrás el placer y el dolor' implica que el dolor fue abandonado previamente en el plano de acceso al primer jhāna, y el placer en el plano de acceso al tercer jhāna. Llevando la partícula 'y' mencionada al inicio hacia adelante, el sentido es: 'y habiendo dejado atrás previamente la alegría y el pesar'. Por tanto, muestra que la alegría es abandonada en el acceso al cuarto jhāna y el pesar ya en el acceso al segundo jhāna. Pues estos lugares de abandono se declaran en un sentido expositivo. Pero en sentido directo, el lugar de abandono del dolor es el primer jhāna; del pesar, el segundo jhāna; del placer, el tercer jhāna; y de la alegría, el cuarto jhāna. Como se ha dicho: 'Entrando y permaneciendo en el primer jhāna, aquí la facultad del dolor surgida cesa sin remanente', etc. Todo esto se explica en el Atthasālinī, el comentario al Dhammasaṅgaha. Dado que anteriormente, en los tres jhānas empezando por el primero, se han dejado atrás el dolor, el pesar y el placer, y en este cuarto jhāna se ha dejado atrás la alegría, habiendo alcanzado mediante esta práctica la ecuanimidad y la tranquilidad purificadas, uno debe caminar solo. El resto es claro en todos sus puntos. วิปิฏฺฐิกตฺวาคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación de la estrofa sobre haber dejado atrás ha finalizado. ๖๘. อารทฺธวีริโยติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ปจฺจนฺตราชา สหสฺสโยธปริมาณพลกาโย รชฺเชน ขุทฺทโก, ปญฺญาย มหนฺโต อโหสิ. โส เอกทิวสํ ‘‘กิญฺจาปิ อหํ ขุทฺทโก, ปญฺญวตา จ ปน สกฺกา สกลชมฺพุทีปํ คเหตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สามนฺตรญฺโญ ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘สตฺตทิวสพฺภนฺตเร เม รชฺชํ วา เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. ตโต โส อตฺตโน อมจฺเจ สโมธาเนตฺวา อาห – ‘‘มยา ตุมฺเห อนาปุจฺฉาเยว สาหสํ กตํ, อมุกสฺส รญฺโญ เอวํ ปหิตํ, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? เต อาหํสุ – ‘‘สกฺกา, มหาราช, โส ทูโต นิวตฺเตตุ’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา, คโต ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ วินาสิตมฺหา ตยา, เตน หิ ทุกฺขํ [Pg.109] อญฺญสฺส สตฺเถน มริตุํ. หนฺท, มยํ อญฺญมญฺญํ ปหริตฺวา มราม, อตฺตานํ ปหริตฺวา มราม, อุพฺพนฺธาม, วิสํ ขาทามา’’ติ. เอวํ เตสุ เอกเมโก มรณเมว สํวณฺเณติ. ตโต ราชา – ‘‘กึ เม, อิเมหิ, อตฺถิ, ภเณ, มยฺหํ โยธา’’ติ อาห. อถ ‘‘อหํ, มหาราช, โยโธ, อหํ, มหาราช, โยโธ’’ติ ตํ โยธสหสฺสํ อุฏฺฐหิ. 68. ¿Cuál es el origen de «Habiendo despertado la energía» (āraddhavīriyo)? Se cuenta que un cierto rey de una región fronteriza, cuyo ejército consistía en mil guerreros, poseía un reino pequeño pero una gran sabiduría. Un día, él reflexionó: «Aunque soy un rey menor, con sabiduría es posible apoderarse de todo Jambudīpa». Tras pensar esto, envió un mensajero a un rey vecino diciendo: «Entrégueme el reino en un plazo de siete días o luchemos». Luego, reunió a sus propios ministros y les dijo: «He actuado precipitadamente sin consultarles, enviando tal mensaje a aquel rey. ¿Qué debe hacerse?». Ellos preguntaron: «Gran rey, ¿es posible hacer regresar al mensajero?». «No es posible, ya debe de haberse ido». «Si es así, nos has llevado a la destrucción; por lo tanto, es doloroso morir por la espada de otro. ¡Ea!, matémonos unos a otros, golpeémonos a nosotros mismos, colguémonos o tomemos veneno». De esta manera, cada uno de ellos elogiaba solo la muerte. Entonces el rey dijo: «¿De qué me sirven estas muertes? ¡Ea!, tengo a mis guerreros». Entonces, aquellos mil guerreros se levantaron diciendo: «¡Gran rey, yo soy un guerrero! ¡Gran rey, yo soy un guerrero!». ราชา ‘‘เอเต อุปปริกฺขิสฺสามี’’ติ มนฺตฺวา จิตกํ สชฺเชตฺวา อาห – ‘‘มยา, ภเณ, อิทํ นาม สาหสํ กตํ, ตํ เม อมจฺจา ปฏิกฺโกสนฺติ, โสหํ จิตกํ ปวิสิสฺสามิ, โก มยา สทฺธึ ปวิสิสฺสติ, เกน มยฺหํ ชีวิตํ ปริจฺจตฺต’’นฺติ? เอวํ วุตฺเต ปญฺจสตา โยธา อุฏฺฐหึสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, ปวิสามา’’ติ. ตโต ราชา อปเร ปญฺจสเต โยเธ อาห – ‘‘ตุมฺเห อิทานิ, ตาตา, กึ กริสฺสถา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘นายํ, มหาราช, ปุริสกาโร, อิตฺถิกิริยา เอสา, อปิจ มหาราเชน ปฏิรญฺโญ ทูโต เปสิโต, เตน มยํ รญฺญา สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา มริสฺสามา’’ติ. ตโต ราชา ‘‘ปริจฺจตฺตํ ตุมฺเหหิ มม ชีวิต’’นฺติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา เตน โยธสหสฺเสน ปริวุโต คนฺตฺวา รชฺชสีมาย นิสีทิ. El rey pensó: «Los pondré a prueba», y tras ordenar que se preparara una pira funeraria, dijo: «¡Ea!, he cometido tal imprudencia que mis ministros la rechazan. Yo mismo entraré en la pira. ¿Quién entrará conmigo? ¿Quién sacrificará su vida por mí?». Ante estas palabras, quinientos guerreros se levantaron diciendo: «Gran rey, nosotros entraremos». Entonces el rey dijo a los otros quinientos guerreros: «Y ustedes, queridos, ¿qué harán ahora?». Ellos respondieron: «Gran rey, esto no es un acto de hombres, es una conducta de mujeres. Puesto que el gran rey ha enviado un mensajero al rey rival, nosotros moriremos luchando junto al rey». Entonces el rey dijo: «Ustedes son los que han sacrificado su vida por mí». Luego, tras equipar el ejército de cuatro divisiones, partió rodeado por aquellos mil guerreros y se estableció en la frontera de su reino. โสปิ ปฏิราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อเร, โส ขุทฺทกราชา มม ทาสสฺสาปิ นปฺปโหตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา สพฺพํ พลกายํ อาทาย ยุชฺฌิตุํ นิกฺขมิ. ขุทฺทกราชา ตํ อพฺภุยฺยาตํ ทิสฺวา พลกายํ อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺเห น พหุกา; สพฺเพ สมฺปิณฺฑิตฺวา, อสิจมฺมํ คเหตฺวา, สีฆํ อิมสฺส รญฺโญ ปุรโต อุชุกํ เอว คจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. อถ สา เสนา ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา อนฺตรมทาสิ. เต ตํ ราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหึสุ, อญฺเญ โยธา ปลายึสุ. ขุทฺทกราชา ‘‘ตํ มาเรมี’’ติ ปุรโต ธาวติ, ปฏิราชา ตํ อภยํ ยาจิ. ตโต ตสฺส อภยํ ทตฺวา, สปถํ การาเปตฺวา, ตํ อตฺตโน มนุสฺสํ กตฺวา, เตน สห อญฺญํ ราชานํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา, ตสฺส รชฺชสีมาย ฐตฺวา เปเสสิ – ‘‘รชฺชํ วา เม เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส ‘‘อหํ เอกยุทฺธมฺปิ น สหามี’’ติ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺพราชาโน คเหตฺวา อนฺเต พาราณสิราชานมฺปิ อคฺคเหสิ. Aquel rey rival, al oír la noticia, se enfureció pensando: «¡Vaya!, ¡ese rey menor ni siquiera es digno de ser mi esclavo!», y partió a la batalla con todas sus tropas. El rey menor, al verlo avanzar, dijo a su ejército: «Queridos, ustedes no son muchos; manténganse todos agrupados, empuñen sus espadas y escudos, y avancen rápidamente en línea recta hacia ese rey». Ellos lo hicieron así. Entonces, el ejército enemigo se dividió en dos, dejando un espacio en medio. Ellos capturaron a aquel rey vivo, mientras que los otros guerreros huyeron. El rey menor corrió hacia adelante diciendo: «¡Lo mataré!», pero el rey rival le suplicó clemencia. Entonces, tras concederle clemencia y hacerle prestar juramento, lo convirtió en su aliado. Junto con él, avanzó contra otro rey y, apostado en la frontera de ese reino, envió un mensaje: «Entrégueme el reino o luchemos». El otro rey entregó el reino pensando: «No soy capaz de soportar ni una sola batalla». Por este medio, capturó a todos los reyes y, finalmente, también capturó al rey de Bārāṇasī. โส [Pg.110] เอกสตราชปริวุโต สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ อนุสาสนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปุพฺเพ ขุทฺทโก อโหสึ, โสมฺหิ อตฺตโน ญาณสมฺปตฺติยา สกลชมฺพุทีปสฺส อิสฺสโร ชาโต. ตํ โข ปน เม ญาณํ โลกิยวีริยสมฺปยุตฺตํ, เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย สํวตฺตติ, สาธุ วตสฺส สฺวาหํ อิมินา ญาเณน โลกุตฺตรธมฺมํ คเวเสยฺย’’นฺติ. ตโต พาราณสิรญฺโญ รชฺชํ ทตฺวา, ปุตฺตทารญฺจ สกชนปทเมว เปเสตฺวา, ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน วีริยสมฺปตฺตึ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – Él, rodeado por ciento un reyes y gobernando sobre todo Jambudīpa, reflexionó: «En el pasado yo era un rey menor, pero ahora, por la perfección de mi propio ingenio, me he convertido en el soberano de todo Jambudīpa. Sin embargo, ese ingenio mío está asociado con el esfuerzo mundano y no conduce al desencanto ni al desapasionamiento. ¡Sería ciertamente bueno si yo, con este ingenio, buscara el Dhamma supramundano!». Luego, tras entregar el reino al rey de Bārāṇasī y enviar a su esposa e hijos a su propia región, tomó los votos de renuncia. Habiendo emprendido la práctica de la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de un Buda Silencioso (paccekabodhi) y, manifestando la perfección de su propio esfuerzo, recitó esta estrofa de exclamación inspirada: ‘‘อารทฺธวิริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ; ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo despertado la energía para el logro del beneficio supremo, con la mente no abatida y una conducta libre de indolencia; de firme empeño y dotado de fuerza y poder, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ อารทฺธํ วีริยมสฺสาติ อารทฺธวิริโย. เอเตน อตฺตโน วีริยารมฺภํ อาทิวีริยํ ทสฺเสติ. ปรมตฺโถ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตสฺส ปตฺติยา ปรมตฺถปตฺติยา. เอเตน วีริยารมฺเภน ปตฺตพฺพผลํ ทสฺเสติ. อลีนจิตฺโตติ เอเตน พลวีริยูปตฺถมฺภานํ จิตฺตเจตสิกานํ อลีนตํ ทสฺเสติ. อกุสีตวุตฺตีติ เอเตน ฐานอาสนจงฺกมนาทีสุ กายสฺส อนวสีทนํ. ทฬฺหนิกฺกโมติ เอเตน ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตํ ปทหนวีริยํ ทสฺเสติ, ยํ ตํ อนุปุพฺพสิกฺขาทีสุ ปทหนฺโต ‘‘กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา เอเตน มคฺคสมฺปยุตฺตวีริยํ ทสฺเสติ. ตญฺหิ ทฬฺหญฺจ ภาวนาปาริปูรึ คตตฺตา, นิกฺกโม จ สพฺพโส ปฏิปกฺขา นิกฺขนฺตตฺตา, ตสฺมา ตํสมงฺคีปุคฺคโลปิ ทฬฺโห นิกฺกโม อสฺสาติ ‘‘ทฬฺหนิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ถามพลูปปนฺโนติ มคฺคกฺขเณ กายถาเมน ญาณพเลน จ อุปปนฺโน, อถ วา ถามภูเตน พเลน อุปปนฺโนติ ถามพลูปปนฺโน, ถิรญาณพลูปปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ตสฺส วีริยสฺส วิปสฺสนาญาณสมฺปโยคํ ทีเปนฺโต โยนิโส ปทหนภาวํ สาเธติ. ปุพฺพภาคมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐวีริยวเสน วา ตโยปิ ปาทา โยเชตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En este verso, con 'energía iniciada' (āraddhavīriyo) muestra su propio emprendimiento de la energía, la energía inicial. El fin supremo (paramattho) se llama nibbāna; 'para el logro del fin supremo' significa para su consecución. Con esto, muestra el fruto que debe alcanzarse mediante el emprendimiento de la energía. 'Con mente no perezosa' (alīnacitto): con esto muestra la falta de apatía de la mente y de los factores mentales fortalecidos por una energía poderosa. 'De conducta no indolente' (akusītavuttī): con esto muestra la ausencia de pesadez del cuerpo al estar de pie, sentado, caminando de un lado a otro, etc. 'De firme persistencia' (daḷhanikkamo): con esto muestra la energía del esfuerzo que procede de esta manera: 'con gusto, que solo queden mi piel y mis tendones', a la cual se hace referencia cuando se dice de quien se esfuerza en el entrenamiento gradual: 'realiza la verdad suprema con el cuerpo y la ve penetrándola con la sabiduría'. O bien, con esto muestra la energía asociada con el sendero. Pues esta es firme por haber alcanzado la plenitud mediante el desarrollo, y es persistente por haber salido completamente de la oposición. Por lo tanto, la persona dotada de ello, cuya persistencia es firme, es llamada 'de firme persistencia'. 'Dotado de fuerza y poder' (thāmabalūpapanno): dotado de fuerza corporal y del poder del conocimiento en el momento del sendero. O bien, dotado de poder que consiste en fuerza; lo que se quiere decir es 'dotado del poder de un conocimiento firme'. Con esta expresión, indicando que su energía está acompañada por el conocimiento de la visión clara, demuestra un esfuerzo correcto. Las tres líneas también deben aplicarse según la energía preliminar, intermedia y superior. El resto es según lo ya explicado. อารทฺธวีริยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí concluye la explicación del verso sobre la energía iniciada. ๖๙. ปฏิสลฺลานนฺติ [Pg.111] กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อาวรณคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ, นตฺถิ โกจิ วิเสโส. อตฺถวณฺณนายํ ปนสฺสา ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลีนํ เอกตฺตเสวิตา เอกีภาโว, กายวิเวโกติ อตฺโถ. ฌานนฺติ ปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ จิตฺตวิเวโก วุจฺจติ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติโย นีวรณาทิปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณูปนิชฺฌานโต จ ฌานนฺติ วุจฺจติ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สตฺตสญฺญาทิปจฺจนีกฌาปนโต, ลกฺขณูปนิชฺฌานโตเยว เจตฺถ ผลานิ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว อธิปฺเปตํ. เอวเมตํ ปฏิสลฺลานญฺจ ฌานญฺจ อริญฺจมาโน, อชหมาโน, อนิสฺสชฺชมาโน. ธมฺเมสูติ วิปสฺสนูปเคสุ ปญฺจกฺขนฺธาทิธมฺเมสุ. นิจฺจนฺติ สตตํ, สมิตํ, อพฺโภกิณฺณํ. อนุธมฺมจารีติ เต ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมาเนน อนุคตํ วิปสฺสนาธมฺมํ จรมาโน. อถ วา ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา, เตสํ ธมฺมานํ อนุโลโม ธมฺโมติ อนุธมฺโม, วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ‘‘ธมฺเมสู’’ติ วุตฺตํ สิยา. อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ตาย อนุธมฺมจริตาสงฺขาตาย วิปสฺสนาย อนิจฺจาการาทิโทสํ ตีสุ ภเวสุ สมนุปสฺสนฺโต เอวํ อิมํ กายวิเวกจิตฺตวิเวกํ อริญฺจมาโน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาสงฺขาตาย ปฏิปทาย อธิคโตติ วตฺตพฺโพ เอโก จเรติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. 69. ¿Cuál es el origen del verso sobre el retiro? El origen de este verso es similar al del verso sobre las obstrucciones; no hay diferencia. En el comentario de su significado, el 'retiro' (paṭisallāna) es el alejamiento al apartarse de estos y aquellos seres y formaciones: recurrir a la soledad, el aislamiento; el significado es el alejamiento corporal (kāyaviveka). 'Meditación' (jhāna): se llama alejamiento mental al jhāna, por quemar los estados adversos y por contemplar de cerca el objeto y las características. Aquí, las ocho realizaciones meditativas se llaman jhāna por quemar los estados adversos como los obstáculos y por contemplar de cerca el objeto; la visión clara, los senderos y los frutos se llaman jhāna por quemar los estados adversos como la percepción de un ser y por contemplar de cerca las características. Pero aquí se pretende la contemplación cercana del objeto. Así, no descuidar este retiro y la meditación significa no abandonarlos. 'En los fenómenos' (dhammesu): en los fenómenos como los cinco agregados que entran en el ámbito de la visión clara. 'Siempre' (niccaṃ): constante, continuamente, sin interrupción. 'Actuando de acuerdo con las enseñanzas' (anudhammacārī): practicando la enseñanza de la visión clara que sigue a esos fenómenos. O bien, 'enseñanzas' aquí significa los nueve estados supramundanos, y 'de acuerdo con' es la enseñanza que está en armonía con esos estados. Esta es una designación para la visión clara. Allí, donde debería decirse 'actuando siempre de acuerdo con las enseñanzas' (dhammānaṃ), se dice 'en los fenómenos' (dhammesu) para facilitar la métrica del verso. 'Habiendo explorado el peligro en los estados de existencia': esto significa contemplar con esa visión clara —denominada 'conducta de acuerdo con'— el defecto en los tres estados de existencia, consistente en su impermanencia y demás. Debe entenderse así: 'Al no descuidar este alejamiento corporal y alejamiento mental, se dice que ha logrado esto mediante la práctica que consiste en la visión clara que ha alcanzado su cima; que camine solo', tal es la conexión. ปฏิสลฺลานคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí concluye la explicación del verso sobre el retiro. ๗๐. ตณฺหกฺขยนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. ตสฺส สรีรโสภาย อาวฏฺฏิตหทยา สตฺตา ปุรโต คจฺฉนฺตาปิ นิวตฺติตฺวา ตเมว อุลฺโลเกนฺติ, ปจฺฉโต คจฺฉนฺตาปิ, อุโภหิ ปสฺเสหิ คจฺฉนฺตาปิ. ปกติยา เอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน จ อติตฺโต โลโก. อถ อญฺญตรา กุฏุมฺพิยภริยาปิ อุปริปาสาทคตา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘ชานาหิ ตาว, ภเณ, อยํ อิตฺถี สสามิกา วา [Pg.112] อสามิกา วา’’ติ. โส คนฺตฺวา ‘‘สสามิกา’’ติ อาโรเจสิ. อถ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อิมา วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิโย เทวจฺฉราโย วิย มํเยว เอกํ อภิรเมนฺติ, โส ทานาหํ เอตาปิ อตุสิตฺวา ปรสฺส อิตฺถิยา ตณฺหํ อุปฺปาเทสึ, สา อุปฺปนฺนา อปายเมว อากฑฺฒตี’’ติ ตณฺหาย อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 70. ¿Cuál es el origen del verso sobre la destrucción de la avidez? Se dice que un cierto rey de Bārāṇasī hizo un recorrido por la ciudad con toda la pompa real. Debido a su esplendor físico, las personas que iban delante, con el corazón atraído, se daban la vuelta y lo miraban solo a él. Así también los que iban detrás y a ambos lados. Pues es natural que la gente en el mundo nunca se sacie de ver a un buda, la luna llena, el océano y a un rey. Entonces, la esposa de un hacendado, que había subido al piso superior de su mansión, abrió la ventana y se quedó mirando. En cuanto el rey la vio, quedó cautivado por ella y ordenó a su ministro: 'Averigua, hombre, si esa mujer tiene esposo o no'. Él lo averiguó e informó: 'Tiene esposo'. Entonces el rey reflexionó: 'Estas veinte mil bailarinas, que son como ninfas celestiales, intentan complacerme solo a mí. Pero ahora las he pasado por alto y ansío a la mujer de otro. Esta avidez me está arrastrando hacia el plano de la miseria'. Habiendo visto el peligro en la avidez, decidió: 'Permítaseme suprimirla'. Habiendo abandonado el reino y ordenádose, desarrollando la visión clara, realizó el despertar de un Pacceka-Buddha y recitó este verso como una expresión de júbilo: ‘‘ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา; สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. Anhelando la destrucción de la avidez, diligente, no sordo ni mudo, instruido, con atención plena; habiendo comprendido el Dhamma, seguro, esforzado, camine solo como el cuerno de un rinoceronte. ตตฺถ ตณฺหกฺขยนฺติ นิพฺพานํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีนวาย ตณฺหาย เอว อปฺปวตฺตึ. อปฺปมตฺโตติ สาตจฺจการี สกฺกจฺจการี. อเนฬมูโคติ อลาลามุโข. อถ วา อเนโฬ จ อมูโค จ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. หิตสุขสมฺปาปกํ สุตมสฺส อตฺถีติ สุตวา อาคมสมฺปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. สตีมาติ จิรกตาทีนํ อนุสฺสริตา. สงฺขาตธมฺโมติ ธมฺมุปปริกฺขาย ปริญฺญาตธมฺโม. นิยโตติ อริยมคฺเคน นิยามํ ปตฺโต. ปธานวาติ สมฺมปฺปธานวีริยสมฺปนฺโน. อุปฺปฏิปาฏิยา เอส ปาโฐ โยเชตพฺโพ. เอวเมเตหิ อปฺปมาทาทีหิ สมนฺนาคโต นิยามสมฺปาปเกน ปธาเนน ปธานวา, เตน ปธาเนน ปตฺตนิยามตฺตา นิยโต, ตโต อรหตฺตปฺปตฺติยา สงฺขาตธมฺโม. อรหา หิ ปุน สงฺขาตพฺพาภาวโต ‘‘สงฺขาตธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๗). เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En este contexto, «la destrucción de la avidez» se refiere al Nirvana, es decir, la cesación de esa avidez cuyo peligro ha sido comprendido de tal manera. «Diligente» significa aquel que actúa con perseverancia y esmero. «Inteligente» (aneḷamūgo) significa aquel que no tiene la boca babeante; o bien, se dice que es aquel que es sabio y competente. «Docto» (sutavā) significa que posee el conocimiento (suta) que conduce al bienestar y a la felicidad, es decir, que está dotado de la herencia de las enseñanzas (āgamasampanno). «Atento» (satimā) es aquel que es capaz de recordar lo realizado o dicho hace mucho tiempo. «Quien ha comprendido el Dhamma» (saṅkhātadhammo) es aquel que, mediante la investigación de los fenómenos, ha llegado a conocer plenamente el Dhamma. «Establecido en la certidumbre» (niyato) significa que ha alcanzado la determinación del camino a través del Sendero Noble. «Esforzado» (padhānavā) es aquel que está dotado de la energía del recto esfuerzo. Este pasaje debe conectarse fuera de su orden secuencial. Así, alguien dotado de estas cualidades, como la diligencia, es «esforzado» mediante el esfuerzo que conduce a la certidumbre; por dicho esfuerzo es «determinado» al alcanzar la certidumbre del camino, y luego, por la realización del estado de Arahant, es «quien ha comprendido el Dhamma». Pues al Arahant se le llama «quien ha comprendido el Dhamma» debido a que ya no tiene nada más que deba ser comprendido. Como se ha dicho: «Aquellos que han comprendido el Dhamma, y los diversos aprendices que hay aquí». El resto es tal como ya se ha explicado. ตณฺหกฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre la destrucción de la avidez ha concluido. ๗๑. สีโห วาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตรสฺส กิร พาราณสิรญฺโญ ทูเร อุยฺยานํ โหติ. โส ปเคว วุฏฺฐาย อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ยานา โอรุยฺห อุทกฏฺฐานํ อุปคโต ‘‘มุขํ โธวิสฺสามี’’ติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีหี โปตกํ ชเนตฺวา โคจราย คตา. ราชปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘สีหโปตโก เทวา’’ติ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร [Pg.113] น กสฺสจิ ภายตี’’ติ ตํ อุปปริกฺขิตุํ เภริอาทีนิ อาโกฏาเปสิ. สีหโปตโก ตํ สทฺทํ สุตฺวาปิ ตเถว สยิ. ราชา ยาวตติยกํ อาโกฏาเปสิ, โส ตติยวาเร สีสํ อุกฺขิปิตฺวา สพฺพํ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตเถว สยิ. อถ ราชา ‘‘ยาวสฺส มาตา นาคจฺฉติ, ตาว คจฺฉามา’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ตํ ทิวสํ ชาโตปิ สีหโปตโก น สนฺตสติ น ภายติ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตาสํ เฉตฺวา น สนฺตเสยฺยํ น ภาเยยฺย’’นฺติ. โส ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา, คจฺฉนฺโต ปุน เกวฏฺเฏหิ มจฺเฉ คเหตฺวา สาขาสุ พนฺธิตฺวา ปสาริเต ชาเล วาตํ อลคฺคํเยว คจฺฉมานํ ทิสฺวา, ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ โมหชาลํ วา ผาเลตฺวา เอวํ อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ. 71. «Como un león»: ¿cuál es el origen de esta enseñanza? Se dice que un cierto rey de Benarés tenía un parque a cierta distancia de la ciudad. Habiéndose levantado temprano para ir al parque, en el camino descendió de su carruaje y se acercó a un lugar con agua pensando: «Me lavaré la cara». En ese lugar, una leona, tras haber dado a luz a un cachorro, se había ido en busca de alimento. Un servidor del rey, al verlo, informó: «Señor, hay un cachorro de león». El rey pensó: «Se dice que el león no teme a nadie». Para ponerlo a prueba, ordenó que tocaran tambores y otros instrumentos. El cachorro de león, aun oyendo ese sonido, permaneció echado allí mismo. El rey ordenó tocar los tambores hasta por tercera vez; a la tercera vez, el cachorro levantó la cabeza, observó a todo el séquito y volvió a echarse allí mismo. Entonces el rey dijo: «Vámonos antes de que regrese su madre», y mientras se alejaba, reflexionó: «Incluso este cachorro de león nacido hoy no se sobresalta ni teme. ¿Cuándo podré yo también, habiendo cortado la agitación de la avidez y los puntos de vista, no sobresaltarme ni temer?». Tomando aquello como objeto de reflexión, continuó su camino y vio a unos pescadores que habían capturado peces y los habían colgado en ramas, y notó cómo el viento pasaba a través de la red extendida sin enredarse en ella. Tomó esto también como una señal y pensó: «¿Cuándo podré yo también romper la red de la avidez y los puntos de vista, o la red de la ignorancia, y marchar así sin apegarme a nada?». อถ อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิตีเร นิสินฺโน วาตพฺภาหตานิ ปทุมานิ โอนมิตฺวา อุทกํ ผุสิตฺวา วาตวิคเม ปุน ยถาฐาเน ฐิตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ทิสฺวา ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ยถา เอตานิ อุทเก ชาตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมวํ โลเก ชาโต โลเกน อนุปลิตฺโต ติฏฺเฐยฺย’’นฺติ. โส ปุนปฺปุนํ ‘‘ยถา สีหวาตปทุมานิ, เอวํ อสนฺตสนฺเตน อสชฺชมาเนน อนุปลิตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – Posteriormente, al llegar al parque y sentarse a la orilla del estanque de lotos con losas de piedra, vio cómo los lotos, golpeados por el viento, se inclinaban tocando el agua, pero al cesar el viento, volvían a erguirse en su lugar original, sin ser manchados por el agua. Tomó eso también como una señal y pensó: «¿Cuándo podré yo también, al igual que estos lotos que nacen en el agua y permanecen sin ser manchados por ella, permanecer en el mundo sin ser manchado por el mundo?». Reflexionando una y otra vez: «Así como el león, el viento y el loto, respectivamente, debo ser uno que no se sobresalta, que no se apega y que no se mancha», abandonó el reino, se ordenó monje y, desarrollando la visión cabal, realizó la iluminación de un Pacceka-Buddha, tras lo cual pronunció este verso inspirado: ‘‘สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน; ปทุมํว โตเยน อลิปฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Como un león que no se sobresalta ante los sonidos, como el viento que no se enreda en la red, como un loto que no es manchado por el agua, que uno camine solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, ปณฺฑุสีโห, กาฬสีโห, เกสรสีโหติ. เกสรสีโห เตสํ อคฺคมกฺขายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. วาโต ปุรตฺถิมาทิวเสน อเนกวิโธ, ปทุมํ รตฺตเสตาทิวเสน. เตสุ โย โกจิ วาโต ยํกิญฺจิ ปทุมญฺจ วฏฺฏติเยว. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตาโส อตฺตสิเนเหน โหติ, อตฺตสิเนโห จ ตณฺหาเลโป, โสปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน วา ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตน วา โลเภน [Pg.114] โหติ, โส จ ตณฺหาเยว. สชฺชนํ ปน ตตฺถ อุปปริกฺขาวิรหิตสฺส โมเหน โหติ, โมโห จ อวิชฺชา. ตตฺถ สมเถน ตณฺหาย ปหานํ โหติ, วิปสฺสนาย, อวิชฺชาย. ตสฺมา สมเถน อตฺตสิเนหํ ปหาย สีโหว สทฺเทสุ อนิจฺจาทีสุ อสนฺตสนฺโต, วิปสฺสนาย โมหํ ปหาย วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธายตนาทีสุ อสชฺชมาโน, สมเถเนว โลภํ โลภสมฺปยุตฺตํ เอว ทิฏฺฐิญฺจ ปหาย, ปทุมํว โตเยน สพฺพภวโภคโลเภน อลิปฺปมาโน. เอตฺถ จ สมถสฺส สีลํ ปทฏฺฐานํ, สมโถ สมาธิ, วิปสฺสนา ปญฺญาติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ สิทฺเธสุ ตโยปิ ขนฺธา สิทฺธา โหนฺติ. ตตฺถ สีลกฺขนฺเธน สุรโต โหติ. โส สีโหว สทฺเทสุ อาฆาตวตฺถูสุ กุชฺฌิตุกามตาย น สนฺตสติ. ปญฺญากฺขนฺเธน ปฏิวิทฺธสภาโว วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธาทิธมฺมเภเท น สชฺชติ, สมาธิกฺขนฺเธน วีตราโค ปทุมํว โตเยน ราเคน น ลิปฺปติ. เอวํ สมถวิปสฺสนาหิ สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธหิ จ ยถาสมฺภวํ อวิชฺชาตณฺหานํ ติณฺณญฺจ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน อสนฺตสนฺโต อสชฺชมาโน อลิปฺปมาโน จ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. En este contexto, «león» se refiere a cuatro tipos: el león de hierba, el león amarillo, el león negro y el león de melena (kesarasīho). El león de melena es considerado el superior entre ellos, y es el que se pretende aquí. El «viento» es de diversos tipos según la dirección (este, etc.), y el «loto» es de diversos tipos según el color (rojo, blanco, etc.). Cualquier viento y cualquier loto entre ellos es apropiado. En esta enseñanza, dado que el sobresalto surge debido al amor propio, y el amor propio es la mancha de la avidez, esta surge debido a la codicia, ya sea asociada o no con puntos de vista, y eso es en sí mismo avidez. El apego, por su parte, surge por la ignorancia de quien carece de investigación. Aquí, el abandono de la avidez se produce mediante la serenidad (samatha), y el de la ignorancia mediante la visión cabal (vipassanā). Por lo tanto, habiendo abandonado el amor propio mediante la serenidad, uno es como un león que no se sobresalta ante los sonidos de la impermanencia y otros fenómenos. Habiendo abandonado la ignorancia mediante la visión cabal, uno es como el viento en la red, sin apegarse a los agregados y las bases de los sentidos. Habiendo abandonado mediante la serenidad la codicia y los puntos de vista asociados a ella, uno es como un loto en el agua, sin ser manchado por la codicia hacia los placeres de todas las existencias. Y en este caso, la conducta moral (sīla) es la causa próxima de la serenidad; la serenidad es la concentración (samādhi), y la visión cabal es la sabiduría (paññā). De este modo, cuando estas dos cualidades se perfeccionan, los tres agregados (moralidad, concentración y sabiduría) quedan realizados. En ellos, mediante el agregado de la moralidad, se es apacible; así, como un león ante los sonidos, uno no se sobresalta por el deseo de enfurecerse ante los motivos de resentimiento. Mediante el agregado de la sabiduría, habiendo penetrado la naturaleza real, uno no se apega a la clasificación de los fenómenos como agregados y demás, tal como el viento no se enreda en la red. Mediante el agregado de la concentración, estando libre de pasión, uno no es manchado por la pasión, tal como el loto no es manchado por el agua. Así, debe entenderse que uno no se sobresalta, no se apega y no se mancha mediante el abandono de la ignorancia, la avidez y las tres raíces de lo perjudicial, a través de la serenidad, la visión cabal y los agregados de moralidad, concentración y sabiduría, respectivamente. El resto es tal como ya se ha explicado. อสนฺตสนฺตคาถาวณฺณนา สมตฺตา. La explicación del verso sobre no sobresaltarse ha concluido. ๗๒. สีโห ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา ปจฺจนฺตํ กุปฺปิตํ วูปสเมตุํ คามานุคามิมคฺคํ ฉฑฺเฑตฺวา, อุชุํ อฏวิมคฺคํ คเหตฺวา, มหติยา เสนาย คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรสฺมึ ปพฺพตปาเท สีโห พาลสูริยาตปํ ตปฺปมาโน นิปนฺโน โหติ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร สทฺเทน น สนฺตสตี’’ติ เภริสงฺขปณวาทีหิ สทฺทํ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ทุติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ตติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ‘‘มม ปฏิสตฺตุ อตฺถี’’ติ จตูหิ ปาเทหิ สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐหิตฺวา สีหนาทํ นทิ. ตํ สุตฺวาว หตฺถาโรหาทโย หตฺถิอาทีหิ โอโรหิตฺวา ติณคหนานิ ปวิฏฺฐา, หตฺถิอสฺสคณา ทิสาวิทิสา ปลาตา. รญฺโญ หตฺถีปิ ราชานํ คเหตฺวา วนคหนานิ โปถยมาโน ปลายิ. โส ตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต รุกฺขสาขาย โอลมฺพิตฺวา[Pg.115], ปถวึ ปติตฺวา, เอกปทิกมคฺเคน คจฺฉนฺโต ปจฺเจกพุทฺธานํ วสนฏฺฐานํ ปาปุณิตฺวา ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ ปุจฺฉิ – ‘‘อปิ, ภนฺเต, สทฺทมสฺสุตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กสฺส สทฺทํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ปฐมํ เภริสงฺขาทีนํ, ปจฺฉา สีหสฺสา’’ติ. ‘‘น ภายิตฺถ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘น มยํ, มหาราช, กสฺสจิ สทฺทสฺส ภายามา’’ติ. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, มยฺหมฺปิ เอทิสํ กาตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช, สเจ ปพฺพชสี’’ติ. ‘‘ปพฺพชามิ, ภนฺเต’’ติ. ตโต นํ ปพฺพาเชตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โสปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 72. ¿Cuál es el origen de 'Sīho yathā'? Se dice que un cierto rey de Bārāṇasī, para sofocar una rebelión en la frontera, partió con un gran ejército, abandonando los caminos que pasan de aldea en aldea y tomando un camino directo a través de la selva. En aquel tiempo, al pie de una montaña, un león yacía calentándose al sol de la mañana. Al verlo, un servidor real informó al rey. El rey pensó: 'Se dice que el león no se alarma por el sonido', y ordenó que se hiciera ruido con tambores, caracolas y otros instrumentos. El león permaneció allí mismo echado. Por segunda vez, ordenó que se hiciera ruido. El león permaneció allí mismo echado. Por tercera vez, ordenó que se hiciera ruido. El león pensó: 'Tengo un oponente', y sosteniéndose firmemente sobre sus cuatro patas, rugió el rugido del león. Tan pronto como lo escucharon, los jinetes de elefantes descendieron de sus elefantes y se refugiaron en los matorrales; las huestes de elefantes y caballos huyeron en todas las direcciones. El elefante del rey, llevando también al rey, huyó abriéndose paso violentamente por la densa selva. Incapaz de controlarlo, el rey se asió a la rama de un árbol, cayó al suelo y, caminando por un estrecho sendero, llegó a la morada de unos Paccekabuddhas. Allí preguntó a los Paccekabuddhas: 'Venerables, ¿escucharon el sonido?'. 'Sí, gran rey'. '¿El sonido de qué, venerables?'. 'Primero el sonido de los tambores y caracolas, y después el del león'. '¿No tuvieron miedo, venerables?'. 'Gran rey, nosotros no tenemos miedo de ningún sonido'. 'Venerables, ¿es posible para mí llegar a ser así de valiente?'. 'Es posible, gran rey, si te ordenas como monje'. 'Entonces me ordenaré, venerables'. Entonces lo ordenaron y le instruyeron en la conducta apropiada según el método explicado anteriormente. Él, practicando la visión cabal como se explicó antes, realizó la Iluminación Pacceka y recitó este verso de júbilo: ‘‘สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี; เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Como el león, fuerte por sus colmillos, que vive atacando y subyugando, el rey de las bestias; así uno debe frecuentar lugares remotos y vivir solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ สหนา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห. เกสรสีโหว อิธ อธิปฺเปโต. ทาฐา พลมสฺส อตฺถีติ ทาฐพลี. ปสยฺห อภิภุยฺยาติ, อุภยํ จารีสทฺเทน สห โยเชตพฺพํ ปสยฺหจารี อภิภุยฺยจารีติ ตตฺถ ปสยฺห นิคฺคเหตฺวา จรเณน ปสยฺหจารี, อภิภวิตฺวา, สนฺตาเสตฺวา, วสีกตฺวา, จรเณน อภิภุยฺยจารี. สฺวายํ กายพเลน ปสยฺหจารี, เตชสา อภิภุยฺยจารี. ตตฺถ สเจ โกจิ วเทยฺย – ‘‘กึ ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ, ตโต มิคานนฺติ สามิวจนํ อุปโยควจนํ กตฺวา ‘‘มิเค ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ ปฏิวตฺตพฺพํ. ปนฺตานีติ ทูรานิ. เสนาสนานีติ วสนฏฺฐานานิ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ. En este contexto, se le llama 'león' (sīho) por su capacidad de someter y matar, y por su rapidez. Aquí se refiere específicamente al león de melena (kesarasīha). 'Fuerte por sus colmillos' (dāṭhabalī) significa que su fuerza reside en sus colmillos. En cuanto a 'atacando' (pasayha) y 'subyugando' (abhibhuyya), ambos términos deben vincularse con la palabra 'vive' (cārī), resultando en 'vive atacando' y 'vive subyugando'. 'Vive atacando' significa que vive tras haber sometido y capturado por la fuerza; 'vive subyugando' significa que vive tras haber conquistado, aterrorizado y dominado. Él ataca mediante su fuerza física y subyuga mediante su esplendor (tejasā). Si alguien preguntara: '¿A qué ataca y subyuga?', transformando el caso genitivo 'de las bestias' (migānaṃ) en un sentido acusativo, debe responderse: 'Ataca y subyuga a las bestias'. 'Remotos' (pantāni) significa lejanos. 'Lugares' (senāsanāni) se refiere a las moradas. El resto puede entenderse según el método expuesto anteriormente, por lo que no se detalla más. ทาฐพลีคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre la fuerza de los colmillos. ๗๓. เมตฺตํ อุเปกฺขนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ราชา เมตฺตาทิฌานลาภี อโหสิ. โส ‘‘ฌานสุขนฺตรายกรํ รชฺช’’นฺติ ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 73. ¿Cuál es el origen de 'Mettaṃ upekkhaṃ'? Se dice que un cierto rey había alcanzado los jhānas mediante el amor benevolente y otras cualidades. Pensando: 'El reinado es un obstáculo para la felicidad del jhāna', abandonó el reino para preservar sus estados meditativos y se ordenó. Practicando la visión cabal, realizó la Iluminación Pacceka y recitó este verso de júbilo: เมตฺตํ [Pg.116] อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล; สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Cultivando el amor benevolente, la ecuanimidad, la compasión y la liberación, y en el momento oportuno la alegría altruista, sin estar en conflicto con el mundo entero, uno debe vivir solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขุปนยนกามตา เมตฺตา. ‘‘อโห วต อิมมฺหา ทุกฺขา วิมุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน อหิตทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา. ‘‘โมทนฺติ วต โภนฺโต สตฺตา โมทนฺติ สาธุ สุฏฺฐู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขาวิปฺปโยคกามตา มุทิตา. ‘‘ปญฺญายิสฺสนฺติ สเกน กมฺเมนา’’ติ สุขทุกฺเขสุ อชฺฌุเปกฺขนตา อุเปกฺขา. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา เมตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขา วุตฺตา, มุทิตา ปจฺฉา. วิมุตฺตินฺติ จตสฺโสปิ หิ เอตา อตฺตโน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ, วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล’’ติ. En este verso, el 'amor benevolente' (mettā) es el deseo de promover el bienestar y la felicidad bajo la forma: '¡Que todos los seres sean felices!'. La 'compasión' (karuṇā) es el deseo de remover el daño y el sufrimiento bajo la forma: '¡Oh, ojalá se liberen de este sufrimiento!'. La 'alegría altruista' (muditā) es el deseo de que los seres no se separen del bienestar y la felicidad bajo la forma: '¡Ciertamente estos seres se regocijan, qué bueno y excelente es!'. La 'ecuanimidad' (upekkhā) es la actitud de imparcialidad ante el placer y el dolor, pensando: 'Serán conocidos por su propio kamma'. Para facilitar la composición del verso, la ecuanimidad se menciona fuera de secuencia justo después del amor benevolente, y la alegría altruista al final. 'Liberación' (vimutti) se refiere a que estas cuatro cualidades son liberaciones porque están liberadas de sus estados mentales opuestos. Por ello se dice: 'cultivando el amor benevolente, la ecuanimidad, la compasión, la liberación y la alegría altruista en el momento oportuno'. ตตฺถ อาเสวมาโนติ ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขํ จตุตฺถชฺฌานวเสน ภาวยมาโน. กาเลติ เมตฺตํ อาเสวิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย กรุณํ, ตโต วุฏฺฐาย มุทิตํ, ตโต อิตรโต วา นิปฺปีติกฌานโต วุฏฺฐาย อุเปกฺขํ อาเสวมาโน ‘‘กาเล อาเสวมาโน’’ติ วุจฺจติ, อาเสวิตุํ ผาสุกาเล วา. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ ทสสุ ทิสาสุ สพฺเพน สตฺตโลเกน อวิรุชฺฌมาโน. เมตฺตาทีนญฺหิ ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. สตฺเตสุ จ วิโรธภูโต ปฏิโฆ วูปสมฺมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน เมตฺตาทิกถา อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๕๑) วุตฺตา. เสสํ ปุพฺพวุตฺตสทิสเมวาติ. En este contexto, 'cultivando' (āsevamāno) significa desarrollar las tres primeras mediante los tres o cuatro jhānas, y la ecuanimidad mediante el cuarto jhāna. 'En el momento oportuno' (kāle) significa que, tras cultivar el amor benevolente y emerger de él, se cultiva la compasión; tras emerger de esta, la alegría altruista; y tras emerger de las otras o del jhāna sin rapto (nippītikajhāna), se cultiva la ecuanimidad. O bien, significa en el momento en que sea propicio para su cultivo. 'Sin estar en conflicto con el mundo entero' (sabbena lokena avirujjhamāno) significa sin enemistad hacia todo el mundo de los seres en las diez direcciones. Pues, debido al desarrollo del amor benevolente y las otras cualidades, los seres no resultan repulsivos, y la aversión (paṭigha), que es oposición hacia los seres, se apacigua. De ahí que se diga: 'sin estar en conflicto con el mundo entero'. Este es el resumen; una explicación detallada sobre el amor benevolente y las demás se encuentra en la Atthasālinī, el comentario al Dhammasaṅgaha. El resto es similar a lo que ya se ha expuesto. อปฺปมญฺญาคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina el comentario del verso sobre los inconmensurables. ๗๔. ราคญฺจ โทสญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? ราชคหํ กิร อุปนิสฺสาย มาตงฺโค นาม ปจฺเจกพุทฺโธ วิหรติ สพฺพปจฺฉิโม ปจฺเจกพุทฺธานํ. อถ อมฺหากํ โพธิสตฺเต อุปฺปนฺเน เทวตาโย โพธิสตฺตสฺส ปูชนตฺถาย อาคจฺฉนฺติโย ตํ ทิสฺวา ‘‘มาริสา, มาริสา, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ ภณึสุ[Pg.117]. โส นิโรธา วุฏฺฐหนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา, อตฺตโน จ ชีวิตกฺขยํ ทิสฺวา, หิมวนฺเต มหาปปาโต นาม ปพฺพโต ปจฺเจกพุทฺธานํ ปรินิพฺพานฏฺฐานํ, ตตฺถ อากาเสน คนฺตฺวา ปุพฺเพ ปรินิพฺพุตปจฺเจกพุทฺธสฺส อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปปาเต ปกฺขิปิตฺวา, สิลาตเล นิสีทิตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 74. En relación al verso «Rāgañca dosañca» (la pasión y el odio), ¿cuál es su origen? Se dice que un Buda Pacceka llamado Mātaṅga vivía cerca de Rājagaha; él fue el último de todos los Budas Pacceka. Cuando nació nuestro Bodhisatta, las deidades que acudían a adorarlo, al verlo, dijeron: «¡Señores, señores! Un Buda ha nacido en el mundo». Al emerger del logro de la cesación (nirodha-samāpatti), él escuchó ese sonido y, viendo que el fin de su propia vida se acercaba, se dirigió por el aire hacia el Himalaya, a la montaña llamada Mahāpapāta (El Gran Precipicio), que es el lugar de parinibbāna de los Budas Pacceka. Allí, tras arrojar al precipicio los restos óseos de un Buda Pacceka que había alcanzado el parinibbāna anteriormente y sentarse sobre una losa de piedra, recitó este verso de exclamación inspirada (udānagātha): ‘‘ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ; อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Habiendo abandonado la pasión, el odio y el engaño, habiendo roto los grilletes, sin temblar ante la extinción de la vida, uno debe andar solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ ราคโทสโมหา อุรคสุตฺเต วุตฺตา. สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. ตานิ จ เตน เตน มคฺเคน สนฺทาลยิตฺวา. อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ ชีวิตสงฺขโย วุจฺจติ จุติจิตฺตสฺส ปริเภโท, ตสฺมิญฺจ ชีวิตสงฺขเย ชีวิตนิกนฺติยา ปหีนตฺตา อสนฺตสนฺติ. เอตฺตาวตา โสปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อตฺตโน ทสฺเสตฺวา คาถาปริโยสาเน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ. En este verso, la pasión, el odio y el engaño (rāgadosamohā) ya fueron explicados en el Uraga Sutta. «Los grilletes» (saṃyojanāni) se refiere a los diez grilletes. Estos se rompen mediante los respectivos senderos (magga). «Sin temblar ante la extinción de la vida» (asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhī): se llama extinción de la vida a la disolución de la conciencia de muerte (cuticitta); en ese momento de la extinción de la vida, debido al abandono del apego a la existencia, se dice que «no tiembla». Con esto, tras mostrar su propio elemento de nibbāna con residuo (sopādisesanibbānadhātu), al finalizar el verso alcanzó el parinibbāna a través del elemento de nibbāna sin residuo (anupādisesanibbānadhātu). ชีวิตสงฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina la explicación del verso sobre la extinción de la vida. ๗๕. ภชนฺตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา อาทิคาถาย วุตฺตปฺปการเมว ผีตํ รชฺชํ สมนุสาสติ. ตสฺส ขโร อาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ทุกฺขา เวทนา วตฺตนฺติ. วีสติสหสฺสิตฺถิโย ปริวาเรตฺวา หตฺถปาทสมฺพาหนาทีนิ กโรนฺติ. อมจฺจา ‘‘น ทานายํ ราชา ชีวิสฺสติ, หนฺท มยํ อตฺตโน สรณํ คเวสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา อุปฏฺฐานํ ยาจึสุ. เต ตตฺถ อุปฏฺฐหนฺติเยว, น กิญฺจิ ลภนฺติ. ราชาปิ อาพาธา วุฏฺฐหิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อิตฺถนฺนาโม จ อิตฺถนฺนาโม จ กุหิ’’นฺติ? ตโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สีสํ จาเลตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. เตปิ อมจฺจา ‘‘ราชา วุฏฺฐิโต’’ติ สุตฺวา ตตฺถ กิญฺจิ อลภมานา ปรเมน ปาริชุญฺเญน สมนฺนาคตา ปุนเทว อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เตน จ รญฺญา ‘‘กุหึ, ตาตา, ตุมฺเห คตา’’ติ วุตฺตา อาหํสุ – ‘‘เทวํ ทุพฺพลํ ทิสฺวา อาชีวิกภเยนมฺหา อสุกํ นาม ชนปทํ คตา’’ติ. ราชา [Pg.118] สีสํ จาเลตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ อิเม วีมํเสยฺยํ, กึ ปุนปิ เอวํ กเรยฺยุํ โน’’ติ? โส ปุพฺเพ อาพาธิกโรเคน ผุฏฺโฐ วิย พาฬฺหเวทนํ อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต คิลานาลยํ อกาสิ. อิตฺถิโย สมฺปริวาเรตฺวา ปุพฺพสทิสเมว สพฺพํ อกํสุ. เตปิ อมจฺจา ตเถว ปุน พหุตรํ ชนํ คเหตฺวา ปกฺกมึสุ. เอวํ ราชา ยาวตติยํ สพฺพํ ปุพฺพสทิสํ อกาสิ. เตปิ ตเถว ปกฺกมึสุ. ตโต จตุตฺถมฺปิ เต อาคเต ทิสฺวา ‘‘อโห อิเม ทุกฺกรํ อกํสุ, เย มํ พฺยาธิตํ ปหาย อนเปกฺขา ปกฺกมึสู’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ – 75. En cuanto a «Bhajanti» (se asocian), ¿cuál es su origen? Se cuenta que en Bārāṇasī, cierto rey gobernaba un reino próspero tal como se describió en el primer verso. Le sobrevino una enfermedad grave y padecía dolores intensos. Veinte mil mujeres lo rodeaban, masajeando sus manos y pies. Los ministros, pensando: «Este rey ya no vivirá; busquemos nuestro propio refugio», acudieron a otro rey y le solicitaron servirle. Aunque le sirvieron allí, no obtuvieron ninguna recompensa. Mientras tanto, el primer rey se recuperó de su enfermedad y preguntó: «¿Dónde está tal y tal ministro?». Al enterarse de lo sucedido, sacudió la cabeza y permaneció en silencio. Aquellos ministros, al no obtener nada del otro rey y quedar sumidos en una gran precariedad, regresaron de nuevo tras enterarse de que el rey se había recuperado, lo saludaron y se quedaron a un lado. Cuando el rey les preguntó: «¿A dónde fueron, queridos?», ellos respondieron: «Majestad, al verlo debilitado y por temor a perder el sustento, nos fuimos a tal región». El rey sacudió la cabeza y pensó: «Debo ponerlos a prueba para ver si volverían a actuar de la misma manera». Fingió entonces padecer una enfermedad opresiva con dolores agudos y se postró como un enfermo. Las mujeres lo rodearon e hicieron todo tal como antes. Los ministros, una vez más, se marcharon llevando consigo a mucha más gente. El rey repitió esto hasta tres veces y ellos siempre se marchaban. Al verlos regresar por cuarta vez, pensó: «¡Oh, qué mal han actuado estos, que me abandonaron estando enfermo y se marcharon sin ninguna consideración!». Desencantado, renunció al reino, se ordenó monje y, practicando la visión cabal (vipassanā), realizó la iluminación de Buda Pacceka y recitó este verso de exclamación inspirada: ‘‘ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา; อตฺตฏฺฐปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. «Se asocian y sirven por un interés; los amigos sin interés son hoy difíciles de encontrar. Los hombres son sabios solo para su propio beneficio y son impuros; uno debe andar solo como el cuerno de un rinoceronte». ตตฺถ ภชนฺตีติ สรีเรน อลฺลียิตฺวา ปยิรุปาสนฺติ. เสวนฺตีติ อญฺชลิกมฺมาทีหิ กึ การปฏิสฺสาวิตาย จ ปริจรนฺติ. การณํ อตฺโถ เอเตสนฺติ การณตฺถา, ภชนาย เสวนาย จ นาญฺญํ การณมตฺถิ, อตฺโถ เอว เนสํ การณํ, อตฺถเหตุ เสวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ เอวํ อตฺตปฏิลาภการเณน นิกฺการณา, เกวลํ – En este verso, «se asocian» (bhajanti) significa que se acercan físicamente para servir. «Sirven» (sevanti) significa que atienden realizando gestos de respeto como la salutación con las palmas unidas, preguntando qué tareas deben cumplir. «Por un interés» (kāraṇatthā) significa que su motivo o propósito es su propio beneficio; no hay otra razón para su asociación y servicio que no sea su provecho personal. Esto quiere decir que sirven por causa de una ganancia. «Los amigos sin interés son hoy difíciles de encontrar» (nikkāraṇā dullabhā ajja mittā) se refiere a que aquellos que no actúan por el motivo de obtener algo («conseguiremos algo de esto») son muy escasos hoy en día; es decir, simplemente — ‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต,สุเข ทุกฺเข จ โย สขา; อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต,โย จ มิตฺตานุกมฺปโก’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) – «El amigo que es un ayudante, el amigo en la dicha y en el pesar, el amigo que señala lo que es beneficioso y el amigo que tiene compasión» (DN 3.188). — เอวํ วุตฺเตน อริเยน มิตฺตภาเวน สมนฺนาคตา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา. อตฺตนิ ฐิตา เอเตสํ ปญฺญา, อตฺตานํเยว โอโลเกนฺติ, น อญฺญนฺติ อตฺตฏฺฐปญฺญา. ทิฏฺฐตฺถปญฺญาติ อยมฺปิ กิร โปราณปาโฐ, สมฺปติ ทิฏฺฐิเยว อตฺเถ เอเตสํ ปญฺญา, อายตึ น เปกฺขนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อสุจีติ [Pg.119] อสุจินา อนริเยน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. Los amigos que poseen tal cualidad de noble amistad, descrita anteriormente, son difíciles de hallar hoy en día. «Sabios en su propio beneficio» (attaṭṭhapaññā) significa que su sabiduría está establecida en sí mismos; solo miran por sí mismos y no por los demás. Existe también la lectura antigua «diṭṭhatthapaññā», que significa que su sabiduría se limita al beneficio visible o presente, sin considerar el bienestar futuro. «Impuros» (asucī) significa que están poseídos de acciones impuras y no nobles de cuerpo, palabra y mente. El resto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. การณตฺถคาถาวณฺณนา สมตฺตา. Aquí termina la explicación del verso sobre el interés como motivo. จตุตฺโถ วคฺโค นิฏฺฐิโต เอกาทสหิ คาถาหิ. El cuarto capítulo (Vagga), ornamentado con once versos, ha finalizado. เอวเมตํ เอกจตฺตาลีสคาถาปริมาณํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ กตฺถจิเทว วุตฺเตน โยชนานเยน สพฺพตฺถ ยถานุรูปํ โยเชตฺวา อนุสนฺธิโต อตฺถโต จ เวทิตพฺพํ. อติวิตฺถารภเยน ปน อมฺเหหิ น สพฺพตฺถ โยชิตนฺติ. Así, este Khaggavisāṇa Sutta, que consta de cuarenta y un versos, debe entenderse en su secuencia y significado, aplicando en todos los versos el método de construcción gramatical que fue expuesto solo en algunos casos, según corresponda. No lo hemos aplicado en cada caso por temor a una excesiva extensión. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. dentro de la explicación del Suttanipāta, finaliza aquí el comentario del Khaggavisāṇa Sutta. ๔. กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา 4. Explicación del Kasibhāradvāja Sutta เอวํ เม สุตนฺติ กสิภารทฺวาชสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ทกฺขิณาคิริสฺมึ เอกนาลายํ พฺราหฺมณคาเม ปุเรภตฺตกิจฺจํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจนฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ พุทฺธกิจฺเจสุ ปุเรภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต ยถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา, อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. «Así he oído» es el Kasibhāradvāja Sutta. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado, mientras residía entre los magadhans en Dakkhiṇāgiri, cerca de la aldea brahmánica de Ekanālā, habiendo concluido sus deberes matutinos de entre los dos tipos de actividades búdicas —las de antes y las de después del mediodía—, al finalizar sus actividades de la tarde, observó el mundo con el ojo búdico. Vio que el brahmán Kasibhāradvāja poseía las condiciones de apoyo para alcanzar el estado de arahant. Al comprender: «Cuando yo vaya allí, se entablará una conversación y, al final de la misma, tras escuchar mi enseñanza del Dhamma, este brahmán renunciará y alcanzará el estado de arahant», se dirigió a aquel lugar, inició una conversación y pronunció este sutta. ตตฺถ สิยา ‘‘กตมํ พุทฺธานํ ปุเรภตฺตกิจฺจํ, กตมํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจ’’นฺติ? วุจฺจเต – พุทฺโธ ภควา ปาโต เอว อุฏฺฐาย อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจ มุขโธวนาทิสรีรปริกมฺมํ กตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, ภิกฺขาจารเวลาย นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย กทาจิ เอกโกว กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ, กทาจิ ปกติยา, กทาจิ อเนเกหิ [Pg.120] ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ. เสยฺยถิทํ – ปิณฺฑาย ปวิสโต โลกนาถสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มุทุคติโย วาตา ปถวึ โสเธนฺติ; วลาหกา อุทกผุสิตานิ มุญฺจนฺตา มคฺเค เรณุํ วูปสเมตฺวา อุปริ วิตานํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อปเร วาตา ปุปฺผานิ อุปสํหริตฺวา มคฺเค โอกิรนฺติ, อุนฺนตา ภูมิปฺปเทสา โอนมนฺติ, โอนตา อุนฺนมนฺติ, ปาทนิกฺเขปสมเย สมาว ภูมิ โหติ, สุขสมฺผสฺสานิ รถจกฺกมตฺตานิ ปทุมปุปฺผานิ วา ปาเท สมฺปฏิจฺฉนฺติ, อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท สรีรา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิจฺฉริตฺวา สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิย จิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จ ปาสาทกูฏาคาราทีนิ กโรนฺติโย อิโต จิโต จ วิธาวนฺติ, หตฺถิอสฺสวิหงฺคาทโย สกสกฏฺฐาเนสุ ฐิตาเยว มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ, ตถา เภริวีณาทีนิ ตูริยานิ มนุสฺสานํ กายูปคานิ จ อาภรณานิ, เตน สญฺญาเณน มนุสฺสา ชานนฺติ ‘‘อชฺช ภควา อิธ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ. เต สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ คนฺธปุปฺผาทีหิ สกฺกจฺจํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ทส ภิกฺขู, อมฺหากํ วีสติ, อมฺหากํ ภิกฺขุสตํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา ภควโตปิ ปตฺตํ คเหตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิมาเนนฺติ. Al respecto, podría preguntarse: «¿Cuáles son las actividades matutinas de los budas y cuáles son sus actividades de la tarde?». Se explica que el Buda, el Bienaventurado, levantándose temprano por la mañana y tras realizar los cuidados físicos como lavarse la cara y otros, tanto para favorecer a su asistente como por el bienestar de su propio cuerpo, pasaba el tiempo en un asiento solitario hasta la hora de la colecta de limosnas. Llegada la hora, tras ajustarse el manto inferior, ceñirse el cinturón, ponerse el manto exterior y tomar su cuenco, entraba a la aldea o al pueblo por limosna, a veces solo y a veces acompañado por la Sangha de monjes; a veces de manera natural y a veces acompañado por diversos prodigios. A saber: ante el Señor del Mundo que entra por limosna, vientos suaves limpian el suelo; las nubes, soltando gotas de agua, calman el polvo del camino y se mantienen arriba formando un dosel. Otros vientos recogen flores y las esparcen por el camino; las zonas elevadas del terreno se nivelan y las deprimidas se elevan, de modo que el suelo es siempre uniforme al momento de pisar. Flores de loto del tamaño de ruedas de carro y de tacto agradable reciben sus pies. Tan pronto como pone su pie derecho dentro del umbral, de su cuerpo emanan rayos de seis colores que corren de aquí para allá, haciendo que los palacios y casas con techos puntiagudos aparezcan envueltos en el brillo del oro fundido. Elefantes, caballos, aves y otros animales, permaneciendo en sus propios lugares, emiten sonidos melodiosos; del mismo modo lo hacen los instrumentos musicales como tambores y laúdes, y los ornamentos de las personas. Por esa señal, los hombres saben: «Hoy el Bienaventurado ha entrado aquí por limosna». Bien vestidos y arreglados, tomando fragancias, flores y otros presentes, salen de sus casas hacia la calle y, tras recibir al Bienaventurado con sumo respeto, rindiendo homenaje, ruegan: «Venerable señor, denos diez monjes; a nosotros, veinte; a nosotros, cien». Habiendo tomado el cuenco del Bienaventurado y preparado un asiento, lo sirven con respeto con comida de limosna. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ เตสํ สนฺตานานิ โอโลเกตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสติ, ยถา เกจิ สรณคมเน ปติฏฺฐหนฺติ, เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, เกจิ โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานํ อญฺญตรสฺมึ, เกจิ ปพฺพชิตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเตติ. เอวํ ตถา ตถา ชนํ อนุคฺคเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉติ. ตตฺถ มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทติ ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคมยมาโน. ตโต ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน อุปฏฺฐาโก ภควโต นิเวเทติ. อถ ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ. อิทํ ตาว ปุเรภตฺตกิจฺจํ. ยญฺเจตฺถ น วุตฺตํ, ตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. El Bienaventurado, habiendo terminado su comida, observa las disposiciones mentales de los presentes y enseña el Dhamma de tal manera que algunos se establecen en la toma de refugio, otros en los cinco preceptos, otros en alguno de los frutos de entrada en la corriente, de retorno una vez o de no retorno, y otros, habiendo renunciado, en el fruto supremo, el estado de arahant. Habiendo favorecido así a la multitud de diversas maneras, se levanta de su asiento y regresa al monasterio. Allí, en el pabellón circular, se sienta en el excelente asiento de Buda preparado para él, esperando a que los monjes terminen su comida. Luego, al concluir la comida de los monjes, el asistente se lo informa al Bienaventurado y este entra en la Cabaña Perfumada. Estas son sus actividades matutinas. Lo que no se ha mencionado aquí debe entenderse de la misma manera que se expone en el Brahmāyu Sutta. อถ ภควา เอวํ กตปุเรภตฺตกิจฺโจ คนฺธกุฏิยา อุปฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา, ปาเท ปกฺขาเลตฺวา, ปาทปีเฐ ฐตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทติ – ‘‘ภิกฺขเว, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, พุทฺธุปฺปาโท ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, มนุสฺสปฏิลาโภ ทุลฺลโภ, สทฺธาสมฺปตฺติ ทุลฺลภา, ปพฺพชฺชา ทุลฺลภา, สทฺธมฺมสฺสวนํ ทุลฺลภํ [Pg.121] โลกสฺมิ’’นฺติ. ตโต ภิกฺขู ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺติ. อถ ภควา ภิกฺขูนํ จริยวเสน กมฺมฏฺฐานํ เทติ. เต กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ; เกจิ อรญฺญํ, เกจิ รุกฺขมูลํ, เกจิ ปพฺพตาทีนํ อญฺญตรํ, เกจิ จาตุมหาราชิกภวนํ…เป… เกจิ วสวตฺติภวนนฺติ. ตโต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. อถ สมสฺสาสิตกาโย อุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค โลกํ โวโลเกติ. ตติยภาเค ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตตฺถ ชโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สุนิวตฺโถ สุปารุโต คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย วิหาเร สนฺนิปตติ. ตโต ภควา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสชฺช ธมฺมํ เทเสติ กาลยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ. อถ กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ. Entonces el Bienaventurado, habiendo realizado así sus actividades matutinas, se sienta en la estancia de la Cabaña Perfumada, se lava los pies y, de pie sobre el estrado, exhorta a la Sangha de monjes: «Monjes, alcancen el éxito mediante la diligencia. Es difícil el surgimiento de un buda en el mundo, es difícil obtener la condición humana, es difícil la perfección de la fe, es difícil la renuncia, es difícil escuchar el buen Dhamma en el mundo». Luego, los monjes, rindiendo homenaje al Bienaventurado, le solicitan un tema de meditación. Entonces el Bienaventurado les otorga temas de meditación según sus disposiciones. Ellos, habiendo aprendido el tema, tras rendir homenaje al Bienaventurado, se dirigen a sus respectivos lugares de estancia: algunos al bosque, otros al pie de un árbol, otros a una montaña u otro lugar similar; algunos al reino de los cuatro grandes reyes... otros al reino de los devas que controlan las creaciones ajenas. Luego, el Bienaventurado entra en la Cabaña Perfumada y, si lo desea, se recuesta un momento sobre su costado derecho en la postura del león, atento y plenamente consciente. Entonces, con el cuerpo descansado, se levanta y en la segunda parte de la tarde observa el mundo. En la tercera parte, en la aldea o pueblo cerca del cual reside, la gente que ha dado limosna por la mañana se reúne en el monasterio, bien vestida y arreglada, trayendo fragancias, flores y otros presentes. Entonces el Bienaventurado, acudiendo con los prodigios apropiados para la asamblea reunida, se sienta en el excelente asiento de Buda en la sala del Dhamma y enseña el Dhamma de manera oportuna y con la medida justa. Luego, conociendo el momento adecuado, despide a la asamblea. ตโต สเจ คตฺตานิ โอสิญฺจิตุกาโม โหติ. อถ พุทฺธาสนา อุฏฺฐาย อุปฏฺฐาเกน อุทกปฏิยาทิโตกาสํ คนฺตฺวา, อุปฏฺฐากหตฺถโต อุทกสาฏิกํ คเหตฺวา, นฺหานโกฏฺฐกํ ปวิสติ. อุปฏฺฐาโกปิ พุทฺธาสนํ อาเนตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญาเปติ. ภควา คตฺตานิ โอสิญฺจิตฺวา, สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา, ตตฺถ อาคนฺตฺวา, นิสีทติ เอกโกว มุหุตฺตํ ปฏิสลฺลีโน. อถ ภิกฺขู ตโต ตโต อาคมฺม ภควโต อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ เอกจฺเจ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ กมฺมฏฺฐานํ, เอกจฺเจ ธมฺมสฺสวนํ ยาจนฺติ. ภควา เตสํ อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ปฐมํ ยามํ วีตินาเมติ. Luego, si deseaba bañar su cuerpo, se levantaba de su asiento y se dirigía al lugar donde se había preparado el agua. Tomando el paño de baño de manos de su asistente, entraba en la cámara de baño. Mientras tanto, su asistente llevaba el asiento del Buda y lo preparaba en el recinto de la Cabaña Perfumada. Habiendo refrescado su cuerpo, el Bienaventurado se vestía con un manto inferior de doble capa bien teñido, se ceñía el cinturón, se colocaba el manto superior y regresaba allí, sentándose solo en reclusión por un momento. Entonces, los monjes llegaban de diversos lugares para atender al Bienaventurado. Allí, algunos hacían preguntas, otros pedían un tema de meditación y otros solicitaban escuchar el Dhamma. El Bienaventurado pasaba la primera vigilia de la noche satisfaciendo sus deseos. มชฺฌิมยาเม สกลทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตาโย โอกาสํ ลภมานา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ ยถาภิสงฺขตํ อนฺตมโส จตุรกฺขรมฺปิ. ภควา ตาสํ เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต มชฺฌิมยามํ วีตินาเมติ. ตโต ปจฺฉิมยามํ จตฺตาโร ภาเค กตฺวา เอกํ ภาคํ จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, ทุติยภาคํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ, ตติยภาคํ ผลสมาปตฺติยา วีตินาเมติ, จตุตฺถภาคํ มหากรุณาสมาปตฺตึ ปวิสิตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกติ อปฺปรชกฺขมหารชกฺขาทิสตฺตทสฺสนตฺถํ. อิทํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ. En la vigilia media de la noche, las deidades de todo el sistema de diez mil mundos, obteniendo su oportunidad, se acercaban al Bienaventurado y le hacían preguntas según sus necesidades, incluso aquellas de apenas cuatro sílabas de longitud. El Bienaventurado pasaba la vigilia media respondiendo a las preguntas de esas deidades. Después, dividía la última vigilia de la noche en cuatro partes: dedicaba una parte a la meditación caminando; en la segunda parte, entrando en la Cabaña Perfumada, se recostaba sobre su costado derecho en la postura del león, con atención plena y clara comprensión; pasaba la tercera parte en el logro meditativo del fruto (phalasamāpatti); y en la cuarta parte, entrando en el logro meditativo de la gran compasión, contemplaba el mundo con el ojo búdico para ver a los seres que tenían poco polvo en sus ojos, a los que tenían mucho polvo, etc. Estos eran sus deberes después de la comida. เอวมิมสฺส [Pg.122] ปจฺฉาภตฺตกิจฺจสฺส โลกโวโลกนสงฺขาเต จตุตฺถภาคาวสาเน พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ทานสีลอุโปสถกมฺมาทีสุ จ อกตาธิกาเร กตาธิกาเร จ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺเน อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน จ สตฺเต ปสฺสิตุํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อิมํ สุตฺตมภาสิ. Así, al final de la cuarta parte de estos deberes de la tarde, que consiste en la contemplación del mundo, mientras observaba el mundo con el ojo búdico para ver a los seres que habían realizado méritos hacia el Buda, el Dhamma y el Sangha —tales como la generosidad, la observancia de los preceptos y el uposatha— y para distinguir quiénes poseían las condiciones de apoyo (upanissaya) y quiénes no, vio que el brahmán Kasibhāradvāja poseía las condiciones necesarias para el estado de arahant. El Bienaventurado comprendió: “Cuando yo vaya allí, se entablará una conversación y, al término de dicha charla, tras escuchar la enseñanza del Dhamma, este brahmán renunciará a la vida de hogar y alcanzará el estado de arahant”. Sabiendo esto, se dirigió al lugar, entabló una conversación y pronunció este sutta. ตตฺถ เอวํ เม สุตนฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคีตึ กโรนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสปตฺเถเรน ปุฏฺเฐน ปญฺจนฺนํ อรหนฺตสตานํ วุตฺตํ, ‘‘อหํ, โข, สมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติ กสิภารทฺวาเชน วุตฺตํ, ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติอาทิ ภควตา วุตฺตํ. ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘กสิภารทฺวาชสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. En este contexto, las palabras que comienzan con “Así he oído” fueron pronunciadas por el venerable Ānanda durante el primer gran concilio, cuando recitaba el Dhamma al ser interrogado por el venerable mahathera Mahākassapa ante los quinientos arahants. Las palabras “Yo, asceta, aro y siembro” fueron dichas por Kasibhāradvāja. Las palabras “Yo también, brahmán, aro y siembro”, etc., fueron dichas por el Bienaventurado. Habiendo reunido todo esto, se le denomina el “Kasibhāradvāja Sutta”. ตตฺถ เอวนฺติ อยํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺโถ เอวํ-สทฺโท. อาการตฺเถน หิ เอเตน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺเตหิ สกสกภาสานุรูปมุปลกฺขณิยสภาวํ ตสฺส ภควโต วจนํ, ตํ สพฺพากาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ; อถ, โข, ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุต’’นฺติ. นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยา เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ. อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ ตญฺจ อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. เม สุตนฺติ เอตฺถ มยาสทฺทตฺโถ เม-สทฺโท, โสตทฺวารวิญฺญาณตฺโถ สุตสทฺโท. ตสฺมา เอวํ เม สุตนฺติ เอวํ มยา โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วุตฺตํ โหติ. En dicho texto, la palabra “así” (evaṃ) tiene los significados de modo, indicación y énfasis. En el sentido de modo, comunica este significado: ¿Quién es capaz de comprender en todos sus aspectos la palabra del Bienaventurado, la cual es sutil en sus diversos métodos, surge de múltiples inclinaciones, es perfecta en significado y fraseo, posee diversos prodigios y es profunda en doctrina, sentido, enseñanza y penetración; que tiene la naturaleza de ser comprendida por todos los seres según sus respectivos lenguajes? Por el contrario, “así he oído” significa: “Incluso yo lo he oído solo de un modo”. En el sentido de indicación, al decir “así he oído”, el relator se exonera a sí mismo indicando: “Yo no soy el que se ha iluminado por sí mismo, esto no fue realizado por mi propio conocimiento”, y señala todo el sutta que va a ser pronunciado. En el sentido de énfasis, muestra su propia capacidad de retención en conformidad con el elogio del Bienaventurado: “Monjes, este es el principal de mis discípulos entre los de gran conocimiento, a saber, Ānanda...”, despertando así en los seres el deseo de escuchar: “Así he oído, y esto no es deficiente ni excesivo en significado o en fraseo; debe ser considerado exactamente así y no de otra manera”. En la expresión “he oído por mí” (me sutaṃ), el término “me” tiene el sentido de “por mí” (mayā), y el término “sutaṃ” tiene el sentido de conocimiento a través de la puerta del oído. Por lo tanto, “así he oído por mí” significa que ha sido captado a través de un proceso cognitivo precedido por la conciencia auditiva. เอกํ [Pg.123] สมยนฺติ เอกํ กาลํ. ภควาติ ภาคฺยวา, ภคฺควา, ภตฺตวาติ วุตฺตํ โหติ. มคเธสุ วิหรตีติ มคธา นาม ชนปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘มคธา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท. เกจิ ปน ‘‘ยสฺมา เจติยราชา มุสาวาทํ ภณิตฺวา ภูมึ ปวิสนฺโต ‘มา คธํ ปวิสา’ติ วุตฺโต, ยสฺมา วา ตํ ราชานํ มคฺคนฺตา ภูมึ ขนนฺตา ปุริสา ‘มา คธํ กโรถา’ติ วุตฺตา, ตสฺมา มคธา’’ติ เอวมาทีหิ นเยหิ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพนฺติ. วิหรตีติ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ, ปวตฺเตตีติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ วา สตฺตานํ วิวิธํ หิตํ หรตีติ วิหรติ. หรตีติ อุปสํหรติ, อุปเนติ, ชเนติ, อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ ยทา สตฺตา กาเมสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา กิร ภควา ทิพฺเพน วิหาเรน วิหรติ เตสํ อโลภกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา กาเมสุ วิรชฺเชยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน อิสฺสริยตฺถํ สตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา พฺรหฺมวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโทสกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโทเสน โทสํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน ปพฺพชิตา ธมฺมาธิกรณํ วิวทนฺติ, ตทา อริยวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโมหกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโมเหน โมหํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. อิริยาปถวิหาเรน ปน น กทาจิ น วิหรติ ตํ วินา อตฺตภาวปริหรณาภาวโตติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. «En una ocasión» significa en un tiempo determinado. «El Bienaventurado» (Bhagavā) se dice porque posee fortuna (bhāgyavā), porque ha destruido las impurezas (bhaggavā) y porque clasifica y analiza las enseñanzas (vibhattavā). «Moraba entre los magadhans» se refiere a los príncipes que gobiernan ese país; asimismo, el país donde residen, por convención de lenguaje, se denomina «Magadha». Él moraba allí, entre los magadhans. Sin embargo, algunos autores se extienden en diversas explicaciones, como que se llama así porque cuando el rey Cetiya, tras haber mentido, se hundía en la tierra, le dijeron: «no entres en el foso» (mā gadhaṃ pavisa); u otros dicen que cuando los hombres buscaban al rey y cavaban la tierra, se les dijo: «no hagáis un foso» (mā gadhaṃ karotha). Uno puede aceptar la explicación que prefiera. La palabra «mora» (viharati) se explica así: habiendo interrumpido la opresión de una postura mediante la adopción de otra, sostiene el cuerpo (attabhāva) sin que este colapse, haciéndolo proseguir. O bien, «mora» significa que aporta diversos tipos de bienestar a los seres a través de las moradas celestiales, divinas y nobles. «Aporta» significa que acerca, aplica, genera y produce. Así, cuando los seres actúan erróneamente respecto a los placeres sensuales, se dice que el Bienaventurado mora en la morada celestial para despertar en ellos la raíz saludable de la no-codicia, pensando: «¡Quizás al ver este comportamiento correcto, despierten interés en él y se desapasionen de los placeres sensuales!». Cuando ve a los seres actuando erróneamente en busca de poder, mora en la morada divina (brahmavihāra) para despertar en ellos la raíz saludable de la no-aversión, pensando: «¡Quizás al ver este comportamiento correcto, despierten interés en él y calmen su odio mediante la no-aversión!». Y cuando ve a los monjes disputando sobre el Dhamma, mora en la morada noble para despertar en ellos la raíz saludable de la no-delusión, pensando: «¡Quizás al ver este comportamiento correcto, despierten interés en él y calmen su delusión mediante la no-delusión!». No obstante, no hay momento en que no se more en alguna postura física, pues no es posible mantener el cuerpo sin ella. Este es un resumen; explicaremos esto en detalle en el comentario al Discurso de las Bendiciones. ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ โย โส ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิโต คิริ, ตสฺส ทกฺขิณปสฺเส ชนปโท ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ ชนปเทติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิหารสฺสาปิ ตเทว นามํ. เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเมติ เอกนาฬาติ ตสฺส คามสฺส นามํ. พฺราหฺมณา เจตฺถ สมฺพหุลา ปฏิวสนฺติ, พฺราหฺมณโภโค วา โส, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณคาโม’’ติ วุจฺจติ. «En Dakkhiṇāgiri»: se llama Dakkhiṇāgiri a la región situada en la ladera sur de la cordillera que rodea Rājagaha; lo que se quiere decir es «en esa región». Allí, el monasterio también lleva ese mismo nombre. «En la aldea brahmánica de Ekanālā»: Ekanālā era el nombre de esa aldea. Se denomina «aldea brahmánica» porque allí residían numerosos brahmanes o porque era un feudo concedido a brahmanes. เตน โข ปน สมเยนาติ ยํ สมยํ ภควา อปราชิตปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก มคธรฏฺเฐ [Pg.124] เอกนาฬํ พฺราหฺมณคามํ อุปนิสฺสาย ทกฺขิณาคิริมหาวิหาเร พฺราหฺมณสฺส อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน วิหรติ, เตน สมเยน กรณภูเตนาติ วุตฺตํ โหติ. โข ปนาติ อิทํ ปเนตฺถ นิปาตทฺวยํ ปทปูรณมตฺตํ, อธิการนฺตรทสฺสนตฺถํ วาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺสาติ โส พฺราหฺมโณ กสิยา ชีวติ, ภารทฺวาโชติ จสฺส โคตฺตํ, ตสฺมา เอวํ วุจฺจติ. ปญฺจมตฺตานีติ ยถา – ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท ปมาเณ วตฺตติ, เอวมิธาปิ, ตสฺมา ปญฺจปมาณานิ อนูนานิ อนธิกานิ, ปญฺจนงฺคลสตานีติ วุตฺตํ โหติ. ปยุตฺตานีติ ปโยชิตานิ, พลิพทฺทานํ ขนฺเธสุ ฐเปตฺวา ยุเค โยตฺเตหิ โยชิตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. «En aquel tiempo»: se refiere a aquel momento en que el Bienaventurado, tras haber despertado al insuperable y perfecto despertar sentado en el trono invencible y haber puesto en movimiento la excelente rueda del Dhamma, moraba en el gran monasterio de Dakkhiṇāgiri en el reino de Magadha, dependiendo de la aldea brahmánica de Ekanālā, aguardando la maduración de las facultades del brahmán. Las partículas «kho pana» son meros complementos del verso o sirven para indicar una transición a una explicación específica. «Al brahmán Kasibhāradvāja»: este brahmán vivía de la agricultura (kasiyā jīvati) y su clan era Bhāradvāja, por eso se le llama así. «Unos quinientos»: así como en la expresión «moderado en la comida» (bhojane mattaññū), la palabra «matta» se refiere a la medida, aquí también significa una medida de quinientos arados, ni más ni menos. «Preparados» (payuttāni) significa uncidos; es decir, que habían sido colocados sobre los hombros de los bueyes y sujetos a los yugos con cuerdas. วปฺปกาเลติ วปนกาเล, พีชนิกฺขิปกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ทฺเว วปฺปานิ กลลวปฺปญฺจ, ปํสุวปฺปญฺจ. ปํสุวปฺปํ อิธ อธิปฺเปตํ. ตญฺจ โข ปฐมทิวเส มงฺคลวปฺปํ. ตตฺถายํ อุปกรณสมฺปทา – ตีณิ พลิพทฺทสหสฺสานิ อุปฏฺฐาปิตานิ โหนฺติ, สพฺเพสํ สุวณฺณมยานิ สิงฺคานิ ปฏิมุกฺกานิ, รชตมยา ขุรา, สพฺเพ เสตมาลาหิ สพฺพคนฺธสุคนฺเธหิ ปญฺจงฺคุลิเกหิ จ อลงฺกตา ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนา, เอกจฺเจ กาฬา อญฺชนวณฺณาเยว, เอกจฺเจ เสตา ผลิกวณฺณา, เอกจฺเจ รตฺตา ปวาฬวณฺณา, เอกจฺเจ กมฺมาสา มสารคลฺลวณฺณา. ปญฺจสตา กสฺสกปุริสา สพฺเพ อหตเสตวตฺถนิวตฺถา มาลาลงฺกตา ทกฺขิณอํสกูเฏสุ ฐปิตปุปฺผจุมฺพฏกา หริตาลมโนสิลาลญฺฉนุชฺชลิตคตฺตภาคา ทส ทส นงฺคลา เอเกกคุมฺพา หุตฺวา คจฺฉนฺติ. นงฺคลานํ สีสญฺจ ยุคญฺจ ปโตทา จ สุวณฺณวินทฺธา. ปฐมนงฺคเล อฏฺฐ พลิพทฺทา ยุตฺตา, เสเสสุ จตฺตาโร จตฺตาโร, อวเสสา กิลนฺตปริวตฺตนตฺถํ อานีตา. เอเกกคุมฺเพ เอกเมกํ พีชสกฏํ เอเกโก กสติ, เอเกโก วปติ. «En la época de la siembra» significa en el tiempo de sembrar, en el tiempo de depositar las semillas. Al respecto, existen dos tipos de siembra: la siembra en el lodo y la siembra en la tierra seca. Aquí se hace referencia a la siembra en tierra seca, y concretamente al primer día de la siembra ceremonial. He aquí la excelencia de los preparativos: tres mil bueyes habían sido dispuestos, todos con sus cuernos revestidos de oro y sus pezuñas de plata. Todos estaban adornados con guirnaldas blancas, ungidos con fragancias de todo tipo y marcados con el signo de los cinco dedos. Poseían cuerpos y extremidades perfectos y todas las marcas de excelencia. Algunos eran negros como el colirio; otros blancos como el cristal; otros rojos como el coral; y otros moteados como la gema masāragalla. Los quinientos agricultores vestían ropas blancas nuevas, estaban adornados con flores, llevaban guirnaldas de flores sobre sus hombros derechos y sus cuerpos resplandecían pintados con oropimente y rejalgar. Los arados avanzaban agrupados de diez en diez. Las puntas de los arados, los yugos y las aguijadas estaban recubiertos de oro. En el primer arado se uncieron ocho bueyes, y en los restantes cuatro cada uno; los demás bueyes fueron traídos para reemplazarlos cuando se cansaran. En cada grupo había un carro de semillas; cada uno de ellos araba y cada uno sembraba. พฺราหฺมโณ ปน ปเคว มสฺสุกมฺมํ การาเปตฺวา นฺหตฺวา สุคนฺธคนฺเธหิ วิลิตฺโต ปญฺจสตคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา สหสฺสคฺฆนกํ เอกํสํ กริตฺวา เอกเมกิสฺสา องฺคุลิยา ทฺเว ทฺเว กตฺวา วีสติ องฺคุลิมุทฺทิกาโย, กณฺเณสุ สีหกุณฺฑลานิ, สีเส จ พฺรหฺมเวฐนํ ปฏิมุญฺจิตฺวา สุวณฺณมาลํ กณฺเฐ [Pg.125] กตฺวา พฺราหฺมณคณปริวุโต กมฺมนฺตํ โวสาสติ. อถสฺส พฺราหฺมณี อเนกสตภาชเนสุ ปายาสํ ปจาเปตฺวา มหาสกเฏสุ อาโรเปตฺวา คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตา พฺราหฺมณีคณปริวุตา กมฺมนฺตํ อคมาสิ. เคหมฺปิสฺส สพฺพตฺถ คนฺเธหิ สุวิลิตฺตํ ปุปฺเผหิ สุกตพลิกมฺมํ, เขตฺตญฺจ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ สมุสฺสิตปฏากํ อโหสิ. ปริชนกมฺมกาเรหิ สห กมฺมนฺตํ โอสฏปริสา อฑฺฒเตยฺยสหสฺสา อโหสิ. สพฺเพ อหตวตฺถนิวตฺถา, สพฺเพสญฺจ ปายาสโภชนํ ปฏิยตฺตํ อโหสิ. El brahmán, habiéndose recortado la barba temprano, bañado y ungido con fragancias aromáticas, se vistió con una prenda de vestir valorada en quinientos y se colocó sobre un hombro otra valorada en mil. Se puso dos anillos en cada dedo, sumando un total de veinte anillos; se colocó aretes con rostros de león en sus orejas; se ató el turbante de brahmán en la cabeza y, tras colgarse una guirnalda de oro al cuello, dirigía las labores rodeado por un grupo de brahmanes. Por su parte, su esposa, tras mandar a cocinar arroz con leche en muchos cientos de vasijas y cargarlas en grandes carros, se bañó con agua perfumada y, totalmente ataviada con todos sus adornos, se dirigió al lugar de trabajo rodeada por un grupo de mujeres brahmanes. Su casa también estaba bien ungida con perfumes por todas partes, con ofrendas de flores bien dispuestas, y en diversos lugares del campo se habían izado estandartes. La asamblea que se congregó en el lugar de las labores, junto con los sirvientes y trabajadores, era de dos mil quinientos. Todos vestían ropas nuevas y se había preparado arroz con leche para todos. อถ พฺราหฺมโณ ยตฺถ สามํ ภุญฺชติ, ตํ สุวณฺณปาตึ โธวาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขริตฺวา นงฺคลพลิกมฺมํ การาเปสิ. พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉติ. พฺราหฺมโณ ปน พลิกมฺมํ การาเปตฺวา รตฺตสุวณฺณพนฺธูปาหนาโย อาโรหิตฺวา รตฺตสุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อิธ ปายาสํ เทถ, อิธ สปฺปึ, อิธ สกฺขรํ เทถา’’ติ โวสาสมาโน วิจรติ. อถ ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนํ วตฺตมานํ ญตฺวา ‘‘อยํ กาโล พฺราหฺมณํ ทเมตุ’’นฺติ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา’’ติ. Entonces, el brahmán hizo lavar el cuenco de oro en el que él mismo solía comer, lo llenó de arroz con leche, lo preparó con mantequilla clarificada, miel, melaza y otros condimentos, y realizó la ofrenda ceremonial al arado. Su esposa tomó quinientos recipientes hechos de oro, plata, bronce y cobre y, mientras los labradores estaban sentados, fue sirviendo el arroz con leche con un cucharón de oro. El brahmán, tras completar la ofrenda, se calzó sandalias con adornos de oro rojo, tomó un bastón de oro rojo y caminaba de un lado a otro dando órdenes: “Den arroz con leche aquí, den mantequilla clarificada allá, den azúcar aquí”. En ese momento, el Bienaventurado, sentado en la Cámara Perfumada, sabiendo que la distribución de comida del brahmán estaba en curso, pensó: “Este es el momento de disciplinar al brahmán”. Se ajustó el manto inferior, se ciñó el cinturón, se cubrió con el manto exterior, tomó su cuenco y salió de la Cámara Perfumada en la manera del insuperable guía de personas que deben ser disciplinadas. Por eso dijo el venerable Ānanda: “Entonces, el Bienaventurado, habiéndose vestido por la mañana...”. ตตฺถ อถ อิติ นิปาโต อญฺญาธิการวจนารมฺเภ โขติ ปทปูรเณ. ภควาติ วุตฺตนยเมว. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทิวสสฺส ปุพฺพภาคสมยํ, ปุพฺพณฺหสมเยติ อตฺโถ, ปุพฺพณฺเห วา สมยํ ปุพฺพณฺหสมยํ, ปุพฺพณฺเห เอกํ ขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ ลพฺภติ. นิวาเสตฺวาติ ปริทหิตฺวา, วิหารนิวาสนปริวตฺตนวเสเนตํ เวทิตพฺพํ. น หิ ภควา ตโต ปุพฺเพ อนิวตฺโถ อาสิ. ปตฺตจีวรมาทายาติ ปตฺตํ หตฺเถหิ, จีวรํ กาเยน อาทิยิตฺวา, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. ภควโต กิร ปิณฺฑาย ปวิสิตุกามสฺส ภมโร วิย วิกสิตปทุมทฺวยมชฺฌํ, อินฺทนีลมณิวณฺณํ [Pg.126] เสลมยํ ปตฺตํ หตฺถทฺวยมชฺฌํ อาคจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาคตํ ปตฺตํ หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จีวรญฺจ ปริมณฺฑลํ ปารุตํ กาเยน ธาเรตฺวาติ เอวมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา เตน วา หิ ปกาเรน คณฺหนฺโต อาทาย อิจฺเจว วุจฺจติ ยถา ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ. Allí, el término “atha” es una partícula que marca el inicio de una nueva sección; “kho” es una partícula de relleno. El término “Bhagavā” ya ha sido explicado anteriormente. “Pubbaṇhasamayaṃ” significa el momento de la primera parte del día, es decir, por la mañana. Alternativamente, “pubbaṇhasamayaṃ” se refiere a la duración de la mañana o a un momento específico de la mañana; así se dice. De este modo, se emplea el caso acusativo para expresar una duración continua de tiempo. “Nivāsetvā” significa haberse vestido, y debe entenderse como el acto de cambiarse el manto inferior utilizado en el monasterio por otro; pues no es que el Bienaventurado estuviera desvestido antes de eso. “Tomando el cuenco y el manto” (pattacīvaramādāya) significa haber tomado el cuenco con las manos y el manto con el cuerpo, habiéndolos recibido y portado. Se dice que cuando el Bienaventurado desea entrar en una aldea por limosna, su cuenco hecho de piedra con el color del zafiro llega entre sus dos manos como una abeja que se posa en medio de dos flores de loto abiertas. Por lo tanto, el significado debe entenderse así: habiendo recibido con las manos el cuenco llegado de tal manera y portando el manto debidamente enrollado sobre el cuerpo. Pues se dice “tomando” (ādāya) independientemente del modo en que se sostenga, tal como se dice: “habiendo tomado, partió”. เยนาติ เยน มคฺเคน. กมฺมนฺโตติ กมฺมกรโณกาโส. เตนาติ เตน มคฺเคน. อุปสงฺกมีติ คโต, เยน มคฺเคน กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺโต คมฺมติ, เตน มคฺเคน คโตติ วุตฺตํ โหติ. อถ กสฺมา, ภิกฺขู, ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ? วุจฺจเต – ยทา ภควา เอกโกว กตฺถจิ อุปสงฺกมิตุกาโม โหติ, ภิกฺขาจารเวลายํ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตคนฺธกุฏึ ปวิสติ. ตโต ภิกฺขู ตาย สญฺญาย ชานนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม, อทฺธา กญฺจิ เอว วิเนตพฺพปุคฺคลํ อทฺทสา’’ติ. เต อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา, ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ตทา จ ภควา เอวมกาสิ. ตสฺมา ภิกฺขู ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ. “Yena” significa por el camino. “Kammanto” es el lugar donde se realiza el trabajo. “Tena” significa por ese camino. “Upasaṅkamī” significa que fue; lo que se dice es que fue por el camino que conduce a donde se realizaba el trabajo del brahmán Kasibhāradvāja. Ahora bien, ¿por qué los monjes no siguieron al Bienaventurado? Se explica: cuando el Bienaventurado desea ir a algún lugar solo, a la hora de la ronda de limosnas, cierra la puerta y entra en la Cámara Perfumada. Entonces, los monjes comprenden por esa señal: “Hoy el Bienaventurado desea entrar solo en la aldea; ciertamente ha visto a alguna persona que debe ser guiada”. Ellos toman sus propios cuencos y mantos, rodean la Cámara Perfumada respetuosamente y parten para su propia ronda de limosnas. En aquella ocasión, el Bienaventurado actuó de esa manera. Por esa razón, los monjes no siguieron al Bienaventurado. เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควา กมฺมนฺตํ อุปสงฺกมิ, เตน สมเยน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนา วตฺตติ, ภตฺตวิสฺสคฺโค วตฺตตีติ อตฺโถ. ยํ ปุพฺเพ อโวจุมฺห – ‘‘พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉตี’’ติ. อถ โข ภควา เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมิ. กึ การณาติ? พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ. น หิ ภควา กปณปุริโส วิย โภตฺตุกามตาย ปริเวสนํ อุปสงฺกมติ. ภควโต หิ ทฺเว อสีติสหสฺสสงฺขฺยา สกฺยโกลิยราชาโน ญาตโย, เต อตฺตโน สมฺปตฺติยา นิพทฺธภตฺตํ ทาตุํ อุสฺสหนฺติ. น ปน ภควา ภตฺตตฺถาย ปพฺพชิโต, อปิจ โข ปน ‘‘อเนกานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ทนฺโต ทเมสฺสามิ; สนฺโต สเมสฺสามิ, ปรินิพฺพุโต ปรินิพฺพาเปสฺสามี’’ติ ปพฺพชิโต. ตสฺมา อตฺตโน มุตฺตตฺตา…เป… ปรินิพฺพุตตฺตา จ ปรํ โมเจนฺโต…เป… ปรินิพฺพาเปนฺโต จ โลเก วิจรนฺโต พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺพํ. Con respecto a la frase «en aquella ocasión» (tena kho pana samayenāti): significa que en el momento en que el Bendito se acercó al lugar de trabajo, se estaba llevando a cabo la distribución de alimentos del brahmán Kasibhāradvāja; es decir, el reparto de la comida estaba en progreso. Esto se refiere a lo que se mencionó anteriormente: «Su esposa tomó quinientos recipientes hechos de oro, plata, bronce y cobre, tomó una cuchara de oro y fue distribuyendo el arroz con leche a los quinientos labradores sentados». El Bendito se acercó entonces a la distribución de alimentos. ¿Por qué razón? Para favorecer al brahmán. Pues el Bendito no se acerca a una distribución de alimentos por deseo de comer, como si fuera una persona indigente. Los parientes del Bendito, los ochenta y dos mil miembros reales de los clanes Sakya y Koliya, se esforzaban cada uno en ofrecerle una comida constante de su propia riqueza; sin embargo, el Bendito no renunció al hogar en busca de sustento. Por el contrario, tras haber realizado las cinco grandes renuncias a lo largo de incontables eones y haber completado las perfecciones (pāramīs), renunció con el pensamiento: «Habiéndome liberado, liberaré a otros; habiéndome domado, domaré a otros; habiendo alcanzado la paz, traeré paz; habiendo alcanzado el Nibbāna, conduciré a otros al Nibbāna». Por lo tanto, debe entenderse que, habiéndose liberado y habiendo alcanzado el Nibbāna, vagaba por el mundo liberando y conduciendo a otros al Nibbāna, y se acercó a la distribución de alimentos con el fin de favorecer al brahmán. อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.127] เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ เอวํ อุปสงฺกมิตฺวา จ เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ, ตสฺส ทสฺสนูปจาเร กถาสวนฏฺฐาเน, ยตฺถ ฐิตํ พฺราหฺมโณ ปสฺสติ, ตตฺถ อุจฺจฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ สุวณฺณรสปิญฺชรํ สหสฺสจนฺทสูริโยภาสาติภาสยมานํ สรีราภํ มุญฺจิ สมนฺตโต อสีติหตฺถปริมาณํ, ยาย อชฺโฌตฺถริตตฺตา พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺตสาลาภิตฺติรุกฺขกสิตมตฺติกาปิณฺฑาทโย สุวณฺณมยา วิย อเหสุํ. อถ มนุสฺสา ปายาสํ ภุตฺตา อสีติอนุพฺยญฺชนปริวารทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฏิมณฺฑิตสรีรํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิภูสิตพาหุยุคฬํ เกตุมาลาสมุชฺชลิตสสฺสิริกทสฺสนํ ชงฺคมมิว ปทุมสฺสรํ, รํสิชาลุชฺชลิตตาราคณมิว คคนตลํ, อาทิตฺตมิว จ กนกคิริสิขรํ สิริยา ชลมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ เอกมนฺตํ ฐิตํ ทิสฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ เตหิ สมฺปริวาริตํ อทฺทส โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ปิณฺฑาย ฐิตํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จา’’ติ. «Habiéndose acercado, se detuvo a un lado» (upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi): habiéndose aproximado de tal manera, permaneció allí. La expresión «a un lado» (ekamantaṃ) es una designación adverbial que significa en un lugar o hacia una parte. En el sentido locativo, se refiere a un lugar dentro del alcance de la vista y del oído, donde el brahmán pudiera verlo; allí, en un lugar elevado, se detuvo. Al detenerse, emitió una radiación corporal con el brillo del oro purificado, que resplandecía más que la luz de mil lunas y soles, extendiéndose en un radio de ochenta codos. Debido a que esta luz lo envolvía todo, el cobertizo de trabajo del brahmán, las paredes, los árboles y los terrones de tierra arada parecían hechos de oro. Entonces, los hombres que habían estado comiendo el arroz con leche, al ver al Buda perfectamente iluminado de pie a un lado —su cuerpo adornado con las treinta y dos marcas de un gran hombre y rodeado por las ochenta características menores, embellecido por un aura de una braza de ancho, con una apariencia gloriosa resplandeciente como una guirnalda de luces, como un lago de lotos en movimiento, como el firmamento centelleante con redes de rayos estelares, y brillando con esplendor como la cima de una montaña de oro en llamas—, se lavaron las manos y los pies, unieron sus palmas en saludo reverente y permanecieron rodeándolo. El brahmán Kasibhāradvāja vio al Bendito de pie en busca de limosna, rodeado por aquellas personas, y le dijo: «Yo, asceta, aro y siembro; y habiendo arado y sembrado, como». กสฺมา ปนายํ เอวมาห? กึ สมนฺตปาสาทิเก ปสาทนีเย อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺเตปิ ภควติ อปฺปสาเทน, อุทาหุ อฑฺฒเตยฺยานํ ชนสหสฺสานํ ปายาสํ ปฏิยาเทตฺวาปิ กฏจฺฉุภิกฺขาย มจฺเฉเรนาติ? อุภยถาปิ โน, อปิจ ขฺวาสฺส ภควโต ทสฺสเนน อติตฺตํ นิกฺขิตฺตกมฺมนฺตํ ชนํ ทิสฺวา ‘‘กมฺมภงฺคํ เม กาตุํ อาคโต’’ติ อนตฺตมนตา อโหสิ. ตสฺมา เอวมาห. ภควโต จ ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สจายํ กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺส, สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสานํ สีเส จูฬามณิ วิย อภวิสฺส, โก นามสฺส อตฺโถ น สมฺปชฺชิสฺส, เอวเมวํ อลสตาย กมฺมนฺเต อปฺปโยเชตฺวา วปฺปมงฺคลาทีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชนฺโต กายทฬฺหีพหุโล วิจรตี’’ติปิสฺส อโหสิ. เตนาห – ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จ, กสิตฺวา จ วปิตฺวา จ ภุญฺชามี’’ติ. น เม กมฺมนฺตา พฺยาปชฺชนฺติ, น จมฺหิ ยถา ตฺวํ เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺโนติ อธิปฺปาโย. ตฺวมฺปิ สมณ…เป… ภุญฺชสฺสุ, โก เต อตฺโถ น สมฺปชฺเชยฺย เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺนสฺสาติ อธิปฺปาโย. ¿Por qué dijo el brahmán esto? ¿Acaso lo dijo por falta de fe en el Bendito, quien es grácil en todo sentido, inspira confianza y ha alcanzado el supremo dominio y serenidad? ¿O es que, habiendo preparado arroz con leche para dos mil quinientas personas, sentía tacañería por una cucharada de limosna? No es por ninguna de esas dos razones; sino que, al ver a la multitud de personas que habían abandonado su trabajo y miraban insaciablemente al Bendito, se sintió disgustado pensando: «Ha venido a interrumpir mi trabajo». Por eso habló así. Además, al ver la perfección de las marcas físicas del Bendito, pensó: «Si este hombre se dedicara al trabajo, sería como una joya en la coronilla de todos los hombres de Jambudīpa. ¿Qué beneficio no alcanzaría? Sin embargo, debido a la pereza, en lugar de trabajar, vaga por limosna en las ceremonias de siembra y otros eventos, y vive dedicado al bienestar físico». Por ello dijo: «Yo, asceta, aro y siembro; y habiendo arado y sembrado, como». El sentido es: «Mi trabajo no se descuida, y sin embargo no poseo tales marcas de perfección como tú». También implica: «Tú también, asceta, deberías arar y sembrar; y habiendo arado y sembrado, podrías comer. ¿Qué beneficio no alcanzarías poseyendo tales marcas?». อปิจายํ [Pg.128] อสฺโสสิ – ‘‘สกฺยราชกุเล กิร กุมาโร อุปฺปนฺโน, โส จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต’’ติ. ตสฺมา ‘‘อิทานิ อยํ โส’’ติ ญตฺวา ‘‘จกฺกวตฺติรชฺชํ กิร ปหาย กิลนฺโตสี’’ติ อุปารมฺภํ กโรนฺโต อาห ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. อปิจายํ ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ, น ภควนฺตํ อวกฺขิปนฺโต ภณติ, ภควโต ปน รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปญฺญาสมฺปตฺตึ สมฺภาวยมาโน กถาปวตฺตนตฺถมฺปิ เอวมาห – ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. ตโต ภควา เวเนยฺยวเสน สเทวเก โลเก อคฺคกสฺสกวปฺปกภาวํ อตฺตโน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณา’’ติ. Además, él había oído: «Se dice que un príncipe nacido en la familia real Sakya abandonó el reino de un monarca universal y renunció al hogar». Por lo tanto, al darse cuenta de que se trataba de él, dijo «Yo aro, asceta», criticándolo de este modo: «Habiendo abandonado el reino de un monarca universal, ahora estás ocioso». No obstante, este brahmán era de aguda sabiduría y no habló así para despreciar al Bendito, sino que, tras ver la espléndida forma del Bendito y estimar su espléndida sabiduría, habló así también para entablar una conversación. Entonces el Bendito, con el fin de guiarlo, dijo «Yo también, brahmán», mostrando que en el mundo con sus devas, él era el agricultor y sembrador supremo. อถ พฺราหฺมณสฺส จินฺตา อุทปาทิ – ‘‘อยํ สมโณ ‘กสามิ จ วปามิ จา’ติ อาห. น จสฺส โอฬาริกานิ ยุคนงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ ปสฺสามิ, โส มุสา นุ โข ภณติ, โน’’ติ ภควนฺตํ ปาทตลา ปฏฺฐาย ยาว อุปริ เกสนฺตา สมฺมาโลกยมาโน องฺควิชฺชาย กตาธิการตฺตา ทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมฺปตฺติมสฺส ญตฺวา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอวรูโป มุสา ภเณยฺยา’’ติ ตาวเทว สญฺชาตพหุมาโน ภควติ สมณวาทํ ปหาย โคตฺเตน ภควนฺตํ สมุทาจรมาโน อาห ‘‘น โข ปน มยํ ปสฺสาม โภโต โคตมสฺสา’’ติ. Entonces surgió este pensamiento en el brahmán: «Este asceta dice: "Yo también aro y siembro", pero no veo sus toscos implementos de labranza, como el arado y el yugo. ¿Estará mintiendo o no?». Inspeccionó entonces al Bendito desde las plantas de los pies hasta la punta de los cabellos y, como era experto en la ciencia de las marcas corporales (aṅgavijjā), reconoció que poseía las treinta y dos marcas de un gran hombre. Inmediatamente surgió en él un gran respeto y comprendió: «Es imposible e inconcebible que alguien de tal naturaleza mienta». Al instante, abandonó el trato de «asceta» hacia el Bendito y, dirigiéndose a él por su linaje para mostrar respeto, dijo: «Pero nosotros no vemos los implementos del honorable Gotama...». เอวญฺจ ปน วตฺวา ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ ‘‘คมฺภีรตฺถํ สนฺธาย อิมินา เอตํ วุตฺต’’นฺติ ญตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ ญาตุกาโม ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. ตตฺถ คาถายาติ อกฺขรปทนิยมิเตน วจเนน. อชฺฌภาสีติ อภาสิ. Habiendo hablado así, el brahmán de agudo entendimiento, percibiendo que 'esto fue dicho por él con referencia a un significado profundo', deseando preguntar y conocer ese significado, se dirigió al Bienaventurado en verso. Por eso dijo el venerable Ānanda: 'Entonces, el brahmán Kasibhāradvāja se dirigió al Bienaventurado en verso'. Aquí, 'en verso' (gāthāya) significa mediante un enunciado regulado por sílabas y pies. 'Se dirigió' (ajjhabhāsi) significa que habló. ๗๖-๗๗. ตตฺถ พฺราหฺมโณ ‘‘กสิ’’นฺติ ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ วทติ. ภควา ปน ยสฺมา ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปตฺวา กถนํ นาม พุทฺธานํ อานุภาโว, ตสฺมา พุทฺธานุภาวํ ทีเปนฺโต ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. โก ปเนตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค, นนุ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ ปุจฺฉิโต อถ จ ปน อปุจฺฉิตสฺส พีชสฺส สภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ, เอวญฺจ สติ อนนุสนฺธิกาว อยํ กถา โหตีติ? วุจฺจเต – น พุทฺธานํ [Pg.129] อนนุสนฺธิกา นาม กถา อตฺถิ, นาปิ พุทฺธา ปุพฺพธมฺมสภาคํ อนาโรเปตฺวา กเถนฺติ. เอวญฺเจตฺถ อนุสนฺธิ เวทิตพฺพา – อเนน หิ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารวเสน กสึ ปุจฺฉิโต. โส ตสฺส อนุกมฺปาย ‘‘อิทํ อปุจฺฉิต’’นฺติ อปริหาเปตฺวา สมูลํ สอุปการํ สสมฺภารํ สผลํ กสึ ญาเปตุํ มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. พีชญฺหิ กสิยา มูลํ ตสฺมึ สติ กตฺตพฺพโต, อสติ อกตฺตพฺพโต, ตปฺปมาเณน จ กตฺตพฺพโต. พีเช หิ สติ กสึ กโรนฺติ, อสติ น กโรนฺติ. พีชปฺปมาเณน จ กุสลา กสฺสกา เขตฺตํ กสนฺติ, น อูนํ ‘‘มา โน สสฺสํ ปริหายี’’ติ, น อธิกํ ‘‘มา โน โมโฆ วายาโม อโหสี’’ติ. ยสฺมา จ พีชเมว มูลํ, ตสฺมา ภควา มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กสิยา ปุพฺพธมฺมสฺส พีชสฺส สภาเคน อตฺตโน กสิยา ปุพฺพธมฺมํ โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. เอวเมตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค เวทิตพฺโพ. 76-77. Allí, el brahmán habla de 'arar' (kasi) refiriéndose al conjunto de implementos de labranza, como el yugo, el arado y demás. El Bienaventurado, sin embargo, puesto que es el poder de los Budas hablar estableciendo una analogía con las cualidades previas del interlocutor, mostrando el poder de los Budas y estableciendo esa analogía, dijo: 'La fe es la semilla'. Pero aquí, ¿cuál es la analogía con la cualidad previa? ¿No es cierto que el brahmán le preguntó al Bienaventurado sobre el conjunto de instrumentos de labranza como el yugo y el arado, y sin embargo el Bienaventurado habló estableciendo una analogía con la semilla, que no fue preguntada, diciendo 'La fe es la semilla'? Siendo así, ¿no resultaría esta plática incoherente? Se responde: no existe en los Budas una plática que sea incoherente, ni los Budas hablan sin establecer una analogía con las cualidades previas. Y aquí la conexión debe entenderse así: por este brahmán se le preguntó al Bienaventurado sobre el arar por medio de los implementos de labranza como el yugo y el arado. Él, por compasión hacia él, sin omitir aquello que no fue preguntado, para darle a conocer el arar junto con su raíz, sus apoyos, sus implementos y su fruto, mostrando el arar desde su raíz, dijo: 'La fe es la semilla'. Pues la semilla es la raíz de la labranza; habiéndola, se puede realizar, y no habiéndola, no se puede realizar, y se debe realizar según la medida de la semilla. Pues habiendo semilla, se ara; no habiéndola, no se ara. Y los labradores expertos aran el campo según la medida de la semilla, ni menos para que 'no se eche a perder nuestra cosecha', ni más para que 'nuestro esfuerzo no sea en vano'. Y puesto que la semilla misma es la raíz, el Bienaventurado, mostrando el arar desde la raíz, estableciendo la cualidad previa de su propio arar en analogía con la semilla, que es el factor previo de la labranza de ese brahmán, dijo: 'La fe es la semilla'. Así debe entenderse aquí la analogía con la cualidad previa. ปุจฺฉิตํเยว วตฺวา อปุจฺฉิตํ ปจฺฉา กึ น วุตฺตนฺติ เจ? ตสฺส อุปการภาวโต ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต จ. อยญฺหิ พฺราหฺมโณ ปญฺญวา, มิจฺฉาทิฏฺฐิกุเล ปน ชาตตฺตา สทฺธาวิรหิโต. สทฺธาวิรหิโต จ ปญฺญวา ปเรสํ สทฺธาย อตฺตโน วิสเย อปฏิปชฺชมาโน วิเสสํ นาธิคจฺฉติ, กิเลสกาลุสฺสิยภาวาปคมปฺปสาทมตฺตลกฺขณาปิ จสฺส ทุพฺพลา สทฺธา พลวติยา ปญฺญาย สห วตฺตมานา อตฺถสิทฺธึ น กโรติ, หตฺถินา สห เอกธุเร ยุตฺตโคโณ วิย. ตสฺมา ตสฺส สทฺธา อุปการิกา. เอวํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สอุปการภาวโต ตํ พฺราหฺมณํ สทฺธาย ปติฏฺฐาเปนฺเตน ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เทสนากุสลตาย ยถา อญฺญตฺราปิ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๙) จ, ‘‘สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๕๙) จ, ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๓, ๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔) จ, ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖) จ, ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๓; เถรคา. ๖๙๔) จ, ‘‘สทฺเธสิโก โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโกติ จา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). พีชสฺส จ อุปการิกา วุฏฺฐิ, สา ตทนนฺตรญฺเญว วุจฺจมานา สมตฺถา โหติ. เอวํ ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต [Pg.130] ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต, อญฺโญ จ เอวํวิโธ อีสาโยตฺตาทิ. ¿Si se pregunta: '¿Por qué no se dijo primero lo que fue preguntado y después lo que no fue preguntado?' Se responde: Debido a su beneficio para el brahmán y por la capacidad de conectar con el Dhamma. Pues este brahmán era sabio, pero por haber nacido en una familia de visión incorrecta, carecía de fe. Y una persona sabia que carece de fe, al no proceder mediante la fe en otros fuera de su propio dominio, no alcanza la distinción. Incluso si su fe es débil, teniendo meramente la característica de la claridad tras alejarse de la turbidez de las impurezas, si esta procede junto con una sabiduría poderosa, no logra la consumación del objetivo, tal como un buey uncido al mismo yugo junto a un elefante. Por lo tanto, para él, la fe es beneficiosa. Así, por ser beneficiosa para ese brahmán, queriendo establecerlo en la fe, este significado debe decirse incluso después, como se ha dicho anteriormente debido a la habilidad en la enseñanza: 'La fe asegura las provisiones' (SN 1.79), 'La fe es la compañera del hombre' (SN 1.59), 'La fe aquí es la mejor riqueza para el hombre' (SN 1.73), 'Por la fe se cruza el torrente' (SN 1.246), 'El gran elefante tiene a la fe por trompa' (AN 6.43), y 'Un noble discípulo, monjes, es aquel que tiene fe como su pilar' (AN 7.67). Y la lluvia es beneficiosa para la semilla; si se menciona inmediatamente después de ella, resulta eficaz. Así, por la capacidad de conectar con el Dhamma, este significado debe decirse después, al igual que otros términos tales como el timón, la soga y demás. ตตฺถ สมฺปสาทนลกฺขณา สทฺธา, โอกปฺปนลกฺขณา วา, ปกฺขนฺทนรสา, อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา วา, โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา, สทฺทหิตพฺพธมฺมปทฏฺฐานา วา, อาทาสชลตลาทีนํ ปสาโท วิย เจตโส ปสาทภูตา, อุทกปฺปสาทกมณิ วิย อุทกสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปสาทิกา. พีชนฺติ ปญฺจวิธํ – มูลพีชํ, ขนฺธพีชํ, ผลุพีชํ, อคฺคพีชํ, พีชพีชเมว ปญฺจมนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ วิรุหนฏฺเฐน พีชํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยถาห – ‘‘พีชญฺเจตํ วิรุหนฏฺเฐนา’’ติ. Allí, la fe tiene la característica de purificar, o bien la característica de la convicción; su función es la de lanzarse hacia adelante; su manifestación es la decisión o bien la ausencia de turbidez; su causa próxima son los factores de la entrada en la corriente o bien los objetos dignos de fe. Es como la claridad de la superficie de un espejo o del agua, siendo la claridad de la mente. Como la gema que aclara el agua lo hace con el agua, así la fe aclara los estados mentales asociados. 'Semilla' es de cinco tipos: semilla de raíz, semilla de tallo, semilla de nudo, semilla de brote y la semilla de grano como la quinta. Todas ellas se clasifican como 'semilla' en el sentido de crecimiento. Como se ha dicho: 'Y esto es una semilla en el sentido de crecimiento'. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส กสิยา มูลภูตํ พีชํ ทฺเว กิจฺจานิ กโรติ, เหฏฺฐา มูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ องฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ; เอวํ ภควโต กสิยา มูลภูตา สทฺธา เหฏฺฐา สีลมูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ สมถวิปสฺสนงฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ. ยถา จ ตํ มูเลน ปถวิรสํ อาโปรสํ คเหตฺวา นาเฬน ธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ; เอวมยํ สีลมูเลน สมถวิปสฺสนารสํ คเหตฺวา อริยมคฺคนาเฬน อริยผลธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ. ยถา จ ตํ สุภูมิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา มูลงฺกุรปณฺณนาฬกณฺฑปฺปสเวหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา, ขีรํ ชเนตฺวา, อเนกสาลิผลภริตํ สาลิสีสํ นิปฺผาเทติ; เอวมยํ จิตฺตสนฺตาเน ปติฏฺฐหิตฺวา สีลจิตฺตทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณมคฺคามคฺคญาณทสฺสนปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิขีรํ ชเนตฺวา อเนกปฏิสมฺภิทาภิญฺญาภริตํ อรหตฺตผลํ นิปฺผาเทติ. เตนาห ภควา – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. En este contexto, así como en la labranza del brahmán una semilla realiza dos funciones: abajo se asegura por medio de la raíz y arriba hace brotar el germen; de la misma manera, en la labranza del Bienaventurado, la fe, siendo la base, se asegura abajo con la conducta ética como raíz, y arriba hace brotar el germen de la tranquilidad y la visión cabal. Y así como esa planta, al tomar los nutrientes del suelo y el agua por medio de la raíz, crece a través de su tallo con el fin de producir la maduración del grano; así esta fe, tomando la esencia de la tranquilidad y la visión cabal por medio de la raíz de la conducta ética, crece a través del tallo del noble sendero con el fin de producir la maduración del grano del fruto noble. Y así como esa planta, asegurada en una buena tierra, alcanza el crecimiento, el desarrollo y la madurez mediante la producción de raíces, brotes, hojas, tallos y nudos, genera savia y produce una espiga de arroz llena de muchos granos; de la misma manera, habiéndose establecido en el continuo mental, la fe alcanza el crecimiento, el desarrollo y la madurez mediante las purificaciones de la conducta ética, de la mente, de la visión, de la superación de la duda, del conocimiento y la visión de lo que es y no es el sendero, y del conocimiento y la visión de la práctica; genera la savia de la purificación por el conocimiento y la visión, y produce el fruto del arahantado lleno de los diversos tipos de conocimientos analíticos y facultades superiores. Por ello dijo el Bienaventurado: «La fe es la semilla». ตตฺถ สิยา ‘‘ปโรปญฺญาสกุสลธมฺเมสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ กสฺมา สทฺธาว พีชนฺติ วุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – พีชกิจฺจกรณโต. ยถา หิ เตสุ วิญฺญาณํเยว วิชานนกิจฺจํ กโรติ, เอวํ สทฺธา พีชกิจฺจํ, สา จ สพฺพกุสลานํ มูลภูตา. ยถาห – Sobre esto, podría preguntarse: «Cuando más de cincuenta estados mentales sanos surgen juntos, ¿por qué se dice que solo la fe es la semilla?». Se responde: Porque ejerce la función de una semilla. Pues así como, entre estos estados, solo la conciencia realiza la función de conocer el objeto, así la fe realiza la función de una semilla, y ella es la base de todos los estados sanos. Como se ha dicho: ‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ อุปปริกฺขติ[Pg.131], อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสาเหตฺวา ตุลยติ, ตุลยิตฺวา ปทหติ, ปหิตตฺโต สมาโน กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๓, ๔๓๒). «Aquel en quien ha nacido la fe, se acerca. Al acercarse, asiste. Al asistir, presta oído. Con el oído atento, escucha el Dhamma. Habiendo escuchado el Dhamma, lo retiene. Examina el significado de las enseñanzas retenidas. Al examinar el significado, las enseñanzas son aceptadas a través de la reflexión profunda. Cuando hay aceptación de las enseñanzas a través de la reflexión, nace el deseo. Aquel en quien ha nacido el deseo, se esfuerza. Habiendo hecho un esfuerzo, analiza. Habiendo analizado, se aplica con diligencia. Siendo diligente, realiza con el cuerpo la verdad suprema y, habiéndola penetrado con la sabiduría, la ve». ตปติ อกุสเล ธมฺเม กายญฺจาติ ตโป; อินฺทฺริยสํวรวีริยธุตงฺคทุกฺกรการิกานํ เอตํ อธิวจนํ. อิธ ปน อินฺทฺริยสํวโร อธิปฺเปโต. วุฏฺฐีติ วสฺสวุฏฺฐิวาตวุฏฺฐีติอาทินา อเนกวิธา. อิธ วสฺสวุฏฺฐิ อธิปฺเปตา. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส วสฺสวุฏฺฐิสมนุคฺคหิตํ พีชํ พีชมูลกญฺจ สสฺสํ วิรุหติ น มิลายติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉติ, เอวํ ภควโต อินฺทฺริยสํวรสมนุคฺคหิตา สทฺธา สทฺธามูลา จ สีลาทโย ธมฺมา วิรุหนฺติ น มิลายนฺติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘ตโป วุฏฺฐี’’ติ. ‘‘ปญฺญา เม’’ติ เอตฺถ จ วุตฺโต เม-สทฺโท อิเมสุปิ ปเทสุ โยเชตพฺโพ ‘‘สทฺธา เม พีชํ, ตโป เม วุฏฺฐี’’ติ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา, พฺราหฺมณ, ตยา วปิเต พีเช สเจ วุฏฺฐิ อตฺถิ, สาธุ, โน เจ อตฺถิ, อุทกมฺปิ ทาตพฺพํ โหติ, ตถา มยา หิริ-อีเส ปญฺญายุคนงฺคเล มโนโยตฺเตน เอกาพทฺเธ กเต วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา สติปาจเนน วิชฺฌิตฺวา อตฺตโน จิตฺตสนฺตานเขตฺเต สทฺธาพีเช วปิเต วุฏฺฐิ-อภาโว นาม นตฺถิ. อยํ ปน เม สตตํ สมิตํ ตโป วุฏฺฐีติ. Se llama austeridad (tapo) porque consume los estados perjudiciales y el cuerpo; este es un término para la restricción de los sentidos, la energía, las prácticas ascéticas y las prácticas de difícil ejecución. Pero aquí se refiere a la restricción de los sentidos. En cuanto a «lluvia» (vuṭṭhi), existen de muchos tipos, como la lluvia de agua, la lluvia de viento, etc. Aquí se refiere a la lluvia de agua. Pues así como para el brahmán, la semilla y la planta con sus raíces, cuando cuentan con el favor de la lluvia, crecen, no se marchitan y alcanzan la plenitud; de la misma manera, para el Bienaventurado, la fe favorecida por la restricción de los sentidos, y los estados como la conducta ética que tienen su raíz en la fe, crecen, no se marchitan y alcanzan la plenitud. Por ello dijo: «La austeridad es la lluvia». Y en la frase «la sabiduría es mi [yugo y arado]», la palabra «mi» (me) debe conectarse también con estos términos: «la fe es mi semilla, la austeridad es mi lluvia». ¿Qué muestra con esto? «En tu caso, brahmán, si hay lluvia cuando la semilla ha sido sembrada, está bien; pero si no la hay, se debe proporcionar agua. Del mismo modo, cuando yo he dispuesto el timón de la vergüenza moral, el yugo y el arado de la sabiduría, unidos por la correa de la mente, habiendo enganchado los bueyes de la energía y guiándolos con la aguijada de la atención plena, y he sembrado la semilla de la fe en el campo del propio continuo mental, no existe tal cosa como la falta de lluvia. Para mí, esta austeridad constante y continua es la lluvia». ปชานาติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา ปชานาตีติ ปญฺญา, สา กามาวจราทิเภทโต อเนกวิธา. อิธ ปน สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญา อธิปฺเปตา. ยุคนงฺคลนฺติ ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ยุคนงฺคลํ, เอวํ ภควโต ทุวิธาปิ ปญฺญา. ตตฺถ ยถา ยุคํ อีสาย อุปนิสฺสยํ โหติ, ปุรโต โหติ, อีสาพทฺธํ โหติ, โยตฺตานํ นิสฺสยํ โหติ, พลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ, เอวํ ปญฺญา หิริปมุขานํ ธมฺมานํ อุปนิสฺสยา โหติ. ยถาห – ‘‘ปญฺญุตฺตรา สพฺเพ กุสลา ธมฺมา’’ติ (อ. นิ. ๘.๘๓) จ, ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาน’’นฺติ (ชา. ๒.๑๗.๘๑) จ. กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปุรโต จ โหติ. ยถาห – ‘‘สีลํ หิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม, อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ. หิริวิปฺปโยเคน [Pg.132] อนุปฺปตฺติโต อีสาพทฺธา โหติ, มโนสงฺขาตสฺส สมาธิโยตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยโต โยตฺตานํ นิสฺสโย โหติ, อจฺจารทฺธาติลีนภาวปฏิเสธนโต วีริยพลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ. ยถา จ นงฺคลํ ผาลยุตฺตํ กสนกาเล ปถวิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ, เอวํ สติยุตฺตา ปญฺญา วิปสฺสนากาเล ธมฺมานํ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทติ, สพฺพกิเลสมูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ. สา จ โข โลกุตฺตราว อิตรา ปน โลกิยาปิ สิยา. เตนาห – ‘‘ปญฺญา เม ยุคนงฺคล’’นฺติ. La sabiduría es aquello por lo cual una persona comprende, o ella misma comprende; esta es de numerosos tipos según la división del ámbito de los deseos, etc., pero aquí se refiere a la sabiduría del sendero junto con la visión cabal. «Yugo y arado» se refiere tanto al yugo como al arado. Pues así como el brahmán tiene un yugo y un arado, así el Bienaventurado tiene los dos tipos de sabiduría. En esto, así como el yugo descansa sobre el timón, va delante, está unido al timón, sirve de apoyo para las correas y mantiene el avance uniforme de los bueyes; así la sabiduría sirve de apoyo para los estados encabezados por la vergüenza moral. Como se ha dicho: «Todos los estados sanos tienen a la sabiduría como su superior», y «Los sabios dicen que la sabiduría es suprema, como la luna entre las estrellas». Y va delante en el sentido de ser la precursora de los estados sanos; como se ha dicho: «La conducta ética, la gloria y el Dhamma de los buenos siguen a aquel que posee sabiduría». Está unida al timón porque nunca surge desconectada de la vergüenza moral; es el apoyo de las correas porque es la condición de apoyo para la correa de la concentración llamada «mente»; y mantiene el avance uniforme de los bueyes de la energía al evitar tanto el exceso de esfuerzo como la laxitud excesiva. Y así como el arado provisto de reja, al momento de arar, rompe la tierra compacta y corta la red de raíces; así la sabiduría unida a la atención plena, al momento de la visión cabal, rompe la compacidad de la continuidad, de la masa, de la función y del objeto de los fenómenos, y corta toda la red de raíces de las impurezas. Y esto es así específicamente respecto a la sabiduría supramundana, aunque la otra, la mundana, también podría incluirse. Por ello dijo: «La sabiduría es mi yugo y arado». หิรียติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา หิรียติ อกุสลปฺปวตฺตึ ชิคุจฺฉตีติ หิรี. ตคฺคหเณน สหจรณภาวโต โอตฺตปฺปํ คหิตํเยว โหติ. อีสาติ ยุคนงฺคลสนฺธาริกา ทารุยฏฺฐิ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส อีสา ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ, เอวํ ภควโตปิ หิรี โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาสงฺขาตํ ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ หิริยา อสติ ปญฺญาย อภาวโต. ยถา จ อีสาปฏิพทฺธํ ยุคนงฺคลํ กิจฺจกรํ โหติ อจลํ อสิถิลํ, เอวํ หิริปฏิพทฺธา จ ปญฺญา กิจฺจการี โหติ อจลา อสิถิลา อพฺโพกิณฺณา อหิริเกน. เตนาห ‘‘หิรี อีสา’’ติ. La vergüenza moral es aquello por lo cual una persona siente vergüenza moral, o ella misma siente vergüenza; se denomina vergüenza moral (hirī) porque siente asco por la ocurrencia de lo insalubre. Al mencionarla, el temor moral (ottappa) queda incluido como su compañero inseparable. La pértiga (īsā) es la pieza de madera que sostiene el yugo y el arado. Así como la pértiga del brāhmin sostiene el yugo y el arado, así también la vergüenza moral del Bienaventurado sostiene el yugo y el arado compuesto por la sabiduría mundana y supramundana; pues en ausencia de la vergüenza moral, no puede haber sabiduría. Y así como el yugo y el arado sujetos a la pértiga realizan su función sin tambalearse ni aflojarse, del mismo modo la sabiduría vinculada a la vergüenza moral realiza su función con firmeza y sin flaquear, sin mezclarse con la falta de vergüenza. Por ello dijo: «La vergüenza moral es la pértiga». มุนาตีติ มโน, จิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. อิธ ปน มโนสีเสน ตํสมฺปยุตฺโต สมาธิ อธิปฺเปโต. โยตฺตนฺติ รชฺชุพนฺธนํ. ตํ ติวิธํ อีสาย สห ยุคสฺส พนฺธนํ, ยุเคน สห พลิพทฺทานํ พนฺธนํ, สารถินา สห พลิพทฺทานํ พนฺธนนฺติ. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส โยตฺตํ อีสายุคพลิพทฺเท เอกาพทฺเธ กตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ, เอวํ ภควโต สมาธิ สพฺเพว เต หิริปญฺญาวีริยธมฺเม เอการมฺมเณ อวิกฺเขปภาเวน พนฺธิตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ. เตนาห – ‘‘มโน โยตฺต’’นฺติ. «Mente» (mano) es lo que conoce; este es un nombre para el citta. Sin embargo, en este contexto, bajo el encabezado de mente, se refiere a la concentración (samādhi) asociada con ella. La correa (yotta) es la soga de atar, la cual es triple: la que une el yugo a la pértiga, la que une los bueyes al yugo, y la que une los bueyes al conductor. Allí, así como la correa del brāhmin mantiene unidos la pértiga, el yugo y los bueyes para llevar a cabo sus tareas, del mismo modo la concentración del Bienaventurado, mediante la ausencia de distracción, une todas esas cualidades de vergüenza moral, sabiduría y energía en un solo objeto para llevar a cabo sus funciones. Por ello dijo: «La mente es la correa». สรติ เอตาย จิรกตาทิมตฺถํ ปุคฺคโล, สยํ วา สรตีติ สติ, สา อสมฺมุสฺสนลกฺขณา. ผาเลตีติ ผาโล. ปาเชติ เอเตนาติ ปาชนํ. ตํ อิธ ‘‘ปาจน’’นฺติ วุจฺจติ, ปโตทสฺเสตํ อธิวจนํ. ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ผาลปาจนํ, เอวํ ภควโต วิปสฺสนายุตฺตา มคฺคยุตฺตา จ สติ. ตตฺถ ยถา ผาโล นงฺคลมนุรกฺขติ, ปุรโต จสฺส คจฺฉติ, เอวํ สติ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา อารมฺมเณ วา อุปฏฺฐาปยมานา ปญฺญานงฺคลํ รกฺขติ, ตถา หิ ‘‘สตารกฺเขน [Pg.133] เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๒๐) ‘‘อารกฺขา’’ติ วุตฺตา. อสมฺมุสฺสนวเสน จสฺส ปุรโต โหติ. สติปริจิเต หิ ธมฺเม ปญฺญา ปชานาติ, โน สมฺมุฏฺเฐ. ยถา จ ปาจนํ พลิพทฺทานํ วิชฺฌนภยํ ทสฺเสนฺตํ สํสีทนํ น เทติ, อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ, เอวํ สติ วีริยพลิพทฺทานํ อปายภยํ ทสฺเสนฺตี โกสชฺชสํสีทนํ น เทติ, กามคุณสงฺขาเต อโคจเร จารํ นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชนฺตี อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ. เตนาห – ‘‘สติ เม ผาลปาจน’’นฺติ. La atención plena es aquello por lo cual una persona recuerda asuntos realizados hace mucho tiempo, o ella misma recuerda; tiene la característica de no olvidar. La reja del arado (phālo) es lo que abre la tierra. La aguijada (pājana) es aquello con lo que se arrea. Aquí se denomina «aguijada» (pācana), que es un sinónimo de vara de aguijar. La reja y la aguijada forman el conjunto de reja y aguijada. Así como el brāhmin tiene su reja y su aguijada, el Bienaventurado posee la atención plena unida a la visión cabal y al sendero. Allí, así como la reja protege al arado y va delante de él, la atención plena protege el arado de la sabiduría buscando el rumbo de los estados saludables o estableciéndose en el objeto; pues se dice en pasajes como «mora con la mente protegida por la atención plena» que es una «guardia». Por su cualidad de no olvidar, va delante de la sabiduría. Pues la sabiduría comprende las cosas que han sido familiarizadas mediante la atención plena, no las que se han olvidado. Y así como la aguijada, al mostrar el peligro de ser golpeados, no permite que los bueyes se detengan y evita que se desvíen del camino, del mismo modo la atención plena, al mostrar el peligro de los planos de miseria, no permite que los bueyes de la energía se detengan debido a la pereza, y los refrena de vagar por el terreno inapropiado de los placeres sensoriales, aplicándolos al objeto de meditación y evitando que se desvíen del camino. Por ello dijo: «La atención plena es mi reja y mi aguijada». ๗๘. กายคุตฺโตติ ติวิเธน กายสุจริเตน คุตฺโต. วจีคุตฺโตติ จตุพฺพิเธน วจีสุจริเตน คุตฺโต. เอตฺตาวตา ปาติโมกฺขสํวรสีลํ วุตฺตํ. อาหาเร อุทเร ยโตติ เอตฺถ อาหารมุเขน สพฺพปจฺจยานํ สงฺคหิตตฺตา จตุพฺพิเธปิ ปจฺจเย ยโต สํยโต นิรุปกฺกิเลโสติ อตฺโถ. อิมินา อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ. อุทเร ยโตติ อุทเร ยโต สํยโต มิตโภชี, อาหาเร มตฺตญฺญูติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา โภชเน มตฺตญฺญุตามุเขน ปจฺจยปฏิเสวนสีลํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พีชํ วปิตฺวา สสฺสปริปาลนตฺถํ กณฺฏกวตึ วา รุกฺขวตึ วา ปาการปริกฺเขปํ วา กโรสิ, เตน เต โคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา สสฺสํ น วิลุมฺปนฺติ, เอวมหมฺปิ สทฺธาพีชํ วปิตฺวา นานปฺปการกุสลสสฺสปริปาลนตฺถํ กายวจีอาหารคุตฺติมยํ ติวิธปริกฺเขปํ กโรมิ. เตน เม ราคาทิอกุสลธมฺมโคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา นานปฺปการกุสลสสฺสํ น วิลุมฺปนฺตีติ. 78. «Resguardado en el cuerpo» significa protegido por la triple buena conducta corporal. «Resguardado en el habla» significa protegido por la cuádruple buena conducta verbal. Con esto se declara la virtud del refrenamiento del Pātimokkha. En la frase «controlado en la comida y el vientre», dado que todos los requisitos están incluidos bajo el encabezado de la comida, el sentido es estar controlado y restringido en cuanto a los cuatro requisitos, estando libre de impurezas. Con esto se declara la virtud de la purificación del sustento. «Controlado en el vientre» significa ser moderado al comer, conociendo la medida en el alimento. Con esto, bajo el encabezado de la moderación al comer, se declara la virtud relacionada con el uso de los requisitos. ¿Qué muestra con esto? «Tú, brāhmin, tras sembrar la semilla, construyes una cerca —ya sea de espinos, de madera o un muro— para proteger los cultivos; así, los bueyes, búfalos y ciervos no pueden entrar ni saquear la cosecha. Del mismo modo, yo, habiendo sembrado la semilla de la fe, construyo una triple protección consistente en el resguardo del cuerpo, el habla y el apetito para proteger la cosecha de las diversas cualidades saludables. Así, los bueyes, búfalos y ciervos de los estados insalubres, como la lujuria, no pueden entrar ni saquear la cosecha de lo saludable». สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวาเรหิ อวิสํวาทนํ สจฺจํ. นิทฺทานนฺติ เฉทนํ ลุนนํ อุปฺปาฏนํ, กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สจฺเจน กโรมิ นิทฺทาน’’นฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตฺวํ พาหิรํ กสึ กสิตฺวา สสฺสทูสกานํ ติณานํ หตฺเถน วา อสิเตน วา นิทฺทานํ กโรสิ; เอวมหมฺปิ อชฺฌตฺติกํ กสึ กสิตฺวา กุสลสสฺสทูสกานํ วิสํวาทนติณานํ สจฺเจน นิทฺทานํ กโรมิ. ญาณสจฺจํ วา เอตฺถ สจฺจนฺติ เวทิตพฺพํ, ยํ ตํ ยถาภูตญาณนฺติ วุจฺจติ. เตน อตฺตสญฺญาทีนํ ติณานํ นิทฺทานํ กโรมีติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อถ วา นิทฺทานนฺติ เฉทกํ ลาวกํ, อุปฺปาฏกนฺติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเต ยถา ตฺวํ ทาสํ วา กมฺมกรํ [Pg.134] วา นิทฺทานํ กโรสิ, ‘‘นิทฺเทหิ ติณานี’’ติ ติณานํ เฉทกํ ลาวกํ อุปฺปาฏกํ กโรสิ; เอวมหํ สจฺจํ กโรมีติ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ. อถ วา สจฺจนฺติ ทิฏฺฐิสจฺจํ. ตมหํ นิทฺทานํ กโรมิ, ฉินฺทิตพฺพํ ลุนิตพฺพํ อุปฺปาเฏตพฺพํ กโรมีติ เอวมฺปิ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ. En la frase «hago de la verdad mi desherbado», la verdad es la veracidad a través de las dos puertas (cuerpo y habla). «Desherbado» (niddāna) significa cortar, segar o arrancar; aquí debe entenderse el término en el sentido instrumental de «con la verdad hago el desherbado». ¿Qué quiere decir? «Así como tú, tras realizar el arado externo, haces el desherbado de las malezas que dañan la cosecha con la mano o con la hoz; yo también, tras realizar el arado interno, hago con la verdad el desherbado total de las malezas de la falsedad que dañan la cosecha de lo saludable». O bien, aquí «verdad» debe entenderse como la verdad del conocimiento, que se denomina «conocimiento de las cosas tal como son». Con ello, se realiza el desherbado de las malezas de la percepción del yo y otras distorsiones. Alternativamente, «niddāna» significa el que corta, siega o arranca; en tal caso, es apropiado decir: «Así como tú haces que un siervo o trabajador realice el desherbado ordenándole: 'arranca las malezas', del mismo modo yo hago de la verdad mi medio de limpieza». O también, «verdad» es la verdad de la visión correcta. Yo hago de ella mi limpieza, haciendo lo que debe ser cortado, segado y arrancado; así también es apropiado expresarlo gramaticalmente. โสรจฺจํ เม ปโมจนนฺติ เอตฺถ ยํ ตํ ‘‘กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม’’ติ, เอวํ สีลเมว ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ, วุตฺตเมว เอตํ ‘‘กายคุตฺโต’’ติอาทินา นเยน, อรหตฺตผลํ ปน อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ สุนฺทเร นิพฺพาเน รตภาวโต ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. ปโมจนนฺติ โยคฺควิสฺสชฺชนํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตว ปโมจนํ ปุนปิ สายนฺเห วา ทุติยทิวเส วา อนาคตสํวจฺฉเร วา โยเชตพฺพโต อปฺปโมจนเมว โหติ, น มม เอวํ. น หิ มม อนฺตรา โมจนํ นาม อตฺถิ. อหญฺหิ ทีปงฺกรทสพลกาลโต ปภุติ ปญฺญานงฺคเล วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ มหากสึ กสนฺโต ตาว น มุญฺจึ, ยาว น สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ยทา จ เม สพฺพํ ตํ กาลํ เขเปตฺวา โพธิรุกฺขมูเล อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส สพฺพคุณปริวารํ อรหตฺตผลํ อุทปาทิ, ตทา มยา ตํ สพฺพุสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปตฺติยา ปมุตฺตํ, น ทานิ ปุน โยเชตพฺพํ ภวิสฺสตีติ. เอตมตฺถํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘โสรจฺจํ เม ปโมจน’’นฺติ. "La gentileza es mi liberación": en este pasaje, aquello que se describe como "no transgresión corporal, no transgresión verbal", que constituye la conducta ética (sīla), se denomina "gentileza" (soracca), pero no es eso lo que se pretende aquí, pues ello ya ha sido mencionado mediante el método de "protegido en el cuerpo", etc. Lo que se pretende, en cambio, es el fruto del arhatship (arahattaphala); pues este también se llama gentileza por deleitarse (ratabhāvato) en el noble (sundara) nibbāna. "Liberación" (pamocana) se refiere al cese del esfuerzo. ¿Qué quiere decir esto? "Mientras que para ti no hay una liberación definitiva, pues ya sea por la tarde, al día siguiente o al año venidero, debes volver a uncirte al trabajo, en mi caso no es así. No existe para mí una liberación intermedia. Pues yo, desde los tiempos del Buda Dīpaṅkara, poseedor de los diez poderes, habiendo uncido los bueyes de la energía al arado de la sabiduría, realicé la gran labranza durante cuatro asankheyas y cien mil eones sin liberarme de ella hasta que desperté al perfecto despertar (sammāsambodhi). Y cuando, al final de ese tiempo, sentado en el trono invencible al pie del árbol Bodhi, surgió en mí el fruto del arhat acompañado de todas las excelentes cualidades, entonces fui liberado al cesar todo esfuerzo, y ya no habrá necesidad de volver a uncirse jamás". Con referencia a este significado, el Bienaventurado dijo: "La gentileza es mi liberación". ๗๙. วีริยํ เม ธุรโธรยฺหนฺติ เอตฺถ วีริยนฺติ ‘‘กายิโก วา, เจตสิโก วา วีริยารมฺโภ’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปธานํ. ธุรายํ โธรยฺหํ ธุรโธรยฺหํ, ธุรํ วหตีติ อตฺโถ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ธุรายํ โธรยฺหากฑฺฒิตํ นงฺคลํ ภูมิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ, เอวํ ภควโต วีริยากฑฺฒิตํ ปญฺญานงฺคลํ ยถาวุตฺตํ ฆนํ ภินฺทติ, กิเลสสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ. อถ วา ปุริมธุรํ วหนฺตา ธุรา, มูลธุรํ วหนฺตา โธรยฺหา; ธุรา จ โธรยฺหา จ ธุรโธรยฺหา. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส เอกเมกสฺมึ นงฺคเล จตุพลิพทฺทปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนติณมูลฆาตํ สสฺสสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ, เอวํ ภควโต จตุสมฺมปฺปธานวีริยปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนากุสลมูลฆาตํ กุสลสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ. 79. "La energía es mi animal de carga": aquí, "energía" (vīriya) es el esfuerzo supremo descrito como "el inicio del esfuerzo corporal o mental". El "animal de carga" (dhorayha) es aquel que lleva el yugo (dhura); el significado es aquel que transporta la carga. Así como el arado del brahmán, que es la carga tirada por sus animales, rompe la dureza de la tierra y corta la red de raíces, así el arado de la sabiduría del Bienaventurado, tirado por la energía, rompe la referida dureza de las defilaciones y corta la red de las raíces de las impurezas (kilesas). Por eso dijo: "La energía es mi animal de carga". O bien: el término dhuradhorayha se refiere a los bueyes que llevan el yugo delantero y el yugo principal. Así como para el brahmán, en cada arado, sus animales de carga —los cuatro bueyes de cada arado— cumplen la tarea de destruir las raíces de las malezas nacidas y por nacer, asegurando el éxito de las cosechas, así para el Bienaventurado, sus animales de carga —los cuatro tipos de esfuerzo correcto (sammappadhāna)— cumplen la tarea de destruir las raíces de lo perjudicial (akusala) nacido y por nacer, asegurando la perfección de lo beneficioso (kusala). Por eso dijo: "La energía es mi animal de carga". โยคกฺเขมาธิวาหนนฺติ [Pg.135] เอตฺถ โยเคหิ เขมตฺตา ‘‘โยคกฺเขม’’นฺติ นิพฺพานํ วุจฺจติ, ตํ อธิกตฺวา วาหียติ, อภิมุขํ วา วาหียตีติ อธิวาหนํ. โยคกฺเขมสฺส อธิวาหนํ โยคกฺเขมาธิวาหนํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ปจฺฉิมาทีสุ วา อญฺญตรํ อภิมุขํ วาหียติ, ตถา มม ธุรโธรยฺหํ นิพฺพานาภิมุขํ วาหียติ. "Conduce hacia la seguridad de las ataduras": aquí, el nibbāna es llamado "seguridad de las ataduras" (yogakkhema) por estar a salvo de los vínculos (yogas). Se dice que "conduce hacia" (adhivāhana) porque se avanza teniendo eso como meta o porque se avanza directamente hacia ello. ¿Qué muestra con esto? "Así como tus animales de carga se dirigen hacia el este, el oeste u otra dirección, mis animales de carga se dirigen directamente hacia el nibbāna". เอวํ วาหิยมานญฺจ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. ยถา ตว นงฺคลํ วหนฺตํ ธุรโธรยฺหํ เขตฺตโกฏึ ปตฺวา ปุน นิวตฺตติ, เอวํ อนิวตฺตนฺตํ ทีปงฺกรกาลโต ปภุติ คจฺฉเตว. ยสฺมา วา เตน เตน มคฺเคน ปหีนา กิเลสา ปุนปฺปุนํ ปหาตพฺพา น โหนฺติ, ยถา ตว นงฺคเลน ฉินฺนานิ ติณานิ ปุนปิ อปรสฺมึ สมเย ฉินฺทิตพฺพานิ โหนฺติ, ตสฺมาปิ เอตํ ปฐมมคฺควเสน ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส, ทุติยวเสน โอฬาริเก, ตติยวเสน อนุสหคเต กิเลเส, จตุตฺถวเสน สพฺพกิเลเส ปชหนฺตํ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. อถ วา คจฺฉติ อนิวตฺตนฺติ นิวตฺตนรหิตํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. นฺติ ตํ ธุรโธรยฺหํ. เอวมฺเปตฺถ ปทจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เอวํ คจฺฉนฺตญฺจ ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ น ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, เอตํ ปน ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ. ยตฺถ สติปาจเนน เอตํ วีริยธุรโธรยฺหํ โจเทนฺโต คนฺตฺวา มาทิโส กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, ตํ สพฺพโสกสลฺลสมุคฺฆาตภูตํ นิพฺพานามตสงฺขาตํ ฐานํ คจฺฉตีติ. "Y siendo conducido así, avanza sin retroceder". Así como tus animales de carga que tiran del arado regresan al llegar al límite del campo, este [esfuerzo mío] avanza sin retroceder desde los tiempos de Dīpaṅkara. O bien, porque las impurezas eliminadas por cada sendero (magga) no tienen que ser eliminadas de nuevo; a diferencia de las malezas cortadas por tu arado, que en otra ocasión deberán ser cortadas otra vez. Por lo tanto, eliminando las impurezas asociadas con las visiones por el primer sendero, las más groseras por el segundo, las residuales por el tercero y todas las impurezas por el cuarto, avanza sin retroceder. O bien, "avanza sin retroceder" significa que avanza habiéndose vuelto libre de todo retorno. El término "taṃ" se refiere a ese animal de carga. Así debe entenderse la división de las palabras. Y avanzando de esta manera, a diferencia de tus animales de carga, que no van a ese lugar donde, habiendo llegado, el labrador queda libre de pena y de mancha y no se aflige, este [esfuerzo] sí va a ese lugar donde no se sufre. Donde, aguijoneando con el aguijón de la atención plena (sati) a este animal de carga de la energía, un labrador como yo, libre de pena, libre de dolor y libre de mancha, no se aflige; llega a ese lugar llamado el Nibbāna inmortal, que es la erradicación de todas las flechas del sufrimiento. ๘๐. อิทานิ นิคมนํ กโรนฺโต ภควา อิมํ คาถมาห – 80. Ahora, para concluir, el Bienaventurado pronunció este verso: ‘‘เอวเมสา กสี กฏฺฐา, สา โหติ อมตปฺผลา; เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. "De esta manera se realiza esta labranza, que tiene como fruto lo Inmortal; habiendo labrado con esta labranza, uno se libera de todo sufrimiento". ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – มยา พฺราหฺมณ เอสา สทฺธาพีชา ตโปวุฏฺฐิยา อนุคฺคหิตา กสิ, ปญฺญามยํ ยุคนงฺคลํ, หิริมยญฺจ อีสํ, มโนมเยน โยตฺเตน, เอกาพทฺธํ กตฺวา, ปญฺญานงฺคเล สติผาลํ อาโกเฏตฺวา, สติปาจนํ คเหตฺวา, กายวจีอาหารคุตฺติยา โคเปตฺวา, สจฺจํ นิทฺทานํ กตฺวา, โสรจฺจํ ปโมจนํ วีริยํ ธุรโธรยฺหํ โยคกฺเขมาภิมุขํ อนิวตฺตนฺตํ วาเหนฺเตน กฏฺฐา, กสิกมฺมปริโยสานํ จตุพฺพิธํ สามญฺญผลํ ปาปิตา, สา [Pg.136] โหติ อมตปฺผลา, สา เอสา กสิ อมตปฺผลา โหติ. อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, นิพฺพานานิสํสา โหตีติ อตฺโถ. สา โข ปเนสา กสิ น มเมเวกสฺส อมตปฺผลา โหติ, อปิจ, โข, ปน โย โกจิ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เอตํ กสึ กสติ, โส สพฺโพปิ เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ, สพฺพสฺมา วฏฺฏทุกฺขทุกฺขทุกฺขสงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวํ ภควา พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน นิพฺพานปริโยสานํ กตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. Este es su significado conciso: "¡Mira, brahmán! Este cultivo se realiza con la fe como semilla, asistida por la lluvia de la austeridad; con el yugo y el arado compuestos de sabiduría, y el timón compuesto de vergüenza moral; unidos por la cuerda de la mente. Habiendo fijado la reja de la atención plena al arado de la sabiduría, y sosteniendo la aguijada de la atención plena; protegiéndose mediante la guardia del cuerpo, el habla y el consumo de alimentos; usando la verdad como deshierbe y la gentileza como liberación, y con la energía como la bestia de carga que tira del yugo, uno avanza directamente hacia la seguridad de los vínculos sin retroceder. Al concluir el cultivo, este conduce a los cuatro frutos de la vida ascética, y así produce lo Inmortal como su fruto; este cultivo tiene lo Inmortal como su fruto. Se llama 'lo Inmortal' al Nibbāna; el significado es que este cultivo tiene el Nibbāna como su beneficio. Además, este cultivo no produce lo Inmortal como fruto solo para una persona, para mí solo. Más bien, cualquiera que cultive con esta clase de arado —ya sea un khattiya, un brahmán, un vessa o un sudda, ya sea un laico o un monje— habiendo cultivado con este tipo de arado, se libera de todo sufrimiento: se libera de todo el sufrimiento de la ronda, del sufrimiento del dolor, del sufrimiento de las formaciones y del sufrimiento del cambio". De esta manera, el Bienaventurado concluyó la enseñanza al brahmán, llevándola a su consumación en el Nibbāna a través de la culminación del estado de Arahant. ตโต พฺราหฺมโณ คมฺภีรตฺถํ เทสนํ สุตฺวา ‘‘มม กสิผลํ ภุญฺชิตฺวา อปรชฺชุ เอว ฉาโต โหติ, อิมสฺส ปน กสิ อมตปฺผลา, ตสฺสา ผลํ ภุญฺชิตฺวา สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ จ วิทิตฺวา ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กาตุํ ปายาสํ ทาตุมารทฺโธ. เตนาห ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช’’ติ. ตตฺถ มหติยาติ มหติยนฺติ อตฺโถ. กํสปาติยาติ สุวณฺณปาติยํ, สตสหสฺสคฺฆนเก อตฺตโน สุวณฺณถาเล. วฑฺเฒตฺวาติ ฉุปิตฺวา, อากิริตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต อุปนาเมสีติ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ วิจิตฺรํ กตฺวา, ทุกูลวิตาเนน ปฏิจฺฉาเทตฺวา, อุกฺขิปิตฺวา, สกฺกจฺจํ ตถาคตสฺส อภิหริ. กินฺติ? ‘‘ภุญฺชตุ ภวํ โคตโม ปายาสํ, กสฺสโก ภว’’นฺติ. ตโต กสฺสกภาวสาธกํ การณมาห ‘‘ยญฺหิ…เป… กสตี’’ติ, ยสฺมา ภวํ…เป… กสตีติ วุตฺตํ โหติ. อถ ภควา ‘‘คาถาภิคีตํ เม’’ติ อาห. Entonces, habiendo escuchado la profunda enseñanza, el brahmán comprendió: "Cuando uno come el fruto de mi cultivo, al día siguiente vuelve a tener hambre, pero el cultivo de este [asceta] tiene lo Inmortal como fruto, y habiendo disfrutado de su fruto, uno se libera de todo sufrimiento". Lleno de fe y queriendo expresar su devoción, se dispuso a ofrecer arroz con leche. Por eso se dice: "Entonces el brahmán Kasibhāradvāja...". Aquí, "en una gran [vasija]" significa un gran cuenco. "En un plato de bronce" se refiere a un plato de oro, su propio plato de oro valorado en cien mil. "Habiendo servido" significa habiéndolo vertido y preparado. "Lo ofreció al Bienaventurado": habiéndolo condimentado con ghee, miel y melaza, lo cubrió con un toldo de tela fina, lo levantó y lo presentó respetuosamente al Tathāgata. ¿Diciendo qué? "Que el señor Gotama coma el arroz con leche; usted es un agricultor". Luego, el brahmán expone la razón que demuestra que el Buda es un agricultor: "Pues lo que usted... cultiva". Lo cual significa: "Puesto que usted cultiva [un campo que da lo Inmortal como fruto]". Entonces el Bienaventurado dijo: "Lo obtenido mediante versos...". ๘๑. ตตฺถ คาถาภิคีตนฺติ คาถาหิ อภิคีตํ, คาถาโย ภาสิตฺวา ลทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. เมติ มยา. อโภชเนยฺยนฺติ ภุญฺชนารหํ น โหติ. สมฺปสฺสตนฺติ สมฺมา อาชีวสุทฺธึ ปสฺสตํ, สมนฺตา วา ปสฺสตํ สมฺปสฺสตํ, พุทฺธานนฺติ วุตฺตํ โหติ. เนส ธมฺโมติ ‘‘คาถาภิคีตํ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ เอส ธมฺโม เอตํ จาริตฺตํ น โหติ, ตสฺมา คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธา ปฏิกฺขิปนฺติ น ภุญฺชนฺตีติ. กึ ปน ภควตา ปายาสตฺถํ คาถา อภิคีตา, เยน เอวมาหาติ? น เอตทตฺถํ อภิคีตา, อปิจ, โข, ปน ปาโต ปฏฺฐาย เขตฺตสมีเป ฐตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ อลภิตฺวา ปุน สกลพุทฺธคุเณ ปกาเสตฺวา ลทฺธํ ตเทตํ นฏนจฺจกาทีหิ นจฺจิตฺวา คายิตฺวา จ ลทฺธสทิสํ โหติ, เตน ‘‘คาถาภิคีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตาทิสญฺจ ยสฺมา [Pg.137] พุทฺธานํ น กปฺปติ, ตสฺมา ‘‘อโภชเนยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปิจฺฉตานุรูปญฺเจตํ น โหติ, ตสฺมาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาเนน จ เอวํ วุตฺตํ. ยตฺร จ นาม ปรปฺปกาสิเตนาปิ อตฺตโน คุเณน อุปฺปนฺนํ ลาภํ ปฏิกฺขิปนฺติ เสยฺยถาปิ อปฺปิจฺโฉ ฆฏิกาโร กุมฺภกาโร, ตตฺร กถํ โกฏิปฺปตฺตาย อปฺปิจฺฉตาย สมนฺนาคโต ภควา อตฺตนาว อตฺตโน คุณปฺปกาสเนน อุปฺปนฺนํ ลาภํ สาทิยิสฺสติ, ยโต ยุตฺตเมว เอตํ ภควโต วตฺตุนฺติ. 81. En ese pasaje, "obtenido mediante versos" significa lo que se ha conseguido tras recitar estrofas. "Por mí" significa por el Buda. "No debe ser comido" significa que no es apto para ser consumido. "De quienes ven" se refiere a quienes ven correctamente la pureza del sustento; o bien, "sampassataṃ" significa quienes ven todo alrededor; se refiere a los Budas. "Este no es el principio": este no es el principio ni la conducta habitual, a saber, que "el alimento obtenido mediante versos deba ser comido". Por lo tanto, los Budas rechazan lo obtenido mediante versos: lo repudian y no lo consumen. Pero, ¿acaso el Bienaventurado recitó los versos con el propósito de obtener el arroz con leche? No, no fueron recitados para tal fin. Más bien, desde la mañana, el Buda había permanecido cerca del campo sin obtener ni siquiera una cucharada de limosna. Lo que habría obtenido tras revelar todas sus cualidades búdicas habría sido similar al pago que los actores y bailarines obtienen tras bailar y cantar. A eso se refiere "lo obtenido mediante versos". Y dado que tal alimento no es apropiado para los Budas, se describe como "no debe ser comido". Además, esto no está en conformidad con el principio de tener pocos deseos; por lo tanto, por compasión hacia las generaciones futuras, habló de esta manera. Y si hay quienes incluso rechazan las ganancias que les llegan después de que otros revelan sus virtudes —como el modesto alfarero Ghaṭikāra—, entonces, ¿cómo podría el Bienaventurado, que ha alcanzado la cima en la escasez de deseos, aceptar una ganancia que le llega porque él mismo ha revelado sus propias virtudes? Por lo tanto, es apropiado que el Bienaventurado diga esto. เอตฺตาวตา ‘‘อปฺปสนฺนํ อทาตุกามํ พฺราหฺมณํ คาถาคายเนน ทาตุกามํ กตฺวา, สมโณ โคตโม โภชนํ ปฏิคฺคเหสิ, อามิสการณา อิมสฺส เทสนา’’ติ อิมมฺหา โลกาปวาทา อตฺตานํ โมเจนฺโต เทสนาปาริสุทฺธึ ทีเปตฺวา, อิทานิ อาชีวปาริสุทฺธึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ธมฺเม สตี พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา’’ติ ตสฺสตฺโถ – อาชีวปาริสุทฺธิธมฺเม วา ทสวิธสุจริตธมฺเม วา พุทฺธานํ จาริตฺตธมฺเม วา สติ สํวิชฺชมาเน อนุปหเต วตฺตมาเน วุตฺติเรสา เอกนฺตโวทาตา อากาเส ปาณิปฺปสารณกปฺปา เอสนา ปริเยสนา ชีวิตวุตฺติ พุทฺธานํ พฺราหฺมณาติ. Con lo dicho hasta aquí, el Bienaventurado muestra la pureza de su enseñanza, librándose de reproches mundanos como: "Habiendo hecho que un brahmán que no tenía fe ni deseos de dar quisiera dar mediante el canto de versos, el asceta Gotama aceptó la comida; su enseñanza tiene como motivo el beneficio material". Ahora, mostrando la pureza de su sustento, dice: "Existiendo tal principio, brahmán, esta es su conducta". Su significado es: "Puesto que existe tal principio —ya sea el principio de la pureza del sustento, las diez clases de buena conducta o la conducta habitual de los Budas— y este se mantiene intacto y vigente, esta es su conducta: la regla de vida absolutamente pura de los Budas, brahmán, su forma de buscar y pedir [alimento], es como extender la mano en el espacio". ๘๒. เอวํ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ‘‘ปายาสํ เม ปฏิกฺขิปติ, อกปฺปิยํ กิเรตํ โภชนํ, อธญฺโญ วตสฺมึ, ทานํ ทาตุํ น ลภามี’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อปฺเปว นาม อญฺญํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยา’’ติ จ จินฺเตสิ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘อหํ ภิกฺขาจารเวลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาคโต – ‘เอตฺตเกน กาเลน อิมํ พฺราหฺมณํ ปสาเทสฺสามี’ติ, พฺราหฺมโณ จ โทมนสฺสํ อกาสิ. อิทานิ เตน โทมนสฺเสน มยิ จิตฺตํ ปโกเปตฺวา อมตวรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ พฺราหฺมณสฺส ปสาทชนนตฺถํ เตน ปตฺถิตมโนรถํ ปูเรนฺโต อาห ‘‘อญฺเญน จ เกวลิน’’นฺติ. ตตฺถ เกวลินนฺติ สพฺพคุณปริปุณฺณํ, สพฺพโยควิสํยุตฺตํ วาติ อตฺโถ. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ คุณานํ เอสนโต มเหสึ. ปริกฺขีณสพฺพาสวตฺตา ขีณาสวํ. หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมาทึ กตฺวา วูปสนฺตสพฺพกุกฺกุจฺจตฺตา กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ. อุปฏฺฐหสฺสูติ ปริวิสสฺสุ ปฏิมานยสฺสุ. เอวํ พฺราหฺมเณน จิตฺเต อุปฺปาทิเตปิ ปริยายเมว ภณติ, น ตุ ภณติ ‘‘เทหิ, อาหราหี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. 82. Cuando esto fue dicho, el brahmán se sintió abatido, pensando: «Él rechaza mi arroz con leche; al parecer, este alimento no es lícito. ¡Qué desafortunado soy! No tengo la oportunidad de hacer una ofrenda». Y entonces pensó: «Tal vez acepte alguna otra cosa». Conociendo su pensamiento, el Bienaventurado consideró: «He venido aquí habiendo determinado el momento para mi ronda de limosnas así: ‘En este tiempo inspiraré confianza en este brahmán’, pero el brahmán se ha desanimado. Ahora bien, si debido a su abatimiento su mente se irrita contra mí, no podrá penetrar el excelente Dhamma de lo inmortal». Por lo tanto, con el fin de generar confianza en el brahmán, cumpliendo el deseo y el anhelo de este, dijo: «Sirve con otro alimento al consumado». Aquí, ‘consumado’ (kevalinaṃ) significa aquel que está completo en todas las cualidades excelentes o aquel que se ha desvinculado de todas las ataduras. Se le llama ‘el gran sabio’ (mahesiṃ) por su búsqueda (esanato) de grandes (mahantaṃ) cualidades excelentes, como el conjunto de la conducta moral y demás. ‘Con los eflujos destruidos’ (khīṇāsavaṃ) significa que todos sus eflujos están totalmente agotados. ‘Con el remordimiento calmado’ (kukkuccavūpasantaṃ) se refiere a que toda inquietud, comenzando por el movimiento agitado de manos y pies, ha sido apaciguada. ‘Sirve’ (upaṭṭhahassu) significa atiende o rinde honores. Aunque el brahmán ya había dado lugar a tal pensamiento, el Buda habla de manera indirecta, pero no dice: «Dame, trae». El resto aquí es claro. อถ [Pg.138] พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ปายาโส ภควโต อานีโต นาหํ อรหามิ ตํ อตฺตโน ฉนฺเทน กสฺสจิ ทาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘อถ กสฺส จาห’’นฺติ. ตโต ภควา ‘‘ตํ ปายาสํ ฐเปตฺวา ตถาคตํ ตถาคตสาวกญฺจ อญฺญสฺส อชีรณธมฺโม’’ติ ญตฺวา อาห – ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน รูปาวจรพฺรหฺมคฺคหณํ อรูปาวจรา ปน ภุญฺเชยฺยุนฺติ อสมฺภาวเนยฺยา. สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ วจเนหิ โอกาสโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เอส สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน อาฬวกสุตฺเต วณฺณยิสฺสาม. Entonces el brahmán reflexionó: «Este arroz con leche ha sido traído para el Bienaventurado; no es apropiado que se lo dé a nadie por mi propia voluntad». Acto seguido preguntó: «¿Entonces a quién se lo doy?». Luego, el Bienaventurado, sabiendo que, a excepción del Tathāgata y de un discípulo del Tathāgata, para cualquier otro ese arroz con leche sería de naturaleza indigesta, dijo: «No veo a nadie...». Aquí, con la mención de ‘con sus devas’, se incluyen los devas de los cinco planos inferiores de la esfera del deseo; con ‘con Māra’, se incluyen los devas del sexto plano de la esfera del deseo; con ‘con Brahmā’, se incluyen los brahmas de la esfera de la forma —pero los de la esfera sin forma no se consideran porque se dijo ‘quien pudiera comerlo’—. Con la frase ‘con sus ascetas y brahmanes’, se incluyen tanto a los ascetas y brahmanes enemigos de la Enseñanza como a aquellos ascetas que han calmado el mal y brahmanes que han expulsado el mal. Con la palabra ‘población’ (pajā), se incluye el mundo de los seres (sattaloka). Con la frase ‘con sus devas y humanos’, se incluyen los devas convencionales y el resto de la humanidad. Por lo tanto, debe entenderse que aquí el mundo como espacio físico (okāsaloka) se incluye mediante tres términos, y el mundo de los seres (sattaloka) mediante dos términos por medio de ‘población’. Esta es una explicación concisa, pero la explicaremos en detalle en el comentario al Discurso de Āḷavaka. กสฺมา ปน สเทวกาทีสุ กสฺสจิ น สมฺมา ปริณามํ คจฺเฉยฺยาติ? โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต. อิมสฺมิญฺหิ ปายาเส ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส คหิตมตฺเตเยว เทวตาหิ โอชา ปกฺขิตฺตา ยถา สุชาตาย ปายาเส, จุนฺทสฺส จ สูกรมทฺทเว ปจฺจมาเน, เวรญฺชายญฺจ ภควตา คหิตคหิตาโลเป, เภสชฺชกฺขนฺธเก จ กจฺจานสฺส คุฬฺหกุมฺภสฺมึ อวสิฏฺฐคุฬฺเห. โส โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต เทวานํ น ปริณมติ. เทวา หิ สุขุมสรีรา, เตสํ โอฬาริโก มนุสฺสาหาโร น สมฺมา ปริณมติ. มนุสฺสานมฺปิ น ปริณมติ. มนุสฺสา หิ โอฬาริกสรีรา, เตสํ สุขุมา ทิพฺโพชา น สมฺมา ปริณมติ. ตถาคตสฺส ปน ปกติอคฺคินาว ปริณมติ, สมฺมา ชีรติ. กายพลญาณพลปฺปภาเวนาติ เอเก ตถาคตสาวกสฺส ขีณาสวสฺเสตํ สมาธิพเลน มตฺตญฺญุตาย จ ปริณมติ, อิตเรสํ อิทฺธิมนฺตานมฺปิ น ปริณมติ. อจินฺตนียํ วา เอตฺถ การณํ, พุทฺธวิสโย เอโสติ. ¿Por qué razón, entre los seres del mundo con sus devas y demás, nadie podría digerirlo adecuadamente? Debido a la infusión de una esencia nutritiva sutil en un alimento denso. Pues tan pronto como se dijo que este arroz con leche estaba destinado al Bienaventurado, las deidades le infundieron esencia nutritiva, tal como se hizo con el arroz con leche ofrecido por Sujātā, con el plato de ‘delicia de jabalí’ preparado por Cunda, con cada bocado recibido por el Bienaventurado en Verañjā, y con el azúcar restante en el tarro de Kaccāyana en el Capítulo sobre las Medicinas. Debido a que la esencia nutritiva sutil fue infundida en el alimento denso, los devas no pueden digerirlo; pues los devas tienen cuerpos sutiles y no pueden digerir adecuadamente el alimento denso de los seres humanos. Los humanos tampoco podrían digerirlo; pues los seres humanos tienen cuerpos densos y no pueden digerir adecuadamente la sutil esencia nutritiva celestial. Sin embargo, el Tathāgata puede digerirlo y asimilarlo correctamente con su fuego digestivo natural. Algunos dicen: «Mediante el poder de su cuerpo y la potencia de su poder de conocimiento». En el caso de un discípulo del Tathāgata que es un arahant, este puede digerirlo mediante el poder de la concentración y su moderación en la comida. Pero otros, incluso aquellos con poderes psíquicos, no pueden digerirlo. O bien, la razón de esto es inconcebible; este es el dominio de los budas. เตน หิ ตฺวนฺติ ยสฺมา อญฺญํ น ปสฺสามิ, มม น กปฺปติ, มม อกปฺปนฺตํ สาวกสฺสาปิ เม น กปฺปติ, ตสฺมา ตฺวํ พฺราหฺมณาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปหริเตติ ปริตฺตหริตติเณ, อปฺปรุฬฺหริตติเณ วา ปาสาณปิฏฺฐิสทิเส. อปฺปาณเกติ นิปฺปาณเก, ปายาสชฺโฌตฺถรณการเณน มริตพฺพปาณรหิเต วา มหาอุทกกฺขนฺเธ. สห ติณนิสฺสิเตหิ ปาเณหิ ติณานํ ปาณกานญฺจ อนุรกฺขณตฺถาย เอตํ วุตฺตํ. จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายตีติ [Pg.139] เอวํ สทฺทํ กโรติ. สํธูปายตีติ สมนฺตา ธูปายติ. สมฺปธูปายตีติ ตเถว อธิมตฺตํ ธูปายติ. กสฺมา เอวํ อโหสีติ? ภควโต อานุภาเวน, น อุทกสฺส, น ปายาสสฺส, น พฺราหฺมณสฺส, น อญฺเญสํ เทวยกฺขาทีนํ. ภควา หิ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมสํเวคตฺถํ ตถา อธิฏฺฐาสิ. เสยฺยถาปิ นามาติ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตเมตํ, ยถา ผาโลติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ โหติ. สํวิคฺโค จิตฺเตน, โลมหฏฺฐชาโต สรีเรน. สรีเร กิรสฺส นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ สุวณฺณภิตฺติยา อาหตมณินาคทนฺตา วิย อุทฺธคฺคา อเหสุํ. เสสํ ปากฏเมว. «Por lo tanto, tú...» significa: «Puesto que no veo a ningún otro, y no es lícito para mí, y lo que no es lícito para mí tampoco lo es para mi discípulo, por lo tanto, brahmán...». ‘Donde hay poca vegetación’ (appaharite) significa donde hay poca hierba verde, o en un lugar como la superficie de una roca donde no ha crecido hierba verde. ‘En agua donde no hay seres vivos’ (appāṇake) se refiere a una gran masa de agua desprovista de seres vivos que pudieran morir debido a que el arroz con leche los cubriera. Esto se dijo con el fin de proteger tanto a la vegetación como a los seres vivos que dependen de ella. ‘Chirrió y siseó’ (cicciṭāyati ciṭiciṭāyati): así hacía ruido. ‘Desprendió vapor’ (saṃdhūpāyati) significa que humeaba por todas partes. ‘Echó humo’ (sampadhūpāyati) significa lo mismo, pero de manera excesiva. ¿Por qué ocurrió esto? Por el poder espiritual del Bienaventurado, no por el agua, ni por el arroz con leche, ni por el brahmán. Pues el Bienaventurado determinó tal suceso para inspirar en el brahmán un sentido de urgencia por el Dhamma. ‘Tal como una reja de arado’: esto se dice para mostrar el símil. ‘Conmovido’ en su mente, ‘con el vello erizado’ en su cuerpo. Se dice que los noventa y nueve mil poros de su cuerpo se erizaron como clavos de marfil con joyas incrustados en un muro de oro. El resto es evidente. ปาเทสุ ปน นิปติตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ. อพฺภนุโมทเน หิ อยมิธ อภิกฺกนฺต สทฺโท. วิตฺถารโต ปนสฺส มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ อตฺถวณฺณนา อาวิ ภวิสฺสติ. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทนตฺเถ, ตสฺมา สาธุ สาธุ โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. Postrándose a los pies del Bienaventurado y regocijándose en su enseñanza del Dhamma, le dijo: «¡Excelente, Gautama! ¡Excelente, Gautama!». Pues aquí la palabra ‘excelente’ (abhikkanta) se usa en el sentido de regocijo. Una explicación detallada de este término aparecerá en el comentario al Discurso de las Bendiciones (Maṅgala Sutta). Puesto que se usa en el sentido de regocijo, debe entenderse que lo que se quiere decir es: «¡Bien, bien, Gautama!». ‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร; หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. – «En el miedo, en la ira, en la alabanza, en la prisa, ante el asombro y el milagro; en la alegría, en el dolor y en la confianza, el sabio debe hacer uso de la repetición». อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฏฺฐํ, อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ. Por esta característica, debe entenderse que en este caso esto se dice dos veces debido a la confianza y la alabanza. O bien, con "excelente" (abhikkanta) se quiere decir: extremadamente deseable, extremadamente placentero, extremadamente hermoso, extremadamente bueno. ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺหิ เอตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโต เอว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ. En este contexto, con una palabra "excelente" alaba la enseñanza, y con la otra, su propia confianza. Este es el significado aquí: "¡Excelente es la enseñanza del Maestro Gotama! ¡Excelente es mi confianza surgida de la enseñanza del Maestro Gotama!". O bien, alaba las palabras del Bienaventurado considerando pares de significados: la palabra del Maestro Gotama es excelente porque destruye las faltas y porque logra cualidades excelentes; porque genera fe y porque genera sabiduría; porque está dotada de sentido y porque está dotada de fraseo; porque sus términos son claros y su significado es profundo; porque es agradable al oído y llega al corazón; porque no se exalta a sí mismo ni desprecia a otros; porque es fresca por la compasión y pura por la sabiduría; porque es encantadora al ser escuchada y resiste el examen; porque da felicidad al oírse y trae bienestar al investigarse, y así sucesivamente. ตโต [Pg.140] ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฏฺฐปิตํ, เหฏฺฐา มุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิจฺฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตมสิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ. Después de esto, alaba la enseñanza misma con cuatro metáforas. Allí, "lo que estaba volcado" (nikkujjitanti) significa lo que estaba puesto boca abajo o con la apertura hacia abajo. "Enderezar" (ukkujjeyyā) significa ponerlo boca arriba. "Lo que estaba oculto" (paṭicchannaṃ) significa lo que estaba cubierto con hierba, hojas, etc. "Revelar" (vivareyyā) significa descubrirlo. "Para el extraviado" (mūḷhassā) significa para quien ha perdido el rumbo de las direcciones. "Mostrar el camino" (maggaṃ ācikkheyyā) significa tomarle de la mano y decirle: "este es el camino". "En la oscuridad" (andhakāre) se refiere a la oscuridad de cuatro factores: la noche de luna nueva, la medianoche, un bosque denso y una densa capa de nubes. Tal es el significado de las palabras. อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺมปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย; เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ เทสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. Esta es la aplicación del significado: así como alguien podría enderezar lo que estaba volcado, de la misma manera el Maestro Gotama me levantó del mal Dhamma cuando yo estaba opuesto al buen Dhamma y caído en el mal Dhamma. Así como se revela lo oculto, de igual modo reveló la enseñanza que había estado oculta por la maleza de las visiones erróneas desde la desaparición de la enseñanza del Bienaventurado Kassapa. Así como se muestra el camino al extraviado, así me mostró el camino al cielo y a la liberación cuando yo transitaba por un mal camino, un camino equivocado. Así como se sostiene una lámpara de aceite en la oscuridad, de igual modo, para mí que estaba sumergido en la oscuridad de la ignorancia y no veía las formas —las joyas del Buda, el Dhamma y el Saṅgha—, sostuvo la lámpara de la enseñanza que disipa la oscuridad de la ignorancia que las ocultaba. Puesto que el Maestro Gotama me lo ha enseñado de estas maneras, el Dhamma ha sido esclarecido por él mediante múltiples métodos. อถ วา เอกจฺจิเยน มตฺเตน ยสฺมา อยํ ธมฺโม ทุกฺขทสฺสเนน อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชิตสทิโส, สมุทยทสฺสเนน ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ ปฏิจฺฉนฺนวิวรณสทิโส, นิโรธทสฺสเนน อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ มูฬฺหสฺส มคฺคาจิกฺขณสทิโส, มคฺคทสฺสเนน อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ อนฺธกาเร ปชฺโชตสทิโส, ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย…เป… ปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ, เอวํ ปกาสิโต โหติ. O bien, según la opinión de algunos: puesto que este Dhamma es similar a enderezar lo volcado porque muestra el sufrimiento y abandona la distorsión de ver lo impuro como "puro"; es similar a revelar lo oculto porque muestra el origen y abandona la distorsión de ver lo que es sufrimiento como "felicidad"; es similar a mostrar el camino al extraviado porque muestra el cese y abandona la distorsión de ver lo impermanente como "permanente"; y es similar a una lámpara en la oscuridad porque muestra el camino y abandona la distorsión de ver lo que no es el yo como "el yo"; por lo tanto, se dice: "es como si se enderezara lo volcado... o se sostuviera una lámpara de aceite para que quienes tienen vista vean las formas". Así ha sido esclarecido. ยสฺมา ปเนตฺถ สทฺธาตปกายคุตฺตตาทีหิ สีลกฺขนฺโธ ปกาสิโต โหติ, ปญฺญาย ปญฺญากฺขนฺโธ, หิริมนาทีหิ สมาธิกฺขนฺโธ, โยคกฺเขเมน นิโรโธติ เอวํ ติกฺขนฺโธ อริยมคฺโค นิโรโธ จาติ สรูเปเนว ทฺเว อริยสจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตตฺถ มคฺโค ปฏิปกฺโข สมุทยสฺส, นิโรโธ ทุกฺขสฺสาติ ปฏิปกฺเขน ทฺเว. อิติ อิมินา ปริยาเยน จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตสฺมา อเนกปริยาเยน ปกาสิโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. En este contexto, puesto que el agregado de la moralidad (sīlakkhandha) se manifiesta mediante la fe, la autodisciplina, el resguardo del cuerpo, etc.; el agregado de la sabiduría (paññākkhandha) mediante la sabiduría; el agregado de la concentración (samādhikkhandha) mediante el pudor moral, la mente, etc.; y el cese (nirodha) mediante la seguridad frente a las ataduras; de este modo, el Sendero Noble de los tres agregados y el cese se muestran por su propia naturaleza como dos Verdades Nobles. Allí, el camino es el opuesto al origen, y el cese es el opuesto al sufrimiento; así, por oposición, se muestran las otras dos. De este modo, mediante este método se muestran las cuatro verdades. Por lo tanto, debe entenderse que "ha sido esclarecido mediante múltiples métodos". เอสาหนฺติอาทีสุ [Pg.141] เอโส อหนฺติ เอสาหํ. สรณํ คจฺฉามีติ ปาเทสุ นิปติตฺวา ปณิปาเตน สรณคมเนน คโตปิ อิทานิ วาจาย สมาทิยนฺโต อาห. อถ วา ปณิปาเตน พุทฺธํเยว สรณํ คโตติ อิทานิ ตํ อาทึ กตฺวา เสเส ธมฺมสงฺเฆปิ คนฺตุํ อาห. อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวา, อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปาเณหิ อุเปตํ ปาณุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตูติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา อเนน สุตานุรูปา ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. นิกฺกุชฺชิตาทีหิ วา สตฺถุสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา ‘‘เอสาห’’นฺติอาทินา สิสฺสสมฺปตฺติ ทสฺสิตา. เตน วา ปญฺญาปฏิลาภํ ทสฺเสตฺวา อิมินา สทฺธาปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อิทานิ เอวํ ปฏิลทฺธสทฺเธน ปญฺญวตา ยํ กตฺตพฺพํ, ตํ กตฺตุกาโม ภควนฺตํ ยาจติ ‘‘ลเภยฺยาห’’นฺติ. ตตฺถ ภควโต อิทฺธิยาทีหิ อภิปฺปสาทิตจิตฺโต ‘‘ภควาปิ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, กิมงฺคํ ปนาห’’นฺติ สทฺธาย ปพฺพชฺชํ ยาจติ, ตตฺถ ปริปูรการิตํ ปตฺเถนฺโต ปญฺญาย อุปสมฺปทํ. เสสํ ปากฏเมว. En "Esāhaṃ", etc., la división de palabras es "eso ahaṃ". Respecto a "voy por refugio" (saraṇaṃ gacchāmi): aunque ya había ido por refugio mediante la postración a sus pies, ahora lo asume verbalmente. O bien, habiendo ido por refugio solo al Buda mediante la postración, ahora, tomando aquello como punto de partida, lo expresa para ir también por refugio al Dhamma y al Saṅgha restantes. "Desde hoy en adelante" (ajjatagge) significa tomando el día de hoy como inicio; o bien la lectura es "ajjadagge", donde la letra "d" es una unión eufónica, significando "habiendo hecho del día de hoy el comienzo". "Dotado de vida" (pāṇupetaṃ) significa mientras mi vida continúe, hasta ese punto estoy dotado de ello; se quiere decir: "que el Honorable Gotama me considere como alguien que ha ido por refugio mediante los tres refugios, sin tener a ningún otro como maestro". Con esto, ha mostrado una práctica acorde a lo que ha escuchado. O bien, habiendo mostrado la excelencia del Maestro con las palabras "lo volcado", etc., ahora con "Esāhaṃ", etc., muestra la excelencia del discípulo. O habiendo mostrado con lo anterior el logro de la sabiduría, con esto muestra el logro de la fe. Ahora, deseando hacer lo que debe ser hecho por una persona sabia que ha obtenido fe, le ruega al Bienaventurado: "Que yo pueda obtener...". En ese contexto, con el corazón plenamente confiado debido a los poderes psíquicos del Bienaventurado, etc., solicita la ordenación por fe pensando: "Incluso el Bienaventurado abandonó el reino de un monarca universal y se ordenó, ¿qué decir de mí?". Anhelando la perfección en ello, solicita la ordenación completa (upasampada) mediante la sabiduría. El resto es evidente. เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ ปน เอโก กายวิเวเกน, วูปกฏฺโฐ จิตฺตวิเวเกน, อปฺปมตฺโต กมฺมฏฺฐาเน สติอวิชหเนน, อาตาปี กายิกเจตสิกวีริยสงฺขาเตน อาตาเปน, ปหิตตฺโต กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย วิหรนฺโต อญฺญตรอิริยาปถวิหาเรน. น จิรสฺเสวาติ ปพฺพชฺชํ อุปาทาย วุจฺจติ. กุลปุตฺตาติ ทุวิธา กุลปุตฺตา, ชาติกุลปุตฺตา, อาจารกุลปุตฺตา จ. อยํ ปน อุภยถาปิ กุลปุตฺโต. อคารสฺมาติ ฆรา. อคารานํ หิตํ อคาริยํ กสิโครกฺขาทิกุฏุมฺพโปสนกมฺมํ วุจฺจติ. นตฺถิ เอตฺถ อคาริยนฺติ อนคาริยํ, ปพฺพชฺชาเยตํ อธิวจนํ ปพฺพชนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ อุปสงฺกมนฺติ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, อรหตฺตผลนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโต จ ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ. เอเตนสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสติ. En las expresiones 'solo, retirado', etc., 'solo' se refiere a la reclusión corporal; 'retirado' a la reclusión mental; 'diligente' (appamatto) por no abandonar la atención plena (sati) en el objeto de meditación (kammaṭṭhāna); 'ardiente' (ātāpī) por el ardor consistente en el esfuerzo físico y mental; 'resuelto' (pahitatto) por la falta de apego hacia el cuerpo y la vida, viviendo en una de las posturas corporales. 'Al poco tiempo' se dice con referencia al momento de su ordenación. 'Hijos de buena familia' (kulaputtā) son de dos clases: hijos de buena familia por nacimiento e hijos de buena familia por conducta; pero en este caso, se es hijo de buena familia en ambos sentidos. 'Del hogar' (agārasmā) significa de la casa. 'Agāriya' se refiere a lo que es beneficioso para los de la casa, como la agricultura, la cría de ganado y otras tareas para el sustento de la familia. Donde no existe tal ocupación mundana se llama 'vida sin hogar' (anāgāriya), el cual es un nombre para la renuncia (pabbajjā). 'Parten' (pabbajanti) significa que se acercan, que emprenden. 'Esa insuperable' (tadanuttaraṃ) se refiere a aquella [vida santa] que es suprema. 'Consumación de la vida santa' (brahmacariyapariyosānaṃ) es el fin de la vida santa del camino, es decir, el fruto del estado de Arahant. Pues con ese propósito los hijos de buena familia renuncian al hogar. 'En esta misma vida' (diṭṭheva dhamme) significa en esta misma existencia. 'Habiéndolo realizado por sí mismo con conocimiento directo' (sayaṃ abhiññā sacchikatvā) significa habiéndolo conocido directamente a través de su propia sabiduría, sin depender de otros. 'Habiendo entrado [en ese estado], moró' (upasampajja vihāsī) significa que habiéndolo alcanzado o perfeccionado, vivió en él. Y mientras vivía así, 'el nacimiento se ha agotado'... 'comprendió'. Con esto se muestra su plano de revisión (paccavekkhaṇabhūmi). กตมา [Pg.142] ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ อพฺภญฺญาสีติ? วุจฺจเต – น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ชานาติ. ¿Qué tipo de nacimiento se ha agotado para él y cómo lo comprendió? Se dice: no se ha agotado su nacimiento pasado, pues ya se extinguió anteriormente; ni el futuro, pues no hay esfuerzo en el futuro; ni el presente, pues ya existe. Más bien, aquel nacimiento que habría de surgir de no haberse cultivado el camino —el nacimiento clasificado por uno, cuatro o cinco agregados en existencias de uno, cuatro o cinco constituyentes— es el que, debido al cultivo del camino, se ha agotado al quedar sujeto a la no-aparición. Él comprende esto al revisar las impurezas (kilesas) abandonadas por el cultivo del camino, sabiendo que, ante la ausencia de impurezas, incluso el kamma actualmente existente es incapaz de producir un renacimiento futuro. วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยภาวนาวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนา นตฺถีติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ นตฺถิ. อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลโก รุกฺโข วิยาติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ. มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร อายสฺมา ภารทฺวาโช อโหสีติ อยํ กิเรตฺถ อธิปฺปาโยติ. 'Se ha vivido' (vusitaṃ) significa que se ha habitado, practicado y completado. 'Vida santa' (brahmacariyaṃ) es la vida santa del camino. 'Se ha hecho lo que debía hacerse' (kataṃ karaṇīyaṃ) significa que se han completado las dieciséis funciones en las cuatro verdades mediante los cuatro caminos, a través de la comprensión plena, el abandono, la realización y el cultivo. 'No hay más para este estado' (nāparaṃ itthattāya) significa que ahora ya no hay más cultivo del camino para alcanzar este estado de las dieciséis funciones o para la extinción de las impurezas. O bien, 'para este estado' (itthattāyāti) significa que a partir de esta continuidad de los agregados que existen actualmente en este modo, no habrá otra continuidad de agregados posterior. 'Estos cinco agregados, habiendo sido plenamente comprendidos, permanecen como un árbol con la raíz cortada': así lo comprendió. 'Uno de [los Arahants]' (aññataro): uno de ellos. 'De los Arahants': entre los Arahants. El venerable Bhāradvāja fue incluido entre los Arahants que fueron grandes discípulos; este es el sentido aquí. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka [Nikāya], สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado la explicación del Kasibhāradvāja Sutta del Comentario del Suttanipāta. ๕. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา 5. Explicación del Cunda Sutta ๘๓. ปุจฺฉามิ มุนึ ปหูตปญฺญนฺติ จุนฺทสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สงฺเขปโต ตาว อตฺตชฺฌาสยปรชฺฌาสยอฏฺฐุปฺปตฺติปุจฺฉาวสิกเภทโต จตูสุ อุปฺปตฺตีสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. วิตฺถารโต ปน เอกํ สมยํ ภควา มลฺเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน ปาวา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ปาวายํ วิหรติ จุนฺทสฺส กมฺมารปุตฺตสฺส อมฺพวเน. อิโต ปภุติ ยาว ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน จุนฺทสฺส [Pg.143] กมฺมารปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘๙), ตาว สุตฺเต อาคตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. 83. 'Pregunto al Sabio de amplia sabiduría' es el Cunda Sutta. ¿Cuál es su origen? En breve, entre los cuatro tipos de origen de un sutta —por inclinación propia, por inclinación de otros, por un incidente ocurrido o en respuesta a una pregunta—, el origen de este sutta es en respuesta a una pregunta. En detalle: en una ocasión, mientras el Bienaventurado recorría el país de los mallas junto con una gran comunidad de monjes, llegó a Pāvā. Allí, el Bienaventurado se alojó en el bosque de mangos de Cunda, el hijo del orfebre. Desde este punto hasta el pasaje que dice: 'Entonces, el Bienaventurado, habiéndose vestido por la mañana, tomó su cuenco y sus mantos y se dirigió, junto con la comunidad de monjes, hacia la residencia de Cunda, el hijo del orfebre; habiendo llegado, se sentó en el asiento preparado' (DN 2.189), todo debe detallarse según el método que aparece en el sutta. เอวํ ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ นิสินฺเน ภควติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต พฺยญฺชนสูปาทิคหณตฺถํ ภิกฺขูนํ สุวณฺณภาชนานิ อุปนาเมสิ. อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท เกจิ ภิกฺขู สุวณฺณภาชนานิ ปฏิจฺฉึสุ เกจิ น ปฏิจฺฉึสุ. ภควโต ปน เอกเมว ภาชนํ อตฺตโน เสลมยํ ปตฺตํ, ทุติยภาชนํ พุทฺธา น คณฺหนฺติ. ตตฺถ อญฺญตโร ปาปภิกฺขุ สหสฺสคฺฆนกํ สุวณฺณภาชนํ อตฺตโน โภชนตฺถาย สมฺปตฺตํ เถยฺยจิตฺเตน กุญฺจิกตฺถวิกาย ปกฺขิปิ. จุนฺโท ปริวิสิตฺวา หตฺถปาทํ โธวิตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมาโน ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกนฺโต ตํ ภิกฺขุํ อทฺทส, ทิสฺวา จ ปน อปสฺสมาโน วิย หุตฺวา น นํ กิญฺจิ อภณิ ภควติ เถเรสุ จ คารเวน, อปิจ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วจนปโถ มา อโหสี’’ติ. โส ‘‘กึ นุ โข สํวรยุตฺตาเยว สมณา, อุทาหุ ภินฺนสํวรา อีทิสาปิ สมณา’’ติ ญาตุกาโม สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘ปุจฺฉามิ มุนิ’’นฺติ. Estando así sentado el Bienaventurado con la comunidad de monjes, Cunda el hijo del orfebre, mientras servía a la comunidad de monjes encabezada por el Buda, presentó a los monjes vasijas de oro para recibir los condimentos, sopas y demás alimentos. Como aún no se había promulgado la regla de entrenamiento, algunos monjes aceptaron las vasijas de oro y otros no. El Bienaventurado, por su parte, tenía una sola vasija: su propio cuenco de piedra; los budas no aceptan una segunda vasija. Entre ellos, un monje malvado, habiendo recibido una vasija de oro valorada en mil piezas para su comida, la guardó en su bolsa de llaves con intención de robarla. Cunda, habiendo terminado de servir y habiéndose lavado las manos y los pies, mientras rendía homenaje al Bienaventurado y observaba a la comunidad de monjes, vio a aquel monje. Habiéndolo visto, actuó como si no lo hubiera visto y no dijo nada por respeto al Bienaventurado y a los ancianos, pensando además: 'Que no surja un motivo de crítica para los de visión incorrecta'. Con el deseo de saber: '¿Son ascetas (samaṇas) solo aquellos dotados de autocontrol, o son también ascetas aquellos que, como este, han roto su autocontrol?', se acercó al Bienaventurado por la tarde y dijo: 'Pregunto al Sabio...'. ตตฺถ ปุจฺฉามีติ อิทํ ‘‘ติสฺโส ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา’’ติอาทินา (จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒) นเยน นิทฺเทเส วุตฺตนยเมว. มุนินฺติ เอตมฺปิ ‘‘โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน ญาเณน สมนฺนาคโต มุนิ, โมนปฺปตฺโตติ, ตีณิ โมเนยฺยานิ กายโมเนยฺย’’นฺติอาทินา (มหานิ. ๑๔) นเยน ตตฺเถว วุตฺตนยเมว. อยมฺปเนตฺถ สงฺเขโป. ปุจฺฉามีติ โอกาสํ กาเรนฺโต มุนินฺติ มุนิมุนึ ภควนฺตํ อาลปติ. ปหูตปญฺญนฺติอาทีนิ ถุติวจนานิ, เตหิ ตํ มุนึ ถุนาติ. ตตฺถ ปหูตปญฺญนฺติ วิปุลปญฺญํ. เญยฺยปริยนฺติกตฺตา จสฺส วิปุลตา เวทิตพฺพา. อิติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโตติ อิทํ ทฺวยํ ธนิยสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อิโต ปรํ ปน เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา สพฺพํ วุตฺตนยํ ฉฑฺเฑตฺวา อวุตฺตนยเมว วณฺณยิสฺสาม. Aquí, respecto a 'pregunto' (pucchāmi), este término sigue exactamente el método expuesto en el Niddesa que comienza: 'hay tres tipos de preguntas: para esclarecer lo que no se ha visto', etc. Respecto a 'muni': también este término se explica allí mismo según el método que comienza: 'el conocimiento se llama munihood (mona). Aquella sabiduría, comprensión... visión correcta; aquel que posee dicho conocimiento es un muni; ha alcanzado el estado de sabio (monappatto); existen tres tipos de cualidades de sabio: la del cuerpo', etc. Sin embargo, en este contexto, he aquí un resumen: al decir 'pregunto', Cunda solicita permiso y se dirige al Bendito, el muni de munis, como 'muni'. Las expresiones que comienzan con 'de abundante sabiduría' (pahūtapaññaṃ) son palabras de elogio con las cuales ensalza las virtudes de dicho muni. En ese sentido, 'de abundante sabiduría' significa poseer una sabiduría vasta; su vastedad debe entenderse por el hecho de que se extiende hasta los límites de todo lo que puede ser conocido. Las frases 'Así [dijo] Cunda, el hijo del orfebre' (iti cundo kammāraputto) siguen el mismo método explicado en el Dhaniya Sutta. En adelante, sin extendernos más en lo ya dicho, dejaremos de lado todo lo explicado anteriormente para comentar únicamente aquello que aún no ha sido expuesto. พุทฺธนฺติ ตีสุ พุทฺเธสุ ตติยพุทฺธํ. ธมฺมสฺสามินฺติ มคฺคธมฺมสฺส ชนกตฺตา ปุตฺตสฺเสว ปิตรํ อตฺตนา อุปฺปาทิตสิปฺปายตนาทีนํ วิย จ อาจริยํ ธมฺมสฺส สามึ, ธมฺมิสฺสรํ ธมฺมราชํ ธมฺมวสวตฺตินฺติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Al Buddha: de entre los tres tipos de buddhas, se refiere al tercero (el Buda Perfectamente Iluminado). Señor del Dhamma (dhammasāmi): se le llama así porque, al ser el progenitor del Dhamma del camino, es para el Dhamma como un padre para su hijo; y, al ser como un maestro de las artes y conocimientos que él mismo ha originado, es el dueño del Dhamma, el soberano del Dhamma, el rey del Dhamma y quien ejerce dominio sobre el Dhamma. Esto también se ha dicho: ‘‘โส [Pg.144] หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู, มคฺควิทู, มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๙). “Pues ciertamente, brahmán, el Bendito es el originador del camino no surgido antes, el productor del camino no producido antes, el declarador del camino no declarado antes; es el conocedor del camino, el descubridor del camino y el experto en el camino. Y sus discípulos ahora moran siguiendo ese camino, llegando a poseerlo después”. วีตตณฺหนฺติ วิคตกามภววิภวตณฺหํ. ทฺวิปทุตฺตมนฺติ ทฺวิปทานํ อุตฺตมํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ภควา น เกวลํ ทฺวิปทุตฺตโม เอว, อถ โข ยาวตา สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา…เป… เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, เตสํ สพฺเพสํ อุตฺตโม. อถ โข อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน ทฺวิปทุตฺตโมตฺเวว วุจฺจติ. ทฺวิปทา หิ สพฺพสตฺตานํ อุกฺกฏฺฐา จกฺกวตฺติมหาสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ ตตฺถ อุปฺปตฺติโต, เตสญฺจ อุตฺตโมติ วุตฺเต สพฺพสตฺตุตฺตโมติ วุตฺโตเยว โหติ. สารถีนํ ปวรนฺติ สาเรตีติ สารถิ, หตฺถิทมกาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตสญฺจ ภควา ปวโร อนุตฺตเรน ทมเนน ปุริสทมฺเม ทเมตุํ สมตฺถภาวโต. ยถาห – Libre de deseo (vītataṇhaṃ): aquel que está desprovisto del deseo por los placeres sensoriales, por la existencia y por la no existencia. El supremo entre los bípedos (dvipaduttamanti): el más excelente de entre los seres que tienen dos pies. En este pasaje, aunque el Bendito no es solo el supremo entre los bípedos, sino el supremo entre todos los seres —ya sean sin pies, de dos pies... o hasta aquellos que no poseen ni percepción ni no-percepción—, se le llama 'supremo entre los bípedos' basándose en la delimitación de la categoría más excelente. Pues los bípedos son considerados los más excelentes de todos los seres debido a que entre ellos surgen los monarcas universales, los grandes discípulos y los buddhas; al decir que él es el supremo entre estos, queda dicho que es el supremo entre todos los seres. El más excelente de los conductores (sārathīnaṃ pavaraṃ): un 'sārathi' es quien guía o conduce hacia un destino; este es un epíteto para los domadores de elefantes y otros. El Bendito es el más excelente entre ellos por su capacidad de domar a las personas que son aptas para ser domadas mediante un entrenamiento insuperable. Como se dijo: ‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิทมฺโม สาริโต เอกํ เอว ทิสํ ธาวติ ปุรตฺถิมํ วา ปจฺฉิมํ วา อุตฺตรํ วา ทกฺขิณํ วา. อสฺสทมเกน, ภิกฺขเว, อสฺสทมฺโม…เป… โคทมเกน, ภิกฺขเว, โคทมฺโม…เป… ทกฺขิณํ วา. ตถาคเตน หิ, ภิกฺขเว, อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปุริสทมฺโม สาริโต อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, รูปี รูปานิ ปสฺสติ, อยเมกา ทิสา…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ อฏฺฐมี ทิสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๒). “Monjes, el elefante por domar, guiado por el domador de elefantes, corre en una sola dirección: ya sea al este, al oeste, al norte o al sur. El caballo por domar... el buey por domar... Monjes, la persona por domar, guiada por el Tathāgata, el Arahant, el Perfectamente Iluminado, corre en ocho direcciones: poseyendo forma material, ve las formas; esta es la primera dirección... hasta que entra y mora en el cese de la percepción y el sentimiento; esta es la octava dirección”. กตีติ อตฺถปฺปเภทปุจฺฉา. โลเกติ สตฺตโลเก. สมณาติ ปุจฺฉิตพฺพอตฺถนิทสฺสนํ. อิงฺฆาติ ยาจนตฺเถ นิปาโต. ตทิงฺฆาติ เต อิงฺฆ. พฺรูหีติ อาจิกฺข กถยสฺสูติ. ¿Cuántos? (kati): es una pregunta que solicita un análisis de las distintas clases de un tema. En el mundo (loke): en el mundo de los seres. Ascetas (samaṇā): es la indicación del tema sobre el cual se pregunta. ¡Ea! (iṅgha): es una partícula que denota ruego o exhortación. 'Tadiṅgha' significa, por tanto: 'te lo ruego, dínoslo'. 'Brūhi' significa: declara, informa, habla. ๘๔. เอวํ วุตฺเต ภควา จุนฺทํ กมฺมารปุตฺตํ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๙๖) นเยน คิหิปญฺหํ อปุจฺฉิตฺวา สมณปญฺหํ ปุจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตํ ปาปภิกฺขุํ สนฺธาย อยํ ปุจฺฉตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส อญฺญตฺร โวหารมตฺตา อสฺสมณภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตุโร สมณา’’ติ. ตตฺถ จตุโรติ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. สมณาติ กทาจิ [Pg.145] ภควา ติตฺถิเย สมณวาเทน วทติ; ยถาห – ‘‘ยานิ ตานิ ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ วตโกตูหลมงฺคลานี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๗). กทาจิ ปุถุชฺชเน; ยถาห – ‘‘สมณา สมณาติ โข, ภิกฺขเว, ชโน สญฺชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๕). กทาจิ เสกฺเข; ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อ. นิ. ๔.๒๔๑). กทาจิ ขีณาสเว; ยถาห – ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘). กทาจิ อตฺตานํเยว; ยถาห – ‘‘สมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕). อิธ ปน ตีหิ ปเทหิ สพฺเพปิ อริเย สีลวนฺตํ ปุถุชฺชนญฺจ, จตุตฺเถน อิตรํ อสฺสมณมฺปิ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตเกน สมโณติ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘จตุโร สมณา’’ติ อาห. น ปญฺจมตฺถีติ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โวหารมตฺตเกน ปฏิญฺญามตฺตเกนาปิ ปญฺจโม สมโณ นาม นตฺถิ. 84. Dicho esto, el Bendito observó que Cunda, el hijo del orfebre, en lugar de hacer una pregunta típica de un laico, como: 'Señor, ¿qué es lo beneficioso y qué es lo no beneficioso?', hacía una pregunta sobre los ascetas. Al reflexionar, comprendió: 'Él pregunta refiriéndose a aquel mal monje', y para mostrar que dicho individuo no era un asceta real sino solo por etiqueta convencional, dijo: 'Cuatro son los ascetas'. Aquí, 'cuatro' es la delimitación del número. 'Ascetas': a veces el Bendito usa el término 'asceta' para referirse a los sectarios de otras doctrinas, como cuando dice: 'Cualquier práctica o rito auspicioso que exista entre los diversos ascetas y brahmanes'. A veces lo usa para los mundanos, como cuando dice: 'Monjes, la gente os reconoce como ascetas, ascetas'. A veces para los que están en entrenamiento (sekha), como cuando dice: 'Aquí mismo, monjes, hay un asceta, y aquí un segundo asceta'. A veces para el arahant, como cuando dice: 'Por la destrucción de las impurezas (āsava) uno es un asceta'. Y a veces para sí mismo, como cuando dice: 'Monjes, asceta es una designación para el Tathāgata'. Pero aquí, con los tres primeros términos incluye a todos los nobles y al mundano virtuoso, y con el cuarto incluye al otro que, sin ser un asceta real, tiene la cabeza rapada y el manto ocre al cuello, siendo llamado asceta solo por convención social; por ello dijo 'cuatro ascetas'. 'No hay un quinto': en este Dhamma y Disciplina no existe un quinto tipo de asceta, ni siquiera por mera denominación o por simple pretensión. เต เต อาวิกโรมีติ เต จตุโร สมเณ ตว ปากเฏ กโรมิ. สกฺขิปุฏฺโฐติ สมฺมุขา ปุจฺฉิโต. มคฺคชิโนติ มคฺเคน สพฺพกิเลเส วิชิตาวีติ อตฺโถ. มคฺคเทสโกติ ปเรสํ มคฺคํ เทเสตา. มคฺเค ชีวตีติ สตฺตสุ เสกฺเขสุ โย โกจิ เสกฺโข อปริโยสิตมคฺควาสตฺตา โลกุตฺตเร, สีลวนฺตปุถุชฺชโน จ โลกิเย มคฺเค ชีวติ นาม, สีลวนฺตปุถุชฺชโน วา โลกุตฺตรมคฺคนิมิตฺตํ ชีวนโตปิ มคฺเค ชีวตีติ เวทิตพฺโพ. โย จ มคฺคทูสีติ โย จ ทุสฺสีโล มิจฺฉาทิฏฺฐิ มคฺคปฏิโลมาย ปฏิปตฺติยา มคฺคทูสโกติ อตฺโถ. Con 'te los aclaro' (te te āvikaromi) se refiere a que 'te hago manifiestos a esos cuatro ascetas'. 'Preguntado en persona' (sakkhipuṭṭho) significa que fue preguntado cara a cara. 'Vencedor del camino' (maggajino) tiene el significado de ser aquel que ha vencido todas las impurezas (kilesas) mediante el camino. 'Mostrador del camino' (maggadesako) es quien enseña el camino a otros. 'Vive en el camino' (magge jīvatī) se refiere a cualquiera de los siete tipos de aprendices (sekkhas) que, por no haber concluido su permanencia en el camino, viven en el camino supramundano; también el mundano virtuoso (sīlavantaputhujjano) vive en el camino mundano; o bien, el mundano virtuoso puede entenderse como aquel que vive en el camino porque vive teniendo como objetivo el camino supramundano. 'Aquel que es un corruptor del camino' (yo ca maggadūsī) se refiere a la persona inmoral de visión errónea que es un corruptor del camino debido a una práctica que es contraria al mismo. ๘๕. ‘‘อิเม เต จตุโร สมณา’’ติ เอวํ ภควตา สงฺเขเปน อุทฺทิฏฺเฐ จตุโร สมเณ ‘‘อยํ นาเมตฺถ มคฺคชิโน, อยํ มคฺคเทสโก, อยํ มคฺเค ชีวติ, อยํ มคฺคทูสี’’ติ เอวํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน ปุจฺฉิตุํ จุนฺโท อาห ‘‘กํ มคฺคชิน’’นฺติ. ตตฺถ มคฺเค ชีวติ เมติ โย โส มคฺเค ชีวติ, ตํ เม พฺรูหิ ปุฏฺโฐติ. เสสํ ปากฏเมว. 85. Habiendo indicado el Bienaventurado concisamente a estos cuatro ascetas como 'estos son tus cuatro ascetas', Cunda, al ser incapaz de penetrar y distinguir: 'este es el llamado vencedor del camino, este es el mostrador del camino, este es el que vive en el camino, este es el corruptor del camino', para preguntar de nuevo, dijo: '¿A quién llaman vencedor del camino?'. En ese contexto, 'el que vive en el camino para mí' (magge jīvati me) significa: 'háblame de aquel que vive en el camino, por quien he preguntado'. El resto es evidente. ๘๖. อิทานิสฺส ภควา จตุโรปิ สมเณ จตูหิ คาถาหิ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล’’ติ. ตตฺถ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโลติ เอตํ อุรคสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อยํ ปน วิเสโส. ยสฺมา อิมาย คาถาย มคฺคชิโนติ พุทฺธสมโณ อธิปฺเปโต, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน [Pg.146] กถํกถาปติรูปกสฺส สพฺพธมฺเมสุ อญฺญาณสฺส ติณฺณตฺตาปิ ‘‘ติณฺณกถํกโถ’’ติ เวทิตพฺโพ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน หิ ติณฺณกถํกถาปิ โสตาปนฺนาทโย ปจฺเจกพุทฺธปริโยสานา สกทาคามิวิสยาทีสุ พุทฺธวิสยปริโยสาเนสุ ปฏิหตญาณปฺปภาวตฺตา ปริยาเยน อติณฺณกถํกถาว โหนฺติ. ภควา ปน สพฺพปฺปกาเรน ติณฺณกถํกโถติ. นิพฺพานาภิรโตติ นิพฺพาเน อภิรโต, ผลสมาปตฺติวเสน สทา นิพฺพานนินฺนจิตฺโตติ อตฺโถ. ตาทิโส จ ภควา. ยถาห – 86. Ahora el Bienaventurado, describiendo a los cuatro ascetas mediante cuatro versos, dijo: 'Aquel que ha cruzado la perplejidad, libre de dardos'. En ese pasaje, 'quien ha cruzado la perplejidad, libre de dardos' debe entenderse según el método ya expuesto en el Uraga Sutta. Sin embargo, existe esta distinción: dado que en este verso se pretende que el 'asceta-Buda' sea el 'vencedor del camino', debe entenderse que 'quien ha cruzado la perplejidad' es aquel que, mediante el conocimiento omnisciente, ha cruzado el no-conocimiento respecto a todos los fenómenos, el cual se asemeja a la perplejidad. Pues, según el método antes expuesto, aunque los que han entrado en la corriente y otros, hasta los Paccekabuddhas, han cruzado la perplejidad, en cierto sentido todavía no han cruzado la duda en la medida en que su conocimiento está obstruido por los dominios de un Sakadāgāmī y niveles superiores, hasta el dominio de un Buda. Pero el Bienaventurado ha cruzado la perplejidad en todos los aspectos. 'Deleitado en el Nibbāna' (nibbānābhirato) significa deleitado en el Nibbāna; aquel que, mediante el logro de la fruición (phalasamāpatti), tiene la mente siempre inclinada hacia el Nibbāna. El Bienaventurado es de tal naturaleza. Como se dijo: ‘‘โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสา เอว กถาย ปริโยสาเน, ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ, สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗). “Ciertamente yo, Aggivessana, al término de esa misma charla, establezco, asiento, unifico y concentro mi mente internamente en ese mismo signo de concentración anterior” (MN I 249). อนานุคิทฺโธติ กญฺจิ ธมฺมํ ตณฺหาเคเธน อนนุคิชฺฌนฺโต. โลกสฺส สเทวกสฺส เนตาติ อาสยานุสยานุโลเมน ธมฺมํ เทเสตฺวา ปารายนมหาสมยาทีสุ อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ อปริมาณานํ เทวมนุสฺสานํ สจฺจปฏิเวธสมฺปาทเนน สเทวกสฺส โลกสฺส เนตา, คมยิตา, ตาเรตา, ปารํ สมฺปาเปตาติ อตฺโถ. ตาทินฺติ ตาทิสํ ยถาวุตฺตปฺปการโลกธมฺเมหิ นิพฺพิการนฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. 'Sin codicia alguna' (anānugiddho) significa que no codicia ningún fenómeno mediante la avidez del deseo. 'Guía de este mundo con sus devas' (lokassa sadevakassa netā) significa que, habiendo enseñado el Dhamma de acuerdo con las inclinaciones y tendencias latentes en numerosos discursos como el Pārāyana y el Mahāsamaya, propició la penetración de las verdades a incontables devas y humanos, siendo así el guía, el que hace cruzar y el que lleva a la otra orilla del Nibbāna al mundo junto con sus devas. 'Tādi' significa alguien de tal naturaleza, como se ha descrito, que es inalterable ante las condiciones mundanas. El resto aquí es evidente. ๘๗. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชิน’’นฺติ พุทฺธสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ปรมํ ปรมนฺตี’’ติ. ตตฺถ ปรมํ นาม นิพฺพานํ, สพฺพธมฺมานํ อคฺคํ อุตฺตมนฺติ อตฺโถ. ปรมนฺติ โยธ ญตฺวาติ ตํ ปรมํ ปรมมิจฺเจว โย อิธ สาสเน ญตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน. อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ อกฺขาติ, อตฺตนา ปฏิวิทฺธตฺตา ปเรสํ ปากฏํ กโรติ ‘‘อิทํ นิพฺพาน’’นฺติ, มคฺคธมฺมํ วิภชติ ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อุภยมฺปิ วา อุคฺฆฏิตญฺญูนํ สงฺเขปเทสนาย อาจิกฺขติ, วิปญฺจิตญฺญูนํ วิตฺถารเทสนาย วิภชติ. เอวํ อาจิกฺขนฺโต วิภชนฺโต จ ‘‘อิเธว สาสเน อยํ ธมฺโม, น อิโต พหิทฺธา’’ติ สีหนาทํ นทนฺโต อกฺขาติ จ วิภชติ จ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺม’’นฺติ. ตํ กงฺขฉิทํ มุนึ อเนชนฺติ ตํ เอวรูปํ จตุสจฺจปฏิเวเธน อตฺตโน, เทสนาย จ ปเรสํ กงฺขจฺเฉทเนน กงฺขจฺฉิทํ[Pg.147], โมเนยฺยสมนฺนาคเมน มุนึ, เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาวโต อเนชํ ทุติยํ ภิกฺขุนมาหุ มคฺคเทสินฺติ. 87. Así el Bienaventurado, habiendo señalado al asceta-Buda como el 'vencedor del camino' mediante este verso, ahora, señalando al asceta de impurezas extinguidas (arahant), dijo: 'lo supremo como supremo'. Allí, lo llamado 'supremo' es el Nibbāna, lo más excelente y superior de todas las cosas. 'Quien aquí habiendo conocido lo supremo como lo supremo' se refiere a quien, en esta Enseñanza, ha conocido lo supremo precisamente como supremo mediante el conocimiento de revisión. 'Expone y analiza el Dhamma aquí mismo' significa que proclama el Dhamma del Nibbāna; por haberlo penetrado él mismo, lo hace manifiesto a otros diciendo 'este es el Nibbāna', y analiza el Dhamma del camino diciendo: 'estos son los cuatro fundamentos de la atención... el noble camino óctuple'. O bien, indica ambos a quienes comprenden rápidamente mediante una enseñanza concisa, y los analiza mediante una enseñanza detallada para quienes comprenden a través de la elaboración. Al explicarlo y analizarlo así, lanza un rugido de león proclamando: 'Este Dhamma está solo aquí en la Enseñanza, no fuera de ella'. Por eso se dijo: 'expone y analiza el Dhamma aquí mismo'. 'Aquel sabio que ha cortado la duda, sin impulsos (aneja)': aquel que por la penetración de las cuatro verdades ha cortado su propia duda y la de los demás mediante la enseñanza; es un sabio (muni) por poseer la perfección de la sabiduría (moneyya) y es 'sin impulsos' por la ausencia de deseo (ejā). A él lo llaman el segundo monje, el mostrador del camino (maggadesī). ๘๘. เอวํ อิมาย คาถาย สยํ อนุตฺตรํ มคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เทสนาย อนุตฺตโร มคฺคเทสี สมาโนปิ ทูตมิว เลขวาจกมิว จ รญฺโญ อตฺตโน สาสนหรํ สาสนโชตกญฺจ ‘‘มคฺคเทสิ’’นฺติ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เสกฺขสมณญฺจ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ธมฺมปเท’’ติ. ตตฺถ ปทวณฺณนา ปากฏาเยว. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – โย นิพฺพานธมฺมสฺส ปทตฺตา ธมฺมปเท, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม เทสิตตฺตา อาสยานุรูปโต วา สติปฏฺฐานาทินานปฺปกาเรหิ เทสิตตฺตา สุเทสิเต, มคฺคสมงฺคีปิ อนวสิตมคฺคกิจฺจตฺตา มคฺเค ชีวติ, สีลสํยเมน สญฺญโต, กายาทีสุ สูปฏฺฐิตาย จิรกตาทิสรณาย วา สติยา สติมา, อณุมตฺตสฺสาปิ วชฺชสฺส อภาวโต อนวชฺชตฺตา, โกฏฺฐาสภาเวน จ ปทตฺตา สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาตานิ อนวชฺชปทานิ ภงฺคญาณโต ปภุติ ภาวนาเสวนาย เสวมาโน, ตํ ภิกฺขุนํ ตติยํ มคฺคชีวินฺติ อาหูติ. 88. Así, aunque él mismo es el insuperable mostrador del camino al haber originado el camino, describe al asceta-arahant como el 'mostrador del camino', tal como un mensajero o lector de una carta del rey es llamado el portador y el que ilumina el mensaje real. Ahora, señalando al asceta aprendiz (sekha) y al asceta mundano virtuoso, dijo: 'el que está en la senda del Dhamma'. Aquí, la explicación de los términos es clara, pero este es el método de explicación del significado: es 'senda del Dhamma' (dhammapade) porque es la vía hacia el Dhamma del Nibbāna; está 'bien enseñada' (sudesite) porque se enseña evitando ambos extremos o porque se enseña de diversas formas como los fundamentos de la atención. 'Vive en el camino' significa que aquel que posee el camino vive en él porque aún no ha completado las funciones del mismo. 'Controlado' (saññato) por el control de la conducta. 'Atento' (satimā) porque su atención está bien establecida en el cuerpo, etc., o porque recuerda lo hecho y dicho hace mucho tiempo. 'Recurriendo' (sevamāno) mediante el cultivo de la meditación, desde el conocimiento de la disolución en adelante, de las prácticas irreprochables llamadas los treinta y siete factores del despertar, que son irreprochables por carecer de la más mínima falta. A este tercer monje, los Budas lo llaman el que vive en el camino (maggajīvī). ๘๙. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชีวิ’’นฺติ เสกฺขสมณํ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตํ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ฉทนํ กตฺวานา’’ติ. ตตฺถ ฉทนํ กตฺวานาติ ปติรูปํ กริตฺวา, เวสํ คเหตฺวา, ลิงฺคํ ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. สุพฺพตานนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ. เตสญฺหิ สุนฺทรานิ วตานิ, ตสฺมา เต สุพฺพตาติ วุจฺจนฺติ. ปกฺขนฺทีติ ปกฺขนฺทโก, อนฺโต ปวิสโกติ อตฺโถ. ทุสฺสีโล หิ คูถปฏิจฺฉาทนตฺถํ ติณปณฺณาทิจฺฉทนํ วิย อตฺตโน ทุสฺสีลภาวํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ‘‘อหมฺปิ ภิกฺขู’’ติ ภิกฺขุมชฺเฌ ปกฺขนฺทติ, ‘‘เอตฺตกวสฺเสน ภิกฺขุนา คเหตพฺพํ เอต’’นฺติ ลาเภ ทียมาเน ‘‘อหํ เอตฺตกวสฺโส’’ติ คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทติ, เตน วุจฺจติ ‘‘ฉทนํ กตฺวาน สุพฺพตานํ ปกฺขนฺที’’ติ. จตุนฺนมฺปิ ขตฺติยาทิกุลานํ อุปฺปนฺนํ ปสาทํ อนนุรูปปฏิปตฺติยา ทูเสตีติ กุลทูสโก. ปคพฺโภติ อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน เมตฺตสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. 89. Así, el Bienaventurado, habiendo señalado en este verso al asceta en formación (sekha) y al asceta mundano virtuoso como 'el que vive en el camino' (maggajīvī), ahora, con el fin de señalar a aquel que es de cabeza rapada, con el manto azafrán al cuello y que es un asceta solo por mera convención, dijo: 'habiendo tomado el hábito'. En este contexto, 'habiendo tomado el hábito' (chadanaṃ katvāna) significa habiendo asumido la apariencia, habiendo adoptado el disfraz, portando el signo distintivo. 'De los disciplinados' (subbatānaṃ) se refiere a los Buddhas, Buddhas Pacceka y discípulos; puesto que sus prácticas (vatāni) son excelentes, se les llama 'disciplinados'. 'Intrusivo' (pakkhandī) significa audaz, alguien que se introduce en el grupo. Pues así como se usan hierbas y hojas para cubrir los excrementos, el inmoral, para ocultar su propia condición corrupta, toma el hábito de los disciplinados y se introduce entre los monjes diciendo: 'yo también soy un monje'. Cuando se ofrecen ganancias y se dice: 'esto debe ser tomado por un monje de tantos años de antigüedad', él se adelanta para tomarlo diciendo: 'yo tengo tantos años de antigüedad'. Por eso se dice: 'habiendo tomado el hábito de los disciplinados, uno intrusivo...'. Es un 'corruptor de familias' (kuladūsako) porque corrompe la fe surgida en las personas de cualquiera de las cuatro clases, como los khattiyas y otros, mediante una práctica inapropiada. 'Impúdico' (pagabbho) significa que posee los ocho tipos de impudicia corporal, los cuatro tipos de impudicia verbal y los numerosos tipos de impudicia mental. Este es el resumen aquí; explicaremos los detalles en el comentario al Metta Sutta. กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย [Pg.148] มายาย สมนฺนาคตตฺตา มายาวี. สีลสํยมาภาเวน อสญฺญโต. ปลาปสทิสตฺตา ปลาโป. ยถา หิ ปลาโป อนฺโต ตณฺฑุลรหิโตปิ พหิ ถุเสน วีหิ วิย ทิสฺสติ, เอวมิเธกจฺโจ อนฺโต สีลาทิคุณสารวิรหิโตปิ พหิ สุพฺพตจฺฉทเนน สมณเวเสน สมโณ วิย ทิสฺสติ. โส เอวํ ปลาปสทิสตฺตา ‘‘ปลาโป’’ติ วุจฺจติ. อานาปานสฺสติสุตฺเต ปน ‘‘อปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, นิปฺปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, สุทฺธา สาเร ปติฏฺฐิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๖) เอวํ ปุถุชฺชนกลฺยาโณปิ ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน กปิลสุตฺเต จ ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ (สุ. นิ. ๒๘๔) เอวํ ปราชิตโก ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. ปติรูเปน จรํ สมคฺคทูสีติ ตํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ยถา จรนฺตํ ‘‘อารญฺญิโก อยํ รุกฺขมูลิโก, ปํสุกูลิโก, ปิณฺฑปาติโก, อปฺปิจฺโฉ, สนฺตุฏฺโฐ’’ติ ชโน ชานาติ, เอวํ ปติรูเปน ยุตฺตรูเปน พาหิรมฏฺเฐน อาจาเรน จรนฺโต ปุคฺคโล อตฺตโน โลกุตฺตรมคฺคสฺส, ปเรสํ สุคติมคฺคสฺส จ ทูสนโต ‘‘มคฺคทูสี’’ติ เวทิตพฺโพ. Es 'engañoso' (māyāvī) debido a estar dotado de hipocresía, caracterizada por ocultar lo que se ha hecho. Es 'desenfrenado' (asaññato) por la ausencia de restricción moral. Es 'paja' (palāpo) por su similitud con el tamo o la cáscara vacía. Pues así como la paja, aunque carece de grano en su interior, parece arroz por fuera debido a su cáscara, del mismo modo, en esta enseñanza, alguien, aunque carece de la esencia de las cualidades como la virtud en su interior, exteriormente parece un asceta mediante el disfraz de un asceta al tomar el hábito de los disciplinados. Por ser similar a la paja, se le llama 'paja'. Sin embargo, en el Ānāpānassatisutta se dice: 'Monjes, esta asamblea está libre de paja, esta asamblea no tiene paja, es pura y está establecida en la esencia'; allí, incluso el mundano virtuoso es llamado 'no paja'. Pero aquí y en el Kapilasutta, donde se dice: 'entonces expulsad a la paja, a los que no son ascetas pero se imaginan serlo', se llama 'paja' a aquel que ha cometido una falta de Pārājika. 'El que vive como un simulador es el corruptor del camino' (patirūpena caraṃ samaggadūsī): habiendo tomado el hábito de los disciplinados, actúa de tal manera que la gente piensa: 'este es un morador del bosque, uno que vive al pie de un árbol, un portador de mantos de trapos, uno que vive de limosnas, de pocos deseos, satisfecho'. Al practicar con una conducta que parece apropiada y pulida exteriormente, esta persona debe ser entendida como un 'corruptor del camino' (maggadūsī) porque corrompe el camino supramundano para sí mismo y el camino a un buen destino para los demás. ๙๐. เอวํ อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคทูสี’’ติ ทุสฺสีลํ โวหารมตฺตกสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘เอเต จ ปฏิวิชฺฌี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เอเต จตุโร สมเณ ยถาวุตฺเตน ลกฺขเณน ปฏิวิชฺฌิ อญฺญาสิ สจฺฉากาสิ โย คหฏฺโฐ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา อญฺโญ วา โกจิ, อิเมสํ จตุนฺนํ สมณานํ ลกฺขณสฺสวนมตฺเตน สุตวา, ตสฺเสว ลกฺขณสฺส อริยานํ สนฺติเก สุตตฺตา อริยสาวโก, เตเยว สมเณ ‘‘อยญฺจ อยญฺจ เอวํลกฺขโณ’’ติ ปชานนมตฺเตน สปฺปญฺโญ, ยาทิโส อยํ ปจฺฉา วุตฺโต มคฺคทูสี, อิตเรปิ สพฺเพ เนตาทิสาติ ญตฺวา อิติ ทิสฺวา เอวํ ปาปํ กโรนฺตมฺปิ เอตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวา. ตตฺถายํ โยชนา – เอเต จ ปฏิวิชฺฌิ โย คหฏฺโฐ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, ตสฺส ตาย ปญฺญาย สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ญตฺวา วิหรโต อิติ ทิสฺวา น หาเปติ สทฺธา, เอวํ ปาปกมฺมํ กโรนฺตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวาปิ น หาเปติ, น หายติ, น นสฺสติ สทฺธาติ. 90. Habiendo señalado así en este verso al 'corruptor del camino', el individuo inmoral que es asceta solo por convención, ahora dice: 'y estos él ha penetrado', mostrando que estos tipos no deben ser confundidos entre sí. Su significado es: estos cuatro tipos de ascetas han sido penetrados, conocidos y realizados según las características mencionadas por cualquier persona, ya sea un laico, un khattiya, un brahmán o cualquier otro. Es 'instruido' (sutavā) por el mero hecho de haber oído las características de estos cuatro tipos de ascetas. Es un 'noble discípulo' (ariyasāvako) porque ha oído tales características en presencia de los Nobles. Es 'sabio' (sappañño) por el mero hecho de comprender a estos ascetas así: 'este y aquel tienen tales características'. Sabiendo que 'no todos son como él', es decir, como el corruptor del camino mencionado después, y habiendo visto a ese monje malvado realizando actos malvados, no pierde su fe. En este punto, la construcción es: aquel laico instruido, noble discípulo y sabio que ha penetrado estos cuatro tipos, por medio de esa sabiduría sabe que 'no todos son como él'; así, al ver a un monje malvado realizando una acción malvada, no pierde su fe; su fe no disminuye ni se destruye. เอวํ [Pg.149] อิมาย คาถาย เตสํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปตฺวา อิทานิ อิติ ทิสฺวาปิ ‘‘สพฺเพ เนตาทิสา’’ติ ชานนฺตํ อริยสาวกํ ปสํสนฺโต อาห ‘‘กถญฺหิ ทุฏฺเฐนา’’ติ. ตสฺส สมฺพนฺโธ – เอตเทว จ ยุตฺตํ สุตวโต อริยสาวกสฺส, ยทิทํ เอกจฺจํ ปาปํ กโรนฺตํ อิติ ทิสฺวาปิ สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ชานนํ. กึ การณา? กถญฺหิ ทุฏฺเฐน อสมฺปทุฏฺฐํ, สุทฺธํ อสุทฺเธน สมํ กเรยฺยาติ? ตสฺสตฺโถ – กถญฺหิ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, สีลวิปตฺติยา ทุฏฺเฐน มคฺคทูสินา อทุฏฺฐํ อิตรํ สมณตฺตยํ, สุทฺธํ สมณตฺตยเมวํ อปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ อสุทฺเธน ปจฺฉิเมน โวหารมตฺตกสมเณน สมํ กเรยฺย สทิสนฺติ ชาเนยฺยาติ. สุตฺตปริโยสาเน อุปาสกสฺส มคฺโค วา ผลํ วา น กถิตํ. กงฺขามตฺตเมว หิ ตสฺส ปหีนนฺติ. Habiendo indicado así en este verso que no deben ser confundidos, ahora el Bienaventurado, elogiando al noble discípulo que, incluso viendo tales cosas, sabe que 'no todos son así', dice: '¿pues cómo podría uno igualarlos?'. Su conexión es: esto es precisamente lo adecuado para un noble discípulo instruido: saber que, aunque vea a alguien cometiendo el mal, 'no todos son así'. ¿Por qué razón? Porque ¿cómo podría uno igualar al no corrompido con el corrompido, al puro con el impuro? El significado es: ¿cómo podría un noble discípulo instruido y sabio igualar a los otros tres tipos de ascetas no corrompidos con el corruptor del camino, que está corrompido por su fracaso en la virtud? ¿Cómo podría considerar que los otros tres tipos de ascetas, que son puros, son iguales al último, que es impuro por su conducta corporal impura y es asceta solo de nombre? Al final del discurso, no se mencionó que el discípulo laico alcanzara el camino o el fruto. Simplemente se eliminó su perplejidad sobre este asunto. Con esto concluye el comentario al Cundasutta. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el comentario a la colección breve (Khuddaka-aṭṭhakathā), สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย จุนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha terminado la explicación del Cundasutta del Comentario al Suttanipāta. ๖. ปราภวสุตฺตวณฺณนา 6. Explicación del Parābhavasutta เอวํ เม สุตนฺติ ปราภวสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? มงฺคลสุตฺตํ กิร สุตฺวา เทวานํ เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา มงฺคลสุตฺเต สตฺตานํ วุฑฺฒิญฺจ โสตฺถิญฺจ กถยมาเนน เอกํเสน ภโว เอว กถิโต, โน ปราภโว. หนฺท ทานิ เยน สตฺตา ปริหายนฺติ วินสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ปราภวมฺปิ ปุจฺฉามา’’ติ. อถ มงฺคลสุตฺตํ กถิตทิวสโต ทุติยทิวเส ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตาโย ปราภวสุตฺตํ โสตุกามา อิมสฺมึ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตเชน จ อธิคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. ตโต สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาณตฺโต อญฺญตโร เทวปุตฺโต ภควนฺตํ ปราภวปญฺหํ ปุจฺฉิ. อถ ภควา ปุจฺฉาวเสน อิมํ สุตฺตมภาสิ. ¿Cuál es el origen? Se dice que, tras haber escuchado el Discurso sobre las Bendiciones (Maṅgalasutta), a las deidades les surgió este pensamiento: «En el Discurso sobre las Bendiciones, al hablar sobre el progreso y el bienestar de los seres, el Bienaventurado ha hablado exclusivamente de la prosperidad (bhava), no de la ruina (parābhava). Ea, pues, preguntémosle ahora también sobre aquello por lo cual los seres decaen y perecen, sobre su ruina». Entonces, al día siguiente de haberse expuesto el Discurso sobre las Bendiciones, las deidades de diez mil sistemas de mundos, deseando escuchar el Discurso sobre la Ruina, se reunieron en este único sistema de mundos. Habiendo creado cuerpos sutiles de tal manera que diez, veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, setenta e incluso ochenta de ellos cupieran en el espacio de la punta de un solo cabello, se situaron rodeando al Bienaventurado, quien estaba sentado en el excelente asiento de Buda preparado para Él, resplandeciente, superando en gloria y esplendor a todos los devas, māras y brahmās. Entonces, un cierto joven deva, por orden de Sakka, el soberano de los devas, le planteó al Bienaventurado la pregunta sobre la ruina. Acto seguido, el Bienaventurado expuso este discurso como respuesta a dicha pregunta. ตตฺถ [Pg.150] ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ. ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา คาถา เทวปุตฺเตน วุตฺตา, ‘‘สุวิชาโน ภวํ โหตี’’ติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา เอว อวสานคาถา จ ภควตา วุตฺตา, ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘ปราภวสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. En este contexto, las palabras «Así lo he oído» y demás fueron pronunciadas por el venerable Ānanda. Los versos alternos que comienzan con «Preguntamos a Gotama...» fueron dichos por el joven deva, y los versos que responden a estos, comenzando con «Aquel que prospera es fácil de conocer...», junto con el verso final, fueron pronunciados por el Bienaventurado. A todo este conjunto, una vez reunido, se le denomina el Discurso sobre la Ruina (Parābhavasutta). En cuanto a lo que debe decirse sobre las palabras «Así lo he oído» y demás, todo ello será explicado en el comentario al Discurso sobre las Bendiciones. ๙๑. ปราภวนฺตํ ปุริสนฺติอาทีสุ ปน ปราภวนฺตนฺติ ปริหายนฺตํ วินสฺสนฺตํ. ปุริสนฺติ ยํกิญฺจิ สตฺตํ ชนฺตุํ. มยํ ปุจฺฉาม โคตมาติ เสสเทเวหิ สทฺธึ อตฺตานํ นิทสฺเสตฺวา โอกาสํ กาเรนฺโต โส เทวปุตฺโต โคตฺเตน ภควนฺตํ อาลปติ. ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺมาติ มยญฺหิ ภวนฺตํ ปุจฺฉิสฺสามาติ ตโต ตโต จกฺกวาฬา อาคตาติ อตฺโถ. เอเตน อาทรํ ทสฺเสติ. กึ ปราภวโต มุขนฺติ เอวํ อาคตานํ อมฺหากํ พฺรูหิ ปราภวโต ปุริสสฺส กึ มุขํ, กึ ทฺวารํ, กา โยนิ, กึ การณํ, เยน มยํ ปราภวนฺตํ ปุริสํ ชาเนยฺยามาติ อตฺโถ. เอเตน ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ปราภวโต ปุริสสฺส ปราภวการณํ ปุจฺฉติ. ปราภวการเณ หิ ญาเต เตน การณสามญฺเญน สกฺกา โย โกจิ ปราภวปุริโส ชานิตุนฺติ. 91. En los versos que comienzan con «A una persona en ruina», el término «parābhavantaṃ» significa aquel que decae, el que perece. «Purisaṃ» se refiere a cualquier ser o individuo. Con las palabras «Preguntamos a Gotama», el joven deva, aludiendo a sí mismo junto con los demás devas y solicitando la venia, se dirige al Bienaventurado por su nombre de clan. «Habiendo venido para preguntar al Bienaventurado» significa: «Hemos venido desde diversos sistemas de mundos con el fin de preguntar al Bienaventurado». Con esto muestra su respeto. «¿Cuál es la causa de la ruina?» significa: «Díganos a nosotros, que hemos venido así, cuál es la causa para que un hombre entre en ruina, cuál es la puerta, el origen, el motivo por el cual podríamos reconocer a una persona que está en decadencia». Con esto, pregunta por la causa de la ruina de la persona mencionada en el verso; pues una vez que se conoce la causa de la ruina, mediante la generalización de dicho motivo, es posible identificar a cualquier persona que esté en proceso de ruina. ๙๒. อถสฺส ภควา สุฏฺฐุ ปากฏีกรณตฺถํ ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ปราภวมุขํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘สุวิชาโน ภว’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ภวํ วฑฺฒนฺโต อปริหายนฺโต ปุริโส, โส สุวิชาโน โหติ, สุเขน อกสิเรน อกิจฺเฉน สกฺกา วิชานิตุํ. โยปายํ ปราภวตีติ ปราภโว, ปริหายติ วินสฺสติ, ยสฺส ตุมฺเห ปราภวโต ปุริสสฺส มุขํ มํ ปุจฺฉถ, โสปิ สุวิชาโน. กถํ? อยญฺหิ ธมฺมกาโม ภวํ โหติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ กาเมติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, สุณาติ, ปฏิปชฺชติ, โส ตํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหติ. อิตโรปิ ธมฺมเทสฺสี ปราภโว, ตเมว ธมฺมํ เทสฺสติ, น กาเมติ, น ปิเหติ, น ปตฺเถติ, น สุณาติ, น ปฏิปชฺชติ, โส ตํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหตีติ. เอวเมตฺถ ภควา ปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺโต อตฺถโต ธมฺมกามตํ ภวโต มุขํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมเทสฺสิตํ ปราภวโต มุขํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ. 92. Entonces, con el fin de hacerlo plenamente evidente para él, el Bienaventurado, mostrando los opuestos y mediante una enseñanza basada en personas (puggalādhiṭṭhāna), dijo: «Aquel que prospera es fácil de conocer», señalando así la causa de la ruina. Su significado es este: aquel hombre que incrementa su bienestar y no decae, es «suvijāno», fácil de reconocer, pues se le puede identificar con felicidad, sin esfuerzo ni dificultad. Por otro lado, aquel que se encamina a la ruina es llamado «parābhavo», aquel que decae y perece; aquel hombre en ruina por cuya causa me preguntáis, también es fácil de conocer. ¿Cómo? Pues aquel que ama el Dhamma prospera: ama, anhela, desea, escucha y practica el Dhamma de los diez cursos de acción saludable. Debido a que puede ser reconocido al ver u oír sobre su conducta, es fácil de conocer. El otro, en cambio, el que detesta el Dhamma, cae en la ruina: detesta ese mismo Dhamma, no lo ama, no lo anhela, no lo desea, no lo escucha ni lo practica. Debido a que puede ser reconocido al ver u oír sobre su mala conducta, es fácil de conocer. De este modo, debe entenderse que aquí el Bienaventurado, al mostrar los opuestos, señala que el amor por el Dhamma es la causa de la prosperidad y que el detestar el Dhamma es la causa de la ruina. ๙๓. อถ [Pg.151] สา เทวตา ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทมานา อาห ‘‘อิติ เหต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – อิติ หิ ยถา วุตฺโต ภควตา, ตเถว เอตํ วิชานาม, คณฺหาม, ธาเรม, ปฐโม โส ปราภโว โส ธมฺมเทสฺสิตาลกฺขโณ ปฐโม ปราภโว. ยานิ มยํ ปราภวมุขานิ วิชานิตุํ อาคตมฺหา, เตสุ อิทํ ตาว เอกํ ปราภวมุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิคฺคโห, ปราภวนฺติ เอเตนาติ ปราภโว. เกน จ ปราภวนฺติ? ยํ ปราภวโต มุขํ, การณํ, เตน. พฺยญฺชนมตฺเตน เอว หิ เอตฺถ นานากรณํ, อตฺถโต ปน ปราภโวติ วา ปราภวโต มุขนฺติ วา นานากรณํ นตฺถิ. เอวเมกํ ปราภวโต มุขํ วิชานามาติ อภินนฺทิตฺวา ตโต ปรํ ญาตุกามตายาห ‘‘ทุติยํ ภควา พฺรูหิ, กึ ปราภวโต มุข’’นฺติ. อิโต ปรญฺจ ตติยํ จตุตฺถนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยนตฺโถ เวทิตพฺโพ. 93. Entonces, esa deidad, regocijándose en las palabras del Bienaventurado, dijo: «Así es esto». Su significado es: «Así, tal como ha sido expuesto por el Bienaventurado, de esa misma manera lo comprendemos, lo aceptamos y lo recordamos». «Esa es la primera causa de ruina» significa: «La característica de esa primera ruina es la de detestar el Dhamma. De entre las causas de ruina que hemos venido a conocer, hasta ahora esta ha sido declarada como una causa de ruina». El análisis de la palabra es este: «parābhava» es aquello mediante lo cual los hombres caen en la ruina. ¿Y por qué caen en la ruina? Por la causa o motivo de la ruina. En este caso, la diferencia reside únicamente en la expresión, pues en cuanto al sentido, no hay distinción entre decir «una ruina» o «una causa de ruina». Habiéndose regocijado así, diciendo «comprendemos esta causa de ruina», y movido por el deseo de conocer las demás, el deva dijo: «Díganos la segunda, Bienaventurado: ¿cuál es la causa de la ruina?». El significado de los versos siguientes que hablan de la tercera, la cuarta y las demás, debe entenderse de la misma manera. ๙๔. พฺยากรณปกฺเขปิ จ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ ปราภวมุเขหิ สมนฺนาคตา, น เอโกเยว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เตสํ เตสํ ตานิ ตานิ ปราภวมุขานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อสนฺตสฺส ปิยา โหนฺตี’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว เทสนาย นานาวิธานิ ปราภวมุขานิ พฺยากาสีติ เวทิตพฺพา. 94. En la sección de las respuestas también, dado que diversos seres poseen diversas causas de ruina —pues no ocurre que uno solo posea todas, ni que todos posean una sola—, el Bienaventurado, con el fin de mostrar las distintas causas de su ruina, las explicó mediante una enseñanza basada en personas, comenzando con el verso «Los malos le son queridos». ตตฺรายํ สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา – อสนฺโต นาม ฉ สตฺถาโร, เย วา ปนญฺเญปิ อวูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต อสนฺโต อสฺสปิยา โหนฺติ สุนกฺขตฺตาทีนํ อเจลกโกรขตฺติยาทโย วิย. สนฺโต นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา. เย วา ปนญฺเญปิ วูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต สนฺเต น กุรุเต ปิยํ, อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กุรุเตติ อตฺโถ. เวเนยฺยวเสน เหตฺถ วจนเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สนฺเต น กุรุเตติ สนฺเต น เสวตีติ อตฺโถ, ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทวิทู มนฺเตนฺติ. ปิยนฺติ ปิยมาโน, ตุสฺสมาโน, โมทมาโนติ อตฺโถ. อสตํ [Pg.152] ธมฺโม นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, ทสากุสลกมฺมปถา วา. ตํ อสตํ ธมฺมํ โรเจติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, เสวติ. เอวเมตาย คาถาย อสนฺตปิยตา, สนฺตอปฺปิยตา, อสทฺธมฺมโรจนญฺจาติ ติวิธํ ปราภวโต มุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ปุริโส ปราภวติ ปริหายติ, เนว อิธ น หุรํ วุฑฺฒึ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. วิตฺถารํ ปเนตฺถ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ คาถาวณฺณนายํ วกฺขาม. Esta es la explicación concisa del significado: Los 'malos' son los seis maestros, o cualesquiera otros cuyas acciones corporales, verbales y mentales no son pacíficas. Los malos le son queridos como el asceta desnudo Kora el Khattiya y otros lo fueron para Sunakkhatta y demás. Los 'buenos' son los Budas, los Paccekabuddhas y los discípulos de un Buda, o cualesquiera otros que posean acciones corporales, verbales y mentales tranquilas. No trata a los buenos como queridos: el significado es que no los considera queridos, atractivos, deseables ni agradables para sí mismo. Por la disposición de los seres a ser guiados, se ha hecho aquí una distinción en el enunciado. O bien, 'no trata a los buenos como queridos' significa que no frecuenta a los buenos; así como en el sentido de 'sirve al rey', los conocedores del lenguaje consideran que 'trata al rey como querido'. 'Querido' significa tener un corazón afectuoso, estar complacido y regocijarse. El 'Dhamma de los malos' se refiere a las sesenta y dos visiones especulativas o a los diez cursos de kamma insalubre. Él aprueba el Dhamma de los malos: lo anhela, lo desea y lo frecuenta. Así, en este verso, se dice que las causas de la ruina son triples: tener afecto por los malos, no tener afecto por los buenos y aprobar el Dhamma de los malos. Una persona que posee estas cualidades fracasa y decae. No logra progreso ni en este mundo ni en el más allá; por lo tanto, se llama una 'causa de ruina'. Explicaremos esto en detalle en el comentario del verso 'No asociarse con necios, asociarse con los sabios'. ๙๖. นิทฺทาสีลี นาม โย คจฺฉนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, ติฏฺฐนฺโตปิ, สยาโนปิ นิทฺทายติเยว. สภาสีลี นาม สงฺคณิการามตํ, ภสฺสารามตมนุยุตฺโต. อนุฏฺฐาตาติ วีริยเตชวิรหิโต อุฏฺฐานสีโล น โหติ, อญฺเญหิ โจทิยมาโน คหฏฺโฐ วา สมาโน คหฏฺฐกมฺมํ, ปพฺพชิโต วา ปพฺพชิตกมฺมํ อารภติ. อลโสติ ชาติอลโส, อจฺจนฺตาภิภูโต ถิเนน ฐิตฏฺฐาเน ฐิโต เอว โหติ, นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโน เอว โหติ, อตฺตโน อุสฺสาเหน อญฺญํ อิริยาปถํ น กปฺเปติ. อตีเต อรญฺเญ อคฺคิมฺหิ อุฏฺฐิเต อปลายนอลสา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อยเมตฺถ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท, ตโต ลามกปริจฺเฉเทนาปิ ปน อลโส อลโสตฺเวว เวทิตพฺโพ. ธโชว รถสฺส, ธูโมว อคฺคิโน, โกโธ ปญฺญาณมสฺสาติ โกธปญฺญาโณ. โทสจริโต ขิปฺปโกปี อรุกูปมจิตฺโต ปุคฺคโล เอวรูโป โหติ. อิมาย คาถาย นิทฺทาสีลตา, สภาสีลตา, อนุฏฺฐานตา, อลสตา, โกธปญฺญาณตาติ ปญฺจวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต เนว คหฏฺโฐ คหฏฺฐวุฑฺฒึ, น ปพฺพชิโต ปพฺพชิตวุฑฺฒึ ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ปริหายติเยว ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. 96. 'Letárgico' es aquel que siempre dormita, ya sea al caminar, al estar sentado, al estar de pie o al estar acostado. 'Amante de la compañía' es aquel dedicado a la vida social y que se deleita en la charla. 'Sin iniciativa' significa carecer del poder de la energía y el vigor, aquel que no tiene el hábito del esfuerzo; incluso siendo incitado por otros, sea laico o monje, no emprende el trabajo: las tareas del hogar en el caso de un laico, o las tareas monásticas en el caso de un monje. 'Indolente' es aquel perezoso por naturaleza, absolutamente dominado por la torpeza, de modo que permanece de pie donde está de pie, y sentado donde está sentado; por su propio esfuerzo ni siquiera cambia de postura. Un ejemplo aquí es el de aquellos en el pasado que eran tan indolentes que no huían de un incendio forestal. Esta es la delimitación extrema, pero aquel que es indolente en menor grado también debe ser entendido como indolente. Así como un estandarte identifica a un carro, o el humo al fuego, cuando alguien manifiesta ira, se dice que es 'conocido por su ira'. Es una persona de temperamento colérico, que se irrita rápidamente y cuya mente es como una herida abierta. En este verso se mencionan cinco causas de ruina: el letargo, la sociabilidad excesiva, la falta de iniciativa, la indolencia y la manifestación de ira. Quien posee esto, si es laico, no logra la prosperidad de un laico; si es monje, no logra la prosperidad de un monje. Por el contrario, tal persona simplemente decae y fracasa; por lo tanto, se llama una 'causa de ruina'. ๙๘. มาตาติ ชนิกา เวทิตพฺพา. ปิตาติ ชนโกเยว. ชิณฺณกํ สรีรสิถิลตาย. คตโยพฺพนํ โยพฺพนาติกฺกเมน อาสีติกํ วา นาวุติกํ วา สยํ กมฺมานิ กาตุมสมตฺถํ. ปหุ สนฺโตติ สมตฺโถ สมาโน สุขํ ชีวมาโน. น ภรตีติ น โปเสติ. อิมาย คาถาย มาตาปิตูนํ อภรณํ, อโปสนํ, อนุปฏฺฐานํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ยํ ตํ – 98. Debe entenderse por 'madre' a la progenitora. Por 'padre', solo al progenitor. 'Envejecidos' por la debilidad del cuerpo. 'Pasada su juventud' por el transcurso de la edad, teniendo ochenta o noventa años, siendo incapaces de realizar sus propios trabajos. 'Siendo capaz' significa que, teniendo los medios y viviendo cómodamente, 'no los mantiene', es decir, no los sustenta. En este verso, se declara como una única causa de ruina el no mantener, no sustentar y no servir a la madre y al padre. Pues aquel que posee esta cualidad no alcanza aquello que se dice: ‘‘ตาย [Pg.153] นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา; อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖; อ. นิ. ๔.๖๓) – 'Por ese servicio a la madre y al padre, los sabios lo alaban en este mundo, y tras la muerte se regocija en el cielo'. มาตาปิตุภรเณ อานิสํสํ วุตฺตํ. ตํ น ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘มาตาปิตโรปิ น ภรติ, กํ อญฺญํ ภริสฺสตี’’ติ นินฺทญฺจ วชฺชนียตญฺจ ทุคฺคติญฺจ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. Se ha mencionado el beneficio de mantener a los padres. Él no lo alcanza; por el contrario, simplemente fracasa, incurriendo en reproche así: '¿Si ni siquiera mantiene a su padre y a su madre, a quién más mantendrá?'. Al caer en el vituperio, en la reprobación y en un destino desdichado, simplemente se arruina; por lo tanto, se llama una 'causa de ruina'. ๑๐๐. ปาปานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมณํ, สมิตตฺตา สมณํ. พฺราหฺมณกุลปฺปภวมฺปิ วา พฺราหฺมณํ, ปพฺพชฺชุปคตํ สมณํ, ตโต อญฺญํ วาปิ ยํกิญฺจิ ยาจนกํ. มุสาวาเทน วญฺเจตีติ ‘‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’’ติ ปวาเรตฺวา ยาจิโต วา ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา อปฺปทาเนน ตสฺส ตํ อาสํ วิสํวาเทติ. อิมาย คาถาย พฺราหฺมณาทีนํ มุสาวาเทน วญฺจนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต อิธ นินฺทํ, สมฺปราเย ทุคฺคตึ สุคติยมฺปิ อธิปฺปายวิปตฺติญฺจ ปาปุณาติ. วุตฺตญฺเหตํ – 100. Es un 'Brahmán' por haber expulsado los males, y un 'asceta' (samaṇa) por haberlos apaciguado. O bien, un Brahmán es aquel nacido en una familia de brahmanes y un asceta es aquel que ha partido a la vida sin hogar. O cualquier otro 'mendicante' se refiere a cualquier suplicante. 'Engaña con palabras falsas' significa que, después de haberlo invitado diciendo: 'Diga, venerable, qué necesita', o habiendo prometido cumplir su petición, luego defrauda su esperanza al no darle nada. En este verso, se declara como una única causa de ruina el engañar a un brahmán u otros con palabras falsas. Quien hace esto recibe reproches aquí en este mundo, y en la vida futura cae en un destino desdichado; incluso si renace en un buen destino, sufre el fracaso en sus propósitos. Pues se ha dicho: ‘‘ทุสฺสีลสฺส สีลวิปนฺนสฺส ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕). 'Una persona inmoral, que falla en su conducta, adquiere una mala reputación'. ตถา – Así también: ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ จตูหิ? มุสาวาที โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๘๒). 'Monjes, aquel que posee cuatro cualidades es arrojado al infierno como si fuera llevado allí. ¿Cuáles cuatro? Es un mentiroso...', etc. ตถา – Así también: ‘‘อิธ, สาริปุตฺต, เอกจฺโจ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ, ‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’ติ, โส เยน ปวาเรติ, ตํ น เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส โหติ เฉทคามินี. อิธ ปน สาริปุตฺต…เป… โส เยน ปวาเรติ, น ตํ ยถาธิปฺปายํ เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส น โหติ ยถาธิปฺปายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๙). 'Aquí, Sāriputta, alguien se acerca a un asceta o a un brahmán y lo invita diciendo: "Diga, venerable, qué necesita", pero no le da aquello con lo que lo invitó. Si al morir en ese estado regresa a este mundo, cualquier negocio que emprenda terminará en pérdida. Pero aquí, Sāriputta... no le da lo que pidió según su deseo. Si al morir en ese estado regresa a este mundo, cualquier negocio que emprenda no cumplirá sus expectativas'. เอวมิมานิ [Pg.154] นินฺทาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ. Así, al incurrir en estos reproches y demás consecuencias indeseables, simplemente se arruina; por lo tanto, se ha dicho que es una 'causa de ruina'. ๑๐๒. ปหูตวิตฺโตติ ปหูตชาตรูปรชตมณิรตโน. สหิรญฺโญติ สกหาปโณ. สโภชโนติ อเนกสูปพฺยญฺชนโภชนสมฺปนฺโน. เอโก ภุญฺชติ สาทูนีติ สาทูนิ โภชนานิ อตฺตโน ปุตฺตานมฺปิ อทตฺวา ปฏิจฺฉนฺโนกาเส ภุญฺชตีติ เอโก ภุญฺชติ สาทูนิ. อิมาย คาถาย โภชนคิทฺธตาย โภชนมจฺฉริยํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต นินฺทํ วชฺชนียํ ทุคฺคตินฺติ เอวมาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ. วุตฺตนเยเนว สพฺพํ สุตฺตานุสาเรน โยเชตพฺพํ, อติวิตฺถารภเยน ปน อิทานิ โยชนานยํ อทสฺเสตฺวา อตฺถมตฺตเมว ภณาม. 102. «Con abundante riqueza» (pahūtavitto) se refiere a quien posee abundancia de oro, plata, gemas y joyas. «Con bienes» (sahirañño) significa con monedas (kahāpaṇas). «Con comida» (sabhojano) significa provisto de diversos tipos de sopas, guarniciones y alimentos. «Come delicias solo» (eko bhuñjati sādūni) se refiere a quien, sin dar alimentos deliciosos ni siquiera a sus propios hijos, los consume en un lugar oculto. En este verso, debido a la avidez por la comida, se menciona como una causa de ruina el egoísmo respecto a los alimentos. En verdad, quien posee esta característica incurre en reproche, es alguien a ser evitado y se dirige hacia estados de miseria; por lo tanto, se dice que es una «causa de ruina». Todo debe ser interpretado siguiendo el discurso conforme al método ya expuesto, pero para evitar una extensión excesiva, ahora expondremos solo el significado sin mostrar el método detallado de construcción gramatical. ๑๐๔. ชาติตฺถทฺโธ นาม โย ‘‘อหํ ชาติสมฺปนฺโน’’ติ มานํ ชเนตฺวา เตน ถทฺโธ วาตปูริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาโต หุตฺวา น กสฺสจิ โอนมติ. เอส นโย ธนโคตฺตตฺถทฺเธสุ. สญฺญาตึ อติมญฺเญตีติ อตฺตโน ญาติมฺปิ ชาติยา อติมญฺญติ สกฺยา วิย วิฏฏูภํ. ธเนนาปิ จ ‘‘กปโณ อยํ ทลิทฺโท’’ติ อติมญฺญติ, สามีจิมตฺตมฺปิ น กโรติ, ตสฺส เต ญาตโย ปราภวเมว อิจฺฉนฺติ. อิมาย คาถาย วตฺถุโต จตุพฺพิธํ, ลกฺขณโต เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. 104. Se llama «orgulloso de su casta» (jātitthaddho) a aquel que, generando el engreimiento de pensar «yo poseo un nacimiento superior», se vuelve rígido por dicho orgullo e hinchado como un odre lleno de aire, sin inclinarse ante nadie. Este mismo método debe aplicarse a quienes son orgullosos de su riqueza y de su linaje. «Desprecia a sus parientes» (saññātiṃ atimaññeti) significa que desprecia incluso a sus propios familiares basándose en su casta, tal como los Sakyas hicieron con Viḍūḍabha. También desprecia a otros por su riqueza, pensando «este es un indigente, un pobre», y no les ofrece ni siquiera el respeto mínimo debido; por ello, sus parientes solo desean su ruina. En este verso se mencionan cuatro tipos de orgullo según la base, pero que constituyen una sola causa de ruina según su característica. ๑๐๖. อิตฺถิธุตฺโตติ อิตฺถีสุ สารตฺโต, ยํกิญฺจิ อตฺถิ, ตํ สพฺพมฺปิ ทตฺวา อปราปรํ อิตฺถึ สงฺคณฺหาติ. ตถา สพฺพมฺปิ อตฺตโน สนฺตกํ นิกฺขิปิตฺวา สุราปานปยุตฺโต สุราธุตฺโต. นิวตฺถสาฏกมฺปิ นิกฺขิปิตฺวา ชูตกีฬนมนุยุตฺโต อกฺขธุตฺโต. เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ ยํกิญฺจิปิ ลทฺธํ โหติ, ตสฺส วินาสนโต ลทฺธํ ลทฺธํ วินาเสตีติ เวทิตพฺโพ. เอวํวิโธ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ติวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. 106. «Mujeriego» (itthidhutto) es aquel apasionado por las mujeres que, tras entregarles todo lo que posee, intenta ganarse a una tras otra. Del mismo modo, el «adicto al alcohol» (surādhutto) es quien, descuidando todas sus pertenencias, se entrega al consumo de licores. El «adicto al juego» (akkhadhutto) es quien, descuidando incluso su propia vestimenta, se dedica a los juegos de azar. Mediante estos tres casos, cualquier cosa que haya ganado se disipa; por lo tanto, debe entenderse que «disipa lo que ha ganado». Alguien así ciertamente se encamina a la ruina; por eso, en este verso se mencionan estos tres tipos como causas de ruina. ๑๐๘. เสหิ ทาเรหีติ อตฺตโน ทาเรหิ. โย อตฺตโน ทาเรหิ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา เวสิยาสุ ปทุสฺสติ, ตถา ปรทาเรสุ, โส [Pg.155] ยสฺมา เวสีนํ ธนปฺปทาเนน ปรทารเสวเนน จ ราชทณฺฑาทีหิ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ทุวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. 108. «Con sus propias esposas» (sehi dārehi) se refiere a las mujeres legítimas. Aquel que, no estando satisfecho con sus propias esposas, es visto con prostitutas o con las esposas de otros, se encamina a la ruina porque gasta su riqueza en prostitutas y, al frecuentar a las esposas ajenas, se expone al castigo real y otros daños. Por lo tanto, en este verso se mencionan estos dos tipos como causas de ruina. ๑๑๐. อตีตโยพฺพโนติ โยพฺพนมติจฺจ อาสีติโก วา นาวุติโก วา หุตฺวา อาเนติ ปริคฺคณฺหาติ. ติมฺพรุตฺถนินฺติ ติมฺพรุผลสทิสตฺถนึ ตรุณทาริกํ. ตสฺสา อิสฺสา น สุปตีติ ‘‘ทหราย มหลฺลเกน สทฺธึ รติ จ สํวาโส จ อมนาโป, มา เหว โข ตรุณํ ปตฺเถยฺยา’’ติ อิสฺสาย ตํ รกฺขนฺโต น สุปติ. โส ยสฺมา กามราเคน จ อิสฺสาย จ ฑยฺหนฺโต พหิทฺธา กมฺมนฺเต จ อปฺปโยเชนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย อิมํ อิสฺสาย อสุปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. 110. «Pasada la juventud» (atītayobbbano) se refiere a quien ha superado su juventud y, teniendo ochenta o noventa años, toma y desposa a una joven. «Con pechos como frutos de timbaru» (timbarutthaninti) se refiere a una muchacha joven cuyos pechos son como el fruto del timbaru. «No duerme por celos hacia ella» significa que, pensando: «el placer y la convivencia con un hombre anciano son desagradables para una joven; ojalá no desee a un joven», no duerme mientras la vigila por celos. Dado que tal hombre se consume por el deseo sensual y los celos, y no se dedica a sus labores externas, ciertamente cae en la ruina. Por ello, en este verso se menciona el no dormir a causa de los celos como una causa de ruina. ๑๑๒. โสณฺฑินฺติ มจฺฉมํสาทีสุ โลลํ เคธชาติกํ. วิกิรณินฺติ เตสํ อตฺถาย ธนํ ปํสุกํ วิย วิกิริตฺวา นาสนสีลํ. ปุริสํ วาปิ ตาทิสนฺติ ปุริโส วาปิ โย เอวรูโป โหติ, ตํ โย อิสฺสริยสฺมึ ฐเปติ, ลญฺฉนมุทฺทิกาทีนิ ทตฺวา ฆราวาเส กมฺมนฺเต วา วณิชฺชาทิโวหาเรสุ วา ตเทว วาวฏํ กาเรติ. โส ยสฺมา ตสฺส โทเสน ธนกฺขยํ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ตถาวิธสฺส อิสฺสริยสฺมึ ฐปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. 112. «Viciosa» (soṇḍiṃ) se refiere a una mujer con una naturaleza codiciosa y ávida de pescado, carne y licores. «Malgastadora» (vikiraṇiṃ) es aquella que, para obtener tales cosas, derrocha el dinero como si fuera polvo, teniendo el hábito de disiparlo. «O a un hombre de similar naturaleza» indica que también puede ser un hombre con tales características. «A quien pone en autoridad» (issariyasmiṃ ṭhapeti) se refiere a quien, tras entregarle el sello y otros símbolos de poder, lo designa para administrar el hogar, las tareas agrícolas o negocios comerciales. Dado que, debido a las faltas de tal persona, la riqueza se agota y el dueño cae en la ruina, en este verso se menciona el poner a alguien así en autoridad como una causa de ruina. ๑๑๔. อปฺปโภโค นาม สนฺนิจิตานญฺจ โภคานํ อายมุขสฺส จ อภาวโต. มหาตณฺโหติ มหติยา โภคตณฺหาย สมนฺนาคโต, ยํ ลทฺธํ, เตน อสนฺตุฏฺโฐ. ขตฺติเย ชายเต กุเลติ ขตฺติยานํ กุเล ชายติ. โส จ รชฺชํ ปตฺถยตีติ โส เอตาย มหาตณฺหตาย อนุปาเยน อุปฺปฏิปาฏิยา อตฺตโน ทายชฺชภูตํ อลพฺภเนยฺยํ วา ปรสนฺตกํ รชฺชํ ปตฺเถติ, โส เอวํ ปตฺเถนฺโต ยสฺมา ตมฺปิ อปฺปกํ โภคํ โยธาชีวาทีนํ ทตฺวา รชฺชํ อปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย รชฺชปตฺถนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. 114. Se llama «de pocos bienes» (appabhogo) a quien carece de riqueza acumulada y de fuentes de ingresos. «Gran deseo» (mahātaṇho) significa alguien poseído por una inmensa sed de riqueza, que no está satisfecho con lo que obtiene. «Nace en una familia de khattiyas» (khattiye jāyate kule) significa que nace en un linaje de nobles guerreros. «Él aspira al reino» significa que, debido a ese gran deseo, aspira al poder real ya sea por medios inadecuados y fuera de su turno sobre su propia herencia, o desea un reino ajeno que no le corresponde obtener. Al aspirar de este modo, dado que entrega incluso su poca riqueza a guerreros y otros sin llegar a obtener el reino, cae en la ruina. Por lo tanto, en este verso se menciona la aspiración al reino como una causa de ruina. ๑๑๕. อิโต [Pg.156] ปรํ ยทิ สา เทวตา ‘‘เตรสมํ ภควา พฺรูหิ…เป… สตสหสฺสิมํ ภควา พฺรูหี’’ติ ปุจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ภควา กเถยฺย. ยสฺมา ปน สา เทวตา ‘‘กึ อิเมหิ ปุจฺฉิเตหิ, เอกเมตฺถ วุฑฺฒิกรํ นตฺถี’’ติ ตานิ ปราภวมุขานิ อสุยฺยมานา เอตฺตกมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ, ตสฺมา ภควา ตสฺสาสยํ วิทิตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ ‘‘เอเต ปราภเว โลเก’’ติ. 115. Si después de esto, aquella deidad hubiera preguntado: «Señor, dime la decimotercera... dime la centésima milésima», el Bienaventurado se las habría explicado. Pero dado que la deidad pensó: «¿Qué gano preguntando por estas, si ninguna de ellas es una causa de progreso?», no deseando escuchar más causas de ruina y sintiéndose compungida tras haber preguntado hasta aquí, guardó silencio. Por ello, el Bienaventurado, conociendo su disposición y para concluir la enseñanza, pronunció este verso: «Estas causas de ruina en el mundo...». ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ปริวีมํสาย สมนฺนาคโต. สมเวกฺขิยาติ ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขิตฺวา. อริโยติ น มคฺเคน, น ผเลน, อปิจ โข, ปน เอตสฺมึ ปราภวสงฺขาเต อนเย น อิริยตีติ อริโย. เยน ทสฺสเนน ยาย ปญฺญาย ปราภเว ทิสฺวา วิวชฺเชติ, เตน สมฺปนฺนตฺตา ทสฺสนสมฺปนฺโน. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เอวรูโป สิวํ เขมมุตฺตมมนุปทฺทวํ เทวโลกํ ภชติ, อลฺลียติ, อุปคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาปริโยสาเน ปราภวมุขานิ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวคานุรูปํ โยนิโส ปทหิตฺวา โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานิ ปตฺตา เทวตา คณนํ วีติวตฺตา. ยถาห – En este contexto, «sabio» (paṇḍito) es aquel dotado de capacidad de investigación y discernimiento. «Habiendo examinado» (samavekkhiyā) significa tras haber investigado con el ojo de la sabiduría. «Noble» (ariyo) no se refiere aquí a la realización del sendero o el fruto, sino a aquel que no se conduce hacia lo que no es noble, es decir, hacia las causas de la ruina. Es «dotado de visión» porque posee la sabiduría para ver y evitar la ruina. «Busca un mundo auspicioso» (sa lokaṃ bhajate sivaṃ) significa que tal hombre alcanza y se encamina hacia el mundo celestial, el cual es pacífico, seguro, supremo y libre de calamidades. Al concluir la enseñanza, innumerables deidades que escucharon sobre las causas de la ruina, esforzándose diligentemente según el sentido de urgencia surgido en ellas, alcanzaron los frutos de entrada en la corriente, de quien retorna una sola vez y de quien ya no retorna. Tal como se ha dicho: ‘‘มหาสมยสุตฺเต จ, อโถ มงฺคลสุตฺตเก; สมจิตฺเต ราหุโลวาเท, ธมฺมจกฺเก ปราภเว. ‘‘Tanto en el Discurso de la Gran Asamblea (Mahāsamaya Sutta) como en el Discurso de las Bendiciones (Maṅgala Sutta); en el Discurso de la Mente Equánime (Samacitta Sutta), en el Consejo a Rāhula (Rāhulovāda Sutta), en el Discurso de la Rueda del Dhamma (Dhammacakka Sutta) y en el Discurso de la Caída (Parābhava Sutta). ‘‘เทวตาสมิตี ตตฺถ, อปฺปเมยฺยา อสงฺขิยา; ธมฺมาภิสมโย เจตฺถ, คณนาโต อสงฺขิโย’’ติ. La asamblea de deidades allí fue inconmensurable e incontable; y aquí, la comprensión del Dhamma no puede ser computada por medio de números’’. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย De la Paramatthajotikā, el comentario de los textos breves (Khuddaka-aṭṭhakathā), สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ปราภวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado la explicación del Parābhava Sutta dentro del comentario del Suttanipāta. ๗. อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา 7. Explicación del Aggikabhāradvāja Sutta. เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตํ, ‘‘วสลสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยน ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ [Pg.157] โวโลเกนฺโต อคฺคิกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ สรณสิกฺขาปทานํ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ สรณํ คนฺตฺวา สิกฺขาปทานิ สมาทิยิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ปวตฺตาย กถาย พฺราหฺมเณน ธมฺมเทสนํ ยาจิโต อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทึ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วณฺณยิสฺสาม, ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมย’’นฺติอาทิ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Así lo he oído) es el inicio del Aggikabhāradvāja Sutta, también llamado ‘Vasala Sutta’ (Discurso sobre el Paria). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el parque de Anāthapiṇḍika. Según el método expuesto en el Kasibhāradvāja Sutta, al terminar sus deberes tras la comida, observando el mundo con su ojo de buda, vio que el brahmán Aggikabhāradvāja poseía las condiciones de apoyo (upanissaya) para los refugios y los preceptos. Sabiendo que: ‘Al ir yo allí, surgirá una conversación; luego, al final de la charla, habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma, este brahmán tomará refugio y asumirá los preceptos’, se dirigió allí y, mediante la conversación entablada, a petición del brahmán por una enseñanza, pronunció este discurso. En este contexto, explicaremos ‘Evaṃ me sutaṃ’, etc., en la explicación del Maṅgala Sutta; y ‘Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ’, etc., debe entenderse tal como se expuso en el Kasibhāradvāja Sutta. เตน โข ปน สมเยน อคฺคิกภารทฺวาชสฺสาติ ยํ ยํ อวุตฺตปุพฺพํ, ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม. เสยฺยถิทํ – โส หิ พฺราหฺมโณ อคฺคึ ชุหติ ปริจรตีติ กตฺวา อคฺคิโกติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ, ภารทฺวาโชติ โคตฺเตน. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อคฺคิกภารทฺวาชสฺสา’’ติ. นิเวสเนติ ฆเร. ตสฺส กิร พฺราหฺมณสฺส นิเวสนทฺวาเร อนฺตรวีถิยํ อคฺคิหุตสาลา อโหสิ. ตโต ‘‘นิเวสนทฺวาเร’’ติ วตฺตพฺเพ ตสฺสปิ ปเทสสฺส นิเวสเนเยว ปริยาปนฺนตฺตา ‘‘นิเวสเน’’ติ วุตฺตํ. สมีปตฺเถ วา ภุมฺมวจนํ, นิเวสนสมีเปติ อตฺโถ. อคฺคิ ปชฺชลิโต โหตีติ อคฺคิยาธาเน ฐิโต อคฺคิ กตพฺภุทฺธรโณ สมิธาปกฺเขปํ พีชนวาตญฺจ ลภิตฺวา ชลิโต อุทฺธํ สมุคฺคตจฺจิสมากุโล โหติ. อาหุติ ปคฺคหิตาติ สสีสํ นฺหายิตฺวา มหตา สกฺกาเรน ปายาสสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ยญฺหิ กิญฺจิ อคฺคิมฺหิ ชุหิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ ‘‘อาหุตี’’ติ วุจฺจติ. สปทานนฺติ อนุฆรํ. ภควา หิ สพฺพชนานุคฺคหตฺถาย อาหารสนฺตุฏฺฐิยา จ อุจฺจนีจกุลํ อโวกฺกมฺม ปิณฺฑาย จรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน’’ติ. En la frase ‘En aquel tiempo, a Aggikabhāradvāja’ (Tena kho pana samayena aggikabhāradvājassa), explicaremos solo aquello que no ha sido dicho anteriormente. A saber: ese brahmán realizaba sacrificios y servía al fuego, por lo que llegó a ser conocido por el nombre de ‘Aggika’ (el del fuego), y por su linaje como ‘Bhāradvāja’; por eso se dice ‘a Aggikabhāradvāja’. ‘Nivesane’ significa en la casa. Se dice que en la entrada de la casa de aquel brahmán, en el medio del camino, había una sala para la ofrenda del fuego (aggihutasālā). Por lo tanto, aunque debería decirse ‘en la entrada de la casa’, se dice ‘en la casa’ porque ese lugar estaba comprendido dentro de la misma propiedad. O bien, es un caso locativo en el sentido de proximidad: el significado es ‘cerca de su casa’. ‘Aggi pajjalito hoti’ significa que el fuego colocado en el receptáculo, habiendo recibido leña, avivamiento y aire de abanico, ardía con llamas que se elevaban hacia lo alto. ‘Āhuti paggahitā’ significa que, habiéndose bañado completamente, con gran honor, se habían preparado ofrendas como arroz con leche, mantequilla clarificada, miel, melaza, etc. Pues cualquier cosa que deba ofrecerse al fuego se denomina ‘āhuti’ (oblación). ‘Sapadānaṃ’ significa de casa en casa, sin saltarse ninguna. Pues el Bienaventurado, con el fin de favorecer a todas las personas y por su satisfacción con el alimento, caminaba por limosna sin saltarse ninguna familia, fuera de rango alto o bajo. Por ello se dice ‘caminando por limosna de casa en casa’. อถ กิมตฺถํ สพฺพาการสมฺปนฺนํ สมนฺตปาสาทิกํ ภควนฺตํ ทิสฺวา พฺราหฺมณสฺส จิตฺตํ นปฺปสีทติ? กสฺมา จ เอวํ ผรุเสน วจเนน ภควนฺตํ สมุทาจรตีติ? วุจฺจเต – อยํ กิร พฺราหฺมโณ ‘‘มงฺคลกิจฺเจสุ สมณทสฺสนํ อวมงฺคล’’นฺติ เอวํทิฏฺฐิโก, ตโต ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ภุญฺชนเวลาย กาฬกณฺณี มุณฺฑกสมณโก มม นิเวสนํ อุปสงฺกมตี’’ติ มนฺตฺวา จิตฺตํ นปฺปสาเทสิ, อญฺญทตฺถุ โทสวสํเยว อคมาสิ. อถ กุทฺโธ อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ ‘‘ตตฺเรว มุณฺฑกา’’ติอาทิ. ตตฺราปิ [Pg.158] จ ยสฺมา ‘‘มุณฺโฑ อสุทฺโธ โหตี’’ติ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ, ตสฺมา ‘‘อยํ อสุทฺโธ, เตน เทวพฺราหฺมณปูชโก น โหตี’’ติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘มุณฺฑกา’’ติ อาห. มุณฺฑกตฺตา วา อุจฺฉิฏฺโฐ เอส, น อิมํ ปเทสํ อรหติ อาคจฺฉิตุนฺติ สมโณ หุตฺวาปิ อีทิสํ กายกิเลสํ น วณฺเณตีติ จ สมณภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘สมณกา’’ติ อาห. น เกวลํ โทสวเสเนว, วสเล วา ปพฺพาเชตฺวา เตหิ สทฺธึ เอกโต สมฺโภคปริโภคกรเณน ปติโต อยํ วสลโตปิ ปาปตโรติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘วสลกา’’ติ อาห – ‘‘วสลชาติกานํ วา อาหุติทสฺสนมตฺตสวเนน ปาปํ โหตี’’ติ มญฺญมาโนปิ เอวมาห. Ahora bien, ¿por qué, al ver al Bienaventurado, quien es perfecto en todo aspecto y poseedor de una gracia total, el corazón del brahmán no se regocijó? ¿Y por qué se dirigió al Bienaventurado con palabras tan ásperas? Se responde: se cuenta que este brahmán tenía la visión de que ‘ver a un asceta durante los ritos auspiciosos es de mal augurio’; por ello, pensando: ‘Justo en el momento de la comida del Gran Brahmā, este despreciable ascetilla de cabeza rapada se acerca a mi casa’, no se complació, sino que cayó bajo el poder de la ira. Entonces, enojado y disgustado, pronunció palabras hostiles como: ‘¡Detente ahí mismo, rapado!’. Además, dado que los brahmanes sostienen que ‘un rapado es impuro’, rechazándolo con desdén al pensar: ‘Este es impuro, por lo tanto no es apto para recibir ofrendas a los dioses y brahmanes’, lo llamó ‘rapado’ (muṇḍaka). O bien, lo llamó ‘ascetilla’ (samaṇaka) por desprecio a su condición de asceta, pensando que como tal no debería permitir que su cuerpo estuviera en ese estado, o que era alguien impuro (ucchiṭṭha) que no merecía entrar allí. No solo por ira, sino que al haber ordenado a parias y compartir la vida con ellos, lo consideraba caído y peor que un paria, por lo que dijo ‘paria’ (vasalaka). También pudo decir esto creyendo que el simple hecho de ver u oír a un paria durante una oblación traía pecado o impureza. ภควา ตถา วุตฺโตปิ วิปฺปสนฺเนเนว มุขวณฺเณน มธุเรน สเรน พฺราหฺมณสฺส อุปริ อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน อตฺตโน สพฺพสตฺเตหิ อสาธารณตาทิภาวํ ปกาเสนฺโต อาห ‘‘ชานาสิ ปน, ตฺวํ พฺราหฺมณา’’ติ. อถ พฺราหฺมโณ ภควโต มุขปฺปสาทสูจิตํ ตาทิภาวํ ญตฺวา อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน นิจฺฉาริตํ มธุรสฺสรํ สุตฺวา อมเตเนว อภิสิตฺตหทโย อตฺตมโน วิปฺปสนฺนินฺทฺริโย นิหตมาโน หุตฺวา ตํ ชาติสภาวํ วิสอุคฺคิรสทิสํ สมุทาจารวจนํ ปหาย ‘‘นูน ยมหํ หีนชจฺจํ วสลนฺติ ปจฺเจมิ, น โส ปรมตฺถโต วสโล, น จ หีนชจฺจตา เอว วสลกรโณ ธมฺโม’’ติ มญฺญมาโน ‘‘น ขฺวาหํ, โภ โคตมา’’ติ อาห. ธมฺมตา เหสา, ยํ เหตุสมฺปนฺโน ปจฺจยาลาเภน ผรุโสปิ สมาโน ลทฺธมตฺเต ปจฺจเย มุทุโก โหตีติ. El Bienaventurado, a pesar de ser interpelado así, con una expresión facial serena y una voz dulce, con una mente refrescada por la compasión hacia el brahmán y manifestando su propia naturaleza única no compartida con otros seres, dijo: ‘¿Pero sabes tú, brahmán, qué es un paria?’. Entonces el brahmán, reconociendo la ecuanimidad indicada por la serenidad facial del Bienaventurado y escuchando la dulce voz emitida con compasión, sintió su corazón como si hubiera sido ungido con néctar; complacido, con las facultades serenas y el orgullo abatido, abandonó ese modo de hablar propio de su casta que era como vomitar veneno, y pensando: ‘Ciertamente, yo creía que alguien de bajo nacimiento es un paria, pero en sentido supremo eso no es un paria, ni el bajo nacimiento es lo que hace a un paria’, dijo: ‘No lo sé, señor Gotama’. Esta es la naturaleza de las cosas: que aquel que posee las causas para el logro, aunque sea áspero por no haber hallado una condición favorable, se vuelve suave apenas obtiene dicha condición. ตตฺถ สาธูติ อยํ สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทรทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕; อ. นิ. ๗.๘๓) หิ อายาจเน. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ, สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน. En ese contexto, la palabra 'sādhu' se observa con el significado de petición, aceptación, regocijo, excelencia, reafirmación y otros sentidos. En pasajes como: 'Que el Bienaventurado, por favor (sādhu), venerable señor, me enseñe el Dhamma de forma breve', se usa como petición. En pasajes como: ''¡Muy bien (sādhu), venerable señor!', habiéndose deleitado y regocijado con lo dicho por el Bienaventurado', se usa como aceptación. En pasajes como: '¡Bien (sādhu), bien, Sāriputta!', se usa como regocijo. ‘‘สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร; สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) – 'Bueno (sādhu) es el rey que se deleita en el Dhamma, bueno es el hombre sabio; bueno es aquel que no traiciona a sus amigos, y la abstención del mal es felicidad'. อาทีสุ [Pg.159] สุนฺทเร. ‘‘ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) ทฬฺหีกมฺเม. อิธ ปน อายาจเน. En estos y otros casos similares, significa 'excelente'. En frases como: 'Escuchad esto, prestad atención atentamente (sādhukaṃ)', se usa en el sentido de reafirmación o fortalecimiento de la acción. Sin embargo, en este contexto actual, se emplea como una petición. เตน หีติ ตสฺสาธิปฺปายนิทสฺสนํ, สเจ ญาตุกาโมสีติ วุตฺตํ โหติ. การณวจนํ วา, ตสฺส ยสฺมา ญาตุกาโมสิ, ตสฺมา, พฺราหฺมณ, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ตถา เต ภาสิสฺสามิ, ยถา ตฺวํ ชานิสฺสสีติ เอวํ ปรปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺร จ สุณาหีติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ, สาธุกํ มนสิ กโรหีติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณตฺถูปปริกฺขาทีสุ. ปุริเมน จ ‘‘สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโย’’ติ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน ‘‘สาตฺโถ, ตสฺมา มนสิ กาตพฺโพ’’ติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร จ เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาหิ สาธุกํ. ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ เอตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห – ‘‘สุณาหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ. 'En tal caso' (tena hi) es una indicación de la intención del brahmán; lo que se quiere decir es: 'Si deseas saber...'. O bien, es una declaración de causa; la conexión con las palabras siguientes debe entenderse así: 'Puesto que (yasmā) deseas saber la causa, por lo tanto (tasmā), oh brahmán, escucha y presta atención atentamente; te hablaré de tal modo que lo comprendas'. En este pasaje, 'escucha' (suṇāhi) se refiere a evitar la distracción de la facultad del oído; 'presta atención atentamente' (sādhukaṃ manasi karohi) se refiere a evitar la distracción de la facultad de la mente mediante la aplicación firme de la atención. Lo primero previene una comprensión errónea de las palabras de la enseñanza; lo segundo previene una comprensión errónea de su significado. Con lo primero se le insta a escuchar el Dhamma; con lo segundo, a retener en la mente las enseñanzas escuchadas, examinando su significado y demás. Con lo primero indica: 'Este Dhamma posee un fraseo excelente; por tanto, debe ser escuchado'; con lo segundo: 'Posee un significado profundo; por tanto, debe ser atendido'. O bien, conectando el término 'atentamente' (sādhukaṃ) con ambos verbos, dice: 'Escucha y presta atención atentamente', señalando este punto: 'Puesto que este Dhamma es profundo en su doctrina y profundo en su exposición, escucha atentamente. Puesto que es profundo en su significado y profundo en su penetración, presta atención atentamente'. ตโต ‘‘เอวํ คมฺภีเร กถมหํ ปติฏฺฐํ ลภิสฺสามี’’ติ วิสีทนฺตมิว ตํ พฺราหฺมณํ สมุสฺสาเหนฺโต อาห – ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ‘‘ยถา ตฺวํ ญสฺสสิ, ตถา ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ อุตฺตาเนน นเยน ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ตโต อุสฺสาหชาโต หุตฺวา ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข อคฺคิกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ, สมฺปฏิจฺฉิ ปฏิคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ, ยถานุสิฏฺฐํ วา ปฏิปชฺชเนน อภิมุโข อสฺโสสีติ. อถสฺส ‘‘ภควา เอตทโวจา’’ติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติ เอวมาทิกํ. Entonces, para alentar al brahmán que parecía desanimarse pensando: '¿Cómo podré obtener una base sólida en algo tan profundo?', el Bienaventurado dijo: 'Hablaré'. En esto, debe entenderse la intención: 'Hablaré de tal manera que comprendas, con palabras y frases bien formuladas, mediante un método claro'. Entonces, habiéndose interesado, el brahmán Aggikabhāradvāja respondió al Bienaventurado: 'Así sea, señor'; lo que significa que aceptó la instrucción del Buddha. O bien, disponiéndose a seguir lo enseñado, escuchó con total atención. Entonces, el Bienaventurado le dijo estas palabras. Ahora, refiriéndose a lo que debía ser explicado, dijo el verso que comienza con: 'Aquel que es colérico y hostil', etc. ๑๑๖. ตตฺถ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. อุปนาหีติ ตสฺเสว โกธสฺส ทฬฺหีกมฺเมน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. ปเรสํ คุเณ มกฺเขติ ปุญฺฉตีติ มกฺขี, ปาโป จ โส มกฺขี จาติ ปาปมกฺขี. วิปนฺนทิฏฺฐีติ วินฏฺฐสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปนฺนาย วา วิรูปํ คตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. มายาวีติ อตฺตนิ วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย [Pg.160] สมนฺนาคโต. ตํ ชญฺญา วสโล อิตีติ ตํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ เอเตสํ หีนธมฺมานํ วสฺสนโต สิญฺจนโต อนฺวาสฺสวนโต ‘‘วสโล’’ติ ชาเนยฺยาติ, เอเตหิ สพฺเพหิ พฺราหฺมณมตฺถเก ชาโต. อยญฺหิ ปรมตฺถโต วสโล เอว, อตฺตโน หทยตุฏฺฐิมตฺตํ, น ปรนฺติ. เอวเมตฺถ ภควา อาทิปเทเนว ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โกธนิคฺคหํ กตฺวา ‘‘โกธาทิธมฺโม หีนปุคฺคโล’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย โกธาทิธมฺเม เทเสนฺโต เอเกน ตาว ปริยาเยน วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสสิ. เอวํ เทเสนฺโต จ ‘‘ตฺวํ อห’’นฺติ ปรวมฺภนํ อตฺตุกฺกํสนญฺจ อกตฺวา ธมฺเมเนว สเมน ญาเยน ตํ พฺราหฺมณํ วสลภาเว, อตฺตานญฺจ พฺราหฺมณภาเว ฐเปสิ. 116. En esos versos, 'colérico' (kodhano) significa que tiene el hábito de enojarse. 'Hostil' (upanāhī) significa que posee hostilidad, que es el fortalecimiento de ese mismo enojo. Aquel que empaña o denigra las virtudes de los demás es un 'denigrador' (makkhī); y como es malvado y denigrador, es un 'malvado denigrador' (pāpamakkhī). 'De visión errónea' (vipannadiṭṭhī) significa que ha perdido la visión correcta de la realidad, o que posee la visión falsa de diez tipos, que es perversa. 'Engañoso' (māyāvī) se refiere a quien posee engaño, cuya característica es ocultar las propias faltas existentes. 'Conócelo como un paria' (taṃ jaññā vasalo iti): debe conocerse a tal persona como un paria debido a que estas cualidades inferiores residen en él, lo empapan y fluyen en él; pues incluso si hubiera nacido de la cabeza de Brahmā, en el sentido supremo es simplemente un paria. Tal creencia de casta solo sirve para darle consuelo en su propio corazón, pero nada más. De este modo, aquí, con el primer verso, el Bienaventurado refrena la ira del brahmán, indicando que 'aquel que posee ira y otros defectos es una persona inferior', enseñando sobre tales cualidades mediante una instrucción basada en personas. Así, enseña en una primera instancia sobre el paria y las acciones que lo hacen un paria. Al enseñar de este modo, no recurre a términos como 'tú' o 'yo' para menospreciar a otros o ensalzarse a sí mismo, sino que, conforme al Dhamma y de manera equilibrada, sitúa al brahmán en la condición de paria y a sí mismo en la condición de brahmán. ๑๑๗. อิทานิ ยายํ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ ‘‘กทาจิ ปาณาติปาตอทินฺนาทานาทีนิ กโรนฺโตปิ พฺราหฺมโณ เอวา’’ติ. ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต, เย จ สตฺตวิหึสาทีสุ อกุสลธมฺเมสุ เตหิ เตหิ สมนฺนาคตา อาทีนวํ อปสฺสนฺตา เต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺติ, เตสํ ‘‘หีนา เอเต ธมฺมา วสลกรณา’’ติ ตตฺถ อาทีนวญฺจ ทสฺเสนฺโต อปเรหิปิ ปริยาเยหิ วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสตุํ ‘‘เอกชํ วา ทฺวิชํ วา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อภาสิ. 117. Ahora, refutando la visión de los brahmanes que sostiene: 'Incluso si uno destruye la vida, toma lo que no le es dado y comete otros actos similares, sigue siendo un brahmán', el Maestro indica el peligro para aquellos que, poseyendo diversas cualidades perjudiciales como la violencia hacia los seres y otras, no ven el defecto en ellas y las generan. Mostrando que 'estas cualidades inferiores son las que hacen de uno un paria', y con el fin de enseñar en otras formas sobre el paria y las acciones que lo definen, pronunció los versos que comienzan con: 'Ya sea el que nace de un huevo o el que nace de una matriz', etc. ตตฺถ เอกโชติ ฐเปตฺวา อณฺฑชํ อวเสสโยนิโช. โส หิ เอกทา เอว ชายติ. ทฺวิโชติ อณฺฑโช. โส หิ มาตุกุจฺฉิโต อณฺฑโกสโต จาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายติ. ตํ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาปิ. โยธ ปาณนฺติ โย อิธ สตฺตํ. วิหึสตีติ กายทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา วจีทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา ปโยเคน ชีวิตา โวโรเปติ. ‘‘ปาณานิ หึสตี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาติ เอวํปเภทานิ โยธ ปาณานิ หึสตีติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ยสฺส ปาเณ ทยา นตฺถีติ เอเตน มนสา อนุกมฺปาย อภาวํ อาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. อิโต ปราสุ จ คาถาสุ, ยโต เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา อิโต ปรํ อุตฺตานตฺถานิ ปทานิ ปริหรนฺตา อวณฺณิตปทวณฺณนามตฺตเมว กริสฺสาม. Aquí, 'nacido una vez' se refiere a los seres de los otros modos de nacimiento, excluyendo a los nacidos de huevos; pues estos nacen solo una vez. 'Nacido dos veces' se refiere al nacido de un huevo; pues este nace dos veces: primero del vientre materno y luego del cascarón del huevo. Por ello se dice: 'ya sea nacido una vez o nacido dos veces'. 'Aquel que aquí a un ser vivo': aquel que en este mundo a un ser vivo. 'Lo hiere': aquel que, mediante un esfuerzo instigado por la voluntad a través de la puerta del cuerpo o la puerta del habla, lo priva de la vida. También existe la lectura 'hiere a los seres vivos'. En este contexto, la conexión debe entenderse así: 'Aquel que en este mundo hiere a los seres vivos distinguidos como nacidos una vez o nacidos dos veces'. 'Aquel que no tiene compasión por los seres vivos': con esto se refiere a la ausencia de compasión en la mente. El resto debe entenderse según el método ya expuesto. En los versos siguientes, sin decir siquiera esto, pasaremos por alto los términos cuyos significados son evidentes y solo realizaremos el comentario de aquellos términos que aún no han sido explicados. ๑๑๘. หนฺตีติ [Pg.161] หนติ วินาเสติ. ปริรุนฺธตีติ เสนาย ปริวาเรตฺวา ติฏฺฐติ. คามานิ นิคมานิ จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน นครานีติปิ วตฺตพฺพํ. นิคฺคาหโก สมญฺญาโตติ อิมินา หนนปริรุนฺธเนน คามนิคมนครฆาตโกติ โลเก วิทิโต. 118. 'Mata' significa que golpea o destruye. 'Asedia' significa que permanece rodeando con un ejército. En la expresión 'aldeas y distritos', mediante la palabra 'y' deben incluirse también las ciudades. 'Conocido como un opresor': por este acto de matar y asediar, es conocido en el mundo como un destructor de aldeas, distritos y ciudades. ๑๑๙. คาเม วา ยทิ วารญฺเญติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ สพฺโพว อิธ คาโม สทฺธึ อุปจาเรน, ตํ ฐเปตฺวา เสสํ อรญฺญํ. ตสฺมึ คาเม วา ยทิ วารญฺเญ ยํ ปเรสํ มมายิตํ, ยํ ปรสตฺตานํ ปริคฺคหิตมปริจฺจตฺตํ สตฺโต วา สงฺขาโร วา. เถยฺยา อทินฺนมาเทตีติ เตหิ อทินฺนํ อนนุญฺญาตํ เถยฺยจิตฺเตน อาทิยติ, เยน เกนจิ ปโยเคน เยน เกนจิ อวหาเรน อตฺตโน คหณํ สาเธติ. 119. 'Ya sea en la aldea o en el bosque': aquí 'aldea' incluye aldeas, municipios y ciudades, junto con sus alrededores; aparte de esto, el resto es el 'bosque'. En esa aldea o en ese bosque, 'lo que es propiedad ajena': aquello que es poseído por otros seres y no ha sido renunciado, ya sea un ser vivo o un objeto inanimado. 'Toma por robo lo que no le es dado': toma con una mente de ladrón lo que no ha sido dado ni permitido por otros; mediante cualquier tipo de esfuerzo o acto de sustracción, completa el acto de adquirirlo para sí mismo. ๑๒๐. อิณมาทายาติ อตฺตโน สนฺตกํ กิญฺจิ นิกฺขิปิตฺวา นิกฺเขปคฺคหเณน วา, กิญฺจิ อนิกฺขิปิตฺวา ‘‘เอตฺตเกน กาเลน เอตฺตกํ วฑฺฒึ ทสฺสามี’’ติ วฑฺฒิคฺคหเณน วา, ‘‘ยํ อิโต อุทยํ ภวิสฺสติ, ตํ มยฺหํ มูลํ ตเวว ภวิสฺสตี’’ติ วา ‘‘อุทยํ อุภินฺนมฺปิ สาธารณ’’นฺติ วา เอวํ ตํตํอาโยคคฺคหเณน วา อิณํ คเหตฺวา. จุชฺชมาโน ปลายติ น หิ เต อิณมตฺถีติ เตน อิณายิเกน ‘‘เทหิ เม อิณ’’นฺติ โจทิยมาโน ‘‘น หิ เต อิณมตฺถิ, มยา คหิตนฺติ โก สกฺขี’’ติ เอวํ ภณเนน ฆเร วสนฺโตปิ ปลายติ. 120. 'Habiendo tomado un préstamo': se refiere a haber tomado una deuda ya sea mediante la entrega de una garantía de su propiedad (empeño), o mediante el interés, cuando sin entregar garantía promete: 'en tal tiempo daré tanto de interés', o bajo un acuerdo como: 'lo que sea de ganancia de esto será mío y el capital será tuyo', o 'la ganancia será compartida por ambos'; habiendo tomado así una deuda bajo diversos compromisos. 'Huye cuando es presionado, diciendo: no tengo deuda contigo': siendo urgido por el acreedor con las palabras 'págame mi deuda', aquel que, aunque permanece en su casa, 'huye' cuando dice: 'no tengo ninguna deuda contigo, ¿quién es testigo de que yo la tomé?'. ๑๒๑. กิญฺจิกฺขกมฺยตาติ อปฺปมตฺตเกปิ กิสฺมิญฺจิเทว อิจฺฉาย. ปนฺถสฺมึ วชนฺตํ ชนนฺติ มคฺเค คจฺฉนฺตํ ยํกิญฺจิ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. หนฺตฺวา กิญฺจิกฺขมาเทตีติ มาเรตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ตํ ภณฺฑกํ คณฺหาติ. 121. 'Por el deseo de algo': por el deseo de cualquier cosa, incluso algo insignificante. 'A una persona que viaja por el camino': a cualquiera que vaya por un camino, ya sea mujer u hombre. 'Habiéndolo matado, toma algo': tras matarlo o golpearlo, toma sus pertenencias. ๑๒๒. อตฺตเหตูติ อตฺตโน ชีวิตการณา, ตถา ปรเหตุ. ธนเหตูติ สกธนสฺส วา ปรธนสฺส วา การณา. จ-กาโร สพฺพตฺถ วิกปฺปนตฺโถ. สกฺขิปุฏฺโฐติ ยํ ชานาสิ, ตํ วเทหีติ ปุจฺฉิโต. มุสา พฺรูตีติ ชานนฺโต วา ‘‘น ชานามี’’ติ อชานนฺโต วา ‘‘ชานามี’’ติ ภณติ, สามิเก อสามิเก, อสามิเก จ สามิเก กโรติ. 122. 'Por causa de sí mismo': por el motivo de preservar su propia vida; del mismo modo, 'por causa de otros'. 'Por causa de la riqueza': por causa de la riqueza propia o ajena. La palabra 'y' en todos estos casos tiene un sentido disyuntivo. 'Interrogado como testigo': cuando se le pregunta 'di lo que sabes'. 'Miente': sabiendo, dice 'no sé', o no sabiendo, dice 'sé'. De este modo, priva a los verdaderos propietarios de su propiedad y otorga propiedad a quienes no la tienen. ๑๒๓. ญาตีนนฺติ [Pg.162] สมฺพนฺธีนํ. สขีนนฺติ วยสฺสานํ ทาเรสูติ ปรปริคฺคหิเตสุ. ปฏิทิสฺสตีติ ปฏิกูเลน ทิสฺสติ, อติจรนฺโต ทิสฺสตีติ อตฺโถ. สาหสาติ พลกฺกาเรน อนิจฺฉํ. สมฺปิเยนาติ เตหิ เตสํ ทาเรหิ ปตฺถิยมาโน สยญฺจ ปตฺถยมาโน, อุภยสิเนหวเสนาปีติ วุตฺตํ โหติ. 123. 'De los parientes': de aquellos vinculados por parentesco. 'De los amigos': de los compañeros de la misma edad. 'Con sus esposas': con las mujeres que son propiedad de otros. 'Es visto': es visto involucrado en una conducta reprochable; el significado es que es visto cometiendo una transgresión. 'Por la fuerza': mediante la violencia contra quien no lo desea. 'Por afecto': siendo deseado por las esposas de otros y deseándolas él mismo; esto significa que ocurre por efecto de un afecto mutuo. ๑๒๔. มาตรํ ปิตรํ วาติ เอวํ เมตฺตาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ, ชิณฺณกํ คตโยพฺพนนฺติ เอวํ กรุณาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ. ปหุ สนฺโต น ภรตีติ อตฺถสมฺปนฺโน อุปกรณสมฺปนฺโน หุตฺวาปิ น โปเสติ. 124. 'A su madre o a su padre': así, incluso teniendo a la benevolencia como base; 'cuando son ancianos, pasada su juventud': teniendo a la compasión como base. 'Siendo capaz, no los mantiene': aunque posea riquezas y medios suficientes, no los sustenta. ๑๒๕. สสุนฺติ สสฺสุํ. หนฺตีติ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา อญฺเญน วา เกนจิ ปหรติ. โรเสตีติ โกธมสฺส สญฺชเนติ วาจาย ผรุสวจเนน. 125. 'Suegra' (sasunti). 'Mata' significa que golpea con la mano, con un terrón de tierra o con cualquier otro medio. 'La insulta': provoca ira en ella mediante el uso de palabras ásperas. ๑๒๖. อตฺถนฺติ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกปรมตฺเถสุ ยํกิญฺจิ. ปุจฺฉิโต สนฺโตติ ปุฏฺโฐ สมาโน. อนตฺถมนุสาสตีติ ตสฺส อหิตเมว อาจิกฺขติ. ปฏิจฺฉนฺเนน มนฺเตตีติ อตฺถํ อาจิกฺขนฺโตปิ ยถา โส น ชานาติ, ตถา อปากเฏหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ปฏิจฺฉนฺเนน วจเนน มนฺเตติ, อาจริยมุฏฺฐึ วา กตฺวา ทีฆรตฺตํ วสาเปตฺวา สาวเสสเมว มนฺเตติ. 126. 'Sobre el bien': se refiere a cualquier tipo de beneficio, ya sea visible en esta vida, relativo a vidas futuras o el bien supremo. 'Siendo interrogado': habiéndosele preguntado. 'Aconseja lo que es perjudicial': le explica únicamente lo que no le conviene. 'Aconseja de manera oculta': o bien, aunque explique el beneficio, lo hace de tal modo que el otro no comprenda, usando términos y frases oscuras o lenguaje cifrado; o bien, manteniendo el 'puño del maestro', le hace esperar por mucho tiempo y le imparte el conocimiento solo de manera incompleta. ๑๒๗. โย กตฺวาติ เอตฺถ มยา ปุพฺพภาเค ปาปิจฺฉตา วุตฺตา. ยา สา ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา, วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา, มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา, ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ, มา มํ ชญฺญาติ อิจฺฉตี’’ติ เอวํ อาคตา. ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, ตถา กรเณน กตานญฺจ อวิวรเณน ปฏิจฺฉนฺนา อสฺส กมฺมนฺตาติ ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต. 127. 'Aquel que, habiendo hecho': aquí se refiere al mal deseo mencionado anteriormente en el comentario como precursor de la hipocresía, descrito así: 'Aquí, alguien ha incurrido en una mala conducta de cuerpo, de habla y de mente. Para ocultarla, abriga un mal deseo y anhela: Que no sepan de mí'. 'Un hombre de acciones ocultas': aquel cuyas acciones están escondidas, es decir, actúa de modo que otros no lo descubran y no revela las cosas que ha hecho. ๑๒๘. ปรกุลนฺติ ญาติกุลํ วา มิตฺตกุลํ วา. อาคตนฺติ ยสฺส เตน กุเล ภุตฺตํ, ตํ อตฺตโน เคหมาคตํ ปานโภชนาทีหิ นปฺปฏิปูเชติ, น วา เทติ, อวภุตฺตํ วา เทตีติ อธิปฺปาโย. 128. 'Familia ajena': una familia de parientes o un círculo de amigos. 'Habiendo llegado': se refiere a aquel en cuya casa se ha comido y que, cuando viene a la casa propia, no es honrado con comida, bebida y demás; o bien no se le da nada, o se le da comida de inferior calidad. ๑๒๙. โย พฺราหฺมณํ วาติ ปราภวสุตฺเต วุตฺตนยเมว. 129. 'Aquel que a un brāhmana': esto debe entenderse de la misma manera que se expuso en el Parābhava Sutta. ๑๓๐. ภตฺตกาเล [Pg.163] อุปฏฺฐิเตติ โภชนกาเล ชาเต. อุปฏฺฐิตนฺติปิ ปาโฐ, ภตฺตกาเล อาคตนฺติ อตฺโถ. โรเสติ วาจา น จ เทตีติ ‘‘อตฺถกาโม เม อยํ พลกฺกาเรน มํ ปุญฺญํ การาเปตุํ อาคโต’’ติ อจินฺเตตฺวา อปฺปติรูเปน ผรุสวจเนน โรเสติ, อนฺตมโส สมฺมุขภาวมตฺตมฺปิ จสฺส น เทติ, ปเคว โภชนนฺติ อธิปฺปาโย. 130. 'Al llegar la hora de la comida': cuando ha surgido el momento de comer. Existe también la lectura 'upaṭṭhitaṃ', con el significado de 'aquel que ha llegado al momento de la comida'. 'Lo insulta y no le da': sin considerar 'este hombre, deseando mi bien, ha venido para instigarme a realizar un acto meritorio', lo insulta con palabras ásperas e inadecuadas. Ni siquiera le muestra un rostro amable, y mucho menos le da alimento alguno; tal es el significado. ๑๓๑. อสตํ โยธ ปพฺรูตีติ โย อิธ ยถา นิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘อสุกทิวเส อิทญฺจิทญฺจ เต ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ อสชฺชนานํ วจนํ ปพฺรูติ. ‘‘อสนฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, อภูตนฺติ อตฺโถ. ปพฺรูตีติ ภณติ ‘‘อมุกสฺมึ นาม คาเม มยฺหํ อีทิโส ฆรวิภโว, เอหิ ตตฺถ คจฺฉาม, ฆรณี เม ภวิสฺสสิ, อิทญฺจิทญฺจ เต ทสฺสามี’’ติ ปรภริยํ ปรทาสึ วา วญฺเจนฺโต ธุตฺโต วิย. นิชิคีสาโนติ นิชิคีสมาโน มคฺคมาโน, ตํ วญฺเจตฺวา ยํกิญฺจิ คเหตฺวา ปลายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย. 131. Aquel que aquí habla a la manera de los malvados (asataṃ yo'dha pabrūti): uno que aquí profiere las palabras de los malvados, como aquel que, cuando aparecen ciertas señales, dice: «En tal día, esto y aquello te sucederá». También existe la lectura 'asanta', que significa 'falso'. Es como un libertino que engaña a la esposa o a la esclava de otro diciendo: «En tal aldea tengo tal riqueza; ven, vayamos allí, serás mi esposa y te daré esto y aquello». 'Codicioso por obtener' (nijigīsāno): aquel que busca y persigue algo, queriendo huir tras engañar a otro y obtener lo que desea. ๑๓๒. โย จตฺตานนฺติ โย จ อตฺตานํ. สมุกฺกํเสติ ชาติอาทีหิ สมุกฺกํสติ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ. ปเร จ มวชานาตีติ เตหิเยว ปเร อวชานาติ, นีจํ กโรติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. นิหีโนติ คุณวุฑฺฒิโต ปริหีโน, อธมภาวํ วา คโต. เสน มาเนนาติ เตน อุกฺกํสนาวชานนสงฺขาเตน อตฺตโน มาเนน. 132. «Aquel que se exalta a sí mismo» (yo cattānaṃ): aquel que se ensalza a sí mismo por su casta y otros factores, situándose en una posición elevada; «y desprecia a los demás»: aquel que por esos mismos motivos desprecia a otros, degradándolos. La letra 'm' es una conjunción eufónica. «Inferior por su propio orgullo»: aquel que ha decaído en el desarrollo de sus cualidades o ha llegado a un estado de bajeza debido a su propia presunción, que consiste en exaltarse a sí mismo y despreciar a los demás. ๑๓๓. โรสโกติ กายวาจาหิ ปเรสํ โรสชนโก. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉรี, โย ปเร ปเรสํ เทนฺเต อญฺญํ วา ปุญฺญํ กโรนฺเต วาเรติ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสาทิมจฺฉริยยุตฺโต. สโฐติ อสนฺตคุณปฺปกาสนลกฺขเณน สาเฐยฺเยน สมนฺนาคโต, อสมฺมาภาสี วา อกาตุกาโมปิ ‘‘กโรมี’’ติอาทิวจเนน. นาสฺส ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, นาสฺส อุตฺตาสนโต อุพฺเพคลกฺขณํ โอตฺตปฺปนฺติ อหิริโก อโนตฺตปฺปี. 133. «Provocador de ira» (rosako): aquel que provoca enojo en los demás mediante el cuerpo y el habla. «Avaro» (kadariyo): un avaro obstinado; es un epíteto para quien impide que otros den a los demás o realicen otros actos meritorios. «De malos deseos» (pāpiccho): aquel que desea ser estimado por cualidades excelentes que no posee. «Mezquino» (maccharī): lleno de mezquindad respecto a la vivienda y demás. «Engañoso» (saṭho): aquel caracterizado por manifestar cualidades inexistentes a través del engaño, o que habla falsamente diciendo «lo haré» sin intención de hacerlo. Aquel que carece de vergüenza moral (hirī), caracterizada por el asco hacia el mal, y de temor moral (ottappa), caracterizado por el pavor ante el mal, es llamado impúdico e imperturbable ante el mal. ๑๓๔. พุทฺธนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ. ปริภาสตีติ ‘‘อสพฺพญฺญู’’ติอาทีหิ อปวทติ, สาวกญฺจ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีหิ. ปริพฺพาชํ คหฏฺฐํ วาติ สาวกวิเสสนเมเวตํ [Pg.164] ปพฺพชิตํ วา ตสฺส สาวกํ, คหฏฺฐํ วา ปจฺจยทายกนฺติ อตฺโถ. พาหิรกํ วา ปริพฺพาชกํ ยํกิญฺจิ คหฏฺฐํ วา อภูเตน โทเสน ปริภาสตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺถํ อิจฺฉนฺติ โปราณา. 134. «Al Buda»: al Completamente Iluminado. «Lo injuria»: lo denigra diciendo «no es omnisciente», etc.; y a su discípulo, diciendo «es de mala conducta», etc. «Ya sea a un renunciante o a un laico»: esto es simplemente una especificación del discípulo, significando su discípulo monástico o el laico que provee los requisitos. Los antiguos sostienen que aquí también significa injuriar con una falta inexistente a cualquier renunciante externo o a cualquier laico. ๑๓๕. อนรหํ สนฺโตติ อขีณาสโว สมาโน. อรหํ ปฏิชานาตีติ ‘‘อหํ อรหา’’ติ ปฏิชานาติ, ยถา นํ ‘‘อรหา อย’’นฺติ ชานนฺติ, ตถา วาจํ นิจฺฉาเรติ, กาเยน ปรกฺกมติ, จิตฺเตน อิจฺฉติ อธิวาเสติ. โจโรติ เถโน. สพฺรหฺมเก โลเกติ อุกฺกฏฺฐวเสน อาห – สพฺพโลเกติ วุตฺตํ โหติ. โลเก หิ สนฺธิจฺเฉทนนิลฺโลปหรณเอกาคาริกกรณปริปนฺถติฏฺฐนาทีหิ ปเรสํ ธนํ วิลุมฺปนฺตา โจราติ วุจฺจนฺติ. สาสเน ปน ปริสสมฺปตฺติอาทีหิ ปจฺจยาทีนิ วิลุมฺปนฺตา. ยถาห – 135. «No siendo un Arahant»: siendo uno que no ha destruido las impurezas. «Pretende ser un Arahant»: afirma «soy un Arahant»; para que otros lo reconozcan como tal, emite tales palabras, se esfuerza físicamente, lo desea con su mente y lo consiente. «Ladrón» (coro): un malhechor. «En el mundo con sus Brahmās»: se dice enfatizando la clase superior, significando «en todo el mundo». Pues en el mundo, aquellos que saquean la riqueza ajena mediante robos con fractura, pillaje, asaltos a viviendas, bandolerismo y demás, son llamados ladrones. Pero en la Enseñanza, son aquellos que saquean los requisitos y demás valiéndose de la excelencia de la asamblea. Como se ha dicho: ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺส มหาโจรสฺส เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑิสฺสามิ หนนฺโต, ฆาเตนฺโต, ฉินฺทนฺโต, เฉทาเปนฺโต, ปจนฺโต ปาเจนฺโตติ, โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑติ หนนฺโต…เป… ปาเจนฺโต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺจสฺส ปาปภิกฺขุโน เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา…เป… ราชธานีสุ จาริกํ จริสฺสามิ สกฺกโต, ครุกโต, มานิโต, ปูชิโต, อปจิโต, คหฏฺฐานญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ ลาภี จีวร…เป… ปริกฺขาราน’นฺติ. โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ จาริกํ จรติ สกฺกโต…เป… ปริกฺขารานํ. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม มหาโจโร สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ. «Monjes, existen estos cinco grandes ladrones en el mundo. ¿Cuáles cinco? Aquí, monjes, a cierto gran ladrón se le ocurre: «¡Ojalá recorriera yo pronto aldeas, ciudades y capitales rodeado por cien o por mil seguidores, hiriendo, matando, mutilando, haciendo mutilar, cocinando y haciendo cocinar!». Tiempo después, él recorre aldeas, ciudades y capitales rodeado por cien o por mil seguidores, hiriendo... y demás... haciendo cocinar. De la misma manera, monjes, a cierto monje malvado se le ocurre: «¡Ojalá recorriera yo pronto aldeas... y demás... capitales, siendo honrado, respetado, estimado, venerado y adorado, y recibiendo túnicas... y demás... requisitos tanto de laicos como de monjes!». Tiempo después, él recorre aldeas, ciudades y capitales rodeado por cien o por mil seguidores, siendo honrado... y demás... recibiendo requisitos. Este, monjes, es el primer gran ladrón que existe en el mundo. ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหติ, อยํ, ภิกฺขเว, ทุติโย…เป… โลกสฺมึ. «Además, monjes, aquí cierto monje malvado, habiendo aprendido el Dhamma-Vinaya proclamado por el Tathāgata, lo atribuye a sí mismo como propio; este, monjes, es el segundo... y demás... en el mundo. ‘‘ปุน [Pg.165] จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ สุทฺธํ พฺรหฺมจารึ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ อมูลเกน อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ตติโย…เป… โลกสฺมึ. «Además, monjes, aquí cierto monje malvado acusa a un compañero de vida pura, que vive la vida santa en su total pureza, de una falta de castidad sin fundamento alguno; este, monjes, es el tercero... y demás... en el mundo. ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ, ปาปภิกฺขุ ยานิ ตานิ สงฺฆสฺส ครุภณฺฑานิ ครุปริกฺขารานิ, เสยฺยถิทํ – อาราโม, อารามวตฺถุ, วิหาโร, วิหารวตฺถุ, มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, โลหกุมฺภี, โลหภาณกํ, โลหวารโก, โลหกฏาหํ, วาสิ, ผรสุ, กุฐารี, กุทาโล, นิขาทนํ, วลฺลิ, เวฬุ, มุญฺชํ, ปพฺพชํ, ติณํ, มตฺติกา, ทารุภณฺฑํ, มตฺติกาภณฺฑํ, เตหิ คิหึ สงฺคณฺหาติ อุปลาเปติ. อยํ, ภิกฺขเว, จตุตฺโถ…เป… โลกสฺมึ. «Además, monjes, aquí cierto monje malvado utiliza los bienes pesados de la Sangha, los artículos pesados de la Sangha —a saber: un parque, el terreno de un parque, un monasterio, el terreno de un monasterio, un lecho, un taburete, un colchón, una almohada, una vasija de cobre, un caldero de cobre, un cántaro de cobre, una olla de cobre, una hacha, una segur, una azuela, una azada, un formón, enredaderas, bambúes, pasto muñja, pasto pabbaja, paja, arcilla, utensilios de madera, utensilios de barro— para ganarse el favor de los laicos y lisonjearlos; este, monjes, es el cuarto... y demás... en el mundo. ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕). «En el mundo con sus devas... y demás... con sus devas y humanos, este es el principal gran ladrón: aquel que proclama un estado humano superior inexistente y falso» (Pārājika 195). ตตฺถ โลกิยโจรา โลกิยเมว ธนธญฺญาทึ เถเนนฺติ. สาสเน วุตฺตโจเรสุ ปฐโม ตถารูปเมว จีวราทิปจฺจยมตฺตํ, ทุติโย ปริยตฺติธมฺมํ, ตติโย ปรสฺส พฺรหฺมจริยํ, จตุตฺโถ สงฺฆิกครุภณฺฑํ, ปญฺจโม ฌานสมาธิสมาปตฺติมคฺคผลปฺปเภทํ โลกิยโลกุตฺตรคุณธนํ, โลกิยญฺจ จีวราทิปจฺจยชาตํ. ยถาห – ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ. ตตฺถ ยฺวายํ ปญฺจโม มหาโจโร, ตํ สนฺธายาห ภควา ‘‘โจโร สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ. โส หิ ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕) เอวํ โลกิยโลกุตฺตรธนเถนนโต อคฺโค มหาโจโรติ วุตฺโต, ตสฺมา ตํ อิธาปิ ‘‘สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ อิมินา อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปกาเสสิ. En este contexto, los ladrones mundanos roban únicamente riquezas mundanas, tales como bienes y grano. Entre los ladrones mencionados en la Enseñanza, el primero roba meramente requisitos como túnicas y demás; el segundo, el Dhamma del aprendizaje; el tercero, la vida espiritual (brahmacariya) de otro; el cuarto, los bienes valiosos pertenecientes a la Sangha; y el quinto roba la riqueza de las excelentes cualidades, tanto mundanas como supramundanas, tales como los jhanas, las concentraciones, las realizaciones, los senderos y los frutos, así como los requisitos mundanos como las túnicas. Como se ha dicho: «La limosna del país, monjes, es consumida por vosotros mediante el robo». Aquí, es con referencia al quinto gran ladrón que el Bienaventurado dice: «un ladrón en este mundo junto con Brahmā». Pues se dice: «Monjes, en este mundo con sus devas... entre los seres humanos, este es el principal gran ladrón: aquel que proclama un estado sobrehumano inexistente, que no posee realmente». Así, el principal gran ladrón se define por el robo de la riqueza mundana y supramundana; por lo tanto, aquí también, con la frase «en el mundo junto con Brahmā», lo muestra delimitando el grado superior. เอโส โข วสลาธโมติ. เอตฺถ โขติ อวธารณตฺโถ, เตน เอโส เอว วสลาธโม. วสลานํ หีโน สพฺพปจฺฉิมโกติ อวธาเรติ. กสฺมา? วิสิฏฺฐวตฺถุมฺหิ เถยฺยธมฺมวสฺสนโต, ยาว ตํ ปฏิญฺญํ น วิสฺสชฺเชติ, ตาว อวิคตวสลกรณธมฺมโต จาติ. «Esta es verdaderamente la naturaleza del paria»: en esta frase, el término «kho» tiene un sentido de énfasis; por lo tanto, se enfatiza que «solo este es el camino del paria». Se determina que él es el más bajo de todos los parias, el último de todos. ¿Por qué? Debido a que la cualidad del robo recae sobre un objeto excelente, y mientras no renuncie a esa pretensión, no se habrá despojado de las cualidades que lo convierten en un paria; por lo tanto, sigue siendo un paria. เอเต [Pg.166] โข วสลาติ. อิทานิ เย เต ปฐมคาถาย อาสยวิปตฺติวเสน โกธนาทโย ปญฺจ, ปาปมกฺขึ วา ทฺวิธา กตฺวา ฉ, ทุติยคาถาย ปโยควิปตฺติวเสน ปาณหึสโก เอโก, ตติยาย ปโยควิปตฺติวเสเนว คามนิคมนิคฺคาหโก เอโก, จตุตฺถาย เถยฺยาวหารวเสน เอโก, ปญฺจมาย อิณวญฺจนวเสน เอโก, ฉฏฺฐาย ปสยฺหาวหารวเสน ปนฺถทูสโก เอโก, สตฺตมาย กูฏสกฺขิวเสน เอโก, อฏฺฐมาย มิตฺตทุพฺภิวเสน เอโก, นวมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, ทสมาย กตนาสนวิเหสนวเสน เอโก, เอกาทสมาย หทยวญฺจนวเสน เอโก, ทฺวาทสมาย ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตวเสน ทฺเว, เตรสมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, จุทฺทสมาย วญฺจนวเสน เอโก, ปนฺนรสมาย วิเหสนวเสน เอโก, โสฬสมาย วญฺจนวเสน เอโก, สตฺตรสมาย อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน ทฺเว, อฏฺฐารสมาย ปโยคาสยวิปตฺติวเสน โรสกาทโย สตฺต, เอกูนวีสติมาย ปริภาสนวเสน ทฺเว, วีสติมาย อคฺคมหาโจรวเสน เอโกติ เอวํ เตตฺตึส จตุตฺตึส วา วสลา วุตฺตา. เต นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘เอเต โข วสลา วุตฺตา, มยา เย เต ปกาสิตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย เต มยา ปุพฺเพ ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, พฺราหฺมณ, วสล’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต วสลา วุตฺตา, เต วิตฺถารโต เอเต โข ปกาสิตาติ. อถ วา เย เต มยา ปุคฺคลวเสน วุตฺตา, เต ธมฺมวเสนาปิ เอเต โข ปกาสิตา. อถ วา เอเต โข วสลา วุตฺตา อริเยหิ กมฺมวเสน, น ชาติวเสน, มยา เย เต ปกาสิตา ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติอาทินา นเยน. «Estos son los parias»: ahora se exponen treinta y tres o treinta y cuatro tipos de parias. En el primer verso, se mencionan cinco tipos que comienzan con la persona iracunda, distinguidos por el defecto en sus inclinaciones; o, dividiendo al «malvado detractor» en dos, resultan seis. En el segundo verso hay uno, el que daña a los seres vivos, determinado por el defecto en su conducta. En el tercero, hay uno, el opresor de aldeas y ciudades, determinado por el defecto en su conducta. En el cuarto, hay uno que toma cosas por medio del robo; en el quinto, uno que engaña en sus deudas; en el sexto, uno que comete asalto en los caminos mediante el robo violento; en el séptimo, uno que da falso testimonio; en el octavo, uno que traiciona a sus amigos; en el noveno, uno que carece de gratitud; en el décimo, uno que daña y acosa a sus benefactores; en el undécimo, uno que engaña el corazón; en el duodécimo, dos que actúan de forma encubierta y con falta de integridad; en el decimotercero, uno por falta de gratitud; en el decimocuarto, uno por engaño a religiosos; en el decimoquinto, uno por acoso; en el decimosexto, uno por engaño; en el decimoséptimo, dos por ensalzarse a sí mismos y menospreciar a los demás; en el decimoctavo, siete que provocan ira y demás, por defectos en la conducta y la inclinación; en el decimonoveno, dos por injuriar al Buddha y sus discípulos; en el vigésimo, uno, el principal gran ladrón. Describiéndolos, dice: «Os he explicado estos parias que han sido mencionados». Este es su significado: «Aquellos tipos de parias de los que hablé anteriormente de forma concisa, cuando pregunté: “¿Pero conoces tú, brahmán, qué es un paria o las cualidades que hacen a uno un paria?”, ahora te han sido explicados en detalle». Alternativamente, aquellos de los que hablé por medio de las personas, han sido explicados también por medio de sus cualidades. O bien, estos son llamados parias por los nobles en virtud de sus acciones, no por su clase social, y yo los he explicado comenzando con «el hombre que es iracundo y hostil». ๑๓๖. เอวํ ภควา วสลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ สกาย ทิฏฺฐิยา อตีว อภินิวิฏฺโฐ โหติ, ตสฺมา ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปรมตฺถโต หิ น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, อปิจ โข กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ, อปริสุทฺธกมฺมวสฺสนโต วสโล โหติ, ปริสุทฺเธน กมฺมุนา อปริสุทฺธวาหนโต พฺราหฺมโณ โหติ. ยสฺมา วา ตุมฺเห หีนํ วสลํ อุกฺกฏฺฐํ [Pg.167] พฺราหฺมณํ มญฺญิตฺถ, ตสฺมา หีเนน กมฺมุนา วสโล โหติ, อุกฺกฏฺเฐน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหตีติ เอวมฺปิ อตฺถํ ญาเปนฺโต เอวมาห. 136. Habiendo mostrado así al paria, y dado que este brahmán estaba fuertemente apegado a su propia visión de que el estatus personal se determina por el nacimiento, para rechazar esa visión el Bienaventurado dice ahora: «Uno no es un paria por nacimiento». Este es su significado: «En el sentido supremo, uno no es un paria por nacimiento, ni por nacimiento se es brahmán, sino que más bien por la acción (kamma) uno se convierte en paria, y por la acción uno se convierte en brahmán. Uno se vuelve un paria por la lluvia de acciones impuras, y uno se convierte en brahmán al expulsar la acción impura mediante la acción purificada. O bien, puesto que vosotros consideráis que un paria es alguien inferior y un brahmán alguien superior, es por la acción inferior que uno se convierte en paria y por la acción superior que uno se convierte en brahmán». Él habla así transmitiendo tal significado. ๑๓๗-๑๓๙. อิทานิ ตเมวตฺถํ นิทสฺสเนน สาเธตุํ ‘‘ตทมินาปิ ชานาถา’’ติอาทิกา ติสฺโส คาถาโย อาห. ตาสุ ทฺเว จตุปฺปาทา, เอกา ฉปฺปาทา, ตาสํ อตฺโถ – ยํ มยา วุตฺตํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติอาทิ, ตทมินาปิ ชานาถ, ยถา เมทํ นิทสฺสนํ, ตํ อิมินาปิ ปกาเรน ชานาถ, เยน เม ปกาเรน เยน สามญฺเญน อิทํ นิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. กตมํ นิทสฺสนนฺติ เจ? จณฺฑาลปุตฺโต โสปาโก…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยาติ. 137-139. Ahora, para demostrar ese punto mediante un ejemplo, pronunció los tres versos que comienzan con «Entendedlo también de esta manera». Entre ellos, dos versos tienen cuatro líneas y uno tiene seis líneas. Este es su significado: «Cuando dije: “Uno no es un paria por nacimiento”, entendedlo también por medio de este ejemplo mío: entendedlo de esta manera, a través del principio general por el cual se expone este ejemplo». ¿Cuál es el ejemplo? «El hijo de un paria (caṇḍāla), Sopāka... hasta el renacimiento en el mundo de Brahmā». จณฺฑาลสฺส ปุตฺโต จณฺฑาลปุตฺโต. อตฺตโน ขาทนตฺถาย มเต สุนเข ลภิตฺวา ปจตีติ โสปาโก. มาตงฺโคติ เอวํนาโม วิสฺสุโตติ เอวํ หีนาย ชาติยา จ ชีวิกาย จ นาเมน จ ปากโฏ. «El hijo de un paria»: el hijo de un caṇḍāla. «Sopāka»: aquel que recoge perros muertos y los cocina para comerlos. «Conocido como Mātaṅga»: así era conocido tanto por el nombre de su clase social inferior como por su medio de vida. โสติ ปุริมปเทน สมฺพนฺธิตฺวา โส มาตงฺโค ยสํ ปรมํ ปตฺโต, อพฺภุตํ อุตฺตมํ อติวิสิฏฺฐํ ยสํ กิตฺตึ ปสํสํ ปตฺโต. ยํ สุทุลฺลภนฺติ ยํ อุฬารกุลูปปนฺเนนาปิ ทุลฺลภํ, หีนกุลูปปนฺเนน สุทุลฺลภํ. เอวํ ยสปฺปตฺตสฺส จ อาคจฺฉุํ ตสฺสุปฏฺฐานํ, ขตฺติยา พฺราหฺมณา พหู, ตสฺส มาตงฺคสฺส ปาริจริยตฺถํ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ อญฺเญ จ พหู เวสฺสสุทฺทาทโย ชมฺพุทีปมนุสฺสา เยภุยฺเยน อุปฏฺฐานํ อาคมึสูติ อตฺโถ. Conectando «él» (so) con el término anterior: «ese Mātaṅga alcanzó la fama suprema»; alcanzó una fama, renombre y alabanza maravillosos, supremos y sumamente distinguidos; «tan difícil de obtener»: difícil de obtener incluso por aquellos nacidos en familias eminentes, y muy difícil de obtener para alguien nacido en una familia inferior. «Así, cuando obtuvo tal fama, muchos nobles (khattiyas) y brahmanes vinieron a servirle»: con el fin de servir a Mātaṅga, nobles, brahmanes y muchas otras personas de Jambudīpa —comerciantes, siervos y otros— acudieron mayoritariamente para prestarle servicio. Este es el significado. เอวํ อุปฏฺฐานสมฺปนฺโน โส มาตงฺโค วิคตกิเลสรชตฺตา วิรชํ, มหนฺเตหิ พุทฺธาทีหิ ปฏิปนฺนตฺตา มหาปถํ, พฺรหฺมโลกสงฺขาตํ เทวโลกํ ยาเปตุํ สมตฺถตฺตา เทวโลกยานสญฺญิตํ อฏฺฐสมาปตฺติยานํ อภิรุยฺห, ตาย ปฏิปตฺติยา กามราคํ วิราเชตฺวา, กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลกูปโค อหุ, สา ตถา หีนาปิ น นํ ชาติ นิวาเรสิ พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา, พฺรหฺมโลกูปปตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. Así servido de tal manera, aquel Mātaṅga ascendió al vehículo de los ocho logros meditativos —conocido como el «vehículo al mundo de los devas» por su capacidad de conducir al mundo de los devas, término que designa al mundo de Brahma—; este gran sendero es llamado así porque ha sido transitado por los Grandes, por los Budas y otros. Es un sendero sin mácula por estar libre del polvo de las impurezas. Habiendo desvanecido el deseo sensual mediante esa práctica, con la disolución del cuerpo, alcanzó el mundo de Brahma. Aquel nacimiento, aunque era de baja condición, no le impidió renacer en el mundo de Brahma; esto es lo que se quiere decir con «el renacimiento en el mundo de Brahma». อยํ ปนตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพ – อตีเต กิร มหาปุริโส เตน เตนุปาเยน สตฺตหิตํ กโรนฺโต โสปากชีวิเก จณฺฑาลกุเล อุปฺปชฺชิ. โส นาเมน มาตงฺโค, รูเปน ทุทฺทสิโก หุตฺวา พหินคเร จมฺมกุฏิกาย วสติ, อนฺโตนคเร ภิกฺขํ จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ [Pg.168] ตสฺมึ นคเร สุรานกฺขตฺเต โฆสิเต ธุตฺตา ยถาสเกน ปริวาเรน กีฬนฺติ. อญฺญตราปิ พฺราหฺมณมหาสาลธีตา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา เทวกญฺญา วิย รูเปน ทสฺสนียา ปาสาทิกา ‘‘อตฺตโน กุลวํสานุรูปํ กีฬิสฺสามี’’ติ ปหูตํ ขชฺชโภชฺชาทิกีฬนสมฺภารํ สกเฏสุ อาโรเปตฺวา สพฺพเสตวฬวยุตฺตํ ยานมารุยฺห มหาปริวาเรน อุยฺยานภูมึ คจฺฉติ ทิฏฺฐมงฺคลิกาติ นาเมน. สา กิร ‘‘ทุสฺสณฺฐิตํ รูปํ อวมงฺคล’’นฺติ ทฏฺฐุํ น อิจฺฉติ, เตนสฺสา ทิฏฺฐมงฺคลิกาตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ. Este asunto debe entenderse de la siguiente manera: se dice que en el pasado, mientras el Gran Ser promovía el bienestar de los seres por diversos medios, nació en una familia caṇḍāla de oficio sopāka (cocineros de perros). Llamado Mātaṅga por nombre, siendo de apariencia desagradable, vivía en una choza de cuero fuera de la ciudad y se sustentaba mendigando limosna dentro de la ciudad. Un día, habiéndose anunciado un festival auspicioso en esa ciudad, los juerguistas se divertían con sus respectivos séquitos. Entonces, una cierta hija de una acaudalada familia brahmánica, de unos quince o dieciséis años de edad, tan bella y agraciada como una doncella celestial, decidió: «Me divertiré de una manera apropiada a mi propio linaje familiar». Cargando en carretas abundantes provisiones, tales como diversos tipos de alimentos, montó en un vehículo tirado por yeguas totalmente blancas y se dirigió a los jardines acompañada de un gran séquito; su nombre era Diṭṭhamaṅgalikā. Se dice que ella no deseaba ver ninguna forma mal constituida o inauspiciosa; por esa razón surgió para ella la designación de «Diṭṭhamaṅgalikā» (La que ve lo auspicioso). ตทา โส มาตงฺโค กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปฏปิโลติกํ นิวาเสตฺวา, กํสตาฬํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา, ภาชนหตฺโถ นครํ ปวิสติ, มนุสฺเส ทิสฺวา ทูรโต เอว กํสตาฬํ อาโกเฏนฺโต. อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ‘‘อุสฺสรถ, อุสฺสรถา’’ติ ปุรโต ปุรโต หีนชนํ อปเนนฺเตหิ ปุริเสหิ นียมานา นครทฺวารมชฺเฌ มาตงฺคํ ทิสฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ มาตงฺคจณฺฑาโลติ. สา ‘‘อีทิสํ ทิสฺวา คตานํ กุโต วุฑฺฒี’’ติ ยานํ นิวตฺตาเปสิ. มนุสฺสา ‘‘ยํ มยํ อุยฺยานํ คนฺตฺวา ขชฺชโภชฺชาทึ ลเภยฺยาม, ตสฺส โน มาตงฺเคน อนฺตราโย กโต’’ติ กุปิตา ‘‘คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ เลฑฺฑูหิ ปหริตฺวา ‘‘มโต’’ติ ปาเท คเหตฺวา เอกมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา กจวเรน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อคมํสุ. โส สตึ ปฏิลภิตฺวา อุฏฺฐาย มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อยฺยา, ทฺวารํ นาม สพฺพสาธารณํ, อุทาหุ พฺราหฺมณานํเยว กต’’นฺติ? มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘สพฺเพสํ สาธารณ’’นฺติ. ‘‘เอวํ สพฺพสาธารณทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ภิกฺขาหาเรน ยาเปนฺตํ มํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มนุสฺสา อิมํ อนยพฺยสนํ ปาเปสุ’’นฺติ รถิกาย รถิกํ อาหิณฺฑนฺโต มนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวาเร นิปชฺชิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ. En aquel entonces, Mātaṅga se levantó temprano, se vistió con harapos, se ató un platillo de bronce en la mano y, con un cuenco en la mano, entró en la ciudad golpeando el platillo al ver a la gente desde lejos. Entonces, Diṭṭhamaṅgalikā, que era conducida por hombres que apartaban a la gente de baja condición delante de ella diciendo: «¡Apártense, apártense!», vio a Mātaṅga en medio de la puerta de la ciudad y preguntó: «¿Quién es ese?». Él respondió: «Soy el caṇḍāla Mātaṅga». Ella dijo: «Habiendo visto a alguien así, ¿qué prosperidad podría haber para nosotros si seguimos adelante?», e hizo que el vehículo regresara. Los hombres, enojados, pensando: «Mātaṅga ha creado un obstáculo para aquello que habríamos obtenido, como diversos tipos de comida, de haber ido al jardín», dijeron: «¡Atrapen al caṇḍāla!», y tras golpearlo con terrones de tierra, pensando: «Está muerto», lo tomaron por los pies, lo arrojaron a un lado, lo cubrieron con basura y se marcharon. Él, recobrando el conocimiento, se levantó y preguntó a la gente: «Señores, ¿la puerta de la ciudad es de uso común para todos o fue construida solo para los brahmanes?». La gente respondió: «Es de uso común para todos». Él dijo: «Habiendo entrado por una puerta que es para todos y manteniéndome con comida mendigada, los hombres de Diṭṭhamaṅgalikā me han causado esta desgracia y calamidad». Habiendo deambulado de calle en calle informando a la gente, se acostó a la entrada de la casa del brahmán, diciendo: «Si no obtengo a Diṭṭhamaṅgalikā, no me levantaré». พฺราหฺมโณ ‘‘ฆรทฺวาเร มาตงฺโค นิปนฺโน’’ติ สุตฺวา ‘‘ตสฺส กากณิกํ เทถ, เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามิ’’จฺเจว อาห. ตโต พฺราหฺมโณ ‘‘ทฺเว กากณิกาโย เทถ, กากณิกาย ปูวํ ขาทตุ, กากณิกาย [Pg.169] เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. พฺราหฺมโณ สุตฺวา ‘‘มาสกํ เทถ, ปาทํ, อุปฑฺฒกหาปณํ, กหาปณํ ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว สตํ อาณาเปสิ. โส น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. เอวํ ยาจนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต. อถ พฺราหฺมณี ปาสาทา โอรุยฺห สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิ – ‘‘ตาต มาตงฺค, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อปราธํ ขม, สหสฺสํ คณฺหาหิ, ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว ‘‘สตสหสฺสํ คณฺหาหี’’ติ อาห. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว. Cuando el brahmán oyó que Mātaṅga estaba acostado a la entrada de su casa, dijo: «Denle una kākaṇika. Que se unja el cuerpo con aceite y se marche». Él no aceptó aquello, sino que simplemente dijo: «Si no obtengo a Diṭṭhamaṅgalikā, no me levantaré». Entonces el brahmán dijo: «Denle dos kākaṇikas; que coma un pastel con una kākaṇika y que se unja el cuerpo con aceite con la otra, y se marche». Él no aceptó aquello y dijo lo mismo. Al oírlo, el brahmán ordenó: «Denle un māsaka, un pāda, medio kahāpaṇa, un kahāpaṇa, dos, tres...» hasta llegar a cien. Él no aceptó y dijo lo mismo. Mientras así le suplicaban, el sol se puso. Entonces la esposa del brahmán, bajando de la mansión, hizo colocar un recinto de cortinas alrededor de él, se le acercó y le suplicó: «Querido Mātaṅga, perdona la ofensa de Diṭṭhamaṅgalikā. Toma mil kahāpaṇas, dos mil, tres mil...» hasta llegar a decir «toma cien mil kahāpaṇas». Él permaneció en silencio y simplemente se quedó allí acostado. เอวํ จตูหปญฺจาเห วีติวตฺเต พหุมฺปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลภนฺตา ขตฺติยกุมาราทโย มาตงฺคสฺส อุปกณฺณเก อาโรจาเปสุํ – ‘‘ปุริสา นาม อเนกานิปิ สํวจฺฉรานิ วีริยํ กตฺวา อิจฺฉิตตฺถํ ปาปุณนฺติ, มา โข ตฺวํ นิพฺพิชฺชิ, อทฺธา ทฺวีหตีหจฺจเยน ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลจฺฉสี’’ติ. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว. อถ สตฺตเม ทิวเส สมนฺตา ปฏิวิสฺสกา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตุมฺเห มาตงฺคํ วา อุฏฺฐาเปถ, ทาริกํ วา เทถ, มา อมฺเห สพฺเพ นาสยิตฺถา’’ติ อาหํสุ. เตสํ กิร อยํ ทิฏฺฐิ ‘‘ยสฺส ฆรทฺวาเร เอวํ นิปนฺโน จณฺฑาโล มรติ, ตสฺส ฆเรน สห สมนฺตา สตฺตสตฺตฆรวาสิโน จณฺฑาลา โหนฺตี’’ติ. ตโต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นีลปฏปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา อุฬุงฺกกโฬปิกาทีนิ ทตฺวา ปริเทวมานํ ตสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘คณฺห ทาริกํ, อุฏฺฐาย คจฺฉาหี’’ติ อทํสุ. สา ปสฺเส ฐตฺวา ‘‘อุฏฺฐาหี’’ติ อาห, โส ‘‘หตฺเถน มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหี’’ติ อาห. สา นํ อุฏฺฐาเปสิ. โส นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘มยํ อนฺโตนคเร วสิตุํ น ลภาม, เอหิ มํ พหินคเร จมฺมกุฏึ เนหี’’ติ. สา นํ หตฺเถ คเหตฺวา ตตฺถ เนสิ. ‘‘ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา’’ติ ชาตกภาณกา. เนตฺวา จสฺส สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา, อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา, ยาคุํ ปจิตฺวา อทาสิ. โส ‘‘พฺราหฺมณกญฺญา อยํ มา วินสฺสี’’ติ ชาติสมฺเภทํ อกตฺวาว อฑฺฒมาสมตฺตํ พลํ คเหตฺวา ‘‘อหํ วนํ คจฺฉามิ, ‘อติจิรายตี’ติ มา ตฺวํ อุกฺกณฺฐี’’ติ วตฺวา ฆรมานุสกานิ จ ‘‘อิมํ มา ปมชฺชิตฺถา’’ติ อาณาเปตฺวา ฆรา นิกฺขมฺม ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, กติปาเหเนว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานาหํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย [Pg.170] มนาโป ภวิสฺสามี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา นครทฺวาเร โอโรหิตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สนฺติกํ เปเสสิ. Así, habiendo transcurrido cuatro o cinco días, los jóvenes nobles y otros que no habían podido obtener a Diṭṭhamaṅgalikā, habiendo entregado muchos presentes, le susurraron al oído a Mātaṅga: «Ciertamente, los hombres alcanzan el objetivo deseado tras esforzarse durante muchos años; no te desanimes, pues seguramente en dos o tres días obtendrás a Diṭṭhamaṅgalikā». Él permaneció en silencio, simplemente acostado. Entonces, al séptimo día, los vecinos de los alrededores se levantaron y dijeron: «Hagan que Mātaṅga se levante o denle a la muchacha; no dejen que nos destruya a todos». Se dice que ellos sostenían la creencia de que si un caṇḍāla muere así, acostado a la entrada de la casa de alguien, tanto los habitantes de esa casa como los de las siete casas a la redonda se convierten en caṇḍālas. Por lo tanto, hicieron que Diṭṭhamaṅgalikā vistiera harapos azules, le entregaron un cucharón y una olla, y llevaron a la muchacha que lloraba ante él, diciéndole: «Toma a la muchacha, levántate y vete». Ella se detuvo a su lado y dijo: «Levántate». Él respondió: «Tómame de la mano y ayúdame a levantarme». Ella lo levantó. Sentándose, él dijo: «No se nos permite vivir dentro de la ciudad; ven, llévame a mi choza de cuero fuera de la ciudad». Ella lo tomó de la mano y lo llevó allí. Los recitadores de Jātaka dicen que ella lo cargó sobre su espalda. Tras llevarlo, ella ungió su cuerpo con aceite, lo bañó con agua caliente, cocinó gachas de arroz y se las dio. Él pensó: «Que esta joven brahmín no se arruine», y sin violar la pureza de casta, habiendo recuperado sus fuerzas tras medio mes, dijo: «Me iré al bosque; no te angusties pensando que tardaré demasiado». Ordenó a los habitantes de la casa: «No la descuiden», y saliendo de la casa, se ordenó como asceta. Realizó los ejercicios preliminares de un kasiṇa y, en pocos días, alcanzó los ocho logros meditativos y los cinco conocimientos superiores. Entonces, pensando: «Ahora seré agradable para Diṭṭhamaṅgalikā», llegó por el aire, descendió en la puerta de la ciudad y envió un mensajero a Diṭṭhamaṅgalikā. สา สุตฺวา ‘‘โกจิ มญฺเญ มม ญาตโก ปพฺพชิโต มํ ทุกฺขิตํ ญตฺวา ทฏฺฐุํ อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ จินฺตยมานา คนฺตฺวา, ตํ ญตฺวา, ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘กิสฺส มํ อนาถํ ตุมฺเห อกตฺถา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘มา ตฺวํ ทิฏฺฐมงฺคลิเก ทุกฺขินี อโหสิ, สกลชมฺพุทีปวาสีหิ เต สกฺการํ กาเรสฺสามี’’ติ วตฺวา เอตทโวจ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ โฆสนํ กโรหิ – ‘มหาพฺรหฺมา มม สามิโก น มาตงฺโค, โส จนฺทวิมานํ ภินฺทิตฺวา สตฺตเม ทิวเส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’’ติ. สา อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, พฺราหฺมณมหาสาลธีตา หุตฺวา อตฺตโน ปาปกมฺเมน อิมํ จณฺฑาลภาวํ ปตฺตา, น สกฺโกมิ เอวํ วตฺตุ’’นฺติ. มหาปุริโส ‘‘น ตฺวํ มาตงฺคสฺส อานุภาวํ ชานาสี’’ติ วตฺวา ยถา สา สทฺทหติ, ตถา อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา ตเถว ตํ อาณาเปตฺวา อตฺตโน วสตึ อคมาสิ. สา ตถา อกาสิ. Ella, al oír el mensaje, pensó: «Seguramente algún pariente mío que se ha ordenado monje, al saber de mi miseria, ha venido a verme». Habiendo ido y reconociéndolo, se postró a sus pies y dijo: «¿Por qué me dejaron desamparada?». El Gran Varón dijo: «No estés triste, Diṭṭhamaṅgalikā; haré que seas honrada por todos los habitantes de Jambudīpa». Dicho esto, añadió: «Ve y haz este anuncio: “Mi esposo no es Mātaṅga, sino el Gran Brahma; él, tras dividir la mansión de la luna, vendrá a mi presencia al séptimo día”». Ella respondió: «Señor, habiendo sido hija de un gran brahmán adinerado, he llegado a este estado de paria por mi propio mal kamma; no soy capaz de decir tal cosa». El Gran Varón dijo: «No conoces el poder espiritual de Mātaṅga», y tras mostrarle numerosos prodigios para que ella creyera, dándole de nuevo la misma orden, partió hacia su morada. Ella cumplió lo ordenado. มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ หสนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นามายํ อตฺตโน ปาปกมฺเมน จณฺฑาลภาวํ ปตฺวา ปุน ตํ มหาพฺรหฺมานํ กริสฺสตี’’ติ. สา อธิมานา เอว หุตฺวา ทิวเส ทิวเส โฆสนฺตี นครํ อาหิณฺฑติ ‘‘อิโต ฉฏฺเฐ ทิวเส, ปญฺจเม, จตุตฺเถ, ตติเย, สุเว, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ. มนุสฺสา ตสฺสา วิสฺสตฺถวาจํ สุตฺวา ‘‘กทาจิ เอวมฺปิ สิยา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเรสุ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, สาณิปาการํ สชฺเชตฺวา, วยปฺปตฺตา ทาริกาโย อลงฺกริตฺวา ‘‘มหาพฺรหฺมนิ อาคเต กญฺญาทานํ ทสฺสามา’’ติ อากาสํ อุลฺโลเกนฺตา นิสีทึสุ. อถ มหาปุริโส ปุณฺณมทิวเส คคนตลํ อุปารูฬฺเห จนฺเท จนฺทวิมานํ ผาเลตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส มหาพฺรหฺมรูเปน นิคฺคจฺฉิ. มหาชโน ‘‘ทฺเว จนฺทา ชาตา’’ติ อติมญฺญิ. ตโต อนุกฺกเมน อาคตํ ทิสฺวา ‘‘สจฺจํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อาห, มหาพฺรหฺมาว อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ทเมตุํ ปุพฺเพ มาตงฺคเวเสนาคจฺฉี’’ติ นิฏฺฐํ อคมาสิ. เอวํ โส มหาชเนน ทิสฺสมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐาเน เอว โอตริ. สา จ ตทา อุตุนี อโหสิ. โส ตสฺสา นาภึ องฺคุฏฺฐเกน ปรามสิ. เตน ผสฺเสน คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. ตโต นํ ‘‘คพฺโภ เต สณฺฐิโต[Pg.171], ปุตฺตมฺหิ ชาเต ตํ นิสฺสาย ชีวาหี’’ติ วตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส ปุน จนฺทวิมานํ ปาวิสิ. La gente se quejaba y se burlaba diciendo: «¿Cómo es posible que ella, habiendo caído al estado de paria por su propio mal kamma, vaya a tener trato con el Gran Brahma?». Ella, llena de confianza, recorría la ciudad día tras día anunciando: «De aquí a seis días, al quinto día, al cuarto, al tercero, mañana, hoy vendrá». Al escuchar sus palabras seguras, los hombres pensaron: «Tal vez suceda así», e hicieron construir pabellones a las puertas de sus casas, prepararon cortinajes, adornaron a jóvenes doncellas y se sentaron mirando hacia el cielo, diciendo: «Cuando llegue el Gran Brahma, le entregaremos a estas jóvenes como ofrenda». Entonces, el día de luna llena, cuando la luna hubo ascendido en el firmamento, el Gran Varón dividió el palacio de la luna y, ante la vista de la multitud, descendió con la forma del Gran Brahma. La multitud pensó: «¡Han surgido dos lunas!». Al verlo llegar gradualmente, concluyeron: «Diṭṭhamaṅgalikā dijo la verdad; el Gran Brahma mismo vino anteriormente con el disfraz de Mātaṅga para domar a Diṭṭhamaṅgalikā». Así, siendo observado por la multitud, descendió precisamente en el lugar donde vivía Diṭṭhamaṅgalikā. Ella, en ese momento, estaba en su período fértil. Él tocó su ombligo con el dedo pulgar y, mediante ese contacto, el feto quedó establecido. Entonces le dijo: «Has quedado encinta; cuando nazca tu hijo, vive dependiendo de él». Y ante la mirada de la multitud, entró de nuevo en el palacio de la luna. พฺราหฺมณา ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา มหาพฺรหฺมุโน ปชาปติ อมฺหากํ มาตา ชาตา’’ติ วตฺวา ตโต ตโต อาคจฺฉนฺติ. ตํ สกฺการํ กาตุกามานํ มนุสฺสานํ สมฺปีฬเนน นครทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. เต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ หิรญฺญราสิมฺหิ ฐเปตฺวา, นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, รถํ อาโรเปตฺวา, มหาสกฺกาเรน นครํ ปทกฺขิณํ การาเปตฺวา, นครมชฺเฌ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, ตตฺร นํ ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปชาปตี’’ติ ทิฏฺฐฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วสาเปนฺติ ‘‘ยาวสฺสา ปติรูปํ วสโนกาสํ กโรม, ตาว อิเธว วสตู’’ติ. สา มณฺฑเป เอว ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ วิสุทฺธทิวเส สทฺธึ ปุตฺเตน สสีสํ นฺหาเปตฺวา มณฺฑเป ชาโตติ ทารกสฺส ‘‘มณฺฑพฺยกุมาโร’’ติ นามํ อกํสุ. ตโต ปภุติ จ นํ พฺราหฺมณา ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต’’ติ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ. ตโต อเนกสตสหสฺสปฺปการา ปณฺณาการา อาคจฺฉนฺติ, เต พฺราหฺมณา กุมารสฺสารกฺขํ ฐเปสุํ, อาคตา ลหุํ กุมารํ ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ. Los brahmanes, diciendo: "Diṭṭhamaṅgalikā, la esposa de Mahābrahmā, se ha convertido en nuestra madre", acudieron de todas partes. Debido a la multitud de personas que deseaban rendirle honores, las puertas de la ciudad se volvieron intransitables. Colocaron a Diṭṭhamaṅgalikā sobre un montón de monedas de oro, la bañaron, la adornaron, la subieron a un carro y, con gran honor, la hicieron circular por la ciudad en procesión. Construyeron un pabellón en el centro de la ciudad y la instalaron allí como "la esposa de Mahābrahmā", diciendo: "Que more aquí mismo hasta que le preparemos una morada adecuada". Ella dio a luz a un hijo en el pabellón. En el día de la purificación ritual, tras bañarla junto con su hijo desde la cabeza, llamaron al niño Maṇḍabyakumāra, ya que había nacido en un pabellón. Desde entonces, los brahmanes lo acompañaban diciendo: "Él es el hijo de Mahābrahmā". Llegaron cientos de miles de ofrendas de diversas clases; los brahmanes dispusieron protección para el príncipe, y quienes venían no conseguían verlo fácilmente. กุมาโร อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิมนฺวาย ทานํ ทาตุํ อารทฺโธ. โส สาลาย สมฺปตฺตานํ กปณทฺธิกานํ อทตฺวา พฺราหฺมณานํเยว เทติ. มหาปุริโส ‘‘กึ มม ปุตฺโต ทานํ เทตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา พฺราหฺมณานํเยว ทานํ เทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยถา สพฺเพสํ ทสฺสติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเสน อาคมฺม ปุตฺตสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อยํ เอวํ วิรูปเวโส วสโล อาคโต’’ติ กุทฺโธ อิมํ คาถมาห – Al alcanzar la madurez con el tiempo, el príncipe comenzó a dar limosnas. Sin embargo, no daba a los pobres y desvalidos que llegaban al salón de distribución, sino solo a los brahmanes. El Gran Ser, reflexionando: "¿Cómo es que mi hijo da limosna?", y viendo que solo daba a los brahmanes, decidió: "Haré que dé a todos". Se vistió con sus hábitos, tomó su cuenco y, llegando por el aire, se detuvo a la puerta de la casa de su hijo. Al verlo, el príncipe, airado, pensó: "¿De dónde ha venido este paria de aspecto tan repulsivo?", y pronunció este verso: ‘‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี, โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว; สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ, โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ. "¿De dónde vienes tú, vestido con harapos sucios, criatura deforme, como un duende del polvo? Llevas al cuello un trapo recogido de la basura. ¿Quién eres tú, miserable, indigno de ofrendas?" พฺราหฺมณา ‘‘คณฺหถ คณฺหถา’’ติ ตํ คเหตฺวา อาโกเฏตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสุํ. โส อากาเสน คนฺตฺวา พหินคเร ปจฺจฏฺฐาสิ[Pg.172]. เทวตา กุปิตา กุมารํ คเล คเหตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ ฐเปสุํ. โส อกฺขีหิ นิคฺคเตหิ มุเขน เขฬํ ปคฺฆรนฺเตน ฆรุฆรุปสฺสาสี ทุกฺขํ เวทยติ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สุตฺวา ‘‘โกจิ อาคโต อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ปพฺพชิโต อาคจฺฉี’’ติ. ‘‘กุหึ คโต’’ติ? ‘‘เอวํ คโต’’ติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต, อตฺตโน ทาสสฺสา’’ติ ยาจนฺตี ตสฺส ปาทมูเล ภูมิยา นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส ปิณฺฑาย จริตฺวา, ยาคุํ ลภิตฺวา, ตํ ปิวนฺโต ตตฺถ นิสินฺโน โหติ, โส อวสิฏฺฐํ โถกํ ยาคุํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อทาสิ. ‘‘คจฺฉ อิมํ ยาคุํ อุทกกุมฺภิยา อาโลเลตฺวา เยสํ ภูตวิกาโร อตฺถิ, เตสํ อกฺขิมุขกณฺณนาสาพิเลสุ อาสิญฺจ, สรีรญฺจ ปริปฺโผเสหิ, เอวํ นิพฺพิการา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. ตโต กุมาเร ปกติสรีเร ชาเต ‘‘เอหิ, ตาต มณฺฑพฺย, ตํ ขมาเปสฺสามา’’ติ ปุตฺตญฺจ สพฺเพ พฺราหฺมเณ จ ตสฺส ปาทมูเล นิกฺกุชฺชิตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสิ. Los brahmanes gritaron: "¡Atrapadlo, atrapadlo!", y agarrándolo, lo golpearon y le infligieron un gran sufrimiento. Él se marchó por el aire y se estableció en un refugio fuera de la ciudad. Las deidades, enfurecidas, agarraron al príncipe por el cuello y lo pusieron cabeza abajo, con los pies hacia arriba. Con los ojos desorbitados y la saliva fluyendo de su boca, respiraba con dificultad y experimentaba un intenso dolor. Al enterarse, Diṭṭhamaṅgalikā preguntó: "¿Ha venido alguien?". "Sí, ha venido un asceta", le respondieron. "¿A dónde se ha ido?", preguntó ella. "Se ha ido por allá", dijeron. Ella fue allí, y suplicando: "Señor, perdonad a vuestro propio esclavo", se postró en el suelo a sus pies. En ese momento, el Gran Ser, tras haber caminado por limosna y obtenido gachas, estaba sentado bebiéndolas. Le dio un poco de las gachas restantes a Diṭṭhamaṅgalikā y le dijo: "Ve, mezcla estas gachas en una jarra de agua y rocíala en los ojos, boca, oídos y fosas nasales de quienes han sido afligidos por los espíritus; también rocía sus cuerpos, y así volverán a la normalidad". Ella lo hizo así. Una vez que el príncipe recuperó su estado normal, ella le dijo: "Ven, querido Maṇḍabya, haremos que te perdone". Hizo que su hijo y todos los brahmanes se postraran a los pies del sabio y le pidió perdón. โส ‘‘สพฺพชนสฺส ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ โอวทิตฺวา, ธมฺมกถํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํเยว คนฺตฺวา, จินฺเตสิ ‘‘อิตฺถีสุ ปากฏา ทิฏฺฐมงฺคลิกา ทมิตา, ปุริเสสุ ปากโฏ มณฺฑพฺยกุมาโร, อิทานิ โก ทเมตพฺโพ’’ติ. ตโต ชาติมนฺตตาปสํ อทฺทส พนฺธุมตีนครํ นิสฺสาย กุมฺภวตีนทีตีเร วิหรนฺตํ. โส ‘‘อหํ ชาติยา วิสิฏฺโฐ, อญฺเญหิ ปริภุตฺโตทกํ น ปริภุญฺชามี’’ติ อุปรินทิยา วสติ. มหาปุริโส ตสฺส อุปริภาเค วาสํ กปฺเปตฺวา ตสฺส อุทกปริโภคเวลายํ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิ. ตาปโส ตํ อุทเกน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘เกนิทํ ขิตฺต’’นฺติ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา มหาปุริสํ ทิสฺวา ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. ‘‘มาตงฺคจณฺฑาโล, อาจริยา’’ติ. ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา อุปรินทิยา วสี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ เหฏฺฐานทิยา วสติ, ปฏิโสตมฺปิ ทนฺตกฏฺฐํ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉติ. ตาปโส ปุน คนฺตฺวา ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา เหฏฺฐานทิยํ วส, อุปรินทิยาเยว วสา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ ตถา อกาสิ, ปุนปิ ตเถว อโหสิ. ตาปโส ปุนปิ ‘‘ตถา กโรตี’’ติ ทุฏฺโฐ มหาปุริสํ สปิ ‘‘สูริยสฺส เต อุคฺคมนเวลาย สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. มหาปุริโสปิ ‘‘สาธุ, อาจริย, อหํ ปน สูริยุฏฺฐานํ น เทมี’’ติ วตฺวา สูริยุฏฺฐานํ นิวาเรสิ[Pg.173]. ตโต รตฺติ น วิภายติ, อนฺธกาโร ชาโต, ภีตา พนฺธุมตีวาสิโน ตาปสสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข, อาจริย, อมฺหากํ โสตฺถิภาโว’’ติ ปุจฺฉึสุ. เต หิ ตํ ‘‘อรหา’’ติ มญฺญนฺติ. โส เตสํ สพฺพมาจิกฺขิ. เต มหาปุริสํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สูริยํ, ภนฺเต, มุญฺจถา’’ติ ยาจึสุ. มหาปุริโส ‘‘ยทิ ตุมฺหากํ อรหา อาคนฺตฺวา มํ ขมาเปติ, มุญฺจามี’’ติ อาห. Él los exhortó diciendo: "Se debe dar limosna a todas las personas", y tras impartir una enseñanza del Dhamma, regresó a su propia morada. Reflexionó: "Entre las mujeres, la célebre Diṭṭhamaṅgalikā ha sido amansada; entre los hombres, el célebre príncipe Maṇḍabya. ¿A quién debo amansar ahora?". Entonces vio al asceta Jātimanta, que residía cerca de la ciudad de Bandhumatī, en la orilla del río Kumbhavatī. Este pensaba: "Soy superior por mi casta, no usaré agua que haya sido usada por otros", y vivía en la parte superior del río. El Gran Ser se estableció río arriba de él y, a la hora en que el asceta solía usar el agua, mascó su palillo de dientes y lo arrojó a la corriente. Al ver el palillo flotando, el asceta se preguntó: "¿Quién ha tirado esto?", y yendo río arriba vio al Gran Ser y le preguntó: "¿Quién está aquí?". "El paria Mātaṅga, maestro", respondió. "¡Fuera, paria! No vivas río arriba", dijo el asceta. El Gran Ser asintió: "Está bien, maestro", y se mudó río abajo, pero aun así, el palillo de dientes flotó contra la corriente hasta llegar al asceta. El asceta fue de nuevo y le dijo: "¡Fuera, paria! No vivas río abajo, vive río arriba". El Gran Ser aceptó: "Está bien, maestro", y así lo hizo, pero volvió a ocurrir lo mismo. El asceta, enfurecido al ver que seguía ocurriendo, maldijo al Gran Ser diciendo: "¡Que al amanecer, cuando salga el sol, tu cabeza se parta en siete pedazos!". El Gran Ser respondió: "Está bien, maestro, pero yo no permitiré que salga el sol", e impidió la salida del sol. Debido a esto, la noche no terminaba y reinaba la oscuridad. Temerosos, los habitantes de Bandhumatī acudieron al asceta y le preguntaron: "Maestro, ¿hay alguna seguridad para nosotros?". Pues ellos creían que él era un Arahant. Él les explicó todo lo sucedido. Entonces ellos se acercaron al Gran Ser y le suplicaron: "Señor, por favor, liberad al sol". El Gran Ser respondió: "Si vuestro Arahant viene y me pide perdón, lo liberaré". มนุสฺสา คนฺตฺวา ตาปสํ อาหํสุ – ‘‘เอหิ, ภนฺเต, มาตงฺคปณฺฑิตํ ขมาเปหิ, มา ตุมฺหากํ กลหการณา มยํ นสฺสิมฺหา’’ติ. โส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ ขมาเปมี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อมฺเห ตฺวํ นาเสสี’’ติ ตํ หตฺถปาเทสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ เนสุํ. มหาปุริโส ‘‘มม ปาทมูเล กุจฺฉิยา นิปชฺชิตฺวา ขมาเปนฺเต ขมามี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ อาหํสุ. ตาปโส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ วนฺทามี’’ติ. มนุสฺสา ‘‘ตว ฉนฺเทน น วนฺทิสฺสสี’’ติ หตฺถปาทมสฺสุคีวาทีสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส ปาทมูเล สยาเปสุํ. โส ‘‘ขมามหํ อิมสฺส, อปิจาหํ ตสฺเสวานุกมฺปาย สูริยํ น มุญฺจามิ, สูริเย หิ อุคฺคตมตฺเต มุทฺธา อสฺส สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ อาหํสุ. มหาปุริโส ‘‘เตน หิ อิมํ คลปฺปมาเณ อุทเก ฐเปตฺวา มตฺติกาปิณฺเฑนสฺส สีสํ ปฏิจฺฉาเทถ, สูริยรสฺมีหิ ผุฏฺโฐ มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิสฺสติ. ตสฺมึ ผลิเต เอส อญฺญตฺร คจฺฉตู’’ติ อาห. เต ตาปสํ หตฺถปาทาทีสุ คเหตฺวา ตถา อกํสุ. สูริเย มุญฺจิตมตฺเต มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิตฺวา ปติ, ตาปโส ภีโต ปลายิ. มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘ปสฺสถ, โภ, สมณสฺส อานุภาว’’นฺติ ทนฺตกฏฺฐปกฺขิปนมาทึ กตฺวา สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘นตฺถิ อีทิโส สมโณ’’ติ ตสฺมึ ปสีทึสุ. ตโต ปภุติ สกลชมฺพุทีเป ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย คหฏฺฐปพฺพชิตา มาตงฺคปณฺฑิตสฺส อุปฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ยาวตายุกํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิ. เตนาห ภควา ‘‘ตทมินาปิ ชานาถ…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ. La gente, habiéndose acercado, le dijo al asceta: “Venga, venerable, pida perdón al sabio Mātaṅga; no permitas que perezcamos por causa de su disputa”. Él respondió: “No pediré perdón a un caṇḍāla”. La gente dijo: “Usted nos está destruyendo”, y tomándolo por las manos y los pies, lo llevaron ante el Gran Hombre. El Gran Hombre dijo: “Si él me pide perdón postrándose boca abajo a mis pies, lo perdonaré”. La gente le dijo al asceta: “Hazlo así”. El asceta respondió: “No veneraré a un caṇḍāla”. La gente, diciendo: “No lo venerarás por tu propia voluntad”, lo sujetaron por las manos, los pies, la barba y el cuello, y lo obligaron a yacer a los pies del Gran Hombre. El Gran Hombre dijo: “Yo lo perdono, pero por compasión hacia él mismo no liberaré al sol; pues tan pronto como el sol haya salido, su cabeza se partirá en siete pedazos”. La gente preguntó: “¿Qué se debe hacer ahora, venerable?”. El Gran Hombre respondió: “Por tanto, pónganlo en agua hasta la altura del cuello y cubran su cabeza con un terrón de arcilla; cuando el rayo del sol toque el terrón de arcilla, este se partirá en siete pedazos. Una vez que se haya partido, que se vaya a otro lugar”. Ellos tomaron al asceta por las manos, los pies y demás partes y procedieron según lo indicado. Tan pronto como el sol fue liberado, el terrón de arcilla se partió en siete pedazos y cayó; el asceta, aterrorizado, huyó. Al ver esto, la gente dijo: “¡Observen, señores, el poder espiritual del asceta (Mātaṅga)!”. Luego relataron toda la historia, comenzando desde el incidente de arrojar el palillo de dientes, y se llenaron de fe en él diciendo: “No hay otro asceta como este”. A partir de entonces, en toda Jambudīpa, khattiyas, brahmanes y otros, tanto laicos como monjes, acudieron a servir al sabio Mātaṅga. Él, habiendo vivido hasta el final de su vida, tras la disolución del cuerpo, renació en el mundo de Brahma. Por ello, el Bienaventurado dijo: “Entiendan esto también de esta manera... por su renacimiento en el mundo de Brahma”. ๑๔๐-๑๔๑. เอวํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหตี’’ติ สาเธตฺวา อิทานิ ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตํ สาเธตุํ อาห ‘‘อชฺฌายกกุเล ชาตา [Pg.174] …เป… ทุคฺคตฺยา ครหาย วา’’ติ. ตตฺถ อชฺฌายกกุเล ชาตาติ มนฺตชฺฌายเก พฺราหฺมณกุเล ชาตา. ‘‘อชฺฌายกากุเฬ ชาตา’’ติปิ ปาโฐ. มนฺตานํ อชฺฌายเก อนุปกุฏฺเฐ จ พฺราหฺมณกุเล ชาตาติ อตฺโถ. มนฺตา พนฺธวา เอเตสนฺติ มนฺตพนฺธวา. เวทพนฺธู เวทปฏิสฺสรณาติ วุตฺตํ โหติ. เต จ ปาเปสุ กมฺเมสุ อภิณฺหมุปทิสฺสเรติ เต เอวํ กุเล ชาตา มนฺตพนฺธวา จ สมานาปิ ยทิ ปาณาติปาตาทีสุ ปาปกมฺเมสุ ปุนปฺปุนํ อุปทิสฺสนฺติ, อถ ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา สมฺปราเย จ ทุคฺคติ เต เอวมุปทิสฺสมานา อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว มาตาปิตูหิปิ ‘‘นยิเม อมฺหากํ ปุตฺตา, ทุชฺชาตา เอเต กุลสฺส องฺคารภูตา, นิกฺกฑฺฒถ เน’’ติ, พฺราหฺมเณหิปิ ‘‘คหปติกา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา, มา เนสํ สทฺธยญฺญถาลิปากาทีสุ ปเวสํ เทถ, มา เนหิ สทฺธึ สลฺลปถา’’ติ, อญฺเญหิปิ มนุสฺเสหิ ‘‘ปาปกมฺมนฺตา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา’’ติ เอวํ คารยฺหา โหนฺติ. สมฺปราเย จ เนสํ ทุคฺคติ นิรยาทิเภทา, ทุคฺคติ เอเตสํ ปรโลเก โหตีติ อตฺโถ. สมฺปราเย วาติปิ ปาโฐ. ปรโลเก เอเตสํ ทุกฺขสฺส คติ ทุคฺคติ, ทุกฺขปฺปตฺติเยว โหตีติ อตฺโถ. น เน ชาติ นิวาเรติ, ทุคฺคตฺยา ครหาย วาติ สา ตถา อุกฺกฏฺฐาปิ ยํ ตฺวํ สารโต ปจฺเจสิ, ชาติ เอเต ปาปกมฺเมสุ ปทิสฺสนฺเต พฺราหฺมเณ ‘‘สมฺปราเย จ ทุคฺคตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ทุคฺคติยา วา, ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ครหาย วา น นิวาเรติ. 140-141. Habiendo demostrado así que “no por nacimiento se es un paria, por las acciones se es un paria”, ahora, para demostrar que “no por nacimiento se es un brahmán, por las acciones se es un brahmán”, el Bienaventurado dijo las estrofas: “Aquellos nacidos en una familia de recitadores... de un mal destino o de la censura”. Aquí, “nacidos en una familia de recitadores” significa nacidos en una familia de brahmanes que recitan los himnos sagrados (mantas). También existe la lectura “nacidos en una familia de recitadores intachables”, que significa nacidos en una familia de brahmanes de linaje no censurado y expertos en los himnos. “Manta-bandhavā” son aquellos para quienes los himnos son sus parientes; lo que significa que tienen los Vedas como su refugio. “Y si son vistos frecuentemente involucrados en malas acciones” significa que, aunque hayan nacido en tal familia y tengan los himnos como parientes, si son vistos repetidamente en malas acciones como el asesinato, entonces son censurables en esta misma vida y en el más allá tienen un mal destino. Siendo vistos en tales actos, en esta misma existencia son censurados incluso por sus propios padres, quienes dicen: “Estos no son nuestros hijos, son engendros malnacidos, son como carbones encendidos para el linaje; ¡expúlsenlos!”. También los brahmanes los censuran diciendo: “Estos son hombres de hogar, no brahmanes; no les permitan entrar en el sacrificio conmemorativo ni en la ofrenda de cebada; no conversen con ellos”. Y otras personas también dicen: “Estos son malhechores, no son brahmanes”. De este modo son censurables. Y en el más allá, su destino es el sufrimiento, tales como los infiernos y demás; esto significa que tendrán un mal destino en el otro mundo. También existe la lectura “samparāye vā” (o en el más allá). Un mal destino (duggati) es un rumbo hacia el sufrimiento en el otro mundo; significa que solo obtendrán sufrimiento. “Su casta no los previene de un mal destino o de la censura” significa que esa casta superior en la que tú confías como esencial, no previene a esos brahmanes vistos en malas acciones del mal destino descrito aquí como “un mal destino en el más allá”, ni de la censura descrita aquí como “censurables en esta misma vida”. ๑๔๒. เอวํ ภควา อชฺฌายกกุเล ชาตานมฺปิ พฺราหฺมณานํ คารยฺหาทิกมฺมวเสน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปติตภาวํ ทีเปนฺโต ทุคฺคติคมเนน จ สมฺปราเย พฺราหฺมณชาติยา อภาวํ ทีเปนฺโต ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตมฺปิ อตฺถํ สาเธตฺวา อิทานิ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ นิคเมนฺโต อาห, เอวํ พฺราหฺมณ – 142. Así, el Bienaventurado, mostrando la caída en esta misma vida incluso de los brahmanes nacidos en familias de recitadores a través de su conducta censurable, y mostrando que pierden su condición de nacimiento brahmánico en el más allá al ir a un mal destino, demostró también este punto: “no por nacimiento se es un brahmán, por las acciones se es un brahmán”. Ahora, concluyendo ambos puntos, le dijo al brahmán: ‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ; กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ. “No por nacimiento se es un paria, ni por nacimiento se es un brahmán; por las acciones se es un paria, por las acciones se es un brahmán”. เสสํ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนยเมว. วิเสสโต วา เอตฺถ นิกฺกุชฺชิตํ วาติอาทีนํ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ วา [Pg.175] อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ มํ กมฺมวิมุขํ ชาติวาเท ปติตํ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมณวสลภาโว โหตี’’ติ ทิฏฺฐิโต วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ ชาติวาทปฏิจฺฉนฺนํ กมฺมวาทํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ พฺราหฺมณวสลภาวสฺส อสมฺภินฺนอุชุมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ มาตงฺคาทินิทสฺสนปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ. El resto debe entenderse según el método explicado en el Kasibhāradvāja Sutta. Específicamente aquí, la conexión de las palabras “lo que estaba volcado”, etc., debe entenderse así: así como alguien podría enderezar lo que estaba volcado, así el señor Gotama me ha ayudado a emerger de la visión de la doctrina del nacimiento en la que yo había caído, dando la espalda a la acción y creyendo que “por nacimiento se es un brahmán o un paria”. Así como alguien revelaría lo que estaba oculto, así él ha revelado la doctrina de la acción que estaba oculta por la doctrina del nacimiento. Así como alguien indicaría el camino a quien está perdido, así él me ha indicado el camino directo y sin confusión sobre la condición de ser brahmán o paria. Y así como alguien sostendría una lámpara de aceite en la oscuridad, así el señor Gotama ha sostenido una lámpara mediante el ejemplo de Mātaṅga y otros; por habérseme mostrado el Dhamma a través de estos métodos, el Dhamma ha sido esclarecido por él de múltiples maneras. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el comentario de los textos breves, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. el comentario al Suttanipāta, la explicación del Aggikabhāradvāja Sutta ha concluido. ๘. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา 8. Explicación del Metta Sutta กรณียมตฺถกุสเลนาติ เมตฺตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? หิมวนฺตปสฺสโต กิร เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ สาวตฺถึ อาคจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว สงฺเขโป. El discurso que comienza con 'Karaṇīyamatthakusalena' es el Metta Sutta. ¿Cuál es su origen? Se dice que unos bhikkhus, acosados por deidades en las laderas del Himalaya, acudieron ante el Bienaventurado en Sāvatthī. Para ellos, el Bienaventurado recitó este sutta con el propósito de brindarles protección (paritta) y un tema de meditación (kammaṭṭhāna). Este es, por lo pronto, el relato resumido. อยํ ปน วิตฺถาโร – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถนาทีนีติ อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ. Este es, en cambio, el relato detallado: En una ocasión, el Bienaventurado residía en Sāvatthī cuando se aproximaba el inicio del retiro de las lluvias (vassūpanāyikā). En aquel tiempo, numerosos bhikkhus de diversas regiones, habiendo recibido temas de meditación del Bienaventurado, se le acercaron con el deseo de pasar el retiro de las lluvias en distintos lugares. Allí, el Bienaventurado les enseñó temas de meditación adecuados para los ochenta y cuatro mil tipos de temperamentos de la siguiente manera: para aquellos de temperamento codicioso (rāga), enseñó once tipos de meditación sobre lo impuro (asubha), considerando tanto lo animado como lo inanimado; para aquellos de temperamento iracundo (dosa), enseñó cuatro tipos de meditación, empezando por el amor benevolente (metta); para aquellos de temperamento confuso (moha), enseñó temas como la atención plena a la muerte (maraṇassatikammaṭṭhāna); para aquellos de temperamento especulativo (vitakka), enseñó la atención plena a la respiración (ānāpānassati), el kasiṇa de tierra y otros; para aquellos de temperamento de fe (saddhā), enseñó temas como el recuerdo del Buddha (buddhānussati); y para aquellos de temperamento intelectual (buddhi), enseñó el análisis de los cuatro elementos (catudhātuvavatthāna) y otros. อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา [Pg.176] ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาตลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ โข เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา, เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจปธานกุฏิสตานิ การาเปตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ. Entonces, unos quinientos bhikkhus, tras haber aprendido un tema de meditación ante el Bienaventurado, partieron en busca de un alojamiento adecuado y de una aldea para la colecta de limosnas. Viajando por etapas, llegaron a una montaña en la región fronteriza que conectaba con el Himalaya, la cual tenía llanuras de roca semejantes al cristal azul, estaba adornada con densas y frescas arboledas de un verde azulado, su suelo estaba cubierto de arena similar a superficies de perlas o láminas de plata, y estaba rodeada de estanques de agua pura, dulce y fresca. Los bhikkhus pasaron allí una noche y, al amanecer, tras realizar sus necesidades corporales, entraron en una aldea cercana para recoger limosnas. La aldea contaba con mil familias que vivían en asentamientos compactos, y la gente allí era devota y llena de fe. Debido a la rareza de ver a monjes en esa región fronteriza, al ver a los bhikkhus se llenaron de gozo y alegría. Después de ofrecerles comida, les suplicaron: "Venerables señores, residan aquí mismo durante los tres meses de las lluvias". Así, mandaron construir quinientas cabañas de meditación y prepararon todos los utensilios necesarios, como lechos, asientos y vasijas para agua de beber y de uso personal. ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถาปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา หุตฺวา ยามคณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมานุสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ โข คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโต โอโลเกนฺติ; เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ – ‘‘กทา นุ โข ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ. มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺขิสฺสาม. หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ปสฺสนฺตานํ ตญฺจ สทฺทํ สุณนฺตานํ หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา. เตน เต จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ. เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ. ตโต เนสํ มุฏฺฐสฺสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ. เตสํ เตน [Pg.177] ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, พาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ. Al segundo día, los bhikkhus entraron en otra aldea para recoger limosnas. Allí también, la gente los atendió de la misma manera y les rogó que pasaran el retiro de las lluvias. Los bhikkhus aceptaron diciendo: "siempre que no haya obstáculos". Al entrar en aquel bosque, se mantuvieron con esfuerzo persistente día y noche; golpeando el gong que marca las horas, permanecían con gran atención reflexiva (yoniso manasikāra) y se sentaban al pie de los árboles. Debido al poder de la virtud de los bhikkhus, las deidades de los árboles (rukkhadevatā), cuyo propio poder se vio eclipsado, descendieron de sus mansiones y, tomando a sus niños, deambulaban de un lado a otro. Era como cuando reyes o grandes ministros ocupan el espacio de las casas de unos aldeanos; los habitantes de la casa, habiendo salido y viviendo en otro lugar, observan desde lejos preguntándose: "¿Cuándo se irán?". Del mismo modo, las deidades abandonaron sus propias mansiones y, deambulando de un lado a otro, observaban desde lejos pensando: "¿Cuándo se irán los venerables señores?". Entonces consideraron: "Los bhikkhus que han iniciado el retiro de las lluvias permanecerán inevitablemente aquí durante tres meses. Nosotros, por tanto tiempo, no podremos retirarnos y vivir así con nuestros niños. Vamos, mostremos a los bhikkhus objetos espantosos". Aquella noche, a la hora en que los bhikkhus realizaban sus deberes monásticos, las deidades crearon formas aterradoras de yakkhas que se paraban frente a ellos, y emitían sonidos espantosos. Al ver esas formas y oír esos sonidos, el corazón de los bhikkhus tembló, palidecieron y se pusieron amarillentos. Debido a esto, no podían concentrar su mente. Con la mente dispersa y agitada repetidamente por el miedo, perdieron la atención plena (sati). Luego, al perder la atención plena, las deidades emplearon olores nauseabundos. Debido a ese mal olor, sintieron como si sus cerebros fueran estrujados y les sobrevinieron intensos dolores de cabeza; sin embargo, ninguno informó al otro de lo que estaba sucediendo. อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ? ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา อาวุโส ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส ภควโต สนฺติกํ, คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพ เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมึสุ. Entonces, un día, en el momento de asistir al anciano de la Sangha, estando todos reunidos, el anciano preguntó: «Amigos, cuando entrasteis en este bosque, durante varios días vuestra tez era extremadamente pura, radiante y clara, y vuestras facultades eran serenas; pero ahora estáis demacrados, de mal color y amarillentos como una hoja seca. ¿Qué es lo que os resulta inadecuado en este lugar?». Entonces, un monje dijo: «Venerable señor, por la noche veo y escucho objetos aterradores de tal y tal naturaleza, y percibo tales olores fétidos; debido a ello, mi mente no logra la concentración». De la misma manera, todos informaron de lo que estaba sucediendo. El anciano de la Sangha dijo: «Amigos, el Bienaventurado ha prescrito dos momentos para entrar en el retiro de las lluvias, y esta morada nos resulta inadecuada. Vayamos, amigos, a la presencia del Bienaventurado y, habiendo ido, preguntémosle por otra morada que sea adecuada». «Está bien, venerable señor», respondieron aquellos monjes al anciano. Entonces, habiendo recogido sus moradas, tomando sus cuencos y mantos, y debido a su falta de apego hacia las familias, partieron hacia Sāvatthī sin despedirse de nadie. Viajando por etapas, llegaron a Sāvatthī y se presentaron ante el Bienaventurado. ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปฺปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายํ เสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุเณยฺยาถ. คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ. สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ, เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิมํ สุตฺตมภาสิ. Al ver a esos monjes, el Bienaventurado les dijo: «Monjes, yo he prescrito la regla de entrenamiento: 'Monjes, no se debe andar de viaje durante el retiro de las lluvias'. ¿Por qué entonces andáis de viaje?». Ellos le informaron de todo al Bienaventurado. El Bienaventurado, examinando toda Jambudīpa, no vio otra morada adecuada para ellos, ni siquiera un espacio del tamaño de un asiento de cuatro patas. Entonces, dijo a los monjes: «Monjes, no hay para vosotros otra morada adecuada; morando allí mismo es como alcanzaréis la destrucción de los influjos (āsavas). Id, monjes, y morad dependiendo de esa misma morada. Si deseáis estar libres de temor ante las deidades, aprended esta protección (paritta); pues esta será para vosotros tanto una protección como un objeto de meditación (kammaṭṭhāna)». Y así pronunció este sutta. อปเร ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา, ทฺเว ปริตฺตา, ทฺเว อสุภา, ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ. อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ[Pg.178]. อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกฌานตฺถญฺจ อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ. Sin embargo, otros maestros dicen: «Id, monjes, y morad dependiendo de esa misma morada», y habiendo dicho esto, el Bienaventurado añadió: «Además, un morador del bosque debe conocer las prácticas de mantenimiento. A saber: mediante la práctica por la tarde y por la mañana de dos rondas de amor benevolente, dos de protección, dos sobre lo desagradable del cuerpo, dos de la recordación de la muerte y la reflexión sobre los ocho grandes motivos de urgencia espiritual (saṃvega)». Los ocho grandes motivos de urgencia son: el nacimiento, la vejez, la enfermedad, la muerte y los sufrimientos de los cuatro estados de privación (apāya). O bien: los cuatro primeros son el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte; el quinto es el sufrimiento de los estados de privación; seguidos por el sufrimiento arraigado en el ciclo de renacimientos del pasado, el sufrimiento arraigado en el ciclo del futuro y el sufrimiento arraigado en la búsqueda de alimento en el presente. Así, habiendo indicado el Bienaventurado las prácticas de mantenimiento, pronunció este sutta para esos monjes con el propósito del amor benevolente, la protección y el logro del jhana como base para la visión cabal (vipassanā). Así lo afirman. ๑๔๓. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน, อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ. อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ. ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานี. 143. En este contexto, con respecto al primer verso que comienza con 'karaṇīyamatthakusalena', esta es primero la explicación de los términos: 'karaṇīyaṃ' significa lo que debe hacerse, lo que es digno de ser realizado. 'Attho' significa la práctica o cualquier cosa beneficiosa para uno mismo; todo eso se llama 'attha' porque debe ser emprendido (araṇīyato), y ser emprendido significa que debe ser alcanzado. 'Atthakusalena' significa por aquel que es experto en el bien, hábil en el propósito. 'Yaṃ' es un pronombre nominativo indeterminado. 'Taṃ' es un acusativo determinado. O bien, ambos 'yaṃ taṃ' son nominativos. 'Santaṃ padaṃ' es un término en acusativo; es 'paz' por su característica y 'estado' (padaṃ) porque debe ser alcanzado; es un epíteto del Nibbāna. 'Abhisamecca' significa habiendo comprendido plenamente o llegado a ello. 'Sakkotīti sakko' significa que es capaz, competente y dotado de capacidad. 'Ujū' significa poseedor de rectitud. 'Suṭṭhu ujū' significa muy recto (suhuju). Aquel cuyas palabras son agradables es 'suvaco' (fácil de corregir). 'Assā' significa que debería ser. 'Mudū' significa poseedor de gentileza. 'Na atimānī' significa que no es arrogante. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณียํ, สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล. Y esta es la explicación del significado de: 'Esto es lo que debe hacer quien es hábil en el bien, tras haber comprendido aquel estado de paz'. Aquí, en primer lugar, existe lo que debe hacerse (karaṇīya) y lo que no debe hacerse (akaraṇīya). En resumen, el triple entrenamiento es lo que debe hacerse; mientras que el fracaso en la virtud (sīla), el fracaso en la visión (diṭṭhi), el fracaso en la conducta (ācāra) y el fracaso en el sustento (ājīva), entre otros, es lo que no debe hacerse. Asimismo, existe el que es hábil en el bien y el que es hábil en lo que no es provechoso. ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, สินานทานํ, จุณฺณทานํ, มตฺติกาทานํ, จาฏุกมฺยตํ, มุคฺคสูปฺยตํ, ปาริภฏุตํ, ชงฺฆเปสนิยํ, เวชฺชกมฺมํ, ทูตกมฺมํ, ปหิณคมนํ, ปิณฺฑปฏิปิณฺฑทานานุปฺปทานํ, วตฺถุวิชฺชํ, นกฺขตฺตวิชฺชํ, องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ[Pg.179]. เสยฺยถิทํ – เวสิยโคจเร วิธวาถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนิปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน. ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกอโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล. En este contexto, aquel que, habiéndose ordenado en esta enseñanza, no se aplica a sí mismo correctamente, posee una conducta defectuosa y mantiene su vida basándose en los veintiún tipos de medios de vida impropios. A saber: mediante regalos de bambúes, de hojas, de flores, de frutos, de palillos de dientes, de agua para el lavado del rostro, de implementos para el baño, de polvos de baño, de arcilla; mediante la lisonja, la charlatanería inconsistente, el cuidado de niños, el servicio de mensajería a pie, el ejercicio de la medicina, el trabajo de mensajero, el ir y venir en recados, el dar una porción de las limosnas recibidas como regalo, la geomancia, la astrología y la quiromancia. Además, frecuenta los seis tipos de lugares inapropiados, a saber: el entorno de las prostitutas, de las viudas, de las mujeres solteras, de los eunucos, de las bhikkhunīs y de las tabernas. Vive en asociación con reyes, ministros reales, ascetas de otras sectas y sus discípulos, manteniendo una relación inapropiada con los laicos. También frecuenta, sirve y visita a aquellas familias que no tienen fe ni confianza, que son mezquinas, insultantes y despreciativas, que desean el perjuicio, el daño, la incomodidad y la falta de seguridad para los monjes... y las seguidoras laicas. Este es alguien falto de destreza en el bien. โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ, วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ อยํ อตฺถกุสโล. En cambio, aquel que, habiéndose ordenado en esta enseñanza, se aplica correctamente a sí mismo, abandona los medios de vida impropios y, deseando establecerse en la cuádruple pureza de la virtud, perfecciona la restricción del Pātimokkha mediante la fe, la restricción de las facultades sensoriales mediante la atención plena, la purificación de los medios de vida mediante la energía y el uso de los requisitos mediante la sabiduría; este es alguien diestro en el bien. โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริยสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกาทีนํ ปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. También es diestro en el bien aquel que purifica la restricción del Pātimokkha mediante la limpieza de las siete clases de ofensas; la restricción de los sentidos mediante el no surgimiento de la codicia y otros estados afines cuando los objetos impactan en las seis puertas de los sentidos; la pureza de los medios de vida evitando las búsquedas impropias y obteniendo los requisitos elogiados por los sabios y ensalzados por el Buddha y sus discípulos; el uso de los requisitos mediante la reflexión ya mencionada; y el perfeccionamiento de la clara comprensión mediante la reflexión sobre el propósito y otros factores al cambiar las cuatro posturas corporales. โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทายติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรีมิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนํ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. O bien aquel que, comprendiendo que así como mediante el agua salina se limpia una ropa sucia, mediante la ceniza un espejo y mediante el crisol el oro, del mismo modo la virtud se purifica mediante el conocimiento, y así la purifica lavándola con el agua del conocimiento. Y así como el ave kikī protege su huevo, el buey yak su cola, una madre a su único y amado hijo, o un hombre con un solo ojo protege ese único ojo, así él protege su agregado de virtud con extrema diligencia; y al reflexionar tarde y mañana, no percibe ni la más mínima falta. Este también es alguien diestro en el bien. โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคเหตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. โย วา ปน สมาปตฺติโต [Pg.180] วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค. O bien aquel que, basándose en la virtud que produce la ausencia de remordimiento, emprende la práctica para la supresión de las impurezas, y tras emprenderla realiza los ejercicios preparatorios de un kasiṇa y alcanza las absorciones meditativas; este también es alguien diestro en el bien. Y aquel que, tras emerger de una absorción, analiza los fenómenos condicionados y alcanza el estado de Arahant, es el supremo entre los diestros en el bien. ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาเนน, ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทาย ปคฺคหเณน มคฺคผเลน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถาวิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห. De entre ellos, aquellos que son elogiados como diestros en el bien por estar establecidos en la virtud que libera del remordimiento, o por emprender la práctica de supresión de las impurezas, o por haber alcanzado los senderos y frutos, son los que aquí se entienden por 'diestros en el bien'. Y tales eran aquellos monjes. Por lo tanto, el Bienaventurado, refiriéndose a esos monjes, mediante una enseñanza formulada sobre una sola persona, dijo: 'Esto es lo que debe ser hecho por aquel que es diestro en el bien'. ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปาทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ. อธิการโต อนุวตฺตติ ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา ‘‘วิหริตุกาเมนา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Entonces, ante la duda surgida en ellos de '¿qué debe ser hecho?', dijo: 'tras haber comprendido ese estado de paz'. El sentido es este: 'aquello (yaṃ) que debe ser hecho por quien desea morar tras haber comprendido, mediante la penetración, ese (taṃ) estado de paz del Nirvana ensalzado por el Buddha y sus nobles discípulos'. Y aquí, el término 'yaṃ', mencionado al principio de este verso, concuerda con 'karaṇīyaṃ' (debe ser hecho) por su función rectora. Pero dado que la frase 'tras haber comprendido ese estado de paz' es un pasaje que requiere completar el sentido, debe entenderse que se dice 'por quien desea morar'. อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ สนฺตนฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ, ตนฺติ. ยํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ. O bien, con 'tras haber comprendido el estado de paz' se entiende: habiendo conocido mediante la sabiduría mundana, por tradición oral u otros medios, que el estado del Nirvana es 'pacífico', aquello que debe ser hecho por quien desea alcanzarlo es lo que debe hacer el diestro en el bien, según la función rectora del texto. O bien, cuando se dijo 'lo que debe ser hecho por el diestro en el bien', para quienes se preguntaban '¿qué?', dijo 'tras haber comprendido ese estado de paz'. Su significado debe entenderse así: habiendo comprendido el estado de paz mediante la sabiduría mundana, aquello (taṃ) que es lo que debe ser hecho (yaṃ karaṇīyaṃ). Lo que se ha de hacer, eso debe ser hecho; se dice que esto es digno de ser realizado. กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมูปายโต. กามญฺเจตํ กรณารหตฺเถน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขปเทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต [Pg.181] ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถํ อาห. ¿Pero qué es eso? ¿Qué otra cosa podría ser sino el medio para alcanzarlo? Ciertamente, esto se indica mediante el primer término, que señala el triple entrenamiento digno de realizarse. De hecho, en el comentario sobre su significado dijimos: 'Existe lo que debe ser hecho y lo que no debe ser hecho. De ello, en resumen, el triple entrenamiento es lo que debe ser hecho'. Pero debido a que la enseñanza se dio de forma muy breve, algunos de esos monjes la comprendieron y otros no. Por lo tanto, para instruir a quienes no la habían comprendido, detallando lo que debe ser hecho especialmente por un monje morador del bosque, enunció primero este medio verso: 'Debe ser capaz, recto, muy recto, fácil de corregir, amable y sin arrogancia'. กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ, อตฺตโน ปตฺตจีวรปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส. ¿Qué se quiere decir? Un bhikkhu que habita en el bosque y desea morar habiendo comprendido plenamente el estado de paz (el Nirvana) —o aquel que lo ha comprendido mediante la sabiduría mundana y está practicando para alcanzarlo—, al poseer los factores de esfuerzo segundo y cuarto, sin preocuparse por su cuerpo ni por su vida, debería ser capaz de practicar para la penetración de las verdades. Asimismo, en los ritos preparatorios para los kasiṇas, en el cumplimiento de sus deberes, en la reparación de su propio cuenco y hábitos, y demás, así como en las diversas tareas que debe realizar para sus compañeros de vida santa, y en otros asuntos similares, debe ser capaz, diestro, diligente y competente. Siendo capaz, al poseer el tercer factor de esfuerzo, debe ser recto (uju). Aunque sea recto, no debe conformarse con serlo una sola vez, sino que, mientras viva, una y otra vez y sin negligencia, debe ser excepcionalmente recto. O bien, es recto por la ausencia de engaño, y muy recto (suhuju) por la ausencia de hipocresía; o es recto al abandonar la doblez corporal y verbal, y muy recto al abandonar la doblez mental; o es recto al no ostentar virtudes inexistentes, y muy recto al no aceptar ganancias que pudieran surgir de virtudes inexistentes. De este modo, debe ser recto y muy recto mediante la meditación profunda sobre el objeto y las características, lograda respectivamente por los dos primeros entrenamientos y el tercero, y mediante la purificación de su esfuerzo y su disposición. น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุพฺพโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม หุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเฐติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต, สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุพฺพโจ จ อสฺส. No solo debe ser recto y muy recto, sino que además debe ser dócil a las sugerencias (fácil de instruir). Pues si a una persona a quien se le dice: “Esto no debe hacerse”, responde: “¿Qué has visto?, ¿qué has oído?, ¿quién eres tú para hablarme?, ¿eres mi preceptor, mi maestro, mi amigo o mi allegado?”, o si molesta al otro guardando silencio, o si acepta la palabra pero no actúa en consecuencia, tal persona está lejos de alcanzar la distinción (los estados superiores). Pero si, al ser amonestado, uno dice: “Bien, venerable señor, ha sido bien dicho; las propias faltas son ciertamente difíciles de ver. Si me ve realizar tal acción de nuevo, por favor dígamelo por compasión; ha pasado mucho tiempo desde que recibí un consejo de usted”, y luego actúa conforme a las instrucciones, esa persona no está lejos de alcanzar la distinción. Por lo tanto, aceptando así la palabra de otro y actuando según ella, uno debe ser dócil a las sugerencias. ยถา จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปฺปหิณคมนาทีสุ นิยุญฺชิยมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส [Pg.182] ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ. Y así como es dócil a las sugerencias, debe ser gentil (mudu). “Gentil” significa que, si los laicos le piden que lleve mensajes o realice mandados y demás, no debe ser condescendiente en tales asuntos, sino permanecer firme; pero debe ser gentil en la práctica de sus deberes y en toda la vida espiritual, siendo capaz de aplicarse a diversas tareas como el oro bien trabajado. O bien, “gentil” significa que debe tener una expresión abierta en su rostro, sin fruncir el ceño, ser agradable al conversar, hospitalario y acogedor como un buen vado. Y no solo debe ser gentil, sino que además debe estar libre de arrogancia (anatimānī). No debe despreciar a otros por motivos de clase social, linaje u otras causas de orgullo; más bien, como el venerable Sāriputta, debe morar con una mente similar a la de un joven paria. ๑๔๔. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยํ คาถมาห. 144. De este modo, habiendo descrito el Bienaventurado lo que debe ser hecho por un bhikkhu —especialmente por uno que habita en el bosque— que desea morar tras haber comprendido plenamente el estado de paz o por quien practica para su logro, deseando explicar aún más, pronunció el segundo verso: “Que sea contento...”. ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ (มหาว. ๗๓) เอวํ อุปสมฺปทมาฬเก อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ. เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการมทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ. เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. Aquí, en las palabras “contento y agradecido”, se dice que es “contento” (santussako) quien se satisface con los doce tipos de contento según la clasificación explicada. O bien, “contento” significa que está satisfecho: satisfecho con lo que es propio, satisfecho con lo que está presente y satisfecho con ecuanimidad. En este contexto, “lo propio” se refiere a los cuatro requisitos descritos en el recinto de la ordenación y aceptados por uno mismo, de esta manera: “la vida monástica depende de la comida recibida como limosna”. Se llama “satisfecho con lo propio” a quien se mantiene con lo que se le da, ya sea bueno o malo, entregado con respeto o sin él, sin mostrar ninguna alteración ni al recibirlo ni al usarlo. “Lo que está presente” es aquello que ha sido obtenido y está disponible para uno; se llama “satisfecho con lo que está presente” a quien se satisface simplemente con lo que hay, sin anhelar nada más y abandonando la codicia excesiva. “Con ecuanimidad” significa el abandono del apego y la aversión ante lo deseable y lo indeseable, respectivamente; se llama “satisfecho con ecuanimidad” a quien está igualmente satisfecho con todos los objetos. สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปสิตุ’’นฺติ. โย ปน ยํกิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ – ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร โถกโถเกนปิ [Pg.183] ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต. Se dice que es “fácil de sustentar” (subharo) quien se mantiene con facilidad, es decir, quien es fácil de alimentar. Pues aquel bhikkhu que, aun cuando se le da un cuenco lleno de arroz de calidad, carne y otros alimentos finos, muestra un rostro sombrío y descontento, o que desprecia la comida de limosna en presencia de los donantes diciendo: “¿Qué es esto que habéis dado?” y luego se la entrega a novicios o laicos, es “difícil de sustentar” (dubbaro). Al ver esto, las personas lo evitan desde lejos pensando: “No es posible mantener a un bhikkhu que es difícil de sustentar”. En cambio, aquel que, habiendo recibido cualquier cosa, sea tosca o refinada, poca o mucha, se siente satisfecho, muestra un rostro sereno y con ello se mantiene, es “fácil de sustentar”. Al verlo, las personas confían plenamente y dicen: “Nuestro venerable es fácil de sustentar, se satisface incluso con muy poco; nosotros mismos lo mantendremos”, y tras hacer este compromiso, lo sustentan. Tal tipo de persona es lo que aquí se entiende por “fácil de sustentar”. อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ. อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรปริกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ. Es de “pocos deberes” (appakicco) aquel que tiene pocas tareas, que no está ocupado en numerosas actividades por deleite en el trabajo, deleite en la charla, deleite en la compañía y demás. O bien, significa aquel que, en todo el monasterio, no tiene obligaciones respecto a construcciones, propiedades de la Sangha, administración de novicios o trabajadores del monasterio, etc. Simplemente se afeita la cabeza, se corta las uñas, prepara su cuenco y hábitos, y realiza otras tareas personales, pero por lo demás tiene como tarea principal el deber del asceta (samaṇadhamma). สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุจฺจาราเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย. Se dice que tiene una forma de vida frugal (sallahukavutti) aquel cuya subsistencia es ligera. A diferencia de un monje con muchas pertenencias que, al momento de partir hacia otra dirección, hace que una multitud cargue sobre sus cabezas y cinturas cuencos, mantos, mantas, aceite, dulces y demás, aquel que posee pocos requisitos mantiene solo la medida de los ocho implementos de un asceta —como el cuenco y los mantos—. Al momento de partir hacia cualquier dirección, se marcha llevándolo todo consigo, tal como un ave que vuela con sus alas; tal tipo de monje es el que se describe aquí como alguien de 'vida frugal'. 'De facultades serenas' (santindriyo) se refiere a aquel cuyas facultades sensoriales están en calma, es decir, sus facultades no se agitan por el poder de la lujuria y demás ante objetos deseables u otros estímulos. 'Juicioso' (nipako) significa alguien inteligente, perspicaz y sabio; el sentido es que posee la sabiduría para proteger la virtud (sīla), la sabiduría para el uso reflexivo de los mantos y demás requisitos, y la sabiduría para discernir las siete cosas adecuadas (sappāya), como la morada y otros elementos. น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ. 'No presuntuoso' (appagabbo) significa que no es insolente; el significado es que está libre de los ocho tipos de impudencia corporal, de los cuatro tipos de impudencia verbal y de los numerosos tipos de impudencia mental. อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ, ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ, ตถา คณมชฺเฌ, คณมชฺเฌติ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ, ตถา ชนฺตาฆเร. วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ[Pg.184], ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ พาหาย พาหํ ปหรนฺโต, อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ. La llamada impudencia corporal de ocho tipos (kāyapāgabbiya) consiste en realizar acciones inapropiadas con el cuerpo ante la Sangha, un grupo, un individuo, en el comedor, en la sauna, en el lugar de baño, en el camino de la limosna y al entrar en las casas. Por ejemplo: sentarse en medio de la Sangha con las rodillas recogidas o con los pies cruzados sobre las piernas, y cosas similares; lo mismo ocurre en medio de un grupo —que se refiere a la asamblea de los cuatro tipos de seguidores— y ante un individuo de mayor rango. En el comedor, no cede el asiento a los mayores o impide que los monjes jóvenes ocupen un lugar; de igual modo en la sauna. Además, allí enciende fuego y realiza otras tareas sin pedir permiso a los mayores. En cuanto al lugar de baño, se ha dicho: 'Se debe bañar por orden de llegada, sin hacer distinción entre jóvenes y mayores'; pero sin prestar atención a esto, alguien que llega tarde entra en el agua y molesta tanto a los mayores como a los jóvenes. En el camino de la limosna, con el fin de obtener el mejor asiento, el mejor agua o la mejor comida, camina delante de los mayores golpeándolos hombro con hombro; y al entrar en las casas, entra antes que los mayores y se comporta de forma lúdica con los jóvenes, entre otros actos similares. จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ. ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ. อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ โภชนียํ, กึ เม ทสฺสสิ, กิมชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอทมาทึ ภาสติ. La impudencia verbal de cuatro tipos (vacīpāgabbiya) consiste en emitir palabras inapropiadas ante la Sangha, un grupo, un individuo y dentro de las casas. Por ejemplo: enseñar el Dhamma en medio de la Sangha sin pedir permiso; de igual modo, en un grupo tal como se describió antes o ante un individuo de mayor rango, enseña el Dhamma sin pedir permiso. Además, cuando la gente le hace una pregunta en esas situaciones, la responde sin consultar al monje de mayor rango. En las casas, por otro lado, dice cosas como: '¿Qué hay en la casa de tal persona? ¿Hay gachas o algo de comer? ¿Qué me vas a dar? ¿Qué comeré hoy? ¿Qué voy a ingerir o qué voy a beber?', y otras expresiones similares. อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการอปฺปติรูปวิตกฺกนํ. La impudencia mental de numerosos tipos (manopāgabbiya) consiste en albergar en la mente diversos tipos de pensamientos inapropiados, como pensamientos sensuales y otros, en diversas situaciones, incluso sin llegar a cometer una transgresión mediante el cuerpo o la palabra. กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิยคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา โยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสา จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘อสฺสา’’ติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ ‘‘สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสา’’ติ เอวํ โยเชตพฺพํ. 'Sin apego a las familias' (kulesvananugiddho) significa que, en las familias a las que se acerca, no tiene avidez por el deseo de los requisitos ni mantiene vínculos inapropiados con los laicos. No se lamenta con ellos, no se regocija con ellos, no es feliz cuando ellos son felices ni sufre cuando ellos sufren, y no se involucra personalmente en sus tareas y obligaciones cuando estas surgen. En este verso, el término 'debería ser' (assa) empleado en la frase 'suvaco cassā' debe conectarse con todos los términos anteriores de esta manera: 'debería ser satisfecho' (santussako ca assa), 'debería ser fácil de mantener' (subharo ca assa), etc. ๑๔๕. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตตุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร. อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กึ ปน กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกํ อณุมตฺตมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ. 145. De este modo, después de haber explicado lo que debe hacerse adicionalmente por un monje —especialmente por un morador del bosque— que desea morar habiendo comprendido el estado de paz o que desea practicar para su logro, el Bendito, deseando ahora explicar lo que no debe hacerse, pronunció este medio verso: 'Y no debería hacer nada, por pequeño que sea, por lo que otros sabios pudieran criticarle'. Su significado es: mientras realiza lo que debe hacerse, no debe practicar ninguna mala conducta de cuerpo, palabra o mente que se califique como insignificante o baja. No solo debe evitar la mala conducta grosera, sino que no debe practicar nada en absoluto, ni siquiera lo más mínimo o diminuto. ตโต [Pg.185] ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสนฺติ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ. Seguidamente, muestra el peligro directamente visible si se cometiera tal conducta con las palabras: 'por lo que otros sabios pudieran criticarle'. En este pasaje, los que no son sabios no son el estándar, pues ellos podrían calificar lo intachable como censurable, o lo levemente censurable como gravemente censurable. Solo los sabios son el estándar; pues ellos, tras investigar y examinar profundamente, expresan crítica hacia quien merece ser criticado y elogio hacia quien merece ser elogiado. Por lo tanto, se dijo 'otros sabios'. เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส, ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโน ว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ. Así, el Bendito, mediante estos dos versos y medio, ha expuesto el acceso al tema de meditación (kammaṭṭhāna) dividido en lo que debe y no debe hacerse para todos los monjes que desean morar habiendo comprendido el estado de paz o que desean practicar para alcanzarlo, especialmente bajo el encabezado de los moradores del bosque. Ahora, con el fin de que dichos monjes disipen el peligro causado por aquellas deidades y para su protección, así como para la toma del tema de meditación mediante los jhanas que sirven de base para la visión profunda (vipassanā), comenzó a impartir la enseñanza sobre el amor universal (mettakathā) mediante el método que inicia con: 'Que todos los seres sean felices y estén seguros'. ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมงฺคิโน. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยูปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺพา. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา. En este contexto, 'felices' (sukhinoti) significa aquellos que están dotados de felicidad. 'Seguros' (kheminoti) significa que poseen seguridad, que están libres de temor y sin peligros. 'Todos' (sabbeti) significa sin excepción. 'Seres' (sattāti) se refiere a los seres vivos. 'De mente feliz' (sukhitattāti) significa que poseen una mente feliz. Aquí, mediante la felicidad física son 'felices' y mediante la felicidad mental son 'de mente feliz'; o bien, mediante la desaparición de todos los temores y peligros de ambos tipos, debe entenderse que son 'seguros'. ¿Por qué se dice esto? Con el propósito de mostrar los modos de desarrollo de la meditación sobre la benevolencia (mettābhāvanā). Pues la benevolencia debe desarrollarse así: 'Que todos los seres sean felices', o 'Que sean seguros', o 'Que sean de mente feliz'. ๑๔๖. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ, อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา กเมน สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ. ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกตฺติกอารมฺมณปฺปเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห. 146. Habiendo mostrado así brevemente el desarrollo de la benevolencia, desde la concentración de acceso (upacāra) hasta la cúspide de la absorción (appanā), ahora dice el par de versos que comienza con 'Cualesquiera seres vivos que haya' para mostrar esto en detalle. Alternativamente, dado que la mente acostumbrada a una pluralidad de objetos no se establece inmediatamente en la unidad, sino que se establece gradualmente tras seguir un análisis de sus objetos, por ello dijo el par de versos 'Cualesquiera seres...' con el fin de establecer la mente siguiendo sucesivamente el análisis de los objetos en díadas y tríadas, comenzando por los frágiles y los firmes. O también, dado que la mente de alguien se establece fácilmente en aquel objeto que se le presenta con claridad, el Buddha, deseando ayudar a cada monje a establecer su mente en el objeto que le resulte claro, dijo este par de versos 'Cualesquiera seres...' indicando el análisis de los objetos en díadas y tríadas, tales como los frágiles y los firmes. เอตฺถ [Pg.186] หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาริ ทุกานิ, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ, อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมตฺติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมตฺติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมตฺติกนฺติ ตโย ติเก ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา. เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา. เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ, สํวิชฺชนฺติ. Aquí hay cuatro díadas: la de los frágiles y los firmes, la de los vistos y los no vistos, la de los que están lejos y cerca, y la de los que han llegado a ser y los que buscan nacer. Mediante los seis términos que comienzan con 'largos', el término 'medianos' se ajusta a tres tríadas y el término 'pequeños' a dos, mostrando así tres tríadas según la posibilidad del significado: la tríada de largos, cortos y medianos; la de grandes, pequeños y medianos; y la de gruesos, pequeños y medianos. El término 'cualesquiera' (ye kecī) expresa totalidad sin excepción. 'Pāṇā' (seres vivos) son los que tienen vida o 'bhūtā'. O bien, se llaman 'pāṇā' porque respiran; con esto incluye a los seres de cinco agregados vinculados a la inhalación y exhalación. Se llaman 'bhūtā' porque han llegado a ser; con esto incluye a los seres de un solo agregado y de cuatro agregados. 'Existan' (atthīti) significa que están presentes, que se encuentran. เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกตฺติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺเพ สตฺเต เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. Así, tras haber mostrado colectivamente a todos los seres que deben ser comprendidos en las díadas y tríadas mediante la expresión 'Cualesquiera seres vivos que existan', ahora los muestra agrupándolos mediante esta díada: 'sean frágiles o firmes, sin excepción'. ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ – เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตาติ. En ese verso, se llaman 'frágiles' (tasā) porque tiemblan; este es un epíteto para aquellos que poseen sed (taṇhā) y temor. Se llaman 'firmes' (thāvarā) porque permanecen estables; este es un epíteto para los Arahants, quienes han abandonado la sed y el temor. 'Sin excepción' (anavasesā) significa que no queda nada fuera, es decir, 'todos'. La frase que se dice al final del segundo verso debe conectarse con todas las díadas y tríadas: 'Cualesquiera seres vivos que existan, sean frágiles o firmes, sin excepción, que todos estos seres sean de mente feliz'; y así sucesivamente hasta 'sean seres que han llegado a ser o que buscan nacer, que todos estos seres sean de mente feliz'. อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณาปิ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย. อาห จ – ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส [Pg.187] อโคจรา, ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา, อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา มจฺฉกุมฺมสิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา. Ahora, respecto a los términos que indican las tres tríadas, como largos, cortos y medianos: 'largos' (dīghā) se refiere a aquellos con cuerpos extensos como los nagas, los peces y los lagartos. De hecho, los cuerpos de los nagas en el gran océano miden muchos cientos de brazas, y los cuerpos de peces y lagartos miden muchas yoyanas. 'Grandes' (mahantā) son los de cuerpos inmensos: en el agua, peces y tortugas; en la tierra, elefantes y nagas; entre los no humanos, los dānavas. Y se dice: 'Rāhu es el principal entre los que poseen cuerpo' (AN 4.15). Su cuerpo tiene una altura de cuatro mil ochocientas yoyanas, sus brazos miden mil doscientas yoyanas, el espacio entre sus cejas cincuenta yoyanas, y así también el espacio entre sus dedos, y sus palmas miden doscientas yoyanas. 'Medianos' (majjhimā) son los cuerpos de caballos, bueyes, búfalos, cerdos, etc. 'Cortos' (rassakā) son los seres de menor tamaño dentro de sus respectivas especies, como los enanos, comparados con los largos y medianos. 'Pequeños' (aṇukā) son los que no son perceptibles al ojo físico sino solo al ojo divino, como los seres de cuerpos sutiles nacidos en el agua, o los piojos. Además, deben entenderse como 'pequeños' aquellos seres de diversas especies que tienen un tamaño inferior a los grandes, medianos y gruesos. 'Gruesos' (thūlā) son los seres de cuerpos redondeados, como peces, tortugas, ostras y caracoles. ๑๔๗. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เยว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. 147. Habiendo mostrado así a los seres sin excepción mediante las tres tríadas, ahora los muestra agrupándolos mediante las tres díadas que comienzan con 'vistos o no vistos'. ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เยว ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ. เต อุปาทายุปาทาวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ. En este contexto, 'vistos' (diṭṭhā) son aquellos que han sido vistos previamente por haber entrado en el campo de visión de uno mismo. 'No vistos' (adiṭṭhā) son aquellos que se encuentran al otro lado del océano, tras las montañas o en otros sistemas de mundos. Con la díada 'que viven lejos o cerca' (dūre vasanti avidūre), muestra a los seres que habitan lejos o cerca en relación con el propio cuerpo. Esto debe entenderse de manera relativa: los seres que habitan en el propio cuerpo están 'cerca', los que están fuera del cuerpo están 'lejos'. Asimismo, los que habitan dentro de los alrededores inmediatos están 'cerca', los que están fuera de ellos están 'lejos'. Se dice que los que habitan en el propio monasterio, aldea, país, isla o sistema de mundos están 'cerca', mientras que los que habitan en otros sistemas de mundos están 'lejos'. ภูตาติ ชาตา, อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานเมตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสกฺขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม. ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. ตโต ปรํ ภูตาติ. Los 'llegados a ser' (bhūtā) son los nacidos, los generados. Aquellos que simplemente han llegado a ser y no volverán a existir es una designación para los arahants (khīṇāsava), quienes son clasificados así: 'Han llegado a ser, pero no volverán a ser'. 'Los que buscan la existencia' (sambhavesī) son quienes buscan el renacer. Esta es una designación para los que están en aprendizaje (sekha) y los mundanos (puthujjana), quienes, debido a que no han abandonado los grilletes de la existencia, buscan una existencia futura. Alternativamente, entre los cuatro modos de generación, de los seres nacidos de huevo o de matriz se dice que son 'sambhavesī' mientras no rompan el cascarón o la placenta. Pero cuando han roto el cascarón o la placenta y han emergido, se dice que han 'llegado a ser' (bhūtā). De los seres nacidos de la humedad y de los de aparición espontánea se dice que son 'sambhavesī' en el primer momento mental; a partir del segundo momento mental en adelante, se dice que han 'llegado a ser'. O bien, mientras permanecen en la postura en que nacieron, se dice que son 'sambhavesī' hasta que adoptan otra postura; después de eso, se dice que han 'llegado a ser'. ๑๔๘. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ [Pg.188] ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราณปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน. 148. De este modo, habiendo mostrado el Bienaventurado a aquellos monjes el desarrollo de la bondad amorosa (mettā) hacia los seres mediante el deseo de bienestar y felicidad a través de dos versos y medio que comienzan con 'que sean felices' (sukhino vā), ahora, para mostrarlo también mediante el deseo de evitar el daño y el sufrimiento, dice: 'Que nadie engañe a otro'. Esta es la lectura antigua; actualmente algunos también leen 'paraṃ hī', pero esta lectura no es adecuada. ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา นิคเม วา เขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุคตํ วา ทุคฺคตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ, มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘สมฺม ทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺม ทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕). นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ มนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย. กึ ปน ‘‘อโห วต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิ กโรนฺโต ภาเวยฺยาติ. Allí, 'otro' (paro) se refiere a otra persona. 'A otro' (paraṃ) es a la otra persona. 'No engañe' (na nikubbetha) significa que no debería defraudar. 'No desprecie' (nātimaññetha) significa que no debería tratar con arrogancia o superioridad. 'En ningún lugar' (katthaci) significa en cualquier sitio, ya sea en una aldea, un pueblo, un campo, entre parientes o en medio de una asamblea. 'A nadie' (kañci) se refiere a cualquiera, sea un noble (khattiya), un brahmán, un laico, un renunciante, alguien afortunado o alguien desafortunado. 'Por irritación o percepción de aversión' (byārosanā paṭighasaññā) se refiere a la irritación mediante alteraciones del cuerpo y el habla, y a la percepción de aversión mediante la alteración mental. Aunque debería decirse 'mediante la irritación y la percepción de aversión' (en caso genitivo/instrumental), se dice 'irritación y percepción de aversión' (en nominativo), del mismo modo que se dice 'liberado por el conocimiento perfecto' o 'el aprendizaje gradual, la acción gradual y la práctica gradual'. 'Que no desee el sufrimiento de otro' (nāññamaññassa dukkhamiccheyya) significa que uno no debe desear el dolor para el otro. ¿Qué se quiere decir? Que no se debe desarrollar la bondad amorosa únicamente mediante la atención mental de 'que sean felices o estén seguros', sino que se debe cultivar considerando: '¡Oh!, que ninguna persona engañe a otra mediante el fraude o el engaño; que nadie desprecie a otro en ningún lugar por las nueve bases del orgullo como el linaje y demás; y que nadie desee el sufrimiento ajeno por irritación o aversión'. ๑๔๙. เอวํ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํ ปุตฺต’’นฺติ. 149. Habiendo mostrado así el desarrollo de la bondad amorosa según su significado como el deseo de evitar el daño y el sufrimiento para los seres, ahora, mostrándolo mediante un símil, dice: 'Como una madre a su propio hijo'. ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตมานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ. Su significado es: así como una madre protegería a su propio hijo, a su hijo legítimo nacido de sus propias entrañas —y a este como si fuera su hijo único— arriesgando incluso su propia vida para impedir que le sobrevenga el sufrimiento, del mismo modo se debe desarrollar esta mente de bondad amorosa hacia todos los seres. Debe generarse, aumentarse y cultivarse una y otra vez, ya sea tomando como objeto a seres ilimitados o mediante la pervasión total de un solo ser sin excepción. ๑๕๐. เอวํ [Pg.189] สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ. 150. Habiendo mostrado así el desarrollo de la bondad amorosa en todos sus aspectos, ahora, para mostrar su expansión, dice: 'Y bondad hacia todo el mundo'. ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพสฺมินฺติ อนวเสเส. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. นาสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ. เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา. เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ. เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา ‘‘อสปตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา. Allí, se llama 'amigo' (mitto) porque suaviza (nutre) y protege; es decir, tiene la inclinación al beneficio y protege contra la llegada del daño. El estado de un amigo es la bondad amorosa (mettā). 'En todo' (sabbasmī) significa sin excepción. 'En el mundo' (lokasmiṃ) se refiere al mundo de los seres. 'Mental' (mānasa) significa lo que existe en la mente; se dice así por estar asociado con la conciencia. 'Cultivar' (bhāvaye) significa aumentar. 'Ilimitada' (aparimāṇa) se dice porque no tiene límites al tomar como objeto a seres incalculables. 'Hacia arriba' (uddhaṃ) incluye la existencia en el reino inmaterial (arūpabhava). 'Hacia abajo' (adho) incluye la existencia en el reino del deseo (kāmabhava). 'Hacia los lados' (tiriyaṃ) incluye la existencia en el reino de la forma (rūpabhava). 'Sin trabas' (asambādhaṃ) significa libre de confinamiento; se refiere a haber roto las barreras. Se llama 'barrera' al enemigo; el significado es que la bondad fluye incluso hacia esa persona. 'Sin odio' (averaṃ) significa libre de enemistad, lo que implica la ausencia de la manifestación de la voluntad de odio incluso en intervalos. 'Sin rivales' (asapattaṃ) significa sin adversarios; pues la persona que mora en la bondad amorosa es amada por los seres humanos y por los no humanos, y nadie actúa como su enemigo. Por lo tanto, debido a la ausencia de adversarios, esa mente se llama 'sin rivales'. Pues 'enemigo' (paccatthiko) y 'rival' (sapatto) son términos sinónimos. Esta es la explicación del significado palabra por palabra. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถวณฺณนา – ยเทตํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ, วิรูฬฺหึ, เวปุลฺลํ คมเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ, อเวรํ, อสปตฺตญฺจ, โหติ ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตาภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสลาภวเสน อสมฺพาธํ. อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฏิวินเยน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตปฏิวินเยน อสปตฺตํ โหติ, ตํ อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ. Esta es la explicación del significado pretendido en este contexto: cuando se dice «así también, debe desarrollarse hacia todos los seres una mente ilimitada», significa que se debe cultivar esta mente de amor universal (metta) ilimitada hacia todo el mundo; uno debe extenderla y llevarla al crecimiento, al incremento y a la vastedad. ¿Cómo? «Hacia arriba, hacia abajo y a través»: hacia arriba hasta la cima de la existencia; hacia abajo hasta el infierno Avīci; y a través hacia las demás direcciones restantes. O bien, hacia arriba hasta el reino inmaterial, hacia abajo hasta el reino del deseo, y a través hasta el reino de la forma, impregnándolos sin omisión. Al desarrollarla de tal modo que sea «sin trabas, sin enemistad y sin adversarios», uno debe cultivarla mediante la ausencia de estrechez, de rencor y de hostilidad. Cuando se alcanza la perfección en el desarrollo, el estado resulta libre de trabas al ganar espacio en todas partes mediante el dominio del mundo de las oportunidades; resulta sin enemistad por la eliminación del propio resentimiento hacia los demás; y sin adversarios por la eliminación del resentimiento de los demás hacia uno mismo. Así, uno desarrolla y extiende esa mente de amor universal ilimitada —sin trabas, sin enemistad y sin adversarios— hacia todo el mundo, delimitado en tres formas: hacia arriba, hacia abajo y a través. ๑๕๑. เอวํ [Pg.190] เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ. 151. Habiendo mostrado así la extensión del desarrollo del amor universal, ahora, para mostrar que no existe una postura fija para quien mora dedicado a dicho desarrollo, dice: «Ya sea de pie, caminando... se resuelva en esta atención plena». ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๔; ม. นิ. ๑.๑๐๗; วิภ. ๕๐๘) วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺเฐยฺย. Este es su significado: aquel que desarrolla esta mente de amor universal de esta manera, no necesita adoptar una postura fija como se prescribe en pasajes tales como «se sienta, habiendo cruzado las piernas y manteniendo el cuerpo erguido», etc. Disipando la incomodidad mediante la adopción de cualquier postura según le plazca, ya sea estando de pie, caminando, sentado o acostado, mientras esté libre de somnolencia, debe resolverse en esta atención plena del jhāna de amor universal. อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ. อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข โส ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว สยาโน, ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ. O alternativamente, habiendo mostrado así la extensión del desarrollo del amor universal, ahora, para mostrar la maestría (vasībhāva), dice: «Ya sea de pie, caminando». Pues quien ha alcanzado la maestría desea resolverse en esta atención plena del jhāna de amor universal en cualquier postura en la que se encuentre. O bien, al decir «de pie o caminando», indica que estas posturas no son obstáculos para él. Además, por todo el tiempo que desee resolverse en esta atención plena del jhāna de amor universal, por ese mismo tiempo se resuelve en ella habiéndose liberado de la somnolencia; no hay en él lentitud o torpeza al respecto. Por ello dice: «Ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras esté libre de somnolencia, debe resolverse en esta atención plena». ตสฺสายมธิปฺปาโย – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ตถา ภาวเย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน, ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ. Este es el propósito: respecto a lo que se dijo, «y hacia todo el mundo debe desarrollarse una mente ilimitada de amor universal», debe desarrollarse de tal modo que, cualquiera sea la postura que se adopte, como estar de pie, etc., sin tomar en cuenta la postura misma, mientras se desee permanecer resuelto en la atención plena del jhāna de amor universal, uno permanezca libre de somnolencia y se resuelva en dicha atención plena. เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ. Habiendo mostrado la maestría en el desarrollo del amor universal con las palabras «debe resolverse en esta atención plena», tras exhortar a morar en dicho estado, el Bendito ahora alaba esa morada diciendo: «A esto llaman aquí una morada divina». ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร, เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ, เสฏฺฐวิหารมาหูติ. ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน [Pg.191] วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ. Este es su significado: a esta morada en amor universal —descrita desde las palabras «que todos los seres sean felices y estén seguros» hasta «debe resolverse en esta atención plena»— la llaman en este Dhamma y Disciplina del Noble una «morada divina», la mejor de las moradas, por estar libre de faltas y por traer beneficios tanto para uno mismo como para los demás, situándose entre las cuatro moradas: la celestial, la divina, la noble y la de las posturas. Por lo tanto, de manera constante, continua y sin interrupción, ya sea de pie, caminando, sentado o acostado, mientras se esté libre de somnolencia, se debe uno resolver en esta atención plena. ๑๕๒. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ ตสฺมา ทิฏฺฐิคหณนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ. อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ. 152. Habiendo mostrado así a esos monjes el desarrollo del amor universal de diversas maneras, ahora, dado que el amor universal tiene a los seres como objeto y por tanto está próximo a la visión de un «yo», el Bendito, con el fin de rechazar el apego a las visiones, muestra a esos monjes el logro del plano de los nobles utilizando ese mismo jhāna de amor universal como base. Con este verso concluye la enseñanza: «Sin aceptar ninguna visión errónea». ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต, เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, น อิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน. ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺย ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ, สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ. Este es su significado: habiendo emergido de esta morada del jhāna de amor universal descrita como «una morada divina», uno comprende los fenómenos allí presentes, como el pensamiento aplicado y sostenido, y delimita los fenómenos físicos que los acompañan. Sin aceptar visiones erróneas mediante la delimitación de «nombre y forma», comprendiendo que «esto es solo un cúmulo de meras formaciones, aquí no se encuentra ser alguno», uno se vuelve virtuoso gradualmente mediante la virtud supramundana, dotado de la visión que es el conocimiento del camino de la entrada en la corriente (sotāpatti), asociada con dicha virtud. Después de esto, aunque el deseo por los objetos sensoriales y la pasión de las impurezas aún no se hayan abandonado por completo, habiendo atenuado y luego eliminado sin residuo el apego a los placeres mediante los caminos del que regresa una vez y del que ya no regresa, uno ciertamente no vuelve a entrar en un útero. Habiendo renacido en las Moradas Puras, alcanza allí mismo el estado de Arahant y logra el parinibbāna final. เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ. อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ คณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ, สากจฺฉถ, อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ, ภาเวถ, พหุลีกโรถ. เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เต ภิกฺขู ตเถว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว [Pg.192] จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพว ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ. Habiendo concluido la enseñanza de esta manera, el Bienaventurado dijo a aquellos bhikkhus: «Id, bhikkhus, morad en ese mismo bosque. Y en los ocho días de cada mes dedicados a la escucha del Dhamma, tocad el gong y recitad este sutta; impartid pláticas sobre el Dhamma, mantened discusiones, regocijaos y cultivad, desarrollad y practicad frecuentemente este mismo tema de meditación. Entonces, esos seres no humanos no os mostrarán visiones aterradoras, sino que, por el contrario, desearán vuestro bien y bienestar». Respondiendo: «¡Excelente!», ellos aceptaron las palabras del Bienaventurado, se levantaron de sus asientos, le rindieron homenaje, lo circunvalaron por la derecha y, regresando allí, actuaron de acuerdo a lo dicho. Las deidades, pensando: «Los venerables desean nuestro bien y bienestar», se llenaron de alegría y gozo, y por iniciativa propia barrieron los alojamientos, prepararon agua caliente, masajearon sus espaldas y pies, y establecieron protección. Habiendo desarrollado el amor universal tal como se les enseñó, esos bhikkhus lo tomaron como base, emprendieron la visión cabal y, dentro de ese mismo periodo de tres meses, todos alcanzaron el fruto supremo de la santidad (arahantado). En la gran ceremonia de Pavāraṇā, realizaron la Pavāraṇā de la pureza. เอวญฺหิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ; กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา. Así, aquellos expertos en lo beneficioso, habiendo cumplido con el propósito que debe ser realizado según lo enseñado por el Señor del Dhamma, y habiendo experimentado la paz suprema del corazón, alcanzan el estado pacífico, dotados de una sabiduría completa. ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม; วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา,เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ. Por lo tanto, aquel hombre sabio que desea morar habiendo comprendido ese estado pacífico —lo inmortal, lo maravilloso, lo amado por los nobles— debe practicar constantemente aquello que es beneficioso y debe ser realizado, clasificado en virtud, concentración y sabiduría inmaculadas. Así concluye la explicación del Metta Sutta. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario a los textos breves (Khuddaka-aṭṭhakathā), สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. aquí concluye la explicación del Metta Sutta del comentario al Suttanipāta. ๙. เหมวตสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Hemavata Sutta. อชฺช ปนฺนรโสติ เหมวตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. เหมวเตน หิ ปุฏฺโฐ ภควา ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ สาตาคิเรน วุตฺตํ, ‘‘อิติ สาตาคิโร’’ติอาทิ สงฺคีติกาเรหิ, ‘‘กจฺจิมโน’’ติอาทิ เหมวเตน, ‘‘ฉสุ โลโก’’ติอาทิ ภควตา, ตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘เหมวตสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘สาตาคิริสุตฺต’’นฺติ เอกจฺเจหิ. «Hoy es el decimoquinto día» es el Hemavata Sutta. ¿Cuál es su origen? Se originó en respuesta a una pregunta. Pues, siendo interrogado por Hemavata, el Bienaventurado dijo: «En seis ha surgido el mundo», y así sucesivamente. En ese contexto, los versos que comienzan con «Hoy es el decimoquinto» fueron pronunciados por Sātāgira; las partes como «así dijo el yakkha Sātāgira» fueron dichas por los compiladores del concilio; «¿es su mente imparcial?» fue dicho por Hemavata; y «en seis el mundo» fue dicho por el Bienaventurado. Habiendo reunido todo esto, se le llama el «Hemavata Sutta», aunque algunos lo llaman el «Sātāgira Sutta». ตตฺถ ยายํ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ คาถา. ตสฺสา อุปฺปตฺติ – อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ปุริเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา โสฬสวสฺสสหสฺสายุกานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุตสฺส ภควโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหติยา ปูชาย สรีรกิจฺจํ อกํสุ. ตสฺส ธาตุโย อวิกิริตฺวา [Pg.193] สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ เอสา ธมฺมตา. อปฺปายุกพุทฺธา ปน ยสฺมา พหุตเรน ชเนน อทิฏฺฐา เอว ปรินิพฺพายนฺติ, ตสฺมา ธาตุปูชมฺปิ กตฺวา ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ชนา ปุญฺญํ ปสวิสฺสนฺตี’’ติ อนุกมฺปาย ‘‘ธาตุโย วิกิรนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหนฺติ. เตน เตสํ สุวณฺณจุณฺณานิ วิย ธาตุโย วิกิรนฺติ, เสยฺยถาปิ อมฺหากํ ภควโต. En cuanto al verso que comienza con «Hoy es el decimoquinto», su origen es el siguiente: En este mismo eón afortunado (Bhadda Kappa), cuando los seres humanos tenían una longevidad de 20,000 años, surgió el Bienaventurado Kassapa, el Buda perfectamente iluminado, quien después de permanecer por 16,000 años alcanzó el parinibbāna. La gente realizó las honras fúnebres de su cuerpo con gran veneración. Sus reliquias no se dispersaron, sino que permanecieron como una masa única, como un bloque de oro; pues esta es la ley natural cuando los Budas tienen una larga vida. Pero cuando los Budas son de vida corta, puesto que alcanzan el parinibbāna antes de que la mayoría de la gente haya tenido oportunidad de verlos, por compasión determinan: «Que las reliquias se dispersen», pensando: «En diversos lugares la gente venerará las reliquias y generará mérito». Por ello, sus reliquias se dispersan como polvo de oro, tal como ocurrió con nuestro Bienaventurado. มนุสฺสา ตสฺส ภควโต เอกํเยว ธาตุฆรํ กตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ โยชนํ อุพฺเพเธน ปริกฺเขเปน จ. ตสฺส เอเกกคาวุตนฺตรานิ จตฺตาริ ทฺวารานิ อเหสุํ. เอกํ ทฺวารํ กิกี ราชา อคฺคเหสิ; เอกํ ตสฺเสว ปุตฺโต ปถวินฺธโร นาม; เอกํ เสนาปติปมุขา อมจฺจา; เอกํ เสฏฺฐิปมุขา ชานปทา รตฺตสุวณฺณมยา เอกคฺฆนา สุวณฺณรสปฏิภาคา จ นานารตนมยา อิฏฺฐกา อเหสุํ เอเกกา สตสหสฺสคฺฆนิกา. เต หริตาลมโนสิลาหิ มตฺติกากิจฺจํ สุรภิเตเลน อุทกกิจฺจญฺจ กตฺวา ตํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ. Los hombres construyeron una única cámara de reliquias para ese Bienaventurado y erigieron un cetiya de una yojana de altura y circunferencia. Tenía cuatro puertas a intervalos de un gāvuta. El rey Kikī tomó una puerta; su hijo, llamado Pathavindhara, tomó otra; los ministros encabezados por el general tomaron una; y los ciudadanos de la región encabezados por el tesorero principal tomaron otra. Estaba hecho de ladrillos de oro rojo macizo que brillaban como el oro líquido, compuestos de diversas gemas; cada ladrillo valía cien mil monedas. Usaron oropimente y rejalgar en lugar de arcilla, y aceite perfumado en lugar de agua para construir ese cetiya. เอวํ ปติฏฺฐิเต เจติเย ทฺเว กุลปุตฺตา สหายกา นิกฺขมิตฺวา สมฺมุขสาวกานํ เถรานํ สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ สมฺมุขสาวกาเยว ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ, นิสฺสยํ เทนฺติ, อิตเร น ลภนฺติ. ตโต เต กุลปุตฺตา ‘‘สาสเน, ภนฺเต, กติ ธุรานี’’ติ ปุจฺฉึสุ. เถรา ‘‘ทฺเว ธุรานี’’ติ กเถสุํ – ‘‘วาสธุรํ, ปริยตฺติธุรญฺจา’’ติ. ตตฺถ ปพฺพชิเตน กุลปุตฺเตน อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก ปญฺจ วสฺสานิ วสิตฺวา, วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตฺวา, ปาติโมกฺขํ ทฺเว ตีณิ ภาณวารสุตฺตนฺตานิ จ ปคุณํ กตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, กุเล วา คเณ วา นิราลเยน อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ฆฏิตพฺพํ วายมิตพฺพํ, เอตํ วาสธุรํ. อตฺตโน ถาเมน ปน เอกํ วา นิกายํ ปริยาปุณิตฺวา ทฺเว วา ปญฺจ วา นิกาเย ปริยตฺติโต จ อตฺถโต จ สุวิสทํ สาสนํ อนุยุญฺชิตพฺพํ, เอตํ ปริยตฺติธุรนฺติ. อถ เต กุลปุตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ธุรานํ วาสธุรเมว เสฏฺฐ’’นฺติ วตฺวา ‘‘มยํ ปนมฺหา ทหรา, วุฑฺฒกาเล วาสธุรํ ปริปูเรสฺสาม, ปริยตฺติธุรํ ตาว ปูเรมา’’ติ ปริยตฺตึ อารภึสุ. เต ปกติยาว ปญฺญวนฺโต นจิรสฺเสว สกเล พุทฺธวจเน ปกตญฺญโน วินเย จ อติวิย วินิจฺฉยกุสลา อเหสุํ. เตสํ ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปริวาโร อุปฺปชฺชิ, ปริวารํ นิสฺสาย [Pg.194] ลาโภ, เอกเมกสฺส ปญฺจสตปญฺจสตา ภิกฺขู ปริวารา อเหสุํ. เต สตฺถุสาสนํ ทีเปนฺตา วิหรึสุ, ปุน พุทฺธกาโล วิย อโหสิ. Habiéndose erigido así la estupa, dos jóvenes amigos, habiendo renunciado a la vida mundana, se ordenaron en presencia de los ancianos que habían sido discípulos directos del Buda. Pues, bajo los Budas de larga vida, solo sus discípulos directos otorgan la renuncia inicial (pabbajjā), la ordenación completa (upasampadā) y la guía (nissaya); otros no obtienen tal privilegio. Entonces, esos jóvenes preguntaron: “Venerables, ¿cuántas son las vocaciones (dhura) en la Enseñanza?”. Los ancianos respondieron: “Hay dos vocaciones: la vocación de la práctica (vāsadhura) y la vocación del estudio de las escrituras (pariyattidhura)”. Al respecto, explicaron: “En la vocación de la práctica, un joven ordenado debe residir cinco años junto a sus maestros y preceptores, cumplir con los deberes y obligaciones, dominar el Pātimokkha y dos o tres secciones de recitación de los suttas, aprender un tema de meditación y, sin apego a la familia o al grupo, entrar en el bosque para esforzarse y luchar por la realización de la liberación final (arahatta). Por otro lado, según la propia capacidad, habiendo dominado una colección (nikāya), dos o las cinco colecciones, uno debe aplicarse a la enseñanza con total claridad, tanto en el texto como en su significado; esta es la vocación del estudio de las escrituras”. Entonces, los jóvenes dijeron: “De las dos vocaciones, la de la práctica es ciertamente la superior”, pero pensaron: “Aún somos jóvenes; cumpliremos la vocación de la práctica en nuestra vejez, por ahora cumpliremos la vocación del estudio”, y así emprendieron el estudio de las escrituras. Siendo sabios por naturaleza, en poco tiempo llegaron a conocer toda la palabra del Buda y se volvieron sumamente expertos en los juicios relativos al Vinaya. Gracias a su conocimiento, surgió un séquito; gracias a su séquito, surgieron ganancias; cada uno llegó a tener un séquito de quinientos bhikkhus. Ellos vivieron iluminando la Enseñanza del Maestro, y fue como si el tiempo del Buda hubiera retornado. ตทา ทฺเว ภิกฺขู คามกาวาเส วิหรนฺติ ธมฺมวาที จ อธมฺมวาที จ. อธมฺมวาที จณฺโฑ โหติ ผรุโส, มุขโร, ตสฺส อชฺฌาจาโร อิตรสฺส ปากโฏ โหติ. ตโต นํ ‘‘อิทํ เต, อาวุโส, กมฺมํ สาสนสฺส อปฺปติรูป’’นฺติ โจเทสิ. โส ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ สุต’’นฺติ วิกฺขิปติ. อิตโร ‘‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ตโต อธมฺมวาที ‘‘สเจ อิมํ วตฺถุํ วินยธรา วินิจฺฉินิสฺสนฺติ, อทฺธา เม สาสเน ปติฏฺฐา น ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน ปกฺขํ กาตุกาโม ตาวเทว ปริกฺขาเร อาทาย เต ทฺเว เถเร อุปสงฺกมิตฺวา สมณปริกฺขาเร ทตฺวา เตสํ นิสฺสเยน วิหริตุมารทฺโธ. สพฺพญฺจ เนสํ อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต สกฺกจฺจํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุกาโม วิย อกาสิ. ตโต เอกทิวสํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เตหิ วิสฺสชฺชิยมาโนปิ อฏฺฐาสิเยว. เถรา ‘‘กิญฺจิ วตฺตพฺพมตฺถี’’ติ ตํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘อาม, ภนฺเต, เอเกน เม ภิกฺขุนา สห อชฺฌาจารํ ปฏิจฺจ วิวาโท อตฺถิ. โส ยทิ ตํ วตฺถุํ อิธาคนฺตฺวา อาโรเจติ, ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตพฺพ’’นฺติ. เถรา ‘‘โอสฏํ วตฺถุํ ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘เอวํ กริยมาเน, ภนฺเต, มม สาสเน ปติฏฺฐา นตฺถิ, มยฺเหตํ ปาปํ โหตุ, มา ตุมฺเห วินิจฺฉินถา’’ติ. เต เตน นิปฺปีฬิยมานา สมฺปฏิจฺฉึสุ. โส เตสํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปุน ตํ อาวาสํ คนฺตฺวา ‘‘สพฺพํ วินยธรานํ สนฺติเก นิฏฺฐิต’’นฺติ ตํ ธมฺมวาทึ สุฏฺฐุตรํ อวมญฺญนฺโต ผรุเสน สมุทาจรติ. ธมฺมวาที ‘‘นิสฺสงฺโก อยํ ชาโต’’ติ ตาวเทว นิกฺขมิตฺวา เถรานํ ปริวารํ ภิกฺขุสหสฺสํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘นนุ, อาวุโส, โอสฏํ วตฺถุ ยถาธมฺมํ วินิจฺฉินิตพฺพํ, อโนสราเปตฺวา เอว วา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สามคฺคี กาตพฺพา. อิเม ปน เถรา เนว วตฺถุํ วินิจฺฉินึสุ, น สามคฺคึ อกํสุ. กึ นาเมต’’นฺติ? เตปิ สุตฺวา ตุณฺหี อเหสุํ – ‘‘นูน กิญฺจิ อาจริเยหิ ญาต’’นฺติ. ตโต อธมฺมวาที โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปุพฺเพ ‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’ติ ภณสิ. อิทานิ เตสํ วินยธรานํ อาโรเจหิ ตํ [Pg.195] วตฺถุ’’นฺติ ธมฺมวาทึ ปีเฬตฺวา ‘‘อชฺชตคฺเค ปราชิโต ตฺวํ, มา ตํ อาวาสํ อาคจฺฉี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต ธมฺมวาที เถเร อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺเห สาสนํ อนเปกฺขิตฺวา ‘อมฺเห อุปฏฺเฐสิ ปริโตเสสี’ติ ปุคฺคลเมว อเปกฺขิตฺถ, สาสนํ อรกฺขิตฺวา ปุคฺคลํ รกฺขิตฺถ, อชฺชตคฺเค ทานิ ตุมฺหากํ วินิจฺฉยํ วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏติ, อชฺช ปรินิพฺพุโต กสฺสโป ภควา’’ติ มหาสทฺเทน กนฺทิตฺวา ‘‘นฏฺฐํ สตฺถุ สาสน’’นฺติ ปริเทวมาโน ปกฺกามิ. En aquel tiempo, dos bhikkhus vivían en una morada de aldea: uno que hablaba conforme al Dhamma (dhammavādī) y otro que hablaba en contra del Dhamma (adhammavādī). El que hablaba en contra del Dhamma era feroz, rudo y grosero de lengua; su mala conducta era evidente para el otro. Entonces, este le increpó: “Amigo, esta acción tuya no es apropiada para la Enseñanza”. Él lo rechazó diciendo: “¿Qué has visto? ¿Qué has oído?”. El otro dijo: “Los expertos en el Vinaya lo sabrán”. Entonces, el que hablaba en contra del Dhamma, comprendiendo que “si los expertos en el Vinaya juzgan este asunto, ciertamente no tendré lugar en la Enseñanza”, deseando crear su propia facción, tomó inmediatamente sus requisitos, se acercó a los dos ancianos, les entregó los requisitos monásticos y comenzó a vivir bajo su tutela. Sirviéndoles en todo, actuó como si quisiera cumplir con esmero todos los deberes y obligaciones. Un día, tras ir a servirlos y rendirles homenaje, permaneció allí de pie a pesar de que ellos le permitieron retirarse. Los ancianos le preguntaron: “¿Hay algo que desees decir?”. Él respondió: “Sí, venerables, tengo una disputa con un bhikkhu debido a una transgresión. Si él viene aquí e informa sobre el asunto, no debe ser juzgado conforme a las reglas”. Los ancianos dijeron: “No es apropiado dejar de juzgar un caso presentado conforme al juicio que corresponde”. Él insistió: “Venerables, si se hace así, no tendré sustento en la Enseñanza; que esta maldad sea mía, pero no juzguen ustedes”. Siendo presionados por él, ellos aceptaron. Habiendo obtenido su promesa, regresó a su morada y, despreciando aún más al que hablaba conforme al Dhamma, diciendo: “Todo se ha resuelto ante los expertos en el Vinaya”, lo trató con palabras rudas. El que hablaba conforme al Dhamma, pensando: “Este hombre se ha vuelto insolente”, partió de inmediato, se acercó al séquito de mil bhikkhus de los ancianos y dijo: “Amigos, ¿no es cierto que un caso presentado debe ser juzgado conforme al Dhamma, o bien, debe establecerse la armonía haciendo que los monjes confiesen mutuamente sus faltas? Pero estos ancianos ni juzgaron el asunto ni establecieron la armonía. ¿Qué clase de juicio es este?”. Al oír esto, ellos también guardaron silencio, pensando: “Seguramente los maestros saben algo”. Entonces, el que hablaba en contra del Dhamma, aprovechando la oportunidad, acosó al que hablaba conforme al Dhamma diciendo: “Antes decías: ‘Los expertos en el Vinaya lo sabrán’. Ahora informa de ese asunto a estos expertos en el Vinaya”. Y tras decirle: “Desde hoy estás derrotado, no vuelvas a esta morada”, se marchó. Entonces, el que hablaba conforme al Dhamma se acercó a los ancianos y, clamando con gran voz, dijo: “Ustedes, sin considerar la Enseñanza, solo consideraron a la persona pensando ‘él nos sirvió y nos complació’; sin proteger la Enseñanza, protegieron a la persona. A partir de hoy, no es apropiado que ustedes emitan juicios. ¡Hoy el Bienaventurado Kassapa ha alcanzado el parinibbāna!”. Se marchó lamentándose: “¡La Enseñanza del Maestro ha perecido!”. อถ โข เต ภิกฺขู สํวิคฺคมานสา ‘‘มยํ ปุคฺคลมนุรกฺขนฺตา สาสนรตนํ โสพฺเภ ปกฺขิปิมฺหา’’ติ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทสุํ. เต เตเนว กุกฺกุจฺเจน อุปหตาสยตฺตา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เอกาจริโย หิมวติ เหมวเต ปพฺพเต นิพฺพตฺติ เหมวโต ยกฺโขติ นาเมน. ทุติยาจริโย มชฺฌิมเทเส สาตปพฺพเต สาตาคิโรติ นาเมน. เตปิ เนสํ ปริวารา ภิกฺขู เตสํเยว อนุวตฺติตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เตสํ ปริวารา ยกฺขาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ปน ปจฺจยทายกา คหฏฺฐา เทวโลเก นิพฺพตึสุ. เหมวตสาตาคิรา อฏฺฐวีสติยกฺขเสนาปตีนมพฺภนฺตรา มหานุภาวา ยกฺขราชาโน อเหสุํ. Entonces, aquellos monjes, con el corazón conmovido, sintieron remordimiento: "Por proteger a una persona, hemos arrojado la joya de la Enseñanza a un foso". Afligidos en sus mentes por ese mismo remordimiento, al morir no pudieron renacer en el cielo; uno de los maestros renació en el monte Hemavata, en los Himalayas, como un yakkha de nombre Hemavata. El segundo maestro renació en el monte Sāta, en la región central, con el nombre de Sātāgira. Los monjes de su séquito, al haber seguido a esos mismos maestros, tampoco pudieron renacer en el cielo y renacieron simplemente como yakkhas de su séquito. Sin embargo, sus donantes laicos, quienes les proveían de sus requisitos, renacieron en el mundo de los devas. Hemavata y Sātāgira llegaron a ser reyes yakkhas de gran poder entre los veintiocho comandantes de los yakkhas. ยกฺขเสนาปตีนญฺจ อยํ ธมฺมตา – มาเส มาเส อฏฺฐ ทิวสานิ ธมฺมวินิจฺฉยตฺถํ หิมวติ มโนสิลาตเล นาควติมณฺฑเป เทวตานํ สนฺนิปาโต โหติ, ตตฺถ สนฺนิปติตพฺพนฺติ. อถ สาตาคิรเหมวตา ตสฺมึ สมาคเม อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา สญฺชานึสุ – ‘‘ตฺวํ, สมฺม, กุหึ อุปฺปนฺโน, ตฺวํ กุหิ’’นฺติ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสาริโน อเหสุํ. ‘‘นฏฺฐา มยํ, สมฺม, ปุพฺเพ วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ กตฺวา เอกํ ปาปสหายํ นิสฺสาย ยกฺขโยนิยํ อุปฺปนฺนา, อมฺหากํ ปน ปจฺจยทายกา กามาวจรเทเวสุ นิพฺพตฺตา’’ติ. อถ สาตาคิโร อาห – ‘‘มาริส, หิมวา นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เหมวโตปิ อาห – ‘‘มาริส, มชฺฌิมเทโส นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ สหาเยสุ อญฺญมญฺญํ กติกํ กตฺวา, ตเมว อุปฺปตฺตึ อวิวชฺเชตฺวา วสมาเนสุ เอกํ พุทฺธนฺตรํ วีติวตฺตํ, มหาปถวี เอกโยชนติคาวุตมตฺตํ อุสฺสทา. Esta es la ley natural para los comandantes de los yakkhas: cada mes, durante ocho días, se celebra una asamblea de deidades en el pabellón Bhagalavati, sobre la Meseta de Rejalgar en los Himalayas, con el fin de emitir juicios; allí deben reunirse. En aquella asamblea, Sātāgira y Hemavata, al verse el uno al otro, se reconocieron. Tras preguntarse mutuamente por su lugar de renacimiento, se llenaron de remordimiento, diciendo: "Estamos perdidos, amigo. Después de haber practicado el deber de asceta durante veinte mil años en el pasado, debido a un mal compañero hemos renacido en el reino de los yakkhas, mientras que nuestros donantes han renacido en los cielos de la esfera del deseo". Entonces Sātāgira dijo: "Querido amigo, los Himalayas son conocidos por ser maravillosos y asombrosos. Si ves o escuchas algo maravilloso, infórmame también a mí". Hemavata también dijo: "Querido amigo, la región central es conocida por ser maravillosa y asombrosa. Si ves o escuchas algo maravilloso, infórmame también a mí". Así, habiendo hecho este pacto mutuo los dos compañeros, mientras vivían sin poder evitar ese renacimiento, transcurrió un intervalo entre Buddhas, durante el cual la gran tierra se elevó aproximadamente una yojana y tres gāvutas. อถมฺหากํ [Pg.196] โพธิสตฺโต ทีปงฺกรปาทมูเล กตปณิธาโน ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา, ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิตฺวา, ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา, ธมฺมปทนิทาเน วุตฺตนเยน เทวตาหิ อายาจิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา, เทวตานํ อาโรเจตฺวา, ทฺวตฺตึสาย ปุพฺพนิมิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ อิธ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา. ตานิ ทิสฺวาปิ อิเม ราชยกฺขา ‘‘อิมินา การเณน นิพฺพตฺตานี’’ติ น ชานึสุ. ‘‘ขิฑฺฑาปสุตตฺตา เนวาทฺทสํสู’’ติ เอเก. เอส นโย ชาติยํ อภินิกฺขมเน โพธิยญฺจ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน ปน ปญฺจวคฺคิเย อามนฺเตตฺวา ภควติ ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ วรธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต มหาภูมิจาลํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ปาฏิหาริยานิ จ เอเตสํ เอโก สาตาคิโรเยว ปฐมํ อทฺทส. นิพฺพตฺติการณญฺจ เตสํ ญตฺวา สปริโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อสฺโสสิ, น จ กิญฺจิ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. กสฺมา? โส หิ ธมฺมํ สุณนฺโต เหมวตํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘อาคโต นุ โข เม สหายโก, โน’’ติ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘วญฺจิโต เม สหาโย, โย เอวํ วิจิตฺรปฏิภานํ ภควโต ธมฺมเทสนํ น สุณาตี’’ติ วิกฺขิตฺตจิตฺโต อโหสิ. ภควา จ อตฺถงฺคเตปิ จ สูริเย เทสนํ น นิฏฺฐาเปสิ. Mientras tanto, nuestro Bodhisatta, habiendo hecho su resolución a los pies de Dīpaṅkara, completó las perfecciones hasta el Vessantara Jātaka; luego renació en el reino de Tusita. Tras permanecer allí por el término de su vida, a petición de las deidades según el modo relatado en el prólogo del Dhammapada, realizó las cinco grandes investigaciones, informó a los devas y, mientras se manifestaban los treinta y dos presagios, tomó concepción aquí, haciendo temblar los diez mil sistemas de mundos. Aun viendo estos signos, estos reyes yakkhas no comprendieron que habían ocurrido por esta razón; algunos dicen que ni siquiera los vieron por estar absortos en sus juegos. Lo mismo sucedió con su nacimiento, su renuncia y su iluminación. Sin embargo, al ponerse en movimiento la Rueda del Dhamma, cuando el Bienaventurado se dirigió al grupo de los cinco monjes y puso en movimiento la excelente Rueda del Dhamma con sus tres giros y doce modos, solo Sātāgira entre ellos vio primero el gran terremoto, el presagio y los milagros. Habiendo comprendido la causa de su aparición, se acercó al Bienaventurado con su séquito y escuchó la enseñanza del Dhamma, pero no alcanzó ninguna distinción espiritual. ¿Por qué? Porque mientras escuchaba el Dhamma, recordó a Hemavata y miró a la asamblea pensando: "¿Habrá venido mi compañero o no?". Al no verlo, su mente se distrajo pensando: "Mi compañero se lo está perdiendo, pues no escucha esta enseñanza del Dhamma del Bienaventurado, de tan variada inspiración". Y el Bienaventurado, aunque el sol ya se había puesto, no dio por concluida la enseñanza. อถ สาตาคิโร ‘‘สหายํ คเหตฺวา เตน สหาคมฺม ธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ หตฺถิยานอสฺสยานครุฬยานาทีนิ มาเปตฺวา ปญฺจหิ ยกฺขสเตหิ ปริวุโต หิมวนฺตาภิมุโข ปายาสิ, ตทา เหมวโตปิ. ยสฺมา ปฏิสนฺธิชาติ-อภินิกฺขมน-โพธิปรินิพฺพาเนสฺเวว ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ หุตฺวาว ปติวิคจฺฉนฺติ, น จิรฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, ธมฺมจกฺกปวตฺตเน ปน ตานิ สวิเสสานิ หุตฺวา, จิรตรํ ฐตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา หิมวติ ตํ อจฺฉริยปาตุภาวํ ทิสฺวา ‘‘ยโต อหํ ชาโต, น กทาจิ อยํ ปพฺพโต เอวํ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, หนฺท ทานิ มม สหายํ คเหตฺวา อาคมฺม เตน สห อิมํ ปุปฺผสิรึ อนุภวิสฺสามี’’ติ ตเถว มชฺฌิมเทสาภิมุโข อาคจฺฉติ. เต อุโภปิ ราชคหสฺส อุปริ สมาคนฺตฺวา อญฺญมญฺญสฺส อาคมนการณํ ปุจฺฉึสุ. เหมวโต อาห – ‘‘ยโต อหํ, มาริส, ชาโต, นายํ ปพฺพโต เอวํ อกาลกุสุมิเตหิ รุกฺเขหิ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, ตสฺมา เอตํ ปุปฺผสิรึ ตยา สทฺธึ อนุภวิสฺสามีติ อาคโตมฺหี’’ติ[Pg.197]. สาตาคิโร อาห – ‘‘ชานาสิ, ปน, ตฺวํ มาริส, เยน การเณน อิมํ อกาลปุปฺผปาฏิหาริยํ ชาต’’นฺติ? ‘‘น ชานามิ, มาริสา’’ติ. ‘‘อิมํ, มาริส, ปาฏิหาริยํ น เกวล หิมวนฺเตเยว, อปิจ โข ปน ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ นิพฺพตฺตํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, อชฺช ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, เตน การเณนา’’ติ. เอวํ สาตาคิโร เหมวตสฺส พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา, ตํ ภควโต สนฺติกํ อาเนตุกาโม อิมํ คาถมาห. เกจิ ปน โคตมเก เจติเย วิหรนฺเต ภควติ อยเมวมาหาติ ภณนฺติ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติ. Entonces Satagira pensó: «Buscaré a mi amigo y, regresando junto con él, escucharemos la enseñanza del Dhamma». Tras crear vehículos de elefantes, caballos, garudas y otros, y rodeado por quinientos yakkhas, partió hacia el Himalaya. En aquel tiempo, también Hemavata [estaba allí]. Puesto que los treinta y dos presagios auspiciosos ocurren y desaparecen únicamente en la concepción, el nacimiento, la gran renuncia, la iluminación y el parinibbana final, sin perdurar mucho tiempo, mientras que en la puesta en movimiento de la Rueda del Dhamma estos son más prominentes, duran más tiempo y luego cesan, Hemavata vio esa maravillosa manifestación en el Himalaya y pensó: «Desde que nací, nunca antes esta montaña ha sido tan encantadora. Ahora buscaré a mi amigo y, regresando junto con él, disfrutaré de la gloria de estas flores». Así, partió hacia la Región Media. Ambos se encontraron sobre Rajagaha y se preguntaron mutuamente el motivo de su viaje. Hemavata dijo: «Amigo, desde que nací, nunca antes esta montaña ha sido tan encantadora con los árboles floreciendo fuera de estación. Por eso he venido, pensando en disfrutar de la gloria de estas flores contigo». Satagira dijo: «¿Conoces, amigo, la razón por la cual ha ocurrido este milagro de flores fuera de estación?». «No lo sé, amigo». «Amigo, este milagro no ha ocurrido solo en el Himalaya, sino en los diez mil sistemas de mundos. Un Buda perfectamente iluminado ha surgido en el mundo; hoy ha puesto en movimiento la Rueda del Dhamma. Esa es la razón». Así, Satagira, habiéndole informado a Hemavata sobre el surgimiento del Buda, con el deseo de llevarlo ante el Bendito, pronunció este verso. Sin embargo, algunos dicen que el Bendito pronunció esto cuando residía en el Gotamaka Cetiya: «Hoy es el decimoquinto». ๑๕๓. ตตฺถ อชฺชาติ อยํ รตฺตินฺทิโว ปกฺขคณนโต ปนฺนรโส, อุปวสิตพฺพโต อุโปสโถ. ตีสุ วา อุโปสเถสุ อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ, น จาตุทฺทสี อุโปสโถ, น สามคฺคีอุโปสโถ. ยสฺมา วา ปาติโมกฺขุทฺเทสอฏฺฐงฺคอุปวาสปญฺญตฺติทิวสาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ อุโปสถสทฺโท วตฺตติ. ‘‘อายามาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ หิ ปาติโมกฺขุทฺเทเส อุโปสถสทฺโท. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) ปาณาติปาตา เวรมณิอาทิเกสุ อฏฺฐงฺเคสุ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาเส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖; ม. นิ. ๓.๒๕๘) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส สีสํนฺหาตสฺสา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๕; ม. นิ. ๓.๒๕๖) ทิวเส. ตสฺมา อวเสสตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อาสาฬฺหีปุณฺณมทิวสํเยว นิยาเมนฺโต อาห – ‘‘อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ’’ติ. ปาฏิปโท ทุติโยติ เอวํ คณิยมาเน อชฺช ปนฺนรโส ทิวโสติ อตฺโถ. 153. En ese verso, «hoy» (ajja) se refiere a este día y noche, que es el decimoquinto según el recuento de la quincena; es «uposatha» porque debe ser observado (upavasitabbato). O bien, entre los tres tipos de uposatha, hoy es el uposatha del decimoquinto día, no el uposatha del decimocuarto ni el uposatha de la armonía (sāmaggī). Además, la palabra «uposatha» se emplea en diversos sentidos, como en la recitación del Patimokkha, los ocho factores, la observancia, la designación, el día, etc. En pasajes como «Venid, amigos, Kappina, vayamos al uposatha», se refiere a la recitación del Patimokkha. En «Así, Visakha, el uposatha es observado dotado de ocho factores», se refiere a los ocho factores, como la abstención de destruir la vida y otros. En «Para el puro siempre es tiempo de Phagguna, para el puro siempre es uposatha», se refiere a la observancia continua (upavāsa). En «Uposatha es el nombre del rey de los nagas», se refiere a una designación (paññatti). Y en «Ese día de uposatha, el decimoquinto, habiéndose lavado la cabeza», se refiere al día. Por lo tanto, descartando los otros sentidos y determinándolo únicamente como el día de luna llena de Asalha, dijo: «Hoy es el decimoquinto, el uposatha». El significado es que hoy es el decimoquinto día contando así: «el primero de la quincena, el segundo...», etc. ทิวิ ภวานิ ทิพฺพานิ, ทิพฺพานิ เอตฺถ อตฺถีติ ทิพฺพา. กานิ ตานิ? รูปานิ. ตญฺหิ รตฺตึ เทวานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุโต สนฺนิปติตานํ สรีรวตฺถาภรณวิมานปฺปภาหิ อพฺภาทิอุปกฺกิเลสวิรหิตาย จนฺทปฺปภาย จ สกลชมฺพุทีโป อลงฺกโต อโหสิ. วิเสสาลงฺกโต จ ปรมวิสุทฺธิเทวสฺส ภควโต สรีรปฺปภาย. เตนาห ‘‘ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา’’ติ. «Celestiales» (dibbāni) son las cosas que existen en el cielo; o «celestiales» porque en ellas hay resplandor. ¿Qué son estas cosas? Las formas. Pues en esa noche, todo Jambudipa fue adornado por el resplandor de los cuerpos, vestiduras, ornamentos y palacios de los devas que se habían congregado desde los diez mil sistemas de mundos, y por el resplandor de la luna libre de impurezas como las nubes; y fue especialmente adornado por el resplandor corporal del Bendito, el supremo dios por purificación. Por eso dijo: «Ha llegado una noche celestial». เอวํ [Pg.198] รตฺติคุณวณฺณนาปเทเสนาปิ สหายสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ชเนนฺโต พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา อาห ‘‘อโนมนามํ สตฺถารํ, หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตตฺถ อโนเมหิ อลามเกหิ สพฺพาการปริปูเรหิ คุเณหิ นามํ อสฺสาติ อโนมนาโม. ตถา หิสฺส ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธติ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ, ‘‘ภคฺคราโคติ ภควา, ภคฺคโทโสติ ภควา’’ติอาทินา (มหานิ. ๘๔) นเยน จ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ. เอส นโย ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ. ทิฏฺฐธมฺมิกาทีสุ อตฺเถสุ เทวมนุสฺเส อนุสาสติ ‘‘อิมํ ปชหถ, อิมํ สมาทาย วตฺตถา’’ติ สตฺถา. อปิจ ‘‘สตฺถา ภควา สตฺถวาโห, ยถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรตี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๐) นิทฺเทเส วุตฺตนเยนาปิ สตฺถา. ตํ อโนมนามํ สตฺถารํ. หนฺทาติ พฺยวสานตฺเถ นิปาโต. ปสฺสามาติ เตน อตฺตานํ สห สงฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนวจนํ. โคตมนฺติ โคตมโคตฺตํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘สตฺถา, น สตฺถา’’ติ มา วิมตึ อกาสิ, เอกนฺตพฺยวสิโต หุตฺวาว เอหิ ปสฺสาม โคตมนฺติ. Habiendo generado así confianza en su amigo mediante el elogio de las cualidades de la noche y habiéndole informado sobre el surgimiento del Buda, dijo: «Vayamos a ver a Gotama, el maestro de nombre perfecto». Allí, «de nombre perfecto» (anomanāmo) significa que tiene un nombre basado en cualidades que no son inferiores, sino nobles y completas en todos sus aspectos. Pues es «Buda» porque despertó a las verdades y porque hace que los seres despierten, y así sucesivamente; por tales nobles cualidades tiene ese nombre. Es «Bhagavā» porque ha destruido la pasión, ha destruido el odio, etc.; por tales nobles cualidades tiene ese nombre. Este mismo método se aplica a «Arahant, Sammasambuddha, dotado de conocimiento y conducta», etc. Es «Maestro» (satthā) porque instruye a devas y humanos en los beneficios presentes y futuros, diciendo: «Abandonad esto, practicad aquello». Además, es «Maestro» según el sentido dado en el Niddesa: «El Bendito es Maestro, guía de caravana (satthavāha), tal como un guía de caravana cruza a los seres por el desierto». A ese maestro de nombre perfecto. «Handa» es una partícula que indica resolución. «Vayamos a ver» (passāma) es una forma verbal que incluye al hablante mismo, en tiempo presente. «A Gotama» se refiere al clan Gotama. ¿Qué se quiere decir? «No dudes pensando: '¿Será o no el Maestro?'. Estando plenamente decidido, ven, veamos a Gotama». ๑๕๔. เอวํ วุตฺเต เหมวโต ‘‘อยํ สาตาคิโร ‘อโนมนามํ สตฺถาร’นฺติ ภณนฺโต ตสฺส สพฺพญฺญุตํ ปกาเสติ, สพฺพญฺญุโน จ ทุลฺลภา โลเก, สพฺพญฺญุปฏิญฺเญหิ ปูรณาทิสทิเสเหว โลโก อุปทฺทุโต. โส ปน ยทิ สพฺพญฺญู, อทฺธา ตาทิลกฺขณปฺปตฺโต ภวิสฺสติ, เตน ตํ เอวํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตาทิลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มโน’’ติ. 154. Cuando se dijo esto, Hemavata pensó: «Este Satagira, al decir 'el maestro de nombre perfecto', proclama su omnisciencia. Pero los omniscientes son raros en el mundo, y el mundo ha sido perturbado por aquellos que afirman ser omniscientes, como Purana Kassapa y otros similares. Si él es omnisciente, ciertamente habrá alcanzado la cualidad de la imperturbabilidad (tādilakkhaṇa). Por lo tanto, lo examinaré de esta manera». Pensando así, para preguntar sobre la cualidad de la imperturbabilidad, dijo el verso: «¿Acaso su mente... [está bien dispuesta]?». ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉา. มโนติ จิตฺตํ. สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, อจโล อสมฺปเวธี. สพฺเพสุ ภูเตสุ สพฺพภูเตสุ. ตาทิโนติ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต. ปุจฺฉา เอว วา อยํ ‘‘โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ. อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ เอวรูเป อารมฺมเณ. สงฺกปฺปาติ วิตกฺกา. วสีกตาติ วสํ คมิตา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตฺวํ สตฺถารํ วทสิ, ตสฺส เต สตฺถุโน กจฺจิ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺส สโต สพฺพภูเตสุ มโน สุปณิหิโต, อุทาหุ ยาว จลนปจฺจยํ น ลภติ, ตาว สุปณิหิโต วิย ขายติ. โส วา เต สตฺถา กจฺจิ สพฺพภูเตสุ สมจิตฺเตน ตาที, อุทาหุ โน, เย จ โข อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ [Pg.199] อารมฺมเณสุ ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส กจฺจิ วสีกตา, อุทาหุ กทาจิ เตสมฺปิ วเสน วตฺตตีติ. Aquí, 'kacci' es una partícula interrogativa. 'Mano' significa la mente (citta). 'Supaṇihito' significa bien establecido, inmóvil, imperturbable. 'En todos los seres' (sabbesu bhūtesu) se refiere a todas las criaturas. 'Del imparcial' (tādino) se refiere a aquel que posee de manera constante la característica de la ecuanimidad (tādilakkhaṇa). O bien, esto es en sí mismo una pregunta: '¿Es aquel maestro tuyo imparcial (tādī) hacia todos los seres, o no?'. 'Hacia lo deseable y lo indeseable' (iṭṭhe aniṭṭhe ca) se refiere a tales tipos de objetos. 'Intenciones' (saṅkappā) se refiere a los pensamientos (vitakkā). 'Bajo control' (vasīkatā) significa que han sido dominados. ¿Qué se quiere decir con esto? 'En cuanto a ese maestro del que hablas, ¿está la mente de ese maestro bien dispuesta hacia todos los seres por haber alcanzado la característica de la imparcialidad, o solo parece estar bien dispuesta mientras no encuentra una condición para la perturbación? ¿Es tu maestro imparcial hacia todos los seres por poseer una mente equilibrada, o no? Y cuando surgen intenciones por el poder de la lujuria y el odio hacia objetos deseables e indeseables, ¿las tiene bajo control, o acaso actúa a veces bajo el dominio de ellas?'. ๑๕๕. ตโต สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสิตตฺตา สพฺเพ สพฺพญฺญุคุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทิ. ตตฺถ สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, ปถวีสโม อวิรุชฺฌนฏฺเฐน, สิเนรุสโม สุปฺปติฏฺฐิตาจลนฏฺเฐน, อินฺทขีลสโม จตุพฺพิธมารปรวาทิคเณหิ อกมฺปิยฏฺเฐน. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ภควโต อิทานิ สพฺพาการสมฺปนฺนตฺตา สพฺพญฺญุภาเว ฐิตสฺส มโน สุปณิหิโต อจโล ภเวยฺย. ยสฺส ติรจฺฉานภูตสฺสาปิ สราคาทิกาเล ฉทฺทนฺตนาคกุเล อุปฺปนฺนสฺส สวิเสน สลฺเลน วิทฺธสฺส อจโล อโหสิ, วธเกปิ ตสฺมึ นปฺปทุสฺสิ, อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว อตฺตโน ทนฺเต เฉตฺวา อทาสิ; ตถา มหากปิภูตสฺส มหติยา สิลาย สีเส ปหฏสฺสาปิ ตสฺเสว จ มคฺคํ ทสฺเสสิ; ตถา วิธุรปณฺฑิตภูตสฺส ปาเทสุ คเหตฺวา สฏฺฐิโยชเน กาฬปพฺพตปปาเต ปกฺขิตฺตสฺสาปิ อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว ยกฺขสฺสตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺมา สมฺมเทว อาห สาตาคิโร – ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ. 155. Entonces Sātāgira, debido a su firme convicción en la omnisciencia del Bienaventurado, afirmando todas las excelentes cualidades de un ser omnisciente, dijo: 'Su mente está bien dispuesta', etc. Aquí, 'bien dispuesta' significa bien situada; es como la tierra en el sentido de no presentar hostilidad; es como el Monte Sineru por estar bien establecida e inmóvil; y es como un pilar (indakhīla) por ser inamovible ante las huestes de los cuatro tipos de Maras y los oponentes. Y no es sorprendente que ahora, estando establecido en la omnisciencia y dotado de todas las perfecciones, la mente del Bienaventurado esté bien dispuesta e inmóvil. Pues incluso en el pasado, cuando era un animal y aún estaba sujeto a las pasiones, siendo un elefante de la estirpe Chaddanta, se mantuvo inmóvil al ser herido por una flecha envenenada; no sintió odio hacia el cazador Sonuttara, sino que, por el contrario, cortó sus propios colmillos y se los entregó. Del mismo modo, cuando era el Gran Mono, a pesar de ser golpeado en la cabeza con una gran roca, le mostró el camino a su agresor. Asimismo, cuando era el sabio Vidhura, aunque fue sujetado por los pies y arrojado al precipicio de la Montaña Negra de sesenta yojanas de profundidad, enseñó el Dhamma para el beneficio de ese yakkha (Punnaka). Por lo tanto, con toda razón dijo Sātāgira: 'Su mente está bien dispuesta'. สพฺพภูเตสุ ตาทิโนติ สพฺพสตฺเตสุ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต มโน สุปณิหิโต, น ยาว ปจฺจยํ น ลภตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ภควโต ตาทิลกฺขณํ ปญฺจธา เวทิตพฺพํ. ยถาห – 'Del imparcial hacia todos los seres': su mente está bien dispuesta hacia todos los seres por haber alcanzado la característica de la imparcialidad, y no solo mientras no recibe una provocación. En este contexto, la característica de imparcialidad del Bienaventurado debe entenderse de cinco maneras, como se ha dicho: ‘‘ภควา ปญฺจหากาเรหิ ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, มุตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที. กถํ ภควา อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที? ภควา ลาเภปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘). 'El Bienaventurado es imparcial de cinco maneras: es imparcial ante lo deseable y lo indeseable; es imparcial porque ha renunciado (cattāvī); es imparcial porque está liberado (muttāvī); es imparcial porque ha cruzado (tiṇṇāvī); y es imparcial por su descripción (tanniddesā). ¿Cómo es el Bienaventurado imparcial ante lo deseable y lo indeseable? El Bienaventurado es imparcial ante la ganancia (lābha)...' (Mahāniddesa 38). เอวมาทิ สพฺพํ นิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. ลาภาทโย จ ตสฺส มหาอฏฺฐกถายํ วิตฺถาริตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘ปุจฺฉา เอว วา อยํ. โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ อิมสฺมิมฺปิ วิกปฺเป สพฺพภูเตสุ สมจิตฺตตาย ตาที อมฺหากํ สตฺถาติ อตฺโถ. อยญฺหิ ภควา สุขูปสํหารกามตาย ทุกฺขาปนยนกามตาย จ สพฺพสตฺเตสุ สมจิตฺโต, ยาทิโส อตฺตนิ, ตาทิโส ปเรสุ, ยาทิโส [Pg.200] มาตริ มหามายาย, ตาทิโส จิญฺจมาณวิกาย, ยาทิโส ปิตริ สุทฺโธทเน, ตาทิโส สุปฺปพุทฺเธ, ยาทิโส ปุตฺเต ราหุเล, ตาทิโส วธเกสุ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลาทีสุ. สเทวเก โลเกปิ ตาที. ตสฺมา สมฺมเทวาห สาตาคิโร – ‘‘สพฺพภูเตสุ ตาทิโน’’ติ. Todo esto debe tomarse según el método expuesto en el Niddesa, y los términos como ganancia, etc., deben entenderse según la explicación detallada en el Gran Comentario (Mahā-aṭṭhakathā). O bien, esta es la respuesta a la pregunta: '¿Es aquel maestro tuyo imparcial hacia todos los seres, o no?'. En esta interpretación, el significado es: 'Nuestro maestro es imparcial debido a su mente equilibrada hacia todos los seres'. Pues este Bienaventurado, por su deseo de promover la felicidad y eliminar el sufrimiento, posee una mente igual hacia todos los seres: es el mismo hacia los demás que hacia sí mismo; lo mismo hacia la joven Ciñcā que hacia su madre Mahāmāyā; lo mismo hacia Suppabuddha que hacia su padre Suddhodana; y lo mismo hacia sus agresores como Devadatta, el elefante Dhanapāla y Aṅgulimāla que hacia su propio hijo Rāhula. Es imparcial incluso ante el mundo con sus devas. Por lo tanto, con propiedad dijo Sātāgira: 'Del imparcial hacia todos los seres'. อโถ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ. เอตฺถ ปน เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ยํ กิญฺจิ อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา อารมฺมณํ, สพฺพปฺปกาเรหิ ตตฺถ เย ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส อนุตฺตเรน มคฺเคน ราคาทีนํ ปหีนตฺตา วสีกตา, น กทาจิ เตสํ วเส วตฺตติ. โส หิ ภควา อนาวิลสงฺกปฺโป สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญติ. เอตฺถ จ สุปณิหิตมนตาย อโยนิโสมนสิการาภาโว วุตฺโต. สพฺพภูเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐหิ โส ยตฺถ ภเวยฺย, ตํ สตฺตสงฺขารเภทโต ทุวิธมารมฺมณํ วุตฺตํ. สงฺกปฺปวสีภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส มนสิการาภาวโต กิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. สุปณิหิตมนตาย จ มโนสมาจารสุทฺธิ, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย กายสมาจารสุทฺธิ, สงฺกปฺปวสีภาเวน วิตกฺกมูลกตฺตา วาจาย วจีสมาจารสุทฺธิ. ตถา สุปณิหิตมนตาย โลภาทิสพฺพโทสาภาโว, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย เมตฺตาทิคุณสพฺภาโว, สงฺกปฺปวสีภาเวน ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญิตาทิเภทา อริยิทฺธิ, ตาย จสฺส สพฺพญฺญุภาโว วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. 'Hacia lo deseable y lo indeseable': aquí el significado debe entenderse de la siguiente manera: ante cualquier objeto, sea deseable o indeseable, cualquier intención que pudiera surgir por el poder de la lujuria o el odio ha sido puesta bajo control por este Bienaventurado mediante el sendero supremo, debido al abandono de la lujuria y demás impurezas; nunca actúa bajo el dominio de ellas. Pues ese Bienaventurado posee intenciones puras, una mente bien liberada y una sabiduría bien liberada. En este verso, al decir 'mente bien dispuesta', se indica la ausencia de atención inapropiada (ayonisomanasikāra). 'Hacia todos los seres, lo deseable e indeseable' se refiere a los dos tipos de objetos (seres y formaciones) donde tales intenciones podrían surgir. Al mencionar la 'maestría sobre las intenciones', se indica el abandono de las deficiencias mentales debido a la ausencia de atención inapropiada ante dicho objeto. Por 'mente bien dispuesta' se entiende la pureza de la conducta mental; por 'imparcialidad hacia todos los seres', la pureza de la conducta corporal; y por 'maestría sobre las intenciones', dado que el habla tiene su origen en el pensamiento (vitakka), se indica la pureza de la conducta verbal. Asimismo, por 'mente bien dispuesta' se indica la ausencia de todos los defectos como la codicia; por 'imparcialidad hacia todos los seres', la presencia de virtudes como la benevolencia (mettā); y por 'maestría sobre las intenciones', el poder espiritual de los nobles (ariyiddhi) que consiste en percibir lo no repulsivo en lo repulsivo, etc. Debe entenderse que a través de esto se indica también su estado de omnisciencia (sabbaññubhāva). ๑๕๖. เอวํ เหมวโต ปุพฺเพ มโนทฺวารวเสเนว ตาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อิทานิ ทฺวารตฺตยวเสนาปิ, ปุพฺเพ วา สงฺเขเปน กายวจีมโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถเมว วิตฺถาเรนาปิ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ อทินฺน’’นฺติ. ตตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถาย ปฐมํ อทินฺนาทานวิรตึ ปุจฺฉติ. อารา ปมาทมฺหาติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคโต ทูรีภาเวน อพฺรหฺมจริยวิรตึ ปุจฺฉติ. ‘‘อารา ปมทมฺหา’’ติปิ ปฐนฺติ, อารา มาตุคามาติ วุตฺตํ โหติ. ฌานํ น ริญฺจตีติ อิมินา ปน ตสฺสาเยว ติวิธาย กายทุจฺจริตวิรติยา พลวภาวํ ปุจฺฉติ. ฌานยุตฺตสฺส หิ วิรติ พลวตี โหตีติ. 156. De esta manera, habiendo preguntado antes Hemavata sobre el estado de ecuanimidad (tādibhāva) solamente por medio de la puerta de la mente, y habiendo escuchado esta respuesta confirmándolo, para fortalecer su convicción ahora pregunta también por medio de las tres puertas; o bien, habiendo preguntado antes concisamente sobre la pureza de las puertas del cuerpo, el habla y la mente, y habiendo escuchado esta respuesta confirmándolo, para fortalecer su convicción pregunta ahora detalladamente: «¿Acaso [evita] lo no dado?». Allí, para facilitar la composición del verso, pregunta primero sobre la abstinencia de tomar lo no dado. «Lejos de la negligencia» (ārā pamādamhā): pregunta sobre la abstinencia de la conducta no celibataria (abrahmacariya) por estar la mente alejada de los cinco cordones de los placeres sensuales. También existe la lectura «ārā pamadamhā», que significa «¿se mantiene lejos de las mujeres?». Con «no descuida el jhāna», pregunta sobre la fuerza de esa triple abstinencia de la mala conducta corporal; pues para quien posee jhāna, la abstinencia es poderosa. ๑๕๗. อถ [Pg.201] สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ อทินฺนาทานาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติอาทินา นเยน วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ. ตํ อตฺถโต ปากฏเมว. อิมิสฺสาปิ คาถาย ตติยปาเท ‘‘ปมาทมฺหา ปมทมฺหา’’ติ ทฺวิธา ปาโฐ. จตุตฺถปาเท จ ฌานํ น ริญฺจตีติ ฌานํ ริตฺตกํ สุญฺญกํ น กโรติ, น ปริจฺจชตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 157. Entonces Sātāgira, dado que el Bienaventurado no solo ahora, sino también en el tiempo pasado, durante mucho tiempo se abstuvo de tomar lo no dado y demás, y por el poder de esa misma abstinencia obtuvo las diversas marcas del Gran Hombre, y el mundo con sus devas proclama su elogio así: «El asceta Gotama se abstiene de tomar lo no dado», por lo tanto, emitiendo un rugido de león con voz clara, dijo: «Él no toma lo no dado». Esto es evidente por su significado. También en el tercer verso de esta estrofa hay dos lecturas: «pamādamhā» y «pamadamhā». Y en el cuarto verso, con «no descuida el jhāna», debe entenderse el significado como que no vuelve el jhāna algo vacío o desierto de cualidades, es decir, no lo abandona. ๑๕๘. เอวํ กายทฺวาเร สุทฺธึ สุตฺวา อิทานิ วจีทฺวาเร สุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มุสา น ภณตี’’ติ. เอตฺถ ขีณาตีติ ขีโณ, วิหึสติ พธตีติ อตฺโถ. วาจาย ปโถ พฺยปฺปโถ, ขีโณ พฺยปฺปโถ อสฺสาติ ขีณพฺยปฺปโถ. ตํ น-กาเรน ปฏิเสเธตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘น ขีณพฺยปฺปโถ’’ติ, น ผรุสวาโจติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นาขีณพฺยปฺปโถ’’ติปิ ปาโฐ, น อขีณวจโนติ อตฺโถ. ผรุสวจนญฺหิ ปเรสํ หทเย อขียมานํ ติฏฺฐติ. ตาทิสวจโน กจฺจิ น โสติ วุตฺตํ โหติ. วิภูตีติ วินาโส, วิภูตึ กาสติ กโรติ วาติ วิภูติกํ, วิภูติกเมว เวภูติกํ, เวภูติยนฺติปิ วุจฺจติ, เปสุญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ สตฺตานํ อญฺญมญฺญโต เภทเนน วินาสํ กโรติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. 158. Así, habiendo escuchado sobre la pureza en la puerta del cuerpo, ahora preguntando sobre la pureza en la puerta del habla, dijo: «¿Acaso no habla falsamente?». Aquí, «khīṇā» significa áspero; el sentido es que hiere o daña. El camino del habla es «byappatho»; aquel cuya vía de habla es áspera es «khīṇabyappatho». Negando esto con la partícula «na», pregunta: «¿no es de habla áspera?», lo cual significa que no es de palabras hirientes. También existe la lectura «nākhīṇabyappatho», cuyo sentido es «no de palabras que no se agotan». Pues las palabras hirientes permanecen sin agotarse en el corazón de los demás. Se pregunta: «¿acaso no es él de tales palabras?». «Vibhūti» significa destrucción; «vibhūtika» es lo que causa destrucción. «Vebhūtika» es lo mismo que «vibhūtika», también llamado «vebhūtiya», un sinónimo para el habla maliciosa o calumnia. Pues esta causa la destrucción de los seres al dividirlos entre sí. El resto es de significado evidente. ๑๕๙. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ มุสาวาทาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘มุสาวาทา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ. ตตฺถ มุสาติ วินิธาย ทิฏฺฐาทีนิ ปรวิสํวาทนวจนํ. ตํ โส น ภณติ. ทุติยปาเท ปน ปฐมตฺถวเสน น ขีณพฺยปฺปโถติ, ทุติยตฺถวเสน นาขีณพฺยปฺปโถติ ปาโฐ. จตุตฺถปาเท มนฺตาติ ปญฺญา วุจฺจติ. ภควา ยสฺมา ตาย มนฺตาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถเมว ภาสติ อตฺถโต อนเปตวจนํ, น สมฺผํ[Pg.202]. อญฺญาณปุเรกฺขารญฺหิ นิรตฺถกวจนํ พุทฺธานํ นตฺถิ. ตสฺมา อาห – ‘‘มนฺตา อตฺถํ โส ภาสตี’’ติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. 159. Entonces Sātāgira, dado que el Bienaventurado no solo ahora, sino también en el tiempo pasado, durante mucho tiempo se abstuvo del habla falsa y demás, y por el poder de esa misma abstinencia obtuvo las diversas marcas del Gran Hombre, y el mundo con sus devas proclama su elogio así: «El asceta Gotama se abstiene del habla falsa», por lo tanto, emitiendo un rugido de león con voz clara, dijo: «Y él no habla falsamente». Allí, «falsamente» (musā) es el habla que engaña a otros, tergiversando lo visto y demás. Él no dice eso. En el segundo verso, según el primer significado, «no es de habla áspera»; según el segundo significado, la lectura es «no de palabras que no se agotan». En el cuarto verso, «mantā» se refiere a la sabiduría. Dado que el Bienaventurado, habiendo discernido con esa sabiduría, habla solo lo que es beneficioso (attha), su palabra es inseparable del sentido y no es frívola. Pues en los Buddhas no existe el habla inútil precedida por la ignorancia. Por eso dijo: «Con sabiduría, él habla lo que es beneficioso». El resto aquí es evidente. ๑๖๐. เอวํ วจีทฺวารสุทฺธิมฺปิ สุตฺวา อิทานิ มโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ น รชฺชติ กาเมสู’’ติ. ตตฺถ กามาติ วตฺถุกามา. เตสุ กิเลสกาเมน น รชฺชตีติ ปุจฺฉนฺโต อนภิชฺฌาลุตํ ปุจฺฉติ. อนาวิลนฺติ ปุจฺฉนฺโต พฺยาปาเทน อาวิลภาวํ สนฺธาย อพฺยาปาทตํ ปุจฺฉติ. โมหํ อติกฺกนฺโตติ ปุจฺฉนฺโต เยน โมเหน มูฬฺโห มิจฺฉาทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ตสฺสาติกฺกเมน สมฺมาทิฏฺฐิตํ ปุจฺฉติ. ธมฺเมสุ จกฺขุมาติ ปุจฺฉนฺโต สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตสฺส ญาณจกฺขุโน, ปญฺจจกฺขุวิสเยสุ วา ธมฺเมสุ ปญฺจนฺนมฺปิ จกฺขูนํ วเสน สพฺพญฺญุตํ ปุจฺฉติ ‘‘ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธิยาปิ สพฺพญฺญู น โหตี’’ติ จินฺเตตฺวา. 160. Habiendo escuchado así también la pureza de la puerta del habla, ahora preguntando sobre la pureza de la puerta de la mente, dijo: «¿Acaso no se apasiona por los placeres sensuales?». Allí, «placeres sensuales» se refiere a los objetos sensoriales. Al preguntar si no se apasiona por ellos con el deseo contaminado, inquiere sobre la ausencia de codicia (anabhijjhā). Al preguntar «despejado» (anāvila), refiriéndose al estado de no estar turbio por la malevolencia, inquiere sobre la ausencia de malevolencia (abyāpāda). Al preguntar «ha trascendido el engaño», pregunta sobre la posesión de la visión correcta mediante la superación de aquel engaño por el cual el necio adopta una visión falsa. Al preguntar «con visión en las enseñanzas (dhammas)», pregunta sobre la omnisciencia por medio del ojo del conocimiento que no tiene obstáculos en todas las cosas, o por medio de los cinco ojos en los fenómenos que son el dominio de esos cinco ojos, pensando: «Uno no es omnisciente solo por la purificación de las tres puertas». ๑๖๑. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา อปฺปตฺวาว อรหตฺตํ อนาคามิมคฺเคน กามราคพฺยาปาทานํ ปหีนตฺตา เนว กาเมสุ รชฺชติ, น พฺยาปาเทน อาวิลจิตฺโต, โสตาปตฺติมคฺเคเนว จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกโมหสฺส ปหีนตฺตา โมหํ อติกฺกนฺโต, สามญฺจ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา พุทฺโธติ วิโมกฺขนฺติกํ นามํ ยถาวุตฺตานิ จ จกฺขูนิ ปฏิลภิ, ตสฺมา ตสฺส มโนทฺวารสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ อุคฺโฆเสนฺโต อาห ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ. 161. Entonces Sātāgira, dado que el Bienaventurado, incluso antes de alcanzar el estado de Arahant, por el camino del que no regresa (anāgāmimagga) ya había abandonado el deseo sensual y la malevolencia, por lo cual no se apasiona por los placeres sensuales ni su mente está turbada por la malevolencia; y dado que por el mismo camino del que entra en la corriente (sotāpattimagga) había abandonado el engaño que oculta las verdades y que es condición para la visión falsa, ha trascendido el engaño; y habiendo comprendido por sí mismo las verdades, obtuvo el nombre de «Buddha» al final de la liberación y los ojos antes mencionados. Por lo tanto, proclamando la pureza de su puerta de la mente y su omnisciencia, dijo: «Él no se apasiona por los placeres sensuales». ๑๖๒. เอวํ เหมวโต ภควโต ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ สุตฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อตีตชาติยํ พาหุสจฺจวิสทาย ปญฺญาย อสชฺชมานวจนปฺปโถ หุตฺวา อจฺฉริยพฺภุตรูเป สพฺพญฺญุคุเณ โสตุกาโม อาห ‘‘กจฺจิ วิชฺชาย สมฺปนฺโน’’ติ. ตตฺถ วิชฺชาย สมฺปนฺโนติ อิมินา ทสฺสนสมฺปตฺตึ ปุจฺฉติ, สํสุทฺธจารโณติ อิมินา คมนสมฺปตฺตึ. ฉนฺทวเสน เจตฺถ ทีฆํ กตฺวา จาการมาห, สํสุทฺธจรโณติ อตฺโถ. อาสวา ขีณาติ อิมินา เอตาย ทสฺสนคมนสมฺปตฺติยา ปตฺตพฺพาย อาสวกฺขยสญฺญิตาย ปฐมนิพฺพานธาตุยา ปตฺตึ ปุจฺฉติ, นตฺถิ ปุนพฺภโวติ อิมินา ทุติยนิพฺพานธาตุปตฺติสมตฺถตํ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน วา ปรมสฺสาสปฺปตฺตึ ญตฺวา ฐิตภาวํ. 162. Habiendo escuchado así sobre la pureza de las tres puertas del Bienaventurado y sobre Su omnisciencia, Hemavata se sintió emocionado y eufórico. A través de la sabiduría clarificada por el aprendizaje que había adquirido en su vida pasada, no titubeó en sus palabras, sino que, deseando escuchar sobre las asombrosas y prodigiosas cualidades de un omnisciente, preguntó: “¿Está dotado de conocimiento claro?”. Aquí, con “¿Está dotado de conocimiento claro?”, pregunta sobre Su excelencia en la visión. Con “¿Es puro en su conducta?”, pregunta sobre Su excelencia en el comportamiento. Con “¿Han sido destruidos sus influjos?”, pregunta sobre el logro del primer elemento de nibb& stratification©na (la destrucción de los influjos) que debe alcanzarse mediante esta excelencia en la visión y el comportamiento. Con “¿No hay para Él una existencia renovada?”, pregunta sobre Su capacidad para alcanzar el segundo elemento de nibb&āna, o sobre Su condición tras haber conocido el consuelo supremo mediante el conocimiento de revisión. ๑๖๓. ตโต [Pg.203] ยา เอสา ‘‘โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๕๒) นเยน ภยเภรวาทีสุ ติวิธา, ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๗๙) นเยน อมฺพฏฺฐาทีสุ อฏฺฐวิธา วิชฺชา วุตฺตา, ตาย ยสฺมา สพฺพายปิ สพฺพาการสมฺปนฺนาย ภควา อุเปโต. ยญฺเจตํ ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหติ, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ, ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ, สตฺตหิ สทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ นิกามลาภี โหตี’’ติ เอวํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘กถญฺจ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๒๔) นเยน เสขสุตฺเต นิทฺทิฏฺฐํ ปนฺนรสปฺปเภทํ จรณํ. ตญฺจ ยสฺมา สพฺพูปกฺกิเลสปฺปหาเนน ภควโต อติวิย สํสุทฺธํ. เยปิเม กามาสวาทโย จตฺตาโร อาสวา, เตปิ ยสฺมา สพฺเพ สปริวารา สวาสนา ภควโต ขีณา. ยสฺมา จ อิมาย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ขีณาสโว หุตฺวา ตทา ภควา ‘‘นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ฐิโต, ตสฺมา สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสาเยน สมุสฺสาหิตหทโย สพฺเพปิ คุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘วิชฺชาย เจว สมฺปนฺโน’’ติ. 163. El Bienaventurado estaba dotado de todos los tipos de conocimiento claro, completos en todos los aspectos: los tres tipos mencionados en el Discurso sobre el Miedo y el Pavor y en otros lugares, y los ocho tipos mencionados en el Discurso a Ambaṭṭha y en otros pasajes, que comienzan con: “Cuando su mente está así concentrada... alcanzada la imperturbabilidad, la dirige al conocimiento y la visión”. Y a través del abandono de todas las impurezas, Su conducta estaba sumamente purificada; poseía las quince cualidades que constituyen el buen comportamiento, indicadas sucintamente en el Discurso para el Aprendiz: la virtud, el resguardo de las facultades sensoriales, la moderación al comer, la dedicación a la vigilia, las siete buenas cualidades y los cuatro jhanas que constituyen la mente superior. Estos cuatro influjos —el influjo del deseo sensorial y los demás—, junto con sus secuelas y sutiles tendencias habituales, habían sido todos destruidos por el Bienaventurado. Puesto que el Bienaventurado había destruido los influjos mediante este logro de conocimiento y conducta, y posteriormente vio mediante el conocimiento de revisión: “Ahora no hay renovación de la existencia”, S&āt&āgira, entusiasmado por su certeza sobre la omnisciencia del Bienaventurado y afirmando todas Sus excelentes cualidades, dijo: “Él está dotado de conocimiento claro”. ๑๖๔. ตโต เหมวโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ภควติ นิกฺกงฺโข หุตฺวา อากาเส ฐิโตเยว ภควนฺตํ ปสํสนฺโต สาตาคิรญฺจ อาราเธนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ, ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตตาทิภาเวน ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตกายกมฺมุนา, ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ เอตฺถ วุตฺตมโนกมฺมุนา จ ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตพฺยปฺปเถน จ วจีกมฺมุนาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สมฺปนฺนจิตฺตญฺจ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺนญฺจ อิเมหิ คุเณหิ ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทินา นเยน ธมฺมโต นํ ปสํสสิ, สภาวโต ตจฺฉโต ภูตโต เอว นํ ปสํสสิ, น เกวลํ สทฺธามตฺตเกนาติ ทสฺเสติ. 164. Entonces, sin dudar ya de que el Bienaventurado era el Completamente Iluminado, Hemavata permaneció en el aire y dijo: “La mente del sabio es perfecta”, elogiando al Bienaventurado y coincidiendo con S&āt&āgira. Este es su significado: la mente del sabio es perfecta; perfecta, como indica la declaración “la mente del ecuánimie está bien dispuesta”; y de nuevo perfecta en la acción corporal (no toma lo que no se le ha dado), en la acción mental (no codicia los placeres sensoriales) y en su forma de hablar (no miente). Así, dado que el Buda es perfecto en su mente y está dotado del logro insuperable del conocimiento y la conducta, de acuerdo con el Dhamma tú [S&āt&āgira] le alabas por estas excelentes cualidades; le alabas por Su naturaleza real, con verdad y precisión, no meramente por simple fe. ๑๖๕-๑๖๖. ตโต [Pg.204] สาตาคิโรปิ ‘‘เอวเมตํ, มาริส, สุฏฺฐุ ตยา ญาตญฺจ อนุโมทิตญฺจา’’ติ อธิปฺปาเยน ตเมว สํราเธนฺโต อาห – ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน…เป… ธมฺมโต อนุโมทสี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควโต ทสฺสเน ตํ อภิตฺถวยมาโน อาห ‘‘สมฺปนฺนํ…เป… หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. 165-166. Entonces S&āt&āgira, estando de acuerdo con él, dice: “La mente del sabio es perfecta... De acuerdo con el Dhamma te regocijas por Él”, siendo el sentido: “Así es, querido amigo, has comprendido y te has regocijado bien por Él”. Habiendo hablado así, instándolo de nuevo a ver al Bienaventurado, S&āt&āgira dijo: “La mente del sabio es perfecta... Ven, vamos a ver a Gotama”. ๑๖๗. อถ เหมวโต อตฺตโน อภิรุจิตคุเณหิ ปุริมชาติพาหุสจฺจพเลน ภควนฺตํ อภิตฺถุนนฺโต สาตาคิรํ อาห – ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – เอณิมิคสฺเสว ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พุทฺธานญฺหิ เอณิมิคสฺเสว อนุปุพฺพวฏฺฏา ชงฺฆา โหนฺติ, น ปุรโต นิมฺมํสา ปจฺฉโต สุสุมารกุจฺฉิ วิย อุทฺธุมาตา. กิสา จ พุทฺธา โหนฺติ ทีฆรสฺสสมวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถารูปาย องฺคปจฺจงฺคสมฺปตฺติยา, น วฐรปุริสา วิย ถูลา. ปญฺญาย วิลิขิตกิเลสตฺตา วา กิสา. อชฺฌตฺติกพาหิรสปตฺตวิทฺธํสนโต วีรา. เอกาสนโภชิตาย ปริมิตโภชิตาย จ อปฺปาหารา, น ทฺวตฺติมตฺตาโลปโภชิตาย. ยถาห – 167. Luego, por el poder del aprendizaje adquirido en vidas anteriores, elogiando al Bienaventurado en términos de las cualidades que le agradaban, Hemavata dijo a S&āt&āgira: “Ven, vamos a ver a Gotama... de piernas de antílope, que come poco, sin codicia”. El significado es: tiene pantorrillas de antílope porque sus pantorrillas son como las de un antílope. Pues las pantorrillas de los budas, como las de un antílope, son redondeadas gradualmente; no carecen de carne por delante ni están hinchadas por detrás como el vientre de un cocodrilo. Los budas son esbeltos porque Sus cuerpos y miembros tienen las proporciones adecuadas de longitud, brevedad y redondez; no son gruesos como los hombres corpulentos. O se dice que son “esbeltos” porque han eliminado las impurezas mediante la sabiduría. Son héroes porque dispersan a sus enemigos internos y externos. Se describen como “comedores de poco” porque toman una sola comida al día y porque limitan su alimento, no en el sentido de que coman solo dos o tres bocados. Como se ha dicho: ‘‘อหํ โข ปน, อุทายิ, อปฺเปกทา อิมินา ปตฺเตน สมติตฺติกมฺปิ ภุญฺชามิ, ภิยฺโยปิ ภุญฺชามิ. ‘อปฺปาหาโร สมโณ โคตโม อปฺปาหารตาย จ วณฺณวาที’ติ อิติ เจ มํ, อุทายิ, สาวกา สกฺกเรยฺยุํ, ครุํ กเรยฺยุํ, มาเนยฺยุํ, ปูเชยฺยุํ, สกฺกตฺวา, ครุํ กตฺวา, อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ. เย เต, อุทายิ, มม สาวกา โกสกาหาราปิ อฑฺฒโกสกาหาราปิ เพลุวาหาราปิ อฑฺฒเพลุวาหาราปิ, น มํ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ…เป… อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๔๒). “Pero, Ud&āyī, a veces como el contenido completo de mi cuenco de limosnas o incluso más. Por lo tanto, si mis discípulos me honraran... con el pensamiento: ‘El asceta Gotama come poco y recomienda comer poco’, entonces aquellos discípulos míos que viven de una pequeña porción de comida, de la cantidad de una fruta bilva o media fruta bilva, no me honrarían por esta cualidad, ni vivirían en dependencia de mí” (MN II 7). อาหาเร ฉนฺทราคาภาเวน อโลลุปา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรนฺติ โมเนยฺยสมฺปตฺติยา มุนิโน. อนคาริกตาย วิเวกนินฺนมานสตาย จ วเน ฌายนฺติ. เตนาห เหมวโต ยกฺโข ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. Carecen de codicia porque no tienen deseo ni anhelo por la comida; ingieren alimentos que poseen ocho factores. Son sabios por su perfección en la vida monástica. Y meditan en el bosque debido a su estado de carencia de hogar y porque sus mentes se inclinan hacia el aislamiento. Por eso el yakkha Hemavata dijo: “Ven, vamos a ver a Gotama”. ๑๖๘. เอวญฺจ วตฺวา ปุน ตสฺส ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามตาย ‘‘สีหํเวกจร’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – สีหํวาติ ทุราสทฏฺเฐน [Pg.205] ขมนฏฺเฐน นิพฺภยฏฺเฐน จ เกสรสีหสทิสํ. ยาย ตณฺหาย ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, ตสฺสา อภาเวน เอกจรํ, เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติโตปิ เอกจรํ. ขคฺควิสาณสุตฺเต วุตฺตนเยนาปิ เจตฺถ ตํ ตํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นาคนฺติ ปุนพฺภวํ เนว คนฺตารํ นาคนฺตารํ. อถ วา อาคุํ น กโรตีติปิ นาโค. พลวาติปิ นาโค. ตํ นาคํ. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ ทฺวีสุปิ กาเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน อนเปกฺขินํ. อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉาม, มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ ตํ เอวรูปํ มเหสึ อุปสงฺกมิตฺวา เตภูมกวฏฺฏสฺส มจฺจุปาสสฺส ปโมจนํ วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปุจฺฉาม. เยน วา อุปาเยน ทุกฺขสมุทยสงฺขาตา มจฺจุปาสา ปมุจฺจติ, ตํ มจฺจุปาสปฺปโมจนํ ปุจฺฉามาติ. อิมํ คาถํ เหมวโต สาตาคิรญฺจ สาตาคิรปริสญฺจ อตฺตโน ปริสญฺจ สนฺธาย อาห. 168. Habiendo dicho esto y debido al deseo de escuchar el Dhamma de nuevo en presencia del Bienaventurado, pronunció este verso: «Como un león que vaga solo». Su significado es: «Como un león» (sīhaṃ va) se refiere a ser semejante a un león de melena en el sentido de ser difícil de atacar, paciente y valiente. Debido a la ausencia de esa avidez por la cual se dice que «el hombre tiene a la avidez como su compañero», se le llama «el que vaga solo» (ekacaraṃ); también se le llama así porque no surgen dos Buddhas simultáneamente en un mismo sistema de mundos. El significado de estos términos también debe entenderse de la manera explicada en el Khaggavisāṇa Sutta. «Nāga» significa que no vuelve a la existencia renovada (na-āgantāraṃ); o bien, es un Nāga porque no comete faltas (āguṃ na karoti). También es un Nāga porque es poderoso. «Indiferente a los placeres sensuales» (kāmesu anapekkhinaṃ) significa que no tiene anhelo debido a la ausencia de deseo y pasión por los dos tipos de placeres sensuales. «Habiéndonos acercado, preguntamos sobre la liberación de la trampa de la muerte»: habiéndonos acercado a tal gran sabio (mahesi), preguntamos por el Nibbāna, que es la liberación de la trampa de la muerte en el ciclo de los tres planos y el cese de la ronda. O bien, preguntamos por el medio por el cual uno se libera de la trampa de la muerte, que es una designación para el origen del sufrimiento; a eso se refiere con «preguntamos sobre la liberación de la trampa de la muerte». Hemavata pronunció este verso refiriéndose a Sātāgira, al séquito de Sātāgira y a su propio séquito. เตน โข ปน สมเยน อาสาฬฺหีนกฺขตฺตํ โฆสิตํ อโหสิ. อถ สมนฺตโต อลงฺกตปฏิยตฺเต เทวนคเร สิรึ ปจฺจนุโภนฺตี วิย ราชคเห กาฬี นาม กุรรฆริกา อุปาสิกา ปาสาทมารุยฺห สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา คพฺภปริสฺสมํ วิโนเทนฺตี สวาตปฺปเทเส อุตุคฺคหณตฺถํ ฐิตา เตสํ ยกฺขเสนาปตีนํ ตํ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต อสฺโสสิ. สุตฺวา จ ‘‘เอวํ วิวิธคุณสมนฺนาคตา พุทฺธา’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตาย นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา ตตฺเถว ฐิตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. ตโต เอว ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ, ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุรรฆริกา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๖๗) เอตทคฺเค ฐปิตา. En aquel tiempo, se había anunciado el festival de la luna llena de Āsāḷha. Entonces, mientras Rājagaha estaba adornada y decorada por todas partes, emulando el esplendor de una ciudad de los devas, la seguidora laica llamada Kāḷī de Kuraraghara subió a su palacio y abrió la ventana para refrescarse del cansancio del encierro. Mientras estaba allí para recibir el aire fresco, escuchó de principio a fin la conversación de aquellos generales yakkha, la cual trataba sobre las excelentes cualidades del Buddha. Al escucharla, pensando que «los Buddhas están dotados de tan diversas y excelentes cualidades», despertó un rapto basado en el Buddha. Mediante ese rapto, suprimió los obstáculos (nīvaraṇā) y, permaneciendo allí mismo, se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Por esta razón, el Bienaventurado la designó en el lugar más prominente diciendo: «Monjes, la principal de mis seguidoras laicas que poseen confianza por haber oído es la seguidora laica Kāḷī de Kuraraghara». ๑๖๙. เตปิ ยกฺขเสนาปตโย สหสฺสยกฺขปริวารา มชฺฌิมยามสมเย อิสิปตนํ ปตฺวา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺติตปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา, อิมาย คาถาย ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา โอกาสมการยึสุ ‘‘อกฺขาตารํ ปวตฺตาร’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมเก ธมฺเม ‘‘อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๔) นเยน สจฺจานํ ววตฺถานกถาย อกฺขาตารํ, ‘‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม ภิกฺขเว’’ติอาทินา นเยน เตสุ กิจฺจญาณกตญาณปฺปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. เย วา ธมฺมา ยถา โวหริตพฺพา, เตสุ ตถา [Pg.206] โวหารกถเนน อกฺขาตารํ, เตสํเยว ธมฺมานํ สตฺตานุรูปโต ปวตฺตารํ. อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญูนํ วา เทสนาย อกฺขาตารํ, เนยฺยานํ ปฏิปาทเนน ปวตฺตารํ. อุทฺเทเสน วา อกฺขาตารํ, วิภงฺเคน เตหิ เตหิ ปกาเรหิ วจนโต ปวตฺตารํ. โพธิปกฺขิยานํ วา สลกฺขณกถเนน อกฺขาตารํ, สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน ปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. สงฺเขปโต วา ตีหิ ปริวฏฺเฏหิ สจฺจานํ กถเนน อกฺขาตารํ, วิตฺถารโต ปวตฺตารํ. ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐) เอวมาทินา ปฏิสมฺภิทานเยน วิตฺถาริตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺตนโต ปวตฺตารํ. 169. Aquellos generales yakkha, acompañados por un séquito de mil yakkhas, llegaron a Isipatana durante la vigilia media de la noche. Se acercaron al Bienaventurado, quien estaba sentado en la misma postura que cuando puso en movimiento la Rueda del Dhamma, y tras rendirle homenaje, lo alabaron con este verso y solicitaron permiso diciendo: «Al expositor, al instructor». Su significado es: dejando de lado la avidez, es el «expositor» (akkhātāraṃ) de los fenómenos de los tres planos mediante el discurso que define las verdades, comenzando con: «Esta, monjes, es la noble verdad del sufrimiento». Es el «instructor» (pavattāraṃ) en esas mismas verdades mediante la activación del conocimiento de la tarea a realizar (kicca-ñāṇa) y del conocimiento de lo que ha sido realizado (kata-ñāṇa), según el método que comienza con: «Esta noble verdad del sufrimiento debe ser plenamente comprendida». O bien, es el expositor porque explica los fenómenos tal como deben ser designados convencionalmente, y es el instructor porque enseña esos mismos fenómenos de acuerdo con la disposición de los seres. O es el expositor de la enseñanza para aquellos de comprensión rápida o mediante la elaboración; y es el instructor para aquellos que deben ser guiados mediante la práctica. O es el expositor mediante una enseñanza concisa y el instructor mediante el análisis detallado término por término. O es el expositor de los factores de la iluminación mediante la explicación de sus características individuales, y es el instructor al hacerlos surgir en la continuidad mental de los seres. O es el expositor porque explica las verdades de forma concisa mediante las tres rotaciones, y es el instructor al explicarlas detalladamente. Es el instructor porque puso en movimiento la Rueda del Dhamma detallada según el método del Paṭisambhidāmagga, que dice: «La facultad de la fe es un fenómeno, él puso en movimiento ese fenómeno, por tanto es la Rueda del Dhamma», y así sucesivamente. สพฺพธมฺมานนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปารคุนฺติ ฉหากาเรหิ ปารํ คตํ อภิญฺญาย, ปริญฺญาย, ปหาเนน, ภาวนาย, สจฺฉิกิริยาย, สมาปตฺติยา. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู, จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู, สพฺพา สมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. เอวํ สพฺพธมฺมานํ ปารคุํ. พุทฺธํ เวรภยาตีตนฺติ อญฺญาณสยนโต ปฏิพุทฺธตฺตา พุทฺธํ, สพฺเพน วา สรณวณฺณนายํ วุตฺเตนตฺเถน พุทฺธํ, ปญฺจเวรภยานํ อตีตตฺตา เวรภยาตีตํ. เอวํ ภควนฺตํ อติตฺถวนฺตา ‘‘มยํ ปุจฺฉาม โคตม’’นฺติ โอกาสมการยึสุ. «De todos los fenómenos» (sabbadhammānaṃ) se refiere a los fenómenos de los cuatro planos. «Al que ha ido más allá» (pāraguṃ) significa que ha cruzado a la otra orilla de seis maneras: por conocimiento directo, por pleno entendimiento, por el abandono, por el desarrollo, por la realización y por el logro meditativo. Puesto que el Bienaventurado ha ido comprendiendo directamente todos los fenómenos, es quien ha ido más allá por conocimiento directo; puesto que ha ido comprendiendo plenamente los cinco agregados del apego, es quien ha ido más allá por pleno entendimiento; puesto que ha ido abandonando todas las defilaciones, es quien ha ido más allá por el abandono; puesto que ha ido desarrollando los cuatro senderos, es quien ha ido más allá por el desarrollo; puesto que ha ido realizando el cese, es quien ha ido más allá por la realización; y puesto que ha ido alcanzando todos los logros meditativos, es quien ha ido más allá por el logro meditativo. Así, él es quien ha ido más allá de todos los fenómenos. «Al Buddha que ha superado la enemistad y el peligro»: es «Buddha» porque ha despertado del sueño de la ignorancia; o bien, debe entenderse el término «Buddha» en todos los sentidos explicados en el comentario sobre los refugios. Ha superado la enemistad y el peligro porque ha trascendido los cinco tipos de enemistad y peligro. Alabando al Bienaventurado de esta manera, solicitaron permiso diciendo: «Nosotros le preguntamos a Gotama». ๑๗๐. อถ เนสํ ยกฺขานํ เตเชน จ ปญฺญาย จ อคฺโค เหมวโต ยถาธิปฺเปตํ ปุจฺฉิตพฺพํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กิสฺมึ โลโก’’ติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสาทิปาเท กิสฺมินฺติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ, กิสฺมึ อุปฺปนฺเน โลโก สมุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. สตฺตโลกสงฺขารโลเก สนฺธาย ปุจฺฉติ. กิสฺมึ กุพฺพติ สนฺถวนฺติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถวํ กิสฺมึ กุพฺพติ, อธิกรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. กิสฺส โลโกติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, กึ อุปาทาย โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. กิสฺมึ โลโกติ ภาเวนภาวลกฺขณการณตฺเถสุ ภุมฺมวจนํ. กิสฺมึ สติ เกน การเณน โลโก วิหญฺญติ ปีฬียติ พาธียตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. 170. Entonces, entre esos yakkhas, Hemavata, quien era el primero en esplendor y sabidur a, deseando preguntar lo que deb a ser preguntado seg n su intenci n, pronunci este verso: " En qu ha surgido el mundo?". En el primer verso de esta estrofa, el t rmino "en qu " (kismi ) es un caso locativo con sentido de construcci n absoluta (bh va). El significado aqu es: " Al haber surgido qu , ha surgido el mundo?". l pregunta refiri ndose al mundo de los seres (sattaloka) y al mundo de las formaciones (sa kh raloka). " En qu forma intimidad?" (kismi kubbati santhava ): En qu respecto forma la intimidad del deseo y los puntos de vista, [consider ndolos] como "yo" o "m o"? [Aqu kismi es] un locativo en el sentido de ubicaci n (adhikara a). "Habi ndose apegado a qu es [considerado] el mundo" (kissa loko up d ya): [kissa] es un genitivo en el sentido de acusativo. El significado aqu es: " En dependencia de qu es denominado 'el mundo'?". " Afligido en relaci n con qu ?": [Kismi ] es un locativo en el sentido de construcci n absoluta y de causa. El significado aqu es: " Al existir qu , por qu causa, el mundo es afligido, oprimido y atribulado?". ๑๗๑. อถ [Pg.207] ภควา ยสฺมา ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ อุปฺปนฺเนสุ สตฺตโลโก จ ธนธญฺญาทิวเสน สงฺขารโลโก จ อุปฺปนฺโน โหติ, ยสฺมา เจตฺถ สตฺตโลโก เตสฺเวว ฉสุ ทุวิธมฺปิ สนฺถวํ กโรติ. จกฺขายตนํ วา หิ ‘‘อหํ มม’’นฺติ คณฺหาติ อวเสเสสุ วา อญฺญตรํ. ยถาห – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๔๒๒). ยสฺมา จ เอตานิเยว ฉ อุปาทาย ทุวิโธปิ โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, ยสฺมา จ เตสฺเวว ฉสุ สติ สตฺตโลโก ทุกฺขปาตุภาเวน วิหญฺญติ. ยถาห – 171. Entonces, dado que cuando surgen las seis bases sensoriales internas y externas, surgen tanto el mundo de los seres como el mundo de las formaciones a trav s de la riqueza, el grano, etc., y dado que aqu el mundo de los seres forma la doble intimidad precisamente en esas mismas seis bases; pues al aferrarse a algo como "yo" y "m o", se aferra a la base del ojo o a una de las otras. Como se ha dicho: "Si alguien dijera: 'el ojo es el ser', eso no ser a sostenible" (MN III 282), etc. Y puesto que es en dependencia de estas mismas seis bases que el doble mundo es designado como tal, y puesto que cuando existen estas mismas seis bases, el mundo de los seres es afligido por la manifestaci n del sufrimiento. Como se ha dicho: ‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ โหติ, ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม โหติ, ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ โหติ, กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉาปิปาสา โหติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๓๗). " Cuando, monjes, hay manos, se produce el tomar y el dejar. Cuando hay pies, se produce el ir y venir. Cuando hay articulaciones, se produce el encoger y el extender [los miembros]. Cuando hay vientre, hay hambre y sed. Del mismo modo, monjes, cuando hay ojo, con el contacto visual como condici n, surge internamente el placer y el dolor", etc. ตถา เตสุ อาธารภูเตสุ ปฏิหโต สงฺขารโลโก วิหญฺญติ. ยถาห – De la misma manera, el mundo de las formaciones es afligido cuando es impactado en esas [bases sensoriales] que act an como recipientes. Como se ha dicho: ‘‘จกฺขุสฺมึ อนิทสฺสเน สปฺปฏิเฆ ปฏิหญฺญิ วา’’อิติ (ธ. ส. ๕๙๗-๘) จ. "[La forma] impacta en el ojo, el cual es invisible y est sujeto al impacto", etc. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปฏิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) เอวมาทิ. " El ojo, monjes, es impactado por formas agradables y desagradables", etc. ตถา เตหิเยว การณภูเตหิ ทุวิโธปิ โลโก วิหญฺญติ. ยถาห – Asimismo, el doble mundo es afligido por esas mismas [bases sensoriales] que act an como causas. Como se ha dicho: ‘‘จกฺขุ วิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) จ. " El ojo es afligido por formas agradables y desagradables", y: ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา. เกน อาทิตฺตํ? ราคคฺคินา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) เอวมาทิ. " El ojo, monjes, est ardiendo, las formas est n ardiendo. Ardiendo con qu ? Con el fuego de la pasi n", etc. ตสฺมา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวเสน ตํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติ. Por lo tanto, respondiendo a la pregunta mediante las seis bases sensoriales internas y externas, el Bienaventurado dijo: "En seis ha surgido el mundo". ๑๗๒. อถ โส ยกฺโข อตฺตนา วฏฺฏวเสน ปุฏฺฐปญฺหํ ภควตา ทฺวาทสายตนวเสน สงฺขิปิตฺวา วิสฺสชฺชิตํ น สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตฺวา ตญฺจ อตฺถํ [Pg.208] ตปฺปฏิปกฺขญฺจ ญาตุกาโม สงฺเขเปเนว วฏฺฏวิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กตมํ ต’’นฺติ. ตตฺถ อุปาทาตพฺพฏฺเฐน อุปาทานํ, ทุกฺขสจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ยตฺถ โลโก วิหญฺญตีติ ‘‘ฉสุ โลโก วิหญฺญตี’’ติ เอวํ ภควตา ยตฺถ ฉพฺพิเธ อุปาทาเน โลโก วิหญฺญตีติ วุตฺโต, ตํ กตมํ อุปาทานนฺติ? เอวํ อุปฑฺฒคาถาย สรูเปเนว ทุกฺขสจฺจํ ปุจฺฉิ. สมุทยสจฺจํ ปน ตสฺส การณภาเวน คหิตเมว โหติ. นิยฺยานํ ปุจฺฉิโตติ อิมาย ปน อุปฑฺฒคาถาย มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ. มคฺคสจฺเจน หิ อริยสาวโก ทุกฺขํ ปริชานนฺโต, สมุทยํ ปชหนฺโต, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต, มคฺคํ ภาเวนฺโต โลกมฺหา นิยฺยาติ, ตสฺมา นิยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กถนฺติ เกน ปกาเรน. ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ ‘‘อุปาทาน’’นฺติ วุตฺตา วฏฺฏทุกฺขา ปโมกฺขํ ปาปุณาติ. เอวเมตฺถ สรูเปเนว มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ, นิโรธสจฺจํ ปน ตสฺส วิสยภาเวน คหิตเมว โหติ. 172. Entonces, ese yakkha, no habiendo comprendido claramente el significado de la respuesta que el Bienaventurado dio de forma abreviada mediante las doce bases sensoriales a la pregunta que l mismo plante acerca del ciclo [de existencia], y deseando conocer tanto ese significado como su opuesto, pregunt brevemente sobre el ciclo y el fin del ciclo, diciendo: " Qu es aquello [el apego]?". All , "apego" (up d na) tiene el sentido de aquello que puede ser apegado; este es un t rmino para la verdad del sufrimiento. En la frase " en qu es afligido el mundo?", puesto que el Bienaventurado dijo: "en seis es afligido el mundo", indicando que el mundo es afligido en los seis tipos de apego, [pregunta:] " qu es ese apego?". As , con media estrofa, pregunt expl citamente sobre la verdad del sufrimiento; sin embargo, la verdad del origen est incluida como su causa. Al preguntar sobre "la salida" (niyy na): con esta media estrofa pregunta sobre la verdad del camino; pues mediante la verdad del camino el noble disc pulo comprende plenamente el sufrimiento, abandona el origen, realiza el cese y desarrolla el camino, y as sale del mundo; por eso se llama la salida. " C mo?" (katha ): de qu manera? " Es liberado del sufrimiento?" (dukkh pamuccati): habiendo sido mencionado como "apego", alcanza la liberaci n del sufrimiento del ciclo. As , aqu pregunt expl citamente sobre la verdad del camino, pero la verdad del cese est incluida como su objeto. ๑๗๓. เอวํ ยกฺเขน สรูเปน ทสฺเสตฺวา จ อทสฺเสตฺวา จ จตุสจฺจวเสน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ภควา เตเนว นเยน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณสงฺขาตโคจรคฺคหเณน ตคฺโคจรานิ ปญฺจายตนานิ คหิตาเนว โหนฺติ. มโน ฉฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนฉฏฺฐา. ปเวทิตาติ ปกาสิตา. เอตฺถ อชฺฌตฺติเกสุ ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส คหเณน ตสฺส วิสยภูตํ ธมฺมายตนํ คหิตเมว โหติ. เอวํ ‘‘กตมํ ตํ อุปาทาน’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุนปิ ทฺวาทสายตนานํ วเสเนว ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. มโนคหเณน วา สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ คหิตตฺตา ตาสุ ปุริมปญฺจวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถูนิ ปญฺจ จกฺขาทีนิ อายตนานิ, มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถุโคจรเภทํ ธมฺมายตนํ คหิตเมวาติ เอวมฺปิ ทฺวาทสายตนวเสน ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. โลกุตฺตรมนายตนธมฺมายตเนกเทโส ปเนตฺถ ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ, ตํ สนฺธาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา น สงฺคยฺหติ. 173. As , habiendo sido interrogado por el yakkha mediante las cuatro verdades, mostr ndolas tanto expl cita como impl citamente, el Bienaventurado, respondiendo de la misma manera, dijo: "Cinco cuerdas de placer sensual". Aqu , al mencionar su rango de objetos, a saber, las "cinco cuerdas de placer sensual", se incluyen las cinco bases internas que toman estas como su rango de objetos. "Con la mente como sexta": con la mente como la sexta de ellas. Aqu , al mencionar la base de la mente, que es la sexta entre las bases internas, se incluye la base de los fen menos mentales, que es su rango de objetos. As , al responder a esta pregunta: " Qu es ese apego?", el Buda muestra nuevamente la verdad del sufrimiento mediante las doce bases sensoriales. O bien, muestra la verdad del sufrimiento mediante las doce bases sensoriales de esta manera: al mencionar la "mente", se incluyen los siete elementos de conciencia; y as , al incluir los primeros cinco elementos de conciencia, se incluyen sus bases f sicas, a saber, las cinco bases sensoriales que comienzan con el ojo; y al incluir el elemento de mente y el elemento de conciencia mental, se incluye la base de los fen menos mentales, la cual se distingue en base f sica y rango de objetos. Pero una parte de la base de la mente y de la base de los fen menos mentales —aquella que es supramundana— no se incluye aqu , porque la descripci n se da con referencia a la frase "en la cual el mundo es afligido". เอตฺถ ฉนฺทํ วิราเชตฺวาติ เอตฺถ ทฺวาทสายตนเภเท ทุกฺขสจฺเจ ตาเนวายตนานิ ขนฺธโต ธาตุโต นามรูปโตติ ตถา ตถา ววตฺถเปตฺวา, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา, วิปสฺสนฺโต อรหตฺตมคฺคปริโยสานาย วิปสฺสนาย ตณฺหาสงฺขาตํ ฉนฺทํ สพฺพโส วิราเชตฺวา วิเนตฺวา วิทฺธํเสตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ อิมินา ปกาเรน เอตสฺมา [Pg.209] วฏฺฏทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวมิมาย อุปฑฺฒคาถาย ‘‘นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ อยํ ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ, มคฺคสจฺจญฺจ ปกาสิตํ สมุทยนิโรธสจฺจานิ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว สงฺคหิตตฺตา ปกาสิตาเนว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. อุปฑฺฒคาถาย วา ทุกฺขสจฺจํ, ฉนฺเทน สมุทยสจฺจํ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ เอตฺถ วิราเคน นิโรธสจฺจํ, ‘‘วิราคาวิมุจฺจตี’’ติ วจนโต วา มคฺคสจฺจํ. ‘‘เอว’’นฺติ อุปายนิทสฺสเนน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธนฺติ วจนโต วา. ‘‘ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ ทุกฺขปโมกฺเขน นิโรธสจฺจนฺติ เอวเมตฺถ จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. En la frase "Habiendo disipado el deseo por estos", el significado es el siguiente: "Aquí, uno delimita esas doce bases de los sentidos —que constituyen la verdad del sufrimiento— según los agregados, los elementos y el nombre-y-forma, y luego les aplica las tres características contemplándolas con visión cabal. Cuando la visión cabal culmina en el camino del arahantado, uno ha disipado, alejado y destruido por completo el deseo, es decir, la avidez por estas doce bases de los sentidos que conforman la verdad del sufrimiento". "Así uno se libera del sufrimiento" significa que por este medio uno se libera del sufrimiento de la ronda de renacimientos. De este modo, con esta mitad del verso, se responde a la pregunta "Al ser interrogado sobre la salida, di: ¿cómo se libera uno del sufrimiento?", y se muestra la verdad del camino. Sin embargo, las verdades del origen y del cese deben entenderse como ya mostradas, por estar incluidas aquí según el método expuesto anteriormente. O bien, mediante la primera mitad del verso se muestra la verdad del sufrimiento; mediante el "deseo", la verdad del origen; mediante "habiendo disipado" (virājetvā), se muestra la verdad del cese a través del desapego; o se muestra la verdad del camino basándose en la declaración "por el desapego uno se libera". Por la indicación del método con "así", se muestra la verdad del camino; o bien, partiendo de la expresión "el cese del sufrimiento", la frase "uno se libera del sufrimiento" muestra la verdad del cese mediante la liberación del sufrimiento. De esta manera, debe entenderse que las cuatro verdades han sido mostradas aquí. ๑๗๔. เอวํ จตุสจฺจคพฺภาย คาถาย ลกฺขณโต นิยฺยานํ ปกาเสตฺวา ปุน ตเทว สเกน นิรุตฺตาภิลาเปน นิคเมนฺโต อาห ‘‘เอตํ โลกสฺส นิยฺยาน’’นฺติ. เอตฺถ เอตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสฺส นิทฺเทโส, โลกสฺสาติ เตธาตุกโลกสฺส. ยถาตถนฺติ อวิปรีตํ. เอตํ โว อหมกฺขามีติ สเจปิ มํ สหสฺสกฺขตฺตุํ ปุจฺเฉยฺยาถ, เอตํ โว อหมกฺขามิ, น อญฺญํ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ, น อญฺญถาติ อธิปฺปาโย. อถ วา เอเตน นิยฺยาเนน เอกทฺวตฺติกฺขตุํ นิคฺคตานมฺปิ เอตํ โว อหมกฺขามิ, อุปริวิเสสาธิคมายปิ เอตเทว อหมกฺขามีติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ อเสสนิสฺเสสาติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ทฺเวปิ ยกฺขเสนาปตโย โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ สทฺธึ ยกฺขสหสฺเสน. 174. Habiendo mostrado así la salida mediante su característica en un verso que contiene las cuatro verdades, dice: "Esta es la salida del mundo", concluyendo con una expresión que la establece por sí misma. Aquí, "esta" es una referencia a lo dicho anteriormente; "del mundo" se refiere al mundo de los tres planos de existencia. "Tal como es" significa sin error. "Esto es lo que os declaro" tiene este sentido: "Incluso si me lo preguntarais mil veces, esto —y no otra cosa— es lo que os declararía. ¿Por qué? Porque de este modo uno se libera del sufrimiento, y no de otra manera". O bien: "Incluso si hubierais salido por esta vía una, dos o tres veces, os declararía esto mismo para alcanzar una distinción superior". ¿Por qué? Porque de este modo uno se libera del sufrimiento por completo y sin resto. Así concluyó la enseñanza con su culminación en el arahantado. Al terminar la enseñanza, los dos comandantes yakkha, junto con los mil yakkhas, se establecieron en el fruto de la entrada en la corriente. ๑๗๕. อถ เหมวโต ปกติยาปิ ธมฺมครุ อิทานิ อริยภูมิยํ ปติฏฺฐาย สุฏฺฐุตรํ อติตฺโต ภควโต วิจิตฺรปฏิภานาย เทสนาย ภควนฺตํ เสกฺขาเสกฺขภูมึ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โก สูธ ตรตี’’ติ คาถมภาสิ. ตตฺถ โก สูธ ตรติ โอฆนฺติ อิมินา จตุโรฆํ โก ตรตีติ เสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ อวิเสเสน. ยสฺมา อณฺณวนฺติ น วิตฺถตมตฺตํ นาปิ คมฺภีรมตฺตํ อปิจ ปน ยํ วิตฺถตตรญฺจ คมฺภีรตรญฺจ, ตํ วุจฺจติ. ตาทิโส จ สํสารณฺณโว. อยญฺหิ สมนฺตโต ปริยนฺตาภาเวน วิตฺถโต, เหฏฺฐา ปติฏฺฐาภาเวน อุปริ อาลมฺพนาภาเวน จ คมฺภีโร, ตสฺมา ‘‘โก อิธ ตรติ อณฺณวํ, ตสฺมิญฺจ อปฺปติฏฺเฐ อนาลมฺเพ คมฺภีเร อณฺณเว โก น สีทตี’’ติ อเสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ. 175. Entonces Hemavata, quien por naturaleza ya era respetuoso con el Dhamma, ahora que se había establecido en el nivel de los nobles, quedó aún más insatisfecho en su anhelo de escuchar la enseñanza variada e inspirada del Bienaventurado. Así, pronunció el verso "¿Quién cruza aquí el aluvión?", preguntando sobre los niveles del aprendiz y del que está más allá del aprendizaje. Aquí, con la frase "¿Quién cruza aquí el aluvión?", pregunta sin distinciones sobre quién cruza el cuádruple aluvión, refiriéndose al nivel del aprendiz. Se emplea la palabra "mar" (aṇṇava) no solo para lo que es extenso o solo para lo que es profundo, sino para lo que es ambas cosas; y tal es el mar del saṃsāra. Pues este es extenso al no tener límites por ningún lado, y profundo al no tener apoyo abajo ni asidero arriba. Por ello, al preguntar "¿Quién cruza aquí el mar?" y "¿Quién no se hunde en ese mar profundo, sin apoyo ni asidero?", pregunta sobre el nivel de quien está más allá del aprendizaje. ๑๗๖. อถ [Pg.210] ภควา โย ภิกฺขุ ชีวิตเหตุปิ วีติกฺกมํ อกโรนฺโต สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน โลกิยโลกุตฺตราย จ ปญฺญาย ปญฺญวา, อุปจารปฺปนาสมาธินา อิริยาปถเหฏฺฐิมมคฺคผเลหิ จ สุสมาหิโต, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาย นิยกชฺฌตฺตจินฺตนสีโล, สาตจฺจกิริยาวหาย อปฺปมาทสติยา จ สมนฺนาคโต. ยสฺมา โส จตุตฺเถน มคฺเคน อิมํ สุทุตฺตรํ โอฆํ อนวเสสํ ตรติ, ตสฺมา เสกฺขภูมึ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน’’ติ อิมํ ติสิกฺขาคพฺภํ คาถมาห. เอตฺถ หิ สีลสมฺปทาย อธิสีลสิกฺขา, สติสมาธีหิ อธิจิตฺตสิกฺขา, อชฺฌตฺตจินฺติตาปญฺญาหิ อธิปญฺญาสิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา สอุปการา สานิสํสา จ วุตฺตา. อุปกาโร หิ สิกฺขานํ โลกิยปญฺญา สติ จ, อนิสํโส สามญฺญผลานีติ. 176. Entonces el Bienaventurado dijo que aquel monje que, incluso por causa de su vida, no comete transgresión alguna, posee siempre la virtud; posee sabiduría tanto mundana como supramundana; está bien concentrado mediante la concentración de acceso y de absorción, y a través de las posturas y los caminos y frutos inferiores; es reflexivo internamente al aplicar las tres marcas y practicar la visión cabal sobre su propio ser; y es diligente y atento al poseer la atención de la diligencia. Puesto que es mediante el cuarto camino que uno cruza por completo este aluvión tan difícil de superar, al explicar el nivel del aprendiz, pronunció este verso que contiene los tres entrenamientos: "Siempre dotado de virtud". Pues aquí, mediante el logro de la virtud, se muestra el entrenamiento en la virtud superior; mediante la atención y la concentración, el entrenamiento en la mente superior; y mediante la reflexión interna y la sabiduría, el entrenamiento en la sabiduría superior. Así, se han declarado los tres entrenamientos junto con sus apoyos y beneficios. Los apoyos de los entrenamientos son la sabiduría mundana y la atención, y sus beneficios son los frutos de la vida ascética. ๑๗๗. เอวํ ปฐมคาถาย เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต ทุติยคาถมาห. ตสฺสตฺโถ วิรโต กามสญฺญายาติ ยา กาจิ กามสญฺญา, ตโต สพฺพโต จตุตฺถมคฺคสมฺปยุตฺตาย สมุจฺเฉทวิรติยา วิรโต. ‘‘วิรตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. ตทา ‘‘กามสญฺญายา’’ติ ภุมฺมวจนํ โหติ, สคาถาวคฺเค ปน ‘‘กามสญฺญาสู’’ติปิ (สํ. นิ. ๑.๙๖) ปาโฐ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ทสนฺนํ สํโยชนานํ อตีตตฺตา สพฺพสํโยชนาติโค, จตุตฺเถเนว วา อุทฺธมฺภาคิยสพฺพสํโยชนาติโค, ตตฺรตตฺราภินนฺทินีตณฺหาสงฺขาตาย นนฺทิยา ติณฺณญฺจ ภวานํ ปริกฺขีณตฺตา นนฺทีภวปริกฺขีโณ โส ตาทิโส ขีณาสโว ภิกฺขุ คมฺภีเร สํสารณฺณเว น สีทติ นนฺทีปริกฺขเยน สอุปาทิเสสํ, ภวปริกฺขเยน จ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานถลํ สมาปชฺช ปรมสฺสาสปฺปตฺติยาติ. 177. Habiendo mostrado el nivel del aprendiz con el primer verso, ahora muestra el nivel de quien está más allá del aprendizaje con el segundo verso. Su significado es: "abstenido de la percepción sensorial" significa que se ha abstenido por completo de cualquier percepción de placer sensorial mediante la abstención por erradicación asociada al cuarto camino. También existe la lectura "desapasionado" (viratto). En ese caso, "percepción sensorial" está en caso locativo. Pero en la sección de versos también existe la lectura "respecto a las percepciones sensoriales". Por haber trascendido los diez grilletes mediante los cuatro caminos, se dice que ha superado todos los grilletes; o bien, que ha superado todos los grilletes superiores solo por el cuarto camino. Debido a que ha destruido totalmente el deleite —término para la avidez que busca placer aquí y allá— y ha agotado los tres tipos de existencia, es alguien que ha agotado el deleite y la existencia. Tal monje, cuyos influjos se han agotado, no se hunde en el profundo mar del saṃsāra. Con el agotamiento del deleite alcanza el elemento del nibbāna con residuo, y con el agotamiento de la existencia alcanza el elemento del nibbāna sin residuo, logrando el consuelo supremo mediante el logro del fruto. ๑๗๘. อถ เหมวโต สหายญฺจ ยกฺขปริสญฺจ โอโลเกตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ‘‘คมฺภีรปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีหิ คาถาหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา สพฺพาวติยา ปริสาย สหาเยน จ สทฺธึ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อคมาสิ. 178. Entonces Hemavata, habiendo mirado a su amigo y a la asamblea de yakkhas, lleno de alegría y gozo, elogió al Bienaventurado con los versos que comienzan "Aquel de profunda sabiduría". Junto con toda la asamblea y con su amigo, le rindió homenaje, lo circunvaló por la derecha y regresó a su propia morada. ตาสํ ปน คาถานํ อยํ อตฺถวณฺณนา – คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีราย ปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยน คมฺภีรปญฺญา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ [Pg.211] ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ คมฺภีรปญฺญา’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๔). นิปุณตฺถทสฺสินฺติ นิปุเณหิ ขตฺติยปณฺฑิตาทีหิ อภิสงฺขตานํ ปญฺหานํ อตฺถทสฺสึ อตฺถานํ วา ยานิ นิปุณานิ การณานิ ทุปฺปฏิวิชฺฌานิ อญฺเญหิ เตสํ ทสฺสเนน นิปุณตฺถทสฺสึ. ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจนํ. ทุวิเธ กาเม ติวิเธ เจ ภเว อลคฺคเนน กามภเว อสตฺตํ. ขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพารมฺมเณสุ ฉนฺทราคพนฺธนาภาเวน สพฺพธิ วิปฺปมุตฺตํ. ทิพฺเพ ปเถ กมมานนฺติ อฏฺฐสมาปตฺติเภเท ทิพฺเพ ปเถ สมาปชฺชนวเสน จงฺกมนฺตํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ น ตาย เวลาย ภควา ทิพฺเพ ปเถ กมติ, อปิจ โข ปุพฺเพ กมนํ อุปาทาย กมนสตฺติสพฺภาเวน ตตฺถ ลทฺธวสีภาวตาย เอวํ วุจฺจติ. อถ วา เย เต วิสุทฺธิเทวา อรหนฺโต, เตสํ ปเถ สนฺตวิหาเร กมเนนาเปตํ วุตฺตํ. มหนฺตานํ คุณานํ เอสเนน มเหสึ. Esta es la explicación del significado de esos versos: «de profunda sabiduría» (gambhīrapañña) significa aquel que está dotado de una sabiduría profunda. En ese sentido, la sabiduría profunda debe entenderse según el método expuesto en el Paṭisambhidāmagga; pues allí se dice: «La sabiduría profunda es el conocimiento que actúa sobre los agregados (khandhas) profundos», etc. «Aquel que ve el significado sutil» (nipuṇatthadassī) se refiere a quien ve el significado de las preguntas formuladas por sabios de la casta de los guerreros (khattiyas) y otros; o bien, es «aquel que ve el significado sutil» porque percibe las causas sutiles de los significados (efectos), causas que son difíciles de penetrar para otros. «Sin nada» (akiñcana) por la ausencia de cualquier «impedimento» como la pasión (rāga) y demás. «Desapegado de los placeres sensoriales y de la existencia» significa que no se aferra a las dos clases de placeres sensoriales ni a las tres clases de existencia. «Totalmente liberado» (sabbadhi vippamutta) por la ausencia del vínculo del deseo y la pasión respecto a todos los objetos clasificados en agregados y demás. «Recorriendo el sendero divino» (dibbe pathe kamamānaṃ) significa que transita por el sendero divino que consiste en las ocho realizaciones meditativas (samāpattis). Aunque en esa ocasión el Bienaventurado no estaba recorriendo físicamente el sendero divino, se dice esto con referencia a su recorrido previo, por poseer la capacidad de transitarlo o por haber alcanzado la maestría sobre él. Alternativamente, esto se dice por transitar en las moradas pacíficas, que son el sendero de los arahants, los deidades por purificación. «El Gran Sabio» (mahesi) por buscar las grandes cualidades. ๑๗๙. ทุติยคาถาย อปเรน ปริยาเยน ถุติ อารทฺธาติ กตฺวา ปุน นิปุณตฺถทสฺสิคฺคหณํ นิทสฺเสติ. อถ วา นิปุณตฺเถ ทสฺเสตารนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาททนฺติ ปญฺญาปฏิลาภสํวตฺตนิกาย ปฏิปตฺติยา กถเนน ปญฺญาทายกํ. กามาลเย อสตฺตนฺติ ยฺวายํกาเมสุ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ทุวิโธ อาลโย, ตตฺถ อสตฺตํ. สพฺพวิทุนฺติ สพฺพธมฺมวิทุํ, สพฺพญฺญุนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุเมธนฺติ ตสฺส สพฺพญฺญุภาวสฺส มคฺคภูตาย ปารมีปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคตํ. อริเย ปเถติ อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค, ผลสมาปตฺติยํ วา. กมมานนฺติ ปญฺญาย อชฺโฌคาหมานํ มคฺคลกฺขณํ ญตฺวา เทสนโต, ปวิสมานํ วา ขเณ ขเณ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนโต, จตุพฺพิธมคฺคภาวนาสงฺขาตาย กมนสตฺติยา กมิตปุพฺพํ วา. 179. En el segundo verso, se inicia el elogio mediante otro método y de nuevo se presenta el término «aquel que ve el significado sutil» para mostrar su importancia. O bien, el significado es «aquel que muestra los significados sutiles». «Dador de sabiduría» (paññādada) significa que otorga la sabiduría mediante la enseñanza de la práctica que conduce a la adquisición de la misma. «Desapegado del refugio de los placeres sensoriales» (kāmālaye asatta) significa que no está apegado al refugio (ālaya), el cual es doble, por medio del deseo y las visiones erróneas respecto a los placeres sensoriales. «Conocedor de todo» (sabbavidu) significa que conoce todos los fenómenos; se refiere a ser «omnisciente». «Muy sabio» (sumedha) significa que posee la inteligencia que sirve como sendero para alcanzar ese estado omnisciente, denominada sabiduría de las perfecciones (pāramī). «En el noble sendero» (ariye pathe) se refiere al Óctuple Sendero o a la realización del fruto (phalasamāpatti). «Recorriendo» (kamamāna) significa estar inmerso en él mediante la sabiduría. Se dice esto porque, habiendo conocido la característica del sendero, entra en él mediante la enseñanza; o porque alcanza la realización del fruto momento tras momento. Lo ha recorrido en el pasado, o en el presente posee la capacidad de recorrerlo, lo cual consiste en el desarrollo del cuádruple sendero. ๑๘๐. สุทิฏฺฐํ วต โน อชฺชาติ. อชฺช อมฺเหหิ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, อชฺช วา อมฺหากํ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช อมฺหากํ สุฏฺฐุ ปภาตํ โสภนํ วา ปภาตํ อโหสิ. อชฺช จ โน สุนฺทรํ อุฏฺฐิตํ อโหสิ, อนุปโรเธน สยนโต อุฏฺฐิตํ. กึ การณํ? ยํ อทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, ยสฺมา สมฺพุทฺธํ อทฺทสามาติ อตฺตโน ลาภสมฺปตฺตึ อารพฺภ ปาโมชฺชํ ปเวเทติ. 180. «Hoy ciertamente hemos tenido una buena visión» (sudiṭṭhaṃ vata no ajja) significa: «Hoy ha sido bien visto por nosotros, o hoy ha sido una buena visión para nosotros»; el significado es el acto de ver. «Un buen amanecer, un buen levantarse» (suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ) significa: «Hoy ha amanecido bien para nosotros, o ha sido un hermoso amanecer, y hoy hemos tenido un buen despertar, un levantarse del sueño por la mañana» sin impedimentos. ¿Por qué razón? «Porque hemos visto al Plenamente Iluminado». De esta manera, manifiesta su alegría basada en su excelente fortuna de haber visto al Buda. ๑๘๑. อิทฺธิมนฺโตติ [Pg.212] กมฺมวิปากชิทฺธิยา สมนฺนาคตา. ยสสฺสิโนติ ลาภคฺคปริวารคฺคสมฺปนฺนา. สรณํ ยนฺตีติ กิญฺจาปิ มคฺเคเนว คตา, ตถาปิ โสตาปนฺนภาวปริทีปนตฺถํ ปสาททสฺสนตฺถญฺจ วาจํ ภินฺทติ. 181. «Poseedores de poderes psíquicos» (iddhimanto) significa que poseen poderes producidos por la maduración del kamma. «Y con fama» (yasassino) significa que poseen las más altas ganancias y el más excelente séquito. «Van por refugio» (saraṇaṃ yanti): aunque ya habían ido por refugio mediante el sendero, no obstante, prorrumpen en palabras para manifestar su condición de «entregados a la corriente» (sotāpanna) y para expresar su confianza. ๑๘๒. คามา คามนฺติ เทวคามา เทวคามํ. นคา นคนฺติ เทวปพฺพตา เทวปพฺพตํ. นมสฺสมานา สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา, สฺวากฺขาโต วต ภควโต ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน พุทฺธสุโพธิตญฺจ ธมฺมสุธมฺมตญฺจ. ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน วต ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สงฺฆ-สุปฺปฏิปตฺติญฺจ อภิตฺถวิตฺวา อภิตฺถวิตฺวา นมสฺสมานา ธมฺมโฆสกา หุตฺวา วิจริสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 182. «De aldea en aldea» (gāmā gāmaṃ) significa de aldea celestial en aldea celestial; «de montaña en montaña» (nagā nagaṃ) de montaña celestial en montaña celestial. «Vagaremos... rindiendo homenaje al Plenamente Iluminado y a la excelencia del Dhamma» significa: «Vagaremos rindiendo homenaje, con la voz del Dhamma proclamando una y otra vez la excelencia de la iluminación del Buda y la excelente naturaleza del Dhamma de esta manera: 'El Bienaventurado es ciertamente un iluminado perfecto; el Dhamma está ciertamente bien expuesto por el Bienaventurado', etc., y también proclamando la buena práctica de la Sangha así: 'La comunidad de discípulos del Bienaventurado está ciertamente practicando bien'». El resto es claro. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario de la colección corta (Khuddaka-aṭṭhakathā). สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เหมวตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Hemavata Sutta del comentario al Suttanipāta. ๑๐. อาฬวกสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al Āḷavaka Sutta เอวํ เม สุตนฺติ อาฬวกสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตฺถวณฺณนานเยเนวสฺส อุปฺปตฺติ อาวิภวิสฺสติ. อตฺถวณฺณนาย จ ‘‘เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา’’ติ เอตํ วุตฺตตฺถเมว. อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเนติ เอตฺถ ปน กา อาฬวี, กสฺมา จ ภควา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวเน วิหรตีติ? วุจฺจเต – อาฬวีติ รฏฺฐมฺปิ นครมฺปิ วุจฺจติ, ตทุภยมฺปิ อิธ วฏฺฏติ. อาฬวีนครสฺส หิ สมีเป วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส จ นครสฺส สมีเป อวิทูเร คาวุตมตฺเต ตํ ภวนํ, อาฬวีรฏฺเฐ วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ, อาฬวีรฏฺเฐ เจตํ ภวนํ. «Así lo he oído» y demás, es el Āḷavaka Sutta. ¿Cuál es su origen? Su origen se hará evidente a través del comentario sobre el significado. En dicho comentario, el significado de la frase «Así lo he oído. En una ocasión el Bienaventurado...» ya ha sido explicado. «Moraba en Āḷavī, en la morada del yakkha Āḷavaka»: aquí, ¿qué es Āḷavī y por qué el Bienaventurado moraba en la morada de ese yakkha? Se dice que tanto el país como la ciudad se llaman Āḷavī; ambos podrían referirse aquí, pues se dice que moraba en Āḷavī cerca de la ciudad de Āḷavī. Esa morada no estaba lejos de la ciudad, a una distancia aproximada de un gāvuta. También se dice que moraba en Āḷavī mientras moraba en el país de Āḷavī, pues esta morada estaba en el país de Āḷavī. ยสฺมา ปน อาฬวโก ราชา วิวิธนาฏกูปโภคํ ฉฑฺเฑตฺวา โจรปฏิพาหนตฺถํ ปฏิราชนิเสธนตฺถํ พฺยายามกรณตฺถญฺจ สตฺตเม สตฺตเม ทิวเส มิควํ คจฺฉนฺโต เอกทิวสํ พลกาเยน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘ยสฺส ปสฺเสน [Pg.213] มิโค ปลายติ, ตสฺเสว โส ภาโร’’ติ. อถ ตสฺเสว ปสฺเสน มิโค ปลายิ, ชวสมฺปนฺโน ราชา ธนุํ คเหตฺวา ปตฺติโกว ติโยชนํ ตํ มิคํ อนุพนฺธิ. เอณิมิคา จ ติโยชนเวคา เอว โหนฺติ. อถ ปริกฺขีณชวํ ตํ มิคํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ฐิตํ วธิตฺวา, ทฺวิธา เฉตฺวา, อนตฺถิโกปิ มํเสน ‘‘นาสกฺขิ มิคํ คเหตุ’’นฺติ อปวาทโมจนตฺถํ กาเชนาทาย อาคจฺฉนฺโต นครสฺสาวิทูเร พหลปตฺตปลาสํ มหานิคฺโรธํ ทิสฺวา ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ ตสฺส มูลมุปคโต. ตสฺมิญฺจ นิคฺโรเธ อาฬวโก ยกฺโข มหาราชสนฺติกา วรํ ลภิตฺวา มชฺฌนฺหิกสมเย ตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย ผุฏฺโฐกาสํ ปวิฏฺเฐ ปาณิโน ขาทนฺโต ปฏิวสติ. โส ตํ ทิสฺวา ขาทิตุํ อุปคโต. อถ ราชา เตน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘มุญฺจ มํ, อหํ เต ทิวเส ทิวเส มนุสฺสญฺจ ถาลิปากญฺจ เปเสสฺสามี’’ติ. ยกฺโข ‘‘ตฺวํ ราชูปโภเคน ปมตฺโต สมฺมุสฺสสิ, อหํ ปน ภวนํ อนุปคตญฺจ อนนุญฺญาตญฺจ ขาทิตุํ น ลภามิ, สฺวาหํ ภวนฺตมฺปิ ชีเยยฺย’’นฺติ น มุญฺจิ. ราชา ‘‘ยํ ทิวสํ น เปเสมิ, ตํ ทิวสํ มํ คเหตฺวา ขาทาหี’’ติ อตฺตานํ อนุชานิตฺวา เตน มุตฺโต นคราภิมุโข อคมาสิ. Dado que el rey Āḷavī, dejando a un lado el disfrute de sus diversas bailarinas, solía ir a cazar ciervos cada séptimo día con el fin de repeler bandidos, disuadir a reyes enemigos y hacer ejercicio, un día hizo un pacto con sus tropas: «Aquel por cuyo lado escape un ciervo, de él será la responsabilidad». Entonces, un ciervo escapó precisamente por su lado. El rey, dotado de gran velocidad, tomó su arco y persiguió al ciervo a pie durante tres yojanas. Los ciervos de tipo eṇi tienen una velocidad que dura exactamente tres yojanas. Entonces, habiendo matado al ciervo que se había detenido al entrar en el agua tras agotar su velocidad, lo cortó en dos y, aunque no tenía necesidad de la carne, para evitar el reproche de que «no pudo capturar al ciervo», lo cargó en un palo y, mientras regresaba, vio cerca de la ciudad una gran higuera de Bengala de follaje denso y se acercó a su base para aliviar su fatiga. En esa higuera habitaba el yakkha Āḷavaka, quien habiendo obtenido una merced de los Grandes Reyes, vivía allí devorando a los seres que entraban al espacio cubierto por la sombra de ese árbol al mediodía. Al verlo, el yakkha se acercó para devorarlo. Entonces el rey hizo un pacto con él: «Libérame y te enviaré cada día a un ser humano y una olla de comida». El yakkha dijo: «Tú, distraído por los placeres reales, te olvidarás; además, yo no tengo permitido devorar a quien no ha entrado en mi morada o no ha dado su consentimiento; de modo que, ¿cómo podría vencerte [si te dejo ir]?». Por ello, no lo liberó. El rey, dándole permiso sobre sí mismo al decir: «El día que no te envíe nada, tómame y devórame», fue liberado por él y se dirigió hacia la ciudad. พลกาโย มคฺเค ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ฐิโต ราชานํ ทิสฺวา – ‘‘กึ, มหาราช, อยสมตฺตภยา เอวํ กิลนฺโตสี’’ติ วทนฺโต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ. ราชา ตํ ปวตฺตึ อนาโรเจตฺวา นครํ คนฺตฺวา, กตปาตราโส นครคุตฺติกํ อามนฺเตตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. นครคุตฺติโก – ‘‘กึ, เทว, กาลปริจฺเฉโท กโต’’ติ อาห. ราชา ‘‘น กโต, ภเณ’’ติ อาห. ‘‘ทุฏฺฐุ กตํ, เทว, อมนุสฺสา หิ ปริจฺฉินฺนมตฺตเมว ลภนฺติ, อปริจฺฉินฺเน ปน ชนปทสฺส อาพาโธ ภวิสฺสติ. โหตุ, เทว, กิญฺจาปิ เอวมกาสิ, อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ รชฺชสุขํ อนุโภหิ, อหเมตฺถ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย พนฺธนาคารํ คนฺตฺวา เย เย วชฺฌา โหนฺติ, เต เต สนฺธาย – ‘‘โย ชีวิตตฺถิโก โหติ, โส [Pg.214] นิกฺขมตู’’ติ ภณติ. โย ปฐมํ นิกฺขมติ ตํ เคหํ เนตฺวา, นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา จ, ‘‘อิมํ ถาลิปากํ ยกฺขสฺส เทหี’’ติ เปเสติ. ตํ รุกฺขมูลํ ปวิฏฺฐมตฺตํเยว ยกฺโข เภรวํ อตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา มูลกนฺทํ วิย ขาทติ. ยกฺขานุภาเวน กิร มนุสฺสานํ เกสาทีนิ อุปาทาย สกลสรีรํ นวนีตปิณฺโฑ วิย โหติ. ยกฺขสฺส ภตฺตํ คาหาเปตฺตุํ คตปุริสา ตํ ทิสฺวา ภีตา ยถามิตฺตํ อาโรเจสุํ. ตโต ปภุติ ‘‘ราชา โจเร คเหตฺวา ยกฺขสฺส เทตี’’ติ มนุสฺสา โจรกมฺมโต ปฏิวิรตา. ตโต อปเรน สมเยน นวโจรานํ อภาเวน ปุราณโจรานญฺจ ปริกฺขเยน พนฺธนาคารานิ สุญฺญานิ อเหสุํ. Las tropas, que habían acampado en el camino, al ver al rey y diciéndole: «¿Por qué, gran rey, estáis tan agotado solo por temor al deshonor?», salieron a recibirlo. El rey, sin informarles de lo sucedido, fue a la ciudad y, después de desayunar, llamó al magistrado de la ciudad y le relató el asunto. El magistrado preguntó: «¿Se estableció un límite de tiempo, señor?». El rey respondió: «No se estableció, buen hombre». «Se ha actuado mal, señor; pues los seres no humanos solo aceptan aquello que tiene un límite definido; si no hay límite, habrá calamidad para el reino. Sea como sea, señor, aunque haya ocurrido así, permaneced sin preocupación y disfrutad del placer del reinado; yo me ocuparé de lo que debe hacerse aquí». Él, levantándose temprano, fue a la prisión y, dirigiéndose a los que estaban condenados a muerte, dijo: «Aquel que desee vivir, que salga». Al que salía primero, lo llevaba a su casa, lo hacía bañar y alimentar, y lo enviaba diciendo: «Entrega esta olla de comida al yakkha». En cuanto entraba a la base del árbol, el yakkha, manifestando una forma aterradora, lo devoraba como si fuera una raíz de loto. Se dice que, por el poder del yakkha, el cuerpo entero de los humanos, empezando por los cabellos y demás, se vuelve como una bola de mantequilla fresca. Los hombres que habían ido para hacer que el yakkha recibiera la comida, al ver aquello, aterrorizados, informaron a sus allegados. Desde entonces, al saber que «el rey captura a los ladrones y se los entrega al yakkha», los hombres se abstuvieron de cometer robos. Posteriormente, debido a la ausencia de nuevos ladrones y al agotamiento de los antiguos, las prisiones quedaron vacías. อถ นครคุตฺติโก รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อตฺตโน ธนํ นครรจฺฉาสุ ฉฑฺฑาเปสิ – ‘‘อปฺเปว นาม โกจิ โลเภน คณฺเหยฺยา’’ติ. ตํ ปาเทนปิ น โกจิ ฉุปิ. โส โจเร อลภนฺโต อมจฺจานํ อาโรเจสิ. อมจฺจา ‘‘กุลปฏิปาฏิยา เอกเมกํ ชิณฺณกํ เปเสม, โส ปกติยาปิ มจฺจุมุเข วตฺตตี’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘‘อมฺหากํ ปิตรํ, อมฺหากํ ปิตามหํ เปเสตี’ติ มนุสฺสา โขภํ กริสฺสนฺติ, มา โว เอตํ รุจฺจี’’ติ นิวาเรสิ. ‘‘เตน หิ, เทว, ทารกํ เปเสม อุตฺตานเสยฺยกํ, ตถาวิธสฺส หิ ‘มาตา เม ปิตา เม’ติ สิเนโห นตฺถี’’ติ อาหํสุ. ราชา อนุชานิ. เต ตถา อกํสุ. นคเร ทารกมาตโร จ ทารเก คเหตฺวา คพฺภินิโย จ ปลายิตฺวา ปรชนปเท ทารเก สํวฑฺเฒตฺวา อาเนนฺติ. เอวํ สพฺพานิปิ ทฺวาทส วสฺสานิ คตานิ. Entonces el magistrado informó al rey. El rey hizo arrojar sus propias riquezas por las calles de la ciudad pensando: «Tal vez alguien las tome por codicia». Pero nadie las tocó ni siquiera con el pie. Al no obtener ladrones, informó a los ministros. Los ministros dijeron: «Enviemos a un anciano de cada familia por turno; él, por su propia naturaleza, ya está en las fauces de la muerte». El rey los detuvo diciendo: «La gente se agitará pensando: “Envía a nuestro padre, a nuestro abuelo”; no me agrada esa idea vuestra». Dijeron entonces: «En ese caso, señor, enviemos a un lactante; pues para tal ser no existe el afecto de decir “mi madre, mi padre”». El rey consintió. Así lo hicieron. En la ciudad, tanto las madres de los niños, llevándoselos, como las mujeres embarazadas, huyeron y criaron a sus hijos en otras regiones antes de traerlos de vuelta. De esta manera transcurrieron doce años completos. ตโต เอกทิวสํ สกลนครํ วิจินิตฺวา เอกมฺปิ ทารกํ อลภิตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นตฺถิ, เทว, นคเร ทารโก ฐเปตฺวา อนฺเตปุเร ตว ปุตฺตํ อาฬวกกุมาร’’นฺติ. ราชา ‘‘ยถา มม ปุตฺโต ปิโย, เอวํ สพฺพโลกสฺส, อตฺตนา ปน ปิยตรํ นตฺถิ, คจฺฉถ, ตมฺปิ ทตฺวา มม ชีวิตํ รกฺขถา’’ติ อาห. เตน จ สมเยน อาฬวกกุมารสฺส มาตา ปุตฺตํ นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, ทุกูลจุมฺพฏเก กตฺวา, องฺเก สยาเปตฺวา, นิสินฺนา โหติ. ราชปุริสา รญฺโญ อาณาย ตตฺถ คนฺตฺวา วิปฺปลปนฺติยา ตสฺสา โสฬสนฺนญฺจ อิตฺถิสหสฺสานํ สทฺธึ ธาติยา ตํ อาทาย ปกฺกมึสุ ‘‘สฺเว ยกฺขภกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย [Pg.215] ปจฺจุฏฺฐาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปุน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส อาฬวกสฺส กุมารสฺส อนาคามิผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ, ยกฺขสฺส จ โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุปฏิลาภสฺสาติ. ตสฺมา วิภาตาย รตฺติยา ปุเรภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อนิฏฺฐิตปจฺฉาภตฺตกิจฺโจว กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส วตฺตมาเน โอคฺคเต สูริเย เอกโกว อทุติโย ปตฺตจีวรมาทาย ปาทคมเนเนว สาวตฺถิโต ตึส โยชนานิ คนฺตฺวา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ. Entonces, un día, tras haber buscado por toda la ciudad sin encontrar ni a un solo niño, informaron al rey: «Señor, no hay ningún niño en la ciudad, a excepción de vuestro hijo, el príncipe Āḷavaka, en el palacio». El rey dijo: «Así como mi hijo me es querido, así lo es para todo el mundo; pero no hay nada más querido que uno mismo. Id, entregadlo también a él y proteged mi vida». En aquel momento, la madre del príncipe Āḷavaka, habiendo bañado y adornado a su hijo, lo había puesto a dormir en su regazo sobre un cojín de tela fina. Los hombres del rey, por orden de este, se dirigieron allí y, mientras la nodriza y las dieciséis mil mujeres se lamentaban, se llevaron al niño diciendo: «Mañana será el alimento del yakkha». Ese día, al amanecer, el Bienaventurado se levantó y entró en el logro de la Gran Compasión en la Fragante Cabaña del gran monasterio de Jetavana. Al observar de nuevo el mundo con el Ojo de un Buda, vio que el príncipe Āḷavaka poseía las condiciones de apoyo para alcanzar el fruto de quien no regresa (anāgāmi), que el yakkha poseía las condiciones para alcanzar el fruto de quien entra en la corriente (sotāpatti), y que al final de la enseñanza, ochenta y cuatro mil seres obtendrían el Ojo del Dhamma. Por ello, al clarear la noche, habiendo cumplido sus deberes matutinos y sin haber concluido los deberes de la tarde —en el día de uposatha de la quincena oscura, al ponerse el sol—, tomando solo y sin compañía su cuenco y sus mantos, caminó treinta yojanas desde Sāvatthī y entró en la morada de aquel yakkha. Por eso se dice: «en la morada del yakkha Āḷavaka». กึ ปน ภควา ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเล วิหาสิ, อุทาหุ ภวเนเยวาติ? วุจฺจเต – ภวเนเยว. ยเถว หิ ยกฺขา อตฺตโน ภวนํ ปสฺสนฺติ, ตถา ภควาปิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา ภวนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตทา อาฬวโก หิมวนฺเต ยกฺขสมาคมํ คโต โหติ. ตโต อาฬวกสฺส ทฺวารปาโล คทฺรโภ นาม ยกฺโข ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, ภควา วิกาเล อาคโต’’ติ อาห. ‘‘อาม, คทฺรภ, อาคโตมฺหิ. สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺตึ อาฬวกสฺส ภวเน’’ติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข กกฺขโฬ ผรุโส, มาตาปิตูนมฺปิ อภิวาทนาทีนิ น กโรติ, มา รุจฺจิ ภควโต อิธ วาโส’’ติ. ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, ตสฺส กกฺขฬตฺตํ, น โกจิ มมนฺตราโย ภวิสฺสติ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ¿Pero habitó el Bienaventurado al pie del árbol de banyan donde estaba la morada de Āḷavaka, o en la morada misma? Se dice: en la morada misma. Pues así como los yakkhas perciben su propia morada, así también lo hace el Bienaventurado. Él se dirigió allí y se detuvo a la entrada de la morada. En aquel momento, Āḷavaka había ido al Himalaya para asistir a una asamblea de yakkhas. Entonces, el guardián de la puerta de Āḷavaka, un yakkha llamado Gadrabha, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y le preguntó: «Señor, ¿por qué ha venido el Bienaventurado a una hora indebida?». «Así es, Gadrabha, he venido. Si no te resulta molesto, pasaría una noche en la morada de Āḷavaka». «Señor, para mí no es molesto, pero ese yakkha es rudo y violento; no rinde honores ni siquiera a sus propios padres. Que al Bienaventurado no le plazca habitar aquí». «Conozco, Gadrabha, su naturaleza ruda; ningún peligro me sobrevendrá. Si no te resulta molesto, pasaría aquí una noche». ทุติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ทุติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ตติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท [Pg.216] วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ตติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข อตฺตโน อนาโรเจตฺวา อนุชานนฺตํ มํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, อาโรเจมิ, ภนฺเต, ตสฺสา’’ติ. ‘‘ยถาสุขํ, คทฺรภ, อาโรเจหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ตฺวเมว ชานาหี’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺกามิ. ภวนทฺวารมฺปิ สยเมว ภควโต วิวรมทาสิ. ภควา อนฺโตภวนํ ปวิสิตฺวา ยตฺถ อภิลกฺขิเตสุ มงฺคลทิวสาทีสุ นิสีทิตฺวา อาฬวโก สิรึ อนุโภติ, ตสฺมึเยว ทิพฺพรตนปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สุวณฺณาภํ มุญฺจิ. ตํ ทิสฺวา ยกฺขสฺส อิตฺถิโย อาคนฺตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, สมฺปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ภควา ‘‘ปุพฺเพ ตุมฺเห ทานํ ทตฺวา, สีลํ สมาทิยิตฺวา, ปูชเนยฺยํ ปูเชตฺวา, อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺตา, อิทานิปิ ตเถว กโรถ, มา อญฺญมญฺญํ อิสฺสามจฺฉริยาภิภูตา วิหรถา’’ติอาทินา นเยน ตาสํ ปกิณฺณกธมฺมกถํ กเถสิ. ตา จ ภควโต มธุรนิคฺโฆสํ สุตฺวา, สาธุการสหสฺสานิ ทตฺวา, ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุเยว. คทฺรโภปิ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา อาฬวกสฺส อาโรเจสิ – ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, วิมาเน เต ภควา นิสินฺโน’’ติ. โส คทฺรภสฺส สญฺญมกาสิ ‘‘ตุณฺหี โหหิ, คนฺตฺวา กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. ปุริสมาเนน กิร ลชฺชิโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มา โกจิ ปริสมชฺเฌ สุเณยฺยา’’ติ วาเรสิ. Por segunda vez, el yakkha Gadrabha dijo al Bienaventurado: «Señor, Āḷavaka es como una sartén de hierro al rojo vivo; no reconoce a “padres”, ni a “ascetas y brahmanes”, ni al “Dhamma”. A quienes vienen aquí, les trastorna la mente, les parte el corazón, o agarrándolos por los pies, los lanza al otro lado del océano o al confín del universo». Por segunda vez, el Bienaventurado dijo: «Lo sé, Gadrabha. Si no te resulta molesto, pasaría aquí una noche». Por tercera vez, el yakkha Gadrabha volvió a decir al Bienaventurado: «Señor, Āḷavaka es como una sartén de hierro al rojo vivo; no reconoce a “padres”, ni a “ascetas y brahmanes”, ni al “Dhamma”. A quienes vienen aquí, les trastorna la mente, les parte el corazón, o agarrándolos por los pies, los lanza al otro lado del océano o al confín del universo». Por tercera vez, el Bienaventurado dijo: «Lo sé, Gadrabha. Si no te resulta molesto, pasaría aquí una noche». «Señor, para mí no es molesto, pero si le permito quedarse sin habérselo comunicado, ese yakkha podría quitarme la vida. Se lo informaré, Señor». «Infórmale como desees, Gadrabha». «En ese caso, Señor, compruébelo usted mismo». Tras rendir homenaje al Bienaventurado, partió hacia el Himalaya. La propia puerta de la morada se abrió para el Bienaventurado. El Bienaventurado entró en la morada y se sentó en el mismo trono de gemas celestiales donde Āḷavaka solía disfrutar de su gloria en días señalados y auspiciosos, y emitió un resplandor dorado. Al ver esto, las mujeres del yakkha se acercaron, rindieron homenaje al Bienaventurado y se sentaron a su alrededor. El Bienaventurado les ofreció una charla variada sobre el Dhamma: «En el pasado, habiendo dado limosnas, habiendo asumido los preceptos y habiendo honrado a quienes son dignos de honor, habéis alcanzado esta prosperidad. Ahora haced lo mismo; no viváis dominadas por la envidia y la tacañería mutua». Ellas, al oír la dulce voz del Bienaventurado, expresaron miles de veces su regocijo y permanecieron allí sentadas rodeándolo. Gadrabha, por su parte, llegó al Himalaya e informó a Āḷavaka: «¡Atención, noble amigo! Debes saber que el Bienaventurado está sentado en tu mansión». Él le hizo una señal a Gadrabha: «¡Cállate! Iré y haré lo que sea necesario». Se dice que se sintió avergonzado por su orgullo masculino, y por ello le prohibió hablar diciendo: «Que nadie en medio de la asamblea oiga esto». ตทา สาตาคิรเหมวตา ภควนฺตํ เชตวเนเยว วนฺทิตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คมิสฺสามา’’ติ สปริวารา นานายาเนหิ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อากาเส จ ยกฺขานํ น สพฺพตฺถ มคฺโค อตฺถิ, อากาสฏฺฐานิ วิมานานิ ปริหริตฺวา มคฺคฏฺฐาเนเนว มคฺโค โหติ. อาฬวกสฺส ปน วิมานํ ภูมฏฺฐํ สุคุตฺตํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุสํวิหิตทฺวารฏฺฏาลกโคปุรํ, อุปริ กํสชาลสญฺฉนฺนํ มญฺชูสสทิสํ ติโยชนํ อุพฺเพเธน. ตสฺส อุปริ มคฺโค โหติ. เต ตํ ปเทสมาคมฺม คนฺตุํ อสมตฺถา อเหสุํ. พุทฺธานญฺหิ นิสินฺโนกาสสฺส อุปริภาเคน ยาว ภวคฺคา, ตาว โกจิ คนฺตุํ อสมตฺโถ. เต ‘‘กิมิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา ภควนฺตํ ทิสฺวา อากาเส ขิตฺตเลฑฺฑุ วิย โอรุยฺห วนฺทิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คจฺฉาม ภควา’’ติ ตีณิ วตฺถูนิ ปสํสนฺตา ยกฺขสมาคมํ อคมํสุ. อาฬวโก เต ทิสฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ ปฏิกฺกมฺม โอกาสมทาสิ. เต [Pg.217] อาฬวกสฺส นิเวเทสุํ ‘‘ลาภา เต, อาฬวก, ยสฺส เต ภวเน ภควา วิหรติ, คจฺฉาวุโส ภควนฺตํ ปยิรุปาสสฺสู’’ติ. เอวํ ภควา ภวเนเยว วิหาสิ, น ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเลติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกํ สมยํ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ. En aquel entonces, Sātāgira y Hemavata, tras rendir homenaje al Bienaventurado precisamente en el Bosque de Jeta, se dirigían por el cielo en diversos vehículos junto con su séquito, pensando: 'Iremos a la asamblea de los yakkhas'. En el cielo, los yakkhas no tienen un camino en todas partes; el camino existe solo en lugares designados, evitando los palacios celestiales. Sin embargo, el palacio de Āḷavaka estaba situado en la tierra, bien resguardado, rodeado por una muralla, con puertas, torres de vigilancia y portales bien dispuestos, y cubierto por encima con una red de bronce, semejante a un cofre, con una altura de tres yojanas. Sobre él pasaba un camino. Al llegar a esa región, no pudieron avanzar más. Pues nadie es capaz de transitar por encima del lugar donde se sienta un Buddha, hasta el plano más elevado de la existencia. Reflexionando: '¿Qué es esto?', vieron al Bienaventurado y, descendiendo del cielo como un terrón de tierra lanzado, le rindieron homenaje, escucharon el Dhamma, realizaron la circunvalación y diciendo: 'Señor, vamos a la asamblea de los yakkhas', partieron hacia la asamblea alabando las Tres Joyas. Al verlos, Āḷavaka retrocedió y les ofreció un lugar diciendo: 'Sentaos aquí'. Ellos le informaron a Āḷavaka: 'Es una gran ganancia para ti, Āḷavaka, que el Bienaventurado more en tu morada. Ve, amigo, y sirve al Bienaventurado'. De este modo, el Bienaventurado moraba en la morada misma, y no al pie del árbol de higuera de Bengala donde se encontraba el palacio de Āḷavaka. Por eso se dice: 'En una ocasión, el Bienaventurado residía en Āḷavī, en la morada del yakkha Āḷavaka'. อถ โข อาฬวโก…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ‘‘กสฺมา ปนายํ เอตทโวจา’’ติ? วุจฺจเต – โรเสตุกามตาย. ตตฺเรวํ อาทิโต ปภุติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ – อยญฺหิ ยสฺมา อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถา ทุกฺกถา โหติ ทุสฺสีลาทีนํ สีลาทิกถา วิย, ตสฺมา เตสํ ยกฺขานํ สนฺติกา ภควโต ปสํสํ สุตฺวา เอว อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย อพฺภนฺตรโกเปน ตฏตฏายมานหทโย หุตฺวา ‘‘โก โส ภควา นาม, โย มม ภวนํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อาห. เต อาหํสุ – ‘‘น ตฺวํ, อาวุโส, ชานาสิ ภควนฺตํ อมฺหากํ สตฺถารํ, โย ตุสิตภวเน ฐิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา’’ติอาทินา นเยน ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ กเถนฺตา ปฏิสนฺธิอาทินา ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ วตฺวา ‘‘อิมานิปิ ตฺวํ, อาวุโส, อจฺฉริยานิ นาทฺทสา’’ติ โจเทสุํ. โส ทิสฺวาปิ โกธวเสน ‘‘นาทฺทส’’นฺติ อาห. อาวุโส อาฬวก ปสฺเสยฺยาสิ วา ตฺวํ, น วา, โก ตยา อตฺโถ ปสฺสตา วา อปสฺสตา วา, กึ ตฺวํ กริสฺสสิ อมฺหากํ สตฺถุโน, โย ตฺวํ ตํ อุปนิธาย จลกฺกกุธมหาอุสภสมีเป ตทหุชาตวจฺฉโก วิย, ติธาปภินฺนมตฺตวารณสมีเป ภิงฺกโปตโก วิย, ภาสุรวิลมฺพเกสรอุปโสภิตกฺขนฺธสฺส มิครญฺโญ สมีเป ชรสิงฺคาโล วิย, ทิยฑฺฒโยชนสตปฺปวฑฺฒกายสุปณฺณราชสมีเป ฉินฺนปกฺขกากโปตโก วิย ขายสิ, คจฺฉ ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหีติ. เอวํ วุตฺเต กุทฺโธ อาฬวโก อุฏฺฐหิตฺวา มโนสิลาตเล วามปาเทน ฐตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทานิ ตุมฺหากํ วา สตฺถา มหานุภาโว, อหํ วา’’ติ ทกฺขิณปาเทน สฏฺฐิโยชนมตฺตํ เกลาสปพฺพตกูฏํ อกฺกมิ, ตํ อโยกูฏปหโฏ นิทฺธนฺตอโยปิณฺโฑ วิย ปปฏิกาโย มุญฺจิ. โส ตตฺร ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ โฆเสสิ, สกลชมฺพุทีปํ สทฺโท ผริ. Entonces Āḷavaka... (pe)... le dijo al Bienaventurado: '¡Sal de aquí, asceta!'. '¿Pero por qué dijo esto?'. Se dice que con el deseo de provocarlo. Aquí se debe entender la conexión desde el principio: así como para alguien sin fe el discurso sobre la fe es desagradable, o como el discurso sobre la virtud para los inmorales, así también Āḷavaka, al escuchar de boca de aquellos yakkhas la alabanza al Bienaventurado, sintió que su corazón crepitaba con una ira interna como azúcar y sal lanzadas al fuego, y dijo: '¿Quién es ese llamado Bienaventurado que ha entrado en mi morada?'. Ellos le dijeron: 'Amigo, ¿no conoces al Bienaventurado, nuestro Maestro, quien estando en el reino de Tusita realizó las cinco grandes investigaciones?', y así continuaron relatando hasta la puesta en movimiento de la Rueda del Dhamma, mencionando los treinta y dos presagios que ocurrieron en su concepción y demás, y lo reprendieron diciendo: 'Amigo, ¿no viste acaso estos prodigios?'. Él, aunque los había visto, debido al poder de la ira dijo: 'No los vi'. 'Amigo Āḷavaka, ya sea que los hayas visto o no, ¿de qué te sirve verlos o no verlos? ¿Qué podrías hacerle a nuestro Maestro? Comparado con él, pareces un ternero recién nacido ante un gran toro de prominente joroba; un elefantito ante un inmenso elefante en celo; un viejo chacal ante el rey de las bestias cuyo cuello está adornado con una resplandeciente melena; un polluelo de cuervo con las alas rotas ante el rey de los supaṇṇas, cuyo cuerpo mide ciento cincuenta yojanas. ¡Ve y haz lo que tengas que hacer!'. Ante estas palabras, el furioso Āḷavaka se levantó, se paró con su pie izquierdo sobre la meseta de arsénico rojo y diciendo: 'Ved ahora quién tiene gran poder, si vuestro Maestro o yo', pisó con su pie derecho la cima del monte Kelāsa, que mide sesenta yojanas, la cual desprendió fragmentos como un trozo de hierro incandescente golpeado por un mazo de hierro. Parado allí, proclamó a gritos: '¡Yo soy Āḷavaka!', y el sonido se extendió por todo Jambudīpa. จตฺตาโร [Pg.218] กิร สทฺทา สกลชมฺพุทีเป สุยฺยึสุ – ยญฺจ ปุณฺณโก ยกฺขเสนาปติ ธนญฺจยโกรพฺยราชานํ ชูเต ชินิตฺวา อปฺโผเฏตฺวา ‘‘อหํ ชินิ’’นฺติ อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ สกฺโก เทวานมินฺโท กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปริหายมาเน วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ สุนขํ กาเรตฺวา ‘‘อหํ ปาปภิกฺขู จ ปาปภิกฺขุนิโย จ อุปาสเก จ อุปาสิกาโย จ สพฺเพว อธมฺมวาทิโน ขาทามี’’ติ อุคฺโฆสาเปสิ, ยญฺจ กุสชาตเก ปภาวติเหตุ สตฺตหิ ราชูหิ นคเร อุปรุทฺเธ ปภาวตึ อตฺตนา สห หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา นครา นิกฺขมฺม ‘‘อหํ สีหสฺสรกุสมหาราชา’’ติ มหาปุริโส อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ อาฬวโก เกลาสมุทฺธนิ ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ. ตทา หิ สกลชมฺพุทีเป ทฺวาเร ทฺวาเร ฐตฺวา อุคฺโฆสิตสทิสํ อโหสิ, ติโยชนสหสฺสวิตฺถโต จ หิมวาปิ สงฺกมฺปิ ยกฺขสฺส อานุภาเวน. Se dice que cuatro sonidos se oyeron en todo Jambudīpa: el que emitió Puṇṇaka, general de los yakkhas, cuando tras vencer al rey Dhanañjaya Koravya en el juego de dados, golpeó sus brazos y proclamó: '¡He ganado!'; el que hizo proclamar Sakka, señor de los devas, cuando la enseñanza del Bienaventurado Kassapa estaba declinando, transformando al joven deva Vissakamma en un perro y diciendo: 'Devoraré a los monjes malvados, a las monjas malvadas, a los seguidores laicos y a las seguidoras laicas malvadas, a todos los que enseñan lo que no es el Dhamma'; el que emitió el Gran Hombre en el Kusa Jātaka cuando, a causa de Pabhāvatī, la ciudad fue sitiada por siete reyes y, tras subir a Pabhāvatī junto con él al lomo de un elefante y salir de la ciudad, proclamó: '¡Yo soy el gran rey Kusa, el de voz de león!'; y el que emitió Āḷavaka cuando, de pie en la cima del Kelāsa, gritó: '¡Yo soy Āḷavaka!'. Pues en ese momento, fue como si hubiera gritado de pie ante cada puerta de todo Jambudīpa, e incluso el Himalaya, de tres mil yojanas de extensión, tembló por el poder del yakkha. โส วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ – ‘‘เอเตเนว สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. เต ปุรตฺถิมาทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนโยชนทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุมฺมูเลตฺวา อาฬวีนครํ ปกฺขนฺตา ชิณฺณหตฺถิสาลาทีนิ จุณฺเณนฺตา ฉทนิฏฺฐกา อากาเส ภเมนฺตา. ภควา ‘‘มา กสฺสจิ อุปโรโธ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เต วาตา ทสพลํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา สมณํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วลาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ, วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ฉิทฺทา อโหสิ, วนรุกฺขาทีนํ อุปริ มโหโฆ อาคนฺตฺวา ทสพลสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, มหนฺตานิ มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพมาลาคุฬานิ สมฺปชฺชึสุ. ตโต ปหรณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, เอกโตธาราอุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, อจฺจุณฺโห กุกฺกุโล อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล จนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปติ. ตโต วาลุกาวสฺสํ [Pg.219] สมุฏฺฐาเปสิ, อติสุขุมา วาลุกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพคนฺธํ หุตฺวา นิปติ. ตโต อนฺธการํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘ภึเสตฺวา สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตนฺธการสทิสํ หุตฺวา ทสพลํ ปตฺวา สูริยปฺปภาวิหตมิวนฺธการํ อนฺตรธายิ. Él provocó un torbellino, pensando: «Con esto haré huir al asceta». Los vientos, divididos en rumbos como el este y otros, se levantaron y partieron picos de montañas de media legua, una legua, dos y tres leguas de extensión; arrancaron de raíz bosques, matorrales y árboles, y precipitándose sobre la ciudad de Āḷavī, pulverizaron los viejos establos de elefantes y agitaron las tejas de los techos en el cielo. El Bienaventurado determinó: «Que nadie sufra daño». Cuando aquellos vientos alcanzaron al Poseedor de los Diez Poderes, no pudieron mover ni siquiera el borde de su manto. Luego, provocó una gran lluvia, pensando: «Inundándolo con agua mataré al asceta». Por su poder, se levantaron nubes divididas en cientos y miles de capas y descargaron lluvia; por el ímpetu de los torrentes de lluvia, la tierra se agrietó. Un gran torrente cayó sobre los árboles del bosque, pero al llegar al manto del Poseedor de los Diez Poderes, no pudo mojarlo ni siquiera en la medida de una gota de rocío. Luego, provocó una lluvia de piedras; picos de montañas inmensos, humeantes y llameantes, vinieron por el cielo, pero al alcanzar al Poseedor de los Diez Poderes, se convirtieron en guirnaldas de flores celestiales. Después, provocó una lluvia de armas; espadas de un filo, de doble filo, lanzas y flechas, humeantes y llameantes, vinieron por el cielo, pero al alcanzar al Poseedor de los Diez Poderes, se convirtieron en flores celestiales. Luego, provocó una lluvia de brasas; brasas del color de la flor kiṃsuka vinieron por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, se dispersaron convertidas en flores celestiales. Después, provocó una lluvia de cenizas; cenizas ardientes vinieron por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, cayeron convertidas en polvo de sándalo. Luego, provocó una lluvia de arena; arena finísima, humeante y llameante, vino por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, cayó convertida en flores celestiales. Después, provocó una lluvia de lodo; ese lodo, humeante y llameante, vino por el cielo y, al llegar a los pies del Poseedor de los Diez Poderes, cayó convertido en incienso celestial. Por último, provocó una oscuridad, pensando: «Aterrorizándolo haré huir al asceta». Esta fue similar a una oscuridad absoluta de cuatro factores, pero al alcanzar al Poseedor de los Diez Poderes, se desvaneció como la oscuridad disipada por la luz del sol. เอวํ ยกฺโข อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรณงฺคารกุกฺกุลวาลุกกลลนฺธการวุฏฺฐีหิ ภควนฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต นานาวิธปหรณหตฺถาย อเนกปฺปการรูปภูตคณสมากุลาย จตุรงฺคินิยา เสนาย สยเมว ภควนฺตํ อภิคโต. เต ภูตคณา อเนกปฺปกาเร วิกาเร กตฺวา ‘‘คณฺหถ หนถา’’ติ ภควโต อุปริ อาคจฺฉนฺตา วิย โหนฺติ, อปิจ เต นิทฺธนฺตโลหปิณฺฑํ วิย มกฺขิกา, ภควนฺตํ อลฺลียิตุํ อสมตฺถา เอวํ อเหสุํ. เอวํ สนฺเตปิ ยถา โพธิมณฺเฑ มาโร อาคตเวลายเมว นิวตฺโต, ตถา อนิวตฺติตฺวา อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ พฺยากุลมกํสุ. เอวํ อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ อเนกปฺปการวิภึสนทสฺสเนนปิ ภควนฺตํ จาเลตุมสกฺโกนฺโต อาฬวโก จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เกนจิ อเชยฺยํ ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย’’นฺติ. De este modo, el yakkha, siendo incapaz de hacer huir al Bienaventurado con estas nueve lluvias —de viento, lluvia, piedras, armas, brasas, cenizas, arena, lodo y oscuridad—, se acercó él mismo al Bienaventurado con un ejército de cuatro divisiones, con diversas armas en sus manos y repleto de huestes de espíritus de múltiples formas. Aquellas huestes de espíritus, realizando diversas transformaciones y gritando: «¡Atrapadlo! ¡Matadlo!», parecían abalanzarse sobre el Bienaventurado; sin embargo, al igual que moscas sobre una bola de hierro fundido, no fueron capaces de acercarse al Bienaventurado. A pesar de esto, a diferencia de Mara, que se retiró en el momento de llegar al Trono de la Iluminación, ellos no se retiraron y causaron disturbios durante media noche. Al no ser capaz de perturbar al Bienaventurado ni siquiera con la exhibición de diversos terrores durante media noche, Āḷavaka pensó: «¿Qué tal si lanzo mi arma de tela, que es invencible por cualquiera?». จตฺตาริ กิร อาวุธานิ โลเก เสฏฺฐานิ – สกฺกสฺส วชิราวุธํ, เวสฺสวณสฺส คทาวุธํ, ยมสฺส นยนาวุธํ, อาฬวกสฺส ทุสฺสาวุธนฺติ. ยทิ หิ สกฺโก กุทฺโธ วชิราวุธํ สิเนรุมตฺถเก ปหเรยฺย อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺสาธิกโยชนสตสหสฺสํ สิเนรุํ วินิวิชฺฌิตฺวา เหฏฺฐโต คจฺเฉยฺย. เวสฺสวณสฺส ปุถุชฺชนกาเล วิสฺสชฺชิตคทา พหูนํ ยกฺขสหสฺสานํ สีสํ ปาเตตฺวา ปุน หตฺถปาสํ อาคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. ยเมน กุทฺเธน นยนาวุเธน โอโลกิตมตฺเต อเนกานิ กุมฺภณฺฑสหสฺสานิ ตตฺตกปาเล ติลา วิย วิปฺผุรนฺตานิ วินสฺสนฺติ. อาฬวโก กุทฺโธ สเจ อากาเส ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย, ทฺวาทส วสฺสานิ เทโว น วสฺเสยฺย. สเจ ปถวิยํ มุญฺเจยฺย, สพฺพรุกฺขติณาทีนิ สุสฺสิตฺวา ทฺวาทสวสฺสนฺตรํ น ปุน รุเหยฺยุํ. สเจ สมุทฺเท มุญฺเจยฺย, ตตฺตกปาเล อุทกพินฺทุ วิย สพฺพมุทกํ สุสฺเสยฺย. สเจ สิเนรุสทิเสปิ ปพฺพเต มุญฺเจยฺย, ขณฺฑาขณฺฑํ หุตฺวา วิกิเรยฺย. โส เอวํ มหานุภาวํ ทุสฺสาวุธํ อุตฺตรียกตํ มุญฺจิตฺวา อคฺคเหสิ[Pg.220]. เยภุยฺเยน ทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตา เวเคน สนฺนิปตึสุ – ‘‘อชฺช ภควา อาฬวกํ ทเมสฺสติ, ตตฺถ ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ. ยุทฺธทสฺสนกามาปิ เทวตา สนฺนิปตึสุ. เอวํ สกลมฺปิ อากาสํ เทวตาหิ ปุริปุณฺณมโหสิ. Se dice que hay cuatro armas supremas en el mundo: el rayo de Sakka, el mazo de Vessavaṇa, el arma de la mirada de Yama y el arma de tela de Āḷavaka. Si Sakka, enfurecido, golpeara con su rayo la cima del monte Sineru, atravesaría el Sineru a lo largo de ciento sesenta y ocho mil leguas y saldría por debajo. El mazo lanzado por Vessavaṇa en su época de mundano, tras abatir las cabezas de muchos miles de yakkhas, regresaba de nuevo a su mano. Cuando Yama, enfurecido, mira con el arma de su mirada, miles de kumbhaṇḍas perecen, retorciéndose como semillas de sésamo en una sartén caliente. Si Āḷavaka, enfurecido, lanzara su arma de tela al cielo, no llovería durante doce años. Si la lanzara a la tierra, todos los árboles y hierbas se secarían y no volverían a crecer en doce años. Si la lanzara al océano, toda el agua se secaría como una gota en una sartén caliente. Si la lanzara contra una montaña, incluso una como el Sineru, se dispersaría en pedazos. Él se despojó de su manto superior y tomó su arma de tela de gran poder. La mayoría de las deidades de los diez mil sistemas de mundos se reunieron rápidamente, pensando: «Hoy el Bienaventurado domará a Āḷavaka; escucharemos el Dhamma allí». También se reunieron las deidades que deseaban ver la contienda. Así, todo el cielo quedó completamente lleno de deidades. อถ อาฬวโก ภควโต สมีเป อุปรูปริ วิจริตฺวา วตฺถาวุธํ มุญฺจิ. ตํ อสนิวิจกฺกํ วิย อากาเส เภรวสทฺทํ กโรนฺตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ ภควนฺตํ ปตฺวา ยกฺขสฺส มานมทฺทนตฺถํ ปาทมุญฺฉนโจฬกํ หุตฺวา ปาทมูเล นิปติ. อาฬวโก ตํ ทิสฺวา ฉินฺนวิสาโณ วิย อุสโภ, อุทฺธฏทาโฐ วิย สปฺโป, นิตฺเตโช นิมฺมโท นิปติตมานทฺธโช หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ทุสฺสาวุธมฺปิ สมณํ นภิโภสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? อิทํ การณํ, เมตฺตาวิหารยุตฺโต สมโณ, หนฺท นํ โรเสตฺวา เมตฺตาย วิโยเชมีติ. อิมินา สมฺพนฺเธเนตํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อาฬวโก ยกฺโข เยน ภควา…เป… นิกฺขม สมณา’’ติ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – กสฺมา มยา อนนุญฺญาโต มม ภวนํ ปวิสิตฺวา ฆรสามิโก วิย อิตฺถาคารสฺส มชฺเฌ นิสินฺโนสิ, นนุ อยุตฺตเมตํ สมณสฺส ยทิทํ อทินฺนปฏิโภโค อิตฺถิสํสคฺโค จ, ตสฺมา ยทิ ตฺวํ สมณธมฺเม ฐิโต, นิกฺขม สมณาติ. เอเก ปน ‘‘เอตานิ อญฺญานิ จ ผรุสวจนานิ วตฺวา เอวายํ เอตทโวจา’’ติ ภณนฺติ. Entonces Āḷavaka, habiéndose movido de un lado a otro por encima y cerca del Bienaventurado, lanzó su arma de tela. Esta, como un disco de rayo, emitiendo un sonido aterrador en el cielo, humeando y ardiendo, al alcanzar al Bienaventurado, se convirtió en un paño para limpiar los pies con el fin de aplastar el orgullo del yakkha y cayó a sus pies. Al ver esto, Āḷavaka, como un toro con los cuernos rotos, como una serpiente con los colmillos arrancados, despojado de su poder y de su embriaguez de orgullo, con su estandarte de vanidad caído, pensó: «Incluso mi arma de tela no pudo vencer al asceta, ¿cuál será la razón?». [Y comprendió:] «Esta es la razón: el asceta mora en el amor universal (metta). ¡Ea! Provocaré su ira y lo apartaré de su amor universal». Relacionado con este contexto se dijo: «Entonces el yakkha Āḷavaka se acercó a donde estaba el Bienaventurado... [y dijo:] “Sal, asceta”». Aquí, la intención es esta: «¿Por qué, sin mi permiso, has entrado en mi morada y te has sentado en medio del harén como si fueras el señor de la casa? ¿No es inapropiado para un asceta disfrutar de lo que no le ha sido dado y asociarse con mujeres? Por lo tanto, si te mantienes firme en el deber de un asceta, ¡sal, asceta!». Otros, sin embargo, dicen que pronunció esto después de haber dicho estas y otras palabras ásperas. อถ ภควา ‘‘ยสฺมา ถทฺโธ ปฏิถทฺธภาเวน วิเนตุํ น สกฺกา, โส หิ ปฏิถทฺธภาเว กริยมาเน เสยฺยถาปิ จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺส นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺย, โส ภิยฺโยโส มตฺตาย จณฺฑตโร อสฺส, เอวํ ถทฺธตโร โหติ, มุทุนา ปน โส สกฺกา วิเนตุ’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สาธาวุโส’’ติ ปิยวจเนน ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาธาวุโสติ ภควา นิกฺขมี’’ติ. Entonces el Bienaventurado, comprendiendo: «Puesto que a alguien obstinado no se le puede entrenar mediante la obstinación; pues si se aplica la obstinación, es tal como si se rompiera la vesícula biliar sobre la nariz de un perro feroz y este se volviera aún más feroz; de igual modo, [el yakkha] se volvería más obstinado. Pero mediante la gentileza es posible entrenarlo», aceptó sus palabras con expresión amable: «Muy bien, amigo», y salió. Por eso se dijo: «“Muy bien, amigo”, dijo el Bienaventurado y salió». ตโต อาฬวโก ‘‘สุวโจ วตายํ สมโณ เอกวจเนเนว นิกฺขนฺโต, เอวํ นาม นิกฺขเมตุํ สุขํ สมณํ อการเณเนวาหํ สกลรตฺตึ ยุทฺเธน อพฺภุยฺยาสิ’’นฺติ มุทุจิตฺโต หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ ‘‘อิทานิปิ น สกฺกา ชานิตุํ, กึ นุ โข สุวจตาย นิกฺขนฺโต, อุทาหุ โกเธน, หนฺท นํ วีมํสามี’’ติ. ตโต ‘‘ปวิส สมณา’’ติ อาห. อถ ‘‘สุวโจ’’ติ มุทุภูตจิตฺตววตฺถานกรณตฺถํ ปุนปิ ปิยวจนํ วทนฺโต สาธาวุโสติ ภควา ปาวิสิ. อาฬวโก ปุนปฺปุนํ ตเมว สุวจภาวํ วีมํสนฺโต [Pg.221] ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ‘‘นิกฺขม ปวิสา’’ติ อาห. ภควาปิ ตถา อกาสิ. ยทิ น กเรยฺย, ปกติยาปิ ถทฺธยกฺขสฺส จิตฺตํ ถทฺธตรํ หุตฺวา ธมฺมกถาย ภาชนํ น ภเวยฺย. ตสฺมา ยถา นาม มาตา โรทนฺตํ ปุตฺตกํ ยํ โส อิจฺฉติ, ตํ ทตฺวา วา กตฺวา วา สญฺญาเปติ, ตถา ภควา กิเลสโรทเนน โรทนฺตํ ยกฺขํ สญฺญาเปตุํ ยํ โส ภณติ, ตํ อกาสิ. ยถา จ ธาตี ถญฺญํ อปิวนฺตํ ทารกํ กิญฺจิ ทตฺวา อุปลาเฬตฺวา ปาเยติ, ตถา ภควา ยกฺขํ โลกุตฺตรธมฺมขีรํ ปาเยตุํ ตสฺส ปตฺถิตวจนกรเณน อุปลาเฬนฺโต เอวมกาสิ. ยถา จ ปุริโส ลาพุมฺหิ จตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺสพฺภนฺตรํ โสเธติ, เอวํ ภควา ยกฺขสฺส จิตฺเต โลกุตฺตรจตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺส อพฺภนฺตเร โกธมลํ โสเธตุํ ยาว ตติยํ นิกฺขมนปเวสนํ อกาสิ. Luego, Āḷavaka, con el corazón suavizado, pensó: «Ciertamente este asceta es dócil; salió con una sola palabra. Es realmente fácil hacer salir a un asceta así; sin motivo alguno lo oprimí con el combate durante toda la noche». Luego pensó de nuevo: «Aun ahora no es posible saberlo: ¿salió por docilidad o por ira? ¡Ea! Lo pondré a prueba». Entonces dijo: «Entra, asceta». Entonces el Bienaventurado, para confirmar que su mente se había suavizado y que era «dócil», hablando de nuevo con palabras amables, dijo: «Muy bien, amigo», y entró. Āḷavaka, probando una y otra vez esa misma docilidad, dijo por segunda y tercera vez: «Sal, entra». El Bienaventurado también lo hizo así. Si no lo hubiera hecho, la mente del yakkha, que por naturaleza era obstinada, se habría vuelto aún más rígida y no habría sido un receptáculo apto para una plática sobre el Dhamma. Por lo tanto, así como una madre apacigua a su hijo que llora dándole o haciendo lo que él desea, así el Bienaventurado, para apaciguar al yakkha que estaba «llorando» con el llanto de las impurezas (kilesas), hizo lo que él decía. Y así como una nodriza, dando algo a un niño que no quiere beber leche y halagándolo, hace que beba, así el Bienaventurado, para hacer que el yakkha bebiera la leche del Dhamma supramundano, lo halagó cumpliendo lo que él pedía. Y así como un hombre que desea llenar una calabaza con las cuatro delicias dulces limpia primero su interior, así el Bienaventurado, deseando llenar la mente del yakkha con las cuatro delicias supramundanas, realizó el acto de salir y entrar hasta por tercera vez para limpiar la mancha de la ira en su interior. อถ อาฬวโก ‘‘สุวโจ อยํ สมโณ, ‘นิกฺขมา’ติ วุตฺโต นิกฺขมติ, ‘ปวิสา’ติ วุตฺโต ปวิสติ, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ เอวเมวํ สกลรตฺตึ กิลเมตฺวา, ปาเท คเหตฺวา, ปารคงฺคาย ขิเปยฺย’’นฺติ ปาปกํ จิตํ อุปฺปาเทตฺวา จตุตฺถวารํ อาห – ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ‘‘เอวํ วุตฺเต ตทุตฺตรึ กรณียํ ปริเยสมาโน ปญฺหํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญิสฺสติ, ตํ ธมฺมกถาย มุขํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ นอิติ ปฏิกฺเขเป, โขอิติ อวธารเณ. อหนฺติ อตฺตนิทสฺสนํ, นฺติ เหตุวจนํ. เตเนตฺถ ‘‘ยสฺมา ตฺวํ เอวํ จินฺเตสิ, ตสฺมา อหํ อาวุโส เนว นิกฺขมิสฺสามิ, ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Entonces Āḷavaka, pensando: «Este asceta es dócil; cuando se le dice “sal”, sale; cuando se le dice “entra”, entra. ¿Qué tal si agoto a este asceta de esta misma manera durante toda la noche y luego, agarrándolo por los pies, lo lanzo al otro lado del Ganges?», y habiendo dado lugar a este pensamiento malvado, dijo por cuarta vez: «¡Sal, asceta!». Sabiendo esto, el Bienaventurado dijo: «No saldré, [amigo]». Sabiendo que: «Al decir esto, él, buscando qué más hacer, pensará que debe hacer una pregunta, y eso será la apertura para una enseñanza del Dhamma», dijo: «No saldré». En este pasaje, «na» indica rechazo, «kho» es enfático, «ahaṃ» es la referencia a sí mismo y «taṃ» es la palabra causal. Por lo tanto, el sentido debe entenderse así: «Puesto que piensas de ese modo, por eso, amigo, no saldré en absoluto; lo que tengas que hacer, hazlo». ตโต อาฬวโก ยสฺมา ปุพฺเพปิ อากาเสนาคมนเวลายํ ‘‘กึ นุ โข, เอตํ สุวณฺณวิมานํ, อุทาหุ รชตมณิวิมานานํ อญฺญตรํ, หนฺท นํ ปสฺสามา’’ติ เอวํ อตฺตโน วิมานํ อาคเต อิทฺธิมนฺเต ตาปสปริพฺพาชเก ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตุมสกฺโกนฺเต จิตฺตกฺเขปาทีหิ วิเหเฐติ. กถํ? อมนุสฺสา หิ ภึสนกรูปทสฺสเนน วา หทยวตฺถุปริมทฺทเนน วาติ ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตกฺเขปํ กโรนฺติ. อยํ ปน ยสฺมา ‘‘อิทฺธิมนฺโต ภึสนกรูปทสฺสเนน น ตสนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน อิทฺธิปฺปภาเวน สุขุมตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา, เตสํ อนฺโต ปวิสิตฺวา หทยวตฺถุํ ปริมทฺทติ, ตโต จิตฺตสนฺตติ น สณฺฐาติ, ตสฺสา อสณฺฐมานาย อุมฺมตฺตกา โหนฺติ [Pg.222] ขิตฺตจิตฺตา. เอวํ ขิตฺตจิตฺตานํ เอเตสํ อุรมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ เน คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปติ ‘‘มาสฺสุ เม ปุน เอวรูปา ภวนมาคมึสู’’ติ, ตสฺมา เต ปญฺเห สริตฺวา ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ อิทานิ เอวํ วิเหเฐยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘ปญฺหํ ตํ สมณา’’ติอาทิ. Entonces, puesto que anteriormente Āḷavaka, en el momento en que [ascetas] viajaban por el cielo, pensando: '¿Qué es esto? ¿Es esta una mansión de oro o una de plata y joyas? Vamos, veámosla', acosaba a los ascetas y errantes poseedores de poderes psíquicos que llegaban así a su propia mansión, cuando no podían responder a la pregunta que les formulaba, provocándoles locura mental y otros tormentos. ¿Cómo? Los seres no humanos provocan locura de dos maneras: bien mostrando una forma aterradora, o bien oprimiendo la base del corazón. Pero este yakkha, sabiendo que 'los poseedores de poderes no se aterran ante la visión de una forma espantosa', mediante su propio poder psíquico creaba un cuerpo sutil, entraba en ellos y oprimía la base del corazón; debido a eso, el flujo mental no se estabilizaba, y al no estabilizarse, se volvían dementes y con la mente trastornada. A estos, con la mente así trastornada, incluso les partía el pecho y, agarrándolos por los pies, los lanzaba al otro lado del Ganges, pensando: 'Que otros de esta clase no vuelvan jamás a mi morada'. Por lo tanto, recordando aquellas preguntas y pensando: 'Ahora acosaré de igual modo a este asceta', dijo: 'Esa pregunta, asceta', etc. กุโต ปนสฺส เต ปญฺหาติ? ตสฺส กิร มาตาปิตโร กสฺสปํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสิตฺวา อฏฺฐ ปญฺเห สวิสฺสชฺชเน อุคฺคเหสุํ. เต ทหรกาเล อาฬวกํ ปริยาปุณาเปสุํ. โส กาลจฺจเยน วิสฺสชฺชนํ สมฺมุสฺสิ. ตโต ‘‘อิเม ปญฺหาปิ มา วินสฺสนฺตู’’ติ สุวณฺณปฏฺเฏ ชาติหิงฺคุลเกน ลิขาเปตฺวา วิมาเน นิกฺขิปิ. เอวเมเต พุทฺธปญฺหา พุทฺธวิสยา เอว โหนฺติ. ภควา ตํ สุตฺวา ยสฺมา พุทฺธานํ ปริจฺจตฺตลาภนฺตราโย วา ชีวิตนฺตราโย วา สพฺพญฺญุตญฺญาณพฺยามปฺปภานํ ปฏิฆาโต วา น สกฺกา เกนจิ กาตุํ, ตสฺมา ตํ โลเก อสาธารณํ พุทฺธานุภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, อาวุโส, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก’’ติ. Pero, ¿de dónde obtuvo él esas preguntas? Se dice que sus padres, habiendo servido al Bienaventurado Kassapa, aprendieron ocho preguntas junto con sus respuestas. En su juventud, se las enseñaron a Āḷavaka. Con el paso del tiempo, él olvidó las respuestas. Entonces, pensando: 'Que no se pierdan también estas preguntas', hizo que las inscribieran en una lámina de oro con cinabrio y las depositó en su mansión. Así, estas preguntas búdicas son solo del dominio de los budas. El Bienaventurado, habiendo escuchado eso, y puesto que nadie puede causar a los budas un obstáculo en los beneficios renunciados, ni un peligro para su vida, ni un impedimento para el conocimiento omnisciente y su aura de una braza, mostrando ese poder búdico que es extraordinario en el mundo, dijo: 'Ciertamente no veo a nadie, amigo, en el mundo con sus devas'. ตตฺถ ‘‘สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณ’’นฺติอาทินา นเยน เอเตสํ ปทานํ อตฺถมตฺตทสฺสเนน สงฺเขโป วุตฺโต, น อนุสนฺธิโยชนากฺกเมน วิตฺถาโร. สฺวายํ วุจฺจติ – สเทวกวจเนน หิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพเทเวสุ คหิเตสุปิ เยสํ ตตฺถ สนฺนิปติเต เทวคเณ วิมติ อโหสิ ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี ปจฺจนีกสาโต ธมฺมเทสฺสี กุรุรกมฺมนฺโต, กึ นุ โข, โสปิสฺส จิตฺตกฺเขปาทีนิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สมารเก’’ติ อาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกจกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ กโรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ โสปิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สพฺรหฺมเก’’ติ อาห. อถ เยสํ อโหสิ ‘‘ปุถุ สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา ปจฺจามิตฺตา มนฺตาทิพลสมนฺนาคตา, กึ เตปิ น กเรยฺยุ’’นฺติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐฏฺฐาเนสุ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สเทวมนุสฺสายาติ วจเนน [Pg.223] สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสเนว เสสสตฺตโลเกปิ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสสีติ เอวเมตฺถ อนุสนฺธิโยชนากฺกโม เวทิตพฺโพ. En ese pasaje, mediante el término 'con sus devas' se incluye a los devas de los cinco planos de la esfera del deseo, y así sucesivamente; se ha expuesto un resumen mostrando únicamente el significado de estos términos, pero no una explicación detallada siguiendo el orden de la conexión. Esta se explica así: mediante el término 'con sus devas', al delimitar a los superiores, se incluyen todos los devas. Sin embargo, en esa multitud de devas que se había reunido allí, algunos tuvieron la duda: 'Māra es de gran poder, señor de las seis esferas de deseo, el que ejerce dominio, opositor, enemigo del Dhamma y de acciones crueles. ¿Acaso no podría él provocarle locura mental y otros tormentos?'. Para disipar la duda de estos, dijo: 'con Māra'. Luego, para quienes pensaron: 'Brahmā es de gran poder; con un solo dedo proyecta luz en mil sistemas de mundos; con dos... (p.)... con diez dedos en diez mil sistemas de mundos, y experimenta la insuperable felicidad de las realizaciones de los jhānas. ¿Acaso no podría él hacerlo?', para disipar la duda de estos, dijo: 'con Brahmā'. Después, para quienes pensaron: 'Hay muchos ascetas y brahmanes opuestos a la Enseñanza, enemigos, dotados del poder de los mantras y otras fuerzas. ¿Acaso no podrían ellos hacerlo?', para disipar la duda de estos, dijo: 'en esta generación con sus ascetas y brahmanes'. Habiendo mostrado así la inexistencia de alguien en posiciones superiores, ahora, con la expresión 'con sus devas y humanos', refiriéndose a los devas por convención y al resto de los seres humanos, mediante la mención de los superiores mostró la inexistencia de cualquier otro en el resto del mundo de los seres; de esta manera debe entenderse aquí el orden de la conexión. เอวํ ภควา ตสฺส พาธนจิตฺตํ ปฏิเสเธตฺวา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห ‘‘อปิจ ตฺวํ, อาวุโส, ปุจฺฉ ยทากงฺขสี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปุจฺฉ, ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ ยํ อากงฺขสิ, เต สพฺพํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวกมหาสาวเกหิ. เต หิ ‘‘ปุจฺฉาวุโส สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน ‘‘ปุจฺฉาวุโส ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗, ๒๔๖) วา, Así, el Bienaventurado, habiendo rechazado su intención de dañarlo y alentándolo a formular la pregunta, dijo: 'Además, amigo, pregunta lo que desees'. Este es el significado: pregunta si lo deseas, no es una carga para mí responder a la pregunta. O bien: 'Pregunta lo que desees, que yo te responderé todo', así extendió la invitación de un omnisciente, la cual no es compartida por los paccekabuddhas, los discípulos principales ni los grandes discípulos. Pues ellos dicen: 'Pregunta, amigo, y habiendo escuchado, lo sabremos'. Pero los budas dicen: 'Pregunta, amigo, lo que desees', o bien: ‘‘ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสี’’ติ วา. (ที. นิ. ๒.๓๕๖); 'Pregúntame, Vāsava, cualquier cuestión que tengas en mente' (DN II 275); ‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ; กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ วา. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) – 'Cualquier duda que tenga Bāvari, o tú, o todos los demás, tienen permiso, pregunten lo que sea que deseen en su mente' (Sn 1030). เอวมาทินา นเยน เทวมนุสฺสานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอวํ ปวารณํ ปวาเรยฺย, โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ วตฺตมาโนปิ – De esta y otras maneras extienden a los devas y humanos la invitación de un omnisciente. Y esto no es sorprendente que el Bienaventurado, habiendo alcanzado el estado de buda, extienda tal invitación; pues incluso cuando estaba en el estado de bodhisatta, poseyendo un conocimiento parcial, hizo lo mismo. Así, en el tiempo en que fue Sarabhaṅga, fue solicitado por los rishis de esta manera: ‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหิ, ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา; โกณฺฑญฺญ เอโส มนุเชสุ ธมฺโม, ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐) – 'Koṇḍañña, explica las preguntas; los rishis de buena conducta te lo suplican. Koṇḍañña, esta es la norma entre los hombres: que sobre el mayor recae esta carga'. เอวํ อิสีหิ ยาจิโต – Así solicitado por los rishis: ‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต, ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ; อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ, ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. – 'Tienen permiso, pregunten, señores, cualquier pregunta que deseen en su mente. Pues yo les explicaré cada una de ellas, habiendo conocido por mí mismo este mundo y el siguiente'. เอวํ [Pg.224] สรภงฺคกาเล สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีเป ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา ชาติยา สตฺตวสฺสิโก รถิกาย ปํสุกีฬิกํ กีฬนฺโต สุจิรเตน พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ – Así, tanto en el tiempo de Sarabhaṅga como en el Sambhava Jātaka, después de haber recorrido todo Jambudīpa tres veces sin encontrar a nadie capaz de resolver las preguntas, [el brahmán Sucirata] le preguntó al Bodhisatta, quien a la edad de siete años jugaba en el polvo del camino: ‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา; ราชา จ โข นํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒) – «Ciertamente te lo explicaré, tal como lo haría un experto; el rey lo conocerá, ya sea que actúe en consecuencia o no». เอวํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. เอวํ ภควตา อาฬวกสฺส สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อถ โข อาฬวโก ยกฺโข ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘กึ สูธ วิตฺต’’นฺติ. De esta manera, el Bienaventurado extendió la invitación de un omnisciente. Habiendo el Bienaventurado extendido la invitación de un omnisciente a Āḷavaka, entonces el yakkha Āḷavaka se dirigió al Bienaventurado con un verso: «¿Qué es aquí el mejor tesoro de una persona?». ๑๘๓. ตตฺถ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. สูติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. วิตฺตนฺติ วิทติ, ปีตึ กโรตีติ วิตฺตํ, ธนสฺเสตํ อธิวจนํ. สุจิณฺณนฺติ สุกตํ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกํ สาตํ. อาวหาตีติ อาวหติ, อาเนติ, เทติ, อปฺเปตีติ วุตฺตํ โหติ หเวติ ทฬฺหตฺเถ นิปาโต. สาทุตรนฺติ อติสเยน สาทุํ. ‘‘สาธุตร’’นฺติปิ ปาโฐ. รสานนฺติ รสสญฺญิตานํ ธมฺมานํ. กถนฺติ เกน ปกาเรน, กถํชีวิโน ชีวิตํ กถํชีวิชีวิตํ, คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน สานุนาสิกํ วุจฺจติ. ‘‘กถํชีวึ ชีวต’’นฺติ วา ปาโฐ. ตสฺส ชีวนฺตานํ กถํชีวินฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. เอวมิมาย คาถาย ‘‘กึ สุ อิธ โลเก ปุริสสฺส วิตฺตํ เสฏฺฐํ, กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ, กึ รสานํ สาทุตรํ, กถํชีวิโน ชีวิตํ เสฏฺฐมาหู’’ติ อิเม จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ. 183. Allí, «kiṃ» es una palabra interrogativa. «su» es una partícula indeclinable que sirve meramente para completar el verso. «Idha» significa en este mundo. «Vittaṃ» se refiere a lo que produce deleite o satisfacción; es un sinónimo de riqueza (dhana). «Suciṇṇanti» significa bien practicado o bien hecho. «Sukhaṃ» significa placer físico y mental. «Āvahāti» significa que trae, conduce, otorga o proporciona. «Have» es una partícula indeclinable en sentido enfático. «Sādutaraṃ» significa extremadamente dulce; también existe la variante «sādhutaraṃ» (más excelente). «Rasānaṃ» se refiere a los estados conocidos como sabores. «Kathaṃ» significa ¿de qué manera? «Kathaṃjīvino jīvitaṃ» significa «¿cómo es la vida de aquel que vive así?»; se usa la forma nasalizada para facilitar la composición del verso. También existe la variante «kathaṃjīviṃ jīvataṃ», que significa «de los que viven, ¿quién vive mejor?». El resto de este pasaje es claro. Así, con este verso, él plantea estas cuatro preguntas: «¿Qué es en este mundo el mejor tesoro de un hombre? ¿Qué, bien practicado, trae felicidad? ¿Qué es realmente el más dulce de los sabores? ¿De quién dicen los sabios que su vida es la mejor?». ๑๘๔. อถสฺส ภควา กสฺสปทสพเลน วิสฺสชฺชิตนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘สทฺธีธ วิตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ยถา หิรญฺญสุวณฺณาทิ วิตฺตํ อุปโภคปริโภคสุขํ อาวหติ, ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, ทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, มุตฺตาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ, โลกสนฺถุติญฺจ อาวหติ, เอวํ โลกิยโลกุตฺตรา สทฺธาปิ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรวิปากสุขมาวหติ, สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนานํ ชาติชราทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, คุณทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ. 184. Entonces, el Bienaventurado, respondiéndole de la misma manera en que el Buda Kassapa, poseedor de los diez poderes, lo había hecho, pronunció este verso: «La fe es aquí el mejor tesoro de un hombre». Aquí, así como las riquezas como el oro y la plata traen la felicidad del uso y el disfrute, disipan sufrimientos como el hambre y la sed, alivian la pobreza, son el medio para obtener gemas preciosas como perlas y traen el aprecio del mundo; de la misma manera, la fe mundana y supramundana, según corresponda, trae la felicidad resultante mundana y supramundana; para aquellos que practican con la fe como su guía, impide el sufrimiento del nacimiento, la vejez y demás, alivia la pobreza de cualidades excelentes y sirve como causa para obtener las gemas de los factores de la iluminación. ‘‘สทฺโธ [Pg.225] สีเลน สมฺปนฺโน, ยโส โภคสมปฺปิโต; ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๓) – «Aquel que tiene fe y está dotado de virtud, que posee fama y riqueza, en cualquier región que frecuente, allí mismo es honrado». วจนโต โลกสนฺถุติญฺจ อาวหตีติ กตฺวา ‘‘วิตฺต’’นฺติ วุตฺตา. ยสฺมา ปเนตํ สทฺธาวิตฺตํ อนุคามิกํ อนญฺญสาธารณํ สพฺพสมฺปตฺติเหตุ, โลกิยสฺส หิรญฺญสุวณฺณาทิวิตฺตสฺสาปิ นิทานํ. สทฺโธเยว หิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา วิตฺตํ อธิคจฺฉติ, อสฺสทฺธสฺส ปน วิตฺตํ ยาวเทว อนตฺถาย โหติ, ตสฺมา ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปุริสสฺสาติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทเทสนา; ตสฺมา น เกวลํ ปุริสสฺส, อิตฺถิอาทีนมฺปิ สทฺธาวิตฺตเมว เสฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. Debido a esta declaración, se dice que trae el aprecio del mundo y por eso se llama «tesoro». Dado que este tesoro de la fe es algo que sigue a uno, que no es compartido por otros y es la causa de toda prosperidad, es también la fuente de las riquezas mundanas como el oro y la plata. Pues es solo la persona con fe quien, realizando actos meritorios como la generosidad, adquiere riquezas, mientras que para alguien sin fe, la riqueza solo sirve para su perjuicio; por lo tanto, se dice que es «lo mejor». La expresión «de un hombre» (purisassa) es una enseñanza que destaca lo superior, pero debe entenderse que el tesoro de la fe es lo mejor no solo para un hombre, sino también para una mujer y otros. ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม, ทานสีลภาวนาธมฺโม วา. สุจิณฺโณติ สุกโต สุจริโต. สุขมาวหาตีติ โสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลาทีนํ วิย มนุสฺสสุขํ, สกฺกาทีนํ วิย ทิพฺพสุขํ, ปริโยสาเน จ มหาปทุมาทีนํ วิย นิพฺพานสุขญฺจ อาวหตีติ. «Dhamma» se refiere al Dhamma de los diez senderos de acción saludable, o al Dhamma de la generosidad, la virtud y el desarrollo meditativo. «Suciṇṇo» significa bien hecho, bien practicado. «Trae felicidad» significa que trae la felicidad humana, como la de Soṇa, el hijo del banquero, o la de Raṭṭhapāla y otros; la felicidad celestial, como la de Sakka y otros; y finalmente la felicidad del Nibbāna, como en el caso de Mahāpaduma y otros. สจฺจนฺติ อยํ สจฺจสทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ – ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๒๔) วาจาสจฺเจ. ‘‘สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓) วิรติสจฺเจ. ‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๑) ทิฏฺฐิสจฺเจ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, พฺราหฺมณสจฺจานี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๘๕) พฺราหฺมณสจฺเจ. ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๐) ปรมตฺถสจฺเจ. ‘‘จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๑๖) อริยสจฺเจ. อิธ ปน ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, วิรติสจฺจํ วา อพฺภนฺตรํ กตฺวา วาจาสจฺจํ อธิปฺเปตํ, ยสฺสานุภาเวน อุทกาทีนิ วเส วตฺเตนฺติ ชาติชรามรณปารํ ตรนฺติ. ยถาห – «Sacca» (Verdad): esta palabra «sacca» aparece con muchos significados. Por ejemplo: en «que diga la verdad y no se enoje», se refiere a la veracidad en el habla; en «ascetas y brahmanes establecidos en la verdad», se refiere a la verdad de la abstención; en «¿por qué proclaman diversas verdades aquellos que dicen ser expertos?», se refiere a la verdad de las opiniones; en «monjes, hay estas cuatro verdades de los brahmanes», se refiere a las verdades brahmánicas; en «pues la verdad es una, no hay una segunda», se refiere a la verdad suprema; y en «de las cuatro verdades, ¿cuántas son saludables?», se refiere a las Nobles Verdades. Pero aquí, se refiere a la palabra veraz, incluyendo internamente el Nibbāna como verdad suprema o la verdad como abstención, por cuyo poder uno puede controlar el agua y otras cosas, y cruzar más allá del nacimiento, la vejez y la muerte. Como se ha dicho: ‘‘สจฺเจน วาเจนุทกมฺปิ ธาวติ, วิสมฺปิ สจฺเจน หนนฺติ ปณฺฑิตา; สจฺเจน เทโว ถนยํ ปวสฺสติ, สจฺเจ ฐิตา นิพฺพุตึ ปตฺถยนฺติ. «Por una palabra de verdad, incluso el agua corre; por la verdad, los sabios destruyen incluso el veneno; por la verdad, el cielo truena y llueve; establecidos en la verdad, aspiran al Nibbāna». ‘‘เย [Pg.226] เกจิเม อตฺถิ รสา ปถพฺยา, สจฺจํ เตสํ สาทุตรํ รสานํ; สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จ, ตรนฺติ ชาติมรณสฺส ปาร’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓); «De todos los sabores que existen en la tierra, la verdad es el más dulce de todos ellos; establecidos en la verdad, los ascetas y brahmanes cruzan a la otra orilla del nacimiento y la muerte». สาทุตรนฺติ มธุรตรํ, ปณีตตรํ. รสานนฺติ เย อิเม ‘‘มูลรโส, ขนฺธรโส’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๒๘-๖๓๐) นเยน สายนียธมฺมา, เย จิเม ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สพฺพํ ผลรสํ (มหาว. ๓๐๐) อรสรูโป ภวํ โคตโม, เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา, สทฺทรสา (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๓), อนาปตฺติ รสรเส (ปาจิ. ๖๐๗-๖๐๙), อยํ ธมฺมวินโย เอกรโส วิมุตฺติรโส (อ. นิ. ๘.๑๙; จูฬว. ๓๘๕), ภาคี วา ภควา อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺสา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๔๙; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) นเยน วาจารสูปวชฺชา อวเสสพฺยญฺชนาทโย ธมฺมา ‘‘รสา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ รสานํ สจฺจํ หเว สาทุตรํ สจฺจเมว สาทุตรํ, สาธุตรํ วา เสฏฺฐตรํ, อุตฺตมตรํ. มูลรสาทโย หิ สรีรํ อุปพฺรูเหนฺติ, สํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ. สจฺจรเส วิรติสจฺจวาจาสจฺจรสา สมถวิปสฺสนาทีหิ จิตฺตมุปพฺรูเหนฺติ, อสํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ, วิมุตฺติรโส ปรมตฺถสจฺจรสปริภาวิตตฺตา สาทุ, อตฺถรสธมฺมรสา จ ตทธิคมูปายภูตํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ นิสฺสาย ปวตฺติโตติ. ‘El más dulce’ significa el más sabroso, el más sublime. Respecto a ‘de los sabores’, se refiere a aquellas naturalezas que pueden ser saboreadas, tales como el ‘sabor de las raíces, el sabor de los tallos’, etc. Además, se denominan ‘sabores’ a fenómenos como el sabor de las palabras y otros elementos, excluyendo los sonidos burdos, de acuerdo con pasajes como: ‘Permito, monjes, todos los sabores de frutas’, ‘el Venerable Gotama carece de sabor’, ‘aquellos que son sabores de las formas, sabores de los sonidos’, ‘no hay ofensa en los sabores puros’, ‘este Dhamma y Disciplina tiene un solo sabor, el sabor de la liberación’, o ‘el Bienaventurado participa del sabor del significado y del sabor del Dhamma’. De entre todos estos sabores, la verdad es ciertamente el más dulce; solo la verdad es lo más dulce, lo mejor o lo más excelente. Pues los sabores de las raíces y otros similares nutren el cuerpo y conducen a un placer mundano propenso a las impurezas. En cambio, en el sabor de la verdad, el sabor de la abstinencia y de la palabra veraz nutren la mente mediante la tranquilidad y la visión cabal, conduciendo a una felicidad libre de impurezas. El sabor de la liberación es dulce por estar impregnado del sabor de la verdad suprema; y el sabor del significado y el sabor del Dhamma son dulces porque surgen dependiendo del significado y del Dhamma, que son los medios para alcanzar dicha liberación. ปญฺญาชีวินฺติ เอตฺถ ปน ยฺวายํ อนฺเธกจกฺขุทฺวิจกฺขุเกสุ ทฺวิจกฺขุปุคฺคโล คหฏฺโฐ วา กมฺมนฺตานุฏฺฐานสรณคมนทานสํวิภาคสีลสมาทานอุโปสถกมฺมาทิคหฏฺฐปฏิปทํ, ปพฺพชิโต วา อวิปฺปฏิสารกรสีลสงฺขาตํ ตทุตฺตริจิตฺตวิสุทฺธิอาทิเภทํ วา ปพฺพชิตปฏิปทํ ปญฺญาย อาราเธตฺวา ชีวติ, ตสฺส ปญฺญาชีวิโน ชีวิตํ, ตํ วา ปญฺญาชีวึ ชีวิตํ เสฏฺฐมาหูติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. En cuanto a ‘vivir por la sabiduría’, se refiere a aquel que, entre el ciego, el que tiene un solo ojo y el que tiene dos ojos, es una persona de dos ojos. Ya sea un laico que, mediante la sabiduría, cumple con la práctica laica de emprender tareas, tomar refugio, practicar la generosidad y el compartir, observar los preceptos y cumplir con los deberes del uposatha; o ya sea un renunciante que, mediante la sabiduría, cumple con la práctica monástica, caracterizada por la virtud que produce la ausencia de remordimiento y que se divide en niveles superiores como la purificación de la mente. Se dice que la vida de quien vive por la sabiduría —o la vida entre los que viven— es la mejor. Así debe entenderse el significado. ๑๘๕-๖. เอวํ ภควตา วิสฺสชฺชิเต จตฺตาโรปิ ปญฺเห สุตฺวา อตฺตมโน ยกฺโข อวเสเสปิ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ตรติ โอฆ’’นฺติ คาถมาห. อถสฺส ภควา ปุริมนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สทฺธาย ตรตี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ โย จตุพฺพิธํ โอฆํ ตรติ, โส สํสารณฺณวมฺปิ ตรติ, วฏฺฏทุกฺขมฺปิ อจฺเจติ, กิเลสมลาปิ ปริสุชฺฌติ, เอวํ [Pg.227] สนฺเตปิ ปน ยสฺมา อสฺสทฺโธ โอฆตรณํ อสทฺทหนฺโต น ปกฺขนฺทติ, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺเคน ปมตฺโต ตตฺเถว สตฺตวิสตฺตตาย สํสารณฺณวํ น ตรติ, กุสีโต ทุกฺขํ วิหรติ โวกิณฺโณ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, อปฺปญฺโญ สุทฺธิมคฺคํ อชานนฺโต น ปริสุชฺฌติ, ตสฺมา ตปฺปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา อยํ คาถา วุตฺตา. 185-6. Habiendo escuchado así las cuatro preguntas respondidas por el Bienaventurado, el yakkha, satisfecho, formuló las cuatro preguntas restantes, diciendo el verso: ‘¿Cómo se cruza la inundación?’. Entonces, el Bienaventurado, respondiéndole según el método anterior, pronunció el verso: ‘Por la fe se cruza la inundación’. Aquí, aunque aquel que cruza la cuádruple inundación también cruza el océano del saṃsāra, trasciende el sufrimiento de la ronda de renacimientos y se purifica de las manchas de las impurezas, el Bienaventurado pronunció este verso para mostrar los opuestos: pues quien carece de fe, al no creer en el cruce de la inundación, no se lanza a ello; quien es negligente, al liberar su mente hacia los cinco hilos del placer sensorial, se apega a ellos con avidez y no cruza el océano del saṃsāra; quien es perezoso vive en el sufrimiento, mezclado con estados perjudiciales; y quien carece de sabiduría, al no conocer el camino a la purificación, no se purifica. เอวํ วุตฺตาย เจตาย ยสฺมา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานํ สทฺธินฺทฺริยํ, ตสฺมา ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ อิมินา ปเทน ทิฏฺโฐฆตรณํ โสตาปตฺติมคฺคํ โสตาปนฺนญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน โสตาปนฺโน กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สาตจฺจกิริยาสงฺขาเตน อปฺปมาเทน สมนฺนาคโต ทุติยมคฺคํ อาราเธตฺวา ฐเปตฺวา สกิเทว อิมํ โลกํ อาคมนมตฺตํ อวเสสํ โสตาปตฺติมคฺเคน อติณฺณํ ภโวฆวตฺถุํ สํสารณฺณวํ ตรติ, ตสฺมา ‘‘อปฺปมาเทน อณฺณว’’นฺติ อิมินา ปเทน ภโวฆตรณํ สกทาคามิมคฺคํ สกทาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา สกทาคามี วีริเยน ตติยมคฺคํ อาราเธตฺวา สกทาคามิมคฺเคน อนตีตํ กาโมฆวตฺถุํ; กาโมฆสญฺญิตญฺจ กามทุกฺขมจฺเจติ, ตสฺมา ‘‘วีริเยน ทุกฺขมจฺเจตี’’ติ อิมินา ปเทน กาโมฆตรณํ อนาคามิมคฺคํ อนาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน อนาคามี วิคตกามปงฺกตาย ปริสุทฺธาย ปญฺญาย เอกนฺตปริสุทฺธํ จตุตฺถมคฺคปญฺญํ อาราเธตฺวา อนาคามิมคฺเคน อปฺปหีนํ อวิชฺชาสงฺขาตํ ปรมมลํ ปชหติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ อิมินา ปเทน อวิชฺโชฆตรณํ อรหตฺตมคฺคํ อรหนฺตญฺจ ปกาเสติ. อิมาย จ อรหตฺตนิกูเฏน กถิตาย คาถาย ปริโยสาเน ยกฺโข โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. Habiendo dicho esto, dado que la facultad de la fe es la base inmediata para el factor de la entrada en la corriente, con las palabras ‘por la fe se cruza la inundación’ el Buda revela el camino de la entrada en la corriente, que cruza la inundación de los puntos de vista, y al que entra en la corriente. Puesto que el que ha entrado en la corriente, poseyendo diligencia —entendida como la práctica constante en el desarrollo de estados saludables— alcanza el segundo camino y cruza el resto del océano del saṃsāra (la inundación de la existencia que no fue cruzada por el primer camino), quedando solo un retorno más a este mundo, con las palabras ‘por la diligencia se cruza el océano’ revela el camino del que retorna una vez y al que retorna una vez. Dado que el que retorna una vez, mediante el esfuerzo, alcanza el tercer camino y trasciende la base de la inundación de los deseos sensoriales y el sufrimiento de los sentidos que no fue superado por el segundo camino, con las palabras ‘por el esfuerzo se trasciende el sufrimiento’ revela el camino del que no retorna y al que no retorna. Y puesto que el que no retorna, mediante una sabiduría purificada por la ausencia del fango de los deseos, alcanza la sabiduría totalmente pura del cuarto camino y abandona la mancha suprema conocida como ignorancia, con las palabras ‘por la sabiduría se purifica’ revela el camino del arahant y al arahant. Al concluir este verso, que culmina en el estado de arahant, el yakkha se estableció en el fruto de la entrada en la corriente. ๑๘๗. อิทานิ ตเมว ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปญฺญาปทํ คเหตฺวา อตฺตโน ปฏิภาเนน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทคาถมาห. ตตฺถ กถํ สูติ สพฺพตฺเถว อตฺถยุตฺติปุจฺฉา โหติ. อยญฺหิ ปญฺญาทิอตฺถํ ญตฺวา ตสฺส ยุตฺตึ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ กาย ยุตฺติยา เกน การเณน ปญฺญํ ลภตี’’ติ. เอส นโย ธนาทีสุ. 187. Ahora, tomando el término ‘sabiduría’ mencionado en ‘por la sabiduría se purifica’, y deseando preguntar sobre un tema que mezcla lo mundano y lo ultramundano según su propio ingenio, pronunció este verso de seis líneas: ‘¿Cómo se obtiene la sabiduría?’. En este contexto, ‘¿cómo?’ representa en todos los casos una pregunta sobre los medios para alcanzar un beneficio. Pues habiendo conocido el beneficio de la sabiduría y demás, pregunta por su lógica: ‘¿Por qué medio, por qué causa se obtiene la sabiduría?’. Este mismo método se aplica a la riqueza y otros términos. ๑๘๘. อถสฺส [Pg.228] ภควา จตูหิ การเณหิ ปญฺญาลาภํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺทหาโน’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – เยน ปุพฺพภาเค กายสุจริตาทิเภเทน, อปรภาเค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยเภเทน ธมฺเมน อรหนฺโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา นิพฺพานํ ปตฺตา, ตํ สทฺทหาโน อรหตํ ธมฺมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา โลกิยโลกุตฺตรํ ปญฺญํ ลภติ. ตญฺจ โข น สทฺธามตฺตเกเนว, ยสฺมา ปน สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ตสฺมา อุปสงฺกมนโต ปภุติ ยาว ธมฺมสฺสวเนน สุสฺสูสํ ลภติ. กิ วุตฺตํ โหติ – ตํ ธมฺมํ สทฺทหิตฺวาปิ อาจริยุปชฺฌาเย กาเลน อุปสงฺกมิตฺวา วตฺตกรเณน ปยิรุปาสิตฺวา ยทา ปยิรุปาสนาย อาราธิตจิตฺตา กิญฺจิ วตฺตุกามา โหนฺติ. อถ อธิคตาย โสตุกามตาย โสตํ โอทหิตฺวา สุณนฺโต ลภตีติ. เอวํ สุสูสมฺปิ จ สติอวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺโต สุภาสิตทุพฺภาสิตญฺญุตาย วิจกฺขโณ เอว ลภติ, น อิตโร. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ’’ติ. 188. Entonces el Bienaventurado, mostrando cómo se obtiene la sabiduría mediante cuatro causas, dijo el verso que comienza con "Tener fe". El significado es: aquel que tiene fe en el Dhamma de los Arahants —mediante el cual los Budas, los Budas Pacceka y los discípulos de los Budas alcanzaron el nibbāna, consistiendo en una etapa preliminar en la buena conducta corporal y demás, y en una etapa posterior en los treinta y siete factores que conducen a la iluminación—, obtiene la sabiduría tanto mundana como supramundana para alcanzar el nibbāna. Sin embargo, eso no se logra meramente por la fe; pues dado que "aquel que ha concebido fe se acerca a un maestro; al acercarse, le sirve; al servirle, presta oído; al prestar oído, escucha el Dhamma", por lo tanto, desde el momento de acercarse hasta la audición del Dhamma, uno obtiene el deseo de aprender. ¿Qué quiere decir esto? Que incluso habiendo tenido fe en ese Dhamma, uno se acerca a los maestros y preceptores en el momento oportuno, sirviéndoles mediante el cumplimiento de sus deberes. Cuando ellos están complacidos con su servicio y desean decir algo, entonces, debido al deseo de aprender que se ha adquirido, uno presta oído y, al escuchar, obtiene sabiduría. Pero incluso con el deseo de aprender, solo aquel que es diligente, por la presencia constante de la atención plena, y astuto, por ser capaz de distinguir entre lo que está bien dicho y mal dicho, la obtiene, y no otros. Por eso dijo: "siendo diligente y astuto". เอวํ ยสฺมา สทฺธาย ปญฺญาลาภสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, สุสฺสูสาย สกฺกจฺจํ ปญฺญาธิคมูปายํ สุณาติ, อปฺปมาเทน คหิตํ น สมฺมุสฺสติ, วิจกฺขณตาย อนูนาธิกํ อวิปรีตญฺจ คเหตฺวา วิตฺถาริกํ กโรติ. สุสฺสูสาย วา โอหิตโสโต ปญฺญาปฏิลาภเหตุํ ธมฺมํ สุณาติ, อปฺปมาเทน สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, วิจกฺขณตาย ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อถานุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺมาสฺส ภควา ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ ปุฏฺโฐ อิมานิ จตฺตาริ การณานิ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห – ‘‘สทฺทหาโน…เป… วิจกฺขโณ’’ติ. Así, es a través de la fe que uno practica el camino que conduce a la obtención de la sabiduría; a través del deseo de aprender que uno escucha con respeto el método para alcanzar la sabiduría; a través de la diligencia que uno no olvida lo que ha captado; y a través de la astucia que uno capta el significado sin deficiencia ni exceso, sin distorsión, y luego lo expande. O bien, a través del deseo de aprender, uno presta oído y escucha el Dhamma que es la causa para obtener la sabiduría; habiéndolo escuchado con diligencia, uno retiene el Dhamma en la mente; mediante la astucia, uno examina el significado de las enseñanzas que ha retenido y luego, gradualmente, realiza la verdad suprema. Por lo tanto, cuando el demonio Āḷavaka le preguntó: "¿Cómo se obtiene la sabiduría?", el Bienaventurado dijo este verso: "Tener fe... siendo diligente y astuto", mostrando estas cuatro causas. ๑๘๙. อิทานิ ตโต ปเร ตโย ปญฺเห วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘ปติรูปการี’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ เทสกาลาทีนิ อหาเปตฺวา โลกิยสฺส โลกุตฺตรสฺส วา ธนสฺส ปติรูปํ อธิคมูปายํ กโรตีติ ปติรูปการี. ธุรวาติ เจตสิกวีริยวเสน อนิกฺขิตฺตธุโร. อุฏฺฐาตาติ ‘‘โย จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญตี’’ติอาทินา (เถรคา. ๒๓๒; ที. นิ. ๓.๒๕๓) นเยน กายิกวีริยวเสน อุฏฺฐานสมฺปนฺโน อสิถิลปรกฺกโม. วินฺทเต [Pg.229] ธนนฺติ เอกมูสิกาย น จิรสฺเสว ทฺเวสตสหสฺสสงฺขํ จูฬนฺเตวาสี วิย โลกิยธนญฺจ, มหลฺลกมหาติสฺสตฺเถโร วิย โลกุตฺตรธนญฺจ ลภติ. โส หิ ‘‘ตีหิ อิริยาปเถหิ วิหริสฺสามี’’ติ วตฺตํ กตฺวา ถินมิทฺธาคมนเวลาย ปลาลจุมฺพฏกํ เตเมตฺวา, สีเส กตฺวา, คลปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ถินมิทฺธํ ปฏิพาเหนฺโต ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สจฺเจนาติ วจีสจฺเจนาปิ ‘‘สจฺจวาที ภูตวาที’’ติ, ปรมตฺถสจฺเจนาปิ ‘‘พุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ อริยสาวโก’’ติ เอวํ กิตฺตึ ปปฺโปติ. ททนฺติ ยํกิญฺจิ อิจฺฉิตปตฺถิตํ ททนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ, สมฺปาเทติ กโรตีติ อตฺโถ. ทุทฺททํ วา ททํ คนฺถติ, ทานมุเขน วา จตฺตาริปิ สงฺคหวตฺถูนิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เตหิ มิตฺตานิ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. 189. Ahora, respondiendo a las otras tres preguntas, el Bienaventurado pronunció este verso que comienza con "Hacer lo que es adecuado". Aquí, "hacer lo que es adecuado" significa que, sin descuidar el lugar, el tiempo y otras circunstancias, uno emplea los medios apropiados para alcanzar la riqueza mundana o supramundana. "Diligente en el deber" (dhuravā) significa que, mediante la energía mental, uno no abandona su responsabilidad. "Poseedor de iniciativa" (uṭṭhātā) se refiere a quien posee iniciativa mediante la energía física, sin relajar su esfuerzo, según el modo expresado: "No considera el frío ni el calor más que una brizna de hierba". "Encuentra riqueza" significa que uno obtiene riqueza mundana como aquel pequeño aprendiz que, con un solo ratón muerto, pronto ganó doscientas mil monedas, y uno obtiene riqueza supramundana como el Venerable Mahātissa el Mayor, quien hizo el voto: "Viviré en solo tres posturas". Cuando el sopor y la somnolencia lo invadían, los expulsaba humedeciendo un rollo de paja y poniéndolo sobre su cabeza, y entrando en el agua hasta el cuello. Después de doce años, alcanzó el estado de Arahant. "Por la veracidad" significa tanto por la verdad en el habla como alguien que "habla la verdad, habla hechos", como por la verdad suprema mediante la cual se alcanza renombre como "un Buda, un Buda Pacceka o un noble discípulo". "Dando" significa que al dar cualquier cosa que se desee o se necesite, uno se gana amigos, los atrae y los conserva. O bien, uno los gana dando lo que es difícil de dar, o bien, bajo el título de "dar", se incluyen las cuatro formas de atraer y sostener a un séquito (saṅgahavatthu). Lo que se quiere decir es que uno hace amigos de estas maneras. ๑๙๐. เอวํ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารเณน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกน นเยน จตฺตาโร ปญฺเห วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘กถํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปญฺหํ คหฏฺฐวเสน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ยสฺเสเต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส ‘‘สทฺทหาโน อรหต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตาย สพฺพกลฺยาณธมฺมุปฺปาทิกาย สทฺธาย สมนฺนาคตตฺตา สทฺธสฺส ฆรเมสิโน ฆราวาสํ ปญฺจ วา กามคุเณ เอสนฺตสฺส คเวสนฺตสฺส กามโภคิโน คหฏฺฐสฺส ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการํ สจฺจํ, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสปญฺญานาเมน วุตฺโต ธมฺโม, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตา ธีติ, ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปกาโร จาโค จาติ เอเต จตุโร ธมฺมา สนฺติ. ส เว เปจฺจ น โสจตีติ อิธโลกา ปรโลกํ คนฺตฺวา ส เว น โสจตีติ. 190. De este modo, habiendo respondido a cuatro preguntas de una manera común a los laicos y a los monásticos, combinando aspectos mundanos y supramundanos, ahora, al responder a esta quinta pregunta: "¿Cómo es que al partir uno no se aflige?", el Bienaventurado habló de estas cuatro cualidades desde el punto de vista de un laico: "Aquel que tiene estas...". El significado es: aquel que posee fe, porque tiene la fe que da origen a todas las buenas cualidades, como se indica aquí: "Tener fe en el Dhamma de los Arahants"; aquel laico buscador de la vida hogareña, porque es un jefe de hogar que disfruta de los placeres sensoriales y que busca un hogar o busca los cinco hilos de los placeres sensoriales. Un aspecto de la verdad fue declarado aquí: "Por la veracidad uno alcanza renombre". En el verso "Uno obtiene la sabiduría que consiste en el deseo de aprender", se mencionó el Dhamma bajo el nombre de "sabiduría del deseo de aprender". En la frase "diligente en el deber y con iniciativa", se mencionó la firmeza (dhiti) mediante las expresiones "ser diligente en el deber" y "tener iniciativa". Un aspecto de la generosidad (cāga) fue declarado aquí: "dando, uno se gana amigos". Así, aquel en quien existen estas cuatro cualidades no se aflige al partir: no se aflige cuando pasa de este mundo al mundo siguiente. ๑๙๑. เอวํ ภควา ปญฺจมมฺปิ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตํ ยกฺขํ โจเทนฺโต อาห – ‘‘อิงฺฆ อญฺเญปี’’ติ. ตตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อญฺเญปีติ อญฺเญปิ ธมฺเม ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ, อญฺเญปิ วา ปูรณาทโย สพฺพญฺญุปฏิญฺเญ ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ. ยทิ อมฺเหหิ ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา สจฺจา ภิยฺโย กิตฺติปฺปตฺติการณํ วา, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสนปญฺญาปเทเสน วุตฺตา ทมา ภิยฺโย [Pg.230] โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาปฏิลาภการณํ วา. ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา จาคา ภิยฺโย มิตฺตคนฺถนการณํ วา, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตาย มหาภารสหนฏฺเฐน อุสฺโสฬฺหีภาวปฺปตฺตาย วีริยสงฺขาตาย ขนฺตฺยา ภิยฺโย โลกิยโลกุตฺตรธนวินฺทนการณํ วา, ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อิเมเหว จตูหิ ธมฺเมหิ ภิยฺโย อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เปจฺจ อโสจนการณํ วา อิธ วิชฺชตีติ อยเมตฺถ สทฺธึ สงฺเขปโยชนาย อตฺถวณฺณนา. วิตฺถารโต ปน เอกเมกํ ปทํ อตฺถุทฺธารปทุทฺธารวณฺณนานเยหิ วิภชิตฺวา เวทิตพฺพา. 191. Así, el Bienaventurado, habiendo respondido también a la quinta pregunta, exhortando a ese yakkha, dijo: «¡Adelante, [pregunta] también a otros!». Aquí, «iṅgha» (adelante) es una partícula invariable en el sentido de exhortación. «Aññepīti» significa: pregunta a otros numerosos ascetas y brahmanes que practican el Dhamma, o bien, pregunta a otros numerosos ascetas y brahmanes que se proclaman omniscientes, como Pūraṇa [Kassapa] y otros. [Pregúntales] si existe en este mundo algún motivo superior para alcanzar la fama que la verdad, tal como se ha expuesto aquí en el pasaje «por la verdad se alcanza la fama»; o si hay un motivo superior para obtener la sabiduría mundana y supramundana que el autocontrol (dama), mencionado aquí bajo el término sabiduría de quien desea aprender en el pasaje «quien desea aprender obtiene sabiduría»; o si hay un motivo superior para vincular amistades que la generosidad (cāga), según se ha expuesto en el pasaje «dando se vinculan las amistades»; o si hay un motivo superior para obtener la riqueza mundana y supramundana que la paciencia (khanti), que aquí se define como la energía perseverante (vīriya) caracterizada por la capacidad de soportar grandes cargas y por el esfuerzo diligente emprendido en función de tal o cual beneficio, según se expresa en el pasaje «siendo diligente e industrioso»; o si, habiéndose expuesto así estas cuatro cualidades —«verdad, virtud (dhamma), firmeza y generosidad»— existe algún motivo superior para no afligirse tras la muerte, al pasar de este mundo al más allá. Esta es aquí la explicación del significado junto con una construcción sintáctica resumida. Sin embargo, en detalle, debe entenderse analizando cada término individualmente según los métodos de exégesis del significado y de los términos. ๑๙๒. เอวํ วุตฺเต ยกฺโข เยน สํสเยน อญฺเญ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส ปหีนตฺตา ‘‘กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ, ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ วตฺวา เยปิสฺส อปุจฺฉนการณํ น ชานนฺติ, เตปิ ชานาเปนฺโต ‘‘โยหํ อชฺช ปชานามิ, โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ อาห. ตตฺถ อชฺชาติ อชฺชาทึ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปชานามีติ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ชานามิ. โย อตฺโถติ เอตฺตาวตา ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ ทสฺเสติ สมฺปรายิโกติ อิมินา ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ เปจฺจ โสกาภาวกรํ สมฺปรายิกํ. อตฺโถติ จ การณสฺเสตํ อธิวจนํ. อยญฺหิ อตฺถสทฺโท ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑; ที. นิ. ๑.๒๕๕) ปาฐตฺเถ วตฺตติ. ‘‘อตฺโถ เม, คหปติ, หิรญฺญสุวณฺเณนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๕๐; ม. นิ. ๓.๒๕๘) กิจฺจตฺเถ ‘‘โหติ สีลวตํ อตฺโถ’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๑๑) วุฑฺฒิมฺหิ. ‘‘พหุชโน ภชเต อตฺถเหตู’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๘๙) ธเน. ‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๗.๖๖; สํ. นิ. ๑.๒๕๐; เถรคา. ๔๔๓) หิเต. ‘‘อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิต’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๙๒) การเณ. อิธ ปน การเณ. ตสฺมา ยํ ปญฺญาทิลาภาทีนํ การณํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ, ยญฺจ เปจฺจ โสกาภาวสฺส การณํ สมฺปรายิกํ, ตํ โยหํ อชฺช ภควตา วุตฺตนเยน สามํเยว ปชานามิ, โส กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ เอวเมตฺถ สงฺเขปโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 192. Dicho esto, el yakkha, habiendo abandonado toda duda por la cual pudiera preguntar a otros, dijo: «¿Cómo podría ahora preguntar a muchos ascetas y brahmanes?». Y para informar a aquellos que desconocían su razón para no preguntarles, dijo: «Hoy comprendo el propósito que pertenece a la vida futura». Aquí, «hoy» (ajja) tiene el sentido de «empezando desde hoy». «Comprendo» (pajānāmi) significa que lo conozco de la manera antes mencionada. Con las palabras «el propósito» (yo attho), muestra el beneficio perteneciente a la vida presente expuesto mediante el método de «quien desea aprender obtiene sabiduría», etc. Con el término «perteneciente a la vida futura» (samparāyiko), se refiere a lo que causa la ausencia de aflicción tras la muerte, mencionado como «estas cuatro cualidades». Y la palabra «attha» es un sinónimo de «causa» (kāraṇa). Pues este término «attha» se emplea en el sentido de texto o lectura en pasajes como «con su sentido (sātthaṃ) y su dicción»; en el sentido de necesidad o tarea en «tengo necesidad (attho), habitante de casa, de oro y plata»; en el sentido de prosperidad en «hay prosperidad (attho) para los virtuosos»; en el sentido de riqueza en «mucha gente se asocia por causa de la riqueza (atthahetu)»; en el sentido de beneficio en «practica para el beneficio (atthaṃ) de ambos»; y en el sentido de causa en «cuando surge una necesidad (atthe), [buscan] al sabio». Pero aquí se emplea en el sentido de causa. Por lo tanto, el significado debe entenderse brevemente así: «Esa causa para la obtención de la sabiduría y otros logros que pertenece a la vida presente, y esa causa para la ausencia de aflicción tras la muerte que pertenece a la vida futura, las comprendo hoy por mí mismo siguiendo el método expuesto por el Bienaventurado; por lo tanto, ¿cómo podría ahora preguntar a muchos ascetas y brahmanes?». ๑๙๓. เอวํ [Pg.231] ยกฺโข ‘‘ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ วตฺวา ตสฺส ญาณสฺส ภควํมูลกตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ’’ติ อาห. ตตฺถ อตฺถายาติ หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ (ชา. ๑.๑.๙๗) เอตฺถ วุตฺตจาเคน ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ อคฺคทกฺขิเณยฺยํ พุทฺธํ ปชานามีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘สงฺฆํ สนฺธาย เอวมาหา’’ติ ภณนฺติ. 193. Así, habiendo dicho «comprendo el propósito que pertenece a la vida futura», el yakkha, mostrando que su conocimiento tiene su origen en el Bienaventurado, dijo el verso: «Ciertamente, para mi bien ha venido el Buda». Allí, «para mi bien» (atthāya) significa para mi beneficio o para mi progreso. «Donde lo que se da es de gran fruto» significa: «Comprendo que el Buda es el campo supremo de ofrendas donde, mediante la generosidad mencionada en “estas cuatro cualidades”, lo que se da resulta de gran fruto». Algunos, no obstante, afirman que dijo esto refiriéndose al Saṅgha. ๑๙๔. เอวํ อิมาย คาถาย อตฺตโน หิตาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปรหิตาย ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามี’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหมวตสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. 194. Habiendo mostrado así, con este verso, el logro de su propio beneficio, ahora, para mostrar su práctica para el beneficio de los demás, dijo: «Así, yo andaré de lugar en lugar». Su significado debe entenderse de la misma manera que se explicó en el Hemavata Sutta. เอวมิมาย คาถาย ปริโยสานญฺจ รตฺติวิภายนญฺจ สาธุการสทฺทุฏฺฐานญฺจ อาฬวกกุมารสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ อานยนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ราชปุริสา สาธุการสทฺทํ สุตฺวา ‘‘เอวรูโป สาธุการสทฺโท ฐเปตฺวา พุทฺเธ น อญฺเญสํ อพฺภุคฺคจฺฉติ, อาคโต นุ โข ภควา’’ติ อาวชฺเชนฺตา ภควโต สรีรปฺปภํ ทิสฺวา, ปุพฺเพ วิย พหิ อฏฺฐตฺวา, นิพฺพิสงฺกา อนฺโตเยว ปวิสิตฺวา, อทฺทสํสุ ภควนฺตํ ยกฺขสฺส ภวเน นิสินฺนํ, ยกฺขญฺจ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ฐิตํ. ทิสฺวาน ยกฺขํ อาหํสุ – ‘‘อยํ เต, มหายกฺข, ราชกุมาโร พลิกมฺมาย อานีโต, หนฺท นํ ขาท วา ภุญฺช วา, ยถาปจฺจยํ วา กโรหี’’ติ. โส โสตาปนฺนตฺตา ลชฺชิโต วิเสสโต จ ภควโต ปุรโต เอวํ วุจฺจมาโน, อถ ตํ กุมารํ อุโภหิ หตฺเถหิ ปฏิคฺคเหตฺวา ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อยํ ภนฺเต กุมาโร มยฺหํ เปสิโต, อิมาหํ ภควโต ทมฺมิ, หิตานุกมฺปกา พุทฺธา, ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา อิมํ ทารกํ อิมสฺส หิตตฺถาย สุขตฺถายา’’ติ. อิมญฺจ คาถมาห – De este modo, la conclusión de este verso, el despuntar del alba, el surgimiento del clamor de aprobación (sādhukāra) de los dioses y el traslado del príncipe Āḷavaka a la morada del yakkha ocurrieron en el mismo instante. Los hombres del rey, al oír el clamor de aprobación, reflexionaron: «Tal clamor de aprobación no resuena para nadie más que para los Budas; ¿habrá venido el Bienaventurado?». Al ver el aura del cuerpo del Bienaventurado, en lugar de quedarse afuera como antes, entraron sin temor alguno y vieron al Bienaventurado sentado en la morada del yakkha, y al yakkha de pie con las manos suplicantes en gesto de reverencia. Al ver esto, le dijeron al yakkha: «Gran yakkha, aquí tienes al príncipe, traído para el rito de la ofrenda; vamos, devóralo o cómelo, o haz con él lo que consideres conveniente». El yakkha, por ser ya un Sotāpanna (alguien que ha entrado en la corriente), se sintió avergonzado, especialmente al ser interpelado así en presencia del Bienaventurado. Entonces, tomando al niño con ambas manos, se lo presentó al Bienaventurado diciendo: «Venerable Señor, este niño fue enviado para mí; yo se lo entrego al Bienaventurado. Los Budas son compasivos con los seres; que el Bienaventurado acepte a este niño para su bienestar y felicidad». Y recitó este verso: ‘‘อิมํ กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณํ, สพฺพงฺคุเปตํ ปริปุณฺณพฺยญฺชนํ; อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ททามิ เต, ปฏิคฺคห โลกหิตาย จกฺขุมา’’ติ. «A este príncipe, poseedor de cien marcas de mérito, con todos sus miembros completos y rasgos perfectos; con el corazón exaltado y gozoso te lo entrego; acéptalo, oh El Que Tiene Visión, para el bienestar del mundo». ปฏิคฺคเหสิ ภควา กุมารํ, ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ ยกฺขสฺส จ กุมารสฺส จ มงฺคลกรณตฺถํ ปาทูนคาถํ อภาสิ. ตํ ยกฺโข กุมารํ สรณํ คเมนฺโต ติกฺขตฺตุํ จตุตฺถปาเทน ปูเรติ. เสยฺยถิทํ – El Bienaventurado acept3 al pr3ncipe. Mientras lo aceptaba, y con el fin de realizar una bendici3n tanto para el yakkha como para el pr3ncipe, recit3 una estrofa a la que le faltaba un verso. El yakkha, deseando que el pr3ncipe se estableciera en el refugio, complet3 la estrofa con el cuarto verso, repiti3ndolo tres veces. Fue de la siguiente manera: ‘‘ทีฆายุโก [Pg.232] โหตุ อยํ กุมาโร,ตุวญฺจ ยกฺข สุขิโต ภวาหิ; อพฺยาธิตา โลกหิตาย ติฏฺฐถ,อยํ กุมาโร สรณมุเปติ พุทฺธํ…เป… ธมฺมํ…เป… สงฺฆ’’นฺติ. "Que este pr3ncipe tenga una larga vida y que t3, oh yakkha, seas feliz; permanezcan sin enfermedades para el bienestar del mundo. Este pr3ncipe toma refugio en el Buda... en el Dhamma... en el Sangha". ภควา กุมารํ ราชปุริสานํ อทาสิ – ‘‘อิมํ วฑฺเฒตฺวา ปุน มเมว เทถา’’ติ. เอวํ โส กุมาโร ราชปุริสานํ หตฺถโต ยกฺขสฺส หตฺถํ ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต ‘‘หตฺถโก อาฬวโก’’ติ ชาโต. ตํ อาทาย ปฏินิวตฺเต ราชปุริเส ทิสฺวา กสฺสกวนกมฺมิกาทโย ‘‘กึ ยกฺโข กุมารํ อติทหรตฺตา น อิจฺฉตี’’ติ ภีตา ปุจฺฉึสุ. ราชปุริสา ‘‘มา ภายถ, เขมํ กตํ ภควตา’’ติ สพฺพมาโรเจสุํ. ตโต ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สกลํ อาฬวีนครํ เอกโกลาหเลน ยกฺขาภิมุขํ อโหสิ. ยกฺโขปิ ภควโต ภิกฺขาจารกาเล อนุปฺปตฺเต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อุปฑฺฒมคฺคํ อาคนฺตฺวา นิวตฺติ. El Bienaventurado entreg3 el pr3ncipe a los servidores del rey, dici3ndoles: "Cr3enlo y luego entr3guenmelo de nuevo". De este modo, debido a que el niño pas3 de las manos de los servidores del rey a las manos del yakkha, de las manos del yakkha a las manos del Bienaventurado, y de las manos del Bienaventurado nuevamente a las manos de los servidores del rey, lleg3 a ser conocido por el nombre de "Hatthaka Āĳavaka" (el Āĳavaka de las manos). Al ver a los servidores regresar con el niño, los agricultores, trabajadores forestales y otros ciudadanos, temerosos, preguntaron: "¿Acaso el yakkha no quiso al niño por ser demasiado pequeño?". Los servidores del rey respondieron: "No teman, el Bienaventurado ha garantizado la seguridad", y les informaron de todo lo sucedido. Entonces, toda la ciudad de Āĳavĳ se llen3 de un gran alborozo, exclamando hacia la morada del yakkha: "¡Sādhu, sādhu!". El propio yakkha, cuando lleg3 el momento de la recolecci3n de limosnas del Bienaventurado, tom3 el cuenco y los mantos, lo acompañ3 hasta la mitad del camino y luego regres3. อถ ภควา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นครทฺวาเร อญฺญตรสฺมึ วิวิตฺเต รุกฺขมูเล ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตโต มหาชนกาเยน สทฺธึ ราชา จ นาครา จ เอกโต สมฺปิณฺฑิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘‘กถํ, ภนฺเต, เอวํ ทารุณํ ยกฺขํ ทมยิตฺถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ยุทฺธมาทึ กตฺวา ‘‘เอวํ นววิธวสฺสํ วสฺสิ, เอวํ วิภึสนกํ อกาสิ, เอวํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺสาหํ เอวํ วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ ตเมวาฬวกสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตโต ราชา จ นาครา จ เวสฺสวณมหาราชสฺส ภวนสมีเป ยกฺขสฺส ภวนํ กตฺวา ปุปฺผคนฺธาทิสกฺการูเปตํ นิจฺจํ พลึ ปวตฺเตสุํ. ตญฺจ กุมารํ วิญฺญุตํ ปตฺตํ ‘‘ตฺวํ ภควนฺตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิ, คจฺฉ, ภควนฺตํเยว ปยิรุปาสสฺสุ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ วิสฺสชฺเชสุํ. โส ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปยิรุปาสมาโน น จิรสฺเสว อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย สพฺพํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อโหสิ. ภควา จ นํ เอตทคฺเค นิทฺทิสิ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ จตูหิ [Pg.233] สงฺคหวตฺถูหิ ปริสํ สงฺคณฺหนฺตานํ ยทิทํ หตฺถโก อาฬวโก’’ติ (อ นิ. ๑.๒๕๑). Entonces el Bienaventurado, habiendo caminado por la ciudad para recibir limosnas y habiendo terminado de comer, se sent3 en un asiento noble preparado al pie de un 3rbol apartado cerca de la puerta de la ciudad. Despu3s, el rey y los ciudadanos, junto con una gran multitud, se reunieron y se acercaron al Bienaventurado. Tras rendirle homenaje, se sentaron a su alrededor y preguntaron: "Venerable Señor, ¿c3mo logr3 domar a un yakkha tan feroz?". El Bienaventurado les relat3 el Āĳavaka Sutta, comenzando desde la batalla: "Hizo llover estas nueve clases de tormentas, realiz3 tales actos aterradores y me plante3 tales preguntas, a las cuales yo respond3 de esta manera". Al finalizar el discurso, ochenta y cuatro mil seres lograron la comprensi3n del Dhamma. Posteriormente, el rey y los ciudadanos construyeron una morada para el yakkha cerca de la morada del gran rey Vessavaᅇa y establecieron una ofrenda constante de flores, perfumes y otros tributos. Cuando el pr3ncipe alcanz3 la madurez, lo enviaron ante el Bienaventurado dici3ndole: "Has obtenido la vida gracias al Bienaventurado; ve y sirve al Bienaventurado y a la comunidad de monjes". Mientras serv3a al Bienaventurado y al Sangha, en poco tiempo se estableci3 en el fruto de no-retorno (anāgāmiphala), aprendi3 todas las palabras del Buda y lleg3 a tener un s3quito de quinientos seguidores laicos. El Bienaventurado lo design3 como el m3s destacado en una categor3a, diciendo: "Monjes, el m3s destacado entre mis disc3pulos laicos que sostienen a su s3quito mediante los cuatro medios de integraci3n social es Hatthaka Āĳavaka". ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อาฬวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. en el comentario del Suttanipāta, la explicaci3n del Āĳavaka Sutta ha concluido. ๑๑. วิชยสุตฺตวณฺณนา 11. Explicaci3n del Vijaya Sutta. จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ นนฺทสุตฺตํ. ‘‘วิชยสุตฺตํ กายวิจฺฉนฺทนิกสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? อิทํ กิร สุตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตํ, ตสฺมา อสฺส ทุวิธา อุปฺปตฺติ. ตตฺถ ภควตา อนุปุพฺเพน กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺวา, สากิเย วิเนตฺวา นนฺทาทโย ปพฺพาเชตฺวา, อนุญฺญาตาย มาตุคามสฺส ปพฺพชฺชาย อานนฺทตฺเถรสฺส ภคินี นนฺทา, เขมกสกฺกรญฺโญ ธีตา อภิรูปนนฺทา, ชนปทกลฺยาณี นนฺทาติ ติสฺโส นนฺทาโย ปพฺพชึสุ. เตน จ สมเยน ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อภิรูปนนฺทา อภิรูปา เอว อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา, เตเนวสฺสา อภิรูปนนฺทาติ นามมกํสุ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ รูเปน อตฺตนา สทิสํ น ปสฺสติ. ตา อุโภปิ รูปมทมตฺตา ‘‘ภควา รูปํ วิวณฺเณติ, ครหติ, อเนกปริยาเยน รูเป อาทีนวํ ทสฺเสตี’’ติ ภควโต อุปฏฺฐานํ น คจฺฉนฺติ, ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปสนฺนา กสฺมา ปพฺพชิตาติ เจ? อคติยา. อภิรูปนนฺทาย หิ วาเรยฺยทิวเสเยว สามิโก สกฺยกุมาโร กาลมกาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อกามกํ ปพฺพาเชสุํ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ อายสฺมนฺเต นนฺเท อรหตฺตํ ปตฺเต นิราสา หุตฺวา ‘‘มยฺหํ สามิโก จ มาตา จ มหาปชาปติ อญฺเญ จ ญาตกา ปพฺพชิตา, ญาตีหิ วินา ทุกฺโข ฆราวาโส’’ติ ฆราวาเส อสฺสาทมลภนฺตี ปพฺพชิตา, น สทฺธาย. El discurso que comienza con "Ya sea caminando o de pie" es el Nanda Sutta. Tambi3n se le llama "Vijaya Sutta" o "Kāyavicchandanika Sutta" (Discurso sobre el desapego del cuerpo). ¿Cu3l es su origen? Se dice que este discurso fue pronunciado en dos circunstancias; por lo tanto, tiene un doble origen. En el primer caso, cuando el Bienaventurado lleg3 gradualmente a Kapilavatthu, disciplin3 a los Sakyas, orden3 a Nanda y a otros, y permiti3 la ordenaci3n de las mujeres. Tres mujeres llamadas Nandā se ordenaron: Nandā, la hermana del venerable Nanda; Abhirţpanandā, la hija del rey Sakya Khemaka; y Janapadakalyāᅇģ Nandā. En aquel tiempo, el Bienaventurado residĳa en Sāvatthģ. Abhirţpanandā era extremadamente hermosa, de apariencia encantadora y agraciada; por esa raz3n le dieron el nombre de "Abhirţpanandā". Janapadakalyāᅇģ Nandā tampoco veĳa a ninguna mujer que igualara su belleza. Ambas, embriagadas por el orgullo de su belleza, pensaban: "El Bienaventurado critica la forma fĳsica, la desprecia y de muchas maneras muestra sus peligros", y por ello no acudĳan a la presencia del Bienaventurado ni deseaban verlo. Si no tenĳan fe, ¿por qu3 se ordenaron? Por necesidad. En el caso de Abhirţpanandā, el mismo dĳa fijado para su boda, su prometido, un joven Sakya, muri3. Entonces sus padres la hicieron ordenar contra su voluntad. Janapadakalyāᅇģ Nandā, al alcanzar el venerable Nanda el estado de Arahant, perdi3 la esperanza de casarse y pens3: "Mi prometido Nanda, mi madre Mahāpajāpati y otros parientes se han ordenado; sin mis parientes, la vida de hogar es dolorosa". Asĳ, al no encontrar deleite en la vida de hogar, se orden3; no lo hizo por fe verdadera. อถ ภควา ตาสํ ญาณปริปากํ วิทิตฺวา มหาปชาปตึ อาณาเปสิ ‘‘สพฺพาปิ ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา โอวาทํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. ตา อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต อญฺญํ เปเสนฺติ. ตโต ภควา ‘‘สมฺปตฺเต วาเร อตฺตนาว [Pg.234] อาคนฺตพฺพํ, น อญฺญา เปเสตพฺพา’’ติ อาห. อเถกทิวสํ อภิรูปนนฺทา อคมาสิ. ตํ ภควา นิมฺมิตรูเปน สํเวเชตฺวา ‘‘อฏฺฐีนํ นครํ กต’’นฺติ อิมาย ธมฺมปทคาถาย – Entonces el Bienaventurado, conociendo la maduraci3n del conocimiento de ellas, orden3 a Mahāpajāpati: "Que todas las monjas vengan por turno a recibir la instrucci3n". Cuando llegaba su turno, ellas enviaban a otra persona en su lugar. Por lo cual el Bienaventurado dijo: "Cuando llegue el turno, debe venir una misma; no se debe enviar a otra". Entonces, un dĳa Abhirţpanandā acudi3. El Bienaventurado, haciéndola sentir una profunda urgencia espiritual mediante una forma creada por su mente, la conmovi3 con esta estrofa del Dhammapada: "Una ciudad construida de huesos...". ‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ; อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙); "Mira, oh Nandā, este cuerpo afligido, impuro y fĳtido; que supura y fluye, tan deseado por los necios". ‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห; ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๓๔๔; เถรีคา. ๒๐) – "Desarrolla la meditaci3n sobre lo sin signo (animitta) y abandona la tendencia latente al orgullo. Entonces, mediante la plena comprensi3n y el abandono del orgullo, vivir1s en paz". Con estas estrofas de las Therģgāthā, gradualmente la estableci3 en el fruto de Arahant. อิมาหิ เถรีคาถาหิ จ อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. อเถกทิวสํ สาวตฺถิวาสิโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา สมาทินฺนุโปสถา สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย เชตวนํ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา นครํ ปวิสนฺติ. ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ธมฺมกถํ สุตฺวา ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คจฺฉติ. ตตฺถ มนุสฺสา จ ภิกฺขุนิโย จ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. จตุปฺปมาณิเก หิ โลกสนฺนิวาเส สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อปฺปสีทนฺโต นาม นตฺถิ. รูปปฺปมาณิกา หิ ปุคฺคลา ภควโต ลกฺขณขจิตมนุพฺยญฺชนวิจิตฺรํ สมุชฺชลิตเกตุมาลาพฺยามปฺปภาวินทฺธมลงฺการตฺถมิว โลกสฺส สมุปฺปนฺนํ รูปํ ทิสฺวา ปสีทนฺติ, โฆสปฺปมาณิกา อเนกสเตสุ ชาตเกสุ กิตฺติโฆสํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ กรวีกมธุรนิคฺโฆสํ พฺรหฺมสฺสรญฺจ สุตฺวา, ลูขปฺปมาณิกา ปตฺตจีวราทิลูขตํ ทุกฺกรการิกลูขตํ วา ทิสฺวา, ธมฺมปฺปมาณิกา สีลกฺขนฺธาทีสุ ยํกิญฺจิ ธมฺมกฺขนฺธํ อุปปริกฺขิตฺวา. ตสฺมา สพฺพฏฺฐาเนสุ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทา ภิกฺขุนิปสฺสยํ ปตฺวาปิ อเนกปริยาเยน ภควโต วณฺณํ ภาสนฺตานํ เตสํ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปคนฺตุกามา หุตฺวา ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิ. ภิกฺขุนิโย ตํ คเหตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. Con estos versos de las therīs y de manera progresiva, [el Buda] la estableció en el estado de Arahant. Un día, los residentes de Sāvatthī, habiendo dado limosna antes del mediodía y habiendo asumido la observancia del uposatha, bien vestidos y aseados, llevando incienso, flores y otros artículos, fueron a Jeta’s Grove para escuchar el Dhamma. Al concluir la enseñanza, rindieron homenaje al Bienaventurado y entraron de nuevo en la ciudad. La comunidad de bhikkhunīs (bhikkhunisaṅgha) también escuchó el discurso del Dhamma y regresó a los alojamientos de las monjas. En aquella ocasión, tanto los laicos como las monjas hablaban en alabanza a las virtudes del Bienaventurado. Pues en este mundo, donde los seres se basan en cuatro criterios, no existe nadie que, tras ver al Buda Perfectamente Iluminado, no sienta confianza en él. Aquellos que se guían por la forma como criterio (rūpappamāṇikā) sienten confianza al ver la forma física del Bienaventurado surgida en el mundo, adornada con las marcas de excelencia física, embellecida con las características menores, envuelta en un aura de una braza de extensión y resplandeciente como con guirnaldas de rayos. Aquellos que se guían por la voz como criterio (ghosappamāṇikā) sienten confianza al escuchar su renombre relatado en muchos cientos de Jātakas y al oír su voz dotada de ocho factores, con un sonido similar al de Brahma y tan dulce como el canto del ave karavīka. Aquellos que se guían por la austeridad como criterio (lūkhappamāṇikā) sienten confianza al ver la sencillez de sus requisitos como el cuenco y el manto, o las rigurosas prácticas ascéticas que realizó. Aquellos que se guían por el Dhamma como criterio (dhammappamāṇikā) sienten confianza tras investigar cualquier aspecto de sus colecciones de cualidades (dhammakkhandha), como su conducta virtuosa (sīlakkhandha) y demás. Por lo tanto, en todos los lugares, expresan alabanzas al Bienaventurado. Janapadakalyāṇī Nandā, incluso al llegar a los alojamientos de las monjas, escuchó a estas hablar de las virtudes del Bienaventurado de múltiples maneras; deseando acercarse al Bienaventurado, se lo comunicó a las monjas. Las monjas la llevaron consigo y se acercaron al Bienaventurado. ภควา ปฏิกจฺเจว ตสฺสาคมนํ วิทิตฺวา กณฺฏเกน กณฺฏกํ, อาณิยา จ อาณึ นีหริตุกาโม ปุริโส วิย รูเปเนว รูปมทํ วิเนตุํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ อติทสฺสนียํ อิตฺถึ ปสฺเส ฐตฺวา พีชมานํ อภินิมฺมินิ. นนฺทา ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ อุปสงฺกมิตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนฺตเร นิสีทิตฺวา, ปาทตลา ปภุติ ยาว เกสคฺคา ภควโต [Pg.235] รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปุน ตํ ภควโต ปสฺเส ฐิตํ นิมฺมตรูปญฺจ ทิสฺวา ‘‘อโห อยํ อิตฺถี รูปวตี’’ติ อตฺตโน รูปมทํ ชหิตฺวา ตสฺสา รูเป อภิรตฺตภาวา อโหสิ. ตโต ภควา ตํ อิตฺถึ วีสติวสฺสปฺปมาณํ กตฺวา ทสฺเสสิ. มาตุคาโม หิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิโกเยว โสภติ, น ตโต อุทฺธํ. อถ ตสฺสา รูปปริหานึ ทิสฺวา นนฺทาย ตสฺมึ รูเป ฉนฺทราโค ตนุโก อโหสิ. ตโต ภควา อวิชาตวณฺณํ, สกึวิชาตวณฺณํ, มชฺฌิมิตฺถิวณฺณํ, มหิตฺถิวณฺณนฺติ เอวํ ยาว วสฺสสติกํ โอภคฺคํ ทณฺฑปรายณํ ติลกาหตคตฺตํ กตฺวา, ทสฺเสตฺวา ปสฺสมานาเยว นนฺทาย ตสฺสา มรณํ อุทฺธุมาตกาทิเภทํ กากาทีหิ สมฺปริวาเรตฺวา ขชฺชมานํ ทุคฺคนฺธํ เชคุจฺฉปฏิกูลภาวญฺจ ทสฺเสสิ. นนฺทาย ตํ กมํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมวํ มมปิ อญฺเญสมฺปิ สพฺพสาธารโณ อยํ กโม’’ติ อนิจฺจสญฺญา สณฺฐาสิ, ตทนุสาเรน จ ทุกฺขนตฺตสญฺญาปิ, ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. อถ ภควา ‘‘กมฺมฏฺฐาเน ปกฺขนฺตํ นนฺทาย จิตฺต’’นฺติ ญตฺวา ตสฺสา สปฺปายวเสน อิมา คาถาโย อภาสิ – El Bienaventurado, conociendo de antemano su llegada, y como un hombre que desea extraer una espina con otra espina o un perno con otro perno, se propuso eliminar la embriaguez de ella por la belleza mediante la belleza misma. Usando su propio poder psíquico (iddhibalena), creó la imagen de una mujer extremadamente hermosa, de unos quince o dieciséis años, de pie a su lado abanicándolo. Cuando Nandā llegó junto con las otras monjas, rindió homenaje al Bienaventurado y se sentó entre la comunidad de monjas; al observar la perfección de la forma del Bienaventurado desde las plantas de los pies hasta la punta de los cabellos, y luego ver la forma creada por él a su lado, abandonó su propia embriaguez por la belleza y quedó cautivada por la belleza de aquella mujer, pensando: «¡Oh, qué hermosa es esta mujer!». Entonces el Bienaventurado mostró a esa mujer como si tuviera veinte años; pues las mujeres destacan en belleza a los dieciséis años, pero no más allá. Al ver el declive de la belleza de la mujer, el deseo y apego (chandarāgo) de Nandā por esa forma disminuyó. Luego, el Bienaventurado la mostró sucesivamente con el aspecto de una mujer que aún no ha dado a luz, una que ha dado a luz una vez, una de mediana edad y una anciana, hasta mostrarla de cien años, encorvada, apoyada en un bastón y con el cuerpo cubierto de manchas. Mientras Nandā aún miraba, el Bienaventurado mostró la muerte de aquella mujer y su cadáver hinchado y en descomposición, rodeado y devorado por cuervos y otros animales, desprendiendo mal olor, repugnante y repulsivo. Al ver este proceso, Nandā pensó: «Tal como es esto, así será para mí y para los demás; este proceso es común a todos». Así se estableció en ella la percepción de la impermanencia (aniccasaññā) y, conforme a esta, las percepciones de sufrimiento y de no-yo (dukkhanattasaññā). Los tres tipos de existencia se le presentaron como una casa en llamas, carente de refugio. Entonces, comprendiendo que la mente de Nandā se había entregado al objeto de meditación (kammaṭṭhāna), el Bienaventurado recitó estos versos adecuados para ella: ‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ; อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙); «Mira, Nandā, este cuerpo afligido, impuro y pútrido; este ensamblaje que supura por arriba y fluye por abajo, tan codiciado por los necios». ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ; ธาตุโส สุญฺญโต ปสฺส, มา โลกํ ปุนราคมิ; ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๒๐๕); «Como es esto, así es aquello; como es aquello, así es esto. Considéralo vacío según sus elementos; no regreses de nuevo al mundo. Habiendo extinguido el deseo por la existencia, vivirás en paz». คาถาปริโยสาเน นนฺทา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา อุปริมคฺคาธิคมตฺถํ สุญฺญตปริวารํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต อิมํ สุตฺตมภาสิ. อยํ ตาวสฺส เอกา อุปฺปตฺติ. Al concluir los versos, Nandā se estableció en el fruto de quien entra en la corriente (sotāpattiphala). Entonces, para que ella alcanzara los senderos superiores, el Bienaventurado le explicó un objeto de meditación de introspección (vipassanākammaṭṭhāna) centrado en el vacío, exponiendo este discurso. Este es, en primer lugar, un origen de este Sutta. ภควติ ปน ราชคเห วิหรนฺเต ยา สา จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๒๖) วิตฺถารโต วุตฺตสมุฏฺฐานาย สาลวติยา คณิกาย ธีตา ชีวกสฺส กนิฏฺฐา สิริมา นาม มาตุ อจฺจเยน ตํ ฐานํ ลภิตฺวา ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธ’’นฺติ (ธ. ป. ๒๒๓; ชา. ๑.๒.๑) อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ ปุณฺณกเสฏฺฐิธีตรํ อวมญฺญิตฺวา, ภควนฺตํ ขมาเปนฺตี ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, โสตาปนฺนา หุตฺวา อฏฺฐ นิจฺจภตฺตานิ [Pg.236] ปวตฺเตสิ. ตํ อารพฺภ อญฺญตโร นิจฺจภตฺติโก ภิกฺขุ ราคํ อุปฺปาเทสิ. อาหารกิจฺจมฺปิ จ กาตุํ อสกฺโกนฺโต นิราหาโร นิปชฺชีติ ธมฺมปทคาถาวตฺถุมฺหิ วุตฺตํ. ตสฺมึ ตถานิปนฺเนเยว สิริมา กาลํ กตฺวา ยามภวเน สุยามสฺส เทวี อโหสิ. อถ ตสฺสา สรีรสฺส อคฺคิกิจฺจํ นิวาเรตฺวา อามกสุสาเน รญฺญา นิกฺขิปาปิตํ สรีรํ ทสฺสนาย ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อคมาสิ, ตมฺปิ ภิกฺขุํ อาทาย, ตถา นาครา จ ราชา จ. ตตฺถ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘ปุพฺเพ สิริมาย อฏฺฐุตฺตรสหสฺเสนาปิ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ตํ ทานชฺช กากณิกายาปิ ทฏฺฐุกาโม นตฺถี’’ติ. สิริมาปิ เทวกญฺญา ปญฺจหิ รถสเตหิ ปริวุตา ตตฺราคมาสิ. ตตฺราปิ ภควา สนฺนิปติตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สุตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน โอวาทตฺถํ ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพ’’นฺติ (ธ. ป. ๑๔๗) อิมญฺจ ธมฺมปทคาถํ อภาสิ. อยมสฺส ทุติยา อุปฺปตฺติ. Mientras el Bienaventurado residía en Rājagaha, se relata el incidente de Sirimā, la hermana menor de Jīvaka e hija de la cortesana Sālavatī, cuyo origen se describe detalladamente en el Cīvarakkhandhaka. Tras el fallecimiento de su madre, Sirimā asumió su posición. Según la historia de origen del verso 'Vence la ira con la no-ira', ella menospreció a la hija del banquero Puṇṇaka, pero tras pedir perdón al Bienaventurado y escuchar la enseñanza del Dhamma, se convirtió en una sotāpanna y estableció la ofrenda de ocho comidas permanentes. En relación con esto, cierto monje que dependía de estas comidas permanentes desarrolló deseo por ella. Incapaz de ingerir alimento alguno, permaneció acostado sin comer, tal como se relata en la historia del verso del Dhammapada. Mientras el monje yacía en tal estado, Sirimā falleció y renació como la consorte del deva Suyāma en el reino de Yāma. Entonces, el Bienaventurado impidió la cremación de su cuerpo y el rey ordenó depositar el cadáver en el cementerio para que fuera visto. Acompañado por la asamblea de bhikkhus, el Bienaventurado acudió allí llevando consigo a aquel monje; también asistieron los ciudadanos y el rey. Allí la gente decía: 'Antaño era difícil ver a Sirimā incluso pagando mil ocho monedas, pero hoy nadie desea verla ni siquiera por una pequeña moneda'. Sirimā, ahora como doncella celestial acompañada por quinientos carros, también acudió allí. En ese lugar, el Bienaventurado, con el fin de enseñar el Dhamma a la multitud congregada y como exhortación para aquel monje, pronunció este sutta y el verso del Dhammapada: 'Mira esta imagen pintada'. Esta es su segunda ocasión de origen. ๑๙๕. ตตฺถ จรํ วาติ สกลรูปกายสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุเขนาภินีหาเรน คจฺฉนฺโต วา. ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ ตสฺเสว อุสฺสาปนภาเวน ติฏฺฐนฺโต วา. นิสินฺโน อุท วา สยนฺติ ตสฺเสว เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนอุปริมภาคสมุสฺสาปนภาเวน นิสินฺโน วา, ติริยํ ปสารณภาเวน สยนฺโต วา. สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ ตานิ ตานิ ปพฺพานิ สมิญฺเชติ จ ปสาเรติ จ. 195. En dicho texto, 'ya sea caminando' (caraṃ vā) significa cuando uno se desplaza dirigiendo la totalidad del cuerpo físico hacia el lugar de destino; 'o si está de pie' (yadi vā tiṭṭhanti) se refiere a estar de pie mediante la elevación del mismo cuerpo; 'sentado o si está acostado' (nisinno uda vā sayanti) significa estar sentado mediante el encogimiento de la parte inferior del cuerpo y la elevación de la parte superior, o estar acostado mediante la extensión horizontal. 'Encoge y extiende' (samiñjeti pasāreti) significa que encoge y extiende las diversas coyunturas de los miembros. เอสา กายสฺส อิญฺชนาติ สพฺพาเปสา อิมสฺเสว สวิญฺญาณกสฺส กายสฺส อิญฺชนา จลนา ผนฺทนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ จรนฺโต วา ปสาเรนฺโต วา, อปิจ โข ปน ‘‘จรามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุโข อภินีหาโร โหติ, เทสนฺตเร รูปนฺตรปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘จร’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ติฏฺฐามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส สมุสฺสาปนํ โหติ, อุปรูปริฏฺฐาเนน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘ติฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘นิสีทามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนญฺจ อุปริมภาคสมุสฺสาปนญฺจ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘นิสินฺโน’’ติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘สยามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา [Pg.237] วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส ติริยํ ปสารณํ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘สย’’นฺติ วุจฺจติ. 'Este es el movimiento del cuerpo' (esā kāyassa iñjanā) significa que todo esto es meramente el movimiento, la oscilación y la vibración de este cuerpo dotado de conciencia; no hay aquí ningún otro ser que camine o se extienda. Al contrario, cuando surge en la mente el pensamiento 'voy a caminar', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, y por ello ocurre el desplazamiento hacia la dirección de destino; el significado es que hay una manifestación de una forma material diferente en un lugar diferente. Por eso se dice 'caminando'. Del mismo modo, cuando surge el pensamiento 'voy a estar de pie', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, produciendo su elevación; el significado es que hay una manifestación de la forma en posiciones sucesivamente superiores. Por eso se dice 'de pie'. Así mismo, cuando surge el pensamiento 'voy a sentarme', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, produciendo el encogimiento de la parte inferior y la elevación de la parte superior; el significado es que hay una manifestación de la forma en tal estado. Por eso se dice 'sentado'. Igualmente, cuando surge el pensamiento 'voy a acostarme', el elemento aire originado por la mente impregna el cuerpo, produciendo la extensión horizontal; el significado es que hay una manifestación de la forma en tal estado. Por eso se dice 'acostado'. เอวํ จายมายสฺมา โย โกจิ อิตฺถนฺนาโม จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ ยเมตํ ตตฺถ ตตฺถ อิริยาปเถ เตสํ เตสํ ปพฺพานํ สมิญฺชนปฺปสารณวเสน สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ วุจฺจติ. ตมฺปิ ยสฺมา สมิญฺชนปฺปสารณจิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ยถาวุตฺเตเนว นเยน โหติ, ตสฺมา เอสา กายสฺส อิญฺชนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ, สุญฺญมิทํ เกนจิ จรนฺเตน วา ปสาเรนฺเตน วา สตฺเตน วา ปุคฺคเลน วา. เกวลํ ปน – De esta manera, cuando se dice que cualquier venerable con tal nombre, ya sea caminando, de pie, sentado o acostado, encoge y extiende las diversas coyunturas en las distintas posturas, esto ocurre mediante el proceso de encogimiento y extensión. Dado que esto sucede según el método ya descrito cuando surge el pensamiento de encoger o extender, se dice que 'este es el movimiento del cuerpo'. Aquí no existe ningún otro; esto está vacío de cualquier ser o persona que camine o se extienda. Simplemente: ‘‘จิตฺตนานตฺตมาคมฺม, นานตฺตํ โหติ วายุโน; วายุนานตฺตโต นานา, โหติ กายสฺส อิญฺชนา’’ติ. – 'Debido a la diversidad de la mente, surge la diversidad del elemento aire; por la diversidad del elemento aire, se produce la diversidad del movimiento del cuerpo'. อยเมตฺถ ปรมตฺโถ. Este es aquí el sentido último (paramattha). เอวเมตาย คาถาย ภควา ยสฺมา เอกสฺมึ อิริยาปเถ จิรวินิโยเคน กายปีฬนํ โหติ, ตสฺส จ วิโนทนตฺถํ อิริยาปถปริวตฺตนํ กรียติ, ตสฺมา ‘‘จรํ วา’’ติอาทีหิ อิริยาปถปฏิจฺฉนฺนํ ทุกฺขลกฺขณํ ทีเปติ, ตถา จรณกาเล ฐานาทีนมภาวโต สพฺพเมตํ จรณาทิเภทํ ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ ภณนฺโต สนฺตติปฏิจฺฉนฺนํ อนิจฺจลกฺขณํ. ตาย ตาย สามคฺคิยา ปวตฺตาย ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ จ อตฺตปฏิกฺเขเปน ภณนฺโต อตฺตสญฺญาฆนปฏิจฺฉนฺนํ อนตฺตลกฺขณํ ทีเปติ. Así, mediante este verso, el Bienaventurado muestra la característica de sufrimiento (dukkhalakkhaṇa) que está oculta por las posturas (iriyāpathapaṭicchanna), dado que el cuerpo es oprimido cuando se mantiene en una sola postura por mucho tiempo y el cambio de postura se realiza para disipar dicha opresión. Asimismo, al declarar que todo esto, desde el caminar y demás estados, es meramente 'el movimiento del cuerpo' debido a la inexistencia de la postura de estar de pie mientras se camina, muestra la característica de impermanencia (aniccalakkhaṇa) oculta por la continuidad (santatipaṭicchanna). Y al decir 'este es el movimiento del cuerpo' que ocurre por la combinación de condiciones, rechazando la noción de un ser, muestra la característica de no-yo (anattalakkhaṇa) oculta por la compacidad (ghanapaṭicchanna) de la percepción de un yo. ๑๙๖. เอวํ ลกฺขณตฺตยทีปเนน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ปุน สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภทสฺสนตฺถํ ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติ อารภิ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส เจสา กายสฺส อิญฺชนา, สฺวายํ กาโย วิสุทฺธิมคฺเค ทฺวตฺตึสาการวณฺณนายํ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ ปกาสิเตหิ สฏฺฐาธิเกหิ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ นวหิ นฺหารุสเตหิ จ สํยุตฺตตฺตา อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต. ตตฺเถว ปกาสิเตน อคฺคปาทงฺคุลิตจาทินา ตเจน จ นวเปสิสตปฺปเภเทน จ มํเสน อวลิตฺตตฺตา ตจมํสาวเลปโน ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูโลติ เวทิตพฺโพ[Pg.238]. กิญฺเจตฺถ เวทิตพฺพํ สิยา, ยทิ เอส ยา สา มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สกลสรีรโต สํกฑฺฒิตา พทรฏฺฐิปฺปมาณา ภเวยฺย, ตาย มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวิยา นีลาทิรงฺคชาเตน เคหภิตฺติ วิย ปฏิจฺฉนฺโน น ภเวยฺย, อยํ ปน เอวํ สุขุมายปิ ฉวิยา กาโย ปฏิจฺฉนฺโน ปญฺญาจกฺขุวิรหิเตหิ พาลปุถุชฺชเนหิ ยถาภูตํ น ทิสฺสติ. ฉวิราครญฺชิโต หิสฺส ปรมเชคุจฺฉปฏิกูลธมฺมสงฺขาโต ตโจปิ ตจปลิเวฐิตํ ยํ ตํ ปเภทโต – 196. Así, habiendo explicado el tema de meditación sobre la vacuidad mediante la exposición de las tres características, para mostrar una vez más la naturaleza impura del cuerpo, ya sea con conciencia o sin ella, comenzó diciendo: «Unido por huesos y tendones». Su significado es el siguiente: este cuerpo, al cual pertenece este movimiento, se denomina «unido por huesos y tendones» por estar vinculado por los trescientos sesenta huesos y los novecientos tendones que han sido explicados en la descripción de los treinta y dos aspectos en el Visuddhimagga, mediante el análisis de su color, forma, dirección, ubicación y delimitación, y por el método de la falta de entidad. Debe entenderse como «recubierto de piel y carne» por estar revestido de piel, comenzando por la que cubre las puntas de los dedos de los pies, y de carne, dividida en novecientas piezas de carne según se explica allí mismo, siendo extremadamente maloliente, repugnante y repulsivo. ¿Qué debe comprenderse aquí? Si toda la epidermis que se desprende del cuerpo entero de un hombre de tamaño medio se recolectara, tendría el tamaño de una semilla de azofaifa. Si el cuerpo no estuviera cubierto por esa fina piel, similar a las alas de una mosca, por el tinte de colores como el azul y otros, como la pared de una casa [cubierta de pintura], este cuerpo, a pesar de estar cubierto por una piel tan fina, no es visto tal como realmente es por las personas mundanas necias que carecen del ojo de la sabiduría. Pues, para aquel que está fascinado por el deseo por la piel, incluso esa piel, que es considerada como algo extremadamente repugnante y repulsivo, no se ve tal como es; aquello que está envuelto por la piel, según su división: ‘‘นวเปสิสตา มํสา, อวลิตฺตา กเฬวเร; นานากิมิกุลากิณฺณํ, มิฬฺหฏฺฐานํว ปูติกา’’ติ. – «Novecientos trozos de carne revisten el cadáver; lleno de diversas familias de gusanos, es pútrido como un pozo de excrementos». เอวํ วุตฺตํ นวมํสสตมฺปิ, มํสาวลิตฺตา เย เต – Así se ha dicho que posee novecientas piezas de carne, y aquellos que están revestidos de carne son: ‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร; พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาตํ, อคารมิว วลฺลิยา’’ติ. – «Hay novecientos tendones en el cadáver de una braza de altura; atan el conjunto de huesos como las enredaderas atan a una casa». เตปิ, นฺหารุสมุฏฺฐิตานิ ปฏิปาฏิยา อวฏฺฐิตานิ ปูตีนิ ทุคฺคนฺธานิ ตีณิ สฏฺฐาธิกานิ อฏฺฐิสตานิปิ ยถาภูตํ น ทิสฺสนฺติ ยโต อนาทิยิตฺวา ตํ มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวึ. ยานิ ปนสฺส ฉวิราครตฺเตน ตเจน ปลิเวฐิตตฺตา สพฺพโลกสฺส อปากฏานิ นานปฺปการานิ อพฺภนฺตรกุณปานิ ปรมาสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉนียปฏิกูลานิ, ตานิปิ ปญฺญาจกฺขุนา ปฏิวิชฺฌิตฺวา เอวํ ปสฺสิตพฺโพ ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร…เป… ปิตฺตสฺส จ วสาย จา’’ติ. Esos también, los trescientos sesenta huesos malolientes y pútridos que están dispuestos en orden y sostenidos por los tendones, no son vistos tal como realmente son porque no se presta atención a esa piel tan fina como las alas de una mosca. Sin embargo, las diversas clases de carroña interna que no son evidentes para todo el mundo por estar envueltas por la piel debido al deseo por el cutis, y que son sumamente impuras, malolientes, repugnantes y repulsivas, deben ser penetradas con el ojo de la sabiduría y verse así: «está lleno de intestinos, lleno de contenido estomacal... y de bilis y grasa». ๑๙๗. ตตฺถ อนฺตสฺส ปูโร อนฺตปูโร. อุทรสฺส ปูโร อุทรปูโร. อุทรนฺติ จ อุทริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ ฐานนาเมน ‘‘อุทร’’นฺติ วุตฺตํ. ยกนเปฬสฺสาติ ยกนปิณฺฑสฺส. วตฺถิโนติ มุตฺตสฺส. ฐานูปจาเรน ปเนตํ ‘‘วตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ปูโรติ อธิกาโร, ตสฺมา ยกนเปฬสฺส ปูโร วตฺถิโน ปูโรติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอส นโย หทยสฺสาติอาทีสุ. สพฺพาเนว เจตานิ อนฺตาทีนิ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนยวเสเนว เวทิตพฺพานิ. 197. En ese pasaje, «lleno de intestinos» (antapūro) significa lleno de la tripa. «Lleno de contenido estomacal» (udarapūro) significa lleno de comida digerida. «Udara» es un nombre para la comida ingerida (udariya). En efecto, se le llama «estómago» (udara) por el nombre del lugar donde se encuentra. «Yakanapeḷassa» se refiere a la masa del hígado. «Vatthino» se refiere a la orina; por una figura retórica de ubicación (ṭhānūpacāra), a esta se le llama «vejiga» (vatthi). La palabra «lleno» (pūro) es el término que califica, por lo tanto, debe conectarse como «lleno de la masa del hígado» y «lleno de la vejiga». Este método debe aplicarse al corazón y demás órganos. Todos estos elementos, desde los intestinos en adelante, deben entenderse según el método explicado en el Visuddhimagga por medio de su color, forma, dirección, ubicación, delimitación y el método de la falta de entidad. ๑๙๙-๒๐๐. เอวํ ภควา ‘‘น กิญฺเจตฺถ เอกมฺปิ คยฺหูปคํ มุตฺตามณิสทิสํ อตฺถิ, อญฺญทตฺถุ อสุจิปริปูโรวายํ กาโย’’ติ อพฺภนฺตรกุณปํ ทสฺเสตฺวา [Pg.239] อิทานิ ตเมว อพฺภนฺตรกุณปํ พหินิกฺขมนกุณเปน ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุพฺเพ วุตฺตญฺจ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘อถสฺส นวหิ โสเตหี’’ติ คาถาทฺวยมาห. 199-200. Así, habiendo mostrado la carroña interna diciendo: «No hay aquí ni una sola cosa digna de ser tomada que sea similar a perlas o gemas, sino que este cuerpo está ciertamente lleno de impurezas», el Bienaventurado, deseando ahora hacer evidente esa misma carroña interna mediante las secreciones que salen al exterior, y resumiendo lo que se dijo anteriormente y lo que no se dijo, pronunció los dos versos que comienzan con: «Además, por sus nueve aberturas». ตตฺถ อถาติ ปริยายนฺตรนิทสฺสนํ, อปเรนาปิ ปริยาเยน อสุจิภาวํ ปสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อสฺสาติ อิมสฺส กายสฺส. นวหิ โสเตหีติ อุโภอกฺขิจฺฉิทฺทกณฺณจฺฉิทฺทนาสาฉิทฺทมุขวจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺเคหิ. อสุจิ สวตีติ สพฺพโลกปากฏนานปฺปการปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉอสุจิเยว สวติ, สนฺทติ, ปคฺฆรติ, น อญฺญํ กิญฺจิ อครุจนฺทนาทิคนฺธชาตํ วา มณิมุตฺตาทิรตนชาตํ วา. สพฺพทาติ ตญฺจ โข สพฺพทา รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ปุพฺพณฺเหปิ สายนฺเหปิ ติฏฺฐโตปิ คจฺฉโตปีติ. กึ ตํ อสุจีติ เจ? ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทิ. เอตสฺส หิ ทฺวีหิ อกฺขิจฺฉิทฺเทหิ อปนีตตจมํสสทิโส อกฺขิคูถโก, กณฺณจฺฉิทฺเทหิ รโชชลฺลสทิโส กณฺณคูถโก, นาสาฉิทฺเทหิ ปุพฺพสทิสา สิงฺฆาณิกา จ สวติ, มุเขน จ วมติ. กึ วมตีติ เจ? เอกทา ปิตฺตํ, ยทา อพทฺธปิตฺตํ กุปฺปิตํ โหติ, ตทา ตํ วมตีติ อธิปฺปาโย. เสมฺหญฺจาติ น เกวลญฺจ ปิตฺตํ, ยมฺปิ อุทรปฏเล เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ ติฏฺฐติ, ตมฺปิ เอกทา วมติ. ตํ ปเนตํ วณฺณาทิโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐๓-๒๐๔, ๒๑๐-๒๑๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘เสมฺหญฺจา’’ติ จ-สทฺเทน เสมฺหญฺจ อญฺญญฺจ เอวรูปํ อุทริยโลหิตาทิอสุจึ วมตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สตฺตหิ ทฺวาเรหิ อสุจิวมนํ ทสฺเสตฺวา กาลญฺญู ปุคฺคลญฺญู ปริสญฺญู จ ภควา ตทุตฺตริ ทฺเว ทฺวารานิ วิเสสวจเนน อนามสิตฺวา อปเรน ปริยาเยน สพฺพสฺมาปิ กายา อสุจิสวนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายมฺหา เสทชลฺลิกา’’ติ. ตตฺถ เสทชลฺลิกาติ เสโท จ โลณปฏลมลเภทา ชลฺลิกา จ, ตสฺส ‘‘สวติ สพฺพทา’’ติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ. En ellos, «atha» es una partícula que indica una alternativa en la exposición; significa: «mira la impureza también por otro método». «Assa» se refiere a este cuerpo. «Navahi sotehi» se refiere a los dos orificios de los ojos, los dos de los oídos, los dos de la nariz, la boca, el conducto excretor y el conducto urinario. «Asuci savati» significa que fluye, corre y supura únicamente impureza, la cual es evidente para todo el mundo, de diversas clases, extremadamente maloliente y repugnante; no hay ningún tipo de fragancia de madera de áloe, sándalo o similares, ni gemas, perlas u otros tesoros. «Sabbadā» significa que esto ocurre siempre, tanto de noche como de día, por la mañana y por la tarde, ya sea que uno esté de pie o caminando. Si se pregunta: «¿Qué es esa impureza?», se dice: «lagañas de los ojos», etc. En efecto, de los dos orificios de los ojos fluyen lagañas similares a piel y carne desechadas; de los orificios de los oídos fluye cerumen similar al polvo y al fango; de los orificios nasales fluye mucosidad similar al pus, y por la boca se vomita. Si se pregunta: «¿Qué se vomita?», la intención es que a veces se vomita bilis, cuando la bilis no acumulada se altera. «Semhañca» significa que no solo se vomita bilis, sino que a veces también se vomita la flema que reside en el revestimiento del estómago en una cantidad de aproximadamente un cuenco lleno. Esto debe entenderse por su color y demás características según el método explicado en el Visuddhimagga. En la palabra «semhañca», mediante la partícula «ca», se muestra que vomita flema y otras impurezas similares como el contenido estomacal, sangre, etc. Habiendo mostrado así el vómito de impurezas por siete puertas, el Bienaventurado, quien conoce el momento oportuno y conoce a la asamblea, sin mencionar específicamente las otras dos puertas, muestra por otro método el flujo de impureza de todo el cuerpo diciendo: «del cuerpo fluyen sudor y suciedad». Allí, «sedajallikā» significa sudor y la suciedad compuesta por capas de sales y mugre; su conexión debe entenderse con las palabras «fluye constantemente». ๒๐๑. เอวํ ภควา ยถา นาม ภตฺเต ปจฺจมาเน ตณฺฑุลมลญฺจ อุทกมลญฺจ เผเณน สทฺธึ อุฏฺฐหิตฺวา อุกฺขลิมุขํ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตถา อสิตปีตาทิเภเท อาหาเร กมฺมเชน อคฺคินา ปจฺจมาเน ยํ อสิตปีตาทิมลํ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทินา เภเทน นิกฺขมนฺตํ อกฺขิอาทีนิ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตสฺสาปิ วเสน อิมสฺส กายสฺส [Pg.240] อสุจิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ โลเก อุตฺตมงฺคสมฺมตํ สีสํ อติวิสิฏฺฐภาวโต ปจฺเจนฺตา วนฺทเนยฺยานมฺปิ วนฺทนํ น กโรนฺติ, ตสฺสาปิ นิสฺสารตาย อสุจิตาย จสฺส อสุจิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถสฺส สุสิรํ สีส’’นฺติ อิมํ คาถมาห. 201. De esta manera, el Bendito, así como cuando se cocina el arroz, la suciedad del grano y la suciedad del agua suben junto con la espuma, manchan el borde de la olla y se derraman hacia fuera; de igual modo, cuando el alimento, dividido en lo comido y lo bebido, es digerido por el fuego nacido del kamma, la suciedad que surge de lo ingerido emerge y sale en la forma analizada como «legañas de los ojos», etc., y habiendo manchado los ojos y otros orificios, se derrama hacia fuera. Habiendo mostrado así la impureza de este cuerpo, ahora, para mostrar la naturaleza impura de la cabeza —la cual es considerada en el mundo como el miembro supremo y por cuya supuesta excelencia incluso aquellos que se consideran eminentes no rinden homenaje a quienes son dignos de ser venerados—, debido a su falta de esencia y su condición asquerosa, pronunció este verso: «Su cabeza hueca está llena...». ตตฺถ สุสิรนฺติ ฉิทฺทํ. มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตนฺติ ทธิภริตอลาพุกํ วิย มตฺถลุงฺคภริตํ. ตญฺจ ปเนตํ มตฺถลุงฺคํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุภโต นํ มญฺญติ พาโลติ ตเมนํ เอวํ นานาวิธกุณปภริตมฺปิ กายํ ทุจฺจินฺติตจินฺตี พาโล สุภโต มญฺญติ, สุภํ สุจึ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ ตีหิปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ มญฺญติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิชฺชาย ปุรกฺขโต จตุสจฺจปฏิจฺฉาทเกน โมเหน ปุรกฺขโต, โจทิโต, ปวตฺติโต, ‘‘เอวํ อาทิย, เอวํ อภินิวิส เอวํ มญฺญาหี’’ติ คาหิโตติ อธิปฺปาโย. ปสฺส ยาว อนตฺถกรา จายํ อวิชฺชาติ. Aquí, «susiraṃ» significa hueco o agujero. «Matthaluṅgassa pūritanti» significa que está llena de cerebro, como un calabacín lleno de cuajada. Ese cerebro debe entenderse según el método explicado en el Visuddhimagga. «El necio lo considera hermoso» (subhato naṃ maññati bālo): el necio, que tiene la tendencia a pensar de forma errónea, considera hermoso a este cuerpo a pesar de estar lleno de diversos tipos de carroña; lo concibe a través de las tres concepciones del deseo, los puntos de vista y el orgullo como «hermoso, puro, deseable, encantador y placentero». ¿Por qué? Porque está guiado por la ignorancia, impulsado y movido por el engaño que oculta las Cuatro Nobles Verdades, con la idea de: «tómalo de esta forma, adhiérete a ello de esta forma, concíbelo de esta forma». ¡Mira cuán perjudicial es esta ignorancia! ๒๐๒. เอวํ ภควา สวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวิญฺญาณกวเสน ทสฺเสตุํ, ยสฺมา วา จกฺกวตฺติรญฺโญปิ กาโย ยถาวุตฺตกุณปภริโตเยว โหติ, ตสฺมา สพฺพปฺปกาเรนปิ สมฺปตฺติภเว อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิปตฺติภเว ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติ คาถมาห. 202. Así, el Bendito, habiendo mostrado lo desagradable por medio del cuerpo consciente (vivo), para mostrarlo ahora por medio del cuerpo inconsciente (muerto) —o bien, dado que incluso el cuerpo de un rey que gira la rueda (Cakkavatti) está igualmente lleno de la carroña antes mencionada—, habiendo mostrado lo desagradable en el estado de prosperidad de la existencia en todas sus formas, ahora, para mostrarlo en el estado de pérdida, pronunció el verso: «Y cuando yace muerto». ตสฺสตฺโถ – สฺวายเมวํวิโธ กาโย ยทา อายุอุสฺมาวิญฺญาณาปคเมน มโต วาตภริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาตโก วณฺณปริเภเทน วินีลโก สุสานสฺมึ นิรตฺถํว กลิงฺครํ ฉฑฺฑิตตฺตา อปวิทฺโธ เสติ, อถ ‘‘น ทานิสฺส ปุน อุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เอกํสโตเยว อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโย. ตตฺถ มโตติ อนิจฺจตํ ทสฺเสติ, เสตีติ นิรีหกตฺตํ. ตทุภเยน จ ชีวิตพลมทปฺปหาเน นิโยเชติ. อุทฺธุมาโตติ สณฺฐานวิปตฺตึ ทสฺเสติ, วินีลโกติ ฉวิราควิปตฺตึ. ตทุภเยน จ รูปมทปฺปหาเน วณฺณโปกฺขรตํ ปฏิจฺจ มานปฺปหาเน จ นิโยเชติ. อปวิทฺโธติ คเหตพฺพาภาวํ ทสฺเสติ, สุสานสฺมินฺติ อนฺโต อธิวาเสตุมนรหํ ชิคุจฺฉนียภาวํ. ตทุภเยนปิ ‘‘มม’’นฺติ คาหสฺส สุภสญฺญาย จ ปหาเน นิโยเชติ. อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโยติ ปฏิกิริยาภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ ปริวารมทปฺปหาเน นิโยเชติ. Su significado es el siguiente: este mismo cuerpo de tal condición, cuando está muerto por la partida de la vitalidad, el calor y la conciencia, yace hinchado como un odre lleno de aire, descolorido por la pérdida del color, y abandonado en un cementerio como un leño inútil, sin nada que desear de él; entonces, pensando «ahora no volverá a levantarse jamás», los parientes se vuelven absolutamente indiferentes. Aquí, con la palabra «muerto» muestra la impermanencia; con «yace», la falta de actividad; y mediante ambos insta a abandonar la embriaguez con la vida y la fuerza. Con «hinchado» muestra la destrucción de la forma; con «descolorido», la destrucción de la pasión por la piel; y mediante ambos insta a abandonar la embriaguez con la figura y el orgullo basado en la belleza del cutis. Con «abandonado» muestra que no hay nada que deba ser tomado; con «en un cementerio» muestra su naturaleza asquerosa, indigna de ser aceptada. Mediante ambos insta a abandonar la percepción de lo hermoso y la obsesión con la idea de «mío». «Los parientes se vuelven indiferentes» muestra la ausencia de cualquier reacción posible, y con ello insta a abandonar la embriaguez con el propio séquito. ๒๐๓. เอวมิมาย [Pg.241] คาถาย อปริภินฺนาวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริภินฺนวเสนาปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ขาทนฺติ น’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เย จญฺเญติ เย จ อญฺเญปิ กากกุลลาทโย กุณปภกฺขา ปาณิโน สนฺติ, เตปิ นํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมว. 203. De esta manera, habiendo mostrado lo desagradable por medio de un cuerpo muerto no descompuesto con el verso anterior, para mostrarlo ahora también por medio de un cuerpo descompuesto, pronunció el verso: «Los perros lo devoran». Allí, «y otros» se refiere a otros seres que se alimentan de carroña, como cuervos, halcones, etc.; el significado es que ellos también lo devoran. El resto es evidente. ๒๐๔. เอวํ ‘‘จรํ วา’’ติอาทินา นเยน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานวเสน, ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติอาทินา สวิญฺญาณกาสุภวเสน ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติอาทินา อวิญฺญาณกาสุภวเสน กายํ ทสฺเสตฺวา เอวํ นิจฺจสุขตฺตภาวสุญฺเญ เอกนฺตอสุเภ จาปิ กายสฺมึ ‘‘สุภโต นํ มญฺญติ พาโล, อวิชฺชาย ปุรกฺขโต’’ติ อิมินา พาลสฺส วุตฺตึ ปกาเสตฺวา อวิชฺชามุเขน จ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปณฺฑิตสฺส วุตฺตึ ปริญฺญามุเขน จ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อารภิ. 204. Así, habiendo mostrado el cuerpo mediante el método del tema de meditación sobre el vacío con las palabras «ya sea caminando», etc.; mediante lo desagradable del cuerpo vivo con «atado por huesos y tendones», etc.; y mediante lo desagradable del cuerpo muerto con «y cuando yace muerto», etc.; habiendo expuesto la conducta del necio respecto a este cuerpo que está vacío de permanencia, felicidad y un yo, y que es absolutamente desagradable, con las palabras «el necio lo considera hermoso, guiado por la ignorancia»; y habiendo mostrado el ciclo de renacimientos a través del portal de la ignorancia, ahora, para mostrar la conducta del sabio y el cese del ciclo a través del portal del pleno entendimiento, comenzó el verso: «Habiendo escuchado la palabra del Buddha». ตตฺถ สุตฺวานาติ โยนิโส นิสาเมตฺวา. พุทฺธวจนนฺติ กายวิจฺฉนฺทนกรํ พุทฺธวจนํ. ภิกฺขูติ เสกฺโข วา ปุถุชฺชโน วา. ปญฺญาณวาติ ปญฺญาณํ วุจฺจติ วิปสฺสนา อนิจฺจาทิปฺปกาเรสุ ปวตฺตตฺตา, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิธาติ สาสเน. โส โข นํ ปริชานาตีติ โส อิมํ กายํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. กถํ? ยถา นาม กุสโล วาณิโช อิทญฺจิทญฺจาติ ภณฺฑํ โอโลเกตฺวา ‘‘เอตฺตเกน คหิเต เอตฺตโก นาม อุทโย ภวิสฺสตี’’ติ ตุลยิตฺวา ตถา กตฺวา ปุน สอุทยํ มูลํ คณฺหนฺโต ตํ ภณฺฑํ ฉฑฺเฑติ, เอวเมวํ ‘‘อฏฺฐินฺหารุอาทโย อิเม เกสโลมาทโย จา’’ติ ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, ‘‘อนิจฺจา เอเต ธมฺมา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ ตุลยนฺโต ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ, เอวํ ตีรยิตฺวา อริยมคฺคํ ปาปุณนฺโต ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ. สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภวเสน วา ปสฺสนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสนฺโต ตีรณปริญฺญาย, อรหตฺตมคฺเคน ตโต ฉนฺทราคํ อปกฑฺฒิตฺวา ตํ ปชหนฺโต ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ. Aquí, «habiendo escuchado» (sutvāna) significa habiendo prestado atención cuidadosamente. «La palabra del Buddha» es la enseñanza del Buddha que produce el desapego por el cuerpo. «Bhikkhu» se refiere a un aprendiz o a una persona común. «Poseedor de sabiduría» (paññāṇavā): se llama sabiduría a la visión clara (vipassanā) por ocurrir en modos como la impermanencia, etc.; el significado es que está dotado de ella. «Aquí» significa en la Dispensación. «Él ciertamente lo comprende plenamente» (so kho naṃ parijānāti): él comprende este cuerpo mediante los tres tipos de pleno entendimiento. ¿Cómo? Así como un comerciante hábil, observando su mercancía y pensando «esto y aquello», estima: «habiéndolo adquirido por tanto, habrá tal beneficio», y habiendo hecho así, recuperando el capital junto con la ganancia, se deshace de esa mercancía; de la misma manera, el monje, observando con el ojo del conocimiento: «estos son los huesos, tendones, etc.; estos son los cabellos, vellos, etc.», lo comprende mediante el pleno entendimiento de lo conocido. Al escudriñar «estas cosas son impermanentes, sufrientes y no-yo», lo comprende mediante el pleno entendimiento por escrutinio. Al alcanzar el noble sendero, lo comprende mediante el pleno entendimiento del abandono al abandonar el deseo y la pasión por él. O bien, al verlo por medio de la naturaleza desagradable del cuerpo vivo o muerto, lo comprende mediante el pleno entendimiento de lo conocido; al verlo mediante la impermanencia, etc., lo comprende mediante el pleno entendimiento por escrutinio; y al abandonar la pasión y el deseo por él a través del sendero del arhat, lo comprende mediante el pleno entendimiento del abandono. กสฺมา โส เอวํ ปริชานาตีติ เจ? ยถาภูตญฺหิ ปสฺสติ, ยสฺมา ยถาภูตํ ปสฺสตีติ อตฺโถ. ‘‘ปญฺญาณวา’’ติอาทินา เอว จ เอตสฺมึ อตฺเถ [Pg.242] สิทฺเธ ยสฺมา พุทฺธวจนํ สุตฺวา ตสฺส ปญฺญาณวตฺตํ โหติ, ยสฺมา จ สพฺพชนสฺส ปากโฏปายํ กาโย อสุตฺวา พุทฺธวจนํ น สกฺกา ปริชานิตุํ, ตสฺมา ตสฺส ญาณเหตุํ อิโต พาหิรานํ เอวํ ทฏฺฐุํ อสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อาห. นนฺทาภิกฺขุนึ ตญฺจ วิปลฺลตฺถจิตฺตํ ภิกฺขุํ อารพฺภ เทสนาปวตฺติโต อคฺคปริสโต ตปฺปฏิปตฺติปฺปตฺตานํ ภิกฺขุภาวทสฺสนโต จ ‘‘ภิกฺขู’’ติ อาห. ¿Por qué se dice que lo comprende plenamente de esta manera? Porque lo ve tal como realmente es; este es el significado de 'porque ve según la realidad'. Habiendo establecido el punto con expresiones como 'poseedor de sabiduría', dado que uno llega a poseer sabiduría al escuchar la palabra del Buda, y dado que para todas las personas, aunque el cuerpo sea evidente, no es posible comprenderlo plenamente sin haber escuchado la palabra del Buda; por lo tanto, para mostrar la causa de su conocimiento y para mostrar también la incapacidad de aquellos ajenos a esta enseñanza para verlo de tal modo, dijo: 'habiendo escuchado la palabra del Buda'. Utiliza el término 'monje' (bhikkhu) debido a que la exposición de la enseñanza se realizó con referencia a la monja Nandā y al monje cuya mente estaba trastornada por la pasión, y porque ellos constituyen la asamblea principal, y para mostrar el estado de un monje entre aquellos que se han aplicado a dicha práctica. ๒๐๕. อิทานิ ‘‘ยถาภูตญฺหิ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยถา ปสฺสนฺโต ยถาภูตํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิท’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทํ สวิญฺญาณกาสุภํ อายุอุสฺมาวิญฺญาณานํ อนปคมา จรติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, สยติ; ตถา เอตํ เอตรหิ สุสาเน สยิตํ อวิญฺญาณกมฺปิ ปุพฺเพ เตสํ ธมฺมานํ อนปคมา อโหสิ. ยถา จ เอตํ เอตรหิ มตสรีรํ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา น จรติ, น ติฏฺฐติ, น นิสีทติ, น เสยฺยํ กปฺเปติ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา ภวิสฺสติ. ยถา จ อิทํ สวิญฺญาณกํ เอตรหิ น สุสาเน มตํ เสติ, น อุทฺธุมาตกาทิภาวมุปคตํ, ตถา เอตํ เอตรหิ มตสรีรมฺปิ ปุพฺเพ อโหสิ. ยถา ปเนตํ เอตรหิ อวิญฺญาณกาสุภํ มตํ สุสาเน เสติ, อุทฺธุมาตกาทิภาวญฺจ อุปคตํ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ ภวิสฺสตีติ. 205. Ahora, respecto a la frase 'porque ve tal como realmente es', para mostrar cómo ve aquel que ve según la realidad, dijo: 'como es esto, así es aquello; como es aquello, así es esto'. Su significado es el siguiente: así como este cuerpo sensible y desagradable, mientras la vitalidad, el calor y la conciencia no se han retirado, camina, se detiene, se sienta y se acuesta; de igual modo, aquel cuerpo que ahora yace en el cementerio, aunque carezca de conciencia, anteriormente fue igual antes de que esas facultades se retiraran. Y así como ese cadáver ahora no camina, no se detiene, no se sienta ni se acuesta tras la partida de esas facultades, así también este cuerpo sensible será igual cuando esas facultades partan. Y así como este cuerpo sensible ahora no yace muerto en un cementerio ni ha llegado al estado de hinchazón y otras deformidades, así era también ese cadáver anteriormente. Y así como ese cuerpo muerto e insensible ahora yace en el cementerio y ha llegado al estado de hinchazón y demás, así será también este cuerpo sensible. ตตฺถ ยถา อิทํ ตถา เอตนฺติ อตฺตนา มตสฺส สรีรสฺส สมานภาวํ กโรนฺโต พาหิเร โทสํ ปชหติ. ยถา เอตํ ตถา อิทนฺติ มตสรีเรน อตฺตโน สมานภาวํ กโรนฺโต อชฺฌตฺติเก ราคํ ปชหติ. เยนากาเรน อุภยํ สภํ กโรติ, ตํ ปชานนฺโต อุภยตฺถ โมหํ ปชหติ. เอวํ ยถาภูตทสฺสเนน ปุพฺพภาเคเยว อกุสลมูลปฺปหานํ สาเธตฺวา, ยสฺมา เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพน อรหตฺตมคฺคํ ปตฺวา สพฺพํ ฉนฺทราคํ วิราเชตุํ สมตฺโถ โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, กาเย ฉนฺทํ วิราชเย’’ติ. เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพนาติ ปาฐเสโส. En este pasaje, con la frase 'como es esto, así es aquello', al establecer la similitud del cadáver con uno mismo, se abandona la aversión hacia lo externo. Con la frase 'como es aquello, así es esto', al establecer la similitud de uno mismo con el cadáver, se abandona el deseo (rāga) hacia lo interno. Al comprender el modo en que se igualan ambos aspectos, se abandona el engaño (moha) en ambos. Habiendo logrado así, mediante la visión de las cosas como realmente son, el abandono de las raíces perjudiciales en la fase preliminar de la práctica, dado que el monje que practica de este modo alcanza gradualmente el sendero del arhat y es capaz de extinguir todo deseo y pasión, por eso dijo: 'tanto interna como externamente, uno debe extinguir el deseo por el cuerpo'. 'Un monje que practica así gradualmente' es la elipsis del texto que debe completarse. ๒๐๖. เอวํ เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต โส’’ติ. ตสฺสตฺโถ – โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรํ ผลํ ปาปุณาติ, อถ สพฺพโส ฉนฺทราคสฺส [Pg.243] ปหีนตฺตา ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต’’ติ จ, มรณาภาเวน ปณีตฏฺเฐน วา อมตํ สพฺพสงฺขารวูปสมนโต สนฺตึ ตณฺหาสงฺขาตวานาภาวโต นิพฺพานํ, จวนาภาวโต อจฺจุตนฺติ สํวณฺณิตํ ปทมชฺฌคาติ จ วุจฺจติ. อถ วา โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรผเล ฐิโต ฉนฺทราควิรตฺโต นาม โหติ, วุตฺตปฺปการญฺจ ปทมชฺฌคาติ เวทิตพฺโพ. เตน ‘‘อิทมสฺส ปหีนํ, อิทญฺจาเนน ลทฺธ’’นฺติ ทีเปติ. 206. Habiendo mostrado así el nivel del aprendiz (sekha), ahora, para mostrar el nivel de quien ya no necesita entrenamiento (asekha), dijo: 'él está libre del deseo y la pasión'. Su significado es: ese monje, sabio mediante el conocimiento del sendero del arhat, alcanza el fruto inmediatamente después del sendero; entonces, debido al abandono total del deseo y la pasión, se le llama 'libre de deseo y pasión'. Y se dice que ha alcanzado el estado descrito como 'inmortal' (amata) por la ausencia de muerte o por su excelencia; 'paz' (santi) por la pacificación de todas las formaciones; 'nibbāna' por la ausencia de la trama de la avidez; e 'imperecedero' (accuta) por la ausencia de desaparición. O bien, ese monje, sabio por el conocimiento del sendero del arhat, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, es llamado 'libre de deseo y pasión' y debe entenderse que ha alcanzado el estado según se describió. Con esto, muestra: 'esto ha sido abandonado por él, y esto ha sido obtenido por él'. ๒๐๗-๒๐๘. เอวํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน อสุภกมฺมฏฺฐานํ สห นิปฺผตฺติยา กเถตฺวา ปุน สงฺเขปเทสนาย เอวํ มหโต อานิสํสสฺส อนฺตรายกรํ ปมาทวิหารํ ครหนฺโต ‘‘ทฺวิปาทโกย’’นฺติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อปาทกาทโยปิ กายา อสุจีเยว, อิธาธิการวเสน ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วา, ยสฺมา วา อญฺเญ อสุจิภูตาปิ กายา โลณมฺพิลาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา มนุสฺสานํ โภชเนปิ อุปนียนฺติ, น ตฺเวว มนุสฺสกาโย, ตสฺมา อสุจิตรภาวมสฺส ทสฺเสนฺโตปิ ‘‘ทฺวิปาทโก’’ติ อาห. 207-208. Habiendo expuesto así el tema de meditación sobre lo desagradable (asubha) mediante el cuerpo sensible e insensible junto con su resultado, hablando nuevamente mediante una enseñanza concisa para censurar la conducta negligente que obstaculiza tan gran beneficio, pronunció el par de versos que comienzan con 'este cuerpo bípedo'. Allí, aunque otros cuerpos como los de los seres sin pies son ciertamente impuros, aquí se menciona el cuerpo bípedo por ser el tema central o por delimitación de lo superior; o bien, dado que otros cuerpos, aunque sean impuros, se preparan con sal, ácidos y demás y se sirven como alimento para los hombres, pero no así el cuerpo humano; por lo tanto, para mostrar su naturaleza aún más impura, dijo 'bípedo'. อยนฺติ มนุสฺสกายํ ทสฺเสติ. ทุคฺคนฺโธ ปริหีรตีติ ทุคฺคนฺโธ สมาโน ปุปฺผคนฺธาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา ปริหีรติ. นานากุณปปริปูโรติ เกสาทิอเนกปฺปการกุณปภริโต. วิสฺสวนฺโต ตโต ตโตติ ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปฏิจฺฉาเทตุํ ฆเฏนฺตานมฺปิ ตํ วายามํ นิปฺผลํ กตฺวา นวหิ ทฺวาเรหิ เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ, โลมกูเปหิ จ เสทชลฺลิกํ วิสฺสวนฺโตเยว. ตตฺถ ทานิ ปสฺสถ – เอตาทิเสน กาเยน โย ปุริโส วา อิตฺถี วา โกจิ พาโล มญฺเญ อุณฺณเมตเว ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา ‘‘นิจฺโจ’’ติ วาติอาทินา นเยน โย อุณฺณมิตุํ มญฺเญยฺย, ปรํ วา ชาติอาทีหิ อวชาเนยฺย อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโต, กิมญฺญตฺร อทสฺสนา ฐเปตฺวา อริยมคฺเคน อริยสจฺจทสฺสนาภาวํ กิมญฺญํ ตสฺส เอวํ อุณฺณมาวชานนการณํ สิยาติ. Con 'este' (ayaṃ) señala el cuerpo humano. 'Maloliente, es cuidado' significa que, aun siendo maloliente, se cuida tras haber sido adornado con fragancias de flores y demás. 'Lleno de diversas impurezas' significa que está repleto de múltiples tipos de suciedad como cabellos y otros. 'Fluyendo por aquí y por allá' significa que, aunque se esfuerce por ocultarlo con fragancias de flores y demás, resultando tal esfuerzo infructuoso, fluye mucosidad y otros fluidos por las nueve puertas, y sudor e impurezas por los poros de la piel. Ved ahora en esto: con tal cuerpo, cualquier hombre o mujer necio que pensara en enorgullecerse, que mediante las concepciones de la avidez, los puntos de vista y la vanidad pensara en exaltarse de formas como 'yo', 'mío' o 'permanente', o que despreciara a otros por su linaje y demás poniéndose a sí mismo en una posición elevada, ¿a qué se debe esto sino a la falta de visión? Es decir, excluyendo la visión de las Nobles Verdades mediante el Noble Sendero, ¿qué otra causa podría haber para tal orgullo y desprecio sino el no ver la ver realidad? เทสนาปริโยสาเน นนฺทา ภิกฺขุนี สํเวคมาปาทิ – ‘‘อโห วต เร, อหํ พาลา, ยา มํเยว อารพฺภ เอวํ วิวิธธมฺมเทสนาปวตฺตกสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ นาคมาสิ’’นฺติ. เอวํ สํวิคฺคา จ ตเมว ธมฺมเทสนํ สมนฺนาหริตฺวา [Pg.244] เตเนว กมฺมฏฺฐาเนน กติปยทิวสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ทุติยฏฺฐาเนปิ กิร เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, สิริมา เทวกญฺญา อนาคามิผลํ ปตฺตา, โส จ ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ. Al concluir la enseñanza, la bhikkhunī Nandā experimentó un profundo sentido de urgencia espiritual (saṃvega), pensando: “¡Ay de mí, cuán necia he sido, que no acudí a servir al Bienaventurado, quien por mi causa ha expuesto una enseñanza del Dhamma tan variada!”. Así, conmovida, habiendo prestado mucha atención a esa enseñanza del Dhamma, en pocos días y mediante ese mismo objeto de meditación (kammaṭṭhāna), realizó el estado de Arahant. Se dice que también en el segundo caso, al concluir la enseñanza, ochenta y cuatro mil seres alcanzaron la comprensión del Dhamma; la doncella celestial Sirimā alcanzó el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala) y aquel bhikkhu se estableció en el fruto de quien entra en la corriente (sotāpattiphala). ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el Comentario al Khuddaka. สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย วิชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación del Vijaya Sutta del Comentario al Suttanipāta. ๑๒. มุนิสุตฺตวณฺณนา 12. Explicación del Muni Sutta ๒๐๙. สนฺถวาโต ภยํ ชาตนฺติ มุนิสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? น สพฺพสฺเสว สุตฺตสฺส เอกา อุปฺปตฺติ, อปิเจตฺถ อาทิโต ตาว จตุนฺนํ คาถานํ อยมุปฺปตฺติ – ภควติ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต คามกาวาเส อญฺญตรา ทุคฺคติตฺถี มตปติกา ปุตฺตํ ภิกฺขูสุ ปพฺพาเชตฺวา อตฺตนาปิ ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิ. เต อุโภปิ สาวตฺถิยํ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา อภิณฺหํ อญฺญมญฺญสฺส ทสฺสนกามา อเหสุํ. มาตา กิญฺจิ ลภิตฺวา ปุตฺตสฺส หรติ, ปุตฺโตปิ มาตุ. เอวํ สายมฺปิ ปาโตปิ อญฺญมญฺญํ สมาคนฺตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ สํวิภชมานา, สมฺโมทมานา, สุขทุกฺขํ ปุจฺฉมานา, นิราสงฺกา อเหสุํ. เตสํ เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน สํสคฺโค อุปฺปชฺชิ, สํสคฺคา วิสฺสาโส, วิสฺสาสา โอตาโร, ราเคน โอติณฺณจิตฺตานํ ปพฺพชิตสญฺญา จ มาตุปุตฺตสญฺญา จ อนฺตรธายิ. ตโต มริยาทวีติกฺกมํ กตฺวา อสทฺธมฺมํ ปฏิเสวึสุ, อยสปฺปตฺตา จ วิพฺภมิตฺวา อคารมชฺเฌ วสึสุ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ‘‘กึ นุ โส, ภิกฺขเว, โมฆปุริโส มญฺญติ น มาตา ปุตฺเต สารชฺชติ, ปุตฺโต วา ปน มาตรี’’ติ ครหิตฺวา ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๕.๕๕) อวเสสสุตฺเตนปิ ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว – 209. “De la intimidad ha surgido el peligro” es el Muni Sutta. ¿Cuál es su origen? No hay un único origen para todo el discurso, pero este es, en primer lugar, el origen de las cuatro estrofas iniciales: se dice que mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en un asentamiento de aldea, una mujer pobre y viuda hizo que su hijo se ordenara entre los bhikkhus y ella misma se ordenó entre las bhikkhunīs. Ambos pasaron el retiro de las lluvias en Sāvatthī y deseaban verse frecuentemente. Cuando la madre obtenía algo, se lo llevaba a su hijo, y el hijo hacía lo mismo por su madre. Así, encontrándose tanto por la tarde como por la mañana, compartiendo lo obtenido, alegrándose mutuamente y preguntándose por sus penas y alegrías, perdieron el recelo. Debido a este contacto frecuente, surgió el apego; del apego, la confianza; de la confianza, la caída en la pasión. Con sus mentes dominadas por la pasión, desapareció en ellos tanto la percepción de ser renunciantes como la percepción de ser madre e hijo. Entonces, transgrediendo los límites de la disciplina, practicaron la conducta impura; habiendo caído en el deshonor, abandonaron los hábitos y vivieron como laicos en el hogar. Los bhikkhus informaron de esto al Bienaventurado. Reprendiéndolos con las palabras: “¿Acaso piensa ese hombre necio, bhikkhus, que una madre no se apasiona por su hijo, o un hijo por su madre?”, y habiendo provocado urgencia espiritual en los bhikkhus con el resto del discurso que comienza con “No veo, bhikkhus, ninguna otra forma...” (A.N. 5.55), dijo: “Por lo tanto, bhikkhus:” ‘‘วิสํ ยถา หลาหลํ, เตลํ ปกฺกุถิตํ ยถา; ตมฺพโลหวิลีนํว, มาตุคามํ วิวชฺชเย’’ติ จ. – “Como un veneno mortal, como aceite hirviendo, como cobre fundido, así debe uno evitar a las mujeres”. วตฺวา [Pg.245] ปุน ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ – ‘‘สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ อิมา อตฺตุปนายิกา จตสฺโส คาถา อภาสิ. Habiendo dicho esto, para enseñar nuevamente el Dhamma a los bhikkhus, pronunció estas cuatro estrofas aplicables a uno mismo: “De la intimidad ha surgido el peligro”. ตตฺถ สนฺถโว ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตเภเทน ติวิโธติ ปุพฺเพ วุตฺโต. อิธ ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถโว อธิปฺเปโต. ตํ สนฺธาย ภควา อาห – ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ. ตญฺหิ ตสฺส อภิณฺหทสฺสนกามตาทิตณฺหาย พลวกิเลสภยํ ชาตํ, เยน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต มาตริ วิปฺปฏิปชฺชิ. อตฺตานุวาทาทิกํ วา มหาภยํ, เยน สาสนํ ฉฑฺเฑตฺวา วิพฺภนฺโต. นิเกตาติ ‘‘รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา โข, คหปติ, ‘นิเกตสารี’ติ วุจฺจตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓) นเยน วุตฺตา อารมฺมณปฺปเภทา. ชายเต รโชติ ราคโทสโมหรโช ชายเต. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลญฺจ ตสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, อปิจ โข ปน ยเทตํ กิเลสานํ นิวาสฏฺเฐน สาสวารมฺมณํ ‘‘นิเกต’’นฺติ วุจฺจติ, อิทานิสฺส ภินฺนสํวรตฺตา อติกฺกนฺตมริยาทตฺตา สุฏฺฐุตรํ ตโต นิเกตา ชายเต รโช, เยน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต อนยพฺยสนํ ปาปุณิสฺสติ. อถ วา ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, ยถา จ สพฺพปุถุชฺชนานํ นิเกตา ชายเต รโชติ เอวมฺเปตํ ปททฺวยํ โยเชตพฺพํ. En ese contexto, se ha dicho anteriormente que la “intimidad” (santhava) es de tres tipos, dividida por el deseo, los puntos de vista y la amistad. Aquí se refiere a la intimidad por el deseo y los puntos de vista. Refiriéndose a esto, el Bienaventurado dijo: “Mirad, bhikkhus, cómo para ese hombre necio surgió el peligro de la intimidad”. Pues, debido a ese deseo de verla frecuentemente, surgió en él el peligro de las intensas impurezas, por lo cual, siendo incapaz de contenerse, actuó incorrectamente con su madre. O bien, el gran peligro fue el autorreproche y otros males, por lo cual abandonó la Enseñanza y dejó los hábitos. “Moradas” (niketa) se refiere a las diversas clases de objetos según el método: “Por estar atado y confinado en la morada de las formas, hombre de familia, se dice que uno ‘vaga por las moradas’” (S.N. 3.3). “Surge el polvo” (jāyate rajo) significa que surge el polvo de la pasión, el odio y el engaño. ¿Qué se quiere decir con esto? No solo que de la intimidad surgió el peligro para él, sino que además, aquello que se llama “morada” por ser el lugar de residencia de las impurezas y objeto de los influjos (sāsavārammaṇa), ahora para él, por haber roto su restricción y transgredido los límites, desde esa morada surge con mayor fuerza el polvo de las impurezas, por el cual, con la mente corrompida, llegará a la ruina y la desgracia. Alternativamente: “Mirad, bhikkhus, cómo para ese hombre necio surgió el peligro de la intimidad, y cómo para todos los seres mundanos surge el polvo de la morada”; así se deben conectar estas dos partes de la frase. สพฺพถา ปน อิมินา ปุริมทฺเธน ภควา ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ‘‘อนิเกต’’นฺติ ปจฺฉิมทฺธมาห. ตตฺถ ยถาวุตฺตนิเกตปฏิกฺเขเปน อนิเกตํ, สนฺถวปฏิกฺเขเปน จ อสนฺถวํ เวทิตพฺพํ. อุภยมฺเปตํ นิพฺพานสฺสาธิวจนํ. เอตํ เว มุนิทสฺสนนฺติ เอตํ อนิเกตมสนฺถวํ พุทฺธมุนินา ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ เวติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตน จ ยํ นาม นิเกตสนฺถววเสน มาตาปุตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชมาเนสุ อนิเกตมสนฺถวํ, เอตํ มุนินา ทิฏฺฐํ อโห อพฺภุตนฺติ อยมธิปฺปาโย สิทฺโธ โหติ. อถ วา มุนิโน ทสฺสนนฺติปิ มุนิทสฺสนํ, ทสฺสนํ นาม ขนฺติ รุจิ, ขมติ เจว รุจฺจติ จาติ อตฺโถ. En todos los sentidos, con esta primera mitad de la estrofa, el Bienaventurado, habiendo censurado la visión de los seres mundanos y elogiando su propia visión, pronunció la segunda mitad: “sin morada” (aniketa). Allí, debe entenderse “sin morada” como el rechazo de la morada antes mencionada, y “sin intimidad” (asanthava) como el rechazo de la intimidad. Ambos términos son sinónimos del Nibbāna. “Esta es verdaderamente la visión del sabio” (etaṃ ve munidassanaṃ) significa que este Nibbāna, sin morada y sin intimidad, ha sido visto por el sabio Buda. Allí, la palabra “verdaderamente” (ve) debe considerarse una partícula que expresa asombro. Con esto queda establecido el siguiente sentido: “Mientras que incluso una madre y un hijo transgredieron debido a la intimidad en una morada, el sabio ha visto este estado sin morada y sin intimidad; ¡oh, qué asombroso!”. Alternativamente, “la visión del sabio” también significa la visión de un sabio; la palabra “visión” (dassana) tiene el sentido de paciencia y preferencia, es decir, lo que uno acepta y prefiere. ๒๑๐. ทุติยคาถาย โย ชาตมุจฺฉิชฺชาติ โย กิสฺมิญฺจิเทว วตฺถุสฺมึ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ กิเลสํ ยถา อุปฺปนฺนากุสลปฺปหานํ โหติ, ตถา [Pg.246] วายมนฺโต ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปุน อนิพฺพตฺตนวเสน อุจฺฉินฺทิตฺวา โย อนาคโตปิ กิเลโส ตถารูปปฺปจฺจยสโมธาเน นิพฺพตฺติตุํ อภิมุขีภูตตฺตา วตฺตมานสมีเป วตฺตมานลกฺขเณน ‘‘ชายนฺโต’’ติ วุจฺจติ, ตญฺจ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, ยถา อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาโท โหติ, ตถา วายมนฺโต น นิพฺพตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. กถญฺจ น นิพฺพตฺเตยฺย? อสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, เยน ปจฺจเยน โส นิพฺพตฺเตยฺย ตํ นานุปฺปเวเสยฺย น สโมธาเนยฺย. เอวํ สมฺภารเวกลฺลกรเณน ตํ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ. อถ วา ยสฺมา มคฺคภาวนาย อตีตาปิ กิเลสา อุจฺฉิชฺชนฺติ อายตึ วิปากาภาเวน วตฺตมานาปิ น โรปียนฺติ ตทภาเวน, อนาคตาปิ จิตฺตสนฺตตึ นานุปฺปเวสียนฺติ อุปฺปตฺติสามตฺถิยวิฆาเตน, ตสฺมา โย อริยมคฺคภาวนาย ชาตมุจฺฉิชฺช น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, อนาคตมฺปิ จสฺส ชายนฺตสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตมาหุ เอกํ มุนินํ จรนฺตํ, โส จ อทฺทกฺขิ สนฺติปทํ มเหสีติ เอวมฺเปตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เอกนฺตนิกฺกิเลสตาย เอกํ, เสฏฺฐฏฺเฐน วา เอกํ. มุนินนฺติ มุนึ, มุนีสุ วา เอกํ. จรนฺตนฺติ สพฺพาการปริปูราย โลกตฺถจริยาย อวเสสจริยาหิ จ จรนฺตํ. อทฺทกฺขีติ อทฺทส. โสติ โย ชาตมุจฺฉิชฺช อโรปเน อนนุปฺปเวสเน จ สมตฺถตาย ‘‘น โรปเยยฺย ชายนฺตมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ’’ติ วุตฺโต พุทฺธมุนิ. สนฺติปทนฺติ สนฺติโกฏฺฐาสํ, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวิปสฺสนานิพฺพานเภทาสุ ตีสุ สมฺมุติสนฺติ, ตทงฺคสนฺติ, อจฺจนฺตสนฺตีสุ เสฏฺฐํ เอวํ อนุปสนฺเต โลเก อจฺจนฺตสนฺตึ อทฺทส มเหสีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. 210. En el segundo verso, 'aquel que, habiendo cortado lo surgido' (yo jātamucchijja): cuando una mancilla (kilesa) ha surgido, aparecido o se ha manifestado en relación con cualquier objeto, uno realiza un esfuerzo para abandonar las cualidades insalubres ya surgidas; de ese modo, la corta asegurando que no se produzca de nuevo en relación con ese objeto. Se dice que una mancilla futura está 'brotando' (jāyanto), con la característica de una ocurrencia inminente, cuando está a punto de producirse por la concurrencia de condiciones apropiadas y se halla cerca de manifestarse en el presente. 'No fomentaría lo que está brotando' (tañca na ropayeyya jāyantaṃ) significa que, al esforzarse por evitar el surgimiento de cualidades insalubres no surgidas, uno impide que se produzcan. ¿Y cómo impide que se produzcan? 'No lo nutriría' (assa nānuppavecche): no le proporcionaría la condición que podría producirla ni permitiría que se encuentre con tal condición. De esta manera, al privarla de sus provisiones, no fomenta lo que está brotando. Alternativamente: dado que, mediante el desarrollo del camino, las mancillas pasadas son cortadas debido a la inexistencia de sus resultados futuros, las mancillas que ocurren actualmente no son fomentadas por su inexistencia, y a las mancillas futuras no se les permite entrar en el flujo mental porque su capacidad de surgir ha sido destruida. Por lo tanto, el sentido debe interpretarse así: 'Aquel que, habiendo cortado lo surgido mediante el desarrollo del noble camino, no fomentaría lo que está brotando actualmente ni nutriría aquello que surja en el futuro; a él lo llaman un muni que vaga solitario, y ese gran sabio (mahesī) ha visto el estado de paz (santipada)'. Es 'solitario' (ekaṃ) porque está completamente libre de mancillas, o solitario en el sentido de ser el mejor. Es un solo muni, o uno entre los munis. 'Vagar' (carantaṃ) significa vivir mediante una conducta para el bien del mundo, completa en todos sus aspectos, y por los otros tipos de conducta. 'Vio' (addakkhi): el sujeto es el Buda-muni. 'El estado de paz': una porción de paz. El significado debe entenderse así: entre los tres tipos de paz —la paz convencional, la paz en un aspecto particular y la paz última, correlacionadas respectivamente con las sesenta y dos visiones, el discernimiento (vipassanā) y el nibbāna— el gran sabio vio aquello que es lo mejor, la paz última en un mundo que no está en paz. ๒๑๑. ตติยคาถาย สงฺขายาติ คณยิตฺวา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีมํสิตฺวา ยถาภูตโต ญตฺวา, ทุกฺขปริญฺญาย ปริชานิตฺวาติ อตฺโถ. วตฺถูนีติ เยสุ เอวมยํ โลโก สชฺชติ, ตานิ ขนฺธายตนธาตุเภทานิ กิเลสฏฺฐานานิ. ปมาย พีชนฺติ ยํ เตสํ วตฺถูนํ พีชํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ, ตํ ปมาย หึสิตฺวา, พาธิตฺวา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉติ เยน ตณฺหาทิฏฺฐิสิเนเหน สิเนหิตํ ตํ พีชํ อายตึ ปฏิสนฺธิวเสน ตํ ยถาวุตฺตํ วตฺถุสสฺสํ วิรุเหยฺย, ตํ สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตปฺปฏิปกฺขาย มคฺคภาวนาย ตํ นานุปฺปเวเสยฺยาติ อตฺโถ. ส เว มุนิ ชาติขยนฺตทสฺสีติ โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ชาติยา จ มรณสฺส จ อนฺตภูตสฺส นิพฺพานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสี [Pg.247] ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขํ. อิมาย จตุสจฺจภาวนาย นวปฺปเภทมฺปิ อกุสลวิตกฺกํ ปหาย สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺโต อนุปุพฺเพน จริมวิญฺญาณกฺขยา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา ‘‘เทโว วา มนุสฺโส วา’’ติ น อุเปติ สงฺขํ. อปรินิพฺพุโต เอว วา ยถา กามวิตกฺกาทิโน วิตกฺกสฺส อปฺปหีนตฺตา ‘‘อยํ ปุคฺคโล รตฺโต’’ติ วา ‘‘ทุฏฺโฐ’’ติ วา สงฺขํ อุเปติ, เอวํ ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 211. En el tercer verso, 'habiendo discernido' (saṅkhāya) significa habiendo considerado, habiendo demarcado, habiendo investigado, habiendo conocido tal como es en realidad; esto es, habiendo comprendido plenamente mediante la comprensión plena del sufrimiento. 'Los fundamentos' (vatthūni) son aquellas cosas a las que este mundo está tan apegado, los sitios de las mancillas analizados en los agregados (khandha), las bases sensoriales (āyatana) y los elementos (dhātu). 'Habiendo aplastado la semilla' (pamāya bījaṃ) significa habiendo aplastado, dañado o destrozado la conciencia constructiva o volitiva (abhisaṅkhāraviññāṇa), que es la semilla de esos fundamentos; es decir, habiendo abandonado mediante el abandono por erradicación. 'No lo nutriría con humedad' (sinehamassa nānuppavecche): cuando esa semilla es humedecida con la humedad (afecto/apego) del deseo y los puntos de vista, podría producir, por medio de la reconexión futura, las 'cosechas' de las bases mencionadas. Él no la nutriría con esa humedad. El sentido es: 'mediante el desarrollo del camino opuesto a ello, no permitiría que esa humedad entre en ella'. 'Ciertamente, ese muni, un vidente del fin del nacimiento' (sa ve muni jātikhayantadassī): mediante la realización del nibbāna, ese Buda-muni ha visto el nibbāna, el fin del nacimiento y la muerte. 'Habiendo abandonado el pensamiento, no entra en la clasificación' (takkaṃ pahāya na upeti saṅkhaṃ): mediante este desarrollo de las cuatro verdades, habiendo abandonado las nueve clases de pensamientos insalubres y habiendo alcanzado el elemento del nibbāna con residuo, actúa por el bien del mundo hasta que, con el cese de la conciencia final, alcanza el elemento del nibbāna sin residuo. Entonces no puede ser designado como 'un dios o un ser humano'. O bien, mientras que quien no ha alcanzado el nibbāna final no ha abandonado los pensamientos sensuales y otros similares, y por tanto es designado como 'esta persona es codiciosa' o 'está llena de odio', aquel que ha abandonado tales pensamientos no puede ser así designado. ๒๑๒. จตุตฺถคาถาย อญฺญายาติ อนิจฺจาทินเยน ชานิตฺวา. สพฺพานีติ อนวเสสานิ, นิเวสนานีติ กามภวาทิเก ภเว. นิวสนฺติ หิ เตสุ สตฺตา, ตสฺมา ‘‘นิเวสนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. อนิกามยํ อญฺญตรมฺปิ เตสนฺติ เอวํ ทิฏฺฐาทีนวตฺตา เตสํ นิเวสนานํ เอกมฺปิ อปตฺเถนฺโต โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ มคฺคภาวนาพเลน ตณฺหาเคธสฺส วิคตตฺตา วีตเคโธ, วีตเคธตฺตา เอว จ อคิทฺโธ, น ยถา เอเก อวีตเคธา เอว สมานา ‘‘อคิทฺธมฺหา’’ติ ปฏิชานนฺติ, เอวํ. นายูหตีติ ตสฺส ตสฺส นิเวสนสฺส นิพฺพตฺตกํ กุสลํ วา อกุสลํ วา น กโรติ. กึ การณา? ปารคโต หิ โหติ, ยสฺมา เอวรูโป สพฺพนิเวสนานํ ปารํ นิพฺพานํ คโต โหตีติ อตฺโถ. 212. En el cuarto verso, 'habiendo conocido' (aññāya) significa habiendo conocido por medio de la impermanencia y demás. 'Todas' (sabbāni) significa sin omisión. 'Residencias' (nivesanāni) son los estados de existencia, como la existencia en el reino del deseo, que se llaman lugares de morada porque los seres moran en ellos. 'No deseando ninguna de ellas' (anikāmayaṃ aññatarampi tesaṃ): no anhelando ni una sola de esas moradas porque ha visto el peligro en ellas. Ese Buda-muni está libre de codicia debido a la desaparición del deseo codicioso por el poder del desarrollo del camino; y es carente de codicia simplemente porque está libre de ella. No es como aquellos que, no estando realmente libres de codicia, afirman 'estamos libres de codicia'. Así, él 'no se esfuerza' (nāyūhati), es decir, no crea kamma meritorio o no meritorio que pueda producir una u otra de esas moradas. ¿Por qué razón? 'Porque ha ido más allá' (pāragato hi hoti), pues tal persona ha ido al nibbāna, que está más allá de todas las moradas. เอวํ ปฐมคาถาย ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ทุติยคาถาย เยหิ กิเลเสหิ ปุถุชฺชโน อนุปสนฺโต โหติ, เตสํ อภาเวน อตฺตโน สนฺติปทาธิคมํ ปสํสนฺโต ตติยคาถาย เยสุ วตฺถูสุ ปุถุชฺชโน ตกฺกํ อปฺปหาย ตถา ตถา สงฺขํ อุเปติ, เตสุ จตุสจฺจภาวนาย ตกฺกํ ปหาย อตฺตโน สงฺขานุปคมนํ ปสํสนฺโต จตุตฺถคาถาย อายติมฺปิ ยานิ นิเวสนานิ กามยมาโน ปุถุชฺชโน ภวตณฺหาย อายูหติ, เตสุ ตณฺหาภาเวน อตฺตโน อนายูหนํ ปสํสนฺโต จตูหิ คาถาหิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เอกฏฺฐุปฺปตฺติกํ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. Así, con el primer verso critica la perspectiva del hombre mundano y alaba su propia visión; con el segundo verso, alaba su propio logro del estado de paz mediante la ausencia de aquellas mancillas por las cuales el mundano no está en paz; con el tercer verso, señala que el mundano puede ser clasificado de tal o cual manera porque no ha abandonado los pensamientos sobre los diversos fundamentos, y alaba su propia trascendencia de las clasificaciones mediante el abandono de tales pensamientos por el desarrollo de las cuatro verdades; y con el cuarto verso, señala que el mundano, deseando moradas futuras, se esfuerza a través del deseo por la existencia, y alaba su propio no-esfuerzo debido a la ausencia de deseo por esas moradas. De este modo, con cuatro versos que culminan en el estado de Arhat, concluye la enseñanza que se originó a partir de un único incidente específico. ๒๑๓. สพฺพาภิภุนฺติ กา อุปฺปตฺติ? มหาปุริโส มหาภินิกฺขมนํ กตฺวา อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย พาราณสึ คจฺฉนฺโต [Pg.248] โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร อุปเกนาชีวเกน สมาคจฺฉิ. เตน จ ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) นเยน ปุฏฺโฐ ‘‘สพฺพาภิภู’’ติอาทีนิ อาห. อุปโก ‘‘หุเปยฺยาวุโส’’ติ วตฺวา, สีสํ โอกมฺเปตฺวา, อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกามิ. อนุกฺกเมน จ วงฺกหารชนปเท อญฺญตรํ มาควิกคามํ ปาปุณิ. ตเมนํ มาควิกเชฏฺฐโก ทิสฺวา – ‘‘อโห อปฺปิจฺโฉ สมโณ วตฺถมฺปิ น นิวาเสติ, อยํ โลเก อรหา’’ติ ฆรํ เนตฺวา มํสรเสน ปริวิสิตฺวา ภุตฺตาวิญฺจ นํ สปุตฺตทาโร วนฺทิตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถ, อหํ ปจฺจเยน อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิมนฺเตตฺวา, วสโนกาสํ กตฺวา อทาสิ. โส ตตฺถ วสติ. 213. ¿Cuál es el origen de la estrofa que comienza con «Sabbābhibhū»? El Gran Hombre, habiendo realizado la gran renuncia y alcanzado gradualmente la omnisciencia, mientras se dirigía a Bārāṇasī para poner en movimiento la rueda del Dhamma, se encontró con el asceta Upaka entre el lugar de la iluminación y Gayā. Siendo interrogado por él mediante el método que comienza con «Tus facultades, amigo, son ciertamente claras», respondió con las palabras que empiezan con «Sabbābhibhū». Upaka dijo: «Podría ser, amigo», y tras sacudir la cabeza, tomó un camino lateral y partió. Gradualmente llegó a una aldea de cazadores en el país de Vaṅga. Al verlo, el jefe de los cazadores pensó: «¡Oh, qué asceta tan moderado en sus deseos, ni siquiera viste ropas! Seguramente es un arahant en el mundo». Llevándolo a su casa, lo atendió con platos de carne sabrosa. Después de que Upaka hubo comido, el cazador, junto con su esposa e hijos, le rindió homenaje y le invitó diciendo: «More aquí mismo, venerable, yo le serviré con los requisitos». Tras prepararle un lugar para residir, se lo ofreció. Él vivió allí. มาควิโก คิมฺหกาเล อุทกสมฺปนฺเน สีตเล ปเทเส จริตุํ ทูรํ อปกฺกนฺเตสุ มิเคสุ ตตฺถ คจฺฉนฺโต ‘‘อมฺหากํ อรหนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหสฺสู’’ติ ฉาวํ นาม ธีตรํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา ทสฺสนียา โหติ โกฏฺฐาสสมฺปนฺนา. ทุติยทิวเส อุปโก ฆรํ อาคโต ตํ ทาริกํ สพฺพํ อุปจารํ กตฺวา, ปริวิสิตุํ อุปคตํ ทิสฺวา, ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, มรามี’’ติ นิราหาโร สยิ. สตฺตเม ทิวเส มาควิโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ อุปกสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. สา – ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มาควิโก ‘‘อาคตเวเสเนว นํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ตงฺขณญฺเญว คนฺตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, อผาสุก’’นฺติ ปาเท ปรามสนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วท, ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, สพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, อิเธว มรณํ เสยฺโย’’ติ อาห. ‘‘ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺป’’นฺติ? ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆราวาสํ อธิฏฺฐาตุ’’นฺติ? โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกิณิสฺสามี’’ติ. มาควิโกปิ ‘‘อมฺหากํ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา, ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต [Pg.249] วิชายิ. สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. ฉาวา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. โส ตํ อสหนฺโต ‘‘ภทฺเท, อหํ อนนฺตชินสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกามิ. En la estación calurosa, cuando los ciervos se habían alejado a lugares distantes, frescos y con abundancia de agua, el cazador, dirigiéndose allí, ordenó a su hija llamada Chāvā: «Sirve con respeto a nuestro arahant», y partió junto con sus hijos y hermanos. Su hija era hermosa y de proporciones perfectas. Al día siguiente, cuando Upaka llegó a la casa y vio a la joven que se acercaba para servirle habiendo preparado todo, fue subyugado por la pasión y, siendo incapaz incluso de comer, tomó la comida en un recipiente y regresó a su lugar de residencia. Puso la comida a un lado y se acostó sin ingerir alimento, pensando: «Si obtengo a Chāvā, viviré; si no, moriré». Al séptimo día, el cazador regresó y preguntó a su hija sobre el estado de Upaka. Ella dijo: «Vino solo un día y no ha vuelto a aparecer». El cazador, diciendo: «Iré a preguntarle tal como he llegado del bosque», fue allí de inmediato y, masajeando sus pies, preguntó: «Venerable, ¿tiene alguna molestia?». Upaka solo se daba vueltas gimiendo. Él dijo: «Hable, venerable, haré todo aquello que sea capaz de hacer por usted». Upaka dijo: «Si obtengo a Chāvā, viviré; si no, aquí mismo será mi muerte». «Pero, venerable, ¿conoce algún oficio?». «No lo conozco». «Venerable, no es posible establecerse en la vida de hogar sin conocer algún oficio». Él dijo: «No conozco ningún oficio, pero seré quien cargue la carne para ustedes y también la venderé». El cazador, diciendo: «Eso mismo nos agrada», le dio un manto superior, lo llevó a casa y le entregó a su hija. De su unión nació un hijo a quien llamaron Subhadda. Chāvā se burlaba de Upaka con canciones de cuna para deleitar al niño. Él, no pudiendo soportarlo, dijo: «Estimada, iré a la presencia del Vencedor Infinito», y partió hacia la Región Media. ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวนมหาวิหาเร. อถ โข ภควา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, อนนฺตชิโนติ ปุจฺฉมาโน อาคจฺฉติ, ตสฺส มํ ทสฺเสยฺยาถา’’ติ. อุปโกปิ โข อนุปุพฺเพเนว สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร มม สหาโย อนนฺตชิโน นาม อตฺถิ, โส กุหึ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. ภควา ตสฺสานุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ. ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพปฺปวตฺตึ สุตฺวา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ภควา ปฐมํ นิสฺสิริกสฺส นคฺคสมณสฺส ธมฺมํ เทเสสี’’ติ. ภควา ตํ กถาสมุฏฺฐานํ วิทิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ กเถสุํ. ตโต ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเหตุอปฺปจฺจยา ธมฺมํ เทเสติ, นิมฺมลา ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, น สกฺกา ตตฺถ โทสํ ทฏฺฐุํ. เตน, ภิกฺขเว, ธมฺมเทสนูปนิสฺสเยน อุปโก เอตรหิ อนาคามี ชาโต’’ติ วตฺวา อตฺตโน เทสนามลาภาวทีปิกํ อิมํ คาถมภาสิ. En aquel tiempo, el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el gran monasterio de Jeta. Entonces, el Bienaventurado ordenó de antemano a los monjes: «Monjes, si alguien viene preguntando por el “Vencedor Infinito”, mostrádmelo». Upaka, llegando gradualmente a Sāvatthī, se detuvo en medio del monasterio y preguntó: «En este monasterio vive mi amigo llamado Vencedor Infinito, ¿dónde reside él?». Los monjes lo llevaron ante el Bienaventurado. El Bienaventurado le enseñó el Dhamma de manera adecuada para él. Al concluir la enseñanza, se estableció en el fruto de quien no regresa (anāgāmiphala). Los monjes, habiendo escuchado su historia previa, iniciaron una conversación: «El Bienaventurado enseñó primero el Dhamma a un asceta desnudo y desdichado». El Bienaventurado, conociendo el origen de esa conversación, salió de su alcoba perfumada y, sentándose en el asiento de Buda mediante un milagro apropiado para el momento, se dirigió a los monjes: «¿De qué tema, monjes, están conversando sentados aquí ahora?». Ellos le contaron todo. Entonces el Bienaventurado dijo: «Monjes, el Tathāgata no enseña el Dhamma sin una causa o condición; la enseñanza del Dhamma del Tathāgata es inmaculada, no es posible encontrar falta en ella. Debido a ese apoyo de la enseñanza del Dhamma, monjes, Upaka se ha convertido ahora en un anāgāmī». Habiendo dicho esto, pronunció esta estrofa que ilustra la naturaleza inmaculada de su propia enseñanza. ตสฺสตฺโถ – สาสเวสุ สพฺพขนฺธายตนธาตูสุ ฉนฺทราคปฺปหาเนน เตหิ อนภิภูตตฺตา สยญฺจ เต ธมฺเม สพฺเพ อภิภุยฺย ปวตฺตตฺตา สพฺพาภิภุํ. เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ สพฺพธมฺมานํ สพฺพากาเรน วิทิตตฺตา สพฺพวิทุํ. สพฺพธมฺมเทสนสมตฺถาย โสภนาย เมธาย สมนฺนาคตตฺตา สุเมธํ. เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สาสวขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพธมฺเมสุ อุปลิมฺปติ, เตสํ เลปานํ อภาวา เตสุ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺตํ. เตสุ จ สพฺพธมฺเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน สพฺเพ เต ธมฺเม ชหิตฺวา ฐิตตฺตา สพฺพญฺชหํ. อุปธิวิเวกนินฺเนน จิตฺเตน ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน วิเสเสน มุตฺตตฺตา ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตํ, อธิมุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ เวทยนฺติ ชานนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ มุนิ, ตสฺส กุโต เทสนามลนฺติ อตฺตานํ วิภาเวติ[Pg.250]. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วาสทฺโทติ. เกจิ ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘อุปโก ตทา ตถาคตํ ทิสฺวาปิ ‘อยํ พุทฺธมุนี’ติ น สทฺทหี’’ติ เอวํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ตโต ภควา ‘‘สทฺทหตุ วา มา วา, ธีรา ปน ตํ มุนึ เวทยนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมภาสีติ. Su significado es el siguiente: por el abandono del deseo y la lujuria hacia todos los agregados, bases sensoriales y elementos asociados con los influjos (āsavas), no es vencido por ellos; más bien, habiendo superado él mismo todos esos fenómenos, es llamado «el que lo ha superado todo» (sabbābhibhuṃ). Por haber conocido todos los fenómenos —estos así como otros— en todos sus aspectos, es «el que todo lo sabe» (sabbaviduṃ). Por poseer la radiante sabiduría capaz de enseñar todos los fenómenos, es «el de gran sabiduría» (sumedhaṃ). Carece de las manchas del deseo y los puntos de vista por las cuales otros se contaminan en relación con los agregados, bases y elementos asociados con los influjos; por lo tanto, está «sin mancha» (anupalittaṃ) entre todas las cosas. Debido a la ausencia de deseo y lujuria hacia todos esos fenómenos, habiéndolos abandonado, es «el que lo ha abandonado todo» (sabbañjahaṃ). Con una mente inclinada hacia el desapego de las adquisiciones (upadhi), está especialmente liberado en el nibbāna, la extinción de la sed; por lo tanto, se dice que está «liberado en la extinción de la sed» (taṇhakkhaye vimuttaṃ), lo cual significa que está «enfocado en ello». La frase «a él los sabios lo conocen como un muni» significa que los seres sabios lo reconocen y conocen como tal. El Buda se manifiesta diciendo en efecto: «Ved cuán distinguido es ciertamente este muni, ¿cómo podría haber alguna mancha en su enseñanza?». Pues aquí la palabra «vā» tiene el sentido de resaltar. Sin embargo, algunos comentan que, en aquel tiempo, aunque Upaka vio al Tathāgata, no creyó que fuera el Buda-muni; los monjes iniciaron una conversación al respecto, y entonces el Bienaventurado, para mostrar que «crea o no, los sabios lo conocen como un muni», pronunció este verso. ๒๑๔. ปญฺญาพลนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ คาถา เรวตตฺเถรํ อารพฺภ วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วุตฺตนเยเนว เรวตตฺเถรสฺส อาทิโต ปภุติ ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิตสฺส ขทิรวเน วิหาโร, ตตฺถ วิหรโต วิเสสาธิคโม, ภควโต ตตฺถ คมนปจฺจาคมนญฺจ เวทิตพฺพํ. ปจฺจาคเต ปน ภควติ โย โส มหลฺลกภิกฺขุ อุปาหนํ สมฺมุสฺสิตฺวา ปฏินิวตฺโต ขทิรรุกฺเข อาลคฺคิตํ ทิสฺวา สาวตฺถึ อนุปฺปตฺโต วิสาขาย อุปาสิกาย ‘‘กึ, ภนฺเต, เรวตตฺเถรสฺส วสโนกาโส รมณีโย’’ติ ภิกฺขู ปุจฺฉมานาย เยหิ ภิกฺขูหิ ปสํสิโต, เต อปสาเทนฺโต ‘‘อุปาสิเก, เอเต ตุจฺฉํ ภณนฺติ, น สุนฺทโร ภูมิปฺปเทโส, อติลูขกกฺขฬํ ขทิรวนเมวา’’ติ อาห. โส วิสาขาย อาคนฺตุกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติเต ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺโต อาห – ‘‘กึ, อาวุโส, เรวตตฺเถรสฺส เสนาสเน รมณียํ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐ’’นฺติ. ภควา ตํ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘เรวตํ, ภนฺเต, อารพฺภ กถา อุปฺปนฺนา ‘เอวํ นวกมฺมิโก กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, เรวโต นวกมฺมิโก, อรหา เรวโต ขีณาสโว’’ติ วตฺวา ตํ อารพฺภ เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. 214. «Aquel que posee el poder de la sabiduría»: ¿cuál es el origen? Este verso fue pronunciado en referencia al venerable saṅghathera Revata. Aquí, tal como se relata en el verso «Ya sea en una aldea o en un bosque», debe entenderse la historia de la ordenación de Revata desde el principio, su estancia en el bosque de acacias (khadiravana) tras ordenarse, el logro de las distinciones espirituales mientras vivía allí, y la visita y el regreso del Bienaventurado. Cuando el Bienaventurado hubo regresado, un monje anciano que olvidó sus sandalias volvió y, tras verlas colgadas en un árbol de acacia, llegó a Sāvatthī. Cuando la seguidora Visākhā preguntó a los monjes: «Venerables, ¿es agradable el lugar de residencia del venerable Revata?», aquel monje, para desacreditar a los monjes que lo elogiaban, dijo: «Seguidora, ellos hablan en vano; el terreno no es bueno, es extremadamente árido y áspero, es solo un bosque de acacias». Después de comer el alimento para visitantes preparado por Visākhā, por la tarde, en el pabellón de reuniones, se quejó ante los monjes que se habían congregado diciendo: «Amigos, ¿qué vieron ustedes de agradable en la morada de Revata?». El Bienaventurado, conociendo esto, salió de la Fragante Cabaña (gandhakuṭi) y, mediante un prodigio adecuado al momento, se presentó en medio de la asamblea, se sentó en el asiento de Buda y se dirigió a los monjes: «Monjes, ¿de qué tema conversaban mientras estaban sentados juntos aquí?». Ellos respondieron: «Venerable, surgió una conversación sobre Revata: “Siendo alguien tan dedicado a la construcción (navakammiko), ¿cuándo realizará el deber de un asceta?”». El Bienaventurado les dijo: «Monjes, Revata no es un constructor; Revata es un Arahant, alguien que ha destruido los influjos», y pronunció este verso en referencia a él para enseñar el Dhamma a esos monjes. ตสฺสตฺโถ – ทุพฺพลกรกิเลสปฺปหานสาธเกน วิกุพฺพนอธิฏฺฐานปฺปเภเทน วา ปญฺญาพเลน สมนฺนาคตตฺตา ปญฺญาพลํ, จตุปาริสุทฺธิสีเลน ธุตงฺควเตน จ อุปปนฺนตฺตา สีลวตูปปนฺนํ, มคฺคสมาธินา ผลสมาธินา อิริยาปถสมาธินา จ สมาหิตํ, อุปจารปฺปนาเภเทน ฌาเนน ฌาเน วา รตตฺตา ฌานรตํ, สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา สติมํ, ราคาทิสงฺคโต ปมุตฺตตา สงฺคา ปมุตฺตํ, ปญฺจเจโตขิลจตุอาสวาภาเวน อขิลํ อนาสวํ ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ตมฺปิ เอวํ ปญฺญาทิคุณสํยุตฺตํ สงฺคาทิโทสวิสํยุตฺตํ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ วา เวทยนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ [Pg.251] ขีณาสวมุนิ, โส ‘‘นวกมฺมิโก’’ติ วา ‘‘กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’ติ วา กถํ วตฺตพฺโพ. โส หิ ปญฺญาพเลน ตํ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ, น นวกมฺมกรเณน, กตกิจฺโจว โส, น อิทานิ สมณธมฺมํ กริสฺสตีติ เรวตตฺเถรํ วิภาเวติ. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วา-สทฺโทติ. Su significado es el siguiente: por estar dotado del poder de la sabiduría mediante el cual se logra el abandono de las impurezas debilitantes, o por poseer los poderes de transformación y determinación, es «el poder de la sabiduría» (paññābalaṃ). Por estar provisto de las cuatro clases de conducta purificada y de la observancia de las prácticas ascéticas (dhutaṅga), está «dotado de virtud y prácticas». Está «concentrado» (samāhitaṃ) a través de la concentración del sendero, la concentración del fruto y la concentración en las posturas corporales. Es «el que se deleita en la meditación» (jhānarataṃ) por deleitarse en el jhāna, ya sea en el acceso o en la absorción. Es «atento» (satimaṃ) por haber alcanzado la plenitud de la atención. Está «liberado de los vínculos» (saṅgā pamuttaṃ) por estar libre de la lujuria y demás ataduras. Es «sin asperezas y sin influjos» (akhilaṃ anāsavaṃ) debido a la ausencia de las cinco arideces mentales y los cuatro influjos. «A él los sabios lo conocen como un muni»: los seres sabios reconocen a tal persona, dotada de tales cualidades como la sabiduría y libre de defectos como los vínculos, como un muni. Ved cuán distinguido es este muni que ha destruido los influjos; ¿cómo podría decirse de él que es un «constructor» o «¿cuándo practicará el deber de un asceta?»? Pues él terminó su morada mediante el poder de la sabiduría, no mediante labores de construcción; habiendo cumplido ya su tarea, no tiene ahora necesidad de practicar el deber de un asceta. Así destaca al venerable Revata. Aquí, la palabra «vā» se utiliza con el propósito de resaltar. ๒๑๕. เอกํ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? โพธิมณฺฑโต ปภุติ ยถากฺกมํ กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺเต ภควติ ปิตาปุตฺตสมาคเม วตฺตมาเน ภควา สมฺโมทมาเนน รญฺญา สุทฺโธทเนน ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, คหฏฺฐกาเล คนฺธกรณฺฑเก วาสิตานิ กาสิกาทีนิ ทุสฺสานิ นิวาเสตฺวา อิทานิ กถํ ฉินฺนกานิ ปํสุกูลานิ ธาเรถา’’ติ เอวมาทินา วุตฺโต ราชานํ อนุนยมาโน – 215. «Viviendo solo»: ¿cuál es el origen? Tras los eventos que se sucedieron desde el lugar de la iluminación, cuando el Bienaventurado llegó gradualmente a Kapilavatthu y se produjo el encuentro entre padre e hijo, el rey Suddhodana, saludándolo con regocijo, le dijo: «Venerable, cuando erais un laico vestíais ropas de Kāsī y otras telas perfumadas en cofres de incienso; ¿cómo es que ahora vestís harapos (paṃsukūlāni) cortados y desechados?». Dirigiéndose al rey para instruirlo con estas palabras y otras similares: ‘‘ยํ ตฺวํ ตาต วเท มยฺหํ, ปฏฺฏุณฺณํ ทุกูลกาสิกํ; ปํสุกูลํ ตโต เสยฺยํ, เอตํ เม อภิปตฺถิต’’นฺติ. – «Padre, lo que tú mencionas sobre telas de seda o lino fino de Kāsī; los mantos de harapos son mejores que eso: eso es lo que yo he anhelado». อาทีนิ วตฺวา โลกธมฺเมหิ อตฺตโน อวิกมฺปภาวํ ทสฺเสนฺโต รญฺโญ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สตฺตปทคาถมภาสิ. Habiendo dicho estas palabras y otras, y mostrando su propia impasibilidad ante las condiciones del mundo (lokadhamma), pronunció este verso de siete líneas para enseñar el Dhamma al rey. ตสฺสตฺโถ – ปพฺพชฺชาสงฺขาตาทีหิ เอกํ, อิริยาปถาทีหิ จริยาหิ จรนฺตํ. โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ. สพฺพฏฺฐาเนสุ ปมาทาภาวโต อปฺปมตฺตํ. อกฺโกสนครหนาทิเภทาย นินฺทาย วณฺณนโถมนาทิเภทาย ปสํสาย จาติ อิมาสุ นินฺทาปสํสาสุ ปฏิฆานุนยวเสน อเวธมานํ. นินฺทาปสํสามุเขน เจตฺถ อฏฺฐปิ โลกธมฺมา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สีหํว เภริสทฺทาทีสุ สทฺเทสุ อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ปกติวิการานุปคเมน อสนฺตสนฺตํ, ปนฺเตสุ วา เสนาสเนสุ สนฺตาสาภาเวน. วาตํว สุตฺตมยาทิเภเท ชาลมฺหิ จตูหิ มคฺเคหิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาเล อสชฺชมานํ, อฏฺฐสุ วา โลกธมฺเมสุ ปฏิฆานุนยวเสน อสชฺชมานํ. ปทุมํว โตเยน โลเก ชาตมฺปิ เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สตฺตา โลเกน ลิปฺปนฺติ, เตสํ เลปานํ ปหีนตฺตา โลเกน อลิปฺปมานํ, นิพฺพานคามิมคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เตน มคฺเคน เนตารมญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ. อตฺตโน ปน อญฺเญน เกนจิ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา อเนตพฺพตฺตา อนญฺญเนยฺยํ ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. Su significado es: viviendo solo —al actuar en diversas posturas— en el modo designado como la renuncia (pabbajjā) y demás. Es un muni por poseer las cualidades del estado de muni; diligente (appamatta) en todas las situaciones debido a la ausencia de negligencia. No se conmueve por el rechazo o el apego ante la crítica y el elogio: frente a la censura —como el abuso, el reproche y demás— y el elogio —como la aclamación, la adulación y demás—. Aquí, bajo el rubro de crítica y elogio, deben entenderse también las ocho condiciones mundanas. Como un león que no se alarma ante los sonidos: no experimenta una alteración de su condición natural al encontrar las ocho condiciones mundanas, o muestra ausencia de temor al habitar en alojamientos remotos, como un león ante el sonido de los tambores y otros ruidos. Como el viento que no queda atrapado en una red hecha de hilos y demás; mediante los cuatro senderos, no queda atrapado (no se apega) en la red de la avidez y los puntos de vista. O bien, no queda atrapado por el rechazo o el apego al encontrarse con las ocho condiciones mundanas. Como un loto que no es manchado por el agua: aunque nacido en el mundo, al haber abandonado las manchas —las manchas de la avidez y los puntos de vista por las cuales los seres son manchados por el mundo—, él no es manchado por el mundo. Habiendo hecho surgir el sendero que conduce al nibbāna, es un guía para otros —devas y seres humanos— por ese sendero. "No es guiado por otros" porque no puede ser guiado por nadie más que pudiera mostrarle el camino. A él también los sabios lo conocen como un muni: el Buddha se revela a sí mismo diciendo, en efecto: "Ellos conocen al Buddha-muni". El resto es de la manera ya explicada. ๒๑๖. โย [Pg.252] โอคหเณติ กา อุปฺปตฺติ? ภควโต ปฐมาภิสมฺพุทฺธสฺส จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตทสปารมิทสอุปปารมิทสปรมตฺถปารมิปฺปเภทํ อภินีหารคุณปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อภินิพฺพตฺติคุณํ ตตฺถ นิวาสคุณํ มหาวิโลกนคุณํ คพฺภโวกฺกนฺตึ คพฺภวาสํ คพฺภนิกฺขมนํ ปทวีติหารํ ทิสาวิโลกนํ พฺรหฺมคชฺชนํ มหาภินิกฺขมนํ มหาปธานํ อภิสมฺโพธึ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ผลญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, ทสพลญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ, ฉพฺพิธํ อสาธารณญาณํ, อฏฺฐวิธํ สาวกสาธารณพุทฺธญาณํ, จุทฺทสวิธํ พุทฺธญาณํ, อฏฺฐารสพุทฺธคุณปริจฺเฉทกญาณํ, เอกูนวีสติวิธปจฺจเวกฺขณญาณํ, สตฺตสตฺตติวิธญาณวตฺถุ เอวมิจฺจาทิคุณสตสหสฺเส นิสฺสาย ปวตฺตํ มหาลาภสกฺการํ อสหมาเนหิ ติตฺถิเยหิ อุยฺโยชิตาย จิญฺจมาณวิกาย ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ วุตฺตนเยน จตุปริสมชฺเฌ ภควโต อยเส อุปฺปาทิเต ตปฺปจฺจยา ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘เอวรูเปปิ นาม อยเส อุปฺปนฺเน น ภควโต จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถี’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ตโต ภควา – ‘‘พุทฺธา นาม, ภิกฺขเว, อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ตาทิโน โหนฺตี’’ติ วตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. 216. ¿Cuál es el origen de [el verso que comienza con] "Yo ogahaṇe"? Los sectarios no podían tolerar la gran ganancia y honor que recaían sobre el Bienaventurado después de que alcanzara por primera vez el pleno despertar, debido a sus cientos de miles de excelentes cualidades, tales como: la cualidad excelente de haber emprendido las diez pāramīs básicas, las diez pāramīs intermedias y las diez pāramīs supremas durante cuatro incontables y cien mil eones; tras haber cumplido las pāramīs, la cualidad excelente de su renacimiento en el cielo Tusita; la cualidad de su estancia allí; la de su gran observación del mundo; su entrada en el vientre, su permanencia en él, su salida del vientre, sus pasos, su observación de las direcciones y su rugido como el de un Brahmā; su gran renuncia, su gran esfuerzo, su pleno despertar y la puesta en movimiento de la rueda del Dhamma; el cuádruple conocimiento de los senderos y los frutos; el conocimiento por el cual permanece inconmovible ante las ocho asambleas; el conocimiento de los diez poderes, el conocimiento que delimita los cuatro modos de generación, el conocimiento que delimita los cinco destinos; las catorce clases de conocimiento búdico, incluyendo los seis conocimientos no compartidos con otros y los ocho tipos de conocimiento búdico compartidos con los discípulos; el conocimiento que delimita las dieciocho cualidades excelentes de un Buddha; las diecinueve clases de conocimiento de revisión; las setenta y siete clases de conocimiento, y demás. Por ello, instigaron a la joven Ciñcā para que difamara al Bienaventurado en medio de las cuatro asambleas, de la manera relatada en la historia de fondo del verso "Aquel que transgrede un principio". Debido a esto, los bhikkhus entablaron una conversación: "Incluso cuando surgió tal difamación, no hubo alteración en la mente del Bienaventurado". Al saber esto, el Bienaventurado salió de la Cabaña Perfumada y, con prodigios adecuados para la ocasión, se sentó en su asiento y se dirigió a los bhikkhus: "¿De qué estaban hablando mientras estaban aquí sentados juntos?". Ellos le contaron todo. Entonces el Bienaventurado dijo: "Bhikkhus, los Buddhas permanecen imparciales (tādino) ante las ocho condiciones mundanas", y pronunció este verso con el fin de enseñar el Dhamma a los bhikkhus. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม โอคหเณ มนุสฺสานํ นฺหานติตฺเถ องฺคฆํสนตฺถาย จตุรสฺเส วา อฏฺฐํเส วา ถมฺเภ นิขาเต อุจฺจกุลีนาปิ นีจกุลีนาปิ องฺคํ ฆํสนฺติ, น เตน ถมฺภสฺส อุนฺนติ วา โอนติ วา โหติ. เอวเมวํ โย โอคหเณ ถมฺโภริวาภิชายติ ยสฺมึ ปเร วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปเร ติตฺถิยา วา อญฺเญ วา วณฺณวเสน อุปริมํ วา อวณฺณวเสน เหฏฺฐิมํ วา วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ, ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ อนุนยํ วา ปฏิฆํ วา อนาปชฺชมาโน ตาทิภาเวน โย โอคหเณ ถมฺโภริว ภวตีติ. ตํ วีตราคํ สุสมาหิตินฺทฺริยนฺติ ตํ อิฏฺฐารมฺมเณ ราคาภาเวน วีตราคํ, อนิฏฺฐารมฺมเณ จ โทสโมหาภาเวน สุสมาหิตินฺทฺริยํ, สุฏฺฐุ วา สโมธาเนตฺวา ฐปิตินฺทฺริยํ, รกฺขิตินฺทฺริยํ, โคปิตินฺทฺริยนฺติ [Pg.253] วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺติ, ตสฺส กถํ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. Su significado es: así como en un vado (ogahaṇe), en un lugar de baño para la gente, se clava un pilar de cuatro u ocho caras para que las personas froten sus cuerpos; cuando tanto los de alta alcurnia como los de baja alcurnia frotan sus cuerpos contra él, no hay en el pilar ni elevación ni depresión. Del mismo modo, aquel que se comporta como un pilar en un vado cuando otros pronuncian palabras extremas sobre algún asunto. ¿Qué se quiere decir? Que cuando otros, ya sean sectarios u otros, dicen palabras extremas sobre algún asunto —ya sean palabras elevadas por vía de elogio o palabras degradantes por vía de vituperio—, él no cae ni en el apego ni en el rechazo respecto a ese asunto, sino que en su imparcialidad permanece firme como un pilar en un vado. "Desprovisto de avidez, con las facultades bien concentradas": "desprovisto de avidez" por la ausencia de deseo ante un objeto deseable, y "con las facultades bien concentradas" por la ausencia de odio y engaño ante un objeto indeseable. O bien, es aquel cuyas facultades están estables porque han sido bien recolectadas, protegidas y resguardadas. A él también los sabios lo conocen como un muni: lo conocen como el Buddha-muni. Se revela a sí mismo diciendo: "¿Cómo podría haber alteración en su mente?". El resto es de la manera ya explicada. ๒๑๗. โย เว ฐิตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา เสฏฺฐิธีตา ปาสาทา โอรุยฺห เหฏฺฐาปาสาเท ตนฺตวายสาลํ คนฺตฺวา ตสรํ วฏฺเฏนฺเต ทิสฺวา ตสฺส อุชุภาเวน ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘อโห วต สพฺเพ สตฺตา กายวจีมโนวงฺกํ ปหาย ตสรํ วิย อุชุจิตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติ. สา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ตเทว นิมิตฺตํ อาวชฺเชนฺตี นิสีทิ. เอวํ ปฏิปนฺนาย จสฺสา น จิรสฺเสว อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ อโหสิ, ตทนุสาเรเนว จ ทุกฺขานตฺตลกฺขณานิปิ. อถสฺสา ตโยปิ ภวา อาทิตฺตา วิย อุปฏฺฐหึสุ. ตํ ตถา วิปสฺสมานํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ มุญฺจิ. สา ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชนฺตี ภควนฺตํ ปสฺเส นิสินฺนมิว ทิสฺวา อุฏฺฐาย ปญฺชลิกา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมเทสนาวเสน อิมํ คาถมภาสิ. 217. ¿Cuál es el origen de «Yo ve ṭhitatto»? Se dice que en Sāvatthī, la hija de un banquero descendió de su mansión y, tras dirigirse al taller de tejido situado debajo de la misma, observó el giro de una lanzadera. A partir de su rectitud, tomó aquello como un objeto de meditación (nimitta): «¡Oh, que todos los seres, habiendo abandonado la tortuosidad de cuerpo, palabra y mente, posean una mente recta como una lanzadera!». Incluso después de haber subido de nuevo a la mansión, permaneció sentada reflexionando repetidamente sobre ese mismo signo. Mientras practicaba de este modo, en poco tiempo se le hizo manifiesta la característica de la impermanencia (aniccalakkhaṇa), y siguiendo a esto, también las características del sufrimiento y del no-yo. Entonces, las tres esferas de la existencia se le presentaron como si estuvieran ardiendo. El Bienaventurado, sabiendo que ella meditaba con tal visión cabal, sentado en la Fragante Cabaña (Gandhakuṭi), emitió un resplandor. Al verlo y preguntarse «¿Qué es esto?», percibió al Bienaventurado como si estuviera sentado a su lado; se levantó y permaneció de pie con las palmas de las manos unidas en reverencia. Entonces, el Bienaventurado, conociendo lo que era adecuado para ella, pronunció esta estrofa a modo de enseñanza del Dhamma. ตสฺสตฺโถ – โย เว เอกคฺคจิตฺตตาย อกุปฺปวิมุตฺติตาย จ วุฑฺฒิหานีนํ อภาวโต วิกฺขีณชาติสํสารตฺตา ภวนฺตรูปคมนาภาวโต จ ฐิตตฺโต, ปหีนกายวจีมโนวงฺกตาย อคติคมนาภาเวน วา ตสรํว อุชุ, หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนตฺตา ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ, ปาปกานิ กมฺมานิ คูถคตํ วิย มุตฺตคตํ วิย จ ชิคุจฺฉติ, หิรียตีติ วุตฺตํ โหติ. โยควิภาเคน หิ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ สทฺทสตฺเถ สิชฺฌติ. วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจาติ กายวิสมาทิวิสมํ กายสมาทิสมญฺจ ปหานภาวนากิจฺจสาธเนน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน อุปปริกฺขมาโน. ตํ วาปิ ขีณาสวํ ธีรา มุนึ เวทยนฺตีติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถาวุตฺตนเยน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจ โย เว ฐิตตฺโต โหติ, โส เอวํ ตสรํว อุชุ หุตฺวา กิญฺจิ วีติกฺกมํ อนาปชฺชนฺโต ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ. ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ยโต อีทิโส โหตีติ ขีณาสวมุนึ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เสฏฺฐิธีตา โสตาปตฺติผเล [Pg.254] ปติฏฺฐหิ. เอตฺถ จ วิกปฺเป วา สมุจฺจเย วา วาสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. Su significado es: aquel que posee una mente firme (ṭhitatto) debido a la unificación de la mente y la liberación inamovible, por la ausencia de aumento o disminución, por haber terminado el ciclo de nacimientos y por la inexistencia de tránsito hacia otra existencia; aquel que es recto (uju) como una lanzadera por haber abandonado la tortuosidad de cuerpo, palabra y mente, o por no seguir senderos erróneos; aquel que, dotado de vergüenza y temor moral, siente aversión hacia las acciones malvadas, aborreciendo las malas acciones como si fueran excremento u orina: esto es lo que se quiere decir con «siente vergüenza». Según las reglas de la gramática, el uso del instrumental en sentido de acusativo se establece mediante la división de la regla (yogavibhāga). «Investigando lo desigual y lo igual» (vīmaṃsamāno visamaṃ samañca) significa investigar y examinar, mediante la sabiduría del sendero que realiza las funciones de abandono y cultivo, lo desigual —como la conducta corporal desigual— y lo igual —como la conducta corporal igual. «A aquel que ha destruido los influjos, los sabios lo conocen como un sabio (muni)». ¿Qué quiere decir esto? Que aquel que es de mente firme, investigando lo desigual y lo igual mediante la sabiduría del sendero según el método expuesto, habiéndose vuelto recto como una lanzadera y no incurriendo en transgresión alguna, siente aversión hacia las acciones malvadas. A ese tal, los sabios lo conocen como un muni. Al mostrar así al muni que ha destruido los influjos, el Buda enseñó la estrofa culminando en el estado de Arahant. Al concluir la enseñanza, la hija del banquero se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). En este contexto, la palabra «vā» debe entenderse ya sea en sentido disyuntivo o conjuntivo. ๒๑๘. โย สญฺญตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กิร อาฬวิยํ วิหรนฺเต อาฬวีนคเร อญฺญตโร ตนฺตวาโย สตฺตวสฺสิกํ ธีตรํ อาณาเปสิ – ‘‘อมฺม, หิยฺโย อวสิฏฺฐตสรํ น พหุ, ตสรํ วฏฺเฏตฺวา ลหุํ ตนฺตวายสาลํ อาคจฺเฉยฺยาสิ, มา โข จิรายี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. โส สาลํ คนฺตฺวา ตนฺตํ วิเนนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺสา ทาริกาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปเคว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย นครํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อทฺธา อชฺช โกจิ อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ปเคว ปวิฏฺโฐ ภควา’’ติ ภควนฺตํ อุปคจฺฉึสุ. ภควา เยน มคฺเคน สา ทาริกา ปิตุสนฺติกํ คจฺฉติ, ตสฺมึ อฏฺฐาสิ. นครวาสิโน ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา, ปริปฺโผสิตฺวา, ปุปฺผูปหารํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, มหาชนกาโย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. สา ทาริกา ตํ ปเทสํ ปตฺตา มหาชนปริวุตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. ตํ ภควา อามนฺเตตฺวา – ‘‘ทาริเก กุโต อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘น ชานาสี’’ติ? ‘‘ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. 218. ¿Cuál es el origen de «Yo saññatatto»? Se dice que mientras el Bienaventurado residía en Āḷavī, un cierto tejedor en la ciudad de Āḷavī le ordenó a su hija de siete años: «Hija mía, ayer no quedó mucha lanzadera; devana la lanzadera y ven pronto al taller de tejido, ¡no tardes!». Ella aceptó diciendo: «Está bien». Él se dirigió al taller y permaneció allí preparando el telar. Ese día, el Bienaventurado, tras surgir de su entrada en la gran compasión y observar el mundo, vio que esa niña poseía el soporte necesario para alcanzar el fruto de la entrada en la corriente y que, al final de la enseñanza, ochenta y cuatro mil seres alcanzarían la comprensión del Dhamma. Así, tras realizar temprano sus cuidados corporales y tomar su cuenco y túnica, entró en la ciudad. Al ver al Bienaventurado, las personas se le acercaron pensando: «Ciertamente, hoy hay alguien a quien beneficiar, pues el Bienaventurado ha entrado temprano». El Bienaventurado se detuvo en el camino por el cual la niña se dirigía hacia donde estaba su padre. Los habitantes de la ciudad barrieron ese lugar, lo rociaron con agua, prepararon una ofrenda de flores, colocaron un dosel y dispusieron un asiento. El Bienaventurado se sentó en el asiento preparado y una gran multitud permaneció rodeándolo. Cuando la niña llegó a ese lugar, vio al Bienaventurado rodeado por la multitud y le rindió homenaje con las cinco extremidades. El Bienaventurado, dirigiéndose a ella, le preguntó: «Niña, ¿de dónde vienes?». «No lo sé, Bienaventurado», respondió ella. «¿A dónde irás?», preguntó. «No lo sé, Bienaventurado». «¿No lo sabes?», preguntó. «Lo sé, Bienaventurado». «¿Lo sabes?», preguntó. «No lo sé, Bienaventurado». ตํ สุตฺวา มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อยํ ทาริกา อตฺตโน ฆรา อาคตาปิ ภควตา ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ตนฺตวายสาลํ คจฺฉนฺตี จาปิ ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ‘น ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘ชานามี’ติ อาห, ‘ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘น ชานามี’ติ อาห, สพฺพํ ปจฺจนีกเมว กโรตี’’ติ. ภควา มนุสฺสานํ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุกาโม ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ มยา ปุจฺฉิตํ, กึ ตยา วุตฺต’’นฺติ? สา อาห – ‘‘น มํ, ภนฺเต, โกจิ น ชานาติ, ฆรโต อาคตา ตนฺตวายสาลํ คจฺฉตี’’ติ; อปิจ มํ ตุมฺเห ปฏิสนฺธิวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุโต อาคตาสี’’ติ, จุติวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ อหญฺจ น ชานามิ. ‘‘กุโต จมฺหิ อาคตา; นิรยา วา เทวโลกา วา’’ติ, น หิ ชานามิ, ‘‘กุหิมฺปิ คมิสฺสามิ นิรยํ วา เทวโลกํ วา’’ติ, ตสฺมา ‘‘น ชานามี’’ติ [Pg.255] อวจํ. ตโต มํ ภควา มรณํ สนฺธาย ปุจฺฉิ – ‘‘น ชานาสี’’ติ, อหญฺจ ชานามิ. ‘‘สพฺเพสํ มรณํ ธุว’’นฺติ, เตนาโวจํ ‘‘ชานามี’’ติ. ตโต มํ ภควา มรณกาลํ สนฺธาย ปุจฺฉิ ‘‘ชานาสี’’ติ, อหญฺจ น ชานามิ ‘‘กทา มริสฺสามิ กึ อชฺช วา อุทาหุ สฺเว วา’’ติ, เตนาโวจํ ‘‘น ชานามี’’ติ. ภควา ตาย วิสฺสชฺชิตํ ปญฺหํ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อนุโมทิ. มหาชนกาโยปิ ‘‘ยาว ปณฺฑิตา อยํ ทาริกา’’ติ สาธุการสหสฺสานิ อทาสิ. อถ ภควา ทาริกาย สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต – Al oír aquello, las personas se quejaron: «¡Miren, señores! Esta muchacha, aunque viene de su propia casa, cuando el Bienaventurado le preguntó, dijo: “No lo sé”. Y aunque se dirige al taller del tejedor, cuando se le preguntó, volvió a decir: “No lo sé”. Al decirle: “¿No lo sabes?”, ella dijo: “Lo sé”. Al decirle: “¿Entonces lo sabes?”, ella dijo: “No lo sé”. Todo lo que hace es contradictorio». El Bienaventurado, deseando aclarar el significado a la gente, le preguntó: «¿Qué te pregunté y qué respondiste?». Ella respondió: «Venerable Señor, no hay nadie que no sepa que vengo de mi casa y voy al taller del tejedor. Pero Usted me preguntó: “¿De dónde has venido?”, refiriéndose al renacimiento, y “¿A dónde vas?”, refiriéndose a la muerte. No sé de dónde he venido, si del infierno o del mundo de los devas. Tampoco sé a dónde iré, si al infierno o al mundo de los devas. Por eso dije: “No lo sé”. Luego el Bienaventurado me preguntó, refiriéndose a la muerte: “¿No lo sabes?”, y yo sé que la muerte es segura para todos. Por eso dije: “Lo sé”. Cuando el Bienaventurado me preguntó, con respecto al momento de la muerte: “¿Entonces lo sabes?”, como no sé cuándo moriré, si hoy o mañana, dije: “No lo sé”». El Bienaventurado aprobó sus respuestas diciendo: «¡Excelente! ¡Excelente!». La multitud también la aplaudió diciendo: «¡Qué sabia es esta muchacha!». Entonces, habiendo comprendido lo que era adecuado para la muchacha, el Bienaventurado, al enseñarle el Dhamma, dijo: ‘‘อนฺธภูโต อยํ โลโก, ตนุเกตฺถ วิปสฺสติ; สกุโณ ชาลมุตฺโตว, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๔) – «Este mundo está ciego, pocos aquí tienen visión clara. Como un pájaro que escapa de la red, pocos van a los estados celestiales». อิมํ คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. Al concluir el verso, ella se estableció en el fruto de la entrada en la corriente, y para ochenta y cuatro mil seres vivos se produjo la realización del Dhamma. สา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ปิตา ตํ ทิสฺวา ‘‘จิเรนาคตา’’ติ กุทฺโธ เวเคน ตนฺเต เวมํ ปกฺขิปิ. ตํ นิกฺขมิตฺวา ทาริกาย กุจฺฉึ ภินฺทิ. สา ตตฺเถว กาลมกาสิ. โส ทิสฺวา – ‘‘นาหํ มม ธีตรํ ปหรึ, อปิจ โข อิมํ เวมํ เวคสา นิกฺขมิตฺวา อิมิสฺสา กุจฺฉึ ภินฺทิ. ชีวติ นุ โข นนุ โข’’ติ วีมํสนฺโต มตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มนุสฺสา มํ ‘อิมินา ธีตา มาริตา’ติ ญตฺวา อุปกฺโกเสยฺยุํ, เตน ราชาปิ ครุกํ ทณฺฑํ ปเณยฺย, หนฺทาหํ ปฏิกจฺเจว ปลายามี’’ติ. โส ทณฺฑภเยน ปลายนฺโต ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ วสโนกาสํ ปาปุณิ. เต จ ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อทํสุ. โส ตํ อุคฺคเหตฺวา วายมนฺโต น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ, เต จสฺส อาจริยุปชฺฌายา. อถ มหาปวารณาย สพฺเพว ภควโต สนฺติกํ อคมํสุ – ‘‘วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสฺสามา’’ติ. ภควา ปวาเรตฺวา วุตฺถวสฺโส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน อาฬวึ อคมาสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา ทานาทีนิ กโรนฺตา ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ‘‘ธีตรํ มาเรตฺวา อิทานิ กํ มาเรตุํ อาคโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุปฺปณฺเฑสุํ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา อุปฏฺฐานเวลายํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว[Pg.256], อยํ ภิกฺขุ ธีตรํ มาเรสิ, สา อตฺตโน กมฺเมน มตา’’ติ วตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน มนุสฺเสหิ ทุพฺพิชานํ ขีณาสวมุนิภาวํ ปกาเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. Tras rendir homenaje al Bienaventurado, ella regresó con su padre. Su padre, al verla, se enojó porque había tardado mucho y lanzó con fuerza la lanzadera del telar. Esta se soltó y atravesó el vientre de la muchacha. Ella murió en el acto. Al ver esto, el padre pensó: «Yo no golpeé a mi hija, sino que esta lanzadera salió disparada y le atravesó el vientre. ¿Estará viva o no?». Al investigar y ver que estaba muerta, pensó: «La gente me reprochará diciendo que he matado a mi hija, y por ello el rey podría imponerme un castigo severo. ¡Mejor huyo ahora mismo!». Huyendo por temor al castigo, llegó ante el Bienaventurado, recibió un tema de meditación y llegó al lugar de residencia de los monjes que viven en el bosque. Se acercó a esos monjes y pidió la ordenación. Ellos lo ordenaron y le enseñaron la meditación sobre las cinco partes del cuerpo que terminan en la piel (tacapañcaka). Habiendo aprendido esto, se esforzó con diligencia y en poco tiempo alcanzó el estado de arahant, al igual que sus maestros y preceptores. Luego, para la gran Pavāraṇā, todos fueron ante el Bienaventurado pensando: «Realizaremos la ceremonia de Pavāraṇā en pureza». El Bienaventurado, habiendo realizado la Pavāraṇā y completado el retiro de las lluvias, partió de viaje rodeado por la comunidad de monjes y finalmente llegó a Āḷavī. Allí, la gente, al invitar al Bienaventurado y ofrecerle limosnas, vio a aquel monje y lo escarneció diciendo: «Habiendo matado a su hija, ¿a quién viene a matar ahora?». Los monjes oyeron esto y, en el momento de la asamblea, se acercaron al Bienaventurado y le informaron sobre el asunto. El Bienaventurado dijo: «Monjes, este monje no mató a su hija; ella murió debido a su propio kamma». Tras decir esto, para mostrar a la gente el estado de sabio que ha destruido las impurezas (khīṇāsavamuni), el cual es difícil de discernir, y para enseñar el Dhamma a los monjes, pronunció este verso: ตสฺสตฺโถ – โย ตีสุปิ กมฺมทฺวาเรสุ สีลสํยเมน สํยตตฺโต กาเยน วา วาจาย วา เจตสา วา หึสาทิกํ น กโรติ ปาปํ, ตญฺจ โข ปน ทหโร วา ทหรวเย ฐิโต, มชฺฌิโม วา มชฺฌิมวเย ฐิโต, เอเตเนว นเยน เถโร วา ปจฺฉิมวเย ฐิโตติ กทาจิปิ น กโรติ. กึ การณา? ยตตฺโต, ยสฺมา อนุตฺตราย วิรติยา สพฺพปาเปหิ อุปรตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. Su significado es el siguiente: aquel monje que, en las tres puertas de acción, está autocontrolado mediante la restricción de la virtud (sīla), no comete ningún mal como dañar a otros mediante el cuerpo, el habla o la mente; y ciertamente no lo hace siendo joven, permaneciendo en la juventud, ni siendo de mediana edad, ni tampoco siendo un anciano (thera) que permanece en la última etapa de la vida. ¿Por qué razón? Porque es un ser autocontrolado; pues se dice que, mediante la abstención insuperable, su mente se ha apartado de todo mal. อิทานิ มุนิ อโรสเนยฺโย น โส โรเสติ กญฺจีติ เอเตสํ ปทานํ อยํ โยชนา จ อธิปฺปาโย จ – โส ขีณาสวมุนิ อโรสเนยฺโย ‘‘ธีตุมารโก’’ติ วา ‘‘เปสกาโร’’ติ วา เอวมาทินา นเยน กาเยน วา วาจาย วา โรเสตุํ, ฆฏฺเฏตุํ, พาเธตุํ อรโห น โหติ. โสปิ หิ น โรเสติ กญฺจิ, ‘‘นาหํ มม ธีตรํ มาเรมิ, ตฺวํ มาเรสิ, ตุมฺหาทิโส วา มาเรตี’’ติอาทีนิ วตฺวา กญฺจิ น โรเสติ, น ฆฏฺเฏติ, น พาเธติ, ตสฺมา โสปิ น โรสเนยฺโย. อปิจ โข ปน ‘‘ติฏฺฐตุ นาโค, มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ, นโม กโรหิ นาคสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๙) วุตฺตนเยน นมสฺสิตพฺโพเยว โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ เอตฺถ ปน ตมฺปิ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ เอวํ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย เจตฺถ – ตํ ‘‘อยํ อโรสเนยฺโย’’ติ เอเต พาลมนุสฺสา อชานิตฺวา โรเสนฺติ. เย ปน ธีรา โหนฺติ, เต ธีราว ตมฺปิ มุนึ เวทยนฺติ, อยํ ขีณาสวมุนีติ ชานนฺตีติ. Ahora, respecto a los términos «el sabio es irreprochable, no provoca a nadie», este es el análisis y el propósito: ese sabio que ha destruido las impurezas es irreprochable (arosaneyyo), no merece ser provocado, golpeado ni acosado, ya sea mediante el cuerpo o el habla, con términos como «asesino de su hija» o «tejedor», y demás. Pues él mismo no provoca a nadie; no dice: «Yo no maté a mi hija, tú la mataste, o alguien como tú la mató», ni nada similar que provoque, golpee o acose a otros; por lo tanto, él tampoco debe ser provocado. Al contrario, debe ser venerado según lo dicho: «Deja en paz al noble (nāga), no provoques al noble, rinde homenaje al noble». En cuanto a «los sabios lo reconocen como un sabio», la división de palabras es: «los sabios también reconocen a tal persona como un sabio». Y el propósito es este: «Esta gente necia lo provoca sin saber que es irreprochable. Pero aquellos que son sabios, ellos mismos lo reconocen como un sabio; saben que “este es un sabio que ha destruido las impurezas”». ๒๑๙. ยทคฺคโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจคฺคทายโก นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. โส นิปฺผชฺชมาเนสุ สสฺเสสุ เขตฺตคฺคํ, ราสคฺคํ, โกฏฺฐคฺคํ, กุมฺภิอคฺคํ, โภชนคฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อคฺคานิ เทติ. ตตฺถ ปฐมปกฺกานิเยว สาลิ-ยว-โคธูม-สีสานิ อาหราเปตฺวา ยาคุปายาสปุถุกาทีนิ ปฏิยาเทตฺวา ‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี, อคฺคํ โส อธิคจฺฉตี’’ติ เอวํทิฏฺฐิโก หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ [Pg.257] เทติ, อิทมสฺส เขตฺตคฺคทานํ. นิปฺผนฺเนสุ ปน สสฺเสสุ ลายิเตสุ มทฺทิเตสุ จ วรธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส ราสคฺคทานํ. ปุน เตหิ ธญฺเญหิ โกฏฺฐาคารานิ ปูราเปตฺวา ปฐมโกฏฺฐาคารวิวรเณ ปฐมนีหฏานิ ธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส โกฏฺฐคฺคทานํ. ยํ ยเทว ปนสฺส ฆเร รนฺเธติ, ตโต อคฺคํ อนุปฺปตฺตปพฺพชิตานํ อทตฺวา อนฺตมโส ทารกานมฺปิ น กิญฺจิ เทติ, อิทมสฺส กุมฺภิอคฺคทานํ. ปุน อตฺตโน โภชนกาเล ปฐมูปนีตํ โภชนํ ปุเรภตฺตกาเล สงฺฆสฺส, ปจฺฉาภตฺตกาเล สมฺปตฺตยาจกานํ, ตทภาเว อนฺตมโส สุนขานมฺปิ อทตฺวา น ภุญฺชติ, อิทมสฺส โภชนคฺคทานํ. เอวํ โส ปญฺจคฺคทายโกตฺเวว อภิลกฺขิโต อโหสิ. 219. ¿Cuál es el origen de 'yadaggato'? Se dice que en Sāvatthī vivía un brahmán llamado Pañcaggadāyaka (el dador de las cinco primicias). Cuando los cultivos maduraban, él entregaba estas cinco primicias: la primicia del campo, la primicia del montón, la primicia del granero, la primicia de la olla y la primicia de la comida. Primero, hacía traer las primeras espigas maduras de arroz, cebada y trigo, preparaba gachas, arroz con leche, pasteles de arroz y otras cosas, y basándose en la visión de que 'el sabio que es dador de lo mejor alcanza lo mejor', ofrecía limosnas a la Sangha de monjes encabezada por el Buda; esta era su ofrenda de la primicia del campo. Cuando los cultivos maduros eran segados y trillados, tomaba los mejores granos y entregaba la ofrenda de la misma manera; esta era su ofrenda de la primicia del montón. Luego, tras llenar los graneros con el grano, al abrir el primer granero, tomaba el primer grano extraído y entregaba la ofrenda de la misma forma; esta era su ofrenda de la primicia del granero. Además, de cualquier cosa que se cocinara en su propia casa, no daba nada, ni siquiera a sus hijos, sin haber ofrecido primero la mejor parte a los monjes que llegaban; esta era su ofrenda de la primicia de la olla. Asimismo, al momento de su propia comida, no comía sin haber entregado primero la comida servida: a la Sangha por la mañana, a los mendigos por la tarde, o incluso a los perros si no había nadie; esta era su ofrenda de la primicia de la comida. De esta manera, llegó a ser designado como 'el dador de las cinco primicias'. อเถกทิวสํ ภควา ปจฺจูสสมเย พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส พฺราหฺมณิยา จ โสตาปตฺติมคฺคอุปนิสฺสยํ ทิสฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา อติปฺปเคว คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู ปิหิตทฺวารํ คนฺธกุฏึ ทิสฺวา – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ภควาปิ พฺราหฺมณสฺส โภชนเวลายํ นิกฺขมิตฺวา สาวตฺถึ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา เอวํ – ‘‘นูนชฺช โกจิ สตฺโต อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ตถา หิ ภควา เอกโกว ปวิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา น ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ นิมนฺตนตฺถาย. ภควาปิ อนุปุพฺเพน พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวารํ สมฺปตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน พฺราหฺมโณ โภชนํ คเหตฺวา นิสินฺโน โหติ, พฺราหฺมณี ปนสฺส พีชนึ คเหตฺวา ฐิตา. สา ภควนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สจายํ พฺราหฺมโณ ปสฺเสยฺย, ปตฺตํ คเหตฺวา สพฺพํ โภชนํ ทเทยฺย, ตโต เม ปุน ปจิตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา อปฺปสาทญฺจ มจฺเฉรญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ยถา พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ น ปสฺสติ, เอวํ ตาลวณฺเฏน ปฏิจฺฉาเทสิ. ภควา ตํ ญตฺวา สรีราภํ มุญฺจิ. ตํ พฺราหฺมโณ สุวณฺโณภาสํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ อุลฺโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทฺวาเร ฐิตํ. พฺราหฺมณีปิ ‘‘ทิฏฺโฐเนน ภควา’’ติ ตาวเทว ตาลวณฺฏํ นิกฺขิปิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ, วนฺทิตฺวา จสฺสา อุฏฺฐหนฺติยา สปฺปายํ วิทิตฺวา – Un día, al amanecer, el Bienaventurado observó el mundo con su ojo de Buda y vio que este brahmán y su esposa poseían la condición de apoyo para el camino de la entrada en la corriente. Habiendo atendido sus necesidades corporales, entró temprano en la Cabaña Perfumada. Los monjes, al ver cerrada la puerta de la Cabaña Perfumada, comprendieron: 'Hoy el Bienaventurado desea entrar solo al pueblo'. A la hora de la ronda de limosnas, rodearon la Cabaña Perfumada en señal de respeto y entraron al pueblo por limosna. El Bienaventurado también salió a la hora de la comida del brahmán y entró en Sāvatthī. Al ver al Bienaventurado, las personas pensaron: 'Seguramente hoy hay algún ser que debe ser beneficiado, pues el Bienaventurado ha entrado solo', y por ello no se acercaron para invitarlo a comer. El Bienaventurado llegó gradualmente a la puerta de la casa del brahmán y se detuvo allí. En ese momento, el brahmán estaba sentado comiendo, mientras su esposa permanecía de pie con un abanico. Al ver al Bienaventurado, ella pensó: 'Si este brahmán lo ve, tomará el cuenco y le dará toda la comida, y entonces tendré que cocinar de nuevo'. Sintiendo desagrado y mezquindad, colocó el abanico de tal manera que el brahmán no viera al Bienaventurado. El Bienaventurado, dándose cuenta de esto, emitió su aura corporal. Al ver el resplandor dorado, el brahmán alzó la vista pensando '¿qué es esto?' y vio al Bienaventurado de pie en la puerta. La esposa, comprendiendo que él ya lo había visto, inmediatamente soltó el abanico, se acercó al Bienaventurado y le rindió homenaje con las cinco extremidades. Al levantarse ella, el Bienaventurado, conociendo lo que era adecuado para ella, pronunció este verso: ‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ; อสตา จ น โสจติ, ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๗) – 'Aquel que, respecto al nombre y la forma, no posee el sentido de «mío», y que no se aflige por lo que no existe, a ese se le llama verdaderamente un monje'. อิมํ [Pg.258] คาถมภาสิ. สา คาถาปริโยสาเนเยว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณปิ ภควนฺตํ อนฺโตฆรํ ปเวเสตฺวา, วราสเน นิสีทาเปตฺวา, ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, อตฺตโน อุปนีตโภชนํ อุปนาเมสิ – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺยา, สาธุ, เม ตํ โภชนํ อตฺตโน ปตฺเต ปติฏฺฐาเปถา’’ติ. ภควา ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิ. กตภตฺตกิจฺโจ จ พฺราหฺมณสฺส สปฺปายํ วิทิตฺวา อิมํ คาถมภาสิ. Al concluir el verso, ella quedó establecida en el fruto de la entrada en la corriente. El brahmán también hizo entrar al Bienaventurado en la casa, le ofreció el mejor asiento, le dio el agua de la ofrenda y le presentó la comida preparada para él mismo, diciendo: 'Venerable Señor, en el mundo con sus devas, usted es el más digno de ofrendas. Por favor, permítame poner mi comida en su cuenco'. Para beneficiarlo, el Bienaventurado la aceptó y comió. Habiendo terminado su comida, y conociendo lo que era adecuado para el brahmán, pronunció este verso. ตสฺสตฺโถ – ยํ กุมฺภิโต ปฐมเมว คหิตตฺตา อคฺคโต, อทฺธาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา มชฺฌโต, เอกทฺวิกฏจฺฉุมตฺตาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา เสสโต วา ปิณฺฑํ ลเภถ. ปรทตฺตูปชีวีติ ปพฺพชิโต. โส หิ อุทกทนฺตโปณํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ปเรเนว ทตฺตํ อุปชีวติ, ตสฺมา ‘‘ปรทตฺตูปชีวี’’ติ วุจฺจติ. นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาทีติ อคฺคโต ลทฺธา อตฺตานํ วา ทายกํ วา โถเมตุมฺปิ นารหติ ปหีนานุนยตฺตา. เสสโต ลทฺธา ‘‘กึ เอตํ อิมินา ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ทายกํ นิปาเตตฺวา อปฺปิยวจนานิ วตฺตาปิ น โหติ ปหีนปฏิฆตฺตา. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปหีนานุนยปฏิฆํ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. คาถาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ. Su significado es: se dice 'de arriba' (primicia) porque se toma primero de la olla; se dice 'del medio' porque se toma cuando la olla está a la mitad; y 'del resto' cuando se recibe lo que queda, apenas una o dos cucharadas. 'El que vive de lo que otros dan' se refiere al monje; pues, exceptuando el agua y el palillo de dientes, vive de todo lo demás que le es dado por otros, por lo que se llama 'paradattūpajīvī'. 'Ni para alabar ni para menospreciar' significa que si recibe de la primicia, no debe alabarse a sí mismo ni al donante por haber abandonado el afecto. Si recibe de las sobras, no debe proferir palabras desagradables que denigren al donante, como '¿por qué me han dado esto?', por haber abandonado la aversión. 'A él los sabios lo conocen como un muni': los sabios conocen como un sabio (muni) a aquel que ha abandonado tanto el afecto como la aversión. Así, enseñó el verso al brahmán, con el Arhatato como culminación. Al final del verso, el brahmán quedó establecido en el fruto de la entrada en la corriente. ๒๒๐. มุนึ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร เสฏฺฐิปุตฺโต อุตุวเสน ตีสุ ปาสาเทสุ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริจารยมาโน ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา, มาตาปิตโร ยาจิตฺวา, ขคฺควิสาณสุตฺเต ‘‘กามา หิ จิตฺรา’’ติ (สุ. นิ. ๕๐) อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา จ อุปฺปพฺพชิตฺวา จ จตุตฺถวาเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ ปุพฺพปริจเยน ภิกฺขู ภณนฺติ – ‘‘สมโย, อาวุโส, อุปฺปพฺพชิตุ’’นฺติ. โส ‘‘อภพฺโพ ทานาหํ, อาวุโส, วิพฺภมิตุ’’นฺติ อาห. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘เอวเมตํ, ภิกฺขเว, อภพฺโพ โส ทานิ วิพฺภมิตุ’’นฺติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ อาวิกโรนฺโต อิมํ คาถมาห. 220. ¿Cuál es el origen de «El muni que vive...» (Muniṃ carantaṃ)? Se dice que en Sāvatthī, el hijo de un financiero, que disfrutaba de toda clase de riquezas en sus tres palacios construidos según las estaciones, siendo aún joven, deseó ordenarse. Tras pedir permiso a sus padres y siguiendo el método ya explicado en el origen del verso «Los placeres sensuales son coloridos» del Khaggavisāṇa Sutta, se ordenó y abandonó los hábitos tres veces, pero en la cuarta ocasión alcanzó el estado de Arahant. Debido a su comportamiento anterior, los monjes le decían: «Es hora de colgar los hábitos, amigo». Él respondió: «Amigos, ahora soy incapaz de volver a la vida laica». Al oír esto, los monjes informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado dijo: «Así es, monjes; él es ahora incapaz de volver a la vida laica». Y revelando su condición de muni con las impurezas destruidas (khīṇāsava), pronunció este verso. ตสฺสตฺโถ [Pg.259] – โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ, เอกวิหาริตาย, ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการาสุ วา จริยาสุ ยาย กายจิ จริยาย จรนฺตํ, ปุพฺเพ วิย เมถุนธมฺเม จิตฺตํ อกตฺวา อนุตฺตราย วิรติยา วิรตํ เมถุนสฺมา. ทุติยปาทสฺส สมฺพนฺโธ – กีทิสํ มุนึ จรนฺตํ วิรตํ เมถุนสฺมาติ เจ? โย โยพฺพเน โนปนิพชฺฌเต กฺวจิ, โย ภทฺเรปิ โยพฺพเน วตฺตมาเน กฺวจิ อิตฺถิรูเป ยถา ปุเร, เอวํ เมถุนราเคน น อุปนิพชฺฌติ. อถ วา กฺวจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา โยพฺพเน ‘‘ยุวา ตาวมฺหิ, อยํ วา ยุวาติ ปฏิเสวามิ ตาว กาเม’’ติ เอวํ โย ราเคน น อุปนิพชฺฌตีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. น เกวลญฺจ วิรตํ เมถุนสฺมา, อปิจ โข ปน ชาติมทาทิเภทา มทา, กามคุเณสุ สติวิปฺปวาสสงฺขาตา ปมาทาปิ จ วิรตํ, เอวํ มทปฺปมาทา วิรตตฺตา เอว จ วิปฺปมุตฺตํ สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ. ยถา วา เอโก โลกิกายปิ วิรติยา วิรโต โหติ, น เอวํ, กึ ปน วิปฺปมุตฺตํ วิรตํ, สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ วิปฺปมุตฺตตฺตา โลกุตฺตรวิรติยา วิรตนฺติปิ อตฺโถ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีรา เอว มุนึ เวทยนฺติ, ตุมฺเห ปน นํ น เวทยถ, เตน นํ เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ. Este es su significado: es un «muni» por estar dotado de las cualidades de la sabiduría (moneyyadhamma); «que vive» ya sea morando en soledad o actuando según cualquiera de los tipos de conducta mencionados anteriormente. Está «abstenido de la unión sexual» por una abstinencia insuperable, al no generar pensamientos sobre la actividad sexual como en el pasado. La conexión con el segundo verso es la siguiente: si se pregunta «¿qué tipo de muni es aquel que vive abstenido de la unión sexual?», se dice: «aquel que en su juventud no está ligado a nada»; es decir, alguien que no está atado por la lujuria sexual hacia la forma de ninguna mujer, incluso en la flor de la juventud, tal como lo estaba antes. O bien, «en nada» se refiere a la juventud, ya sea propia o ajena: alguien que no está ligado por la pasión pensando: «soy joven» o «ella es joven; disfrutaré de los placeres sensuales mientras tanto». Este es también el significado aquí. No solo se abstiene de la unión sexual, sino que también está abstenido de la vanidad —como la vanidad del nacimiento y demás— y de la negligencia, que es la pérdida de la atención en relación con los hilos de los placeres sensuales. Así, precisamente por abstenerse de la vanidad y la negligencia, está plenamente liberado de todos los vínculos de las impurezas (kilesas). Su abstinencia no es como la de quien se abstiene de forma mundana, sino que está plenamente liberado; al estar libre de todos los vínculos de las impurezas, se abstiene mediante la abstinencia supramundana (lokuttara). A él también los sabios lo conocen como un muni. El texto muestra: «Los sabios lo conocen a él también como un muni, pero vosotros no lo conocéis, y por eso habláis de esa manera». ๒๒๑. อญฺญาย โลกนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรติ. เตน สมเยน นนฺทสฺส อาภรณมงฺคลํ, อภิเสกมงฺคลํ, อาวาหมงฺคลนฺติ ตีณิ มงฺคลานิ อกํสุ. ภควาปิ ตตฺถ นิมนฺติโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิกฺขมนฺโต นนฺทสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อทาสิ. ตํ นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา ชนปทกลฺยาณี ‘‘ตุวฏฺฏํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ‘‘หนฺท ภควา ปตฺต’’นฺติ วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต วิหารเมว คโต. ภควา คนฺธกุฏิปริเวเณ ฐตฺวา ‘‘อาหร, นนฺท, ปตฺต’’นฺติ คเหตฺวา ‘‘ปพฺพชิสฺสสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ปฏิกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ปพฺพชามิ, ภควา’’ติ อาห. ตํ ภควา ปพฺพาเชสิ. โส ปน ชนปทกลฺยาณิยา วจนํ ปุนปฺปุนํ สรนฺโต อุกฺกณฺฐิ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา นนฺทสฺส อนภิรตึ วิโนเทตุกาโม ‘‘ตาวตึสภวนํ คตปุพฺโพสิ, นนฺทา’’ติ อาห. นนฺโท ‘‘นาหํ, ภนฺเต, คตปุพฺโพ’’ติ อโวจ. 221. ¿Cuál es el origen de «Habiendo conocido el mundo...» (Aññāya lokaṃ)? El Bienaventurado residía en Kapilavatthu. En aquella ocasión, se celebraron tres ceremonias auspiciosas para Nanda: la ceremonia de ornamentación, la de consagración y la de boda. El Bienaventurado también fue invitado y acudió allí con quinientos monjes. Después de comer, al retirarse, puso su cuenco en manos de Nanda. Al verlo partir, Janapadakalyāṇī le dijo: «Regresa pronto, señor». Por respeto al Bienaventurado, Nanda no se atrevió a decir: «Tome su cuenco, Señor», y llegó hasta el monasterio. El Bienaventurado, deteniéndose en el recinto de la Celda Perfumada, dijo: «Nanda, trae el cuenco». Una vez tomado, le preguntó: «¿Te ordenarás?». Por respeto al Bienaventurado, Nanda no pudo negarse y dijo: «Me ordenaré, Señor». El Bienaventurado lo ordenó. Pero él, recordando una y otra vez las palabras de Janapadakalyāṇī, se sentía insatisfecho con la vida monástica. Los monjes informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado, deseando disipar el descontento de Nanda, le preguntó: «Nanda, ¿has estado antes en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa)?». Nanda respondió: «No, Venerable Señor, nunca he estado allí». ตโต นํ ภควา อตฺตโน อานุภาเวน ตาวตึสภวนํ เนตฺวา เวชยนฺตปาสาททฺวาเร อฏฺฐาสิ. ภควโต อาคมนํ วิทิตฺวา สกฺโก อจฺฉราคณปริวุโต [Pg.260] ปาสาทา โอโรหิ. ตา สพฺพาปิ กสฺสปสฺส ภควโต สาวกานํ ปาทมกฺขนเตลํ ทตฺวา กกุฏปาทินิโย อเหสุํ. อถ ภควา นนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสสิ โน, ตฺวํ นนฺท, อิมานิ ปญฺจ อจฺฉราสตานิ กกุฏปาทานี’’ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. มาตุคามสฺส นาม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนํ คเหตพฺพนฺติ สกเลปิ พุทฺธวจเน เอตํ นตฺถิ. อถ จ ปเนตฺถ ภควา อุปายกุสลตาย อาตุรสฺส โทเส อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม เวชฺโช สุโภชนํ วิย นนฺทสฺส ราคํ อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณํ อนุญฺญาสิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. ตโต ภควา อจฺฉราเหตุ นนฺทสฺส พฺรหฺมจริเย อภิรตึ ทิสฺวา ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘ภตกวาเทน นนฺทํ โจเทถา’’ติ. โส เตหิ โจทิยมาโน ลชฺชิโต โยนิโส มนสิ กโรนฺโต ปฏิปชฺชิตฺวา น จิรสฺเสว อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควโตปิ ญาณํ อุทปาทิ. ภิกฺขู อชานนฺตา ตเถวายสฺมนฺตํ โจเทนฺติ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทานิ นนฺโท เอวํ โจเทตพฺโพ’’ติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. Entonces el Bienaventurado, mediante su poder sobrenatural, lo llevó al reino de Tāvatiṃsa y se detuvo ante la puerta del palacio Vejayanta. Sakka, al saber de la llegada del Bienaventurado, descendió del palacio rodeado de un séquito de ninfas celestiales. Todas ellas tenían los pies rojos como de paloma (kakuṭapādiniyo) por haber ofrecido en el pasado aceite para masajear los pies a los discípulos del Buda Kassapa. Entonces el Bienaventurado se dirigió a Nanda: «Nanda, ¿ves a estas quinientas ninfas con pies de paloma?». Todo el relato debe detallarse. En ninguna parte de la Palabra del Buda se dice que se deba prestar atención a las marcas y rasgos de una mujer; sin embargo, aquí el Bienaventurado, por su maestría en los medios (upāyakusalatāya), actuó como un médico que quiere que un paciente expulse toxinas. Deseando que Nanda expulsara su lujuria, le permitió observar los rasgos y atributos de las ninfas, como quien ofrece buena comida a un enfermo, pues Él es el insuperable guía de personas que deben ser domadas. Después, viendo que Nanda se esforzaba en la vida espiritual por causa de las ninfas, el Bienaventurado ordenó a los monjes: «Reprended a Nanda llamándolo jornalero». Al ser reprendido por los monjes, Nanda sintió vergüenza y, practicando con atención correcta, no tardó en realizar el estado de Arahant. Una deidad que moraba en un árbol al final de su zona de meditación caminando informó de este hecho al Bienaventurado. El conocimiento de ello también surgió en el Bienaventurado. Los monjes, por su parte, ignorando esto, seguían reprendiendo al venerable Nanda como antes. El Bienaventurado, para enseñar el Dhamma a los monjes y mostrar que él era ahora un muni que ha destruido las impurezas, dijo: «Monjes, ahora Nanda no debe ser reprendido de esa manera», y pronunció este verso. ตสฺสตฺโถ – ทุกฺขสจฺจววตฺถานกรเณน ขนฺธาทิโลกํ อญฺญาย ชานิตฺวา ววตฺถเปตฺวา นิโรธสจฺจสจฺฉิกิริยาย ปรมตฺถทสฺสึ, สมุทยปฺปหาเนน จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ, ปหีนสมุทยตฺตา รูปมทาทิเวคสหเนน จกฺขาทิอายตนสมุทฺทญฺจ อติตริย อติตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา มคฺคภาวนาย, ‘‘ตนฺนิทฺเทสา ตาที’’ติ อิมาย ตาทิลกฺขณปฺปตฺติยา ตาทึ. โย วายํ กามราคาทิกิเลสราสิเยว อวหนนฏฺเฐน โอโฆ, กุจฺฉิตคติปริยาเยน สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, สมุทยปฺปหาเนเนว ตํ โอฆํ สมุทฺทญฺจ อติตริย อติติณฺโณฆตฺตา อิทานิ ตุมฺเหหิ เอวํ วุจฺจมาเนปิ วิการมนาปชฺชนตาย ตาทิมฺปิ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ จ อธิปฺปาโย จ เวทิตพฺโพ. ตํ ฉินฺนคนฺถํ อสิตํ อนาสวนฺติ อิทํ ปนสฺส ถุติวจนเมว, อิมาย จตุสจฺจภาวนาย จตุนฺนํ คนฺถานํ ฉินฺนตฺตา ฉินฺนคนฺถํ, ทิฏฺฐิยา ตณฺหาย วา กตฺถจิ อนิสฺสิตตฺตา อสิตํ, จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีราว ขีณาสวมุนึ เวทยนฺติ ตุมฺเห ปน อเวทยมานา เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ. Este es su significado: Habiendo conocido el mundo de los agregados y demás mediante la delimitación de la verdad del sufrimiento; habiéndolos conocido y delimitado. Un visionario de la meta suprema: mediante la realización de la verdad del cese. Él ha cruzado, ha superado la cuádruple inundación mediante el abandono del origen; y debido a que ha abandonado el origen, ha cruzado también el océano —las bases de los sentidos del ojo y las demás— al soportar las olas compuestas de formas y los otros objetos sensoriales a través del desarrollo del camino. Él es un ser estable [tādi], por este logro de la característica de la estabilidad, como se dice: 'un ser estable a través de esta descripción'. O bien, el cúmulo de impurezas tales como el deseo sensual y demás se denomina inundación en el sentido de arrastrar hacia abajo, y océano en el sentido de agitar, al conducir a uno hacia un destino despreciable. El significado y el propósito aquí [en relación con Nanda] deben entenderse también de esta manera: 'Al abandonar el origen, él ha cruzado esa inundación y ese océano. Ahora que ha cruzado la inundación, aunque le habléis de tal manera, él es un ser estable puesto que no muestra ninguna perturbación'. Cuyos nudos están cortados, desapegado, sin influjos: esta es una declaración de elogio hacia él. Se dice que es aquel cuyos nudos están cortados porque, mediante el desarrollo de las cuatro verdades, ha cortado los cuatro nudos. Es desapegado porque no está apegado a nada mediante los puntos de vista o el deseo. Y es sin influjos debido a la ausencia de los cuatro influjos. A él también los sabios lo conocen como un muni: muestra que 'los sabios lo conocen también como un arahant-muni. Pero vosotros no lo conocéis; por eso le habláis de tal manera'. ๒๒๒. อสมา [Pg.261] อุโภติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร ภิกฺขุ โกสลรฏฺเฐ ปจฺจนฺตคามํ นิสฺสาย อรญฺเญ วิหรติ. ตสฺมิญฺจ คาเม มิคลุทฺทโก ตสฺส ภิกฺขุโน วสโนกาสํ คนฺตฺวา มิเค พนฺธติ. โส อรญฺญํ ปวิสนฺโต เถรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตมฺปิ ปสฺสติ, อรญฺญา อาคจฺฉนฺโต คามโต นิกฺขมนฺตมฺปิ ปสฺสติ. เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน เถเร ชาตสิเนโห อโหสิ. โส ยทา พหุํ มํสํ ลภติ, ตทา เถรสฺสาปิ รสปิณฺฑปาตํ เทติ. มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อมุกสฺมึ ปเทเส มิคา ติฏฺฐนฺติ, จรนฺติ, ปานียํ ปิวนฺตี’ติ ลุทฺทกสฺส อาโรเจติ. ตโต ลุทฺทโก มิเค มาเรติ, เตน อุโภ สงฺคมฺม ชีวิกํ กปฺเปนฺตี’’ติ. อถ ภควา ชนปทจาริกํ จรมาโน ตํ ชนปทํ อคมาสิ. ภิกฺขู คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ลุทฺทเกน สทฺธึ สมานชีวิกาภาวสาธกํ ตสฺส ภิกฺขุโน ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. 222. ¿Cuál es el origen de «Los dos son desiguales»? Cierto monje moraba en un bosque dependiendo de una aldea fronteriza en el reino de Kosala. Un cazador de ciervos en esa aldea iba al lugar donde residía el monje y atrapaba ciervos. Al entrar al bosque, veía al anciano entrando en la aldea para recibir limosna, y al salir del bosque, veía al anciano saliendo de la aldea. Así, debido a verlo constantemente, surgió en él afecto por el anciano. Cuando obtenía mucha carne, le ofrecía también al anciano comida deliciosa. La gente murmuraba: «Este monje informa al cazador: 'En tal lugar están los ciervos, allí andan, allí beben agua'. Entonces el cazador mata a los ciervos; así ambos, actuando juntos, se ganan la vida». Entonces el Bienaventurado, mientras recorría las comarcas, llegó a esa región. Los monjes, al entrar en la aldea para pedir limosna, escucharon este relato y se lo informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado, queriendo mostrar que aquel monje era un arahant-muni y demostrando que no compartía el mismo modo de vida con el cazador, pronunció este verso para enseñar el Dhamma a esos monjes. ตสฺสตฺโถ – โย จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ, โย จ ลุทฺทโก, เอเต อสมา อุโภ. ยํ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘สมานชีวิกา’’ติ, ตํ มิจฺฉา. กึ การณา? ทูรวิหารวุตฺติโน, ทูเร วิหาโร จ วุตฺติ จ เนสนฺติ ทูรวิหารวุตฺติโน. วิหาโรติ วสโนกาโส, โส จ ภิกฺขุโน อรญฺเญ, ลุทฺทกสฺส จ คาเม. วุตฺตีติ ชีวิกา, สา จ ภิกฺขุโน คาเม สปทานภิกฺขาจริยา, ลุทฺทกสฺส จ อรญฺเญ มิคสกุณมารณา. ปุน จปรํ คิหี ทารโปสี, โส ลุทฺทโก เตน กมฺเมน ปุตฺตทารํ โปเสติ. อมโม จ สุพฺพโต, ปุตฺตทาเรสุ ตณฺหาทิฏฺฐิมมตฺตวิรหิโต สุจิวตตฺตา สุนฺทรวตตฺตา จ สุพฺพโต โส ขีณาสวภิกฺขุ. ปุน จปรํ ปรปาณโรธาย คิหี อสญฺญโต, โส ลุทฺทโก คิหี ปรปาณโรธาย เตสํ ปาณานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาย กายวาจาจิตฺเตหิ อสํยโต. นิจฺจํ มุนี รกฺขติ ปาณิเน ยโต, อิตโร ปน ขีณาสวมุนิ กายวาจาจิตฺเตหิ นิจฺจํ ยโต สํยโต ปาณิโน รกฺขติ. เอวํ สนฺเต เต กถํ สมานชีวิกา ภวิสฺสนฺตีติ? Su significado es este: «Monjes, tanto aquel monje como aquel cazador, estos dos son desiguales. Lo que la gente dice: 'Tienen el mismo modo de vida', es erróneo. ¿Por qué razón? Tienen moradas y conductas distantes; por tener la morada y la conducta lejanas entre sí, son llamados 'quienes viven en moradas distantes'. 'Morada' es el lugar de residencia, y para el monje es el bosque, mientras que para el cazador es la aldea. 'Conducta' es el medio de vida, y para el monje es la ronda de limosna casa por casa en la aldea, mientras que para el cazador es la matanza de ciervos y aves en el bosque. Además, el laico mantiene a una esposa: ese cazador mantiene a su esposa e hijos con ese oficio. Sin apego y de buena conducta: el monje arahant está libre del sentido de posesión respecto a esposa e hijos basado en el deseo y los puntos de vista, y es de buena conducta por la pureza y excelencia de sus votos. Además, el laico no está restringido respecto a dañar a otros seres vivos: ese cazador, siendo un laico, no está restringido en cuerpo, habla y mente para dañar a otros seres vivos y cortar su facultad vital. El muni siempre protege a los seres vivos siendo esforzado: el otro, el muni con los influjos extintos, estando siempre esforzado y restringido en cuerpo, habla y mente, protege a los seres vivos. Siendo esto así, ¿cómo podrían tener el mismo modo de vida?». ๒๒๓. สิขี ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรนฺเต สากิยานํ กถา อุทปาทิ – ‘‘ปฐมกโสตาปนฺโน ปจฺฉา โสตาปตฺตึ ปตฺตสฺส ธมฺเมน วุฑฺฒตโร โหติ, ตสฺมา ปจฺฉา โสตาปนฺเนน ภิกฺขุนา ปฐมโสตาปนฺนสฺส คิหิโน อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพานี’’ติ ตํ กถํ อญฺญตโร [Pg.262] ปิณฺฑจาริโก ภิกฺขุ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ‘‘อญฺญา เอว หิ อยํ ชาติ, ปูชเนยฺยวตฺถุ ลิงฺค’’นฺติ สนฺธาย ‘‘อนาคามีปิ เจ, ภิกฺขเว, คิหี โหติ, เตน ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ สามเณรสฺส อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพาเนวา’’ติ วตฺวา ปุน ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปฐมโสตาปนฺนคหฏฺฐโต อติมหนฺตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ. 223. ¿Cuál es el origen de «Tal como el pavo real»? Mientras el Bienaventurado moraba en Kapilavatthu, surgió este tema de conversación entre los Sakyas: «Aquel que se convierte primero en un entrado en la corriente es superior según el Dhamma a quien alcanza la entrada en la corriente después; por lo tanto, el monje que ha entrado en la corriente después debe rendir homenaje y realizar otros actos de respeto hacia el laico que entró en la corriente primero». Cierto monje en su ronda de limosna escuchó esa conversación y se la informó al Bienaventurado. El Bienaventurado, refiriéndose a que «esta es una clase diferente; el hábito es un objeto de veneración», dijo: «Monjes, aunque un laico sea alguien que no regresa, debe rendir homenaje y realizar otros actos de respeto incluso a un novicio que se haya ordenado ese mismo día». Habiendo dicho esto, queriendo mostrar de nuevo la inmensa diferencia que existe para un monje, aunque haya entrado en la corriente después, respecto a un laico que entró en la corriente antes, pronunció este verso para enseñar el Dhamma a los monjes. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ มตฺถเก ชาตาย สิขาย สพฺภาเวน สิขี, มณิทณฺฑสทิสาย คีวาย นีลคีโวติ จ มยูรวิหงฺคโม วุจฺจติ. โส ยถา หริตหํสตมฺพหํสขีรหํสกาฬหํสปากหํสสุวณฺณหํเสสุ ยฺวายํ สุวณฺณหํโส, ตสฺส หํสสฺส ชเวน โสฬสิมฺปิ กลํ น อุเปติ. สุวณฺณหํโส หิ มุหุตฺตเกน โยชนสหสฺสมฺปิ คจฺฉติ, โยชนมฺปิ อสมตฺโถ อิตโร. ทสฺสนียตาย ปน อุโภปิ ทสฺสนียา โหนฺติ, เอวํ คิหี ปฐมโสตาปนฺโนปิ กิญฺจาปิ มคฺคทสฺสเนน ทสฺสนีโย โหติ. อถ โข โส ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ มคฺคทสฺสเนน ตุลฺยทสฺสนียภาวสฺสาปิ ภิกฺขุโน ชเวน นานุกโรติ. กตเมน ชเวน? อุปริมคฺควิปสฺสนาญาณชเวน. คิหิโน หิ ตํ ญาณํ ทนฺธํ โหติ ปุตฺตทาราทิชฏาย ชฏิตตฺตา, ภิกฺขุโน ปน ติกฺขํ โหติ ตสฺสา ชฏาย วิชฏิตตฺตา. สฺวายมตฺโถ ภควตา ‘‘มุนิโน วิวิตฺตสฺส วนมฺหิ ฌายโต’’ติ อิมินา ปาเทน ทีปิโต. อยญฺหิ เสกฺขมุนิ ภิกฺขุ กายจิตฺตวิเวเกน จ วิวิตฺโต โหติ, ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌาเนน จ นิจฺจํ วนสฺมึ ฌายติ. กุโต คิหิโน เอวรูโป วิเวโก จ ฌานญฺจาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโยติ? Su significado es el siguiente: al pavo real, que vuela por el aire, se le llama 'el de la cresta' (sikhī) debido a la presencia de una cresta que nace en su cabeza, y 'el de cuello azul' (nīlagīvo) porque su cuello se asemeja a un cetro de gemas. Así como entre los diversos tipos de gansos —el ganso verde, el de color cobre, el de color de leche, el ganso negro, el ganso bebedor y el ganso dorado— el ganso dorado es el mencionado aquí; en términos de velocidad, el pavo real no alcanza ni una dieciseisava parte de la velocidad del ganso dorado. Pues el ganso dorado recorre mil leguas (yojanas) en un solo instante, mientras que el otro no es capaz de recorrer ni siquiera una legua. Sin embargo, en cuanto a su apariencia, ambos son hermosos. Del mismo modo, el laico que es un primer noble (sotāpanna) es hermoso debido a su visión del camino (maggadassana). No obstante, él no iguala la velocidad del monje (bhikkhu) que, aunque se haya convertido en sotāpanna después, posee también la visión del camino. ¿Con qué velocidad? Con la velocidad del conocimiento de la visión profunda (vipassanā-ñāṇa) de los caminos superiores. Pues el conocimiento del laico es lento debido a estar enredado en la maraña de esposa e hijos, mientras que el del monje es agudo por estar libre de tal maraña. Este significado es indicado por el Bienaventurado con el verso: 'un sabio que medita recluido en el bosque'. Pues este monje, un sabio en entrenamiento (sekhamuni), está recluido tanto corporal como mentalmente, y medita constantemente en el bosque mediante la contemplación profunda de las características y los objetos. El sentido aquí es: '¿cómo podría un laico poseer tal reclusión y meditación?'. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย De la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย มุนิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. aquí concluye la explicación del Muni Sutta del comentario del Suttanipāta. นิฏฺฐิโต จ ปฐโม วคฺโค อตฺถวณฺณนานยโต, นาเมน Y concluye el primer capítulo según el método de la explicación del significado, por nombre อุรควคฺโคติ. el Uragavagga (Capítulo de la Serpiente). ๒. จูฬวคฺโค 2. Cūḷavagga (El Capítulo Menor) ๑. รตนสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Ratana Sutta ยานีธ [Pg.263] ภูตานีติ รตนสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เวสาลิยํ ทุพฺภิกฺขาทโย อุปทฺทวา อุปฺปชฺชึสุ. เตสํ วูปสมนตฺถาย ลิจฺฉวโย ราชคหํ คนฺตฺวา, ยาจิตฺวา, ภควนฺตํ เวสาลิมานยึสุ. เอวํ อานีโต ภควา เตสํ อุปทฺทวานํ วูปสมนตฺถาย อิทํ สุตฺตมภาสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. โปราณา ปนสฺส เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ อุปฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ. สา เอวํ เวทิตพฺพา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ. สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ. ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺเญน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏิกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาย โสเตน ปายาสิ. El Ratana Sutta comienza con las palabras 'Yānīdha bhūtāni'. ¿Cuál fue su origen? Se dice que antiguamente en Vesālī surgieron calamidades como la hambruna. Para apaciguarlas, los Licchavis fueron a Rājagaha, solicitaron la presencia del Bienaventurado y lo trajeron a Vesālī. Una vez allí, el Bienaventurado pronunció este discurso para calmar aquellas calamidades. Este es el resumen del asunto. Pero los antiguos explican su origen detalladamente a partir de la historia de Vesālī, la cual debe entenderse así: Se dice que la reina principal del rey de Bārāṇasī quedó embarazada. Al darse cuenta, se lo informó al rey. El rey le otorgó los cuidados necesarios para el embarazo. Habiendo cuidado adecuadamente el feto, al llegar el momento del parto, entró en la sala de maternidad. Para las mujeres con grandes méritos, el nacimiento ocurre al amanecer, y ella era una de esas personas; por ello, al amanecer dio a luz a una masa de carne, similar a un racimo de flores bandhujīvaka cubiertas de laca. Entonces pensó: 'Otras reinas dan a luz hijos semejantes a estatuas de oro, pero la reina principal ha dado a luz a una masa de carne; ante el rey, esto me causará deshonra'. Por temor a esa deshonra, colocó la masa de carne en un recipiente, lo cerró con otro, lo selló con el sello real y lo hizo arrojar a la corriente del Ganges. Tan pronto como fue abandonado por los hombres, las deidades dispusieron protección para él. Ataron una placa de oro en la que habían escrito con cinabrio natural: 'Progenie de la reina principal del rey de Bārāṇasī'. Entonces, aquel recipiente, sin ser dañado por el peligro de las olas u otros riesgos, viajó por la corriente del Ganges. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาย ตีเร วสติ. โส ปาโตวคงฺคํ โอติณฺโณ ตํ ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏิกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุกตรํ ฐเปสิ. ตโต ปุน อทฺธมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. อถ ตโต อทฺธมาสจฺจเยน เอกา [Pg.264] มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก; เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ, องฺคุฏฺฐโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ, ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ. โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิสติ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ นิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปน อาหุ – ‘‘สิพฺพิตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ. En aquel tiempo, cierto asceta vivía en la orilla del Ganges, sostenido por una familia de pastores. Al descender al Ganges por la mañana, vio que el recipiente se acercaba y lo tomó pensando que era un trapo abandonado. Luego, al ver allí la placa grabada y el sello real, lo abrió y vio la masa de carne. Al verla, pensó: 'Podría ser un feto vivo, pues no tiene mal olor ni signos de putrefacción'. Lo llevó a su ermita y lo colocó en un lugar limpio. Al cabo de medio mes, se formaron dos masas de carne. El asceta, al verlo, las colocó con más cuidado. Transcurrido otro medio mes, de cada una de las masas brotaron cinco protuberancias para formar las manos, los pies y la cabeza. Luego, pasado otro medio mes, una masa de carne se convirtió en un niño semejante a una estatua de oro, y la otra en una niña. En el asceta surgió el afecto paterno por ellos; brotó leche de su dedo pulgar y desde entonces obtenía arroz con leche. Después de comer su propia comida, vertía la leche en la boca de los niños. Todo lo que entraba en sus vientres se veía claramente, como si estuviera dentro de un recipiente de cristal; así de carentes de piel externa eran. Otros, sin embargo, dicen: 'Sus pieles estaban unidas entre sí como si hubieran sido cosidas'. De este modo, debido a que no tenían piel (nicchavitāya) o porque tenían la piel unida (līnachavitāya), se conocieron como Licchavis. ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา, ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา; ธชปฏากา อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺร กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ. El asceta, criando a los niños, entraba en la aldea para pedir limosna tarde en la mañana y regresaba a la ermita muy avanzado el día. Al enterarse de su ocupación, los pastores le dijeron: «Venerable señor, para quienes han renunciado, la crianza de niños es un obstáculo; denos a los niños, nosotros los criaremos y usted realice su propio deber espiritual». El asceta aceptó diciendo: «Está bien». Al día siguiente, los pastores allanaron el camino, lo esparcieron con flores, levantaron estandartes y banderas, y llegaron a la ermita acompañados por el sonido de instrumentos musicales. El asceta dijo: «Estos niños poseen gran mérito; críenlos sin negligencia. Cuando crezcan, celebren matrimonios entre ellos. Tras complacer al rey con los cinco productos de la vaca y obtener una porción de tierra, funden una ciudad y allí consagren al príncipe». Habiendo dicho esto, les entregó a los niños. Ellos aceptaron diciendo: «Está bien», se llevaron a los niños y los criaron. ทารกา วฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ วุจฺจติ โยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ [Pg.265] ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสนฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ. ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลีวตฺถุ. Los niños, al ir creciendo, mientras jugaban, golpeaban con las manos y los pies a otros hijos de pastores en situaciones de disputa; estos lloraban. Cuando sus padres les preguntaban: «¿Por qué lloran?», decían: «Estos huérfanos criados por el asceta nos golpean excesivamente». Entonces sus padres dijeron: «Estos niños acosan y hacen sufrir a los otros; no deben ser acogidos, deben ser evitados (vajjetabbā)». Se dice que a partir de entonces, esa región, con una extensión de cien yojanas, fue llamada «Vajjī». Luego, los pastores, habiendo complacido al rey, tomaron posesión de esa región. Allí mismo fundaron una ciudad y, tras consagrar al príncipe de dieciséis años, lo nombraron rey. Concertaron su matrimonio con aquella joven y establecieron un acuerdo: «No se traerán jóvenes de fuera, ni se entregarán las jóvenes de aquí a nadie de fuera». De su primera unión nacieron dos niños, una hija y un hijo; así, nacieron parejas de gemelos en dieciséis ocasiones. Al crecer gradualmente estos niños, la ciudad resultó insuficiente para contener la abundancia de parques, jardines, viviendas y sus alrededores; por lo cual la rodearon tres veces con un muro, extendiéndola cada vez por el espacio de un gāvuta. Debido a que fue ensanchada (visālīkatattā) una y otra vez, surgió el nombre de «Vesālī». Esta es la historia de Vesālī. อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต จ สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ, ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห – Esta ciudad de Vesālī, en el tiempo en que apareció el Bienaventurado, era próspera y había alcanzado gran expansión. Pues allí había precisamente siete mil setecientos siete reyes, e igual número de vicerreyes, generales, tesoreros y demás. Como se ha dicho: ‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ, สตฺต จ ปาสาทสตานิ, สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ, สตฺต จ กูฏาคารสตานิ, สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ, สตฺต จ อารามสตานิ, สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖). «En aquella ocasión, Vesālī era próspera y opulenta, muy poblada, llena de gente y con abundantes alimentos; tenía siete mil setecientos siete palacios, siete mil setecientos siete casas de techos puntiagudos, siete mil setecientos siete parques y siete mil setecientos siete estanques de loto». สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ. ตโต พหุตรา มียนฺติ, ตาย ปฏิกูลตาย จ สตฺตานํ อหิวาตกโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา นครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานมาหํสุ – ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ. En un tiempo posterior, ocurrió una hambruna debido a la sequía y la pérdida de las cosechas. Primero murieron las personas pobres y la gente arrojaba sus cuerpos fuera de la ciudad. Por el olor a cadáver de los humanos muertos, los seres no humanos entraron en la ciudad. A causa de ello murieron muchos más y, debido a esa impureza repulsiva, surgió la enfermedad de la peste (ahivātakarogo) entre los seres. Así, afligidos por estos tres temores —el hambre, los seres no humanos y la enfermedad—, los habitantes de la ciudad de Vesālī se reunieron ante el rey y le dijeron: «Gran rey, en esta ciudad han surgido tres clases de peligros; en el pasado, hasta por siete generaciones de la estirpe real, nunca antes ocurrió algo semejante. Pensamos que esto ha ocurrido ahora debido a su falta de rectitud». El rey convocó a todos en la sala de asambleas y dijo: «Investiguen si hay alguna conducta injusta en mí». Ellos, al investigar toda su conducta tradicional, no vieron falta alguna. ตโต รญฺโญ โทสํ อทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาโร อปทิสึสุ – ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสมิสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก [Pg.266] มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ วา เปสิเต อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา จ พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, กทาจิ โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนสฺสามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสุํ – ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ – ‘‘ตุมฺเห เอว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ. สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬานิ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉิตฺถ เวสาลิคมน’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมี’’ติ. Entonces, al no ver falta alguna por parte del rey, pensaron: «¿Cómo puede calmarse este peligro para nosotros?». En aquella reunión, algunos sugirieron a los seis maestros, diciendo: «Tan pronto como ellos entren, el peligro se calmará». Otros dijeron: «Se dice que el Buda ha surgido en el mundo; ese Bienaventurado enseña el Dhamma para el beneficio de todos los seres, posee gran poder y gran autoridad. Por la autoridad de ese Buda, tan pronto como Él entre, todos los peligros se calmarán». Complacidos por estas palabras, dijeron: «¿Pero dónde mora ahora ese Bienaventurado? Si enviamos por Él, ¿vendría?». Otros dijeron: «Los Budas son compasivos por naturaleza, ¿por qué no habría de venir? Pero ese Bienaventurado mora ahora en Rājagaha, y el rey Bimbisāra le sirve; tal vez él no le permita venir a nuestra ciudad». «Entonces, habiendo convencido al rey Bimbisāra, lo traeremos». Enviaron a dos príncipes Licchavi con un gran ejército y abundantes regalos ante el rey con la misión de: «Tras informar a Bimbisāra, traed al Bienaventurado». Ellos fueron, entregaron los presentes al rey, le informaron de la situación de peligro y dijeron: «Gran rey, envía al Bienaventurado a nuestra ciudad de Vesālī». El rey no consintió de inmediato, sino que dijo: «Decididlo vosotros mismos». Ellos se acercaron al Bienaventurado, le rindieron homenaje y dijeron: «Venerable Señor, en nuestra ciudad han surgido tres peligros. Si el Bienaventurado viniera, habría bienestar para nosotros». El Bienaventurado, tras reflexionar, consideró: «Cuando se recite el Ratana Sutta en Vesālī, esa protección se extenderá hasta cien mil millones de sistemas mundiales y, al concluir el sutta, ochenta y cuatro mil seres alcanzarán la comprensión del Dhamma». Así, Él consintió. Entonces el rey Bimbisāra, al oír que el Bienaventurado había aceptado, hizo proclamar en la ciudad de Rājagaha: «El Bienaventurado ha aceptado ir a Vesālī». Se acercó al Bienaventurado y preguntó: «¿Es cierto, Venerable Señor, que habéis aceptado ir a Vesālī?». «Sí, gran rey», respondió. «Entonces, Venerable Señor, esperad un poco mientras preparo el camino». อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา, โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา, ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากาปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ [Pg.267] กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุโน ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีเร อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ. Entonces, el rey Bimbisāra niveló el terreno a lo largo de las cinco yoyanas entre Rājagaha y el río Ganges, construyó un monasterio en cada yoyana e informó al Bienaventurado del momento de la partida. El Bienaventurado partió acompañado de quinientos monjes. El rey hizo esparcir flores de cinco colores hasta la altura de la rodilla a lo largo de las cinco yoyanas del camino, levantó estandartes, banderas, vasijas llenas y árboles de plátano, e hizo sostener dos sombrillas blancas sobre el Bienaventurado y una sombrilla blanca sobre cada monje. Él mismo, junto con su séquito, realizando ofrendas de flores, fragancias y otros presentes, condujo al Bienaventurado a la orilla del río Ganges en cinco días, alojándolo en un monasterio en cada etapa y ofreciendo grandes donaciones. Allí, decorando un barco con todos los ornamentos, envió un mensaje a los habitantes de Vesālī: «El Bienaventurado ha llegado; preparad el camino y salid todos a recibirle». Los Licchavi pensaron: «Haremos el doble de las ofrendas del rey Bimbisāra», y habiendo nivelado las tres yoyanas de terreno entre Vesālī y el Ganges, dispusieron cuatro sombrillas blancas para el Bienaventurado y dos sombrillas blancas para cada monje, y realizando ofrendas, llegaron a la orilla del río Ganges y esperaron allí. พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆาเฏตฺวา, มณฺฑปํ กตฺวา, ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปสิ. ภควา ตสฺมึ นิสีทิ. ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ นาวํ อภิรุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอโรหิตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชมกํสุ, เหฏฺฐา คงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคา ปูชมกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ. Bimbisāra unió dos barcos, construyó un pabellón, lo adornó con guirnaldas de flores y otros objetos, y dispuso allí un asiento de Buda hecho de todas las joyas. El Bienaventurado se sentó en ese asiento de joyas. Los quinientos monjes también subieron al barco y se sentaron adecuadamente según correspondía. El rey, acompañando al Bienaventurado, entró en el agua hasta el nivel del cuello y dijo: «Venerable Señor, mientras el Bienaventurado va, yo esperaré aquí mismo en la orilla del Ganges hasta que regrese», y tras decir esto, se retiró. Arriba, en el cielo, las deidades hasta el reino de Akanitṭṭha hicieron ofrendas, y abajo, los nagas que moran en el Ganges, como Kambala y Assatara, también hicieron ofrendas. Así, con estos grandes honores, el Bienaventurado recorrió la distancia de una yoyana por el río Ganges y entró en el territorio de los habitantes de Vesālī. ตโต ลิจฺฉวิราชาโน เตน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ. Entonces los príncipes Licchavi, realizando el doble de las ofrendas hechas por Bimbisāra, salieron a recibir al Bienaventurado entrando en el agua hasta el nivel del cuello. En ese mismo instante, en ese preciso momento, surgió una gran nube en las cuatro direcciones, tronando y con una vasta oscuridad atravesada por relámpagos. Entonces, tan pronto como el Bienaventurado puso su pie derecho en la orilla del Ganges, cayó una lluvia portentosa llamada Pokkharavassa. Aquellos que deseaban mojarse, se mojaron; pero aquellos que no lo deseaban, no se mojaron. Por todas partes el agua corría a la altura de los tobillos, de los muslos, de la cintura y hasta del cuello. Todos los cadáveres fueron arrastrados por la corriente hacia el río Ganges, y el terreno quedó completamente purificado. ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ, มเหสกฺขานํ เทวานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ตีสุ ปาการนฺตเรสุ วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. เอวํ ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณิยติ. Los reyes Licchavi alojaron al Bienaventurado cada yojana a lo largo del camino. Habiendo entregado grandes ofrendas y rindiendo el doble de honores durante tres días, lo condujeron a Vesālī. Cuando el Bienaventurado llegó a Vesālī, Sakka, el soberano de los devas, acudió rodeado por su asamblea de devas; debido a la congregación de devas de gran poder, los espíritus malignos huyeron en su mayoría. El Bienaventurado, deteniéndose en la puerta de la ciudad, se dirigió al venerable Ānanda: “Aprende este Ratana Sutta, Ānanda. Habiendo tomado los implementos para las ofrendas rituales, recorre las tres murallas de Vesālī junto con los príncipes Licchavi y realiza la protección (paritta)”. Así pronunció el Ratana Sutta. De este modo, ante las preguntas: “¿Quién pronunció este sutta, cuándo, dónde y por qué?”, las respuestas a estas cuestiones fueron explicadas detalladamente por los antiguos maestros, comenzando con la historia de Vesālī. เอวํ [Pg.268] ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกํ อาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ วุตฺตมตฺเตเยว จ เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต, เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพคนฺธปุปฺผาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ. Así, en el mismo día en que el Bienaventurado llegó a Vesālī, en la puerta de la ciudad, se pronunció este Ratana Sutta con el fin de disipar aquellas calamidades. Habiéndolo aprendido, el venerable Ānanda, recitándolo para la protección, tomó agua con el cuenco del Bienaventurado y recorrió toda la ciudad rociándola. Tan pronto como el anciano pronunció las palabras 'Yaṃ kiñci' (Cualquier cosa...), aquellos espíritus malignos que aún no habían huido y que se refugiaban en montones de basura, muros y otros lugares, huyeron por las cuatro puertas, las cuales quedaron congestionadas. Algunos, al no encontrar espacio en las puertas, rompieron las murallas y huyeron. Apenas se marcharon los espíritus, la enfermedad en los cuerpos de los hombres cesó; estos salieron y honraron al anciano con toda clase de inciensos, flores y demás ofrendas. La multitud ungió la sala de reuniones en el centro de la ciudad con toda clase de perfumes, erigió un dosel, la decoró con todos los ornamentos, preparó allí un asiento para el Buda y condujo al Bienaventurado al lugar. ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป โอกาเส นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา. อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต อารกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ. El Bienaventurado entró en la sala de reuniones y se sentó en el asiento preparado. También la comunidad de monjes, los reyes y la gente se sentaron en lugares apropiados. Sakka, el soberano de los devas, se sentó cerca junto con la asamblea de devas de los dos mundos celestiales, al igual que otros devas. El venerable Ānanda también, habiendo recorrido todo Vesālī y establecido la protección, llegó con los habitantes de la ciudad y se sentó a un lado. Allí, el Bienaventurado pronunció ese mismo Ratana Sutta para todos. ๒๒๔. ตตฺถ ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถายํ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปติตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน, ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก, ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป, ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว, ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต, ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก, ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ. 224. En relación con eso, en el primer verso 'Yānīdha bhūtāni', 'yāni' significa de cualquier tipo, ya sean de poco poder o de gran poder. 'Idha' (aquí) se dice con referencia al lugar de reunión en esa región y en ese momento. En cuanto al término 'bhūtāni' (seres), la palabra 'bhūta' aparece en pasajes como 'bhūtasmiṃ pācittiyaṃ' en el sentido de lo que es real o existente; en 'bhūtamidaṃ, bhikkhave...' refiriéndose a los cinco agregados; en 'cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā...' refiriéndose a los cuatro grandes elementos como la tierra, etc.; en 'yo ca kālaghaso bhūto' refiriéndose a un arahant; en 'sabbeva nikkhipissanti, bhūtā...' refiriéndose a todos los seres sintientes; en 'bhūtagāmapātabyatāya' refiriéndose a los árboles y plantas; y en pasajes como 'bhūtaṃ bhūtato sañjānāti' se aplica a la comunidad de seres desde los Cuatro Reyes Distinguidos hacia abajo. Sin embargo, aquí debe entenderse específicamente como referido a los espíritus (amanussā). สมาคตานีติ [Pg.269] สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วาติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยํ วิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ วา อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. “Samāgatāni” significa congregados. “Bhummāni” significa nacidos en la tierra. La partícula “vā” (o) indica una alternativa. Por ello, habiendo planteado la primera alternativa “yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatāni” (cualesquiera seres de la tierra que aquí se hayan congregado), dice “yāni vā antalikkhe” para plantear la segunda: “o cualesquiera seres que hayan nacido en el firmamento y se hayan congregado aquí”; este es el sentido. Aquí, “seres del firmamento” (antalikkhe bhūtāni) debe entenderse como aquellos seres nacidos desde el cielo Yāma hasta el cielo Akaniṭṭha, pues han nacido en palacios que se manifiestan en el espacio. Aquellos por debajo de estos, comenzando desde el monte Sineru hasta los que habitan en la tierra, en árboles, enredaderas, etc., y los nacidos en el suelo mismo, todos ellos deben entenderse como “seres de la tierra” (bhummāni bhūtāni), por haber nacido en la tierra o en elementos ligados a ella como árboles, enredaderas, montañas, etc. เอวํ ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา, ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตูติ อตฺโถ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา, มนสิ กตฺวา, สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ. Así, el Bienaventurado, tras haber clasificado a todos los espíritus con los dos términos “ya sean de la tierra o del firmamento”, los agrupa de nuevo con una sola expresión diciendo: “Que todos los seres (sabbeva bhūtā) sean felices (sumanā)”. “Sabbeti” significa sin excepción. “Eva” es una partícula de énfasis que indica el propósito de no excluir ni a uno solo. “Bhūtā” se refiere a los espíritus. “Sumanā bhavantu” significa que tengan mentes dichosas, que surja en ellos el rapto y la alegría. “Athopi” es un par de partículas usadas para introducir una instrucción adicional. “Sakkaccaṃ suṇantu bhāsitaṃ” significa: habiendo mostrado respeto, prestando atención y concentrando toda la mente, que escuchen mi enseñanza, la cual conduce al logro de la excelencia celestial y a la felicidad supramundana. เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ. De este modo, aquí el Bienaventurado incluye a los seres primero con la expresión indeterminada: 'Cualesquiera seres que aquí se han congregado'. Luego los divide en dos con las palabras: 'ya sean de la tierra o del cielo', y luego vuelve a unirlos diciendo: 'que todos los seres ciertamente'. Con las palabras: 'estén alegres de mente', los exhorta a la perfección de su disposición; con 'escuchen atentamente lo que se dice', los exhorta a la perfección del esfuerzo; y de igual modo, concluye el verso exhortándolos a la perfección de la atención reflexiva y a escuchar la voz de otro, a la perfección de la recta resolución personal y al apoyo de las personas íntegras, y a las condiciones causales para la concentración y la sabiduría. ๒๒๕. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา[Pg.270]. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห – ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ยํ ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห – ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ. ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ. 225. 'Por lo tanto, oh seres, escuchen' es el segundo verso. Allí, 'por lo tanto' es una palabra que indica la razón. 'Oh seres' es un vocativo. 'Escuchen' significa oigan. 'Todos' es sin omisión alguna. ¿Qué se quiere decir? 'Puesto que han abandonado sus moradas celestiales y los placeres de allí para congregarse aquí con el fin de escuchar el Dhamma, y no para ver espectáculos o danzas, por lo tanto, oh seres, escuchen todos'. O de otro modo, habiendo visto su estado de felicidad y su deseo de escuchar con respeto mediante las palabras 'estén alegres y escuchen atentamente', dijo: 'Puesto que, a través de su alegría, están dotados de la pureza de la resolución personal, de la atención reflexiva y de la intención; y puesto que, a través de su deseo de escuchar con respeto, están dotados de la pureza del esfuerzo basado en el apoyo de personas íntegras y en escuchar la voz de otro, por lo tanto, oh seres, escuchen todos'. O bien, refiriéndose como razón a lo dicho al final del verso anterior, 'lo que se dice', dice: 'Dado que lo que yo enseño es sumamente difícil de obtener debido a la rareza de conseguir la oportunidad propicia libre de las ocho condiciones inoportunas, y puesto que mis palabras, que proceden de las cualidades de la sabiduría y la compasión, traen numerosos beneficios, por mi deseo de hablar de ellos dije: escuchen lo que se dice'. Esto es lo que se quiere decir con este verso: 'Por lo tanto, oh seres, escuchen todos'. เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิยํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ จญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิจ ปน ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ – ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ – Habiendo establecido así esta razón y exhortándolos a prestar atención a sus propias palabras, comenzó a decir aquello que debía ser escuchado: 'Muestren amor benevolente hacia la población humana'. Este es su significado: 'Establezcan la amistad y el deseo por el bienestar hacia esta población humana que ha sido afligida por los tres desastres'. El sentido aquí es: 'No hablo por mi poder soberano como el Buda, sino que más bien, para el beneficio de ustedes y de esta población humana, digo: muestren amor benevolente hacia la población humana'. Y en este contexto: ‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา, ราชิสโย ยชมานา อนุปริยคา; อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ. 'Aquellos sabios reales que, habiendo conquistado la tierra con su multitud de seres, viajaron realizando sacrificios: el sacrificio del caballo, el sacrificio humano, el sammāpāsa, el vājapeyya y el niraggaḷa. ‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส, กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ. Todos ellos no valen ni una decimosexta parte de una mente de amor benevolente bien desarrollada'. ‘‘เอกมฺปิ [Pg.271] เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต, เมตฺตายติ กุสลี เตน โหติ; สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อ. นิ. ๘.๑) – 'Si con una mente libre de odio uno cultiva el amor benevolente incluso hacia un solo ser, por ello se vuelve virtuoso; pero el noble que es compasivo de mente hacia todos los seres vivos, genera abundantes méritos'. เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา. A través de discursos como estos y de los once beneficios del amor benevolente, debe entenderse que el amor benevolente es beneficioso para quienes lo practican. ‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๑๕๓; อุทา. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) – 'La persona por quien las deidades sienten compasión, siempre ve la buena fortuna'. เอวมาทีนํ วเสน เยสุ กรียติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา. Por medio de tales pasajes, debe entenderse que también es beneficioso para aquellos hacia quienes se practica. เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาฬปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ. สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลา สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา. ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ. ตสฺมา พลิกมฺมการณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เตสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ. Así, habiendo mostrado que el amor benevolente es beneficioso para ambos con las palabras 'muestren amor benevolente hacia la población humana', ahora, mostrando también la ayuda que los humanos brindan a las deidades, dijo: 'quienes día y noche les traen ofrendas; por lo tanto, siendo diligentes, protéjanlos'. Este es su significado: 'Aquellos seres humanos que, habiendo hecho representaciones de las deidades mediante pinturas, tallas en madera y otros, y habiendo acudido a santuarios, árboles y otros lugares sagrados, realizan ofrendas a las deidades durante el día; y en la quincena oscura y otras ocasiones realizan ofrendas por la noche. O habiendo dado comida por sorteo, realizan ofrendas durante el día dedicando los méritos adquiridos a las deidades, comenzando por las deidades protectoras hasta las deidades de los reinos de Brahma. Organizan sermones del Dhamma que duran toda la noche y otros eventos con sombrillas ornamentales, lámparas y guirnaldas, y luego realizan ofrendas por la noche mediante la dedicación de méritos; ¿cómo no habrían de ser protegidos? Puesto que tanto de día como de noche realizan tales ofrendas dedicadas a ustedes, por lo tanto, protéjanlos. Por consiguiente, debido a ese acto de ofrenda, protejan y guarden a esas personas, alejen de ellas lo que no es beneficioso y provéanles bienestar; siendo diligentes, mantengan la gratitud en sus corazones, recordándolos siempre'. ๒๒๖. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุชฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ[Pg.272]. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ, หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ. เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ. เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. 226. Habiendo mostrado así la utilidad de los seres humanos para las deidades, con el fin de apaciguar sus aflicciones y para que los devas y seres humanos escuchen el Dhamma mediante la proclamación de las excelentes cualidades del Buddha [del Dhamma y del Sangha], el Bienaventurado comenzó a emplear esta declaración de verdad comenzando con las palabras: 'Cualquier tesoro que exista'. Aquí, 'cualquier' (yaṃkiñci) se refiere, de manera indeterminada, a todo sin excepción. 'Tesoro' (vitta) es riqueza (dhana); se llama 'vitta' porque genera deleite (vitti). 'Aquí' (idha) señala el mundo humano; 'más allá' (huraṃ) señala el resto de los mundos fuera de este. Con este término, habiendo exceptuado a los seres humanos, se abarca a todos los mundos; pero como se dice más adelante 'o en los cielos', debe entenderse que, al exceptuar tanto a los humanos como a los cielos, este término incluye a los seres restantes, como nagas, supaṇṇas, etc. Así, mediante estos dos términos, se describe cualquier objeto de intercambio, adorno o disfrute para los seres humanos, como oro, plata, perlas, gemas, berilio, coral, rubíes, piedras masāragalla, etc., así como el tesoro de los nagas, supaṇṇas, etc., surgido en palacios hechos de joyas de cientos de yojanas de extensión, situados en suelos cubiertos de arena de perlas y joyas. สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺติ คมฺมนฺตีติ สคฺคา, สุฏฺฐุ วา อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสฺสามิกํ วา อสฺสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ, วหติ, ชนยติ, วฑฺเฒตีติ รตนํ, ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห – 'O en los cielos' (saggesu vā): en los mundos celestiales de la esfera de los sentidos y de la esfera de la forma. Se llaman 'cielos' (saggā) porque son alcanzados mediante acciones hermosas (kamma), o porque son supremamente excelentes. 'Que' (yaṃ) se refiere a aquello que tiene dueño o no tiene dueño. 'Joya' (ratana) es lo que conduce al deleite (ratiṃ nayati), lo porta, lo genera y lo aumenta; es un nombre para aquello que es honrado, de gran valor, incomparable, difícil de ver y utilizado por seres excelsos. Como se dice: ‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ; อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. 'Honrada y de gran valor, incomparable y difícil de ver, utilizada por seres excelsos: por ello es llamada joya'. ปณีตนฺติ อุตฺตมํ, เสฏฺฐํ, อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมาเนสุ สุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสฺสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฏิพทฺธํ อสฺสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวีมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตํ อสฺสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ. 'Sublime' (paṇītaṃ) significa lo más alto, lo mejor, aquello con lo que uno no puede saciarse. Así, con este verso se describe cualquier joya que exista en los cielos, en palacios hechos enteramente de joyas de cientos de yojanas de magnitud, como la Sala Sudhamma, el Palacio Vejayanta, etc., que tienen dueño; y también aquellas que no tienen dueño, vinculadas a palacios vacíos durante periodos carentes del surgimiento de un Buddha, cuando los seres están llenando los planos de miseria; o cualquier otra joya sin dueño situada en la tierra, en el gran océano, en los Himalayas, etc. น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ, โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตึ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ [Pg.273] รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา, น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร วตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํ จิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. 'No hay nada igual al Tathāgata': 'na' es una partícula de negación, 'no' es de énfasis. 'Samaṃ' significa igual. 'Atthi' significa existe. 'Tathāgatenā' significa comparado con el Buddha. ¿Qué se quiere decir? Que entre todas las riquezas y joyas aquí proclamadas, ni una sola joya es igual a la joya del Buddha. Pues aunque algo sea una joya en el sentido de ser honrado, como por ejemplo la joya de la rueda o la joya del cristal del rey que gira la rueda, ante cuyo surgimiento la multitud no rinde honor en otra parte, y nadie toma flores o incienso para ir a los lugares de los yakkhas o espíritus, sino que toda la gente honra y venera solo a la joya de la rueda o la joya del cristal, anhelando diversos favores que en ocasiones se cumplen; aun así, tal joya no es igual a la joya del Buddha. Pues si algo es una joya en el sentido de ser honrado, solo el Tathāgata es la joya por excelencia. Al surgir el Tathāgata, los devas y humanos de gran poder no rinden honor en otro lugar ni veneran a nadie más. Así, Brahmā Sahampati veneró al Tathāgata con una guirnalda de joyas del tamaño del monte Sineru, y otros devas y humanos como el rey Bimbisāra, el rey de Kosala y Anāthapiṇḍika lo hicieron según su capacidad. Incluso después del parinibbāna del Bienaventurado, el gran rey Asoka, habiendo gastado noventa y seis koṭis de riqueza, estableció ochenta y cuatro mil monasterios en todo Jambudīpa dedicados a Él; qué decir entonces del honor rendido por otros. Además, ¿a quién más, incluso después de su parinibbāna, se le rinde tal honor y respeto en los lugares de su nacimiento, iluminación, la puesta en movimiento de la rueda del Dhamma y su parinibbāna, o mediante imágenes y estupas, como al Bienaventurado? Así, ni siquiera en el sentido de ser honrado existe una joya igual al Tathāgata. ตถา ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เสยฺยถาปิ อโสกสฺส รญฺโญ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ ตาว สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ – Asimismo, cualquier joya que lo sea en el sentido de su gran valor, como por ejemplo la tela de Kāsī. Como dijo el Buddha: 'Incluso cuando está vieja, monjes, la tela de Kāsī es hermosa, agradable al tacto y de gran valor'; ni siquiera eso es igual a la joya del Buddha. Pues si algo es una joya en el sentido de su gran valor, solo el Tathāgata es la joya. Pues incluso cuando el Tathāgata acepta un trapo de desecho de aquellos que se lo ofrecen, eso para ellos es de gran fruto y gran beneficio, como en el caso del rey Asoka. Esto se debe a su gran valor. Y para demostrar la impecabilidad de la expresión 'de gran valor' en este contexto, debe conocerse este pasaje del discurso: ‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐). 'Aquellos de quienes él acepta túnicas, limosnas de comida, alojamiento y medicinas y requisitos para los enfermos, para ellos eso es de gran fruto y gran beneficio. Esto, digo, es debido a su gran valor. Así como, monjes, la tela de Kāsī es de gran valor, de manera similar, monjes, describo a esta persona'. เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Así, incluso en el sentido de poseer un valor incalculable, no existe en el mundo ninguna joya igual al Tathāgata. ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ, รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ [Pg.274] วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ. ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ, ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. Del mismo modo, aquello que es una joya en el sentido de ser inestimable. Por ejemplo, al rey monarca universal le surge la joya de la rueda, cuyo eje está hecho de zafiro, con mil radios hechos de las siete joyas, una llanta de coral y juntas de oro rojo. Sobre cada grupo de diez radios, hay un radio principal destinado a captar el viento para producir un sonido, el cual, cuando se genera, es como el sonido de un quinteto musical ejecutado con gran destreza. A ambos lados del eje hay dos bocas de león y el interior es hueco como la rueda de un carro. No tiene hacedor ni creador; surge por la condición del kamma y según la estación. Cuando el rey ha cumplido el décuplo deber del monarca universal, en el día del uposatha del decimoquinto día, el día de luna llena, tras bañarse la cabeza y observar el uposatha, habiendo subido al piso superior de su excelso palacio y sentado mientras purifica sus preceptos, ve surgir la rueda como la luna llena o el sol. Su sonido se escucha a doce yojanas de distancia y su forma se divisa a una yojana. Cuando la multitud la ve, se llena de gran asombro y dice: «Parece que ha surgido un segundo sol o una segunda luna». Habiendo llegado sobre la ciudad, se detiene en el lado oriental del palacio interior del rey, ni muy alto ni muy bajo, en un lugar apropiado para que la multitud la venere con incienso, flores y otros presentes, quedando fija como si su eje estuviera clavado. ตเทว อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ. อุโปสถกุลา อาคจฺฉนฺโต หิ สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต. โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ. Siguiendo a esta, surge la joya del elefante, completamente blanco, con patas rojas, de postura firme en siete puntos, con poderes sobrenaturales, capaz de viajar por el aire; proviene de la estirpe Uposatha o de la estirpe Chaddanta. Si proviene de la estirpe Uposatha, llega el más superior de todos; si proviene de la estirpe Chaddanta, llega el más joven de todos, debidamente entrenado y dócil. Llevando consigo a un séquito que se extiende doce yojanas, habiendo recorrido todo Jambudīpa, regresa a su propia capital antes del desayuno. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กากสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺส ราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว. Siguiendo a esta, surge la joya del caballo, completamente blanco, con patas rojas, cabeza negra como un cuervo y crines como la hierba muñja; proviene de la estirpe real Valāhaka. El resto de la descripción es idéntico al de la joya del elefante. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ, โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ. Siguiendo a esta, surge la joya del tesoro. Es una piedra preciosa de berilo, bella, de excelente calidad, con ocho facetas, bien tallada y pulida, de un ancho similar al del eje de la rueda; proviene del monte Vepulla. Incluso en una oscuridad total de cuatro factores, ilumina una yojana a la redonda desde la punta del estandarte del rey. Los hombres, pensando que es de día debido a su resplandor, realizan sus labores, pudiendo ver incluso cosas tan pequeñas como hormigas y termitas. ตมฺปิ [Pg.275] อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ. ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพํ วณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิตตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ. Siguiendo a esta, surge la joya de la mujer. Puede ser su reina principal habitual o provenir de Uttarakuru o de la estirpe real de Madda. Está libre de los seis defectos físicos (como ser demasiado alta, etc.), superando la belleza humana sin alcanzar la belleza divina. Cuando el clima es frío, sus miembros están cálidos para el rey, y cuando el clima es caluroso, sus miembros están frescos. Su contacto es como el de un copo de algodón cardado cien veces. De su cuerpo emana una fragancia de sándalo y de su boca una fragancia de loto. Además, posee múltiples virtudes, como la de levantarse antes que el rey. ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ สสฺสามิกมฺปิ อสฺสามิกมฺปิ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ. Siguiendo a esta, surge la joya del tesorero, quien es el encargado habitual de los asuntos del rey. Tan pronto como surge la joya de la rueda, se manifiesta en él el ojo divino, mediante el cual ve tesoros ocultos en una extensión de una yojana, ya tengan dueño o no. Él se acerca al rey y le ofrece: «Señor, permanezca sin preocupación; yo me encargaré de lo que deba hacerse con la riqueza por usted». ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต, จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Siguiendo a esta, surge la joya del consejero, que es el hijo mayor del rey. Tan pronto como surge la joya de la rueda, queda dotado de una extraordinaria sabiduría y sagacidad. Habiendo conocido con su propia mente los pensamientos del séquito en una extensión de doce yojanas, es capaz de reprender a quien lo merece y favorecer a quien lo merece. Se acerca al rey y le ofrece: «Señor, permanezca sin preocupación; yo administraré el reino por usted». Cualquier otra joya que exista en el sentido de ser inestimable, cuyo valor no pueda ser calculado o pesado diciendo «vale cien, mil o diez millones», entre todas ellas, ni una sola es igual a la joya del Buda. Pues si algo es una joya en el sentido de ser inestimable, solo el Tathāgata es tal joya. Pues no es posible para nadie calcular o pesar al Tathāgata en términos de virtud, concentración, sabiduría o cualquier otra cualidad, y determinar: «Posee tal cantidad de virtudes, o hay alguien igual a él, o alguien comparable a él». Así, incluso en el sentido de ser inestimable, no existe joya igual al Tathāgata. ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ, ยานิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก [Pg.276] โหติ, ตสฺมา ตถาคโต เอว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตํ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย – Del mismo modo, aquello que es una joya en el sentido de ser difícil de ver. Por ejemplo, el rey monarca universal, que rara vez aparece, y sus joyas como la rueda, no son iguales a la joya del Buda. Pues si algo es una joya en el sentido de ser difícil de ver, solo el Tathāgata es tal joya. ¿Cómo podrían comparársele el monarca universal y los demás, si muchos de ellos surgen en un solo eon? Sin embargo, debido a que el mundo carece de Tathāgatas incluso durante eones incalculables, el Tathāgata es difícil de ver, pues surge solo en raras ocasiones y muy de vez en cuando. Y esto fue dicho por el Bienaventurado en el momento de su parinibbāna: ‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ – ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐). “Las deidades, Ānanda, se quejan: ‘Ciertamente, hemos venido desde lejos para ver al Tathāgata. Los Tathāgatas, los arahants, los perfectamente iluminados, surgen en el mundo solo rara vez e infrecuentemente; y hoy mismo, en la última vigilia de la noche, ocurrirá el parinibbāna del Tathāgata. Pero este monje de gran poder está de pie frente al Bienaventurado, obstruyendo nuestra vista, de modo que no tenemos la oportunidad de ver al Tathāgata en sus momentos finales’.” (DN II 139,19–26). เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. De este modo, no hay gema igual al Tathāgata, también en el sentido de ser difícil de ver. ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ. ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก อโนมสตฺตสมฺมตานมฺปิ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค, อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค. เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถา ตถา ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. Del mismo modo, también hay una gema en el sentido de ser para el uso de seres superiores. A saber: la gema de la rueda y otras pertenencias del rey que gira la rueda. Pues, para personas inferiores de familias de baja clase, como los caṇḍālas, los trabajadores del bambú, los cazadores, los fabricantes de carros o los recolectores de flores, incluso si su riqueza ascendiera a cientos de miles de koṭis y vivieran en un excelente palacio de siete niveles, estas no se manifiestan para su uso ni siquiera en sueños. Debido a que se manifiestan para el uso únicamente de un rey khattiya, bien nacido por ambas líneas parentales, que ha cumplido el décuplo deber de un rey que gira la rueda, son objetos de uso exclusivo para seres superiores. Sin embargo, incluso estas no son iguales al Tathāgata. Pues, si algo es una gema en el sentido de ser para el uso de seres superiores, solo el Tathāgata es tal gema. Pues el Tathāgata no es para el uso, ni siquiera en sueños, de aquellos que carecen de las condiciones de apoyo y poseen visiones erróneas, aunque sean considerados seres superiores, como los seis maestros —Pūraṇa Kassapa y los demás— así como otros de naturaleza similar. Pero él es de provecho para aquellos que poseen las condiciones de apoyo, para los grandes discípulos como Bāhiya Dārucīriya y otros nacidos en familias eminentes, que poseen conocimiento y visión penetrantes y son capaces de alcanzar el estado de arahant incluso al concluir un verso de cuatro líneas. Pues estos, mientras realizan la visión insuperable, la audición insuperable, el servicio insuperable y demás, hacen uso de él de diversas maneras. Así, no hay gema igual al Tathāgata en el sentido de ser para el uso de seres superiores. ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ [Pg.277] ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข มหาราชา’’ติเอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอตริตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ยํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตนสฺส โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมอุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ. También existe lo que es una gema en el sentido de producir deleite de manera general. A saber: la gema de la rueda del rey que gira la rueda. Al verla, el rey que gira la rueda se regocija, y así esta produce deleite para el soberano. Además, el rey que gira la rueda toma un jarrón de oro con su mano izquierda y rocía la gema de la rueda con su mano derecha, diciendo: ‘¡Gira, honorable gema de la rueda! ¡Conquista, honorable gema de la rueda!’. Entonces la gema de la rueda, emitiendo un sonido dulce como el de un quinteto musical, se desplaza por el espacio hacia la dirección del oriente; inmediatamente después, el rey que gira la rueda, por el poder espiritual de la rueda, la sigue con un ejército de cuatro divisiones que se extiende por doce yojanas. Viaja ni demasiado alto ni demasiado bajo —por debajo de las copas de los árboles altos y por encima de los árboles bajos—, aceptando obsequios de flores, frutos y brotes de los árboles, y recibiendo presentes de las manos de aquellos que han venido a su encuentro. Cuando los reyes rivales se acercan con suprema humildad, saludándole con palabras como: ‘¡Ven, oh gran rey!’, él los instruye de esta manera: ‘No se debe matar a los seres vivos’, y continúa su avance. Dondequiera que el rey desee comer o tomar una siesta, allí la gema de la rueda desciende del cielo y, como si su eje estuviera clavado, se detiene en un terreno nivelado capaz de proveer todas las facilidades como agua y otros recursos. Nuevamente, cuando surge en el rey el pensamiento de continuar el viaje, la gema avanza emitiendo el sonido de la misma manera descrita anteriormente, al oír el cual su séquito de doce yojanas también avanza por el espacio. Gradualmente, la gema de la rueda se sumerge en el océano oriental; mientras se sumerge, el agua retrocede en la medida de una yojana y permanece como si se hubiera convertido en un muro. La multitud entonces toma las siete gemas del océano a su voluntad. El rey toma de nuevo el jarrón de oro y, rociando el área con agua, declara: ‘A partir de este punto, este es mi reino’. Luego regresa. El ejército va al frente, la gema de la rueda va detrás y el rey en medio. El agua vuelve a llenar los lugares de donde la gema de la rueda se ha retirado. De esta misma manera, se dirige a los océanos del sur, del oeste y del norte. เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตํ ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปิกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น [Pg.278] อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปติกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ, ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ. Habiendo recorrido así las cuatro direcciones, la joya de la rueda se eleva en el espacio a una altura de tres yojanas. Permaneciendo allí, por el poder de la joya de la rueda, el rey observa, como si fuera un bosque de lotos blancos en plena floración, un sistema de mundos adornado con sus cuatro grandes continentes y dos mil islas menores que ha conquistado: el continente de Pubbavideha, de siete mil yojanas de circunferencia y adornado con quinientas islas menores; asimismo, el continente de Uttarakuru, de ocho mil yojanas de circunferencia; el continente de Aparagoyāna, de exactamente siete mil yojanas de circunferencia; y el continente de Jambudīpa, de diez mil yojanas de circunferencia. Mientras observa de esta manera, surge en él un inmenso deleite. Pero aunque esa joya de la rueda produce tal deleite para el rey, no es igual a la joya del Buda. Pues si una joya posee el sentido de producir deleite, entonces solo el Tathāgata es la joya por excelencia. ¿Qué puede hacer esta joya de la rueda? El deleite de un monarca universal producido por todas esas joyas, la joya de la rueda y las demás, no alcanza ni una fracción, ni una decimosexta parte, ni una porción de una decimosexta parte del deleite celestial. Sin embargo, para los incontables devas y seres humanos que siguen sus consejos, el Tathāgata produce deleites más excelentes y sublimes que aquel: el deleite del primer jhāna; el deleite del segundo, tercer, cuarto y quinto jhāna; el deleite de la base de la infinitud del espacio, de la base de la infinitud de la consciencia, de la base de la nada y de la base de ni-percepción-ni-no-percepción; el deleite del sendero de la entrada en la corriente y el deleite del fruto de la entrada en la corriente; el deleite del sendero y el fruto de quien retorna una vez, de quien no retorna y del arahant. Así, en el sentido de producir deleite, no hay joya igual al Tathāgata. อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิ ปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ, สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ. Además, lo que se conoce como joya es de dos tipos: sentiente e insentiente. Entre ellas, la insentiente incluye la joya de la rueda, la joya de la gema o cualquier otra cosa desprovista de facultades sensoriales, como el oro y la plata. La sentiente abarca desde la joya del elefante hasta la joya del consejero, o cualquier otra cosa dotada de facultades sensoriales. Y entre estos dos tipos de joyas, la joya sentiente se declara superior. ¿Por qué? Porque las joyas insentientes, como el oro, la plata, las gemas y las perlas, se utilizan para el adorno de los seres sentientes, como la joya del elefante. สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺตีปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา จ ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ. La joya sentiente es también de dos tipos: la joya animal y la joya humana. De estas, la joya humana se declara superior. ¿Por qué? Porque la joya animal sirve de montura para la joya humana. La joya humana también es de dos tipos: la joya femenina y la joya masculina. De estas, la joya masculina se declara superior. ¿Por qué? Porque la joya femenina se pone al servicio de la joya masculina. La joya masculina también es de dos tipos: la joya del que habita en el hogar y la joya del renunciante. Entre ellas, la joya del renunciante se declara superior. ¿Por qué? Porque incluso el monarca universal, el más excelso de entre las joyas que habitan en el hogar, rinde homenaje mediante la postración de los cinco puntos a la joya del renunciante dotada de virtudes como la conducta moral, sirviéndoles y atendiéndoles, y mediante ello alcanza excelencias celestiales y humanas, y finalmente alcanza la excelencia del nibbāna. เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ – อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสกฺขาเสกฺขวเสน. อเสกฺขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน, สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตํ, อปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆฏฺเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น [Pg.279] กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิปิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ. Asimismo, la joya del renunciante es de dos tipos: por distinción entre nobles y personas comunes. La joya de los nobles es también de dos tipos: aprendices y los que ya no son aprendices. La joya de los que ya no son aprendices es también de dos tipos: los practicantes de la visión cabal pura y los que usan la tranquilidad como vehículo. Los que usan la tranquilidad como vehículo también son de dos tipos: los que han alcanzado la perfección del discípulo y los que no. De ellos, los que han alcanzado la perfección del discípulo se declaran superiores. ¿Por qué? Por la grandeza de sus cualidades. Superior incluso a la joya de quien ha alcanzado la perfección del discípulo se declara la joya del Paccekabuddha. ¿Por qué? Por la grandeza de sus cualidades. Pues cientos de discípulos similares a Sāriputta y Moggallāna no alcanzan ni una centésima parte de las cualidades de un solo Paccekabuddha. Y superior incluso a la joya del Paccekabuddha se declara la joya del Sammāsambuddha. ¿Por qué? Por la grandeza de sus cualidades. Pues si los Paccekabuddhas sentados con las piernas cruzadas unos junto a otros llenaran todo Jambudīpa, no alcanzarían ni el número, ni una fracción, ni una parte de una fracción de las cualidades de un solo Sammāsambuddha. Y esto fue dicho por el Bienaventurado: 'Monjes, en la medida en que existan seres, ya sean sin pies... (etc.)... el Tathāgata es declarado el supremo entre ellos'. De esta manera, bajo ningún aspecto hay una joya igual al Tathāgata. Por ello dijo el Bienaventurado: 'No hay nadie igual al Tathāgata'. เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. Habiendo declarado así que la joya del Buda no tiene igual entre otras joyas, ahora, con el fin de apaciguar los peligros surgidos en aquellos seres, el Bienaventurado realiza una declaración de verdad basada no en el nacimiento, ni en el clan, ni en el linaje familiar, ni en la belleza de la apariencia, sino en la naturaleza incomparable de la joya del Buda a través de sus cualidades, como los agregados de virtud y concentración, en el mundo que va desde el infierno Avīci hasta la cumbre de la existencia: 'Esta es la joya sublime en el Buda; por esta verdad, ¡que haya bienestar!'. ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺธรตนํ ปณีตํ. ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ โสตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ, อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุํ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนตฺตํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนตฺตสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ การเณน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Su significado es el siguiente: cualquier riqueza o joya que exista en este mundo humano, en el mundo de los nagas o garudas, o en los reinos celestiales de los devas y brahmas, la joya del Buda es sublime y no tiene igual en comparación con ellas debido a sus diversas y excelentes cualidades. Si esto es verdad, que por esta verdad haya bienestar para estos seres, que exista lo que es bello, es decir, la salud y la ausencia de calamidades. En este contexto, así como en expresiones como: 'Ananda, el ojo está vacío de un yo o de lo que pertenece a un yo', el significado es 'en tanto que yo' o 'en tanto que perteneciente a un yo'. De otro modo, se podría afirmar erróneamente que el ojo es el yo o pertenece al yo. De igual modo, en 'la joya es sublime', debe entenderse que la cualidad de joya es sublime, que el estado de joya es sublime. De otro modo, el Buda no quedaría establecido como una joya. Pues no es que allí donde hay una joya, el objeto se establezca meramente como 'la joya'. Sino que donde existe la cualidad de joya —constituida por el hecho de ser valorado y otras características similares— asociada de una forma u otra, y puesto que se designa como 'joya' basándose en dicha cualidad, entonces, por la existencia de esa cualidad, el objeto se establece como 'joya'. O bien, el significado debe entenderse así: por esta razón, 'también en el Buda esta joya', el Buda mismo es la joya. Tan pronto como el Bienaventurado recitó este verso, surgió el bienestar para la familia real y el peligro se apaciguó. El mandato de este verso fue aceptado por los no-humanos en cien mil millones de sistemas de mundos. ๒๒๗. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ [Pg.280] ตํ ราคาทิวิยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ‘‘ขย’’นฺติ จ ‘‘วิราค’’นฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา ‘‘อมต’’นฺติ วุจฺจติ, อุตฺตมฏฺเฐน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ, ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). 227. Habiendo declarado así la verdad mediante las cualidades del Buda, ahora comienza a hablar de las cualidades del Dhamma del Nibbāna con las palabras: 'extinción, desapasionamiento'. En este pasaje, dado que mediante la realización del Nibbāna la lujuria y demás impurezas se extinguen o se acaban por completo; o porque el Nibbāna es la mera extinción de su surgimiento y cese; y porque el Nibbāna está desconectado de la lujuria y demás, tanto por asociación como por objeto; o porque cuando el Nibbāna es realizado, la lujuria y demás se desvanecen completamente, desaparecen y son destruidas; por eso se llama 'extinción' y 'desapasionamiento'. Además, como no se percibe en él surgimiento, ni desaparición, ni alteración de lo que persiste, se dice que no nace, no envejece y no muere, y por ello se llama 'lo inmortal' (amata); y es 'sublime' en el sentido de ser lo supremo y en el sentido de ser insuperable. 'Lo que alcanzó' se refiere a lo que encontró, obtuvo y realizó por el propio poder de su conocimiento. 'Sakyamuni': es Sakya por haber nacido en el clan Sakya, y muni por estar dotado de las cualidades de un sabio; así, el que es Sakya y a la vez sabio es el Sakyamuni. 'Concentrado': con la mente establecida por el samādhi del sendero noble. 'No hay nada igual a ese Dhamma': no existe ningún fenómeno igual a ese Dhamma llamado 'extinción', etc., alcanzado por el Sakyamuni. Por lo tanto, se ha dicho también en otro sutta: 'Monjes, hasta donde alcanzan los fenómenos, sean condicionados o incondicionados, el desapasionamiento se declara el supremo entre ellos'. เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, habiendo declarado que el Dhamma del Nibbāna no tiene igual entre los demás fenómenos, ahora el Bienaventurado, con el fin de apaciguar las calamidades surgidas para esos seres, basándose en la naturaleza incomparable de la joya del Dhamma del Nibbāna a través de sus cualidades de extinción, desapasionamiento, inmortalidad y sublimidad, formula la declaración de verdad: 'También en el Dhamma esta joya es sublime; por esta verdad, ¡que haya bienestar!'. Su significado debe entenderse de la misma manera que se explicó en el verso anterior. El mandato de este verso también fue aceptado por los no-humanos en cien mil millones de sistemas de mundos. ๒๒๘. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ. อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาเตสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี, ‘‘อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิญฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห – 228. Habiendo declarado así la verdad por las cualidades del Dhamma del Nibbāna, ahora comienza a hablar de las cualidades del Dhamma del Sendero con las palabras: 'que el supremo Buda'. Allí, 'Buda' se refiere a aquel que ha despertado a las verdades, etc.; 'supremo' (seṭṭho) significa lo más excelente y digno de alabanza; así, es el 'supremo Buda' por ser tanto Buda como supremo. O bien, es el 'supremo Buda' por ser el más excelente entre los budas, incluyendo a los anubuddhas y paccekabuddhas. Aquello que el supremo Buda 'elogió': lo alabó y manifestó en diversos lugares de esta manera: 'El óctuple es el mejor de los senderos, el camino seguro para alcanzar el Nibbāna', y 'Monjes, os enseñaré la noble concentración correcta con sus requisitos y accesorios'. 'Pura' (suci): por producir la erradicación de las manchas de las impurezas, siendo de una pureza absoluta. 'Llamaron a la concentración sin intervalo': se le llama 'concentración sin intervalo' (ānantarika) porque otorga su fruto necesariamente de manera inmediata tras su propia ocurrencia. Pues una vez que surge la concentración del sendero, no hay obstáculo que pueda impedir el surgimiento del fruto. Como se ha dicho: ‘‘อยญฺจ [Pg.281] ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗). «Si esta persona estuviera practicando para la realización del fruto de la entrada en la corriente y llegara el momento de la conflagración del eón, el eón no se quemaría hasta que esta persona realice el fruto de la entrada en la corriente; a esta se le llama una persona que persiste durante el eón (ṭhitakappī). Todas las personas que poseen el sendero son personas que persisten durante el eón». สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุ อุปฺปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพุปฺปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). 'No existe nada igual a esa concentración': no existe nada igual a esa concentración inmediata (ānantarika), pura, elogiada por el Buda supremo, ya sea una concentración del reino de la forma (rūpāvacara) o una concentración del reino sin forma (arūpāvacara). ¿Por qué? Porque al desarrollar estas [concentraciones mundanas], aunque uno surja aquí o allá en el mundo de Brahmā, todavía existe la posibilidad de renacer nuevamente en los infiernos u otros estados inferiores; pero al desarrollar esta concentración de la santidad (arahattasamādhi), la persona noble alcanza la erradicación de todo renacimiento. Por lo tanto, también se dice en otro Sutta: 'En la medida en que, monjes, existan fenómenos condicionados, el noble óctuple sendero es declarado el supremo entre ellos' (AN 4.34). เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De este modo, habiendo declarado el Bienaventurado que otros tipos de concentración no son iguales a la concentración inmediata, ahora, siguiendo el mismo método anterior, basándose en la naturaleza incomparable de la joya del Dhamma del Sendero, realiza una declaración de verdad diciendo: 'En el Dhamma también...'. Su significado debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente. El poder de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares. ๒๒๙. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา. เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ. 229. Habiendo declarado así la verdad mediante las virtudes del Dhamma del Sendero, ahora comienza a hablar mediante las virtudes de la Sangha con las palabras 'aquellas personas'. Aquí, el término 'ye' (quienes) es una indicación general. 'Puggalā' (personas) se refiere a los seres. 'Aṭṭha' (ocho) es la determinación de su número. Pues ellos son ocho: cuatro que practican el sendero y cuatro que están establecidos en el fruto. 'Sataṃ pasatthā' (elogiados por los virtuosos) significa elogiados por personas de bien como los Budas, Paccekabuddhas, sus discípulos, y por otros devas y seres humanos. ¿Por qué? Porque poseen cualidades innatas como la virtud (sīla) y otras. Pues así como flores como la campaka y la vakula poseen color y fragancia innatos, estas personas poseen cualidades como la virtud y la concentración (samādhi) de manera innata. Por ello, al igual que las flores dotadas de color y fragancia, ellos son queridos, agradables y dignos de alabanza para los virtuosos entre devas y humanos. Por eso se dice: 'Las ocho personas elogiadas por los virtuosos'. อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ [Pg.282] ตโย โสตาปนฺนา, กามรูปารูปภเวสุ อธิคตปฺผลา ตโย สกทาคามิโน, เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ, อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ, อวิเหสุ ปญฺจ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน, สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. O de otra manera, 'ye' es una indicación general. 'Puggalā' son los seres. 'Aṭṭhasataṃ' (ciento ocho) es la determinación de su número. Pues hay tres tipos de los que entran en la corriente (sotāpanna): el que tiene una semilla más, el que pasa de familia en familia y el que tiene siete vidas como máximo; hay tres tipos de los que retornan una sola vez (sakadāgāmin): los que alcanzan el fruto en los reinos del deseo, de la forma y sin forma. Todos ellos, mediante los cuatro modos de práctica, se convierten en veinticuatro. Hay cinco tipos de los que no retornan (anāgāmin) en el reino de Aviha: el que alcanza el nibbāna en el intervalo, el que alcanza el nibbāna tras el aterrizaje, el que alcanza el nibbāna sin esfuerzo, el que alcanza el nibbāna con esfuerzo y el que fluye corriente arriba hacia el reino Akaniṭṭha; y así también en los reinos Atappa, Sudassa y Sudassī. En los reinos Akaniṭṭha hay cuatro, excluyendo al que fluye corriente arriba; así hay veinticuatro que no retornan. Hay dos tipos de Arahants: el que practica la visión cabal pura (sukkhavipassako) y el que utiliza la tranquilidad como vehículo (samathayāniko). Hay cuatro establecidos en el sendero, sumando cincuenta y cuatro. Todos estos, por medio de aquellos que son impulsados por la fe o por la sabiduría, se duplican para llegar a ciento ocho. El resto sigue el mismo método ya descrito. จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา, สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทียมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา. อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ เต ‘‘ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. 'Constituyen estos cuatro pares': todas estas personas, descritas detalladamente como ocho o ciento ocho, pueden agruparse concisamente en cuatro pares: un par consiste en el que está en el sendero de entrada en la corriente y el que está en su fruto, y así sucesivamente hasta el par del que está en el sendero de la santidad y el que está en su fruto. 'Ellos son dignos de ofrendas': aquí, la palabra 'te' (ellos) es una indicación específica de aquellos que fueron mencionados anteriormente de manera general. Todos los mencionados detalladamente como ocho o ciento ocho, o concisamente como cuatro pares, son dignos de recibir la dote o donación sagrada (dakkhiṇā). Se llama 'dakkhiṇā' al objeto ofrecido con fe en el kamma y su fruto, sin esperar servicios como atención médica o mensajería; las personas dotadas de cualidades como la virtud son dignas de tal ofrenda. Estos individuos son así, por lo tanto, se les llama 'dignos de ofrendas' (dakkhiṇeyyā). สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ. อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – 'Discípulos del Sugata': el Bienaventurado es llamado 'Sugata' por estar dotado de una excelente manera de proceder, por haber ido al estado excelente (Nibbāna) y por hablar solo palabras excelentes. Todos ellos escuchan la palabra de ese Sugata, por lo tanto son discípulos (sāvakā). Ciertamente otros también escuchan, pero habiendo escuchado no realizan la tarea que debe hacerse (abandonar las impurezas). Sin embargo, estos, tras escuchar y llevar a cabo la práctica de acuerdo con el Dhamma, han alcanzado los senderos y los frutos; por eso se llaman 'discípulos'. 'Las ofrendas dadas a ellos dan gran fruto': incluso las pequeñas dádivas ofrecidas a estos discípulos del Sugata tienen gran fruto debido a la pureza del receptor. Por eso se dice en otro Sutta: ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). 'En la medida en que, monjes, existan comunidades o grupos, la Sangha de discípulos del Tathāgata es declarada la suprema entre ellos, a saber, los cuatro pares de hombres, los ocho tipos de personas; esta es la Sangha de discípulos del Bienaventurado... el resultado es el supremo' (AN 4.34). เอวํ [Pg.283] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De este modo, habiendo el Bienaventurado declarado las virtudes de la joya de la Sangha por medio de todos aquellos establecidos en los senderos y frutos, ahora, basándose en esa misma virtud, realiza una declaración de verdad diciendo: 'En la Sangha también...'. Su significado debe entenderse de la misma manera explicada anteriormente. El poder de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas solares. ๒๓๐. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจิยานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ ปริสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา. เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญากฺขนฺธํ ทสฺเสติ. 230. Habiendo así declarado la verdad basándose en las virtudes del Sangha a través de aquellos establecidos en el Sendero y en el Fruto, ahora comienza a hablar de la excelencia únicamente de aquellos arahants que disfrutan de la felicidad del logro del fruto con las palabras: «Aquellos que se han aplicado bien». Aquí, «aquellos» (ye) es un término de designación indefinida. «Bien aplicados» (suppayuttā) significa que se han aplicado correctamente; el sentido es que, habiendo abandonado las diversas formas de medios de vida incorrectos y apoyándose en un medio de vida puro, se han dedicado a esforzarse correctamente mediante la visión cabal (vipassanā). O bien, «bien aplicados» significa que están dotados de una conducta física y verbal purificada; con esto muestra su agregado de virtud (sīlakkhandha). «Con mente firme» (manasā daḷhena) significa con una mente firme, es decir, con un pensamiento dotado de una concentración estable; con esto muestra su agregado de concentración (samādhikkhandha). «Sin deseos» (nikkāmino) son aquellos que, sin preocuparse por el cuerpo ni por la vida, se han liberado de todas las impurezas (kilesas) mediante la energía guiada por la sabiduría; con esto, muestra su agregado de sabiduría dotado de energía (vīriya). โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทีเปติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ. «En la enseñanza de Gotama» se refiere a la enseñanza del propio Tathāgata, quien pertenece al clan Gotama. Con esto, señala que no hay liberación de las impurezas para aquellos que están fuera de esta enseñanza y que practican diversos tipos de austeridades dirigidas a la inmortalidad, ya que carecen de cualidades excelentes como el esfuerzo correcto y otras. «Ellos» (te) es un término descriptivo para los mencionados anteriormente. En «han alcanzado el logro» (pattipattā), «logro» (patti) es aquello que debe ser alcanzado; «aquello que debe ser alcanzado» es lo que es digno de obtenerse, aquello que, una vez alcanzado, los hace estar definitivamente seguros frente a las ataduras; este es un epíteto del fruto del arahantado. Han alcanzado ese logro (patti). «Lo Inmortal» (amataṃ) es el Nibbāna. «Habiéndose sumergido» (vigayha) significa habiéndose sumergido en ello mediante el poder de tomarlo como objeto. «Habiendo obtenido» (laddhā). «Gratuitamente» (mudhā) significa sin gasto, sin haber realizado ni siquiera un pequeño gasto. «La paz perfecta» (nibbutiṃ) es el logro del fruto en el que se han apaciguado las aflicciones de las impurezas. «Disfrutando» (bhuñjamānā) significa experimentando. ¿Qué quiere decir esto? Aquellos que, en esta enseñanza de Gotama, están bien aplicados por estar dotados de virtud, con mente firme por estar dotados de concentración, y sin deseos por estar dotados de sabiduría; ellos, a través de esta práctica correcta, habiéndose sumergido en lo Inmortal y habiendo obtenido gratuitamente la paz perfecta —conocida como el logro del fruto—, se dice que han alcanzado el logro. เอวํ ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ [Pg.284] ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de la excelencia de la joya del Sangha únicamente a través de los arahants que disfrutan de la felicidad del logro del fruto, ahora realiza una declaración de verdad basada en esa misma excelencia con las palabras: «Esta también es la joya sublime en el Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. ๒๓๑. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารนิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคตวาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. 231. Habiendo así declarado la verdad con el Sangha como base a través de la excelencia de los arahants, ahora comienza a hablar de la excelencia únicamente del que ha entrado en la corriente (sotāpanna), la cual es directamente perceptible por la multitud, con las palabras: «Como un poste de entrada». Aquí, «como» (yathā) es un término comparativo. «Poste de entrada» (indakhīla) es el nombre de un poste hecho de madera de duramen plantado a una profundidad de ocho o diez codos en el suelo dentro del umbral de una ciudad con el propósito de asegurar la puerta de la misma. «En el suelo» (pathaviṃ) significa en la tierra. «Firme» (sito) significa que ha penetrado profundamente y está apoyado allí. «Sería» (siyā) significa que podría ser. «Por los cuatro vientos» (catubbhi vātehi) se refiere a los vientos que vienen de las cuatro direcciones. «Inconmovible» (asampakampiyo) significa que no se puede hacer que se sacuda o se mueva. «De tal clase» (tathūpamaṃ) significa con esa misma comparación. «Al hombre noble» (sappurisaṃ) significa al hombre superior. «Digo» (vadāmi) significa que lo declaro. «Quien ve las verdades nobles tras haberlas penetrado» (yo ariyasaccāni avecca passati) significa aquel que ve las cuatro verdades nobles sumergiéndose en ellas con sabiduría. Aquí, las verdades nobles deben entenderse de la manera explicada en el Visuddhimagga. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ – Este es el significado resumido: así como un poste de entrada, debido a la profundidad de su base, está firme en la tierra y no puede ser conmovido por los cuatro vientos, de la misma manera describo a este hombre noble como alguien con esa misma comparación, quien ve las verdades nobles tras haberlas penetrado. ¿Por qué? Porque, al igual que ese poste de entrada no puede ser conmovido por los cuatro vientos, este hombre noble no puede ser conmovido por todos los «vientos» de las doctrinas de otros sectores. Debido a su visión, nadie puede hacerlo temblar ni desplazarlo. Por lo tanto, se dice en otro sutta: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย… อุตฺตราย เจปิ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส [Pg.285] วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙). «Monjes, supongamos que hubiera un pilar de hierro o un poste de entrada con una base profunda, bien plantado, inmóvil e inconmovible. Aunque viniera una fuerte ráfaga de viento y lluvia desde el este, no lo haría temblar, ni lo conmovería, ni lo desplazaría. Si viniera del oeste... del sur... del norte... no lo desplazaría. ¿Por qué razón? Debido a la profundidad de su base, monjes, por estar el poste de entrada bien plantado. De la misma manera, monjes, aquellos ascetas o brahmanes que comprenden según la realidad: “Esto es el sufrimiento”... “Este es el sendero que conduce al cese del sufrimiento”, ellos no miran el rostro de otro asceta o brahmán pensando: “Seguramente este venerable sabe lo que hay que saber y ve lo que hay que ver”. ¿Por qué razón? Debido a que han visto claramente, monjes, las cuatro verdades nobles». เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de la excelencia de la joya del Sangha a través únicamente del que ha entrado en la corriente, quien es directamente perceptible por la multitud, ahora realiza una declaración de verdad basada en esa misma excelencia con las palabras: «Esta también es la joya sublime en el Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. ๒๓๒. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห – 232. Habiendo así declarado la verdad con el Sangha como base a través de la excelencia del que ha entrado en la corriente en general, ahora comienza a hablar de la excelencia de aquellos que son los tres tipos de los que han entrado en la corriente: el que renace una sola vez (ekabījī), el que va de familia en familia (kolaṃkolo) y el que renace siete veces como máximo (sattakkhattuparamo). Como se ha dicho: ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓). «Aquí, cierta persona, con la total destrucción de tres grilletes, es aquel que ha entrado en la corriente (sotāpanna)… habiendo nacido en una sola existencia más, pone fin al sufrimiento; este se denomina “el de una sola semilla” (ekabījī). Asimismo, habiendo transmutado y vagado a través de dos o tres familias, pone fin al sufrimiento; este se denomina “el que va de familia en familia” (kolaṃkolo). Asimismo, habiendo transmutado y vagado tanto entre los devas como entre los seres humanos siete veces como máximo, pone fin al sufrimiento; este se denomina “el de siete veces como máximo” (sattakkhattuparamo)». เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺสปิ โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรธา ฐเปตฺวา สตฺต [Pg.286] ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ. Con la intención de hablar sobre las cualidades del menor de todos ellos, el de siete veces como máximo, el Bendito comenzó con el verso: «quienes las nobles verdades». En dicho verso, «quienes las nobles verdades» se explica de la manera ya mencionada. «Comprenden claramente» (vibhāvayanti) significa que, habiendo disipado la oscuridad de las impurezas que ocultan las verdades mediante el resplandor de la sabiduría, las hacen evidentes y manifiestas para sí mismos. «Por aquel de profunda sabiduría» significa por aquel cuya sabiduría es inconmensurable y no puede ser fundamentada por el conocimiento de los seres del mundo, incluidos los devas; esto es, por el Omnisciente. «Incluso si son extremadamente negligentes»: esto significa que aquellas personas que han comprendido las nobles verdades, aunque sean sumamente negligentes al acceder a posiciones de distracción como el reinado de los devas o el de un monarca universal, aun así, debido al cese de la conciencia que condiciona el renacimiento mediante el conocimiento del camino de la entrada en la corriente, exceptuando las siete existencias que podrían surgir en el saṃsāra sin comienzo, debido al cese y la desaparición de su nombre y forma, no toman una octava existencia; más bien, en la séptima existencia misma, emprenden la visión clara y alcanzan el estado de Arahant. เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De esta manera, habiendo el Bendito hablado sobre la cualidad de la gema del Sangha a través del que renace siete veces como máximo, ahora, basándose en esa misma cualidad, pronuncia la declaración de verdad: «Esto también en el Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El poder de este verso también ha sido aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas de mundos. ๒๓๓. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ สุอิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ‘‘อิทํสุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติเอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา ภวนฺตีติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. 233. Habiendo declarado así la verdad basada en el Sangha mediante la cualidad de no tomar una octava existencia por parte del que renace siete veces como máximo, el Bendito comenzó a hablar sobre la cualidad que distingue a este mismo —aunque tome siete existencias— de otras personas que no han abandonado el aferramiento a la existencia, diciendo: «Junto con su logro». Aquí, «junto con» (sahāva) significa conjuntamente. «Su» (assa) se refiere a cualquiera de los mencionados de quienes se dijo «no toman una octava existencia». «Logro de la visión» (dassanasampadāya) se refiere al logro del camino de la entrada en la corriente. Pues el camino de la entrada en la corriente se llama «visión» porque es el primer ver del Nibbāna que cumple con el deber que debe realizarse al verlo. Su manifestación en uno mismo es el logro de la visión; precisamente junto con ese logro de la visión. «Tres cosas son abandonadas» (tayassu dhammā jahitā bhavanti): aquí, el sonido «ssu» es una partícula empleada solo para completar el verso, como en pasajes que comienzan con «idaṃ su me, Sāriputta, mahāvikaṭabhojanasmiṃ hoti». El significado aquí es simplemente este: desde el momento en que se produce el logro de la visión, tres cosas son abandonadas, son eliminadas. อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถํ อาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนานิเยว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา ‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ, ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน [Pg.287] วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพวิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติเอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ ‘‘สีลพฺพต’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิ อมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ. เตน สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ, สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ. Ahora, para mostrar las cosas abandonadas, dijo: «la visión de la identidad personal y la duda, y cualquier voto y práctica ritual que existiese». Allí, cuando el cuerpo está presente, en ese cuerpo compuesto por los cinco agregados del aferramiento, la visión que tiene veinte fundamentos se llama «visión de la identidad personal» (sakkāyadiṭṭhi); o bien, es la visión que existe en dicho cuerpo. O también, es la visión que ocurre sobre el cuerpo existente en la forma descrita, entendiendo que «el ser consiste en la forma», etc. Con su abandono, todas las visiones especulativas quedan abandonadas, pues ella es su raíz. La sabiduría se llama «cura» (cikicchita) porque apacigua la enfermedad de todas las impurezas; lo que ha partido de esta cura de la sabiduría, o aquello de lo cual la cura de la sabiduría ha partido, se llama duda (vicikicchita). Este es un nombre para la incertidumbre en ocho aspectos, descrita en pasajes como «duda del Maestro». Con su abandono, todas las dudas quedan abandonadas, pues ella es su raíz. Los hábitos como el de buey y el de perro, y los votos como el de buey y el de perro, mencionados en pasajes como «la purificación de los ascetas y brahmanes externos a través de hábitos y votos», se llaman «votos y prácticas rituales» (sīlabbata). Con su abandono, se abandonan todos los ascetismos externos como andar desnudo o raparse la cabeza. Ella es su raíz; por eso, al final se dijo «cualquier cosa que existiese». Y aquí debe entenderse que la visión de la identidad personal se abandona con la visión del sufrimiento, la duda con la visión del origen, y los votos y prácticas rituales con la visión del camino y la visión del Nibbāna. ๒๓๔. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา, เตหิ เอส สตฺต ภเว อุปาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ. 234. Habiendo mostrado así el abandono de la ronda de las impurezas para esta persona, ahora, puesto que la ronda de los resultados debe ocurrir mientras exista la ronda de las impurezas, el Bendito dijo: «Y está liberado de los cuatro planos de miseria», mostrando también el abandono de aquello como consecuencia del abandono de las impurezas. Aquí, los cuatro planos de miseria son los infiernos, el reino animal, el reino de los espíritus hambrientos y la hueste de los asuras; el sentido es que este individuo está liberado de ellos, aunque tome siete existencias más. เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ อิมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ, ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉฉาภิฐานานี’’ติ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ. Habiendo mostrado de este modo el abandono del ciclo de los resultados (vipākavaṭṭa), ahora, para mostrar también el abandono del ciclo del kamma (kammavaṭṭa), que es la raíz de este ciclo de resultados, el Bendito dijo: «es incapaz de cometer las seis acciones graves». Aquí, «acciones graves» (abhiṭhānāni) se refiere a faltas atroces que él es incapaz de realizar. Estas deben entenderse como las acciones de: matar a la madre, matar al padre, matar a un Arahant, derramar la sangre [del Buda] con intención hostil, causar un cisma en la Sangha y reconocer a otro como maestro, tal como se declara en el Ekanipāta: «Es imposible e inconcebible, monjes, que una persona dotada de visión correcta prive de la vida a su madre», etc. Aunque un discípulo noble dotado de visión no privaría de la vida ni siquiera a una hormiga o termita, estas se mencionan para mostrar lo reprobable que es el estado de un individuo mundano (puthujjana). Debido a que no posee visión correcta, el mundano podría cometer estas acciones de gran culpa, mientras que el que posee visión es incapaz de ello. La mención de esta incapacidad aquí tiene también el propósito de mostrar que no lo haría incluso en otra existencia. Pues en otra existencia, aunque no reconozca su condición de discípulo noble, por su propia naturaleza no cometería estas seis cosas, ni violaría las cinco enemistades (pañcaverāni) —el matar seres vivos ordinarios, etc.— que junto con seguir a otro maestro constituyen seis cosas. En relación con esto, algunos leen «seis y seis acciones». El ejemplo aquí es la recolección de peces muertos por parte de niños de aldea que eran discípulos nobles. เอวํ [Pg.288] ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, habiendo hablado de la excelencia de la joya de la Sangha por medio de la cualidad distintiva de aquel discípulo noble que, aunque tome siete existencias más, se diferencia de otras personas que no han abandonado el apego a la existencia, el Bendito ahora realiza una declaración de verdad basada en esa misma excelencia: «Este es el tesoro sublime en la Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mando de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas mundiales. ๒๓๕. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ‘‘น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กึ ปน อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพ’’ติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปก’’นฺติ. 235. Habiendo declarado así la verdad con base en la Sangha respecto a la excelencia de aquel que, aunque tome siete existencias más, se distingue de otros que no han abandonado el apego a la existencia, el Bendito ahora muestra: «No solo quien posee visión es incapaz de cometer las seis acciones graves, sino que, aun si cometiera una mala acción insignificante, es incapaz de ocultarla». Así, para hablar de la cualidad de no ocultar lo hecho de aquel que posee visión, incluso si vive con negligencia, comenzó a decir: «Incluso si comete alguna acción malvada». ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชสญฺจิจฺจานติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕), ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ วา ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฏิกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนาสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย, อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส ปฏิจฺฉทาย, น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตงฺขณญฺเญว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ. Su significado es: aquel que posee visión, aunque debido a un lapsus de atención viva con negligencia, no transgrediría ni siquiera por su propia vida aquellas reglas de entrenamiento que el Bendito estableció para sus discípulos y que se refieren a faltas mundanas (lokavajja) cometidas con intención. Aparte de eso, si por el cuerpo comete una mala acción que es una falta de prescripción (paṇṇattivajja) prohibida por el Buda —como construir una cabaña sin permiso o dormir junto a alguien no ordenado—, o por el habla —como recitar el Dhamma palabra por palabra con alguien no ordenado, enseñar el Dhamma a una mujer en más de cinco o seis oraciones, o participar en conversaciones frívolas o palabras ásperas—, o incluso por la mente —como dar lugar a la codicia o el odio en alguna ocasión, aceptar oro y plata, o no reflexionar sobre el uso de los mantos y otros requisitos—, él es incapaz de ocultarla. No la oculta ni por un momento tras darse cuenta de que «esto no es lícito y no debe hacerse», sino que inmediatamente la revela ante el Maestro o ante compañeros sabios de la vida santa y se enmienda de acuerdo con el Dhamma, resolviendo: «no lo haré de nuevo». ¿Por qué? Porque se ha declarado que tal incapacidad pertenece a quien ha visto el estado [del Nibbāna]. El significado es que se dice que una persona dotada de visión que ha visto el estado del Nibbāna es incapaz de ocultar cualquier mala acción que haya cometido. กถํ – ¿Cómo es así? ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ[Pg.289], เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ฆมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖). «Monjes, así como un niño pequeño y tierno que yace de espaldas retira inmediatamente su mano o su pie tras pisar una brasa ardiente, del mismo modo, monjes, tal es la naturaleza de una persona dotada de visión: aunque cometa alguna clase de ofensa para la cual se ha prescrito un medio de rehabilitación, inmediatamente la confiesa, la revela y la expone ante el Maestro o ante compañeros sabios de la vida santa, y tras haberla confesado, revelado y expuesto, entra en restricción para el futuro». เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, habiendo hablado de la excelencia de la joya de la Sangha mediante la cualidad de no ocultar una mala acción cometida por aquel que posee visión, incluso si vive negligentemente, el Bendito ahora realiza una declaración de verdad basada en esa excelencia: «Este es el tesoro sublime en la Sangha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente. El mando de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas mundiales. ๒๓๖. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุฑฺโฒ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วเน ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ, สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต. เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ วิย. ยถาติ โอปมฺมวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหมาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหานํ เอกสฺมึ มาเส. กตมสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว. 236. Habiendo declarado así la verdad basada en el Sangha, mediante la descripción de las diversas cualidades excelentes de las personas que lo integran, ahora el Bienaventurado, para mostrar la excelencia de la Triple Joya, comienza nuevamente a declarar la verdad basada en el Buddha. Se refiere al Dhamma de las escrituras (pariyatti) que ha sido enseñado de forma concisa aquí y en detalle en otros lugares, y apoyándose en él dice: «Como un matorral del bosque con puntas florecidas». Aquí, un bosque (vana) es una multitud de árboles definidos por su proximidad de ubicación. Un matorral (pagumbo) es un grupo de árboles desarrollados en sus raíces, duramen, albura, corteza, ramas y follaje. Un matorral del bosque (vanappagumbo) es un matorral dentro de un bosque; a esto se refiere la expresión «vanappagumbe». En efecto, tal uso es admisible, como en las expresiones «existe con vitakka y vicāra» o «en el placer, en el dolor, en la vida». La palabra «yathā» es un término comparativo. «Phussitagge» significa que tiene las puntas o brotes florecidos; el sentido es que tiene flores brotando en todas sus ramas y ramitas. De la manera explicada anteriormente, se dice «phussitagge». «En un mes de verano, en el primero del verano» se refiere a uno de los cuatro meses de la estación calurosa. ¿En qué mes exactamente? En el primero del verano, es decir, en el mes de Citra (marzo-abril). Pues este es llamado «el primer verano» o «la primavera temprana». A partir de aquí, el significado de los términos es evidente. อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมวํ ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ [Pg.290] สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลญฺหิ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมํหิตาย อเทสยีติ. ปรมํหิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก, อยํ ปนตฺโถ ‘‘ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยี’’ติ. Este es el sentido resumido: Así como en la primavera temprana, llamada «el primer verano», en un bosque denso con diversos tipos de árboles, un matorral cuyas ramas tienen sus puntas plenamente florecidas es excepcionalmente glorioso; del mismo modo, al indicar el camino que conduce al Nibbāna, el Buddha enseñó el excelente Dhamma de las escrituras que lleva al Nibbāna, el cual es excepcionalmente glorioso por sus diversas «flores» de significados, analizados en términos de agregados y bases de los sentidos, o fundamentos de la atención y esfuerzos correctos, o los grupos de virtud, concentración y demás. Lo enseñó para el bienestar supremo de los seres, únicamente porque su corazón estaba conmovido por la gran compasión, y no por motivos de ganancia u honor. Lo enseñó para el bienestar supremo, es decir, para el Nibbāna. En la expresión «paramaṃhitāya» (para el bienestar supremo), se emplea el sonido nasal para facilitar la métrica del verso, pero el significado es: «lo enseñó para el beneficio supremo, para el Nibbāna». เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฺปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, habiendo hablado de la excelencia del Dhamma de las escrituras, que es similar a un matorral del bosque con sus puntas plenamente florecidas, el Bienaventurado emplea ahora una declaración de verdad fundamentada en el Buddha apoyándose en esa misma cualidad: «Esta también es una joya sublime en el Buddha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente, excepto que esta joya sublime en el Buddha debe interpretarse como el Dhamma de las escrituras en el aspecto declarado. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. ๒๓๗. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร, อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณํ มคฺควรํ อาหริ, เตน วราหโรติ วุจฺจติ. อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร, เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อนุตฺตโร. 237. Habiendo declarado así la verdad fundamentada en el Buddha basada en el Dhamma de las escrituras, el Bienaventurado comienza ahora a hablar sobre el Dhamma supramundano (lokuttara) con las palabras: «El Excelente, conocedor de lo excelente». Aquí, «Excelente» (varo) es lo que desean aquellos que aspiran a lo sublime cuando exclaman: «¡Oh, ojalá nosotros también fuéramos así!»; o bien, significa poseedor de cualidades selectas, lo más alto o lo mejor. «Conocedor de lo excelente» (varaññū) significa conocedor del Nibbāna. Pues el Nibbāna es excelente en el sentido de que es lo supremo entre todos los fenómenos, y Él lo conoció al penetrarlo por sí mismo al pie del árbol Bodhi. «Dador de lo excelente» (varado) significa que fue el dador del excelente Dhamma —que participa tanto de la penetración como de la habituación— a los cinco ascetas, al grupo de los afortunados, a los ascetas de cabellos trenzados y a otros, tanto dioses como seres humanos. «Portador de lo excelente» (varāharo) se dice porque trajo el camino excelente. Pues mientras cumplía las treinta perfecciones (pāramīs) desde el tiempo del Buddha Dīpaṅkara, trajo el antiguo y excelente camino que había sido recorrido por los Perfectamente Iluminados del pasado; por ello se le llama «portador de lo excelente». Además, es el «Excelente» por haber obtenido el conocimiento de la omnisciencia; «conocedor de lo excelente» por la realización del Nibbāna; «dador de lo excelente» por otorgar a los seres la felicidad de la liberación; y «portador de lo excelente» por traer la práctica suprema. Debido a que nadie le supera en estas cualidades supramundanas, es el «Insuperable» (anuttaro). อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร [Pg.291] ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวาขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส วรธมฺมสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Otro método: es el «Excelente» por la consumación del fundamento de la paz; «conocedor de lo excelente» por la consumación del fundamento de la sabiduría; «dador de lo excelente» por la consumación del fundamento de la renuncia; y «portador de lo excelente» por la consumación del fundamento de la verdad, ya que trajo la excelente verdad del camino. Asimismo, es el «Excelente» por su acumulación de méritos; «conocedor de lo excelente» por su acumulación de sabiduría; «dador de lo excelente» al impartir los medios para alcanzar el estado de Buddha a quienes lo desean; «portador de lo excelente» al traer los medios para alcanzar el estado de Paccekabuddha a quienes lo desean; e «insuperable» por no tener igual en diversos aspectos, o porque fue el maestro de otros habiendo sido Él mismo uno sin maestro. Enseñó el excelente Dhamma porque, para beneficio de quienes deseaban el discipulado, expuso el Dhamma excelente dotado de cualidades como la de estar bien proclamado. El resto es conforme a lo ya explicado. เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ อเทสยิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de su propia excelencia con referencia al Dhamma supramundano de nueve tipos, emplea ahora una declaración de verdad fundamentada en el Buddha apoyándose en esa misma cualidad: «Esta también es una joya sublime en el Buddha». Su significado debe entenderse de la manera explicada anteriormente, con la salvedad de que debe aplicarse así: ese excelente Dhamma supramundano de nueve tipos que Él conoció, dio, trajo y enseñó es también una joya sublime en el Buddha. El mandato de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. ๒๓๘. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมํ โลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิสมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วิคตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย. 238. De esta manera, el Bienaventurado, basándose en el Dhamma de estudio (pariyatti) y el Dhamma supramundano (lokuttara), habiendo declarado la verdad centrada en el Buddha mediante dos versos, comenzó ahora a declarar la verdad centrada en el Sangha basándose en la excelencia de alcanzar el Nibbāna sin residuo por parte de aquellos que escucharon dicho Dhamma de estudio, practicaron conforme a lo escuchado y alcanzaron el Dhamma supramundano de nueve clases, diciendo: 'Lo viejo se ha agotado' (khīṇaṃ purāṇaṃ). En ese pasaje, 'agotado' (khīṇaṃ) significa erradicado. 'Lo viejo' (purāṇaṃ) se refiere al kamma del pasado. 'Lo nuevo' (navaṃ) se refiere a lo que ocurre en el presente. 'No hay nuevo surgimiento' (natthisambhavaṃ) significa que no hay manifestación de lo que aún no existe. 'De mentes desapasionadas' (virattacittā) significa mentes libres de avidez. 'Hacia la existencia futura' (āyatike bhavasmiṃ) se refiere al renacimiento en un tiempo venidero. 'Ellos' (te) se refiere a aquellos para quienes lo viejo se ha agotado y no hay nuevo surgimiento, y cuyas mentes están desapasionadas hacia la existencia futura; ellos son los monjes con los influjos destruidos (khīṇāsavā). 'Con la semilla agotada' (khīṇabījā) significa que tienen la semilla del kamma cortada. 'Sin deseo de crecimiento' (avirūḷhichandā) significa que están libres de deseo por el crecimiento de la existencia. 'Se extinguen' (nibbantīti) significa que se apagan. 'Los sabios' (dhīrā) significa aquellos dotados de firmeza y sabiduría. 'Al igual que esta lámpara' (yathāyaṃ padīpo) significa exactamente como esta lámpara. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ [Pg.292] พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ, ตสฺสาปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ. ¿Qué se quiere decir con esto? Para los seres comunes, el kamma antiguo perteneciente al tiempo pasado que ha surgido y cesado, al no haber sido abandonada la humedad de la avidez, todavía no se ha agotado debido a su capacidad para producir el renacimiento; pero ese kamma antiguo para quienes, mediante el sendero del arahant, han secado la humedad de la avidez, se agota por su incapacidad para producir un resultado futuro, como una semilla quemada por el fuego. Y el kamma que ocurre para ellos ahora en el presente por medio de actos como la veneración al Buddha se denomina 'nuevo', y debido al abandono de la avidez, ese kamma es incapaz de dar frutos en el futuro, como las flores de un árbol cuya raíz ha sido cortada, por lo que para ellos no hay nuevo surgimiento. Aquellos monjes con los influjos destruidos cuyas mentes, debido al abandono de la avidez, están desapasionadas hacia la existencia futura, son llamados 'con la semilla agotada' porque la conciencia del renacimiento —descrita en el pasaje 'el kamma es el campo, la conciencia es la semilla'— se ha agotado precisamente por el agotamiento del kamma. Aquel deseo que existía previamente por el 'crecimiento', que es una designación para el renacimiento, al haber sido también abandonado mediante la eliminación de su origen, al momento de la muerte no hay surgimiento de un nuevo ser como en el pasado; por tanto, son 'sin deseo de crecimiento'. Al ser sabios por poseer inteligencia, con el cese de la conciencia final, se extinguen tal como se extinguió esta lámpara. Además, trascienden la esfera de la designación como 'con forma' o 'sin forma', y así sucesivamente. Se dice que en aquel preciso momento, mientras se encendían lámparas como ofrenda a las deidades de la ciudad, una lámpara se apagó; señalando esto, dijo: 'al igual que esta lámpara'. เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรเนว ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ. De esta manera, el Bienaventurado, tras haber hablado de la excelencia de alcanzar el Nibbāna sin residuo por parte de aquellos que escucharon el Dhamma de estudio mencionado en los dos versos anteriores, practicaron conforme a lo escuchado y alcanzaron el Dhamma supramundano de nueve clases, concluyó ahora la enseñanza empleando una declaración de verdad centrada en el Sangha basándose en esa misma cualidad: 'Esta es también la gema sublime en el Sangha'. Su significado debe entenderse según el método explicado anteriormente, con la única salvedad de que esta 'gema sublime en el Sangha' debe vincularse al Nibbāna de los monjes con los influjos destruidos de la manera descrita. El poder de este verso también fue aceptado por los seres no humanos en cien mil millones de sistemas estelares. เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. Al concluir la enseñanza, hubo bienestar para la familia real, todos los desastres cesaron y ochenta y cuatro mil seres vivos alcanzaron la comprensión del Dhamma. ๒๓๙-๒๔๑. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต, ยถา จ เอเตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต, ยถา วา เอเตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหินิพฺพตฺเตน อุปกรเณน, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพเทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา [Pg.293] อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ. 239-241. Entonces Sakka, señor de los devas, pensó: 'El Bienaventurado ha traído bienestar a los ciudadanos empleando una declaración de verdad basada en las cualidades de la Triple Gema; yo también debería decir algo basado en las cualidades de la Triple Gema para el bienestar de la ciudad', y al final pronunció tres versos: 'Cualesquiera seres que aquí se han reunido'. En ellos, se dice 'Tathāgata' porque el Buddha ha venido (āgata) de la misma manera (tathā) que deben venir aquellos que se esfuerzan por el bienestar del mundo; y porque ha ido (gata) de la misma manera que ellos deben ir; y porque ha comprendido de la misma manera que debe comprenderse; y porque habla aquello que es tal cual es. Y puesto que él es sumamente venerado por devas y seres humanos con ofrendas externas como flores e incienso, e internamente mediante la práctica conforme al Dhamma, Sakka, señor de los devas, uniendo a toda la asamblea de devas consigo mismo, dijo: 'Al Tathāgata, al Buddha venerado por devas y humanos, rendimos homenaje; ¡que haya bienestar!'. ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนนฺธ สมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. Respecto al Dhamma, el Dhamma del sendero es llamado 'Tathāgata' porque ha ido (gata) de tal manera que erradica la facción de las impurezas mediante el poder conjunto de la serenidad y la introspección. El Dhamma del Nibbāna también es llamado 'Tathāgata' porque, al ser penetrado por la sabiduría, conduce a la destrucción de todo sufrimiento, tal como ha sido comprendido por los Buddhas y otros. Y puesto que el Sangha también ha ido (gata) por cada sendero de la manera en que deben ir quienes practican para su propio beneficio, también se le llama 'Tathāgata'. Por lo tanto, en los dos versos restantes se dijo: 'Rendimos homenaje al Dhamma Tathāgata, que haya bienestar; rendimos homenaje al Sangha Tathāgata, que haya bienestar'. El resto es conforme al método ya explicado. เอวํ สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ ภควา ยาว สตฺตมํ ทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคายํ นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ – ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญาเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ อุปคตา. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ สกํ สกํ นาวํ. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อทํสุ. ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. De esta manera, Sakka, el señor de los devas, habiendo recitado esta tríada de versos, rodeó al Bienaventurado respetuosamente por la derecha y regresó a la ciudad de los devas junto con su séquito. El Bienaventurado, por su parte, enseñó el mismo Ratanasutta también al segundo día, y de nuevo ochenta y cuatro mil seres alcanzaron la comprensión del Dhamma. Así, el Bienaventurado lo enseñó hasta el séptimo día, y cada día ocurrió de la misma forma la realización del Dhamma. Habiendo residido en Vesālī durante medio mes, el Bienaventurado informó a los príncipes: 'Me marcho'. Entonces los príncipes, con el doble de honores, condujeron de nuevo al Bienaventurado a la orilla del Ganges durante tres días. Los reyes naga nacidos en el Ganges pensaron: 'Los seres humanos rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no habríamos de hacerlo nosotros?'. Crearon barcas hechas de oro, plata y gemas, prepararon tronos de oro, plata y gemas, y cubrieron el agua con lotos de cinco colores. Se acercaron al Bienaventurado y le dijeron: 'Por favor, concédenos tu favor'. El Bienaventurado aceptó y subió a la barca de joyas, mientras los quinientos monjes subieron cada uno a su propia barca. Los reyes naga condujeron al Bienaventurado junto con la comunidad de monjes a la morada de los nagas. Allí, el Bienaventurado enseñó el Dhamma a la asamblea de nagas durante toda la noche. Al día siguiente, ofrecieron una gran donación con exquisitos manjares celestiales. El Bienaventurado expresó su agradecimiento y salió de la morada de los nagas. ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส [Pg.294] นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ. Las deidades de la tierra pensaron: 'Los seres humanos y los nagas rinden honores al Tathāgata, ¿por qué no habríamos de hacerlo nosotros?'. En los espesos bosques, árboles y montañas, alzaron hileras de sombrillas. De esta misma manera, surgió una extraordinaria y gran muestra de honor que llegó hasta la morada de los brahmas Akaniṭṭha. El rey Bimbisāra también duplicó los honores que había rendido en el momento en que llegó con los Licchavis y, tal como se explicó anteriormente, condujo al Bienaventurado de regreso a Rājagaha en un viaje de cinco días. ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ – ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนา ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? ภิกฺขู สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ. Habiendo llegado el Bienaventurado a Rājagaha, una tarde, surgió esta conversación casual entre los monjes que se habían reunido en el pabellón: '¡Oh, qué maravilla es el poder espiritual del Buda, el Bienaventurado! Por su causa, en una extensión de ocho yojanas a ambos lados del Ganges, han nivelado las tierras bajas y altas, han esparcido arena y las han cubierto de flores; las aguas del Ganges, en una extensión de una yojana, han sido cubiertas de lotos de diversos colores, y se han alzado hileras de sombrillas hasta el cielo Akaniṭṭha'. El Bienaventurado, conociendo este suceso, salió de la Estancia Perfumada y, con prodigios adecuados para la ocasión, se sentó en el excelente asiento de Buda preparado para él en el pabellón. Una vez sentado, el Bienaventurado se dirigió a los monjes: 'Monjes, ¿de qué trataba la conversación que mantenían mientras estaban aquí sentados?'. Los monjes le contaron todo. El Bienaventurado dijo: 'Monjes, esta distinción en los honores no se ha producido por mi poder espiritual como Buda, ni por el poder de los nagas, de los devas o de los brahmas; más bien, se ha producido por el poder de un pequeño acto de generosidad en el pasado'. Los monjes dijeron: 'Venerable Señor, no conocemos ese pequeño acto de generosidad. Sería bueno que el Bienaventurado nos lo contara para que podamos comprenderlo'. ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน, โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ปิตา อาห – ‘‘กึ, ตาต สุสีมา’’ติ? โส อาห – ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ ปฏิวิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ. El Bienaventurado dijo: 'En el pasado, monjes, hubo en Takkasilā un brahmán llamado Saṅkha. Tenía un hijo, un joven llamado Susīma, de unos dieciséis años de edad; un día se acercó a su padre, le rindió homenaje y se quedó a un lado. Su padre le dijo: "¿Qué sucede, querido Susīma?". Él respondió: "Padre, deseo ir a Bārāṇasī para aprender un arte". "En ese caso, querido Susīma, el brahmán de tal nombre es mi amigo; ve a su presencia y aprende". Le dio mil kahāpaṇas. Él tomó el dinero, rindió homenaje a sus padres y, con el tiempo, llegó a Bārāṇasī. Siguiendo el protocolo adecuado, se acercó al maestro, le rindió homenaje y se presentó. El maestro lo recibió como al hijo de su amigo y le brindó toda clase de hospitalidad. Una vez que hubo disipado el cansancio del viaje, puso esas mil kahāpaṇas a los pies del maestro y le pidió permiso para aprender el arte. El maestro accedió y comenzó a enseñarle'. โส [Pg.295] ลหุญฺจ คณฺหนฺโต พหุญฺจ คณฺหนฺโต คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตมิว สีหเตลํ อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, ปริโยสานํ น ปสฺสามี’’ติ. อาจริโย อาห – ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. ‘‘อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตี’’ติ? ‘‘อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุ’’นฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปุจฺฉามิ, อาจริยา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุข’’นฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? ‘‘อามาวุโส, ชานามา’’ติ. ‘‘ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถา’’ติ. ‘‘เตน, หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ ชานาเปถา’’ติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโต คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ. Él, aprendiendo rápida y abundantemente, retenía todo lo aprendido sin que se perdiera, como grasa de león vertida en un cuenco de oro, y completó en tan solo unos meses el arte que normalmente requiere doce años de estudio. Al recitar, veía solo el principio y el medio, mas no el final. Entonces, acercándose a su maestro, le dijo: «De este arte veo solo el principio y el medio, pero no veo el final». El maestro respondió: «Yo también, querido, estoy en la misma situación». —«En ese caso, maestro, ¿quién conoce el final de este arte?». —«En Isipatana, querido, hay sabios (rishi); ellos podrían saberlo». Él dijo: «Me acercaré a ellos y les preguntaré, maestro». —«Pregunta, querido, como desees». Él fue a Isipatana, se acercó a los Paccekabuddhas y les preguntó: «¿Conocen ustedes el principio, el medio y el final?». —«Sí, amigo, lo conocemos». —«Enséñenmelo también a mí». —«En ese caso, amigo, ordénate; no es posible aprender esto sin haberse ordenado». —«Está bien, venerables, ordénenme o hagan lo que deseen, pero hagan que conozca el final». Ellos lo ordenaron, pero al no ser capaces de instruirlo en un tema de meditación (kammaṭṭhāna), le enseñaron las reglas de la conducta apropiada (ābhisamācārika), tales como la forma de vestir el manto inferior y el manto superior. Mientras se entrenaba con ellos, debido a que poseía las condiciones de apoyo necesarias (upanissaya), en no mucho tiempo realizó la iluminación de un Paccekabuddha (pacceka-bodhi). En toda Bārāṇasī llegó a ser conocido como el «Paccekabuddha Susīma», alcanzando la cima de las ganancias y la fama, y rodeado de un gran séquito. Sin embargo, debido a haber realizado en el pasado un kamma que conducía a una vida corta, en no mucho tiempo alcanzó el parinibbāna. Los otros Paccekabuddhas y la multitud realizaron las ceremonias fúnebres, tomaron sus reliquias y erigieron una estupa en la puerta de la ciudad. อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน [Pg.296] ปหริตฺวา, โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ อากิริตฺวา, กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ. Entonces el brahmán Saṅkha pensó: «Mi hijo se ha ido hace mucho tiempo y no sé nada de él». Deseando ver a su hijo, partió de Takkasilā y, llegando gradualmente a Bārāṇasī, vio a una gran multitud reunida y pensó: «Seguramente entre tantos alguien sabrá algo de mi hijo». Acercándose, preguntó: «Un joven llamado Susīma llegó aquí, ¿saben acaso algo de él?». Ellos dijeron: «Sí, brahmán, lo sabemos; en esta ciudad, tras dominar los tres Vedas bajo la tutela de un brahmán, se ordenó ante los Paccekabuddhas y, habiéndose convertido en un Paccekabuddha, alcanzó el parinibbāna mediante el elemento del nibbāna sin residuo. Esta estupa ha sido erigida para él». Él, golpeando el suelo con su mano, llorando y lamentándose, fue al recinto de la estupa (cetiyaṅgaṇa), arrancó las malas hierbas, trajo arena en su manto superior y la esparció por el recinto de la estupa del Paccekabuddha; roció el suelo por todas partes con agua de su vasija, hizo una ofrenda con flores silvestres, colocó un estandarte hecho con su manto, ató su propio parasol sobre la estupa y se marchó. เอวํ อตีตํ ทสฺเสตฺวา ตํ ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ – ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ, มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชนมคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ อกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ – Habiendo mostrado así el pasado y vinculando ese Jātaka con el presente, el Bienaventurado pronunció un discurso de Dhamma a los monjes: «Podría ser, monjes, que penséis que en aquel tiempo el brahmán Saṅkha era otra persona, pero no debe verse así; yo mismo, en aquel tiempo, era el brahmán Saṅkha. Por haber arrancado las malas hierbas en el recinto de la estupa del Paccekabuddha Susīma, como consecuencia de ese kamma mío, los hombres limpiaron el camino de ocho yojanas de tocones y espinas, haciéndolo llano y puro. Por haber esparcido arena allí, como consecuencia, esparcieron arena en el camino de ocho yojanas. Por haber hecho allí una ofrenda de flores silvestres, como consecuencia, en el camino de nueve yojanas, tanto en tierra como en agua, hicieron una alfombra con diversas flores. Por haber rociado el suelo allí con el agua de mi vasija, como consecuencia, cayó una lluvia de pétalos de loto (pokkharavassa) en Vesālī. Por haber colocado un estandarte en aquella estupa y atado un parasol, como consecuencia, se han colocado estandartes y se han levantado hileras de parasoles sobre parasoles hasta el cielo Akaniṭṭha. Así pues, monjes, esta distinción en las ofrendas para mí no ha surgido por el poder búdico, ni por el poder de los nāgas, devas o brahmās, sino que ha surgido por el poder de un pequeño acto de generosidad». Al concluir el discurso de Dhamma, recitó este verso: ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ; จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐); «Si al renunciar a una pequeña felicidad se viera una felicidad mayor, el sabio debería abandonar la pequeña felicidad en vista de la felicidad mayor». ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย Del Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. termina el comentario del Ratana Sutta perteneciente al comentario del Sutta Nipāta. ๒. อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario del Āmagandha Sutta สามากจิงฺคูลกจีนกานิ [Pg.297] จาติ อามคนฺธสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ อามคนฺโธ นาม พฺราหฺมโณ ปญฺจหิ มาณวกสเตหิ สทฺธึ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพตนฺตเร อสฺสมํ การาเปตฺวา วนมูลผลาหาโร หุตฺวา ตตฺถ ปฏิวสติ, น กทาจิ มจฺฉมํสํ ขาทติ. อถ เตสํ ตาปสานํ โลณมฺพิลาทีนิ อปริภุญฺชนฺตานํ ปณฺฑุโรโค อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ‘‘โลณมฺพิลาทิเสวนตฺถาย มนุสฺสปถํ คจฺฉามา’’ติ ปจฺจนฺตคามํ สมฺปตฺตา. ตตฺถ มนุสฺสา เตสุ ปสีทิตฺวา นิมนฺเตตฺวา โภเชสุํ, กตภตฺตกิจฺจานํ เนสํ มญฺจปีฐปริโภคภาชนปาทมกฺขนาทีนิ อุปเนตฺวา ‘‘เอตฺถ, ภนฺเต, วสถ, มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ วสนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกมึสุ. ทุติยทิวเสปิ เนสํ ทานํ ทตฺวา ปุน ฆรปฏิปาฏิยา เอเกกทิวสํ ทานมทํสุ. ตาปสา จตุมาสํ ตตฺถ วสิตฺวา โลณมฺพิลาทิเสวนาย ถิรภาวปฺปตฺตสรีรา หุตฺวา ‘‘มยํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ มนุสฺสานํ อาโรเจสุํ. มนุสฺสา เตสํ เตลตณฺฑุลาทีนิ อทํสุ. เต ตานิ อาทาย อตฺตโน อสฺสมเมว อคมํสุ. ตญฺจ คามํ ตเถว สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร อาคมึสุ. มนุสฺสาปิ เตสํ อาคมนกาลํ วิทิตฺวา ทานตฺถาย ตณฺฑุลาทีนิ สชฺเชตฺวาว อจฺฉนฺติ, อาคเต จ เน ตเถว สมฺมาเนนฺติ. Este es el Āmagandha Sutta, que comienza con las palabras 'Sāmākaciṅgūlakacīnakāni ca'. ¿Cuál es su origen? Antes de que el Bienaventurado apareciera en el mundo, un brahmán llamado Āmagandha se ordenó como asceta junto con quinientos jóvenes discípulos. Tras adentrarse en el Himalaya, hizo construir una ermita en un valle entre las montañas y vivió allí subsistiendo de raíces y frutos del bosque, sin comer nunca pescado ni carne. Entonces, debido a que esos ascetas no consumían sal, sustancias ácidas y otros suplementos, les sobrevino la ictericia. Por ello, decidieron: 'Iremos hacia los asentamientos humanos para obtener sal y sustancias ácidas', y llegaron a una aldea fronteriza. Allí, los habitantes, al sentir devoción por ellos, los invitaron y les ofrecieron comida. Una vez terminada la comida, les proporcionaron catres, asientos, utensilios de uso diario, ungüentos para los pies y otras necesidades, diciéndoles: 'Venerables, quédense aquí, no se desanimen', y tras mostrarles un lugar donde alojarse, se retiraron. Al segundo día también les ofrecieron limosnas, y luego, de casa en casa y por turnos, les daban limosnas cada día. Los ascetas vivieron allí durante cuatro meses y, gracias al consumo de sal y sustancias ácidas, sus cuerpos recuperaron la fortaleza. Entonces informaron a la gente: 'Amigos, nos marchamos'. Las personas les entregaron aceite, arroz y otras provisiones. Ellos tomaron estas cosas y regresaron a su propia ermita. Y de la misma manera, volvían a esa aldea año tras año. La gente, conociendo el tiempo de su llegada, solía tener preparado arroz y otros suministros para las ofrendas, y cuando llegaban, los honraban de la misma forma que antes. อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตตฺถ วิหรนฺโต เตสํ ตาปสานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตโต นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน ตํ คามํ อนุปฺปตฺโต. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา มหาทานานิ อทํสุ. ภควา เตสํ ธมฺมํ เทเสสิ. เต ตาย ธมฺมเทสนาย อปฺเปกจฺเจ โสตาปนฺนา, เอกจฺเจ สกทาคามิโน, เอกจฺเจ อนาคามิโน อเหสุํ, เอกจฺเจ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ภควา ปุนเทว สาวตฺถึ ปจฺจาคมาสิ. อถ เต ตาปสา ตํ คามํ อาคมึสุ. มนุสฺสา ตาปเส ทิสฺวา น ปุพฺพสทิสํ โกตูหลมกํสุ. ตาปสา ตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ, อาวุโส, อิเม มนุสฺสา น ปุพฺพสทิสา, กึ นุ โข อยํ คาโม ราชทณฺเฑน อุปทฺทุโต, อุทาหุ ทุพฺภิกฺเขน, อุทาหุ อมฺเหหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺนตโร โกจิ ปพฺพชิโต อิมํ คามมนุปฺปตฺโต’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘น, ภนฺเต, ราชทณฺเฑน, น ทุพฺภิกฺเขนายํ คาโม อุปทฺทุโต, อปิจ พุทฺโธ โลเก [Pg.298] อุปฺปนฺโน, โส ภควา พหุชนหิตาย ธมฺมํ เทเสนฺโต อิธาคโต’’ติ. Luego, el Bienaventurado, habiendo aparecido en el mundo y habiendo puesto en marcha la noble Rueda del Dhamma, llegó gradualmente a Sāvatthī. Mientras residía allí, vio que aquellos ascetas poseían las condiciones necesarias para el despertar; por lo cual, partió de allí rodeado por la comunidad de monjes y, recorriendo el país, llegó finalmente a esa aldea. Al ver al Bienaventurado, los habitantes ofrecieron grandes limosnas. El Bienaventurado les enseñó el Dhamma. Como resultado de esa enseñanza, algunos se convirtieron en los que entran en la corriente, otros en los que retornan una vez, otros en los que no retornan, y algunos se ordenaron y alcanzaron el estado de Arahant. El Bienaventurado regresó nuevamente a Sāvatthī. Entonces, aquellos ascetas llegaron a la aldea. Al ver a los ascetas, los habitantes no mostraron el mismo entusiasmo que antes. Los ascetas les preguntaron: '¿Por qué, amigos, estas personas no son como antes? ¿Acaso esta aldea ha sido castigada por el rey, o sufre por una hambruna, o es que ha llegado a esta aldea algún otro monje cuyas virtudes superen a las nuestras?'. Ellos respondieron: 'No, venerables, esta aldea no ha sido castigada por el rey ni sufre hambruna. Pero un Buda ha aparecido en el mundo; ese Bienaventurado, enseñando el Dhamma para el bienestar de muchos, ha venido aquí'. ตํ สุตฺวา อามคนฺธตาปโส ‘‘พุทฺโธติ, คหปตโย, วเทถา’’ติ? ‘‘พุทฺโธติ, ภนฺเต, วทามา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ อตฺตมโน อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข โส พุทฺโธ อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก, ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘อามคนฺโธ นาม มจฺฉมํสํ, คหปตโย’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี อโหสิ – ‘‘มาเหว โข ปน พุทฺโธ สิยา’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธานํ ปาตุภาโว นาม ทุลฺลโภ, คนฺตฺวา พุทฺธํ ทิสฺวา ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ. ตโต เยน ภควา คโต, ตํ มคฺคํ มนุสฺเส ปุจฺฉิตฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย ตุริตตุริโต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺวา เชตวนเมว ปาวิสิ สทฺธึ สกาย ปริสาย. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโน เอว โหติ. ตาปสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ตุณฺหีภูตา อนภิวาเทตฺวาว เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ภควา ‘‘กจฺจิ โว อิสโย ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน เตหิ สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิ. เตปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทิมาหํสุ. ตโต อามคนฺโธ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ โคตม, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘โก โส, พฺราหฺมณ, อามคนฺโธ นามา’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ, โภ โคตมา’’ติ. ภควา ‘‘น, พฺราหฺมณ, มจฺฉมํสํ อามคนฺโธ. อปิจ โข อามคนฺโธ นาม สพฺเพ กิเลสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา ‘‘น, พฺราหฺมณ, อิทานิ ตฺวเมว อามคนฺธํ ปุจฺฉิ, อตีเตปิ ติสฺโส นาม พฺราหฺมโณ กสฺสปํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ. เอวญฺจ โส ปุจฺฉิ, เอวญฺจสฺส ภควา พฺยากาสี’’ติ ติสฺเสน จ พฺราหฺมเณน กสฺสเปน จ ภควตา วุตฺตคาถาโย เอว อาเนตฺวา ตาหิ คาถาหิ พฺราหฺมณํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ. อยํ ตาว อิมสฺส สุตฺตสฺส อิธ อุปฺปตฺติ. Al oír esto, el asceta Āmagandha preguntó: '¿Habéis dicho "Buda", oh jefes de familia?'. 'Hemos dicho "Buda", venerable', respondieron ellos tres veces. 'Incluso ese sonido es difícil de encontrar en el mundo, a saber: "Buda"', y con la mente llena de gozo, expresando palabras de alegría, preguntó: '¿Acaso ese Buda consume lo que huele a impureza (āmagandha), o no lo consume?'. '¿Qué es, venerable, lo que huele a impureza?'. 'Lo que huele a impureza, jefes de familia, es el pescado y la carne'. 'El Bienaventurado, venerable, consume pescado y carne', dijeron ellos. Al oír esto, el asceta se sintió decepcionado y pensó: 'Entonces, seguramente no puede ser un Buda'. Pero luego reconsideró: 'La aparición de los Budas es ciertamente algo difícil de encontrar; iré, veré al Buda, le preguntaré y entonces lo sabré'. Entonces, preguntando a la gente por el camino por donde se había ido el Bienaventurado, se apresuró como una vaca que ansía estar con su ternero. Pasando solo una noche en cada lugar del trayecto, llegó a Sāvatthī y entró en el bosque de Jeta junto con su propio séquito. En ese momento, el Bienaventurado estaba sentado en su asiento para enseñar el Dhamma. Los ascetas se acercaron al Bienaventurado y, sin rendirle homenaje, se sentaron a un lado en silencio. El Bienaventurado los saludó cordialmente: 'Espero, oh rishis, que os encontréis bien'. Ellos también respondieron: 'Estamos bien, Honorable Gotama'. Entonces Āmagandha le preguntó al Bienaventurado: '¿Consumes tú, Honorable Gotama, lo que huele a impureza, o no lo consumes?'. '¿A qué llamas tú, brahmán, lo que huele a impureza?'. 'Al pescado y a la carne, Honorable Gotama'. El Bienaventurado dijo: 'Brahmán, el pescado y la carne no son lo que huele a impureza. Más bien, lo que huele a impureza son todas las impurezas mentales y los estados perjudiciales y malsanos'. Y añadió: 'Brahmán, no eres solo tú quien pregunta ahora sobre lo que huele a impureza; en el pasado, un brahmán llamado Tissa también le preguntó al Bienaventurado Kassapa. Él preguntó de esta manera y el Bienaventurado le respondió de esta otra'. Entonces, citando los versos intercambiados entre el brahmán Tissa y el Bienaventurado Kassapa, y para hacer comprender al brahmán mediante dichos versos, dijo: 'Mijo silvestre, granos de gramíneas y legumbres de las tierras altas...'. Este es el origen de este sutta en este lugar. อตีเต ปน กสฺสโป กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐาสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธนวตี นาม พฺราหฺมณี, ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. อคฺคสาวโกปิ ตํ ทิวสํเยว เทวโลกา จวิตฺวา อนุปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส ปชาปติยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. เอวํ เตสํ เอกทิวสเมว ปฏิสนฺธิคฺคหณญฺจ [Pg.299] คพฺภวุฏฺฐานญฺจ อโหสิ, เอกทิวสเมว เอเตสํ เอกสฺส กสฺสโป, เอกสฺส ติสฺโสติ นามมกํสุ. เต สหปํสุกีฬนกา ทฺเว สหายา อนุปุพฺเพน วุฑฺฒึ อคมึสุ. ติสฺสสฺส ปิตา ปุตฺตํ อาณาเปสิ – ‘‘อยํ, ตาต, กสฺสโป นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตฺวมฺปิสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กเรยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อุโภปิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. ตโต วุฑฺฒึ อนุปฺปตฺตกาเลปิ ติสฺโส โพธิสตฺตํ อาห – ‘‘เอหิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ โพธิสตฺโต น นิกฺขมิ. ติสฺโส ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปากํ คต’’นฺติ สยํ นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ ปพฺพตปาเท อสฺสมํ การาเปตฺวา วสติ. โพธิสตฺโตปิ อปเรน สมเยน ฆเร ฐิโตเยว อานาปานสฺสตึ ปริคฺคเหตฺวา จตฺตาริ ฌานานิ อภิญฺญาโย จ อุปฺปาเทตฺวา ปาสาเทน โพธิมณฺฑสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘ปุน ปาสาโท ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ, โส สกฏฺฐาเนเยว ปติฏฺฐาสิ. อปพฺพชิเตน กิร โพธิมณฺฑํ อุปคนฺตุํ น สกฺกาติ. โส ปพฺพชิตฺวา โพธิมณฺฑํ ปตฺวา นิสีทิตฺวา สตฺต ทิวเส ปธานโยคํ กตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สมฺมาสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. En el pasado, se dice que el bodhisatta Kassapa, tras haber cumplido las perfecciones (pāramīs) durante ocho periodos incalculables y cien mil eones, tomó renacimiento en el vientre de una mujer brahmán llamada Dhanavatī, esposa del brahmán Brahmadatta, en Bārāṇasī. Ese mismo día, el que sería su discípulo principal también falleció del mundo de los devas y nació en el vientre de la esposa del brahmán que servía como asistente del capellán. Así, ambos fueron concebidos el mismo día y nacieron del vientre el mismo día, y en ese mismo día sus mayores les dieron el nombre de Kassapa a uno y el nombre de Tissa al otro. Siendo compañeros de juegos desde la infancia, los dos amigos crecieron gradualmente hasta alcanzar la madurez. El padre de Tissa instruyó a su hijo: “Querido Tissa, este Kassapa renunciará a la vida laica, se ordenará y se convertirá en un Buda; tú también deberías ordenarte bajo su guía y alcanzar la liberación del ciclo de la existencia”. El joven aceptó diciendo: “Excelente”, y yendo ante el Bodhisatta, le dijo: “Amigo, ambos nos ordenaremos”. El Bodhisatta asintió: “Excelente”. Luego, al llegar a la madurez, Tissa le dijo al Bodhisatta: “Ven, amigo, ordenémonos”. Pero el Bodhisatta no renunció a la vida laica. Tissa pensó: “Su conocimiento aún no ha alcanzado la madurez”, así que renunció por su cuenta, se ordenó como rishi y vivió en una ermita que mandó construir al pie de una montaña. Tiempo después, el Bodhisatta, mientras aún vivía en su casa, desarrolló la atención plena en la respiración (ānāpānassati), alcanzó los cuatro jhanas y los conocimientos directos, y habiendo ido en su palacio hasta las cercanías del lugar de la iluminación, determinó: “Que el palacio se asiente en su lugar original”. El palacio se asentó en su propio lugar. Al comprender que “no es posible para alguien que no ha renunciado alcanzar el lugar de la iluminación”, se ordenó, llegó al lugar de la iluminación, se sentó y se esforzó durante siete días, tras lo cual realizó la Iluminación Perfecta (sammāsambodhi). ตทา อิสิปตเน วีสติสหสฺสา ปพฺพชิตา ปฏิวสนฺติ. อถ กสฺสโป ภควา เต อามนฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. สุตฺตปริโยสาเน สพฺเพว อรหนฺโต อเหสุํ. โส สุทํ ภควา วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวุโต ตตฺเถว อิสิปตเน วสติ. กิกี จ นํ กาสิราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาติ. อเถกทิวสํ พาราณสิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ติสฺสสฺส ตาปสสฺส อสฺสมํ ปตฺวา ตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตาปโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ. ตาปโส ทุลฺลภวจนํ สุตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ปุจฺฉิ – ‘‘กึ โส อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ อาวุโส’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘คนฺตฺวา ตํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ ‘อามคนฺธํ ปริภุญฺชามี’ติ วกฺขติ, ตโต นํ ‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จ อนนุจฺฉวิกเมต’นฺติ นิวาเรตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ สลฺลหุกํ อุปกรณํ [Pg.300] คเหตฺวา สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สายนฺหสมเย พาราณสึ ปตฺวา อิสิปตนเมว ปาวิสิ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. ตาปโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม อนภิวาเทตฺวา ตุณฺหีภูโต เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ตํ ทิสฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปฏิสมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ กสฺสปา’’ติอาทีนิ วตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ กสฺสป, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ. ‘‘สาธุ, สาธุ, โภ กสฺสป, ปรกุณปํ อขาทนฺโต สุนฺทรมกาสิ, ยุตฺตเมตํ โภโต กสฺสปสฺส ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จา’’ติ. ตโต ภควา ‘‘อหํ กิเลเส สนฺธาย ‘อามคนฺธํ น ภุญฺชามี’ติ วทามิ, พฺราหฺมโณ มจฺฉมํสํ ปจฺเจติ, ยํนูนาหํ สฺเว คามํ ปิณฺฑาย อปวิสิตฺวา กิกีรญฺโญ เคหา อาภตํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺเชยฺยํ, เอวํ อามคนฺธํ อารพฺภ กถา ปวตฺติสฺสติ. ตโต พฺราหฺมณํ ธมฺมเทสนาย สญฺญาเปสฺสามี’’ติ ทุติยทิวเส กาลสฺเสว สรีรปริกมฺมํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิหิตํ ทิสฺวา ‘‘น ภควา อชฺช ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. En aquel entonces, veinte mil monjes residían en Isipatana. Entonces, el Bienaventurado Kassapa los convocó y puso en movimiento la Rueda del Dhamma. Al final del discurso, todos se convirtieron en arahants. Así, el Bienaventurado permaneció allí mismo en Isipatana rodeado por su séquito de veinte mil monjes. El rey Kikī de Kāsi lo servía con los cuatro requisitos. Un día, un hombre que vivía en Bārāṇasī, mientras buscaba esencia de sándalo y otros materiales en las montañas, llegó a la ermita del asceta Tissa, le rindió homenaje y se quedó a un lado. El asceta, al verlo, le preguntó: “¿De dónde vienes?”. “De Bārāṇasī, venerable”. “¿Qué noticias hay allí?”. “Venerable, allí ha surgido un Buda perfectamente iluminado llamado Kassapa”. Al escuchar esas palabras tan difíciles de oír, el asceta se llenó de gozo y alegría, y preguntó: “¿Come él carroña (āmagandha) o no?”. “¿Qué es la carroña, venerable?”. “Pescado y carne, amigo”. “Venerable, el Bienaventurado come pescado y carne”. Al oír esto, el asceta se turbó y volvió a pensar: “Iré y le preguntaré; si dice: ‘Consumo carroña’, entonces lo reprenderé diciendo: ‘Venerable, esto es inapropiado para su nacimiento, familia y linaje’, y luego me ordenaré bajo su guía y alcanzaré la liberación de la existencia”. Tomando sus pocas pertenencias, partió, pasando solo una noche en cada lugar del camino, y llegó a Bārāṇasī al atardecer, entrando en Isipatana. En ese momento, el Bienaventurado estaba sentado en su asiento para enseñar el Dhamma. El asceta se acercó al Bienaventurado y, sin rendirle homenaje, se quedó a un lado en silencio. El Bienaventurado, al verlo, lo saludó afectuosamente según el modo mencionado anteriormente. Él respondió: “¿Se encuentra usted bien, maestro Kassapa?”, y tras sentarse a un lado, le preguntó al Bienaventurado: “Maestro Kassapa, ¿come usted carroña o no?”. “Yo no como carroña, brahmán”, respondió el Buda. “¡Excelente, excelente, maestro Kassapa! Al no consumir cadáveres ajenos, ha obrado bien; esto es apropiado para el nacimiento, familia y linaje del señor Kassapa”. Entonces el Bienaventurado pensó: “Yo he dicho ‘no como carroña’ refiriéndome a las impurezas (kilesas), pero el brahmán lo interpreta como pescado y carne. Mañana, en lugar de entrar a la aldea por limosna, comeré los alimentos traídos de la casa del rey Kikī. De este modo, surgirá una conversación sobre la carroña, y entonces instruiré al brahmán con una enseñanza del Dhamma”. Al segundo día, temprano por la mañana, tras realizar su aseo personal, entró en la Cabaña Fragante. Los monjes, al ver cerrada la puerta de la Cabaña Fragante, comprendieron: “Hoy el Bienaventurado no desea entrar a la aldea junto con los monjes”, así que circunvalaron la Cabaña Fragante y entraron en la aldea por limosna. ภควาปิ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตาปโสปิ โข ปตฺตสากํ ปจิตฺวา ขาทิตฺวา ภควโต สนฺติเก นิสีทิ. กิกี กาสิราชา ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กุหึ ภควา, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วิหาเร, มหาราชา’’ติ จ สุตฺวา นานาพฺยญฺชนรสมเนกมํสวิกติสมฺปนฺนํ โภชนํ ภควโต ปาเหสิ. อมจฺจา วิหารํ เนตฺวา ภควโต อาโรเจตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ปริวิสนฺตา ปฐมํ นานามํสวิกติสมฺปนฺนํ ยาคุํ อทํสุ, ตาปโส ทิสฺวา ‘‘ขาทติ นุ โข โน’’ติ จินฺเตนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา ตสฺส ปสฺสโตเยว ยาคุํ ปิวนฺโต มํสขณฺฑํ มุเข ปกฺขิปิ. ตาปโส ทิสฺวา กุทฺโธ. ปุน ยาคุปีตสฺส นานารสพฺยญฺชนํ โภชนมทํสุ, ตมฺปิ คเหตฺวา ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา อติวิย กุทฺโธ ‘‘มจฺฉมํสํ ขาทนฺโตเยว ‘น ขาทามี’ติ ภณตี’’ติ. อถ ภควนฺตํ กตภตฺตกิจฺจํ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนํ อุปสงฺกมฺม ‘‘โภ กสฺสป, มุสา ตฺวํ ภณสิ, เนตํ ปณฺฑิตกิจฺจํ. มุสาวาโท หิ ครหิโต พุทฺธานํ, เยปิ เต ปพฺพตปาเท วนมูลผลาทีหิ ยาเปนฺตา อิสโย วสนฺติ, เตปิ มุสา น ภณนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน อิสีนํ คุเณ คาถาย วณฺเณนฺโต อาห ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ. El Bienaventurado también salió de la Cabaña Perfumada y se sentó en el asiento preparado. El asceta, por su parte, habiendo cocinado y comido hojas de árboles, se sentó cerca del Bienaventurado. Kikī, el rey de Kāsī, al ver a los monjes caminando por limosna, preguntó: «¿Dónde está el Bienaventurado, venerables señores?». Al oír que estaba en el monasterio, envió al Bienaventurado diversos alimentos con variados sabores y muchas clases de preparaciones de carne. Los ministros, habiéndolos llevado al monasterio e informado al Bienaventurado, ofrecieron el agua de donación y, mientras servían la comida, primero entregaron gachas preparadas con diversas clases de carne. El asceta, al ver esto, se quedó allí pensando: «¿Comerá o no comerá?». Mientras él observaba, el Bienaventurado, bebiendo las gachas, se llevó un trozo de carne a la boca. Al ver esto, el asceta se enfureció. Nuevamente, cuando terminó de beber las gachas, le ofrecieron alimentos con diversos sabores y guarniciones; al verlo aceptarlos y comerlos, se enfureció sobremanera, pensando: «Incluso comiendo pescado y carne, dice: "Yo no los como"». Entonces, después de que el Bienaventurado terminó su comida y se lavó las manos y los pies, el asceta se le acercó mientras estaba sentado y le dijo: «Señor Kassapa, hablas falsamente; esto no es propio de un sabio. Pues el habla mentirosa es despreciada por los Budas. Incluso aquellos rishis que viven al pie de las montañas subsistiendo de raíces y frutos del bosque no mienten». Tras decir esto, elogiando nuevamente las virtudes de los rishis mediante un verso, dijo: «Mijo silvestre, granos de hierba y legumbres de las tierras altas...». ๒๔๒. ตตฺถ [Pg.301] สามากาติ ธุนิตฺวา วา สีสานิ อุจฺจินิตฺวา วา คยฺหูปคา ติณธญฺญชาติ. ตถา จิงฺคูลกา กณวีรปุปฺผสณฺฐานสีสา โหนฺติ. จีนกานีติ อฏวิปพฺพตปาเทสุ อโรปิตชาตา จีนมุคฺคา. ปตฺตปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ หริตปณฺณํ. มูลผลนฺติ ยํกิญฺจิ กนฺทมูลํ. ควิปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ รุกฺขวลฺลิผลํ. มูลคฺคหเณน วา กนฺทมูลํ, ผลคฺคหเณน รุกฺขวลฺลิผลํ, ควิปฺผลคฺคหเณน อุทเก ชาตสิงฺฆาตกกเสรุกาทิผลํ เวทิตพฺพํ. ธมฺเมน ลทฺธนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนาทิมิจฺฉาชีวํ ปหาย วเน อุญฺฉาจริยาย ลทฺธํ. สตนฺติ สนฺโต อริยา. อสฺนมานาติ ภุญฺชมานา. น กามกามา อลิกํ ภณนฺตีติ เต เอวํ อมมา อปริคฺคหา เอตานิ สามากาทีนิ ภุญฺชมานา อิสโย ยถา ตฺวํ สาทุรสาทิเก กาเม ปตฺถยนฺโต อามคนฺธํ ภุญฺชนฺโตเยว ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ ภณนฺโต อลิกํ ภณสิ, ตถา น กามกามา อลิกํ ภณนฺติ, กาเม กามยนฺตา มุสา น ภณนฺตีติ อิสีนํ ปสํสาย ภควโต นินฺทํ ทีเปติ. 242. En esos versos, «sāmākā» se refiere a variedades de granos de hierba que se recolectan sacudiendo o cortando sus espigas. Asimismo, los «ciṅgūlakā» tienen espigas con la forma de la flor de la adelfa. «Cīnakāni» se refiere a los frijoles silvestres que crecen por sí solos en los bosques y al pie de las montañas. «Pattapphalaṃ» se refiere a cualquier hoja verde. «Mūlaphalaṃ» a cualquier raíz o tubérculo. «Gavipphalaṃ» a cualquier fruto de árboles o enredaderas. Debe entenderse que por «mūla» se incluyen los tubérculos, por «phala» los frutos de árboles y enredaderas, y por «gavipphala» los frutos que crecen en el agua, como la castaña de agua. «Obtenido rectamente» (dhammena laddhaṃ) significa que se obtuvo mediante la recolección en el bosque, habiendo abandonado medios de vida incorrectos como actuar de mensajero o mandadero. «Los buenos» (sataṃ) son los nobles (ariyā). «Consumiendo» (asnamānā) significa comiendo. «No mienten por deseo de placeres» significa que aquellos rishis, sin sentido de posesión ni apego, comen tales alimentos como el mijo silvestre. El asceta indica: «Tú, Kassapa, mientras anhelas placeres como la comida sabrosa y comes āmagandha (carne/impureza), dices falsamente: "Yo no como āmagandha, brahmán". En cambio, los nobles no dicen mentiras movidos por el deseo de placeres sensoriales». De este modo, mediante el elogio de los rishis, manifiesta su reproche hacia el Bienaventurado. ๒๔๓. เอวํ อิสีนํ ปสํสาปเทเสน ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ อตฺตนา อธิปฺเปตํ นินฺทาวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา นิปฺปริยาเยเนว ภควนฺตํ นินฺทนฺโต อาห ‘‘ยทสฺนมาโน’’ติ ตตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร. อยํ ปนตฺโถ – ยํ กิญฺจิเทว สสมํสํ วา ติตฺติรมํสํ วา โธวนจฺเฉทนาทินา ปุพฺพปริกมฺเมน สุกตํ, ปจนวาสนาทินา ปจฺฉาปริกมฺเมน สุนิฏฺฐิตํ, น มาตรา น ปิตรา, อปิจ โข ปน ‘‘ทกฺขิเณยฺโย อย’’นฺติ มญฺญมาเนหิ ธมฺมกาเมหิ ปเรหิ ทินฺนํ, สกฺการกรเณน ปยตํ ปณีตมลงฺกตํ, อุตฺตมรสตาย โอชวนฺตตาย ถามพลภรณสมตฺถตาย จ ปณีตํ อสฺนมาโน อาหารยมาโน, น เกวลญฺจ ยํกิญฺจิ มํสเมว, อปิจ โข ปน อิทมฺปิ สาลีนมนฺนํ วิจิตกาฬกํ สาลิตณฺฑุโลทนํ ปริภุญฺชมาโน โส ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธํ, โส ตฺวํ ยํกิญฺจิ มํสํ ภุญฺชมาโน อิทญฺจ สาลีนมนฺนํ ปริภุญฺชมาโน ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. 243. Habiendo reprochado así al Bienaventurado bajo el pretexto de elogiar a los rishis, ahora, mostrando el motivo de su censura y queriendo reprochar al Bienaventurado de manera directa, dijo: «Pero comiendo alimento...». En ese verso, la letra «d» en «yadasnamāno» es una conjunción de palabras. Este es el significado: comiendo cualquier tipo de carne, ya sea de conejo o de perdiz, que ha sido bien preparada mediante un proceso previo de lavado y corte, y perfectamente terminada con un proceso posterior de cocción y condimentación; comida dada por otros —no por el padre o la madre—, sino por personas devotas que lo consideran a uno digno de ofrendas, presentada con respeto, de excelente sabor, nutritiva y capaz de mantener la fuerza y el vigor. Kassapa, tú no solo disfrutas de cualquier carne, sino que también consumes este arroz de calidad, un arroz selecto del que se han retirado los granos oscuros. Por lo tanto, Kassapa, ¡tú comes āmagandha! Comiendo cualquier carne y disfrutando de este arroz de calidad, ¡comes āmagandha! De esta manera, se dirige al Bienaventurado por su nombre de clan. ๒๔๔. เอวํ อาหารโต ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ มุสาวาทํ อาโรเปตฺวา นินฺทนฺโต อาห ‘‘น อามคนฺโธ…เป… สุสงฺขเตหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.302] – ปุพฺเพ มยา ปุจฺฉิโต สมาโน ‘‘น อามคนฺโธ มม กปฺปตี’’ติ อิจฺเจว ตฺวํ ภาสสิ, เอวํ เอกํเสเนว ตฺวํ ภาสสิ พฺรหฺมพนฺธุ พฺราหฺมณคุณวิรหิตชาติมตฺตพฺราหฺมณาติ ปริภาสนฺโต ภณติ. สาลีนมนฺนนฺติ สาลิตณฺฑุโลทนํ. ปริภุญฺชมาโนติ ภุญฺชมาโน. สกุนฺตมํเสหิ สุสงฺขเตหีติ ตทา ภควโต อภิหฏํ สกุณมํสํ นิทฺทิสนฺโต ภณติ. 244. Tras reprochar al Bienaventurado por la comida, ahora lo critica acusándolo de mentira con el verso que comienza: «No es el āmagandha... bien preparada con carne de aves». Su significado es: «Anteriormente, cuando te pregunté, afirmaste definitivamente: "El āmagandha no es apropiado para mí". Solo eso dijiste, pariente de Brahma». Lo llama «pariente de Brahma» de forma despectiva, queriendo decir: «Eres brahmán solo por nacimiento, pero careces de las virtudes de un brahmán». «Arroz de calidad» significa arroz cocido de gran pureza. «Consumiendo» significa comiendo. «Bien preparada con carne de aves» se refiere específicamente a la carne de ave que había sido traída y ofrecida al Bienaventurado en ese momento. เอวํ ภณนฺโต เอว จ ภควโต เหฏฺฐา ปาทตลา ปภุติ ยาว อุปริ เกสคฺคา สรีรมุลฺโลเกนฺโต ทฺวตฺตึสวรลกฺขณาสีติอนุพฺยญฺชนสมฺปทํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปญฺจ ทิสฺวา ‘‘เอวรูโป มหาปุริสลกฺขณาทิปฏิมณฺฑิตกาโย น มุสา ภณิตุํ อรหติ. อยํ หิสฺส ภวนฺตเรปิ สจฺจวาจานิสฺสนฺเทเนว อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา, เอเกกานิ จ โลมกูเปสุ โลมานิ. สฺวายํ กถมิทานิ มุสา ภณิสฺสติ. อทฺธา อญฺโญ อิมสฺส อามคนฺโธ ภวิสฺสติ, ยํ สนฺธาย เอตทโวจ – ‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’ติ, ยํนูนาหํ เอตํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา สญฺชาตพหุมาโน โคตฺเตเนว อาลปนฺโต อิมํ คาถาเสสํ อาห – Mientras profería estas palabras de reproche, el asceta comenzó a observar el cuerpo del Bienaventurado desde las plantas de los pies hasta la punta de los cabellos. Al ver que poseía las treinta y dos marcas del gran hombre y las ochenta características menores, y que estaba envuelto por un aura de una braza de ancho, pensó: «Un cuerpo así, adornado con las marcas de un gran hombre, no es digno de proferir una mentira. Pues este vello (uṇṇā) entre sus cejas, blanco y suave como el algodón, y los vellos que crecen individualmente en cada poro, son el resultado de haber practicado el habla veraz en vidas pasadas. ¿Cómo podría él mentir en esta vida? Seguramente este Kassapa tiene otro concepto de lo que es āmagandha, y es con referencia a eso que dijo: "Yo no como āmagandha, brahmán". Sería bueno que yo le preguntara sobre ello». Con un profundo respeto recién surgido y dirigiéndose a él por su nombre de clan, pronunció el resto del verso: ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํปกาโร ตว อามคนฺโธ’’ติ. «Te pregunto sobre este asunto, Kassapa: ¿qué clase de cosa es para ti el āmagandha?». ๒๔๕. อถสฺส ภควา อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปาณาติปาโต’’ติ เอวมาทิมาห. ตตฺถ ปาณาติปาโตติ ปาณวโธ. วธเฉทพนฺธนนฺติ เอตฺถ สตฺตานํ ทณฺฑาทีหิ อาโกฏนํ วโธ, หตฺถปาทาทีนํ เฉทนํ เฉโท, รชฺชุอาทีหิ พนฺโธ พนฺธนํ. เถยฺยํ มุสาวาโทติ เถยฺยญฺจ มุสาวาโท จ. นิกตีติ ‘‘ทสฺสามิ, กริสฺสามี’’ติอาทินา นเยน อาสํ อุปฺปาเทตฺวา นิราสากรณํ. วญฺจนานีติ อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ คาหาปนาทีนิ. อชฺเฌนกุตฺตนฺติ นิรตฺถกมเนกคนฺถปริยาปุณนํ. ปรทารเสวนาติ ปรปริคฺคหิตาสุ จาริตฺตาปชฺชนํ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส ปาณาติปาตาทิอกุสลธมฺมสมุทาจาโร อามคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ [Pg.303] กุณปคนฺโธ. กึ การณา? อมนุญฺญตฺตา กิเลสอสุจิมิสฺสกตฺตา สพฺภิ ชิคุจฺฉิตตฺตา ปรมทุคฺคนฺธภาวาวหตฺตา จ. เย หิ อุสฺสนฺนกิเลสา สตฺตา, เต เตหิ อติทุคฺคนฺธา โหนฺติ, นิกฺกิเลสานํ มตสรีรมฺปิ ทุคฺคนฺธํ น โหติ, ตสฺมา เอสามคนฺโธ. มํสโภชนํ ปน อทิฏฺฐมสุตมปริสงฺกิตญฺจ อนวชฺชํ, ตสฺมา น หิ มํสโภชนํ อามคนฺโธติ. 245. Entonces, para aclarar qué es la verdadera carroña para aquel sabio Tissa, el Bienaventurado pronunció los versos que comienzan con: 'Destruir la vida', y así sucesivamente. Aquí, 'destruir la vida' (pāṇātipāto) es la matanza de seres vivos. En la expresión 'golpear, mutilar y atar' (vadhachedabandhananti): aquí, 'golpear' es herir a los seres con varas y demás; 'mutilar' es cortar las manos, los pies, etc.; 'atar' es ligar con cuerdas y demás. 'Robo y mentira' (theyyaṃ musāvādoti) son el hurto y la palabra falsa. 'Fraude' (nikatīti) consiste en despertar una expectativa mediante el método de decir: 'daré' o 'haré', y luego no cumplirla, dejando a la persona sin lo esperado. 'Engaños' (vañcanānīti) es tratar lo que no es oro como si fuera oro, como sucede con las monedas (kahāpaṇas) y otros objetos. 'Estudiar temas inútiles' (ajjhenakuttanti) es el aprendizaje de numerosos textos que carecen de beneficio. 'Frecuentar a las esposas ajenas' (paradārasevanāti) es cometer conducta sexual ilícita con aquellas mujeres protegidas por otros. 'Esta es la carroña, pero no el comer carne' (esāmagandho na hi maṃsabhojananti): esta práctica de estados perjudiciales como la destrucción de la vida es la carroña, el olor ponzoñoso, el olor a cadáver. ¿Por qué razón? Porque es algo desagradable, porque está mezclado con la impureza de las deflecciones (kilesas), porque es aborrecido por los sabios y porque conduce a un estado de fetidez extrema. Pues los seres que están llenos de deflecciones se vuelven extremadamente malolientes debido a ellas; en cambio, incluso el cuerpo muerto de quienes carecen de deflecciones no es maloliente. Por lo tanto, esta es la verdadera carroña. Pero comer carne que no ha sido vista, ni oída, ni sospechada (que fue matada para uno) es algo libre de culpa; por eso, el comer carne no es en sí mismo carroña. ๒๔๖. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย เอเกน นเยน อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ อามคนฺเธหิ สมนฺนาคตา, น เอโก เอว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เนสํ เต เต อามคนฺเธ ปกาเสตุํ ‘‘เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย ตาว เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ทฺเว คาถาโย อภาสิ. 246. Habiendo aclarado así la carroña mediante una enseñanza basada en las cualidades (dhammādhiṭṭhānā) de una manera, ahora, puesto que diversos seres están dotados de diversos tipos de carroña —ya que no es el caso que un solo individuo posea todas las formas de carroña, ni que todos los individuos posean solo una—, para dar a conocer a esos seres sus respectivas carroñas, el Bienaventurado pronunció dos versos aclarando las carroñas mediante una enseñanza basada en las personas (puggalādhiṭṭhānā), comenzando con: 'Aquellas personas aquí que no tienen control en los placeres sensoriales'. ตตฺถ เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนาติ เย เกจิ อิธ โลเก กามปฏิเสวนสงฺขาเตสุ กาเมสุ มาติมาตุจฺฉาทีสุปิ มริยาทาวิรเหน ภินฺนสํวรตาย อสํยตา ปุถุชฺชนา. รเสสุ คิทฺธาติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา รเส ปริภุญฺชนฺติ. อสุจิภาวมสฺสิตาติ ตาย รสคิทฺธิยา รสปฏิลาภตฺถาย นานปฺปการมิจฺฉาชีวสงฺขาตอสุจิภาวมิสฺสิตา. นตฺถิกทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิสมนฺนาคตา. วิสมาติ วิสเมน กายกมฺมาทินา สมนฺนาคตา. ทุรนฺนยาติ ทุวิญฺญาปยา สนฺทิฏฺฐิปรามาสีอาธานคฺคาหีทุปฺปฏินิสฺสคฺคิตาสมนฺนาคตา. เอสามคนฺโธติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘กาเมสุ อสํยตตา รสคิทฺธตา อาชีววิปตฺตินตฺถิกทิฏฺฐิกายทุจฺจริตาทิวิสมตา ทุรนฺนยภาวตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน ยถาวุตฺเตเนวตฺเถน น อามคนฺโธติ. Allí, 'aquellas personas aquí que no tienen control en los placeres sensoriales' se refiere a cualesquiera mundanos en este mundo que carecen de control por la falta de moderación en los placeres sensoriales, entendidos como la búsqueda de gratificación sensual, rompiendo el autocontrol incluso respecto a su madre, tías maternas y demás. 'Ávidos de sabores' (rasesu giddhāti): ávidos de los sabores percibidos por la lengua; están apegados, obsesionados, cautivados y absortos en ellos, sin ver el peligro y careciendo de la sabiduría de la liberación mientras consumen los sabores. 'Inmersos en la impureza' (asucibhāvamassitāti): debido a esa avidez por los sabores, están involucrados en la impureza que consiste en diversos tipos de medios de vida incorrectos con el fin de obtener dichos sabores. 'Los que sostienen la visión nihilista' (natthikadiṭṭhīti): aquellos dotados de la visión errónea de los diez tipos, como: 'lo que se da no tiene fruto', etc. 'Tortuosos' (visamāti): dotados de acciones corporales y demás que son desiguales o tortuosas. 'Difíciles de tratar' (durannayāti): difíciles de hacer comprender; poseen apegos a sus propias opiniones basadas en lo que ven, se aferran a ellas y son difíciles de persuadir para que las abandonen. 'Esta es la carroña' (esāmagandhoti): en este verso, basándose en las personas, se indica lo siguiente: 'la falta de control en los placeres sensoriales, la avidez por los sabores, el fracaso en el medio de vida, la visión nihilista, la conducta corporal tortuosa y la terquedad'. Según el significado explicado anteriormente, deben entenderse estos otros seis tipos de carroña. 'Pero no el comer carne': comer carne, según el sentido ya declarado, no es carroña. ๒๔๗. ทุติยคาถายปิ เย ลูขสาติ เย ลูขา นิรสา, อตฺตกิลมถานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ทารุณาติ กกฺขฬา โทวจสฺสตายุตฺตา. ปิฏฺฐิมํสิกาติ [Pg.304] ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิโน. เอเต หิ อภิมุขํ โอโลเกตุมสกฺโกนฺตา ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสขาทกา วิย โหนฺติ, เตน ‘‘ปิฏฺฐิมํสิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. มิตฺตทฺทุโนติ มิตฺตทูหกา, ทารธนชีวิเตสุ วิสฺสาสมาปนฺนานํ มิตฺตานํ ตตฺถ มิจฺฉาปฏิปชฺชนกาติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺกรุณาติ กรุณาวิรหิตา สตฺตานํ อนตฺถกามา. อติมานิโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปเร อติมญฺญติ, โย เอวรูโป มาโน เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) เอวํ วุตฺเตน อติมาเนน สมนฺนาคตา. อทานสีลาติ อทานปกติกา, อทานาธิมุตฺตา อสํวิภาครตาติ อตฺโถ. น จ เทนฺติ กสฺสจีติ ตาย จ ปน อทานสีลตาย ยาจิตาปิ สนฺตา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทนฺติ, อทินฺนปุพฺพกกุเล มนุสฺสสทิสา นิชฺฌามตณฺหิกเปตปรายณา โหนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อาทานสีลา’’ติปิ ปฐนฺติ, เกวลํ คหณสีลา, กสฺสจิ ปน กิญฺจิ น เทนฺตีติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ลูขตา, ทารุณตา, ปิฏฺฐิมํสิกตา, มิตฺตทูภิตา, นิกฺกรุณตา, อติมานิตา, อทานสีลตา, อทาน’’นฺติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อฏฺฐวิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. 247. También en el segundo verso, 'aquellos que son rudos' (ye lūkhasāti) significa aquellos que son austeros y sin deleite, dedicados a la auto-mortificación. 'Violentos' (dāruṇāti) significa que son ásperos y difíciles de aconsejar. 'Difamadores' (piṭṭhimaṃsikāti) son aquellos que hablan dulcemente al frente pero dicen palabras de descrédito cuando la persona no está presente. Pues estos, al no ser capaces de mirar a la cara, son como si comieran la carne de la espalda de quienes están ausentes; por eso se les llama 'piṭṭhimaṃsikā'. 'Traidores de amigos' (mittaddunoti) son los que dañan a sus amigos; se refiere a quienes actúan incorrectamente con aquellos amigos que han confiado en ellos respecto a sus esposas, riqueza y vidas. 'Crueles' (nikkaruṇāti) significa carentes de compasión, que desean el daño de los seres. 'Soberbios' (atimāninoti): aquel que desprecia a otros por motivos de nacimiento, casta, linaje o cualquier otra razón; se refiere a quienes poseen tal arrogancia, que es una forma de exaltación mental. 'Avaros' (adānasīlā) significa que tienen una naturaleza de no dar, no están inclinados a la generosidad y no se deleitan en compartir. 'Y no dan a nadie': debido a esa naturaleza de no dar, incluso cuando se les pide, no dan nada a nadie; son personas que, como en familias donde nunca se ha practicado la generosidad, están destinadas al reino de los espíritus hambrientos consumidos por la sed. Algunos, sin embargo, leen 'ādānasīlā' (con el hábito de tomar), refiriéndose a quienes solo tienen el hábito de recibir pero no dan nada a nadie. 'Esta es la carroña, pero no el comer carne': en este verso, basándose en las personas, se indica lo siguiente: 'rudeza, violencia, difamación, traición a los amigos, crueldad, soberbia, avaricia y falta de generosidad'. Según el significado explicado anteriormente, deben entenderse estos otros ocho tipos de carroña; pero no el comer carne. ๒๔๘. เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ทฺเว คาถาโย วตฺวา ปุน ตสฺส ตาปสสฺส อาสยานุปริวตฺตนํ วิทิตฺวา ธมฺมาธิฏฺฐานาเยว เทสนาย เอกํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โกโธ อุรคสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. มโทติ ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, อาโรคฺยมโท’’ติอาทินา (วิภ. ๘๓๒) นเยน วิภงฺเค วุตฺตปฺปเภโท จิตฺตสฺส มชฺชนภาโว. ถมฺโภติ ถทฺธภาโว. ปจฺจุปฏฺฐาปนาติ ปจฺจนีกฏฺฐาปนา, ธมฺเมน นเยน วุตฺตสฺส ปฏิวิรุชฺฌิตฺวา ฐานํ. มายาติ ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๙๔) นเยน วิภงฺเค วิภตฺตา กตปาปปฏิจฺฉาทนตา. อุสูยาติ ปรลาภสกฺการาทีสุ อิสฺสา. ภสฺสสมุสฺสโยติ สมุสฺสิตํ ภสฺสํ, อตฺตุกฺกํสนตาติ วุตฺตํ โหติ. มานาติมาโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปุพฺพกาลํ ปเรหิ [Pg.305] สทิสํ อตฺตานํ ทหติ, อปรกาลํ อตฺตานํ เสยฺยํ ทหติ, ปเร หีเน ทหติ, โย เอวรูโป มาโน…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) วิภงฺเค วิภตฺโต. อสพฺภิ สนฺถโวติ อสปฺปุริเสหิ สนฺถโว. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส โกธาทิ นววิโธ อกุสลราสิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อามคนฺโธติ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. 248. Habiendo pronunciado as dos versos mediante una ense!anza basada en las personas (puggalādhiᅩጧāna), y conociendo de nuevo el cambio en la inclinación del asceta Tissa, el Bienaventurado pronunció un verso mediante una ense!anza basada en las cualidades (dhammādhiᅩጧāna). En este contexto, la ira (kodho) debe entenderse de la manera explicada en el Uraga Sutta. "Vanidad" (mado) es el estado de embriaguez de la mente analizado en el Vibhaṅga de la siguiente manera: "vanidad por el nacimiento, vanidad por el clan, vanidad por la salud", etc. (Vibh 395). "Obstinación" (thambho) significa rigidez. "Oposición" (paccupaṭṭāpanā) es la recalcitrancia o el tomar una posición contraria a lo que se explica metódicamente segón el Dhamma. "Hipocresía" (māyā) es la ocultación del mal cometido, analizada en el Vibhaṅga así: "aquí alguien, habiendo cometido una mala conducta con el cuerpo", etc. (Vibh 413). "Envidia" (ūsuṇā) es el celo respecto a las ganancias y honores de otros. "Jactancia" (bhassasamussayo) significa un discurso inflado o la autoexaltación. "Soberbia y orgullo" (mānātimāno) se analiza en el Vibhaṅga así: "aquí alguien que previamente se consideraba igual a otros, después, por alguna razón como el linaje, se considera superior y a los otros inferiores; tal orgullo... es el deseo de preeminencia de la mente" (Vibh 409). "Intimidad con los malvados" es la asociación con personas que no son nobles. "Esto es carroña, pero no el comer carne": este grupo de nueve tipos de estados perjudiciales —la ira y los demás— debe entenderse como carroña (āmagandha) en el mismo sentido explicado anteriormente, pero no el comer carne. ๒๔๙. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย นววิธํ อามคนฺธํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ติสฺโส คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ เย ปาปสีลาติ เย ปาปสมาจารตาย ‘‘ปาปสีลา’’ติ โลเก ปากฏา. อิณฆาตสูจกาติ วสลสุตฺเต วุตฺตนเยน อิณํ คเหตฺวา ตสฺส อปฺปทาเนน อิณฆาตา, เปสุญฺเญน สูจกา จ. โวหารกูฏา อิธ ปาฏิรูปิกาติ ธมฺมฏฺฏฏฺฐาเน ฐิตา ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา กูเฏน โวหาเรน สมนฺนาคตตฺตา โวหารกูฏา, ธมฺมฏฺฐปฏิรูปกตฺตา ปาฏิรูปิกา. อถ วา อิธาติ สาสเน. ปาฏิรูปิกาติ ทุสฺสีลา. เต หิ ยสฺมา เนสํ อิริยาปถสมฺปทาทีหิ สีลวนฺตปฏิรูปํ อตฺถิ, ตสฺมา ปฏิรูปา, ปฏิรูปา เอว ปาฏิรูปิกา. นราธมา เยธ กโรนฺติ กิพฺพิสนฺติ เย อิธ โลเก นราธมา มาตาปิตูสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธาทีสุ จ มิจฺฉาปฏิปตฺติสญฺญิตํ กิพฺพิสํ กโรนฺติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาปสีลตา, อิณฆาตตา, สูจกตา, โวหารกูฏตา, ปาฏิรูปิกตา, กิพฺพิสการิตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. 249. Habiendo mostrado así la carroña como nueve tipos mediante una ense!anza basada en las cualidades, de nuevo, explicando la carroña mediante una ense!anza basada en las personas segón el método antes mencionado, pronunció tres versos. Aquí, "los de mala conducta" (pāpasģlā) son aquellos conocidos en el mundo como tales debido a su mal comportamiento. "Evasores de deudas y calumniadores" (iṇaghātasūcakā): los evasores de deudas son quienes toman un préstamo y no lo devuelven, segón lo explicado en el Vasala Sutta; los calumniadores son quienes hablan con chismes divisivos. "Fraudulentos en los tratos, simuladores aquí" (vohārakūṭā idha pāṭģrūpikā): los fraudulentos en los tratos son quienes, al estar en un tribunal, aceptan sobornos y hacen perder a los legítimos dueños mediante juicios corruptos; son simuladores porque aparentan estar establecidos en la virtud (dhammaṭṭha) sin estarlo. O bien, "aquí" significa en la Dispensación (sāsana). "Simuladores" son los monjes inmorales; puesto que imitan el comportamiento de los virtuosos en su porte y demás, son simuladores. "Hombres viles que aquí cometen iniquidades": aquellos hombres viles en el mundo que cometen actos perversos hacia sus padres, los Buddhas, los Paccekabuddhas y otros. "Esto es carroña, pero no el comer carne": este conjunto de seis tipos de carroña descritos en este verso basado en las personas —mala conducta, evasión de deudas, calumnia, fraude en los tratos, simulación y comisión de iniquidades— debe entenderse como carroña en el sentido explicado anteriormente, pero no el comer carne. ๒๕๐. เย อิธ ปาเณสุ อสญฺญตา ชนาติ เย ชนา อิธโลเก ปาเณสุ ยถากามจาริตาย สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ มาเรตฺวา อนุทฺทยามตฺตสฺสาปิ อกรเณน อสํยตา. ปเรสมาทาย วิเหสมุยฺยุตาติ ปเรสํ สนฺตกํ อาทาย ธนํ วา ชีวิตํ วา ตโต ‘‘มา เอวํ กโรถา’’ติ ยาจนฺตานํ วา นิวาเรนฺตานํ วา ปาณิเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ วิเหสํ อุยฺยุตา. ปเร วา สตฺเต สมาทาย ‘‘อชฺช ทส, อชฺช วีส’’นฺติ เอวํ สมาทิยิตฺวา เตสํ วธพนฺธนาทีหิ วิเหสมุยฺยุตา. ทุสฺสีลลุทฺทาติ นิสฺสีลา จ ทุราจารตฺตา[Pg.306], ลุทฺทา จ กุรูรกมฺมนฺตา โลหิตปาณิตาย, มจฺฉฆาตกมิคพนฺธกสากุณิกาทโย อิธาธิปฺเปตา. ผรุสาติ ผรุสวาจา. อนาทราติ ‘‘อิทานิ น กริสฺสาม, วิรมิสฺสาม เอวรูปา’’ติ เอวํ อาทรวิรหิตา. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน ปุพฺเพ วุตฺโต จ อวุตฺโต จ ‘‘ปาเณสุ อสํยตตา ปเรสํ วิเหสตา ทุสฺสีลตา ลุทฺทตา ผรุสตา อนาทโร’’ติ ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตมฺปิ หิ โสตูนํ โสตุกามตาย อวธารณตาย ทฬฺหีกรณตายาติ เอวมาทีหิ การเณหิ ปุน วุจฺจติ. เตเนว จ ปรโต วกฺขติ ‘‘อิจฺเจตมตฺถํ ภควา ปุนปฺปุนํ, อกฺขาสิ นํ เวทยิ มนฺตปารคู’’ติ. 250. "Aquellas personas aquí desenfrenadas hacia los seres vivos": aquellas personas en el mundo que, actuando segón su capricho, matan incluso a cientos o miles de seres, y que están desenfrenadas porque no actúan ni con la más mínima compasión. "Aquellos que roban a otros e intentan infligir daño": aquellos que toman lo que pertenece a otros, ya sea su riqueza o su vida, y luego, cuando los otros les suplican o intentan impedirlo, se empeñan en dañarlos con los puños, terrones o palos. O bien, habiendo capturado a otros seres con el fin de matarlos o encadenarlos (diciendo "diez hoy, veinte hoy"), se empeñan en dañarlos. "Inmorales y crueles": inmorales por su mala conducta y crueles por sus actos feroces y manos ensangrentadas; aquí se refiere a pescadores, cazadores, pajareros, etc. "Rudos" (pharusā) significa rudos en el habla. "Irrespetuosos": aquellos carentes de respeto, que no piensan: "ahora no haré tal cosa, me abstendré de tal cosa". "Esto es carroña, pero no el comer carne": este conjunto de seis tipos de carroña descritos en este verso basado en las personas —falta de control hacia los seres vivos (por matanza, daño o cautiverio), daño a otros, inmoralidad, crueldad, rudeza e irrespeto— debe entenderse como carroña, pero no el comer carne. Pues lo que ya se dijo se repite por el deseo de los oyentes de escuchar, por énfasis y para reforzar la ense!anza. Por eso se dirá más adelante: "Así el Bienaventurado explicó este asunto repetidamente; aquel que ha llegado al fin de los himnos sagrados lo comprendió". ๒๕๑. เอเตสุ คิทฺธา วิรุทฺธาติปาติโนติ เอเตสุ ปาเณสุ เคเธน คิทฺธา, โทเสน วิรุทฺธา, โมเหน อาทีนวํ อปสฺสนฺตา ปุนปฺปุนํ อชฺฌาจารปฺปตฺติยา อติปาติโน, เอเตสุ วา ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ ปาปกมฺเมสุ ยถาสมฺภวํ เย เคธวิโรธาติปาตสงฺขาตา ราคโทสโมหา, เตหิ คิทฺธา วิรุทฺธา อติปาติโน จ. นิจฺจุยฺยุตาติ อกุสลกรเณ นิจฺจํ อุยฺยุตา, กทาจิ ปฏิสงฺขาย อปฺปฏิวิรตา. เปจฺจาติ อสฺมา โลกา ปรํ คนฺตฺวา. ตมํ วชนฺติ เย, ปตนฺติ สตฺตา นิรยํ อวํสิราติ เย โลกนฺตริกนฺธการสงฺขาตํ นีจกุลตาทิเภทํ วา ตมํ วชนฺติ, เย จ ปตนฺติ สตฺตา อวีจิอาทิเภทํ นิรยํ อวํสิรา อโธคตสีสา. เอสามคนฺโธติ เตสํ สตฺตานํ ตมวชนนิรยปตนเหตุ เอส เคธวิโรธาติปาตเภโท สพฺพามคนฺธมูลภูโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน ติวิโธ อามคนฺโธ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน น อามคนฺโธติ. 251. «Aquellos que están apegados a estos [seres], hostiles y transgresores»: esto significa que respecto a estos seres están apegados por codicia, hostiles por odio, y al no ver el peligro debido a su engaño, son transgresores por incurrir repetidamente en una conducta incorrecta. O bien, son apegados, hostiles y transgresores a través del deseo, el odio y el engaño, designados respectivamente como codicia, hostilidad y transgresión al cometer acciones malvadas descritas como «destrucción de la vida, golpes, mutilación, ataduras», etc., según corresponda. «Siempre aplicados»: siempre dedicados a realizar lo que no es saludable, sin abstenerse nunca mediante la reflexión. «Después de la muerte»: habiendo partido de este mundo al más allá. «Van a la oscuridad y los seres caen de cabeza al infierno»: aquellos que van a la oscuridad, término para la oscuridad interestelar o el nacimiento en familias bajas y demás; y aquellos seres que caen de cabeza en el infierno, como el Avīci y otros. «Esto es carroña»: para esos seres, esta causa de ir a la oscuridad y caer en el infierno —esta división de codicia, hostilidad y transgresión— es la raíz de toda carroña y es de tres tipos según el sentido mencionado. «Pero no el comer carne»: comer carne, por su parte, no es lo que se llama carroña. ๒๕๒. เอวํ ภควา ปรมตฺถโต อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุคฺคติมคฺคภาวญฺจสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยสฺมึ มจฺฉมํสโภชเน ตาปโส อามคนฺธสญฺญี ทุคฺคติมคฺคสญฺญี จ หุตฺวา ตสฺส อโภชเนน สุทฺธิกาโม หุตฺวา ตํ น ภุญฺชติ, ตสฺส จ อญฺญสฺส จ ตถาวิธสฺส โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทํ คาถมาห. ตตฺถ สพฺพปทานิ [Pg.307] อนฺติมปาเทน โยเชตพฺพานิ – น มจฺฉมํสํ โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขํ, น อาหุติยญฺญมุตูปเสวนา โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ เอวํ. เอตฺถ จ น มจฺฉมํสนฺติ อขาทิยมานํ มจฺฉมํสํ น โสเธติ, ตถา อนาสกตฺตนฺติ เอวํ โปราณา วณฺเณนฺติ. เอวํ ปน สุนฺทรตรํ สิยา ‘‘น มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น มจฺฉมํสานานาสกตฺตํ, มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น โสเธติ, มจฺจ’’นฺติ อถาปิ สิยา, เอวํ สนฺเต อนาสกตฺตํ โอหียตีติ? ตญฺจ น, อมรตเปน สงฺคหิตตฺตา. ‘‘เย วาปิ โลเก อมรา พหู ตปา’’ติ เอตฺถ หิ สพฺโพปิ วุตฺตาวเสโส อตฺตกิลมโถ สงฺคหํ คจฺฉตีติ. นคฺคิยนฺติ อเจลกตฺตํ. มุณฺฑิยนฺติ มุณฺฑภาโว. ชฏาชลฺลนฺติ ชฏา จ รโชชลฺลญฺจ. ขราชินานีติ ขรานิ อชินจมฺมานิ. อคฺคิหุตฺตสฺสุปเสวนาติ อคฺคิปาริจาริยา. อมราติ อมรภาวปตฺถนตาย ปวตฺตกายกิเลสา. พหูติ อุกฺกุฏิกปฺปธานาทิเภทโต อเนเก. ตปาติ สรีรสนฺตาปา. มนฺตาติ เวทา. อาหุตีติ อคฺคิโหมกมฺมํ. ยญฺญมุตูปเสวนาติ อสฺสเมธาทิยญฺญา จ อุตูปเสวนา จ. อุตูปเสวนา นาม คิมฺเห อาตปฏฺฐานเสวนา, วสฺเส รุกฺขมูลเสวนา, เหมนฺเต ชลปฺปเวสเสวนา. น โสเธนฺติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ กิเลสสุทฺธิยา วา ภวสุทฺธิยา วา อวิติณฺณวิจิกิจฺฉํ มจฺจํ น โสเธนฺติ. กงฺขามเล หิ สติ น วิสุทฺโธ โหติ, ตฺวญฺจ สกงฺโขเยวาติ. เอตฺถ จ ‘‘อวิติณฺณกงฺข’’นฺติ เอตํ ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติอาทีนิ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มจฺฉมํสานํ อโภชนาทินา สิยา วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ ตาปสสฺส กงฺขาย อุปฺปนฺนาย ภควตา วุตฺตํ สิยาติ โน อธิปฺปาโย. ยา จสฺส ‘‘โส มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ สุตฺวาว พุทฺเธ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 252. Así, el Bienaventurado, habiendo explicado la carroña en el sentido último y habiéndole mostrado la naturaleza del camino a un mal destino, ahora, puesto que el asceta percibía el comer pescado y carne como carroña y como el camino a un mal destino, y no los comía deseando la pureza mediante esa abstención, el Bienaventurado pronuncia este verso de seis líneas: «Ni el pescado ni la carne...», mostrando la incapacidad de purificar de tal práctica o de cualquier otra similar. Aquí, todos los términos deben relacionarse con el último verso así: «Ni el pescado ni la carne purifican a un mortal que no ha superado la duda... ni los sacrificios ni las prácticas estacionales purifican a un mortal que no ha superado la duda». Y aquí, «ni el pescado ni la carne» significa que el no comer pescado y carne no purifica; así lo explican los antiguos respecto al ayuno. Pero sería mejor interpretarlo así: «Ni el no comer pescado y carne purifica al mortal». En tal caso, ¿se omitiría el ayuno? No, porque está incluido por la práctica de la austeridad de inmortalidad. Pues todo el resto de la automortificación mencionada se incluye bajo «muchas austeridades para la inmortalidad». «Austeridades para la inmortalidad» son las aflicciones corporales emprendidas por el deseo de un estado inmortal. Son «muchas» por sus diversos tipos, como el estar siempre en cuclillas y demás. «Austeridades»: tormentos corporales; «himnos sagrados»: los Vedas; «oblaciones»: el acto de la ofrenda al fuego; «sacrificios y prácticas estacionales»: sacrificios como el del caballo y las prácticas según la estación. Las prácticas estacionales incluyen exponerse al sol en el calor del verano, vivir al pie de un árbol en la estación de lluvias y entrar en el agua en invierno. «No purifican a un mortal que no ha superado la duda»: no purifican al mortal que no ha cruzado la duda ni mediante la purificación de las impurezas ni mediante la purificación de la existencia. Pues habiendo la mancha de la duda, uno no es puro; y tú, [asceta], aún tienes dudas. Y aquí, debe entenderse que la frase «que no ha superado la duda» no se refiere a que el asceta dudara sobre si el no comer carne era el camino de purificación tras oír al Bienaventurado, sino que se dijo en referencia a su duda sobre el Buda al oír que Él comía pescado y carne. ๒๕๓. เอวํ มจฺฉมํสานาสกตฺตาทีนํ โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โสเธตุํ สมตฺเถ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘โสเตสุ คุตฺโต’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ โสเตสูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ. คุตฺโตติ อินฺทฺริยสํวรคุตฺติยา สมนฺนาคโต. เอตฺตาวตา อินฺทฺริยสํวรปริวารสีลํ ทสฺเสติ. วิทิตินฺทฺริโย จเรติ ญาตปริญฺญาย ฉฬินฺทฺริยานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา จเรยฺย, วิหเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา วิสุทฺธสีลสฺส นามรูปปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. ธมฺเม ฐิโตติ อริยมคฺเคน อภิสเมตพฺพจตุสจฺจธมฺเม ฐิโต. เอเตน โสตาปตฺติภูมึ ทสฺเสติ. อชฺชวมทฺทเว [Pg.308] รโตติ อุชุภาเว จ มุทุภาเว จ รโต. เอเตน สกทาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สกทาคามี หิ กายวงฺกาทิกรานํ จิตฺตถทฺธภาวกรานญฺจ ราคโทสานํ ตนุภาวา อชฺชวมทฺทเว รโต โหติ. สงฺคาติโคติ ราคโทสสงฺคาติโค. เอเตน อนาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส เหตุปฺปหาเนน ปหีนสพฺพทุกฺโข. เอเตน อรหตฺตภูมึ ทสฺเสติ. น ลิปฺปติ ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโรติ โส เอวํ อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปตฺโต ธิติสมฺปทาย ธีโร ทิฏฺฐสุเตสุ ธมฺเมสุ เกนจิ กิเลเสน น ลิปฺปติ. น เกวลญฺจ ทิฏฺฐสุเตสุ, มุตวิญฺญาเตสุ จ น ลิปฺปติ, อญฺญทตฺถุ ปรมวิสุทฺธิปฺปตฺโต โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. 253. Habiendo mostrado así la incapacidad de prácticas como el no comer pescado y carne para purificar, ahora, mostrando las cualidades capaces de purificar, pronunció este verso: «Aquel protegido en los sentidos...». Aquí, «en los sentidos» se refiere a las seis facultades sensoriales. «Protegido» significa dotado de la protección de la restricción de los sentidos. Con esto, muestra la moralidad acompañada de la restricción de las facultades. «Viva con los sentidos comprendidos» significa que habiendo comprendido las seis facultades mediante el pleno conocimiento de lo conocido y habiéndolas hecho claras, debería vivir o morar. Con esto, muestra la delimitación de nombre y forma para quien posee una moralidad pura. «Establecido en el Dhamma» significa establecido en las cuatro verdades que deben ser penetradas mediante el camino noble; con esto muestra el nivel de quien entra en la corriente (sotāpatti). «Deleitándose en la honestidad y la gentileza» muestra el nivel de quien regresa una sola vez (sakadāgāmī); pues el sakadāgāmī se deleita en la honestidad y la gentileza debido a la atenuación del deseo y el odio, que causan la tortuosidad corporal y la rigidez mental. «Que ha superado los vínculos» significa que ha superado los vínculos del deseo y el odio; con esto muestra el nivel de quien no regresa (anāgāmī). «Que ha abandonado todo sufrimiento» significa que ha abandonado todo sufrimiento del ciclo del devenir mediante el abandono de su causa; con esto muestra el nivel de la santidad (arahatta). «El sabio no se mancha por lo visto ni lo oído» significa que aquel que ha alcanzado gradualmente el estado de arahant es un sabio por su perfección en la firmeza y no se mancha con ninguna impureza en las cosas vistas u oídas. Y no solo en lo visto y oído, sino que tampoco se mancha en lo percibido por los sentidos ni en lo conocido; ciertamente ha alcanzado la purificación suprema. Así, concluyó la enseñanza culminando en el estado de arahant. ๒๕๔-๕. อิโต ปรํ ‘‘อิจฺเจตมตฺถ’’นฺติ ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ วุตฺตา. ตาสมตฺโถ – อิติ ภควา กสฺสโป เอตมตฺถํ ปุนปฺปุนํ อเนกาหิ คาถาหิ ธมฺมาธิฏฺฐานาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย ยาว ตาปโส อญฺญาสิ, ตาว โส อกฺขาสิ กเถสิ วิตฺถาเรสิ. นํ เวทยิ มนฺตปารคูติ โสปิ ตญฺจ อตฺถํ มนฺตปารคู, เวทปารคู, ติสฺโส พฺราหฺมโณ เวทยิ อญฺญาสิ. กึ การณา? ยสฺมา อตฺถโต จ ปทโต จ เทสนานยโต จ จิตฺราหิ คาถาหิ มุนี ปกาสยิ. กีทิโส? นิรามคนฺโธ อสิโต ทุรนฺนโย, อามคนฺธกิเลสาภาวา นิรามคนฺโธ, ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยาภาวา อสิโต, พาหิรทิฏฺฐิวเสน ‘‘อิทํ เสยฺโย อิทํ วร’’นฺติ เกนจิ เนตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุรนฺนโย. เอวํ ปกาสิตวโต จสฺส สุตฺวาน พุทฺธสฺส สุภาสิตํ ปทํ สุกถิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา นิรามคนฺธํ นิกฺกิเลสโยคํ, สพฺพทุกฺขปฺปนูทนํ สพฺพวฏฺฏทุกฺขปฺปนูทนํ, นีจมโน นีจจิตฺโต หุตฺวา วนฺทิ ตถาคตสฺส, ติสฺโส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส ปาเท ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิ. ตตฺเถว ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถาติ ตตฺเถว จ นํ อาสเน นิสินฺนํ กสฺสปํ ภควนฺตํ ติสฺโส ตาปโส ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ, อยาจีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภควา ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ อาห. โส ตงฺขณํเยว อฏฺฐปริกฺขารยุตฺโต หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถโร วิย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สาวกปารมิญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติสฺโส นาม อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุน ทุติโย ภารทฺวาโช นาม. เอวํ ตสฺส ภควโต ติสฺสภารทฺวาชํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ. 254-5. Después de esto, los compiladores de las escrituras pronunciaron las dos estrofas que comienzan con 'iccetamatthaṃ'. Su significado es el siguiente: el Bienaventurado Kassapa explicó este asunto repetidamente a través de muchas estrofas, mediante una enseñanza basada tanto en los principios (dhammādhiṭṭhāna) como en las personas (puggalādhiṭṭhāna), elaborándola hasta que el asceta lo comprendió. El experto en los himnos sagrados lo comprendió: esto significa que el brahmán Tissa, maestro de los Vedas, comprendió ese asunto de la impureza (āmagandha). ¿Por qué razón? Porque el Muni lo elucidó con estrofas variadas, tanto por su significado como por sus palabras y conforme al método de enseñanza. ¿Cómo era el Muni? Libre de impurezas (nirāmagandho), desapegado (asito) y difícil de conducir (durannayo). 'Libre de impurezas' por la ausencia de las impurezas de las deflaciones; 'desapegado' por la ausencia de dependencia del deseo y los puntos de vista; y 'difícil de conducir' porque nadie era capaz de llevarlo hacia un punto de vista externo diciendo: 'Esto es mejor, esto es excelente'. Así, habiendo escuchado la palabra bien dicha del Buddha al revelarla, la enseñanza del Dhamma bien expuesta, que está libre de impurezas, sin la unión con las deflaciones, y que disipa todo el sufrimiento, disipando todo el sufrimiento del ciclo de renacimientos, con una mente humilde, rindiendo homenaje al Tathāgata, el brahmán Tissa rindió homenaje a los pies del Tathāgata realizando la postración de los cinco puntos. 'Allí mismo declaró su partida de la vida hogareña': esto significa que mientras el Bienaventurado Kassapa estaba sentado allí mismo en su asiento, el asceta Tissa declaró su intención de ordenarse, es decir, la solicitó. El Bienaventurado le dijo: 'Ven, bhikkhu'. Al instante, provisto de los ocho requisitos monásticos, habiendo llegado a través del espacio como si fuera un anciano de sesenta años de ordenación, rindió homenaje al Bienaventurado y, tras unos pocos días, penetró el conocimiento de la perfección de un discípulo. Se convirtió en el discípulo principal llamado Tissa; el segundo fue Bhāradvāja. Así, ese Bienaventurado tuvo como par de discípulos principales a Tissa y Bhāradvāja. อมฺหากํ [Pg.309] ปน ภควา ยา จ ติสฺเสน พฺราหฺมเณน อาทิโต ติสฺโส คาถา วุตฺตา, ยา จ กสฺสเปน ภควตา มชฺเฌ นว, ยา จ ตทา สงฺคีติกาเรหิ อนฺเต ทฺเว, ตา สพฺพาปิ จุทฺทส คาถา อาเนตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา อิมํ อามคนฺธสุตฺตํ อาจริยปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ตาปสสตานํ อามคนฺธํ พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา โส พฺราหฺมโณ ตเถว นีจมโน หุตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ สทฺธึ ปริสาย. ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต ตเถว เอหิภิกฺขุภาวํ ปตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สพฺเพว อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ. En cuanto a nuestro Bienaventurado (Gotama), completó este Āmagandha Sutta trayendo y uniendo las catorce estrofas: las tres estrofas iniciales pronunciadas por el brahmán Tissa, las nueve intermedias dichas por el Bienaventurado Kassapa y las dos finales de los compiladores. Así expuso la enseñanza sobre la impureza (āmagandha) a los quinientos ascetas encabezados por su maestro. Al escuchar esto, aquel brahmán, de la misma manera, con mente humilde, rindió homenaje a los pies del Bienaventurado y solicitó la ordenación junto con su séquito. El Bienaventurado dijo: 'Vengan, bhikkhus'. Ellos alcanzaron la condición de bhikkhus por la invitación formal, llegaron a través del espacio, rindieron homenaje al Bienaventurado y, en pocos días, todos se establecieron en el fruto supremo, el estado de Arahant. Aquí termina la explicación del Āmagandha Sutta. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En la Paramatthajotikā, el comentario del Khuddaka Nikāya, สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. finaliza la explicación del Āmagandha Sutta en el comentario del Suttanipāta. ๓. หิริสุตฺตวณฺณนา 3. Explicación del Hiri Sutta. หิรึ ตรนฺตนฺติ หิริสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ สาวตฺถิยํ อญฺญตโร พฺราหฺมณมหาสาโล อฑฺโฒ อโหสิ อสีติโกฏิธนวิภโว. ตสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ ปิโย มนาโป. โส ตํ เทวกุมารํ วิย นานปฺปกาเรหิ สุขูปกรเณหิ สํวฑฺเฒนฺโต ตํ สาปเตยฺยํ ตสฺส อนิยฺยาเตตฺวาว กาลมกาสิ สทฺธึ พฺราหฺมณิยา. ตโต ตสฺส มาณวสฺส มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ภณฺฑาคาริโก สารคพฺภํ วิวริตฺวา สาปเตยฺยํ นิยฺยาเตนฺโต อาห – ‘‘อิทํ เต, สามิ, มาตาปิตูนํ สนฺตกํ, อิทํ อยฺยกปยฺยกานํ สนฺตกํ, อิทํ สตฺตกุลปริวฏฺเฏน อาคต’’นฺติ. มาณโว ธนํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ธนํเยว ทิสฺสติ, เยหิ ปน อิทํ สญฺจิตํ, เต น ทิสฺสนฺติ, สพฺเพว มจฺจุวสํ คตา. คจฺฉนฺตา จ น อิโต กิญฺจิ อาทาย อคมํสุ, เอวํ นาม โภเค ปหาย คนฺตพฺโพ ปรโลโก, น สกฺกา กิญฺจิ อาทาย คนฺตุํ อญฺญตฺร สุจริเตน. ยํนูนาหํ อิมํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา สุจริตธนํ คณฺเหยฺยํ, ยํ สกฺกา อาทาย คนฺตุ’’นฺติ. โส ทิวเส ทิวเส สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุน จินฺเตสิ – ‘‘ปหูตมิทํ ธนํ, กึ อิมินา เอวมปฺปเกน ปริจฺจาเคน, ยํนูนาหํ [Pg.310] มหาทานํ ทเทยฺย’’นฺติ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, มม ฆเร เอตฺตกํ ธนํ อตฺถิ, อิจฺฉามิ เตน มหาทานํ ทาตุํ. สาธุ, มหาราช, นคเร โฆสนํ การาเปถา’’ติ. ราชา ตถา การาเปสิ. โส อาคตาคตานํ ภาชนานิ ปูเรตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สพฺพธนมทาสิ, ทตฺวา จ จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ มหาปริจฺจาคํ กตฺวา อยุตฺตํ ฆเร วสิตุํ, ยํนูนาหํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ. ตโต ปริชนสฺส เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. เต ‘‘มา, ตฺวํ สามิ, ‘ธนํ ปริกฺขีณ’นฺติ จินฺตยิ, มยํ อปฺปเกเนว กาเลน นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ธนสญฺจยํ กริสฺสามา’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ ตํ ยาจึสุ. โส เตสํ ยาจนํ อนาทิยิตฺวาว ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. El Hiri Sutta comienza con las palabras 'Hiriṃ tarantanti'. ¿Cuál es su origen? Antes de que el Bienaventurado surgiera, vivía en Sāvatthī un prominente brahmán, muy rico, poseedor de una fortuna de ochenta koṭis. Tenía un único hijo, muy querido y apreciado. Lo crió con diversos lujos y comodidades, como si fuera un joven deidad, pero él y su esposa fallecieron antes de entregarle formalmente la herencia. Tras la muerte de los padres de aquel joven, el tesorero abrió la cámara del tesoro y, al entregarle los bienes, dijo: 'Señor, esto es lo que pertenecía a sus padres, esto a sus abuelos y bisabuelos; esto ha descendido a través de siete generaciones'. Al ver la riqueza, el joven reflexionó: 'Solo se ve esta riqueza, pero quienes la acumularon ya no se ven; todos han caído bajo el poder de la muerte. Y al marcharse, no se llevaron nada de esto. Verdaderamente, uno debe partir al otro mundo abandonando sus posesiones, y no es posible llevarse nada excepto la buena conducta (sucarita). Sería mejor si yo, renunciando a esta riqueza, tomara la riqueza de la buena conducta, la cual sí es posible llevarse al partir'. Él comenzó a distribuir cien mil monedas cada día, pero luego volvió a reflexionar: 'Esta riqueza es abundante. ¿De qué sirve una renuncia tan pequeña? Sería mejor si ofreciera una gran limosna (mahādāna)'. Informó al rey: 'Gran rey, en mi casa hay tal cantidad de riqueza que deseo ofrecer una gran limosna con ella. Por favor, gran rey, haga que se anuncie en la ciudad'. El rey así lo hizo. Él llenó los recipientes de todos los que acudieron y, en siete días, entregó toda su riqueza. Tras haberla dado, pensó: 'Habiendo hecho tal renuncia, no es apropiado vivir en el hogar; sería mejor si me ordenara'. Entonces informó de este asunto a sus servidores. Ellos le suplicaron de diversas maneras diciendo: 'Señor, no piense que su riqueza se ha agotado; en poco tiempo recolectaremos más bienes mediante diversos medios'. Pero él, sin hacer caso a sus peticiones, se ordenó como asceta. ตตฺถ อฏฺฐวิธา ตาปสา – สปุตฺตภริยา, อุญฺฉาจาริกา, สมฺปตฺตกาลิกา, อนคฺคิปกฺกิกา, อสฺมมุฏฺฐิกา, ทนฺตลุยฺยกา, ปวตฺตผลิกา, วณฺฏมุตฺติกา จาติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘๐). ตตฺถ สปุตฺตภริยาติ ปุตฺตทาเรน สทฺธึ ปพฺพชิตฺวา กสิวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺปยมานา เกณิยชฏิลาทโย. อุญฺฉาจาริกาติ นครทฺวาเร อสฺสมํ การาเปตฺวา ตตฺถ ขตฺติยพฺราหฺมณกุมาราทโย สิปฺปาทีนิ สิกฺขาเปตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ติลตณฺฑุลาทิกปฺปิยภณฺฑปฏิคฺคาหกา, เต สปุตฺตภริเยหิ เสฏฺฐตรา. สมฺปตฺตกาลิกาติ อาหารเวลาย สมฺปตฺตํ อาหารํ คเหตฺวา ยาเปนฺตา, เต อุญฺฉาจาริเกหิ เสฏฺฐตรา. อนคฺคิปกฺกิกาติ อคฺคินา อปกฺกปตฺตผลานิ ขาทิตฺวา ยาเปนฺตา, เต สมฺปตฺตกาลิเกหิ เสฏฺฐตรา. อสฺมมุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิปาสาณํ คเหตฺวา อญฺญํ วา กิญฺจิ วาสิสตฺถกาทึ คเหตฺวา วิจรนฺตา ยทา ฉาตา โหนฺติ, ตทา สมฺปตฺตรุกฺขโต ตจํ คเหตฺวา ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อนคฺคิปกฺกิเกหิ เสฏฺฐตรา. ทนฺตลุยฺยกาติ มุฏฺฐิปาสาณาทีนิปิ อคเหตฺวา จรนฺตา ขุทากาเล สมฺปตฺตรุกฺขโต ทนฺเตหิ อุปฺปาเฏตฺวา ตจํ ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อสฺมมุฏฺฐิเกหิ เสฏฺฐตรา. ปวตฺตผลิกาติ ชาตสฺสรํ วา วนสณฺฑํ วา นิสฺสาย วสนฺตา ยํ ตตฺถ สเร ภิสมุฬาลาทิ, ยํ วา วนสณฺเฑ ปุปฺผกาเล ปุปฺผํ, ผลกาเล ผลํ, ตเมว ขาทนฺติ. ปุปฺผผเล อสติ อนฺตมโส ตตฺถ รุกฺขปปฏิกมฺปิ ขาทิตฺวา วสนฺติ, น ตฺเวว อาหารตฺถาย อญฺญตฺร คจฺฉนฺติ. อุโปสถงฺคาธิฏฺฐานํ [Pg.311] พฺรหฺมวิหารภาวนํ จ กโรนฺติ, เต ทนฺตลุยฺยเกหิ เสฏฺฐตรา. วณฺฏมุตฺติกา นาม วณฺฏมุตฺตานิ ภูมิยํ ปติตานิ ปณฺณานิเยว ขาทนฺติ, เสสํ ปุริมสทิสเมว, เต สพฺพเสฏฺฐา. En ese contexto, hay ocho tipos de ascetas: aquellos con esposa e hijos, los que subsisten de la recolección, los que subsisten según el momento oportuno, los que comen alimentos crudos, los que usan piedras como puños, los que cortan con los dientes, los que comen frutos espontáneos y los que comen lo desprendido del tallo (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.280). De estos, 'aquellos con esposa e hijos' se refiere a quienes, habiendo renunciado junto con su esposa e hijos, se ganan la vida mediante la agricultura, el comercio y otros medios, como los ascetas de trenzas liderados por Keṇiya. Los 'que subsisten de la recolección' son aquellos que mandan a construir una ermita a la entrada de la ciudad y, residiendo allí, enseñan artes y ciencias a jóvenes nobles, brahmanes y otros; habiendo rechazado el oro y la plata, aceptan bienes permitidos como sésamo, arroz y otros suministros; ellos son superiores a los que tienen esposa e hijos. Los 'que subsisten según el momento oportuno' son aquellos que mantienen su vida aceptando el alimento que llega en el momento de la comida; ellos son superiores a los que recolectan granos. Los 'que comen alimentos crudos' son aquellos que se mantienen comiendo hojas y frutos no cocinados al fuego; ellos son superiores a los que subsisten según el momento oportuno. Los 'que usan piedras como puños' son aquellos que, llevando una piedra del tamaño de un puño o cualquier otro instrumento como una hacha o un cuchillo, deambulan y, cuando tienen hambre, toman la corteza de los árboles que encuentran, la comen y, tras asumir los factores del uposatha, desarrollan las cuatro moradas divinas; ellos son superiores a los que comen alimentos crudos. Los 'que cortan con los dientes' son aquellos que deambulan sin llevar siquiera piedras o instrumentos; en tiempos de hambre, arrancan con sus propios dientes la corteza de los árboles que encuentran y la comen, asumiendo los factores del uposatha y desarrollando las moradas divinas; ellos son superiores a los que usan piedras como puños. Los 'que comen frutos espontáneos' son aquellos que viven cerca de un lago natural o una espesura del bosque; comen solo lo que hay allí, como raíces y tallos de loto en el lago, o flores en la época de floración y frutos en la época de fructificación en el bosque. Si no hay flores ni frutos, viven comiendo incluso la corteza exterior de los árboles del lugar, pero no van a otra parte por alimento; realizan la asunción del uposatha y la meditación de las moradas divinas; ellos son superiores a los que cortan con los dientes. Los llamados 'que comen lo desprendido del tallo' comen solo las hojas que se han desprendido de sus tallos y han caído al suelo; el resto de su práctica es igual a la anterior; ellos son los mejores de todos. อยํ ปน พฺราหฺมณกุลปุตฺโต ‘‘ตาปสปพฺพชฺชาสุ อคฺคปพฺพชฺชํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วณฺฏมุตฺติกปพฺพชฺชเมว ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺเต ทฺเว ตโย ปพฺพเต อติกฺกมฺม อสฺสมํ การาเปตฺวา ปฏิวสติ. อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ตสฺส อสฺสมํ ปตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, มนุสฺสา อปฺปมตฺตา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘กสฺส โอวาทํ สุตฺวา’’ติ? ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. ตาปโส พุทฺธสทฺทสฺสวเนน วิมฺหิโต ‘‘พุทฺโธติ ตฺวํ, โภ ปุริส, วเทสี’’ติ อามคนฺเธ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ’’ติ อตฺตมโน ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโม หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘น ยุตฺตํ พุทฺธสฺส สนฺติกํ ตุจฺฉเมว คนฺตุํ, กึ นุ โข คเหตฺวา คจฺเฉยฺย’’นฺติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม อามิสครุกา น โหนฺติ, หนฺทาหํ ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉามี’’ติ จตฺตาโร ปญฺเห อภิสงฺขริ – Este joven de familia brahmán, pensando: 'Me ordenaré en la renuncia suprema entre todas las formas de renuncia ascética', se ordenó precisamente como un asceta que come lo desprendido del tallo. Tras cruzar dos o tres montañas en el Himalaya, hizo construir una ermita y allí se estableció. Entonces, el Bienaventurado, habiendo surgido en el mundo y habiendo puesto en marcha la noble Rueda del Dhamma, llegó gradualmente a Sāvatthī y residió allí, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika. En aquel tiempo, un hombre que vivía en Sāvatthī, mientras buscaba duramen de sándalo y otros materiales en las montañas, llegó a la ermita de aquel asceta y, tras saludarlo, se detuvo a un lado. Al verlo, el asceta le preguntó: '¿De dónde vienes?'. 'De Sāvatthī, venerable señor', respondió. '¿Qué noticias hay allí?'. 'Allí, venerable señor, los hombres viven con diligencia y realizan actos meritorios como la generosidad'. '¿Escuchando las instrucciones de quién?'. 'Del Buddha, el Bienaventurado'. El asceta, asombrado al oír la palabra 'Buddha', le preguntó tres veces: 'Hombre, ¿dices tú que es un Buddha?', del mismo modo que se explica en el Discurso sobre la Carroña. Sintiéndose gozoso al pensar: 'Incluso este sonido es difícil de oír en el mundo', deseó ir a la presencia del Bienaventurado y reflexionó: 'No es apropiado ir a la presencia de un Buddha con las manos vacías; ¿qué debería llevar conmigo?'. Luego volvió a pensar: 'Los Buddhas no dan importancia a las ofrendas materiales; por tanto, llevaré una ofrenda de Dhamma'. Así, formuló cuatro preguntas: ‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ, กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ; กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ, กึ รสานํ อคฺค’’นฺติ. «¿A qué clase de amigo no se debe frecuentar?, ¿a qué clase de amigo se debe frecuentar?; ¿qué clase de esfuerzo debe aplicarse?, ¿cuál es el sabor supremo entre los sabores?» โส เต ปญฺเห คเหตฺวา มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนํ ปวิฏฺโฐ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา อวนฺทิตฺวาว เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘กจฺจิ, อิสิ, ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทินา นเยน ปฏิสมฺโมทิตฺวา ‘‘ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห วาจาย เอว วิสฺสชฺเชสฺสตี’’ติ มนสา เอว ภควนฺตํ เต ปญฺเห ปุจฺฉิ. ภควา พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ อาทิปญฺหํ [Pg.312] ตาว วิสฺสชฺเชตุํ หิรึ ตรนฺตนฺติ อารภิตฺวา อฑฺฒเตยฺยา คาถาโย อาห. Él, tomando estas preguntas, partió en dirección a la Región Media y, llegando sucesivamente a Sāvatthī, entró en el Bosque de Jeta. En ese momento, el Bienaventurado estaba precisamente sentado en su asiento para impartir la enseñanza del Dhamma. Al ver al Bienaventurado, sin rendirle homenaje, se detuvo a un lado. El Bienaventurado lo saludó cordialmente diciendo: '¿Es tu vida soportable, rishi?', y así sucesivamente. Él también respondió cortésmente: 'Es soportable, maestro Gotama'. Entonces pensó: 'Si es un Buddha, responderá con su voz a las preguntas que yo le haga con la mente'. Así, preguntó mentalmente al Bienaventurado aquellas preguntas. Para responder a la primera pregunta planteada por el brahmán, el Bienaventurado comenzó diciendo 'Hiriṃ tarantanti' y pronunció dos estrofas y media. ๒๕๖. ตาสํ อตฺโถ – หิรึ ตรนฺตนฺติ หิรึ อติกฺกมนฺตํ อหิริกํ นิลฺลชฺชํ. วิชิคุจฺฉมานนฺติ อสุจิมิว ปสฺสมานํ. อหิริโก หิ หิรึ ชิคุจฺฉติ อสุจิมิว ปสฺสติ, เตน นํ น ภชติ น อลฺลียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิชิคุจฺฉมาน’’นฺติ. ตวาหมสฺมิ อิติ ภาสมานนฺติ ‘‘อหํ, สมฺม, ตว สหาโย หิตกาโม สุขกาโม, ชีวิตมฺปิ เม ตุยฺหํ อตฺถาย ปริจฺจตฺต’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ภาสมานํ. สยฺหานิ กมฺมานิ อนาทิยนฺตนฺติ เอวํ ภาสิตฺวาปิ จ สยฺหานิ กาตุํ สกฺกานิปิ ตสฺส กมฺมานิ อนาทิยนฺตํ กรณตฺถาย อสมาทิยนฺตํ. อถ วา จิตฺเตน ตตฺถ อาทรมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ, อปิจ โข ปน อุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนเมว ทสฺเสนฺตํ. เนโส มมนฺติ อิติ นํ วิชญฺญาติ ตํ เอวรูปํ ‘‘มิตฺตปฏิรูปโก เอโส, เนโส เม มิตฺโต’’ติ เอวํ ปณฺฑิโต ปุริโส วิชาเนยฺย. 256. Su significado es el siguiente: 'hiriṃ tarantaṃ' se refiere a aquel que transgrede la vergüenza moral, al desvergonzado y cínico. 'Vijigucchamānanti' significa verlo como si fuera inmundicia. Pues el desvergonzado desprecia la vergüenza moral y la ve como suciedad; por eso no se asocia con ella ni se adhiere a ella. Por eso se dice 'despreciándola'. 'Tavāhamasmi iti bhāsamānanti' se refiere a quien habla de esta manera: 'amigo, yo soy tu compañero, deseo tu beneficio y felicidad, incluso mi vida he entregado por tu bien', etc. 'Sayhāni kammāni anādiyantanti' significa que, a pesar de hablar así, no emprende las acciones que le son posibles realizar para su amigo. O bien, aquel que no muestra ni el más mínimo respeto real en su mente y, cuando surgen necesidades, solo muestra el camino a la ruina. Un hombre sabio debe reconocer a tal persona: 'este es un falso amigo, no es mi amigo'. ๒๕๗. อนนฺวยนฺติ ยํ อตฺถํ ทสฺสามิ, กริสฺสามีติ จ ภาสติ, เตน อนนุคตํ. ปิยํ วาจํ โย มิตฺเตสุ ปกุพฺพตีติ โย อตีตานาคเตหิ ปเทหิ ปฏิสนฺถรนฺโต นิรตฺถเกน สงฺคณฺหนฺโต เกวลํ พฺยญฺชนจฺฉายามตฺเตเนว ปิยํ มิตฺเตสุ วาจํ ปวตฺเตติ. อกโรนฺตํ ภาสมานํ, ปริชานนฺติ ปณฺฑิตาติ เอวรูปํ ยํ ภาสติ, ตํ อกโรนฺตํ, เกวลํ วาจาย ภาสมานํ ‘‘วจีปรโม นาเมส อมิตฺโต มิตฺตปฏิรูปโก’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปณฺฑิตา ชานนฺติ. 257. 'Ananvayaṃ' se refiere a aquel cuyas palabras 'daré' o 'haré' no son seguidas por los hechos. 'Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti' se refiere a quien, usando términos del pasado y el futuro para congraciarse y sosteniendo la relación de manera insustancial, dirige a sus amigos palabras de afecto que son mera apariencia. Los sabios reconocen a tal persona que habla pero no actúa como 'alguien que es puro hablar (vacīparamo), un no-amigo, un falso amigo', habiéndolo distinguido así. ๒๕๘. น โส มิตฺโต โย สทา อปฺปมตฺโต, เภทาสงฺกี รนฺธเมวานุปสฺสีติ โย เภทเมว อาสงฺกมาโน กตมธุเรน อุปจาเรน สทา อปฺปมตฺโต วิหรติ, ยํกิญฺจิ อสฺสติยา อมนสิกาเรน กตํ, อญฺญาณเกน วา อกตํ, ‘‘ยทา มํ ครหิสฺสติ, ตทา นํ เอเตน ปฏิโจเทสฺสามี’’ติ เอวํ รนฺธเมว อนุปสฺสติ, น โส มิตฺโต เสวิตพฺโพติ. 258. 'Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassīti': No es un amigo aquel que, sospechando siempre una división, vive alerta con palabras dulces pero solo observando las faltas del otro para reprocharle si cometió algo por descuido, falta de atención o ignorancia. Tal amigo no debe ser frecuentado. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ’’ติ อิมํ อาทิปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ยสฺมิญฺจ เสตี’’ติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ [Pg.313] ยสฺมิญฺจ มิตฺเต มิตฺโต ตสฺส หทยมนุปวิสิตฺวา สยเนน ยถา นาม ปิตุ อุรสิ ปุตฺโต ‘‘อิมสฺส มยิ อุรสิ สยนฺเต ทุกฺขํ วา อนตฺตมนตา วา ภเวยฺยา’’ติอาทีหิ อปริสงฺกมาโน นิพฺพิสงฺโก หุตฺวา เสติ, เอวเมวํ ทารธนชีวิตาทีสุ วิสฺสาสํ กโรนฺโต มิตฺตภาเวน นิพฺพิสงฺโก เสติ. โย จ ปเรหิ การณสตํ การณสหสฺสมฺปิ วตฺวา อเภชฺโช, ส เว มิตฺโต เสวิตพฺโพติ. Habiendo resuelto la primera pregunta sobre qué tipo de amigo no se debe frecuentar, el Bendito dijo este medio verso para responder a la segunda: 'Pero aquel en quien uno confía'. Su significado: aquel en quien un amigo confía entrando en su corazón, como un hijo en el pecho de su padre, descansando sin temor a causarle dolor o disgusto. De igual modo, confiando incluso la esposa, la riqueza y la vida, uno descansa seguro en la amistad. Aquel que no puede ser dividido por otros, aunque presenten cientos o miles de razones, es verdaderamente un amigo a quien se debe frecuentar. ๒๕๙. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ ทุติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปามุชฺชกรณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปามุชฺชํ กโรตีติ ปามุชฺชกรณํ. ฐานนฺติ การณํ. กึ ปน ตนฺติ? วีริยํ. ตญฺหิ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปีติปาโมชฺชสุขมุปฺปาทนโต ปามุชฺชกรณนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘สฺวาขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๙). ปสํสํ อาวหตีติ ปสํสาวหนํ. อาทิโต ทิพฺพมานุสกสุขานํ, ปริโยสาเน นิพฺพานสุขสฺส อาวหนโต ผลูปจาเรน สุขํ. ผลํ ปฏิกงฺขมาโน ผลานิสํโส. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วหนฺโต โปริสํ ธุรนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ภารํ อาทาย วิหรนฺโต เอตํ สมฺมปฺปธานวีริยสงฺขาตํ ฐานํ ภาเวติ, อีทิโส ปโยโค เสวิตพฺโพติ. 259. Habiendo resuelto la segunda pregunta, el Bendito pronunció el verso 'causante de alegría' para responder a la tercera: '¿Qué tipo de esfuerzo se debe frecuentar?'. Su significado: 'pāmujjakaraṇaṃ' es aquello que produce alegría. Se refiere a la energía (vīriya), la cual se dice que produce arrobamiento, alegría y felicidad vinculada al Dhamma. Como dijo el Bendito: 'Monjes, aquel que es enérgico en un Dhamma y Vinaya bien expuesto, vive feliz'. Trae alabanza porque conduce a ella. Se llama felicidad porque produce inicialmente la felicidad de los devas y humanos, y finalmente la del Nirvana. Quien anhela el fruto es 'phalānisaṃso'. 'Bhāveti' significa que la desarrolla. 'Vahanto porisaṃ dhuraṃ' significa que, asumiendo la carga apropiada para un hombre, desarrolla este estado llamado la energía del esfuerzo correcto (sammappadhāna). ๒๖๐. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ’’ติ ตติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺถํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปวิเวกรส’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปวิเวโกติ กิเลสวิเวกโต ชาตตฺตา อคฺคผลํ วุจฺจติ, ตสฺส รโสติ อสฺสาทนฏฺเฐน ตํสมฺปยุตฺตํ สุขํ. อุปสโมปิ กิเลสูปสมนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานสงฺขาตอุปสมารมฺมณตฺตา วา ตเทว, ธมฺมปีติรโสปิ อริยธมฺมโต อนเปตาย นิพฺพานสงฺขาเต ธมฺเม อุปฺปนฺนาย ปีติยา รสตฺตา ตเทว. ตํ ปวิเวกรสํ อุปสมสฺส จ รสํ ปิตฺวา ตเทว ธมฺมปีติรสํ ปิวํ นิทฺทโร โหติ นิปฺปาโป, ปิวิตฺวาปิ กิเลสปริฬาหาภาเวน นิทฺทโร, ปิวนฺโตปิ ปหีนปาปตฺตา นิปฺปาโป โหติ, ตสฺมา เอตํ รสานมคฺคนฺติ. เกจิ ปน ‘‘ฌานนิพฺพานปจฺจเวกฺขณานํ กายจิตฺตอุปธิวิเวกานญฺจ วเสน ปวิเวกรสาทโย ตโย เอว เอเต ธมฺมา’’ติ โยเชนฺติ[Pg.314], ปุริมเมว สุนฺทรํ. เอวํ ภควา จตุตฺถปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อรหา อโหสีติ. 260. Habiendo resuelto la tercera pregunta, el Bendito pronunció el verso 'el sabor del alejamiento' para responder a la cuarta. Aquí, 'paviveka' se refiere al fruto supremo (el estado de arante) por haber surgido del alejamiento de las impurezas. Su 'sabor' es la felicidad asociada en el sentido de disfrute. También es paz (upasama) por nacer de la pacificación de las impurezas o por tener como objeto la paz del Nirvana. Es el sabor de la alegría en el Dhamma porque es el sabor de la alegría que surge en relación con el Dhamma del Nirvana. Habiendo bebido ese sabor del alejamiento y de la paz, uno queda libre de angustia y de maldad. Es libre de angustia por la ausencia de la fiebre de las impurezas y libre de maldad por haber abandonado el mal; por ello, este es el sabor supremo. Algunos interpretan estas tres cosas a través de los jhanas, el nirvana y el conocimiento de revisión, así como el alejamiento físico, mental y de las adquisiciones. La explicación anterior es la mejor. Así, el Bendito concluyó la enseñanza con la culminación en el estado de arante. Al final, el brahmán se ordenó ante el Bendito y en pocos días se convirtió en un Arante con los conocimientos analíticos. ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย En el comentario Khuddaka-aṭṭhakathā, llamado Paramatthajotikā. สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย หิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Hiri Sutta del comentario del Suttanipāta. ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต. La primera parte ha terminado.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi