นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

ขุทฺทกนิกาเย

ඛුද්දක නිකාය

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถา

සුත්තනිපාත අටුවාව

(ปฐโม ภาโค)

(පළමු කොටස)

คนฺถารมฺภกถา

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

อุตฺตมํ [Pg.1] วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

โย ขุทฺทกนิกายมฺหิ, ขุทฺทาจารปฺปหายินา.

වන්දනා කිරීමට සුදුසු වූවන් අතර උත්තම වූ රත්නත්‍රයට නමස්කාර කොට, ඛුද්දක නිකායෙහි ඇතුළත් වූ ද, අයහපත් හැසිරීම් ප්‍රහීණ කළා වූ ද,

เทสิโต โลกนาเถน, โลกนิสฺสรเณสินา;

ตสฺส สุตฺตนิปาตสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

ලෝකයා සසරින් එතෙර කරනු කැමැති ලෝකනාථයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දා වූ ද, ඒ සුත්තනිපාතයෙහි අර්ථ වර්ණනාව (අටුවාව) මම කරන්නෙමි.

อยํ สุตฺตนิปาโต จ, ขุทฺทเกสฺเวว โอคโธ;

ยสฺมา ตสฺมา อิมสฺสาปิ, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

මේ සුත්තනිපාතය ඛුද්දක නිකායටම ඇතුළත් බැවින්, එහෙයින්ම මම මෙයට අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි.

คาถาสตสมากิณฺโณ, เคยฺยพฺยากรณงฺกิโต;

กสฺมา สุตฺตนิปาโตติ, สงฺขเมส คโตติ เจ.

ගාථා සිය ගණනකින් පිරි පද්‍ය හා ගද්‍යමය දේශනාවන්ගෙන් යුත් මෙය, කුමන හේතුවක් නිසා 'සුත්තනිපාත' යන නාමයට පැමිණියේ දැයි යමෙක් අසන්නේ නම්,

สุวุตฺตโต สวนโต, อตฺถานํ สุฏฺฐุ ตาณโต;

สูจนา สูทนา เจว, ยสฺมา สุตฺตํ ปวุจฺจติ.

මැනවින් දේශනා කළ බැවින් ද (සුවුත්ත), මැනවින් ශ්‍රවණය කළ යුතු බැවින් ද (සවණ), අර්ථයන් මැනවින් ආරක්ෂා කරන බැවින් ද (තාණ), අර්ථයන් දන්වන බැවින් ද (සූචන) සහ අර්ථයන් වැගිරෙන (ප්‍රකාශ වන) බැවින් ද (සූදන) එය 'සූත්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ.

ตถารูปานิ สุตฺตานิ, นิปาเตตฺวา ตโต ตโต;

สมูหโต อยํ ตสฺมา, สงฺขเมวมุปาคโต.

එබඳු ස්වභාවය ඇති සූත්‍රයන් ඒ ඒ තැන්වලින් ගෙන එක්තැන් කොට (නිපාතෙත්වා) සමූහයක් ලෙස සකස් කළ බැවින්, මෙය 'සුත්තනිපාත' යන නාමයට පත් විය.

สพฺพานิ จาปิ สุตฺตานิ, ปมาณนฺเตน ตาทิโน;

วจนานิ อยํ เตสํ, นิปาโต จ ยโต ตโต.

එමෙන්ම, ඒ තාදී ගුණැති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියලුම සූත්‍ර දේශනාවන් ප්‍රමාණයෙන් සමාන නොවන බැවින්, මෙය ඒ සූත්‍රයන්ගේ එකතුවක් (නිපාතයක්) වෙයි.

อญฺญสงฺขานิมิตฺตานํ, วิเสสานมภาวโต;

สงฺขํ สุตฺตนิปาโตติ, เอวเมว สมชฺฌคาติ.

වෙනත් විශේෂිත නාමයන් හෝ නිමිත්තක් නොමැති බැවින්, 'සුත්තනිපාත' යන මේ නාමයම මෙයට ලැබුණි.

๑. อุรควคฺโค

1. උරග වග්ගය (සර්ප වර්ගය)

๑. อุรคสุตฺตวณฺณนา

1. උරග සූත්‍ර වර්ණනාව

เอวํ [Pg.2] สมธิคตสงฺโข จ ยสฺมา เอส วคฺคโต อุรควคฺโค, จูฬวคฺโค, มหาวคฺโค, อฏฺฐกวคฺโค, ปารายนวคฺโคติ ปญฺจ วคฺคา โหนฺติ; เตสุ อุรควคฺโค อาทิ. สุตฺตโต อุรควคฺเค ทฺวาทส สุตฺตานิ, จูฬวคฺเค จุทฺทส, มหาวคฺเค ทฺวาทส, อฏฺฐกวคฺเค โสฬส, ปารายนวคฺเค โสฬสาติ สตฺตติ สุตฺตานิ. เตสํ อุรคสุตฺตํ อาทิ. ปริยตฺติปมาณโต อฏฺฐ ภาณวารา. เอวํ วคฺคสุตฺตปริยตฺติปมาณวโต ปนสฺส –

මෙසේ නාමය ස්ථිර වූ මෙම ග්‍රන්ථය වග්ග (කොටස්) වශයෙන් උරග වග්ගය, චූළ වග්ගය, මහා වග්ගය, අට්ඨක වග්ගය සහ පාරායන වග්ගය යනුවෙන් වග්ග පහකින් යුක්ත වේ. ඒ අතරින් උරග වග්ගය පළමුවැන්නයි. සූත්‍ර ප්‍රමාණය අනුව උරග වග්ගයෙහි සූත්‍ර දොළහක් ද, චූළ වග්ගයෙහි දහහතරක් ද, මහා වග්ගයෙහි දොළහක් ද, අට්ඨක වග්ගයෙහි දහසයක් ද, පාරායන වග්ගයෙහි දහසයක් ද වශයෙන් මුළු සූත්‍ර හැත්තෑවක් (70) ඇත. ඒ අතරින් උරග සූත්‍රය පළමුවැන්නයි. පරියත්ති ප්‍රමාණයෙන් මෙහි භාණවාර අටක් (8) ඇත. මෙසේ වග්ග, සූත්‍ර හා පරියත්ති ප්‍රමාණයෙන් යුත් මෙහි -

‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ;

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. –

'යමෙක් උපන් ක්‍රෝධය, බෙහෙත් මඟින් පැතිරෙන සර්ප විෂක් මෙන් දුරු කරයි ද, ඒ භික්ෂුව සර්පයෙකු සිය පැරණි හැව ඉවත් කරන්නාක් මෙන් මෙලොව හා පරලොව (සසර) අත්හරියි' යන මේ ගාථාව ආරම්භය වෙයි.

อยํ คาถา อาทิ. ตสฺมา อสฺสา อิโต ปภุติ อตฺถวณฺณนํ กาตุํ อิทํ วุจฺจติ –

මෙය මෙහි පළමු ගාථාවයි. එබැවින් මෙතැන් පටන් එහි අර්ථ වර්ණනාව කිරීම පිණිස මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ;

วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ.

'කවරෙකු විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා මේ ගාථාව දේශනා කරන ලද්දේ දැයි ඒ නිදානය ප්‍රකාශ කොට, පසුව මම මෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි'.

เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา, กตฺถ, กทา, กสฺมา จ วุตฺตาติ? วุจฺจเต – โย โส ภควา จตุวีสติพุทฺธสนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิ, ตโตปิ จวิตฺวา สกฺยราชกุเล อุปปตฺตึ คเหตฺวา, อนุปุพฺเพน กตมหาภินิกฺขมโน โพธิรุกฺขมูเล สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา เทว-มนุสฺสานํ หิตาย ธมฺมํ เทเสสิ, เตน ภควตา สยมฺภุนา อนาจริยเกน สมฺมาสมฺพุทฺเธน วุตฺตา. สา จ ปน อาฬวิยํ. ยทา จ ภูตคามสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตทา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ วุตฺตาติ. อยเมตฺถ สงฺเขปวิสฺสชฺชนา. วิตฺถารโต ปน ทูเรนิทานอวิทูเรนิทานสนฺติเกนิทานวเสน เวทิตพฺพา. ตตฺถ ทูเรนิทานํ นาม ทีปงฺกรโต [Pg.3] ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, อวิทูเรนิทานํ นาม ตุสิตภวนโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถา, สนฺติเกนิทานํ นาม โพธิมณฺฑโต ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุกถาติ.

මේ ගාථාව කවුරුන් විසින්, කොහේදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක් ද? පිළිතුර මෙසේය: යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් සූවිසි බුදුවරුන් හමුවේ නියත විවරණ ලබා, වෙස්සන්තර ජාතකය දක්වා පාරමිතා පුරා, තුසිත භවනයෙහි උපත ලබා, එයින් චුතව ශාක්‍ය රාජ කුලයෙහි පිළිසිඳගෙන, අනුපිළිවෙලින් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, බෝධි මූලයෙහිදී සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගෙන, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කොට දෙව්මිනිසුන්ගේ හිතසුව පිණිස දහම් දෙසූ සේක් ද, ඒ ස්වයංභූ වූ, ගුරු උපදේශ රහිත වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම මෙය දේශනා කරන ලදී. එය ආළවී නුවරදී දේශනා කරන ලද්දකි. භූතගාම ශික්ෂාපදය පැනවූ කල්හි, එහි රැස්වූවන්ට දහම් දෙසීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී. මෙය මෙහි සංක්ෂේප පිළිතුරයි. විස්තර වශයෙන් නම් දූරේ නිදානය, අවිදූරේ නිදානය හා සන්තිකේ නිදානය වශයෙන් දත යුතුය. එහි දීපංකර බුදුරදුන් හමුවේ පටන් වර්තමාන වස්තු කථාව දක්වා 'දූරේ නිදානය' ද, තුසිත භවනයේ පටන් වර්තමාන වස්තු කථාව දක්වා 'අවිදූරේ නිදානය' ද, බෝධි මණ්ඩපයේ පටන් වර්තමාන වස්තු කථාව දක්වා 'සන්තිකේ නිදානය' ද වේ.

ตตฺถ ยสฺมา อวิทูเรนิทานํ สนฺติเกนิทานญฺจ ทูเรนิทาเนเยว สโมธานํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ทูเรนิทานวเสเนเวตฺถ วิตฺถารโต วิสฺสชฺชนา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตาติ อิธ น วิตฺถาริตา. ตโต ตตฺถ วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ปฐมคาถาย สาวตฺถิยํ วตฺถุ อุปฺปนฺนํ, อิธ อาฬวิยํ. ยถาห –

එහිදී, අවිදූරේ නිදානය හා සන්තිකේ නිදානය යන දෙකම දූරේ නිදානයටම ඇතුළත් වන බැවින්, මෙහි විස්තරාත්මක පිළිතුර දූරේ නිදානය මඟින්ම දත යුතුය. එය ජාතක අටුවාවෙහි පවසා ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකළෙමු. එබැවින් එහි විස්තර කර ඇති අයුරින්ම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් - එහි (ජාතක අටුවාවේ) පළමු ගාථාවේ වස්තුව සැවැත් නුවරදී ඇති වූවකි, මෙහි එය ආළවී නුවරදී ඇති වූවකි. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อคฺคาฬเว เจติเย. เตน โข ปน สมเยน อาฬวกา ภิกฺขู นวกมฺมํ กโรนฺตา รุกฺขํ ฉินฺทนฺติปิ เฉทาเปนฺติปิ. อญฺญตโรปิ อาฬวโก ภิกฺขุ รุกฺขํ ฉินฺทติ. ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘มา, ภนฺเต, อตฺตโน ภวนํ กตฺตุกาโม มยฺหํ ภวนํ ฉินฺที’ติ. โส ภิกฺขุ อนาทิยนฺโต ฉินฺทิเยว. ตสฺสา จ เทวตาย ทารกสฺส พาหุํ อาโกเฏสิ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺย’นฺติ. อถ โข ตสฺสา เทวตาย เอตทโหสิ – ‘น โข เมตํ ปติรูปํ, ยาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อิเธว ชีวิตา โวโรเปยฺยํ, ยํนูนาหํ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจยฺย’นฺติ. อถ โข สา เทวตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ‘สาธุ, สาธุ เทวเต, สาธุ โข ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา น โวโรเปสิ. สจชฺช ตฺวํ, เทวเต, ตํ ภิกฺขุํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาสิ, พหุญฺจ ตฺวํ, เทวเต, อปุญฺญํ ปสเวยฺยาสิ. คจฺฉ ตฺวํ, เทวเต, อมุกสฺมึ โอกาเส รุกฺโข วิวิตฺโต, ตสฺมึ อุปคจฺฉา’’’ติ (ปาจิ. ๘๙).

ඒ සමයෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ආළවියෙහි අග්ගාළව චේතියෙහි වැඩවසන සේක. එකල ආළවක භික්ෂූන් වහන්සේලා (ආරාම ආදී) නවකර්ම කරමින් තමන්ම ගස් කපති, අනුන් ලවා ද කැප්පවති. එක්තරා ආළවක භික්ෂුවක් ද තමාම ගසක් කපයි. එම ගසෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය ඒ භික්ෂුවට මෙසේ කීවාය: 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ තමන්ට වාසස්ථානයක් කරගනු කැමැත්තෙන් මගේ වාසස්ථානය කපා නොදමන්න.' ඒ භික්ෂුව ඇගේ වචනය නොසලකා ගස කපා දැමුවේය. (එසේ කපන විට) එම දේවතාවියගේ දරුවාගේ අතක් ද කැපී ගියේය. එවිට ඒ දේවතාවියට මෙසේ සිතුණි: 'මම මේ භික්ෂුව මෙතැනදීම ජීවිතක්ෂයට පත් කළහොත් මැනවි.' පසුව ඇයට මෙසේ සිතුණි: 'මා මේ භික්ෂුව මෙතැනදීම ජීවිතක්ෂයට පත් කිරීම සුදුසු නැත. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කරුණ සැල කරමි.' ඉක්බිති ඒ දේවතාවිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ එකත්පසක සිට මෙම කරුණ සැල කළාය. (එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:) 'සාධු, සාධු දේවතාවිය! ඔබ ඒ භික්ෂුව ජීවිතක්ෂයට පත් නොකිරීම ඉතා යහපති. ඉදින් ඔබ අද ඒ භික්ෂුව මැරුවේ නම් ඔබ බොහෝ අකුසල් රැස් කරගනු ඇත. දේවතාවිය, ඔබ යන්න, අසවල් ස්ථානයෙහි හිස් ගසක් ඇත, එහි පදිංචි වන්න.'

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควา ตสฺสา เทวตาย อุปฺปนฺนโกธวินยนตฺถํ –

මෙසේ වදාරා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දේවතාවිය තුළ හටගත් ක්‍රෝධය සංසිඳවනු පිණිස -

‘‘โย เว อุปฺปติตํ โกธํ, รถํ ภนฺตํว วารเย’’ติ. (ธ. ป. ๒๒๒) –

'යමෙක් වේගයෙන් දුවන රථයක් පාලනය කරන්නාක් මෙන්, හටගත් ක්‍රෝධය වළක්වා ගන්නේද...' (ධම්මපදය 222)

อิมํ [Pg.4] คาถํ อภาสิ. ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา รุกฺขํ ฉินฺทิสฺสนฺติปิ, เฉทาเปสฺสนฺติปิ, เอกินฺทฺริยํ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชีวํ วิเหเฐนฺตี’’ติ เอวํ มนุสฺสานํ อุชฺฌายิตํ สุตฺวา ภิกฺขูหิ อาโรจิโต ภควา – ‘‘ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๙๐) อิมํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ อุปคตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ –

යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක. ඉන්පසු 'ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා කෙසේ නම් තමන්ම ගස් කපන්නහුද, කැප්පවන්නහුද? ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් ඒකේන්ද්‍රිය ජීවයට හිංසා කරති' යි මිනිසුන් දොස් පවරන බව අසා, භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පැලෑටි වර්ග (භූතගාම) විනාශ කිරීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ' යැයි මෙම ශික්ෂා පදය පනවා, එහි රැස්ව සිටි පිරිසට ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස -

‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ,วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหี’’ติ. –

'වෙදෙකු ඖෂධ මගින් පැතිර ගිය සර්ප විෂ නසන්නාක් මෙන්, යමෙක් තමා තුළ හටගත් ක්‍රෝධය දුරු කරයිද...' යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

อิมํ คาถํ อภาสิ. เอวมิทํ เอกํเยว วตฺถุ ตีสุ ฐาเนสุ สงฺคหํ คตํ – วินเย, ธมฺมปเท, สุตฺตนิปาเตติ. เอตฺตาวตา จ ยา สา มาติกา ฐปิตา –

මෙසේ මෙම එක් වස්තුවම විනය පිටකය, ධම්මපදය සහ සුත්තනිපාතය යන ස්ථාන තුනෙහිම සංග්‍රහ වී ඇත. මේ තාක් පෙන්වා දෙන ලද්දේ -

‘‘เยน ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ;

วิธิ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

'කවුරුන් විසින්, කොතැනකදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා මේ ගාථාව වදාරන ලද්දේද යන්න සහ එහි ක්‍රමය ප්‍රකාශ කොට, පසුව එහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු' යනුවෙන් යම් මාතෘකාවක් තබන ලද්දේද,

สา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ปกาสิตา โหติ ฐเปตฺวา อตฺถวณฺณนํ.

එම මාතෘකාව, අර්ථ වර්ණනාව පසෙක තබා, සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

๑. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา. โยติ โย ยาทิโส ขตฺติยกุลา วา ปพฺพชิโต, พฺราหฺมณกุลา วา ปพฺพชิโต, นโว วา มชฺฌิโม วา เถโร วา. อุปฺปติตนฺติ อุทฺธมุทฺธํ ปติตํ คตํ, ปวตฺตนฺติ อตฺโถ, อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนญฺจ นาเมตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตภูมิลทฺธวเสน อเนกปฺปเภทํ. ตตฺถ สพฺพมฺปิ สงฺขตํ อุปฺปาทาทิสมงฺคิ วตฺตมานุปฺปนฺนํ นาม, ยํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา, อนุปฺปนฺนา ธมฺมา, อุปฺปาทิโน ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) วุตฺตํ. อารมฺมณรสมนุภวิตฺวา นิรุทฺธํ อนุภุตฺวาปคตสงฺขาตํ กุสลากุสลํ, อุปฺปาทาทิตฺตยมนุปฺปตฺวา นิรุทฺธํ ภุตฺวาปคตสงฺขาตํ เสสสงฺขตญฺจ ภุตฺวาปคตุปฺปนฺนํ นาม. ตเทตํ ‘‘เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗) จ, ‘‘ยถา จ อุปฺปนฺนสฺส สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ จ เอวมาทีสุ สุตฺตนฺเตสุ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานี’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน วุตฺตํ กมฺมํ อตีตมฺปิ สมานํ อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺโสกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา, ตถา กโตกาสญฺจ วิปากํ อนุปฺปนฺนมฺปิ เอวํ กเต โอกาเส อวสฺสมุปฺปตฺติโต โอกาสกตุปฺปนฺนํ [Pg.5] นาม. ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ อสมูหตมกุสลํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม.

1. මෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: 'යෝ' (යමෙක්) යනු ක්ෂත්‍රිය කුලයෙන් හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයෙන් හෝ පැවිදි වූ, නවක හෝ මධ්‍යම හෝ ස්ථවිර වූ යම්කිසිවෙකි. 'උප්පතිතං' යනු ක්‍රමයෙන් මතු වී පැමිණි, හටගත් යන අර්ථයයි; එනම් හටගත්තා (උප්පන්න) යන්නයි. මෙම 'හටගත්තා' (උප්පන්න) යන්න වර්තමාන-උප්පන්න, භුත්වාපගත-උප්පන්න, ඕකාසකත-උප්පන්න සහ භූමිලද්ධ-උප්පන්න වශයෙන් නේක ප්‍රකාර වේ. එහිදී, උත්පාද-ස්ථිති-භංග යන ක්ෂණත්‍රයට පැමිණි සියලු සංඛත ධර්ම 'වර්තමාන-උප්පන්න' නම් වේ. 'හටගත් (උප්පන්නා) ධර්ම, නූපන් (අනුප්පන්නා) ධර්ම, හටගන්නා ස්වභාව ඇති (උප්පාදිනෝ) ධර්ම' යැයි වදාළේ මෙය අරමුණු කරගෙනය. අරමුණක රස විඳ නිරුද්ධ වූ කුසල් හා අකුසල් සිත් 'භුත්වාපගත-උප්පන්න' නම් වේ. එසේම උත්පාදාදී ක්ෂණත්‍රයට පැමිණ නිරුද්ධ වූ සෙසු සංඛත ධර්ම ද භුත්වාපගත-උප්පන්න නම් වේ. මෙය 'මෙබඳු ලාමක දෘෂ්ටියක් හටගත්තේ (උප්පන්නං) වෙයි' යනාදී සූත්‍ර දේශනාවල ද, 'හටගත් සති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමෙන් සම්පූර්ණ වේ' යනාදී සූත්‍රවල ද දැක්වේ. 'ඔහු විසින් පෙර කරන ලද යම් කර්ම කෙනෙක් වෙත්ද' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද කර්ම, අතීත වුවද වෙනත් විපාකයක් වැළැක්වීමට හෝ තමාගේ විපාකයට අවකාශයක් කරගෙන පවතින බැවින් 'ඕකාසකත-උප්පන්න' නම් වේ. එමෙන්ම, අවකාශය කළ පසු විපාකය නියතයෙන්ම හටගන්නා බැවින් නූපන් විපාකය ද මෙයටම අයත් වේ. ඒ ඒ භූමිවලදී ප්‍රහීණ නොකරන ලද අකුසල ධර්ම 'භූමිලද්ධ-උප්පන්න' නම් වේ.

เอตฺถ จ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – ภูมิ นาม วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา. ภูมิลทฺธํ นาม เตสุ อุปฺปตฺตารหํ กิเลสชาตํ. เตน หิ สา ภูมิลทฺธา นาม โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ภูมิลทฺธ’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปน น อารมฺมณวเสน. อารมฺมณวเสน หิ สพฺเพปิ อตีตาทิเภเท ปริญฺญาเตปิ จ ขีณาสวานํ ขนฺเธ อารพฺภ กิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ มหากจฺจายนอุปฺปลวณฺณาทีนํ ขนฺเธ อารพฺภ โสเรยฺยเสฏฺฐิปุตฺตนนฺทมาณวกาทีนํ วิย. ยทิ เจตํ ภูมิลทฺธํ นาม สิยา, ตสฺส อปฺปเหยฺยโต น โกจิ ภวมูลํ ชเหยฺย. วตฺถุวเสน ปน ภูมิลทฺธํ นาม เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ วิปสฺสนาย อปริญฺญาตา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทโต ปภุติ เตสุ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ อนุเสติ. ตํ อปฺปหีนฏฺเฐน ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ ยสฺส ขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตา กิเลสา, ตสฺส เต เอว ขนฺธา เตสํ กิเลสานํ วตฺถุ, น อิตเร ขนฺธา. อตีตกฺขนฺเธสุ จสฺส อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ อตีตกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอเสว นโย อนาคตาทีสุ. ตถา กามาวจรกฺขนฺเธสุ อปฺปหีนานุสยิตานํ กิเลสานํ กามาวจรกฺขนฺธา เอว วตฺถุ, น อิตเร. เอส นโย รูปารูปาวจเรสุ.

මෙහිදී ‘භූමිය’ සහ ‘භූමිලබ්ධය’ (භූමිය ලබාගත් දෙය) අතර ඇති වෙනස තේරුම් ගත යුතුය. එනම්, ‘භූමිය’ යනු විදර්ශනාවට අරමුණු වන්නා වූ, කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත් පංචස්කන්ධයයි. ‘භූමිලබ්ධ’ යනු එම ස්කන්ධයන් කෙරෙහි උපදින්නට සුදුසු කෙලෙස් සමූහයයි. එම ස්කන්ධයන් පදනම් කරගෙන කෙලෙස් උපදින බැවින් ඒවා ‘භූමිලබ්ධ’ යැයි හැඳින්වේ. මෙය අරමුණු කිරීමේ අර්ථයෙන් පමණක් තේරුම් නොගත යුතුය. මන්ද, අරමුණු වශයෙන් ගත් කල, අතීත ආදී වශයෙන් වූත්, පිරිසිඳ දන්නා ලද්දා වූත් අර්හත් උතුමන්ගේ ස්කන්ධයන් පවා අරමුණු කොටගෙන කෙලෙස් උපදින බැවිනි. නිදසුනක් ලෙස, මහා කාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ සහ උප්පලවණ්ණා රහත් මෙහෙණින් වහන්සේගේ ස්කන්ධයන් අරමුණු කොට සොරෙය්‍ය සිටු පුත්‍රයාට හා නන්ද මානවකයාට කෙලෙස් උපන්නාක් මෙනි. යම් හෙයකින් අරමුණු වීම ම ‘භූමිලබ්ධ’ වීම ලෙස සැලකුවහොත්, කිසිවෙකුට භව මූලය ප්‍රහීණ කළ නොහැකි වනු ඇත; මන්ද ස්කන්ධයන් අරමුණු වීම වැළැක්විය නොහැකි බැවිනි. එබැවින්, භූමිලබ්ධය යනු වස්තු (පදනම) වශයෙන් තේරුම් ගත යුතුය. යම් යම් පුද්ගලයන් තුළ විදර්ශනාවෙන් පිරිසිඳ නොදත් ස්කන්ධයන් උපදී ද, එම ස්කන්ධයන් උපන් මොහොතේ පටන් ඒවායේ සංසාර වෘත්තයට මූල වූ කෙලෙස් අනුශය වශයෙන් පවතියි. ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් එය ‘භූමිලබ්ධ’ ලෙස හැඳින්වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ස්කන්ධයන්හි කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවී අනුශයව පවතී ද, එම පුද්ගලයාගේ ස්කන්ධයන් ම එම කෙලෙස්වලට පදනම වේ; අන්‍යයන්ගේ ස්කන්ධයන් පදනම නොවේ. අතීත ස්කන්ධයන්හි පවතින අප්‍රහීණ කෙලෙස්වලට එම අතීත ස්කන්ධයන් ම පදනම වේ. අනාගත ස්කන්ධ සහ කාම, රූප, අරූප ස්කන්ධයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය.

โสตาปนฺนาทีนํ ปน ยสฺส ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส ขนฺเธสุ ตํ ตํ วฏฺฏมูลํ กิเลสชาตํ เตน เตน มคฺเคน ปหีนํ, ตสฺส ตสฺส เต เต ขนฺธา ปหีนานํ เตสํ เตสํ วฏฺฏมูลกิเลสานํ อวตฺถุโต ภูมีติ สงฺขํ น ลภนฺติ. ปุถุชฺชนสฺส ปน สพฺพโส วฏฺฏมูลานํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา ยํ กิญฺจิ กริยมานํ กมฺมํ กุสลํ วา อกุสลํ วา โหติ, อิจฺจสฺส กิเลสปฺปจฺจยา วฏฺฏํ วฑฺฒติ. ตสฺเสตํ วฏฺฏมูลํ รูปกฺขนฺเธ เอว, น เวทนากฺขนฺธาทีสุ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺเธ เอว วา, น รูปกฺขนฺธาทีสูติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อนุสยิตตฺตา. กถํ? ปถวีรสาทิมิว รุกฺเข. ยถา หิ มหารุกฺเข ปถวีตลํ อธิฏฺฐาย ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ นิสฺสาย ตปฺปจฺจยา มูลขนฺธสาขปสาขปตฺตปลฺลวปลาสปุปฺผผเลหิ วฑฺฒิตฺวา นภํ ปูเรตฺวา ยาวกปฺปาวสานํ พีชปรมฺปราย รุกฺขปเวณีสนฺตาเน ฐิเต [Pg.6] ‘‘ตํ ปถวีรสาทิ มูเล เอว, น ขนฺธาทีสุ, ผเล เอว วา, น มูลาทีสู’’ติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อวิเสเสน สพฺเพสฺเวว มูลาทีสุ อนุคตตฺตา, เอวํ. ยถา ปน ตสฺเสว รุกฺขสฺส ปุปฺผผลาทีสุ นิพฺพินฺโน โกจิ ปุริโส จตูสุ ทิสาสุ มณฺฑูกกณฺฏกํ นาม รุกฺเข วิสํ ปโยเชยฺย, อถ โส รุกฺโข เตน วิสสมฺผสฺเสน ผุฏฺโฐ ปถวีรสอาโปรสปริยาทินฺเนน อปฺปสวนธมฺมตํ อาคมฺม ปุน สนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น ภเวยฺย, เอวเมวํ ขนฺธปฺปวตฺติยํ นิพฺพินฺโน กุลปุตฺโต ตสฺส ปุริสสฺส จตูสุ ทิสาสุ รุกฺเข วิสปฺปโยชนํ วิย อตฺตโน สนฺตาเน จตุมคฺคภาวนํ อารภติ. อถสฺส โส ขนฺธสนฺตาโน เตน จตุมคฺควิสสมฺผสฺเสน สพฺพโส วฏฺฏมูลกิเลสานํ ปริยาทินฺนตฺตา กิริยภาวมตฺตมุปคตกายกมฺมาทิ สพฺพกมฺมปฺปเภโท อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตธมฺมตมาคมฺม ภวนฺตรสนฺตานํ นิพฺพตฺเตตุํ สมตฺโถ น โหติ. เกวลํ ปน จริมวิญฺญาณนิโรเธน นิรินฺธโน วิย ชาตเวโท อนุปาทาโน ปรินิพฺพาติ. เอวํ ภูมิยา ภูมิลทฺธสฺส จ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

සෝවාන් ආදී ආර්ය පුද්ගලයන් අතුරින් යම් පුද්ගලයෙකුගේ ස්කන්ධයන්හි පවතින සංසාර මූලික කෙලෙස් යම් මගකින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ ද, ප්‍රහීණ වූ එම කෙලෙස්වලට එම ස්කන්ධයන් තවදුරටත් පදනමක් නොවන බැවින් ඒවා ‘භූමි’ යන නාමයට අයිති නොවේ. නමුත් පෘථග්ජනයා කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහීණ කර නොමැති බැවින්, ඔහු විසින් කරනු ලබන යම් කුසල් හෝ අකුසල් කර්මයක් ඇද්ද, එම කෙලෙස් ප්‍රත්‍යයෙන් ඔහුගේ සංසාර වට්ටය වැඩෙයි. එම පුද්ගලයාගේ වට්ටමූල කෙලෙස් රූපස්කන්ධයෙහි ම පමණක් පවතින බවත් වේදනාදී ස්කන්ධයන්හි නොපවතින බවත්, එසේත් නැතිනම් විඤ්ඤාණස්කන්ධයෙහි පමණක් පවතින බවත් රූපස්කන්ධයෙහි නොපවතින බවත් පැවසිය නොහැක. මන්ද යත්? එම කෙලෙස් පංචස්කන්ධය පුරාම අවිශේෂයෙන් අනුශයව පවතින බැවිනි. එය කෙසේද යත්? වෘක්ෂයක පවතින පඨවි රසය ආදිය මෙනි. මහා වෘක්ෂයක් පොළොව මත පිහිටා, පඨවි රසය සහ ආපෝ රසය ඇසුරු කොට, එම ප්‍රත්‍යයෙන් මුල්, කඳ, අතු, පත්‍ර, මල් සහ ඵලවලින් වැඩී අහස පුරා පැතිරී, බීජ පරම්පරාවෙන් පවතින කල්හි, එම සාරය ඇත්තේ මුල්වල පමණක් බවත් කඳෙහි නැති බවත් හෝ ගෙඩිවල පමණක් ඇති බවත් කිව නොහැක. එය වෘක්ෂයේ සෑම කොටසකම පොදුවේ පවතින බැවිනි. එලෙසම කෙලෙස් ද පංචස්කන්ධයෙහි ම පවතියි. යම් පුරුෂයෙක් ගසක මල් හා පල කෙරෙහි කළකිරී, සතර දිසාවෙන්ම විෂ යොදා ගස විනාශ කරයි ද, එවිට එම විෂ ස්පර්ශයෙන් වෘක්ෂයේ සාරය ගෙවී ගොස් නැවත පැළවීමට ශක්තියක් නැති වේ ද, එසේම පංචස්කන්ධයේ පැවැත්ම කෙරෙහි කළකිරුණු කුලපුත්‍රයා, තමා තුළ සතර මඟ භාවනාව වඩයි. එවිට එම සතර මඟ නමැති විෂ ස්පර්ශයෙන් වට්ටමූල කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන්ම ක්ෂය වී යන බැවින්, ඔහුගේ කාය කර්මාදී කර්මයන් ‘ක්‍රියා’ බවට පත්වන අතර, මතු භවයක් ඇති කිරීමට සමත් නොවේ. අවසානයේ දී, ඉන්ධන රහිත ගින්නක් නිවී යන්නා සේ, අන්තිම විඤ්ඤාණ නිරෝධයෙන් ඔහු පිරිනිවන් පායි. භූමිය සහ භූමිලබ්ධය අතර වෙනස මෙසේ දත යුතුය.

อปิจ อปรมฺปิ สมุทาจารารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตวเสน จตุพฺพิธมุปฺปนฺนํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนเมว สมุทาจารุปฺปนฺนํ. จกฺขาทีนํ ปน อาปาถคเต อารมฺมเณ ปุพฺพภาเค อนุปฺปชฺชมานมฺปิ กิเลสชาตํ อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา เอว อปรภาเค อวสฺสมุปฺปตฺติโต อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. กลฺยาณิคาเม ปิณฺฑาย จรโต มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิสภาครูปทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๖.๕๘) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. สมถวิปสฺสนานํ อญฺญตรวเสน อวิกฺขมฺภิตกิเลสชาตํ จิตฺตสนฺตติมนารูฬฺหํ อุปฺปตฺตินิวารกสฺส เหตุโน อภาวา อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ นาม. ตํ ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๖๕) ทฏฺฐพฺพํ. สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภิตมฺปิ กิเลสชาตํ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตนฺติ กตฺวา อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. อากาเสน คจฺฉนฺตสฺส อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เถรสฺส กุสุมิตรุกฺเข อุปวเน ปุปฺผานิ โอจินนฺตสฺส มธุรสฺสเรน [Pg.7] คายโต มาตุคามสฺส คีตสฺสรํ สุตวโต อุปฺปนฺนกิเลสชาตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺส ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๑๕๗) ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ติวิธมฺปิ เจตํ อารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนํ ภูมิลทฺเธเนว สงฺคหํ คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ.

තවද, තවත් ආකාරයකින් 'උපන්' (උප්පන්න) යන්න (1) සමුදාචාර වශයෙන්, (2) අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමෙන් (ආරම්මණාධිග්ගහිත), (3) විෂ්කම්භනය නොකිරීමෙන් (අවික්ඛම්භිත) සහ (4) මුලිනුපුටා නොදැමීමෙන් (අසමූහත) යනුවෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින්, සමුදාචාරුප්පන්න යනු වර්තමානයේ පවතින (වත්තමානුප්පන්න) කෙලෙස්මය. ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ට අරමුණක් හමුවූ විට, පෙර අවස්ථාවේ කෙලෙස් නූපන්නේ වුවද, අරමුණ ග්‍රහණය කරගත් බැවින් පසුව අනිවාර්යයෙන්ම කෙලෙස් උපදින නිසා එයට 'ආරම්මණාධිග්ගහිත උප්පන්න' යැයි කියනු ලැබේ. කල්යාණිගාමයේ පිඬුසිඟා වැඩිය මහා තිස්ස තෙරුන් හට අරූපී අරමුණක් (ස්ත්‍රී රූපයක්) දැකීමෙන් උපන් කෙලෙස් මෙයට නිදසුනකි. 'උපන් කාම විතර්කය...' ආදී තැන්හි දක්වා ඇති වෑයම ඒ හා සම්බන්ධව දත යුතුය. සමථ හෝ විපස්සනා යන දෙකෙන් කිසිවකින් විෂ්කම්භනය නොකළ කෙලෙස් සමූහය, සිතෙහි පැහැදිලිව මතු වී නැතත් ඒවා වැළැක්වීමට හේතුවක් (මාර්ග ඥානයක්) නොමැති නිසා 'අවික්ඛම්භිත උප්පන්න' නම් වේ. 'මහණෙනි, මේ ආනාපානසති සමාධිය වඩන ලද්දේ නම්... උපනුපන් අකුසල ධර්මයන් එසැණින් අතුරුදහන් කරයි' ආදී දේශනාවලින් ඒ බව දත යුතුය. සමථ හෝ විපස්සනා මගින් යටපත් කළ ද, ආර්ය මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා නොදැමූ බැවින් නැවත ඉපදීමේ ස්වභාවය ඉක්මවා නොගිය කෙලෙස් 'අසමූහත උප්පන්න' නම් වේ. අහසින් ගමන් කළ හැකි අෂ්ට සමාපත්තිලාභී තෙරුන් වහන්සේ නමකට, වනයක මල් නෙළමින් මිහිරි හඬින් ගී ගයන ස්ත්‍රියකගේ හඬ ඇසීමෙන් උපන් කෙලෙස් මෙයට නිදසුනකි. 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නා වූ තැනැත්තා උපනුපන් අකුසල ධර්මයන් අතරමඟදීම අතුරුදහන් කරයි' යන්න මෙයට අදාළ උත්සාහයයි. ආරම්මණාධිග්ගහිත, අවික්ඛම්භිත සහ අසමූහත යන මේ තෙවැදෑරුම් 'උපන්' කෙලෙස් 'භූමිලද්ධ' (භූමියෙහි ලත්) ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

เอวเมตสฺมึ ยถาวุตฺตปฺปเภเท อุปฺปนฺเน ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมูหตุปฺปนฺนวเสนายํ โกโธ อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. กสฺมา? เอวํวิธสฺส วิเนตพฺพโต. เอวํวิธเมว หิ อุปฺปนฺนํ เยน เกนจิ วินเยน วิเนตุํ สกฺกา โหติ. ยํ ปเนตํ วตฺตมานภุตฺวาปคโตกาสกตสมุทาจารสงฺขาตํ อุปฺปนฺนํ, เอตฺถ อผโล จ อสกฺโย จ วายาโม. อผโล หิ ภุตฺวาปคเต วายาโม วายามนฺตเรนาปิ ตสฺส นิรุทฺธตฺตา. ตถา โอกาสกเต. อสกฺโย จ วตฺตมานสมุทาจารุปฺปนฺเน กิเลสโวทานานํ เอกชฺฌมนุปฺปตฺติโตติ.

මෙසේ ඉහත දැක්වූ ප්‍රභේදයන්ට අනුව, මෙහි 'උපන්' ක්‍රෝධය යනු භූමිලද්ධ, ආරම්මණාධිග්ගහිත, අවික්ඛම්භිත සහ අසමූහත යන ආකාරයෙන් උපන් ක්‍රෝධය බව දත යුතුය. ඒ මන්ද? මෙබඳු ක්‍රෝධයන්ම දුරු කළ යුතු බැවිනි. මෙබඳු ආකාරයෙන් උපන් ක්‍රෝධයම යම්කිසි විනය (හික්මවීම) ක්‍රමයකින් දුරු කළ හැකිය. එහෙත් වර්තමානයෙහි පවතින (වත්තමාන), ඉපිද නිරුද්ධ වූ (භුත්වාපගත) සහ අවස්ථාව සලසා ගත් (ඕකාසකත) යන සමුදාචාර සංඛ්‍යාත 'උපන්' කෙලෙස් සම්බන්ධයෙන් කරනු ලබන වෑයම නිෂ්ඵල වූවකි, කළ නොහැක්කකි. ඉපිද නිරුද්ධ වූ කෙලෙස් සම්බන්ධයෙන් උත්සාහය නිෂ්ඵල වන්නේ, වෑයම් කිරීමටත් පෙරම එය නිරුද්ධ වී ඇති බැවිනි. ඕකාසකත (අවස්ථාව සලසා ගත්) කෙලෙස් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. වර්තමාන සමුදාචාර අවස්ථාවේ පවතින කෙලෙස් සම්බන්ධයෙන් ද වෑයම කළ නොහැක්කේ, කෙලෙස් උපදින මොහොතේම ඒවා පිරිසිදු කිරීම (වෝදාන) එකවිට සිදු විය නොහැකි බැවිනි.

วิเนตีติ เอตฺถ ปน –

'විනේති' (දුරු කරයි) යන මෙහි අර්ථය නම්:

‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

เตสุ อฏฺฐวิเธเนส, วิเนตีติ ปวุจฺจติ’’.

"විනය (හික්මවීම) දෙවැදෑරුම්ය, ඉන් එකිනෙකක් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් අට වැදෑරුම් ආකාරයකින් මේ පුද්ගලයා ක්‍රෝධය දුරු කරයි (විනේති) යැයි කියනු ලැබේ."

อยญฺหิ สํวรวินโย, ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

එනම්, සංවර විනය සහ ප්‍රහාණ විනය යනුවෙන් විනය දෙවැදෑරුම් වේ. මෙහිදී එක් එක් විනය ක්‍රමයක් නැවත පස් ආකාරයකට බෙදේ. සංවර විනය යනු: ශීල සංවරය, සති සංවරය, ඥාන සංවරය, ක්ෂාන්ති සංවරය සහ වීර්ය සංවරය යන පස් ආකාරයයි. ප්‍රහාණ විනය ද: තදංග ප්‍රහාණය, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණය සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණය යනුවෙන් පස් ආකාර වේ.

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑) สีลสํวโร, ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร.

එහි 'මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වන්නේය' ආදී තැන්හි දැක්වෙන්නේ ශීල සංවරයයි. 'චක්ඛුන්ද්‍රිය රකියි, චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණෙයි' ආදී තැන්හි දැක්වෙන්නේ සති සංවරයයි.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑) –

"ලෝකයෙහි යම් කෙලෙස් සැඩපහරවල් තිබේ ද, (අජිතය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක) සිහිය ඒවායේ වැළැක්වීමයි. සැඩපහරවල් වැළැක්වීම සංවරය යැයි මම කියමි. ඒවා ප්‍රඥාවෙන් වසනු ලැබේ."

อาทีสุ [Pg.8] ญาณสํวโร, ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔) ขนฺติสํวโร, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, ปชหติ, วิโนเทตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔) วีริยสํวโร เวทิตพฺโพ. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายวจีทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

ආදී තැන්හි ඥාන සංවරය ද, 'ශීතලට හා උෂ්ණයට ඉවසීම ඇති කර ගනියි' ආදී තැන්හි ක්ෂාන්ති සංවරය ද, 'උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි, එය අත්හරියි, දුරු කරයි' ආදී තැන්හි වීර්ය සංවරය ද දත යුතුය. මේ සියලුම සංවරයෝ ඒ ඒ ඉඳුරන් මගින් හික්මවිය යුතු වූ කය සහ වචනයෙන් සිදුවන දුශ්චරිතයන් වළක්වන බැවින් 'සංවර' නම් වන අතර, ඒවා දුරු කරන බැවින් 'විනය' (හික්මවීම) ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙසේ සංවර විනය පස් ආකාරයකට බෙදෙන බව දත යුතුය.

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนงฺเคสุ ยาว อตฺตโน อปริหานวเสน ปวตฺติ, ตาว เตน เตน ญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสนฺตานสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเยสุ อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภทสฺส สมาธิโน ยาว อตฺตโน อปริหานิปวตฺติ, ตาว เตนาภิหตานํ นีวรณานํ ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมานญฺจ อนุปฺปตฺติสงฺขาตํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ ปน จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ยถาสกํ ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคหนสฺส ปุน อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน สมุจฺเฉทสงฺขาตํ ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ ปหานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ ปน สพฺพสงฺขตนิสฺสรณตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ, ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ [Pg.9] วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ. เอวเมเกกสฺส ปญฺจธา ภินฺนตฺตา ทเสเต วินยา โหนฺติ.

එසේම නාමරූප පරිච්ඡේද ආදී විදර්ශනා අංගයන් තමන් තුළ පිරිහීමකට පත් නොවී පවතින තාක් කල්, ඒ ඒ ඥානයන් මගින් ඒ ඒ අනර්ථයන් පරම්පරාව අත්හැර දැමීමක් සිදුවේ. එනම්: නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනයෙන් (වෙන්කර හඳුනාගැනීමෙන්) සක්කාය දිට්ඨිය ද, ප්‍රත්‍යය පරිග්ග්‍රහයෙන් (හේතු ප්‍රත්‍යය වටහා ගැනීමෙන්) අහේතුක සහ විෂම හේතු දෘෂ්ටීන් ද, එහිම මීළඟ අවස්ථාව වන කංඛාවිතරණයෙන් සැක සහිත බව (කථංකථී භාවය) ද, කලාප සම්මර්ශනයෙන් 'මම ය මාගේ ය' යන ග්‍රහණය ද, මාර්ගාමාර්ග ව්‍යවස්ථාපනයෙන් අමාර්ගයෙහි මාර්ගය යන සංඥාව ද, උදය දර්ශනයෙන් (හටගැනීම දැකීමෙන්) උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, වය දර්ශනයෙන් (විනාශය දැකීමෙන්) ශාස්වත දෘෂ්ටිය ද, භය දර්ශනයෙන් (සංස්කාරයන්ගේ බියකරු බව දැකීමෙන්) බිය සහිත දෙයෙහි ඇති නිර්භය සංඥාව ද, ආදීනව දර්ශනයෙන් ආශ්වාද සංඥාව ද, නිර්විදානුපස්සනාවෙන් (කලකිරීමෙන්) ඇල්ම සහගත සංඥාව ද, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානයෙන් (මිදීමට ඇති කැමැත්තෙන්) නොමිදීමේ කැමැත්ත ද, උපේක්ෂා ඥානයෙන් උපේක්ෂා නොවන බව ද, අනුලෝම ඥානයෙන් ධර්මතාවන් කෙරෙහි සහ නිවන කෙරෙහි ඇති පටිලෝම (විරුද්ධ) බව ද, ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් සංස්කාර නිමිති ග්‍රහණය ද අත්හැරීම සිදු වේ. මෙය 'තදංගප්පහානය' (අංගයක් පාසා අත්හැරීම) නම් වේ. උපචාර හෝ අප්පනා සමාධීන් තමන් තුළ පිරිහීමකින් තොරව පවතින තාක් කල්, එමගින් මැඩපවත්වන ලද නීවරණයන්ගේ ද, ඒ ඒ විතර්කාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ ද නැවත හට නොගැනීම නම් වූ යම් අත්හැරීමක් වේ ද, මෙය 'විෂ්කම්භනප්පහානය' (යටපත් කිරීමෙන් අත්හැරීම) නම් වේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම හේතුවෙන් එම මාර්ගයන්ට හිමිකම් කියන තැනැත්තාගේ සන්තානයෙහි ඒ ඒ මාර්ගයන්ට අදාළව, 'දෘෂ්ටිගතයන් අත්හැරීම පිණිස' (ධර්මසංගණී 277) යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද, සමුදය පක්ෂයට අයත් කෙලෙස් වනය නැවත කිසිසේත් හට නොගන්නා ලෙස සිඳලීම නම් වූ යම් අත්හැරීමක් වේ ද, මෙය 'සමුච්ඡේදප්පහානය' (මුළුමනින්ම සිඳලීමෙන් අත්හැරීම) නම් වේ. ඵල අවස්ථාවේදී කෙලෙසුන් සන්සිඳී යාම 'පටිප්පස්සද්ධිප්පහානය' (සන්සිඳීමෙන් අත්හැරීම) නම් වේ. සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මීම වූ, සියලු සංස්කාරයන් අත්හැර දැමූ යම් නිවනක් වේ ද, එය 'නිස්සරණප්පහානය' (නික්මීමෙන් අත්හැරීම) නම් වේ. මේ සියලුම අත්හැරීම් පරිත්‍යාගය යන අර්ථයෙන් 'පහාන' නම් වන අතර, හික්මවීම යන අර්ථයෙන් 'විනය' නම් වේ. එබැවින් මෙය 'පහාන විනය' (අත්හැරීමෙන් කෙරෙන හික්මවීම) යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් ඒ ඒ අත්හැරීම් ඇති තැනැත්තා තුළ ඒ ඒ විනය (හික්මවීම) සම්භවය වන බැවින් ද මෙය 'පහාන විනය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පහාන විනය ද පස් වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. මෙලෙස එකිනෙකක් පස් වැදෑරුම් ලෙස බෙදෙන බැවින් මේ දස වැදෑරුම් විනයන් වෙති.

เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจติ. กถํ? สีลสํวเรน กายวจีทุจฺจริตานิ วิเนนฺโตปิ หิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, สติปญฺญาสํวเรหิ อภิชฺฌาโทมนสฺสาทีนิ วิเนนฺโตปิ โทมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ, ขนฺติสํวเรน สีตาทีนิ ขมนฺโตปิ ตํตํอาฆาตวตฺถุสมฺภวํ โกธํ วิเนติ, วีริยสํวเรน พฺยาปาทวิตกฺกํ วิเนนฺโตปิ ตํสมฺปยุตฺตํ โกธํ วิเนติ. เยหิ ธมฺเมหิ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปหานานิ โหนฺติ, เตสํ ธมฺมานํ อตฺตนิ นิพฺพตฺตเนน เต เต ธมฺเม ปชหนฺโตปิ ตทงฺคปฺปหาตพฺพํ วิกฺขมฺเภตพฺพํ สมุจฺฉินฺทิตพฺพญฺจ โกธํ วิเนติ. กามญฺเจตฺถ ปหานวินเยน วินโย น สมฺภวติ. เยหิ ปน ธมฺเมหิ ปหานํ โหติ, เตหิ วิเนนฺโตปิ ปริยายโต ‘‘ปหานวินเยน วิเนตี’’ติ วุจฺจติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกาเล ปน วิเนตพฺพาภาวโต นิสฺสรณปฺปหานสฺส จ อนุปฺปาเทตพฺพโต น เตหิ กิญฺจิ วิเนตีติ วุจฺจติ. เอวํ เตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยํ นิสฺสรณวินยญฺจ ฐเปตฺวา อวเสเสน อฏฺฐวิเธน วินเยเนส เตน เตน ปริยาเยน วิเนตีติ ปวุจฺจตีติ. เย วา –

මොවුන් අතරින් පටිප්පස්සද්ධි විනය හා නිස්සරණ විනය පසෙක තබා, ඉතිරි අට වැදෑරුම් විනයන්ගෙන් මේ පුද්ගලයා ඒ ඒ ක්‍රමය අනුව හික්මවනු ලබයි (විනෙති) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ කෙසේ ද? සීල සංවරයෙන් කාය වචී දුශ්චරිතයන් හික්මවන්නා ද ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ක්‍රෝධය හික්මවයි. සති සංවරයෙන් හා පඤ්ඤා සංවරයෙන් අභිධ්‍යා, දෝමනස්ස ආදිය හික්මවන්නා ද දෝමනස්සය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ක්‍රෝධය හික්මවයි. ක්ෂාන්ති සංවරයෙන් සීතල ආදිය ඉවසන්නා ද ඒ ඒ ආඝාත වස්තූන්ගෙන් හටගන්නා ක්‍රෝධය හික්මවයි. වීර්ය සංවරයෙන් ව්‍යාපාද විතර්කය හික්මවන්නා ද ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ක්‍රෝධය හික්මවයි. යම් ධර්මයන්ගෙන් තදංග, විෂ්කම්භන සහ සමුච්ඡේද පහානයන් සිදුවේ ද, ඒ කුසල් ධර්මයන් තමන් තුළ උපදවා ගැනීමෙන් ඒ ඒ අකුසල් ධර්මයන් අත්හරින්නා වූ පුද්ගලයා, තදංගයෙන්, විෂ්කම්භනයෙන් හා සමුච්ඡේදයෙන් අත්හළ යුතු වූ ක්‍රෝධය ද හික්මවයි. සැබවින්ම මෙහි පහාන විනය අනුව 'විනය' යන්න (තාක්ෂණිකව) සිදු නොවිය හැකි වුව ද, යම් ධර්මයන්ගෙන් අත්හැරීම සිදුවේ ද, එම ධර්මයන්ගෙන් හික්මවන්නා පර්යාය වශයෙන් (වක්‍ර ලෙස) 'පහාන විනයෙන් හික්මවයි' යැයි කියනු ලැබේ. පටිප්පස්සද්ධි පහාන කාලයෙහි දී හික්මවිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවින් ද, නිස්සරණ පහානය නැවත උපදවා ගත යුතු දෙයක් නොවන බැවින් ද, ඒ මගින් කිසිවක් හික්මවනු ලැබේ යැයි නොකියනු ලැබේ. මෙසේ ඔවුන් අතරින් පටිප්පස්සද්ධි විනය හා නිස්සරණ විනය පසෙක තබා, ඉතිරි අට වැදෑරුම් විනයන්ගෙන් මේ පුද්ගලයා ඒ ඒ ක්‍රමයෙන් හික්මවයි යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම්: -

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? ยสฺมึ, ภิกฺขเว, ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา…เป… กรุณา… อุเปกฺขา… อสติ-อมนสิกาโร ตสฺมึ ปุคฺคเล อาปชฺชิตพฺโพ, เอวํ ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ. กมฺมสฺสกตา เอว วา ตสฺมึ ปุคฺคเล อธิฏฺฐาตพฺพา กมฺมสฺสโก อยมายสฺมา…เป… ทายาโท ภวิสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๑) –

“මහණෙනි, මේ ආඝාතපටිවිනයන් (වෛරය දුරු කිරීමේ ක්‍රම) පසකි. යම් තැනක මහණෙකු හට උපන් වෛරය මුළුමනින්ම දුරු කළ යුතු වේ. ඒ පහ මොනවා ද? මහණෙනි, යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි වෛරයක් උපදී ද, ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය... (පෙ)... කරුණාව... උපේක්ෂාව... ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි අසති-අමනසිකාරය (සිහි නොකිරීම හා මෙනෙහි නොකිරීම) පැමිණිය යුතුය. මෙසේ ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි වෛරය දුරු කළ යුතුය. එසේත් නැතිනම් ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි 'කර්මය තමා සතුය' යන බව අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. එනම්: 'මේ ආයුෂ්මතුන් තමා කළ කර්මය හිමිකරගත්තෙකි... (පෙ)... එහි දායාදකරු වන්නේය' යනුවෙනි.”

เอวํ ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เย จ –

මෙසේ ආඝාතපටිවිනයන් පසක් වදාරන ලදී. තවද -

‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? อิธาวุโส[Pg.10], เอกจฺโจ ปุคฺคโล อปริสุทฺธกายสมาจาโร โหติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร, เอวรูเปปิ, อาวุโส, ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) –

“ඇවැත්නි, මේ ආඝාතපටිවිනයන් පසකි. යම් තැනක මහණෙකු හට උපන් වෛරය මුළුමනින්ම දුරු කළ යුතු වේ. ඒ පහ මොනවා ද? ඇවැත්නි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අපිරිසිදු වූ කාය සමාචාර (කයින් වන හැසිරීම්) ඇත්තෙක් වෙයි, නමුත් පිරිසිදු වූ වචී සමාචාර (වචනයෙන් වන හැසිරීම්) ඇත්තෙක් වෙයි. ඇවැත්නි, මෙබඳු පුද්ගලයා කෙරෙහි ද වෛරය දුරු කළ යුතුය.”

เอวมาทินาปิ นเยน ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา. เตสุ เยน เกนจิ อาฆาตปฏิวินเยน วิเนนฺโตเปส วิเนตีติ ปวุจฺจติ. อปิจ ยสฺมา –

මෙසේ වූ ක්‍රම මඟින් වෛරය සංසිඳුවා ගැනීමේ (ආඝාත පටිවිනය) ක්‍රම පහක් දක්වා ඇත. ඒ අතරින් යම් කිසි ක්‍රමයකින් වෛරය දුරු කරන්නා, "වෛරය දුරු කරන්නෙක්" යැයි කියනු ලැබේ. තවද, යම් හෙයකින් –

‘‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกฺกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปโทเสยฺย, น เม โส เตน สาสนกโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) –-

‘‘මහණෙනි, දෙපසම මිටි ඇති කියතකින් සොර හතුරන් පැමිණ ඔබගේ අතපය ආදී අවයව කපා දමන්නේ වී නමුදු, යමෙකු ඒ කෙරෙහි සිතින් ද්වේෂ කරන්නේ නම්, ඔහු මාගේ අනුශාසනාව පිළිපදින්නෙකු නොවේ.’’

เอวํ สตฺถุ โอวาทํ,

මෙසේ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදයද,

‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

‘‘යමෙකු තමාට ක්‍රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්‍රෝධ කරයිද, ඒ හේතුවෙන් ඔහු වඩාත් පවිටු අයෙකු බවට පත්වේ. ක්‍රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්‍රෝධ නොකරන්නා, ජය ගැනීමට අපහසු වූ (අභ්‍යන්තර) සංග්‍රාමය දිනා ගනියි.

‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ’’. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘);

යමෙකු අනෙකා කෝපයට පත්වී ඇති බව දැන, සිහියෙන් යුතුව සන්සුන් වේද, ඔහු තමාගේත් අනෙකාගේත් යන දෙදෙනාගේම යහපත පිණිස හැසිරෙන්නෙක් වේ.’’

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา (อ. นิ. ๗.๖๔).

‘‘මහණෙනි, සතුරෙකු රුචි කරන්නා වූ, සතුරෙකුට සතුට ගෙන දෙන්නා වූ මේ කරුණු සතක් ක්‍රෝධ කරන ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයා වෙත පැමිණෙයි. ඒ සත මොනවාද? මහණෙනි, මෙහිලා සතුරෙක් තම සතුරා කෙරෙහි මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කරයි – ‘අහෝ! මේ තැනැත්තා අවලස්සන වේවා!’ එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා ලස්සන වෙනවාට සතුටු නොවන බැවිනි. මහණෙනි, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද, ක්‍රෝධයෙන් පීඩිත වූ මේ පුද්ගලයා, මැනවින් ස්නානය කොට, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, හිසකෙස් හා රැවුල කපා, සුදු වස්ත්‍ර හැඳ සිටියත්, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද බැවින් ඔහු අවලස්සන පුද්ගලයෙක්ම වෙයි. මහණෙනි, සතුරෙකු රුචි කරන්නා වූ, සතුරෙකුට සතුට ගෙන දෙන්නා වූ, ක්‍රෝධ කරන ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයා වෙත පැමිණෙන පළමු වැනි කරුණ මෙයයි.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ – ‘อโห, วตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยา’ติ…เป… ‘น ปจุรตฺโถ อสฺสา’ติ…เป… ‘น โภควา อสฺสา’ติ…เป… ‘น ยสวา อสฺสา’ติ…เป… ‘น มิตฺตวา อสฺสา’ติ…เป… ‘กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ [Pg.11] วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเนน นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย… มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา…เป… วาจาย…เป… มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔).

නැවතද මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා කෙරෙහි මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කරයි – ‘අහෝ! මොහු දුක්ඛිත ලෙස නිදාගනීවා!’ ...පෙ... ‘මොහුට වැඩක් පලක් සිදු නොවේවා!’ ...පෙ... ‘මොහු භෝග සම්පත් නැත්තෙකු වේවා!’ ...පෙ... ‘මොහු කීර්තියක් නැත්තෙකු වේවා!’ ...පෙ... ‘මොහුට මිතුරන් නැති වේවා!’ ...පෙ... ‘මොහු කය බිඳී මරණයෙන් මතු අපාය නම් වූ, දුගතිය නම් වූ, විනිපාත නම් වූ නිරයෙහි උපදීවා!’ එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා සුගතියෙහි යනවාට සතුටු නොවන බැවිනි. මහණෙනි, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද මේ පුද්ගලයා කයෙන් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි, වචනයෙන්... මනසින් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි. ඔහු කයින්, වචනයෙන් හා මනසින් දුසිරිතෙහි යෙදී, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලදුව, කය බිඳී මරණයෙන් මතු නිරයෙහි උපදියි.’’

‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ…เป…. (อ. นิ. ๗.๖๔;

มหานิ. ๕);

‘‘කෝපයට පත් වූ තැනැත්තා අර්ථය (වැඩ-අවැඩ) නොදනියි. කෝපයට පත් වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි... පෙ...’’

‘‘เยน โกเธน กุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โกธํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน. (อิติวุ. ๔);

‘‘යම් ක්‍රෝධයක් නිසා කෝපයට පත්ව සත්වයෝ දුගතියට යන්නෝද, විදර්ශනා වඩන ප්‍රඥාවන්තයෝ ඒ ක්‍රෝධය මැනවින් හඳුනාගෙන එය ප්‍රහීණ කරති.’’

‘‘โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ, สํโยชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย. (ธ. ป. ๒๒๑);

‘‘ක්‍රෝධය දුරු කළ යුතුය, මානය අත්හළ යුතුය, සියලු සංයෝජන ඉක්මවා යා යුතුය.’’

‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน. (อ. นิ. ๗.๖๔;

อิติวุ. ๘๘);

‘‘ක්‍රෝධය අනර්ථය උපදවන්නකි; ක්‍රෝධය සිත කැලඹීමට පත්කරන්නකි.’’

‘‘เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ, น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๙) –

‘‘මහා ප්‍රඥාවන්තය, මේ එක් වරදක් ඉවසන්න. පණ්ඩිතයෝ ක්‍රෝධය බලය කරගන්නෝ නොවෙති.’’

เอวมาทินา นเยน โกเธ อาทีนวญฺจ ปจฺจเวกฺขโตปิ โกโธ วินยํ อุเปติ. ตสฺมา เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โกธํ วิเนนฺโตปิ เอส วิเนตีติ วุจฺจติ.

මෙසේ වූ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ක්‍රෝධයේ ආදීනව මෙනෙහි කරන්නාගේද ක්‍රෝධය සංසිඳීමට පත්වෙයි. එබැවින් එසේ මෙනෙහි කොට ක්‍රෝධය දුරු කරන්නා ද "ක්‍රෝධය දුරු කරන්නෙක්" යැයි කියනු ලැබේ.

โกธนฺติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๔๐; อ. นิ. ๙.๒๙) นเยน สุตฺเต วุตฺตานํ นวนฺนํ, ‘‘อตฺถํ เม น จรี’’ติ อาทีนญฺจ ตปฺปฏิปกฺขโต สิทฺธานํ นวนฺนเมวาติ อฏฺฐารสนฺนํ, ขาณุกณฺฏกาทินา อฏฺฐาเนน สทฺธึ เอกูนวีสติยา อาฆาตวตฺถูนํ อญฺญตราฆาตวตฺถุสมฺภวํ อาฆาตํ. วิสฏนฺติ วิตฺถตํ. สปฺปวิสนฺติ สปฺปสฺส วิสํ. อิวาติ โอปมฺมวจนํ, อิ-การ โลปํ กตฺวา ว-อิจฺเจว วุตฺตํ. โอสเธหีติ อคเทหิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา วิสติกิจฺฉโก เวชฺโช สปฺเปน ทฏฺฐํ สพฺพํ กายํ ผริตฺวา ฐิตํ วิสฏํ สปฺปวิสํ มูลขนฺธตจปตฺตปุปฺผาทีนํ อญฺญตเรหิ [Pg.12] นานาเภสชฺเชหิ ปโยเชตฺวา กเตหิ วา โอสเธหิ ขิปฺปเมว วิเนยฺย, เอวเมวํ โย ยถาวุตฺเตนตฺเถน อุปฺปติตํ จิตฺตสนฺตานํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ โกธํ ยถาวุตฺเตสุ วินยนูปาเยสุ เยน เกนจิ อุปาเยน วิเนติ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรตีติ.

ක්‍රෝධය යනු - ‘මොහු මට අනර්ථයක් කළේය’ යනුවෙන් උපදනා වෛරය ආදී වශයෙන් සූත්‍රවල සඳහන් ආඝාත වස්තු නවයද, ‘මොහු මට යහපතක් කළේ නැත’ ආදී වශයෙන් එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස දැක්වෙන තවත් නවයද ඇතුළුව දහඅටක් වූ කරුණු සහ ගොනුන්, කටු ආදී අස්ථානයන්හි ඇතිවන කෝපයත් සමඟ දහනවයක් වූ ආඝාත වස්තූන්ගෙන් යම් කිසිවක් නිසා හටගන්නා වෛරයයි. ‘විසටං’ යනු පැතිරුණු යන්නයි. ‘සප්පවිසං’ යනු සර්ප විෂයි. ‘ඉව’ යන්න උපමාවකි; මෙහි ‘ඉ’ අකුර ලෝප වී ‘ව’ යන්න පමණක් යොදා ඇත. ‘ඕසධේභි’ යනු ඖෂධවලිනි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – විෂ වෙදෙක් සර්පයෙකු දෂ්ට කළ පසු මුළු ශරීරය පුරාම පැතිරී ඇති සර්ප විෂ, මුල්, කඳ, පොතු, කොළ, මල් ආදී විවිධ ශාක කොටස්වලින් සැකසූ ඖෂධ යොදාගෙන ඉතා ඉක්මනින් දුරු කරන්නාක් මෙන්; යම් අයෙක් ඉහත සඳහන් කරන ලද ආකාරයෙන් සිත තුළ හටගෙන චිත්ත සන්තානය පුරාම පැතිරී ඇති ක්‍රෝධය, පූර්වෝක්ත සංසිඳුවීමේ උපක්‍රමයන් අතරින් යම් කිසි උපක්‍රමයක් මඟින් දුරු කරයිද, නොඉවසයිද, අත්හරියිද, බැහැර කරයිද, එය නැත්තටම නැති කර දමයිද (ඔහු කෝපය දුරු කරන්නෙකි).

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ โส เอวํ โกธํ วิเนนฺโต ภิกฺขุ ยสฺมา โกโธ ตติยมคฺเคน สพฺพโส ปหียติ, ตสฺมา โอรปารสญฺญิตานิ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานิ ชหาตีติ เวทิตพฺโพ. อวิเสเสน หิ ปารนฺติ ตีรสฺส นามํ, ตสฺมา โอรานิ จ ตานิ สํสารสาครสฺส ปารภูตานิ จาติ กตฺวา ‘‘โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา ‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ’’, โส ตติยมคฺเคน สพฺพโส โกธํ วิเนตฺวา อนาคามิผเล ฐิโต ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ. ตตฺถ โอรนฺติ สกตฺตภาโว, ปารนฺติ ปรตฺตภาโว. โอรํ วา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ปารํ ฉ พาหิรายตนานิ. ตถา โอรํ มนุสฺสโลโก, ปารํ เทวโลโก. โอรํ กามธาตุ, ปารํ รูปารูปธาตุ. โอรํ กามรูปภโว, ปารํ อรูปภโว. โอรํ อตฺตภาโว, ปารํ อตฺตภาวสุขูปกรณานิ. เอวเมตสฺมึ โอรปาเร จตุตฺถมคฺเคน ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อนาคามิโน กามราคสฺส ปหีนตฺตา อิธตฺตภาวาทีสุ ฉนฺทราโค เอว นตฺถิ; อปิจ โข ปนสฺส ตติยมคฺคาทีนํ วิย วณฺณปฺปกาสนตฺถํ สพฺพเมตํ โอรปารเภทํ สงฺคเหตฺวา ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุตฺตํ.

“එම භික්ෂුව මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි” (සො භික්ඛු ජහාති ඕරපාරං) යනු මෙසේ කෝපය දුරු කරන භික්ෂුව, තෙවන මාර්ගය (අනාගාමී මාර්ගය) මගින් කෝපය සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වන බැවින්, ‘මෙතෙර හා එතෙර’ යැයි හැඳින්වෙන ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ අත්හරින බව දත යුතුය. විශේෂයකින් තොරව ‘පාර’ යනු වෙරළට නමකි. එබැවින් සංසාර සාගරයේ මෙතෙර (ඕර) සහ එතෙර (පාර) වූ බැවින් ඒවා ‘ඕරපාර’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම්, “යමෙක් උපන් ක්‍රෝධය, පැතිරුණු සර්ප විෂ ඖෂධවලින් මෙන් දුරු කරයිද,” යනුවෙන් වදාළ පරිදි තෙවන මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම කෝපය දුරු කොට අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටි භික්ෂුව මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි. එහි ‘මෙතෙර’ (ඕර) යනු තමාගේ ආත්මභාවයයි, ‘එතෙර’ (පාර) යනු අන්‍යයන්ගේ ආත්මභාවයයි. එසේත් නැතිනම් ‘මෙතෙර’ යනු ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි, ‘එතෙර’ යනු බාහිර ආයතන හයයි. එසේම ‘මෙතෙර’ යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයයි, ‘එතෙර’ යනු දිව්‍ය ලෝකයයි. ‘මෙතෙර’ යනු කාම ධාතුවයි, ‘එතෙර’ යනු රූප හා අරූප ධාතූන්ය. ‘මෙතෙර’ යනු කාම හා රූප භවයන්ය, ‘එතෙර’ යනු අරූප භවයයි. ‘මෙතෙර’ යනු ආත්මභාවයයි, ‘එතෙර’ යනු ආත්මභාවයේ සැප පහසුකම්ය. මෙසේ මෙම මෙතෙර හා එතෙර කෙරෙහි සිව්වන මාර්ගයෙන් (අරහත් මාර්ගයෙන්) ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කරන්නා ‘මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී අනාගාමී උතුමන් හට කාමරාගය ප්‍රහීණ වූ බැවින් මේ ආත්මභාවය ආදියෙහි ඡන්දරාගයක් ඇත්තේම නැත. එසේ වුවද, තෙවන මාර්ගය ආදියෙහි මෙන් ගුණ ප්‍රකාශ කරනු පිණිස මේ සියලු මෙතෙර හා එතෙර ප්‍රභේදයන් එක්කොට, එහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ‘මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි’ යැයි වදාරන ලදී.

อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส วิภาวนตฺถาย อุปมํ อาห ‘‘อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, สปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. โส ทุวิโธ – กามรูปี จ อกามรูปี จ. กามรูปีปิ ทุวิโธ – ชลโช ถลโช จ. ชลโช ชเล เอว กามรูปํ ลภติ, น ถเล, สงฺขปาลชาตเก สงฺขปาลนาคราชา วิย. ถลโช ถเล เอว, น ชเล. โส ชชฺชรภาเวน ชิณฺณํ, จิรกาลตาย ปุราณญฺจาติ สงฺขํ คตํ. ตจํ ชหนฺโต จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม สปฺปชาติ ทีฆตฺตภาโว. อุรคา หิ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สชาตึ นาติวตฺตนฺติ – อุปปตฺติยํ, จุติยํ, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน, สมานชาติยา [Pg.13] เมถุนปฏิเสวเน, ชิณฺณตจาปนยเน จาติ. สปฺโป หิ ยทา ตจํ ชหาติ, ตทา สชาติยํเยว ฐตฺวา ชหาติ. สชาติยํ ฐิโตปิ จ ชิคุจฺฉนฺโต ชหาติ. ชิคุจฺฉนฺโต นาม ยทา อุปฑฺฒฏฺฐาเน มุตฺโต โหติ, อุปฑฺฒฏฺฐาเน อมุตฺโต โอลมฺพติ, ตทา นํ อฏฺฏียนฺโต ชหาติ. เอวํ ชิคุจฺฉนฺโตปิ จ ทณฺฑนฺตรํ วา มูลนฺตรํ วา ปาสาณนฺตรํ วา นิสฺสาย ชหาติ. นิสฺสาย ชหนฺโตปิ จ ถามํ ชเนตฺวา, อุสฺสาหํ กตฺวา, วีริเยน วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ กตฺวา, ปสฺสสนฺโตว ผณํ กริตฺวา ชหาติ. เอวํ ชหิตฺวา เยนกามํ ปกฺกมติ. เอวเมวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ โอรปารํ ชหิตุกาโม จตุพฺพิเธน ชหาติ – สชาติยํ ฐิโต, ชิคุจฺฉนฺโต, นิสฺสาย, ถาเมนาติ. สชาติ นาม ภิกฺขุโน ‘‘อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑) วจนโต สีลํ. เตเนวาห ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปฺปญฺโญ’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓; เปฏโก. ๒๒). เอวเมติสฺสํ สชาติยํ ฐิโต ภิกฺขุ ตํ สกตฺตภาวาทิเภทํ โอรปารํ ชิณฺณปุราณตจมิว ทุกฺขํ ชเนนฺตํ ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ชิคุจฺฉนฺโต กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย อธิมตฺตวายามสงฺขาตํ ถามํ ชเนตฺวา ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๖; วิภ. ๕๑๙) วุตฺตนเยน รตฺตินฺทิวํ ฉธา วิภชิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อุรโค วิย, วงฺกํ นงฺคุฏฺฐํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุรโค วิย ปสฺสสนฺโต, อยมฺปิ อสิถิลปรกฺกมตาย วายมนฺโต อุรโค วิย ผณํ กริตฺวา, อยมฺปิ ญาณวิปฺผารํ ชเนตฺวา อุรโคว ตจํ โอรปารํ ชหาติ. ชหิตฺวา จ อุรโค วิย โอหิตตโจ เยนกามํ อยมฺปิ โอหิตภาโร อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุทิสํ ปกฺกมตีติ. เตนาห ภควา –

දැන් එම අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස “සර්පයකු සිය පැරණි දිරාගිය සම ඉවත් කරන්නාක් මෙන්” යන උපමාව වදාළ සේක. එහි ‘උරග’ යනු පපුවෙන් (ළයෙන්) ඇවිදින බැවින් සර්පයාට නමකි. එම සර්පයා කාමරූපී (අභිමත රූප මවාගත හැකි) සහ අකාමරූපී වශයෙන් දෙවර්ගයකි. කාමරූපී සර්පයා ද ජලජ සහ තලජ වශයෙන් දෙවර්ගයකි. සංඛපාල ජාතකයේ සංඛපාල නාග රාජයා මෙන් ජලජ නාගයා රූප මවාගන්නේ ජලයෙහි පමණි, ගොඩබිමෙහි නොවේ. තලජ නාගයා රූප මවාගන්නේ ගොඩබිමෙහි පමණි, ජලයෙහි නොවේ. එම සර්පයා ජරාපත් වීමෙන් දිරාගිය ද, බොහෝ කලක් ගතවීමෙන් පැරණි වූ ද සම අත්හරින විට ආකාර හතරකින් එය කරයි: ස්වජාතියෙහි පිහිටා, පිළිකුල් කරමින්, ආධාරකයක් ඇසුරු කොට සහ වීර්යයෙනි. ‘සජාතිය’ යනු සර්ප ජාතියේ දිගු ශරීර ස්වභාවයයි. සර්පයෝ කරුණු පහකදී සිය ජාති ලක්ෂණය ඉක්මවා නොයති: උප්පත්තියේදී, චුතවීමේදී, තද නින්දේදී, ස්වජාතිය සමඟ මෙවුන්දම් සේවනයේදී සහ දිරාගිය සම හැරීමේදීය. සර්පයා සම අත්හරින විට සිය ජාති ස්වභාවයෙහිම පිහිටා එය කරයි. එසේ පිහිටා සිටියද පිළිකුලෙන් යුතුව සම අත්හරියි. ‘පිළිකුලෙන්’ යනු ශරීරයෙන් අඩක් මිදී අඩක් එල්ලී පවතින විට ඇතිවන කලකිරීමෙන් එම සම අත්හැරීමයි. එසේ පිළිකුල් කරමින් ලී දණ්ඩක්, මුලක් හෝ ගල් පරයක් වැනි දෙයක ආධාරයෙන් (නිස්සාය) සම අත්හරියි. එසේ ආධාරකයක් ඇසුරින් ද ශක්තිය උපදවා, උත්සාහ කොට, වීර්යයෙන් වලිගය වකුටු කොට, හුස්ම ඉහළට ගනිමින් පෙනය පුප්පා සම අත්හරියි. එසේ අත්හැර තමන්ට රිසි තැනකට යයි. එසේම, මෙම භික්ෂුව ද මෙතෙර හා එතෙර අත්හරිනු කැමැත්තේ ආකාර හතරකින් එය කරයි: සජාතියෙහි පිහිටා, පිළිකුල් කරමින්, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට සහ වීර්යයෙනි. භික්ෂුවගේ ‘සජාතිය’ යනු “ආර්ය ජාතියෙහි උපන්නේය” යන බුද්ධ වචනයට අනුව සීලයයි. එබැවින් “ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා සීලයෙහි පිහිටා” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙසේ මෙම ආර්ය ජාතියෙහි පිහිටි භික්ෂුව, දිරාගිය පැරණි සමක් මෙන් දුක් උපදවන එම ස්වකීය ආත්මභාවය ආදී ‘මෙතෙර හා එතෙර’ කෙරෙහි තැන් තැන්හි ආදීනව දැකීමෙන් පිළිකුල් කරමින්, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට, අධිමාත්‍ර වීර්යය නම් වූ ශක්තිය උපදවා, “දවාලෙහි සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි” යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයට රැය හා දවල් හය කොටසකට බෙදා, උත්සාහ කරන වීර්යය කරන සර්පයකු මෙන් ද, වලිගය වකුටු කර පර්යංකය බැඳ සිටින සර්පයකු මෙන් ද, නොපසුබට වීර්යයෙන් යුතුව පෙනය පුප්පන සර්පයකු මෙන් ඥාන විප්ඵාරය උපදවා සර්පයා සම අත්හරින්නාක් මෙන් මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි. අත්හැරීමෙන් පසු සම ඉවත් කළ සර්පයකු රිසි සේ යන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් බර බිම තැබූ මෙම භික්ෂුව ද අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව දෙසට වඩියි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘โย อุปฺปติตํ วิเนติ โกธํ, วิสฏํ สปฺปวิสํว โอสเธหิ;

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณ’’นฺติ.

“යමෙක් උපන් ක්‍රෝධය, පැතිරුණු සර්ප විෂ ඖෂධවලින් මෙන් දුරු කරයිද, ඒ භික්ෂුව සර්පයකු සිය පැරණි දිරාගිය සම ඉවත් කරන්නාක් මෙන් මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි.”

เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน ปฐมคาถา เทสิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් ඵලය අග්‍ර කොට ගනිමින් මෙම ප්‍රථම ගාථාව දේශනා කරන ලදී.

๒. อิทานิ ทุติยคาถาย อตฺถวณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต. ตตฺราปิ –

2. දැන් දෙවන ගාථාවේ අර්ථ වර්ණනා අනුපිළිවෙළ පැමිණ තිබේ. එහිදී ද–

‘‘เยน [Pg.14] ยตฺถ ยทา ยสฺมา, วุตฺตา คาถา อยํ อิมํ;

วิธึ ปกาสยิตฺวาสฺสา, กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ. –

“කවුරුන් විසින්, කොහිදී, කවදා, කුමන කරුණක් නිසා මෙම ගාථාව වදාරන ලද්දේද යන්න සහ එම ක්‍රමය ප්‍රකාශ කොට, මම මෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි.”

อยเมว มาติกา. ตโต ปรญฺจ สพฺพคาถาสุ. อติวิตฺถารภเยน ปน อิโต ปภุติ มาติกํ อนิกฺขิปิตฺวา อุปฺปตฺติทสฺสนนเยเนว ตสฺสา ตสฺสา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อตฺถวณฺณนํ กริสฺสามิ. เสยฺยถิทํ โย ราคมุทจฺฉิทา อเสสนฺติ อยํ ทุติยคาถา.

මෙයම මාතෘකාවයි. මින් පසුව එන සියලුම ගාථාවලදී, අතිශයින් විස්තර වීම වැළැක්වීමේ අදහසින් මෙතැන් සිට මාතෘකාව සඳහන් නොකර, එම ගාථාවන් උපන් ප්‍රවෘත්තිය (උප්පත්ති කථාව) දක්වන ක්‍රමයෙන්ම ඒ ඒ ගාථාවල අර්ථය විවරණය කරන්නෙමි. ඒ කෙසේද යත්: "යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙසං" යන මෙය දෙවන ගාථාවයි.

ตสฺสุปฺปตฺติ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก อญฺญตโร สุวณฺณการปุตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิโต. เถโร ตสฺส ‘‘ทหรานํ อสุภํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ราควิฆาตตฺถํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. ตสฺส ตสฺมึ อาเสวนมตฺตมฺปิ จิตฺตํ น ลภติ. โส ‘‘อนุปการํ มเมต’’นฺติ เถรสฺส อาโรเจสิ. เถโร ‘‘ทหรานเมตํ สปฺปาย’’นฺติ มนฺตฺวา ปุนปิ ตเทวาจิกฺขิ. เอวํ จตฺตาโร มาสา อตีตา, โส กิญฺจิมตฺตมฺปิ วิเสสํ น ลภติ. ตโต นํ เถโร ภควโต สนฺติกํ เนสิ. ภควา ‘‘อวิสโย, สาริปุตฺต, ตุยฺเหตสฺส สปฺปายํ ชานิตุํ, พุทฺธเวเนยฺโย เอโส’’ติ วตฺวา ปภสฺสรวณฺณํ ปทุมํ อิทฺธิยา นิมฺมินิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ปาทาสิ – ‘‘หนฺท, ภิกฺขุ, อิมํ วิหารปจฺฉายายํ วาลิกาตเล นาเฬน วิชฺฌิตฺวา ฐเปหิ, อภิมุขญฺจสฺส ปลฺลงฺเกน นิสีท ‘โลหิตํ โลหิต’นฺติ อาวชฺเชนฺโต’’ติ. อยํ กิร ปญฺจ ชาติสตานิ สุวณฺณกาโรว อโหสิ. เตนสฺส ‘‘โลหิตกนิมิตฺตํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา ภควา โลหิตกกมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส ตถา กตฺวา มุหุตฺเตเนว ยถากฺกมํ ตตฺถ จตฺตาริปิ ฌานานิ อธิคนฺตฺวา อนุโลมปฏิโลมาทินา นเยน ฌานกีฬํ อารภิ. อถ ภควา ‘ตํ ปทุมํ มิลายตู’ติ อธิฏฺฐาสิ. โส ฌานา วุฏฺฐิโต ตํ มิลาตํ กาฬวณฺณํ ทิสฺวา ‘‘ปภสฺสรรูปํ ชราย ปริมทฺทิต’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตโต นํ อชฺฌตฺตมฺปิ อุปสํหริ. ตโต ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ ตโยปิ ภเว อาทิตฺเต วิย ปสฺสิ. เอวํ ปสฺสโต จสฺสาวิทูเร ปทุมสฺสโร อตฺถิ. ตตฺถ ทารกา โอโรหิตฺวา ปทุมานิ ภญฺชิตฺวา ภญฺชิตฺวา ราสึ กโรนฺติ. ตสฺส ตานิ อุทเก ปทุมานิ นฬวเน อคฺคิชาลา วิย ขายึสุ, ปตฺตานิ ปตนฺตานิ ปปาตํ ปวิสนฺตานิ วิย ขายึสุ, ถเล นิกฺขิตฺตปทุมานํ อคฺคานิ มิลาตานิ อคฺคิฑฑฺฒานิ วิย [Pg.15] ขายึสุ. อถสฺส ตทนุสาเรน สพฺพธมฺเม อุปนิชฺฌายโต ภิยฺโยโสมตฺตาย ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ตโต ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว ตสฺส ภิกฺขุโน อุปริ สรีราภํ มุญฺจิ. สา จสฺส มุขํเยว อชฺโฌตฺถริ. ตโต โส ‘‘กิเมต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ภควนฺตํ อาคนฺตฺวา สมีเป ฐิตมิว ทิสฺวา อุฏฺฐายาสนา อญฺชลึ ปณาเมสิ. อถสฺส ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ ‘‘โย ราคมุทจฺฉิทา อเสส’’นฺติ.

එම ගාථාවෙහි උප්පත්ති කථාව මෙසේය – එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ආරාමය වූ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උපස්ථායක වූ, එක්තරා රන්කරුවෙකුගේ පුත්‍රයෙක් තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි විය. තෙරුන් වහන්සේ "තරුණයන්ට අසුභ කමටහන සුදුසු යැයි" සිතා, රාගය දුරු කරනු පිණිස ඔහුට අසුභ කමටහන ලබා දුන්හ. ඔහුට එම කමටහනෙහි සිතේ ඇල්මක් හෝ එකඟතාවක් ස්වල්පයකින් හෝ ඇති නොවීය. "මෙය මට ප්‍රයෝජනවත් නොවේ යැයි" ඔහු තෙරුන් වහන්සේට දැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ "තරුණයන්ට මෙයම සුදුසු යැයි" සිතා නැවතත් එයම කියා දුන්හ. මෙලෙස මාස හතරක් ගත වුවද, ඔහු කිසිදු විශේෂ අධිගමයක් නොලැබීය. පසුව තෙරුන් වහන්සේ ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සාරිපුත්තය, මොහුට සුදුසු කමටහන දැනගැනීම ඔබගේ විෂය පථය නොවේ, මොහු බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකගෙන්ම ශික්ෂණය ලැබිය යුත්තෙකි" යි වදාරා, සෘද්ධියෙන් ඉතා දීප්තිමත් පියුමක් මවා ඔහුගේ අතට දී මෙසේ වදාළ සේක: "මහණ, දැන් මෙය විහාරයේ සෙවන ඇති වැලි තලාවක දණ්ඩකින් සිටුවා තබා, එයට මුහුණ ලා පර්යංකයෙන් හිඳ 'ලෝහිතං ලෝහිතං' (රතු පාටය රතු පාටය) යනුවෙන් මෙනෙහි කරව." මොහු පන්සියයක් ජාතිවල රන්කරුවෙකුම වී ඉපදුණු බව කියැවේ. එබැවින් ඔහුට රතු පැහැති අරමුණක් සුදුසු බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝහිත කමටහන ලබා දුන් සේක. ඔහු එලෙසම පිළිපැද මොහොතකින් පිළිවෙළින් සතර ධ්‍යානයන් ලබා, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවෙහි නිරත විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඒ පියුම මැලවේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. ඔහු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල, ඒ පියුම මැලවී කළු පැහැ ගැන්වී තිබෙනු දැක, "දීප්තිමත් රූපය ජරාවෙන් මඬනා ලද්දේය" යි අනිත්‍ය සඤ්ඤාව ලබා ගත්තේය. ඉන්පසු එය තමාගේ ශරීරයට ද ගළපා බැලීය. එවිට "යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි, යමක් දුක ද එය අනාත්ම යැයි" භවයන් තුනම ගිනි ගත් ගෙයක් මෙන් දැක්කේය. මෙසේ දකින ඔහුගේ දෘෂ්ටි පථයට නුදුරින් පියුම් විලක් විය. එහි ළමෝ බැස පියුම් නෙළා ගොඩ ගසමින් සිටියහ. ජලයෙහි වූ ඒ පියුම් ඔහුට බට වනයක ගිනි දැල් මෙන් පෙනුණි. ගිලිහී වැටෙන පෙති හෙළකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද, ගොඩ තැබූ පියුම්වල මැලවුණු අග කොටස් ගින්නෙන් පිළිස්සුණාක් මෙන් ද පෙනුණි. ඉන්පසු ඒ අනුව යමින් සියලු ධර්මයන් මෙනෙහි කරන ඔහුට භවත්‍රයම ගිනි ගත් ගෙයක් මෙන් පිළිසරණක් නැතිව වැටහුණි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩ හිඳිමින්ම ඒ භික්ෂුව කෙරෙහි ශරීරාලෝකය විහිදුවූ සේක. එය ඔහුගේ මුහුණ පුරා පැතිර ගියේය. ඔහු "මේ කුමක්දැයි" සිතා බලන කල, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමා ඉදිරියෙහි වැඩ සිටින්නාක් මෙන් දැක, අසුනෙන් නැගී සිට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට සුදුසු දහම් දෙසනු පිණිස "යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙසං" යනාදී වශයෙන් මෙම ඕභාස ගාථාව වදාළ සේක.

ตตฺถ รญฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. อุทจฺฉิทาติ อุจฺฉินฺทติ, ภญฺชติ, วินาเสติ. อตีตกาลิกานมฺปิ หิ ฉนฺทสิ วตฺตมานวจนํ อกฺขรจินฺตกา อิจฺฉนฺติ. อเสสนฺติ สานุสยํ. ภิสปุปฺผํว สโรรุหนฺติ สเร วิรูฬฺหํ ปทุมปุปฺผํ วิย. วิคยฺหาติ โอคยฺห, ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ ปุพฺพสทิสเมว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา นาม เอเต ทารกา สรํ โอรุยฺห ภิสปุปฺผํ สโรรุหํ ฉินฺทนฺติ, เอวเมวํ โย ภิกฺขุ อิมํ เตธาตุกโลกสนฺนิวาสํ โอคยฺห –

එහි 'රාග' යනු ඇලෙන සුළු ස්වභාවය නිසා ඇතිවන පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි පවතින රාගයට නමකි. 'උදච්ඡිදා' යනු සිඳලීය, බිඳලීය, විනාශ කළේය යන අර්ථයයි. ව්‍යාකරණඥයන් පවසන පරිදි පද්‍යවලදී අතීත කාලීන පද වර්තමාන කාලීන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. 'අසෙසං' යනු අනුශය සහිතවමය. 'භිසපුප්ඵංව සරොරුහං' යනු විලෙහි හටගත් පියුමක් මෙනි. 'විගය්හ' යනු බැස හෝ පිවිස යන අර්ථයයි. ඉතිරිය පෙර ගාථාවට සමානමය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? යම් සේ මේ ළමෝ විලට බැස විලෙහි හටගත් පියුම් සිඳලන්නාහු ද, එලෙසම යම් භික්ෂුවක් මේ ත්‍රෛභූමක ලෝක සන්නිවාසයට බැස –

‘‘นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ’’;

(ธ. ป. ๒๐๒);

"රාගයට සමාන ගින්නක් නැත."

‘‘กามราเคน ทยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริทยฺหติ’’;

(สํ. นิ. ๑.๒๑๒);

"මම කාම රාගයෙන් දැවෙන්නෙමි, මාගේ සිත දැවෙයි."

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ’’. (ธ. ป. ๓๔๗);

"රාගයෙන් රත් වූවෝ, මකුළුවා තමා විසින්ම කළ දැලෙහි වැටෙන්නාක් මෙන් (තණ්හා) ප්‍රවාහයෙහි වැටෙති."

‘‘รตฺโต โข, อาวุโส, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๕๖, ๗๒) –

"ඇවැත්නි, රාගයෙන් රත් වූ, රාගයෙන් මඬන ලද, රාගයෙන් වසඟ වූ සිත් ඇත්තා ප්‍රාණඝාතය පවා කරයි."

เอวมาทินยมนุคนฺตฺวา ราคาทีนวปจฺจเวกฺขเณน ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ สํวเรหิ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณเกสุ วตฺถูสุ อสุภสญฺญาย จ โถกํ โถกํ ราคํ สมุจฺฉินฺทนฺโต อนาคามิมคฺเคน อวเสสํ อรหตฺตมคฺเคน จ ตโต อนวเสสมฺปิ อุจฺฉินฺทติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ. เอวเมสา ภควตา อรหตฺตนิกูเฏน คาถา เทสิตา. เทสนาปริโยสาเน จ โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

මෙසේ ආදී වශයෙන් වූ ක්‍රමයට අනුව යමින්, රාගයේ ආදීනව මෙනෙහි කිරීමෙන් ද, ඉහත සඳහන් කළ ශීල සංවරය ආදී සංවරයන්ගෙන් ද, සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක වස්තූන් කෙරෙහි අසුභ සඥාව ඇති කර ගැනීමෙන් ද ටිකෙන් ටික රාගය සහමුලින්ම සිඳලමින්, අනාගාමී මාර්ගයෙන් ඉතිරි වන ප්‍රමාණය ද, අනතුරුව අරහත් මාර්ගයෙන් කිසිදු ශේෂයක් නොමැතිව ද (රාගය) සිඳලයි. පෙර සඳහන් කළ ආකාරයටම ඒ භික්ෂුව, සර්පයෙකු තම පැරණි සිවිය අතහැර දමන්නාක් මෙන් මෙතෙර හා එතෙර අතහැර දමයි. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් ඵලය උච්චතම අවස්ථාව කොට ගනිමින් මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

๓. โย [Pg.16] ตณฺหมุทจฺฉิทาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร วิหรนฺโต ตณฺหาวเสน อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺเกติ. ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อิมํ โอภาสคาถมภาสิ.

3. "යො තණ්හමුදච්ඡිදා" (යමෙක් තණ්හාව සහමුලින්ම සිඳලයිද) යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. එක්තරා භික්ෂුවක් ගග්ගරා පොකුණු තෙර වැඩවසමින් තණ්හාවට වසඟ වී අකුසල විතර්කයන් කල්පනා කරමින් සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම භික්ෂුවගේ අදහස දැන මෙම ඔභාස (ආලෝකවත්) ගාථාව දේශනා කළ සේක.

ตตฺถ ตสฺสตีติ ตณฺหา. วิสเยหิ ติตฺตึ น อุเปตีติ อตฺโถ. กามภววิภวตณฺหานเมตํ อธิวจนํ. สริตนฺติ คตํ ปวตฺตํ, ยาว ภวคฺคา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีฆสรนฺติ สีฆคามินึ, สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ อคเณตฺวา มุหุตฺเตเนว ปรจกฺกวาฬมฺปิ ภวคฺคมฺปิ สมฺปาปุณิตุํ สมตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมตํ สริตํ สีฆสรํ สพฺพปฺปการมฺปิ ตณฺหํ –

එහි 'තස්සති' යනු තණ්හාවයි. අරමුණු මගින් සතුටට (තෘප්තියට) පත් නොවන බව මෙහි අර්ථයයි. මෙය කාම තණ්හා, භව තණ්හා සහ විභව තණ්හාවන්ට නමකි. 'සරිතං' යනු ගලා ගිය හෙවත් පැවතුණා වූ, භවාග්‍රය දක්වාම පැතිර පවත්නා වූ යන්නයි. 'සීඝසරං' යනු වේගයෙන් ගමන් කරන, මෙලොව හා පරලොව ආදීනවයන් නොසලකා මොහොතකින් වෙනත් සක්වළකට හෝ භවාග්‍රයට පවා ළඟා වීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. මෙසේ වූ ගලා යන, වේගවත්, සියලු ආකාර වූ තණ්හාව -

‘‘อุปริวิสาลา ทุปฺปูรา, อิจฺฉา วิสฏคามินี;

เย จ ตํ อนุคิชฺฌนฺติ, เต โหนฺติ จกฺกธาริโน’’ติ.

"ඉහළට පැතිරෙන, පිරවීමට අපහසු, ව්‍යාප්ත වී යන ආශාව අනුගමනය කරන අය සසර චක්‍රය දරන්නෝ වෙති."

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕;

มหานิ. ๑๙๑;

จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗);

"තණ්හාව දෙවැන්නා කොට ඇති (සගයා කොට ඇති) මිනිසා, දීර්ඝ කාලයක් සසර සැරිසරමින් මේ භවය හා වෙනත් භවයන් ලබමින් සසරින් එතෙර නොවෙයි."

‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราชา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) จ –

"මහාරාජයෙනි, ලෝකය අසම්පූර්ණය, තෘප්තිමත් නොවේ, තණ්හාවට දාසයෙක් වේ."

เอวมาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วิโสสยิตฺวา อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุจฺฉิชฺชติ, โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

මෙසේ ආදීනව මෙනෙහි කිරීමෙන් ද, ඉහත සඳහන් කළ ශීල සංවරය ආදී වූ ධර්මයන්ගෙන් ද ටිකෙන් ටික (තණ්හාව) වියළා දමා, අරහත් මාර්ගයෙන් කිසිදු ශේෂයක් නොමැතිව සිඳලයි ද, ඒ භික්ෂුව එම මොහොතේම සියලු ආකාරයෙන්ම මෙතෙර හා එතෙර අතහැර දමයි. දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

๔. โย มานมุทพฺพธีติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อญฺญตโร ภิกฺขุ คงฺคาย ตีเร วิหรนฺโต คิมฺหกาเล อปฺโปทเก โสเต กตํ นฬเสตุํ ปจฺฉา อาคเตน มโหเฆน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา’’ติ สํวิคฺโค อฏฺฐาสิ. ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควา อิมํ โอภาสคาถํ อภาสิ.

4. "යො මානමුදබ්බධී" (යමෙක් මානය සහමුලින්ම උදුරා දමයිද) යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. එක්තරා භික්ෂුවක් ගංගා තීරයෙහි වැඩවසමින් සිටියදී, ග්‍රීෂ්ම කාලයේ අල්ප ජලය ඇති සිඳුණු දොළ පහරක තැනූ බට දණ්ඩෙන් කළ පාලමක්, පසුව පැමිණි මහා ජල පහරකට ගසාගෙන යනු දැක, "සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ" යි සංවේගයට පත්ව සිටියේය. ඒ භික්ෂුවගේ අදහස දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ඔභාස ගාථාව දේශනා කළ සේක.

ตตฺถ [Pg.17] มาโนติ ชาติอาทิวตฺถุโก เจตโส อุณฺณาโม. โส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโน, ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ ติวิโธ โหติ. ปุน ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ, เสยฺยสฺส สทิโส, เสยฺยสฺส หีโน, สทิสสฺส เสยฺโย, สทิสสฺส สทิโส, สทิสสฺส หีโน, หีนสฺส เสยฺโย, หีนสฺส สทิโส, หีนสฺส หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนติ เอวํ นววิโธ โหติ. ตํ สพฺพปฺปการมฺปิ มานํ –

එහි 'මානය' යනු ජාතිය ආදිය මුල් කරගෙන සිතේ ඇතිවන උඩඟු බවයි. එය "මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි", "මම සමාන වෙමි", "මම හීන වෙමි" යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. නැවතත් එය, ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨයාට මම සමාන වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා මම හීන වෙමි, සමානයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, සමානයාට මම සමාන වෙමි, සමානයාට වඩා මම හීන වෙමි, හීනයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, හීනයාට මම සමාන වෙමි, හීනයාට වඩා මම හීන වෙමි යනුවෙන් නව වැදෑරුම් වේ. ඒ සියලු ආකාර වූ මානය -

‘‘เยน มาเนน มตฺตาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ. (อิติวุ. ๖) –

"යම් මානයකින් මත්වූ සත්වයෝ දුගතියට යන්නාහුද..."

อาทินา นเยน ตตฺถ อาทีนวปจฺจเวกฺขเณน วุตฺตปฺปกาเรหิ สีลสํวราทีหิ จ โย โถกํ โถกํ วเธนฺโต กิเลสานํ อพลทุพฺพลตฺตา นฬเสตุสทิสํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อติพลตฺตา มโหฆสทิเสน อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ อุทพฺพธิ, อนวเสสปฺปหานวเสน อุจฺฉินฺทนฺโต วเธตีติ วุตฺตํ โหติ. โส ภิกฺขุ ตสฺมึเยว ขเณ สพฺพปฺปการมฺปิ ชหาติ โอรปารนฺติ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโตติ.

මෙසේ ආදී වශයෙන් එහි ආදීනව මෙනෙහි කිරීමෙන් ද, ඉහත සඳහන් කළ ශීල සංවරය ආදී ධර්මයන්ගෙන් ද ටිකෙන් ටික (මානය) නසමින්, කෙලෙසුන්ගේ ඇති දුර්වල බව නිසා බට දණ්ඩෙන් කළ පාලමක් බඳු වූ ඒ මානය, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේ ඇති මහත් බලවත් බව නිසා මහා ජල පහරක් බඳු වූ අරහත් මාර්ගයෙන් කිසිදු ශේෂයක් නොමැතිව මුලිනුපුටා දමයි ද, කිසිදු ඉතිරියක් නොමැතිව ප්‍රහාණය කිරීමෙන් වනසා දමයි යන අර්ථයයි. ඒ භික්ෂුව එම මොහොතේම සියලු ආකාරයෙන්ම මෙතෙර හා එතෙර අතහැර දමයි. දේශනාව අවසානයේ ඒ භික්ෂුව අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

๕. ติ กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อิโต ปรานญฺจ ทฺวาทสนฺนํ เอกาเยว อุปฺปตฺติ. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร พฺราหฺมโณ อตฺตโน ธีตุยา วาเรยฺเย ปจฺจุปฏฺฐิเต จินฺเตสิ – ‘‘เกนจิ วสเลน อปริภุตฺตปุพฺเพหิ ปุปฺเผหิ ทาริกํ อลงฺกริตฺวา ปติกุลํ เปเสสฺสามี’’ติ. โส สนฺตรพาหิรํ สาวตฺถึ วิจินนฺโต กิญฺจิ ติณปุปฺผมฺปิ อปริภุตฺตปุพฺพํ นาทฺทส. อถ สมฺพหุเล ธุตฺตกชาติเก พฺราหฺมณทารเก สนฺนิปติเต ทิสฺวา ‘‘เอเต ปุจฺฉิสฺสามิ, อวสฺสํ สมฺพหุเลสุ โกจิ ชานิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เต ตํ พฺราหฺมณํ อุปฺปณฺเฑนฺตา อาหํสุ – ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก น เกนจิ ปริภุตฺตปุพฺพํ. เตน ธีตรํ อลงฺกริตฺวา เทหี’’ติ. โส ทุติยทิวเส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ภตฺตวิสฺสคฺคํ กตฺวา อจิรวติยา นทิยา ตีเร อุทุมฺพรวนํ คนฺตฺวา เอกเมกํ รุกฺขํ วิจินนฺโต ปุปฺผสฺส วณฺฏมตฺตมฺปิ นาทฺทส. อถ วีติวตฺเต มชฺฌนฺหิเก ทุติยตีรํ อคมาสิ. ตตฺถ จ อญฺญตโร ภิกฺขุ อญฺญตรสฺมึ มนุญฺเญ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ [Pg.18] มนสิ กโรติ. โส ตตฺถ อุปสงฺกมิตฺวา อมนสิกริตฺวา, สกึ นิสีทิตฺวา, สกึ อุกฺกุฏิโก หุตฺวา, สกึ ฐตฺวา, ตํ รุกฺขํ สพฺพสาขาวิฏปปตฺตนฺตเรสุ วิจินนฺโต กิลมติ. ตโต นํ โส ภิกฺขุ อาห – ‘‘พฺราหฺมณ, กึ มคฺคสี’’ติ? ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ, โภ’’ติ. ‘‘อุทุมฺพรปุปฺผํ นาม, พฺราหฺมณ, โลเก นตฺถิ, มุสา เอตํ วจนํ, มา กิลมา’’ติ. อถ ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา โอภาสํ มุญฺจิตฺวา สมุปฺปนฺนสมนฺนาหารพหุมานสฺส อิมา โอภาสคาถาโย อภาสิ ‘‘โย นาชฺฌคมา ภเวสุ สาร’’นฺติ สพฺพา วตฺตพฺพา.

5. මෙහි උප්පත්තිය (නිදානය) කවරේද? මෙම ගාථාවටත් මෙතැන් සිට ඉදිරියට ඇති ගාථා දොළොසටත් ඇත්තේ එකම උප්පත්ති කථාවකි. එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. එකල එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙක් තම දියණිය විවාහ කර දෙන අවස්ථාව පැමිණි කල්හි මෙසේ සිතීය: “කිසිදු පහත් පුද්ගලයෙකු විසින් පරිභෝජනය නොකරන ලද මල්වලින් දැරිය සරසා ස්වාමි නිවසට යවන්නෙමි” කියායි. ඔහු සැවැත් නුවර ඇතුළතත් පිටතත් සොයන්නේ, කිසිවෙකු පරිභෝජනය නොකළ තණකොළ මලක් පවා නුදුටුවේය. එකල්හි රැස්ව සිටි ධූර්ත (කවට) ගති ඇති බ්‍රාහ්මණයන් පිරිසක් දැක, “මම මොවුන්ගෙන් විමසන්නෙමි, බොහෝ දෙනෙකු අතරින් කවරෙකු හෝ මෙය දන්නවා ඇතැයි” සිතා ඔවුන් වෙත ගොස් විමසීය. ඔවුහු එම බ්‍රාහ්මණයාට උසුළු විසුළු කරනු කැමැත්තෙන් මෙසේ කීහ: “බ්‍රාහ්මණය, ලෝකයෙහි කිසිවෙකු විසින් පරිභෝජනය නොකරන ලද මල් නම් උදුම්බර (දිඹුල්) මල් ය. එම මල්වලින් දියණිය සරසා විවාහ කර දෙන්න” කියායි. ඔහු දෙවන දිනයෙහි ඉතා අලුයම අවදි වී, ආහාර අනුභව කොට, අචිරවතී නදී තීරයෙහි වූ උදුම්බර වනයට ගොස් එකින් එක ගස පරීක්ෂා කළද මල් නටුවක් පමණක් හෝ නුදුටුවේය. පසුව මධ්‍යහ්න කාලය ඉක්ම ගිය කල්හි ගඟේ අනෙක් තීරයට ගියේය. එහි එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් මනරම් රුක් මුලක දිවා විහරණය සඳහා වැඩහිඳිමින් කර්මස්ථාන මනසිකාරයේ යෙදී සිටියහ. ඔහු එහි ගොස් (භික්ෂුව ගැන) නොසලකා, වරක් වාඩි වෙමින්, වරක් උක්කුටිකයෙන් හිඳිමින්, වරක් හිටගෙන සිටිමින් එම ගසෙහි සියලු අතු රික්තක හා කොළ අස්සේ සොයමින් වෙහෙසට පත් විය. එවිට එම භික්ෂූන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “බ්‍රාහ්මණය, ඔබ කුමක් සොයන්නෙහිද?” යි විමසූහ. “පින්වත, උදුම්බර මල් සොයමි” යි ඔහු කීවේය. “බ්‍රාහ්මණය, ලෝකයෙහි උදුම්බර මල් කියා දෙයක් නැත, එය මුසාවකි, නිෂ්ඵල ලෙස වෙහෙස නොවන්න” යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම භික්ෂුවගේ අදහස දැන, බුදුරැස් විහිදුවා, මහත් වූ ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත අවධානයක් ඇති කරගත් එම භික්ෂුවට, “යෝ නාජ්ඣගමා භවේසු සාරං” යනාදී මෙම ප්‍රභාස්වර ගාථාවන් සියල්ල වදාළ සේක.

ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาว นาชฺฌคมาติ นาธิคจฺฉิ, นาธิคจฺฉติ วา. ภเวสูติ กามรูปารูปสญฺญีอสญฺญีเนวสญฺญีนาสญฺญีเอกโวการจตุโวการปญฺจโวการภเวสุ. สารนฺติ นิจฺจภาวํ อตฺตภาวํ วา. วิจินนฺติ ปญฺญาย คเวสนฺโต. ปุปฺผมิว อุทุมฺพเรสูติ ยถา อุทุมฺพรรุกฺเขสุ ปุปฺผํ วิจินนฺโต เอส พฺราหฺมโณ นาชฺฌคมา, เอวํ โย โยคาวจโรปิ ปญฺญาย วิจินนฺโต สพฺพภเวสุ กิญฺจิ สารํ นาชฺฌคมา. โส อสารกฏฺเฐน เต ธมฺเม อนิจฺจโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรธมฺเม อธิคจฺฉนฺโต ชหาติ โอรปารํ อุรโค ชิณฺณมิว ตจํ ปุราณนฺติ อยมตฺโถ โยชนา จ. อวเสสคาถาสุ ปนสฺส โยชนํ อวตฺวา วิเสสตฺถมตฺตเมว วกฺขาม.

එහි පළමු ගාථාවෙහි ‘නාජ්ඣගමා’ යනු අධිගමනය නොකළේය, නොලබයි යන්නයි. ‘භවේසු’ යනු කාම, රූප, අරූප, සඤ්ඤී, අසඤ්ඤී, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී, ඒකවෝකාර, චතුවෝකාර සහ පඤ්චවෝකාර යන භවයන්හි යන්නයි. ‘සාරං’ යනු නිත්‍ය ස්වභාවය හෝ ආත්ම ස්වභාවයයි. ‘විචිනං’ යනු ප්‍රඥාවෙන් ගවේෂණය කරනු ලබන යන්නයි. ‘පුප්ඵමිව උදුම්බරේසු’ යනු උදුම්බර රුක්හි මල් සොයන මෙම බ්‍රාහ්මණයා ඒවා සොයාගත නොහැකි වූවා සේ, යම් යෝගාවචරයෙකු ප්‍රඥාවෙන් ගවේෂණය කරන්නේ සියලු භවයන්හි කිසිදු සාරයක් සොයාගත නොහැකි වූයේද යන්නයි. හෙතෙම සාරයක් නැති යන අර්ථයෙන් එම ධර්මයන් (සංස්කාරයන්) අනිත්‍ය වශයෙන් හා අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා වඩා, අනුපිළිවෙලින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අධිගමනය කරමින්, සර්පයෙකු සිය දිරාගිය පැරණි සැව අත්හරින්නාක් මෙන් මෙතෙර හා එතෙර (මෙම භවය හා පර භවය) අත්හරී. මෙය මෙහි අර්ථය හා පද සම්බන්ධයයි. ඉතිරි ගාථාවන්හි පද සම්බන්ධය නොකියා ඒවායේ විශේෂ අර්ථය පමණක් පවසන්නෙමු.

๖.

6.

‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา,อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต’’ติ. (อุทา. ๒๐) –

“යමෙකුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි ක්‍රෝධයන් නැත්තේද, මෙසේ භවය හා අභවය යන දෙකම ඉක්මවා ගියේද...”

เอตฺถ ตาว อยํ ‘อนฺตรสทฺโท’ –

මෙහි පළමුව මෙම ‘අන්තර’ ශබ්දය -

‘‘นทีตีเรสุ สณฺฐาเน, สภาสุ รถิยาสุ จ;

ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๒๘);

“ගංගා තීරයන්හිද, මංසන්ධිවලද, සභාවන්හිද, වීථිවලද මිනිස්සු රැස්වී කතා කරති, මාත් ඔබත් අතර ඇති කාරණය (අන්තරය) කුමක්ද?”

‘‘อปฺปมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน อนฺตรา โวสานมาปาทิ’’ (อ. นิ. ๑๐.๘๔);

‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อ. นิ. ๗.๖๔;

อิติวุ. ๘๘) –

“ස්වල්ප වූ විශේෂ අධිගමනයක් නිසා අතරමගදී (අන්තරා) නැවතුණේය.” “අනර්ථය උපදවන ක්‍රෝධය, සිත දූෂණය කරන ක්‍රෝධය, සිත තුළින්ම (අන්තරතෝ) හටගත් එම භය මිනිසා හඳුනා නොගනී.”

เอวํ [Pg.19] การณเวมชฺฌจิตฺตาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อิธ ปน จิตฺเต. ตโต ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปาติ ตติยมคฺเคน สมูหตตฺตา ยสฺส จิตฺเต น สนฺติ โกปาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ภโวติ สมฺปตฺติ, วิภโวติ วิปตฺติ. ตถา ภโวติ วุทฺธิ, วิภโวติ หานิ. ภโวติ สสฺสโต, วิภโวติ อุจฺเฉโท. ภโวติ ปุญฺญํ, วิภโวติ ปาปํ. วิภโว อภโวติ จ อตฺถโต เอกเมว. ตสฺมา อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอตฺถ ยา เอสา สมฺปตฺติวิปตฺติวุฑฺฒิหานิสสฺสตุจฺเฉทปุญฺญปาปวเสน อิติ อเนกปฺปการา ภวาภวตา วุจฺจติ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ยถาสมฺภวํ เตน เตน นเยน ตํ อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโตติ เอวมตฺโถ ญาตพฺโพ.

මෙසේ කාරණය, මධ්‍යය, සිත ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි (අන්තර ශබ්දය) පෙනේ. මෙහිදී එය ‘සිත’ යන අර්ථය දෙයි. එබැවින් ‘යස්සන්තරතෝ න සන්ති කෝපා’ යන්නෙන්, තෘතීිය මාර්ගය (අනාගාමී මාර්ගය) මගින් සහමුලින් උදුරා දැමූ බැවින් යමෙකුගේ සිතෙහි ක්‍රෝධයන් නැත්තේද යන අර්ථය ලැබේ. තවද ‘භව’ යනු සම්පත්තියයි, ‘විභව’ යනු විපත්තියයි. එසේම භව යනු වෘද්ධියයි (දියුණුවයි), විභව යනු හානියයි. භව යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, විභව යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. භව යනු පින් ය, විභව යනු පව් ය. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල විභව හා අභව යනු එකක්මය. එබැවින් ‘ඉතිභවාභව තඤ්ච වීතිවත්තෝ’ යන්නෙහි සම්පත්ති-විපත්ති, වෘද්ධි-හානි, ශාස්වත-උච්ඡේද, පින්-පව් වශයෙන් වූ නොයෙක් ආකාර භව හා අභව බව (භවාභවතා) කියනු ලැබේ. සතර මාර්ගයන්ගෙන් ඒ ඒ ක්‍රමයට අදාළ පරිදි එම භව හා අභව තත්ත්වය ඉක්මවා ගියේය යන අර්ථය මෙහිලා දත යුතුය.

๗. ยสฺส วิตกฺกาติ เอตฺถ ปน ยสฺส ภิกฺขุโน ตโย กามพฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกา, ตโย ญาติชนปทามรวิตกฺกา, ตโย ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺตลาภสกฺการสิโลกอนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกาติ เอเต นว วิตกฺกา สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน ตตฺถ ตตฺถ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิปกฺขววตฺถาเนน ตสฺส ตสฺส ปหานสมตฺเถหิ ตีหิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ จ วิธูปิตา ภุสํ ธูปิตา สนฺตาปิตา ทฑฺฒาติ อตฺโถ. เอวํ วิธูเปตฺวา จ อชฺฌตฺตํ สุวิกปฺปิตา อเสสา, นิยกชฺฌตฺตภูเต อตฺตโน ขนฺธสนฺตาเน อชฺฌตฺตชฺฌตฺตภูเต จิตฺเต จ ยถา น ปุน สมฺภวนฺติ, เอวํ อรหตฺตมคฺเคน อเสสา ฉินฺนา. ฉินฺนญฺหิ กปฺปิตนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒; ๔.๓๖๕). เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

7. "යමෙකුගේ විතර්කයන්" යන්නෙහි අදහස නම්: යම් මහණෙකු හට කාම විතර්ක, ව්‍යාපාද විතර්ක, විහිංසා විතර්ක යන තුන ද; ඥාති විතර්ක, ජනපද විතර්ක, අමර (නොමැරෙන බව හෝ දිව්‍ය ලෝකය පිළිබඳ) විතර්ක යන තුන ද; අනුන් කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාව හා සබැඳි විතර්ක, ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා හා සබැඳි විතර්ක, අවමන් නොලැබීම හා සබැඳි විතර්ක යන තුන ද වශයෙන් මේ විතර්ක නවයම "සමන්තභද්‍රක"යෙහි දැක්වෙන පරිදි ඒ ඒ විතර්කයන්ගේ ආදීනවයන් මෙනෙහි කොට, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් තහවුරු කරගැනීමෙන්, ඒවා ප්‍රහාණය කිරීමට සමත් පහළ මඟ තුනෙන් මුළුමනින්ම තවන ලද්දේ, දැඩි ලෙස තවන ලද්දේ, විනාශ කරන ලද්දේ යන අරුතයි. මෙසේ විනාශ කොට, තමාගේම අභ්‍යන්තරයෙහි වූ ස්කන්ධ සන්තානයෙහි සහ වඩාත්ම අභ්‍යන්තර වූ සිතෙහි නැවත හට නොගන්නා ලෙස අර්හත් මාර්ගයෙන් මුළුමනින්ම සිඳලන ලද්දේ වෙයි. සිඳලන ලද දෙය "කප්පිත" (සකසන ලද/කපන ලද) යැයි ද කියනු ලැබේ. "කප්පිත කේස මස්සු" (කපන ලද කෙස් හා රැවුල් ඇති) යැයි කීවාක් මෙනි. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය.

๘. อิทานิ โย นาจฺจสารีติ เอตฺถ โย นาจฺจสารีติ โย นาติธาวิ. น ปจฺจสารีติ น โอหียิ. กึ วุตฺตํ โหติ? อจฺจารทฺธวีริเยน หิ อุทฺธจฺเจ ปตนฺโต อจฺจาสรติ, อติสิถิเลน โกสชฺเช ปตนฺโต ปจฺจาสรติ. ตถา ภวตณฺหาย อตฺตานํ กิลเมนฺโต อจฺจาสรติ, กามตณฺหาย กามสุขมนุยุญฺชนฺโต ปจฺจาสรติ. สสฺสตทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. อตีตํ อนุโสจนฺโต อจฺจาสรติ, อนาคต ปฏิกงฺขนฺโต ปจฺจาสรติ. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา อจฺจาสรติ, อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา ปจฺจาสรติ. ตสฺมา โย เอเต อุโภ อนฺเต วชฺเชตฺวา มชฺฌิมํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺโต นาจฺจสารี น ปจฺจสารีติ เอวํ วุตฺตํ โหติ. สพฺพํ [Pg.20] อจฺจคมา อิมํ ปปญฺจนฺติ ตาย จ ปน อรหตฺตมคฺคโวสานาย มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สพฺพํ อิมํ เวทนาสญฺญาวิตกฺกปฺปภวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ติวิธํ ปปญฺจํ อจฺจคมา อติกฺกนฺโต, สมติกฺกนฺโตติ อตฺโถ.

8. දැන් "යමෙක් ඉක්මවා නොයයිද" යන්නෙහි අරුත නම්, යමෙක් වීර්යයෙන් පමණ ඉක්මවා වේගයෙන් නොයයිද යන්නයි. "පසුපසට නොඑයිද" යන්නෙහි අරුත නම්, වීර්යය ලිහිල් කොට පසුපසට නොරැඳෙයිද යන්නයි. මින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? අධික වීර්යය නිසා උද්ධච්චයට (සිතේ නොසන්සුන්කමට) පත්වීමෙන් ඉක්මවා යයි. අධික ලෙස ලිහිල් වීම නිසා කුසීතකමට පත්වීමෙන් පසුපසට රැඳෙයි. එසේම භව තණ්හාවෙන් තමා පීඩාවට පත් කරගැනීමෙන් ඉක්මවා යයි; කාම තණ්හාවෙන් කාම සුඛයෙහි ඇලීමෙන් පසුපසට රැඳෙයි. ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් ඉක්මවා යයි; උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් පසුපසට රැඳෙයි. අතීතය ගැන සෝක කිරීමෙන් ඉක්මවා යයි; අනාගතය ගැන බලාපොරොත්තු තබා ගැනීමෙන් පසුපසට රැඳෙයි. පූර්වාන්ත දෘෂ්ටියෙන් ඉක්මවා යයි; අපරාන්ත දෘෂ්ටියෙන් පසුපසට රැඳෙයි. එබැවින් මේ අන්ත දෙකම දුරු කොට මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නා ඉක්මවා නොයන, පසුපසට නොරැඳෙන තැනැත්තා ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. "මේ සියලු ප්‍රපංචයන් ඉක්මවා ගියේය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අර්හත් මාර්ගය අවසානය කොට ඇති එම මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව මගින්, වේදනා-සඤ්ඤා-විතර්කයන්ගෙන් හටගන්නා වූ, තණ්හා-මාන-දෘෂ්ටි යනුවෙන් හැඳින්වෙන තෙවැදෑරුම් සියලු ප්‍රපංචයන් ඉක්මවා ගිය, මැනවින් ජයගත් බවයි.

๙. ตทนนฺตรคาถาย ปน สพฺพํ วิตถมิทนฺติ ญตฺวา โลเกติ อยเมว วิเสโส. ตสฺสตฺโถ – สพฺพนฺติ อนวเสสํ, สกลมนูนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ปน วิปสฺสนุปคํ โลกิยขนฺธายตนธาตุปฺปเภทํ สงฺขตเมว อิธาธิปฺเปตํ. วิตถนฺติ วิคตตถภาวํ. นิจฺจนฺติ วา สุขนฺติ วา สุภนฺติ วา อตฺตาติ วา ยถา ยถา กิเลสวเสน พาลชเนหิ คยฺหติ, ตถาตถาภาวโต วิตถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทนฺติ ตเมว สพฺพํ ปจฺจกฺขภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห. ญตฺวาติ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา, ตญฺจ ปน อสมฺโมหโต, น วิสยโต. โลเกติ โอกาสโลเก สพฺพํ ขนฺธาทิเภทํ ธมฺมชาตํ ‘‘วิตถมิท’’นฺติ ญตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

9. ඉන්පසු එන ගාථාවෙහි විශේෂත්වය වන්නේ "ලෝකයෙහි මේ සියල්ල අසත්‍ය (විතථ) බව දැන" යන පාඨයයි. එහි අර්ථය නම්: "සියල්ල" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකොට මුළුමනින්ම යන්නයි. එසේ වුවද මෙහිලා අදහස් කරන්නේ විදර්ශනාඥානයට හසුවන, ලෞකික ස්කන්ධ-ආයතන-ධාතු වශයෙන් ප්‍රභේද වූ සංඛත ධර්මයන්ම පමණි. "විතථ" යනු සත්‍ය ස්වභාවයෙන් තොර වූ යන අරුතයි. කෙලෙස්වලට වසඟ වූ අඥාන ජනයන් විසින් යම් යම් අයුරින් නිත්‍ය යැයි හෝ, සැප යැයි හෝ, සුභ යැයි හෝ, ආත්ම යැයි හෝ ග්‍රහණය කරගනු ලබන නමුත්, ඒ ආකාරයෙන් නොපවතින බැවින් "විතථ" යැයි කියනු ලැබේ. "මේ" (ඉදං) යනුවෙන් පැවසුවේ ඒ සියල්ල ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දක්වමිනි. "දැන" (ඤත්වා) යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැනගැනීමයි; එය මුළාවෙන් තොරව අවබෝධ කරගැනීමක් මිස හුදු අරමුණක් දැනගැනීම පමණක් නොවේ. ඕකාශ ලෝකයෙහි පවත්නා වූ ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේද ඇති මේ සියලු ධර්ම සමූහය "අසත්‍ය බව දැන" යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

๑๐-๑๓. อิทานิ อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ วีตโลโภ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโหติ เอเต วิเสสา. เอตฺถ ลุพฺภนวเสน โลโภ. สพฺพสงฺคาหิกเมตํ ปฐมสฺส อกุสลมูลสฺส อธิวจนํ, วิสมโลภสฺส วา. โย โส ‘‘อปฺเปกทา มาตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ภคินิมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ธีตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๗) เอวํ วุตฺโต. รชฺชนวเสน ราโค, ปญฺจกามคุณราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ทุสฺสนวเสน โทโส, ปุพฺเพ วุตฺตโกธสฺเสตํ อธิวจนํ. มุยฺหนวเสน โมโห, จตูสุ อริยสจฺเจสุ อญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ยสฺมา อยํ ภิกฺขุ โลภํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ โลภํ วิเนตฺวา วิคตโลโภ วิหเรยฺย’’นฺติ, ตสฺมา ตสฺส โลภปฺปหานูปายํ สพฺพสงฺขารานํ วิตถภาวทสฺสนํ โลภปฺปหานานิสํสญฺจ โอรปารปฺปหานํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห. เอส นโย อิโต ปราสุปิ. เกจิ ปนาหุ – ‘‘ยถาวุตฺเตเนว นเยน เอเต ธมฺเม ชิคุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนมารทฺธสฺส ตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน เอกเมกาว เอตฺถ คาถา วุตฺตา’’ติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอส นโย อิโต ปราสุ จตูสุ คาถาสุ.

10-13. දැන් මෙතැන් සිට ඉදිරි ගාථා හතරෙහි "ලෝභය රහිත වූ", "රාගය රහිත වූ", "ද්වේෂය රහිත වූ" සහ "මෝහය රහිත වූ" යනුවෙන් විශේෂණයන් දැක්වේ. එහි ලෝභය යනු ඇලෙන ස්වභාවයයි. මෙය පළමු අකුසල මූලයට කියන පොදු නමකි, නැතහොත් අසම්මා ලෝභයට නමකි. "ඇතැම් විට මව් බඳු වූවන් කෙරෙහි ද, සහෝදරියන් බඳු වූවන් කෙරෙහි ද, දියණියන් බඳු වූවන් කෙරෙහි ද ලෝභ ධර්මයන් උපදියි" යනුවෙන් වදාළේ මෙයයි. රාගය යනු ඇලීමයි; මෙය පස්කම් සැපෙහි ඇලීමට (පඤ්චකාමගුණරාග) නමකි. ද්වේෂය යනු දූෂිත වන ස්වභාවයයි; මෙය පෙර කී ක්‍රෝධයටම නමකි. මෝහය යනු මුළා වන ස්වභාවයයි; මෙය සතර ආර්ය සත්‍යයන් පිළිබඳ නොදැනීමට නමකි. එහිදී, ලෝභය පිළිකුල් කරමින් "මම කවදා නම් ලෝභය දුරු කොට ලෝභය රහිතව වසන්නෙම්දැයි" විදර්ශනාව ඇරඹූ එම මහණා හට, ලෝභය ප්‍රහාණය කිරීමේ උපක්‍රමය ලෙස සියලු සංස්කාරයන්ගේ අසත්‍ය ස්වභාවය දැක්වීමටත්, ලෝභය ප්‍රහාණය කිරීමේ අනිසංස ලෙස දෙලොවම (අත්භවය හා පරභවය) ප්‍රහාණය කිරීම දැක්වීමටත් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක. ඉදිරි ගාථාවන් සඳහා ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ, ඉහත කී පරිදි ඒ ඒ කෙලෙස් පිළිකුල් කොට විදර්ශනා වැඩූ ඒ ඒ භික්ෂූන් උදෙසා මෙම ගාථා එකින් එක වදාළ බවයි. තමාට වඩාත් යෝග්‍ය මතය මෙහිදී පිළිගත හැකිය. ඉදිරි ගාථා හතරෙහිද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ.

๑๔. อยํ [Pg.21] ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน สยนฺตีติ อนุสยา กามราคปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคาวิชฺชานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อตฺตโน อาการานุวิธานฏฺเฐน มูลา; อเขมฏฺเฐน อกุสลา; ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตาติปิ มูลา; สาวชฺชทุกฺขวิปากฏฺเฐน อกุสลา; อุภยมฺเปตํ โลภโทสโมหานํ อธิวจนํ. เต หิ ‘‘โลโภ, ภิกฺขเว, อกุสลญฺจ อกุสลมูลญฺจา’’ติอาทินา นเยน เอวํ นิทฺทิฏฺฐา. เอวเมเต อนุสยา เตน เตน มคฺเคน ปหีนตฺตา ยสฺส เกจิ น สนฺติ, เอเต จ อกุสลมูลา ตเถว สมูหตาเส, สมูหตา อิจฺเจว อตฺโถ. ปจฺจตฺตพหุวจนสฺส หิ เส-การาคมํ อิจฺฉนฺติ สทฺทลกฺขณโกวิทา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ วณฺณยนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ. เอตฺถ ปน ‘‘กิญฺจาปิ โส เอวํวิโธ ภิกฺขุ ขีณาสโว โหติ, ขีณาสโว จ เนว อาทิยติ, น ปชหติ, ปชหิตฺวา ฐิโต’’ติ วุตฺโต. ตถาปิ วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนลกฺขเณน ‘‘ชหาติ โอรปาร’’นฺติ วุจฺจติ. อถ วา อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต อตฺตโน อชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตํ ชหาติ โอรปารนฺติ เวทิตพฺโพ.

14. මෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සත්ත්ව සන්තානයෙහි ලැගී පවත්නා නිසා 'අනුශය' නම් වේ. මෙය කාමරාග, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, භවරාග සහ අවිජ්ජා යන ධර්මයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන නමකි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තමන්ගේ ආකාරයට අනුව පවත්වන බැවින් ඒවා 'මූල' නම් වේ; නිර්භය නොවන (භයානක) අර්ථයෙන් 'අකුසල' නම් වේ; ධර්මයන්ගේ පිහිටීම වන බැවින් ද 'මූල' නම් වේ; වරද සහිත වූ සහ දුක් විපාක දෙන අර්ථයෙන් 'අකුසල' නම් වේ. මේ අර්ථ දෙකම ලෝභ, දෝස, මෝහ යන ධර්මයන්ට නමකි. මන්දයත්, 'මහණෙනි, ලෝභය අකුසලයකි, අකුසල මූලයකි' යනාදී වශයෙන් ඒවා විස්තර කර ඇති බැවිනි. මෙසේ ඒ ඒ මාර්ගයන් මගින් අනුශයයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් යමෙකු තුළ කිසිදු අනුශයයක් නැද්ද, එම අකුසල මූලයන් ද එලෙසම උදුරා දමන ලදී (සමූහතාසේ), 'සමූහතා' යනු එහි අර්ථයයි. ව්‍යාකරණ විශේෂඥයෝ ප්‍රථමා බහු වචනය අවසානයෙහි 'සේ' යන අකුරේ පැමිණීම අපේක්ෂා කරති. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා 'සේති' යන්න නිපාතයක් ලෙස වර්ණනා කරති. තමන්ට රුචි අර්ථය ගත හැකිය. මෙහිදී 'එබඳු මහණෙක් රහතන් වහන්සේ නමකි, රහතන් වහන්සේ අලුතින් කෙලෙස් ගන්නේ නැත, ප්‍රහීණ කරන්නේ ද නැත, ප්‍රහීණ කර සිටින්නේය' යි වදාරන ලදී. එසේ වුවද, වර්තමානයට සමීප බැවින් වර්තමාන කාල ප්‍රත්‍ය ලක්ෂණයෙන් 'මෙතෙර සහ එතෙර අතහරියි' (ජහාති ඕරපාරං) යි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාන රහතන් වහන්සේ තමන්ගේ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන සංඛ්‍යාත මෙතෙර හා එතෙර අතහරින බව දත යුතුය.

ตตฺถ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา อนุสยานํ อภาโว เวทิตพฺโพ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตติยมคฺเคน อภาโว โหติ, มานานุสยสฺส จตุตฺถมคฺเคน, ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ ปฐมมคฺเคน, ภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ จตุตฺถมคฺเคเนว. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐานุสยวิจิกิจฺฉานุสยานํ อภาโว โหติ. ทุติยมคฺเคน กามราคานุสยปฏิฆานุสยานํ ตนุภาโว, ตติยมคฺเคน สพฺพโส อภาโว, จตุตฺถมคฺเคน มานานุสยภวราคานุสยาวิชฺชานุสยานํ อภาโว โหติ. ตตฺถ ยสฺมา น สพฺเพ อนุสยา อกุสลมูลา; กามราคภวราคานุสยา เอว หิ โลภากุสลมูเลน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ปฏิฆานุสยาวิชฺชานุสยา จ ‘‘โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ’’ อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ทิฏฺฐิมานวิจิกิจฺฉานุสยา ปน น กิญฺจิ อกุสลมูลํ โหนฺติ, ยสฺมา วา อนุสยาภาววเสน จ อกุสลมูลสมุคฺฆาตวเสน จ กิเลสปฺปหานํ ปฏฺฐเปสิ, ตสฺมา –

එහිදී කෙලෙස් පිළිවෙළින් සහ මාර්ග පිළිවෙළින් යැයි අනුශයයන්ගේ නැතිවීම දෙයාකාරයකින් දත යුතුය. කෙලෙස් පිළිවෙළින් ගත් කල, කාමරාගානුශය සහ පටිඝානුශය නැතිවීම තෘතීය මාර්ගයෙන් (අනාගාමී) සිදුවේ; මානානුශය සිව්වන මාර්ගයෙන් ද, දිට්ඨානුශය සහ විචිකිච්ඡානුශය ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති) ද, භවරාගානුශය සහ අවිජ්ජානුශය සිව්වන මාර්ගයෙන් (අරහත්) ද සිදුවේ. මාර්ග පිළිවෙළින් ගත් කල, ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දිට්ඨානුශය සහ විචිකිච්ඡානුශය නැතිවේ. දෙවන මාර්ගයෙන් කාමරාගානුශය සහ පටිඝානුශය තුනී වේ, තෙවන මාර්ගයෙන් ඒවා සහමුලින්ම නැතිවේ, සිව්වන මාර්ගයෙන් මානානුශය, භවරාගානුශය සහ අවිජ්ජානුශය නැතිවේ. එහිදී, සියලු අනුශයයන් අකුසල මූලයන් නොවන බැවින්; කාමරාග හා භවරාග අනුශයයන් පමණක් ලෝභ අකුසල මූලයට ඇතුළත් වේ. පටිඝානුශය සහ අවිජ්ජානුශය පිළිවෙළින් දෝස සහ මෝහ යන අකුසල මූලයන් ලෙස ගැනේ. දිට්ඨි, මාන සහ විචිකිච්ඡා අනුශයයන් කිසිදු අකුසල මූලයක් ලෙස පවතින ඒවා නොවේ. අනුශයයන් නොමැති වීමෙන් සහ අකුසල මූලයන් සහමුලින්ම නැති කිරීමෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය සිදුවන බව පෙන්වීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ยสฺสานุสยา [Pg.22] น สนฺติ เกจิ, มูลา จ อกุสลา สมูหตาเส’’. –

'යමෙකුට කිසිදු අනුශයයක් නැද්ද, අකුසල මූලයන් ද සහමුලින්ම උදුරා දමන ලද්දේය.'

อิติ ภควา อาห.

යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

๑๕. ยสฺส ทรถชาติ เอตฺถ ปน ปฐมุปฺปนฺนา กิเลสา ปริฬาหฏฺเฐน ทรถา นาม, อปราปรุปฺปนฺนา ปน เตหิ ทรเถหิ ชาตตฺตา ทรถชา นาม. โอรนฺติ สกฺกาโย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘โอริมํ ตีรนฺติ โข, ภิกฺขุ, สกฺกายสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘). อาคมนายาติ อุปฺปตฺติยา. ปจฺจยาเสติ ปจฺจยา เอว. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺส ปน อุปาทานกฺขนฺธคฺคหณาย ปจฺจยภูตา อริยมคฺเคน ปหีนตฺตา, เกจิ ทรถชเววจนา กิเลสา น สนฺติ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารนฺติ.

15. 'යමෙකුට දැවිල්ලෙන් උපන්' (දරථජා) යන්නෙහි, පළමුව උපන් කෙලෙස් දැවිල්ල (පරිළාහ) යන අර්ථයෙන් 'දරථ' නම් වේ; ඉන් අනතුරුව ඒ දරථයන් නිසා උපදින ධර්මයන් 'දරථජ' නම් වේ. 'ඕරං' යනු සක්කාය දිට්ඨියට (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයට) නමකි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, මෙතෙර යනු සක්කාය දිට්ඨියට නමකි'. 'ආගමනාය' යනු නැවත උපත පිණිසයි. 'පච්චයාසේ' යනු ප්‍රත්‍යයන්මය. මෙයින් කියැවෙන්නේ කුමක්ද? උපාදානස්කන්ධයන් ග්‍රහණය කරගැනීමට ප්‍රත්‍ය වූ යම් කෙලෙස් කෙනෙක් ආර්ය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් යමෙකු තුළ නැද්ද, ඒ මහණ තෙමේ කලින් කී ක්‍රමයටම මෙතෙර හා එතෙර අතහරියි.

๑๖. ยสฺส วนถชาติ เอตฺถปิ ทรถชา วิย วนถชา เวทิตพฺพา. วจนตฺเถ ปน อยํ วิเสโส – วนุเต, วโนตีติ วา วนํ ยาจติ เสวติ ภชตีติ อตฺโถ. ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ วิสยานํ ปตฺถนโต เสวนโต จ ‘‘วน’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปริยุฏฺฐานวเสน วนํ ถรติ ตโนตีติ วนโถ, ตณฺหานุสยสฺเสตํ อธิวจนํ. วนถา ชาตาติ วนถชาติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘สพฺเพปิ กิเลสา คหนฏฺเฐน วนโถติ วุจฺจนฺติ, อปราปรุปฺปนฺนา ปน วนถชา’’ติ. อยเมว เจตฺถ อุรคสุตฺเต อตฺโถ อธิปฺเปโต, อิตโร ปน ธมฺมปทคาถายํ. วินิพนฺธาย ภวายาติ ภววินิพนฺธาย. อถ วา จิตฺตสฺส วิสเยสุ วินิพนฺธาย อายตึ อุปฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. เหตุเยว เหตุกปฺปา.

16. 'යමෙකුට වනථයන්ගෙන් උපන්' (වනථජා) යන්නෙහි ද 'දරථජ' මෙන්ම 'වනථජ' යන්න දත යුතුය. වචනාර්ථයෙහි වෙනස නම් - අරමුණු පතන, සේවනය කරන, භජනය කරන යන අර්ථයෙන් 'වන' (වනය/තෘෂ්ණාව) නම් වේ. මෙය තෘෂ්ණාවට නමකි. අරමුණු පැතීම සහ සේවනය කරන බැවින් එය 'වන' යයි කියනු ලැබේ. පරියුට්ඨාන වශයෙන් වනය පතුරුවන බැවින් 'වනථ' නම් වේ, මෙය තෘෂ්ණානුශය සඳහා යෙදෙන නමකි. වනථයෙන් උපන් නිසා 'වනථජ' නම් වේ. සමහරු කියන්නේ 'සියලුම කෙලෙස් ඝන (ලැහැබක්) යන අර්ථයෙන් වනථ නම් වන බවත්, පසුව උපදින ධර්ම වනථජ වන බවත්ය'. මෙම උරග සූත්‍රයෙහි අදහස් කළේ පළමු අර්ථයයි, අනෙක් අර්ථය ධම්මපද ගාථාවන්හි අදහස් කර ඇත. 'භවයෙහි බැඳීම පිණිස' (විනිබන්ධය භවාය) යනු භවයෙහි බැඳීම සඳහායි. එසේත් නැතහොත් අරමුණු කෙරෙහි සිත බැඳීම නිසා මතු උපත පිණිස යන අර්ථයයි. හේතුවම 'හේතුකප්ප' නම් වේ.

๑๗. โย นีวรเณติ เอตฺถ นีวรณาติ จิตฺตํ, หิตปฏิปตฺตึ วา นีวรนฺตีติ นีวรณา, ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ อตฺโถ. ปหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ปญฺจาติ เตสํ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. อีฆาภาวโต อนีโฆ. กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ. วิคตสลฺลตฺตา วิสลฺโล. กึ วุตฺตํ โหติ? โย ภิกฺขุ กามจฺฉนฺทาทีนิ ปญฺจ นีวรณานิ สมนฺตภทฺทเก วุตฺตนเยน สามญฺญโต วิเสสโต จ นีวรเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา เตน เตน มคฺเคน ปหาย เตสญฺจ ปหีนตฺตา เอว กิเลสทุกฺขสงฺขาตสฺส อีฆสฺสาภาเวน [Pg.23] อนีโฆ, ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) นเยน ปวตฺตาย กถํกถาย ติณฺณตฺตา ติณฺณกถํกโถ, ‘‘ตตฺถ กตเม ปญฺจ สลฺลา? ราคสลฺโล, โทสสลฺโล, โมหสลฺโล, มานสลฺโล, ทิฏฺฐิสลฺโล’’ติ วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ สลฺลานํ วิคตตฺตา วิสลฺโล. โส ภิกฺขุ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ชหาติ โอรปารนฺติ.

17. ‘යෝ නීවරණේ’ යන්නෙහි ‘නීවරණ’ යනු සිත හෝ හිතකර පිළිවෙත වළක්වන බැවින් නීවරණ නම් වේ. ආවරණය කරන බව එහි අර්ථයයි. ‘පහාය’ යනු අත්හැරීමයි. ‘පඤ්ච’ යනු ඒවායේ සංඛ්‍යාවයි. පීඩාවක් (ඊඝ) නොමැති බැවින් ‘අනීඝ’ නම් වේ. සැකයෙන් (කථංකථාවෙන්) එතෙර වූ බැවින් ‘තිණ්ණකථංකථ’ නම් වේ. කෙලෙස් හුල් නැති බැවින් ‘විසල්ල’ නම් වේ. මෙහි අදහස කුමක්ද? යම් භික්ෂුවක් කාමච්ඡන්ද ආදී පංච නීවරණයන් කෙරෙහි සමන්තභද්‍රකයේ සඳහන් ක්‍රමයට සාමාන්‍ය වශයෙන් හා විශේෂ වශයෙන් ආදීනව දැක, ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ඒවා ප්‍රහාණය කර, එම ප්‍රහාණය කළ නිසාම කෙලෙස් දුක් නමැති පීඩාවන් නොමැති බැවින් ‘අනීඝ’ නම් වේ. ‘මම අතීතයෙහි සිටියෙම්ද’ යනාදී වශයෙන් පවතින සැකයෙන් එතෙර වූ බැවින් ‘තිණ්ණකථංකථ’ නම් වේ. ‘එහි පංච ශල්‍යයන් කවරේද? රාග ශල්‍යය, දෝෂ ශල්‍යය, මෝහ ශල්‍යය, මාන ශල්‍යය සහ දිට්ඨි ශල්‍යය’ යි වදාරන ලද පංච ශල්‍යයන්ගෙන් තොර බැවින් ‘විසල්ල’ නම් වේ. ඒ භික්ෂුව කලින් කී ක්‍රමයටම මෙතෙර හා එතෙර (පංච උපාදානස්කන්ධයන්) අත්හරියි.

อตฺราปิ จ กิเลสปฏิปาฏิยา มคฺคปฏิปาฏิยา จาติ ทฺวิธา เอว นีวรณปฺปหานํ เวทิตพฺพํ. กิเลสปฏิปาฏิยา หิ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ตติยมคฺเคน ปหานํ โหติ, ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน. ‘‘อกตํ วต เม กุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) นเยน ปวตฺตสฺส วิปฺปฏิสารสงฺขาตสฺส กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน. มคฺคปฏิปาฏิยา ปน กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส จ ปฐมมคฺเคน ปหานํ โหติ, กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ทุติยมคฺเคน ตนุภาโว โหติ, ตติเยน อนวเสสปฺปหานํ. ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ จตุตฺถมคฺเคน ปหานํ โหตีติ. เอวํ –

මෙහිද කෙලෙස් පිළිවෙළින් සහ මාර්ග පිළිවෙළින් යැයි දෙආකාරයකින්ම නීවරණ ප්‍රහාණය දත යුතුය. කෙලෙස් පිළිවෙළින් නම්, කාමච්ඡන්ද නීවරණය සහ ව්‍යාපාද නීවරණය තුන්වන මාර්ගයෙන් (අනාගාමී මාර්ගයෙන්) ප්‍රහාණය වේ. ථීනමිද්ධ නීවරණය සහ උද්ධච්ච නීවරණය හතරවන මාර්ගයෙන් (අරහත් මාර්ගයෙන්) ප්‍රහාණය වේ. ‘මම කුසල් නොකළෙමි’ යනාදී වශයෙන් පවතින විපිළිසර බව සංඛ්‍යාත කුක්කුච්ච නීවරණය සහ විචිකිච්ඡා නීවරණය පළමු මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්) ප්‍රහාණය වේ. මාර්ග පිළිවෙළින් නම්, කුක්කුච්ච නීවරණය සහ විචිකිච්ඡා නීවරණය පළමු මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය වේ. කාමච්ඡන්ද නීවරණය සහ ව්‍යාපාද නීවරණය දෙවන මාර්ගයෙන් තුනී වන අතර, තුන්වන මාර්ගයෙන් ශේෂයකින් තොරව ප්‍රහාණය වේ. ථීනමිද්ධ නීවරණය සහ උද්ධච්ච නීවරණය හතරවන මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය වේ. මෙලෙස -

‘‘โย นีวรเณ ปหาย ปญฺจ, อนีโฆ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล;

โส ภิกฺขุ ชหาติ โอรปารํ, อุรโค ชิณฺณมิวตฺตจํ ปุราณ’’นฺติ. –

‘යමෙක් පංච නීවරණයන් ප්‍රහාණය කොට, පීඩා රහිතව, සැකයෙන් එතෙරව, කෙලෙස් හුල් රහිත වූයේ ද; ඒ භික්ෂුව සර්පයෙක් සිය දිරාගිය පරණ සම හැර දමන්නාක් මෙන් මෙතෙර හා එතෙර අත්හරියි.’

อรหตฺตนิกูเฏเนว ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต. ‘‘เอกจฺเจ เยน เยน เตสํ ภิกฺขูนํ ยา ยา คาถา เทสิตา, เตน เตน ตสฺสา ตสฺสา คาถาย ปริโยสาเน โส โส ภิกฺขุ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต’’ติ วทนฺติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් ඵලය මස්තකප්‍රාප්ත කරමින් දේශනාව නිම කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි ඒ භික්ෂුව අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ‘ඇතැම්හු පවසන්නේ ඒ ඒ භික්ෂූන්ට යම් යම් ගාථාවන් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ ඒ ගාථාවන් අවසානයෙහි ඒ ඒ භික්ෂූන් අරහත් ඵලයෙහි පිහිටි බවයි.’

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อุรคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි උරග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๒. ธนิยสุตฺตวณฺณนา

2. ධනිය සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๘. ปกฺโกทโนติ [Pg.24] ธนิยสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. เตน สมเยน ธนิโย โคโป มหีตีเร ปฏิวสติ. ตสฺสายํ ปุพฺพโยโค – กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน ทิพฺพมาเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส สงฺฆสฺส วีสติ สลากภตฺตานิ อทาสิ. โส ตโต จุโต เทเวสุ อุปฺปนฺโน. เอวํ เทวโลเก เอกํ พุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล วิเทหรฏฺฐมชฺเฌ ปพฺพตรฏฺฐํ นาม อตฺถิ ตตฺถ ธมฺมโกรณฺฑํ นาม นครํ, ตสฺมึ นคเร เสฏฺฐิปุตฺโต หุตฺวา อภินิพฺพตฺโต, โคยูถํ นิสฺสาย ชีวติ. ตสฺส หิ ตึสมตฺตานิ โคสหสฺสานิ โหนฺติ, สตฺตวีสสหสฺสา คาโว ขีรํ ทุยฺหนฺติ. โคปา นาม นิพทฺธวาสิโน น โหนฺติ. วสฺสิเก จตฺตาโรมาเส ถเล วสนฺติ, อวเสเส อฏฺฐมาเส ยตฺถ ติโณทกํ สุขํ ลพฺภติ, ตตฺถ วสนฺติ. ตญฺจ นทีตีรํ วา ชาตสฺสรตีรํ วา โหติ. อถายมฺปิ วสฺสกาเล อตฺตโน วสิตคามโต นิกฺขมิตฺวา คุนฺนํ ผาสุวิหารตฺถาย โอกาสํ คเวสนฺโต มหามหี ภิชฺชิตฺวา เอกโต กาลมหี เอกโต มหามหิจฺเจว สงฺขํ คนฺตฺวา สนฺทมานา ปุน สมุทฺทสมีเป สมาคนฺตฺวา ปวตฺตา. ยํ โอกาสํ อนฺตรทีปํ อกาสิ, ตํ ปวิสิตฺวา วจฺฉานํ สาลํ อตฺตโน จ นิเวสนํ มาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตสฺส สตฺต ปุตฺตา, สตฺต ธีตโร, สตฺต สุณิสา, อเนเก จ กมฺมการา โหนฺติ. โคปา นาม วสฺสนิมิตฺตํ ชานนฺติ. ยทา สกุณิกา กุลาวกานิ รุกฺขคฺเค กโรนฺติ, กกฺกฏกา อุทกสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ถลสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ. ยทา ปน สกุณิกา กุลาวกานิ นีจฏฺฐาเน อุทกปิฏฺเฐ กโรนฺติ, กกฺกฏกา ถลสมีเป ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อุทกสมีปทฺวาเรน วฬญฺเชนฺติ, ตทา ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสตีติ คณฺหนฺติ.

18. ‘පක්කෝදනෝ’ යනු ධනිය සූත්‍රයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. එකල ධනිය නම් ගොපල්ලෙක් මහී ගං ඉවුරේ වාසය කළේය. ඔහුගේ පූර්ව කුසලය මෙසේය: කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය බබළන සමයෙහි ඔහු විසිදහසක් අවුරුදු මුළුල්ලේ දිනපතා සංඝයා වහන්සේට සලාක බත් විස්සක් පූජා කළේය. ඔහු එතැනින් චුතව දෙව්ලොව උපන්නේය. මෙසේ දෙව්ලොව එක් බුද්ධන්තරයක් ගෙවා අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි විදේහ රට මධ්‍යයෙහි පබ්බත රටෙහි ධම්මකෝරණ්ඩ නම් නගරයෙහි සිටු පුත්‍රයෙකු වී උපන්නේය. ඔහු ගව පට්ටියක් නිසා ජීවත් විය. ඔහුට තිස්දහසක් පමණ ගවයෝ වූහ. ඉන් ගව දෙනුන් විසිහත්දහසක් කිරි දෙන්නියෝ වූහ. ගොපල්ලෝ නම් එකම තැනක පදිංචි වී නොසිටිති. වැසි කාලයේ මාස හතර ගොඩබිම වෙසෙති. ඉතිරි මාස අටෙහි යම් තැනක තණකොළ හා ජලය පහසුවෙන් ලැබේද, එහි වාසය කරති. එය ගං ඉවුරක් හෝ ස්වභාවික විලක් අසල විය හැකිය. ඉක්බිති මොහුද වැසි කාලයෙහි තමා පදිංචිව සිටි ගමෙන් නික්ම ගවයන්ට පහසුවෙන් සිටීම සඳහා ස්ථානයක් සොයනුයේ, මහා මහී ගඟ බෙදී ගොස් එක් පසෙකින් කාලමහී ලෙසත් එක් පසෙකින් මහාමහී ලෙසත් ගලා ගොස් නැවත මුහුද අසලදී එකතු වන තෙක් ගලා යයි. ඒ අතර ඇති වූ දූපතට ඇතුළු වී වස්සන් සඳහා ශාලාවක් සහ තමාට නිවසක් සාදවා එහි වාසය කළේය. ඔහුට පුතුන් සත් දෙනෙක් ද, දූවරුන් සත් දෙනෙක් ද, ලේලියන් සත් දෙනෙක් ද සහ බොහෝ වැඩකරුවෝ ද වූහ. ගොපල්ලෝ වර්ෂාව පිළිබඳ නිමිති දනිති. යම් කලක පක්ෂීන් ගස් මුදුන්වල කූඩු සාදයිද, කකුළුවන් ජලය අසල සිදුරු වසා ගොඩබිම සිදුරුවලින් ගැවසෙයිද, එකල හොඳින් වැසි වසින බව ඔවුහු වටහා ගනිති. යම් කලක පක්ෂීන් පහත් තැන්වල ජලය මතුපිට කූඩු සාදයිද, කකුළුවන් ගොඩබිම සිදුරු වසා ජලය අසල සිදුරුවලින් ගැවසෙයිද, එකල නියඟය ඇතිවන බව වටහා ගනිති.

อถ โส ธนิโย สุวุฏฺฐิกนิมิตฺตานิ อุปสลฺลกฺเขตฺวา อุปกฏฺเฐ วสฺสกาเล อนฺตรทีปา นิกฺขมิตฺวา มหามหิยา ปรตีเร สตฺตสตฺตาหมฺปิ เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน อนชฺโฌตฺถรโณกาเส อตฺตโน วสโนกาสํ กตฺวา สมนฺตา ปริกฺขิปิตฺวา, วจฺฉสาลาโย มาเปตฺวา, ตตฺถ นิวาสํ กปฺเปสิ. อถสฺส ทารุติณาทิสงฺคเห กเต สพฺเพสุ ปุตฺตทารกมฺมกรโปริเสสุ [Pg.25] สมานิเยสุ ชาเตสุ นานปฺปกาเร ขชฺชโภชฺเช ปฏิยตฺเต สมนฺตา จตุทฺทิสา เมฆมณฺฑลานิ อุฏฺฐหึสุ. โส เธนุโย ทุหาเปตฺวา, วจฺฉสาลาสุ วจฺเฉ สณฺฐาเปตฺวา, คุนฺนํ จตุทฺทิสา ธูมํ การาเปตฺวา, สพฺพปริชนํ โภชาเปตฺวา, สพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ทีเป อุชฺชาลาเปตฺวา, สยํ ขีเรน ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา, มหาสยเน สยนฺโต อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา, อปรทิสาย เมฆตฺถนิตสทฺทํ สุตฺวา นิปนฺโน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ‘‘ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ.

ඉක්බිති ඒ ධනිය ගෝපාලයා අධික වර්ෂාවක් ලැබෙන බවට වූ ලක්ෂණ නිරීක්ෂණය කොට, වර්ෂා කාලය ආසන්න වෙද්දී ගංගාව මැද වූ දූපතෙන් නික්ම මහමහී නදිය අසල මෙතෙරට පැමිණියේය. සති හතක් පුරා වැසි වැටුණත් ජලයෙන් යට නොවන ස්ථානයක තම නිවස සකසා ගෙන, වටා වැටවල් බැඳ, වස්සාගාර තනවා එහි පදිංචි විය. ඔහු දර, තණකොළ ආදිය රැස් කරගත් පසු, තම දරුවන්, බිරිඳ සහ සේවක පිරිස සමග එක්ව නන්වැදෑරුම් ආහාර පාන පිළියෙළ කරද්දී සතර දිශාවෙන්ම වැහි වලාකුළු මතු විය. ඔහු එළදෙනුන්ගෙන් කිරි දොවා, වස්සාගාරවල වස්සන් රඳවා, ගවයන් වෙනුවෙන් සතර දිශාවෙහි දුම් ගැස්වීය. මුළු පිරිවර ජනයාටම ආහාර ලබා දී, සියලු කටයුතු අවසන් කර තැන් තැන්වල පහන් දල්වා, තෙමේ ද කිරි සමග බත් අනුභව කළේය. පසුව මහා ශයනයක සැතපී තම සිරිසම්පත දෙස බලා සතුටු සිතින් යුතුව, වෙනත් දිශාවකින් ඇසෙන මේඝ ගර්ජනා හඬ අසා, වැතිර සිටිමින්ම 'බත් පිස අවසන්ය, කිරි දොවා ඇත' යන අරුත් ඇති මෙම උදානය පළ කළේය.

ตตฺรายํ อตฺถวณฺณนา – ปกฺโกทโนติ สิทฺธภตฺโต. ทุทฺธขีโรติ คาโว ทุหิตฺวา คหิตขีโร. อหนฺติ อตฺตานํ นิทสฺเสติ, อสฺมีติ อตฺตโน ตถาภาวํ. ปกฺโกทโน ทุทฺธขีโร จ อหมสฺมิ ภวามีติ อตฺโถ. อิตีติ เอวมาหาติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘อิตีติ ปทสนฺธิ, ปทสํสคฺโค, ปทปาริปูริ, อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเมต’’นฺติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑) เอวมสฺส อตฺโถ วณฺณิโต. โสปิ อิทเมว สนฺธายาติ เวทิตพฺโพ. ยํ ยํ หิ ปทํ ปุพฺพปเทน วุตฺตํ, ตสฺส ตสฺส เอวมาหาติ เอตมตฺถํ ปกาเสนฺโตเยว อิติสทฺโท ปจฺฉิเมน ปเทน เมตฺเตยฺโย อิติ วา ภควา อิติ วา เอวมาทินา ปทสนฺธิ โหติ, นาญฺญถา.

එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: 'පක්කෝදනෝ' යනු පිසූ බත් ඇත්තේය යන්නයි. 'දුද්ධඛීරෝ' යනු කිරි දොවා ගත්තා වූ එළදෙනුන් ඇත්තේය යන්නයි. 'අහං' යන පදයෙන් තමන්ව ද, 'අස්මි' යන්නෙන් තමන්ගේ ස්වභාවය ද දක්වයි. 'මම පිසූ බත් ඇත්තෙක් වෙමි, කිරි දොවා ගත් කෙනෙක් වෙමි' යනු මෙහි අර්ථයයි. 'ඉති' යන්නෙන් 'මෙසේ කීවේය' යන්න අදහස් වේ. නිද්දේස පාලියෙහි වනාහි 'ඉති' යන පදය පද සම්බන්ධය, පද එක්වීම, පද පූර්ණය, අක්ෂර සංයෝගය, ව්‍යඤ්ජන ශ්ලේෂය සහ පද අනුපිළිවෙළ ආදී අර්ථයන්හි වර්ණනා කර ඇත. එය ද මෙහිලා පූර්ව පදයන් හා ගැලපීම අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පූර්ව පදයකින් කියැවුණු අරුත 'මෙසේ කීවේය' යන්නෙන් පැහැදිලි කිරීමට 'ඉති' ශබ්දය පසු පදය සමග සම්බන්ධ වන බැවිනි. 'මෙත්තෙයිය ඉති' හෝ 'භගවා ඉති' යනාදී ලෙස පද සන්ධි වන්නේ එලෙසිනි. අන් ක්‍රමයකින් නොවේ.

ธนิโย โคโปติ ตสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส นามสโมธานํ. โส หิ ยานิมานิ ถาวราทีนิ ปญฺจ ธนานิ, เตสุ ฐเปตฺวา ทานสีลาทิอนุคามิกธนํ, เขตฺตวตฺถุ-อารามาทิโต ถาวรธนโตปิ, ควสฺสาทิโต ชงฺคมธนโตปิ หิรญฺญสุวณฺณาทิโต สํหาริมธนโตปิ, สิปฺปายตนาทิโต องฺคสมธนโตปิ ยํ ตํ โลกสฺส ปญฺจโครสานุปฺปทาเนน พหูปการํ ตํ สนฺธาย ‘‘นตฺถิ โคสมิตํ ธน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๓; เนตฺติ. ๑๒๓) เอวํ วิเสสิตํ โคธนํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา ธนิโย, คุนฺนํ ปาลนโต โคโป. โย หิ อตฺตโน คาโว ปาเลติ, โส ‘‘โคโป’’ติ วุจฺจติ. โย ปเรสํ เวตเนน ภโฏ หุตฺวา, โส โคปาลโก. อยํ ปน อตฺตโนเยว, เตน โคโปติ วุตฺโต.

'ධනිය ගෝප' යනු ඒ සිටු පුත්‍රයාගේ නාමයන්ගේ එකතුවකි. දාන සීලාදී පාරලෞකික ධනය හැරුණු කොට, කුඹුරු වතුපිටි ආදී ස්ථාවර ධනයෙන් ද, ගව අශ්ව ආදී ජංගම ධනයෙන් ද, රන් රිදී ආදී පරිහරණය කළ හැකි ධනයෙන් ද, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ආදී අංගසම ධනයෙන් ද ඔහු යුක්ත විය. එහෙත් ලෝකයාට පස්ගෝ රස ලබා දීමෙන් මහත් උපකාර වන බැවින් 'ගවයන් හා සමාන ධනයක් නැත' යනුවෙන් විශේෂ කොට දැක්වූ ගව ධනයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ඔහු 'ධනිය' නම් විය. ගවයන් පාලනය කරන බැවින් 'ගෝප' නම් විය. යමෙක් තමාගේම ගවයන් පාලනය කරන්නේ ද ඔහු 'ගෝප' නම් වේ. වැටුප් ලබමින් අනුන්ගේ ගවයන් රකින්නා 'ගෝපාලක' නම් වේ. මොහු තමාගේම ගවයන් පාලනය කළ බැවින් 'ගෝප' යනුවෙන් හඳුන්වන ලදී.

อนุตีเรติ [Pg.26] ตีรสฺส สมีเป. มหิยาติ มหามหีนามิกาย นทิยา. สมาเนน อนุกูลวตฺตินา ปริชเนน สทฺธึ วาโส ยสฺส โส สมานวาโส, อยญฺจ ตถาวิโธ. เตนาห ‘‘สมานวาโส’’ติ. ฉนฺนาติ ติณปณฺณจฺฉทเนหิ อโนวสฺสกา กตา. กุฏีติ วสนฆรสฺเสตํ อธิวจนํ. อาหิโตติ อาภโต, ชาลิโต วา. คินีติ อคฺคิ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อคฺคิ ‘‘คินี’’ติ โวหรียติ. อถ เจ ปตฺถยสีติ อิทานิ ยทิ อิจฺฉสีติ วุตฺตํ โหติ. ปวสฺสาติ สิญฺจ, ปคฺฆร, อุทกํ มุญฺจาติ อตฺโถ. เทวาติ เมฆํ อาลปติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทวณฺณนา.

'අනුතීරේ' යනු ඉවුර සමීපයෙහි යන්නයි. 'මහියා' යනු මහමහී නම් නදියයි. තමන්ට අනුකූලව වසන පිරිවර සමග වාසය කරන බැවින් 'සමානවාසෝ' නම් වේ. 'ඡන්නා' යනු තණ සහ කොළ සෙවිලි කර වැස්සට නොතෙමෙන සේ සකස් කළ යන්නයි. 'කුටී' යනු වාසය කරන නිවසට නමකි. 'ආහිතෝ' යනු රැගෙන එන ලද හෝ දල්වන ලද යන්නයි. 'ගිනි' යනු ගින්දරයි. ඒ ඒ ස්ථානවලදී ගින්නට 'ගිනි' යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. 'අථ චේ පත්ථයසි' යනු 'දැන් ඉදින් කැමති නම්' යන අර්ථයයි. 'පවස්ස' යනු 'වස්සවන්න, වැගිරෙන්න, ජලය මුදා හරින්න' යන අර්ථයයි. 'දේව' යනුවෙන් මේඝයට (වැහි වලාකුළට) ආමන්ත්‍රණය කරයි. මෙය මෙහි පද වර්ණනාවයි.

อยํ ปน อตฺถวณฺณนา – เอวมยํ ธนิโย โคโป อตฺตโน สยนฆเร มหาสยเน นิปนฺโน เมฆตฺถนิตํ สุตฺวา ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต กายทุกฺขวูปสมูปายํ กายสุขเหตุญฺจ อตฺตโน สนฺนิหิตํ ทีเปติ. ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ภณนฺโต จิตฺตทุกฺขวูปสมูปายํ จิตฺตสุขเหตุญฺจ. ‘‘อนุตีเร มหิยา’’ติ นิวาสฏฺฐานสมฺปตฺตึ, ‘‘สมานวาโส’’ติ ตาทิเส กาเล ปิยวิปฺปโยคปทฏฺฐานสฺส โสกสฺสาภาวํ. ‘‘ฉนฺนา กุฏี’’ติ กายทุกฺขาปคมปฏิฆาตํ. ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ยสฺมา โคปาลกา ปริกฺเขปธูมทารุอคฺคิวเสน ตโย อคฺคี กโรนฺติ. เต จ ตสฺส เคเห สพฺเพ กตา, ตสฺมา สพฺพทิสาสุ ปริกฺเขปคฺคึ สนฺธาย ‘‘อาหิโต คินี’’ติ ภณนฺโต วาฬมิคาคมนนิวารณํ ทีเปติ, คุนฺนํ มชฺเฌ โคมยาทีหิ ธูมคฺคึ สนฺธาย ฑํสมกสาทีหิ คุนฺนํ อนาพาธํ, โคปาลกานํ สยนฏฺฐาเน ทารุอคฺคึ สนฺธาย โคปาลกานํ สีตาพาธปฏิฆาตํ. โส เอวํ ทีเปนฺโต อตฺตโน วา คุนฺนํ วา ปริชนสฺส วา วุฏฺฐิปจฺจยสฺส กสฺสจิ อาพาธสฺส อภาวโต ปีติโสมนสฺสชาโต อาห – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ.

මෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: මෙලෙස මේ ධනිය ගෝපාලයා තම නිවසේ මහා ශයනයෙහි වැතිර සිට මේඝ ගර්ජනාව අසා 'බත් පිස අවසන්ය' (පක්කෝදනෝ) යැයි කීමෙන් කායික දුක් දුරු කිරීමේ උපක්‍රමය හා කායික සැපයට හේතුව තමා සතු බව දක්වයි. 'කිරි දොවා අවසන්ය' (දුද්ධඛීරෝ) යැයි කීමෙන් මානසික දුක් දුරු කිරීමේ උපක්‍රමය හා මානසික සැපයට හේතුව දක්වයි. 'මහී නදී තීරයෙහි' යන්නෙන් වාසස්ථානයෙහි සම්පත්තිය ද, 'සමාන වාසය' යන්නෙන් මෙවැනි කාලයක ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම නිසා ඇතිවන ශෝකයක් නැති බව ද දක්වයි. 'සෙවිලි කළ කුටිය' යන්නෙන් කායික පීඩාවන් දුරු කරගැනීම දක්වයි. 'ගිනි දල්වා ඇත' (ආහිතෝ ගිනි) යන්නෙන් ගෝපාලයන් විසින් ආරක්ෂාව සඳහා, දුම් ගැස්වීම සඳහා සහ උණුසුම සඳහා දල්වන තුන් ආකාර ගින්නම තම නිවසේ සූදානම් බව දක්වයි. සතර දිශාවෙහි දල්වන ගින්නෙන් වන මෘගයන් පැමිණීම වැළැක්වීම ද, ගවයන් මැද ගොම ආදියෙන් දල්වන දුම් ගින්නෙන් මැසි මදුරු පීඩා දුරු කිරීම ද, ගෝපාලයන් ලගින තැන දර ගින්නෙන් සීතලෙන් වන පීඩාව දුරු කිරීම ද අදහස් වේ. ඔහු මෙසේ පවසමින් තමාට හෝ ගවයන්ට හෝ පිරිවරට වැස්ස නිසා කිසිදු පීඩාවක් නොවන බව දැක, හටගත් ප්‍රීති සොම්නසින් යුතුව 'එම්බා මේඝය, ඉදින් කැමති නම් වස්සවන්න' යැයි පැවසීය.

๑๙. เอวํ ธนิยสฺส อิมํ คาถํ ภาสมานสฺส อสฺโสสิ ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ วิหรนฺโต. สุตฺวา จ ปน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส ธนิยญฺจ ปชาปติญฺจสฺส ‘‘อิเม อุโภปิ เหตุสมฺปนฺนา. สเจ อหํ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อุโภปิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ. โน เจ คมิสฺสามิ, สฺเว อุทโกเฆน วินสฺสิสฺสนฺตี’’ติ ตํ ขเณเยว สาวตฺถิโต สตฺต โยชนสตานิ ธนิยสฺส นิวาสฏฺฐานํ อากาเสน คนฺตฺวา ตสฺส กุฏิยา อุปริ อฏฺฐาสิ. ธนิโย ตํ คาถํ ปุนปฺปุนํ ภาสติเยว[Pg.27], น นิฏฺฐาเปติ, ภควติ คเตปิ ภาสติ. ภควา จ ตํ สุตฺวา ‘‘น เอตฺตเกน สนฺตุฏฺฐา วา วิสฺสตฺถา วา โหนฺติ, เอวํ ปน โหนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ –

19. ධනිය මෙසේ මෙම ගාථාව පවසන කල්හි, ජේතවන මහා විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිස් ඇසට හසු නොවන, පිරිසිදු වූ දිව්‍යමය ශ්‍රෝත ධාතුවෙන් (දිව්‍ය කනෙන්) එය ඇසූ සේක. එය අසා බුදු ඇසින් ලෝකය දෙස බලන විට ධනිය සහ ඔහුගේ බිරිඳ යන දෙදෙනාම (මඟඵල ලැබීමට) හේතු සම්පත් ඇති අය බව දුටු සේක. "ඉදින් මම එහි ගොස් ධර්මය දේශනා කළහොත්, ඔවුන් දෙදෙනාම පැවිදි වී අර්හත්වයට පත්වනු ඇත. ඉදින් මම නොගියහොත් හෙට දින ඔවුන් මහා ජල ගැල්මකින් විනාශ වනු ඇතැයි" සලකා, එම මොහොතේම සැවැත් නුවර සිට යොදුන් හත්සියයක් දුරින් පිහිටි ධනියගේ වාසස්ථානයට අහසින් වැඩම කොට ඔහුගේ කුටියට ඉහළින් වැඩසිටි සේක. ධනිය එම ගාථාව නැවත නැවතත් පවසමින් සිටි අතර එය නතර නොකළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසුත් ඔහු එය පවසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අසා, "මේ සා පමණකින් සතුටක් හෝ සුරක්ෂිත බවක් ඇති නොවේ, මෙසේ වූ කල පමණක් සතුට ඇතිවේ යැයි" පෙන්වා දීම පිණිස –

‘‘อกฺโกธโน วิคตขิโลหมสฺมิ, อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส;

วิวฏา กุฏิ นิพฺพุโต คินิ, อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ. –

‘‘මම ක්‍රෝධ රහිත වෙමි, (චේතෝඛිල නමැති) හෘදයාංගම කෙලෙස් දුරු කළෙමි, මහී නදී තෙර එක රැයක් වසන්නෙක් වෙමි; (මගේ ආත්මභාවය නමැති) කුටිය විවෘතය (වැස්ම රහිතය), (රාගාදී) ගිනි නිවී ඇත; එම්බා වර්ෂා වලාහකය, ඉදින් තොප කැමති නම් වසිනු මැනවි.’’

อิมํ ปฏิคาถํ อภาสิ พฺยญฺชนสภาคํ โน อตฺถสภาคํ. น หิ ‘‘ปกฺโกทโน’’ติ, ‘‘อกฺโกธโน’’ติ จ อาทีนิ ปทานิ อตฺถโต สเมนฺติ มหาสมุทฺทสฺส โอริมปาริมตีรานิ วิย, พฺยญฺชนํ ปเนตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ สเมตีติ พฺยญฺชนสภาคานิ โหนฺติ. ตตฺถ ปุริมคาถาย สทิสปทานํ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකුරු අනුව සමාන වූත්, අර්ථය අනුව සමාන නොවූත් මෙම ප්‍රති-ගාථාව වදාළ සේක. ‘‘පක්කෝදනෝ’’ (පිසූ බත් ඇත්තෙමි) සහ ‘‘අක්කෝධනෝ’’ (ක්‍රෝධ රහිතය) යන පද අර්ථය අතින් මහා සාගරයේ මෙතෙර සහ එතෙර මෙන් සමාන නොවේ. එහෙත් මෙහි අකුරු (ශබ්දය) ස්වල්ප වශයෙන් සමාන වන බැවින් අක්ෂර සමානතාවක් (ව්‍යඤ්ජන සභාග බවක්) ඇත. එහි පෙර ගාථාවෙහි වූ සමාන පදවල අර්ථ පෙර සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය.

วิเสสปทานํ ปนายํ ปทโต อตฺถโต จ วณฺณนา – อกฺโกธโนติ อกุชฺฌนสภาโว. โย หิ โส ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการอาฆาตวตฺถุสมฺภโว โกโธ เอกจฺจสฺส สุปริตฺโตปิ อุปฺปชฺชมาโน หทยํ สนฺตาเปตฺวา วูปสมฺมติ, เยน จ ตโต พลวตรุปฺปนฺเนน เอกจฺโจ มุขวิกุณนมตฺตํ กโรติ, ตโต พลวตเรน เอกจฺโจ ผรุสํ วตฺตุกาโม หนุสญฺจลนมตฺตํ กโรติ, อปโร ตโต พลวตเรน ผรุสํ ภณติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา คเวสนฺโต ทิสา วิโลเกติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อามสติ, อปโร ตโต พลวตเรน ทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา อุปธาวติ, อปโร ตโต พลวตเรน เอกํ วา ทฺเว วา ปหาเร เทติ, อปโร ตโต พลวตเรน อปิ ญาติสาโลหิตํ ชีวิตา โวโรเปติ, เอกจฺโจ ตโต พลวตเรน ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อตฺตานมฺปิ ชีวิตา โวโรเปติ สีหฬทีเป กาลคามวาสี อมจฺโจ วิย. เอตฺตาวตา จ โกโธ ปรมเวปุลฺลปฺปตฺโต โหติ. โส ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต, ตสฺมา ภควา ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ อาห.

විශේෂ පදයන්ගේ පද අනුව සහ අර්ථ අනුව විවරණය මෙසේය: ‘‘අක්කෝධනෝ’’ යනු ක්‍රෝධ නොකරන ස්වභාවයයි. පෙර පවසන ලද පරිදි යම් ආඝාත වස්තූන් (තරහවට කරුණු) නිසා ඇතිවන ක්‍රෝධය, සමහරෙකුට ඉතා අල්ප වශයෙන් ඇතිවී හදවත තවමින්ම සන්සිඳෙයි. එයට වඩා බලවත් ලෙස ඇති වූ විට සමහරු මුහුණ විකෘති කරති. එයට වඩා බලවත් වූ විට සමහරු පරුෂ වචන කීමට කැමැත්තෙන් හකු සොලවති. තවත් කෙනෙක් එයට වඩා බලවත්ව පරුෂ වචන පවසති. තවත් අයෙකු එයට වඩා බලවත්ව දණ්ඩක් හෝ අවියක් සොයමින් දිශාවන් බලයි. තවත් අයෙකු දණ්ඩක් හෝ අවියක් අතට ගනියි. තවත් අයෙකු දණ්ඩක් ආදිය ගෙන ලුහුබඳියි. තවත් අයෙකු එයට වඩා බලවත්ව පහරක් හෝ දෙකක් දෙයි. තවත් අයෙකු එයට වඩා බලවත්ව තමන්ගේම නෑ සබඳකම් ඇති අයෙකු පවා ජීවිතයෙන් තොර කරයි. තවත් අයෙකු එයට වඩා බලවත්ව පසුව පසුතැවීමට පත්ව සීහළද්වීපයේ කාලගාම වැසි අමාත්‍යවරයා මෙන් තමාගේ ජීවිතය පවා තොර කර ගනියි. ක්‍රෝධය මෙපමණ දුරකට පැතිර යා හැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම එවැනි සියලු ක්‍රෝධයන් සහමුලින්ම ප්‍රහාණය කර, මුල් සිඳ දමා, තල් කඳක් මෙන් අනාගතයේ හට නොගන්නා ලෙස විනාශ කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘අක්කෝධනෝහමස්මි’’ (මම ක්‍රෝධ රහිත වෙමි) යි වදාළ සේක.

วิคตขิโลติ อปคตขิโล. เย หิ เต จิตฺตพนฺธภาเวน ปญฺจ เจโตขิลา วุตฺตา, เย หิ จ ขิลภูเต จิตฺเต เสยฺยถาปิ นาม ขิเล ภูมิภาเค [Pg.28] จตฺตาโร มาเส วสฺสนฺเตปิ เทเว สสฺสานิ น รุหนฺติ, เอวเมวํ สทฺธมฺมสฺสวนาทิกุสลเหตุวสฺเส วสฺสนฺเตปิ กุสลํ น รุหติ เต จ ภควตา โพธิมณฺเฑเยว สพฺพโส ปหีนา, ตสฺมา ภควา ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ อาห.

‘‘විගතඛිලෝ’’ යනු (කෙලෙස් නමැති) කීලයන් පහව ගිය බවයි. සිත බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති බැවින් යම් පස් වැදෑරුම් චේතෝඛිලයක් (සිතේ රළු බවක්) වදාරන ලද්දේද, රළු වූ භූමියක මාස හතරක් පුරා වැසි වැස්සත් ගොවිතැන් හට නොගන්නා සේම, කෙලෙස් කීලයන් ඇති සිතක සද්ධර්මය ශ්‍රවණය නමැති කුසල් වැස්ස වැස්සත් කුසල් හට නොගනී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම ඒ සියලු චේතෝඛිලයන් සහමුලින්ම ප්‍රහාණය කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘විගතඛිලෝහමස්මි’’ (මම කෙලෙස් කීලයන් දුරු කළෙමි) යි වදාළ සේක.

เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส. ยถา หิ ธนิโย ตตฺถ จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส นิพทฺธวาสํ อุปคโต, น ตถา ภควา. ภควา หิ ตํเยว รตฺตึ ตสฺส อตฺถกามตาย ตตฺถ วาสํ อุปคโต. ตสฺมา ‘‘เอกรตฺติวาโส’’ติ อาห. วิวฏาติ อปนีตจฺฉทนา. กุฏีติ อตฺตภาโว. อตฺตภาโว หิ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ กาโยติปิ คุหาติปิ เทโหติปิ สนฺเทโหติปิ นาวาติปิ รโถติปิ วโณติปิ ธโชติปิ วมฺมิโกติปิ กุฏีติปิ กุฏิกาติปิ วุจฺจติ. อิธ ปน กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ เคหนามิกา กุฏิ วิย อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ สงฺขฺยํ คตตฺตา ‘‘กุฏี’’ติ วุตฺโต. ยถาห –

එක රැයක් වාසය කිරීම ‘‘ඒකරත්තිවාසෝ’’ නම් වේ. ධනිය එහි වර්ෂා කාලයේ මාස හතරක් පුරා නිරන්තරයෙන් වාසය කළ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවූ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධනියගේ යහපත උදෙසාම එදින රාත්‍රියෙහි එහි වාසය කළ සේක. එබැවින් ‘‘ඒකරත්තිවාසෝ’’ යි වදාළ සේක. ‘‘විවටා’’ යනු වැස්ම ඉවත් කළ යන්නයි. ‘‘කුටිය’’ යනු ආත්මභාවයයි (ශරීරයයි). ශරීරය ඒ ඒ කරුණු අනුව කය, ගුහාව, දේහය, සන්දේහය, නෞකාව, රථය, වණය (තුවාලය), ධජය, හුඹස, කුටිය හෝ කුඩා කුටිය යන නම් වලින් හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහිදී ලී දඬු ආදිය ඇසුරින් ‘ගෙය’ යන නම ලබන කුටිය මෙන්, ඇටකටු ආදිය ඇසුරින් සකස් වූ බැවින් ආත්මභාවය ‘‘කුටිය’’ යැයි වදාරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ, วลฺลิญฺจ ปฏิจฺจ, มตฺติกญฺจ ปฏิจฺจ, ติณญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต อคารํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ; เอวเมว โข, อาวุโส, อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ, นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ, มํสญฺจ ปฏิจฺจ, จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ, อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖).

‘‘ඇවැත්නි, යම් සේ ලී දඬු ද, වැල් ද, මැටි ද, තණකොළ ද ඇසුරු කොට අවකාශය පිරිවරන ලද්දේ නම් එයට ‘ගෙය’ යන නම ලැබේ ද; එසේම ඇවැත්නි, ඇටකටු ද, නහර ද, මස් ද, සම ද ඇසුරු කොට අවකාශය පිරිවරන ලද්දේ නම් එයට ‘රූපය’ යන නම ලැබේ.’’

จิตฺตมกฺกฏสฺส นิวาสโต วา กุฏิ. ยถาห –

නැතහොත් සිත නමැති වඳුරාගේ වාසස්ථානය වන බැවින් ‘‘කුටිය’’ නම් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘อฏฺฐิกงฺกลกุฏิ เจ สา, มกฺกฏาวสโถ อิติ;

มกฺกโฏ ปญฺจทฺวาราย, กุฏิกาย ปสกฺกิย;

ทฺวาเรน อนุปริยาติ, ฆฏฺฏยนฺโต ปุนปฺปุน’’นฺติ. (เถรคา. ๑๒๕);

‘‘මෙය ඇටසැකිල්ලකින් කළ කුටියකි, වඳුරෙකුගේ වාසස්ථානයකි. පංච ද්වාරයන් ඇති කුඩා කුටියෙහි වඳුරා ඒ මේ අත හැසිරෙමින් නැවත නැවතත් (ද්වාරයන්හි) ගැටෙමින් සිටියි.’’

สา กุฏิ เยน ตณฺหามานทิฏฺฐิฉทเนน สตฺตานํ ฉนฺนตฺตา ปุนปฺปุนํ ราคาทิกิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยถาห –

සත්ත්වයන් තෘෂ්ණාව, මානය හා දෘෂ්ටිය නමැති සෙවිලිවලින් වැසී සිටින බැවින්, ඒ ආත්මභාවය නමැති කුටිය තුළට නැවත නැවතත් රාගාදී කෙලෙස් වැස්ස වසින්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ฉนฺนมติวสฺสติ, วิวฏํ นาติวสฺสติ;

ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถ, เอวํ ตํ นาติวสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๔๕;

เถรคา. ๔๔๗;

ปริ. ๓๓๙);

"වැසුණු දෙයෙහි කෙලෙස් වැස්ස වසින්නේය, විවෘත වූ දෙයෙහි නොවසින්නේය; එබැවින් වැසුණු දෙය විවෘත කරව්, එවිට එහි නොවසින්නේය."

อยํ [Pg.29] คาถา ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตา ขนฺธเก เถรคาถายญฺจ. ขนฺธเก หิ ‘‘โย อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส กิเลสา จ ปุนปฺปุนํ อาปตฺติโย จ อติวสฺสนฺติ, โย ปน น ปฏิจฺฉาเทติ, ตสฺส นาติวสฺสนฺตี’’ติ อิมํ อตฺถํ ปฏิจฺจ วุตฺตา. เถรคาถายํ ‘‘ยสฺส ราคาทิจฺฉทนํ อตฺถิ, ตสฺส ปุน อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิสมฺภวโต ฉนฺนมติวสฺสติ. โย วา อุปฺปนฺเน กิเลเส อธิวาเสติ, ตสฺเสว อธิวาสิตกิเลสจฺฉทนจฺฉนฺนา อตฺตภาวกุฏิ ปุนปฺปุนํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ. ยสฺส ปน อรหตฺตมคฺคญาณวาเตน กิเลสจฺฉทนสฺส วิทฺธํสิตตฺตา วิวฏา, ตสฺส นาติวสฺสตี’’ติ. อยมตฺโถ อิธ อธิปฺเปโต. ภควตา หิ ยถาวุตฺตํ ฉทนํ ยถาวุตฺเตเนว นเยน วิทฺธํสิตํ, ตสฺมา ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ อาห. นิพฺพุโตติ อุปสนฺโต. คินีติ อคฺคิ. เยน หิ เอกาทสวิเธน อคฺคินา สพฺพมิทํ อาทิตฺตํ. ยถาห – ‘‘อาทิตฺตํ ราคคฺคินา’’ติ วิตฺถาโร. โส อคฺคิ ภควโต โพธิมูเลเยว อริยมคฺคสลิลเสเกน นิพฺพุโต, ตสฺมา ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ อาห.

මෙම ගාථාව විනය ඛන්ධකවල හා ථේරගාථාවල යන ස්ථාන දෙකක වදාරා ඇත. විනය ඛන්ධකයෙහි "යමෙක් ඇවැත් සඟවයි ද, ඔහුට කෙලෙස් ද ඇවැත් ද නැවත නැවතත් වසින්නේය, යමෙක් ඇවැත් නොසඟවයි ද, ඔහුට එසේ නොවන්නේය" යන අර්ථය පිණිස වදාරන ලදී. ථේරගාථාවෙහි අදහස නම්: "යමෙකුට රාගාදී කෙලෙස් සෙවිලි ඇද්ද, ඔහුට මනාප අරමුණුවලදී නැවතත් රාගය උපදින බැවින් ඒ වැසුණු තැන කෙලෙස් වැස්ස වසින්නේය. නැතහොත් උපන් කෙලෙස් ඉවසන මහණහුගේ, එම ඉවසන ලද කෙලෙස් සෙවිල්ලෙන් වැසුණු ආත්මභාව නමැති කුටිය තුළට නැවත නැවතත් කෙලෙස් වැස්ස වසින්නේය. යමෙකුට අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති සුළඟින් කෙලෙස් සෙවිලි විනාශ කර ඇති බැවින් එය විවෘත වී ඇද්ද, ඔහුට කෙලෙස් වැස්ස නොවසින්නේය" යන්නයි. මෙහිදී අදහස් කළේ මෙම අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඉහත සඳහන් කළ සෙවිල්ල ඉහත කී ක්‍රමයටම විනාශ කරන ලද බැවින් "කුටිය විවෘතය" යි වදාළ සේක. 'නිබ්බුත' යනු සංසිඳුණු බවයි. 'ගිනි' යනු කෙලෙස් ගින්නයි. යම් එකොළොස් වැදෑරුම් ගින්නකින් මේ සියල්ල ඇවිළී පවතී ද, එය "රාග ගින්නෙන් ඇවිළී ඇත" යනාදී වශයෙන් ආදිත්තපරියාය සූත්‍රයෙහි විස්තර වේ. ඒ ගින්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝමුලදීම ආර්ය මාර්ග නමැති ජලයෙන් නිවා දැමූ බැවින් "ගින්න නිවී ඇත" යි වදාළ සේක.

เอวํ วทนฺโต จ ธนิยํ อตุฏฺฐพฺเพน ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ, โอวทติ, อนุสาสติ. กถํ? ‘‘อกฺโกธโน’’ติ หิ วทมาโน, ธนิย, ตฺวํ ‘‘ปกฺโกทโนหมสฺมี’’ติ ตุฏฺโฐ, โอทนปาโก จ ยาวชีวํ ธนปริกฺขเยน กตฺตพฺโพ, ธนปริกฺขโย จ อารกฺขาทิทุกฺขปทฏฺฐาโน, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘อกฺโกธโนหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกทุกฺขาภาเวน ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘วิคตขิโล’’ติ วทมาโน ตฺวํ ‘‘ทุทฺธขีโรหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต อกตกิจฺโจว ‘‘กตกิจฺโจหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, อหํ ปน ‘‘วิคตขิโลหมสฺมี’’ติ ตุสฺสนฺโต กตกิจฺโจว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘อนุตีเร มหิเยกรตฺติวาโส’’ติ วทมาโน ตฺวํ อนุตีเร มหิยา สมานวาโสติ ตุสฺสนฺโต จตุมาสนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ. นิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺเคน โหติ, โส จ ทุกฺโข, เอวํ สนฺเต ทุกฺเขเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน เอกรตฺติวาโสติ ตุสฺสนฺโต อนิพทฺธวาเสน ตุฏฺโฐ, อนิพทฺธวาโส จ อาวาสสงฺคาภาเวน โหติ, อาวาสสงฺคาภาโว จ สุโขติ สุเขเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ.

මෙසේ වදාරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතුටු නොවිය යුතු කරුණකදී සතුටු වන ධනියට වෙනත් අයුරකින් අවවාද කරමින් හා අනුශාසනා කරමින් මෙසේ වදාළ සේක: "ක්‍රෝධ රහිත වූවෙක්මි" (අක්කෝධනෝ) යි පැවසීමෙන් අදහස් කළේ, "ධනිය, ඔබ 'බත් පිස ගත්තෙමි' (පක්කෝදනෝ) යි සතුටු වෙහිය. බත් පිසීම සඳහා ජීවිත කාලය පුරාම ධනය වැය කළ යුතුය. ධනය වැය වීම රැකගැනීම ආදී දුක්වලට හේතුවකි. එවැනි තත්ත්වයකදී ඔබ සතුටු වන්නේ දුකක් පිළිබඳවමය. මා 'ක්‍රෝධ රහිත වූවෙක්මි' යි සතුටු වන්නේ මෙලොව හා පරලොව දුක් නොමැති බැවිනි" යන්නයි. "කෙලෙස් කණු පහ කළෙමි" (විගතඛිලෝ) යි පැවසීමෙන්, "ඔබ 'කිරි දොවා ගත්තෙමි' (දුද්ධඛීරෝ) යි සතුටු වුවද කළ යුතු කටයුතු නිම කර නැත. නමුත් කළ යුතු දේ නිම කළෙමි යි සිතා ඔබ සතුටු වෙහිය. මම වනාහි කළ යුතු සියල්ල නිම කර සැබවින්ම කෙලෙස් කණු පහ කළ බැවින් සතුටු වෙමි" යි පෙන්වා දෙයි. "මහී නදී තීරයෙහි එක් රැයක් වසන්නෙමි" යි පැවසීමෙන්, "ඔබ මහී නදී තෙර හවුලේ වසමියි සතුටු වෙමින් සිව් මසක් එකම තැන රැඳී සිටීමෙන් සතුටු වෙහිය. එසේ රැඳී සිටීම ආවාසය කෙරෙහි බැඳීමක් වන අතර එය දුකකි. එබැවින් ඔබ දුකක් කෙරෙහිම සතුටු වෙහිය. මම වනාහි එක් රැයක් වසන්නෙමි යි පවසමින් නොබැඳි වාසයෙන් සතුටු වෙමි. එසේ නොබැඳී වාසය කිරීම ආවාසය කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් සැපයකි. එබැවින් මම සැපයක් කෙරෙහිම සතුටු වෙමි" යි පෙන්වා දෙයි.

‘‘วิวฏา [Pg.30] กุฏี’’ติ วทมาโน ตฺวํ ฉนฺนา กุฏีติ ตุสฺสนฺโต ฉนฺนเคหตาย ตุฏฺโฐ, เคเห จ เต ฉนฺเนปิ อตฺตภาวกุฏิกํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยาสิ, เอวํ สนฺเต อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหสิ. อหํ ปน ‘‘วิวฏา กุฏี’’ติ ตุสฺสนฺโต อตฺตภาวกุฏิยา กิเลสจฺฉทนาภาเวน ตุฏฺโฐ. เอวญฺจ เม วิวฏาย กุฏิยา น ตํ กิเลสวสฺสํ อติวสฺสติ, เยน สญฺชนิเตหิ จตูหิ มโหเฆหิ วุยฺหมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺยํ, เอวํ สนฺเต ตุฏฺฐพฺเพเนว ตุฏฺโฐ โหมีติ ทีเปติ. ‘‘นิพฺพุโต คินี’’ติ วทมาโน ตฺวํ อาหิโต คินีติ ตุสฺสนฺโต อกตูปทฺทวนิวารโณว กตูปทฺทวนิวารโณสฺมีติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ. อหํ ปน นิพฺพุโต คินีติ ตุสฺสนฺโต เอกาทสคฺคิปริฬาหาภาวโต กตูปทฺทวนิวารณตาเยว ตุฏฺโฐติ ทีเปติ. ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน เอวํ วิคตทุกฺขานํ อนุปฺปตฺตสุขานํ กตสพฺพกิจฺจานํ อมฺหาทิสานํ เอตํ วจนํ โสภติ, อถ เจ ปตฺถยสิ, ปวสฺส เทว, น โน ตยิ วสฺสนฺเต วา อวสฺสนฺเต วา วุฑฺฒิ วา หานิ วา อตฺถิ, ตฺวํ ปน กสฺมา เอวํ วทสีติ ทีเปติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ วทนฺโต จ ธนิย อตุฏฺฐพฺเพเนว ตุสฺสมานํ อญฺญาปเทเสเนว ปริภาสติ โอวทติ, อนุสาสตี’’ติ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ.

"කුටිය විවෘතය" යි පැවසීමෙන් අදහස් කළේ, "ඔබ සෙවිලි කළ කුටියක් ඇතැයි සතුටු වෙහිය. ඔබේ ගෘහය සෙවිලි කර තිබුණත්, ඔබේ ආත්මභාව නමැති කුටිය තුළට කෙලෙස් වැස්ස වසින්නේය. එයින් හටගන්නා සතර ඕඝයන්ට හසුවී ඔබ විනාශයට පත්විය හැකිය. එබැවින් ඔබ සතුටු නොවීමට හේතු ඇති තැනක සතුටු වූවෙහි ය. මම වනාහි 'කුටිය විවෘතය' යි පවසමින් ආත්මභාව නමැති කුටියෙහි කෙලෙස් සෙවිලි නොමැති බැවින් සතුටු වෙමි. මාගේ විවෘත කුටියට කෙලෙස් වැස්ස නොවසින බැවින් සතර ඕඝයන්ට හසුවී මම විනාශයට පත් නොවෙමි. එබැවින් මම සැබවින්ම සතුටු විය යුතු කරුණකදී සතුටු වෙමි" යන්නයි. "ගින්න නිවී ඇත" යි පැවසීමෙන්, "ඔබ 'ගිනි දල්වා ගත්තෙමි' යි සතුටු වන්නේ උපද්‍රව වළක්වා නොගෙනමය. මම වනාහි එකොළොස් වැදෑරුම් ගිනි හා දාහයන් නොමැති බැවින් සැබවින්ම උපද්‍රව වැළැක්වූවකු ලෙස සතුටු වෙමි" යි පෙන්වා දෙයි. "වැස්සක් අවශ්‍ය නම් වසින්න" යි පැවසීමෙන් පෙන්වා දෙන්නේ, "දුක් දුරු කළ, සැපයට පත් වූ, කළ යුතු සියල්ල නිම කළ අප වැනි අයට මෙවැනි වචන ගැළපේ. වැස්ස වැස්සත් නොවැස්සත් අපට දියුණුවක් හෝ පිරිහීමක් නැත. නමුත් ඔබ ඇයි මෙසේ පවසන්නේ?" යන්නයි. එබැවින් "මෙසේ පවසමින් ධනිය හට අවවාද කළ සේක" යන යමක් වදාරන ලද්දේ නම් එය ඉතා මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

๒๐. เอวมิมํ ภควตา วุตฺตํ คาถํ สุตฺวาปิ ธนิโย โคโป ‘‘โก อยํ คาถํ ภาสตี’’ติ อวตฺวา เตน สุภาสิเตน ปริตุฏฺโฐ ปุนปิ ตถารูปํ โสตุกาโม อปรมฺปิ คาถมาห ‘‘อนฺธกมกสา’’ติ. ตตฺถ อนฺธกาติ กาฬมกฺขิกานํ อธิวจนํ, ปิงฺคลมกฺขิกานนฺติปิ เอเก. มกสาติ มกสาเยว. น วิชฺชเรติ นตฺถิ. กจฺเฉติ ทฺเว กจฺฉา – นทีกจฺโฉ จ ปพฺพตกจฺโฉ จ. อิธ นทีกจฺโฉ. รุฬฺหติเณติ สญฺชาตติเณ. จรนฺตีติ ภตฺตกิจฺจํ กโรนฺติ. วุฏฺฐิมฺปีติ วาตวุฏฺฐิอาทิกา อเนกา วุฏฺฐิโย, ตา อาฬวกสุตฺเต ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปน วสฺสวุฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺตํ. สเหยฺยุนฺติ ขเมยฺยุํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถ ธนิโย เย อนฺธกมกสา สนฺนิปติตฺวา รุธิเร ปิวนฺตา มุหุตฺเตเนว คาโว อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, ตสฺมา วุฏฺฐิตมตฺเตเยว เต โคปาลกา ปํสุนา จ สาขาหิ จ [Pg.31] มาเรนฺติ, เตสํ อภาเวน คุนฺนํ เขมตํ, กจฺเฉ รุฬฺหติณจรเณน อทฺธานคมนปริสฺสมาภาวํ วตฺวา ขุทากิลมถาภาวญฺจ ทีเปนฺโต ‘‘ยถา อญฺเญสํ คาโว อนฺธกมกสสมฺผสฺเสหิ ทิสฺสมานา อทฺธานคมเนน กิลนฺตา ขุทาย มิลายมานา เอกวุฏฺฐินิปาตมฺปิ น สเหยฺยุํ, น เม ตถา คาโว, มยฺหํ ปน คาโว วุตฺตปฺปการาภาวา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตุํ วา วุฏฺฐิมฺปิ สเหยฺยุ’’นฺติ ทีเปติ.

20. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද මේ ගාථාව ඇසූ ධනිය ගෝපාලයා, "මේ ගාථාව පවසන්නේ කවුද?" කියා නොඅසා, එම සුභාෂිතය කෙරෙහි ඉමහත් සේ පැහැදී, නැවතත් එවැනිම දහමක් ඇසීමේ කැමැත්තෙන් "අන්ධකමකසා" (පැළ මැක්කන් හා මදුරුවන්) යනුවෙන් ඇරඹෙන තවත් ගාථාවක් පැවසීය. එහි "අන්ධකා" යනු අන්ධ මැස්සන් (හෝ රන් මැස්සන්) හැඳින්වීමට යෙදෙන නමකි; සමහරු එය පිංගල මැස්සන් ලෙසද හඳුන්වති. "මකසා" යනු මදුරුවන්මය. "න විජ්ජරේ" යනු නැත යන්නයි. "කච්ඡේ" යන්නෙහි ගංගා ඉවුර හා පර්වත ඇසුරු කළ ස්ථාන යනුවෙන් අර්ථ දෙකක් ඇති අතර, මෙහිදී අදහස් කළේ ගංගා ඉවුරයි. "රුළ්හතිණේ" යනු හොඳින් වැඩුණු තණකොළ ඇති ස්ථානයයි. "චරන්ති" යනු ගවයින් ආහාර භුක්ති විඳීමේ කෘත්‍යය කරන බවයි. "වුට්ඨිම්පි" යනු සුළං සහිත වැසි ආදී නොයෙක් වැසි වුවද, මෙහිදී සාමාන්‍ය වැසි වස්නා කාලය අදහස් කෙරේ. සෙසු පද පැහැදිලිය. මෙහිදී ධනිය පවසන්නේ, අන්ධ මැස්සන් හා මදුරුවන් රොක් වී ලේ උරා බොන විට මොහොතකින් ගවයින් මහත් විනාශයට පත්වන බැවින්, වැසි වට විගස ගොපල්ලන් පස් හා අතු ආදියෙන් උන් මරා දමන බවයි. තම ගවයන්ට එවැනි පීඩාවක් නොමැති බවත්, ගං ඉවුරේ සාරවත් තණ කෑම නිසා දීර්ඝ ගමන් බිමන් නිසා ඇතිවන විඩාව හෝ කුසගින්නක් නොමැති බවත් පෙන්වමින් ඔහු මෙසේ පවසයි: "අන් අයගේ ගවයින් මැස්සන් හා මදුරුවන්ගේ ස්පර්ශයෙන් පීඩා විඳිමින්, දුර කතර ගෙවා විඩාවට පත්ව, කුසගින්නෙන් පෙළෙන බැවින් එක වැසි වාරයක්වත් දරාගත නොහැකි වුවද, මගේ ගවයෝ එසේ නොවෙති. මා සතු ගවයින් ඉහත කී පීඩාවලින් තොර බැවින් දෙවරක් හෝ තෙවරක් වැස්ස දරා ගැනීමට වුවද සමත් වෙති."

๒๑. ตโต ภควา ยสฺมา ธนิโย อนฺตรทีเป วสนฺโต ภยํ ทิสฺวา, กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหามหึ ตริตฺวา, ตํ กจฺฉํ อาคมฺม ‘‘อหํ สุฏฺฐุ อาคโต, นิพฺภเยว ฐาเน ฐิโต’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห, สภเย เอว จ โส ฐาเน ฐิโต, ตสฺมา ตสฺส อาคมนฏฺฐานา อตฺตโน อาคมนฏฺฐานํ อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘พทฺธาสิ ภิสี’’ติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ โน พฺยญฺชนสภาคํ.

21. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: ධනිය ගංමැද දූපතක වසමින් බිය දැක, පහුරක් බඳවා ගෙන මහවැලි (මහී) ගඟ තරණය කොට, ඒ මිටියාවතට පැමිණ "මම මැනවින් පැමිණියෙමි, නිර්භය ස්ථානයක සිටිමි" යි සිතා මෙසේ පවසයි. එහෙත් ඔහු සිටින්නේ තවමත් බිය සහිත ස්ථානයකය. එබැවින් ඔහු පැමිණි ස්ථානයට වඩා තමන් වහන්සේ පැමිණි ස්ථානය උතුම් බවත් ප්‍රණීත බවත් වර්ණනා කරනු පිණිස, අර්ථයෙන් සමාන වූත් වචනවලින් අසමාන වූත් "බද්ධාසි භිසී" යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตตฺถ ภิสีติ ปตฺถริตฺวา ปุถุลํ กตฺวา พทฺธกุลฺโล วุจฺจติ โลเก. อริยสฺส ปน ธมฺมวินเย อริยมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. อริยมคฺโค หิ –

එහි "භිසී" යනු ලෝකයෙහි පලල් කොට අතුරා බඳින ලද පහුරකට කියන නමකි. එහෙත් ආර්ය වූ ධර්ම විනයෙහි මෙය ආර්ය මාර්ගයට නමකි. ආර්ය මාර්ගය වනාහි:

‘‘มคฺโค ปชฺโช ปโถ ปนฺโถ, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑);

"මාර්ගය, මාවත, පෙත, මඟ, ගමන් මඟ, වීථිය, නැව, එතරවන සේතුව (පාලම), පහුර, පීල්ල හා සංක්‍රමණය (එතරවන තැන)"

‘‘อทฺธานํ ปภโว เจว, ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิโต’’.

"දීර්ඝ ගමනක් යාමට උපකාරී වන මූලාශ්‍රය ලෙසත් ඒ ඒ තැන්වල ප්‍රකාශ කර ඇත."

อิมายปิ คาถาย ภควา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ อตฺถํ อาหาติ เวทิตพฺโพ – ธนิย, ตฺวํ กุลฺลํ พนฺธิตฺวา, มหึ ตริตฺวา, อิมํ ฐานมาคโต, ปุนปิ จ เต กุลฺโล พนฺธิตพฺโพ เอว ภวิสฺสติ, นที จ ตริตพฺพา, น เจตํ ฐานํ เขมํ. มยา ปน เอกจิตฺเต มคฺคงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ญาณพนฺธเนน พทฺธา อโหสิ ภิสิ. สา จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมปริปุณฺณตาย เอกรสภาวูปคตตฺตา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตเนน ปุน พนฺธิตพฺพปฺปโยชนาภาเวน เทวมนุสฺเสสุ เกนจิ โมเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย จ สุสงฺขตา. ตาย จมฺหิ ติณฺโณ, ปุพฺเพ ปตฺถิตํ ตีรปฺปเทสํ คโต. คจฺฉนฺโตปิ จ น โสตาปนฺนาทโย วิย กญฺจิเทว ปเทสํ คโต. อถ โข ปารคโต สพฺพาสวกฺขยํ สพฺพธมฺมปารํ ปรมํ เขมํ นิพฺพานํ คโต, ติณฺโณติ วา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ปารคโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต[Pg.32]. กึ วิเนยฺย ปารคโตติ เจ? วิเนยฺย โอฆํ, กาโมฆาทิจตุพฺพิธํ โอฆํ ตริตฺวา อติกฺกมฺม ตํ ปารํ คโตติ. อิทานิ จ ปน เม ปุน ตริตพฺพาภาวโต อตฺโถ ภิสิยา น วิชฺชติ, ตสฺมา มเมว ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ.

මෙම ගාථාවෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර පරිදිම ධනියට අවවාද කරමින් මෙම අර්ථය වදාළ බව දත යුතුය: "ධනිය, ඔබ පහුරක් බැඳ මහී ගඟ තරණය කර මේ ස්ථානයට පැමිණියෙහිය. එහෙත් ඔබට නැවතත් පහුරක් බැඳීමට හා ගඟක් තරණය කිරීමට සිදුවනු ඇත. ඔබ සිටින මේ ස්ථානය අභය ස්ථානයක් නොවේ. එහෙත් මා විසින් එක් සිත් කෙණෙහිම මාර්ගාංගයන් ඒකරාශී කොට, ප්‍රඥාව නමැති බැම්මෙන් පහුරක් බඳින ලදී. එය සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගෙන් පරිපූර්ණ බැවින් ද, නිවන් නමැති එකම රසයට පැමිණ එකිනෙකට අවිරුද්ධව පවතින බැවින් ද, නැවත බැඳිය යුතු අවශ්‍යතාවක් නැති බැවින් ද, දෙවි මිනිස් කිසිවකුට ලිහා දැමිය නොහැකි බැවින් ද මැනවින් සකස් කරන ලද්දකි. එම පහුරෙන් මම එතර වූයෙමි, පෙර පතන ලද නිවන් තෙරට පැමිණියෙමි. මාර්ග පහුරෙන් යන මම සෝවාන් ආදී උතුමන් යම් ප්‍රදේශයකට යන්නාක් මෙන් නොව, සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ, සියලු ධර්මයන්ගේ පරතෙර වූ, උතුම් වූ අභයස්ථානය වූ නිවනටම පැමිණියෙමි." "තිණ්ණෝ" යනු සර්වඥතා ඥානයට පැමිණීමයි. "පාරගතෝ" යනු අර්හත් ඵලයට පැමිණීමයි. කුමක් දුරු කොට පරතෙරට ගියේ ද යත්? කාම ඕඝය ආදී සිවුවැදෑරුම් ඕඝයන් තරණය කොට, අභිබවා ගොස් ඒ නිවන් තෙරට පැමිණියේය. දැන් මට නැවත තරණය කිරීමට දෙයක් නොමැති බැවින් පහුරකින් ප්‍රයෝජනයක් නැත. එබැවින් "දේවය, වැසි වසින්නට කැමති නම්, වැස්ස වසින්න" යයි පැවසීමට සුදුසු මමම වෙමි.

๒๒. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ปุริมนเยเนว ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ อิมํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โคปีติ ภริยํ นิทฺทิสติ. อสฺสวาติ วจนกรา กึการปฏิสาวินี. อโลลาติ มาตุคาโม หิ ปญฺจหิ โลลตาหิ โลโล โหติ – อาหารโลลตาย, อลงฺการโลลตาย, ปรปุริสโลลตาย, ธนโลลตาย, ปาทโลลตาย. ตถา หิ มาตุคาโม ภตฺตปูวสุราทิเภเท อาหาเร โลลตาย อนฺตมโส ปาริวาสิกภตฺตมฺปิ ภุญฺชติ, หตฺโถตาปกมฺปิ ขาทติ, ทิคุณํ ธนมนุปฺปทตฺวาปิ สุรํ ปิวติ. อลงฺการโลลตาย อญฺญํ อลงฺการํ อลภมาโน อนฺตมโส อุทกเตลเกนปิ เกเส โอสณฺเฑตฺวา มุขํ ปริมชฺชติ. ปรปุริสโลลตาย อนฺตมโส ปุตฺเตนปิ ตาทิเส ปเทเส ปกฺโกสิยมาโน ปฐมํ อสทฺธมฺมวเสน จินฺเตติ. ธนโลลตาย ‘‘หํสราชํ คเหตฺวาน สุวณฺณา ปริหายถ’’. ปาทโลลตาย อารามาทิคมนสีโล หุตฺวา สพฺพํ ธนํ วินาเสติ. ตตฺถ ธนิโย ‘‘เอกาปิ โลลตา มยฺหํ โคปิยา นตฺถี’’ติ ทสฺเสนฺโต อโลลาติ อาห.

22. ධනිය ගෝපාලයා එම බුදු වදන අසා, පෙර පරිදිම 'මාගේ බිරිඳ කීකරුව සිටී' යන අර්ථය ඇති මෙම ගාථාව පැවසීය. එහි 'ගෝපී' යන්නෙන් බිරිඳව හඳුන්වයි. 'අස්සවා' යනු වචනයට කීකරු වූ, සියලු කටයුතුවලදී එකඟ වන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'අලෝලා' යනු ස්ත්‍රීන් ආහාරයෙහි ලෝලත්වය, ආභරණවලට ඇති ලෝලත්වය, පරපුරුෂයන් කෙරෙහි ලෝලත්වය, ධනයට ඇති ලෝලත්වය සහ ඇවිදීමට ඇති ලෝලත්වය යන කරුණු පහෙන් යුක්ත වුවද, ඇය එවැනි චපල බවකින් තොර බවයි. ස්ත්‍රිය ආහාරයෙහි ලෝලත්වය නිසා පරණ වූ ආහාර වුවද අනුභව කරයි, අත පිලිස්සෙන තරම් රත් වූ දේ පවා කෑමට පෙළඹෙයි, දෙගුණයක් මිල ගෙවා හෝ මත්පැන් පානය කරයි. ආභරණවලට ඇති ලෝලත්වය නිසා වෙනත් ආභරණයක් නැති විට ජලය හා තෙල් මිශ්‍ර කර හෝ හිසකෙස් සකසා මුහුණ පිරිමදියි. පරපුරුෂයන් කෙරෙහි ඇති ලෝලත්වය නිසා තමාගේම පුතු කැඳවූවත් මුලින්ම අධර්මයක් ගැන සිතයි. ධන ලෝලත්වය නිසා රන් හංසයා අල්ලා ගැනීමට ගොස් රත්තරන් පවා නැති කරගනියි. ඇවිදීමේ ලෝලත්වය නිසා උයන් වතු ආදියෙහි නිතර සැරිසරමින් සියලු ධනය විනාශ කරයි. මෙහිදී ධනිය පවසන්නේ තම බිරිඳ තුළ එවැනි කිසිදු චපල බවක් නොමැති බවයි.

ทีฆรตฺตํ สํวาสิยาติ ทีฆกาลํ สทฺธึ วสมานา โกมารภาวโต ปภุติ เอกโต วฑฺฒิตา. เตน ปรปุริเส น ชานาตีติ ทสฺเสติ. มนาปาติ เอวํ ปรปุริเส อชานนฺตี มเมว มนํ อลฺลียตีติ ทสฺเสติ. ตสฺสา น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ ‘‘อิตฺถนฺนาเมน นาม สทฺธึ อิมาย หสิตํ วา ลปิตํ วา’’ติ เอวํ ตสฺสา น สุณามิ, กญฺจิ อติจารโทสนฺติ ทสฺเสติ.

'දීඝරත්තං සංවාසියා' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඇය කුමරි අවධියේ සිටම මා සමඟ බොහෝ කලක් එකට හැදී වැඩී ජීවත් වූ බවයි. එයින් ඇය වෙනත් පුරුෂයන් ගැන කිසිදු ඇල්මක් නොදක්වන බව පෙන්වයි. 'මනාපා' යනු එලෙස පරපුරුෂයන් කෙරෙහි ඇල්මක් නැතිව ඇය මාගේ සිතටම අනුගතව වෙසෙන බවයි. 'තස්සා න සුණාමි කිඤ්චි පාපං' යන්නෙන් ඇය අසවල් පුරුෂයා සමඟ සිනාසුණු බවක් හෝ කතා කළ බවක් වැනි කිසිදු වැරදි හැසිරීමක් (අතිචාර දෝෂයක්) මා අසා නැති බව පෙන්වා දෙයි.

๒๓. อถ ภควา เอเตหิ คุเณหิ โคปิยา ตุฏฺฐํ ธนิยํ โอวทนฺโต ปุริมนเยเนว ‘‘จิตฺตํ มม อสฺสว’’นฺติ อิมํ คาถมภาสิ, อตฺถสภาคํ, พฺยญฺชนสภาคญฺจ. ตตฺถ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ ‘‘โคปี มม อสฺสวา’’ติ ตุฏฺโฐ, สา ปน เต อสฺสวา [Pg.33] ภเวยฺย วา น วา; ทุชฺชานํ ปรจิตฺตํ, วิเสสโต มาตุคามสฺส. มาตุคามญฺหิ กุจฺฉิยา ปริหรนฺตาปิ รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ ทุรกฺขจิตฺตตฺตา เอว น สกฺกา ตุมฺหาทิเสหิ อิตฺถี อโลลาติ วา สํวาสิยาติ วา มนาปาติ วา นิปฺปาปาติ วา ชานิตุํ. มยฺหํ ปน จิตฺตํ อสฺสวํ โอวาทปฏิกรํ มม วเส วตฺตติ, นาหํ ตสฺส วเส วตฺตามิ. โส จสฺส อสฺสวภาโว ยมกปาฏิหาริเย ฉนฺนํ วณฺณานํ อคฺคิธาราสุ จ อุทกธาราสุ จ ปวตฺตมานาสุ สพฺพชนสฺส ปากโฏ อโหสิ. อคฺคินิมฺมาเน หิ เตโชกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพํ อุทกนิมฺมาเน อาโปกสิณํ, นีลาทินิมฺมาเน นีลาทิกสิณานิ. พุทฺธานมฺปิ หิ ทฺเว จิตฺตานิ เอกโต นปฺปวตฺตนฺติ, เอกเมว ปน อสฺสวภาเวน เอวํ วสวตฺติ อโหสิ. ตญฺจ โข ปน สพฺพกิเลสพนฺธนาปคมา วิมุตฺตํ, วิมุตฺตตฺตา ตเทว อโลลํ, น ตว โคปี. ทีปงฺกรพุทฺธกาลโต จ ปภุติ ทานสีลาทีหิ ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตตฺตา สํวาสิยํ, น ตว โคปี. ตเทตํ อนุตฺตเรน ทมเถน ทมิตตฺตา สุทนฺตํ, สุทนฺตตฺตา อตฺตโน วเสน ฉทฺวารวิเสวนํ ปหาย มเมว อธิปฺปายมนสฺส วเสนานุวตฺตนโต มนาปํ, น ตว โคปี.

23. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම බිරිඳගේ ගුණ ගැන සතුටු වූ ධනියට අවවාද කරමින්, අර්ථයෙන් හා වචනයෙන් සමාන වූ 'මාගේ සිත මට කීකරුව පවතී' යන මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක. එහි පදවල අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි අදහස නම්: 'ධනිය, ඔබ ඔබේ බිරිඳ කීකරු යැයි සතුටු වුවත්, ඇය කීකරු වුවත් නැතත් අනුන්ගේ සිත්, විශේෂයෙන්ම ස්ත්‍රීන්ගේ සිත් දැනගැනීම අපහසුය. ස්ත්‍රියක කුසෙහි දරාගෙන සිටියද ඇයව රැකගැනීමට පවා අපහසු වන අතර, එවැනි සිත් රැකගැනීමේ අපහසුතාවය නිසා ඔබ වැනි අයට ස්ත්‍රියක සැබවින්ම චපල නැති, අවංක තැනැත්තියකැයි ස්ථිරවම කිව නොහැක. නමුත් මාගේ සිත අවවාද පිළිගන්නා, මාගේ වසඟයෙහි පවතින සිතකි. මා සිතට යටත් නැත. යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයේදී සය වර්ණ රශ්මි විහිදුවමින් ගිනි කඳන් හා දිය කඳන් මාරුවෙන් මාරුවට විහිදුවන විට, මාගේ සිත කෙතරම් වසඟ දැයි සැමටම පැහැදිලි විය. එක් සිතකින් එකවර කාර්යයන් දෙකක් කළ නොහැකි වුවත්, සිතේ ඇති කීකරු බව නිසා එය ප්‍රාතිහාර්යයක් සේ සිදු විය. එය සියලු කෙලෙස් බන්ධනවලින් මිදුණු සිතකි. එබැවින් චපල නොවන්නේ මාගේ සිත මිස ඔබේ බිරිඳ නොවේ. දීපංකර බුදුරදුන්ගේ කාලයේ සිටම දාන සීලාදී ගුණවලින් පෝෂණය වූ මාගේ සිතයි සැබවින්ම පිරිසිදු වන්නේ. එය අනුත්තර වූ දමනයෙන් දමනය කර ඇති බැවින්, ඉන්ද්‍රියයන් හය වැරදි මඟෙහි යාමට ඉඩ නොදී මාගේ අභිමතය පරිදිම පවතියි. එබැවින් මනාප වන්නේ මාගේ සිත මිස ඔබේ බිරිඳ නොවේ.'

ปาปํ ปน เม น วิชฺชตีติ อิมินา ปน ภควา ตสฺส อตฺตโน จิตฺตสฺส ปาปาภาวํ ทสฺเสติ, ธนิโย วิย โคปิยา. โส จสฺส ปาปาภาโว น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเลเยว, เอกูนตึส วสฺสานิ สราคาทิกาเล อคารมชฺเฌ วสนฺตสฺสาปิ เวทิตพฺโพ. ตทาปิ หิสฺส อคาริยภาวานุรูปํ วิญฺญุปฏิกุฏฺฐํ กายทุจฺจริตํ วา วจีทุจฺจริตํ วา มโนทุจฺจริตํ วา น อุปฺปนฺนปุพฺพํ. ตโต ปรํ มาโรปิ ฉพฺพสฺสานิ อนภิสมฺพุทฺธํ, เอกํ วสฺสํ อภิสมฺพุทฺธนฺติ สตฺต วสฺสานิ ตถาคตํ อนุพนฺธิ ‘‘อปฺเปว นาม วาลคฺคนิตุทนมตฺตมฺปิสฺส ปาปสมาจารํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. โส อทิสฺวาว นิพฺพินฺโน อิมํ คาถํ อภาสิ –

'මා තුළ කිසිදු පවක් විද්‍යමාන නොවේ' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම සිතෙහි ඇති පිරිසිදු බව පෙන්වා දුන් සේක. මෙම පාපයෙන් තොර බව බුදු වූ කාලයේදී පමණක් නොව, ගිහිගෙයි විසූ විසි නව වසර පුරාම උන්වහන්සේ තුළ පැවතිණි. එකල පවා පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිකුල් කරනු ලබන කිසිදු කායික, වාචසික හෝ මානසික වැරැද්දක් උන්වහන්සේ අතින් සිදු නොවීය. බුදු වීමට පෙර වසර හයක් සහ බුදු වූ පසු වසරක් වශයෙන් වසර හතක් පුරාම මාරයා උන්වහන්සේගේ කෙස් අගක තරම් හෝ වරදක් සෙවීමට පසුපසින් ලුහුබැඳ ආවත්, කිසිදු වරදක් සොයාගත නොහැකිව කලකිරීමට පත්ව මෙම ගාථාව පැවසීය:

‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘);

'වසර හතක් මුළුල්ලේ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස පියවරෙන් පියවර ලුහුබැඳ ගියෙමි. එහෙත් සිහි බුද්ධියෙන් යුක්ත වූ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කිසිදු වරදක් හෝ අවස්ථාවක් සොයා ගැනීමට මට නොහැකි විය.'

พุทฺธกาเลปิ นํ อุตฺตรมาณโว สตฺต มาสานิ อนุพนฺธิ อาภิสมาจาริกํ ทฏฺฐุกาโม. โส กิญฺจิ วชฺชํ อทิสฺวาว ปริสุทฺธสมาจาโร ภควาติ คโต. จตฺตาริ หิ ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. ยถาห –

බුද්ධත්වයට පත් වූ පසුත්, උත්තර නම් මානවකයා උන්වහන්සේගේ චරිතය නිරීක්ෂණය කරනු පිණිස මාස හතක් පුරා උන්වහන්සේ පසුපස ගියේය. කිසිදු වරදක් නොදුටු ඔහු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතිශයින්ම පිරිසිදු හැසිරීම් ඇති සේකැයි පවසා නික්ම ගියේය. තථාගතයන් වහන්සේට සඟවාගත යුතු කිසිවක් නැත. ඒ බව මෙසේ දේශනා කර ඇත:

‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.34], ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปริสุทฺธกายสมาจาโร, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’ติ, ปริสุทฺธวจีสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธมโนสมาจาโร…เป… ปริสุทฺธาชีโว, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส มิจฺฉาชีโว, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๘).

“මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් සඟවා ආරක්ෂා කළ යුතු නොවන (අරක්ඛෙය්‍ය) කරුණු සතරක් වෙති. ඒ සතර කවරේ ද? මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිසිදු වූ කාය සමාචාර (කයින් සිදුකරන හැසිරීම්) ඇත්තාහ. ‘අන්‍යයෝ මෙය මා ගැන නොදනිත්වා’ යි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් සඟවා ආරක්ෂා කළ යුතු වූ කිසිදු කාය දුශ්චරිතයක් උන්වහන්සේ තුළ නැත. පිරිසිදු වූ වචී සමාචාර ඇත්තාහ... පිරිසිදු වූ මනෝ සමාචාර ඇත්තාහ... මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිසිදු වූ ආජීව (ජීවිකාව) ඇත්තාහ. ‘අන්‍යයෝ මෙය මා ගැන නොදනිත්වා’ යි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් සඟවා ආරක්ෂා කළ යුතු වූ කිසිදු මිථ්‍යා ආජීවයක් උන්වහන්සේ තුළ නැත.” (අංගුත්තර නිකාය 7.58)

เอวํ ยสฺมา ตถาคตสฺส จิตฺตสฺส น เกวลํ สมฺมาสมฺพุทฺธกาเล, ปุพฺเพปิ ปาปํ นตฺถิ เอว, ตสฺมา อาห – ‘‘ปาปํ ปน เม น วิชฺชตี’’ติ. ตสฺสาธิปฺปาโย – มเมว จิตฺตสฺส ปาปํ น สกฺกา สุณิตุํ, น ตว โคปิยา. ตสฺมา ยทิ เอเตหิ คุเณหิ ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ.

මෙලෙස තථාගතයන් වහන්සේගේ සිතෙහි සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් කාලයෙහි පමණක් නොව, බෝසත් කාලයෙහි පවා කිසිදු පාපයක් නොවූ බැවින්, “මා තුළ කිසිදු පාපයක් විද්‍යමාන නොවේ” යැයි වදාළ සේක. එහි අදහස නම්: “මගේම සිතෙහි කිසිදු පාපයක් ඇති බව අසන්නට නොලැබේ. එබැවින් මෙම උතුම් ගුණයන්ගෙන් සතුටට පත්ව ‘වැසි දෙවියනි, ඉදින් ඔබ කැමති නම් වසින්න’ යැයි කිව යුත්තේ මා විසිනි” යන්නයි.

๒๔. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตรสายนํ ปิวิตุกาโม อตฺตโน ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตเวตนภโตหมสฺมี’’ติ. ตตฺถ อตฺตเวตนภโตติ อตฺตนิเยเนว ฆาสจฺฉาทเนน ภโต, อตฺตโนเยว กมฺมํ กตฺวา ชีวามิ, น ปรสฺส เวตนํ คเหตฺวา ปรสฺส กมฺมํ กโรมีติ ทสฺเสติ. ปุตฺตาติ ธีตโร จ ปุตฺตา จ, เต สพฺเพ ปุตฺตาตฺเวว เอกชฺฌํ วุจฺจนฺติ. สมานิยาติ สนฺนิหิตา อวิปฺปวุฏฺฐา. อโรคาติ นิราพาธา, สพฺเพว อูรุพาหุพลาติ ทสฺเสติ. เตสํ น สุณามิ กิญฺจิ ปาปนฺติ เตสํ โจราติ วา ปรทาริกาติ วา ทุสฺสีลาติ วา กิญฺจิ ปาปํ น สุณามีติ.

24. එය අසා ධනිය ගෝපාලයා, තවදුරටත් ඒ සුභාෂිත නැමති ඖෂධය පානය කරනු කැමතිව, තමාගේ ස්වාධීනත්වය පෙන්වමින් “මම මගේම වැටුපෙන් පෝෂණය වන්නෙක් වෙමි” යි පැවසීය. එහි “අත්තවේතනභටෝ” යනු තමා විසින්ම උපයාගත් ආහාර හා වස්ත්‍රවලින් පෝෂණය වන බවයි. මම මගේම වැඩක් කරමින් ජීවත් වෙමි, අන් අයගෙන් වැටුප් ලබාගෙන අනුන්ගේ වැඩ නොකරමි’ යන්න මෙයින් දැක්වේ. “පුත්තා” යන්නෙන් දූවරු සහ පුත්තු යන සියලු දරුවන් එකට අදහස් කෙරේ. “සමානියා” යනු වෙන් නොවී එක්ව වෙසෙන බවයි. “අරෝගා” යනු නිරෝගී බවයි. ඔවුන් සියල්ලෝම ශක්තිමත් බාහුවලින් හා දේහශක්තියෙන් යුක්ත බව මෙයින් දැක්වේ. “ඔවුන් ගැන කිසිදු පවක් අසන්නට නැත” යනු ඔවුන් සොරකම් කරන බවක් හෝ පරදාර සේවනයේ යෙදෙන බවක් හෝ දුශ්ශීල බවක් වැනි කිසිදු නරකක් අසන්නට නොලැබෙන බවයි.

๒๕. เอวํ วุตฺเต ภควา ปุริมนเยเนว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – ‘‘นาหํ ภตโก’’ติ. อตฺราปิ อุตฺตานตฺถาเนว ปทานิ. อยํ ปน อธิปฺปาโย – ตฺวํ ‘‘ภุชิสฺโสหมสฺมี’’ติ มนฺตฺวา ตุฏฺโฐ, ปรมตฺถโต จ อตฺตโน กมฺมํ กริตฺวา ชีวนฺโตปิ ทาโส เอวาสิ ตณฺหาทาสตฺตา, ภตกวาทา จ น ปริมุจฺจสิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕). ปรมตฺถโต ปน นาหํ ภตโกสฺมิ กสฺสจิ. อหญฺหิ กสฺสจิ ปรสฺส วา อตฺตโน วา ภตโก น โหมิ. กึ การณา? ยสฺมา [Pg.35] นิพฺพิฏฺเฐน จรามิ สพฺพโลเก. อหญฺหิ ทีปงฺกรปาทมูลโต ยาว โพธิ, ตาว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ภตโก อโหสึ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน นิพฺพิฏฺโฐ นิพฺพิโส ราชภโต วิย. เตเนว นิพฺพิฏฺเฐน สพฺพญฺญุภาเวน โลกุตฺตรสมาธิสุเขน จ ชีวามิ. ตสฺส เม อิทานิ อุตฺตริกรณียสฺส กตปริจยสฺส วา อภาวโต อปฺปหีนปฏิสนฺธิกานํ ตาทิสานํ วิย ปตฺตพฺโพ โกจิ อตฺโถ ภติยา น วิชฺชติ. ‘‘ภฏิยา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺมา ยทิ ภุชิสฺสตาย ตุฏฺเฐน ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วตฺตพฺพํ, มยาเวตํ วตฺตพฺพนฺติ.

25. මෙසේ කී කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම ධනියට අවවාද කරමින් “මම කුලීකරුවෙක් නොවෙමි” යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක. එහි පදයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි අදහස නම්: “ඔබ මා ස්වාධීන යැයි සිතා සතුටු වූවද, පරමාර්ථ වශයෙන් ඔබ ඔබේම වැඩ කරමින් ජීවත් වුවත් තෘෂ්ණාවට දාසයෙකු බැවින් සැබවින්ම දාසයෙකි. ඔබ කුලීකරුවෙකු යන නාමයෙන් මිදී නැත.” “ලෝකය ඌනිතය (අඩුය), අතෘප්තය, තෘෂ්ණාවට දාසයෙකි” යනුවෙන් මෙය වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් මම කිසිවෙකුගේ කුලීකරුවෙක් නොවෙමි. මම අන්‍යයෙකුගේ හෝ මාගේ හෝ කුලීකරුවෙක් නොවෙමි. ඒ මක්නිසාද? මම මුළු ලෝකයෙහිම කළ යුතු දේ නිම කළ බැවින් හැසිරෙමි. සැබවින්ම මම දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේ සිට බුද්ධත්වය දක්වා සර්වඥතා ඤාණය වෙනුවෙන් කැපවූවෙක් වීමි. සර්වඥතා ඤාණයට පත් වූ පසු, රජුට කළ යුතු සේවය නිම කළ රාජ සේවකයෙකු මෙන් සියල්ල අවසන් කර ඇත. ඒ සර්වඥභාවයෙන් හා ලෝකුත්තර සමාධි සුඛයෙන් මම ජීවත් වෙමි. දැන් මට මින් මතු කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින්, ප්‍රතිසන්ධිය ප්‍රහීණ නොකළ අයෙකුට මෙන් ලෞකික වැටුපෙන් ලැබිය යුතු කිසිදු අර්ථයක් නැත. එබැවින් සැබෑ ස්වාධීනත්වය ඇති මා විසින් ‘වැසි දෙවියනි, ඉදින් ඔබ කැමති නම් වසින්න’ යැයි කිව යුත්තේය” යන්නයි.

๒๖. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย อติตฺโตว สุภาสิตามเตน อตฺตโน ปญฺจปฺปการโคมณฺฑลปริปุณฺณภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถิ วสา’’ติ. ตตฺถ วสาติ อทมิตวุฑฺฒวจฺฉกา. เธนุปาติ เธนุํ ปิวนฺตา ตรุณวจฺฉกา, ขีรทายิกา วา คาโว. โคธรณิโยติ คพฺภินิโย. ปเวณิโยติ วยปฺปตฺตา พลีพทฺเทหิ สทฺธึ เมถุนปตฺถนกคาโว. อุสโภปิ ควมฺปตีติ โย โคปาลเกหิ ปาโต เอว นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา, ปญฺจงฺคุลํ ทตฺวา, มาลํ พนฺธิตฺวา – ‘‘เอหิ, ตาต, คาโว โคจรํ ปาเปตฺวา รกฺขิตฺวา อาเนหี’’ติ เปสียติ, เอวํ เปสิโต จ ตา คาโว อโคจรํ ปริหริตฺวา, โคจเร จาเรตฺวา, สีหพฺยคฺฆาทิภยา ปริตฺตายิตฺวา อาเนติ, ตถารูโป อุสโภปิ ควมฺปติ อิธ มยฺหํ โคมณฺฑเล อตฺถีติ ทสฺเสสิ.

26. එය අසා ඒ සුභාෂිත අමෘතයෙන් අතෘප්තිමත් වූ ධනිය, තමා සතු පස් ආකාර වූ ගව රැළේ සම්පූර්ණ බව පෙන්වමින් “අත්ථි වසා” යනාදී ගාථාව පැවසීය. එහි “වසා” යනු තවම හික්මවා නොමැති වැඩුණු වස්සන්ය. “ධේනුපා” යනු මවගෙන් කිරි බොන වස්සන් හෝ කිරි දෙන දෙනුන්ය. “ගෝධරණියෝ” යනු ගැබ්බර දෙනුන්ය. “පවේණියෝ” යනු වයසට පත්, වෘෂභයන් සමඟ එක්වීමට කැමති දෙනුන්ය. “උසභොපි ගවම්පති” යනු ගොපල්ලන් විසින් උදෑසනම නාවා, කවා පොවා, පංචාංගුලික ලාංඡනය තබා, මල් මාලා පලඳවා, ‘දරුවා, එන්න, ගවයන් ගොදුරු බිම් කරා ගෙන ගොස් ආරක්ෂා කර නැවත රැගෙන එන්න’ යැයි මෙහෙයවනු ලබන වෘෂභයායි. මෙලෙස මෙහෙයවනු ලැබූ ඒ වෘෂභයා, නුසුදුසු ගොදුරු බිම් මඟහැර සුදුසු ගොදුරු බිම් කරා ගවයන් පමුණුවා, සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී බියෙන් ආරක්ෂා කර නැවත රැගෙන එයි. එවැනි දක්ෂ වූ ගව සමූහයාට නායක වූ වෘෂභයෙකු ද මාගේ මේ ගව රැළෙහි සිටින බව ඔහු පෙන්වා දුන්නේය.

๒๗. เอวํ วุตฺเต ภควา ตเถว ธนิยํ โอวทนฺโต อิมํ ปจฺจนีกคาถํ อาห ‘‘นตฺถิ วสา’’ติ. เอตฺถ เจส อธิปฺปาโย – อิธ อมฺหากํ สาสเน อทมิตฏฺเฐน วุฑฺฒฏฺเฐน จ วสาสงฺขาตา ปริยุฏฺฐานา วา, ตรุณวจฺฉเก สนฺธาย วสานํ มูลฏฺเฐน ขีรทายินิโย สนฺธาย ปคฺฆรณฏฺเฐน เธนุปาสงฺขาตา อนุสยา วา, ปฏิสนฺธิคพฺภธารณฏฺเฐน โคธรณิสงฺขาตา ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารเจตนา วา, สํโยคปตฺถนฏฺเฐน ปเวณิสงฺขาตา ปตฺถนา ตณฺหา วา, อาธิปจฺจฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เสฏฺฐฏฺเฐน จ ควมฺปติอุสภสงฺขาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วา นตฺถิ, สฺวาหํ อิมาย สพฺพโยคกฺเขมภูตาย นตฺถิตาย ตุฏฺโฐ. ตฺวํ ปน โสกาทิวตฺถุภูตาย อตฺถิตาย ตุฏฺโฐ[Pg.36]. ตสฺมา สพฺพโยคกฺเขมตาย ตุฏฺฐสฺส มเมเวตํ ยุตฺตํ วตฺตุํ ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ.

27. එසේ කී කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එලෙසම ධනියට අවවාද කරමින් "නත්ථි වසා" (එළදෙනුන් නැත) යන ප්‍රතිවිරුද්ධ ගාථාව වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙසේය: "අපගේ මෙම ශාසනයෙහි හික්මවා නොමැති හෙයින් සහ වැඩී ඇති හෙයින් 'වසා' (අසී/තෙල) නමින් හඳුන්වන පරියුට්ඨාන කෙලෙස් නැත. තරුණ වස්සන් අරමුණු කොට 'වසා' වලට මූලික වන අර්ථයෙන් ද, කිරි දෙන එළදෙනුන් අරමුණු කොට (කෙලෙස්) වැගිරෙන අර්ථයෙන් ද 'ධේනුපා' නමින් හැඳින්වෙන අනුශය කෙලෙස් නැත. ප්‍රතිසන්ධි ගැබ් දැරීමේ අර්ථයෙන් 'ගෝධරණී' (ගැබ්බර එළදෙනුන්) ලෙස හැඳින්වෙන පින්, පව් සහ ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර චේතනා නැත. (සංසාර) සම්බන්ධය පතන අර්ථයෙන් 'පවේණි' ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රාර්ථනා සහගත තණ්හාව නැත. අධිපති බව, පූර්වගාමී බව සහ ශ්‍රේෂ්ඨ බව යන අර්ථයෙන් ගවයන්ට අධිපති වෘෂභයකු බඳු වූ අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය ද නැත. මම සියලු යෝගයන්ගෙන් මිදුණු (සබ්බයෝගක්ඛේම) එම කෙලෙස් නොමැති බව නිසා සතුටු වෙමි. නුඹ වනාහි සෝකාදියට හේතු වන එම දේවල් ඇති බව නිසා සතුටු වෙහිය. එබැවින් සියලු බන්ධනයන්ගෙන් මිදී සතුටින් සිටින මටම 'එම්බා වැහි දෙවිය, කැමති නම් වැස්සව' යැයි කීම සුදුසුය."

๒๘. ตมฺปิ สุตฺวา ธนิโย ตตุตฺตริปิ สุภาสิตํ อมตรสํ อธิคนฺตุกาโม อตฺตโน โคคณสฺส ขิลพนฺธนสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขิลา นิขาตา’’ติ. ตตฺถ ขิลาติ คุนฺนํ พนฺธนตฺถมฺภา. นิขาตาติ อาโกเฏตฺวา ภูมิยํ ปเวสิตา ขุทฺทกา มหนฺตา ขณิตฺวา ฐปิตา. อสมฺปเวธีติ อกมฺปกา. ทามาติ วจฺฉกานํ พนฺธนตฺถาย กตา คนฺถิตปาสยุตฺตา รชฺชุพนฺธนวิเสสา. มุญฺชมยาติ มุญฺชติณมยา. นวาติ อจิรกตา. สุสณฺฐานาติ สุฏฺฐุ สณฺฐานา, สุวฏฺฏิตสณฺฐานา วา. น หิ สกฺขินฺตีติ เนว สกฺขิสฺสนฺติ. เธนุปาปิ เฉตฺตุนฺติ ตรุณวจฺฉกาปิ ฉินฺทิตุํ.

28. එය අසා ධනිය තවදුරටත් සුභාෂිත වූ අමෘත රසය (ධර්මය) ලැබීමේ කැමැත්තෙන්, තම ගව රැල කණුවල බැඳ තිබීමේ ශක්තිමත් බව දක්වමින් "ඛිලා නිඛාතා" (කණු සිටුවා ඇත) යන ගාථාව පැවසීය. එහි 'ඛිලා' යනු ගවයන් බඳින කණු ය. 'නිඛාතා' යනු පොළොවට තට්ටු කර ඇතුළු කරන ලද, කුඩා හෝ විශාල වශයෙන් වළවල් හාරා සිටුවන ලද යන්නයි. 'අසම්පවේධී' යනු නොසැලෙන යන්නයි. 'දාමා' යනු වස්සන් බැඳීම සඳහා සාදන ලද, ගැට සහ මලපුඩු සහිත විශේෂ ලනු වර්ගයකි. 'මුඤ්ජමයා' යනු මුඤ්ජ තෘණයෙන් සාදන ලද යන්නයි. 'නවා' යනු අලුතින් සාදන ලද යන්නයි. 'සුසණ්ඨානා' යනු හොඳින් හැඩගැසුණු හෙවත් හොඳින් අඹරන ලද යන්නයි. 'න හි සක්ඛින්ති' යනු කිසිසේත් නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'ධේනුපාපි ඡෙත්තුං' යනු තරුණ වස්සන්ට පවා (එම ලනු) කැඩීමට නොහැකි බවයි.

๒๙. เอวํ วุตฺเต ภควา ธนิยสฺส อินฺทฺริย-ปริปากกาลํ ญตฺวา ปุริมนเยเนว ตํ โอวทนฺโต อิมํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ อภาสิ ‘‘อุสโภริว เฉตฺวา’’ติ. ตตฺถ อุสโภติ โคปิตา โคปริณายโก โคยูถปติ พลีพทฺโท. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘ควสตเชฏฺโฐ อุสโภ, สหสฺสเชฏฺโฐ วสโภ, สตสหสฺสเชฏฺโฐ นิสโภ’’ติ. อปเร ‘‘เอกคามเขตฺเต เชฏฺโฐ อุสโภ, ทฺวีสุ เชฏฺโฐ วสโภ, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหโต นิสโภ’’ติ. สพฺเพเปเต ปปญฺจา, อปิจ โข ปน อุสโภติ วา วสโภติ วา นิสโภติ วา สพฺเพเปเต อปฺปฏิสมฏฺเฐน เวทิตพฺพา. ยถาห – ‘‘นิสโภ วต โภ สมโณ โคตโม’’ติ (สํ. นิ. ๑.๓๘). ร-กาโร ปทสนฺธิกโร. พนฺธนานีติ รชฺชุพนฺธนานิ กิเลสพนฺธนานิ จ. นาโคติ หตฺถี. ปูติลตนฺติ คโฬจีลตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโย, วสฺสสติโกปิ สุนโข กุกฺกุโร, ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ‘‘ชรสิงฺคาโล’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวาปิ คโฬจีลตา อสารกตฺเตน ‘‘ปูติลตา’’ติ วุจฺจติ. ทาลยิตฺวาติ ฉินฺทิตฺวา. คพฺภญฺจ เสยฺยญฺจ คพฺภเสยฺยํ. ตตฺถ คพฺภคฺคหเณน ชลาพุชโยนิ, เสยฺยคฺคหเณน อวเสสา. คพฺภเสยฺยมุเขน วา สพฺพาปิ ตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว.

29. එසේ කී කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධනියගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා ඇති කාලය දැන, පෙර පරිදිම ඔහුට අවවාද කරමින් සතර සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන මෙම "උසභෝරිව ඡෙත්වා" යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'උසභ' යනු ගවයන්ගේ පියා හෙවත් ගව රැලේ නායකයා වූ හික්මවන ලද වෘෂභයා ය. ඇතැම් ගුරුවරුන් පවසන්නේ ගවයන් සියයකට නායකයා 'උසභ' බවත්, දහසකට නායකයා 'වසභ' බවත්, ලක්ෂයකට නායකයා 'නිසභ' බවත්ය. තවත් අය පවසන්නේ එක් ගම් ප්‍රදේශයක නායකයා 'උසභ' බවත්, ගම් දෙකක නායකයා 'වසභ' බවත්, සෑම තැනකම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන නායකයා 'නිසභ' බවත්ය. මේ සියල්ල විස්තර කිරීම් පමණි. නමුත් උසභ, වසභ හෝ නිසභ යන මේ සියල්ල අසමසම යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. "පින්වත, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම නිසභ (ශ්‍රේෂ්ඨ) කෙනෙකි" යි වදාළාක් මෙනි. 'ර' අක්ෂරය පද සන්ධි කිරීම සඳහා යොදා ඇත. 'බන්ධනානි' යනු ලනු වලින් බැඳීම සහ කෙලෙස් බන්ධනයන් ය. 'නාග' යනු ඇතා ය. 'පූතිලතා' යනු ගොඩපර වැල හෙවත් රසකිඳ වැලයි. රන්වන් පැහැති ශරීරය වුව ද 'පූතිකාය' (කුණු කය) ලෙස හඳුන්වන්නා සේ ද, අවුරුදු සියයක් වයසැති බල්ලා වුව ද 'කුක්කුර' ලෙස හඳුන්වන්නා සේ ද, එදින උපන් සිවලුන් පවා 'ජරසිංඝාල' (නාකි සිවලුන්) ලෙස හඳුන්වන්නා සේ ද, අලුත් වූ රසකිඳ වැල පවා හරයක් නැති බැවින් 'පූතිලතා' (කුණු වූ වැල) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 'දාලයිත්වා' යනු කඩා දමා හෙවත් සිඳ දමා යන්නයි. 'ගබ්භසෙය්‍ය' යනු මව් කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමයි. එහි 'ගබ්භ' යන්නෙන් ජලාබුජ යෝනිය ද, 'සෙය්‍ය' යන්නෙන් ඉතිරි යෝනි ද ගැනේ. එසේත් නැතිනම් 'ගබ්භසෙය්‍ය' යන වචනයෙන් සියලුම උපත් ගැනෙන බව දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි පදවල අර්ථ පැහැදිලිය.

อยํ [Pg.37] ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ธนิย, ตฺวํ พนฺธเนน ตุฏฺโฐ, อหํ ปน พนฺธเนน อฏฺฏียนฺโต ถามวีริยูเปโต มหาอุสโภริว พนฺธนานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ จตุตฺถอริยมคฺคถามวีริเยน เฉตฺวา, นาโค ปูติลตํว ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนพนฺธนานิ เหฏฺฐามคฺคตฺตยถามวีริเยน ทาลยิตฺวา, อถ วา อุสโภริว พนฺธนานิ อนุสเย นาโค ปูติลตํว ปริยุฏฺฐานานิ เฉตฺวา ทาลยิตฺวาว ฐิโต. ตสฺมา น ปุน คพฺภเสยฺยํ อุเปสฺสํ. โสหํ ชาติทุกฺขวตฺถุเกหิ สพฺพทุกฺเขหิ ปริมุตฺโต โสภามิ – ‘‘อถ เจ ปตฺถยสี ปวสฺส เทวา’’ติ วทมาโน. ตสฺมา สเจ ตฺวมฺปิ อหํ วิย วตฺตุมิจฺฉสิ, ฉินฺท ตานิ พนฺธนานีติ. เอตฺถ จ พนฺธนานิ สมุทยสจฺจํ, คพฺภเสยฺยา ทุกฺขสจฺจํ, ‘‘น อุเปสฺส’’นฺติ เอตฺถ อนุปคโม อนุปาทิเสสวเสน, ‘‘เฉตฺวา ทาลยิตฺวา’’ติ เอตฺถ เฉโท ปทาลนญฺจ สอุปาทิเสสวเสน นิโรธสจฺจํ, เยน ฉินฺทติ ปทาเลติ จ, ตํ มคฺคสจฺจนฺติ.

මෙහි අදහස මෙසේය: "ධනිය, නුඹ බන්ධනයන් නිසා සතුටු වෙහිය. මම වනාහි බන්ධනයන්ගෙන් පීඩාවට පත්ව, වීර්යවන්ත මහා වෘෂභයකු මෙන් බන්ධන සිඳ දමන්නා සේ සිව්වන ආර්ය මාර්ග (අර්හත් මාර්ග) සංඛ්‍යාත වීර්යයෙන් පංච උද්ධම්භාගීය සංයෝජන නැමති බන්ධනයන් සිඳ දමා, ඇතකු කුණු වූ වැල් කඩා දමන්නා සේ පහළ මාවත් තුනෙහි වීර්යයෙන් පංච ඕරම්භාගීය සංයෝජන බන්ධනයන් බිඳ දමා සිටිමි. එසේත් නැතිනම් වෘෂභයකු බන්ධන සිඳ දමන්නා සේ මම අනුශය කෙලෙස් සිඳ දමා, ඇතකු වැල් කඩන්නා සේ පරියුට්ඨාන කෙලෙස් බිඳ දමා සිටිමි. එබැවින් නැවත මව් කුසකට නොපැමිණෙන්නෙමි. ජාති දුක්ඛය පදනම් කරගත් සියලු දුක්වලින් මිදුණු මම 'එම්බා වැහි දෙවිය, කැමති නම් වැස්සව' යැයි කීමෙන් බබළමි. එබැවින් නුඹ ද මා මෙන් කීමට කැමති නම්, ඒ බන්ධනයන් සිඳ දමන්න." මෙහි බන්ධනයන් යනු සමුදය සත්‍යයයි. 'ගබ්භසෙය්‍ය' (මව්කුස) යනු දුක්ඛ සත්‍යයයි. "නැවත නොඑමි" යන්නෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් (ප්‍රතිසන්ධියට) නොපැමිණීම ද, "සිඳ බිඳ දමා" යන්නෙන් සඋපාදිශේෂ වශයෙන් (කෙලෙස්) සිඳීම සහ බිඳීම නිරෝධ සත්‍යය ද දක්වයි. යමකින් (කෙලෙස්) සිඳිනු බිඳිනු ලබයි ද, එය මාර්ග සත්‍යයයි.

เอวเมตํ จตุสจฺจทีปิกํ คาถํ สุตฺวา คาถาปริโยสาเน ธนิโย จ ปชาปติ จสฺส ทฺเว จ ธีตโรติ จตฺตาโร ชนา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ ธนิโย อเวจฺจปฺปสาทโยเคน ตถาคเต มูลชาตาย ปติฏฺฐิตาย สทฺธาย ปญฺญาจกฺขุนา ภควโต ธมฺมกายํ ทิสฺวา ธมฺมตาย โจทิตหทโย จินฺเตสิ – ‘‘พนฺธนานิ ฉินฺทึ, คพฺภเสยฺโย จ เม นตฺถี’’ติ อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ยาว ภวคฺคา โก อญฺโญ เอวํ สีหนาทํ นทิสฺสติ อญฺญตฺร ภควตา, อาคโต นุ โข เม สตฺถาติ. ตโต ภควา ฉพฺพณฺณรสฺมิชาลวิจิตฺรํ สุวณฺณรสเสกปิญฺชรํ วิย สรีราภํ ธนิยสฺส นิเวสเน มุญฺจิ ‘‘ปสฺส ทานิ ยถาสุข’’นฺติ.

මෙසේ සතර සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන මෙම ගාථාව ශ්‍රවණය කිරීමෙන් පසු, ගාථාව අවසානයේ ධනිය, ඔහුගේ බිරිඳ සහ දියණියන් දෙදෙනා යන සිව්දෙනාම සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඉක්බිති ධනිය තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි නොවෙනස් වන ප්‍රසාදයෙන් යුතුව, මුල් බැසගත් ශ්‍රද්ධාවෙන් හා ප්‍රඥා ඇසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මකාය දැක, ධර්මතාවයෙන් උත්තේජිත හදවත් ඇත්තෙකු වී මෙසේ සිතිණි: "මම බන්ධනයන් සිඳ දැමීමි, මට නැවත මව්කුසක පිළිසිඳ ගැනීමක් නැත" යනුවෙන් අවීචි නිරයේ සිට භවග්ගය දක්වා වූ මේ මුළු ලෝක ධාතුව තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර මෙබඳු වූ සිංහනාදයක් පවත්වන්නට වෙනත් කවරෙකු සමත් වේද? මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළා නියතය." ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රන් රසයෙන් නෑවුනාක් බඳු වූ ෂඩ්වර්ණ රශ්මි ජාලයකින් විචිත්‍ර වූ ස්වකීය ශරීර ප්‍රභාව, "දැන් කැමති පරිදි බලාගන්න" යැයි පවසන්නාක් මෙන් ධනියගේ නිවස තුළ විහිදුවූ සේක.

๓๐. อถ ธนิโย อนฺโต ปวิฏฺฐจนฺทิมสูริยํ วิย สมนฺตา ปชฺชลิตปทีปสหสฺสสมุชฺชลิตมิว จ นิเวสนํ ทิสฺวา ‘‘อาคโต ภควา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตสฺมึเยว จ สมเย เมโฆปิ ปาวสฺสิ. เตนาหุ สงฺคีติการา ‘‘นินฺนญฺจ ถลญฺจ ปูรยนฺโต’’ติ. ตตฺถ นินฺนนฺติ ปลฺลลํ. ถลนฺติ อุกฺกูลํ. เอวเมตํ อุกฺกูลวิกูลํ สพฺพมฺปิ สมํ กตฺวา ปูรยนฺโต มหาเมโฆ ปาวสฺสิ, วสฺสิตุํ อารภีติ วุตฺตํ โหติ. ตาวเทวาติ ยํ ขณํ ภควา สรีราภํ มุญฺจิ, ธนิโย จ ‘‘สตฺถา เม อาคโต’’ติ สทฺธามยํ จิตฺตาภํ [Pg.38] มุญฺจิ, ตํ ขณํ ปาวสฺสีติ. เกจิ ปน ‘‘สูริยุคฺคมนมฺปิ ตสฺมึเยว ขเณ’’ติ วณฺณยนฺติ.

30. එවිට නිවස තුළට චන්ද්‍ර සූර්යයන් වැඩි කලක් මෙන්ද, දහසක් පහන් දැල්වූවාක් මෙන්ද හාත්පසින් ආලෝකවත් වූ නිවස දැක, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේකැයි" ධනියගේ සිතෙහි සිතක් උපන්නේය. එම අවස්ථාවේදීම මහා වැස්සක් ද වසින්නට විය. එබැවින් සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලා "නිම්න භූමි හා උස් භූමි පුරවමින්" යනාදී වශයෙන් වදාළහ. එහි 'නිම්න' යනු වළ ගොඩැලි සහිත පහත් බිම්ය. 'තල' යනු උස් බිම්ය. මෙසේ උස් පහත් සියලු තැන් සමතලා කරමින් පුරවන්නා වූ මහා මේඝය වැස්සේය, වැසීමට පටන් ගත්තේය යනු එහි අර්ථයයි. 'තාවදේව' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශරීර රශ්මිය විහිදුවූ ඒ මොහොතේදීම, ධනිය ද "මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේකැයි" ශ්‍රද්ධාවෙන් පිරුණු සිතිවිලි රශ්මිය විහිදුවූ ඒ මොහොතේම වැස්ස වැටුණේය යන්නයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ එම මොහොතේම සූර්ය උදාව ද සිදු වූ බවයි.

๓๑-๓๒. เอวํ ตสฺมึ ธนิยสฺส สทฺธุปฺปาทตถาคโตภาสผรณสูริยุคฺคมนกฺขเณ วสฺสโต เทวสฺส สทฺทํ สุตฺวา ธนิโย ปีติโสมนสฺสชาโต อิมมตฺถํ อภาสถ ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา’’ติ ทฺเว คาถา วตฺตพฺพา.

31-32. මෙසේ ධනියගේ ශ්‍රද්ධාව උපන්, තථාගත රශ්මිය පැතිරුණු සහ සූර්ය උදාව සිදුවූ ඒ මොහොතේම වසින්නා වූ වැස්සේ ශබ්දය අසා, ධනිය ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්ව මේ අර්ථය සඳහන් කරමින් "අපට සැබවින්ම මහත් ලාභයකි" යනුවෙන් ගාථා දෙකක් ප්‍රකාශ කළේය.

ตตฺถ ยสฺมา ธนิโย สปุตฺตทาโร ภควโต อริยมคฺคปฏิเวเธน ธมฺมกายํ ทิสฺวา, โลกุตฺตรจกฺขุนา รูปกายํ ทิสฺวา, โลกิยจกฺขุนา สทฺธาปฏิลาภํ ลภิ. ตสฺมา อาห – ‘‘ลาภา วต โน อนปฺปกา, เย มยํ ภควนฺตํ อทฺทสามา’’ติ. ตตฺถ วต อิติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต. โน อิติ อมฺหากํ. อนปฺปกาติ วิปุลา. เสสํ อุตฺตานเมว. สรณํ ตํ อุเปมาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฏิเวเธเนวสฺส สิทฺธํ สรณคมนํ, ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว คโต, อิทานิ วาจาย อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กโรติ. มคฺควเสน วา สนฺนิยฺยาตนสรณตํ อจลสรณตํ ปตฺโต, ตํ ปเรสํ วาจาย ปากฏํ กโรนฺโต ปณิปาตสรณคมนํ คจฺฉติ. จกฺขุมาติ ภควา ปกติทิพฺพปญฺญาสมนฺตพุทฺธจกฺขูหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ตํ อาลปนฺโต อาห – ‘‘สรณํ ตํ อุเปม จกฺขุมา’’ติ. ‘‘สตฺถา โน โหหิ ตุวํ มหามุนี’’ติ อิทํ ปน วจนํ สิสฺสภาวูปคมเนนาปิ สรณคมนํ ปูเรตุํ ภณติ, โคปี จ อหญฺจ อสฺสวา, พฺรหฺมจริยํ สุคเต จรามเสติ อิทํ สมาทานวเสน.

එහි ධනිය අඹුදරුවන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආර්ය මාර්ග ප්‍රතිවේධයෙන් (ධර්මාවබෝධයෙන්) ධර්මකාය දැකීමෙන් ද, ලෝකෝත්තර ඇසින් රූපකාය දැකීමෙන් ද, ලෞකික ඇසින් ශ්‍රද්ධාව ලැබූ බැවින් ද මෙසේ පැවසීය: "අපට සැබවින්ම මහත් ලාභයකි, යම් හෙයකින් අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවෙමුද." එහි 'වත' යනු පුදුමය පළ කරන නිපාතයකි. 'නෝ' යනු අපට යන්නයි. 'අනප්පකා' යනු විපුල වූ යන්නයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය. 'සරණං තං උපේම' යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඔහු මාර්ගාවබෝධයෙන්ම සරණ ගමනය සම්පූර්ණ කර තිබුණ ද, ඒ පිළිබඳ වූ නිශ්චිත භාවයට පත්ව දැන් වචනයෙන් තමාම පූජා කරමින් ආත්ම සන්නිය්‍යාතන සරණ යෑම සිදු කරයි. එසේත් නැතිනම් මාර්ගය ඔස්සේ අචල සරණ ගමනයට පත්ව, එය අන් අයට වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරමින් වැඳ වැටී සරණ යෑම (පාණිපාත සරණ ගමනය) සිදු කරයි. 'චක්ඛුමා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකෘති ඇස, දිව්‍ය ඇස, ප්‍රඥා ඇස, සමන්ත ඇස සහ බුද්ධ ඇස යන පස් ඇසින් යුක්ත වන බැවින් චක්ඛුමන්ත නම් වන සේක. උන්වහන්සේ අමතමින් "ඇස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්ස, අපි ඔබ වහන්සේ සරණ යමු" යයි පැවසීය. "මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වන සේක්වා" යන මේ වචනය ශිෂ්‍ය භාවයට පත්වීමෙන් සරණ ගමනය සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස පවසයි. "ගෝපිය ද මම ද කීකරු වී සුගතයන් වහන්සේ යටතේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙමු" යන්න සමාදානයක් වශයෙන් පවසන්නකි.

ตตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรติมคฺคสมณธมฺมสาสนสทารสนฺโตสานเมตํ อธิวจนํ. ‘‘พฺรหฺมจารี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๓) หิ เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิทํ โข ปน เม ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มคฺโค. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) สมณธมฺโม. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) สาสนํ.

එහි 'බ්‍රහ්මචර්යාව' යන්න මෙවුන්දමින් වැළකීම, මාර්ගය, ශ්‍රමණ ධර්ම, සාසනය සහ ස්වකීය භාර්යාව කෙරෙහි සතුටු වීම යන අර්ථයන් සඳහා භාවිතා වේ. "බ්‍රහ්මචාරී" යනාදී තැන්වල මෙවුන්දමින් වැළකීම බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස හැඳින්වේ. "පංචසිඛය, මාගේ මේ බ්‍රහ්මචර්යාව ඒකාන්තයෙන්ම කලකිරීම පිණිස පවතී" යනාදී තැන්වල මාර්ගය බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "සාරිපුත්තය, මම අංග සතරකින් යුත් බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරුණු බව දනිමි" යනාදී තැන්වල ශ්‍රමණ ධර්මය බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව ඉර්ධිමත්ය, සමෘද්ධිමත්ය" යනාදී තැන්වල ශාසනය බ්‍රහ්මචර්යාවයි.

‘‘มยญฺจ [Pg.39] ภริยา นาติกฺกมาม, อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม, ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗) –

"අපි අපේ භාර්යාවන් ඉක්මවා නොයන්නෙමු, අපේ භාර්යාවෝ ද අප ඉක්මවා නොයති; ඔවුන් හැර අපි බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙමු, එබැවින් අපේ තරුණ දරුවෝ මිය නොයති" යනුයි.

เอวมาทีสุ สทารสนฺโตโส. อิธ ปน สมณธมฺมพฺรหฺมจริยปุพฺพงฺคมํ อุปริมคฺคพฺรหฺมจริยมธิปฺเปตํ. สุคเตติ สุคตสฺส สนฺติเก. ภควา หิ อนฺตทฺวยมนุปคฺคมฺม สุฏฺฐุ คตตฺตา, โสภเณน จ อริยมคฺคคมเนน สมนฺนาคตตฺตา, สุนฺทรญฺจ นิพฺพานสงฺขาตํ ฐานํ คตตฺตา สุคโตติ วุจฺจติ. สมีปตฺเถ เจตฺถ ภุมฺมวจนํ, ตสฺมา สุคตสฺส สนฺติเกติ อตฺโถ. จรามเสติ จราม. ยญฺหิ ตํ สกฺกเต จรามสีติ วุจฺจติ, ตํ อิธ จรามเสติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ‘‘เสติ นิปาโต’’ติ ภณนฺติ. เตเนว เจตฺถ อายาจนตฺถํ สนฺธาย ‘‘จเรม เส’’ติปิ ปาฐํ วิกปฺเปนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ.

මෙසේ වූ තැන්වල 'සදාරසන්තෝස' (තම බිරිඳ කෙරෙහි සතුටු වීම) යන්න 'බ්‍රහ්මචර්යාව' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙහි (ධනිය සූත්‍රයෙහි) අදහස් කරනු ලබන්නේ ශ්‍රමණ ධර්මය පෙරදැරි කරගත් ඉහළ මාර්ගයන්ට අයත් බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'සුගතේ' යනු සුගතයාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්ත දෙකට නොපැමිණ යහපත් ලෙස ගමන් කළ බැවින් ද, ශෝභන වූ ආර්ය මාර්ග ගමනින් යුක්ත වූ බැවින් ද, සුන්දර වූ නිවන් නම් ස්ථානයට පැමිණි බැවින් ද 'සුගත' නම් වන සේක. මෙහි 'සුගතේ' යන පදයෙහි සත්තමී විභක්තිය 'සමීප' යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත, එබැවින් 'සුගතයාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි' යනු එහි අර්ථයයි. 'චරාමසේ' යනු 'චරාම' (හැසිරෙමු/පිළිපදිමු) යන්නයි. සංස්කෘත භාෂාවෙහි 'චරාමසි' යයි කියන පදය මෙහි 'චරාමසේ' ලෙස යෙදී ඇත. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසන්නේ 'සේ' යනු නිපාතයක් බවයි. එබැවින්ම මෙහි ආයාචනා අර්ථය සලකා 'චරේම සේ' යන පාඨය ද ඇතැම්හු දක්වති. තමන්ට රුචි පාඨය පිළිගත යුතුය.

เอวํ ธนิโย พฺรหฺมจริยจรณาปเทเสน ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชฺชปโยชนํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ชาตีมรณสฺส ปารคู, ทุกฺขสฺสนฺตกรา ภวามเส’’ติ. ชาติมรณสฺส ปารํ นาม นิพฺพานํ, ตํ อรหตฺตมคฺเคน คจฺฉาม. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกราติ อภาวกรา. ภวามเสติ ภวาม, อถ วา อโห วต มยํ ภเวยฺยามาติ. ‘‘จรามเส’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว ตํ เวทิตพฺพํ. เอวํ วตฺวาปิ จ ปุน อุโภปิ กิร ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ โน ภควา’’ติ เอวํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสูติ.

මෙසේ ධනිය 'බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම' යන වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටි අතර, පැවිදි වීමේ ප්‍රයෝජනය දක්වමින් 'ජාති මරණයන්ගෙන් එතෙර වූවාහු, දුක් කෙළවර කරන්නාහු වෙමු' යන මෙම වචනය පැවසීය. 'ජාති මරණයන්ගේ පරතෙර' යනු නිවනයි. රහත් මාර්ගය මගින් අපි එහි යමු. 'දුක්ඛස්ස' යනු වට්ට දුකෙහි (සංසාර දුකෙහි) අර්ථයයි. 'අන්තකරා' යනු දුක නැති කරන්නන් වීමයි. 'භවාමසේ' යනු 'වෙමු' (භවාම) යන්නයි, එසේත් නැතිනම් 'අහෝ, අපි එසේ වන්නෙමු නම් කෙතරම් යහපත් ද' යනු එහි අර්ථයයි. 'චරාමසේ' යන්නෙහි දක්වනු ලැබූ ක්‍රමයටම මෙහි අර්ථය ද තේරුම් ගත යුතුය. මෙසේ පවසා, පසුව දෙදෙනාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අප පැවිදි කරනු මැනව' යයි මෙසේ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියහ.

๓๓. อถ มาโร ปาปิมา เอวํ เต อุโภปิ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจนฺเต ทิสฺวา – ‘‘อิเม มม วิสยํ อติกฺกมิตุกามา, หนฺท เนสํ อนฺตรายํ กโรมี’’ติ อาคนฺตฺวา ฆราวาเส คุณํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ นนฺทตีติ ตุสฺสติ โมทติ. ปุตฺเตหีติ ปุตฺเตหิปิ ธีตเรหิปิ, สหโยคตฺเถ, กรณตฺเถ วา กรณวจนํ, ปุตฺเตหิ สห นนฺทติ, ปุตฺเตหิ กรณภูเตหิ นนฺทตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุตฺติมาติ ปุตฺตวา ปุคฺคโล. อิตีติ เอวมาห. มาโรติ วสวตฺติภูมิยํ อญฺญตโร ทามริกเทวปุตฺโต. โส หิ สฏฺฐานาติกฺกมิตุกามํ ชนํ [Pg.40] ยํ สกฺโกติ, ตํ มาเรติ. ยํ น สกฺโกติ, ตสฺสปิ มรณํ อิจฺฉติ. เตน ‘‘มาโร’’ติ วุจฺจติ. ปาปิมาติ ลามกปุคฺคโล, ปาปสมาจาโร วา. สงฺคีติการานเมตํ วจนํ, สพฺพคาถาสุ จ อีทิสานิ. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ. ยสฺส คาโว อตฺถิ, โสปิ โคปิโย, โคหิ สห, โคหิ วา กรณภูเตหิ ตเถว นนฺทตีติ อตฺโถ.

33. එවිට පාපිෂ්ඨ මාරයා ඒ දෙදෙනාම වැඳ වැටී පැවිද්ද ඉල්ලනු දැක - 'මොවුහු මාගේ විෂය පථයෙන් (මාර වසඟයෙන්) එතෙර වීමට කැමති වෙති, මොවුන්ට අන්තරායක් කරන්නෙමි' යයි සිතා පැමිණ, ගිහිගෙයි ජීවත් වීමේ ගුණ පෙන්වමින් 'පුතුන් ඇති තැනැත්තා පුතුන් නිසා සතුටු වෙයි' යන මෙම ගාථාව පැවසීය. එහි 'නන්දති' යනු සතුටු වෙයි, ප්‍රීති වෙයි යන්නයි. 'පුත්තේහි' යන්නෙන් පුතුන් මෙන්ම දූවරුන් ද අදහස් වේ. මෙහි තෘතීයා විභක්තිය 'සහ' යන අර්ථයෙන් හෝ 'හේතු' යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. එනම්, පුතුන් සමඟ සතුටු වෙයි, නැතහොත් පුතුන් හේතුවෙන් සතුටු වෙයි යන්නයි. 'පුත්තිමා' යනු දරුවන් සිටින පුද්ගලයායි. මාරයා යනු වසවර්ති භූමියෙහි වෙසෙන එක්තරා කැරලිකාර දේව පුත්‍රයෙකි. ඔහු තම විෂය පථයෙන් බැහැර වීමට උත්සාහ කරන යම් තැනැත්තෙකු වේ ද, ඔහු මරා දැමීමට (විනාශ කිරීමට) උත්සාහ කරයි. යමෙකු මරා දැමීමට නොහැකි නම්, ඔහුගේ මරණය හෝ විනාශය ප්‍රාර්ථනා කරයි. එම නිසා 'මාර' යයි කියනු ලැබේ. 'පාපිමා' යනු ලාමක පුද්ගලයා හෝ පාපී හැසිරීම් ඇති පුද්ගලයායි. මෙය ධර්ම සංගායනා කළ තෙරවරුන්ගේ වචනයක් වන අතර, සියලු ගාථාවල මෙවැනි යෙදුම් දක්නට ලැබේ. පුතුන් ඇති තැනැත්තා පුතුන් නිසා සතුටු වන්නා සේම, ගවයන් ඇති තැනැත්තා ද ගවයන් නිසා සතුටු වෙයි. යමෙකුට ගවයන් සිටී ද ඔහු ද 'ගෝපිය' නම් වේ. ඔහු ගවයන් සමඟ හෝ ගවයන් හේතුවෙන් සතුටු වන බව මෙහි අර්ථයයි.

เอวํ วตฺวา อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ, ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตตฺถ อุปธีติ จตฺตาโร อุปธโย – กามูปธิ, ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธีติ. กามา หิ ‘‘ยํ ปญฺจกามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต อุปธียติ เอตฺถ สุขนฺติ อิมินา วจนตฺเถน อุปธีติ วุจฺจนฺติ. ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโตติ. อิธ ปน กามูปธิ อธิปฺเปโต. โส สตฺตสงฺขารวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สตฺตปฏิพทฺโธ ปธาโน, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุตฺเตหิ โคหี’’ติ วตฺวา การณมาห – ‘‘อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา อิเม กามูปธี นรสฺส นนฺทนา, นนฺทยนฺติ นรํ ปีติโสมนสฺสํ อุปสํหรนฺตา, ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว นนฺทติ, ตฺวญฺจ ปุตฺติมา โคปิโย จ, ตสฺมา เอเตหิ, นนฺท, มา ปพฺพชฺชํ ปาฏิกงฺขิ. ปพฺพชิตสฺส หิ เอเต อุปธโย น สนฺติ, เอวํ สนฺเต ตฺวํ ทุกฺขสฺสนฺตํ ปตฺเถนฺโตปิ ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสี’’ติ.

මෙසේ පවසා දැන් එම අර්ථය තහවුරු කිරීමට හේතු දක්වමින් 'උපධීන් වනාහි මිනිසාගේ සතුටයි' යනාදිය පවසයි. එහි 'උපධි' යනු සතර වැදෑරුම් වේ - කාමූපධි, ස්කන්ධූපධි, කිලේසූපධි සහ අභිසංඛාරූපධි වශයෙනි. පංච කාමගුණයන් ඇසුරින් යම් සැපයක් හෝ සොම්නසක් උපදී ද එය කාමයන්ගේ ආස්වාදයයි. මෙසේ කියන ලද කාම සැපයට පදනම් (අධිෂ්ඨාන) වන බැවින් කාමයන් 'උපධි' ලෙස හැඳින්වේ. ස්කන්ධයන් ද ස්කන්ධ මූලික දුකට පදනම් වන බැවින් ද, කෙලෙස් අපාය දුකට පදනම් වන බැවින් ද, අභිසංස්කාරයන් භව දුකට පදනම් වන බැවින් ද 'උපධි' නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ 'කාමූපධි' යන්නයි. එය සත්ව හා සංස්කාර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඉන් සත්වයන් හා බැඳුණු උපධිය ප්‍රධාන වන බැවින් 'පුතුන් හා ගවයන්' ගැන පවසා, 'උපධීන් වනාහි මිනිසාගේ සතුටයි' යනුවෙන් එහි හේතුව පැවසීය. එහි අර්ථය මෙසේය: යම් හෙයකින් මෙම කාමූපධීන් මිනිසා හට ප්‍රීතිය හා සොම්නස ලබා දෙමින් ඔහුව සතුටු කරන්නේ ද, එබැවින් 'පුතුන් ඇති තැනැත්තා පුතුන් නිසා සතුටු වෙයි, ගවයන් ඇති තැනැත්තා ද එසේම සතුටු වෙයි' යන වචනය තේරුම් ගත යුතුය. ධනිය, ඔබ පුතුන් හා ගවයන් ඇත්තෙකි, එබැවින් ඔවුන් කෙරෙහි සතුටු වන්න, පැවිද්ද ප්‍රාර්ථනා නොකරන්න. පැවිද්දාට මෙම උපධීන් නැත, එසේ වූ විට ඔබ දුක කෙළවර කිරීමට පැතුව ද දුක්ඛිතයෙකුම වනු ඇත.

อิทานิ ตสฺสปิ อตฺถสฺส สาธกการณํ นิทฺทิสติ ‘‘น หิ โส นนฺทติ, โย นิรูปธี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ยสฺเสเต อุปธโย นตฺถิ, โส ปิเยหิ ญาตีหิ วิปฺปยุตฺโต นิพฺโภคูปกรโณ น นนฺทติ, ตสฺมา ตฺวํ อิเม อุปธโย วชฺเชตฺวา ปพฺพชิโต ทุกฺขิโตว ภวิสฺสสีติ.

දැන් එම අර්ථය තහවුරු කිරීමට 'උපධි රහිත තැනැත්තා සතුටු නොවේ' යනුවෙන් තවත් හේතුවක් දක්වයි. එහි අර්ථය මෙසේය: යමෙකුට මෙම උපධීන් නොමැති ද, ඔහු ප්‍රිය වූ නෑයන්ගෙන් වෙන් වූ, භුක්ති විඳීමට කිසිදු උපකරණයක් හෝ සැප සම්පතක් නොමැති තැනැත්තෙකු බැවින් සතුටු නොවේ. එබැවින් ඔබ මෙම උපධීන් අත්හැර පැවිදි වුවහොත් දුක්ඛිතයෙකු වනු ඇත යනු මෙහි අර්ථයයි.

๓๔. อถ ภควา ‘‘มาโร อยํ ปาปิมา อิเมสํ อนฺตรายาย อาคโต’’ติ วิทิตฺวา ผเลน ผลํ ปาเตนฺโต วิย ตาเยว มาเรนาภตาย อุปมาย มารวาทํ ภินฺทนฺโต ตเมว คาถํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘อุปธิ [Pg.41] โสกวตฺถู’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. ตตฺถ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. อยํ ปน อธิปฺปาโย – มา, ปาปิม, เอวํ อวจ ‘‘นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา’’ติ. สพฺเพเหว หิ ปิเยหิ, มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, อนติกฺกมนีโย อยํ วิธิ, เตสญฺจ ปิยมนาปานํ ปุตฺตทารานํ ควาสฺสวฬวหิรญฺญสุวณฺณาทีนํ วินาภาเวน อธิมตฺตโสกสลฺลสมปฺปิตหทยา สตฺตา อุมฺมตฺตกาปิ โหนฺติ ขิตฺตจิตฺตา, มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺมา เอวํ คณฺห – โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา. ยถา จ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา, โคปิโย โคหิ ตเถว โสจตีติ. กึ การณา? อุปธี หิ นรสฺส โสจนา. ยสฺมา จ อุปธี หิ นรสฺส โสจนา, ตสฺมา เอว ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรูปธิ’’. โย อุปธีสุ สงฺคปฺปหาเนน นิรุปธิ โหติ, โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน, กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน, เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ นาม ปกฺขี สกุโณ …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. เอวํ สพฺพโสกสมุคฺฆาตา ‘‘น หิ โส โสจติ, โย นิรุปธี’’ติ. อิติ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ โวสาเปสิ. อถ วา โย นิรุปธิ, โย นิกฺกิเลโส, โส น โสจติ. ยาวเทว หิ กิเลสา สนฺติ, ตาวเทว สพฺเพ อุปธโย โสกปฺผลาว โหนฺติ. กิเลสปฺปหานา ปน นตฺถิ โสโกติ. เอวมฺปิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ โวสาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ธนิโย จ โคปี จ อุโภปิ ปพฺพชึสุ. ภควา อากาเสเนว เชตวนํ อคมาสิ. เต ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกรึสุ. วสนฏฺฐาเน จ เนสํ โคปาลกา วิหารํ กาเรสุํ. โส อชฺชาปิ โคปาลกวิหาโรตฺเวว ปญฺญายตีติ.

34. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මේ පාපිෂ්ඨ මාරයා මොවුන්ට (පැවිදි වීමට) බාධා කිරීමට පැමිණ සිටින්නේ යැයි” දැනගෙන, ගෙඩියකින් තවත් ගෙඩියක් බිම හෙළන්නාක් මෙන්, මාරයා විසින් ඉදිරිපත් කළ ඒ උපමාවෙන්ම මාරවාදය බිඳ දමමින්, එම ගාථාවම වෙනස් කොට “උපධි (බැඳීම්) යනු ශෝකයට කරුණක්” බව පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක: “පුතුන් ඇත්තා පුතුන් නිසා ශෝක වෙයි.” එහි සියලු පදවල අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය. මෙහි අදහස නම්: “පාපිෂ්ඨය, ‘පුතුන් ඇත්තා පුතුන් නිසා සතුටු වෙයි’ කියා එසේ නොකියව. සියලු ප්‍රියමනාප දැයින් වෙන්වීම හා වෙන්ව යාම වළක්වා ගත නොහැකි ධර්මතාවයකි. ප්‍රියමනාප වූ අඹුදරුවන්, ගවයන්, අශ්වයන්, රන් රිදී ආදියෙන් වෙන්වීම නිසා බලවත් ශෝක නමැති හුලින් හදවත පෑරුණු සත්ත්වයෝ උමතු බවට පවා පත්වෙති, සිහිවිකල් වෙති, මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුක්ඛයට පත්වෙති. එබැවින් මෙසේ වටහා ගනුව – පුතුන් ඇත්තා පුතුන් නිසා ශෝක වෙයි. පුතුන් ඇත්තා පුතුන් නිසා ශෝක වන්නා සේම, ගවයන් ඇත්තා ද ගවයන් නිසා එසේම ශෝක වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මිනිසාට ශෝකය ඇතිවන්නේ උපධීන් (බැඳීම්) නිසාය. යම් හෙයකින් බැඳීම් නිසා මිනිසාට ශෝකය ඇතිවේද, එබැවින් ‘යමෙක් බැඳීම් රහිතද (නිරූපධි), ඔහු සැබවින්ම ශෝක නොකරයි.’ උපධීන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම ප්‍රහීණ කිරීමෙන් නිරූපධි වන පුද්ගලයා, සිරුර වසා ගැනීමට දෙන සිවුරෙන් හා කුස පුරවා ගැනීමට දෙන පිණ්ඩපාතයෙන් සතුටු වෙයි. ඔහු යම් තැනකට යයිද, ඒ ඇඳිවත හා පාත්‍රය පමණක් රැගෙන යයි. පියාපත් ඇති පක්ෂියෙකු යම් සේද ...පෙ... ‘නැවත උපතක් නැතැයි’ ඔහු දැන ගනියි. මෙසේ සියලු ශෝකයන් මුලිනුපුටා දැමීමෙන්, ‘බැඳීම් රහිත තැනැත්තා ශෝක නොකරයි’ යනුවෙන් වදාළ සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනාව අවසන් කළ සේක. නැතහොත් බැඳීම් රහිත, කෙලෙස් රහිත තැනැත්තා ශෝක නොකරයි. යම් තාක් කෙලෙස් තිබේද, ඒ තාක් සියලු උපධීන් ශෝකය නමැති ඵලයම ලබා දෙයි. කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ අයට ශෝකයක් නැත. මෙසේ ද අර්හත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් දේශනාව නිම කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ධනිය හා ඔහුගේ බිරිඳ යන දෙදෙනාම පැවිදි වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආකාශයෙන්ම ජේතවනයට වැඩම කළ සේක. ඔවුන් පැවිදි වී අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කළහ. ඔවුන් විසූ ස්ථානයෙහි ගොපල්ලෝ විහාරයක් කරවූහ. එය අදටත් ‘ගෝපාලක විහාරය’ නමින්ම ප්‍රසිද්ධය.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ธนิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි ධනිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

๓. ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา

3. ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර වර්ණනාව (කගවේණ සූත්‍ර විවරණය)

สพฺเพสุ [Pg.42] ภูเตสูติ ขคฺควิสาณสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สพฺพสุตฺตานํ จตุพฺพิธา อุปฺปตฺติ – อตฺตชฺฌาสยโต, ปรชฺฌาสยโต, อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ปุจฺฉาวสิโต จาติ. ทฺวยตานุปสฺสนาทีนญฺหิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ, เมตฺตสุตฺตาทีนํ ปรชฺฌาสยโต, อุรคสุตฺตาทีนํ อฏฺฐุปฺปตฺติโต, ธมฺมิกสุตฺตาทีนํ ปุจฺฉาวสิโต. ตตฺถ ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ. วิเสเสน ปน ยสฺมา เอตฺถ กาจิ คาถา เตน เตน ปจฺเจกสมฺพุทฺเธน ปุฏฺเฐน วุตฺตา, กาจิ อปุฏฺเฐน อตฺตนา อธิคตมคฺคนยานุรูปํ อุทานํเยว อุทาเนนฺเตน, ตสฺมา กายจิ คาถาย ปุจฺฉาวสิโต, กายจิ อตฺตชฺฌาสยโต อุปฺปตฺติ.

“සබ්බේසු භූතේසු” යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ ඛග්ගවිසාණ (කගවේණ) සූත්‍රයයි. මෙහි උප්පත්තිය (දේශනා නිමිත්ත) කුමක්ද? සියලු සූත්‍රයන්ගේ උප්පත්තිය සිව්වැදෑරුම් වේ. එනම්: අත්තජ්ඣාසය (තමන් වහන්සේගේ අභිලාෂය පරිදි), පරජ්ඣාසය (අන් අයගේ අභිලාෂය පරිදි), අත්ථුප්පත්ති (යම් කරුණක් මුල් කොටගෙන) සහ පුච්ඡාවසික (ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු වශයෙන්) වශයෙනි. ද්වයතානුපස්සනා ආදී සූත්‍ර අත්තජ්ඣාසය නිසා ද, මෙත්ත සූත්‍ර ආදිය පරජ්ඣාසය නිසා ද, උරග සූත්‍ර ආදිය අත්ථුප්පත්තිය නිසා ද, ධම්මික සූත්‍ර ආදිය පුච්ඡාවසිකව ද දේශනා කරන ලදී. එහිදී ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රය සාමාන්‍ය වශයෙන් පුච්ඡාවසික (ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු වශයෙන්) උප්පත්තියක් සහිතය. විශේෂයෙන් සලකන විට, මෙහි සමහර ගාථා ඒ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගෙන් ප්‍රශ්න විමසූ කල්හි දේශනා කරන ලද අතර, සමහරක් ප්‍රශ්න නොවිමසූ කල්හි තමන් වහන්සේලා අවබෝධ කරගත් මාර්ග ඥානයට අනුකූලව උදානයන් ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලදී. එබැවින් සමහර ගාථාවන්ගේ උප්පත්තිය පුච්ඡාවසික වන අතර, සමහරක් අත්තජ්ඣාසය මුල් කරගෙන උපන් ඒවා වෙති.

ตตฺถ ยา อยํ อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต อุปฺปตฺติ, สา อาทิโต ปภุติ เอวํ เวทิตพฺพา – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อถ โข อายสฺมโต อานนฺทสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘พุทฺธานํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ ทิสฺสติ; ตถา สาวกานํ, ปจฺเจกพุทฺธานํ น ทิสฺสติ; ยํนูนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยถากฺกเมน เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ปุพฺพโยคาวจรสุตฺตํ อภาสิ –

එහි සාමාන්‍ය වශයෙන් ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු වශයෙන් වූ උප්පත්තිය ආරම්භයේ සිට මෙසේ දත යුතුය: එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. එකල හුදෙකලාව විවේකීව සිටි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් පහළ විය: “බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ ප්‍රාර්ථනාව හා අභිනීහාරය (අධිෂ්ඨානය) දක්නට ලැබේ; එසේම ශ්‍රාවකයන්ගේ ද දක්නට ලැබේ; එහෙත් පසේබුදුවරයන් වහන්සේලාගේ එය දක්නට නොලැබේ. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් මේ ගැන විමසන්නෙම් නම් මැනවි” යනුවෙනි. උන්වහන්සේ විවේකයෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, පිළිවෙළින් ඒ කරුණ විමසා සිටියහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට ‘පුබ්බයෝගාවචර සූත්‍රය’ දේශනා කළ සේක:

‘‘ปญฺจิเม, อานนฺท, อานิสํสา ปุพฺพโยคาวจเร ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปฏิกจฺเจว อญฺญํ อาราเธติ, อถ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ. โน เจ มรณกาเล อญฺญํ อาราเธติ, อถ เทวปุตฺโต สมาโน อญฺญํ อาราเธติ, อถ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, อถ ปจฺฉิเม กาเล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โหตี’’ติ –

“ආනන්දය, පුබ්බයෝගාවචර (පෙර භවයන්හි මඟපල පිණිස පිළිවෙත් පිරූ) තැනැත්තා කෙරෙහි ආනිශංස පසක් වේ. (1) මේ ජීවිතයේදීම කලින්ම අර්හත් ඵලයට පත්වෙයි. (2) ඉදින් මේ ජීවිතයේදීම කලින්ම අර්හත් ඵලයට පත් නොවන්නේ නම්, මරණාසන්න මොහොතේදී අර්හත් ඵලයට පත්වෙයි. (3) ඉදින් මරණාසන්න මොහොතේදී අර්හත් ඵලයට පත් නොවන්නේ නම්, දෙවියකුව සිටියදී අර්හත් ඵලයට පත්වෙයි. (4) එසේ නොවන්නේ නම්, බුදුවරයන් වහන්සේ නමක ඉදිරියේදී වහා වැටහෙන නුවණ (ඛිප්පාභිඤ්ඤා) ඇත්තෙකු වෙයි. (5) එසේ නොවන්නේ නම්, අවසන් කාලයේදී පසේබුදු බවට පත්වෙයි.”

เอวํ วตฺวา ปุน อาห –

මෙසේ වදාරා නැවතත් මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ปจฺเจกพุทฺธา นาม, อานนฺท, อภินีหารสมฺปนฺนา ปุพฺพโยคาวจรา โหนฺติ. ตสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ สพฺเพสํ ปตฺถนา จ อภินีหาโร จ อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ.

“ආනන්දය, පසේබුදුවරයන් වහන්සේලා යනු අභිනීහාරයෙන් (ප්‍රාර්ථනාවෙන්) සම්පූර්ණ වූ, පෙර මඟපල පිණිස පිළිවෙත් පිරූ අය වෙති. එබැවින් බුදු, පසේබුදු, මහා ශ්‍රාවක යන සියලු උතුමන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව හා අභිනීහාරය (අධිෂ්ඨානය) දත යුතුය.”

โส [Pg.43] อาห – ‘‘พุทฺธานํ, ภนฺเต, ปตฺถนา กีว จิรํ วฏฺฏตี’’ติ? พุทฺธานํ, อานนฺท, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มชฺฌิมปริจฺเฉเทน อฏฺฐ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อุปริมปริจฺเฉเทน โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. เอเต จ เภทา ปญฺญาธิกสทฺธาธิกวีริยาธิกวเสน ญาตพฺพา. ปญฺญาธิกานญฺหิ สทฺธา มนฺทา โหติ, ปญฺญา ติกฺขา. สทฺธาธิกานํ ปญฺญา มชฺฌิมา โหติ, สทฺธา พลวา. วีริยาธิกานํ สทฺธาปญฺญา มนฺทา, วีริยํ พลวนฺติ. อปฺปตฺวา ปน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ ทานํ เทนฺโตปิ ตทนุรูปสีลาทิสพฺพปารมิธมฺเม อาจินนฺโตปิ อนฺตรา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? ญาณํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. ยถา นาม ติมาสจตุมาสปญฺจมาสจฺจเยน นิปฺผชฺชนกํ สสฺสํ ตํ ตํ กาลํ อปฺปตฺวา ทิวเส ทิวเส สหสฺสกฺขตฺตุํ เกฬายนฺโตปิ อุทเกน สิญฺจนฺโตปิ อนฺตรา ปกฺเขน วา มาเสน วา นิปฺผาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? สสฺสํ คพฺภํ น คณฺหาติ, เวปุลฺลํ นาปชฺชติ, ปริปากํ น คจฺฉตีติ. เอวเมวํ อปฺปตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ…เป… เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตเมว กาลํ ปารมิปูรณํ กาตพฺพํ ญาณปริปากตฺถาย. เอตฺตเกนปิ จ กาเลน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ อฏฺฐ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. อยญฺหิ –

ඒ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ මෙසේ විමසූහ: "ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ (බුද්ධත්වය සඳහා වූ) ප්‍රාර්ථනාව කොපමණ කාලයක් පවතීද?" (එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:) "ආනන්දය, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ (පාරමී පිරීම් කාලය) අවම වශයෙන් සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකි, මධ්‍යම වශයෙන් අට අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකි, උපරිම වශයෙන් දහසය අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකි. මේ වෙනස්කම් ප්‍රඥාධික, ශ්‍රද්ධාධික සහ වීර්යාධික යන ස්වභාවයන්ට අනුව තේරුම් ගත යුතුය. ප්‍රඥාධික බෝධිසත්වයන්ට ශ්‍රද්ධාව මද වන අතර ප්‍රඥාව තියුණුය. ශ්‍රද්ධාධික බෝධිසත්වයන්ට ප්‍රඥාව මධ්‍යස්ථ වන අතර ශ්‍රද්ධාව බලවත්ය. වීර්යාධික බෝධිසත්වයන්ට ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව මද වන අතර වීර්යය බලවත්ය. සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක කාලය සම්පූර්ණ නොවී, දිනපතා වෙස්සන්තර දානය වැනි දාන දුන්නද, ඊට අනුරූප වූ ශීලාදී සියලු පාරමී ධර්මයන් රැස් කළද, ඒ අතරතුර බුදු වීමට හැකියාවක් ඇත්තේම නැත. එයට හේතුව කුමක්ද? ඥානය ගැබ් නොගන්නා නිසාත්, වර්ධනයට පත් නොවන නිසාත්, මෝරා නොයන නිසාත්ය. උදාහරණයක් ලෙස, මාස තුනකින්, හතරකින් හෝ පහකින් පැසෙන ගොයමක්, ඒ කාලය පැමිණීමට පෙර දිනකට දහස් වාරයක් සුරතල් කළත්, පැන් වත් කළත්, පසළොස්වකකින් හෝ මාසයකින් අස්වැන්න ලබා දිය නොහැකිය. එයට හේතුව ගොයම ගැබ් නොගන්නා නිසාත්, වර්ධනය නොවන නිසාත්, මෝරා නොයන නිසාත්ය. එසේම සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂය සම්පූර්ණ නොවී බුදු වීමට නොහැකිය. එබැවින් ඥානය මෝරා යාම පිණිස ඉහත කී කාලය මුළුල්ලේ පාරමී පිරීම කළ යුතුය. මෙපමණ කාලයක් බුදු බව පතන්නෙකු විසින් මහා අභිනිහාරය (මූල ප්‍රණිධානය) කරන මොහොතේ අංග අටක් සම්පූර්ණ විය යුතුය. එනම්:"

‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙);

"මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය (පුරුෂ භාවය), හේතුව (රහත් වීමේ සුදුසුකම), ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම, පැවිදි බව, ගුණ සම්පත්තිය (ධ්‍යාන ලැබීම), අධිකාරය (ජීවිත පරිත්‍යාගය) සහ ඡන්දය (බලවත් ඕනෑකම) යන මේ අංග අටේ එකතුවෙන් බුද්ධත්වය සඳහා වූ ප්‍රාර්ථනාව (අභිනිහාරය) සමෘද්ධිමත් වේ."

อภินีหาโรติ จ มูลปณิธานสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติ. อญฺญตฺร หิ มนุสฺสชาติยา อวเสสชาตีสุ เทวชาติยมฺปิ ฐิตสฺส ปณิธิ น อิชฺฌติ. เอตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา มนุสฺสตฺตํเยว ปตฺเถตพฺพํ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สมิชฺฌติ. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. มาตุคามนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานญฺหิ มนุสฺสชาติยํ ฐิตานมฺปิ ปณิธิ น สมิชฺฌติ. ตตฺถ ฐิเตน ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺเตน ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา ปุริสภาโวเยว ปตฺเถตพฺโพ. ตตฺถ ฐตฺวา ปณิธิ กาตพฺโพ. เอวญฺหิ [Pg.44] สมิชฺฌติ. เหตูติ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺติ. โย หิ ตสฺมึ อตฺตภาเว วายมนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ, ตสฺส สมิชฺฌติ, โน อิตรสฺส, ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรปาทมูเล ปพฺพชิตฺวา เตนตฺตภาเวน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ อโหสิ. สตฺถารทสฺสนนฺติ พุทฺธานํ สมฺมุขาทสฺสนํ. เอวญฺหิ อิชฺฌติ, โน อญฺญถา; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ทีปงฺกรํ สมฺมุขา ทิสฺวา ปณิเธสิ. ปพฺพชฺชาติ อนคาริยภาโว. โส จ โข สาสเน วา กมฺมวาทิกิริยวาทิตาปสปริพฺพาชกนิกาเย วา วฏฺฏติ ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ สุเมโธ นาม ตาปโส หุตฺวา ปณิเธสิ. คุณสมฺปตฺตีติ ฌานาทิคุณปฏิลาโภ. ปพฺพชิตสฺสาปิ หิ คุณสมฺปนฺนสฺเสว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี จ หุตฺวา ปณิเธสิ. อธิกาโรติ อธิกกาโร, ปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ชีวิตาทิปริจฺจาคญฺหิ กตฺวา ปณิทหโตเยว อิชฺฌติ, โน อิตรสฺส; ยถา สุเมธปณฺฑิตสฺส. โส หิ –

මෙහි 'අභිනිහාරය' යනු මුල් පැතුමට (මූල ප්‍රණිධානයට) නමකි. (1) එහි 'මනුෂ්‍යත්වය' යනු මනුෂ්‍ය ජාතියයි. මනුෂ්‍ය ජාතිය හැර දිව්‍ය ලෝකයක උපත ලැබූවෙකුට පවා මේ ප්‍රාර්ථනාව සාර්ථක නොවේ. එබැවින් බුදු බව පතන්නෙකු මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලබා සිටියදීම දානාදී පින්කම් කොට ඉදිරියටත් මනුෂ්‍ය භාවයක්ම ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය. මනුෂ්‍ය භවයක සිටම මේ ප්‍රාර්ථනාව කළ යුතුය. එවිට එය සාර්ථක වේ. (2) 'ලිංග සම්පත්තිය' යනු පුරුෂ භාවයයි. මනුෂ්‍ය වුවද ස්ත්‍රීන්, නපුංසකයන් හෝ උභතෝබ්‍යංජනයන් හට මේ ප්‍රාර්ථනාව සාර්ථක නොවේ. බුදු බව පතන්නා පින්කම් කොට පුරුෂ භාවයක් ප්‍රාර්ථනා කර, එම පුරුෂ භවයේ සිටම ප්‍රාර්ථනාව කළ යුතුය. එවිට එය සාර්ථක වේ. (3) 'හේතුව' යනු රහත් වීම සඳහා අවශ්‍ය මූලික සුදුසුකම හෙවත් උපනිශ්‍රය සම්පත්තියයි. යම් පුද්ගලයෙකු ඒ ආත්මයේදීම වීර්යය කළහොත් රහත් වීමට සමර්ථ වේද, ඔහුට පමණක් මේ ප්‍රාර්ථනාව සාර්ථක වේ. සුමේධ පණ්ඩිතයන්ට මෙනි. උන්වහන්සේ දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල පැවිදි වී ඒ ආත්මයේදීම රහත් වීමට සමර්ථව සිටියහ. (4) 'ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම' යනු ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක ඇස් පනාපිට දැකීමයි. එවිට පමණක් ප්‍රාර්ථනාව සාර්ථක වේ, වෙනත් ලෙසකින් නොවේ. සුමේධ පණ්ඩිතයන් දීපංකර බුදුරදුන් ඉදිරියේම දැක ප්‍රාර්ථනා කළාක් මෙනි. (5) 'පැවිදි බව' යනු ගිහිගෙයින් නික්මුණු බවයි. එය බුද්ධ ශාසනයක හෝ කර්මවාදී සහ ක්‍රියාවාදී වූ තාපස හෝ පරිබ්‍රාජක පැවිද්දක් විය හැකිය. සුමේධ පණ්ඩිතයන් තාපසයකු වී සිට ප්‍රාර්ථනා කළාක් මෙනි. (6) 'ගුණ සම්පත්තිය' යනු ධ්‍යානාදී ගුණ ලැබීමයි. පැවිදි වුවත් ධ්‍යාන අභිඥා ලැබූ අයෙකුටම මෙය සාර්ථක වේ, අනෙක් අයට නොවේ. සුමේධ පණ්ඩිතයන් පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියෙකු වී සිට ප්‍රාර්ථනා කළාක් මෙනි. (7) 'අධිකාරය' යනු සුවිශේෂී ක්‍රියාව හෙවත් පරිත්‍යාගයයි. තමාගේ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කොට ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකුටම මෙය සාර්ථක වේ, අනෙක් අයට නොවේ. සුමේධ පණ්ඩිතයන් මෙනි. උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ:"

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๓) –

"බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද සමඟ මා පෑගීමෙන් වඩිනා සේක්වා! මඩෙහි පය නොතබන සේක්වා! එය මට බොහෝ කල් හිතසුව පිණිස වන්නේය."

เอวํ ชีวิตปริจฺจาคํ กตฺวา ปณิเธสิ. ฉนฺทตาติ กตฺตุกมฺยตา. สา ยสฺส พลวตี โหติ, ตสฺส อิชฺฌติ. สา จ, สเจ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ กปฺเป นิรเย ปจฺจิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ, ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. ตถา ยทิ โกจิ วเทยฺย ‘‘โก สกลจกฺกวาฬํ วีตจฺจิกานํ องฺคารานํ ปูรํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สตฺติสูเลหิ อากิณฺณํ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ สมติตฺติกํ อุทกปุณฺณํ อุตฺตริตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉติ, โก สกลจกฺกวาฬํ นิรนฺตรํ เวฬุคุมฺพสญฺฉนฺนํ มทฺทนฺโต อติกฺกมิตฺวา พุทฺธตฺตํ อิจฺฉตี’’ติ ตํ สุตฺวา โย ‘‘อห’’นฺติ วตฺตุํ อุสฺสหติ, ตสฺส พลวตีติ เวทิตพฺพา. เอวรูเปน จ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สมนฺนาคโต สุเมธปณฺฑิโต ปณิเธสีติ.

මෙසේ ජීවිත පරිත්‍යාගය කොට ප්‍රාර්ථනා කළහ. ‘ඡන්දතාව’ යනු යමක් කිරීමට ඇති බලවත් කැමැත්තයි. එය යමෙකුට බලවත් වේ නම්, ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වේ. ඒ ඡන්දයේ බලවත් බව මෙසේ දත යුතුය: ඉදින් යමෙක් ‘සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් නිරයේ පැසී බුදු බව ලැබීමට කැමති කවුද?’ යැයි ඇසූ විට, එය අසා ‘මම (එසේ කරන්නෙමි)’ යැයි පැවසීමට යමෙක් උත්සාහවත් වේ නම්, ඔහුගේ ඡන්දය බලවත් බව දත යුතුය. එසේම යමෙක් ‘ගිනි දැල් රහිත රතු පැහැ ගිනිකබලෙන් පිරුණු මුළු සක්වළම පාගමින් එතෙර වී බුදු බව ලැබීමට කැමති කවුද? උල් ආයුධවලින් පිරුණු මුළු සක්වළම පාගමින් එතෙර වී බුදු බව ලැබීමට කැමති කවුද? කන්ඩායම් ඉවුර තෙක් ජලයෙන් පිරුණු මුළු සක්වළම පිහිනා එතෙර වී බුදු බව ලැබීමට කැමති කවුද? කිසිදු හිඩැසක් නැතිව උණ පඳුරුවලින් වැසුණු මුළු සක්වළම මඩමින් එතෙර වී බුදු බව ලැබීමට කැමති කවුද?’ යැයි ඇසූ විට, එය අසා ‘මම’ යැයි කීමට යමෙක් ඉදිරිපත් වේ නම්, ඔහුගේ ඡන්දය බලවත් බව දත යුතුය. සුමේධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙබඳු වූ ක්‍රියා කැමැත්තෙන් (ඡන්දයෙන්) යුක්තව මහා ප්‍රාර්ථනාව කළ සේක.

เอวํ [Pg.45] สมิทฺธาภินีหาโร จ โพธิสตฺโต อิมานิ อฏฺฐารส อภพฺพฏฺฐานานิ น อุเปติ. โส หิ ตโต ปภุติ น ชจฺจนฺโธ โหติ, น ชจฺจพธิโร, น อุมฺมตฺตโก, น เอฬมูโค, น ปีฐสปฺปี, น มิลกฺขูสุ อุปฺปชฺชติ, น ทาสิกุจฺฉิยา นิพฺพตฺตติ, น นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, นาสฺส ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, น ปญฺจานนฺตริยกมฺมานิ กโรติ, น กุฏฺฐี โหติ, น ติรจฺฉานโยนิยํ วฏฺฏกโต ปจฺฉิมตฺตภาโว โหติ, น ขุปฺปิปาสิกนิชฺฌามตณฺหิกเปเตสุ อุปฺปชฺชติ, น กาลกญฺจิกาสุเรสุ, น อวีจินิรเย, น โลกนฺตริเกสุ, กามาวจเรสุ น มาโร โหติ, รูปาวจเรสุ น อสญฺญีภเว, น สุทฺธาวาสภเวสุ อุปฺปชฺชติ, น อรูปภเวสุ, น อญฺญํ จกฺกวาฬํ สงฺกมติ.

මෙසේ අභිනීහාරය සමෘද්ධිමත් වූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මේ අටළොස් අභව්‍යස්ථානයන්ට (පැමිණීමට නුසුදුසු තැන්වලට) පත් නොවේ. උන්වහන්සේ එතැන් පටන් උපතින් අන්ධ නොවේ, උපතින් බිහිරි නොවේ, උමතු නොවේ, ගොළු නොවේ, කොර නොවේ, ම්ලේච්ඡයන් අතර නූපදී, දාසියකගේ කුසෙහි නූපදී, නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු නොවේ, ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය වෙනස් නොවේ, පංචානන්තරිය කර්ම නොකරයි, කුෂ්ඨ රෝගියෙකු නොවේ, තිරිසන් යෝනියේ උපදින කල්හි වටුවෙකුට වඩා කුඩා ශරීරයක් නොලබයි, ක්ෂුත්පිපාසාවෙන් හා දැවෙන තණ්හාවෙන් පෙළෙන ප්‍රේතයන් අතර නූපදී, කාලකංජික අසුරයන් අතර නූපදී, අවීචි නිරයේ නූපදී, ලෝකන්තරික නිරයේ නූපදී, කාමාවචර ලෝකවල මාරයෙකු නොවේ, රූපාවචර ලෝකවල අසංඥ තලයේ නූපදී, ශුද්ධාවාස භවවල නූපදී, අරූප භවවල නූපදී, වෙනත් සක්වළකට සංක්‍රමණය නොවේ.

ยา จิมา อุสฺสาโห อุมฺมงฺโค อวตฺถานํ หิตจริยา จาติ จตสฺโส พุทฺธภูมิโย, ตาหิ สมนฺนาคโต โหติ. ตตฺถ –

උත්සාහය, උමංගය, අවස්ථානය සහ හිතචරියාව යන බුද්ධ භූමි සතරින් උන්වහන්සේ සමන්විත වේ. එහි -

‘‘อุสฺสาโห วีริยํ วุตฺตํ, อุมฺมงฺโค ปญฺญา ปวุจฺจติ;

อวตฺถานํ อธิฏฺฐานํ, หิตจริยา เมตฺตาภาวนา’’ติ. –

“උත්සාහය යනු වීර්යයයි, උමංගය යනු ප්‍රඥාවයි, අවස්ථානය යනු අධිෂ්ඨානයයි, හිතචරියාව යනු මෙත්තා භාවනාවයි” යනුවෙන් දත යුතුය.

เวทิตพฺพา. เย จาปิ อิเม เนกฺขมฺมชฺฌาสโย, ปวิเวกชฺฌาสโย, อโลภชฺฌาสโย, อโทสชฺฌาสโย, อโมหชฺฌาสโย, นิสฺสรณชฺฌาสโยติ ฉ อชฺฌาสยา โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ, เยหิ สมนฺนาคตตฺตา เนกฺขมฺมชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา กาเม โทสทสฺสาวิโน, ปวิเวกชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, อโลภชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โมเห โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สพฺพภเวสุ โทสทสฺสาวิโนติ วุจฺจนฺติ, เตหิ จ สมนฺนาคโต โหติ.

තවද, සම්මා සම්බෝධිය පරිපාකයට පත් කිරීමට උපකාර වන නෙක්ඛම්ම අජ්ඣාසය, පවිවේක අජ්ඣාසය, අලෝභ අජ්ඣාසය, අදෝස අජ්ඣාසය, අමෝහ අජ්ඣාසය සහ නිස්සරණ අජ්ඣාසය යන අජ්ඣාසය හයක් ඇද්ද, ඒවායින් යුක්ත බැවින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා කාමයන්හි දොස් දකිති, සමූහයා අතර විසීමේ දොස් දකිති, ලෝභයේ දොස් දකිති, ද්වේෂයේ දොස් දකිති, මෝහයේ දොස් දකිති, සියලු භවයන්හි දොස් දකිති. උන්වහන්සේ ඒ සියලු අජ්ඣාසයන්ගෙන් සමන්විත වූ සේක.

ปจฺเจกพุทฺธานํ ปน กีว จิรํ ปตฺถนา วฏฺฏตีติ? ปจฺเจกพุทฺธานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ. ตโต โอรํ น สกฺกา. ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนเวตฺถ การณํ เวทิตพฺพํ. เอตฺตเกนาปิ จ กาเลน ปจฺเจกพุทฺธตฺตํ ปตฺถยโต อภินีหารกรเณ ปญฺจ สมฺปตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. เตสญฺหิ –

පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ප්‍රාර්ථනාව කොපමණ කලක් සම්පූර්ණ විය යුතුද? පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට අසංඛ්‍ය කල්ප දෙකක් සහ කල්ප ලක්ෂයකි. ඊට වඩා අඩු කාලයකින් එය සම්පූර්ණ කළ නොහැකිය. මේ පිළිබඳ හේතුව පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙතරම් කාලයක් පසේබුදු බව ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකු විසින් අභිනීහාරය කරන අවස්ථාවේදී අංග (සම්පත්) පහක් තිබීම අපේක්ෂා කළ යුතුය. එනම් -

มนุสฺสตฺตํ [Pg.46] ลิงฺคสมฺปตฺติ, วิคตาสวทสฺสนํ;

อธิกาโร ฉนฺทตา เอเต, อภินีหารการณา.

මනුෂ්‍යත්වය, පුරුෂ ලිංගය ලැබීම, රහතන් වහන්සේ නමක දැකීම, (ජීවිතය පවා කැප කරන) අධිකාරය සහ ඡන්දය යන මේ කරුණු පහ පසේබුදු බව ප්‍රාර්ථනා කිරීමට හේතු වේ.

ตตฺถ วิคตาสวทสฺสนนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ยสฺส กสฺสจิ ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

එහි ‘විගතාසව දර්ශනය’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවක රහතන් වහන්සේ නමක් දැකීමයි. ඉතිරි කරුණු පෙර කී පරිදිමය.

อถ สาวกานํ ปตฺถนา กิตฺตกํ วฏฺฏตีติ? ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, อสีติมหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสํ, ตถา พุทฺธสฺส มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐากสฺส ปุตฺตสฺส จาติ. ตโต โอรํ น สกฺกา. วุตฺตนยเมเวตฺถ การณํ. อิเมสํ ปน สพฺเพสมฺปิ อธิกาโร ฉนฺทตาติ ทฺวงฺคสมฺปนฺโนเยว อภินีหาโร โหติ.

ශ්‍රාවකයන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව සඳහා කොපමණ කලක් අවශ්‍යද? අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනමට අසංඛ්‍ය කල්පයක් හා කල්ප ලක්ෂයකි. අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ට කල්ප ලක්ෂයකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මව්පියන්ට, උපස්ථායකයන්ට සහ පුත්‍රයාට ද එසේමය. ඊට වඩා අඩු කාලයකින් එය කළ නොහැකිය. මේ සඳහා හේතුව පෙර කී පරිදිමය. මොවුන් සියලු දෙනාගේම අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) අධිකාරය සහ ඡන්දය යන අංග දෙකෙන් යුක්තවම සිදුවේ.

เอวํ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน ยถาวุตฺตปฺปเภทํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺธา โลเก อุปฺปชฺชนฺตา ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกพุทฺธา ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติกุลานํ อญฺญตรสฺมึ, อคฺคสาวกา ปน ขตฺติยพฺราหฺมณกุเลสฺเวว พุทฺธา อิว สพฺพพุทฺธา สํวฏฺฏมาเน กปฺเป น อุปฺปชฺชนฺติ, วิวฏฺฏมาเน กปฺเป อุปฺปชฺชนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺเธ อปฺปตฺวา พุทฺธานํ อุปฺปชฺชนกาเลเยว อุปฺปชฺชนฺติ. พุทฺธา สยญฺจ พุชฺฌนฺติ, ปเร จ โพเธนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา สยเมว พุชฺฌนฺติ, น ปเร โพเธนฺติ. อตฺถรสเมว ปฏิวิชฺฌนฺติ, น ธมฺมรสํ. น หิ เต โลกุตฺตรธมฺมํ ปญฺญตฺตึ อาโรเปตฺวา เทเสตุํ สกฺโกนฺติ, มูเคน ทิฏฺฐสุปิโน วิย วนจรเกน นคเร สายิตพฺยญฺชนรโส วิย จ เนสํ ธมฺมาภิสมโย โหติ. สพฺพํ อิทฺธิสมาปตฺติปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปาปุณนฺติ, คุณวิสิฏฺฐตาย พุทฺธานํ เหฏฺฐา สาวกานํ อุปริ โหนฺติ, อญฺเญ ปพฺพาเชตฺวา อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปนฺติ, ‘‘จิตฺตสลฺเลโข กาตพฺโพ, โวสานํ นาปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อิมินา อุทฺเทเสน อุโปสถํ กโรนฺติ, ‘อชฺชุโปสโถ’ติ วจนมตฺเตน วา. อุโปสถํ กโรนฺตา จ คนฺธมาทเน มญฺชูสกรุกฺขมูเล รตนมาเฬ สนฺนิปติตฺวา กโรนฺตีติ. เอวํ ภควา อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺเจกพุทฺธานํ สพฺพาการปริปูรํ ปตฺถนญฺจ อภินีหารญฺจ กเถตฺวา, อิทานิ อิมาย ปตฺถนาย อิมินา จ อภินีหาเรน สมุทาคเต เต เต ปจฺเจกพุทฺเธ กเถตุํ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติอาทินา [Pg.47] นเยน อิมํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว อวิเสเสน ปุจฺฉาวสิโต ขคฺควิสาณสุตฺตสฺส อุปฺปตฺติ.

මෙසේ මේ ප්‍රාර්ථනාවෙන් හා මේ අභිනීහාරයෙන් (අධිෂ්ඨානයෙන්) ඉහත කී පරිදි වූ කාලයක් මුළුල්ලේ පාරමිතා පුරා බුදුරජාණන් වහන්සේලා ලොව උපදනා කල්හි ක්ෂත්‍රිය කුලයක හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපදින සේක. පච්චේක බුදුවරු ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ හෝ ගහපති කුලයක උපදිති. අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ද බුදුවරුන් මෙන් ක්ෂත්‍රිය හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලවලම උපදිති. සියලු බුදුවරු ලෝකය විනාශ වන (සංවට්ට) කල්පයක නූපදින අතර, ලෝකය නැවත සැකසෙන (විවට්ට) කල්පයකම උපදින සේක. පච්චේක බුදුවරු බුදුවරුන් නැති අන්තර් කාලයක, එනම් බුදුවරුන් උපදින කාල අන්තරයන්හිම උපදිති. බුදුවරු තමන්ම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන අන් අයටද එය අවබෝධ කරවති. පච්චේක බුදුවරු තමන්ම අවබෝධ කරගත්තද අන් අයට අවබෝධ කරවීමට සමත් නොවෙති. ඔවුහු අර්ථ රසයම ප්‍රතිවේධ කරති, නමුත් ධර්ම රසය (දේශනා ක්‍රමය) නොවේ. මන්ද යත්, ලෝකෝත්තර ධර්මය සම්මුති පඤ්ඤප්ති මඟින් පනවා දේශනා කිරීමට ඔවුහු අසමත් වෙති. ඔවුන්ගේ ධර්මාවබෝධය ගොළු පුද්ගලයෙකු දුටු සිහිනයක් මෙන් ද, වනචාරියෙකු නගරයේදී විවිධ ව්‍යංජන රස විඳීමක් මෙන් ද වෙයි. ඔවුහු සියලු සෘද්ධි, සමාපත්ති හා පටිසම්භිදා ප්‍රභේදයන්ට පැමිණෙති. ගුණ මහිමයෙන් ඔවුහු බුදුවරුන්ට පහළින් ද ශ්‍රාවකයන්ට ඉහළින් ද සිටිති. අන් අය පැවිදි කරවා ආභිසමාචාරික ශික්ෂාවන් පුහුණු කරවති. 'සිත පිරිසිදු කළ යුතුය, වීර්යය අත් නොහළ යුතුය' යන මේ අනුශාසනාවෙන් හෝ 'අද උපෝසථ දිනයයි' යන වචන මාත්‍රයෙන් පමණක් හෝ උපෝසථය සිදු කරති. උපෝසථය කරන කල්හි ඔවුහු ගන්ධමාදන පර්වතයේ මංජූසක වෘක්ෂ මූලයෙහි රත්න මාලකයෙහි රැස්ව එය සිදු කරති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද හිමියන්ට පච්චේක බුදුවරුන්ගේ සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ ප්‍රාර්ථනාව හා අභිනීහාරය වදාරා, දැන් මේ ප්‍රාර්ථනාවෙන් හා අභිනීහාරයෙන් පහළ වූ ඒ ඒ පච්චේක බුදුවරුන් පිළිබඳව දේශනා කරනු පිණිස 'සබ්බේසු භූතේසු නිධාය දණ්ඩං' යනාදී ක්‍රමයෙන් මේ ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙය ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රයේ උපත පිළිබඳ වූ සාමාන්‍ය විස්තරයයි.

๓๕. อิทานิ วิเสเสน วตฺตพฺพา. ตตฺถ อิมิสฺสา ตาว คาถาย เอวํ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – อยํ กิร ปจฺเจกพุทฺโธ ปจฺเจกโพธิสตฺตภูมึ โอคาหนฺโต ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา อารญฺญิโก หุตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต สมณธมฺมํ อกาสิ. เอตํ กิร วตฺตํ อปริปูเรตฺวา ปจฺเจกโพธึ ปาปุณนฺตา นาม นตฺถิ. กึ ปเนตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ นาม? หรณปจฺจาหรณนฺติ. ตํ ยถา วิภูตํ โหติ, ตถา กเถสฺสาม.

35. දැන් විශේෂ විස්තරය පැවසිය යුතුය. එහිදී මේ පළමු ගාථාවේ උපත මෙසේ දත යුතුය - මේ පච්චේක බුදුරජාණන් වහන්සේ පච්චේක බෝධිසත්ව භූමියට ඇතුළත් වෙමින් අසංඛෙය්‍ය කල්ප දෙකක් හා කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී ආරණ්‍යවාසීව 'ගතපච්චාගත වත' පුරමින් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදුණාහ. මේ වත සම්පූර්ණ නොකර පච්චේක බෝධියට පැමිණෙන අයෙක් නැතැයි කියනු ලැබේ. මේ ගතපච්චාගත වත යනු කුමක්ද? එය (කමටහන) ගෙන යාම හා ආපසු ගෙන ඒමයි. එය පැහැදිලි වන පරිදි අපි විස්තර කරන්නෙමු.

อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ ปจฺจาหรติ, น หรติ; เอกจฺโจ ปน เนว หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ หรติ จ ปจฺจาหรติ จ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ปเคว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา, โพธิรุกฺเข อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา, ปานียฆฏํ ปูเรตฺวา ปานียมาเฬ ฐเปตฺวา, อาจริยวตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา, ทฺเวอสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ จุทฺทส มหาวตฺตานิ จ สมาทาย วตฺตติ, โส สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, เสนาสนํ ปวิสิตฺวา, ยาว ภิกฺขาจารเวลา ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, เวลํ ญตฺวา, นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา, สงฺฆาฏึ ขนฺเธ กริตฺวา, ปตฺตํ อํเส อาลคฺเคตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต เจติยงฺคณํ ปตฺวา, เจติยญฺจ โพธิญฺจ วนฺทิตฺวา, คามสมีเป จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอวํ ปวิฏฺโฐ จ ลาภี ภิกฺขุ ปุญฺญวา อุปาสเกหิ สกฺกตครุกโต อุปฏฺฐากกุเล วา ปฏิกฺกมนสาลายํ วา ปฏิกฺกมิตฺวา อุปาสเกหิ ตํ ตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิยมาโน เตสํ ปญฺหวิสฺสชฺชเนน ธมฺมเทสนาวิกฺเขเปน จ ตํ มนสิการํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมติ, วิหารํ อาคโตปิ ภิกฺขูนํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ธมฺมํ ภณติ, ตํ ตํ พฺยาปารมาปชฺชติ, ปจฺฉาภตฺตมฺปิ ปุริมยามมฺปิ มชฺฌิมยามมฺปิ เอวํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปปญฺจิตฺวา กายทุฏฺฐุลฺลาภิภูโต ปจฺฉิมยาเมปิ สยติ, เนว กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, อยํ วุจฺจติ หรติ, น ปจฺจาหรตีติ.

මෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් (කමටහන) ගෙන යයි, නමුත් ආපසු ගෙන නොඑයි; එක් අයෙක් ආපසු ගෙන එයි, නමුත් ගෙන නොයයි; තවකෙක් ගෙන යන්නේත් නැත, ආපසු ගෙන එන්නේත් නැත; තවත් අයෙක් ගෙන යයි ද ආපසු ගෙන එයි ද වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් අලුයම අවදි වී චේතියංගන හා බෝධියංගන වත් සිදු කර, බෝධීන් වහන්සේට පැන් වත් කර, පැන් කළය පුරවා පැන් මණ්ඩපයෙහි තබා, ආචාර්ය වත් හා උපාධ්‍යාය වත් ඉටු කර, අසූ දෙකක් වූ කුඩා වත් හා දාහතරක් වූ මහා වත් සමාදන්ව හැසිරෙයිද, ඒ භික්ෂුව ශරීර කෘත්‍යයන් නිම කර සෙනසුනට වැදී පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් විවේකී අසුනක කාලය ගත කරයි. වේලාව දැන, අඳනය හැඳ, ඉණ පටිය බැඳ, උතුරු සළුව පෙරවා, සඟළ සිවුර උරහිස මත තබා, පාත්‍රය උරහිසෙහි එල්ලා ගෙන, කමටහන මෙනෙහි කරමින් චේතියංගනයට පැමිණ, චෛත්‍යය හා බෝධිය වැඳ, ගම අසලදී සිවුර හොඳින් පෙරවා ගෙන පාත්‍රය ඇතිව පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙයි. මෙසේ ගමට පිවිසි ලාභී වූ, පින්වත් වූ ඒ භික්ෂුව උපාසකයන් විසින් සත්කාර ගරුකාර කරනු ලබයි. ඔහු උපස්ථායක කුලයකට හෝ සලාවකට වැදී උපාසකයන් විසින් විමසන ලද ඒ ඒ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමෙන් ද, ධර්ම දේශනා කිරීමේ බාධාවෙන් ද ඒ කමටහන් මෙනෙහි කිරීම අත්හැර එතැනින් නික්මෙයි. විහාරයට පැමිණි විට ද භික්ෂූන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්න පවසයි, ධර්මය දේශනා කරයි, නොයෙක් කටයුතුවල නිරත වෙයි. දහවල ද, රාත්‍රී ප්‍රථම යාමය හා මධ්‍යම යාමය ද මෙසේ භික්ෂූන් සමඟ කාලය ගත කර, ශරීරයේ ක්ලාන්තයෙන් පීඩිතව පශ්චිම යාමයේ නිදාගනියි. කමටහන මෙනෙහි නොකරයි. මොහු කමටහන ගෙන යයි, නමුත් ආපසු ගෙන නොඑන්නා යැයි කියනු ලැබේ.

โย [Pg.48] ปน พฺยาธิพหุโล โหติ, ภุตฺตาหาโร ปจฺจูสสมเย น สมฺมา ปริณมติ, ปเคว วุฏฺฐาย ยถาวุตฺตํ วตฺตํ กาตุํ น สกฺโกติ กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิ กาตุํ, อญฺญทตฺถุ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ปตฺถยมาโน กาลสฺเสว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสติ. ตตฺถ ยาคุํ วา เภสชฺชํ วา ภตฺตํ วา ลทฺธา ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา, ปญฺญตฺตาสเน นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กตฺวา, วิเสสํ ปตฺวา วา อปฺปตฺวา วา, วิหารํ อาคนฺตฺวา, เตเนว มนสิกาเรน วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจาหรติ น หรตีติ. เอทิสา จ ภิกฺขู ยาคุํ ปิวิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, พุทฺธสาสเน อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. สีหฬทีเปเยว เตสุ เตสุ คาเมสุ อาสนสาลาย น ตํ อาสนํ อตฺถิ, ยตฺถ ยาคุํ ปิวิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต ภิกฺขุ นตฺถีติ.

යම් භික්ෂුවක් රෝගාබාධ බහුල වේ ද, වැළඳූ ආහාරය අලුයම් කාලයේ දී නිසි ලෙස ජීර්ණය නොවේ ද, එවැනි භික්ෂුව කලින් පිබිදී කලින් පවසන ලද වත්පිළිවෙත් පිරීමට හෝ කමටහන් මෙනෙහි කිරීමට හෝ නොහැකි වෙයි. හුදෙක් කැඳ හෝ බෙහෙත් හෝ ප්‍රාර්ථනා කරමින් වේලාසනින් ම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ගමට පිවිසෙයි. එහි දී කැඳ, බෙහෙත් හෝ දානය ලබාගෙන ආහාර කිස නිමවා, පනවන ලද අසුනක හිඳ කමටහන් මෙනෙහි කොට, විශේෂාධිගමයක් ලබා හෝ නොලබා හෝ විහාරයට පැමිණ, එම මෙනෙහි කිරීමෙන් ම වාසය කරයි. මොහු 'ආපසු එන විට (භාවනාව) රැගෙන එන, යන විට රැගෙන නොයන' තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු වූ, කැඳ වැළඳීමෙන් පසු විදර්ශනා වඩා බුද්ධ ශාසනයෙහි රහත් බවට පත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙපමණ යැයි ගණන් කළ නොහැකි තරම් ය. ශ්‍රී ලංකා ද්වීපයෙහි ම ඒ ඒ ගම්වල ආසන ශාලාවන්හි, යම් අසුනක හිඳ කැඳ වැළඳීමෙන් පසු රහත් භාවයට පත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් නොවූයේ නම්, එබඳු අසුනක් නැත.

โย ปน ปมาทวิหารี โหติ นิกฺขิตฺตธุโร, สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา ปญฺจวิธเจโตขิลวินิพนฺธนพทฺธจิตฺโต วิหรนฺโต กมฺมฏฺฐานมนสิการมนนุยุตฺโต คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา คิหิปปญฺเจน ปปญฺจิโต ตุจฺฉโก นิกฺขมติ, อยํ วุจฺจติ เนว หรติ น ปจฺจาหรตีติ.

යම් භික්ෂුවක් ප්‍රමාද විහරණයෙන් යුක්තව, (ප්‍රතිපත්තිය නැමැති) ධුරය අතහැර, සියලු වත්පිළිවෙත් බිඳ දමා, පස්වැදෑරුම් චේතෝඛිල හා විනිබන්ධනයන්ගෙන් බැඳුනු සිත් ඇතිව වාසය කරමින්, කමටහන් මෙනෙහි කිරීමෙහි නොයෙදී, පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිස ගිහියන් සමඟ නිෂ්ඵල කතාබහෙහි යෙදී හිස් අතින් ම නික්මෙයි ද, මොහු 'යන විටත් (භාවනාව) රැගෙන නොයන, ආපසු එන විටත් රැගෙන නොඑන' තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.

โย ปน ปเคว วุฏฺฐาย ปุริมนเยเนว สพฺพวตฺตานิ ปริปูเรตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. กมฺมฏฺฐานํ นาม ทุวิธํ – สพฺพตฺถกํ, ปาริหาริยญฺจ. สพฺพตฺถกํ นาม เมตฺตา จ มรณสฺสติ จ. ตํ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพโต ‘‘สพฺพตฺถก’’นฺติ วุจฺจติ. เมตฺตา นาม อาวาสาทีสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา. อาวาเสสุ หิ เมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ, เตน ผาสุ อสงฺฆฏฺโฐ วิหรติ. เทวตาสุ เมตฺตาวิหารี เทวตาหิ รกฺขิตโคปิโต สุขํ วิหรติ. ราชราชมหามตฺตาทีสุ เมตฺตาวิหารี, เตหิ มมายิโต สุขํ วิหรติ. คามนิคมาทีสุ เมตฺตาวิหารี สพฺพตฺถ ภิกฺขาจริยาทีสุ มนุสฺเสหิ สกฺกตครุกโต สุขํ วิหรติ. มรณสฺสติภาวนาย ชีวิตนิกนฺตึ ปหาย อปฺปมตฺโต วิหรติ.

යම් භික්ෂුවක් වේලාසනින් පිබිදී පෙර ක්‍රමයට ම සියලු වත්පිළිවෙත් සපුරා, පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් පර්යංකයෙන් හිඳ කමටහන් මෙනෙහි කරයි ද, (ඔහු එවැන්නෙකි). කමටහන් දෙවදෑරුම් වේ: සබ්බත්ථක සහ පාරිහාරිය වශයෙනි. සබ්බත්ථක යනු මෛත්‍රිය සහ මරණානුස්සතියයි. එය සෑම තැනක දී ම අපේක්ෂා කළ යුතු (අවශ්‍ය වන) බැවින් 'සබ්බත්ථක' යැයි කියනු ලැබේ. මෛත්‍රිය යනු ආවාස ආදී සෑම තැනක දී ම තිබිය යුත්තකි. මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුත් භික්ෂුව සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට ප්‍රිය වෙයි, ඒ හේතුවෙන් ගැටුම්වලින් තොරව සුවසේ වාසය කරයි. දෙවියන් කෙරෙහි මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුක්ත වූ විට දෙවියන් විසින් රකිනු ලබන බැවින් සුවසේ වාසය කරයි. රජවරුන් සහ රාජ මහාමාත්‍යවරුන් කෙරෙහි මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුක්ත වූ විට ඔවුන්ගේ හිතවත් බව ලබා සුවසේ වාසය කරයි. ගම් නියම්ගම් ආදියෙහි මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුක්ත වූ විට පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීමේ දී මිනිසුන් විසින් සත්කාර ගරුකාර කරනු ලැබ සුවසේ වාසය කරයි. මරණානුස්සති භාවනාවෙන් ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ඇලීම ප්‍රහාණය කොට අප්‍රමාදීව වාසය කරයි.

ยํ ปน สทา ปริหริตพฺพํ จริตานุกูเลน คหิตตฺตา ทสาสุภกสิณานุสฺสตีสุ อญฺญตรํ, จตุธาตุววตฺถานเมว วา, ตํ สทา ปริหริตพฺพโต, รกฺขิตพฺพโต, ภาเวตพฺพโต จ ปาริหาริยนฺติ วุจฺจติ, มูลกมฺมฏฺฐานนฺติปิ [Pg.49] ตเทว. ตตฺถ ยํ ปฐมํ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา ปจฺฉา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, ตํ จตุธาตุววตฺถานมุเขน ทสฺเสสฺสาม.

තම චරිතයට අනුකූලව ගත් බැවින් නිරන්තරයෙන් වැඩිය යුතු වූ දස අසුභ, දස කසින සහ දස අනුස්සති අතරින් එකක් හෝ සතර මහා ධාතු විග්‍රහය ම හෝ වේ ද, එය නිරන්තරයෙන් දැරිය යුතු, රැකගත යුතු හා වැඩිය යුතු බැවින් 'පාරිහාරිය' යැයි කියනු ලැබේ. මූල කමටහන යනු ද එයට ම ය. එහි මුලින් ම සබ්බත්ථක කමටහන් මෙනෙහි කොට පසුව පාරිහාරිය කමටහන් මෙනෙහි කරන ආකාරය, සතර මහා ධාතු විග්‍රහය මුඛයෙන් පෙන්වා දෙන්නෙමු.

อยญฺหิ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ กายํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ – ยํ อิมสฺมึ สรีเร วีสติโกฏฺฐาเสสุ กกฺขฬํ ขรคตํ, สา ปถวีธาตุ. ยํ ทฺวาทสสุ อาพนฺธนกิจฺจกรํ สฺเนหคตํ, สา อาโปธาตุ. ยํ จตูสุ ปริปาจนกรํ อุสุมคตํ, สา เตโชธาตุ. ยํ ปน ฉสุ วิตฺถมฺภนกรํ วาโยคตํ, สา วาโยธาตุ. ยํ ปเนตฺถ จตูหิ มหาภูเตหิ อสมฺผุฏฺฐํ ฉิทฺทํ วิวรํ, สา อากาสธาตุ. ตํวิชานนกํ จิตฺตํ วิญฺญาณธาตุ. ตโต อุตฺตริ อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา นตฺถิ. เกวลํ สุทฺธสงฺขารปุญฺโชว อยนฺติ.

මොහු පවතින පරිදි වූ ද, පිහිටුවා ඇති පරිදි වූ ද මේ කය ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි: මේ ශරීරයෙහි කොටස් විස්සක පවතින තද ගතිය හා රළු ගතිය පඨවි ධාතුවයි. කොටස් දොළහක පවතින, බැඳෙන සුළු හා වැගිරෙන සුළු ස්වභාවය ආපෝ ධාතුවයි. කොටස් හතරක පවතින, පැසවන හා උණුසුම් ස්වභාවය තේජෝ ධාතුවයි. කොටස් හයක පවතින, දරා සිටින හා වායුමය ස්වභාවය වායෝ ධාතුවයි. මෙහි සතර මහා භූතයන්ගෙන් ස්පර්ශ නොවූ යම් සිදුරක් හෝ විවරයක් ඇත් ද, එය ආකාශ ධාතුවයි. එය දැනගන්නා වූ සිත විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මෙයින් ඔබ්බට වෙනත් සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් නැත. මෙය හුදෙක් පිරිසිදු සංස්කාර රැසක් පමණි.

เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กริตฺวา, กาลํ ญตฺวา, อุฏฺฐายาสนา นิวาเสตฺวา, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คามํ ปิณฺฑาย คจฺฉติ. คจฺฉนฺโต จ ยถา อนฺธปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา สนฺธารณวาโยธาตุ อุปฺปชฺชติ. สา อิมํ ปถวีธาตฺวาทิสนฺนิเวสภูตํ กายสมฺมตํ อฏฺฐิกสงฺฆาฏํ วิปฺผรติ, ตโต จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิกสงฺฆาโฏ อภิกฺกมติ. ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปาทุทฺธารเณ จตูสุ ธาตูสุ วาโยธาตุอนุคตา เตโชธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อติหรณวีติหรณาปหรเณสุ ปน เตโชธาตุอนุคตา วาโยธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. โอโรหเณ ปน ปถวีธาตุอนุคตา อาโปธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. สนฺนิกฺเขปนสมุปฺปีฬเนสุ อาโปธาตุอนุคตา ปถวีธาตุ อธิกา อุปฺปชฺชติ, มนฺทา อิตรา. อิจฺเจตา ธาตุโย เตน เตน อตฺตโน อุปฺปาทกจิตฺเตน สทฺธึ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมน’’นฺติ เอวํ เอเกกปาทุทฺธารณาทิปฺปกาเรสุ เอเกกสฺมึ ปกาเร อุปฺปนฺนธาตุโย, ตทวินิพฺภุตฺตา จ เสสา รูปธมฺมา, ตํสมุฏฺฐาปกํ จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตา จ [Pg.50] เสสา อรูปธมฺมาติ เอเต รูปารูปธมฺมา. ตโต ปรํ อติหรณวีติหรณาทีสุ อญฺญํ ปการํ น สมฺปาปุณนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา อนิจฺจา. ยญฺจ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตาติ เอวํ สพฺพาการปริปูรํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. อตฺถกามา หิ กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ สตมฺปิ เอกโต วสนฺตา กติกวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺติ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห น อิณฏฺฐา, น ภยฏฺฐา, น ชีวิกาปกตา ปพฺพชิตา; ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา. ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถ, ฐาเน นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถา’’ติ. เต เอวํ กติกวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อฑฺฒอุสภอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตนฺตเรสุ ปาสาณา โหนฺติ, ตาย สญฺญาย กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาว คจฺฉนฺติ. สเจ กสฺสจิ คมเน กิเลโส อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว นํ นิคฺคณฺหาติ. ตถา อสกฺโกนฺโต ติฏฺฐติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ ติฏฺฐติ. โส – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนวิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอต’’นฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตตฺเถว อริยภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสกฺโกนฺโต นิสีทติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ นิสีทตีติ โสเยว นโย. อริยภูมิ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ตํ กิเลสํ วิกฺขมฺเภตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ. น กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรติ. อุทฺธรติ เจ, ปฏินิวตฺติตฺวา ปุริมปฺปเทสํเยว เอติ สีหฬทีเป อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิย.

මෙසේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන සියලු අවස්ථාවලදී කර්මස්ථානය මෙනෙහි කොට, සුදුසු කාලය දැන, අසුනෙන් නැගිට, සිවුරු හැඳ, පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වඩියි. එසේ වඩිනා කල්හි, අන්ධ පෘථග්ජනයන් "ආත්මය ඉදිරියට යයි, ආත්මය විසින් ඉදිරියට යෑම සිදු කරයි" හෝ "මම ඉදිරියට යමි, මා විසින් ඉදිරියට යෑම සිදු කරයි" යනුවෙන් මුළා වන්නාක් මෙන් නොව, මුළා නොවී මෙසේ වටහා ගනියි: "ඉදිරියට යමි" යන සිත උපදින කල්හි, එම සිත සමඟ ම සිතින් උපන්, ශරීරය දරා සිටින වායෝ ධාතුව උපදියි. එය පඨවි ධාතු ආදියේ එකතුවක් වූ, ශරීරය යැයි සම්මත වූ මෙම ඇටසැකිල්ල පුරා පැතිරෙයි. ඉක්බිති සිතේ ක්‍රියාවෙන් උපන් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීම හේතුවෙන් ශරීරය යැයි සම්මත වූ මේ ඇටසැකිල්ල ඉදිරියට යයි. එසේ ඉදිරියට යන ඔහුගේ එක් එක් පියවරක් එසවීමේදී, සතර මහා භූතයන් අතුරින් වායෝ ධාතුව අනුව ගිය තේජෝ ධාතුව අධිකව උපදියි; සෙසු ධාතූහු දුබල වෙති. පය ඉදිරියට ගෙනයෑමේදී හා හරහට ගෙනයෑමේදී, තේජෝ ධාතුව අනුව ගිය වායෝ ධාතුව අධිකව උපදියි; සෙසු ධාතූහු දුබල වෙති. පය බිමට පහත් කිරීමේදී, පඨවි ධාතුව අනුව ගිය ආපෝ ධාතුව අධිකව උපදියි; සෙසු ධාතූහු දුබල වෙති. පය බිම තැබීමේදී හා බිමට තද කිරීමේදී, ආපෝ ධාතුව අනුව ගිය පඨවි ධාතුව අධිකව උපදියි; සෙසු ධාතූහු දුබල වෙති. මෙසේ ඒ ඒ ධාතූහු ඒ ඒ තමන් උපදවන සිත් සමඟ එතැන ම බිඳී යති. එහි ඉදිරියට යන "එක් පුද්ගලයෙකු" කොහි ද? ඉදිරියට යෑම කාගේ ද? මෙසේ එක් එක් පියවර එසවීම් ආදී ආකාරයන්හිදී උපන් ධාතූන් ද, ඒවායින් වෙන් කළ නොහැකි සෙසු රූප ධර්මයන් ද, ඒවා ඉපදවූ සිත හා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සෙසු අරූප ධර්මයන් ද යන මේ සියල්ල රූප-අරූප ධර්මයෝ ම වෙති. ඉන්පසු ඒවා පය ඉදිරියට ගෙනයෑම ආදී වෙනත් අවස්ථාවකට පත් නොවේ; එතැන ම බිඳී යයි. එබැවින් ඒවා අනිත්‍ය ය. යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක්ඛ ය. යමක් දුක්ඛ ද එය අනාත්ම ය. මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ම වඩියි. තමන්ගේ යහපත කැමති කුලපුත්‍රයෝ ශාසනයෙහි පැවිදි වී දස නමක්, විසි නමක්, තිස් නමක්, හතළිස් නමක්, පනස් නමක්, හැට නමක්, හැත්තෑ නමක් හෝ සිය නමක් එකට වසමින් මෙවැනි කතිකාවතක් කරගෙන වාසය කරති: "ඇවැත්නි, ඔබ පැවිදි වූයේ ණය බරින් මිරිකී නොවේ, බියෙන් මිරිකී නොවේ, ජීවිකාව සොයා ගැනීමට ද නොවේ; දුකෙන් මිදීමේ කැමැත්තෙන් ම මෙහි පැවිදි වූවාහු ය. එබැවින් ගමනේදී උපදින කෙලෙස් ගමනේදී ම මර්දනය කරවු; සිටගෙන සිටීමේදී උපදින කෙලෙස් එහිදී ම ද, හිඳීමේදී උපදින කෙලෙස් එහිදී ම ද, සයනය කිරීමේදී උපදින කෙලෙස් එහිදී ම ද මර්දනය කරවු." ඔවුහු මෙසේ කතිකාවත් කොට පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩිනා කල්හි, අඩ උසභයක්, උසභයක්, අඩ ගාවුතයක් හෝ ගාවුතයක් යන දුර ප්‍රමාණ අතරෙහි ඇති ගල් දැක, එම සංඥාවෙන් යුතුව කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ම වඩිති. ඉදින් යමෙකුට වඩිනා අතරතුර කෙලෙසයක් උපදී නම්, ඔහු එතැන දී ම එය මර්දනය කරයි. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වුවහොත් ඔහු නිශ්චලව නැවතී සිටියි. එවිට ඔහුට පසුපසින් වඩිනා භික්ෂුව ද නතර වෙයි. ඔහු—"මේ භික්ෂුව නුඹේ සිතේ උපන් විතර්කය දන්නේ ය, මෙය තොපට නුසුදුසු ය" යනුවෙන් තමාට ම චෝදනා කරගෙන විදර්ශනාව වඩා එතැන දී ම ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි. එසේ කළ නොහැකි වුවහොත් ඔහු වාඩි වෙයි. එවිට පසුපසින් වඩිනා භික්ෂුව ද වාඩි වෙයි. ක්‍රමය එය ම ය. ආර්ය භූමියට පැමිණීමට අපොහොසත් වුව ද එම කෙලෙසය යටපත් කොට කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ම වඩියි. කර්මස්ථානයෙන් තොර වූ සිතින් ඔහු පය ඔසවන්නේ නැත. ඉදින් පය එසවූයේ නම්, ආපසු හැරී පෙර පය තැබූ ස්ථානයට ම පැමිණෙයි. ඒ සිංහල දීපයේ ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදේව මහා තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

โส กิร เอกูนวีสติ วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต เอว วิหาสิ. มนุสฺสาปิ สุทํ อนฺตรามคฺเค กสนฺตา จ วปนฺตา จ มทฺทนฺตา จ กมฺมานิ กโรนฺตา เถรํ ตถา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กึ นุ โข มคฺคมูฬฺโห, อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐ’’ติ สมุลฺลปนฺติ. โส ตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน สมณธมฺมํ กโรนฺโต วีสติวสฺสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จสฺส จงฺกมนโกฏิยํ อธิวตฺถา เทวตา องฺคุลีหิ ทีปํ อุชฺชาเลตฺวา อฏฺฐาสิ. จตฺตาโรปิ มหาราชาโน สกฺโก จ เทวานมินฺโท, พฺรหฺมา จ สหมฺปติ อุปฏฺฐานํ อาคมํสุ. ตญฺจ โอภาสํ ทิสฺวา วนวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ตํ ทุติยทิวเส ปุจฺฉิ [Pg.51] ‘‘รตฺติภาเค อายสฺมโต สนฺติเก โอภาโส อโหสิ, กึ โส โอภาโส’’ติ? เถโร วิกฺเขปํ กโรนฺโต ‘‘โอภาโส นาม ทีโปภาโสปิ โหติ, มณิโอภาโสปี’’ติ เอวมาทึ อาห. โส ‘‘ปฏิจฺฉาเทถ ตุมฺเห’’ติ นิพทฺโธ ‘‘อามา’’ติ ปฏิชานิตฺวา อาโรเจสิ.

එතුමාණන් දහනව වසරක් මුළුල්ලේ ‘ගතාපච්චාගත වත’ (කර්මස්ථානය සමඟින් ආපසු හැරී ඒමේ වත) පුරමින් වාසය කළ බව කියැවේ. මඟ දෙපස සීසෑම, වැපිරීම හා ගොයම් පෑගීම වැනි කටයුතුවල නිරත වූ මිනිස්සු, තෙරුන් වහන්සේ එලෙස වඩිනු දැක, “මේ තෙරුන් වහන්සේ නැවත නැවතත් ආපසු හැරී වඩින්නේ මංමුළා වී ද, නැතිනම් කිසිවක් අමතක වී ද?” යි කතා වූහ. ඒ පිළිබඳව නොතැකූ උන්වහන්සේ, තමන්ගේ කර්මස්ථානයෙහිම යෙදූ සිතින් යුතුව මහණ දම් පුරමින්, විසිවන වස් කාලය තුළදී අර්හත්වයට පත් වූහ. අර්හත්වයට පත් වූ එම දිනයේම සක්මන් මළුව කෙළවර වැඩසිටි දේවතාවෙක් තම ඇඟිලිවලින් ආලෝකයක් විහිදුවාගෙන සිටියේය. සතර වරම් දෙවිවරු ද, දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා ද, සහම්පති බ්‍රහ්මයා ද උන්වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණියහ. එම ආලෝකය දැක, වනවාසී මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පසුදින, “ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, රාත්‍රී කාලයෙහි ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි ආලෝකයක් පැවතියේය, ඒ කුමන ආලෝකයක්ද?” යි විමසූහ. එවිට මහාඵුස්ස තෙරුන් වහන්සේ කරුණු වසන් කරමින්, “ආලෝකය යනු පහන් ආලෝකය ද විය හැකිය, මැණික් ආලෝකය ද විය හැකිය” යනාදී වශයෙන් පැවසූහ. එහෙත් “ඔබ වහන්සේ මෙය සඟවනවා නේද?” යි බලවත් ලෙස විමසූ කල්හි, උන්වහන්සේ එය පිළිගෙන තමන් අත්කරගත් අර්හත්වය ගැන දන්වා සිටියහ.

กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย จ. โสปิ กิร คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต ‘‘ปฐมํ ตาว ภควโต มหาปธานํ ปูเชมี’’ติ สตฺต วสฺสานิ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาสิ. ปุน โสฬส วสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เอวํ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต วิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน อุทฺธเฏ ปน ปฏินิวตฺตนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา, ‘‘คาวี นุ ปพฺพชิโต นู’’ติ อาสงฺกนียปฺปเทเส ฐตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา, คามทฺวารํ ปตฺวา, กจฺฉกนฺตรโต อุทกํ คเหตฺวา, คณฺฑูสํ กตฺวา คามํ ปวิสติ ‘‘ภิกฺขํ ทาตุํ วา วนฺทิตุํ วา อุปคเต มนุสฺเส ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วจนมตฺเตนปิ มา เม กมฺมฏฺฐานวิกฺเขโป อโหสี’’ติ สเจ ปน ‘‘อชฺช, ภนฺเต, กึ สตฺตมี, อุทาหุ อฏฺฐมี’’ติ ทิวสํ ปุจฺฉนฺติ, อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจติ. สเจ ทิวสปุจฺฉกา น โหนฺติ, นิกฺขมนเวลายํ คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวาว ยาติ.

කාලවල්ලීමණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් වහන්සේ ද එලෙසම වූහ. උන්වහන්සේ ද ‘ගතාපච්චාගත වත’ පුරමින්, “පළමුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා පධන් වීර්යයට ගරු කරමි” යි සිතා සත් වසරක් මුළුල්ලේ සිටගෙන සිටීම හා සක්මන් කිරීම යන ඉරියව් දෙක පමණක්ම ඉටු කිරීමට අධිෂ්ඨාන කළහ. නැවතත් සොළොස් වසරක් ගතාපච්චාගත වත පුරා අර්හත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ කර්මස්ථානයෙහි යෙදූ සිතින් යුතුව පාදයක් ඔසවන අතරතුර, යම් හෙයකින් කර්මස්ථානයෙන් බැහැර වූ සිතින් පාදයක් එසවුණේ නම්, වහා ආපසු හැරී ගම අසලටම වැඩම කර, “මේ සිටින්නේ ගවදෙනක්ද නැතිනම් පැවිද්දෙක්ද?” යි සැක සිතෙන තරමට නිශ්චලව එහි වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ සංඝාටිය පෙරවාගෙන පාත්‍රය ද රැගෙන ගම් දොරට පැමිණි විට, පැන් කෙණ්ඩියෙන් පැන් ස්වල්පයක් ගෙන මුවෙහි පුරවාගෙන ගමට ඇතුළු වූහ. ඒ, “පිණ්ඩපාතය පූජා කිරීමට හෝ වන්දනා කිරීමට මිනිසුන් පැමිණි විට, ඔවුන්ට ‘දීර්ඝායුෂ ලැබේවා’ යි කීමට පවා මගේ කර්මස්ථානයට බාධාවක් නොවේවා” යන අදහසිනි. යම් හෙයකින් මිනිසුන් දිනය ගැන විමසා, “ස්වාමීනි, අද සත්වක ද නැතිනම් අටවක ද?” යි ඇසුවහොත් පමණක් මුවෙහි ඇති පැන් ගිල දමා පිළිතුරු දුන්හ. කිසිවෙකු දිනය ගැන නොවිමසුවේ නම්, ගමෙන් පිටවන වේලාවට ගම් දොරටුව අසලදී එම පැන් උமிழ் දමා (කළල කර) වැඩම කළහ.

สีหฬทีเปเยว กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตา ปญฺญาสภิกฺขู วิย จ. เต กิร วสฺสูปนายิกอุโปสถทิวเส กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อญฺญมญฺญํ นาลปิสฺสามา’’ติ. คามญฺจ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา คามทฺวาเร อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา ปวิสึสุ, ทิวเส ปุจฺฉิเต อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจสุํ, อปุจฺฉิเต คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวา วิหารํ อาคมํสุ. ตตฺถ มนุสฺสา นิฏฺฐุภนฏฺฐานํ ทิสฺวา ชานึสุ ‘‘อชฺช เอโก อาคโต, อชฺช ทฺเว’’ติ. เอวญฺจ จินฺเตสุํ ‘‘กึ นุ โข เอเต อมฺเหเหว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ, อุทาหุ อญฺญมญฺญมฺปิ? ยทิ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ, หนฺท เนสํ อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสามา’’ติ สพฺเพ วิหารํ อคมํสุ. ตตฺถ ปญฺญาสภิกฺขูสุ วสฺสํ อุปคเตสุ ทฺเว ภิกฺขู เอโกกาเส นาทฺทสํสุ. ตโต โย เตสุ จกฺขุมา ปุริโส, โส เอวมาห – ‘‘น, โภ, กลหการกานํ วสโนกาโส อีทิโส โหติ, สุสมฺมฏฺฐํ เจติยงฺคณํ โพธิยงฺคณํ, สุนิกฺขิตฺตา สมฺมชฺชนิโย, สูปฏฺฐปิตํ ปานียปริโภชนีย’’นฺติ. เต ตโตว [Pg.52] นิวตฺตา. เต ภิกฺขู อนฺโตเตมาเสเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุํ.

එමෙන්ම ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙහිම ගලම්බතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි පනස් නමක් භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙන් ද විය යුතුය. උන්වහන්සේලා වස් එළඹෙන උපෝසථ දිනයෙහි, “අර්හත්වයට පත් නොවී අපි එකිනෙකා හා කතා නොකරමු” යි කතිකාවතක් කරගත්හ. උන්වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට ඇතුළු වන විට ද ගම් දොරටුවේදී මුවෙහි පැන් පුරවාගෙන වැඩම කළහ. දිනය විමසූ විට පැන් ගිල පිළිතුරු දුන් අතර, නොවිමසූ විට ගම් දොරටුවේදී පැන් උமிழ் දමා විහාරයට වැඩම කළහ. මිනිසුන් එම පැන් උமிழ் දමා ඇති ස්ථාන දැක, “අද එක් නමක් වැඩම කළා, අද දෙනමක් වැඩම කළා” යනාදී වශයෙන් දැනගත්හ. ඔවුහු මෙසේ ද සිතූහ: “මොවුන් අප සමඟ පමණක් කතා නොකරන්නේද, නැතහොත් එකිනෙකා සමඟත් කතා නොකරන්නේද? ඉදින් ඔවුන් එකිනෙකා සමඟත් කතා නොකරන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන් අතර විවාදයක් ඇති වී තිබේ. එන්න, අපි ඔවුන්ව එකිනෙකාගෙන් සමාව ගන්වමු.” යි සියල්ලෝම විහාරයට ගියහ. එහි වස් එළඹි පනස් නම අතරින් භික්ෂූන් දෙනමක්වත් එකම තැනක සිටිනු ඔවුන්ට දැකගත නොහැකි විය. එවිට ඔවුන් අතර සිටි එක් බුද්ධිමත් පුරුෂයෙක් මෙසේ කීවේය: “පින්වතුනි, කලහ කරන්නන් වසන තැනක් මෙබඳු නොවේ. මෙහි චේතියංගණය හා බෝධියංගණය මැනවින් හැමද පිරිසිදු කර ඇත, කොසු පිළිවෙළකට තබා ඇත, පැන් හා පරිභෝජන ජලය ද මැනවින් සූදානම් කර ඇත.” එවිට ඔවුහු ආපසු හැරී ගියහ. එම භික්ෂූන් වහන්සේලා වස් තුන් මාසය තුළම විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත්ව, මහා පවාරණ දිනයේදී විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

เอวํ กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตภิกฺขู วิย จ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต คามสมีปํ ปตฺวา, อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา, วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา, ยตฺถ สุราโสณฺฑธุตฺตาทโย กลหการกา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทโย วา นตฺถิ, ตํ วีถึ ปฏิปชฺชติ. ตตฺถ จ ปิณฺฑาย จรมาโน น ตุริตตุริโต วิย ชเวน คจฺฉติ, ชวนปิณฺฑปาติกธุตงฺคํ นาม นตฺถิ. วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ ปน อุทกภริตสกฏมิว นิจฺจโลว หุตฺวา คจฺฉติ. อนุฆรํ ปวิฏฺโฐ จ ทาตุกามํ อทาตุกามํ วา สลฺลกฺเขตุํ ตทนุรูปํ กาลํ อาคเมนฺโต ภิกฺขํ คเหตฺวา, ปติรูเป โอกาเส นิสีทิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา, อกฺขพฺภญฺชนวณาเลปนปุตฺตมํสูปมาวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย น มทาย…เป… ภุตฺตาวี จ อุทกกิจฺจํ กตฺวา, มุหุตฺตํ ภตฺตกิลมถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา, ยถา ปุเร ภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉา ภตฺตํ ปุริมยามํ ปจฺฉิมยามญฺจ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ. อยํ วุจฺจติ หรติ เจว ปจฺจาหรติ จาติ. เอวเมตํ หรณปจฺจาหรณํ คตปจฺจาคตวตฺตนฺติ วุจฺจติ.

මේ අයුරින්, කළවැල් මණ්ඩපයේ වාසය කළ මහානාග තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ද ගලම්බතිත්ථ විහාරයේ වස් විසූ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙන් ද, කර්මස්ථානයෙහි යෙදුණු සිතින්ම පියවර ඔසවමින් ගම සමීපයට පැමිණ, පැන් උගුරක් කටට ගෙන, වීථි පරීක්ෂා කොට, බේබද්දන්, දූර්තයන් හෝ කලහකාරයන් මෙන්ම චණ්ඩ ඇතුන් හා අසුන් වැනි උවදුරු නැති වීථියකට පිවිසෙයි. එහි පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන විට කලබලයෙන් මෙන් වේගයෙන් ගමන් නොකරයි. මන්දයත්, වේගයෙන් පිණ්ඩපාතයේ හැසිරීමේ ධුතාංගයක් නැති බැවිනි. ඒ වෙනුවට, විෂම භූමියකට පැමිණි පැන් පිරවූ කරත්තයක් මෙන් සන්සුන්ව ගමන් කරයි. නිවෙස්වලට ඇතුළු වූ පසු, දන් දීමට කැමති ද නැද්ද යන්න විමසීමට උචිත කාලයක් රැඳී සිටිමින්, දානය පිළිගෙන, සුදුසු ස්ථානයක වාඩි වී, කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් හා ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව උපදවා ගනිමින්, අක්ෂ දණ්ඩේ තෙල් ගෑම, තුවාලයක බෙහෙත් ගැල්වීම සහ පුත්‍ර මාංසය අනුභව කිරීම යන උපමා මගින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින්, කරුණු අටකින් යුත් ආහාරය වළඳයි. එනම් කෙළි පිණිස නොව, මත්වීම පිණිස නොව... (පෙ)... වැළඳීමෙන් පසු පැන් කටයුතු නිමවා, මඳ වේලාවක් ආහාරයෙන් පසු ඇතිවන ක්ලාන්තය සංසිඳුවා ගෙන, පෙරවරුවේ මෙන්ම පස්වරුවේ ද, රාත්‍රී ප්‍රථම යාමයේ හා පශ්චිම යාමයේ ද කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරයි. ඔහු කර්මස්ථානය (ගමට) ගෙන යන්නෙකි, නැවත (සිටි තැනට) ගෙන එන්නෙකි යැයි කියනු ලැබේ. මේ අයුරින් එය ගෙන යෑම සහ ආපසු රැගෙන ඒම හෙවත් 'ගතපච්චාගත වත' යනුවෙන් හැඳින්වේ.

เอตํ ปูเรนฺโต ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหติ, ปฐมวเย เอว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ ปฐมวเย ปาปุณาติ, อถ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ. โน เจ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ, อถ มรณสมเย ปาปุณาติ. โน เจ มรณสมเย ปาปุณาติ, อถ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ. โน เจ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ, อถ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ. โน เจ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพาติ, อถ พุทฺธานํ สนฺติเก ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ; เสยฺยถาปิ – เถโร พาหิโย, มหาปญฺโญ วา โหติ; เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต.

මෙම වත පුරන්නා වූ තැනැත්තා, ඉදින් උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වන්නේ නම්, ප්‍රථම වයසේදීම අරහත් භාවයට පැමිණෙයි. ඉදින් ප්‍රථම වයසේදී පැමිණීමට නොහැකි වුවහොත්, මධ්‍යම වයසේදී පැමිණෙයි. මධ්‍යම වයසේදී ද නොහැකි වුවහොත්, මරණාසන්න මොහොතේදී පැමිණෙයි. මරණාසන්න මොහොතේදී ද නොහැකි වුවහොත්, දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු වී අරහත් භාවයට පැමිණෙයි. දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු වී පැමිණීමට නොහැකි වුවහොත්, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක වී පිරිනිවන් පායි. පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක වී පිරිනිවන් පෑමට ද නොහැකි වුවහොත්, බුදුවරුන් හමුවේ බාහිය තෙරුන් මෙන් වහා වැටහෙන නුවණ (ඛිප්පාභිඤ්ඤ) ඇත්තෙකු හෝ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු හෝ වන්නේය.

อยํ ปน ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา, อารญฺญิโก หุตฺวา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ เอตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา, กาลํ กตฺวา, กามาวจรเทวโลเก อุปฺปชฺชิ. ตโต จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. กุสลา อิตฺถิโย ตทเหว คพฺภสณฺฐานํ ชานนฺติ, สา จ ตาสมญฺญตรา[Pg.53], ตสฺมา ตํ คพฺภปติฏฺฐานํ รญฺโญ นิเวเทสิ. ธมฺมตา เอสา, ยํ ปุญฺญวนฺเต สตฺเต คพฺเภ อุปฺปนฺเน มาตุคาโม คพฺภปริหารํ ลภติ. ตสฺมา ราชา ตสฺสา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา ตโต ปภุติ นาจฺจุณฺหํ กิญฺจิ อชฺโฌหริตุํ ลภติ, นาติสีตํ, นาติอมฺพิลํ, นาติโลณํ, นาติกฏุกํ, นาติติตฺตกํ. อจฺจุณฺเห หิ มาตรา อชฺโฌหเฏ คพฺภสฺส โลหกุมฺภิวาโส วิย โหติ, อติสีเต โลกนฺตริกวาโส วิย, อจฺจมฺพิลโลณกฏุกติตฺตเกสุ ภุตฺเตสุ สตฺเถน ผาเลตฺวา อมฺพิลาทีหิ สิตฺตานิ วิย คพฺภเสยฺยกสฺส องฺคานิ ติพฺพเวทนานิ โหนฺติ. อติจงฺกมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนโตปิ นํ นิวาเรนฺติ – ‘‘กุจฺฉิคตสฺส สญฺจลนทุกฺขํ มา อโหสี’’ติ. มุทุกตฺถรณตฺถตาย ภูมิยํ จงฺกมนาทีนิ มตฺตาย กาตุํ ลภติ, วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนํ สาทุสปฺปายํ อนฺนปานํ ลภติ. ปริคฺคเหตฺวาว นํ จงฺกมาเปนฺติ, นิสีทาเปนฺติ, วุฏฺฐาเปนฺติ.

මේ පසේබුදු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වනාහි, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී, ආරණ්‍යවාසීව විසිදහසක් අවුරුදු පුරා මෙම ගතපච්චාගත වත පුරා, කළුරිය කොට කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයක උපන්නේය. එයින් චුත වී බාරාණසී රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. නුවණැති ස්ත්‍රීහු එදිනම ගැබ පිහිටි බව දැනගනිති. ඇය ද ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු වූ බැවින්, ඒ ගැබ පිහිටි බව රජුට සැළ කළාය. පින්වන්ත සත්වයෙකු කුසෙහි උපන් කල්හි මව්තුමියට ගර්භ සංරක්ෂණය ලැබීම ධර්මතාවයකි. එබැවින් රජතුමා ඇයට ගර්භ සංරක්ෂණය ලබා දුන්නේය. එතැන් පටන් ඇයට ඉතා රස්නය ඇති, ඉතා සිසිල් ඇති, ඉතා ඇඹුල්, ඉතා ලුණු සහිත, ඉතා සැර හෝ ඉතා තිත්ත කිසිවක් අනුභව කිරීමට නොලැබේ. මන්දයත්, මව විසින් ඉතා රස්නය ඇති දෙයක් අනුභව කළහොත් ගැබෙහි සිටින දරුවාට ලෝහකුම්භී නිරයේ වාසය කරන්නාක් මෙන් දැනේ. ඉතා සිසිල් වූ විට ලෝකන්තරික නිරය මෙන් ද, ඉතා ඇඹුල්, ලුණු, සැර හෝ තිත්ත ආහාර ගත් විට, සැතකින් පලා ඇඹුල් ආදිය ඉසින්නාක් මෙන් මව් කුසෙහි සිටින දරුවාගේ ශරීර අවයවවලට දැඩි වේදනාවක් දැනේ. "කුසෙහි සිටින දරුවාට සෙලවීමෙන් වන දුකක් නොවේවා" යි පවසමින් ඇයට අධික ලෙස සක්මන් කිරීම, සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම හෝ නිදා ගැනීම ද වළක්වති. මෘදු ඇතිරිලි දැමූ බිමක සක්මන් කිරීමට පමණක් ඉඩ ලැබෙන අතර, වර්ණ ගන්ධ ආදියෙන් යුත් ප්‍රණීත ආහාර පාන ද ලැබෙයි. ඇයව වට කොට අල්ලා ගෙනම සක්මන් කරවති, වාඩි කරවති, නැගී සිටීමට උපකාර කරති.

สา เอวํ ปริหริยมานา คพฺภปริปากกาเล สูติฆรํ ปวิสิตฺวา ปจฺจูสสมเย ปุตฺตํ วิชายิ ปกฺกเตลมทฺทิตมโนสิลาปิณฺฑิสทิสํ ธญฺญปุญฺญลกฺขณูเปตํ. ตโต นํ ปญฺจมทิวเส อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ รญฺโญ ทสฺเสสุํ, ราชา ตุฏฺโฐ ฉสฏฺฐิยา ธาตีหิ อุปฏฺฐาเปสิ. โส สพฺพสมฺปตฺตีหิ วฑฺฒมาโน น จิรสฺเสว วิญฺญุตํ ปาปุณิ. ตํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกเมว สมานํ ราชา รชฺเช อภิสิญฺจิ, วิวิธนาฏกานิ จสฺส อุปฏฺฐาเปสิ. อภิสิตฺโต ราชปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ นาเมน พฺรหฺมทตฺโต สกลชมฺพุทีเป วีสติยา นครสหสฺเสสุ. ชมฺพุทีเป หิ ปุพฺเพ จตุราสีติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ. ตานิ ปริหายนฺตานิ สฏฺฐิ อเหสุํ, ตโต ปริหายนฺตานิ จตฺตาลีสํ, สพฺพปริหายนกาเล ปน วีสติ โหนฺติ. อยญฺจ พฺรหฺมทตฺโต สพฺพปริหายนกาเล อุปฺปชฺชิ. เตนสฺส วีสติ นครสหสฺสานิ อเหสุํ, วีสติ ปาสาทสหสฺสานิ, วีสติ หตฺถิสหสฺสานิ, วีสติ อสฺสสหสฺสานิ, วีสติ รถสหสฺสานิ, วีสติ ปตฺติสหสฺสานิ, วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ – โอโรธา จ นาฏกิตฺถิโย จ, วีสติ อมจฺจสหสฺสานิ. โส มหารชฺชํ การยมาโน เอว กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปญฺจ อภิญฺญาโย, อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตสิ. ยสฺมา ปน อภิสิตฺตรญฺญา นาม อวสฺสํ อฏฺฏกรเณ นิสีทิตพฺพํ, ตสฺมา เอกทิวสํ ปเคว ปาตราสํ ภุญฺชิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิ. ตตฺถ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ อกํสุ. โส ‘‘อยํ สทฺโท สมาปตฺติยา อุปกฺกิเลโส’’ติ ปาสาทตลํ [Pg.54] อภิรุหิตฺวา ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปมี’’ติ นิสินฺโน นาสกฺขิ อปฺเปตุํ, รชฺชวิกฺเขเปน สมาปตฺติ ปริหีนา. ตโต จินฺเตสิ ‘‘กึ รชฺชํ วรํ, อุทาหุ สมณธมฺโม’’ติ. ตโต ‘‘รชฺชสุขํ ปริตฺตํ อเนกาทีนวํ, สมณธมฺมสุขํ ปน วิปุลมเนกานิสํสํ อุตฺตมปุริสเสวิตญฺจา’’ติ ญตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘อิมํ รชฺชํ ธมฺเมน สเมน อนุสาส, มา โข อธมฺมการํ อกาสี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺติสุเขน วิหรติ, น โกจิ อุปสงฺกมิตุํ ลภติ อญฺญตฺร มุขโธวนทนฺตกฏฺฐทายกภตฺตนีหารกาทีหิ.

මෙලෙස රැකවරණය ලබමින් සිටි ඇය, ගර්භය මේරූ කල්හි සූතිකාගාරයට පිවිස, අලුයම් කාලයේදී පිසින ලද තෙලින් ඇනූ මනෝසීල පිණ්ඩයක් බඳු, ශ්‍රී සෞභාග්‍යය හා පින්වත් ලක්ෂණයන්ගෙන් සමන්විත පුතකු ප්‍රසූත කළාය. පස්වන දින එම කුමාරයාව මැනවින් සරසා රජතුමාට පෙන්වූ අතර, සතුටට පත් රජතුමා කිරිමව්වරුන් හැට හය දෙනෙකු ලවා ඔහුට උපස්ථාන කරවීය. සියලු සම්පත් මධ්‍යයේ හැදී වැඩුණු ඔහු නොබෝ කලකින්ම වියපත් බවට (බුද්ධිමත් බවට) පැමිණියේය. ඔහුට වයස අවුරුදු දහසයක් වන විටම රජතුමා ඔහුව රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවා, ඔහුට සේවය පිණිස විවිධ නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් පත් කළේය. අභිෂේක ලද ඒ රාජකුමාරයා බ්‍රහ්මදත්ත යන නමින් මුළු දඹදිව පුරා නගර විසිදහසක රාජ්‍ය පාලනය කළේය. මීට පෙර දඹදිව නගර අසූහතර දහසක් තිබුණි. ඒවා පිරිහෙමින් ගොස් හැට දහසක් වූ අතර, පසුව හතළිස් දහසක් දක්වා අඩු විය. සකල පිරිහීම් කාලය වන විට ඉතිරි වූයේ නගර විසිදහසකි. මේ බ්‍රහ්මදත්ත රජතුමා උපන්නේ එම සකල පිරිහීම් කාලයෙහි බැවින්, ඔහුට නගර විසිදහසක්, ප්‍රාසාද විසිදහසක්, ඇතුන් විසිදහසක්, අසුන් විසිදහසක්, රියන් විසිදහසක්, පාබල සෙනඟ විසිදහසක්, අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් විසිදහසක් සහ අමාත්‍යවරුන් විසිදහසක් බැගින් වූහ. ඔහු මහා රාජ්‍යයක් පාලනය කරන අතරතුරදීම කසිණ පරිකර්ම වඩා පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්තේය. අභිෂේක ලත් රජකු විසින් අනිවාර්යයෙන්ම විනිශ්චය සභාවෙහි අසුන් ගත යුතු බැවින්, එක් දිනක උදෑසනම ආහාර ගෙන ඔහු විනිශ්චය ශාලාවෙහි අසුන් ගත්තේය. එහි සිටි පිරිස මහත් ඝෝෂාවක් කළහ. “මේ ශබ්දය සමාපත්තියට බාධාවකි (කිලුටකි)” යැයි සිතූ ඔහු ප්‍රාසාද තලයට නැඟී “සමාපත්තියට සමවදිමි” යි අසුන් ගත්තද, රාජ්‍ය කටයුතුවල විසිරුණු බව නිසා සමවැදීමට නොහැකි විය. ඉන්පසු ඔහු “රාජ්‍යය උතුම් ද, නැතහොත් ශ්‍රමණ ධර්මය උතුම් ද?” යි සිතීය. “රාජ්‍ය සැපය ස්වල්පය, බොහෝ ආදීනව සහිතය; ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි සැපය වනාහි මහත්ය, බොහෝ අනුසස් සහිතය, උත්තම පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන්නකි” යි වටහා ගත් ඔහු එක්තරා අමාත්‍යවරයෙකු කැඳවා, “මේ රාජ්‍යය දැහැමෙන් සෙමෙන් පාලනය කරන්න, අධර්මයක් නොකරන්න” යැයි අවවාද කොට සියල්ල පවරා ප්‍රාසාදයට නැඟී සමාපත්ති සැපයෙන් වාසය කළේය. මුහුණ සේදීමට ජලය හා දැවිටි (දත් මැදීමට ලී කැබලි) ලබා දෙන්නන් සහ ආහාර රැගෙන එන්නන් හැර වෙනත් කිසිවෙකුට ඔහු වෙත පැමිණීමට අවසර නොලැබුණි.

ตโต อทฺธมาสมตฺเต วีติกฺกนฺเต มเหสี ปุจฺฉิ ‘‘ราชา อุยฺยานคมนพลทสฺสนนาฏกาทีสุ กตฺถจิ น ทิสฺสติ, กุหึ คโต’’ติ? ตสฺสา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. สา อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘รชฺเช ปฏิจฺฉิเต อหมฺปิ ปฏิจฺฉิตา โหมิ, เอตุ มยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตู’’ติ. โส อุโภ กณฺเณ ถเกตฺวา ‘‘อสวนียเมต’’นฺติ ปฏิกฺขิปิ. สา ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ เปเสตฺวา อนิจฺฉมานํ ตชฺชาเปสิ – ‘‘ยทิ น กโรสิ, ฐานาปิ เต จาเวมิ, ชีวิตาปิ โวโรเปมี’’ติ. โส ภีโต ‘‘มาตุคาโม นาม ทฬฺหนิจฺฉโย, กทาจิ เอวมฺปิ การาเปยฺยา’’ติ เอกทิวสํ รโห คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สิริสยเน สํวาสํ กปฺเปสิ. สา ปุญฺญวตี สุขสมฺผสฺสา. โส ตสฺสา สมฺผสฺสราเคน รตฺโต ตตฺถ อภิกฺขณํ สงฺกิตสงฺกิโตว อคมาสิ. อนุกฺกเมน อตฺตโน ฆรสามิโก วิย นิพฺพิสงฺโก ปวิสิตุมารทฺโธ.

ඉන්පසු අඩමසක් පමණ ගත වූ කල්හි, අගමෙහෙසිය “උයන් කෙළියට යන විට හෝ සේනා සංදර්ශන නරඹන විට හෝ නාට්‍ය බලන විට හෝ රජතුමා කොහේවත් දක්නට නැත, එතුමා කොහේ ගියේද?” යි විමසුවාය. පිරිස ඇයට ඒ කරුණ සැළ කළහ. ඇය අමාත්‍යවරයා වෙත පණිවිඩයක් යවමින්, “රාජ්‍යය භාර ගත් විට මාව ද භාර ගත්තා හා සමානය, එබැවින් ඔහු පැමිණ මා සමඟ වාසය කෙරේවා” යි කීවාය. ඔහු කන් දෙක වසාගෙන “මෙය අසන්නට පවා නුසුදුසු දෙයකි” යි පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඇය දෙතුන් වතාවක්ම පණිවිඩ යැවූ නමුත් ඔහු අකමැති වූ බැවින්, “ඉදින් ඔබ එසේ නොකරන්නේ නම්, ඔබව තනතුරෙන් ද පහ කරමි, ජීවිතයෙන් ද තොර කරමි” යි තර්ජනය කළාය. “ස්ත්‍රීන් යනු ස්ථිර නිශ්චයන් ගන්නා පිරිසකි, ඇය කවදා හෝ මෙලෙස කරනු ඇතැයි” බියට පත් ඔහු, එක් දිනක රහසිගතව ගොස් ඇය සමඟ සිරි යහනේ වාසය කළේය. පින්වන්ත වූ ඇය ප්‍රියජනක ස්පර්ශයකින් යුක්ත වූවාය. ඇයගේ ස්පර්ශය කෙරෙහි ඇලුනු ඔහු, මුලදී එහි ගියේ ඉතා බියෙන් හා සැකයෙනි. පසුව ක්‍රමයෙන් තම නිවසේ හිමිකරු මෙන් කිසිදු බියක් සැකක් නැතිව එහි පිවිසීමට පටන් ගත්තේය.

ตโต ราชมนุสฺสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา น สทฺทหติ. ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาโรเจสุํ. ตโต นิลีโน สยเมว ทิสฺวา สพฺพามจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา อาโรเจสิ. เต – ‘‘อยํ ราชาปราธิโก หตฺถจฺเฉทํ อรหติ, ปาทจฺเฉทํ อรหตี’’ติ ยาว สูเล อุตฺตาสนํ, ตาว สพฺพกมฺมการณานิ นิทฺทิสึสุ. ราชา – ‘‘เอตสฺส วธพนฺธนตาฬเน มยฺหํ วิหึสา อุปฺปชฺเชยฺย, ชีวิตา โวโรปเน ปาณาติปาโต ภเวยฺย, ธนหรเณ อทินฺนาทานํ, อลํ เอวรูเปหิ กเตหิ, อิมํ มม รชฺชา นิกฺกฑฺฒถา’’ติ อาห. อมจฺจา ตํ นิพฺพิสยํ อกํสุ. โส อตฺตโน ธนสารญฺจ ปุตฺตทารญฺจ คเหตฺวา ปรวิสยํ อคมาสิ. ตตฺถ ราชา สุตฺวา ‘‘กึ อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เทว, อิจฺฉามิ ตํ อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ. โส ตํ สมฺปฏิจฺฉิ. อมจฺโจ กติปาหจฺจเยน ลทฺธวิสฺสาโส ตํ ราชานํ เอตทโวจ – ‘‘มหาราช, อมกฺขิกมธุํ [Pg.55] ปสฺสามิ, ตํ ขาทนฺโต นตฺถี’’ติ. ราชา ‘‘กึ เอตํ อุปฺปณฺเฑตุกาโม ภณตี’’ติ น สุณาติ. โส อนฺตรํ ลภิตฺวา ปุนปิ สุฏฺฐุตรํ วณฺเณตฺวา อาโรเจสิ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิรชฺชํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘มํ เนตฺวา มาเรตุกาโมสี’’ติ อาห. โส ‘‘มา, เทว, เอวํ อวจ, ยทิ น สทฺทหสิ, มนุสฺเส เปเสหี’’ติ. โส มนุสฺเส เปเสสิ. เต คนฺตฺวา โคปุรํ ขณิตฺวา รญฺโญ สยนฆเร อุฏฺฐหึสุ.

ඉන්පසු රජුගේ සේවකයෝ ඒ පුවත රජුට සැල කළහ. රජතුමා එය විශ්වාස නොකළේය. ඔවුහු දෙවැනි වරටත් තෙවැනි වරටත් ඒ බව සැල කළහ. පසුව රජතුමා සැඟවී සිට තමාම එය දැක, සියලු ඇමතිවරුන් රැස් කරවා ඒ බව පැවසීය. එම ඇමතිවරු, "මොහු රජුට අපරාධ කළ වරදකරුවෙකි; මොහුගේ අත් කැපිය යුතුය, පාද කැපිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් උල තැබීම දක්වා සියලු ආකාරයේ දඬුවම් පෙන්වා දුන්හ. එහෙත් රජතුමා, "මොහු මැරවීමෙන්, බැඳ තැබීමෙන් හෝ පහර දීමෙන් මට හිංසාවක් උපදියි, ජීවිතයෙන් තොර කිරීමෙන් ප්‍රාණාඝාතය සිදුවෙයි, ධනය පැහැර ගැනීමෙන් අදත්තාදානය සිදුවෙයි. මෙවැනි දෑ කිරීමෙන් වැඩක් නැත, මොහුව මගේ රාජ්‍යයෙන් නෙරපා හරින්න" යයි පැවසීය. ඇමතිවරු ඔහු දේශයෙන් පිටුවහල් කළහ. ඔහු තම ධන සම්පත් හා අඹුදරුවන් රැගෙන පරදේශයකට ගියේය. එහි රජතුමා ඒ බව අසා "තෝ කුමට ආයෙහිද?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට කැමැත්තෙමි" යි පැවසූ විට රජතුමා ඔහු පිළිගත්තේය. දින කිහිපයකට පසු විශ්වාසය දිනාගත් ඇමතිවරයා එම රජුට මෙසේ කීවේය: "මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, මම මැස්සන් නැති මී වදයක් දකිමි, එය අනුභව කරන්නෙකු නැත." "මොහු මට උසුළු විසුළු කිරීමට මෙසේ පවසන්නේද?" යි සිතූ රජතුමා එය ගණනකට නොගත්තේය. ඔහු අවස්ථාවක් ලත් විට නැවතත් ඉතා හොඳින් එහි ගුණ වර්ණනා කරමින් සැළ කළේය. "ඒ කුමක්ද?" යි රජු ඇසූ විට, "දේවයන් වහන්ස, ඒ බාරාණසි රාජ්‍යයයි" යි කීවේය. "තෝ මාව එහි ගෙන ගොස් මරා දැමීමට කැමති වන්නෙහිද?" යි රජු ඇසීය. ඔහු, "දේවයන් වහන්ස, එසේ නොපවසන්න, ඉදින් විශ්වාස නොකරන්නේ නම් මිනිසුන් යවා බලන්න" යයි කීවේය. රජු මිනිසුන් යැවීය. ඔවුහු ගොස් නගර ද්වාරය හාරා රජුගේ සයනාගාරයට ඇතුළු වූහ.

ราชา ทิสฺวา ‘‘กิสฺส อาคตาตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘โจรา มยํ, มหาราชา’’ติ. ราชา เตสํ ธนํ ทาเปตฺวา ‘‘มา ปุน เอวมกตฺถา’’ติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. เต อาคนฺตฺวา ตสฺส รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส ปุนปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ตเถว วีมํสิตฺวา ‘‘สีลวา ราชา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา สีมนฺตเร เอกํ นครํ อุปคมฺม ตตฺถ อมจฺจสฺส ปาเหสิ ‘‘นครํ วา เม เทหิ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส พฺรหฺมทตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรจาเปสิ ‘‘อาณาเปตุ เทโว กึ ยุชฺฌามิ, อุทาหุ นครํ เทมี’’ติ. ราชา ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, นครํ ทตฺวา อิธาคจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส ตถา อกาสิ. ปฏิราชาปิ ตํ นครํ คเหตฺวา อวเสสนคเรสุปิ ตเถว ทูตํ ปาเหสิ. เตปิ อมจฺจา ตเถว พฺรหฺมทตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘น ยุชฺฌิตพฺพํ, อิธาคนฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตา พาราณสึ อาคมํสุ.

රජු ඔවුන් දැක "කුමකට ආවාහුද?" යි ඇසීය. "මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, අපි සොරු වෙමු" යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා ඔවුන්ට අවශ්‍ය ධනය දී "නැවත මෙසේ නොකරන්න" යයි අවවාද කර මුදා හැරියේය. ඔවුහු ආපසු ගොස් තම රජුට ඒ බව සැළ කළහ. ඔහු නැවතත් දෙතුන් වතාවක් එසේම පරීක්ෂා කර බලා, "මොහු සිල්වත් රජෙකි" යි වටහාගෙන, සිව් රඟ සේනාව සන්නද්ධ කොට දේශ සීමාවේ එක් නගරයකට පැමිණ, එහි සිටි ඇමතිවරයා වෙත "මට නගරය හෝ දෙන්න, නැතහොත් සටන් කරන්න" යි පණිවිඩයක් යැවීය. එම ඇමතිවරයා ඒ බව බ්‍රහ්මදත්ත රජුට දන්වා යවමින්, "දේවයන් වහන්සේ අණ කළ මැනව, මම සටන් කරම්ද නැතහොත් නගරය දෙම්ද?" යි ඇසීය. රජතුමා "සටන් නොකළ යුතුය, නගරය දී මෙහි එන්න" යයි පණිවිඩයක් යැවීය. ඔහු එසේ කළේය. සතුරු රජු ද එම නගරය ගෙන ඉතිරි නගරවලට ද එසේම දූතයන් යැවීය. එම ඇමතිවරු ද එසේම බ්‍රහ්මදත්ත රජුට සැළ කළ අතර, රජු විසින් "සටන් නොකළ යුතුය, මෙහි පැමිණිය යුතුය" යි පවසනු ලැබූ ඔවුහු බාරාණසියට පැමිණියහ.

ตโต อมจฺจา พฺรหฺมทตฺตํ อาหํสุ – ‘‘มหาราช, เตน สห ยุชฺฌามา’’ติ. ราชา – ‘‘มม ปาณาติปาโต ภวิสฺสตี’’ติ วาเรสิ. อมจฺจา – ‘‘มยํ, มหาราช, ตํ ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา อิเธว อาเนสฺสามา’’ติ นานาอุปาเยหิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา ‘‘เอหิ มหาราชา’’ติ คนฺตุํ อารทฺธา. ราชา ‘‘สเจ สตฺตมารณปฺปหรณวิลุมฺปนกมฺมํ น กโรถ, คจฺฉามี’’ติ ภณติ. อมจฺจา ‘‘น, เทว, กโรม, ภยํ ทสฺเสตฺวา ปลาเปมา’’ติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ฆเฏสุ ทีเป ปกฺขิปิตฺวา รตฺตึ คจฺฉึสุ. ปฏิราชา ตํ ทิวสํ พาราณสิสมีเป นครํ คเหตฺวา อิทานิ กินฺติ รตฺตึ สนฺนาหํ โมจาเปตฺวา ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ สทฺธึ พลกาเยน. ตโต อมจฺจา พาราณสิราชานํ คเหตฺวา ปฏิรญฺโญ ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา สพฺพฆเฏหิ ทีเป นิหราเปตฺวา เอกปชฺโชตาย เสนาย สทฺทํ อกํสุ. ปฏิรญฺโญ อมจฺโจ มหาพลํ ทิสฺวา ภีโต อตฺตโน ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ อมกฺขิกมธุํ ขาทาหี’’ติ มหาสทฺทํ อกาสิ. ตถา ทุติโยปิ, ตติโยปิ. ปฏิราชา เตน สทฺเทน ปฏิพุชฺฌิตฺวา [Pg.56] ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิ. อุกฺกุฏฺฐิสตานิ ปวตฺตึสุ. โส ‘‘ปรวจนํ สทฺทหิตฺวา อมิตฺตหตฺถํ ปตฺโตมฺหี’’ติ สพฺพรตฺตึ ตํ ตํ วิปฺปลปิตฺวา ทุติยทิวเส ‘‘ธมฺมิโก ราชา, อุปโรธํ น กเรยฺย, คนฺตฺวา ขมาเปมี’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐหิตฺวา ‘‘ขม, มหาราช, มยฺหํ อปราธ’’นฺติ อาห. ราชา ตํ โอวทิตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, ขมามิ เต’’ติ อาห. โส รญฺญา เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ปรมสฺสาสปฺปตฺโต อโหสิ, พาราณสิรญฺโญ สมีเปเยว ชนปเท รชฺชํ ลภิ. เต อญฺญมญฺญํ สหายกา อเหสุํ.

ඉන්පසු ඇමතිවරු බ්‍රහ්මදත්ත රජුට මෙසේ කීහ: "මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, අපි ඔහු සමඟ සටන් කරමු." රජතුමා "මට ප්‍රාණාඝාත පාපයක් සිදුවනු ඇත" යි පවසමින් ඔවුන් වැළැක්වීය. "මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, අපි ඔහුව ජීවග්‍රහයෙන් අල්ලාගෙන මෙහිම ගෙන එන්නෙමු" යි ඇමතිවරු විවිධ උපක්‍රම මගින් රජු එකඟ කරවා, "මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, වඩින්න" යයි යාමට සැරසුණහ. රජතුමා "ඉදින් සතුන් මැරීම, පහර දීම හා කොල්ලකෑම නොකරන්නේ නම් මම එන්නෙමි" යයි පැවසීය. "දේවයන් වහන්ස, අපි එසේ නොකරමු, බිය පෙන්වා පළවා හරින්නෙමු" යි කී ඇමතිවරු, සිව් රඟ සේනාව සන්නද්ධ කරවා, කළවල පහන් දමා රාත්‍රියේ නික්මුණහ. සතුරු රජු එදින බාරාණසියට ආසන්න නගරයක් අල්ලාගෙන, දැන් සියල්ල හරි යැයි සිතා රාත්‍රියේ සන්නාහ ගලවා දමා ප්‍රමාද වී සේනාව සමඟ නින්දට වැටුණේය. එවිට ඇමතිවරු බාරාණසි රජු ද කැඳවාගෙන සතුරු රජුගේ කඳවුරට ගොස්, සියලු කළවලින් පහන් ඉවතට ගෙන, එකම ආලෝක ධාරාවක් මෙන් දිදුලන සේනාව සමඟ මහත් හඬක් නැගූහ. සතුරු රජුගේ ඇමතිවරයා මහත් සේනාව දැක බිය වී, තම රජු වෙත ගොස් "නැගිටින්න, මැස්සන් නැති මී වදය අනුභව කරන්න" යි මහත් හඬින් කෑගැසුවේය. දෙවැනි වරටත් තෙවැනි වරටත් එසේම කළේය. සතුරු රජු ඒ හඬින් පිබිදී මහත් බියට හා තැතිගැනීමට පත් විය. සිය ගණනින් ජය ඝෝෂා පැතිරිණි. "මම අනුන්ගේ වචන විශ්වාස කර සතුරෙකුගේ අතට පත් වීමි" යි ඔහු මුළු රාත්‍රිය පුරාම විලාප නැගීය. පසුදින, "රජතුමා ධර්මිෂ්ඨයෙකි, ඔහු හිංසාවක් නොකරනු ඇත, ගොස් සමාව අයදිමි" යි සිතා, රජු වෙත ගොස් දණින් වැටී, "මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, මගේ වරදට සමාව දුන මැනව" යි කීවේය. රජතුමා ඔහුට අවවාද කර, "නැගිටින්න, මම ඔබට සමාව දෙමි" යයි පැවසීය. රජු එසේ කී සැණින්ම ඔහු දැඩි සහනයට පත් විය. ඔහු බාරාණසි රජු සමීපයේම ජනපදයක රාජ්‍යත්වය ලැබීය. ඔවුහු එකිනෙකාට හිතවත් මිතුරෝ වූහ.

อถ พฺรหฺมทตฺโต ทฺเวปิ เสนา สมฺโมทมานา เอกโต ฐิตา ทิสฺวา ‘‘มเมกสฺส จิตฺตานุรกฺขณาย อสฺมึ ชนกาเย ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตพินฺทุ น อุปฺปนฺนํ. อโห สาธุ, อโห สุฏฺฐุ, สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ, อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺฌา โหนฺตู’’ติ เมตฺตาฌานํ อุปฺปาเทตฺวา, ตเทว ปาทกํ กตฺวา, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา, ปจฺเจกโพธิญาณํ สจฺฉิกตฺวา, สยมฺภุตํ ปาปุณิ. ตํ มคฺคสุเขน ผลสุเขน สุขิตํ หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺนํ อมจฺจา ปณิปาตํ กตฺวา อาหํสุ – ‘‘ยานกาโล, มหาราช, วิชิตพลกายสฺส สกฺกาโร กาตพฺโพ, ปราชิตพลกายสฺส ภตฺตปริพฺพโย ทาตพฺโพ’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา, ปจฺเจกพุทฺโธ นามาห’’นฺติ. กึ เทโว ภณติ, น เอทิสา ปจฺเจกพุทฺธา โหนฺตีติ? กีทิสา, ภเณ, ปจฺเจกพุทฺธาติ? ปจฺเจกพุทฺธา นาม ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารยุตฺตา ภวนฺตีติ. โส ทกฺขิณหตฺเถน สีสํ ปรามสิ, ตาวเทว คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ, ปพฺพชิตเวโส ปาตุรโหสิ, ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุ อฏฺฐปริกฺขารสมนฺนาคโต วสฺสสติกตฺเถรสทิโส อโหสิ. โส จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปทุมปุปฺเผ นิสีทิ. อมจฺจา วนฺทิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กมฺมฏฺฐานํ, กถํ อธิคโตสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ยโต อสฺส เมตฺตาฌานกมฺมฏฺฐานํ อโหสิ, ตญฺจ วิปสฺสนํ วิปสฺสิตฺวา อธิคโต, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุทานคาถญฺจ พฺยากรณคาถญฺจ อิมญฺเญว คาถํ อภาสิ ‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑ’’นฺติ.

ඉක්බිති බ්‍රහ්මදත්ත රජතුමා සේනාවන් දෙකම එකිනෙකා කෙරෙහි මෛත්‍රියෙන් යුතුව එක්ව සිටිනු දැක මෙසේ සිතුවේය: “මාගේ මේ එක් සිතක් ආරක්ෂා කරගැනීම නිසා, මේ මහා ජනකාය අතර කුඩා මැස්සෙකුට බීමට සෑහෙන තරම් හෝ ලේ බිඳුවක්වත් හට නොගත්තේය. මෙය ඉතා යහපත්ය, මෙය ඉතා විශිෂ්ටය. සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, වෛරී නොවෙත්වා, පීඩා රහිත වෙත්වා” යි මෛත්‍රී ධ්‍යානය උපදවා, එම ධ්‍යානයම පාදක කරගෙන (සමථ විදර්ශනා වශයෙන්) සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට, පසේබුදු ඥානය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් ස්වයම්භූත්වයට (තමන් විසින්ම අවබෝධ කරගත් බුද්ධත්වයට) පත් විය. උන්වහන්සේ මඟඵල සැපයෙන් යුක්තව ඇතා පිට වැඩසිටියදී ඇමතිවරු පසඟ පිහිටුවා වැඳ මෙසේ පැවසූහ: “මහාරාජයාණෙනි, දැන් පිටත්ව යාමට කාලයයි. ජයග්‍රහණය කළ සේනාවට උපාහාර දැක්විය යුතුය, පරාජය වූ සේනාවට ආහාරපාන දිය යුතුය.” එවිට උන්වහන්සේ, “පින්වත්නි, මම දැන් රජු නොවෙමි, මම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකි” යි වදාළහ. “දේවයන් වහන්සේ කුමක් පවසනවාද? පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මෙබඳු රූපයක් ඇතිව පහළ නොවෙති” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් පින්වත්නි, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙබඳුද?” “පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා යනු අඟල් දෙකක් පමණ දිග කෙස් හා රැවුල් ඇති, අටපිරිකරින් යුක්ත වූවෝය” යි පැවසූහ. එවිට උන්වහන්සේ දකුණු අතින් හිස පිරිමැද්දහ; ඒ මොහොතේම ගිහි වේශය අතුරුදන් වී පැවිදි වේශය පහළ විය. අඟල් දෙකක කෙස් රැවුල් හා අටපිරිකරින් යුක්ත වූ උන්වහන්සේ වසර සියයක් වයසැති මහා තෙරනමකගේ පෙනුම ඇතිව වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදී ඇතා පිටින් අහසට පැනනැගී පියුම් මලක් මත වැඩසිටියහ. ඇමතිවරු වැඳ නමස්කාර කොට, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ කර්මස්ථානය කුමක්ද? ඔබවහන්සේ මෙය අවබෝධ කරගත්තේ කෙසේද?” යි විමසූහ. උන්වහන්සේ යම් මෛත්‍රී ධ්‍යාන කර්මස්ථානයක් වඩා එයම විදර්ශනා කොට අවබෝධය ලැබූ සේක්ද, ඒ කරුණ පෙන්වා දෙමින් උදානයක් හා ධර්ම දේශනාවක් ලෙස “සබ්බේසු භූතේසු නිධාය දණ්ඩං” යන මෙම ගාථාව වදාළහ.

ตตฺถ สพฺเพสูติ อนวเสเสสุ. ภูเตสูติ สตฺเตสุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน รตนสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม. นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา. ทณฺฑนฺติ [Pg.57] กายวจีมโนทณฺฑํ, กายทุจฺจริตาทีนเมตํ อธิวจนํ. กายทุจฺจริตญฺหิ ทณฺฑยตีติ ทณฺโฑ, พาเธติ อนยพฺยสนํ ปาเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ จ. ปหรณทณฺโฑ เอว วา ทณฺโฑ, ตํ นิธายาติปิ วุตฺตํ โหติ. อวิเหฐยนฺติ อวิเหฐยนฺโต. อญฺญตรมฺปีติ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ. เตสนฺติ เตสํ สพฺพภูตานํ. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยาติ อตฺรโช, เขตฺรโช, ทินฺนโก, อนฺเตวาสิโกติ อิเมสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปุตฺตํ น อิจฺเฉยฺย. กุโต สหายนฺติ สหายํ ปน อิจฺเฉยฺยาติ กุโต เอว เอตํ.

එහි ‘සබ්බේසු’ යනු කිසිවකුත් ඉතිරි නොකර සියලුම යන අර්ථයයි. ‘භූතේසු’ යනු සත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි; විස්තර වශයෙන් රතන සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පවසන්නෙමු. ‘නිධාය’ යනු බැහැර කර (තබා) යන්නයි. ‘දණ්ඩං’ යනු කාය, වචී, මනෝ යන ත්‍රිවිධ දණ්ඩනයන්ය. මෙය කාය දුශ්චරිත ආදියට නමකි. සැබවින්ම කාය දුශ්චරිතය පෙළන බැවින් ‘දණ්ඩ’ නම් වේ; එය අයහපතට හා විනාශයට පමුණුවන බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. වචී දුශ්චරිතය හා මනෝ දුශ්චරිතය ද එසේමය. නැතහොත් පහර දෙන මුගුර (ආයුධය) ම දණ්ඩ නම් වේ; එය අතහැර දමා යන අර්ථයද මෙහි කියවේ. ‘අවිහේඨයං’ යනු හිංසා පීඩා නොකරන්නා වූ යන්නයි. ‘අඤ්ඤතරම්පි’ යනු කිසිවකුට පවා යන්නයි. ‘තේසං’ යනු ඒ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය’ යනු ඖරස පුත්‍ර, ක්ෂේත්‍රජ පුත්‍ර, දින්නක පුත්‍ර, අන්තේවාසික පුත්‍ර යන මේ සිව්වැදෑරුම් පුත්‍රයන්ගෙන් කිසිදු පුත්‍රයෙකු පවා නොපැතිය යුතුය. ‘කුතෝ සහායං’ යනු පුත්‍රයෙකු පවා නොපතන්නේ නම්, යහළුවෙකු පතන්නේ කෙසේද (සහයකයෙකුගේ අවශ්‍යතාවක් කොහින්ද) යන අර්ථයයි.

เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาปหาเนน เอโก, เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก, เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. สมณสหสฺสสฺสาปิ หิ มชฺเฌ วตฺตมาโน คิหิสญฺโญชนสฺส ฉินฺนตฺตา เอโก – เอวํ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก. เอโก ติฏฺฐติ, เอโก คจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก อิริยติ วตฺตตีติ – เอวํ อทุติยฏฺเฐน เอโก.

‘ඒකෝ’ යනු පැවිදි බවේ ලක්ෂණයෙන් තනි වූවෙක් යන්නයි, දෙවැන්නෙකු නැති (සහායකයෙකු රහිත) අර්ථයෙන් තනි වූවෙක් යන්නයි, තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමෙන් තනි වූවෙක් යන්නයි, සම්පූර්ණයෙන්ම කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් තනි වූවෙක් යන්නයි, තනිවම පසේබුදු බව අවබෝධ කරගත් බැවින් තනි වූවෙක් යන්නයි. දහසක් ශ්‍රමණයන් මැද සිටියද, ගිහි බැඳීම් සිඳ දැමූ බැවින් උන්වහන්සේ තනි වූවෙකි - මෙසේ පැවිදි බවේ අර්ථයෙන් තනි වූවෙකි. තනිවම සිටියි, තනිවම ගමන් කරයි, තනිවම වාඩිවෙයි, තනිවම සැතපෙයි, තනිවම ඉරියව් පවත්වයි - මෙසේ සහායකයෙකු රහිත අර්ථයෙන් උන්වහන්සේ තනි වූවෙකි.

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธานสํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“තණ්හාව දෙවැන්නා කොට ඇති මිනිසා, දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසරමින්, මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් පවතින මේ සංසාර ගමන ඉක්මවා නොයයි.”

‘‘เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕;

มหานิ. ๑๙๑;

จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) –

“තණ්හාව දුකේ හටගැනීම බවත්, එහි ආදීනව මෙසේ බවත් දැන, තණ්හාවෙන් තොර වූ, කිසිවක් දැඩිව නොගන්නා වූ, සිහි ඇති භික්ෂුව (සංසාරයෙන් නික්ම) හැසිරෙන්නේය.”

เอวํ ตณฺหาปหานฏฺเฐน เอโก. สพฺพกิเลสาสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ – เอวํ เอกนฺตวิคตกิเลโสติ เอโก. อนาจริยโก หุตฺวา สยมฺภู สามญฺเญว ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ – เอวํ เอโก ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

මෙසේ තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමේ අර්ථයෙන් තනි වූවෙකි. උන්වහන්සේගේ සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී ඇත, මුල් සිඳ දමා ඇත, මුලින් සිඳ දැමූ තල් කඳක් මෙන් කර ඇත, විනාශ කර ඇත, මතු කිසිදා හට නොගන්නා ස්වභාවයට පත් කර ඇත - මෙසේ සම්පූර්ණයෙන්ම කෙලෙස් දුරු කළ බැවින් තනි වූවෙකි. ගුරුවරයෙකු නොමැතිව, තමන් විසින්ම ස්වයම්භූ ඥානයෙන් පසේබුදු බව අවබෝධ කළ බැවින් - මෙසේ තනිවම පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කළ බැවින් තනි වූවෙකි.

จเรติ ยา อิมา อฏฺฐ จริยาโย; เสยฺยถิทํ – ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตปฺผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ [Pg.58] ปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยา, ตตฺถ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธสาวกานนฺติ. ยถาห – ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย อิริยาปถจริยา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๘) วิตฺถาโร. ตาหิ จริยาหิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อถ วา ยา อิมา ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิตฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายตนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗; ๓.๒๙) เอวํ อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา. ตาหิปิ สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ เอตฺถ ขคฺควิสาณํ นาม ขคฺคมิคสิงฺคํ. กปฺปสทฺทสฺส อตฺถํ วิตฺถารโต มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ ปกาสยิสฺสาม. อิธ ปนายํ ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต, โภ, กิร สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) เอวมาทีสุ วิย ปฏิภาโค เวทิตพฺโพ. ขคฺควิสาณกปฺโปติ ขคฺควิสาณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ตาเวตฺถ ปทโต อตฺถวณฺณนา.

"චරති" (හැසිරෙන්නේය) යනු මේ අට වැදෑරුම් චරියාවන් (හැසිරීම්) වේ. එනම්: අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වූවන්ගේ සතර ඉරියව් පිළිබඳ ඉරියව්පථ චරියාව ද, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති වූවන්ගේ ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්හි පවත්නා ආයතන චරියාව ද, අප්‍රමාදීව වාසය කරන්නන්ගේ සතර සතිපට්ඨානයන්හි පවත්නා සති චරියාව ද, අධිචිත්තයෙහි (සමාධියෙහි) යෙදුණවුන්ගේ සතර ධ්‍යානයන්හි පවත්නා සමාධි චරියාව ද, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවන්ගේ සතර ආර්ය සත්‍යයන්හි පවත්නා ඥාන චරියාව ද, නිවැරදිව පිළිපන් අයගේ සතර ආර්ය මාර්ගයන්හි පවත්නා මාර්ග චරියාව ද, ඵල ලැබූවන්ගේ සතර සාමණ්‍ය ඵලයන්හි පවත්නා ප්‍රාප්ති (පත්ති) චරියාව ද, තුන් වැදෑරුම් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පවත්නා ලෝකාර්ථ චරියාව ද වේ. එහිදී පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ ශ්‍රාවකයන් සම්බන්ධයෙන් එය අර්ධ වශයෙන් (පදේසතෝ) පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි - "චරියාව යනු ඉරියව්පථ චරියාව ආදී අට වැදෑරුම් චරියාවන්ය" යන්න විස්තරාත්මකව දත යුතුය. එම චරියාවන්ගෙන් යුක්ත විය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. තවද: "අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක විශ්වාසය) නිසා ශ්‍රද්ධාවෙන් හැසිරෙයි, ප්‍රග්‍රහය (උත්සාහය) නිසා වීර්යයෙන් හැසිරෙයි, එළඹ සිටීම නිසා ස්මෘතියෙන් හැසිරෙයි, අවික්ෂේපය (සිත එකඟ කිරීම) නිසා සමාධියෙන් හැසිරෙයි, විශේෂයෙන් දැන ගැනීම නිසා ප්‍රඥාවෙන් හැසිරෙයි, දැන ගැනීම නිසා විඥානයෙන් හැසිරෙයි, මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තාගේ කුසල ධර්මයන් ආයතන (පදනම්) වන බැවින් ආයතන චරියාවෙන් හැසිරෙයි, මෙසේ පිළිපන්නා විශේෂ අධිගමයක් ලබන බැවින් විශේෂ චරියාවෙන් හැසිරෙයි" යනුවෙන් තවත් අට වැදෑරුම් චරියාවක් වදාරන ලදී. ඒවායින් ද යුක්ත විය යුතුය යන්න අර්ථයයි. "ඛග්ගවිසාණකප්පෝ" යන්නෙහි ඛග්ගවිසාණ යනු කඟවේනාගේ අඟයි. "කප්ප" ශබ්දයේ අර්ථය මංගල සූත්‍ර වර්ණනාවේදී විස්තර කරනු ලැබේ. මෙහිදී එය සමාන වූ (ප්‍රතිභාග) යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. කඟවේනාගේ අඟකට සමාන වූයේ "ඛග්ගවිසාණකප්පෝ" නම් වේ. මෙය මෙහි පදගත අර්ථ වර්ණනාවයි.

อธิปฺปายานุสนฺธิโต ปน เอวํ เวทิตพฺพา – ยฺวายํ วุตฺตปฺปกาโร ทณฺโฑ ภูเตสุ ปวตฺติยมาโน อหิโต โหติ, ตํ เตสุ อปฺปวตฺตเนน ตปฺปฏิปกฺขภูตาย เมตฺตาย ปรหิตูปสํหาเรน จ สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, นิหิตทณฺฑตฺตา เอว จ. ยถา อนิหิตทณฺฑา สตฺตา ภูตานิ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา วิเหฐยนฺติ, ตถา อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ. อิมํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานมาคมฺม ยเทว ตตฺถ เวทนาคตํ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณคตํ ตญฺจ ตทนุสาเรเนว ตทญฺญญฺจ สงฺขารคตํ วิปสฺสิตฺวา อิมํ ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ อยํ ตาว อธิปฺปาโย.

අදහස සහ සම්බන්ධය (අනුසන්ධිය) අනුව මෙසේ දත යුතුය: සත්වයන් කෙරෙහි පවත්වනු ලබන යම් දණ්ඩනයක් (හිංසාවක්) අහිත පිණිස පවතී ද, එම දණ්ඩනය ඔවුන් කෙරෙහි නොපැවැත්වීමෙන් ද, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ මෙත් සිතින් සහ පරාර්ථය සැලසීමෙන් ද සියලු සත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩනය (හිංසාව) අත්හැර (නිධාය දණ්ඩං), දණ්ඩනය අත්හැරි බැවින් ම, දණ්ඩනය අත් නොහළ සත්වයන් යම් සේ අනෙක් සත්වයන්ට දණ්ඩකින්, ආයුධයකින්, අතින් හෝ ගල් කැටයකින් පීඩා කරත් ද, එසේ පීඩා නොකොට ඔවුන් අතරින් එකදු සත්වයෙකුටවත් හිංසා නොකරමි යනුවෙන් මෙනෙහි කොට, මේ මෙත්තා කර්මස්ථානය ඇසුරු කොට, එහි පවත්නා වූ වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඥාන යන ධර්මයන් ද, එම අනුසාරයෙන් ම සෙසු සංස්කාර ධර්මයන් ද විදර්ශනා කොට මම මේ පසේබුදු බව (පච්චේකබෝධිය) ලැබුවෙමි යනු මෙහි පළමු අදහසයි.

อยํ ปน อนุสนฺธิ – เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กุหึ คจฺฉถา’’ติ? ตโต เตน ‘‘ปุพฺพปจฺเจกสมฺพุทฺธา กตฺถ วสนฺตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา ‘‘คนฺธมาทนปพฺพเต’’ติ วุตฺเต ปุนาหํสุ – ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ, น อิจฺฉถา’’ติ. อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺยา’’ติ สพฺพํ. ตตฺราธิปฺปาโย – อหํ อิทานิ อตฺรชาทีสุ ยํ [Pg.59] กิญฺจิ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺยํ, กุโต ปน ตุมฺหาทิสํ สหายํ? ตสฺมา ตุมฺเหสุปิ โย มยา สทฺธึ คนฺตุํ มาทิโส วา โหตุํ อิจฺฉติ, โส เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อถ วา เตหิ ‘‘อมฺเห ทานิ, ภนฺเต, ปชหถ น อิจฺฉถา’’ติ วุตฺเต โส ปจฺเจกพุทฺโธ ‘‘น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหาย’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ยถาวุตฺเตนตฺเถน เอกจริยาย คุณํ ทิสฺวา ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอวํ วตฺวา เปกฺขมานสฺเสว มหาชนสฺส อากาเส อุปฺปติตฺวา คนฺธมาทนํ อคมาสิ.

මෙහි අනුසන්ධිය මෙසේයි: මෙසේ වදාළ කල්හි එම ඇමතිවරු "ස්වාමීනි, දැන් ඔබ වහන්සේ කොහි වැඩම කරන්නේද?" යි ඇසූහ. එවිට උන්වහන්සේ "පෙර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කොහි වැඩසිටියෝදැයි" මෙනෙහි කොට දැනගෙන, "ගන්ධමාදන පර්වතයට" යයි වදාළහ. එවිට ඔවුහු නැවතත් "ස්වාමීනි, දැන් ඔබ වහන්සේ අප අත්හරින සේක, අප කෙරෙහි කැමැත්තක් නැති සේක" යි ඇසූහ. එකල්හි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ "පුතෙකු පවා පතන්නේ නැත" යනාදී සියලු ධර්මය වදාළ සේක. එහි අදහස නම්: "මම දැන් ඖරස පුත්‍රයා ආදී කිසිදු පුත්‍රයෙකු පවා නොපතමි, එවැනි කලක ඔබ වැනි සහචරයෙකු පතන්නේ කෙසේද? එබැවින් ඔබලා අතරින් යමෙකු මා සමඟ යාමට හෝ මා වැනි වීමට කැමති නම්, ඔහු කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය" යන්නයි. නොහොත්, එම ඇමතිවරුන් විසින් "ස්වාමීනි, දැන් ඔබ වහන්සේ අප අත්හරින සේක, අපව රිසි නැත" යි කී කල්හි, එම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ "පුතෙකු පවා නොපතන කල සහායකයෙකු කොයින්ද?" යි පවසා, කලින් කී අර්ථයෙන් යුත් ඒකචරියාවෙහි (හුදෙකලා පැවැත්මෙහි) ගුණය දැක, අතිශයින් ප්‍රමුදිතව, ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්ව "කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න" යන මේ උදානය වදාළ සේක. මෙසේ පවසා, මහා ජනයා බලා සිටියදීම අහසට පැන නැගී ගන්ධමාදන පර්වතයට වැඩම කළ සේක.

คนฺธมาทโน นาม หิมวติ จูฬกาฬปพฺพตํ, มหากาฬปพฺพตํ, นาคปลิเวฐนํ, จนฺทคพฺภํ, สูริยคพฺภํ, สุวณฺณปสฺสํ, หิมวนฺตปพฺพตนฺติ สตฺต ปพฺพเต อติกฺกมฺม โหติ. ตตฺถ นนฺทมูลกํ นาม ปพฺภารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ วสโนกาโส. ติสฺโส จ คุหาโย – สุวณฺณคุหา, มณิคุหา, รชตคุหาติ. ตตฺถ มณิคุหาทฺวาเร มญฺชูสโก นาม รุกฺโข โยชนํ อุพฺเพเธน, โยชนํ วิตฺถาเรน. โส ยตฺตกานิ อุทเก วา ถเล วา ปุปฺผานิ, สพฺพานิ ตานิ ปุปฺผยติ วิเสเสน ปจฺเจกพุทฺธาคมนทิวเส. ตสฺสูปริโต สพฺพรตนมาโฬ โหติ. ตตฺถ สมฺมชฺชนกวาโต กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สมกรณวาโต สพฺพรตนมยํ วาลิกํ สมํ กโรติ, สิญฺจนกวาโต อโนตตฺตทหโต อาเนตฺวา อุทกํ สิญฺจติ, สุคนฺธกรณวาโต หิมวนฺตโต สพฺเพสํ คนฺธรุกฺขานํ คนฺเธ อาเนติ, โอจินกวาโต ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปาเตติ, สนฺถรกวาโต สพฺพตฺถ สนฺถรติ. สทา ปญฺญตฺตาเนว เจตฺถ อาสนานิ โหนฺติ, เยสุ ปจฺเจกพุทฺธุปฺปาททิวเส อุโปสถทิวเส จ สพฺพปจฺเจกพุทฺธา สนฺนิปติตฺวา นิสีทนฺติ. อยํ ตตฺถ ปกติ. อภิสมฺพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทติ. ตโต สเจ ตสฺมึ กาเล อญฺเญปิ ปจฺเจกพุทฺธา สํวิชฺชนฺติ, เตปิ ตงฺขณํ สนฺนิปติตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทนฺติ. นิสีทิตฺวา จ กิญฺจิเทว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหนฺติ, ตโต สงฺฆตฺเถโร อธุนาคตปจฺเจกพุทฺธํ สพฺเพสํ อนุโมทนตฺถาย ‘‘กถมธิคต’’นฺติ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉติ. ตทาปิ โส ตเมว อตฺตโน อุทานพฺยากรณคาถํ ภาสติ. ปุน ภควาปิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปุฏฺโฐ ตเมว คาถํ ภาสติ, อานนฺโท จ สงฺคีติยนฺติ เอวเมเกกา คาถา ปจฺเจกสมฺโพธิอภิสมฺพุทฺธฏฺฐาเน, มญฺชูสกมาเฬ[Pg.60], อานนฺเทน ปุจฺฉิตกาเล, สงฺคีติยนฺติ จตุกฺขตฺตุํ ภาสิตา โหตีติ.

ගන්ධමාදන නම් පර්වතය හිමවන්තයෙහි චූළකාළ පර්වතය, මහාකාළ පර්වතය, නාගපලිවෙට්ඨන පර්වතය, චන්දගබ්භ පර්වතය, සූරියගබ්භ පර්වතය, සුවණ්ණපස්ස පර්වතය සහ හිමවන්ත පර්වතය යන පර්වත සත ඉක්මවා පිහිටා ඇත. එහි නන්දමූලක නම් පර්වත ප්‍රාග්භාරය (බෑවුම) පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානයයි. එහි ස්වර්ණ ගුහාව, මිණි ගුහාව සහ රිදී ගුහාව යනුවෙන් ගුහා තුනක් ඇත. එහි මිණි ගුහා ද්වාරයෙහි උසින් යොදුනක් වූ ද, පළලින් යොදුනක් වූ ද මංජූසක නම් වෘක්ෂයක් ඇත. ජලයෙහි හෝ ගොඩෙහි හටගන්නා යම්තාක් මල් ඇද්ද, ඒ සියලු මල් විශේෂයෙන්ම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ පැමිණීමේ දිනයේදී එම වෘක්ෂයෙහි පිපෙයි. ඒ මතුපිට සර්ව රත්නමය මළුවක් වෙයි. එහි අතුගා දමන සුළඟ කසළ බැහැර කරයි, මතුපිට සමතලා කරන සුළඟ සර්ව රත්නමය වැලි සමතලා කරයි, පැන් ඉසින සුළඟ අනෝතප්ත විලෙන් පැන් ගෙනවිත් ඉසියි, සුවඳවත් කරන සුළඟ හිමවතෙහි ඇති සියලු සුවඳැති වෘක්ෂයන්ගේ සුවඳ ගෙන එයි, නෙළන සුළඟ මල් නෙළා පහතට හෙළයි, අතුරන සුළඟ ඒවා සෑම තැනම අතුරයි. එහි සැමවිටම පනවන ලද අසුන් පවතින අතර, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පහළ වන දිනවලදී සහ පෝය දිනවලදී සියලු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා එහි රැස්වී වැඩ සිටිති. මෙය එහි සාමාන්‍ය ස්වභාවයයි. අභිසම්බුද්ධත්වයට පත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් එහි වැඩම කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටිති. ඉක්බිති ඒ අවස්ථාවේ වෙනත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද වැඩ වෙසෙත් නම්, උන්වහන්සේලා ද එකෙණෙහිම රැස්ව පනවන ලද අසුන්වල වැඩ සිටිති. එසේ වැඩ සිට යම් සමාපත්තියකට සමවැදී එයින් නැගී සිටිති. ඉන්පසු සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ අලුතින් වැඩම කළ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් සියලු දෙනාගේ අනුමෝදනාව පිණිස, "මෙය කෙසේ අවබෝධ කරගත්තේ ද?" යි කමටහන විමසති. එකල උන්වහන්සේ ද තමන් වහන්සේගේම වූ ඒ උදාන ව්‍යාකරණ ගාථාව දේශනා කරති. නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් විමසන ලදුව එම ගාථාවම දේශනා කළ සේක. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද සංගීතියේදී එය ප්‍රකාශ කළහ. මෙසේ එක් එක් ගාථාව, පසේබුදු බවට පත් ස්ථානයේදී ද, මංජූසක මළුවේදී ද, ආනන්ද තෙරුන් විමසූ අවස්ථාවේදී ද, සංගීතියේදී ද යනුවෙන් සිවු වරක් බැගින් දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි.

ปฐมคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

පළමු ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๓๖. สํสคฺคชาตสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปจฺเจกโพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ปุริมนเยเนว สมณธมฺมํ กโรนฺโต กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา, นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา, ลกฺขณสมฺมสนํ กตฺวา, อริยมคฺคํ อนธิคมฺม พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. โส ตโต จุโต พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ปุริมนเยเนว วฑฺฒมาโน ยโต ปภุติ ‘‘อยํ อิตฺถี อยํ ปุริโส’’ติ วิเสสํ อญฺญาสิ, ตตุปาทาย อิตฺถีนํ หตฺเถ น รมติ, อุจฺฉาทนนฺหาปนมณฺฑนาทิมตฺตมฺปิ น สหติ. ตํ ปุริสา เอว โปเสนฺติ, ถญฺญปายนกาเล ธาติโย กญฺจุกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปุริสเวเสน ถญฺญํ ปาเยนฺติ. โส อิตฺถีนํ คนฺธํ ฆายิตฺวา สทฺทํ วา สุตฺวา โรทติ, วิญฺญุตํ ปตฺโตปิ อิตฺถิโย ปสฺสิตุํ น อิจฺฉติ, เตน ตํ อนิตฺถิคนฺโธตฺเวว สญฺชานึสุ.

36. "සංසග්ගජාතස්ස" යන ගාථාවේ උප්පත්තිය කෙසේ ද? මෙම පසේබෝසතාණන් වහන්සේ ද කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි වසර විසි දහසක් පුරා පෙර ක්‍රමයටම ශ්‍රමණ ධර්මය පුරමින්, කසිණ පරිකර්ම කොට ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, නාම-රූප වවස්ථානය කොට ලක්ෂණ සම්මර්ශනය කළ ද, ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි වීමෙන් බඹලොව උපත ලැබූහ. උන්වහන්සේ එතැනින් චුතව බාරාණසී රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. පෙර ක්‍රමයටම වැඩෙන උන්වහන්සේ යම් දිනක පටන් "මොහු පුරුෂයෙකි, මේ ස්ත්‍රියකි" යි වෙනස හඳුනාගත්තේද, එතැන් සිට ස්ත්‍රීන්ගේ අතෙහි රැඳීමට අකමැති වූහ. ඇඟ ඉලීම, නැහැවීම, සැරසීම ආදී මාත්‍රයක් පවා ඉවසා සිටියේ නැත. උන්වහන්සේව පෝෂණය කළේ පුරුෂයන්ම පමණි. කිරි පොවන කාලයේදී කිරිමව්වරුන් කඤ්චුකයක් හැඳගෙන පුරුෂ වේශයෙන් කිරි පෙවූහ. උන්වහන්සේ ස්ත්‍රීන්ගේ ගන්ධය දැනුණු විට හෝ හඬ ඇසුණු විට හඬන්නට වූහ. වියපත් වූ පසු ද ස්ත්‍රීන් දකිනු රිසි නොවූහ. එබැවින් උන්වහන්සේට "අනිත්ථිගන්ධ" යනුවෙන් නම් තැබූහ.

ตสฺมึ โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต ราชา ‘‘กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามี’’ติ นานากุเลหิ ตสฺส อนุรูปา กญฺญาโย อาเนตฺวา อญฺญตรํ อมจฺจํ อาณาเปสิ ‘‘กุมารํ รมาเปหี’’ติ. อมจฺโจ อุปาเยน ตํ รมาเปตุกาโม ตสฺส อวิทูเร สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา นาฏกานิ ปโยชาเปสิ. กุมาโร คีตวาทิตสทฺทํ สุตฺวา – ‘‘กสฺเสโส สทฺโท’’ติ อาห. อมจฺโจ ‘‘ตเวโส, เทว, นาฏกิตฺถีนํ สทฺโท, ปุญฺญวนฺตานํ อีทิสานิ นาฏกานิ โหนฺติ, อภิรม, เทว, มหาปุญฺโญสิ ตฺว’’นฺติ อาห. กุมาโร อมจฺจํ ทณฺเฑน ตาฬาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา กุมารสฺส มาตรา สห คนฺตฺวา, กุมารํ ขมาเปตฺวา, ปุน อมจฺจํ อปฺเปสิ. กุมาโร เตหิ อตินิปฺปีฬิยมาโน เสฏฺฐสุวณฺณํ ทตฺวา สุวณฺณกาเร อาณาเปสิ – ‘‘สุนฺทรํ อิตฺถิรูปํ กโรถา’’ติ. เต วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตสทิสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อิตฺถิรูปํ กตฺวา ทสฺเสสุํ. กุมาโร ทิสฺวา วิมฺหเยน สีสํ จาเลตฺวา มาตาปิตูนํ เปเสสิ ‘‘ยทิ อีทิสึ อิตฺถึ ลภิสฺสามิ, คณฺหิสฺสามี’’ติ. มาตาปิตโร [Pg.61] ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต มหาปุญฺโญ, อวสฺสํ เตน สห กตปุญฺญา กาจิ ทาริกา โลเก อุปฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ สุวณฺณรูปํ รถํ อาโรเปตฺวา อมจฺจานํ อปฺเปสุํ ‘‘คจฺฉถ, อีทิสึ ทาริกํ คเวสถา’’ติ. เต คเหตฺวา โสฬส มหาชนปเท วิจรนฺตา ตํ ตํ คามํ คนฺตฺวา อุทกติตฺถาทีสุ ยตฺถ ยตฺถ ชนสมูหํ ปสฺสนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ เทวตํ วิย สุวณฺณรูปํ ฐเปตฺวา นานาปุปฺผวตฺถาลงฺกาเรหิ ปูชํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, เอกมนฺตํ ติฏฺฐนฺติ – ‘‘ยทิ เกนจิ เอวรูปา ทิฏฺฐปุพฺพา ภวิสฺสติ, โส กถํ สมุฏฺฐาเปสฺสตี’’ติ? เอเตนุปาเยน อญฺญตฺร มทฺทรฏฺฐา สพฺเพ ชนปเท อาหิณฺฑิตฺวา ตํ ‘‘ขุทฺทกรฏฺฐ’’นฺติ อวมญฺญมานา ตตฺถ ปฐมํ อคนฺตฺวา นิวตฺตึสุ.

එම කුමාරයා දහසය හැවිරිදි වියට පත් වූ කල්හි, රජු "මම කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යන්නෙමි" යි සිතා, විවිධ කුලවලින් ඔහුට සුදුසු කන්‍යාවන් ගෙන්වා, එක්තරා ඇමතියෙකුට "කුමාරයාව සතුටු කරවන්න" යැයි අණ කළේය. එම ඇමතියා යම් උපක්‍රමයකින් ඔහු පිනවීමට කැමතිව, ඔහුට නුදුරින් රෙදි තිරයකින් පවුරක් කරවා නාට්‍ය කණ්ඩායම් යෙදවීය. කුමාරයා ගීත සහ වාද්‍ය ශබ්දය අසා, "මේ කාගේ ශබ්දයක්ද?" යි ඇසීය. ඇමතියා පවසනුයේ, "දේවයන් වහන්ස, මේ ඔබවහන්සේගේ නළඟනන්ගේ ශබ්දයයි. මහත් පින්වන්ත අයට මෙබඳු නාට්‍ය වළඳන්නට ලැබෙයි. දේවයන් වහන්ස, සතුටු වන්න, ඔබවහන්සේ මහත් පින් ඇති කෙනෙකි" යන්නයි. කුමාරයා එම ඇමතියාට දණ්ඩකින් තළවා පිටමං කරවීය. ඔහු රජුට ඒ බව දැන්වීය. රජු කුමාරයාගේ මෑණියන් සමඟ ගොස්, කුමාරයා සනසා, නැවතත් ඇමතියා පත් කළේය. ඔවුන් විසින් දැඩි ලෙස බල කරනු ලැබූ කුමාරයා, උතුම් ස්වර්ණයක් දී රන්කරුවන්ට, "ලස්සන ස්ත්‍රී රූපයක් සාදන්න" යැයි අණ කළේය. ඔවුහු විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා විසින් මවන ලද්දක් හා සමාන වූ, සියලු ආභරණයෙන් සැරසූ ස්ත්‍රී රූපයක් සාදා පෙන්වූහ. කුමාරයා එය දැක පුදුමයෙන් හිස සලා, "මෙබඳු ස්ත්‍රියක ලබන්නේ නම්, මම ඇයව භාරගන්නෙමි" යි මවුපියන් වෙත පණිවිඩයක් යැවීය. "අපගේ පුතා මහත් පින්වන්තයෙකි, ඔහු සමඟ පෙර පින් කළ කිසියම් දැරියක අනිවාර්යයෙන්ම ලොව උපදී ඇතැ"යි සිතූ මවුපියෝ, එම රන් රුව රථයක තබා ඇමතියන්ට පවරා, "ගොස් මෙබඳු දැරියක සොයන්න" යැයි පැවසූහ. ඔවුහු එය රැගෙන සොළොස් මහා ජනපදයන්හි සැරිසරමින්, ඒ ඒ ගම්වලට ගොස්, ජල තොටුපළවල් ආදී කොතැනක ජන සමූහයක් දකිත්ද, එහි එහි දේවතාවියක මෙන් එම රන් රුව තබා විවිධ මල්, වස්ත්‍ර සහ ආභරණයෙන් පූජා පවත්වා, වියනක් බැඳ, "යම් අයකු මෙබඳු රූපයක් මින් පෙර දැක ඇත්නම්, ඔහු ඒ ගැන කතා කරනු ඇත" යන අපේක්ෂාවෙන් පසෙක සිටියහ. මෙම උපක්‍රමයෙන් මද්ද රට හැර සෙසු සියලු ජනපදයන්හි ඇවිද, එය "කුඩා රටක්" යැයි අවමන් කරමින් එහි මුලින්ම නොගොස් ආපසු හැරුණහ.

ตโต เนสํ อโหสิ ‘‘มทฺทรฏฺฐมฺปิ ตาว คจฺฉาม, มา โน พาราณสึ ปวิฏฺเฐปิ ราชา ปุน ปาเหสี’’ติ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ อคมํสุ. สาคลนคเร จ มทฺทโว นาม ราชา. ตสฺส ธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา โหติ. ตสฺสา วณฺณทาสิโย นฺหาโนทกตฺถาย ติตฺถํ คตา. ตตฺถ อมจฺเจหิ ฐปิตํ ตํ สุวณฺณรูปํ ทูรโตว ทิสฺวา ‘‘อมฺเห อุทกตฺถาย เปเสตฺวา ราชปุตฺตี สยเมว อาคตา’’ติ ภณนฺติโย สมีปํ คนฺตฺวา ‘‘นายํ สามินี, อมฺหากํ สามินี อิโต อภิรูปตรา’’ติ อาหํสุ. อมจฺจา ตํ สุตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา อนุรูเปน นเยน ทาริกํ ยาจึสุ, โสปิ อทาสิ. ตโต พาราณสิรญฺโญ ปาเหสุํ ‘‘ลทฺธา ทาริกา, สามํ อาคจฺฉิสฺสติ, อุทาหุ อมฺเหว อาเนมา’’ติ? โส จ ‘‘มยิ อาคจฺฉนฺเต ชนปทปีฬา ภวิสฺสติ, ตุมฺเหว อาเนถา’’ติ เปเสสิ.

ඉන්පසු ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "අපි මද්ද රටටත් යමු, නැතහොත් අප බාරාණසීයට ගිය පසු රජු නැවතත් අපව එවනු ඇත." එසේ සිතා ඔවුහු මද්ද රටේ සාගල නුවරට ගියහ. සාගල නුවර මද්දව නම් රජෙක් විය. ඔහුගේ දියණිය දහසය හැවිරිදි ඉතා රූමත් තැනැත්තියක වූවාය. ඇයගේ පරිවාර ස්ත්‍රීන් ස්නානය සඳහා ජලය ගෙන ඒමට තොටුපළට ගියහ. එහිදී ඇමතියන් තැබූ එම රන් රුව දුරදීම දැක, "අපව ජලය ගෙන ඒමට එවා රාජකුමාරිය ම මෙහි පැමිණ තිබේ" යැයි පවසමින් අසලට ගොස්, "මෑ අපගේ ස්වාමිනිය නොවේ, අපේ ස්වාමිනිය මීට වඩා රූමත් ය" යි පැවසූහ. ඇමතියෝ එය අසා රජු වෙත ගොස් සුදුසු පරිදි එම දැරිය ඉල්ලා සිටියහ. ඔහු ද ඇයව ලබා දුන්නේය. ඉන්පසු ඔවුහු බාරාණසී රජුට මෙසේ පණිවිඩයක් යැවූහ: "දැරිය ලැබුණා, ඔබවහන්සේ ම වැඩම කරන්නේද? නැතහොත් අපි ම ඇයව රැගෙන එමුද?" රජු ද, "මා පැමිණියහොත් ජනපදවාසීන්ට පීඩාවක් වනු ඇත, එබැවින් ඔබලා ම ඇයව රැගෙන එන්න" යැයි පණිවිඩයක් එවීය.

อมจฺจา ทาริกํ คเหตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา กุมารสฺส ปาเหสุํ – ‘‘ลทฺธา สุวณฺณรูปสทิสี ทาริกา’’ติ. กุมาโร สุตฺวาว ราเคน อภิภูโต ปฐมชฺฌานา ปริหายิ. โส ทูตปรมฺปรํ เปเสสิ ‘‘สีฆํ อาเนถ, สีฆํ อาเนถา’’ติ. เต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสเนว พาราณสึ ปตฺวา พหินคเร ฐิตา รญฺโญ ปาเหสุํ – ‘‘อชฺช ปวิสิตพฺพํ, โน’’ติ? ราชา ‘‘เสฏฺฐกุลา อานีตา ทาริกา, มงฺคลกิริยํ กตฺวา มหาสกฺกาเรน ปเวเสสฺสาม, อุยฺยานํ ตาว นํ เนถา’’ติ อาณาเปสิ. เต ตถา อกํสุ. สา อจฺจนฺตสุขุมาลา ยานุคฺฆาเตน อุพฺพาฬฺหา อทฺธานปริสฺสเมน อุปฺปนฺนวาตโรคา มิลาตมาลา วิย [Pg.62] หุตฺวา รตฺตึเยว กาลมกาสิ. อมจฺจา ‘‘สกฺการา ปริภฏฺฐมฺหา’’ติ ปริเทวึสุ. ราชา จ นาครา จ ‘‘กุลวํโส วินฏฺโฐ’’ติ ปริเทวึสุ. นคเร มหาโกลาหลํ อโหสิ. กุมารสฺส สุตมตฺเตเยว มหาโสโก อุทปาทิ. ตโต กุมาโร โสกสฺส มูลํ ขณิตุมารทฺโธ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โสโก นาม น อชาตสฺส โหติ, ชาตสฺส ปน โหติ, ตสฺมา ชาตึ ปฏิจฺจ โสโก’’ติ. ‘‘ชาติ ปน กึ ปฏิจฺจา’’ติ? ตโต ‘‘ภวํ ปฏิจฺจ ชาตี’’ติ เอวํ ปุพฺพภาวนานุภาเวน โยนิโส มนสิกโรนฺโต อนุโลมปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทิสฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตตฺเถว นิสินฺโน ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ มคฺคผลสุเขน สุขิตํ สนฺตินฺทฺริยํ สนฺตมานสํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา, อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มา โสจิ, เทว, มหนฺโต ชมฺพุทีโป, อญฺญํ ตโต สุนฺทรตรํ อาเนสฺสามา’’ติ. โส อาห – ‘‘นาหํ โสจโก, นิสฺโสโก ปจฺเจกพุทฺโธ อห’’นฺติ. อิโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถาวณฺณนํ.

ඇමතිවරු ඒ තරුණිය රැගෙන නගරයෙන් පිටත්ව කුමාරයා වෙත මෙසේ පණිවුඩයක් යැවූහ: 'රන් රුවක් බඳු වූ තරුණියක අපට ලැබුණා' කියායි. කුමාරයා එය ඇසූ සැණින් රාගයෙන් පීඩිතව ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් පිරිහුණේය. ඔහු 'ඇය වහා රැගෙන එන්න, වහා රැගෙන එන්න' යැයි පවසමින් එක පිට එක දූතයන් යැවීය. ඒ ඇමතිවරු සෑම තැනකම එක් රැයක් පමණක් නැවතෙමින් බාරාණසී නුවරට පැමිණ, නගරයෙන් පිටත නැවතී සිට රජු වෙත මෙසේ පණිවුඩයක් යැවූහ: 'දේවයන් වහන්ස, අද දින ඇතුළු විය යුතු ද, නැද්ද?' කියායි. එවිට රජු 'උතුම් කුලයකින් ගෙනෙන ලද කුමරියක් බැවින්, මංගල චාරිත්‍ර ඉටුකොට මහත් හරසරින් ඇය නගරයට පමුණුවමු. එබැවින් පළමුව ඇය උයනට කැඳවාගෙන යන්න' යැයි අණ කළේය. ඔවුහු ඒ අයුරින්ම කළහ. අතිශයින්ම සුකුමාර වූ ඇය, රථයේ ගැස්සීමෙන් පීඩිතව සහ දීර්ඝ ගමනේ වෙහෙස නිසා වාත රෝගයක් හටගෙන, පර වූ මලක් මෙන් වී එදින රාත්‍රියේම කළුරිය කළාය. ඇමතිවරු 'අපට ලැබෙන්නට තිබූ සම්මාන ගිලිහී ගියේය' යැයි හඬා වැලපුණහ. රජු සහ වැසියෝ ද 'කුල පරම්පරාව විනාශ විය' යැයි කියමින් විලාප දුන්හ. මුළු නුවරම මහත් කලබලයක් ඇති විය. කුමාරයාට මෙය ඇසුණු සැණින් මහත් ශෝකයක් උපන්නේය. ඉක්බිති කුමාරයා ශෝකයේ මුලය සෙවීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු මෙසේ සිතුවේය: 'මේ ශෝකය නම් නූපන් කෙනෙකුට ඇති වන්නක් නොවේ; උපන් කෙනෙකුටම උපදින්නකි. එබැවින් ශෝකය හටගන්නේ ජාතිය (උපත) නිසාය.' පසුව 'ජාතිය උපදින්නේ කුමක් නිසාද?' යැයි විමසූ ඔහු, 'භවය නිසා ජාතිය උපදී' යැයි මෙසේ පූර්ව භාවනාවන්හි අනුභාවයෙන් නුවණින් මෙනෙහි කරමින්, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදය දැක සංස්කාරයන් පිරික්සමින් එහිම හිඳ ප්‍රත්‍යෙකබෝධිය (පසේබුදු බව) සාක්ෂාත් කළේය. ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් හා ශාන්ත මනසින් යුතුව මඟඵල සැපයෙන් යුක්තව වැඩසිටින ඔහු දැක, ඇමතිවරු වැඳ මෙසේ කීහ: 'දේවයන් වහන්ස, ශෝක නොවන්න. දඹදිව ඉතා විශාලය. මීට වඩා ලස්සන තරුණියක අපි රැගෙන එන්නෙමු.' ඔහු මෙසේ කීවේය: 'මම ශෝක වන්නෙක් නොවෙමි, මම ශෝක රහිත වූ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකි.' මෙතැන් සිට අනෙක් සියල්ල පෙර ගාථාවන්ට සමාන බැවින් එය ඉවත් කොට ගාථා වර්ණනාව පමණක් ඉදිරිපත් කරමු.

คาถาวณฺณนายํ ปน สํสคฺคชาตสฺสาติ ชาตสํสคฺคสฺส. ตตฺถ ทสฺสน, สวน, กาย, สมุลฺลปน, สมฺโภคสํสคฺควเสน ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. ตตฺถ อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ตตฺถ สีหฬทีเป กาฬทีฆวาปีคาเม ปิณฺฑาย จรนฺตํ กลฺยาณวิหารวาสีทีฆภาณกทหรภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา เกนจิ อุปาเยน ตํ อลภิตฺวา, กาลกตา กุฏุมฺพิยธีตา, ตสฺสา นิวาสนโจฬขณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปวตฺถธารินิยา นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ หทยํ ผาเลตฺวา กาลกโต. โส เอว จ ทหโร นิทสฺสนํ.

ගාථා වර්ණනාවෙහි 'සංසග්ගජාතස්ස' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සංසර්ගය ඇති කරගත් තැනැත්තාට යන්නයි. එහි දැකීම, ඇසීම, ශරීර ස්පර්ශය, පිළිසඳර කතා කිරීම සහ පරිභෝජනය යන වශයෙන් පස් වැදෑරුම් සංසර්ගයෝ වෙති. එහිදී එකිනෙකා දැක චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථි වශයෙන් උපදින්නා වූ රාගය 'දර්ශන සංසර්ගය' නම් වේ. ඒ සඳහා උදාහරණයක් ලෙස: සීහළ දීපයේ (ශ්‍රී ලංකාවේ) කාලදීඝවාපී ගමෙහි පිඬු පිණිස වඩිනා වූ, කල්යාණ විහාරවාසී වූ දීඝභාණක දහරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් දැක එක් සිටු දියණියක් සිත බැඳ ගත්තාය. කිසිදු උපක්‍රමයකින් උන්වහන්සේව ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ ඇය මියගියාය. උන්වහන්සේ ද ඇය ඇඳ සිටි වස්ත්‍ර කැබැල්ලක් දැක, 'මෙවැනි වස්ත්‍ර හැඳි තැනැත්තියක සමඟ එක්ව වසන්නට නොලැබුණේය' යැයි ශෝකයෙන් හෘදය පැලී මියගියහ. ඒ තරුණ භික්ෂුව ඊට නිදසුනකි.

ปเรหิ ปน กถิยมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุตฺวา โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. ตตฺราปิ คิริคามวาสีกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสฺสรํ คนฺตฺวา, นฺหตฺวา มาลํ อาโรเปตฺวา, อุจฺจาสทฺเทน คายนฺติยา อากาเสน คจฺฉนฺโต สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน วิเสสา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปตฺโต ปญฺจคฺคฬเลณวาสี ติสฺสทหโร นิทสฺสนํ.

අන් අය පවසන්නා වූ රූ සපුව ආදී ගුණ ඇසීමෙන් හෝ තමා විසින්ම සිනහව, කතාබහ හෝ ගීත හඬ ඇසීමෙන් සෝත විඤ්ඤාණ වීථි මඟින් උපදින්නා වූ රාගය 'ශ්‍රවණ සංසර්ගය' නම් වේ. ඒ සඳහා නිදසුන නම්: ගිරිගාමයේ වසන කම්මල්කරුවෙකුගේ දියණියක් තවත් තරුණියන් පස් දෙනෙකු සමඟ පියුම් විලකට ගොස්, ස්නානය කර මල් පැළඳ උස් හඬින් ගීත ගයද්දී, අහසින් වඩිනා වූ පංචග්ගල ලෙන්වාසී තිස්ස තරුණ භික්ෂුව ඒ හඬ ඇසී කාම රාගයෙන් මත් වී, තමා ලැබූ ගුණධර්මවලින් පිරිහී විපතට පත්වීමයි.

อญฺญมญฺญํ องฺคปรามสเนน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ธมฺมคายนทหรภิกฺขุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. มหาวิหาเร กิร ทหรภิกฺขุ ธมฺมํ ภาสติ[Pg.63]. ตตฺถ มหาชเน อาคเต ราชาปิ อคมาสิ สทฺธึ อนฺเตปุเรน. ตโต ราชธีตาย ตสฺส รูปญฺจ สทฺทญฺจ อาคมฺม พลวราโค อุปฺปนฺโน, ตสฺส จ ทหรสฺสาปิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สลฺลกฺเขตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปสิ. เต อญฺญมญฺญํ ปรามสิตฺวา อาลิงฺคึสุ. ปุน สาณิปาการํ อปเนตฺวา ปสฺสนฺตา ทฺเวปิ กาลกเตเยว อทฺทสํสูติ.

එකිනෙකාගේ අඟපසඟ ස්පර්ශ කිරීමෙන් ඇති වන රාගය 'කාය සංසර්ගය' නම් වේ. ඒ සඳහා ධර්මය දේශනා කළ තරුණ භික්ෂුවගේ කතාව නිදසුනකි. අසන්නට ලැබෙන පරිදි, මහා විහාරයේ තරුණ භික්ෂුවක් ධර්ම දේශනා කළේය. එහි රැස් වූ මහා ජනයා අතර රජු ද අන්තඃපුරය සමඟ පැමිණියේය. එවිට රජ දියණියට එම භික්ෂුවගේ රූපය හා හඬ නිසා බලවත් රාගයක් උපන්නේය; එම භික්ෂුවට ද එසේම විය. රජු මෙය වටහාගෙන තිරයකින් ඔවුන් ආවරණය කළේය. ඔවුහු රහසින් එකිනෙකා ස්පර්ශ කරමින් වැළඳ ගත්හ. පසුව එම තිරය ඉවත් කර බලන කල, දෙදෙනාම එහිම මියගොස් සිටිනු දක්නට ලැබිණි.

อญฺญมญฺญํ อาลปนสมุลฺลปเน อุปฺปนฺโน ราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปริโภคกรเณ อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. ทฺวีสุปิ เจเตสุ ปาราชิกปฺปตฺโต ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ นิทสฺสนํ. มริจิวฏฺฏินามมหาวิหารมเห กิร ทุฏฺฐคามณิ อภยมหาราชา มหาทานํ ปฏิยาเทตฺวา อุภโตสงฺฆํ ปริวิสติ. ตตฺถ อุณฺหยาคุยา ทินฺนาย สงฺฆนวกสามเณรี อนาธารกสฺส สงฺฆนวกสามเณรสฺส ทนฺตวลยํ ทตฺวา สมุลฺลาปํ อกาสิ. เต อุโภปิ อุปสมฺปชฺชิตฺวา สฏฺฐิวสฺสา หุตฺวา ปรตีรํ คตา อญฺญมญฺญํ สมุลฺลาเปน ปุพฺพสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ตาวเทว ชาตสิเนหา สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิตฺวา ปาราชิกา อเหสุนฺติ.

එකිනෙකා ඇමතීමෙන් හා පිළිසඳර කතා කිරීමෙන් උපදින රාගය 'සමුල්ලපන සංසර්ගය' නම් වේ. භික්ෂූන් හා භික්ෂුණීන් එක්ව දෑ පරිභෝජනය කිරීමේදී උපදින රාගය 'සම්භෝග සංසර්ගය' නම් වේ. මේ දෙකෙහිම නිදසුන නම් පාරාජිකාවට පත් භික්ෂුව හා භික්ෂුණියයි. මරිචවට්ටි මහා විහාර පූජෝත්සවයේදී, දුටුගැමුණු මහරජතුමා මහ දන් පිළියෙළ කොට උභය සංඝයා වහන්සේලාට පූජා කළේය. එහිදී රස්නය ඇති කැඳ පූජා කළ කල්හි, පාත්‍ර ආධාරකයක් නොතිබූ එක් නවක සාමණේර නමකට නවක සාමණේරියක් තමා සතු ඇත් දළින් කළ වළල්ලක් පාත්‍ර ආධාරකයක් ලෙස දී ඔහු සමඟ කතා කළාය. පසුව ඔවුන් දෙදෙනාම උපසම්පදාව ලබා සැට වසරක් (අවුරුදු 60ක්) භික්ෂු ජීවිත ගත කොට ඉන්දියාවට ගියහ. එහිදී එකිනෙකා හමු වී කතා කරද්දී පෙර මතකය අවදි වී, ඒ මොහොතේම සෙනෙහසක් ඉපදී ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කොට පාරාජිකාවට පත් වූහ.

เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค เยน เกนจิ สํสคฺเคน ชาตสํสคฺคสฺส ภวติ สฺเนโห, ปุริมราคปจฺจยา พลวราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ ตเมว สฺเนหํ อนุคจฺฉนฺตํ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกโสกปริเทวาทินานปฺปการกํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, นิพฺพตฺตติ, ภวติ, ชายติ. อปเร ปน ‘‘อารมฺมเณ จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค สํสคฺโค’’ติ ภณนฺติ. ตโต สฺเนโห, สฺเนหา ทุกฺขมิทนฺติ.

මෙසේ පංචවිධ වූ සබඳතාවලින් (සංසර්ග) යම්කිසි සබඳතාවක් හේතුවෙන් සබඳකම් ඇති කරගන්නා තැනැත්තාට සෙනෙහස (ඇල්ම) ඇති වේ. පෙර පැවති රාගය ප්‍රත්‍ය වීමෙන් බලවත් රාගයක් උපදියි. ඉන්පසු ඒ සෙනෙහස හේතුවෙන් මෙම දුක හටගනියි. එම සෙනෙහස ම අනුව යන්නා වූ, මෙලොව හා පරලොවට අයත් සෝකය, වැළපීම ආදී නානාවිධ දුක්ඛයන් හටගනියි, නිපදියි, පවතියි, උපදියි. ඇතැම් ආචාර්යවරයෙක් පවසන්නේ 'අරමුණෙහි සිත අත්හැරීම (ගැති වීම) සංසර්ගය' කියා ය. එයින් සෙනෙහස ඇති වේ, සෙනෙහස නිසා මේ දුක ඇති වේ.

เอวมตฺถปฺปเภทํ อิมํ อฑฺฒคาถํ วตฺวา โส ปจฺเจกพุทฺโธ อาห – ‘‘สฺวาหํ ยมิทํ สฺเนหนฺวยํ โสกาทิทุกฺขํ ปโหติ, ตสฺส ทุกฺขสฺส มูลํ ขนนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธิมธิคโต’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘อมฺเหหิ ทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ตโต โส อาห – ‘‘ตุมฺเห วา อญฺเญ วา โย อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส สพฺโพปิ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. เอตฺถ จ ยํ ‘‘สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สนฺธาย อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา ยถาวุตฺเตน สํสคฺเคน สํสคฺคชาตสฺส ภวติ สฺเนโห, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ, เอตํ ยถาภูตํ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน อหํ อธิคโตติ. เอวํ อภิสมฺพนฺธิตฺวา จตุตฺถปาโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว [Pg.64] อุทานวเสน วุตฺโตปิ เวทิตพฺโพ. ตโต ปรํ สพฺพํ ปุริมคาถาย วุตฺตสทิสเมวาติ.

මෙසේ අර්ථ ප්‍රභේද සහිත මෙම අර්ධ ගාථාව වදාරා ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'එම මම, සෙනෙහස අනුව යන යම් මේ සෝකාදී දුකක් හටගනියි ද, ඒ දුකෙහි මුල කණින්නා වූ (මුලිනුපුටා දමන්නා වූ) මම පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කරගත්තෙමි.' මෙසේ වදාළ කල්හි එම ඇමතිවරු මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනි, දැන් අප විසින් කුමක් කළ යුතු ද?' එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'තොප වේවා, අන් කවරෙකු වේවා යම් කෙනෙක් මේ දුකින් මිදීමට කැමති ද, ඒ සෑම දෙනා ම සෙනෙහසින් උපදින ආදීනවය (දොස) දකිමින්, කඟවේනාගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරිය යුතු ය.' මෙහි දී 'සෙනෙහස අනුව යන මේ දුක හටගනියි' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය ම අරමුණු කොට 'සෙනෙහසින් උපදින ආදීනවය දකිමින්' යන මෙය වදාරන ලදැයි දත යුතු ය. එසේත් නැතහොත්, ඉහත සඳහන් කළ සබඳතාවලින් සබඳකම් ඇති කරගත් තැනැත්තාට සෙනෙහස ඇති වෙයි, සෙනෙහස නිසා මේ දුක හටගනියි, සෙනෙහසින් උපදින ඒ ආදීනවය තත්ත්වාකාරයෙන් දකිමින් මම පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කරගත්තෙමි යි මෙසේ සම්බන්ධ කොට, සිව්වන පාදය කලින් කී ක්‍රමයට ම උදානයක් වශයෙන් වදාරන ලදැයි දත යුතු ය. ඉන් පසුව ඇති සියල්ල පෙර ගාථාවෙහි වදාළ දෙයට සමාන ම වේ.

สํสคฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

සංසර්ග ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๓๗. มิตฺเต สุหชฺเชติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว อุปฺปชฺชิตฺวา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺโต ปฐมํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘กึ สมณธมฺโม วโร, รชฺชํ วร’’นฺติ วีมํสิตฺวา จตุนฺนํ อมจฺจานํ หตฺเถ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา สมณธมฺมํ กโรติ. อมจฺจา ‘‘ธมฺเมน สเมน กโรถา’’ติ วุตฺตาปิ ลญฺชํ คเหตฺวา อธมฺเมน กโรนฺติ. เต ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา เอกทา อญฺญตรํ ราชวลฺลภํ ปราเชสุํ. โส รญฺโญ ภตฺตหารเกน สทฺธึ ปวิสิตฺวา สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ทุติยทิวเส สยํ วินิจฺฉยฏฺฐานํ อคมาสิ. ตโต มหาชนกายา – ‘‘อมจฺจา สามิเก อสามิเก กโรนฺตี’’ติ มหาสทฺทํ กโรนฺตา มหายุทฺธํ วิย อกํสุ. อถ ราชา วินิจฺฉยฏฺฐานา วุฏฺฐาย ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตุํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน วิกฺขิตฺตจิตฺโต น สกฺโกติ อปฺเปตุํ. โส ‘‘กึ เม รชฺเชน, สมณธมฺโม วโร’’ติ รชฺชสุขํ ปหาย ปุน สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. กมฺมฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

37. 'මිත්තේ සුහජ්ජේ' යන ගාථාවේ උප්පත්තිය කෙසේ ද? මෙම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පෙර ගාථාවෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයට ම උපත ලබා බාරාණසී නුවර රාජ්‍යය කරවන කල, ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවාගෙන, 'ශ්‍රමණ ධර්මය උතුම් ද, නැතහොත් රාජ්‍යය උතුම් ද?' යි විමසා බලා, ඇමතිවරුන් සතර දෙනෙකු අතට රාජ්‍යය පවරා ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදුණහ. ඇමතිවරුන්ට 'ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව රාජ්‍යය පාලනය කරව්' යැයි කියා තිබුණ ද, ඔවුහු අල්ලස් ගෙන අසාධාරණ ලෙස කටයුතු කළහ. ඔවුහු අල්ලස් ගෙන සැබෑ හිමිකරුවන් පරාජය කරමින්, දිනක් රජුට ඉතා හිතවත් තැනැත්තෙකු ද පරාජයට පත් කළහ. ඔහු රජුගේ බත් ගෙන එන්නා සමඟ මාළිගයට ඇතුළු වී සියලු විස්තර සැළ කළේ ය. රජතුමා පසු දින තමන් ම විනිශ්චය ශාලාවට වැඩම කළේ ය. එවිට මහජනතාව 'ඇමතිවරු අයිතිකරුවන් අයිතිකරුවන් නොවන තැනට පත් කරති' යි මහ හඬ නංවමින් මහ යුද්ධයක් මෙන් කලබල කළහ. එකල්හි රජතුමා විනිශ්චය ශාලාවෙන් නැගී සිට මාළිගයට ගොස් සමවතට සම වැදීමට හිඳගත්ත ද, ඒ මහ හඬ නිසා සිත විසිරී ගිය බැවින් සමවතට සම වැදීමට නොහැකි විය. ඔහු 'මට මේ රාජ්‍යයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක් ද? ශ්‍රමණ ධර්මය ම උතුම් ය' යි රාජ්‍ය සුඛය අතහැර නැවත සමවත උපදවාගෙන, පෙර පරිදි ම විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධත්වය සාක්ෂාත් කළේ ය. කර්මස්ථානය පිළිබඳව විමසනු ලැබූ කල උන්වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต;

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

යහළු මිතුරන් කෙරෙහි අනුකම්පා කරන්නා වූ ද, ඔවුන් කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තා වූ ද තැනැත්තා තමන්ගේ අර්ථය (යහපත) පිරිහී යයි. සබඳකමෙහි ඇති ඒ භය දකිමින්, කඟවේනාගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේ ය.

ตตฺถ เมตฺตายนวเสน มิตฺตา. สุหทยภาเวน สุหชฺชา. เกจิ หิ เอกนฺตหิตกามตาย มิตฺตาว โหนฺติ, น สุหชฺชา. เกจิ คมนาคมนฏฺฐานนิสชฺชาสมุลฺลาปาทีสุ หทยสุขชนเนน สุหชฺชาว โหนฺติ, น มิตฺตา. เกจิ ตทุภยวเสน สุหชฺชา เจว มิตฺตา จ. เต ทุวิธา โหนฺติ – อคาริยา อนคาริยา จ. ตตฺถ อคาริยา ติวิธา โหนฺติ – อุปกาโร, สมานสุขทุกฺโข, อนุกมฺปโกติ. อนคาริยา วิเสเสน อตฺถกฺขายิโน เอว. เต จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ. ยถาห –

එහි 'මෙත් සිත පතුරවන බැවින්' මිත්‍රයෝ නම් වෙති. 'යහපත් හදවතක් ඇති බැවින්' සුහදයෝ (සුහජ්ජා) නම් වෙති. ඇතැම්හු ඒකාන්තයෙන් ම හිතසුව කැමති බැවින් මිත්‍රයෝ ම වෙති, සුහදයෝ නොවෙති. ඇතැම්හු යාම්ඊම්, සිටීම්, හිඳීම්, කථාබස් කිරීම් ආදියේ දී හදවතට සතුට උපදවන බැවින් සුහදයෝ ම වෙති, මිත්‍රයෝ නොවෙති. ඇතැම්හු ඒ කරුණු දෙකෙන් ම සුහදයෝ ද මිත්‍රයෝ ද වෙති. ඔවුහු ගිහි සහ පැවිදි වශයෙන් දෙවර්ගයකි. එහි ගිහි මිතුරෝ උපකාරක මිතුරා, සමාන සුඛදුක්ඛ මිතුරා සහ අනුකම්පක මිතුරා යනුවෙන් තිදෙනෙකි. පැවිදි මිතුරෝ විශේෂයෙන් ම අර්ථය පෙන්වා දෙන්නෝ (අත්ථක්ඛායී) වෙති. ඔවුහු අංග සතරකින් යුක්ත වෙති. එය මෙසේ වදාරන ලදි:

‘‘จตูหิ [Pg.65] โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อุปกาโร มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปมตฺตํ รกฺขติ, ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยํ รกฺขติ, ภีตสฺส สรณํ โหติ, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ตทฺทิคุณํ โภคํ อนุปฺปเทติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๑).

ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් උපකාරක මිතුරා යහපත් හදවතක් ඇති මිතුරෙකු ලෙස දත යුතු ය. එනම්, ප්‍රමාද වූ තැනැත්තා රකියි, ප්‍රමාද වූ තැනැත්තාගේ වස්තුව රකියි, බිය වූ තැනැත්තාට සරණ වෙයි, කටයුතු යෙදුණු කල්හි අවශ්‍ය වස්තුව මෙන් දෙගුණයක් ලබා දෙයි.

ตถา –

එසේම –

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ สมานสุขทุกฺโข มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๒).

ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් සමාන සැප දුක් ඇති මිතුරා යහපත් හදවතක් ඇති මිතුරෙකු ලෙස දත යුතු ය. එනම්, තමාගේ රහස් පවසයි, මිතුරාගේ රහස් රකියි, විපතේ දී අත් නොහරියි, මිතුරා වෙනුවෙන් ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරයි.

ตถา –

එසේම –

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อนุกมฺปโก มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – อภเวนสฺส น นนฺทติ, ภเวนสฺส นนฺทติ, อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ, วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ’’ (ที. นิ. ๓.๒๖๔).

ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් අනුකම්පා කරන මිතුරා යහපත් හදවතක් ඇති මිතුරෙකු ලෙස දත යුතු ය. එනම්, මිතුරාගේ පිරිහීමේ දී සතුටු නොවේ, දියුණුවේ දී සතුටු වෙයි, මිතුරාට අගුණ කියන්නන් වළක්වයි, ගුණ කියන්නන් පසසයි.

ตถา –

එසේම –

‘‘จตูหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ อตฺถกฺขายี มิตฺโต สุหโท เวทิตพฺโพ – ปาปา นิวาเรติ, กลฺยาเณ นิเวเสติ, อสฺสุตํ สาเวติ, สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๓).

‘‘ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් යහපත පෙන්වා දෙන (අත්ථක්ඛායී) කල්‍යාණ මිත්‍රයා හඳුනාගත යුතුය. එනම්: පවෙන් වළක්වයි, යහපතෙහි පිහිටුවයි, නොඇසූ දෙය අසන්නට සලස්වයි, ස්වර්ග මාර්ගය පෙන්වා දෙයි.’’

เตสฺวิธ อคาริยา อธิปฺเปตา. อตฺถโต ปน สพฺเพปิ ยุชฺชนฺติ. เต มิตฺเต สุหชฺเช. อนุกมฺปมาโนติ อนุทยมาโน. เตสํ สุขํ อุปสํหริตุกาโม ทุกฺขํ อปหริตุกาโม จ.

මෙහිදී ගිහි මිතුරන් අදහස් කරනු ලැබේ. නමුත් අර්ථය අනුව සියලුම මිතුරන් මෙයට අදාළ වේ. ඒ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් කෙරෙහි අනුකම්පා කරන්නේ නම්, ඔවුන් කෙරෙහි දයාව දක්වන්නේ වෙයි. ඔවුන්ට සැපය ළඟා කර දීමටත් ඔවුන්ගේ දුක දුරු කිරීමටත් කැමති වන්නේ වෙයි.

หาเปติ อตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน ติวิธํ, ตถา อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถวเสนาปิ ติวิธํ. อตฺถํ ลทฺธวินาสเนน อลทฺธานุปฺปาทเนนาติ ทฺวิธาปิ หาเปติ วินาเสติ. ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ‘‘อหํ อิมํ วินา น ชีวามิ, เอส เม คติ, เอส เม ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ นีเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. ‘‘อิเม มํ วินา น ชีวนฺติ, อหํ เตสํ คติ, เตสํ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโตปิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. อิธ ปน เอวํ ปฏิพทฺธจิตฺโต อธิปฺเปโต. เอตํ ภยนฺติ เอตํ อตฺถหาปนภยํ, อตฺตโน สมาปตฺติหานึ สนฺธาย วุตฺตํ. สนฺถเวติ [Pg.66] ติวิโธ สนฺถโว – ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตสนฺถววเสน. ตตฺถ อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ ตณฺหา ตณฺหาสนฺถโว, ทฺวาสฏฺฐิเภทาปิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสนฺถโว, ปฏิพทฺธจิตฺตตาย มิตฺตานุกมฺปนา มิตฺตสนฺถโว. โส อิธาธิปฺเปโต. เตน หิสฺส สมาปตฺติ ปริหีนา. เตนาห – ‘‘เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน อหมธิคโต’’ติ. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ เวทิตพฺพนฺติ.

‘අර්ථය පිරිහී යයි’ යනු මෙලොව අර්ථය, පරලොව අර්ථය සහ උතුම්ම අර්ථය (නිවන) යනුවෙන් තුන් වැදෑරුම් අර්ථයයි. එමෙන්ම තමාගේ අර්ථය, අනුන්ගේ අර්ථය සහ දෙපාර්ශවයේම අර්ථය වශයෙන්ද එය තුන් වැදෑරුම් වේ. ලැබූ දේ විනාශ වීමෙන් හෝ නොලැබූ දේ උපදවා ගැනීමට නොහැකි වීමෙන් යන දෙයාකාරයෙන්ම අර්ථය පිරිහෙයි, විනාශ වෙයි. ‘බැඳුණු සිතක් ඇති’ යනු, ‘මම මොහු නොමැතිව ජීවත් නොවෙමි, මොහු මාගේ පිහිටයි, මොහු මාගේ පරායනයයි’ යනුවෙන් තමා පහත් තැනක තබා ගැනීමෙන්ද බැඳුණු සිතක් ඇති වෙයි. ‘මොවුන් මා නොමැතිව ජීවත් නොවේ, මම ඔවුන්ගේ පිහිට වෙමි, මම ඔවුන්ගේ පරායනය වෙමි’ යනුවෙන් තමා උසස් තැනක තබා ගැනීමෙන්ද බැඳුණු සිතක් ඇති වෙයි. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ මෙලෙස බැඳුණු සිතයි. ‘මෙම බිය’ යනු අර්ථය පිරිහීමේ බියයි, මෙය පවසන ලද්දේ තමාගේ සමාපත්ති පිරිහීම අරභයාය. ‘සබඳතාව (සන්ථව)’ යනු තණ්හා සන්ථවය, දෘෂ්ටි සන්ථවය සහ මිත්‍ර සන්ථවය යනුවෙන් තුන් වැදෑරුම් වේ. එහිදී එකසිය අට වැදෑරුම් තණ්හාව ‘තණ්හා සන්ථවය’ වන අතර සැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටි ‘දෘෂ්ටි සන්ථවය’ වේ. සිත බැඳුණු ස්වභාවයෙන් මිතුරන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව ‘මිත්‍ර සන්ථවය’ වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ එයයි. ඒ හේතුවෙන් ඔහුගේ සමාපත්තිය පිරිහිණි. එබැවින්, ‘සබඳතාවයෙහි මෙම බිය දැක මම ප්‍රත්‍යෙක බෝධියට පැමිණියෙමි’ යි පවසන ලදී. සෙසු කොටස් පෙර පවසන ලද පරිදිම දත යුතුය.

มิตฺตสุหชฺชคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

මිත්තසුහජ්ජ ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๓๘. วํโส วิสาโลติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ตโย ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิราชกุเล นิพฺพตฺโต, อิตเร ปจฺจนฺตราชกุเลสุ. เต อุโภปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา, นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘มยํ กึ กมฺมํ กตฺวา อิมํ โลกุตฺตรสุขํ อนุปฺปตฺตา’’ติ อาวชฺเชตฺวา ปจฺจเวกฺขมานา กสฺสปพุทฺธกาเล อตฺตโน จริยํ อทฺทสํสุ. ตโต ‘‘ตติโย กุหิ’’นฺติ อาวชฺเชนฺตา พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺตํ ทิสฺวา ตสฺส คุเณ สริตฺวา ‘‘โส ปกติยาว อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคโต อโหสิ, อมฺหากญฺเญว โอวาทโก วตฺตา วจนกฺขโม ปาปครหี, หนฺท, นํ อารมฺมณํ ทสฺเสตฺวา โมเจสฺสามา’’ติ โอกาสํ คเวสนฺตา ตํ เอกทิวสํ สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา อุยฺยานทฺวาเร เวฬุคุมฺพมูเล อฏฺฐํสุ. มหาชโน อติตฺโต ราชทสฺสเนน ราชานํ โอโลเกติ. ตโต ราชา ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ มม ทสฺสเน อพฺยาวโฏ’’ติ โอโลเกนฺโต ปจฺเจกพุทฺเธ อทฺทกฺขิ. สห ทสฺสเนเนว จสฺส เตสุ สิเนโห อุปฺปชฺชิ.

38. ‘වංසෝ විසාලෝ’ යනාදී ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? පෙර කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ ප්‍රත්‍යෙක බෝධිසත්වවරු තිදෙනෙක් වසර විසිදහසක් මුළුල්ලෙහි ‘ගතපච්චාගත’ වත් පුරා දෙව්ලොව උපන්හ. එතැනින් චුත වී ඔවුන්ගෙන් වැඩිමහල් තැනැත්තා බරණැස් රජකුලයෙහි උපන් අතර, අනෙක් දෙදෙනා ප්‍රත්‍යන්ත රජකුලයන්හි උපන්හ. ඒ දෙදෙනාම කමටහන් උගෙන, රජසැප අතහැර පැවිදි වී පිළිවෙළින් ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධත්වයට පත්ව නන්දමූලක ලෙනෙහි වාසය කළහ. දිනක් ඔවුන් සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ‘අප කිනම් කර්මයක් කොට මේ ලෝකෝත්තර සැපයට පැමිණියෙමුදැයි’ විමසා බලන විට, කස්සප බුදුන් කල තමන්ගේ පැවැත්ම දුටුවහහ. ඉක්බිති ‘තුන්වැන්නා කොහේදැයි’ බලන විට ඔහු බරණැස් නුවර රජකම් කරනු දැක, ඔහුගේ ගුණ සිහිපත් කරමින්, ‘ඔහු ස්වභාවයෙන්ම අල්පේච්ඡතාදී ගුණයෙන් යුක්තය, ඔහු අපටම අවවාද දුන්, කීකරු, වචන ඉවසන, පවට ගර්හා කරන අයෙකි. එබැවින් ඔහුට අරමුණක් පෙන්වා සසරින් මුදවමු’ යි අවස්ථාවක් සොයමින් සිටියහ. දිනක් ඔහු සියලු ආභරණයෙන් සැරසී උයනට යනවා දැක, අහසින් පැමිණ උයන දොරටුව අසල වූ උණ පඳුරක් මුල වැඩ සිටියහ. මහා ජනයා රජු දෙස බලා තෘප්තියක් නොලබමින් රජු දෙසම බලා සිටියහ. එවිට රජු, ‘මා දෙස බැලීමෙන් තොරව සිටින යමෙකු සිටීදැයි’ බලන විට ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරුන් දුටුවේය. ඔවුන් දුටු සැනින් ඔහු තුළ මහත් සෙනෙහසක් උපන්නේය.

โส หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห สนฺเตน อุปจาเรน เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, กึ นามา ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. เต อาหํสุ ‘‘มยํ, มหาราช, อสชฺชมานา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อสชฺชมานา’ติ เอตสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘อลคฺคนตฺโถ, มหาราชา’’ติ. ตโต ตํ เวฬุคุมฺพํ ทสฺเสนฺตา อาหํสุ – ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อิมํ เวฬุคุมฺพํ สพฺพโส มูลขนฺธสาขานุสาขาหิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตํ อสิหตฺโถ ปุริโส มูเล เฉตฺวา อาวิญฺฉนฺโต น สกฺกุเณยฺย อุทฺธริตุํ[Pg.67], เอวเมว ตฺวํ อนฺโต จ พหิ จ ชฏาย ชฏิโต อาสตฺตวิสตฺโต ตตฺถ ลคฺโค. เสยฺยถาปิ วา ปนสฺส เวมชฺฌคโตปิ อยํ วํสกฬีโร อสญฺชาตสาขตฺตา เกนจิ อลคฺโค ฐิโต, สกฺกา จ ปน อคฺเค วา มูเล วา เฉตฺวา อุทฺธริตุํ, เอวเมว มยํ กตฺถจิ อสชฺชมานา สพฺพทิสา คจฺฉามา’’ติ ตาวเทว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปสฺสโต เอว รญฺโญ อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ. ตโต ราชา จินฺเตสิ – ‘‘กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ อสชฺชมาโน ภเวยฺย’’นฺติ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ปุริมนเยเนว กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

ඔහු ඇත් කඳින් බැස ශාන්ත ලීලාවෙන් ඔවුන් වෙත එළඹ, ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාගේ නම කුමක්දැයි’ ඇසීය. ‘මහරජ, අපි අසජ්ජමාන (නොඇලෙන සුලු) නම් වෙමු’ යි ඔවුහු පැවසූහ. ‘ස්වාමීනි, අසජ්ජමාන යන්නෙහි තේරුම කුමක්ද?’ ‘මහරජ, නොඇලෙන යන අර්ථයයි.’ ඉක්බිති ඒ උණ පඳුර පෙන්වමින් මෙසේ පැවසූහ: ‘මහරජ, යම් සේ මේ උණ පඳුර මුල්, කඳන්, අතු සහ අනු අතුවලින් මුළුමනින්ම එකිනෙකට වෙළී පවතීද, එවිට කඩුවක් අතැති මිනිසෙකුට එහි මුල කපා ඇද ඉවතට ගැනීමට නොහැකි වන්නා සේම, ඔබත් ඇතුළතින් හා පිටතින් අවුල් ජාලයකින් වෙළී, එහිම බැසගෙන සිටියි. නමුත් මේ උණ පඳුර මැද තිබෙන උණ කළීරය (ළපටි උණ පැළය), තවම අතු නොකැඩුණු නිසා කිසිවක නොගැටී පවතියි. එය අගින් හෝ මුලින් කපා ඉවතට ගත හැකිය. එමෙන්ම අපිද කිසිම තැනක නොඇලී සියලු දිශාවන්හි සැරිසරන්නෙමු’ යි පවසා, ඒ මොහොතේම සතරවන දැහැනට සමවැදී රජු බලා සිටියදීම අහසින් නන්දමූලක ලෙනට වැඩම කළහ. එවිට රජු, ‘මමද කවදා මෙලෙස නොඇලී වාසය කරන්නෙම්දැයි’ සිතා එහිම හිඳ විදර්ශනා වඩා ප්‍රත්‍යෙක බෝධිය සාක්ෂාත් කළේය. පෙර ක්‍රමයටම කමටහන ගැන විමසූ කල්හි මෙම ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

‘‘පැතිර පවතින උණ පඳුරක් මෙන් දරු මල්ලන් හා බිරිඳ කෙරෙහි ඇති ඇලය පවතී. කිසිවක නොඇලෙන උණ කළීරයක් මෙන්, කගවේණ අඟක් සේ හුදකලාව හැසිරෙන්න.’’

ตตฺถ วํโสติ เวฬุ. วิสาโลติ วิตฺถิณฺโณ. จกาโร อวธารณตฺโถ, เอวกาโร วา อยํ, สนฺธิวเสเนตฺถ เอกาโร นฏฺโฐ. ตสฺส ปรปเทน สมฺพนฺโธ, ตํ ปจฺฉา โยเชสฺสาม. ยถาติ ปฏิภาเค. วิสตฺโตติ ลคฺโค, ชฏิโต สํสิพฺพิโต. ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จาติ ปุตฺตธีตุภริยาสุ. ยา อเปกฺขาติ ยา ตณฺหา โย สฺเนโห. วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํสกฬีโร วิย อลคฺคมาโน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา วํโส วิสาโล วิสตฺโต เอว โหติ, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา, สาปิ เอวํ ตานิ วตฺถูนิ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตตฺตา วิสตฺตา เอว. สฺวาหํ ตาย อเปกฺขาย อเปกฺขวา วิสาโล วํโส วิย วิสตฺโตติ เอวํ อเปกฺขาย อาทีนวํ ทิสฺวา ตํ อเปกฺขํ มคฺคญาเณน ฉินฺทนฺโต อยํ วํสกฬีโรว รูปาทีสุ วา โลภาทีสุ วา กามภวาทีสุ วา ทิฏฺฐาทีสุ วา ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสชฺชมาโน ปจฺเจกโพธึ อธิคโตติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

එහි ‘වංසෝ’ යනු උණ පඳුරයි. ‘විසාලෝ’ යනු පැතිරුණු යන්නයි. ‘ච’ කාරය අවධාරණ අර්ථයෙහි (නියත අර්ථයෙහි) පවතී, නැතහොත් එය ‘ඒව’ සදාලිලසයයි. සන්ධි වීම නිසා මෙහි ‘එ’ කාරය ලොප් වී ඇත. එහි සම්බන්ධය ඊළඟ පදය සමඟ වේ, එය පසුව යොදන්නෙමු. ‘යථා’ යනු සමානත්වය දැක්වීමටයි. ‘විසත්තෝ’ යනු ඇලුණු, වෙළුණු, බැඳුණු යන්නයි. ‘පුත්තෙසු දාරේසු ච’ යනු පුතුන්, දියණියන් සහ භාර්යාවන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘යා අපෙක්ඛා’ යනු යම් තණ්හාවක්, යම් ස්නේහයක් ඇද්ද එයයි. ‘වංසකළීරෝව අසජ්ජමානෝ’ යනු උණ ලපටියක් මෙන් නොඇලෙමින් යන්නයි. මින් කුමක් කියැවේ ද? පැතිරුණු උණ පඳුරක් යම් සේ එකිනෙක පැටලී තිබේ ද, අඹුදරුවන් කෙරෙහි පවතින යම් අපේක්ෂාවක් ඇද්ද, එය ද ඒ වස්තූන් හා වෙළී පවතින බැවින් ඇලීමක් ම වේ. ඒ මම එවැනි අපේක්ෂාවන් නිසා පැතිරුණු උණ පඳුරක් මෙන් ඇලී සිටියෙමි. මෙසේ අපේක්ෂාවෙහි ආදීනව දැක, ඒ අපේක්ෂාව මඟ නුවණින් සිඳ දමා, මේ උණ ලපටියක් මෙන් රූප ආදියෙහි හෝ ලෝභ ආදියෙහි හෝ කාම භව ආදියෙහි හෝ දෘෂ්ඨි ආදියෙහි හෝ තණ්හා, මාන, දෘෂ්ඨි වශයෙන් නොඇලෙමින් පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

วํสกฬีรคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

වංසකළීර ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๓๙. มิโค [Pg.68] อรญฺญมฺหีติ กา อุปฺปตฺติ? เอโก กิร ภิกฺขุ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน โยคาวจโร กาลํ กตฺวา, พาราณสิยํ เสฏฺฐิกุเล อุปฺปนฺโน อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค, โส สุภโค อโหสิ. ตโต ปรทาริโก หุตฺวา ตตฺถ กาลกโต นิรเย นิพฺพตฺโต ตตฺถ ปจฺจิตฺวา วิปากาวเสเสน เสฏฺฐิภริยาย กุจฺฉิมฺหิ อิตฺถิปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. นิรยโต อาคตานํ คตฺตานิ อุณฺหานิ โหนฺติ. เตน เสฏฺฐิภริยา ฑยฺหมาเนน อุทเรน กิจฺเฉน กสิเรน ตํ คพฺภํ ธาเรตฺวา กาเลน ทาริกํ วิชายิ. สา ชาตทิวสโต ปภุติ มาตาปิตูนํ เสสพนฺธุปริชนานญฺจ เทสฺสา อโหสิ. วยปฺปตฺตา จ ยมฺหิ กุเล ทินฺนา, ตตฺถาปิ สามิกสสฺสุสสุรานํ เทสฺสาว อโหสิ อปฺปิยา อมนาปา. อถ นกฺขตฺเต โฆสิเต เสฏฺฐิปุตฺโต ตาย สทฺธึ กีฬิตุํ อนิจฺฉนฺโต เวสึ อาเนตฺวา กีฬติ. สา ตํ ทาสีนํ สนฺติกา สุตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นานปฺปกาเรหิ อนุนยิตฺวา อาห – ‘‘อยฺยปุตฺต, อิตฺถี นาม สเจปิ ทสนฺนํ ราชูนํ กนิฏฺฐา โหติ, จกฺกวตฺติโน วา ธีตา, ตถาปิ สามิกสฺส เปสนกรา โหติ. สามิเก อนาลปนฺเต สูเล อาโรปิตา วิย ทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ. สเจ อหํ อนุคฺคหารหา, อนุคฺคเหตพฺพา. โน เจ, วิสฺสชฺเชตพฺพา, อตฺตโน ญาติกุลํ คมิสฺสามี’’ติ. เสฏฺฐิปุตฺโต – ‘‘โหตุ, ภทฺเท, มา โสจิ, กีฬนสชฺชา โหหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อาห. เสฏฺฐิธีตา ตาวตเกนปิ สลฺลาปมตฺเตน อุสฺสาหชาตา ‘‘สฺเว นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ พหุํ ขชฺชโภชฺชํ ปฏิยาเทติ. เสฏฺฐิปุตฺโต ทุติยทิวเส อนาโรเจตฺวาว กีฬนฏฺฐานํ คโต. สา ‘‘อิทานิ เปเสสฺสติ, อิทานิ เปเสสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตี นิสินฺนา อุสฺสูรํ ทิสฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. เต ปจฺจาคนฺตฺวา ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต คโต’’ติ อาโรเจสุํ. สา สพฺพํ ตํ ปฏิยาทิตํ อาทาย ยานํ อภิรุหิตฺวา อุยฺยานํ คนฺตุํ อารทฺธา.

39. ‘මිගෝ අරඤ්ඤම්හි’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි එක්තරා යෝගාවචර භික්ෂුවක් කළුරිය කොට, බාරාණසියේ අතිශය ධනවත්, මහා භෝග සම්පත් ඇති සිටු කුලයක උපන්නේය. ඔහු ‘සුභග’ නම් විය. එහිදී ඔහු පරදාර සේවනයෙහි යෙදී, එතැනින් චුතව නරකයෙහි උපන්නේය. එහි පැසී, අකුසල විපාකයේ ශේෂය නිසා සිටු දේවියකගේ කුසෙහි ස්ත්‍රී පිළිසඳක් ලැබීය. නරකයෙන් පැමිණි අයගේ ශරීර උණුසුම් වේ. එබැවින් ඒ සිටු බිරිඳ දැවෙන කුසින් යුතුව මහත් දුකක් විඳිමින් ඒ ගැබ දරා සිට කල් ගිය පසු දැරියක ප්‍රසූත කළාය. ඇය උපන් දින පටන් මවුපියන්ට මෙන්ම සෙසු නෑ හිතමිතුරන්ට ද අප්‍රිය වූවාය. ඇය වැඩිවියට පත්ව විවාහ කර දුන් කුලයේ දී ද ස්වාමියාටත්, මවුපියන්ටත් (නැන්දම්මා සහ මාමණ්ඩියට) අප්‍රිය වූවාය. ඉක්බිතිව නැකත් උළෙලක් ප්‍රකාශයට පත් වූ කල්හි, සිටු පුත්‍රයා ඇය සමඟ උත්සවය සැමරීමට අකමැතිව වෙසඟනක කැඳවාගෙන සෙල්ලම් කළේය. ඇය දාසියන්ගෙන් ඒ බව අසා සිටු පුත්‍රයා වෙත ගොස් නොයෙක් ආකාරයෙන් බැගෑපත්ව මෙසේ කීවාය - ‘හිමියනි, ස්ත්‍රියක් යනු දස රජවරුන්ගේ බාල සහෝදරිය වුවද, සක්විති රජෙකුගේ දියණිය වුවද, තම ස්වාමියාගේ වචනයට කීකරු වන්නියකි. ස්වාමියා කතා නොකර සිටින විට එය උල තැබුවාක් මෙන් දුකකි. ඉදින් මම කරුණාව ලැබිය යුත්තියක් නම්, මට කරුණාව දක්වනු මැනවි. එසේ නොවේ නම් මා මුදා හරිනු මැනවි, මම මාගේ නෑදෑයන් වෙත යන්නෙමි.’ එවිට සිටු පුත්‍රයා - ‘එය එසේ වේවා, පින්වතිය, ශෝක නොකරන්න, උත්සවයට සූදානම් වන්න, අපි උත්සවය සමරමු’ යි කීවේය. ඒ වචන මාත්‍රයෙන් ම මහත් උද්යෝගයට පත් සිටු දියණිය ‘හෙට මම උත්සවය සමරන්නෙමි’ යි සිතා බොහෝ කැවිලි පෙවිලි පිළියෙල කළාය. සිටු පුත්‍රයා දෙවන දිනයේ ඇයට නොදන්වාම උත්සව භූමියට ගියේය. ඇය ‘දැන් මා කැඳවීමට එවනු ඇත, දැන් එවනු ඇතැයි’ මඟ බලමින් සිට මධ්‍යහ්නය පසු වූ පසු මිනිසුන් පිටත් කර හැරියාය. ඔවුහු ආපසු පැමිණ ‘සිටු පුත්‍රයා ගොස් ඇතැයි’ කීහ. ඇය පිළියෙල කළ ඒ සියලු දෑ ගෙන යානයකට නැඟ උයනට යාමට පිටත් වූවාය.

อถ นนฺทมูลกปพฺภาเร ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สตฺตเม ทิวเส นิโรธา วุฏฺฐาย อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา นาคลตาทนฺตโปณํ ขาทิตฺวา ‘‘กตฺถ อชฺช ภิกฺขํ จริสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ เสฏฺฐิธีตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมิสฺสา มยิ สกฺการํ กริตฺวา ตํ กมฺมํ ปริกฺขยํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปพฺภารสมีเป [Pg.69] สฏฺฐิโยชนํ มโนสิลาตลํ, ตตฺถ ฐตฺวา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ตสฺสา ปฏิปเถ โอรุยฺห พาราณสีภิมุโข อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา ทาสิโย เสฏฺฐิธีตาย อาโรเจสุํ. สา ยานา โอรุยฺห สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, สพฺพรสสมฺปนฺเนน ขาทนียโภชนีเยน ปูเรตฺวา, ปทุมปุปฺเผน ปฏิจฺฉาเทตฺวา เหฏฺฐาปิ ปทุมปุปฺผํ กตฺวา, ปุปฺผกลาปํ หตฺเถน คเหตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา, ตสฺส หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุปฺผกลาปหตฺถา ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ยถา อิทํ ปุปฺผํ, เอวาหํ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชามิ, ตตฺถ ตตฺถ มหาชนสฺส ปิยา ภเวยฺยํ มนาปา’’ติ. เอวํ ปตฺเถตฺวา ทุติยํ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ทุกฺโข คพฺภวาโส, ตํ อนุปคมฺม ปทุมปุปฺเผ เอวํ ปฏิสนฺธิ ภเวยฺยา’’ติ. ตติยมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, ชิคุจฺฉนีโย มาตุคาโม, จกฺกวตฺติธีตาปิ ปรวสํ คจฺฉติ, ตสฺมา อหํ อิตฺถิภาวํ อนุปคมฺม ปุริโส ภเวยฺย’’นฺติ. จตุตฺถมฺปิ ปตฺเถสิ ‘‘ภนฺเต, อิมํ สํสารทุกฺขํ อติกฺกมฺม ปริโยสาเน ตุมฺเหหิ ปตฺตํ อมตํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ.

එකල නන්දමූලක පර්වත ගුහාවෙහි වසන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ සත්වන දිනයෙහි නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, අනවතප්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා, නාගලතා දැවටු අනුභව කොට, "අද කොහි පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙම්දැ"යි මෙනෙහි කරන සේක්, ඒ සිටු දියණිය දැක, "මැය මට සත්කාර කොට ඒ (පෙර කරන ලද) අකුසල කර්මය ක්ෂය කරගනු ඇතැ"යි දැන, ගුහාව සමීපයෙහි වූ යොදුන් හැටක් පමණ වූ මනෝසිලා තලයට වැඩම කොට, එහි සිට ඇඳිවත හැඳ, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, අභිඥාවට පාදක වන ධ්‍යානයට සමවැදී, අහසින් වැඩම කොට ඇය ඉදිරිපිට මාර්ගයට බැස බාරාණසී නුවර දෙසට වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේ දැක දාසියෝ සිටු දියණියට ඒ බව දැන්වූහ. ඇය යානයෙන් බැස ගෞරවයෙන් වැඳ, පාත්‍රය ගෙන, සියලු රසයෙන් යුත් ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන්ගෙන් එය පුරවා, පියුම් මලකින් එය වසා, පාත්‍රයට යටින් ද පියුම් මලක් තබා, පියුම් මිටියක් අතින් ගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, උන්වහන්සේගේ අතට පාත්‍රය දී, වැඳ, පියුම් මිටිය අතැතිව මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, මේ පියුම් මල යම් සේද, එසේම මම උපදින උපදින තැන මහා ජනයාට ප්‍රියමනාප වූ තැනැත්තියක් වෙම්වා." මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කොට දෙවනුව ද මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, මව්කුස වාසය කිරීම දුකකි, ඒ දුකට පත් නොවී පියුම් මලකම මාගේ පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේවා." තෙවනුව ද මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, ස්ත්‍රී භාවය පිළිකුල් සහගතය, සක්විති රජකුගේ දියණිය වුවද අන්‍යයන්ට යටත් වීමට සිදු වේ. එබැවින් මම ස්ත්‍රී භාවයට පත් නොවී පුරුෂයෙකු වෙම්වා." සිව්වනුව ද මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, මේ සංසාර දුක ඉක්මවා අවසානයේ ඔබ වහන්සේලා පැමිණි අමෘත මහා නිවනට (අර්හත් ඵලයට) පැමිණෙම්වා."

เอวํ จตุโร ปณิธโย กตฺวา, ตํ ปทุมปุปฺผกลาปํ ปูเชตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ปุปฺผสทิโส เอว เม คนฺโธ เจว วณฺโณ จ โหตู’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปณิธึ อกาสิ. ตโต ปจฺเจกพุทฺโธ ปตฺตํ ปุปฺผกลาปญฺจ คเหตฺวา อากาเส ฐตฺวา –

මෙසේ ප්‍රාර්ථනා හතරක් කොට, ඒ පියුම් මිටිය පූජා කර, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පංචප්‍රතිෂ්ඨිතයෙන් වැඳ, "මගේ ශරීර ගන්ධය හා වර්ණය පියුමක් වැනිම වේවා"යි පස්වන ප්‍රාර්ථනාව කළාය. ඉක්බිති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පාත්‍රය හා පියුම් මිටිය ගෙන අහසෙහි සිට -

‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;

สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ. –

"ඔබ කැමති වූ ද පතන ලද්දා වූ ද සියල්ල වහාම සමෘද්ධ වේවා; පසළොස්වක සඳ මෙන් ඔබගේ සියලු යහපත් අදහස් පූර්ණය වේවා"යි වදාළ සේක.

อิมาย คาถาย เสฏฺฐิธีตาย อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘เสฏฺฐิธีตา มํ คจฺฉนฺตํ ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เสฏฺฐิธีตาย ตํ ทิสฺวา มหตี ปีติ อุปฺปนฺนา. ภวนฺตเร กตํ อกุสลกมฺมํ อโนกาสตาย ปริกฺขีณํ, จิญฺจมฺพิลโธตตมฺพภาชนมิว สุทฺธา ชาตา. ตาวเทว จสฺสา ปติกุเล ญาติกุเล จ สพฺโพ ชโน ตุฏฺโฐ ‘‘กึ กโรมา’’ติ ปิยวจนานิ ปณฺณาการานิ จ เปเสสิ. เสฏฺฐิปุตฺโต มนุสฺเส เปเสสิ ‘‘สีฆํ สีฆํ อาเนถ เสฏฺฐิธีตรํ, อหํ วิสฺสริตฺวา อุยฺยานํ อาคโต’’ติ. ตโต ปภุติ จ นํ อุเร วิลิตฺตจนฺทนํ วิย อามุตฺตมุตฺตาหารํ วิย ปุปฺผมาลํ วิย จ ปิยายนฺโต ปริหริ.

මෙම ගාථාවෙන් සිටු දියණියට අනුමෝදනාව කොට, "සිටු දියණිය මා වැඩම කරනු දකිත්වා"යි අධිෂ්ඨාන කොට නන්දමූලක පර්වත ගුහාව බලා වැඩම කළ සේක. සිටු දියණිය උන්වහන්සේ (අහසින්) වැඩම කරනු දැක මහත් ප්‍රීතියට පත් වූවාය. පෙර භවයක කරන ලද අකුසල කර්මය විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලැබීමෙන් ක්ෂය වී ගිය අතර, සියඹලා යුෂින් සෝදන ලද තඹ භාජනයක් මෙන් ඇය පිරිසිදු වූවාය. එකෙණෙහිම ඇගේ සැමියාගේ නිවසේ හා ඇගේ නෑදෑ නිවසේ ද සියලු දෙනා සතුටට පත්ව, "කුමක් කරමුදැ"යි අසමින් ප්‍රිය වචන හා පඬුරු පාක්කුඩම් එවූහ. සිටු පුත්‍රයා ද මිනිසුන් එවා, "වහාම සිටු දියණිය කැඳවාගෙන එන්න, මට අමතක වී උයනට ආවෙමි"යි කියා යැවීය. එතැන් සිට ඔහු ඇයව පපුවෙහි ගාන ලද සඳුන් මෙන් ද, පලඳින ලද මුතු හරක් මෙන් ද, මල් මාලාවක් මෙන් ද ඉතා ආදරයෙන් රැකබලා ගත්තේය.

สา [Pg.70] ตตฺถ ยาวตายุกํ อิสฺสริยโภคสุขํ อนุภวิตฺวา กาลํ กตฺวา ปุริสภาเวน เทวโลเก ปทุมปุปฺเผ อุปฺปชฺชิ. โส เทวปุตฺโต คจฺฉนฺโตปิ ปทุมปุปฺผคพฺเภเยว คจฺฉติ, ติฏฺฐนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, สยนฺโตปิ ปทุมคพฺเภเยว สยติ. มหาปทุมเทวปุตฺโตติ จสฺส นามํ อกํสุ. เอวํ โส เตน อิทฺธานุภาเวน อนุโลมปฏิโลมํ ฉเทวโลเก เอว สํสรติ.

ඇය එහි ආයු කෙළවර වනතුරු ඉසුරු සම්පත් හා භෝග සැප අනුභව කොට, කලුරිය කර පුරුෂ භාවයෙන් දිව්‍ය ලෝකයෙහි පියුම් මලක උපන්නාය. ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා යන කල ද පියුම් ගැබකම යයි, සිටින කල ද, හිඳින කල ද, නිදන කල ද පියුම් ගැබකම නිදයි. ඔහුට "මහා පදුම දිව්‍ය පුත්‍රයා" යැයි නම තැබූහ. මෙසේ ඔහු ඒ සෘද්ධි අනුභාවයෙන් අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් සදිව්‍ය ලෝකයන්හිම සැරිසැරුවේය.

เตน จ สมเยน พาราณสิรญฺโญ วีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ โหนฺติ. ราชา เอกิสฺสาปิ กุจฺฉิยํ ปุตฺตํ น ลภติ. อมจฺจา ราชานํ วิญฺญาเปสุํ ‘‘เทว, กุลวํสานุปาลโก ปุตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ, อตฺรเช อวิชฺชมาเน เขตฺรโชปิ กุลวํสธโร โหตี’’ติ. ราชา ‘‘ฐเปตฺวา มเหสึ อวเสสา นาฏกิตฺถิโย สตฺตาหํ ธมฺมนาฏกํ กโรถา’’ติ ยถากามํ พหิ จราเปสิ, ตถาปิ ปุตฺตํ นาลตฺถ. ปุน อมจฺจา อาหํสุ – ‘‘มหาราช, มเหสี นาม ปุญฺเญน จ ปญฺญาย จ สพฺพิตฺถีนํ อคฺคา, อปฺเปว นาม เทโว มเหสิยาปิ กุจฺฉิสฺมึ ปุตฺตํ ลเภยฺยา’’ติ. ราชา มเหสิยา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สา อาห – ‘‘มหาราช, ยา อิตฺถี สจฺจวาทินี สีลวตี, สา ปุตฺตํ ลเภยฺย, หิโรตฺตปฺปรหิตาย กุโต ปุตฺโต’’ติ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิตฺวา ปุนปฺปุนํ อนุมชฺชติ. สีลวติยา ราชธีตาย ปญฺจ สีลานิ อนุมชฺชนฺติยา ปุตฺตปตฺถนาจิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเต สกฺกสฺส อาสนํ สนฺตปฺปิ.

එසමයෙහි බාරාණසි රජුට අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් විසිදහසක් සිටියහ. රජුට එකදු බිරිඳකගෙන් වත් පුතෙකු නොලැබුණි. අමාත්‍යවරු රජුට මෙසේ දැන්වූහ: "දේවයන් වහන්ස, කුලවංශය රකින්නට පුතෙකු අවශ්‍ය වේ. තමාගේම දරුවෙකු නැති කල්හි කේත්‍රජ (දරුකමට ගත්) පුත්‍රයෙකු වුවද කුලවංශය දරන්නෙකු වේ." රජු, "අග්‍රමහේෂිකාව හැර සෙසු නාටිකාංගනාවන් සත් දිනක් ධර්මානුකූලව හැසිරෙත්වා"යි අභිමත පරිදි පිටත හැසිරෙන්නට සැලැස්වීය. එසේ කළත් පුතෙකු නොලැබුණි. නැවතත් අමාත්‍යවරු මෙසේ කීහ: "මහරජ, අග්‍රමහේෂිකාව පිනෙන් හා නුවණින් සියලු ස්ත්‍රීන්ට වඩා අග්‍ර වේ. දේවයන් වහන්සේට අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසින් පුතෙකු ලැබිය හැකි වනු ඇත." රජු අග්‍රමහේෂිකාවට මේ කරුණ පැවසීය. ඇය මෙසේ කීවාය: "මහරජ, යම් ස්ත්‍රියක් සත්‍යවාදී හා සිල්වත් වේද, ඇයට පුතෙකු ලැබිය හැකිය. ලජ්ජා බය නැති තැනැත්තියකට කොයින්ද පුතුන්?" ඇය මෙසේ පවසා ප්‍රාසාදයට නැගී පංචශීලය සමාදන් වී නැවත නැවතත් සීලය මෙනෙහි කළාය. සිල්වත් රජ දියණිය පංචශීලය මෙනෙහි කරමින් පුතෙකු ප්‍රාර්ථනා කරන චිත්තය උපන් සැණින් සක්දෙවිඳුගේ අසුන උණු විය.

อถ สกฺโก อาสนตาปการณํ อาวชฺเชนฺโต เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ‘‘สีลวติยา ราชธีตาย ปุตฺตวรํ เทมี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา เทวิยา สมฺมุเข ฐตฺวา ‘‘กึ ปตฺเถสิ เทวี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปุตฺตํ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ทมฺมิ เต, เทวิ, ปุตฺตํ, มา จินฺตยี’’ติ วตฺวา เทวโลกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข เอตฺถ ขีณายุโก’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อยํ มหาปทุโม อุปริเทวโลเก อุปฺปชฺชิตุํ อิโต จวตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส วิมานํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต มหาปทุม, มนุสฺสโลกํ คจฺฉาหี’’ติ ยาจิ. โส อาห – ‘‘มหาราช, มา เอวํ ภณิ, เชคุจฺโฉ มนุสฺสโลโก’’ติ. ‘‘ตาต, ตฺวํ มนุสฺสโลเก ปุญฺญํ กตฺวา อิธูปปนฺโน, ตตฺเถว ฐตฺวา ปารมิโย ปูเรตพฺพา, คจฺฉ, ตาตา’’ติ. ‘‘ทุกฺโข, มหาราช, คพฺภวาโส, น สกฺโกมิ ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ. ‘‘กึ เต, ตาต, คพฺภวาเสน, ตถา หิ ตฺวํ กมฺมมกาสิ, ยถา [Pg.71] ปทุมคพฺเภเยว นิพฺพตฺติสฺสสิ, คจฺฉ, ตาตา’’ติ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมาโน อธิวาเสสิ.

එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සිය අසුන රත් වීමට හේතුව විමසා ඒ කරුණ වටහාගෙන, "සිල්වත් රජ දියණියට උතුම් පුත් රුවනක් ලබා දෙන්නෙමි" යි සිතා අහසින් පැමිණ දේවිය ඉදිරියේ පෙනී සිට, "දේවිය, ඔබ කුමක් ප්‍රාර්ථනා කරන්නේදැයි" ඇසීය. "මහාරාජයෙනි, පුතෙකු ප්‍රාර්ථනා කරමි" යි ඇය කීවාය. "දේවිය, මම ඔබට පුතෙකු ලබා දෙන්නෙමි, ඒ ගැන ශෝක නොවන්න" යි පවසා දිව්‍ය ලෝකයට ගොස්, "මෙහි ආයුෂ ගෙවී ගිය කෙනෙකු ඇත්දැයි" විමසන කල්හි, "මෙම මහාපදුම දිව්‍ය පුත්‍රයා ඉහළ දිව්‍ය ලෝකයක උපදිනු පිණිස මෙයින් චුත වන්නට ආසන්නව සිටී" යි දැනගෙන, ඔහුගේ විමනට ගොස් "පුතණුවනි මහාපදුම, මනුෂ්‍ය ලෝකයට යන්න" යැයි ඇයැද සිටියේය. ඔහු පවසා සිටියේ "මහාරාජයෙනි, එසේ පවසන්නට එපා, මනුෂ්‍ය ලෝකය පිළිකුල් සහගතය" කියාය. "පුතණුවනි, ඔබ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ පින්කම් කොට මෙහි උපන්නෙහිය. එහිම සිට පාරමී ධර්ම සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එබැවින් පුතණුවනි, යන්න" යැයි කී කල, "මහාරාජයෙනි, මව්කුස වාසය කිරීම දුක් සහිතය, එහි විසීමට මට නොහැකිය" යි ඔහු කීවේය. "පුතණුවනි, ඔබට මව්කුස වාසයෙන් ඇති වැඩක් නැත. මන්දයත් ඔබ නෙළුම් මලක් තුළ උපදින සේ කර්මයක් කොට ඇත. එබැවින් යන්න පුතණුවනි" යි නැවත නැවතත් පවසන කල ඔහු එය පිළිගත්තේය.

ตโต มหาปทุโม เทวโลกา จวิตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุยฺยาเน สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺโต. ตญฺจ รตฺตึ มเหสี ปจฺจูสสมเย สุปินนฺเตน วีสติอิตฺถิสหสฺสปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ ปทุมสฺสเร ปุตฺตํ ลทฺธา วิย อโหสิ. สา ปภาตาย รตฺติยา สีลานิ รกฺขมานา ตเถว ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปทุมปุปฺผํ อทฺทส. ตํ เนว ตีเร โหติ น คมฺภีเร. สห ทสฺสเนเนว จสฺสา ตตฺถ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. สา สามํเยว ปวิสิตฺวา ตํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. ปุปฺเผ คหิตมตฺเตเยว ปตฺตานิ วิกสึสุ. ตตฺถ ตฏฺฏเก อาสิตฺตสุวณฺณปฏิมํ วิย ทารกํ อทฺทส. ทิสฺวาว ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. มหาชโน สาธุการสหสฺสานิ มุญฺจิ, รญฺโญ จ เปเสสิ. ราชา สุตฺวา ‘‘กตฺถ ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ลทฺโธกาสญฺจ สุตฺวา ‘‘อุยฺยานญฺจ โปกฺขรณิยํ ปทุมญฺจ อมฺหากญฺเญว เขตฺตํ, ตสฺมา อมฺหากํ เขตฺเต ชาตตฺตา เขตฺรโช นามายํ ปุตฺโต’’ติ วตฺวา นครํ ปเวเสตฺวา วีสติสหสฺสอิตฺถิโย ธาติกิจฺจํ การาเปสิ. ยา ยา กุมารสฺส รุจึ ญตฺวา ปตฺถิตปตฺถิตํ ขาทนียํ ขาทาเปติ, สา สา สหสฺสํ ลภติ. สกลพาราณสี จลิตา, สพฺโพ ชโน กุมารสฺส ปณฺณาการสหสฺสานิ เปเสสิ. กุมาโร ตํ ตํ อติเนตฺวา ‘‘อิมํ ขาท, อิมํ ภุญฺชา’’ติ วุจฺจมาโน โภชเนน อุพฺพาฬฺโห อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา, โคปุรทฺวารํ คนฺตฺวา, ลาขาคุฬเกน กีฬติ.

ඉන්පසු මහාපදුම දිව්‍ය පුත්‍රයා දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුත වී, බරණැස් රජුගේ උයනේ පිහිටි සිලාපට්ට පොකුණේ නෙළුම් මලක් තුළ උපන්නේය. එදින රාත්‍රියේ අලුයම් වේලාවේදී මෙහෙසිය ස්ත්‍රීන් විසිදහසක් පිරිවරා උයනට ගොස් සිලාපට්ට පොකුණේ නෙළුම් මලක් තුළින් පුතෙකු ලැබුණාක් මෙන් සිහිනයක් දුටුවාය. රැය පහන් වූ පසු ඇය සිල් රකිමින්, සිහිනයෙහි දුටු පරිදිම එහි ගොස් එක් නෙළුම් මලක් දුටුවාය. එය ඉවුර අසල හෝ ඉතා ගැඹුරු තැනක හෝ නොවීය. එය දුටු සැණින් ඇයට ඒ කෙරෙහි පුත් සෙනෙහසක් ඇති විය. ඇය විසින්ම දියට බැස ඒ නෙළුම් මල ගත්තාය. මල අතට ගත් සැණින් එහි පෙති විකසිත විය. එහි රන් පිළිමයක් වැනි දරුවෙකු සිටිනු ඇය දුටුවාය. ඔහු දුටු විගස "මට පුතෙකු ලැබුණේය" යි ඇය හඬ නැගුවාය. මහා ජනයා සාධුකාර දුන්හ. රජුට ද ඒ පුවත සැල කළහ. රජතුමා ඒ අසා "කොහෙන්ද ලැබුණේ?" යි විමසා, ලැබුණු ස්ථානය දැනගෙන, "උයන ද පොකුණ ද නෙළුම ද අපට අයිති ක්ෂේත්‍රයකි, එබැවින් අපේ ක්ෂේත්‍රයේ උපන් බැවින් මේ පුත්‍රයා 'ඛේත්තජ' නම් වේ" යැයි පවසා නගරයට ගෙන්වා ස්ත්‍රීන් විසිදහසකට කිරි මව් තනතුරු පැවරීය. කුමාරයාගේ රුචිය හඳුනාගෙන ඔහුට අවශ්‍ය කෑම බීම සපයන කිරි මවට රන් දහසක් බැගින් ලැබුණි. මුළු බරණැස් නුවරම මහත් උද්යෝගයට පත් වූ අතර සියලු දෙනා කුමාරයාට තෑගි බෝග එවුහ. කුමාරයා ඒ ඒ කෑම බීම ගෙනෙන විට "මෙය කන්න, මෙය කන්න" යි පවසන නිසා ආහාර කෙරෙහි කළකිරී, මාළිගා දොරටුව අසලට ගොස් ලාකඩ බෝලයකින් සෙල්ලම් කළේය.

ตทา อญฺญตโร ปจฺเจกพุทฺโธ พาราณสึ นิสฺสาย อิสิปตเน วสติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เสนาสนวตฺตสรีรปริกมฺมมนสิการาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา, ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ‘‘อชฺช กตฺถ ภิกฺขํ คเหสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺโต กุมารสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอส ปุพฺเพ กึ กมฺมํ กรี’’ติ วีมํสนฺโต ‘‘มาทิสสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, จตสฺโส ปตฺถนา ปตฺเถสิ ตตฺถ ติสฺโส สิทฺธา, เอกา ตาว น สิชฺฌติ, ตสฺส อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสมี’’ติ ภิกฺขาจริยวเสน กุมารสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘สมณ, มา อิธ อาคจฺฉิ, อิเม หิ ตมฺปิ ‘อิทํ ขาท, อิทํ ภุญฺชา’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ อาห. โส เอกวจเนเนว ตโต นิวตฺติตฺวา [Pg.72] อตฺตโน เสนาสนํ ปาวิสิ. กุมาโร ปริชนํ อาห – ‘‘อยํ สมโณ มยา วุตฺตมตฺโตว นิวตฺโต, กุทฺโธ, นุ, โข มมา’’ติ. ตโต เตหิ ‘‘ปพฺพชิตา นาม, เทว, น โกธปรายณา โหนฺติ, ปเรน ปสนฺนมเนน ยํ ทินฺนํ โหติ, เตน ยาเปนฺตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กุทฺโธ เอว มมายํ สมโณ, ขมาเปสฺสามิ น’’นฺติ มาตาปิตูนํ อาโรเจตฺวา หตฺถึ อภิรุหิตฺวา, มหตา ราชานุภาเวน อิสิปตนํ คนฺตฺวา, มิคยูถํ ทิสฺวา, ปุจฺฉิ ‘‘กึ นาม เอเต’’ติ? ‘‘เอเต, สามิ, มิคา นามา’’ติ. เอเตสํ ‘‘อิมํ ขาทถ, อิมํ ภุญฺชถ, อิมํ สายถา’’ติ วตฺวา ปฏิชคฺคนฺตา อตฺถีติ. นตฺถิ สามิ, ยตฺถ ติโณทกํ สุลภํ, ตตฺถ วสนฺตีติ.

එකල්හි එක්තරා පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් බරණැස් නුවර ඇසුරු කොට ඉසිපතනයේ වැඩ වසන සේක. උන්වහන්සේ අලුයම අවදි වී සෙනසුන් වත් පිළිවෙත් සහ ශරීර කෘත්‍යයන් අවසන් කොට සමාධියෙන් නැගී සිට, "අද කොහි පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින්නෙම්ද?" යි සලකා බලන කල්හි කුමාරයාගේ පින් මහිමය දැක, "මොහු පෙර කිනම් කර්මයක් කළේදැයි" විමසා බැලූහ. "මා වැනි කෙනෙකුට පිණ්ඩපාතය පූජා කර ප්‍රාර්ථනා හතරක් කර ඇත, ඉන් තුනක්ම ඉටු වී ඇතත් එකක් තවම ඉටු වී නැත. එබැවින් මොහුට උපායකින් අරමුණක් පෙන්වන්නෙමි" යි සිතා පිණ්ඩපාත චාරිකාවෙහි වැඩම කර කුමාරයා අසලට වැඩි සේක. කුමාරයා උන්වහන්සේ දැක "ශ්‍රමණයන් වහන්ස, මෙහි නොඑනු මැනව. මොවුන් ඔබ වහන්සේටත් 'මෙය කන්න, මෙය කන්න' යැයි කරදර කරනු ඇත" යි කීවේය. උන්වහන්සේ ඒ වචනයෙන්ම එතැනින් හැරී තමන් වහන්සේගේ ආරාමයට වැඩි සේක. එවිට කුමාරයා පිරිසට මෙසේ කීවේය, "මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මා කියූ සැණින්ම ආපසු වැඩි සේක, උන්වහන්සේ මා සමඟ කෝප වූ සේක්ද?" එවිට ඔවුහු, "දේවයන් වහන්ස, පැවිදි වූවෝ ක්‍රෝධ කරන්නෝ නොවෙති, ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දෙයින් යැපෙන්නෝ වෙති" යි කීවද, "මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මා සමඟ කෝප වී ඇත, මම උන්වහන්සේගෙන් සමාව ගන්නෙමි" යි මවුපියන්ට දන්වා ඇතු පිට නැගී රජ සැප පිරිවරා ඉසිපතනයට ගොස් මුව රැලක් දැක, "මොවුන් කවුද?" යි ඇසීය. "ස්වාමීනි, මොවුන් මුවන්ය" යි කී කල, "මොවුන්ටත් 'මෙය කන්න, මෙය කන්න' යැයි පෝෂණය කරන්නෝ සිටිත්ද?" යි විමසීය. "ස්වාමීනි, නැත. ඔවුහු තණකොළ හා ජලය පහසුවෙන් ලැබෙන තැනක වෙසෙති" යි ඔවුහු කීහ.

กุมาโร ‘‘ยถา อิเม อรกฺขิยมานาว ยตฺถ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ วสนฺติ, กทา นุ, โข, อหมฺปิ เอวํ วเสยฺย’’นฺติ เอตมารมฺมณํ อคฺคเหสิ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา เสนาสนมคฺคญฺจ จงฺกมญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, เอกทฺวิกฺขตฺตุํ จงฺกมิตฺวา, ปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, ทิวาวิหาโรกาสญฺจ ปณฺณสาลญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา, มฏฺฐํ กตฺวา, ปวิสนปทนิกฺเขปํ ทสฺเสตฺวา, นิกฺขมนปทนิกฺเขปํ อทสฺเสตฺวา, อญฺญตฺร อคมาสิ. กุมาโร ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา มฏฺฐํ กตํ ทิสฺวา ‘‘วสติ มญฺเญ เอตฺถ โส ปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปริชเนน ภาสิตํ สุตฺวา อาห – ‘‘ปาโตปิ โส สมโณ กุทฺโธ, อิทานิ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺตโน โอกาสํ อกฺกนฺตํ ทิสฺวา, สุฏฺฐุตรํ กุชฺเฌยฺย, อิเธว ตุมฺเห ติฏฺฐถา’’ติ หตฺถิกฺขนฺธา โอรุยฺห เอกโกว เสนาสนํ ปวิฏฺโฐ วตฺตสีเสน สุสมฺมฏฺโฐกาเส ปทนิกฺเขปํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สมโณ เอตฺถ จงฺกมนฺโต น วณิชฺชาทิกมฺมํ จินฺเตสิ, อทฺธา อตฺตโน หิตเมว จินฺเตสิ มญฺเญ’’ติ ปสนฺนมานโส จงฺกมํ อารุหิตฺวา, ทูรีกตปุถุวิตกฺโก คนฺตฺวา, ปาสาณผลเก นิสีทิตฺวา, สญฺชาตเอกคฺโค หุตฺวา, ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคนฺตฺวา, ปุริมนเยเนว ปุโรหิเตน กมฺมฏฺฐาเน ปุจฺฉิเต คคนตเล นิสินฺโน อิมํ คาถมาห –

කුමාරයා 'මේ මුවන් කිසිදු රැකවරණයක් නොමැතිව තමන් කැමති ඕනෑම තැනක වසන්නාක් මෙන්, මමත් කවදා මෙලෙස වසන්නට ලැබේද?' යැයි සිතමින් එය තම අරමුණක් ලෙස ගත්තේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඔහුගේ පැමිණීම දැනගෙන, සේනාසන මාර්ගය සහ සක්මන් මළුව අතුගා පිරිසිදු කර, එය මනාව සකස් කොට, එක් වරක් හෝ දෙවරක් එහි සක්මන් කරමින් පා සටහන් තබා, දිවා විහරණය කරන ස්ථානය සහ පන්සල ද අතුගා පිරිසිදු කොට, ඇතුළු වන පා සටහන් තබා, පිටවන පා සටහන් නොතබාම වෙනත් ස්ථානයකට වැඩම කළ සේක. කුමාරයා එහි ගොස් එම පෙදෙස අතුගා පිරිසිදු කර ඇති බව දැක, 'මෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක වසනවා විය යුතුය' යි පිරිවර ජනයා කියනු අසා මෙසේ කීවේය: 'පෙරවරු කාලයේ ද ඒ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ කෝපයෙන් සිටියහ. දැන් තමන් වහන්සේ වසන ස්ථානය ඇතුන්, අසුන් ආදීන් විසින් පෑගී ඇති බව දුටුවහොත්, උන්වහන්සේ තව තවත් කෝප වීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් ඔබලා මෙහිම රැඳෙන්න.' පසුව ඔහු ඇත් කඳින් බැස තනිවම සේනාසනයට ඇතුළු විය. පිළිවෙත් පිරීමක් ලෙස මනාව අතුගා පිරිසිදු කරන ලද ඒ භූමියෙහි පා සටහන් දැක, 'මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මෙහි සක්මන් කරමින් වෙළඳාම් ආදී ලෞකික කටයුතු ගැන නොසිතූහ; සැබවින්ම උන්වහන්සේ තමන්ගේ යහපත (නිවන) ගැනම සිතූහ' යි පැහැදුණු සිතින් යුතුව සක්මන් මළුවට පිවිස, නානාවිධ බාහිර විතර්කයන් බැහැර කොට, ගල් තලාවක වාඩි වී සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ඇති කරගෙන, පන්සලට ඇතුළු වී විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධි ඥානය ලබා ගත්තේය. පසුව ලෝකෝත්තර සුවයෙන් වැඩසිටි ඔහු පිටතට නොපැමිණියේය. පෙර පරිදිම පුරෝහිතයා විසින් කර්මස්ථානය පිළිබඳව විමසන ලදුව, අහසෙහි වැඩහිඳිමින් මෙම ගාථාව දේශනා කළේය:

‘‘มิโค [Pg.73] อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

''වනයෙහි මුවෙකු යම් සේ කිසිදු බැඳීමක් නැතිව, තමා කැමති පරිදි ගොදුරු සොයා යන්නේ ද, එසේම නුවණැති මිනිසා නිදහස (ස්වාධීනත්වය) දකිමින්, ඛග්ගවිසාණයක් (රයිනෝසර් අඟක්) මෙන් හුදකලාව හැසිරිය යුත්තේය.''

ตตฺถ มิโคติ ทฺเว มิคา เอณีมิโค, ปสทมิโค จาติ. อปิจ สพฺเพสํ อารญฺญิกานํ จตุปฺปทานเมตํ อธิวจนํ. อิธ ปน ปสทมิโค อธิปฺเปโต. อรญฺญมฺหีติ คามญฺจ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ อรญฺญํ, อิธํ ปน อุยฺยานมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อุยฺยานมฺหีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาติ ปฏิภาเค. อพทฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ อพทฺโธ, เอเตน วิสฺสตฺถจริยํ ทีเปติ. เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายติ เยน เยน ทิสาภาเคน คนฺตุมิจฺฉติ, เตน เตน ทิสาภาเคน โคจราย คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

එහි 'මිගෝ' යන්නෙන් ඒණි මුවා සහ පසද මුවා යැයි මුව වර්ග දෙකකි. තවද වනයෙහි වාසය කරන සියලුම සිව්පාවුන් සඳහා ද එම නාමය යෙදේ. මෙහිදී අදහස් කළේ පසද මුවා ය. 'අරඤ්ඤම්හි' යනු ගම සහ ගම් සීමාවන් (ග්‍රාමෝපචාර) හැර ඉතිරි පෙදෙස වුවත්, මෙහිදී උයන අදහස් කර ඇති බැවින් 'උයනෙහි' යන අර්ථය ලැබේ. 'යථා' යනු උපමාවකි. 'අබද්ධෝ' යනු රැහැනකින් බැඳ නොමැති වීමයි, මෙයින් අදහස් කරන්නේ නිදහසේ හැසිරීමයි. 'යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගෝචරාය' යනු තමා කැමති ඕනෑම දිශාවක ගොදුරු පිණිස යෑමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙය මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ, วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ, วิสฺสตฺโถ นิสีทติ, วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ อปทํ, วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๗; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๕) วิตฺถาโร.

''මහණෙනි, වල් මුවෙකු වනයෙහි නිදහසේ ඇවිදියි, නිදහසේ සිටියි, නිදහසේ වාඩි වෙයි, නිදහසේ නිදයි. ඒ මන්ද? ඔහු වැද්දාට හසු නොවන මානයක සිටින බැවිනි. මහණෙනි, එසේම භික්ෂුව කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මහණෙනි, මේ භික්ෂුව මාරයාව අන්ධ කළේය, මාරයාගේ ඇසට නොපෙනෙන තැනට පත් විය'' යනුවෙන් විස්තර වශයෙන් වදාරන ලදී.

วิญฺญู [Pg.74] นโรติ ปณฺฑิตปุริโส. เสริตนฺติ สจฺฉนฺทวุตฺติตํ อปรายตฺตตํ. เปกฺขมาโนติ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลกยมาโน. อถ วา ธมฺมเสริตํ ปุคฺคลเสริตญฺจ. โลกุตฺตรธมฺมา หิ กิเลสวสํ อคมนโต เสริโน เตหิ สมนฺนาคตา ปุคฺคลา จ, เตสํ ภาวนิทฺเทโส เสริตา. ตํ เปกฺขมาโนติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘ยถา มิโค อรญฺญมฺหิ อพทฺโธ เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย, กทา นุ โข อหมฺปิ เอวํ คจฺเฉยฺย’’นฺติ อิติ เม ตุมฺเหหิ อิโต จิโต จ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ พทฺธสฺส เยนิจฺฉกํ คนฺตุํ อลภนฺตสฺส ตสฺมึ เยนิจฺฉกคมนาภาเวน เยนิจฺฉกคมเน จานิสํสํ ทิสฺวา อนุกฺกเมน สมถวิปสฺสนา ปาริปูรึ อคมํสุ. ตโต ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ วิญฺญู ปณฺฑิโต นโร เสริตํ เปกฺขมาโน เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

''විඤ්ඤූ නරෝ'' යනු පණ්ඩිත පුරුෂයා ය. ''සේරිතං'' යනු ස්වකීය කැමැත්ත පරිදි හැසිරීම හෙවත් අන්‍යයන් මත රඳා නොපැවතීමයි. ''පෙක්ඛමානෝ'' යනු ප්‍රඥා ඇසින් බැලීමයි. එසේත් නැත්නම් ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේ සහ ඒවා ලැබූ පුද්ගලයන්ගේ ස්වාධීනත්වය (නිදහස) දෙස බැලීමයි. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කෙලෙසුන්ට යටත් නොවන බැවින් ඒවා නිදහස් (සේරී) නම් වේ. මෙහි අදහස කුමක්ද? 'වනයෙහි මුවෙකු යම් සේ නිදහසේ හැසිරෙන්නේ ද, මම ද කවදා එලෙස හැසිරෙන්නට ලැබේද?' යි මා සිතූ අතර, ඔබ සැම මා පිරිවරා සිටීම නිසා නිදහසේ යාමට නොහැකි වූ මම, එම ස්වාධීනත්වය නොමැති වීමේ අඩුවත්, ස්වාධීනත්වයේ ඇති ආනිසංසත් දැක, අනුක්‍රමයෙන් සමථ විදර්ශනා වඩා පූර්ණත්වයට පැමිණියෙමි. ඉන්පසු පසේබුදු බවට පත් වීමි. එබැවින් වෙනත් ඕනෑම නුවණැති පණ්ඩිතයෙකු වුව ද, තම නිදහස දකිමින් ඛග්ගවිසාණයක් මෙන් හුදකලාව හැසිරිය යුතුය. ඉතිරිය කලින් කියන ලද පරිදිම තේරුම් ගත යුතුය.

มิคอรญฺญคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

මෘග අරණ්‍ය ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๔๐. อามนฺตนา โหตีติ กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เอกวชฺชิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ มุทุกชาติโก. ยทา อมจฺจา เตน สห ยุตฺตํ วา อยุตฺตํ วา มนฺเตตุกามา โหนฺติ, ตทา นํ ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ เอกมนฺตํ เนนฺติ. ตํ เอกทิวสํ ทิวาเสยฺยํ อุปคตํ อญฺญตโร อมจฺโจ ‘‘เทว, มม โสตพฺพํ อตฺถี’’ติ เอกมนฺตํ คมนํ ยาจิ. โส อุฏฺฐาย อคมาสิ. ปุน เอโก มหาอุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ วรํ ยาจิ, เอโก หตฺถิกฺขนฺเธ, เอโก อสฺสปิฏฺฐิยํ, เอโก สุวณฺณรเถ, เอโก สิวิกาย นิสีทิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ. ราชา ตโต โอโรหิตฺวา เอกมนฺตํ อคมาสิ. อปโร ชนปทจาริกํ คจฺฉนฺตํ ยาจิ, ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา หตฺถิโต โอรุยฺห เอกมนฺตํ อคมาสิ. เอวํ โส เตหิ นิพฺพินฺโน หุตฺวา ปพฺพชิ. อมจฺจา อิสฺสริเยน วฑฺฒนฺติ. เตสุ เอโก คนฺตฺวา ราชานํ อาห – ‘‘อมุกํ, มหาราช, ชนปทํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ราชา ‘‘ตํ อิตฺถนฺนาโม ภุญฺชตี’’ติ ภณติ. โส รญฺโญ วจนํ อนาทิยิตฺวา ‘‘คจฺฉามหํ ตํ ชนปทํ คเหตฺวา ภุญฺชามี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา, กลหํ กตฺวา, ปุน อุโภปิ รญฺโญ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา, อญฺญมญฺญสฺส โทสํ อาโรเจนฺติ. ราชา ‘‘น สกฺกา อิเม โตเสตุ’’นฺติ เตสํ [Pg.75] โลเภ อาทีนวํ ทิสฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. โส ปุริมนเยเนว อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

40. 'ආමන්තනා හෝතීති' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේද? අතීතයෙහි ඒකවජ්ජික බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් සිටියේය. ඔහු ස්වභාවයෙන්ම ඉතා මෘදු ගති ඇත්තෙකි. ඇමතිවරුන් රජු සමඟ යම් කරුණක යුක්ත අයුක්ත බව සාකච්ඡා කිරීමට කැමති වූ සෑම විටකම, ඔවුහු රජු හුදෙකලාව එක්පසකට කැඳවාගෙන යති. එක් දිනක් රජු දිවා නින්දට ගිය අවස්ථාවක එක්තරා ඇමතියෙක් පැමිණ, 'දේවයන් වහන්ස, ඇසිය යුතු කරුණක් තිබේ' යැයි පවසා එක්පසකට යන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. රජු නැගිට ඔහු සමඟ ගියේය. නැවතත් එක් ඇමතියෙක් මහා සභා මධ්‍යයේ රජු වැඩසිටින විට වරයක් ඉල්ලා සිටියේය. තවත් අයෙක් ඇතෙකු පිට සිටින විට ද, තවත් අයෙක් අශ්වයා පිට සිටින විට ද, තවත් අයෙක් රන් රථයේ සිටින විට ද, තවත් අයෙක් සිවිගෙයක නැගී උයනට යන විට ද රහසින් කතා කිරීමට එක්පසකට වඩින ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. රජු ඒ ඒ ස්ථානවලින් බැස ඔවුන් සමඟ එක්පසකට ගියේය. තවත් අයෙක් ජනපද චාරිකාවේ වඩින විට එසේම ඉල්ලා සිටි අතර, රජු ඇතාගෙන් බැස ඔහු සමඟ ද එක්පසකට ගියේය. මෙසේ ඔවුන්ගේ පීඩාවන් නිසා කළකිරුණු රජු පැවිදි විය. රජු පැවිදි වූ පසු ඇමතිවරු බලයෙන් අතිශය වර්ධනය වූහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් රජු (පැවිදි උතුමා) වෙත ගොස්, 'මහාරාජයෙනි, අසවල් ජනපදය මට ලබා දෙන්න' යැයි කීවේය. රජු 'එය අසවල් ඇමතියා පාලනය කරන්නේය' යැයි පැවසීය. ඔහු රජුගේ වචනය නොපිළිගෙන 'මම ගොස් එම ජනපදය බලයෙන් අල්ලාගෙන පාලනය කරමි' යැයි සිතා එහි ගොස් කළහ කොට, පසුව ඇමතිවරුන් දෙදෙනාම රජු ඉදිරියට පැමිණ එකිනෙකාගේ වැරදි කියන්නට පටන් ගත්හ. 'මොවුන් සතුටු කළ නොහැකිය' යැයි වටහාගත් රජු, ඔවුන්ගේ ලෝභයෙහි ආදීනව දැක විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. උන්වහන්සේ පෙර පරිදිම මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළහ:

‘‘อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย;

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

'යහළුවන් පිරිවරා සිටින විටත්, ලැගුම් ගත් ස්ථානයකදීත්, සිටගෙන සිටින විටත්, ගමනේදීත්, චාරිකාවේදීත් විවිධ ආමන්ත්‍රණයන් (ඉල්ලීම්) සිදුවේ. එබැවින් අනුන්ගේ වසඟයට පත් නොවන, ලෝභී ජනයන් විසින් ප්‍රාර්ථනා නොකරන ලද ඒ හුදෙකලා නිදහස් බව දකිමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.'

ตสฺสตฺโถ – สหายมชฺเฌ ฐิตสฺส ทิวาเสยฺยสงฺขาเต วาเส จ, มหาอุปฏฺฐานสงฺขาเต ฐาเน จ, อุยฺยานคมนสงฺขาเต คมเน จ, ชนปทจาริกสงฺขาตาย จาริกาย จ ‘‘อิทํ เม สุณ, อิทํ เม เทหี’’ติอาทินา นเยน ตถา ตถา อามนฺตนา โหติ, ตสฺมา อหํ ตตฺถ นิพฺพิชฺชิตฺวา ยายํ อริยชนเสวิตา อเนกานิสํสา เอกนฺตสุขา, เอวํ สนฺเตปิ โลภาภิภูเตหิ สพฺพกาปุริเสหิ อนภิชฺฌิตา อนภิปตฺถิตา ปพฺพชฺชา, ตํ อนภิชฺฌิตํ ปเรสํ อวสวตฺตเนน ธมฺมปุคฺคลวเสน จ เสริตํ เปกฺขมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนุกฺกเมน ปจฺเจกสมฺโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි අර්ථය නම්: යහළුවන් පිරිසක් මැද සිටින විට, දිවා නින්ද නමැති ලැගුම් ගැනීමෙහිදී ද, මහා සභා මධ්‍යයෙහි සිටින විට ද, උයනට යන ගමනේදී ද, ජනපද චාරිකාවේදී ද 'මට මේ දේ අහන්න, මට මේ දේ දෙන්න' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ආමන්ත්‍රණයන් හෙවත් ඉල්ලීම් සිදුවේ. එබැවින් මම ඒ කෙරෙහි කළකිරී, ආර්ය ජනයන් විසින් සේවනය කරන ලද, බොහෝ ආනිසංස ඇති, ඒකාන්තයෙන්ම සැපදායක වූ, එහෙත් ලෝභයෙන් මැඩුණු පවිටු පුරුෂයන් විසින් ආශා නොකරන ලද යම් පැවිද්දක් වේද, අනුන්ගේ වසඟයට පත් නොවීමෙන් ද ධර්මය හා පුද්ගල ගුණයන්ගේ බලයෙන් ද යුත් ඒ ස්වාධීනත්වය දකිමින් විදර්ශනා ආරම්භ කොට අනුපිළිවෙලින් පසේබුදු බව ලබා ගත්තෙමි යනුයි. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිමය.

อามนฺตนาคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ආමන්ත්‍රණ ගාථා වර්ණනාව නිමවාය.

๔๑. ขิฑฺฑา รตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ เอกปุตฺตกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส จสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย อโหสิ มนาโป ปาณสโม. โส สพฺพิริยาปเถสุ ปุตฺตํ คเหตฺวาว วตฺตติ. โส เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตํ ฐเปตฺวา คโต. กุมาโรปิ ตํ ทิวสํเยว อุปฺปนฺเนน พฺยาธินา มโต. อมจฺจา ‘‘ปุตฺตสิเนเหน รญฺโญ หทยมฺปิ ผเลยฺยา’’ติ อนาโรเจตฺวาว นํ ฌาเปสุํ. ราชา อุยฺยาเน สุรามเทน มตฺโต ปุตฺตํ เนว สริ, ตถา ทุติยทิวเสปิ นฺหานโภชนเวลาสุ. อถ ภุตฺตาวี นิสินฺโน สริตฺวา ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนถา’’ติ อาห. ตสฺส อนุรูเปน วิธาเนน ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ตโต โสกาภิภูโต นิสินฺโน เอวํ โยนิโส มนสากาสิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อนุกฺกเมน อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สมฺมสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. เสสํ สํสคฺคคาถาย วุตฺตสทิสเมว ฐเปตฺวา คาถายตฺถวณฺณนํ.

41. 'ඛිඩ්ඩා රතීති' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේද? බරණැස් නුවර ඒකපුත්තක බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. ඔහුට තම පණ මෙන් ප්‍රිය වූ, මනාප වූ එකම පුතෙක් සිටියේය. රජු සියලු ඉරියව්වලදී තම පුත්‍රයා කැටුවම වාසය කළේය. එක් දිනක් උයනට යන විට පුත්‍රයා මාලිගාවේ නතර කර රජු ගියේය. එදිනම කුමාරයා හදිසියේ හටගත් රෝගයකින් මිය ගියේය. 'පුත්‍ර ස්නේහය නිසා රජුගේ හදවත පවා පැළී යනු ඇතැයි' බිය වූ ඇමතිවරු රජුට නොදන්වාම සිරුර ආදාහනය කළහ. රජු උයනේදී සුරා මදයෙන් මත්ව සිටි බැවින් පුත්‍රයා ගැන සිහිපත් වූයේ නැත. දෙවන දිනයේ ද ස්නානය කරන විට හා ආහාර ගන්නා විට එසේම විය. පසුව ආහාර ගෙන වාඩි වී සිටින විට පුත්‍රයා මතක් වී, 'මගේ පුතාව කැඳවාගෙන එන්න' යැයි පැවසීය. එවිට ඇමතිවරු උචිත ආකාරයෙන් එම පුවත රජුට දැන්වූහ. එවිට රජු සෝකයෙන් මැඩී, එසේ වාඩි වී සිටියදීම, 'මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි, මෙහි හටගැනීමෙන් මෙය හටගනියි' යනුවෙන් නුවණින් මෙනෙහි කළේය. ඔහු එසේ අනුපිළිවෙලින් අනුලෝම හා ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කරමින් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. ඉතිරි කොටස 'සංසග්ග' ගාථාවෙහි විස්තර කළ පරිදිම වන අතර ගාථා අර්ථය පමණක් මෙසේ වේ.

อตฺถวณฺณนายํ [Pg.76] ปน ขิฑฺฑาติ กีฬนา. สา ทุวิธา โหติ – กายิกา, วาจสิกา จ. ตตฺถ กายิกา นาม หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ, รเถหิปิ, ธนูหิปิ, ถรูหิปีติ เอวมาทิ. วาจสิกา นาม คีตํ, สิโลกภณนํ, มุขเภรีติ เอวมาทิ. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. วิปุลนฺติ ยาว อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐาเนน สกลตฺตภาวพฺยาปกํ. เสสํ ปากฏเมว. อนุสนฺธิโยชนาปิ เจตฺถ สํสคฺคคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, ตโต ปรญฺจ สพฺพนฺติ.

අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'ඛිඩ්ඩා' යනු ක්‍රීඩාවයි. එය කායික හා වාචසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කායික ක්‍රීඩාව නම් ඇතන්, අශ්වයන්, රථ, දුනු හා කඩු ආදියෙන් කෙරෙන ක්‍රීඩාවයි. වාචසික ක්‍රීඩාව නම් ගීත ගැයීම, ශ්ලෝක පැවසීම, මුවින් බෙර හඬ නැගීම ආදියයි. 'රති' යනු පංච කාම ගුණයන්හි ඇලීමයි. 'විපුල' යනු ඇට මිදුළු දක්වා විහිදී මුළු ශරීරය පුරාම පැතිරී පවත්නා සෙනෙහසයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. මෙහි අනුසන්ධි ගැලපීම ද 'සංසග්ග' ගාථාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමය අනුවම දත යුතුය. ඉන් පසුව ඇති සියල්ල ද එසේම දත යුතුය.

ขิฑฺฑารติคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ඛිඩ්ඩාරති ගාථා වර්ණනාව නිමවාය.

๔๒. จาตุทฺทิโสติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปญฺจ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิยํ ราชา อโหสิ, เสสา ปากติกราชาโน. เต จตฺตาโรปิ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อนุกฺกเมน ปจฺเจกพุทฺธา หุตฺวา นนฺทมูลกปพฺภาเร วสนฺตา เอกทิวสํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อตฺตโน กมฺมญฺจ สหายญฺจ อาวชฺเชตฺวา ญตฺวา พาราณสิรญฺโญ อุปาเยน อารมฺมณํ ทสฺเสตุํ โอกาสํ คเวสนฺติ. โส จ ราชา ติกฺขตฺตุํ รตฺติยา อุพฺพิชฺชติ, ภีโต วิสฺสรํ กโรติ, มหาตเล ธาวติ. ปุโรหิเตน กาลสฺเสว วุฏฺฐาย สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิโตปิ ‘‘กุโต เม, อาจริย, สุข’’นฺติ สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ปุโรหิโตปิ ‘‘อยํ โรโค น สกฺกา เยน เกนจิ อุทฺธํวิเรจนาทินา เภสชฺชกมฺเมน วิเนตุํ, มยฺหํ ปน ขาทนูปาโย อุปฺปนฺโน’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘รชฺชหานิชีวิตนฺตรายาทีนํ ปุพฺพนิมิตฺตํ เอตํ มหาราชา’’ติ ราชานํ สุฏฺฐุตรํ อุพฺเพเชตฺวา ตสฺส วูปสมนตฺถํ ‘‘เอตฺตเก จ เอตฺตเก จ หตฺถิอสฺสรถาทโย หิรญฺญสุวณฺณญฺจ ทกฺขิณํ ทตฺวา ยญฺโญ ยชิตพฺโพ’’ติ ตํ ยญฺญยชเน สมาทเปสิ.

42. ‘සතර දිශාවන්හිම (සැරිසරන්නා වූ/සුවසේ වසන්නා වූ)’ යන මේ ගාථාවේ උත්පත්ති කථාව කුමක්ද? අතීතයේ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ප්‍රත්‍යෙක බෝධිසත්ත්වවරුන් පස්දෙනෙකු පැවිදිව වසර විසිදහසක් මුළුල්ලෙහි ‘ගතාපච්චාගත’ වත පුරමින් සිට දෙව්ලොව උපන්හ. එයින් චුතව ඔවුන් අතරින් ජ්‍යෙෂ්ඨ තැනැත්තා බරණැස රජ විය. සෙසු අය ප්‍රාදේශීය රජවරු වූහ. ඒ හතරදෙනාම කමටහන් උගෙන, රාජ්‍යය හැරදමා පැවිදිව, අනුපිළිවෙළින් ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධත්වයට පත්ව නන්දමූලක පබ්භාරයෙහි වාසය කළහ. එක් දිනක් සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි ඔවුන් වහන්සේලා, ‘වංසකළීර’ ගාථාවෙහි සඳහන් කළ අයුරින්ම තමන්ගේ කර්මය හා සිය යහළුවා ගැන මෙනෙහි කොට දැනගෙන, බරණැස් රජුට කිසියම් උපායකින් අරමුණක් පෙන්වා දීමට අවස්ථාවක් සෙවූහ. ඒ රජතුමා රාත්‍රියෙහි තෙවරක් තැතිගෙන, බියෙන් විලාප තබමින් ප්‍රාසාද තලයෙහි එහා මෙහා දිව යයි. පුරෝහිතයා වේලාසනින්ම පිබිදී රජුගෙන් සුව නින්දක් ලැබුණේ දැයි විමසූ කල, ‘ඇදුරුතුමනි, මට කොහෙන්ද සුවයක්?’ යැයි පවසා ඒ සියලු පුවත සැල කළේය. පුරෝහිතයාද ‘මේ රෝගය වමනය කරවීම් ආදී කිසිදු වෛද්‍ය කර්මයකින් සුව කළ නොහැකිය, මට නම් මෙයින් යමක් අනුභව කිරීමේ (ලබාගැනීමේ) උපායක් පෑදී ඇතැයි’ සිතා, ‘මහරජතුමනි, මෙය රාජ්‍යය අහිමි වීමේ හෝ ජීවිත අන්තරාය වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි’ යැයි රජු අතිශයින් බිය ගන්වා, එය සන්සිඳවීම පිණිස ‘මෙපමණ මෙපමණ ඇතුන්, අසුන්, රියන් ආදිය සහ රන් රිදී දක්ෂිණාවන් දී යාගයක් කළ යුතුය’ යැයි පවසා ඔහු යාග කිරීමෙහි සමාදන් කරවීය.

ตโต ปจฺเจกพุทฺธา อเนกานิ ปาณสหสฺสานิ ยญฺญตฺถาย สมฺปิณฺฑิยมานานิ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺมึ กมฺเม กเต ทุพฺโพธเนยฺโย ภวิสฺสติ, หนฺท นํ ปฏิกจฺเจว คนฺตฺวา เปกฺขามา’’ติ วํสกฬีรคาถายํ วุตฺตนเยเนว อาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรมานา ราชงฺคเณ ปฏิปาฏิยา อคมํสุ. ราชา สีหปญฺชเร ฐิโต ราชงฺคณํ โอโลกยมาโน เต อทฺทกฺขิ[Pg.77], สห ทสฺสเนเนว จสฺส สิเนโห อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ปกฺโกสาเปตฺวา อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา กตภตฺตกิจฺเจ ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, จาตุทฺทิสา นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, จาตุทฺทิสาติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘จตูสุ ทิสาสุ กตฺถจิ กุโตจิ ภยํ วา จิตฺตุตฺราโส วา อมฺหากํ นตฺถิ, มหาราชา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ตํ ภยํ กึ การณา น โหตี’’ติ? ‘‘มยญฺหิ, มหาราช, เมตฺตํ ภาเวม, กรุณํ ภาเวม, มุทิตํ ภาเวม, อุเปกฺขํ ภาเวม, เตน โน ตํ ภยํ น โหตี’’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา อตฺตโน วสตึ อคมํสุ.

ඉක්බිති ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරුන් වහන්සේලා යාගය පිණිස රැස්කරවා සිටින දහස් ගණන් සතුන් දැක, ‘මේ අකුසල කර්මය කළහොත් ඔහුට ධර්මය අවබෝධ කරගැනීම ඉතා අපහසු වනු ඇත, එබැවින් දැන්ම ගොස් ඔහුව බලමු’ යැයි සිතා වංසකළීර ගාථාවෙහි සඳහන් පරිද්දෙන්ම වැඩම කොට, පිඬු සිඟා වඩිමින් රජගෙමිදුලේ පිළිවෙළින් වැඩ සිටියහ. රජතුමා සීහපඤ්ජරයෙහි (සිහපැණෙහි) සිට රජගෙමිදුල දෙස බලද්දී ඔවුන් වහන්සේලා දැක, දුටු පමණින්ම ඔහු තුළ සෙනෙහසක් උපන්නේය. ඉක්බිති ඔවුන් වහන්සේලා කැඳවා, මහල් තලයෙහි පනවන ලද අසුන්වල වැඩහිඳුවා, ගෞරවයෙන් දන් වළඳවා, දන් වැළඳීමෙන් පසු ‘ඔබ වහන්සේලා කවුරුද?’ යැයි විමසීය. ‘මහරජ, අපි චාතුද්දිස (සතර දිගටම අයත් අය) නම් වෙමු’ යැයි වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, චාතුද්දිස යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද?’ යැයි විමසූ විට, ‘මහරජ, අපට සතර දිශාවෙහි කිසිදු තැනක, කිසිවෙකුගෙන් බියක් හෝ සිතේ තැතිගැනීමක් නැත’ යැයි වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාට ඒ බිය නොවීමට හේතුව කුමක්ද?’ යැයි ඇසූ කල, ‘මහරජ, අපි මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බ්‍රහ්මවිහරණ වඩන්නෙමු, එබැවින් අපට ඒ බිය ඇති නොවේ’ යැයි වදාරා අසුනෙන් නැගිට තමන් වහන්සේලා වසන ස්ථානයටම වැඩම කළහ.

ตโต ราชา จินฺเตสิ ‘‘อิเม สมณา เมตฺตาทิภาวนาย ภยํ น โหตีติ ภณนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อเนกสหสฺสปาณวธํ วณฺณยนฺติ, เกสํ นุ โข วจนํ สจฺจ’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมณา สุทฺเธน อสุทฺธํ โธวนฺติ, พฺราหฺมณา ปน อสุทฺเธน อสุทฺธํ. น จ สกฺกา อสุทฺเธน อสุทฺธํ โธวิตุํ, ปพฺพชิตานํ เอว วจนํ สจฺจ’’นฺติ. โส ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตาทโย จตฺตาโรปิ พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา หิตผรณจิตฺเตน อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘สพฺเพ ปาเณ มุญฺจถ, สีตานิ ปานียานิ ปิวนฺตุ, หริตานิ ติณานิ ขาทนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ. เต ตถา อกํสุ.

ඉක්බිති රජතුමා මෙසේ සිතීය: ‘මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා මෙත් වැඩීමෙන් බිය නැති වන බව පවසති, නමුත් බමුණෝ දහස් ගණන් සතුන් මැරීම වර්ණනා කරති. මින් කාගේ වචනය සත්‍යයක්ද?’ එවිට ඔහුට මෙසේ සිතිණි: ‘ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා පිරිසිදු දෙයින් පිරිසිදු දේම පවසති. බමුණෝ අපිරිසිදු දෙයින් අපිරිසිදු දේම පවසති. අපිරිසිදු දෙයින් පිරිසිදු බව (ධර්මය) අවබෝධ කරගත නොහැකිය. පැවිද්දන්ගේම වචනය සත්‍යයකි.’ ඔහු ‘සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙත්තාදී සිව් බ්‍රහ්මවිහරණයන්ම වඩා, සියලු සතුන් කෙරෙහි පතළ හිතානුකම්පාවෙන් ඇමැතියන්ට මෙසේ අණ කළේය: ‘සියලු සතුන් මුදා හරින්න, ඔවුන්ට සිසිල් පැන් බොන්නට දෙන්න, නිල් තණකොළ කන්නට දෙන්න, ඔවුන්ට සිසිල් සුළඟ හමන්නට සලස්වන්න.’ ඔවුහු රජු පැවසූ ලෙසම කළහ.

ตโต ราชา ‘‘กลฺยาณมิตฺตานํ วจเนเนว ปาปกมฺมโต มุตฺโตมฺหี’’ติ ตตฺเถว นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ. อมจฺเจหิ จ โภชนเวลายํ ‘‘ภุญฺช, มหาราช, กาโล’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ ปุริมนเยเนว สพฺพํ วตฺวา อิมํ อุทานพฺยากรณคาถํ อภาสิ –

ඉක්බිති රජතුමා ‘කල්‍යාණ මිත්‍රයන්ගේ වචනය නිසාම මම පාප කර්මයෙන් මිදුණෙමි’ යැයි සිතා එහිම හිඳිමින් විදර්ශනා වඩා ප්‍රත්‍යෙක සම්බෝධිය සාක්ෂාත් කළේය. ආහාර වේලාවේදී ඇමැතියන් විසින් ‘මහරජතුමනි, අනුභව කිරීමට කාලයයි’ යැයි පැවසූ විට, ‘මම දැන් රජෙකු නොවෙමි’ යැයි පෙර පරිද්දෙන්ම සියල්ල පවසා මේ උදානය හා ධර්ම ප්‍රකාශනය ගාථාවෙන් වදාළේය:

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

‘(ඔහු) සතර දිශාවන්හිම සැරිසරන්නෙකි, කිසිවෙකු සමඟ ගැටීමක් නැති සිතින් යුක්තය, ලැබෙන ඕනෑම දෙයකින් සතුටු වෙයි, පීඩාවන් ඉවසන්නෙකි, බියෙන් තැති නොගනියි, මෙසේ ඔහු කගවේණකුගේ අඟක් මෙන් හුදකලාව හැසිරෙන්නේය.’

ตตฺถ จาตุทฺทิโสติ จตูสุ ทิสาสุ ยถาสุขวิหารี, ‘‘เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๐๘; อ. นิ. ๔.๑๒๕; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วา นเยน พฺรหฺมวิหารภาวนาผริตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติปิ จาตุทฺทิโส. ตาสุ ทิสาสุ กตฺถจิ สตฺเต [Pg.78] วา สงฺขาเร วา ภเยน น ปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. สนฺตุสฺสมาโนติ ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺสวเสน สนฺตุสฺสโก, อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน. ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ เอตฺถ ปริสฺสยนฺติ กายจิตฺตานิ, ปริหาเปนฺติ วา เตสํ สมฺปตฺตึ, ตานิ วา ปฏิจฺจ สยนฺตีติ ปริสฺสยา, พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตุปทฺทวานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ปริสฺสเย อธิวาสนขนฺติยา จ วีริยาทีหิ ธมฺเมหิ จ สหตีติ ปริสฺสยานํ สหิตา. ถทฺธภาวกรภยาภาเวน อฉมฺภี. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา เต จตฺตาโร สมณา, เอวํ อิตรีตเรน ปจฺจเยน สนฺตุสฺสมาโน เอตฺถ ปฏิปตฺติปทฏฺฐาเน สนฺโตเส ฐิโต จตูสุ ทิสาสุ เมตฺตาทิภาวนาย จาตุทฺทิโส, สตฺตสงฺขาเรสุ ปฏิหนนภยาภาเวน อปฺปฏิโฆ จ โหติ. โส จาตุทฺทิสตฺตา วุตฺตปฺปการานํ ปริสฺสยานํ สหิตา, อปฺปฏิฆตฺตา อฉมฺภี จ โหตีติ เอวํ ปฏิปตฺติคุณํ ทิสฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. อถ วา เต สมณา วิย สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน วุตฺตนเยเนว จาตุทฺทิโส โหตีติ ญตฺวา เอวํ จาตุทฺทิสภาวํ ปตฺถยนฺโต โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา อธิคโตมฺหิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อีทิสํ ฐานํ ปตฺถยมาโน จาตุทฺทิสตาย ปริสฺสยานํ สหิตา อปฺปฏิฆตาย จ อฉมฺภี หุตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'චාතුද්දිසෝ' යනු සතර දිශාවෙහි කැමති පරිදි සැපසේ වෙසෙන බවයි. 'එක් දිශාවකට පතුරුවා වෙසෙයි' යන ආදී ක්‍රමයට බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව පතුරුවන ලද සතර දිශාවන් ඔහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ද 'චාතුද්දිස' නම් වේ. ඒ දිශාවන්හි කිසිදු තැනක සත්ත්වයන් කෙරෙහි හෝ සංස්කාරයන් කෙරෙහි හෝ බියෙන් ගැටෙන්නේ නැති බැවින් 'අප්පටිඝ' නම් වේ. 'සන්තුස්සමානෝ' යනු දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂය (සතුට) මගින් සතුටු වන බවයි. 'ඉතරීතරේන' යනු උසස් හෝ පහත් හෝ ඕනෑම ප්‍රත්‍යයකින් (සතුටු වන බව) ය. 'පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී' යන්නෙහි 'පරිස්සය' යනු කය සහ සිත පිරිහීමට පත්කරන හෙයින් ද, ඔවුන්ගේ සම්පත්තිය පිරිහීමට පත්කරන හෙයින් ද, නැතහොත් ඒවා ඇසුරු කරගෙන පවතින හෙයින් ද 'පරිස්සය' (උවදුරු) නම් වේ. මෙය බාහිර වූ සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදීන්ගේ ද, අභ්‍යන්තර වූ කාමච්ඡන්ද ආදී කය සහ සිතට වන පීඩාවන්ගේ ද නමකි. ඒ උවදුරු අධිවාසනා ඛන්තියෙන් සහ වීර්යය ආදී ධර්මයන්ගෙන් මැඩපවත්වන බැවින් 'පරිස්සයානං සහිතා' නම් වේ. තැතිගැනීමක් ඇතිකරන බියක් නොමැති බැවින් 'අඡම්භී' නම් වේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? ඒ සතර ශ්‍රමණයන් මෙන්, මෙසේ ඕනෑම ප්‍රත්‍යයකින් සතුටු වෙමින්, ප්‍රතිපත්ති මාර්ගයට පදනම වූ මෙම සන්තෝෂයෙහි පිහිටා, සතර දිශාව කෙරෙහි මෙත්තාදී භාවනාවෙන් පසුවන හෙයින් 'චාතුද්දිස' ද, සත්ත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි ගැටෙන බියක් නොමැති බැවින් 'අප්පටිඝ' ද වෙයි. ඔහු සතර දිශාව කෙරෙහි වෙසෙන බැවින් ඉහත කී පරිස්සයන් (උවදුරු) ඉවසන්නෙක් ද, ප්‍රතිඝතයක් නොමැති බැවින් තැති නොගන්නෙක් ද වෙයි. මෙසේ පිළිවෙතෙහි ගුණ දැක, නුවණින් යුතුව පිළිපැද පසේබුදු බවට පත් වීමි යන්නයි. නැතහොත් ඒ ශ්‍රමණයන් මෙන් ඕනෑම දෙයකින් සතුටු වෙමින් ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම සතර දිශාවෙහි වෙසෙන බව දැන, මෙසේ සතර දිශාවෙහි වෙසෙන බව ප්‍රාර්ථනා කරමින් නුවණින් යුතුව පිළිපැද පසේබුදු බව ලැබුවෙමි. එබැවින් අන්‍යයෙකු වුව ද මෙවැනි තත්ත්වයක් ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ නම්, සතර දිශාවෙහි වෙසෙමින් උවදුරු ඉවසමින්, ප්‍රතිඝතයක් නැති බැවින් තැති නොගන්නෙක් වී කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිවම හැසිරිය යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදිමය.

จาตุทฺทิสคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

සතර දිශාව පිළිබඳ ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๔๓. ทุสฺสงฺคหาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสี กาลมกาสิ. ตโต วีติวตฺเตสุ โสกทิวเสสุ เอกํ ทิวสํ อมจฺจา ‘‘ราชูนํ นาม เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อคฺคมเหสี อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา, สาธุ, เทโว, อญฺญํ เทวึ อาเนตู’’ติ ยาจึสุ. ราชา‘‘เตน หิ, ภเณ, ชานาถา’’ติ อาห. เต ปริเยสนฺตา สามนฺตรชฺเช ราชา มโต. ตสฺส เทวี รชฺชํ อนุสาสติ. สา จ คพฺภินี โหติ. อมจฺจา ‘‘อยํ รญฺโญ อนุรูปา’’ติ ญตฺวา ตํ ยาจึสุ. สา ‘‘คพฺภินี นาม มนุสฺสานํ อมนาปา โหติ, สเจ อาคเมถ, ยาว วิชายามิ, เอวํ โหตุ, โน เจ, อญฺญํ ปริเยสถา’’ติ อาห. เต รญฺโญปิ เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘คพฺภินีปิ โหตุ อาเนถา’’ติ. เต อาเนสุํ. ราชา ตํ อภิสิญฺจิตฺวา สพฺพํ มเหสีโภคํ อทาสิ. ตสฺสา ปริชนญฺจ นานาวิเธหิ [Pg.79] ปณฺณากาเรหิ สงฺคณฺหาติ. สา กาเลน ปุตฺตํ วิชายิ. ตมฺปิ ราชา อตฺตโน ชาตปุตฺตมิว สพฺพิริยาปเถสุ องฺเก จ อุเร จ กตฺวา วิหรติ. ตโต เทวิยา ปริชโน จินฺเตสิ ‘‘ราชา อติวิย สงฺคณฺหาติ กุมารํ, อติวิสฺสาสนิยานิ ราชหทยานิ, หนฺท นํ ปริเภเทมา’’ติ.

43. 'දුස්සංගහා' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බාරාණසී රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව මියගියාය. ඉන්පසු ශෝකී දින ගෙවී ගිය පසු එක් දිනක ඇමතිවරු 'රජවරුන්ට විවිධ කටයුතුවලදී අග්‍රමහේෂිකාවක අනිවාර්යයෙන්ම සිටිය යුතුය, දේවයන් වහන්ස, මැනවි, වෙනත් දේවියක ගෙන්වා ගනු මැනවි' යැයි ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා 'එසේ නම් පින්වත්නි, සොයා බලව්' යැයි කීවේය. ඔවුන් සොයා බලන විට අසල්වැසි රාජ්‍යයක රජු මියගොස් සිටියේය. ඔහුගේ දේවිය රාජ්‍යය පාලනය කළාය. ඇය ගර්භණීව සිටියාය. ඇමතිවරු 'ඇය රජුට සුදුසු යැයි' දැන ඇයට ඇරයුම් කළහ. ඇය 'ගර්භණී කාන්තාවක් මිනිසුන්ට අප්‍රිය විය හැකිය, ඉදින් මා දරුවා ප්‍රසූත කරන තුරු ඉවසන්නේ නම් එසේ වෙමි, නැතහොත් වෙනත් අයෙකු සොයා ගන්න' යැයි කීවාය. ඔවුන් රජුට ද මෙම කරුණ දැන්වූහ. රජතුමා 'ගර්භණී වුවත් කමක් නැත, ගෙන්වා ගන්න' යැයි කීවේය. ඔවුන් ඇයව ගෙන්වා ගත්හ. රජතුමා ඇයව අභිෂේක කර අග්‍රමහේෂිකාවකගේ සියලු සැප සම්පත් ලබා දුන්නේය. ඇගේ පිරිසට ද විවිධ තෑගි බෝගවලින් සංග්‍රහ කළේය. ඇය කලකට පසු පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. රජතුමා එම දරුවාට ද තමාගේම දරුවෙකුට මෙන් සලකා, සියලු ඉරියව්වලදී උකුලෙහි හා පපුවෙහි තබාගෙන වාසය කළේය. ඉන්පසු දේවියගේ පිරිස 'රජතුමා කුමාරයාට බොහෝ සේ සංග්‍රහ කරයි, රජවරුන්ගේ සිත් අධික ලෙස විශ්වාස කළ නොහැකිය, එබැවින් මොවුන් භේද කරමු' යැයි සිතූහ.

ตโต กุมารํ – ‘‘ตฺวํ, ตาต, อมฺหากํ รญฺโญ ปุตฺโต, น อิมสฺส รญฺโญ, มา เอตฺถ วิสฺสาสํ อาปชฺชี’’ติ อาหํสุ. อถ กุมาโร ‘‘เอหิ ปุตฺตา’’ติ รญฺญา วุจฺจมาโนปิ หตฺเถ คเหตฺวา อากฑฺฒิยมาโนปิ ปุพฺเพ วิย ราชานํ น อลฺลียติ. ราชา ‘‘กึ เอต’’นฺติ วีมํสนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘อเร, เอเต มยา เอวํ สงฺคหิตาปิ ปฏิกูลวุตฺติโน เอวา’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต. ‘‘ราชา ปพฺพชิโต’’ติ อมจฺจปริชนาปิ พหู ปพฺพชิตา, ‘‘สปริชโน ราชา ปพฺพชิโต’’ติ มนุสฺสา ปณีเต ปจฺจเย อุปเนนฺติ. ราชา ปณีเต ปจฺจเย ยถาวุฑฺฒํ ทาเปติ. ตตฺถ เย สุนฺทรํ ลภนฺติ, เต ตุสฺสนฺติ. อิตเร อุชฺฌายนฺติ ‘‘มยํ ปริเวณสมฺมชฺชนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรนฺตา ลูขภตฺตํ ชิณฺณวตฺถญฺจ ลภามา’’ติ. โส ตมฺปิ ญตฺวา ‘‘อเร, ยถาวุฑฺฒํ ทิยฺยมาเนปิ นาม อุชฺฌายนฺติ, อโห, อยํ ปริสา ทุสฺสงฺคหา’’ติ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอโก อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตตฺถ อาคเตหิ จ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉิโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

ඉන්පසු ඔවුන් කුමාරයාට 'පුතේ, ඔබ අපේ රජුගේ පුත්‍රයා මිස මේ රජුගේ පුත්‍රයා නොවේ, මොහු කෙරෙහි විශ්වාස නොතබන්න' යැයි කීහ. එවිට රජතුමා 'පුතේ, එන්න' යැයි කීවත්, අතින් අල්ලා ඇදගත්තත්, පෙර පරිදි රජු වෙත කුමාරයා ළං නොවිය. රජතුමා 'මෙය කුමක්ද?' යැයි විමසා බලන විට ඒ පුවත දැනගත්තේය. 'මේ මිනිසුන්ට මා මෙතරම් සංග්‍රහ කළත් මොවුන් මට විරුද්ධව කටයුතු කරන්නෝමය' යැයි කලකිරී රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි විය. 'රජතුමා පැවිදි විය' කියා ඇමතිවරුන් හා පිරිවර ද බොහෝ දෙනෙක් පැවිදි වූහ. 'රජතුමා පිරිවර සමග පැවිදි විය' කියා මිනිසුන් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් පූජා කළහ. රජතුමා ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් වැඩිහිටි පිළිවෙළට බෙදා දුන්නේය. එහිදී හොඳ දේ ලැබුණු අය සතුටු වූහ. සෙසු අය 'අපි මිදුල් අතුගෑම ආදී සියලු කටයුතු කළත් අපට ලැබෙන්නේ රළු ආහාර සහ පරණ වස්ත්‍ර පමණි' යැයි දොස් නැගූහ. රජතුමා එය ද දැන 'වැඩිහිටි පිළිවෙළට දුන්නත් මොවුන් දොස් නගනවා නේද, අහෝ! මේ පිරිසට සංග්‍රහ කිරීම කොතරම් දුෂ්කර ද?' යැයි සිතා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තනිවම වනයට වැදී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. එහි පැමිණි අය කමටහන් විමසූ විට මෙම ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา;

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"සමහර පැවිද්දන් සංග්‍රහ කිරීමට අපහසුය, එමෙන්ම ගිහිගෙයි වෙසෙන ගිහියන් ද (සංග්‍රහ කිරීමට අපහසුය). අන්‍යයන්ගේ දරුවන් කෙරෙහි උනන්දුවක් (ඇලීමක්) නැතිව, කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිවම හැසිරිය යුතුය."

สา อตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปน โยชนา – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, เย อสนฺโตสาภิภูตา, ตถาวิธา เอว จ อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา. เอตมหํ ทุสฺสงฺคหภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

එම ගාථාව අර්ථය අතින් පැහැදිලිය. මෙහි පද සම්බන්ධය මෙසේය: අසන්තෝෂයෙන් මඩනා ලද ඇතැම් පැවිද්දෝ ද, එසේම ගිහිගෙයි වසන ගිහියෝ ද පෝෂණය කිරීමට (සංග්‍රහ කිරීමට) අපහසුය. මම එම දුෂ්කර සංග්‍රහභාවය කෙරෙහි පිළිකුල් උපදවා, විදර්ශනාව ආරම්භ කොට පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි. ඉතිරි කොටස පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ทุสฺสงฺคหคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

දුස්සංගහ ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๔๔. โอโรปยิตฺวาติ [Pg.80] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา คิมฺหานํ ปฐเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตตฺถ รมณีเย ภูมิภาเค นีลฆนปตฺตสญฺฉนฺนํ โกวิฬารรุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘โกวิฬารมูเล มม สยนํ ปญฺญาเปถา’’ติ วตฺวา อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปสิ. ปุน คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ คโต. ตทา โกวิฬาโร ปุปฺผิโต โหติ, ตทาปิ ตเถว อกาสิ. ปุน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส คโต. ตทา โกวิฬาโร สญฺฉินฺนปตฺโต สุกฺขรุกฺโข วิย โหติ. ตทาปิ โส อทิสฺวาว ตํ รุกฺขํ ปุพฺพปริจเยน ตตฺเถว เสยฺยํ อาณาเปสิ. อมจฺจา ชานนฺตาปิ ‘‘รญฺญา อาณตฺต’’นฺติ ภเยน ตตฺถ สยนํ ปญฺญาเปสุํ. โส อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหสมยํ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปนฺโต ตํ รุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘อเร, อยํ ปุพฺเพ สญฺฉนฺนปตฺโต มณิมโย วิย อภิรูปทสฺสโน อโหสิ. ตโต มณิวณฺณสาขนฺตเร ฐปิตปวาฬงฺกุรสทิเสหิ ปุปฺเผหิ สสฺสิริกจารุทสฺสโน อโหสิ. มุตฺตาทลสทิสวาลิกากิณฺโณ จสฺส เหฏฺฐา ภูมิภาโค พนฺธนา ปมุตฺตปุปฺผสญฺฉนฺโน รตฺตกมฺพลสนฺถโต วิย อโหสิ. โส นามชฺช สุกฺขรุกฺโข วิย สาขามตฺตาวเสโส ฐิโต. ‘อโห, ชราย อุปหโต โกวิฬาโร’’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อนุปาทินฺนมฺปิ ตาว ชรา หญฺญติ, กิมงฺค ปน อุปาทินฺน’’นฺติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตทนุสาเรเนว สพฺพสงฺขาเร ทุกฺขโต อนตฺตโต จ วิปสฺสนฺโต ‘‘อโห วตาหมฺปิ สญฺฉินฺนปตฺโต โกวิฬาโร วิย อเปตคิหิพฺยญฺชโน ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถยมาโน อนุปุพฺเพน ตสฺมึ สยนตเล ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตโต คมนกาเล อมจฺเจหิ ‘‘กาโล คนฺตุํ, มหาราชา’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ ราชา’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ –

44. ‘ඔරෝපයිත්වා’ යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කෙසේ ද? බරණැස් නුවර ගිම්හාන කාලයේ පළමු මාසයෙහි චාතුමාසික බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජු උයනට ගියේය. එහි රමණීය භූමි භාගයක නිල් පැහැති ඝන පත්‍රවලින් වැසුණු කෝවිලාර ගසක් දැක, ‘කෝවිලාර ගස මුල මගේ යහන පනවන්න’ යැයි පවසා, උයනෙහි කෙළිසෙල්ලම් කොට සවස් කාලයේ එහි සැතපුණේය. නැවත ගිම්හානයේ මැද මාසයෙහි උයනට ගියේය. එකල කෝවිලාර ගස මල් පිපී තිබුණි. එකල ද පෙර පරිදිම කළේය. නැවත ගිම්හානයේ අවසාන මාසයෙහි ගියේය. එකල කෝවිලාර ගස පත්‍ර හැලී වියළි ගසක් මෙන් වී තිබුණි. රජු එය නොදැකම පෙර පුරුද්ද නිසා එහිම යහන පැනවීමට අණ කළේය. ඇමතිවරු තත්ත්වය දැන සිටියද රජුගේ අණට බියෙන් එහි යහන පැනවූහ. ඔහු උයනෙහි කෙළිසෙල්ලම් කර සවස් කාලයේ එහි සැතපෙමින් සිටියදී එම ගස දැක මෙසේ සිතුවේය: ‘අහෝ! පෙර නිල් පත්‍රවලින් පිරී තිබූ මෙම ගස මැණික්මය ගසක් මෙන් ඉතා ශෝභන විය. ඉන්පසු මැණික් පැහැති අතු අතර තැබූ පබළු අංකුර වැනි මල්වලින් ඉතා රමණීය විය. මුතු තලයක් වැනි වැලි ඇතිරූ මෙහි පාමුල, නටුවෙන් ගිලිහී වැටුණු මල්වලින් වැසී රතු පලසක් එළුවාක් මෙන් විය. එවැනි ගස අද වියළි ගසක් මෙන් අතු මාත්‍රයක් ඉතිරිව පවතී. අහෝ! කෝවිලාර ගස ජරාව විසින් විනාශ කර ඇත.’ මෙසේ සිතා ‘සිතක් නැති වස්තූන් පවා මෙසේ ජරාවට පත්වන්නේ නම්, සිතක් ඇති සත්ත්වයන් ගැන කිවයුතු කුමක්ද?’ යැයි අනිත්‍ය සංඥාව ලැබීය. එය අනුසාරයෙන් සියලු සංස්කාරයන් දුක් ලෙසත්, අනාත්ම ලෙසත් විදර්ශනා කරමින්, ‘අහෝ! මම ද පත්‍ර හැලුණු කෝවිලාර ගසක් මෙන් ගිහි ලකුණු බැහැර කළේ නම් ඉතා මැනවි’ යැයි ප්‍රාර්ථනා කරමින්, අනුපිළිවෙළින් එම යහනෙහි දකුණු ඇලයෙන් සැතපී සිටියදීම පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. ඉන්පසු ආපසු යන වේලාවේදී ඇමතිවරුන් විසින් ‘මහාරාජයාණෙනි, යාමට කාලයයි’ කී කල, ‘මම රජෙක් නොවෙමි’ යනාදිය පවසා පෙර පරිදිම මෙම ගාථාව වදාළේය:

‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร;

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“ගිහි ලකුණු බැහැර කොට, පත්‍ර හැලුණු කෝවිලාර ගසක් මෙන්, ගිහි බැඳීම් සිඳලූ වීරයා, කගවේණ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය.”

ตตฺถ โอโรปยิตฺวาติ อปเนตฺวา. คิหิพฺยญฺชนานีติ เกสมสฺสุโอทาตวตฺถาลงฺการมาลาคนฺธวิเลปนอิตฺถิปุตฺตทาสิทาสาทีนิ. เอตานิ หิ คิหิภาวํ [Pg.81] พฺยญฺชยนฺติ, ตสฺมา ‘‘คิหิพฺยญฺชนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สญฺฉินฺนปตฺโตติ ปติตปตฺโต. เฉตฺวานาติ มคฺคญาเณน ฉินฺทิตฺวา. วีโรติ มคฺควีริยสมนฺนาคโต. คิหิพนฺธนานีติ กามพนฺธนานิ. กามา หิ คิหีนํ พนฺธนานิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ.

එහි ‘ඔරෝපයිත්වා’ යනු ඉවත් කොට යන්නයි. ‘ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි’ යනු කෙස්, රැවුල, සුදු වස්ත්‍ර, ආභරණ, මල්, සුවඳ විලවුන් මෙන්ම අඹුදරුවන් සහ දැසිදසුන් ආදියයි. මේවා ගිහි බව ප්‍රකට කරන බැවින් ‘ගිහි ලකුණු’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සඤ්ඡින්නපත්තෝ’ යනු කොළ හැලුණු යන්නයි. ‘ඡෙත්වාන’ යනු මාර්ග ඥානයෙන් සිඳ දමා යන්නයි. ‘වීරෝ’ යනු මාර්ග වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘ගිහිබන්ධනානි’ යනු කාම බැඳීම්ය. කාමයෝ වනාහි ගිහියන්ගේ බැඳීම්ය. මෙය පදවල අර්ථයයි.

อยํ ปน อธิปฺปาโย – ‘‘อโห วตาหมฺปิ โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร ภเวยฺย’’นฺติ เอวญฺหิ จินฺตยมาโน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

මෙහි අදහස මෙසේය: ‘අහෝ! මම ද ගිහි ලකුණු බැහැර කොට පත්‍ර හැලුණු කෝවිලාර ගසක් මෙන් වන්නෙම් නම් මැනවි’ යැයි මෙසේ සිතමින් විදර්ශනාව වඩා පසේබුදු බව ලැබුවෙමි යනුයි. ඉතිරි කොටස පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

โกวิฬารคาถาวณฺณนา สมตฺตา. ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต.

කෝවිලාර ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත. පළමු වග්ගය නිමයි.

๔๕-๔๖. สเจ ลเภถาติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ทฺเว ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนา. ตโต จวิตฺวา เตสํ เชฏฺฐโก พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต อโหสิ, กนิฏฺโฐ ปุโรหิตสฺส ปุตฺโต อโหสิ. เต เอกทิวสํเยว ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา เอกทิวสเมว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา สหปํสุกีฬิตสหายกา อเหสุํ. ปุโรหิตปุตฺโต ปญฺญวา อโหสิ. โส ราชปุตฺตํ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ ปิตุโน อจฺจเยน รชฺชํ ลภิสฺสสิ, อหํ ปุโรหิตฏฺฐานํ, สุสิกฺขิเตน จ สุขํ รชฺชํ อนุสาสิตุํ สกฺกา, เอหิ สิปฺปํ อุคฺคเหสฺสามา’’ติ. ตโต อุโภปิ ปุพฺโพปจิตกมฺมา หุตฺวา คามนิคมาทีสุ ภิกฺขํ จรมานา ปจฺจนฺตชนปทคามํ คตา. ตญฺจ คามํ ปจฺเจกพุทฺธา ภิกฺขาจารเวลาย ปวิสนฺติ. อถ มนุสฺสา ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา อุสฺสาหชาตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺติ, ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ อุปนาเมนฺติ, มาเนนฺติ, ปูเชนฺติ. เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘อมฺเหหิ สทิสา อุจฺจากุลิกา นาม นตฺถิ, อถ จ ปนิเม มนุสฺสา ยทิ อิจฺฉนฺติ, อมฺหากํ ภิกฺขํ เทนฺติ, ยทิ จ นิจฺฉนฺติ, น เทนฺติ, อิเมสํ ปน ปพฺพชิตานํ เอวรูปํ สกฺการํ กโรนฺติ, อทฺธา เอเต กิญฺจิ สิปฺปํ ชานนฺติ, หนฺท เนสํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหามา’’ติ.

45-46. ‘සචේ ලභේථ’ යන මෙම ගාථාවෙහි උප්පත්ති කථාව කෙසේ ද? අතීතයෙහි කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පසේබෝධිසත්ත්වවරුන් දෙදෙනෙක් පැවිදි වී, වසර විසි දහසක් මුළුල්ලෙහි ගතපච්චාගත වත පුරමින් දෙව්ලොව උපන්නාහ. එතැනින් චුත වී, ඔවුන් අතරින් ජ්‍යෙෂ්ඨ තැනැත්තා බරණැස් රජුගේ පුත්‍රයා වූ අතර, කනිෂ්ඨ තැනැත්තා පුරෝහිතයාගේ පුත්‍රයා විය. ඔවුන් දෙදෙනාම එකම දිනයක මව්කුස පිළිසිඳගෙන, එකම දිනයක උපත ලබා, පසුව කුඩා කල සිටම එකට කෙළිදෙළෙන් හැදී වැඩුණු මිතුරෝ වූහ. පුරෝහිත පුත්‍රයා බුද්ධිමත් අයෙකු විය. ඔහු රජකුමරුට මෙසේ කීවේය: “යහළුව, ඔබ ඔබේ පියාගෙන් පසුව රාජ්‍යය ලබනු ඇත, මම පුරෝහිත තනතුර ලබන්නෙමි. ශිල්පය මැනවින් උගත් තැනැත්තාට පහසුවෙන් රාජ්‍යය පාලනය කළ හැකිය. එබැවින් එන්න, අපි ශිල්ප උගනිමු.” ඉන්පසු ඔවුන් දෙදෙනාම පෙර කරන ලද කුසල් කර්මයන් ඇත්තෝ වී, ගම් නියම්ගම්හි පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් එක්තරා ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයක ගමකට පැමිණියහ. එම ගමට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පිඬු සිඟා වඩින වේලාවෙහි වැඩම කළහ. එකල්හි මිනිස්සු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා දැක මහත් උනන්දුවෙන් අසුන් පනවා, ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන් පූජා කරමින් ගරු බුහුමන් කළහ. එවිට එම තරුණයන් දෙදෙනාට මෙසේ සිතිණි: “අප වැනි උසස් කුලවල උපන් අයෙක් තවත් නැත. එසේ වුවත්, මේ මිනිස්සු කැමති නම් අපට දානයක් දෙති, අකමැති නම් නොදෙති. එහෙත් මේ පැවිදි උතුමන්ට මෙවැනි සත්කාර කරති. නියත වශයෙන්ම මොවුන් කිසියම් ශිල්පයක් දන්නවා විය යුතුය. අපි මොවුන් වෙතින් ඒ ශිල්පය උගනිමු.”

เต [Pg.82] มนุสฺเสสุ ปฏิกฺกนฺเตสุ โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ยํ, ภนฺเต, ตุมฺเห สิปฺปํ ชานาถ, ตํ อมฺเหปิ สิกฺขาเปถา’’ติ ยาจึสุ. ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ อาหํสุ. เต ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชึสุ. ตโต เนสํ ปจฺเจกพุทฺธา ‘‘เอวํ โว นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺติ, ตสฺมา เอเกเนว นิสีทิตพฺพํ, เอเกน จงฺกมิตพฺพํ, ฐาตพฺพํ, สยิตพฺพ’’นฺติ ปาฏิเยกฺกํ ปณฺณสาลมทํสุ. ตโต เต อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสีทึสุ. ปุโรหิตปุตฺโต นิสินฺนกาลโต ปภุติ จิตฺตสมาธานํ ลทฺธา ฌานํ ลภิ. ราชปุตฺโต มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ตสฺส สนฺติกํ อาคโต. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, สมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ อิธ นิสีทา’’ติ. โส ตตฺถ มุหุตฺตํ นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส กิร, สมฺม, สิปฺปสฺส เอกีภาวาภิรติ นิปฺผตฺตี’’ติ ปุโรหิตปุตฺโต ‘‘เอวํ, สมฺม, เตน หิ ตฺวํ อตฺตโน นิสินฺโนกาสํ เอว คจฺฉ, อุคฺคเหสฺสามิ อิมสฺส สิปฺปสฺส นิปฺผตฺติ’’นฺติ อาห. โส คนฺตฺวา ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต ปุริมนเยเนว ติกฺขตฺตุํ อาคโต.

මිනිසුන් ඉවත් වූ පසු, අවස්ථාව ලද සැණින් ඔවුන් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වෙත ගොස්, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා දන්නා ඒ ශිල්පය අපටත් උගන්වා වදාරන්න” යැයි ඉල්ලා සිටියහ. එවිට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, “පැවිදි නොවී මේ ශිල්පය ඉගෙන ගත නොහැකිය” යැයි පැවසූහ. ඔවුහු පැවිදි බව ඉල්ලා පැවිදි වූහ. ඉන්පසු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ඔවුන්ට “මෙසේ සිවුරු හැඳිය යුතුය, මෙසේ පෙරවිය යුතුය” යනාදී වශයෙන් අභිසමාචාරික වත් කියා දී, “මේ ශිල්පයේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ හුදෙකලාව ඇලුම් කිරීම මතය. එබැවින් තනිවම හිඳිය යුතුය, තනිවම සක්මන් කළ යුතුය, තනිවම සිටිය යුතුය, තනිවම සැතපිය යුතුය” යැයි පවසමින් වෙන් වෙන් වශයෙන් පන්සල් (කොළ සෙවිලි කළ කුටි) ලබා දුන්හ. ඉන්පසු ඔවුහු තම තමන්ගේ කුටිවලට වැදී වාඩි වූහ. පුරෝහිත පුත්‍රයා වාඩි වූ වේලාවේ සිටම චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ලබා ධ්‍යානයන් උපදවා ගත්තේය. රජකුමරු මොහොතකින් උකටලී වී ඔහු වෙත පැමිණියේය. ඔහු දැක, “යහළුව, කුමක්ද?” යැයි ඇසීය. “මට උකටලී බවක් දැනේ” යැයි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් මෙහි වාඩි වෙන්න” යැයි ඔහු පැවසීය. ඔහු එහි මොහොතක් වාඩි වී සිට “යහළුව, මේ ශිල්පයේ සාර්ථකත්වය ලැබෙන්නේ හුදෙකලා වීමේ ඇල්මෙන්ලු නේද?” යැයි කීවේය. පුරෝහිත පුත්‍රයා “එසේය මිතුර, එබැවින් ඔබ ඔබේම වාඩි වන තැනට යන්න, එවිට මේ ශිල්පයේ සාර්ථකත්වය ඉගෙන ගත හැකිය” යැයි කීවේය. ඔහු ගොස් නැවතත් මොහොතකින් උකටලී වී පෙර පරිදිම තුන් වතාවක් පැමිණියේය.

ตโต นํ ปุโรหิตปุตฺโต ตเถว อุยฺโยเชตฺวา ตสฺมึ คเต จินฺเตสิ ‘‘อยํ อตฺตโน จ กมฺมํ หาเปติ, มม จ อิธาภิกฺขณํ อาคจฺฉนฺโต’’ติ. โส ปณฺณสาลโต นิกฺขมฺม อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ. อิตโร อตฺตโน ปณฺณสาลาเยว นิสินฺโน ปุนปิ มุหุตฺเตเนว อุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา ตสฺส ปณฺณสาลํ อาคนฺตฺวา อิโต จิโต จ มคฺคนฺโตปิ ตํ อทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘โย คหฏฺฐกาเล ปณฺณาการมฺปิ อาทาย อาคโต มํ ทฏฺฐุํ น ลภติ, โส นาม มยิ อาคเต ทสฺสนมฺปิ อทาตุกาโม ปกฺกามิ, อโห, เร จิตฺต, น ลชฺชสิ, ยํ มํ จตุกฺขตฺตุํ อิธาเนสิ, โสทานิ เต วเส น วตฺติสฺสามิ, อญฺญทตฺถุ ตํเยว มม วเส วตฺตาเปสฺสามี’’ติ อตฺตโน เสนาสนํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. อิตโรปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. เต อุโภปิ มโนสิลาตเล นิสีทิตฺวา ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ อิมา อุทานคาถาโย อภาสึสุ –

ඉන්පසු පුරෝහිත පුත්‍රයා ඔහුව පෙර පරිදිම පිටත් කර යවා, ඔහු ගිය පසු මෙසේ සිතුවේය: “මොහු තම කටයුතු ද පිරිහෙළා ගනිමින්, නිතර මෙහි පැමිණෙමින් මගේ කටයුතු ද පිරිහෙළයි.” ඔහු පන්සලෙන් නික්ම වනයට වැදුණේය. අනෙක් තැනැත්තා තම පන්සලෙහි වාඩි වී සිට නැවතත් මොහොතකින් උකටලී වී ඔහුගේ පන්සලට පැමිණියේය. ඔහු එහා මෙහා සොයා බැලුව ද ඔහුව නොදැක මෙසේ සිතුවේය: “ගිහි කාලයේදී පවා තෑගි බෝග රැගෙන පැමිණියත් මාව දැකීමට නොලැබුණු ඔහු, දැන් මම පැමිණි විට දැකීමට පවා ඉඩක් නොදී නික්ම ගොස් ඇත. අහෝ සිත, තොපට ලැජ්ජාවක් නැද්ද? තොප මා සිව් වතාවක්ම මෙහි කැඳවාගෙන ආවෙහිය. දැන් මම තොපගේ වසඟයට පත් නොවෙමි, ඒ වෙනුවට තොපවම මගේ වසඟයට ගන්නෙමි.” මෙසේ සිතා තමන්ගේ සේනාසනයට වැදී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර අහසින් නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළේය. අනෙක් තැනැත්තා ද වනයට වැදී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර එහිම වැඩම කළේය. ඒ දෙදෙනාම මනෝසිලා තලයෙහි වාඩි වී වෙන් වෙන් වශයෙන් මෙම උදාන ගාථාවන් දේශනා කළහ.

‘‘สเจ [Pg.83] ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา.

“යහපත් පැවතුම් ඇති, ධෛර්යවන්ත වූ, නුවණැති කල්‍යාණ මිතුරෙකු සමග වාසය කිරීමට ලැබෙන්නේ නම්, සියලු අන්තරායන් මැඩ පවත්වා ගනිමින්, සතුටු සිතින් හා මනා සිහියෙන් යුතුව ඔහු සමග හැසිරිය යුතුය.”

‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค’’ติ.

“යහපත් පැවතුම් ඇති, ධෛර්යවන්ත වූ, නුවණැති කල්‍යාණ මිතුරෙකු සමග වාසය කිරීමට නොලැබෙන්නේ නම්, දිනූ රජදහන අත්හැර යන රජෙකු මෙන් ද, වනයෙහි තනිව වෙසෙන මාතංග ඇතෙකු මෙන් ද තනිවම හැසිරිය යුතුය.”

ตตฺถ นิปกนฺติ ปกตินิปุณํ ปณฺฑิตํ กสิณปริกมฺมาทีสุ กุสลํ. สาธุวิหารินฺติ อปฺปนาวิหาเรน วา อุปจาเรน วา สมนฺนาคตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. ตตฺถ นิปกตฺเตน ธิติสมฺปทา วุตฺตา. อิธ ปน ธิติสมฺปนฺนเมวาติ อตฺโถ. ธิติ นาม อสิถิลปรกฺกมตา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิจ ธิกตปาโปติปิ ธีโร. ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ยถา ปฏิราชา ‘‘วิชิตํ รฏฺฐํ อนตฺถาวห’’นฺติ ญตฺวา รชฺชํ ปหาย เอโก จรติ, เอวํ พาลสหายํ ปหาย เอโก จเร. อถ วา ราชาว รฏฺฐนฺติ ยถา สุตโสโม ราชา วิชิตํ รฏฺฐํ ปหาย เอโก จริ, ยถา จ มหาชนโก, เอวํ เอโก จเรติ อยมฺปิ ตสฺสตฺโถ. เสสํ วุตฺตานุสาเรน สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

එහි 'නිපකං' (නිපක) යනු ස්වභාවයෙන්ම දක්ෂ වූ, පණ්ඩිත වූ, කසිණ පරිකර්මාදියෙහි කුසලතාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සාධුවිහාරිං' (සාධුවිහාරී) යනු අර්පණා සමාධි වාසයෙන් හෝ උපචාර සමාධි වාසයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ධීරං' (ධීර) යනු ධෛර්යයෙන් හෙවත් වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. එහි 'නිපක' යන වචනයෙන් ධෛර්ය සම්පත්තිය ද කියන ලදී. එහෙත් මෙහි අදහස නම් ඒකාන්තයෙන්ම ධෛර්ය සම්පන්න බවයි. ධෛර්යය (ධිති) යනු නොසැලෙන වීර්යයයි, 'කැමති නම් සම්, නහර හා ඇට පමණක් ඉතිරි වේවා' යනාදී වශයෙන් පවත්වන ලද වීර්යයට මෙය නමකි. තවද, බැහැර කරන ලද පාපයන් ඇති බැවින් ද 'ධීර' නම් වේ. 'රජාච රට්ඨං විජිතං පහාය' යනු - යම් සේ සතුරු රජෙක් තමන් දිනාගත් රාජ්‍යය අනර්ථයක් ගෙන දෙන්නක් බව දැන රාජ්‍යය අතහැර තනිව හැසිරෙන්නේ ද, එසේම බාල යහළුවන් අතහැර තනිව හැසිරිය යුතුය. එසේත් නැතහොත්, යම් සේ සුතසෝම රජු තමන් දිනාගත් රාජ්‍යය අතහැර තනිව හැසිරුණේ ද, මහාජනක රජු ද එසේම හැසිරුණේ ද, එලෙසම තනිව හැසිරිය යුතුය යනු මෙහි අදහසයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද අනුසාරයෙන් දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

สหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

සහාය ගාථා වර්ණනාව අවසන් විය.

๔๗. อทฺธา ปสํสามาติ อิมิสฺสา คาถาย ยาว อากาสตเล ปญฺญตฺตาสเน ปจฺเจกพุทฺธานํ นิสชฺชา, ตาว จาตุทฺทิสคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ. อยํ ปน วิเสโส – ยถา โส ราชา รตฺติยา ติกฺขตฺตุํ อุพฺพิชฺชิ, น ตถา อยํ, เนวสฺส ยญฺโญ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. โส อากาสตเล ปญฺญตฺเตสุ อาสเนสุ ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยํ, มหาราช, อนวชฺชโภชิโน นามา’’ติ. ‘‘ภนฺเต, ‘อนวชฺชโภชิโน’ติ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ? ‘‘สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา ลทฺธา นิพฺพิการา ภุญฺชาม, มหาราชา’’ติ. ตํ สุตฺวา รญฺโญ เอตทโหสิ ‘‘ยํนูนาหํ อิเม อุปปริกฺเขยฺยํ เอทิสา วา โน วา’’ติ. ตํ ทิวสํ กณาชเกน [Pg.84] พิลงฺคทุติเยน ปริวิสิ. ปจฺเจกพุทฺธา อมตํ ภุญฺชนฺตา วิย นิพฺพิการา ภุญฺชึสุ. ราชา ‘‘โหนฺติ นาม เอกทิวสํ ปฏิญฺญาตตฺตา นิพฺพิการา, สฺเว ชานิสฺสามี’’ติ สฺวาตนายปิ นิมนฺเตสิ. ตโต ทุติยทิวเสปิ ตเถวากาสิ. เตปิ ตเถว ปริภุญฺชึสุ. อถ ราชา ‘‘อิทานิ สุนฺทรํ ทตฺวา วีมํสิสฺสามี’’ติ ปุนปิ นิมนฺเตตฺวา, ทฺเว ทิวเส มหาสกฺการํ กตฺวา, ปณีเตน อติวิจิตฺเรน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. เตปิ ตเถว นิพฺพิการา ภุญฺชิตฺวา รญฺโญ มงฺคลํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. ราชา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ‘‘อนวชฺชโภชิโนว เอเต สมณา, อโห วตาหมฺปิ อนวชฺชโภชี ภเวยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา มหารชฺชํ ปหาย ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อตฺตโน อารมฺมณํ วิภาเวนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

47. 'අද්ධා පසංසාම' යන මෙම ගාථාවෙහි, අහස් තලයෙහි පනවන ලද අසුන්වල පසේබුදුන් වහන්සේලා වැඩ සිටීම දක්වා කතාව 'චාතුද්දිස' ගාථාවෙහි උප්පත්ති කතාවට සමාන වේ. මෙහි විශේෂය නම් - එම රජු රාත්‍රියෙහි තෙවරක් තැතිගත් සේ මේ රජු තැති නොගත්තේය, ඔහුට යාගයක් ද පෙනී නොසිටියේය. ඒ රජු අහස් තලයෙහි පනවන ලද අසුන්වල පසේබුදුන් වහන්සේලා වඩා හිඳුවා 'ඔබ වහන්සේලා කවුද?' කියා විමසුවේය. 'මහාරාජ, අපි අනවජ්ජභෝජී (නිවැරදි භෝජන අනුභව කරන්නෝ) වෙමු' යි ඔවුහු පැවසූහ. 'ස්වාමීනී, අනවජ්ජභෝජී යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද?' 'මහාරාජ, හොඳ හෝ නරක යමක් ලැබුණත් අපි නොවිකෘතිව (නොසැලී) වළඳමු' යි පැවසූහ. එය ඇසූ රජුට, 'මොවුන් මෙබඳු අයම ද නැද්ද කියා මම මොවුන් පරීක්ෂා කළ යුතුය' යන අදහස ඇති විය. එදින රජු පල් කැඳ සමඟ කුඩු බත් ඔවුන්ට පූජා කළේය. පසේබුදුන් වහන්සේලා අමෘතය වළඳන්නාක් මෙන් නොවිකෘතිව වැළඳූහ. රජු, 'පොරොන්දු වූ බැවින් එක් දිනක් නොවිකෘතිව සිටිය හැකිය, හෙට බලන්නෙමි' යි සිතා පසුදිනට ද ආරාධනා කළේය. පසුදින ද එසේම කළේය. උන්වහන්සේලා එලෙසම වැළඳූහ. පසුව රජු, 'දැන් ප්‍රණීත ආහාර දී පරීක්ෂා කරන්නෙමි' යි නැවත ආරාධනා කර, දින දෙකක් පුරා මහත් සත්කාර පවත්වා, ප්‍රණීත වූ විසිතුරු ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන් පූජා කළේය. උන්වහන්සේලා එසේම නොවිකෘතිව වළඳා රජුට මංගල ආශිර්වාද පවසා වැඩම කළහ. උන්වහන්සේලා වැඩම කළ නොබෝ වේලාවකින් රජු, 'මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ඒකාන්තයෙන්ම අනවජ්ජභෝජී වෙති, මම ද අනවජ්ජභෝජී වන්නේ නම් කෙතරම් අගනේද!' යි සිතා මහත් රාජ්‍යය අතහැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත් විය. මංජූසක වෘක්ෂ මූලයෙහි පසේබුදුන් වහන්සේලා මධ්‍යයෙහි තමන් පැමිණි හේතුව පැහැදිලි කරමින් මෙම ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา;

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"අපි ඒකාන්තයෙන්ම කල්‍යාණ මිත්‍ර සම්පත්තිය පසසමු. තමාට වඩා උසස් වූ හෝ තමාට සමාන වූ මිතුරන් ඇසුරු කළ යුතුය. එවැනි මිතුරන් නොලැබුණහොත්, නිවැරදි භෝජන වළඳමින්, රයිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය."

สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. เกวลํ ปน สหายสมฺปทนฺติ เอตฺถ อเสเขหิ สีลาทิกฺขนฺเธหิ สมฺปนฺนา สหายา เอว สหายสมฺปทาติ เวทิตพฺพา. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยายํ วุตฺตา สหายสมฺปทา, ตํ สหายสมฺปทํ อทฺธา ปสํสาม, เอกํเสเนว โถเมมาติ วุตฺตํ โหติ. กถํ? เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายาติ. กสฺมา? อตฺตโน หิ สีลาทีหิ เสฏฺเฐ เสวมานสฺส สีลาทโย ธมฺมา อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. สเม เสวมานสฺส อญฺญมญฺญํ สมธารเณน กุกฺกุจฺจสฺส วิโนทเนน จ ลทฺธา น ปริหายนฺติ. เอเต ปน สหายเก เสฏฺเฐ จ สเม จ อลทฺธา กุหนาทิมิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ โภชนํ ภุญฺชนฺโต ตตฺถ จ ปฏิฆานุนยํ อนุปฺปาเทนฺโต อนวชฺชโภชี หุตฺวา อตฺถกาโม กุลปุตฺโต เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. อหมฺปิ หิ เอวํ จรนฺโต อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคโตมฺหีติ.

එම ගාථාව පදාර්ථ වශයෙන් පැහැදිලි වේ. එහෙත් 'සහායසම්පදං' යන්නෙහි අසේඛ වූ සීලාදී ගුණධර්මවලින් යුක්ත මිතුරන්ම සහාය සම්පත්තිය ලෙස දත යුතුය. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය - යම් සහාය සම්පත්තියක් කියන ලද ද, ඒ සහාය සම්පත්තිය අපි ඒකාන්තයෙන්ම පසසමු, ඒකාන්තයෙන්ම වර්ණනා කරමු යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ කෙසේද? තමාට වඩා උසස් හෝ තමාට සමාන මිතුරන් ඇසුරු කළ යුතුය. ඒ මන්ද? තමාගේ සීලාදී ගුණයන්ට වඩා උසස් අය ඇසුරු කරන තැනැත්තාට නූපන් සීලාදී ධර්මයන් උපදියි, උපන් ධර්මයන් වර්ධනය හා ස්ථීර බව කරා පැමිණෙයි. සමාන අය ඇසුරු කරන විට අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකාට උදව් වීමෙන් හා සැක දුරු කිරීමෙන් ලැබූ ගුණධර්ම පිරිහෙන්නේ නැත. මෙබඳු වූ උසස් හෝ සමාන මිතුරන් නොලැබුණහොත්, කුහන (රැවටීම) ආදී වැරදි ජීවිකාවෙන් තොරව, ධර්මානුකූලව උපන් ආහාරය වළඳමින්, එහි ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් ඇති කර නොගෙන, නිවැරදි භෝජන වළඳන්නෙකු වී යහපත කැමති කුලපුත්‍රයා කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය. 'මම ද මෙසේ හැසිරෙමින් මෙම (පසේබුද්ධත්ව) සම්පත්තියට පැමිණියෙමි' යනු මෙහි අදහසයි.

อนวชฺชโภชิคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

අනවජ්ජභෝජී ගාථා වර්ණනාව අවසන් විය.

๔๘. ทิสฺวา [Pg.85] สุวณฺณสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา คิมฺหสมเย ทิวาเสยฺยํ อุปคโต. สนฺติเก จสฺส วณฺณทาสี โคสีตจนฺทนํ ปิสติ. ตสฺสา เอกพาหายํ เอกํ สุวณฺณวลยํ, เอกพาหายํ ทฺเว, ตานิ สงฺฆฏฺฏนฺติ อิตรํ น สงฺฆฏฺฏติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมว คณวาเส สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ ปุนปฺปุนํ ตํ ทาสึ โอโลกยมาโน จินฺเตสิ. เตน จ สมเยน สพฺพาลงฺการภูสิตา เทวี ตํ พีชยนฺตี ฐิตา โหติ. สา ‘‘วณฺณทาสิยา ปฏิพทฺธจิตฺโต มญฺเญ ราชา’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ทาสึ อุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปิสิตุมารทฺธา. ตสฺสา อุโภสุ พาหาสุ อเนเก สุวณฺณวลยา, เต สงฺฆฏฺฏนฺตา มหาสทฺทํ ชนยึสุ. ราชา สุฏฺฐุตรํ นิพฺพินฺโน ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปนฺโนเยว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ อนุตฺตเรน สุเขน สุขิตํ นิปนฺนํ จนฺทนหตฺถา เทวี อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาลิมฺปามิ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา – ‘‘อเปหิ, มา อาลิมฺปาหี’’ติ อาห. สา ‘‘กิสฺส, มหาราชา’’ติ อาห. โส ‘‘นาหํ ราชา’’ติ. เอวเมเตสํ ตํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา อมจฺจา อุปสงฺกมึสุ. เตหิปิ มหาราชวาเทน อาลปิโต ‘‘นาหํ, ภเณ, ราชา’’ติ อาห. เสสํ ปฐมคาถาย วุตฺตสทิสเมว.

48. ‘දිට්ඨා සුවණ්ණස්ස’ (රන්වන් බව දැක) යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? එක්තරා බාරාණසි රජෙක් ගිම්හාන කාලයේ දහවල් කාලයෙහි සැතපීමට ගියේය. රජු සමීපයේ එක්තරා වර්ණදාසියක් ගෝසීස සඳුන් අඹරමින් සිටියාය. ඇයගේ එක් අතක එක් රන් වළල්ලක් ද, අනෙක් අතෙහි වළලු දෙකක් ද තිබුණි. ඒ වළලු දෙක එකිනෙක ගැටුණි; අනෙක් අතේ වූ තනි වළල්ල ගැටුණේ නැත. රජු එය දැක, ‘‘මෙසේම සමූහය සමඟ වාසය කිරීමේදී ගැටීමක් ඇති වේ, තනිව වාසය කිරීමේදී ගැටීමක් නැත’’ යැයි නැවත නැවතත් ඒ දාසිය දෙස බලමින් කල්පනා කළේය. ඒ අවස්ථාවෙහි සියලු අබරණින් සැරසුණු බිසව පවන් සලමින් රජු අසල සිටියාය. ඇය ‘‘රජු මේ වර්ණදාසිය කෙරෙහි ඇලුම් සිත් ඇති කරගෙන ඇතැයි සිතමි’’ යි සිතා, ඒ දාසියව නැගිටුවා තමාම සඳුන් ඇඹරීමට පටන් ගත්තාය. ඇයගේ දෑතෙහිම රන් වළලු රාශියක් තිබුණි, ඒවා එකිනෙක ගැටීමෙන් මහත් ශබ්දයක් ඇති විය. රජු ඉතා බලවත් ලෙස කලකිරී, දකුණු ඇලයෙන් සැතපී සිටියදීම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. නිරුත්තර සැපයෙන් යුක්තව සැතපී සිටින ඔහු වෙත සඳුන් අතැතිව පැමිණි බිසව, ‘‘මහරජාණෙනි, මම සඳුන් ගාන්නෙමි’’ යි කීවාය. රජු, ‘‘ඉවත් වන්න, සඳුන් නොගාන්න’’ යැයි කීවේය. ඇය, ‘‘මහරජාණෙනි, ඒ මන්ද?’’ යි ඇසුවාය. ඔහු ‘‘මම රජෙක් නොවෙමි’’ යි කීවේය. මෙසේ ඔවුන්ගේ ඒ කථාබහ අසා අමාත්‍යවරු ද එහි පැමිණියහ. ඔවුන් ද ‘මහරජාණෙනි’ කියා ඇමතූ කල්හි, ‘‘එම්බා අමාත්‍යවරුනි, මම රජෙක් නොවෙමි’’ යි කීවේය. ඉතිරිය පළමු ගාථාවේ විස්තරයට සමානමය.

อยํ ปน คาถาวณฺณนา – ทิสฺวาติ โอโลเกตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ กญฺจนสฺส ‘‘วลยานี’’ติ ปาฐเสโส. สาวเสสปาโฐ หิ อยํ อตฺโถ. ปภสฺสรานีติ ปภาสนสีลานิ, ชุติมนฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อยํ ปน โยชนา – ทิสฺวา ภุชสฺมึ สุวณฺณสฺส วลยานิ ‘‘คณวาเส สติ สงฺฆฏฺฏนา, เอกวาเส อสงฺฆฏฺฏนา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

මෙය ගාථාවෙහි අර්ථ වර්ණනාවයි – ‘දිස්වා’ යනු බලා යන්නයි. ‘සුවණ්ණස්ස’ යනු රත්රන්වල (සුවණ්ණයේ) යන්නයි. මෙහි ‘වලයානි’ (වළලු) යනු ඉතිරි පදය ලෙස ඇතුළත් කරගත යුතුය. මන්ද මෙම පාඨය සම්පූර්ණ අර්ථය සඳහා තවත් පදයක් අපේක්ෂා කරයි. ‘පභස්සරානි’ යනු බබළන සුළු වූ, දීප්තිමත් වූ යන අර්ථයයි. ඉතිරි පදවල අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: බාහුවෙහි වූ රන් වළලු දැක, ‘‘සමූහය සමඟ වාසය කරන විට ගැටීමක් ඇති වේ, තනිව වාසය කිරීමේදී ගැටීමක් නැත’’ යැයි මෙසේ සිතමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි යන්නයි. ඉතිරිය පෙර කී ක්‍රමයටම වේ.

สุวณฺณวลยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ස්වර්ණ වළලු පිළිබඳ ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๔๙. เอวํ ทุติเยนาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร พาราณสิราชา ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม อมจฺเจ อาณาเปสิ ‘‘เทวึ คเหตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘น, มหาราช, อราชกํ รชฺชํ อมฺเหหิ สกฺกา รกฺขิตุํ, สามนฺตราชาโน อาคมฺม วิลุมฺปิสฺสนฺติ, ยาว เอกปุตฺโตปิ อุปฺปชฺชติ, ตาว อาคเมหี’’ติ สญฺญาเปสุํ. มุทุจิตฺโต ราชา [Pg.86] อธิวาเสสิ. อถ เทวี คพฺภํ คณฺหิ. ราชา ปุนปิ เต อาณาเปสิ – ‘‘เทวี คพฺภินี, ปุตฺตํ ชาตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา รชฺชํ ปริหรถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อมจฺจา ‘‘ทุชฺชานํ, มหาราช, เอตํ เทวี ปุตฺตํ วา วิชายิสฺสติ ธีตรํ วา, วิชายนกาลํ ตาว อาคเมหี’’ติ ปุนปิ สญฺญาเปสุํ. อถ สา ปุตฺตํ วิชายิ. ตทาปิ ราชา ตเถว อมจฺเจ อาณาเปสิ. อมจฺจา ปุนปิ ราชานํ ‘‘อาคเมหิ, มหาราช, ยาว, ปฏิพโล โหตี’’ติ พหูหิ การเณหิ สญฺญาเปสุํ. ตโต กุมาเร ปฏิพเล ชาเต อมจฺเจ สนฺนิปาตาเปตฺวา ‘‘ปฏิพโล อยํ, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา ปฏิปชฺชถา’’ติ อมจฺจานํ โอกาสํ อทตฺวา อนฺตราปณา กาสายวตฺถาทโย สพฺพปริกฺขาเร อาหราเปตฺวา อนฺเตปุเร เอว ปพฺพชิตฺวา มหาชนโก วิย นิกฺขมิ. สพฺพปริชโน นานปฺปการกํ ปริเทวมาโน ราชานํ อนุพนฺธิ.

49. ‘එවං දුතියේන’ (මෙසේ දෙවැන්නෙකු සමඟ) යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? එක්තරා බාරාණසි රජෙක් තරුණ වියේදීම පැවිදි වනු කැමැත්තෙන්, ‘‘බිසව භාරගෙන රාජ්‍යය පාලනය කරන්න, මම පැවිදි වන්නෙමි’’ යි අමාත්‍යවරුන්ට අණ කළේය. අමාත්‍යවරු, ‘‘මහරජාණෙනි, රජෙකු නැති රාජ්‍යයක් ආරක්ෂා කිරීමට අපට නොහැකිය, අසල වැසි රජවරු පැමිණ රාජ්‍යය කොල්ලකනු ඇත, එබැවින් එක් පුතෙකු හෝ ලැබෙන තුරු ඉවසන්න’’ යැයි දැන්වූහ. මෘදු සිත් ඇති රජු එය පිළිගත්තේය. ඉක්බිති බිසව පිළිසිඳ ගත්තාය. රජු නැවතත් ඔවුනට අණ කළේ, ‘‘බිසව ගැබ්ගෙන ඇත, පුතෙකු උපන් පසු රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කර රාජ්‍යය පාලනය කරන්න, මම පැවිදි වන්නෙමි’’ යන්නයි. අමාත්‍යවරු, ‘‘මහරජාණෙනි, බිසව පුතෙකු වදනවා ද දුවක වදනවා ද යන්න දැනගැනීම අපහසුය, ප්‍රසූත කරන කාලය තෙක් ඉවසන්න’’ යැයි නැවතත් දැන්වූහ. ඉක්බිති ඇය පුතෙකු වැදුවාය. එවිට ද රජු පෙර පරිදිම අමාත්‍යවරුන්ට අණ කළේය. අමාත්‍යවරු නැවතත්, ‘‘මහරජාණෙනි, ඔහු ස්වශක්තියෙන් නැගී සිටිය හැකි වයසට එන තෙක් ඉවසන්න’’ යැයි බොහෝ කරුණු කියා දැන්වූහ. ඉන්පසු කුමාරයා ස්වශක්තියෙන් කටයුතු කළ හැකි වයසට පත් වූ විට, අමාත්‍යවරුන් කැඳවා, ‘‘මොහු දැන් සමර්ථයෙකි, මොහුව රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කර කටයුතු කරගෙන යන්න’’ යැයි පවසා, අමාත්‍යවරුන්ට කතා කිරීමට ඉඩක් නොතබා වෙළඳපොළෙන් කසාය වස්ත්‍ර ආදී සියලු පිරිකර ගෙන්වාගෙන, අන්තඃපුරයේදීම පැවිදි වී මහාජනක රජු මෙන් නික්ම ගියේය. සියලු පිරිවර ජනයා නොයෙක් ආකාරයෙන් හඬා වැලපෙමින් රජු පසුපස ලුහුබැඳ ගියහ.

ราชา ยาว อตฺตโน รชฺชสีมา, ตาว คนฺตฺวา กตฺตรทณฺเฑน เลขํ กตฺวา ‘‘อยํ เลขา นาติกฺกมิตพฺพา’’ติ อาห. มหาชโน เลขาย สีสํ กตฺวา, ภูมิยํ นิปนฺโน ปริเทวมาโน ‘‘ตุยฺหํ ทานิ, ตาต, รญฺโญ อาณา, กึ กริสฺสตี’’ติ กุมารํ เลขํ อติกฺกมาเปสิ. กุมาโร ‘‘ตาต, ตาตา’’ติ ธาวิตฺวา ราชานํ สมฺปาปุณิ. ราชา กุมารํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มหาชนํ ปริหรนฺโต รชฺชํ กาเรสึ, กึ ทานิ เอกํ ทารกํ ปริหริตุํ น สกฺขิสฺส’’นฺติ กุมารํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, ตตฺถ ปุพฺพปจฺเจกพุทฺเธหิ วสิตปณฺณสาลํ ทิสฺวา วาสํ กปฺเปสิ สทฺธึ ปุตฺเตน. ตโต กุมาโร วรสยนาทีสุ กตปริจโย ติณสนฺถารเก วา รชฺชุมญฺจเก วา สยมาโน โรทติ. สีตวาตาทีหิ ผุฏฺโฐ สมาโน ‘‘สีตํ, ตาต, อุณฺหํ, ตาต, มกฺขิกา, ตาต, ขาทนฺติ, ฉาโตมฺหิ, ตาต, ปิปาสิโตมฺหิ, ตาตา’’ติ วทติ. ราชา ตํ สญฺญาเปนฺโตเยว รตฺตึ วีตินาเมติ. ทิวาปิสฺส ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ อุปนาเมติ, ตํ โหติ มิสฺสกภตฺตํ กงฺคุวรกมุคฺคาทิพหุลํ. กุมาโร อจฺฉาเทนฺตมฺปิ ตํ ชิฆจฺฉาวเสน ภุญฺชมาโน กติปาเหเนว อุณฺเห ฐปิตปทุมํ วิย มิลายิ. ปจฺเจกโพธิสตฺโต ปน ปฏิสงฺขานพเลน นิพฺพิกาโรเยว ภุญฺชติ.

රජතුමා තමන්ගේ රාජ්‍ය සීමාව දක්වා ගොස්, කෙවිටෙන් ඉරක් ඇඳ “මේ ඉර නොඉක්මවිය යුතුය” යි පැවසීය. මහාජනයා එම ඉර මත හිස තබා ගෙන පොළොවෙහි වැතිර හඬා වැලපෙමින්, “පියාණෙනි, දැන් රජුගේ අණින් ඔබට කුමක් කළ හැකිද?” යි පවසමින් කුමාරයාව ඉරෙන් එතෙර කරවූහ. කුමාරයා “පියාණෙනි, පියාණෙනි” යි කියමින් දුව ගොස් රජු වෙත පැමිණියේය. රජතුමා කුමාරයාව දැක, “මම මේ සා විශාල මහාජනයා පාලනය කරමින් රාජ්‍යය කළෙමි, දැන් මේ එක දරුවෙකු රැකබලා ගැනීමට මට නොහැකි වේද?” යි සිතා කුමාරයාව ද රැගෙන වනයට පිවිසියේය. එහි පෙර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩසිටි පන්සලක් දැක පුතණුවන් සමඟ එහි වාසය කළේය. එතැන් පටන් උතුම් යහන්වල සැතපී පුරුදු කුමාරයා, තණ ඇතිරිලි මත හෝ ලණු ඇඳන් මත සැතපෙද්දී හඬයි. ශීත සුළං ආදිය වැදුණු විට, “පියාණෙනි, ශීතලයි, පියාණෙනි, රස්නෙයි, පියාණෙනි, මැස්සෝ කනවා, පියාණෙනි, මට බඩගිනියි, පියාණෙනි, මට තිබහයි” යි පවසයි. රජු ඔහු අස්වසමින්ම රාත්‍රිය ගත කරයි. දහවල් කාලයේදී ද ඔහු පිඬුසිඟා ගොස් බත් ගෙන එයි. එය මෙනේරි, මුං ඇට ආදිය බහුල වූ මිශ්‍ර බතකි. කුමාරයා එයට අකමැති වුවත්, කුසගින්න නිසා එය අනුභව කරමින් දින කිහිපයකින් දැඩි අව්වේ තැබූ පියුමක් මෙන් මැලවී ගියේය. පසේබුදුබෝසතාණන් වහන්සේ වනාහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයෙන් කිසිදු වෙනසක් නැතිව එය අනුභව කරති.

ตโต โส กุมารํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘นครสฺมึ, ตาต, ปณีตาหาโร ลพฺภติ, ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. กุมาโร ‘‘อาม, ตาตา’’ติ อาห. ตโต นํ ปุรกฺขตฺวา อาคตมคฺเคเนว นิวตฺติ. กุมารมาตาปิ เทวี [Pg.87] ‘‘น ทานิ ราชา กุมารํ คเหตฺวา อรญฺเญ จิรํ วสิสฺสติ, กติปาเหเนว นิวตฺติสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺญา กตฺตรทณฺเฑน ลิขิตฏฺฐาเนเยว วตึ การาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. ตโต ราชา ตสฺสา วติยา อวิทูเร ฐตฺวา ‘‘เอตฺถ เต, ตาต, มาตา นิสินฺนา, คจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. ยาว จ โส ตํ ฐานํ ปาปุณาติ, ตาว อุทิกฺขนฺโต อฏฺฐาสิ ‘‘มา เหว นํ โกจิ วิเหเฐยฺยา’’ติ. กุมาโร มาตุ สนฺติกํ ธาวนฺโต อคมาสิ. อารกฺขกปุริสา จ นํ ทิสฺวา เทวิยา อาโรเจสุํ. เทวี วีสตินาฏกิตฺถิสหสฺสปริวุตา คนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ, รญฺโญ จ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. อถ ‘‘ปจฺฉโต อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา มนุสฺเส เปเสสิ. ราชาปิ ตาวเทว สกวสตึ อคมาสิ. มนุสฺสา ราชานํ อทิสฺวา นิวตฺตึสุ. ตโต เทวี นิราสาว หุตฺวา, ปุตฺตํ คเหตฺวา, นครํ คนฺตฺวา, ตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. ราชาปิ อตฺตโน วสตึ ปตฺวา, ตตฺถ นิสินฺโน วิปสฺสิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, มญฺชูสกรุกฺขมูเล ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

ඉන්පසු උන්වහන්සේ කුමාරයා අස්වසමින්, “පුතණුවනි, නගරයේ ප්‍රණීත ආහාර ලැබෙනවා, අපි එහේ යමු” යි පැවසූහ. “එසේය පියාණෙනි” යි කුමාරයා කීය. ඉන්පසු ඔහුව පෙරටු කරගෙන පැමිණි මඟින්ම ආපසු හැරුණහ. කුමාරයාගේ මව වූ දේවිය ද, “දැන් රජතුමා කුමාරයාව රැගෙන වනයේ වැඩි කලක් වාසය නොකරනු ඇත, දින කිහිපයකින් ආපසු එනු ඇතැයි” සිතා රජු කෙවිටෙන් ඉර ඇඳි ස්ථානයේම වැටක් බඳවා එතැන වාසය කළාය. එවිට රජතුමා එම වැටට නුදුරින් සිට, “පුතණුවනි, මෙන්න ඔබේ මෑණියන් වාඩි වී ඉන්නවා, යන්න” යැයි ඔහු පිටත් කළේය. ඔහු එම ස්ථානයට යන තෙක් “කිසිවෙකු ඔහුට කරදරයක් නොකෙරේවා” යි බලමින් රජු සිටියේය. කුමාරයා මව වෙත දුව ගියේය. ආරක්ෂක පුරුෂයෝ ඔහුව දැක දේවියට දැන්වූහ. දේවිය විසිදහසක් නළඟනන් පිරිවරා ගොස් ඔහුව පිළිගත්තාය, රජුගේ පුවත් ද විමසුවාය. “පසුපසින් වඩිනවා” යි අසා මිනිසුන් පිටත් කළාය. රජතුමා ද එවෙලේම තමන් වාසය කළ තැනට වැඩි සේක. මිනිස්සු රජු නොදැක ආපසු ආහ. ඉන්පසු බලාපොරොත්තු අත්හළ දේවිය, පුත්‍රයාව රැගෙන නගරයට ගොස් ඔහු රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කළාය. රජතුමා ද තම වාසස්ථානයට පැමිණ, එහි වැඩ හිඳ විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර, මංජූසක වෘක්ෂ මූලයේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මැද මේ උදාන ගාථාව දේශනා කළහ:

‘‘เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“මෙලෙස දෙවැන්නෙකු සමඟ වාසය කරන මට, වචන හුවමාරු කිරීමක් හෝ ඇලීමක් ඇති විය හැකිය. මතු කාලයෙහි ඇති වන මේ බිය දකිමින්, කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.”

สา ปทตฺถโต อุตฺตานา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยฺวายํ เอเตน ทุติเยน กุมาเรน สีตุณฺหาทีนิ นิเวเทนฺเตน สหวาเสน ตํ สญฺญาเปนฺตสฺส มม วาจาภิลาโป, ตสฺมึ สิเนหวเสน อภิสชฺชนา จ ชาตา, สเจ อหํ อิมํ น ปริจฺจชามิ, ตโต อายติมฺปิ เหสฺสติ ยเถว อิทานิ; เอวํ ทุติเยน สห มมสฺส วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา. อุภยมฺปิ เจตํ อนฺตรายกรํ วิเสสาธิคมสฺสาติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ตํ ฉฑฺเฑตฺวา โยนิโส ปฏิปชฺชิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එම ගාථාව පද අරුත් අනුව පැහැදිලිය. මෙහි අදහස නම්: සීතල, උණුසුම ආදිය පවසන මේ දෙවැනි වූ කුමාරයා සමඟ එක්ව වසමින් ඔහුට කරුණු වටහා දෙන මගේ වචන හුවමාරුව ද, ඔහු කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස නිසා හටගත් ඇලීම ද යන මේ දෙකම, මම මොහු අත් නොහළේ නම්, දැන් මෙන්ම මතු කාලයේදී ද සිදුවනු ඇත. මෙලෙස දෙවැන්නෙකු සමඟ මගේ වචන හුවමාරුව හෝ ඇලීම සිදුවිය හැකිය. මේ දෙකම සුවිශේෂී ගුණාංග ලැබීමට බාධාවකි. මෙසේ මතු ඇති වන මේ බිය දකිමින්, ඔහුව අත්හැර, නුවණින් යුතුව පිළිපැද පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි යන්නයි. සෙසු කොටස පෙර කියූ පරිදිම වේ.

อายติภยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

මතු කාලයෙහි බිය පිළිබඳ ගාථාවේ වර්ණනාව නිම විය.

๕๐. กามา หิ จิตฺราติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร เสฏฺฐิปุตฺโต ทหโรว เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิ. ตสฺส ติณฺณํ อุตูนํ ตโย ปาสาทา โหนฺติ[Pg.88]. โส ตตฺถ สพฺพสมฺปตฺตีหิ เทวกุมาโร วิย ปริจาเรติ. โส ทหโรว สมาโน ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร ยาจิ. เต นํ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. ปุนปิ นํ มาตาปิตโร ‘‘ตฺวํ, ตาต, สุขุมาโล, ทุกฺกรา ปพฺพชฺชา, ขุรธาราย อุปริ จงฺกมนสทิสา’’ติ นานปฺปกาเรหิ วาเรนฺติ. โส ตเถว นิพนฺธติ. เต จินฺเตสุํ ‘‘สจายํ ปพฺพชติ, อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหติ. สเจ นํ นิวาเรม, เอตสฺส โทมนสฺสํ โหติ. อปิจ อมฺหากํ โทมนสฺสํ โหตุ, มา จ เอตสฺสา’’ติ อนุชานึสุ. ตโต โส สพฺพปริชนํ ปริเทวมานํ อนาทิยิตฺวา อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิ. ตสฺส อุฬารเสนาสนํ น ปาปุณาติ, มญฺจเก ตฏฺฏิกํ ปตฺถริตฺวา สยิ. โส วรสยเน กตปริจโย สพฺพรตฺตึ อติทุกฺขิโต อโหสิ. ปภาเตปิ สรีรปริกมฺมํ กตฺวา, ปตฺตจีวรมาทาย ปจฺเจกพุทฺเธหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺถ วุฑฺฒา อคฺคาสนญฺจ อคฺคปิณฺฑญฺจ ลภนฺติ, นวกา ยํกิญฺจิเทว อาสนํ ลูขโภชนญฺจ. โส เตน ลูขโภชเนนาปิ อติทุกฺขิโต อโหสิ. โส กติปาหํเยว กิโส ทุพฺพณฺโณ หุตฺวา นิพฺพิชฺชิ ยถา ตํ อปริปากคเต สมณธมฺเม. ตโต มาตาปิตูนํ ทูตํ เปเสตฺวา อุปฺปพฺพชิ. โส กติปาหํเยว พลํ คเหตฺวา ปุนปิ ปพฺพชิตุกาโม อโหสิ. ตโต เตเนว กเมน ปพฺพชิตฺวา ปุนปิ อุปฺปพฺพชิตฺวา ตติยวาเร ปพฺพชิตฺวา สมฺมา ปฏิปนฺโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ วตฺวา ปุน ปจฺเจกพุทฺธานํ มชฺเฌ อิมเมว พฺยากรณคาถํ อภาสิ –

50. "කාමා හි චිත්‍රා" යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර එක්තරා සිටුපුත්‍රයෙක් තරුණ වියේදීම සිටු තනතුර ලැබීය. ඔහුට සෘතු තුනට සරිලන පරිදි ප්‍රාසාද තුනක් තිබුණි. හෙතෙම එහි සියලු සැප සම්පත් විඳිමින් දේවකුමාරයෙකු මෙන් කල් ගෙවීය. ඔහු තරුණ වියේදීම "මම පැවිදි වෙමි" යි මවුපියන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. ඔවුහු ඔහුව වැළැක්වූහ. හෙතෙම නැවත නැවතත් එසේම ඉල්ලා සිටියේය. මවුපියෝ නැවතත්, "පුත, ඔබ ඉතා සුකුමාරය, පැවිද්ද දුෂ්කරය, එය දැලිපිහියක මුවහත මත ඇවිදීම වැනිය" යි පවසමින් නොයෙක් ආකාරයෙන් වැළැක්වූහ. හෙතෙම පෙර පරිදිම ඉල්ලා සිටියේය. එවිට ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් මොහු පැවිදි වුවහොත් අපට දොම්නසක් ඇති වේ. ඉදින් ඔහුව වැළැක්වුවහොත් ඔහුට දොම්නසක් ඇති වේ. අපට දොම්නස ඇති වුවත් කමක් නැත, ඔහුට දොම්නසක් ඇති නොවේවා" යි සිතා අවසර දුන්හ. ඉක්බිති හෙතෙම හඬා වැලපෙන පිරිස දෙස නොබලා ඉසිපතනයට ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදි විය. ඔහුට උසස් සේනාසනයක් නොලැබුණි. ඇඳක් මත පැදුරක් එළා නිදාගත්තේය. උසස් යහන්වල පුරුදු ඔහුට මුළු රැයම ඉතා දුක්ඛිත විය. උදෑසන සිරුරු කිස නිමවා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සමඟ පිඬු පිණිස වැඩියේය. එහිදී වැඩිමහලු ස්වාමීන් වහන්සේලාට අග්‍රාසනයත් අග්‍ර පිණ්ඩයත් ලැබුණු අතර, නවකයන්ට ලැබුණේ කවර හෝ අසනයක් සහ රූක්ෂ ආහාරයකි. ඔහු ඒ රූක්ෂ ආහාරය නිසාද ඉතා දුක්ඛිත විය. දින කිහිපයකින් හෙතෙම කෘශ වී, අවර්ණ වී, මහණදම් පිරීමේ ශක්තිය මෝරා නොතිබූ හෙයින් කළකිරීමට පත් විය. පසුව මවුපියන් වෙත දූතයෙකු යවා උපැවිදි විය. දින කිහිපයකින් ශක්තිය ලබා නැවතත් පැවිදි වීමට කැමැති විය. මේ අයුරින්ම පැවිදි වී නැවත උපැවිදි වී, තුන්වන වර පැවිදි වී මනා කොට පිළිපැද පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කොට පසුව පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මැද මෙම ව්‍යාකරණ ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"කාමයෝ විසිතුරුය, මිහිරිය, මනරම්ය. නානාවිධ රූප ස්වභාවයෙන් සිත කලඹති. කාමගුණයන්හි ආදීනව දැක, කඟවේනාගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය."

ตตฺถ กามาติ ทฺเว กามา วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. ตตฺถ วตฺถุกามา มนาปิยรูปาทโย ธมฺมา, กิเลสกามา ฉนฺทาทโย สพฺเพปิ ราคปฺปเภทา. อิธ ปน วตฺถุกามา อธิปฺเปตา. รูปาทิอเนกปฺปการวเสน จิตฺรา. โลกสฺสาทวเสน มธุรา. พาลปุถุชฺชนานํ มนํ รเมนฺตีติ มโนรมา. วิรูปรูเปนาติ วิรูเปน รูเปน, อเนกวิเธน สภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. เต หิ รูปาทิวเสน จิตฺรา, รูปาทีสุปิ นีลาทิวเสน วิวิธรูปา. เอวํ เตน วิรูปรูเปน ตถา ตถา อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา [Pg.89] มเถนฺติ จิตฺตํ ปพฺพชฺชาย อภิรมิตุํ น เทนฺตีติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ ทฺวีหิ ตีหิ วา ปเทหิ โยเชตฺวา ปุริมคาถาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

එහි 'කාමා' යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි වස්තු කාම යනු මනාප වූ රූප ආදී ධර්මයන්ය. ක්ලේශ කාම යනු ඡන්දය ආදී වූ සියලුම රාග ප්‍රභේදයන්ය. මෙහිදී වස්තු කාමයන් අදහස් කරන ලදී. රූප ආදී වූ අනේකප්‍රකාර හෙයින් ඒවා 'විසිතුරු' (චිත්‍රා) වේ. ලෝකයාගේ ආශ්වාදය හෙයින් 'මිහිරි' (මධුරා) වේ. අනුවණ පෘථග්ජනයන්ගේ සිත රන්වන බැවින් 'මනරම්' (මනෝරමා) වේ. 'විරූපරූපේන' යනු විවිධ වූ රූපවලින්, නොයෙක් ආකාර ස්වභාවයෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. රූප ආදිය නිසා ඒවා විසිතුරු වන අතර රූපයන්හිද නිල් ආදී වශයෙන් විවිධ පැහැයන් ඇත්තේය. මෙසේ ඒ විවිධ රූපයන්ගෙන් ඒ ඒ ආශ්වාදයන් පෙන්වමින් සිත කලඹති, පැවිද්දෙහි ඇලී සිටීමට ඉඩ නොදෙති. මෙහි සෙසු පද පැහැදිලිය. නිගමනයද පද දෙක තුනකින් ගලපා පෙර ගාථාවන්හි සඳන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

กามคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

කාම ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

๕๑. อีตี จาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร รญฺโญ คณฺโฑ อุทปาทิ. พาฬฺหา เวทนา วตฺตนฺติ. เวชฺชา ‘‘สตฺถกมฺเมน วินา ผาสุ น โหตี’’ติ ภณนฺติ. ราชา เตสํ อภยํ ทตฺวา สตฺถกมฺมํ การาเปสิ. เต ผาเลตฺวา, ปุพฺพโลหิตํ นีหริตฺวา, นิพฺเพทนํ กตฺวา, วณํ ปฏฺเฏน พนฺธึสุ, อาหาราจาเรสุ จ นํ สมฺมา โอวทึสุ. ราชา ลูขโภชเนน กิสสรีโร อโหสิ, คณฺโฑ จสฺส มิลายิ. โส ผาสุกสญฺญี หุตฺวา สินิทฺธาหารํ ภุญฺชิ. เตน จ สญฺชาตพโล วิสเย ปฏิเสวิ. ตสฺส คณฺโฑ ปุน ปุริมสภาวเมว สมฺปาปุณิ. เอวํ ยาว ติกฺขตฺตุํ สตฺถกมฺมํ การาเปตฺวา, เวชฺเชหิ ปริวชฺชิโต นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, สตฺตหิ วสฺเสหิ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ.

51. "ඊතී ච" යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර රජුට එක්තරා අර්බුදයක් (ගෙඩියක්) හටගත් බව කියැවේ. දැඩි වේදනාවක් ඇති විය. වෙදැදුරෝ "සැත්කමකින් තොරව සුවයක් නොවේ" යයි පැවසූහ. රජු ඔවුන්ට අභයදානය දී සැත්කම කරවා ගත්තේය. ඔවුහු එය පළා, සැරව හා ලේ ඉවත් කර, වේදනාව සංසිඳුවා තුවාලය පිළියම් කොට රෙදි කඩකින් බැන්ඳාහ. ආහාර පාන හා හැසිරීම් පිළිබඳව රජුට මනා කොට අවවාද කළහ. රූක්ෂ ආහාර අනුභවය නිසා රජුගේ ශරීරය කෘශ වූ අතර ඔහුගේ තුවාලය මැලවී ගියේය. රජු තමන්ට සුවය ලැබී ඇතැයි සිතා ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කළේය. එයින් ශක්තිය ලබා පංචකාම වස්තූන් සේවනය කළේය. එවිට රජුගේ තුවාලය නැවතත් පෙර තිබූ තත්ත්වයටම පත් විය. මේ අයුරින් තෙවරක්ම සැත්කම් කරවා ගත් පසු, වෛද්‍යවරුන් විසින් අත්හරිනු ලැබ කළකිරීමට පත්ව, රජසිරිය අත්හැර පැවිදි විය. වනයට වැදී විදර්ශනා වඩා සත් වසරකින් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර, මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කොට නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළේය.

‘‘อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ;

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"මෙය (කාමය) පීඩාවකි, ගෙඩියකි, උපද්‍රවයකි, රෝගයකි, හුලකි, බියකි. කාමගුණයන්හි මේ බිය දැක, කඟවේනාගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය."

ตตฺถ เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลภาคิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาปิ เอเต อเนกพฺยสนาวหฏฺเฐน ทฬฺหสนฺนิปาตฏฺเฐน จ อีติ. คณฺโฑปิ อสุจึ ปคฺฆรติ, อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺโน โหติ. ตสฺมา เอเต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปริภินฺนภาวโต จ คณฺโฑ. อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว; อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ; อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราชทณฺฑาทีนเมตํ อธิวจนํ. ตสฺมา กามคุณาเปเต อวิทิตนิพฺพานตฺถาวหเหตุตาย สพฺพุปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทโว. ยสฺมา ปเนเต กิเลสาตุรภาวํ ชเนนฺตา สีลสงฺขาตมาโรคฺยํ, โลลุปฺปํ วา [Pg.90] อุปฺปาเทนฺตา ปากติกเมว อาโรคฺยํ วิลุมฺปนฺติ, ตสฺมา อิมินา อาโรคฺยวิลุมฺปนฏฺเฐเนว โรโค. อพฺภนฺตรมนุปฺปวิฏฺฐฏฺเฐน ปน อนฺโตตุทกฏฺเฐน ทุนฺนิหรณียฏฺเฐน จ สลฺลํ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหนโต ภยํ. เม เอตนฺติ เมตํ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. นิคมนํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

එහි 'ඒතීති ඊති' යනු පැමිණෙන බැවින් 'ඊති' (උපද්‍රවය) නම් වේ. මෙය අගන්තුක වූ ද, අකුසල පක්ෂයට අයත් වූ ද, විනාශයට හේතු වන්නා වූ ද කරුණුවලට නමකි. එබැවින් මෙම කාම ගුණයෝ ද නොයෙක් විනාශයන් පමුණුවන අර්ථයෙන් සහ තදින් රැස් වී ඇති අර්ථයෙන් 'ඊති' (උපද්‍රව) නම් වෙති. ගඩුව ද (වණය ද) අශුචි වගුරුවයි, එය ඉදිමී, පැසී, බිඳී ගිය එකක් වෙයි. එබැවින් මෙම කෙලෙස් අශුචි වැගිරීම නිසාත්, උප්පාද-ජරා-භංගයන්ගෙන් ඉදිමී පැසී බිඳී යන ස්වභාවය නිසාත් 'ගඩු' (වණ) නම් වෙති. 'උපද්දවතීති උපද්දවෝ' - අනර්ථය උපදවමින් මර්දනය කරන බැවින් ද, මැඩ පවත්වන බැවින් ද 'උපද්දව' නම් වේ; මෙය රාජ දණ්ඩනය ආදියට නමකි. එබැවින් මෙම කාම ගුණයෝ ද නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට බාධා පමුණුවන බැවින් සහ සියලු උපද්‍රවයන්ට වස්තුවක් වන බැවින් 'උපද්දව' නම් වෙති. තවද මෙම ක්ලේශයෝ ආතුර බව (ගිලන් බව) උපදවමින්, සීල සංඛ්‍යාත ආරෝග්‍යය ද, ලෝභය උපදවමින් ප්‍රකෘති ආරෝග්‍යය ද විනාශ කරන බැවින්, ආරෝග්‍යය පැහැරගන්නා අර්ථයෙන් 'රෝග' නම් වෙති. ශරීර අභ්‍යන්තරයට පිවිසෙන අර්ථයෙන් ද, ඇතුළත ඇනෙන අර්ථයෙන් ද, ඉවත් කිරීමට අපහසු අර්ථයෙන් ද 'සල්ල' (හුල) නම් වෙති. මෙලොව හා පරලොව බිය ගෙන දෙන බැවින් 'භය' නම් වෙති. 'මේ ඒතං' යනු 'මෙතං' යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. නිගමනය කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

อีติคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

'ඊති' ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕๒. สีตญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร สีตาลุกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปพฺพชิตฺวา อรญฺญกุฏิกาย วิหรติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีเต สีตํ, อุณฺเห อุณฺหเมว จ โหติ อพฺโภกาสตฺตา ปเทสสฺส. โคจรคาเม ภิกฺขา ยาวทตฺถาย น ลพฺภติ. ปิวนกปานียมฺปิ ทุลฺลภํ, วาตาตปฑํสสรีสปาปิ พาเธนฺติ. ตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิโต อฑฺฒโยชนมตฺเต สมฺปนฺโน ปเทโส, ตตฺถ สพฺเพปิ เอเต ปริสฺสยา นตฺถิ. ยํนูนาหํ ตตฺถ คจฺเฉยฺยํ; ผาสุกํ วิหรนฺเตน สกฺกา วิเสสํ อธิคนฺตุ’’นฺติ. ตสฺส ปุน อโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม น ปจฺจยวสิกา โหนฺติ, เอวรูปญฺจ จิตฺตํ วเส วตฺเตนฺติ, น จิตฺตสฺส วเส วตฺเตนฺติ, นาหํ คมิสฺสามี’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา น อคมาสิ. เอวํ ยาวตติยกํ อุปฺปนฺนจิตฺตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิวตฺเตสิ. ตโต ตตฺเถว สตฺต วสฺสานิ วสิตฺวา, สมฺมา ปฏิปชฺชมาโน ปจฺเจกสมฺโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ ภาสิตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ.

52. 'සීතංච' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර සීතාලුක බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් සිටි බව කියනු ලැබේ. ඔහු පැවිදි වී අරණ්‍යයක කුටියක වාසය කළේය. එම ප්‍රදේශය එළිමහන් තැනක් වූ බැවින් සීත කාලයේදී දැඩි සීතලක් ද, උෂ්ණ කාලයේදී දැඩි උෂ්ණත්වයක් ද ඇති විය. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගිය ගමේද අවශ්‍ය තරම් දන් නොලැබුණි. බීමට ගන්නා පැන් පවා ලැබීම දුෂ්කර විය; සුළඟ, අව්ව, මැස්සන් සහ සර්පයන්ගෙන් ද පීඩා විඳින්නට සිදු විය. ඔහුට මෙසේ සිතුණි - 'මෙහි සිට යොදුන් භාගයක් පමණ දුරින් සශ්‍රීක ප්‍රදේශයක් ඇත, එහි මේ කිසිදු බාධාවක් නැත. මම එහි යන්නේ නම් මැනවි; සුවසේ වාසය කරමින් විශේෂ අධිගමයක් ලබාගත හැකිය.' නැවත ඔහුට මෙසේ සිතුණි - 'පැවිදි වූවෝ ප්‍රත්‍යයන්ට වසඟ වන්නෝ නොවෙති, ඔවුහු මෙවන් සිත තම වසඟයට ගනිති මිස සිතට වසඟ නොවෙති; එබැවින් මම නොයන්නෙමි' යි මෙනෙහි කර ඔහු එහි නොගියේය. මෙසේ තෙවරක්ම උපන් සිත මෙනෙහි කර මැඩපැවැත්වීය. පසුව එහිම වසර හතක් වාසය කර, නිවැරදිව පිළිපදිමින් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර, මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කර නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළේය.

‘‘สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ;

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

සීතල ද උෂ්ණත්වය ද බඩගින්න හා පිපාසය ද, සුළඟ හා අව්ව ද මැසි මදුරුවන් හා සර්පයන් ද යන මේ සියල්ල මැඩපවත්වා (ඉවසා), කගවේනාගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න.

ตตฺถ สีตญฺจาติ สีตํ นาม ทุวิธํ อพฺภนฺตรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ, พาหิรธาตุกฺโขภปจฺจยญฺจ; ตถา อุณฺหํ. ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สริตฺวา คจฺฉนฺติ. เสสํ ปากฏเมว. นิคมนมฺปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

එහි 'සීතංච' යනු - සීතල දෙවැදෑරුම් වේ; එනම් ශරීර අභ්‍යන්තර ධාතූන්ගේ කැළඹීමෙන් ඇති වන සීතල සහ බාහිර ධාතූන්ගේ කැළඹීමෙන් ඇති වන සීතලයි. උෂ්ණත්වය ද එසේමය. 'ඩංසා' යනු පිංගල (දුඹුරු) පැහැති මැස්සන්ය. 'සරිසපා' යනු ඇදී යන ඕනෑම දීර්ඝ ශරීර ඇති සත්ත්වයින්ය. ඉතිරිය පැහැදිලිය. නිගමනය ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

สีตาลุกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

සීතාලුක ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕๓. นาโควาติ [Pg.91] กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา กาลกโต นิรเย วีสติ เอว วสฺสานิ ปจฺจิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส หตฺถิโยนิยํ อุปฺปชฺชิตฺวา สญฺชาตกฺขนฺโธ ปทุมวณฺณสกลสรีโร อุฬาโร ยูถปติ มหานาโค อโหสิ. ตสฺส โอภคฺโคภคฺคํ สาขาภงฺคํ หตฺถิฉาปาว ขาทนฺติ. โอคาเหปิ นํ หตฺถินิโย กทฺทเมน ลิมฺปนฺติ, สพฺพํ ปาลิเลยฺยกนาคสฺเสว อโหสิ. โส ยูถา นิพฺพิชฺชิตฺวา ปกฺกมิ. ตโต นํ ปทานุสาเรน ยูถํ อนุพนฺธิ. เอวํ ยาวตติยํ ปกฺกนฺโต อนุพทฺโธว. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ มยฺหํ นตฺตโก พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรติ, ยํนูนาหํ อตฺตโน ปุริมชาติยา อุยฺยานํ คจฺเฉยฺยํ, ตตฺร มํ โส รกฺขิสฺสตี’’ติ. ตโต รตฺตึ นิทฺทาวสํ คเต ยูเถ ยูถํ ปหาย ตเมว อุยฺยานํ ปาวิสิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘หตฺถึ คเหสฺสามี’’ติ เสนาย ปริวาเรสิ. หตฺถี ราชานํ เอว อภิมุโข คจฺฉติ. ราชา ‘‘มํ อภิมุโข เอตี’’ติ ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต หตฺถี ‘‘วิชฺเฌยฺยาปิ มํ เอโส’’ติ มานุสิกาย วาจาย ‘‘พฺรหฺมทตฺต, มา มํ วิชฺฌ, อหํ เต อยฺยโก’’ติ อาห. ราชา ‘‘กึ ภณสี’’ติ สพฺพํ ปุจฺฉิ. หตฺถีปิ รชฺเช จ นรเก จ หตฺถิโยนิยญฺจ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สุนฺทรํ, มา ภายิ, มา จ กญฺจิ ภึสาเปหี’’ติ หตฺถิโน วฏฺฏญฺจ อารกฺขเก จ หตฺถิภณฺเฑ จ อุปฏฺฐาเปสิ.

53. 'නාගෝව' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් වසර විස්සක් රජකම් කර කළුරිය කර, වසර විස්සක් නිරයේ පැසී, පසුව හිමවත් ප්‍රදේශයේ ඇතෙකු වී උපත ලැබීය. ඔහු මනා දේහයක් ඇති, පියුම් පැහැති සිරුරක් ඇති, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හස්ති රාජයෙක් විය. ඇතින්නන් හා ඇත් පැටවුන් ඔහුට පීඩා කළහ; ඔහු නෑවිට පවා ඇතින්නෝ මඩ තැවරූහ. මේ සියල්ල පාරිලෙය්‍යක හස්ති රාජයාට සිදු වූවාක් මෙන් විය. ඔහු ඇත් සමූහයා කෙරෙහි කළකිරී වනයට ගියද, ඇත් රළ ඔහුගේ පියසටහන් ඔස්සේ ලුහුබැඳ ආහ. තෙවරක්ම ඔහු පිටව ගියද ඔවුන් ලුහුබැඳ ආහ. එවිට ඔහු මෙසේ සිතීය - 'දැන් මගේ මුණුබුරා බරණැස රජකම් කරයි, මම මගේ පෙර ජාතියේ උයනට යන්නෙමි, එහි ඔහු මාව ආරක්ෂා කරනු ඇත.' පසුව රාත්‍රියේ ඇත් රළ නින්දට ගිය පසු, ඔහු රළ හැර දමා එම උයනටම ඇතුළු විය. උයන්පල්ලා ඔහුව දැක රජුට දැන්වීය. රජු 'ඇතා අල්ලන්නෙමි' යි පවසා සේනාව පිරිවැරීය. ඇතා රජු දෙසටම පැමිණියේය. රජු තමා වෙත එන ඇතා දැක හීයක් සූදානම් කරගෙන සිටියේය. එවිට ඇතා 'මොහු මට විදියි' කියා සිතා මිනිස් හඬින්, 'බ්‍රහ්මදත්තය, මට විදින්න එපා, මම ඔබේ අත්තණුවන් වෙමි' යි කීවේය. රජු 'කුමක් කියන්නෙහිද?' කියා සියල්ල විමසීය. ඇතා ද රජකම, නිරය සහ ඇත් යෝනියේ ඉපදීම යන සියලු තොරතුරු පැවසීය. රජු 'යහපතකි, බිය නොවන්න, කිසිවෙකු බිය නොගන්වන්න' යැයි පවසා ඇතාට කළ යුතු වත්පිළිවෙත්, ආරක්ෂකයින් සහ ඇත් ගොව්වන් යෙදවීය.

อเถกทิวสํ ราชา หตฺถิกฺขนฺธคโต ‘‘อยํ วีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กตฺวา นิรเย ปกฺโก, วิปากาวเสเสน จ ติรจฺฉานโยนิยํ อุปฺปนฺโน, ตตฺถปิ คณวาสสงฺฆฏฺฏนํ อสหนฺโต อิธาคโต. อโห ทุกฺโข คณวาโส, เอกีภาโว เอว จ ปน สุโข’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตํ โลกุตฺตรสุเขน สุขิตํ อมจฺจา อุปสงฺกมิตฺวา, ปณิปาตํ กตฺวา ‘‘ยานกาโล มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ตโต ‘‘นาหํ ราชา’’ติ วตฺวา ปุริมนเยเนว อิมํ คาถํ อภาสิ –

එක් දිනක රජතුමා මඟුල් ඇතු පිට නැගී යන්නේ මෙසේ සිතුවේය: “මෙම හස්තිරාජයා විසි වසරක් රජකම් කොට නිරයෙහි පැසුණේය. කර්ම විපාකයේ ඉතිරි කොටසින් තිරිසන් යෝනියෙහි උපන්නේය. එහිදී ද සමූහයා සමඟ වාසය කිරීමේදී ඇති වන ගැටීම් ඉවසාගත නොහැකිව මෙහි පැමිණියේය. සමූහයා සමඟ වාසය කිරීම කෙතරම් දුකක්ද! හුදෙකලා බවම සැපයකි.” මෙසේ සිතා ඇතු පිටදීම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. ලෝකෝත්තර සැපයෙන් යුක්ත වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ඇමතිවරු පැමිණ, නමස්කාර කොට, “මහාරාජයාණෙනි, වඩින්නට කාලයයි” කීහ. එවිට උන්වහන්සේ, “මම රජෙක් නොවෙමි” යි පවසා කලින් සඳහන් කළ අයුරින්ම මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;

ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“සමූහයා අත්හැර දමා, මනා දේහයකින් යුත්, පද්මයක් වැනි වූ, උදාර වූ හස්තිරාජයෙකු වනාන්තරයෙහි රිසි සේ වෙසෙන්නාක් මෙන්, තනිව වාසය කරමින් කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුත්තේය.”

สา [Pg.92] ปทตฺถโต ปากฏา เอว. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปายโยชนา. สา จ โข ยุตฺติวเสเนว, น อนุสฺสววเสน. ยถา อยํ หตฺถี มนุสฺสกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคจฺฉตีติ วา, สรีรมหนฺตตาย วา นาโค, เอวํ กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยกนฺเตสุ สีเลสุ ทนฺตตฺตา อทนฺตภูมึ นาคมเนน อาคุํ อกรเณน ปุน อิตฺถตฺตํ อนาคมเนน จ คุณสรีรมหนฺตตาย วา นาโค ภเวยฺยํ. ยถา เจส ยูถานิ วิวชฺเชตฺวา เอกจริยสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ คณํ วิวชฺเชตฺวา เอกวิหารสุเขน ฌานสุเขน ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ อตฺตโน ยถา ยถา สุขํ, ตถา ตถา ยตฺตกํ วา อิจฺฉามิ, ตตฺตกํ อรญฺเญ นิวาสํ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป จเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถา เจส สุสณฺฐิตกฺขนฺธตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ อเสขสีลกฺขนฺธมหนฺตตาย สญฺชาตกฺขนฺโธ ภเวยฺยํ. ยถา เจส ปทุมสทิสคตฺตตาย วา ปทุมกุเล อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปทุมสทิสอุชุคตฺตตาย วา อริยชาติปทุเม อุปฺปนฺนตาย วา ปทุมี ภเวยฺยํ. ยถา เจส ถามพลชวาทีหิ อุฬาโร, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ ปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ สีลสมาธินิพฺเพธิกปญฺญาทีหิ วา อุฬาโร ภเวยฺยนฺติ เอวํ จินฺเตนฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ อธิคโตมฺหีติ.

එම ගාථාව පද අරුත් අනුව පැහැදිලිය. මෙහි අදහස ගළපා ඇති ආකාරය මෙසේය. එය තර්කානුකූලව ගළපන ලද්දක් මිස හුදු අනුශ්‍රවයකින් (ඇසූ පමණින්) කරන ලද්දක් නොවේ. එනම්: “මිනිසුන් ප්‍රිය කරන සීලයන්හි හික්මුණු බැවින් අශික්ෂිත භූමියට නොයන හෙයින් හෝ ශරීරයේ විශාලත්වය නිසා හෝ මේ ඇතා ‘නාග’ නම් වේ. එසේම මම ද ආර්යයන් ප්‍රිය කරන සීලයන්හි හික්මුණු බැවින් අශික්ෂිත භූමියට නොයෑමෙන්, පව් නොකිරීමෙන් හා නැවත මෙම කාම ලෝකයට නොපැමිණීමෙන් ද ගුණ නමැති ශරීරයේ විශාලත්වය නිසා ද කවදා නම් ‘නාග’ (උතුමෙකු) වන්නෙම්ද? මේ ඇතා සමූහයා අත්හැර හුදෙකලාව හැසිරීමේ සැපයෙන් යුක්තව වනයෙහි රිසි සේ වෙසෙන්නා සේ, මම ද කවදා නම් සමූහයා අත්හැර හුදෙකලා වාසයේ සැපයෙන් හා ධ්‍යාන සැපයෙන් යුක්තව, තමන්ට රිසි පරිදි වනයෙහි වෙසෙමින්, කැමති තාක් කල් කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නෙම්ද? මනා කොට පිහිටි ශරීරය (කඳ) නිසා මොහු ‘සංජාතක්ඛන්ධ’ (මනා දේහයක් ඇත්තෙක්) වන්නා සේ, මම ද අසේඛ සීලක්ඛන්ධයේ මහත් බව නිසා කවදා නම් ‘සංජාතක්ඛන්ධ’ වන්නෙම්ද? පියුමක් වැනි සිරුර නිසා හෝ පියුම් කුලයේ උපන් නිසා හෝ මොහු ‘පදුමී’ (පියුමෙක් වැනි) වන්නා සේ, මම ද පියුමක් බඳු සෘජු සිරුර නිසා හෝ ආර්ය ජාති නමැති පියුමෙහි උපන් නිසා හෝ කවදා නම් ‘පදුමී’ වන්නෙම්ද? ශක්තිය හා බලය ආදියෙන් මොහු උදාර වන්නා සේ, මම ද පිරිසිදු කාය සමාචාරාදියෙන් හෝ සීල-සමාධි-ප්‍රඥාදියෙන් කවදා නම් උදාර වන්නෙම්ද?” මෙසේ සිතමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත් වූවෙමි යනු මෙහි අර්ථයයි.

นาคคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

නාග ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๕๔. อฏฺฐาน ตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหโร เอว สมาโน ปพฺพชิตุกาโม มาตาปิตโร ยาจิ. มาตาปิตโร นํ วาเรนฺติ. โส วาริยมาโนปิ นิพนฺธติเยว ‘‘ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ตโต นํ ปุพฺเพ วุตฺตเสฏฺฐิปุตฺตํ วิย สพฺพํ วตฺวา อนุชานึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ อุยฺยาเนเยว วสิตพฺพนฺติ ปฏิชานาเปสุํ, โส ตถา อกาสิ. ตสฺส มาตา ปาโตว วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิปริวุตา อุยฺยานํ คนฺตฺวา, ปุตฺตํ ยาคุํ ปาเยตฺวา, อนฺตรา ขชฺชกาทีนิ จ ขาทาเปตฺวา, ยาว มชฺฌนฺหิกสมยํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, นครํ ปวิสติ. ปิตา จ มชฺฌนฺหิเก อาคนฺตฺวา, ตํ โภเชตฺวา อตฺตนาปิ ภุญฺชิตฺวา, ทิวสํ เตน สทฺธึ สมุลฺลปิตฺวา, สายนฺหสมเย [Pg.93] ชคฺคนปุริเส ฐเปตฺวา นครํ ปวิสติ. โส เอวํ รตฺตินฺทิวํ อวิวิตฺโต วิหรติ. เตน โข ปน สมเยน อาทิจฺจพนฺธุ นาม ปจฺเจกพุทฺโธ นนฺทมูลกปพฺภาเร วิหรติ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ อทฺทส – ‘‘อยํ กุมาโร ปพฺพชิตุํ อสกฺขิ, ชฏํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ตโต ปรํ อาวชฺชิ ‘‘อตฺตโน ธมฺมตาย นิพฺพิชฺชิสฺสติ, โน’’ติ. อถ ‘‘ธมฺมตาย นิพฺพินฺทนฺโต อติจิรํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตสฺส อารมฺมณํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว มโนสิลาตลโต อาคนฺตฺวา อุยฺยาเน อฏฺฐาสิ. ราชปุริโส ทิสฺวา ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ อาคโต, มหาราชา’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘อิทานิ เม ปุตฺโต ปจฺเจกพุทฺเธน สทฺธึ อนุกฺกณฺฐิโต วสิสฺสตี’’ติ ปมุทิตมโน หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิตฺวา ตตฺเถว วาสํ ยาจิตฺวา ปณฺณสาลาทิวาวิหารฏฺฐานจงฺกมาทิสพฺพํ กาเรตฺวา วาเสสิ.

54. ‘අට්ඨාන තං’ යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසී රජුගේ පුත්‍රයා කුඩා කල සිටම පැවිදි වීමට කැමැත්තෙන් මවුපියන්ගෙන් අවසර ඉල්ලීය. මවුපියෝ එය වැළැක්වූහ. ඔහු නැවත නැවතත් “මම පැවිදි වෙමි” යි බලකර සිටියේය. එවිට කලින් සඳහන් කළ සිටු පුත්‍රයාගේ කතාවේ මෙන් සියල්ල පවසා ඔහුට අවසර දුන්හ. පැවිදි වී උයනෙහිම වාසය කළ යුතු යැයි ඔවුන් ඔහු ලවා පොරොන්දු කරවා ගත් අතර, ඔහු ද එසේම කළේය. ඔහුගේ මව උදය කාලයෙහි විසිදහසක් නළඟනන් පිරිවරා උයනට ගොස්, පුත්‍රයාට කැඳ පානය කරවා, අතරතුර කැවිලි පෙවිලි ආදිය ද වළඳවා, මධ්‍යහ්න සමය වන තෙක් ඔහු සමඟ කතාබස් කරමින් සිට නගරයට යයි. පියා ද මධ්‍යහ්නයේ පැමිණ ඔහුට ආහාර වළඳවා තමන් ද අනුභව කොට දවස පුරා ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, සවස් කාලයේ මුරකරුවන් තබා නගරයට යයි. ඔහු මෙසේ රෑ දවල් දෙකෙහිම හුදෙකලාවක් නොලබා වසයි. ඒ සමයෙහි ‘ආදිච්චබන්ධu’ නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නන්දමූලක පබ්භාරයෙහි වැඩවසන සේක. උන්වහන්සේ මේ දෙස බලා, “මේ කුමාරයා පැවිදි වීමට නම් සමත් විය, නමුත් මෙබඳු අවහිරතා කපා හැරීමට සමත් නොවේ” යැයි දුටු සේක. ඉක්බිති, “ඔහු තනිවම කලකිරීමට පත් වේද නැද්ද?” යයි විමසා, “ස්වභාවයෙන්ම කලකිරීමට පත් වීමට බොහෝ කල් ගත වනු ඇත, එබැවින් ඔහුට අරමුණක් පෙන්වන්නෙමි” යි සිතා කලින් කී පරිදිම මනෝසිලා තලයෙන් වැඩම කොට උයනෙහි වැඩසිටි සේක. රජ පුරුෂයෙක් දැක, “මහාරාජයාණෙනි, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩම කළ සේක” යි රජුට දැන්වීය. රජතුමා ද “දැන් මාගේ පුත්‍රයා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ නොපැකිළිව වාසය කරනු ඇතැයි” සතුටු සිතින් යුතුව පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට මනා කොට උපස්ථාන කරමින් එහිම වැඩසිටින ලෙස ආරාධනා කළේය. පන්සල්, දිවා විහරණ ස්ථාන, සක්මන් මලු ආදී සියල්ල කරවා එහි වැඩසිටීමට සැලැස්වීය.

โส ตตฺถ วสนฺโต เอกทิวสํ โอกาสํ ลภิตฺวา กุมารํ ปุจฺฉิ ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? โส อาห ‘‘อหํ ปพฺพชิโต’’ติ. ‘‘ปพฺพชิตา นาม น เอทิสา โหนฺตี’’ติ. ‘‘อถ ภนฺเต, กีทิสา โหนฺติ, กึ มยฺหํ อนนุจฺฉวิก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ตฺวํ อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ น เปกฺขสิ, นนุ เต มาตา วีสติสหสฺสอิตฺถีหิ สทฺธึ ปุพฺพณฺหสมเย อาคจฺฉนฺตี อุยฺยานํ อวิวิตฺตํ กโรติ, ปิตา มหตา พลกาเยน สายนฺหสมเย, ชคฺคนปุริสา สกลรตฺตึ; ปพฺพชิตา นาม ตว สทิสา น โหนฺติ, ‘เอทิสา ปน โหนฺตี’’’ติ ตตฺร ฐิตสฺเสว อิทฺธิยา หิมวนฺเต อญฺญตรํ วิหารํ ทสฺเสสิ. โส ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ อาลมฺพนพาหํ นิสฺสาย ฐิเต จ จงฺกมนฺเต จ รชนกมฺมสูจิกมฺมาทีนิ กโรนฺเต จ ทิสฺวา อาห – ‘‘ตุมฺเห อิธ, นาคจฺฉถ, ปพฺพชฺชา นาม ตุมฺเหหิ อนุญฺญาตา’’ติ. ‘‘อาม, ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย สมณา นาม อตฺตโน นิสฺสรณํ กาตุํ อิจฺฉิตปตฺถิตญฺจ ปเทสํ คนฺตุํ ลภนฺติ, เอตฺตกํว วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อากาเส ฐตฺวา –

එහි වාසය කරන ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ එක් දිනක් අවස්ථාවක් ලබාගෙන, කුමාරයාගෙන් "ඔබ කවුද?" යි විමසූහ. ඔහු, "මම පැවිද්දෙක්මි" යි කීවේය. "පැවිද්දෝ නම් මෙබඳු නොවෙති" යි පසේබුදුරදුන් වදාළහ. "එසේ නම් ස්වාමීනි, ඔවුන් කෙබඳු වෙත්ද? මාගේ කුමන ක්‍රියාවක් නුසුදුසුද?" යි ඇසූ කල, "ඔබ ඔබේම නුසුදුසු බව නොදකින්නෙහිද? ඔබේ මෑණියන් ස්ත්‍රීන් විසිදහසක් සමඟ පෙරවරු කාලයේ පැමිණ උයන අතිශයින් ජනාකීර්ණ (විවේකී නොවන) තැනක් කරති නේද? පියාණන් වහන්සේ සවස් කාලයේ මහා සේනාවක් සමඟ ද, ආරක්ෂක භටයන් මුළු රාත්‍රිය පුරාම ද උයන ජනාකීර්ණ කරති නේද? පැවිද්දෝ නම් ඔබ වැන්නෝ නොවෙති. ඔවුන් මෙබඳු වෙති" යි පවසා, එහි සිටියදීම සෘද්ධි බලයෙන් හිමාලයේ එක්තරා විහාරයක් පෙන්වූහ. ඔහු එහිදී පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වැටවල් වලට හේත්තු වී සිටිනුත්, සක්මන් කරනුත්, සිවුරු පඬු පෙවීම් හා මැසීම් ආදී කටයුතු කරනුත් දැක මෙසේ කීවේය: "ඔබ වහන්සේලා මෙහි වැඩම නොකරති. පැවිද්ද ඔබ වහන්සේලා විසින් අනුදන්නා ලද්දක්ද?" "එසේය, පැවිද්ද අනුදන්නා ලද්දකි. පැවිදි වූ දා පටන් ශ්‍රමණයෝ තමන්ගේ නිදහස (සංසාරයෙන් මිදීම) උදෙසා තමන් කැමති ප්‍රදේශයකට වැඩම කිරීමට අවස්ථාව ලබති. මෙපමණක් සුදුසු වන්නේය" යි පවසා අහසෙහි සිට -

‘‘อฏฺฐาน ตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺติ’’นฺติ. –

"සමූහයා සමඟ ඇලී වසන්නාට තාවකාලික (සාමයික) විමුක්තියක් ලබා ගැනීම සිදුවිය නොහැක්කකි."

อิมํ [Pg.94] อุปฑฺฒคาถํ วตฺวา, ทิสฺสมาเนเนว กาเยน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมาสิ. เอวํ คเต ปจฺเจกพุทฺเธ โส อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิ. อารกฺขกปุริโสปิ ‘‘สยิโต กุมาโร, อิทานิ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ ปมตฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิ. โส ตสฺส ปมตฺตภาวํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปาวิสิ. ตตฺร จ วิวิตฺโต วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธฏฺฐานํ คโต. ตตฺร จ ‘‘กถมธิคต’’นฺติ ปุจฺฉิโต อาทิจฺจพนฺธุนา วุตฺตํ อุปฑฺฒคาถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา อภาสิ.

මෙම අර්ධ ගාථාව දේශනා කර, පෙනී සිටිමින්ම නන්දමූලක ප්‍රපාතයට වැඩම කළහ. පසේබුදුරදුන් වැඩම කළ පසු ඒ කුමාරයා තම පන්සලට ඇතුළු වී සැතපුනේය. රැකවලුන් ද "කුමාරයා දැන් නිදාගෙනය, ඔහු දැන් කොහේ යන්නද?" යි ප්‍රමාදයට පත්ව නින්දට වැටුණි. ඔහු ඔවුන්ගේ ප්‍රමාදය දැක පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වනයට පිවිසියේය. එහි හුදෙකලාව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කරගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වසන ස්ථානයට වැඩම කළේය. එහිදී "කෙසේ නම් මෙය අවබෝධ කරගත්තේද?" යි විමසූ කල, ආදිච්චබන්ධු පසේබුදුරදුන් දේශනා කළ අර්ධ ගාථාව සම්පූර්ණ කරමින් මෙසේ වදාළහ.

ตสฺสตฺโถ – อฏฺฐาน ตนฺติ. อฏฺฐานํ ตํ, อการณํ ตนฺติ วุตฺตํ โหติ, อนุนาสิกโลโป กโต ‘‘อริยสจฺจาน ทสฺสน’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑๑; สุ. นิ. ๒๗๐) วิย. สงฺคณิการตสฺสาติ คณาภิรตสฺส. ยนฺติ กรณวจนเมตํ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๐) วิย. ผสฺสเยติ อธิคจฺเฉ. สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ โลกิยสมาปตฺตึ. สา หิ อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว ปจฺจนีเกหิ วิมุจฺจนโต ‘‘สามยิกา วิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ตํ สามยิกํ วิมุตฺตึ. อฏฺฐานํ ตํ, น ตํ การณํ วิชฺชติ สงฺคณิการตสฺส, เยน การเณน ผสฺสเยติ เอตํ อาทิจฺจพนฺธุสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส วโจ นิสมฺม สงฺคณิการตึ ปหาย โยนิโส ปฏิปชฺชนฺโต อธิคโตมฺหีติ อาห. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: 'අට්ඨාන තං' යනු එය සිදු විය නොහැක්කකි, එයට කරුණක් නැත යන්නයි. 'අරියසච්චාන දස්සනං' යනාදියෙහි මෙන් මෙහිද අනුනාසික ලෝපය සිදුවී ඇත. 'සංගණිකාරතස්ස' යනු සමූහයා අතර ඇලී වාසය කරන්නාට යන්නයි. 'යං' යනු හේතුව හැඟවීමේ අර්ථයයි. 'ඵස්සයේ' යනු ලබා ගන්නේය යන්නයි. 'සාමයිකං විමුත්තිං' යනු ලෞකික සමාපත්තියයි. එය ඒ ඒ සමාපත්ති වලට සම වදින අවස්ථාවේදී පමණක් ප්‍රතිපක්ෂ නීවරණයන්ගෙන් මිදෙන බැවින් 'සාමයික විමුක්ති' යැයි කියනු ලැබේ. සමූහයා කෙරෙහි ඇලී සිටින්නාට ඒ සාමයික විමුක්තිය ලබා ගැනීමට හැකි වන කරුණක් නැතැයි යන මේ ආදිච්චබන්ධු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා, සමූහයා කෙරෙහි ඇති ඇල්ම අත්හැර, නිසි පරිදි පිළිපැද පසේබුදු බව ලැබූවෙමි යි වදාළහ. සෙසු කොටස පෙර කියූ පරිදිම වේ.

อฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

අට්ඨාන ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

දෙවන වර්ගය නිමවන ලදී.

๕๕. ทิฏฺฐีวิสูกานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘ยถา สีตาทีนํ ปฏิฆาตกานิ อุณฺหาทีนิ อตฺถิ, อตฺถิ นุ โข เอวํ วฏฺฏปฏิฆาตกํ วินฏฺฏํ, โน’’ติ. โส อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘วิวฏฺฏํ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘ชานาม, มหาราชา’’ติ อาหํสุ. ราชา – ‘‘กึ ต’’นฺติ? ตโต ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติอาทินา นเยน สสฺสตุจฺเฉทํ กเถสุํ. อถ ราชา ‘‘อิเม น ชานนฺติ, สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา’’ติ สยเมว เตสํ วิโลมตญฺจ อยุตฺตตญฺจ ทิสฺวา ‘‘วฏฺฏปฏิฆาตกํ วิวฏฺฏํ อตฺถิ, ตํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ ปจฺเจกพุทฺธมชฺเฌ พฺยากรณคาถญฺจ –

55. 'දිට්ඨිවිසූකානි' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසී නුවර එක්තරා රජෙක් හුදෙකලාව මෙසේ සිතුවේය: "සීතල ආදිය මර්ධනය කරන රශ්මිය ආදිය ඇත්තා සේ, මේ සංසාර වෘත්තය නසන විවෘත්තයක් (නිවනක්) ඇත්තේ නේද?" ඔහු අමාත්‍යවරුන්ගෙන් "තොප සංසාරයෙන් මිදීම (විවෘත්තය) දන්නේද?" යි ඇසීය. ඔවුන් "මහරජාණෙනි, අපි දනිමු" යි පැවසූහ. රජු "එය කුමක්ද?" යි ඇසූ කල, ඔවුන් 'ලෝකය අන්ත සහිතය' යනාදී වශයෙන් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කළහ. එවිට රජු "මොවුන් නොදනිති, මොවුන් සියල්ලෝම දෘෂ්ටිගතිකයන්ය" යි සිතා, ඔවුන්ගේ එම කරුණු වල පරස්පර බව හා අයෝග්‍ය බව තනිවම වටහාගෙන, "සංසාරය නසන විවෘත්තයක් ඇත, එය සෙවිය යුතුය" යි සිතා රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කළහ. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මැද මේ උදාන ගාථාව සහ ප්‍රකාශන ගාථාව වදාළහ.

‘‘ทิฏฺฐีวิสูกานิ [Pg.95] อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"දෘෂ්ටි නැමැති කටු පඳුරු ඉක්මවා ගිය, නිවැරදි නියාමයට පැමිණි, ආර්ය මාර්ගය ලබා ගත්, උපන් ඥානය ඇති, අනුන් විසින් මෙහෙයවිය නොහැකි වූ මම, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නෙමි."

ตสฺสตฺโถ – ทิฏฺฐีวิสูกานีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิ. ตานิ หิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา วิสูกฏฺเฐน วิชฺฌนฏฺเฐน วิโลมฏฺเฐน จ วิสูกานิ. เอวํ ทิฏฺฐิยา วิสูกานิ, ทิฏฺฐิ เอว วา วิสูกานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. อุปาติวตฺโตติ ทสฺสนมคฺเคน อติกฺกนฺโต. ปตฺโต นิยามนฺติ อวินิปาตธมฺมตาย สมฺโพธิปรายณตาย จ นิยตภาวํ อธิคโต, สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ วา ปฐมมคฺคนฺติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติ จ ตสฺส ปฏิลาโภ จ วุตฺโต. อิทานิ ปฏิลทฺธมคฺโคติ อิมินา เสสมคฺคปฏิลาภํ ทสฺเสติ. อุปฺปนฺนญาโณมฺหีติ อุปฺปนฺนปจฺเจกโพธิญาโณ อมฺหิ. เอเตน ผลํ ทสฺเสติ. อนญฺญเนยฺโยติ อญฺเญหิ ‘‘อิทํ สจฺจํ, อิทํ สจฺจ’’นฺติ น เนตพฺโพ. เอเตน สยมฺภุตํ ทีเปติ, ปตฺเต วา ปจฺเจกโพธิญาเณ อเนยฺยตาย อภาวา สยํวสิตํ. สมถวิปสฺสนาย วา ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, อาทิมคฺเคน ปตฺโต นิยามํ, เสเสหิ ปฏิลทฺธมคฺโค, ผลญาเณน อุปฺปนฺนญาโณ, ตํ สพฺพํ อตฺตนาว อธิคโตติ อนญฺญเนยฺโย. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ‘දිට්ඨිවිසූකානි’ යනු සැට දෙවැදෑරුම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන්ය. මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය මඟින් ප්‍රතිවිරුද්ධ වන බැවිනුත්, එය විනිවිද යන (නසන) බැවිනුත් ඒවා ‘විසූක’ (විකෘති) නම් වේ. එලෙස සම්මා දෘෂ්ටියෙන් විනිවිද දකින ලද හෙයින් හෝ දෘෂ්ටිය ම විකෘතියක් වූ හෙයින් ‘දිට්ඨිවිසූකානි’ නම් වේ. ‘උපාතිවත්තෝ’ යනු දර්ශන මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මාර්ගයෙන්) එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඉක්මවා ගිය බවයි. ‘පත්තෝ නියාමං’ යනු අපායගාමී නොවන ස්වභාවය හා සම්බෝධියම පරායනය කරගත් නියත ස්වභාවයට පැමිණීමයි. එසේත් නැතිනම් සම්මත්ත නියාමය නම් වූ ප්‍රථම මාර්ගයට (සෝවාන් මාර්ගයට) පැමිණීමයි. මෙපමණකින් ප්‍රථම මාර්ගයේ කෘත්‍යය සිද්ධ වීමත්, එය ලබා ගැනීමත් ප්‍රකාශ විය. දැන් ‘පටිලද්ධමග්ගෝ’ යන මෙයින් ඉතිරි මාර්ගයන් ලබා ගැනීම දක්වයි. ‘උප්පන්නඤාණෝම්හි’ යනු උපන් පසේබුදු නුවණ ඇත්තෙක්මි යන්නයි. මෙයින් ඵලය දක්වයි. ‘අනඤ්ඤනෙය්‍යෝ’ යනු ‘මෙය සත්‍යයය, මෙය සත්‍යයය’ යි අනුන් විසින් මෙහෙයවිය යුතු නොවන බවයි. මෙයින් ස්වයංභූත බව (තමා විසින්ම අවබෝධ කරගත් බව) ප්‍රකාශ කරයි. එසේත් නැතිනම්, පසේබුදු නුවණ ලැබූ පසු අන්‍යයන් මත යැපීමක් නොමැති හෙයින් තමා කෙරෙහි පවතින වශීභාවයයි. එසේත් නැතිනම් සමථ විපස්සනා නුවණින් දෘෂ්ටි විකෘතීන් ඉක්මවා ගිය, ප්‍රථම මාර්ගයෙන් නියත බවට පත් වූ, සෙසු මාර්ගයන්ගෙන් මඟඵල ලැබූ, ඵල ඥානයෙන් උපන් නුවණ ඇති, ඒ සියල්ල තමා විසින්ම අවබෝධ කරගත් හෙයින් ‘අනඤ්ඤනෙය්‍ය’ නම් වේ. ඉතිරිය කලින් කියූ පරිදිම දත යුතුය.

ทิฏฺฐิวิสูกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

දිට්ඨිවිසූක ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕๖. นิลฺโลลุโปติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร สูโท อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ มนุญฺญทสฺสนํ สาทุรสํ ‘‘อปฺเปว นาม เม ราชา ธนมนุปฺปเทยฺยา’’ติ. ตํ รญฺโญ คนฺเธเนว โภตฺตุกามตํ ชเนสิ มุเข เขฬํ อุปฺปาเทนฺตํ. ปฐมกพเฬ ปน มุเข ปกฺขิตฺตมตฺเต สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ อมเตเนว ผุฏฺฐานิ อเหสุํ. สูโท ‘‘อิทานิ เม ทสฺสติ, อิทานิ เม ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ ‘‘สกฺการารโห สูโท’’ติ จินฺเตสิ – ‘‘รสํ สายิตฺวา ปน สกฺกโรนฺตํ มํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺเฉยฺย – ‘โลโล อยํ ราชา รสครุโก’’’ติ น กิญฺจิ อภณิ. เอวํ ยาว โภชนปริโยสานํ, ตาว สูโทปิ ‘‘อิทานิ ทสฺสติ, อิทานิ ทสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ราชาปิ อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต [Pg.96] สูโท ‘‘นตฺถิ อิมสฺส รญฺโญ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ ทุติยทิวเส อรสภตฺตํ อุปนาเมสิ. ราชา ภุญฺชนฺโต ‘‘นิคฺคหารโห อชฺช สูโท’’ติ ชานนฺโตปิ ปุพฺเพ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา อวณฺณภเยน น กิญฺจิ อภณิ. ตโต สูโท ‘‘ราชา เนว สุนฺทรํ นาสุนฺทรํ ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา สพฺพํ ปริพฺพยํ อตฺตนา คเหตฺวา ยํกิญฺจิเทว ปจิตฺวา รญฺโญ เทติ. ราชา ‘‘อโห วต โลโภ, อหํ นาม วีสติ นครสหสฺสานิ ภุญฺชนฺโต อิมสฺส โลเภน ภตฺตมตฺตมฺปิ น ลภามี’’ติ นิพฺพิชฺชิตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, ปุริมนเยเนว จ อิมํ คาถํ อภาสิ –

56. ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසී රජුගේ සූපවේදියෙක් අතරතුර කාලයකදී මනහර පෙනුමෙන් යුත්, රසවත් ආහාරයක් පිස “රජතුමා මට ධනයක් (ප්‍රසාද දීමනාවක්) ලබා දෙතැයි” සිතා පිළිගැන්වීය. එහි සුවඳින්ම රජුගේ මුවට කෙළ උනමින් ආහාර අනුභව කිරීමේ කැමැත්තක් ඇති විය. ප්‍රථම බත් පිඩ මුව තැබූ සැණින්, අමෘතයක් මෙන් සත්දහසක් රස නහර පිනා ගියේය. “දැන් රජු මට තෑගි දෙයි, දැන් දෙයි” කියා සූපවේදියා සිතීය. රජු ද “සූපවේදියා උපහාර ලැබීමට සුදුසුය” කියා සිතූ නමුත්, “රස බලා මෙසේ උපහාර කරන මට ‘මේ රජු කෑදරයෙකි, රසයට අතිශයින් ඇලුම් කරන්නෙකි’ යි අයහපත් කීර්තියක් පැතිරෙනු ඇතැයි” සිතා කිසිවක් නොකීවේය. මෙසේ ආහාර ගෙන අවසන් වන තුරුම සූපවේදියා තෑගි අපේක්ෂාවෙන් සිටි අතර රජු ද අවමානයට බියෙන් කිසිවක් නොකීවේය. ඉන්පසු “මේ රජුට දිවෙහි විඤ්ඤාණයක් (රස දැනීමක්) නැතැයි” සිතූ සූපවේදියා දෙවැනි දිනයේදී රස නැති ආහාරයක් පිළිගැන්වීය. එය වළඳන රජු “අද සූපවේදියා දඬුවම් ලැබිය යුත්තෙකි” යි දැන දැනත්, පෙර දින මෙන් ම කල්පනා කර අවමානයට බියෙන් කිසිවක් නොකීවේය. ඉන්පසු “රජු හොඳ දෙයක් හෝ නරක දෙයක් නොදනී” යැයි සිතා සූපවේදියා සියලු වියදම් තමා සන්තක කරගෙන, කිසිම පිළිවෙළක් නැති යමක් පිස රජුට දුන්නේය. එවිට රජු, “ලෝභය පුදුමයකි! විසිදහසක් නගර පාලනය කරන මට, මොහුගේ ලෝභය නිසා බත් ටිකක්වත් නිසියාකාරව නොලැබේ” යැයි කලකිරී, රාජ්‍යය හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරගත්හ. පෙර පරිදිම මෙම ගාථාව දේශනා කළහ -

‘‘นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห;

นิราสโย สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“කෑදරකම් රහිත වූ, වංචනික ක්‍රියා නැති, තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ, ගුණමකු බවක් නැති, කෙලෙස් කහට හා මෝහය දුරු කළ, මුළු ලොවෙහිම කිසිදු ආශ්‍රයක් නැතිව, රයිනෝසිරස් (ඛග්ගවිසාණ) හුදකලාව හැසිරෙන්නාක් මෙන් ඒකචාරීව හැසිරිය යුතුය.”

ตตฺถ นิลฺโลลุโปติ อโลลุโป. โย หิ รสตณฺหาภิภูโต โหติ, โส ภุสํ ลุปฺปติ ปุนปฺปุนญฺจ ลุปฺปติ, เตน โลลุโปติ วุจฺจติ. ตสฺมา เอส ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘นิลฺโลลุโป’’ติ. นิกฺกุโหติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ยสฺส ติวิธํ กุหนวตฺถุ นตฺถิ, โส นิกฺกุโหติ วุจฺจติ. อิมิสฺสา ปน คาถาย มนุญฺญโภชนาทีสุ วิมฺหยมนาปชฺชนโต นิกฺกุโหติ อยมธิปฺปาโย. นิปฺปิปาโสติ เอตฺถ ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, ตสฺสา อภาเวน นิปฺปิปาโส, สาทุรสโลเภน โภตฺตุกมฺยตาวิรหิโตติ อตฺโถ. นิมฺมกฺโขติ เอตฺถ ปรคุณวินาสนลกฺขโณ มกฺโข, ตสฺส อภาเวน นิมฺมกฺโข. อตฺตโน คหฏฺฐกาเล สูทสฺส คุณมกฺขนาภาวํ สนฺธายาห. นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ เอตฺถ ราคาทโย ตโย, กายทุจฺจริตาทีนิ จ ตีณีติ ฉ ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อปฺปสนฺนฏฺเฐน สกภาวํ วิชหาเปตฺวา ปรภาวํ คณฺหาปนฏฺเฐน กสฏฏฺเฐน จ กสาวาติ เวทิตพฺพา. ยถาห –

එහි ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යනු ලෝභකම් නැති බවයි. යමෙක් රස තෘෂ්ණාවෙන් මඩිනු ලැබුවේ ද, ඔහු බෙහෙවින් ලොල් බවට පත් වෙයි, නැවත නැවතත් ලොල් වෙයි. එබැවින් ඔහු ‘ලෝලුප’ (කෑදර) යැයි කියනු ලැබේ. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යැයි කීහ. ‘නික්කුහෝ’ යන්නෙහි යමෙකුට තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තූන් (වංචනික ස්වභාවයන්) නැද්ද, ඔහු ‘නික්කුහ’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම ගාථාවේදී මනහර භෝජන ආදියෙහි පුදුමයට පත් නොවී සිටීම ‘නික්කුහ’ යන්නෙන් අදහස් වේ. ‘නිප්පිපාසෝ’ යනු පානය කිරීමේ (අනුභවයේ) කැමැත්ත පිපාසාවයි, එය නොමැති බැවින් ‘නිප්පිපාස’ නම් වේ. රසවත් ආහාරයන් කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාවෙන් අනුභව කිරීමට ඇති කැමැත්තෙන් තොර වූයේ යන අර්ථයයි. ‘නිම්මක්ඛෝ’ යනු අන්‍යයන්ගේ ගුණ නැසීමේ ලක්ෂණය වූ මක්ඛයයි, එය නොමැති බැවින් ‘නිම්මක්ඛ’ නම් වේ. තමා ගිහිව සිටි කාලයේදී සූපවේදියාගේ ගුණ නැසීමක් (ගුණමකු බවක්) නොතිබීම අරමුණු කොට මෙය පැවසුණි. ‘නිද්ධන්තකසාවමෝහෝ’ යන්නෙහි රාගාදී කෙලෙස් තුන හා කාය දුශ්චරිතාදී තුන යන කරුණු හය සුදුසු පරිදි ‘කහට’ (කසාව) ලෙස දත යුතුය. මන්ද යත් ඒවා අසංවර බව නිසා සිය ස්වභාවය හැර දමා කෙලෙස් සහිත ස්වභාවයක් ගන්වන බැවිනි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ตตฺถ, กตเม ตโย กสาวา? ราคกสาโว, โทสกสาโว, โมหกสาโว, อิเม ตโย กสาวา. ตตฺถ, กตเม อปเรปิ ตโย กสาวา? กายกสาโว, วจีกสาโว, มโนกสาโว’’ติ (วิภ. ๙๒๔).

“එහි කවර නම් කහට (කෙලෙස්) තුනක් ද? රාග කහට, දෝෂ කහට සහ මෝහ කහට යන මේවා එම කසාව තුනයි. එහි තවත් කවර කහට තුනක් ද? කාය කසාව, වචී කසාව සහ මනෝ කසාව යන මේවායි.”

เตสุ [Pg.97] โมหํ ฐเปตฺวา ปญฺจนฺนํ กสาวานํ เตสญฺจ สพฺเพสํ มูลภูตสฺส โมหสฺส นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห, ติณฺณํ เอว วา กายวจีมโนกสาวานํ โมหสฺส จ นิทฺธนฺตตฺตา นิทฺธนฺตกสาวโมโห. อิตเรสุ นิลฺโลลุปตาทีหิ ราคกสาวสฺส, นิมฺมกฺขตาย โทสกสาวสฺส นิทฺธนฺตภาโว สิทฺโธ เอว. นิราสโยติ นิตฺตณฺโห. สพฺพโลเกติ สกลโลเก, ตีสุ ภเวสุ ทฺวาทสสุ วา อายตเนสุ ภววิภวตณฺหาวิรหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อถ วา ตโยปิ ปาเท วตฺวา เอโก จเรติ เอโก จริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ เอวมฺปิ เอตฺถ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพติ.

එම පද අතරින්, මෝහය ඉවත් කොට පසක් වූ (ඉතිරි) කසට ධර්මයන් ද, ඒ සියල්ලටම මූල හේතුව වූ මෝහය ද බැහැර කළ බැවින් 'නිද්ධන්ත කසාව මෝහ' (කසට හා මෝහය දුරු කළ තැනැත්තා) යයි කියනු ලැබේ. එසේ නැතහොත් කායික, වාචසික හා මානසික යන කසට ධර්ම තුන සහ මෝහය බැහැර කළ බැවින් 'නිද්ධන්ත කසාව මෝහ' යයි කියනු ලැබේ. අනෙකුත් පදයන්හි 'නිල්ලෝලුප' ආදී පද මගින් රාග නමැති කසට බැහැර කිරීම ද, 'නිම්මක්ඛ' (ගුණමකු බවින් තොර) බව මගින් ද්වේෂ නමැති කසට බැහැර කිරීම ද තහවුරු වේ. 'නිරාසයෝ' යනු තණ්හාවෙන් තොර වීමයි. 'සබ්බලෝකේ' යනු මුළු ලෝකයෙහිම හෙවත් භව තුනෙහි හෝ ආයතන දොළසෙහි භව තණ්හාව හා විභව තණ්හාවෙන් තොර වීම යන්න අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, පද තුනම කියා 'එකෝ චරේ' යන්නෙන් 'තනිව හැසිරීමට සමත්ය' යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

นิลฺโลลุปคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

නිල්ලෝලුප ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕๗. ปาปํ สหายนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต มนุสฺเส โกฏฺฐาคารโต ปุราณธญฺญานิ พหิทฺธา นีหรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ, ภเณ, อิท’’นฺติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. ‘‘อิทานิ, มหาราช, นวธญฺญานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, เตสํ โอกาสํ กาตุํ อิเม มนุสฺสา ปุราณธญฺญาทีนิ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ราชา – ‘‘กึ, ภเณ, อิตฺถาคารพลกายาทีนํ วฏฺฏํ ปริปุณฺณ’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราช, ปริปุณฺณนฺติ’’. ‘‘เตน หิ, ภเณ, ทานสาลํ การาเปถ, ทานํ ทสฺสามิ, มา อิมานิ ธญฺญานิ อนุปการานิ วินสฺสึสู’’ติ. ตโต นํ อญฺญตโร ทิฏฺฐิคติโก อมจฺโจ ‘‘มหาราช, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อารพฺภ ยาว ‘‘พาลา จ ปณฺฑิตา จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ โกฏฺฐาคาเร วิลุมฺปนฺเต ทิสฺวา ตเถว อาณาเปสิ. ตติยมฺปิ นํ ‘‘มหาราช, ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทาน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา นิวาเรสิ. โส ‘‘อเร, อหํ อตฺตโน สนฺตกมฺปิ น ลภามิ ทาตุํ, กึ เม อิเมหิ ปาปสหาเยหี’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ. ตญฺจ ปาปํ สหายํ ครหนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

57. 'පාපං සහායං' යන ගාථාවේ උප්පත්තිය කෙසේද? බාරාණසි නුවර එක්තරා රජෙක් මහත් රාජානුභාවයෙන් නුවර ප්‍රදක්ෂිණා කරද්දී, මිනිසුන් අටුවලින් පරණ ධාන්‍ය පිටතට ඇද දමනු දැක, "පින්වත්නි, මේ කුමක්දැයි" ඇමතියන්ගෙන් විමසීය. "මහාරාජෝත්තමයාණනි, දැන් අලුත් ධාන්‍ය ලැබෙනු ඇත, ඒවා තැන්පත් කිරීමට ඉඩ සැලසීම පිණිස මේ මිනිසුන් පරණ ධාන්‍ය ඉවත දමති" යි ඔවුහු කීහ. එවිට රජු, "පින්වත්නි, රජමාළිගාවේ අන්තඃපුරයටත් සේනාවටත් අවශ්‍ය ප්‍රමාණය සම්පූර්ණදැයි" ඇසීය. "එසේය මහාරාජාණනි, එය සම්පූර්ණය"ි ඔවුහු කීහ. "එසේනම් පින්වත්නි, දන්සැලක් කරවන්න, මම දන් දෙන්නෙමි. මේ ධාන්‍ය කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැතිව විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්න" යි රජු කීවේය. එවිට මිත්‍යා දෘෂ්ටික එක්තරා ඇමතියෙක් "මහාරාජාණනි, දීමේ විපාකයක් නැත" යනාදී වශයෙන් පවසා, "බාලයෝ ද පණ්ඩිතයෝ ද සංසාරයේ සැරිසරා (ඉබේම) දුක් කෙළවර කරති" යි කියා රජු වැළැක්වීය. රජු දෙවන වර ද තෙවන වර ද අටුවලින් ධාන්‍ය ඉවත් කරනු දැක එලෙසම අණ කළේය. තෙවන වර ද එම ඇමතියා "මහාරාජාණනි, මේ දානය යනු දීමේ විපාකයක් නැති දෙයකි" යනාදිය පවසා රජු වැළැක්වීය. එවිට රජු, "අහෝ! මට මාගේම වස්තුව පවා දීමට ඉඩක් නැත. මේ පවිටු යහළුවන්ගෙන් මට ඇති පලය කුමක්දැයි" කළකිරී රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි විය. පසුව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්විය. උන්වහන්සේ ඒ පවිටු මිතුරාට ගර්හා කරමින් මේ උදාන ගාථාව දේශනා කළහ.

‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ;

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

අර්ථයට අහිතකර දේ පෙන්වන, අධර්මයෙහි බැසගත් පවිටු මිතුරා දුරු කළ යුතුය. පංචකාමයන්හි ඇලී සිටින, ප්‍රමාද වූ (එබඳු) පුද්ගලයා තමා ඇසුරු නොකළ යුතුය. රයිනෝසිරස් කඟවේනාගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

ตสฺสายํ [Pg.98] สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ ทสวตฺถุกาย ปาปทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตตฺตา ปาโป, ปเรสมฺปิ อนตฺถํ ปสฺสตีติ อนตฺถทสฺสี, กายทุจฺจริตาทิมฺหิ จ วิสเม นิวิฏฺโฐ, ตํ อตฺถกาโม กุลปุตฺโต ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ. สยํ น เสเวติ อตฺตโน วเสน น เสเว. ยทิ ปน ปรวโส โหติ, กึ สกฺกา กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปสุตนฺติ ปสฏํ, ทิฏฺฐิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฺติ อตฺโถ. ปมตฺตนฺติ กามคุเณสุ โวสฺสฏฺฐจิตฺตํ, กุสลภาวนารหิตํ วา. ตํ เอวรูปํ น เสเว, น ภเช, น ปยิรุปาเส, อญฺญทตฺถุ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: යමෙක් දස වස්තුක පාපී දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත බැවින් 'පාපී' වේද, අන් අයට ද අහිතකර දේ පෙන්වන බැවින් 'අනත්ථදස්සී' (අනර්ථය දක්වන්නා) වේද, කාය දුශ්චරිතාදිය නමැති අධර්මයෙහි (විසමෙහි) බැසගත් තැනැත්තා වේද, යහපත කැමති කුලපුත්‍රයා එවැනි පවිටු මිතුරා දුරු කළ යුතුය. 'තමා ඇසුරු නොකළ යුතුය' යන්නෙන් අදහස් කළේ ස්වකීය කැමැත්තෙන් ඇසුරු නොකළ යුතු බවයි. ඉදින් අන් අයට යටත්ව සිටී නම් කුමක් කළ හැකිද යන්න මෙයින් අදහස් වේ. 'පසුතං' යනු මිත්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා තැනින් තැන ඇලී සිටීමයි. 'පමත්තං' යනු පංචකාම ගුණයන්හි සිත මුදාහළ හෙවත් කුසල් දහම් වැඩීමෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. එවැනි පුද්ගලයා ඇසුරු නොකළ යුතුය, සේවනය නොකළ යුතුය, රයිනෝසිරස් අඟක් මෙන් තනිවම හැසිරිය යුතුය.

ปาปสหายคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

පාපසහාය ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕๘. พหุสฺสุตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ปุพฺเพ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน อฏฺฐ ปจฺเจกโพธิสตฺตา ปพฺพชิตฺวา คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา เทวโลเก อุปฺปนฺนาติ สพฺพํ อนวชฺชโภชีคาถาย วุตฺตสทิสเมว. อยํ ปน วิเสโส – ปจฺเจกพุทฺเธ นิสีทาเปตฺวา ราชา อาห ‘‘เก ตุมฺเห’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, พหุสฺสุตา นามา’’ติ. ราชา – ‘‘อหํ สุตพฺรหฺมทตฺโต นาม, สุเตน ติตฺตึ น คจฺฉามิ, หนฺท, เนสํ สนฺติเก วิจิตฺรนยํ สทฺธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ อตฺตมโน ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, ปริวิสิตฺวา, ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สงฺฆตฺเถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ปุรโต นิสีทิ ‘‘ธมฺมกถํ, ภนฺเต, กโรถา’’ติ. โส ‘‘สุขิโต โหตุ, มหาราช, ราคกฺขโย โหตู’’ติ วตฺวา อุฏฺฐิโต. ราชา ‘‘อยํ น พหุสฺสุโต, ทุติโย พหุสฺสุโต ภวิสฺสติ, สฺเว ทานิ วิจิตฺรธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ สฺวาตนาย นิมนฺเตสิ. เอวํ ยาว สพฺเพสํ ปฏิปาฏิ คจฺฉติ, ตาว นิมนฺเตสิ. เต สพฺเพปิ ‘‘โทสกฺขโย โหตุ, โมหกฺขโย, คติกฺขโย, วฏฺฏกฺขโย, อุปธิกฺขโย, ตณฺหกฺขโย โหตู’’ติ เอวํ เอเกกํ ปทํ วิเสเสตฺวา เสสํ ปฐมสทิสเมว วตฺวา อุฏฺฐหึสุ.

58. 'බහුස්සුතං' යන ගාථාවේ උප්පත්තිය කෙසේද? පෙර කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පසේබුදු බව පතන උතුමන් අටදෙනෙක් පැවිදිව, වත් පිළිවෙත් පුරා දෙව්ලොව උපන්හ. ඒ සියලු පුවත් 'අනවජ්ජභෝජි' ගාථාවෙහි දැක්වුණු පරිදිම වේ. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: රජු එම පසේබුදුන් වහන්සේලා වඩාහිඳුවා "ඔබ වහන්සේලා කවුරුන්දැයි" විමසීය. "මහාරාජාණනි, අපි 'බහුස්සුත' (බහුශ්‍රැත) නම් වෙමු" යි උන්වහන්සේලා පැවසූහ. රජු සිතනුයේ "මම සෘත බ්‍රහ්මදත්ත නම් වෙමි, මම ධර්මය ඇසීමෙන් තෘප්තිමත් නොවෙමි. එබැවින් මොවුන්ගෙන් විසිතුරු වූ සද්ධර්ම දේශනාවක් අසන්නෙමි" යි මහත් සතුටින් පැන් වඩා, දන් පිරිනමා, වළඳා අවසානයේ සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන වැඳ නමස්කාර කර ඉදිරියෙන් හිඳගෙන "ස්වාමීනි, ධර්ම කථාවක් කළ මැනව" යි අයැද සිටියේය. උන්වහන්සේ "මහාරාජාණනි, සැපවත් වේවා, රාගය ක්ෂය වේවා!" යි පවසා හුනස්නෙන් නැගිට වැඩියහ. රජු, "මොහු බහුශ්‍රැතයෙක් නොවේ, දෙවැන්නා බහුශ්‍රැත වනු ඇත, හෙට විසිතුරු ධර්ම දේශනාවක් අසන්නෙමි" යි සිතා පසු දිනට ආරාධනා කළේය. මෙලෙස පිළිවෙළින් සියලු දෙනා වහන්සේටම ආරාධනා කළේය. උන්වහන්සේලා සියලු දෙනාම "ද්වේෂය ක්ෂය වේවා, මෝහය ක්ෂය වේවා, ගතිය ක්ෂය වේවා, වට්ටය ක්ෂය වේවා, උපධිය ක්ෂය වේවා, තණ්හාව ක්ෂය වේවා" යි එක් එක් පදය බැගින් විශේෂ කොට දේශනා කර, පළමු පසේබුදුන් වහන්සේ මෙන්ම හුනස්නෙන් නැගිට වැඩියහ.

ตโต ราชา ‘‘อิเม ‘พหุสฺสุตา มย’นฺติ ภณนฺติ, น จ เตสํ วิจิตฺรกถา, กิเมเตหิ วุตฺต’’นฺติ เตสํ วจนตฺถํ อุปปริกฺขิตุมารทฺโธ. อถ ‘‘ราคกฺขโย โหตู’’ติ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘ราเค ขีเณ โทโสปิ โมโหปิ [Pg.99] อญฺญตรญฺญตเรปิ กิเลสา ขีณา โหนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตมโน อโหสิ – ‘‘นิปฺปริยายพหุสฺสุตา อิเม สมณา. ยถา หิ ปุริเสน มหาปถวึ วา อากาสํ วา องฺคุลิยา นิทฺทิสนฺเตน น องฺคุลิมตฺโตว ปเทโส นิทฺทิฏฺโฐ โหติ, อปิจ, โข, ปน ปถวีอากาสา เอว นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ อิเมหิ เอกเมกํ อตฺถํ นิทฺทิสนฺเตหิ อปริมาณา อตฺถา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตี’’ติ. ตโต โส ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ เอวํ พหุสฺสุโต ภวิสฺสามี’’ติ ตถารูปํ พหุสฺสุตภาวํ ปตฺเถนฺโต รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

ඉන්පසු රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: “මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ‘අපි බහුශ්‍රුත වෙමු’ යැයි පවසති. නමුත් ඔවුන්ගේ කතාවෙහි විශේෂ විසිතුරු බවක් නැත. ඔවුන් පැවසූ දෙයෙහි අර්ථය කුමක්ද?” රජතුමා ඔවුන්ගේ වචනවල අර්ථය විමසන්නට පටන් ගත්තේය. “රාගය ක්ෂය වේවා” යනුවෙන් විමසන කල්හි, “රාගය ක්ෂය වූ විට ද්වේෂය ද මෝහය ද සෙසු කෙලෙස් ද ක්ෂය වන්නේය” යනුවෙන් වටහාගෙන අතිශය සතුටට පත් විය. “මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා නියත වශයෙන්ම බහුශ්‍රුත වෙති. යම් පුරුෂයෙක් ඇඟිල්ලෙන් මහා පෘථිවිය හෝ අහස හෝ පෙන්වන කල්හි, ඔහු පෙන්වන්නේ ඇඟිල්ලක් පමණක් ඇති ප්‍රදේශයක් නොවේ; ඔහු විසින් මුළු පෘථිවිය හා මුළු අහසම පෙන්වනු ලබයි. එසේම මේ උතුමන් වහන්සේලා එක් කරුණක් පෙන්වා දෙන විට ඉන් අප්‍රමාණ වූ අර්ථයන් පෙන්වා දෙති.” එවිට ඔහු, “මම ද කවදා මෙලෙස බහුශ්‍රුත වන්නෙම්ද?” යැයි එබඳු බහුශ්‍රුතභාවයක් පතමින් රාජ්‍යය හැරපියා මහණ වී, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදානය පළ කළේය:

‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“බහුශ්‍රුත වූ, ධර්මධර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, වැටහෙන නුවණ (ප්‍රතිභානය) ඇත්තා වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයා සේවනය කළ යුතුය. (ඔහුගෙන්) අර්ථයන් දැනගෙන, සැක දුරු කොට, රයිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.”

ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – พหุสฺสุตนฺติ ทุวิโธ พหุสฺสุโต ตีสุ ปิฏเกสุ อตฺถโต นิขิโล ปริยตฺติพหุสฺสุโต จ, มคฺคผลวิชฺชาภิญฺญานํ ปฏิวิทฺธตฺตา ปฏิเวธพหุสฺสุโต จ. อาคตาคโม ธมฺมธโร. อุฬาเรหิ ปน กายวจีมโนกมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุฬาโร. ยุตฺตปฏิภาโน จ มุตฺตปฏิภาโน จ ยุตฺตมุตฺตปฏิภาโน จ ปฏิภานวา. ปริยตฺติปริปุจฺฉาธิคมวเสน วา ติธา ปฏิภานวา เวทิตพฺโพ. ยสฺส หิ ปริยตฺติ ปฏิภาติ, โส ปริยตฺติปฏิภานวา. ยสฺส อตฺถญฺจ ญาณญฺจ ลกฺขณญฺจ ฐานาฏฺฐานญฺจ ปริปุจฺฉนฺตสฺส ปริปุจฺฉา ปฏิภาติ, โส ปริปุจฺฉาปฏิภานวา. เยน มคฺคาทโย ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส อธิคมปฏิภานวา. ตํ เอวรูปํ พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ. ตโต ตสฺสานุภาเวน อตฺตตฺถปรตฺถอุภยตฺถเภทโต วา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทโต วา อเนกปฺปการานิ อญฺญาย อตฺถานิ. ตโต – ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) กงฺขฏฺฐาเนสุ วิเนยฺย กงฺขํ, วิจิกิจฺฉํ วิเนตฺวา วินาเสตฺวา เอวํ กตสพฺพกิจฺโจ เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: 'බහුස්සුතං' යනු දෙවැදෑරුම් බහුශ්‍රුතභාවයකි. එනම්, ත්‍රිපිටකයෙහි අර්ථයන් මැනවින් දන්නා 'පරියත්ති බහුශ්‍රුත' සහ මාර්ගඵල, විද්‍යා හා අභිඥා අවබෝධ කරගත් 'පටිවේධ බහුශ්‍රුත' යන දෙවර්ගයයි. ආගම (සූත්‍ර ධර්ම) දන්නා තැනැත්තා 'ධර්මධර' නම් වේ. උතුම් වූ කාය, වචී, මනෝ කර්මවලින් යුක්ත තැනැත්තා 'උළාර' (ශ්‍රේෂ්ඨ) නම් වේ. ගැලපෙන පිළිතුරු දීමට සමත් වූ ද, චතුර වූ ද, ඒ දෙකෙන්ම යුක්ත වූ ද නුවණ ඇති තැනැත්තා 'පටිභානවන්ත' නම් වේ. පරියත්ති, පරිපුච්ඡා (ධර්ම විමසීම) සහ අධිගම (අවබෝධය) යන කරුණුවලින් ද පටිභානය තෙවැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය. යමෙකුට පරියත්තිය වැටහෙන්නේ නම් ඔහු 'පරියත්ති පටිභානවන්ත' වේ. අර්ථය, ඥානය, ලක්ෂණ හා කරුණු අසන කල්හි ඒ පිළිබඳ පිළිතුරු වැටහෙන්නේ නම් ඔහු 'පරිපුච්ඡා පටිභානවන්ත' වේ. යමෙකු මාර්ගඵල අවබෝධ කර ඇත්නම් ඔහු 'අධිගම පටිභානවන්ත' වේ. එවැනි බහුශ්‍රුත වූ, ධර්මධර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, පටිභානවත් වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කළ යුතුය. එවිට ඔහුගේ අනුභාවයෙන් තමාගේ යහපත, අනුන්ගේ යහපත හෝ දෙපක්ෂයේම යහපත වශයෙන් ද, මෙලොව, පරලොව හෝ පරමාර්ථ අර්ථය වශයෙන් ද ඇති නොයෙක් අර්ථයන් දැනගත හැකිය. ඉන්පසු “අතීතයේ මම සිටියෙම්ද?” ආදී සැක උපදවන කරුණුවලදී ඇතිවන විචිකිච්ඡාව දුරු කොට, සියලු කටයුතු නිමවා රයිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

พหุสฺสุตคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

බහුශ්‍රුත ගාථාවේ අටුවා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕๙. ขิฑฺฑํ [Pg.100] รตินฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ วิภูสกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา นานาวิธวิภูสเนหิ อตฺตานํ วิภูสาเปตฺวา มหาอาทาเส สกลสรีรํ ทิสฺวา ยํ น อิจฺฉติ ตํ อปเนตฺวา อญฺเญน วิภูสเนน วิภูสาเปติ. ตสฺส เอกทิวสํ เอวํ กโรโต ภตฺตเวลา มชฺฌนฺหิกสมโย ปตฺโต. อถ อวิภูสิโตว ทุสฺสปฏฺเฏน สีสํ เวเฐตฺวา, ภุญฺชิตฺวา, ทิวาเสยฺยํ อุปคจฺฉิ. ปุนปิ อุฏฺฐหิตฺวา ตเถว กโรโต สูริโย อตฺถงฺคโต. เอวํ ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ. อถสฺส เอวํ มณฺฑนปฺปสุตสฺส ปิฏฺฐิโรโค อุทปาทิ. ตสฺเสตทโหสิ – ‘‘อโห เร, อหํ สพฺพถาเมน วิภูสนฺโตปิ อิมสฺมึ กปฺปเก วิภูสเน อสนฺตุฏฺโฐ โลภํ อุปฺปาเทสึ. โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ, โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

59. 'ඛිඩ්ඩං රතිං' (ක්‍රීඩා රතිය) යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසී නුවර 'විභූසිත බ්‍රහ්මදත්ත' නම් රජෙක් විය. ඔහු උදෑසනම කැඳ හෝ බත් අනුභව කොට නොයෙක් ආභරණවලින් සැරසී, මහා කැඩපතකින් මුළු සිරුරම බලා, රුචි නොවන දෑ ඉවත් කර වෙනත් ආභරණ පැළඳගනියි. එක් දිනක් මෙසේ සැරසෙමින් සිටින විට මද්දහන් බත් වේලාව පැමිණියේය. එවිට සැරසීම පසෙක ලා හිස වටා රෙදි කඩක් ඔතාගෙන අනුභව කොට දවල් නිදාගත්තේය. නැවත පිබිදී පෙර පරිදිම සැරසෙද්දී හිරු බැස ගියේය. දෙවන හා තෙවන දිනවල ද මෙසේම විය. මෙලෙස සැරසීමෙහිම නිතර යෙදී සිටි ඔහුට කොන්දේ වේදනාවක් ඇති විය. එවිට ඔහුට මෙසේ සිතුණි: “අහෝ! මම මුළු ශක්තිය යොදා සැරසෙද්දීත්, මේ සැරසීම්වලින් සෑහීමකට පත් නොවී ලෝභය උපදවා ගත්තෙමි. ලෝභය නම් අපායට ඇද දමන ධර්මයකි. මම ලෝභය මර්දනය කරමි.” මෙසේ සිතා රාජ්‍යය හැරපියා මහණ වී, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදානය පළ කළේය:

‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;

วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“ලෝකයෙහි ක්‍රීඩා රතිය ද, කාම සැපය ද (තවදුරටත්) අලංකාර නොකොට, ඒ කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, සැරසීමෙන් වැළකී, සත්‍යවාදීව, රයිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.”

ตตฺถ ขิฑฺฑา จ รติ จ ปุพฺเพ วุตฺตาว. กามสุขนฺติ วตฺถุกามสุขํ. วตฺถุกามาปิ หิ สุขสฺส วิสยาทิภาเวน สุขนฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘อตฺถิ รูปํ สุขํ สุขานุปติต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๖๐). เอวเมตํ ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ อิมสฺมึ โอกาสโลเก อนลงฺกริตฺวา อลนฺติ อกตฺวา, เอตํ ตปฺปกนฺติ วา สารภูตนฺติ วา เอวํ อคฺคเหตฺวา. อนเปกฺขมาโนติ เตน อลงฺกรเณน อนเปกฺขณสีโล, อปิหาลุโก, นิตฺตณฺโห, วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที เอโก จเรติ. ตตฺถ วิภูสา ทุวิธา – อคาริกวิภูสา, อนคาริกวิภูสา จ. ตตฺถ อคาริกวิภูสา สาฏกเวฐนมาลาคนฺธาทิ, อนคาริกวิภูสา ปตฺตมณฺฑนาทิ. วิภูสา เอว วิภูสนฏฺฐานํ. ตสฺมา วิภูสนฏฺฐานา ติวิธาย วิรติยา วิรโต. อวิตถวจนโต สจฺจวาทีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

මෙහි 'ක්‍රීඩා' (සෙල්ලම් කිරීම) සහ 'රති' (ඇල්ම) යන්න කලින් ගාථාවේදී විස්තර කරන ලදී. 'කාම සැපය' යනු වස්තුකාමයන් කෙරෙහි ඇති වන්නා වූ සැපයයි. අරමුණු වශයෙන් පවතින බැවින් වස්තුකාමයන්ට ද සැපය යයි කියනු ලැබේ. එය බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'රූපය සැපයකි, සැපය අනුව පවතින්නකි' (සංයුක්ත නිකාය 3.60). මෙසේ මේ ක්‍රීඩාව, රතිය සහ කාම සැපය කෙරෙහි මෙම අවකාශ ලෝකයේදී ඇල්මක් නොදක්වා, එය ප්‍රමාණවත් යැයි නොසලකා, මෙය තමන් සතුටු කරන්නක් හෝ සාරවත් දෙයක් ලෙස ග්‍රහණය නොකොට, ඒ පිළිබඳ කිසිදු අපේක්ෂාවක් (බලාපොරොත්තුවක්) රහිත ස්වභාවයෙන්, ආශාවෙන් තොරව, තෘෂ්ණාවෙන් තොරව, අලංකාර වන්නා වූ වස්තූන්ගෙන් වෙන්ව, සත්‍යවාදීව හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය. මෙහි අලංකාරය (විභූසාව) දෙවැදෑරුම් වේ. එනම් ගිහි අලංකාරය හා පැවිදි අලංකාරයයි. එහි ගිහි අලංකාරය යනු වස්ත්‍ර, හිස් පළඳනා, මල් මාලා හා සුවඳ විලවුන් ආදියයි. පැවිදි අලංකාරය යනු පාත්‍රය සැරසීම ආදියයි. මෙවැනි අලංකාර කිරීම්වලින් තෙවැදෑරුම් විරතියෙන් (වෙන්වීමෙන්) යුක්තව වෙන් වූ බැවින් 'විභූසනට්ඨානා විරතෝ' නම් වේ. සත්‍ය වචන පවසන බැවින් සත්‍යවාදී නම් වේ. මෙලෙස එහි අර්ථය දත යුතුය.

วิภูสนฏฺฐานคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

අලංකාරයන්ගෙන් වෙන්වීම පිළිබඳ ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

๖๐. ปุตฺตญฺจ [Pg.101] ทารนฺติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิรญฺโญ กิร ปุตฺโต ทหรกาเล เอว อภิสิตฺโต รชฺชํ กาเรสิ. โส ปฐมคาถาย วุตฺตปจฺเจกโพธิสตฺโต วิย รชฺชสิริมนุภวนฺโต เอกทิวสํ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ รชฺชํ กาเรนฺโต พหูนํ ทุกฺขํ กโรมิ. กึ เม เอกภตฺตตฺถาย อิมินา ปาเปน, หนฺท สุขมุปฺปาเทมี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

60. 'පුත්‍රයා සහ භාර්යාව' (පුත්තඤ්ච දාරං) යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසි රජුගේ පුත්‍රයෙකු කුඩා කලම අභිෂේක ලබා රජකම් කළේය. ඔහු පළමු ගාථාවේ සඳහන් වූ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ මෙන් රාජ්‍ය ශ්‍රී අනුභව කරමින් සිටියදී, එක් දිනක් මෙසේ සිතුවේය: 'මම රජකම් කරමින් බොහෝ දෙනෙකුට දුක් පමුණුවන්නෙමි. මාගේ එක බත් වේලක් උදෙසා මෙවැනි පාපයකින් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? දැන් මම සැපය (නිවන) උදා කරගන්නෙමි' යි රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධත්වය සාක්ෂාත් කරගෙන මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

‘‘ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ;

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

පුත්‍රයා ද භාර්යාව ද පියා ද මව ද ධනය ද ධාන්‍ය ද නෑ හිතවතුන් ද යන මේ සියල්ල සහ පංච කාමයන් ද තම තමන්ගේ සීමාවන් අනුව අතහැර, රයිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය.

ตตฺถ ธนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬรชตชาตรูปาทีนิ รตนานิ. ธญฺญานีติ สาลิวีหิยวโคธุมกงฺกุวรกกุทฺรูสกปเภทานิ สตฺต เสสาปรณฺณานิ จ. พนฺธวานีติ ญาติพนฺธุโคตฺตพนฺธุมิตฺตพนฺธุสิปฺปพนฺธุวเสน จตุพฺพิเธ พนฺธเว. ยโถธิกานีติ สกสกโอธิวเสน ฐิตาเนว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'ධනය' (ධනානි) යනු මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය, හක්ගෙඩි, සිලා, පබළු, රිදී, රන් ආදී රත්නයන්ය. 'ධාන්‍ය' (ධඤ්ඤානි) යනු ඇල් වී, වී, යව, තිරිඟු, කඟු, වරහ, කුද්‍රූසක යන සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය සහ සෙසු ධාන්‍ය වර්ගයි. 'ඥාතීන්' (බන්ධවානි) යනු ඥාති බන්ධු, ගෝත්‍ර බන්ධු, මිත්‍ර බන්ධු සහ ශිල්ප බන්ධු වශයෙන් සතර වැදෑරුම් වූ නෑ හිතවතුන්ය. 'යථෝධිකානි' යනු තම තමන්ගේ සීමාවන් තුළ පිහිටි ඒ ඒ දේවල්ය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

ปุตฺตทารคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

පුත්තදාර ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

๖๑. สงฺโค เอโสติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส ปาโตว ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ภุญฺชิตฺวา ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกานิ ปสฺสติ. ติวิธนาฏกานีติ กิร ปุพฺพราชโต อาคตํ, อนนฺตรราชโต อาคตํ, อตฺตโน กาเล อุฏฺฐิตนฺติ. โส เอกทิวสํ ปาโตว ทหรนาฏกปาสาทํ คโต. ตา นาฏกิตฺถิโย ‘‘ราชานํ รมาเปสฺสามา’’ติ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อจฺฉราโย วิย อติมโนหรํ นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ. ราชา – ‘‘อนจฺฉริยเมตํ ทหราน’’นฺติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มชฺฌิมนาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. โส ตตฺถาปิ ตเถว อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา มหานาฏกปาสาทํ คโต. ตาปิ นาฏกิตฺถิโย ตเถว อกํสุ. ราชา ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีตานํ ตาสํ มหลฺลกภาเวน อฏฺฐิกีฬนสทิสํ นจฺจํ ทิสฺวา คีตญฺจ อมธุรํ สุตฺวา ปุนเทว ทหรนาฏกปาสาทํ, ปุน มชฺฌิมนาฏกปาสาทนฺติ เอวํ วิจริตฺวา กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘อิมา นาฏกิตฺถิโย สกฺกํ [Pg.102] เทวานมินฺทํ อจฺฉราโย วิย มํ รมาเปตุกามา สพฺพถาเมน นจฺจคีตวาทิตํ ปโยเชสุํ, สฺวาหํ กตฺถจิ อสนฺตุฏฺโฐ โลภเมว วฑฺเฒมิ, โลโภ จ นาเมส อปายคมนีโย ธมฺโม, หนฺทาหํ โลภํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

61. 'සංගෝ එසෝ' (මෙය බැඳීමකි) යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසි නුවර පාදලෝල බ්‍රහ්මදත්ත නමින් රජෙක් සිටියේය. ඔහු උදෑසනම කැඳ හෝ බත් අනුභව කර ප්‍රාසාද තුනක සිටින තුන් වැදෑරුම් නාට්‍ය කණ්ඩායම් (නළඟනන්) නරඹයි. ඒ තුන් වැදෑරුම් නාට්‍ය කණ්ඩායම් නම් පෙර රජවරුන්ගේ කාලයේ සිට පැමිණි පිරිස, පෙර රජුගේ කාලයේ සිට පැමිණි පිරිස සහ තම කාලයේදී අලුතින් එක් වූ පිරිසයි. ඔහු එක් දිනක් උදෑසනම තරුණ නළඟනන් සිටින ප්‍රාසාදයට ගියේය. ඒ නළඟනෝ 'රජතුමාව සතුටු කරන්නෙමු' යි සිතා සක්දෙවිඳුගේ දිව්‍ය අප්සරාවන් මෙන් ඉතා මනහර නර්තන, ගීත හා වාදන ඉදිරිපත් කළහ. රජතුමා 'තරුණියන්ට මෙය එතරම් පුදුමයක් නොවේ' යැයි නොසතුටට පත්ව මධ්‍යම වයසේ නළඟනන් සිටින ප්‍රාසාදයට ගියේය. ඒ නළඟනෝ ද එසේම කළහ. රජතුමා එහිදී ද නොසතුටට පත්ව වැඩිමහල් නළඟනන් සිටින ප්‍රාසාදයට ගියේය. ඒ නළඟනෝ ද එසේම කළහ. රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ කාලයක් පසු කළ ඒ නළඟනන්ගේ මහලු බව නිසා ඔවුන්ගේ නර්තනය ඇටසැකිලි නටන්නාක් මෙන් දැක, ගීතය ද මිහිරි නොවන බව අසා, නැවතත් තරුණ නළඟනන්ගේ ප්‍රාසාදයට ද, මධ්‍යම වයසේ නළඟනන්ගේ ප්‍රාසාදයට ද ගොස් කොතැනකවත් සතුටක් නොලබා මෙසේ සිතුවේය: 'මේ නළඟනෝ සක්දෙවිඳුගේ අප්සරාවන් මෙන් මා සතුටු කිරීමේ කැමැත්තෙන් මුළු ශක්තිය යොදා නර්තන, ගීත හා වාදන ඉදිරිපත් කළහ. එහෙත් මම කිසිම තැනක සතුටක් නොලබා ලෝභයම වර්ධනය කරගනිමි. ලෝභය යනු අපායට පමුණුවන ධර්මයකි. දැන් මම මේ ලෝභය යටපත් කරන්නෙමි' යි රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධත්වය සාක්ෂාත් කරගෙන මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

‘‘สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย;

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

මෙය බැඳීමකි, මෙහි සැපය ඉතා ස්වල්පය, ආශ්වාදය මඳය, දුකම වැඩිය, මෙය මසුන් අල්ලන බිලී කොක්කක් වැනි යැයි දැන, බුද්ධිමත් තැනැත්තා රයිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය.

ตสฺสตฺโถ – สงฺโค เอโสติ อตฺตโน อุปโภคํ นิทฺทิสติ. โส หิ สชฺชนฺติ ตตฺถ ปาณิโน กทฺทเม ปวิฏฺโฐ หตฺถี วิยาติ สงฺโค. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ เอตฺถ ปญฺจกามคุณูปโภคกาเล วิปรีตสญฺญาย อุปฺปาเทตพฺพโต กามาวจรธมฺมปริยาปนฺนโต วา ลามกฏฺเฐน โสขฺยํ ปริตฺตํ, วิชฺชุปฺปภาย โอภาสิตนจฺจทสฺสนสุขํ วิย อิตฺตรํ, ตาวกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ เอตฺถ จ ยฺวายํ ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) วุตฺโต. โส ยทิทํ ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว? อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ มุทฺทาย, ยทิ คณนายา’’ติ เอวมาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๗) นเยเนตฺถ ทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ อุปนิธาย อปฺโป อุทกพินฺทุมตฺโต โหติ. อถ โข ทุกฺขเมว ภิยฺโย พหุ, จตูสุ สมุทฺเทสุ อุทกสทิสํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย’’ติ. คโฬ เอโสติ อสฺสาทํ ทสฺเสตฺวา อากฑฺฒนวเสน พฬิโส วิย เอโส ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. อิติ ญตฺวา มติมาติ เอวํ ญตฺวา พุทฺธิมา ปณฺฑิโต ปุริโส สพฺพมฺเปตํ ปหาย เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: ‘මෙය ඇලීමකි’ (සංගෝ එසෝ) යන්නෙන් තමාගේ පරිභෝග වස්තූන් (අනුභව කරන දෑ) දක්වයි. මක්නිසාද යත්, මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් සත්වයෝ එහි ඇලෙන බැවින් එය ‘සංග’ (ඇලීම) නම් වේ. ‘මෙහි සැපය ස්වල්පය’ (පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යං) යන්නෙහි අදහස් කරන්නේ පංචකාම ගුණයන් අනුභව කරන අවස්ථාවෙහිදී විපරීත සංඥාවෙන් (වැරදි වැටහීමෙන්) උපදවාගත යුතු බැවින් හෝ කාමාවචර ධර්මයන්ට අයත් වන බැවින් හෝ ලාමක අර්ථයෙන් එම සැපය ඉතා අල්ප බවයි. එය විදුලි එළියෙන් බබළන මොහොතක නර්තනයක් දැකීමෙන් ලබන සැපය මෙන් අස්ථිර වූවකි, තාවකාලික වූවකි. ‘මෙහි ආශ්වාදය අල්පය, දුකම වැඩිය’ යන්නෙහිදී, ‘මහණෙනි, මේ පංචකාම ගුණයන් නිසා යම් සැපයක් සොම්නසක් උපදීද, මෙය කාමයන්ගේ ආශ්වාදයයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි දුක් සහගත බව මෙසේ දක්වා ඇත: ‘මහණෙනි, කාමයන්ගේ ආදීනවය කවරේද? මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි කුලපුත්‍රයෙක් යම් ශිල්පයකින් ජීවත් වෙයිද, එය ඇඟිලි පුරුකෙන් ගණනය කිරීමෙන් වේවා, ගණිත ශිල්පයෙන් වේවා’ යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට මෙහි දුක දක්වන ලදී. එය හා සසඳන විට (ආශ්වාදය) ජල බින්දුවක් තරම් ස්වල්ප වේ. සැබවින්ම දුකම බොහෝය, සතර මහා සාගරයේ ජලය හා සමාන වේ. එබැවින් ‘ආශ්වාදය අල්පය, දුකම වැඩිය’ යි කියන ලදී. ‘මෙය බිලී කොක්කකි’ (ගළෝ එසෝ) යන්නෙන් ආශ්වාදය පෙන්වා සත්වයා ඇදගන්නා සුළු බැවින් පංචකාම ගුණයෝ බිලී කොක්කක් වැනි වෙති. බුද්ධිමත් පණ්ඩිතයා මෙය මෙසේ දැන ඒ සියල්ල අතහැර ඛග්ගවිසාණ කල්පව තනිව හැසිරෙන්නේය.

สงฺคคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

සංග ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවන ලදී.

๖๒. สนฺทาลยิตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อนิวตฺตพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ. โส สงฺคามํ โอติณฺโณ อชินิตฺวา อญฺญํ วา กิจฺจํ อารทฺโธ อนิฏฺฐเปตฺวา น นิวตฺตติ, ตสฺมา นํ เอวํ สญฺชานึสุ. โส [Pg.103] เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน วนทาโห อุฏฺฐาสิ. โส อคฺคิ สุกฺขานิ จ หริตานิ จ ติณาทีนิ ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน เอว คจฺฉติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ‘‘ยถายํ วนทาโห, เอวเมว เอกาทสวิโธ อคฺคิ สพฺพสตฺเต ทหนฺโต อนิวตฺตมาโนว คจฺฉติ มหาทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺโต, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิวตฺตนตฺถํ อยํ อคฺคิ วิย อริยมคฺคญาณคฺคินา กิเลเส ทหนฺโต อนิวตฺตมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ? ตโต มุหุตฺตํ คนฺตฺวา เกวฏฺเฏ อทฺทส นทิยํ มจฺเฉ คณฺหนฺเต. เตสํ ชาลนฺตรํ ปวิฏฺโฐ เอโก มหามจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา ปลายิ. เต ‘‘มจฺโฉ ชาลํ เภตฺวา คโต’’ติ สทฺทมกํสุ. ราชา ตมฺปิ วจนํ สุตฺวา ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปาเทสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อริยมคฺคญาเณน ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ เภตฺวา อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ปจฺเจกโพธึ สจฺฉากาสิ, อิมญฺจ อุทานคาถํ อภาสิ –

62. ‘සන්දාළයිත්වාන’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බරණැස ‘අනිවත්ත බ්‍රහ්මදත්ත’ නමින් රජෙක් වූ බව කියවේ. ඔහු යුද්ධයට පිවිස ජය නොගෙන හෝ ආරම්භ කළ යම් කටයුත්තක් අවසන් නොකර හෝ ආපසු හැරී නොඑන බැවින් ඔහුට ඒ නම ලැබුණි. දිනක් ඔහු උයනට යද්දී ලැව්ගින්නක් හටගත්තේය. ඒ ගින්න වියළි කොළ සහ තණකොළ දවමින් ආපසු හැරී නොබලා ඉදිරියටම යයි. රජු එය දැක ඒ හා සමාන නිමිත්තක් (ප්‍රතිභාග නිමිත්ත) උපදවා මෙසේ සිතීය: ‘මේ ලැව්ගින්න මෙන්ම එකොළොස් වැදෑරුම් ගින්න (කෙලෙස් ගිනි) සියලු සත්වයන් දවමින් මහා දුක් උපදවමින් නොනැවතී ඉදිරියටම යයි. මම කවදා නම් මේ දුක නැවැත්වීම පිණිස, මේ ගින්න මෙන් ආර්ය මාර්ග ඥාන නමැති ගින්නෙන් කෙලෙස් දවමින් ආපසු නොහැරී යන්නෙම් ද?’ මඳ දුරක් ගිය රජු ගංගාවක මසුන් අල්ලන කෙවුළන් දුටුවේය. දැල තුළට පිවිසි එක් මහා මත්ස්‍යයෙක් දැල කඩාගෙන පලා ගියේය. ‘මත්ස්‍යයා දැල කඩාගෙන ගියේය’ යි ඔවුහු ශබ්ද කළහ. රජු එය ඇසූ විටද ප්‍රතිභාග නිමිත්තක් උපදවා මෙසේ සිතීය: ‘මම කවදා නම් ආර්ය මාර්ග ඥානයෙන් තණ්හා සහ දිට්ඨි නමැති දැල කඩා නොඇලී නික්මෙන්නෙම් ද?’ ඔහු රාජ්‍යය හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මේ උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

‘ජලයෙහි වසන මත්ස්‍යයෙකු දැල කඩා යන්නාක් මෙන් සංයෝජනයන් සිඳලමින්, ගින්න තමා දවා අවසන් කළ තැනට නැවත නොඑන්නාක් මෙන් (කෙලෙස් දවමින්) ආපසු නොහැරී, ඛග්ගවිසාණ කල්පව තනිව හැසිරෙන්නේය.’

ตสฺสา ทุติยปาเท ชาลนฺติ สุตฺตมยํ วุจฺจติ. อมฺพูติ อุทกํ, ตตฺถ จรตีติ อมฺพุจารี, มจฺฉสฺเสตํ อธิวจนํ. สลิเล อมฺพุจารี สลิลมฺพุจารี, ตสฺมึ นทีสลิเล ชาลํ เภตฺวา อมฺพุจารีวาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยปาเท ทฑฺฒนฺติ ทฑฺฒฏฺฐานํ วุจฺจติ. ยถา อคฺคิ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปุน น นิวตฺตติ, น ตตฺถ ภิยฺโย อาคจฺฉติ, เอวํ มคฺคญาณคฺคินา ทฑฺฒํ กามคุณฏฺฐานํ อนิวตฺตมาโน ตตฺถ ภิยฺโย อนาคจฺฉนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි දෙවන පාදයෙහි ‘ජාලං’ යනු නූලෙන් කළ දැලයි. ‘අම්බු’ යනු ජලයයි, එහි හැසිරෙන බැවින් මත්ස්‍යයාට ‘අම්බුචාරී’ යයි කියනු ලැබේ. ගංගා ජලයේදී දැල කඩාගෙන යන මත්ස්‍යයා මෙන් යන්න එහි අදහසයි. තෙවන පාදයෙහි ‘දඩ්ඪං’ යනු දැවී ගිය ස්ථානයයි. ගින්න තමා දැවූ තැනට නැවත නොඑන්නාක් මෙන්, මාර්ග ඥාන නමැති ගින්නෙන් දවන ලද කාමගුණ නමැති ස්ථානයට නැවත නොඑන බව මෙයින් කියවේ. ඉතිරි කොටස පෙර වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

สนฺทาลนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

සන්දාළන ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවන ලදී.

๖๓. โอกฺขิตฺตจกฺขูติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร จกฺขุโลลพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา ปาทโลลพฺรหฺมทตฺโต วิย นาฏกทสฺสนมนุยุตฺโต โหติ. อยํ ปน วิเสโส – โส อสนฺตุฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉติ, อยํ ตํ ตํ นาฏกํ ทิสฺวา อติวิย อภินนฺทิตฺวา นาฏกปริวตฺตทสฺสเนน ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต วิจรติ. โส กิร นาฏกทสฺสนาย อาคตํ อญฺญตรํ [Pg.104] กุฏุมฺพิยภริยํ ทิสฺวา ราคํ อุปฺปาเทสิ. ตโต สํเวคมาปชฺชิตฺวา ปุน ‘‘อหํ อิมํ ตณฺหํ วฑฺเฒนฺโต อปายปริปูรโก ภวิสฺสามิ, หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

63. ‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛු’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බරණැස ‘චක්ඛුලෝල බ්‍රහ්මදත්ත’ නමින් රජෙක් විය. ඔහු පාදලෝල බ්‍රහ්මදත්ත රජු මෙන් නාට්‍ය බැලීමට අතිශයින් ඇලුම් කළේය. ඔහු ඒ පිළිබඳව නොසතුටු වී තැන තැන යමින් නාට්‍ය නරඹා තණ්හාව වර්ධනය කරමින් හැසිරුණේය. දිනක් නාට්‍ය බැලීමට පැමිණි එක්තරා සිටුවරයෙකුගේ බිරිඳක් දැක ඔහු තුළ රාගයක් උපන්නේය. පසුව ඔහුට සංවේගයක් ඇති විය: ‘මම මේ තණ්හාව වර්ධනය කළහොත් අපාය පුරවන්නෙක් වන්නෙමි, දැන් මම මෙය මර්දනය කළ යුතුයි’ කියා පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා, තම පැරණි පිළිවෙතට ගර්හා කරමින් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ගුණයන් දැක්වීමට මේ උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขู น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;

อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

‘බිමට යොමු කළ ඇස් ඇතිව, පාදයන්හි නොසන්සුන් බවක් නැතිව, ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කරගෙන, රැකගත් සිතින් යුක්තව, කෙලෙස් වැගිරීමක් නැතිව, (කෙලෙස් ගින්නෙන්) නොදැවෙමින්, ඛග්ගවිසාණ කල්පව තනිව හැසිරෙන්නේය.’

ตตฺถ โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เหฏฺฐาขิตฺตจกฺขุ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา ปริวชฺชคเหตพฺพทสฺสนตฺถํ ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโนติ วุตฺตํ โหติ. น ตุ หนุกฏฺฐินา หทยฏฺฐึ สงฺฆฏฺเฏนฺโต. เอวญฺหิ โอกฺขิตฺตจกฺขุตา น สมณสารุปฺปา โหตี. น จ ปาทโลโลติ เอกสฺส ทุติโย, ทฺวินฺนํ ตติโยติ เอวํ คณมชฺฌํ ปวิสิตุกามตาย กณฺฑูยมานปาโท วิย อภวนฺโต, ทีฆจาริกอนวฏฺฐิตจาริกวิรโต วา. คุตฺตินฺทฺริโยติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อิธ วิสุํวุตฺตาวเสสวเสน โคปิตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ มานสํ เยว มานสานํ, ตํ รกฺขิตมสฺสาติ รกฺขิตมานสาโน. ยถา กิเลเสหิ น วิลุปฺปติ, เอวํ รกฺขิตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อนวสฺสุโตติ อิมาย ปฏิปตฺติยา เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กิเลสอนฺวาสฺสววิรหิโต. อปริฑยฺหมาโนติ เอวํ อนฺวาสฺสววิรหาว กิเลสคฺคีหิ อปริฑยฺหมาโน. พหิทฺธา วา อนวสฺสุโต, อชฺฌตฺตํ อปริฑยฺหมาโน. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'ඔක්ඛිත්තචක්ඛු' (හෙළූ දෑස් ඇති) යනු පහතට යොමු කළ ඇස් ඇති බවයි. බෙල්ලේ කශේරුකා සත පිළිවෙළින් තබාගෙන, මඟ හැරිය යුතු දෑ දැකීම පිණිස වියදණ්ඩක පමණ දුරක් (අඩි හතරක් පහක් පමණ ඉදිරිය) බලමින් යන බව මෙයින් අදහස් වේ. නිකට ඇටය පපුවේ ඇටයේ වද්දමින් බැලීමක් මෙහි අදහස් නොවේ. මන්දයත්, එබඳු ආකාරයෙන් දෑස් යොමු කරගෙන සිටීම ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසු නොවන බැවිනි. 'න ච පාදලොලො' යනු තනිව යන කෙනෙකුට දෙවැන්නෙකු වීමට හෝ දෙදෙනෙකුට තුන්වැන්නෙකු වීමට ඇති කැමැත්ත නිසා පිරිසක් මැදට වැදීමට කැසකවන පයක් ඇතිව දුවන්නෙකු මෙන් නොවීමයි. නැතහොත් දීර්ඝ චාරිකාවලින් හා අස්ථාවර ගමන් බිමන්වලින් වැළකී සිටීමයි. 'ගුත්තින්ද්‍රියො' යනු ඉන්ද්‍රියයන් සය අතුරින් මෙහි වෙන් කර දක්වා ඇති (මනස හැර) සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා කරගන්නා බවයි. 'රක්ඛිතමානසානො' යනු පිරිහුණු කෙලෙසුන්ගෙන් සිත ආරක්ෂා කරගත් තැනැත්තා යන්නයි. කෙලෙසුන් විසින් සිත විනාශ නොකරන පරිදි ආරක්ෂා කරගත් සිතක් ඇති බව මෙයින් කියවේ. 'අනවස්සුතො' යනු මෙම පිළිවෙත මගින් ඒ ඒ අරමුණුවලදී කෙලෙස් වැගිරීම්වලින් තොර වීමයි. 'අපරිඩය්හමානො' යනු මෙලෙස කෙලෙස් වැගිරීම්වලින් තොර වූ බැවින් කෙලෙස් ගින්නෙන් නොදැවෙන බවයි. එසේත් නැතහොත් පිටතින් කෙලෙස් ආශ්‍රවයන් රහිතව, ඇතුළතින් නොදැවෙන බවයි. සෙසු පද පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

โอกฺขิตฺตจกฺขุคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

'ඔක්ඛිත්තචක්ඛු' ගාථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

๖๔. โอหารยิตฺวาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อยํ อญฺโญปิ จาตุมาสิกพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา จตุมาเส จตุมาเส อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ. โส เอกทิวสํ คิมฺหานํ มชฺฌิเม มาเส อุยฺยานํ ปวิสนฺโต อุยฺยานทฺวาเร [Pg.105] ปตฺตสญฺฉนฺนํ ปุปฺผาลงฺกตวิฏปํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารํ ทิสฺวา เอกํ ปุปฺผํ คเหตฺวา อุยฺยานํ ปาวิสิ. ตโต ‘‘รญฺญา อคฺคปุปฺผํ คหิต’’นฺติ อญฺญตโรปิ อมจฺโจ หตฺถิกฺขนฺเธ ฐิโต เอว เอกํ ปุปฺผํ อคฺคเหสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺโพ พลกาโย อคฺคเหสิ. ปุปฺผํ อนสฺสาเทนฺตา ปตฺตมฺปิ คณฺหึสุ. โส รุกฺโข นิปฺปตฺตปุปฺโผ ขนฺธมตฺโตว อโหสิ. ตํ ราชา สายนฺหสมเย อุยฺยานา นิกฺขมนฺโต ทิสฺวา ‘‘กึ กโต อยํ รุกฺโข, มม อาคมนเวลายํ มณิวณฺณสาขนฺตเรสุ ปวาฬสทิสปุปฺผาลงฺกโต อโหสิ, อิทานิ นิปฺปตฺตปุปฺโผ ชาโต’’ติ จินฺเตนฺโต ตสฺเสวาวิทูเร อปุปฺผิตํ รุกฺขํ สญฺฉนฺนปลาสํ อทฺทส. ทิสฺวา จสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ รุกฺโข ปุปฺผภริตสาขตฺตา พหุชนสฺส โลภนีโย อโหสิ, เตน มุหุตฺเตเนว พฺยสนํ ปตฺโต, อยํ ปนญฺโญ อโลภนียตฺตา ตเถว ฐิโต. อิทมฺปิ รชฺชํ ปุปฺผิตรุกฺโข วิย โลภนียํ, ภิกฺขุภาโว ปน อปุปฺผิตรุกฺโข วิย อโลภนีโย. ตสฺมา ยาว อิทมฺปิ อยํ รุกฺโข วิย น วิลุปฺปติ, ตาว อยมญฺโญ สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริจฺฉตฺตโก, เอวํ กาสาเวน ปริสญฺฉนฺเนน หุตฺวา ปพฺพชิตพฺพ’’นฺติ. โส รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

64. 'ඕහාරයිත්වා' යන්නෙහි උපත කෙසේද? බරණැස 'චාතුමාසික බ්‍රහ්මදත්ත' නම් වූ තවත් රජෙක් සිටියේය. හෙතෙම සෑම මාස හතරකට වරක් උයන් කෙළියට යයි. එක් දිනක් ගිම්හාන සෘතුවේ මැද මාසයේ උයනට ඇතුළු වන රජු, උයන් දොරටුව අසල පත්‍රවලින් ගැවසී ගත්, මල්වලින් සැරසුණු අතු පතර ඇති 'පාරිච්ඡත්තක' කෝවිලාර වෘක්ෂයක් දැක, එක් මලක් නෙළාගෙන උයනට ඇතුළු විය. ඉන්පසු 'රජතුමා පළමු මල නෙළාගත්තේය' යි සිතා, එක්තරා ඇමතියෙක්ද ඇතෙකු පිට සිටම මලක් නෙළාගත්තේය. එම ක්‍රමයෙන්ම මුළු සේනාවම මල් නෙළාගත්හ. මල් නොලැබුණු අය කොළ පවා නෙළාගත්හ. ඒ ගස මල් පවා කොළ පවා රහිතව කඳ පමණක් ඉතිරි විය. රජු සවස් කාලයේ උයනෙන් පිටතට එන විට මෙය දැක, 'මේ ගසට කුමක් වීද? මා එන විට මැණික් පැහැති අතු පතර කොරල් වන් මල්වලින් සැරසී තිබුණි. දැන් කොළ සහ මල් නැති වී ගොස් ඇත' යි සිතමින් සිටින විට, ඊට නුදුරින් මල් නොපිපුණු, පත්‍රවලින් ගහණ වූ තවත් ගසක් දුටුවේය. එය දැක ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'මේ පාරිච්ඡත්තක ගස මල්වලින් පිරී තිබූ නිසා බොහෝ දෙනාගේ ලෝභයට හේතු විය. ඒ නිසා මොහොතකින් විනාශයට පත් විය. නමුත් අනිත් ගස ලෝභයට කරුණක් නොවූ බැවින් තිබූ පරිදිම පවතී. මේ රජකමද මල් පිපුණු ගසක් මෙන් ලෝභයට කරුණකි. පැවිදි බව මල් නොපිපුණු ගසක් මෙන් ලෝභයට කරුණක් නොවේ. එබැවින් මල් නොපිපුණු ගස මෙන් මේ රජකම විනාශ වීමට පෙර, පත්‍රවලින් ගැවසී ගත් අනිත් පාරිච්ඡත්තක ගස මෙන්, කසාය වස්ත්‍රයෙන් වැසුණු සිරුරක් ඇතිව පැවිදි විය යුතුය.' ඔහු රජකම හැර පැවිදි වී, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්ව මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺโต;

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

'ගිහි ලකුණු හැර දමා, පත්‍රවලින් ගැවසී ගත් පාරිච්ඡත්තක ගසක් මෙන්, කසා වත් හැඳ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර, රයිනෝසිරස් අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න.'

ตตฺถ กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวาติ อิมสฺส ปาทสฺส เคหา อภินิกฺขมิตฺวา กาสายวตฺโถ หุตฺวาติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

එහි 'කාසායවත්ථො අභිනික්ඛමිත්වා' යන පදයේ අර්ථය 'ගිහි ගෙයින් නික්ම කසාය වස්ත්‍ර හැඳගත් තැනැත්තෙකු වී' යන්නයි. සෙසු පද පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම තේරුම් ගත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

ปาริจฺฉตฺตกคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

'පාරිච්ඡත්තක' ගාථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

ตติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

තුන්වන වර්ගය නිමවා ලන ලදී.

๖๕. รเสสูติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา อุยฺยาเน อมจฺจปุตฺเตหิ ปริวุโต สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิยํ กีฬติ. ตสฺส สูโท [Pg.106] สพฺพมํสานํ รสํ คเหตฺวา อตีว สุสงฺขตํ อมตกปฺปํ อนฺตรภตฺตํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส ตตฺถ เคธมาปนฺโน กสฺสจิ กิญฺจิ อทตฺวา อตฺตนาว ภุญฺชิ. อุทกกีฬโต จ อติวิกาเล นิกฺขนฺโต สีฆํ สีฆํ ภุญฺชิ. เยหิ สทฺธึ ปุพฺเพ ภุญฺชติ, น เตสํ กญฺจิ สริ. อถ ปจฺฉา ปฏิสงฺขานํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อโห, มยา ปาปํ กตํ, ยฺวาหํ รสตณฺหาย อภิภูโต สพฺพชนํ วิสริตฺวา เอกโกว ภุญฺชึ. หนฺท รสตณฺหํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปุริมปฏิปตฺตึ ครหนฺโต ตปฺปฏิปกฺขคุณทีปิกํ อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

65. 'රසෙසු' යන්නෙහි උපත කෙසේද? එක්තරා බරණැස් රජෙක් ඇමති පුත්‍රයන් පිරිවරාගෙන උයනේ ඇති ගල් තලාවක පිහිටි පොකුණක ජල ක්‍රීඩා කරමින් සිටියේය. රජුගේ සූපවේදියා සියලු මස් වර්ගවල රස ගෙන ඉතා මැනවින් පිළියෙළ කරන ලද, දිව්‍යමය රසයකට සමාන ආහාරයක් රජුට පිළිගැන්වීය. රජු එහි දැඩි ලෙස ඇලී, කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදී තනිවම අනුභව කළේය. ජල ක්‍රීඩාවෙන් පසුව ඉතා ප්‍රමාද වී පැමිණි ඔහු, පෙර තමා සමඟ එක්ව ආහාර ගත් කිසිවෙකු ගැන නොසිතා ඉතා ඉක්මනින් එය අනුභව කළේය. පසුව ඔහු ඒ ගැන මෙනෙහි කර, 'අහෝ! මා විසින් පවක් කරන ලදී. රස තණ්හාවට යට වී සැවොම අමතක කර මම තනිවම ආහාර අනුභව කළෙමි. දැන් මම මේ රස තණ්හාව මැඩපවත්වමි' යි සිතා රජකම අත්හැර පැවිදි විය. පසුව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්ව තම පෙර පිළිවෙතට ගර්හා කරමින්, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ගුණාංග දක්වමින් මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี;

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

'රසයන්හි ගිජු නොවී, ලෝල නොවී, අන්‍යන් පෝෂණය නොකරමින්, පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා යමින්, කුලයන් කෙරෙහි නොබැඳුණු සිතින් යුතුව, රයිනෝසිරස් අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න.'

ตตฺถ รเสสูติ อมฺพิลมธุรติตฺตกกฏุกโลณิกขาริกกสาวาทิเภเทสุ สายนีเยสุ. เคธํ อกรนฺติ คิทฺธึ อกโรนฺโต, ตณฺหํ อนุปฺปาเทนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อโลโลติ ‘‘อิทํ สายิสฺสามิ, อิทํ สายิสฺสามี’’ติ เอวํ รสวิเสเสสุ อนากุโล. อนญฺญโปสีติ โปเสตพฺพกสทฺธิวิหาริกาทิวิรหิโต, กายสนฺธารณมตฺเตน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. ยถา วา ปุพฺเพ อุยฺยาเน รเสสุ เคธกรณโลโล หุตฺวา อญฺญโปสี อาสึ, เอวํ อหุตฺวา ยาย ตณฺหาย โลโล หุตฺวา รเสสุ เคธํ กโรติ. ตํ ตณฺหํ หิตฺวา อายตึ ตณฺหามูลกสฺส อญฺญสฺส อตฺตภาวสฺส อนิพฺพตฺตเนน อนญฺญโปสีติ ทสฺเสติ. อถ วา อตฺถภญฺชนกฏฺเฐน อญฺเญติ กิเลสา วุจฺจนฺติ. เตสํ อโปสเนน อนญฺญโปสีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. สปทานจารีติ อโวกฺกมฺมจารี อนุปุพฺพจารี, ฆรปฏิปาฏึ อฉฑฺเฑตฺวา อฑฺฒกุลญฺจ ทลิทฺทกุลญฺจ นิรนฺตรํ ปิณฺฑาย ปวิสมาโนติ อตฺโถ. กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ขตฺติยกุลาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กิเลสวเสน อลคฺคจิตฺโต, จนฺทูปโม นิจฺจนวโก หุตฺวาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'රසයන්හි' (rasesu) යනු ඇඹුල්, පැණි රස, තිත්ත, කටුක, ලුණු රස, ක්ෂාර රස, කසාය රස ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වූ රස විඳිය හැකි අරමුණුවලයි. 'ගිජු බවක් නොකරන්නේ' (gedhaṃ akaranti) යනු ගිජු බව නොකරමින්, තණ්හාව නූපදවන්නේ යන්නයි. 'අලෝල' (alolo) යනු "මම මෙය රස විඳින්නෙමි, මම මෙය රස විඳින්නෙමි" යනුවෙන් විවිධ රස විෂයන්හි නොකලඹෙන බවයි. 'අන්‍යයන් පෝෂණය නොකරන්නේ' (anaññaposī) යනු පෝෂණය කළ යුතු ශිෂ්‍ය සද්ධිවිහාරිකාදීන්ගෙන් තොරව, ශරීරය පවත්වා ගැනීම පමණකින් සතුටු වන බවයි. එසේත් නැතහොත්, පෙර උයනේදී රසයන් කෙරෙහි ගිජු වී ලොල්ව අන්‍යයන් පෝෂණය කළාක් මෙන් නොවී, යම් තණ්හාවකින් ලොල්ව රසයන්හි ගිජු බව කෙරේද, ඒ තණ්හාව අත්හැර මතු කාලයෙහි තණ්හාව මූලික කරගත් වෙනත් අත්බැවක් නූපදවීමෙන් 'අන්‍යයන් පෝෂණය නොකරන්නෙකු' බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, අභිවෘද්ධිය නසන අර්ථයෙන් කෙලෙස් 'අන්‍යයෝ' (aññe) නම් වෙති. ඔවුන් පෝෂණය නොකරන බැවින් 'අනඤ්ඤපෝසී' නම් වේ. මෙයද මෙහි අර්ථයයි. 'සපදානචාරී' (sapadānacārī) යනු නිවාස මඟ නොහැර පිළිවෙළින් හැසිරෙන, නිවාස අනුපිළිවෙළ අත්නොහැර පොහොසත් කුල හා දිළිඳු කුල වෙත අඛණ්ඩව පිඬු පිණිස වඩින බවයි. 'කුලයෙන් කුලයට නොබැඳුණු සිතැති' (kule kule appaṭibaddhacitto) යනු ක්ෂත්‍රිය කුලාදී කොතැනක වුවද කෙලෙස් වශයෙන් නොඇලුණු සිතැතිව, සඳ මෙන් නිරතුරුව ආගන්තුකයෙකු සේ හැසිරෙන බවයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටමයි.

รสเคธคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

රසයන්හි ගිජුබව පිළිබඳ ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදි.

๖๖. ปหาย [Pg.107] ปญฺจาวรณานีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา ปฐมชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

66. 'පහාය පඤ්චාවරණානි' (pahāya pañcāvaraṇāni) යන ගාථාවෙහි උප්පත්ති කථාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් ප්‍රථම ධ්‍යාන ලාභියෙක් වූ බව කියවේ. හෙතෙමේ ධ්‍යානය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස රාජ්‍යය හැරපියා පැවිදිව, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පැමිණ තම පිළිවෙත් සම්පත්තිය දක්වමින් මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

‘‘ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;

อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

සිතෙහි (නීවරණ) ආවරණ පස අත්හැර, සියලු උපක්ලේශයන් බැහැර කර, කිසිවක් ඇසුරු නොකරමින් සෙනෙහස නමැති දෝෂය සිඳලූයේ, රිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය.

ตตฺถ อาวรณานีติ นีวรณาเนว. ตานิ อตฺถโต อุรคสุตฺเต วุตฺตานิ. ตานิ ปน ยสฺมา อพฺภาทโย วิย จนฺทสูริเย เจโต อาวรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาวรณานิ เจตโส’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา ปหาย. อุปกฺกิเลเสติ อุปคมฺม จิตฺตํ วิพาเธนฺเต อกุสเล ธมฺเม, วตฺโถปมาทีสุ วุตฺเต อภิชฺฌาทโย วา. พฺยปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา วินาเสตฺวา, วิปสฺสนามคฺเคน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สพฺเพติ อนวเสเส. เอวํ สมถวิปสฺสนาสมฺปนฺโน ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส ปหีนตฺตา อนิสฺสิโต. เสสมคฺเคหิ เฉตฺวา เตธาตุกํ สิเนหโทสํ, ตณฺหาราคนฺติ วุตฺตํ โหติ. สิเนโห เอว หิ คุณปฏิปกฺขโต สิเนหโทโสติ วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'ආවරණයෝ' (āvaraṇāni) යනු නීවරණමය. ඒවා අර්ථ වශයෙන් උරග සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත. වලාකුළු ආදිය සඳ හිරු මුවා කරන්නාක් මෙන් මේවා සිත ආවරණය කරන බැවින් 'සිතේ ආවරණයෝ' යයි කියනු ලැබේ. ඒවා උපචාර සමාධියෙන් හෝ අප්පනා සමාධියෙන් ප්‍රහීණ කර 'උපක්ලේශයන්' (upakkilese) යනු සිතට පැමිණ පෙළන අකුසල් ධර්මයන්ය; වත්ථූපම සූත්‍රාදියෙහි සඳහන් අභිධ්‍යා ආදියයි. 'බැහැර කර' (byapanujja) යනු දුරු කර, විනාශ කර, විදර්ශනා මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කර යන අර්ථයයි. 'සියලු' (sabbe) යනු ඉතිරි රහිතවයි. මෙසේ සමථ විදර්ශනා සම්පන්න වූ තැනැත්තා ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටි නිශ්‍රය ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'අනිස්සිත' (ඇසුරු රහිත) වේ. සෙසු මාර්ගයන්ගෙන් ත්‍රෛධාතුක සෙනෙහස නමැති දෝෂය සිඳපියා යන්නෙන් 'තණ්හා රාගය' අදහස් කෙරේ. ගුණධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සෙනෙහසටම 'සෙනෙහ දෝෂය' යයි කියනු ලැබේ. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටමයි.

อาวรณคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ආවරණ ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදි.

๖๗. วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา จตุตฺถชฺฌานลาภี อโหสิ. โส ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติสมฺปทํ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

67. 'විපිට්ඨිකත්වාන' (vipiṭṭhikatvāna) යන ගාථාවෙහි උප්පත්ති කථාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් චතුර්ථ ධ්‍යාන ලාභියෙක් වූ බව කියවේ. හෙතෙමේ ධ්‍යානය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස රාජ්‍යය හැරපියා පැවිදිව, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පැමිණ තම පිළිවෙත් සම්පත්තිය දක්වමින් මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

‘‘วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ;

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

සැපය හා දුකද, මීට පෙරම සොම්නස හා දොම්නසද පසෙක තබා, පිරිසිදු උපේක්ෂාව හා සමථය ලබා, රිනෝසිරස් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය.

ตตฺถ [Pg.108] วิปิฏฺฐิกตฺวานาติ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, ฉฑฺเฑตฺวา ชหิตฺวาติ อตฺโถ. สุขํ ทุขญฺจาติ กายิกํ สาตาสาตํ. โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ เจตสิกํ สาตาสาตํ. อุเปกฺขนฺติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ. สมถนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมถเมว. วิสุทฺธนฺติ ปญฺจนีวรณวิตกฺกวิจารปีติสุขสงฺขาเตหิ นวหิ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิสุทฺธํ, นิทฺธนฺตสุวณฺณมิว วิคตูปกฺกิเลสนฺติ อตฺโถ.

එහි 'විපිට්ඨිකත්වාන' (vipiṭṭhikatvāna) යනු පිටුපසට කර, අත්හැර, දුරු කර යන අර්ථයයි. 'සැප හා දුක' (sukhaṃ dukhañca) යනු කායික සැප හා දුකයි. 'සොම්නස හා දොම්නස' යනු චෛතසික සැප හා දුකයි. 'උපේක්ෂාව' (upekkhanti) යනු චතුර්ථ ධ්‍යාන උපේක්ෂාවයි. 'සමථය' (samathaṃ) යනු චතුර්ථ ධ්‍යාන සමථයමයි. 'පිරිසිදු' (visuddhaṃ) යනු පංච නීවරණ, විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ යන ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම නවයෙන් මිදුණු බැවින් පිරිසිදු වූ, මල හැර පිරිපහදු කළ රන් මෙන් උපක්ලේශ රහිත වූ යන අර්ථයයි.

อยํ ปน โยชนา – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุกฺขญฺจ ปุพฺเพว ปฐมชฺฌานุปจารภูมิยํเยว ทุกฺขํ, ตติยชฺฌานุปจารภูมิยํ สุขนฺติ อธิปฺปาโย. ปุน อาทิโต วุตฺตํ จการํ ปรโต เนตฺวา ‘‘โสมนสฺสํ โทมนสฺสญฺจ วิปิฏฺฐิกตฺวาน ปุพฺเพวา’’ติ อธิกาโร. เตน โสมนสฺสํ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร, โทมนสฺสญฺจ ทุติยชฺฌานุปจาเรเยวาติ ทีเปติ. เอตานิ หิ เอเตสํ ปริยายโต ปหานฏฺฐานานิ. นิปฺปริยายโต ปน ทุกฺขสฺส ปฐมชฺฌานํ, โทมนสฺสสฺส ทุติยชฺฌานํ, สุขสฺส ตติยชฺฌานํ, โสมนสฺสสฺส จตุตฺถชฺฌานํ ปหานฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐). ตํ สพฺพํ อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๖๕) วุตฺตํ. ยโต ปุพฺเพว ตีสุ ปฐมชฺฌานาทีสุ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ วิปิฏฺฐิกตฺวา เอตฺเถว จตุตฺถชฺฌาเน โสมนสฺสํ วิปิฏฺฐิกตฺวา อิมาย ปฏิปทาย ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ เอโก จเรติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

මෙය සම්බන්ධ කිරීම මෙසේය: 'සැප දුක් දුරු කොට' යන්නෙහි අදහස නම්, පළමු ධ්‍යානයට පිවිසෙන උපචාර භූමියේදීම දුක්ඛ වේදනාව ද, තුන්වන ධ්‍යානයට පිවිසෙන උපචාර භූමියේදී සුඛ වේදනාව ද අත්හරින ලද බවයි. නැවතත්, මුලින් කියන ලද 'ච' කාරය පසුවට ගෙන 'සෝමනස්සය සහ දෝමනස්සය ද දුරු කොට' යනුවෙන් අධිකාරය (සම්බන්ධය) ගත යුතුය. එමඟින් පෙන්වා දෙන්නේ සෝමනස්සය සිව්වන ධ්‍යාන උපචාරයේදී ද, දෝමනස්සය දෙවන ධ්‍යාන උපචාරයේදීම ද දුරු කරන බවයි. මක්නිසාද යත්, මේවා පර්යාය වශයෙන් (වක්‍රව) ප්‍රහාණය කරන ස්ථානයන් වන බැවිනි. එහෙත් නිප්පර්යාය වශයෙන් (සෘජුව) ගත් කල, දුක්ඛ වේදනාව ප්‍රහාණය කරන ස්ථානය පළමු ධ්‍යානයයි, දෝමනස්ස වේදනාව ප්‍රහාණය කරන ස්ථානය දෙවන ධ්‍යානයයි, සුඛ වේදනාව ප්‍රහාණය කරන ස්ථානය තුන්වන ධ්‍යානයයි, සෝමනස්ස වේදනාව ප්‍රහාණය කරන ස්ථානය සිව්වන ධ්‍යානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි: 'පළමු ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, එහිදී උපන් දුක්ඛින්ද්‍රියය ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වෙයි' යනාදී වශයෙනි. ඒ සියල්ල ධම්මසංගණී අටුවාව වූ අත්ථසාලිනියෙහි සඳහන් කර ඇත. යම් හෙයකින් පෙරදීම පළමු ධ්‍යානය ආදී තුන් ධ්‍යානයන්හිදී දුක්ඛ, දෝමනස්ස සහ සුඛ යන වේදනාවන් දුරු කොට, මෙම සිව්වන ධ්‍යානයෙහිදීම සෝමනස්ස වේදනාව ද දුරු කොට, මෙම පිළිවෙතින් පිරිසිදු උපේක්ෂාවෙන් හා සමථයෙන් යුතුව හුදකලාව හැසිරෙයි. ඉතිරිය සෑම තැනකදීම පැහැදිලිය.

วิปิฏฺฐิกตฺวาคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

‘විපිට්ඨිකත්වා’ ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๖๘. อารทฺธวีริโยติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ปจฺจนฺตราชา สหสฺสโยธปริมาณพลกาโย รชฺเชน ขุทฺทโก, ปญฺญาย มหนฺโต อโหสิ. โส เอกทิวสํ ‘‘กิญฺจาปิ อหํ ขุทฺทโก, ปญฺญวตา จ ปน สกฺกา สกลชมฺพุทีปํ คเหตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สามนฺตรญฺโญ ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘สตฺตทิวสพฺภนฺตเร เม รชฺชํ วา เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. ตโต โส อตฺตโน อมจฺเจ สโมธาเนตฺวา อาห – ‘‘มยา ตุมฺเห อนาปุจฺฉาเยว สาหสํ กตํ, อมุกสฺส รญฺโญ เอวํ ปหิตํ, กึ กาตพฺพ’’นฺติ? เต อาหํสุ – ‘‘สกฺกา, มหาราช, โส ทูโต นิวตฺเตตุ’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา, คโต ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ วินาสิตมฺหา ตยา, เตน หิ ทุกฺขํ [Pg.109] อญฺญสฺส สตฺเถน มริตุํ. หนฺท, มยํ อญฺญมญฺญํ ปหริตฺวา มราม, อตฺตานํ ปหริตฺวา มราม, อุพฺพนฺธาม, วิสํ ขาทามา’’ติ. เอวํ เตสุ เอกเมโก มรณเมว สํวณฺเณติ. ตโต ราชา – ‘‘กึ เม, อิเมหิ, อตฺถิ, ภเณ, มยฺหํ โยธา’’ติ อาห. อถ ‘‘อหํ, มหาราช, โยโธ, อหํ, มหาราช, โยโธ’’ติ ตํ โยธสหสฺสํ อุฏฺฐหิ.

68. ‘ආරද්ධවීරියෝ’ යන්නෙහි උප්පත්ති කථාව කුමක්ද? එක්තරා ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක රජෙක් සිටියේය. ඔහුට දහසක් සෙබළුන්ගෙන් යුත් සේනාවක් සිටි අතර, රාජ්‍යයෙන් කුඩා වුවද ප්‍රඥාවෙන් මහත් විය. දිනක් ඔහු, 'මා කුඩා රජෙකු වුවද, ප්‍රඥාවන්තයෙකුට මුළු දඹදිවම අල්ලාගත හැකිය' යයි සිතා අසල්වැසි රජෙකු වෙත දූතයෙකු යැවීය. 'දින හතක් ඇතුළත මට රාජ්‍යය දෙන්න, නැතහොත් යුද්ධ කරන්න' යනු එහි පණිවිඩය විය. ඉන්පසු ඔහු තම ඇමතිවරුන් රැස් කර මෙසේ කීවේය: 'මම ඔබගෙන් නොවිමසාම හදිසි තීරණයක් ගෙන අසවල් රජුට මෙසේ පණිවිඩයක් යැව්වෙමි. දැන් කුමක් කළ යුතුද?' එවිට ඔවුහු, 'මහරජතුමනි, එම දූතයා ආපසු කැඳවිය හැකිද?' යයි ඇසූහ. 'නැත, ඔහු දැනටමත් ගොස් ඇත' යයි රජු කීවේය. 'එසේ නම් ඔබ අපව විනාශ කළේය. අනුන්ගේ ආයුධවලින් මියයාම දුකකි. එබැවින් එන්න, අපි එකිනෙකාට පහර දී මිය යමු, නැතහොත් තමාම ජීවිතය නසා ගනිමු, එල්ලී මැරෙමු, නැතහොත් වස කමු' යයි කීහ. මෙසේ ඔවුන් අතරින් එක් එක් අය මරණයම වර්ණනා කළහ. එවිට රජු, 'මට මොවුන්ගෙන් ඇති පලය කුමක්ද? පින්වත්නි, මට වීර සෙබළුන් සිටිති' යයි පැවසීය. එවිට 'මහරජතුමනි, මම වීරයෙක්මි, මහරජතුමනි, මම වීරයෙක්මි' යයි කියමින් ඒ සෙබළුන් දහසම නැගී සිටියහ.

ราชา ‘‘เอเต อุปปริกฺขิสฺสามี’’ติ มนฺตฺวา จิตกํ สชฺเชตฺวา อาห – ‘‘มยา, ภเณ, อิทํ นาม สาหสํ กตํ, ตํ เม อมจฺจา ปฏิกฺโกสนฺติ, โสหํ จิตกํ ปวิสิสฺสามิ, โก มยา สทฺธึ ปวิสิสฺสติ, เกน มยฺหํ ชีวิตํ ปริจฺจตฺต’’นฺติ? เอวํ วุตฺเต ปญฺจสตา โยธา อุฏฺฐหึสุ – ‘‘มยํ, มหาราช, ปวิสามา’’ติ. ตโต ราชา อปเร ปญฺจสเต โยเธ อาห – ‘‘ตุมฺเห อิทานิ, ตาตา, กึ กริสฺสถา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘นายํ, มหาราช, ปุริสกาโร, อิตฺถิกิริยา เอสา, อปิจ มหาราเชน ปฏิรญฺโญ ทูโต เปสิโต, เตน มยํ รญฺญา สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา มริสฺสามา’’ติ. ตโต ราชา ‘‘ปริจฺจตฺตํ ตุมฺเหหิ มม ชีวิต’’นฺติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา เตน โยธสหสฺเสน ปริวุโต คนฺตฺวา รชฺชสีมาย นิสีทิ.

රජු, 'මොවුන්ව පරීක්ෂා කර බලන්නෙමි' යයි සිතා දර සෑයක් පිළියෙල කර මෙසේ කීවේය: 'පින්වත්නි, මා විසින් මෙබඳු හදිසි ක්‍රියාවක් කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මගේ ඇමතිවරු විරුද්ධ වෙති. එබැවින් මම මේ ගිනි ගොඩට පනිමි. මා සමඟ ගින්නට පනින්නේ කවුද? මා වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්‍යාග කරන්නේ කවුද?' මෙසේ කී කල සෙබළුන් පන්සියයක් නැගී සිට 'මහරජතුමනි, අපි ඔබ සමඟ ගින්නට පනිමු' යයි කීහ. ඉන්පසු රජු අනෙක් සෙබළුන් පන්සිය දෙනාගෙන්, 'දරුවනි, ඔබ දැන් කුමක් කරන්නේද?' යයි ඇසීය. ඔවුහු මෙසේ කීහ: 'මහරජතුමනි, මෙය පුරුෂයන් කළ යුතු දෙයක් නොවේ, මෙය ස්ත්‍රීන්ට උචිත ක්‍රියාවකි. රජතුමා විසින් සතුරු රජු වෙත දූතයෙකු යවා ඇති බැවින්, අපි රජු සමඟ එක්ව යුද්ධ කර මිය යමු.' එවිට රජු, 'ඔබ සැම මා වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්‍යාග කර ඇත' යයි පවසා, සිව් රඟ සේනාව සන්නද්ධ කොට, ඒ දහසක් සෙබළුන් පිරිවරාගෙන ගොස් රාජ්‍ය සීමාවෙහි නතර විය.

โสปิ ปฏิราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อเร, โส ขุทฺทกราชา มม ทาสสฺสาปิ นปฺปโหตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา สพฺพํ พลกายํ อาทาย ยุชฺฌิตุํ นิกฺขมิ. ขุทฺทกราชา ตํ อพฺภุยฺยาตํ ทิสฺวา พลกายํ อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺเห น พหุกา; สพฺเพ สมฺปิณฺฑิตฺวา, อสิจมฺมํ คเหตฺวา, สีฆํ อิมสฺส รญฺโญ ปุรโต อุชุกํ เอว คจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. อถ สา เสนา ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา อนฺตรมทาสิ. เต ตํ ราชานํ ชีวคฺคาหํ คณฺหึสุ, อญฺเญ โยธา ปลายึสุ. ขุทฺทกราชา ‘‘ตํ มาเรมี’’ติ ปุรโต ธาวติ, ปฏิราชา ตํ อภยํ ยาจิ. ตโต ตสฺส อภยํ ทตฺวา, สปถํ การาเปตฺวา, ตํ อตฺตโน มนุสฺสํ กตฺวา, เตน สห อญฺญํ ราชานํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา, ตสฺส รชฺชสีมาย ฐตฺวา เปเสสิ – ‘‘รชฺชํ วา เม เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ. โส ‘‘อหํ เอกยุทฺธมฺปิ น สหามี’’ติ รชฺชํ นิยฺยาเตสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺพราชาโน คเหตฺวา อนฺเต พาราณสิราชานมฺปิ อคฺคเหสิ.

සතුරු රජු ද එම පුවත අසා, 'අනේ, ඒ කුඩා රජු මගේ දාසයෙකු වීමටවත් සුදුසු නැත' යයි කෝප වී මුළු සේනාවම රැගෙන යුද්ධයට නික්මුණේය. කුඩා රජු සතුරු සේනාව පැමිණෙනු දැක තම සෙබළුන්ට මෙසේ කීවේය: 'දරුවනි, ඔබ පිරිසෙන් වැඩි නැත. එබැවින් සැවොම එක් රැස් වී, කඩු හා පලිහ ගෙන, වහාම මේ රජු ඉදිරියට කෙලින්ම යන්න.' ඔවුහු එසේ කළහ. එවිට සතුරු සේනාව දෙකට බෙදී මැදින් මඟ ඉඩ දුන්හ. සෙබළු ඒ රජුව පණපිටින් අල්ලා ගත්හ. සෙසු සෙබළු පලා ගියහ. කුඩා රජු 'මොහුව මරමි' යයි කියමින් ඉදිරියට දිව ගියේය. සතුරු රජු අභය ඉල්ලා සිටියේය. එවිට රජු ඔහුට අභය දී, දිවුරුම් කරවා, ඔහුව තමා යටතට ගත්තේය. ඔහු සමඟ තවත් රජෙකු වෙත ගොස්, එම රාජ්‍ය සීමාවෙහි සිට 'මට රාජ්‍යය දෙන්න, නැතහොත් යුද්ධ කරන්න' යයි පණිවිඩයක් යැවීය. 'මම එක් යුද්ධයක්වත් දරාගත නොහැකි අයෙක්මි' යයි පවසා ඒ රජු රාජ්‍යය පවරා දුන්නේය. මේ උපාය මඟින් සියලු රජවරුන් යටත් කරගෙන, අවසානයේ බරණැස් රජු පවා අල්ලා ගත්තේය.

โส [Pg.110] เอกสตราชปริวุโต สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ อนุสาสนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปุพฺเพ ขุทฺทโก อโหสึ, โสมฺหิ อตฺตโน ญาณสมฺปตฺติยา สกลชมฺพุทีปสฺส อิสฺสโร ชาโต. ตํ โข ปน เม ญาณํ โลกิยวีริยสมฺปยุตฺตํ, เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย สํวตฺตติ, สาธุ วตสฺส สฺวาหํ อิมินา ญาเณน โลกุตฺตรธมฺมํ คเวเสยฺย’’นฺติ. ตโต พาราณสิรญฺโญ รชฺชํ ทตฺวา, ปุตฺตทารญฺจ สกชนปทเมว เปเสตฺวา, ปพฺพชฺชํ สมาทาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา, ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน วีริยสมฺปตฺตึ ทีเปนฺโต อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු පිරිවරා මුළු දඹදිවම පාලනය කළ ඒ රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මම පෙර කුඩා රජෙක්ව සිටියෙමි. දැන් මම මාගේම ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා මුළු දඹදිවටම අධිපතියා වී සිටිමි. ලෞකික වීර්යයෙන් යුක්ත වූ මා සතු ඒ ප්‍රඥාව, (සංසාරය පිළිබඳ) කළකිරීම පිණිස හෝ නොඇලීම පිණිස පවතින්නේ නැත. මම මේ ප්‍රඥාවෙන්ම ලෝකෝත්තර ධර්මය සොයන්නේ නම් එය ඉතා යහපති." ඉන්පසුව ඔහු බාරාණසී රජුට රාජ්‍යය පවරා දී, අඹුදරුවන් තමන්ගේම ජනපදයට යවා, පැවිදි බව සමාදන් වී, විදර්ශනා වඩා, පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර තමන්ගේ වීර්ය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කරමින් මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය:

‘‘อารทฺธวิริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"පරමාර්ථය (නිවන) සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා වීර්යය ආරම්භ කළා වූ, පසුනොබසින සිතක් ඇති, කුසීත නොවූ පැවතුම් ඇති, දැඩි උත්සාහයකින් යුත්, කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් සමන්විත වූයේ, රයිනෝසිරස් කෙනෙකුගේ හුදකලා අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය."

ตตฺถ อารทฺธํ วีริยมสฺสาติ อารทฺธวิริโย. เอเตน อตฺตโน วีริยารมฺภํ อาทิวีริยํ ทสฺเสติ. ปรมตฺโถ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตสฺส ปตฺติยา ปรมตฺถปตฺติยา. เอเตน วีริยารมฺเภน ปตฺตพฺพผลํ ทสฺเสติ. อลีนจิตฺโตติ เอเตน พลวีริยูปตฺถมฺภานํ จิตฺตเจตสิกานํ อลีนตํ ทสฺเสติ. อกุสีตวุตฺตีติ เอเตน ฐานอาสนจงฺกมนาทีสุ กายสฺส อนวสีทนํ. ทฬฺหนิกฺกโมติ เอเตน ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๔; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) เอวํ ปวตฺตํ ปทหนวีริยํ ทสฺเสติ, ยํ ตํ อนุปุพฺพสิกฺขาทีสุ ปทหนฺโต ‘‘กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา เอเตน มคฺคสมฺปยุตฺตวีริยํ ทสฺเสติ. ตญฺหิ ทฬฺหญฺจ ภาวนาปาริปูรึ คตตฺตา, นิกฺกโม จ สพฺพโส ปฏิปกฺขา นิกฺขนฺตตฺตา, ตสฺมา ตํสมงฺคีปุคฺคโลปิ ทฬฺโห นิกฺกโม อสฺสาติ ‘‘ทฬฺหนิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ถามพลูปปนฺโนติ มคฺคกฺขเณ กายถาเมน ญาณพเลน จ อุปปนฺโน, อถ วา ถามภูเตน พเลน อุปปนฺโนติ ถามพลูปปนฺโน, ถิรญาณพลูปปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ตสฺส วีริยสฺส วิปสฺสนาญาณสมฺปโยคํ ทีเปนฺโต โยนิโส ปทหนภาวํ สาเธติ. ปุพฺพภาคมชฺฌิมอุกฺกฏฺฐวีริยวเสน วา ตโยปิ ปาทา โยเชตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'ආරද්ධවීරියෝ' යනු පරමාර්ථය (නිවන) සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තා යන්නයි. මෙයින් තමාගේ වීර්යාරම්භය හෙවත් ආරම්භක වීර්යය දක්වයි. 'පරමත්ථ' යනු නිවනයි, එය ලැබීම පිණිස 'පරමත්ථපත්තියා' නම් වේ. මේ වීර්යාරම්භයෙන් ලැබිය යුතු ඵලය (අර්හත් ඵලය) මෙයින් දක්වයි. 'අලීනචිත්තෝ' යන්නෙන් බලවත් වීර්යයෙන් අනුබල ලත් චිත්ත-චෛතසිකයන්ගේ නොපසුබට බව දක්වයි. 'අකුසීතවුත්ති' යන්නෙන් සිටීම, හිඳීම, සක්මන් කිරීම ආදියේදී කයෙහි ඇති නොපැකිළෙන (අලස නොවන) බව දක්වයි. 'දළ්හනික්කමෝ' යන්නෙන් "කැමැත්තෙන්ම සම, නහර ඉතිරි වේවා" යනාදී වශයෙන් පවතින ප්‍රධාන වීර්යය දක්වයි. අනුපූර්ව ශික්ෂාදියෙහි උත්සාහ කරන්නා වූ යමෙක් "කයින්ම පරම සත්‍යය සාක්ෂාත් කරයි ද, ප්‍රඥාවෙන් එය විනිවිද දකියි ද" යනුවෙන් මෙහි කියැවේ. එසේත් නැතහොත්, මෙයින් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වීර්යය දක්වයි. භාවනා පාරිපූරියට (පූර්ණත්වයට) පැමිණි බැවින් එය ස්ථාවර (දළ්හ) වන අතර, සියලු ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන්ගෙන් බැහැර වූ බැවින් එය නික්කම (නික්මීම) නම් වේ. එබැවින් එවැනි ගුණයෙන් යුත් පුද්ගලයා ද ස්ථාවර වීර්යය ඇත්තෙකු බැවින් 'දළ්හනික්කමෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'ථාමබලූපපන්නෝ' යනු මාර්ග ක්ෂණයේදී කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූ බැවින් 'ථාමබලූපපන්නෝ' නම් වේ. ස්ථිර ඥාන බලයෙන් යුක්ත බව මෙයින් අදහස් වේ. මෙයින් ඒ වීර්යය විදර්ශනා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත බව දක්වමින් යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුත් වීර්යය තහවුරු කරයි. පූර්වභාග, මධ්‍යම හා උත්කෘෂ්ට වීර්යය වශයෙන් ද මෙම පද තුන යෙදිය හැකිය. ඉතිරිය කලින් විස්තර කළ පරිදිමය.

อารทฺธวีริยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ආරද්ධවීරිය ගාථා වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

๖๙. ปฏิสลฺลานนฺติ [Pg.111] กา อุปฺปตฺติ? อิมิสฺสา คาถาย อาวรณคาถาย อุปฺปตฺติสทิสา เอว อุปฺปตฺติ, นตฺถิ โกจิ วิเสโส. อตฺถวณฺณนายํ ปนสฺสา ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลีนํ เอกตฺตเสวิตา เอกีภาโว, กายวิเวโกติ อตฺโถ. ฌานนฺติ ปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานโต จ จิตฺตวิเวโก วุจฺจติ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติโย นีวรณาทิปจฺจนีกฌาปนโต อารมฺมณูปนิชฺฌานโต จ ฌานนฺติ วุจฺจติ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สตฺตสญฺญาทิปจฺจนีกฌาปนโต, ลกฺขณูปนิชฺฌานโตเยว เจตฺถ ผลานิ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว อธิปฺเปตํ. เอวเมตํ ปฏิสลฺลานญฺจ ฌานญฺจ อริญฺจมาโน, อชหมาโน, อนิสฺสชฺชมาโน. ธมฺเมสูติ วิปสฺสนูปเคสุ ปญฺจกฺขนฺธาทิธมฺเมสุ. นิจฺจนฺติ สตตํ, สมิตํ, อพฺโภกิณฺณํ. อนุธมฺมจารีติ เต ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมาเนน อนุคตํ วิปสฺสนาธมฺมํ จรมาโน. อถ วา ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา, เตสํ ธมฺมานํ อนุโลโม ธมฺโมติ อนุธมฺโม, วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ‘‘ธมฺเมสู’’ติ วุตฺตํ สิยา. อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ตาย อนุธมฺมจริตาสงฺขาตาย วิปสฺสนาย อนิจฺจาการาทิโทสํ ตีสุ ภเวสุ สมนุปสฺสนฺโต เอวํ อิมํ กายวิเวกจิตฺตวิเวกํ อริญฺจมาโน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาสงฺขาตาย ปฏิปทาย อธิคโตติ วตฺตพฺโพ เอโก จเรติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา.

69. 'පටිසල්ලානං' යන ගාථාවෙහි උත්පත්තිය කුමක්ද? මෙම ගාථාවෙහි උත්පත්තිය ද ආවරණ ගාථාවෙහි උත්පත්තියට සමානමය, එහි වෙනසක් නැත. එහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: 'පටිසල්ලානං' යනු ඒ ඒ සත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන්වී හුදකලාව වාසය කිරීමයි. හුදකලා බව හෙවත් කාය විවේකය යනු එහි අර්ථයයි. 'ජානං' (ධ්‍යානය) යනු ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් දවන බැවින් හා අරමුණෙහි හෝ ලක්ෂණයෙහි එකඟව බලන බැවින් ලැබෙන චිත්ත විවේකයයි. එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන් නීවරණාදී ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් දවන බැවින් හා අරමුණෙහි එකඟව බලන බැවින් 'ධ්‍යානය' යැයි කියනු ලැබේ. විදර්ශනා මාර්ග ඵලයන් ද සත්ව සංඥාදී ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් දවන බැවින් හා ලක්ෂණාරම්මණවල යෙදෙන බැවින් මෙහිදී 'ධ්‍යාන' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී අදහස් කළේ අරමුණෙහි එකඟව බැලීමයි. මෙසේ මේ කාය විවේකය හා චිත්ත විවේක සංඛ්‍යාත ධ්‍යානය අත්නොහරිමින්, වෙන් නොවෙමින් වාසය කිරීම අදහස් කෙරේ. 'ධම්මේසු' යනු විදර්ශනාවට අරමුණු වන පංචස්කන්ධය ආදී ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'නිච්චං' යනු නිරතුරුවම, නොකඩවා යන්නයි. 'අනුධම්මචාරී' යනු ඒ ධර්මයන් අරභයා පවත්නා වූ විදර්ශනා ධර්මයෙහි හැසිරෙමින් යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, 'ධම්මා' යනු නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ය. ඒ ධර්මයන්ට අනුලෝම වූ ධර්මය 'අනුධම්ම' නම් වේ. මෙය විදර්ශනාවට භාවිතා වන නමකි. එහිදී 'ධම්මානං නිච්චං අනුධම්මචාරී' යැයි කිව යුතු වුවත්, ගාථාවේ පද මාලාවෙහි පහසුව පිණිස විභක්ති මාරු කර 'ධම්මේසු' යැයි යොදා තිබිය හැකිය. 'ආදීනවං සම්මසිතා භවේසු' යනු ඒ අනුධර්ම චාරී සංඛ්‍යාත විදර්ශනාවෙන් භවයන් තිදෙනා කෙරෙහි අනිත්‍ය ලක්ෂණාදී දෝෂයන් විමසා බලන තැනැත්තා යන්නයි. මෙසේ මේ කාය විවේකය හා චිත්ත විවේකය අත්නොහැර, උත්කෘෂ්ට විදර්ශනා සංඛ්‍යාත ප්‍රතිපදාවෙන් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය යන අර්ථයෙන් 'ඒකෝ චරේ' යන්න සමඟ සම්බන්ධය දත යුතුය.

ปฏิสลฺลานคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

පටිසල්ලාන ගාථා වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

๗๐. ตณฺหกฺขยนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา มหจฺจราชานุภาเวน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. ตสฺส สรีรโสภาย อาวฏฺฏิตหทยา สตฺตา ปุรโต คจฺฉนฺตาปิ นิวตฺติตฺวา ตเมว อุลฺโลเกนฺติ, ปจฺฉโต คจฺฉนฺตาปิ, อุโภหิ ปสฺเสหิ คจฺฉนฺตาปิ. ปกติยา เอว หิ พุทฺธทสฺสเน ปุณฺณจนฺทสมุทฺทราชทสฺสเน จ อติตฺโต โลโก. อถ อญฺญตรา กุฏุมฺพิยภริยาปิ อุปริปาสาทคตา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘ชานาหิ ตาว, ภเณ, อยํ อิตฺถี สสามิกา วา [Pg.112] อสามิกา วา’’ติ. โส คนฺตฺวา ‘‘สสามิกา’’ติ อาโรเจสิ. อถ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อิมา วีสติสหสฺสนาฏกิตฺถิโย เทวจฺฉราโย วิย มํเยว เอกํ อภิรเมนฺติ, โส ทานาหํ เอตาปิ อตุสิตฺวา ปรสฺส อิตฺถิยา ตณฺหํ อุปฺปาเทสึ, สา อุปฺปนฺนา อปายเมว อากฑฺฒตี’’ติ ตณฺหาย อาทีนวํ ทิสฺวา ‘‘หนฺท นํ นิคฺคณฺหามี’’ติ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

70. "තණ්හක්ඛයං" (තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම) යන ගාථාවේ උපත කුමක්ද? බාරාණසියේ එක් රජෙක් මහත් රාජානුභාවයෙන් නගරය පැදකුණු කළේය. ඔහුගේ ශරීර ශෝභාව නිසා සිත් ඇදී ගිය මිනිස්සු ඔහු ඉදිරියෙන් යන්නෝද, ඔහු පසුකර ගිය පසු නැවතී ඔහු දෙසම බලා සිටිති; පිටුපසින් යන්නෝද, දෙපසින් යන්නෝද එසේම කරති. ලෝකයා බුදුන් දැකීමෙහිද, පුන්සඳ, සමුදුර සහ රජුන් දැකීමෙහිද කිසිදා තෘප්තිමත් නොවේ. එකල එක් සිටු බිරිඳක්ද සිය ප්‍රාසාදයේ ඉහළ මාලයට ගොස් කවුළුව (සිංහ පංජරය) විවෘත කර බලා සිටියාය. රජු ඇය දැක වහාම ඇය කෙරෙහි ඇලුම් සිත් ඇතිව, "එම්බා පුරුෂය, මේ ස්ත්‍රිය ස්වාමියෙකු සහිත තැනැත්තියක්ද නැද්ද යන්න පළමුව දැනගනුව"යි අමාත්‍යයෙකුට අණ කළේය. ඔහු ගොස් ඇය සස්වාමික බව රජුට දැන්වීය. එවිට රජු මෙසේ සිතුවේය: "දිව්‍ය අප්සරාවන් වැනි වූ මේ විසිදහසක් නාටක ස්ත්‍රීහු මා සතුටු කරති. එහෙත් මම දැන් ඔවුන් කෙරෙහිද නොඇලී අන්‍යයෙකුගේ බිරිඳක් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව උපදවා ගත්තෙමි. උපන් ඒ තෘෂ්ණාව සැබවින්ම සතර අපායට ඇද දමයි." මෙසේ තෘෂ්ණාවේ ආදීනව දැක, "මම දැන් එය මැඩපවත්වමි"යි රාජ්‍යය හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්ව මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය:

‘‘ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම පතන්නා වූ, අප්‍රමාදී වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ (නොහොත් ගොළුබවක් හෝ දොසක් නැති), බහුශ්‍රුත වූ, මනා සිහි ඇති, දහම පිරිසිඳ අවබෝධ කළ, නියත වූ, වීර්යවන්ත වූ ඒ පුද්ගලයා, කගවේණාගේ අඟ මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය."

ตตฺถ ตณฺหกฺขยนฺติ นิพฺพานํ, เอวํ ทิฏฺฐาทีนวาย ตณฺหาย เอว อปฺปวตฺตึ. อปฺปมตฺโตติ สาตจฺจการี สกฺกจฺจการี. อเนฬมูโคติ อลาลามุโข. อถ วา อเนโฬ จ อมูโค จ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. หิตสุขสมฺปาปกํ สุตมสฺส อตฺถีติ สุตวา อาคมสมฺปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. สตีมาติ จิรกตาทีนํ อนุสฺสริตา. สงฺขาตธมฺโมติ ธมฺมุปปริกฺขาย ปริญฺญาตธมฺโม. นิยโตติ อริยมคฺเคน นิยามํ ปตฺโต. ปธานวาติ สมฺมปฺปธานวีริยสมฺปนฺโน. อุปฺปฏิปาฏิยา เอส ปาโฐ โยเชตพฺโพ. เอวเมเตหิ อปฺปมาทาทีหิ สมนฺนาคโต นิยามสมฺปาปเกน ปธาเนน ปธานวา, เตน ปธาเนน ปตฺตนิยามตฺตา นิยโต, ตโต อรหตฺตปฺปตฺติยา สงฺขาตธมฺโม. อรหา หิ ปุน สงฺขาตพฺพาภาวโต ‘‘สงฺขาตธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธา’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๔; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๗). เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි 'තණ්හක්ඛයං' යනු නිවනයි, එනම් මෙසේ ආදීනව දක්නා ලද තෘෂ්ණාවගේ නිරුද්ධ වීමයි. 'අප්පමත්තො' යනු නිරතුරුවම හා සාවධානත්වයෙන් පිළිවෙත් පුරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'අනේළමූගො' යනු කටින් කෙළ වැගිරෙන්නෙකු නොවන, එසේත් නැතිනම් දොස් රහිත වූ සහ ගොළු නොවන, පණ්ඩිත වූ, දක්ෂ වූ තැනැත්තා යන්නයි. තමාට වැඩදායී සැපය සලසන ශ්‍රැතය ඇති හෙයින් ඔහු 'සුතවා' (බහුශ්‍රුත) නම් වේ, එනම් ආගම සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවෙකි. 'සතීමා' යනු බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ ආදිය මැනවින් සිහිපත් කළ හැකි තැනැත්තායි. 'සංඛාතධම්මො' යනු ධර්මය විමසීමෙන් ධර්මය පිරිසිඳ අවබෝධ කළ තැනැත්තායි. 'නියතො' යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් නියත භාවයට පත් වූවෙකි. 'පධානවා' යනු සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙන් යුක්ත වූවෙකි. මෙම පද පිළිවෙළ උඩු යටිකුරු කොට ගළපාගත යුතුය. මෙසේ අප්‍රමාදය ආදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා, නියත භාවයට පමුණුවන වීර්යය නිසා පධානවා (වීර්යවන්ත) වේ; එම වීර්යයෙන් පත් වූ නියත බව නිසා නියතො නම් වේ; ඉන්පසු රහත් බව ලැබීමෙන් සංඛාතධම්මො නම් වේ. මක්නිසාද යත්, රහතන් වහන්සේට නැවත පිරිසිඳ දත යුතු යමක් නොමැති බැවින් 'සංඛාතධම්මො' යැයි කියනු ලැබේ. "මෙලොව යම් රහතන් වහන්සේලා දහම පිරිසිඳ අවබෝධ කළාහුද, එසේම යම් සේඛ පුද්ගලයෝද බොහෝ වෙති"යි වදාළ පරිදිය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

ตณฺหกฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

තෘෂ්ණාක්ෂය ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๗๑. สีโห วาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตรสฺส กิร พาราณสิรญฺโญ ทูเร อุยฺยานํ โหติ. โส ปเคว วุฏฺฐาย อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ยานา โอรุยฺห อุทกฏฺฐานํ อุปคโต ‘‘มุขํ โธวิสฺสามี’’ติ. ตสฺมิญฺจ ปเทเส สีหี โปตกํ ชเนตฺวา โคจราย คตา. ราชปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘สีหโปตโก เทวา’’ติ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร [Pg.113] น กสฺสจิ ภายตี’’ติ ตํ อุปปริกฺขิตุํ เภริอาทีนิ อาโกฏาเปสิ. สีหโปตโก ตํ สทฺทํ สุตฺวาปิ ตเถว สยิ. ราชา ยาวตติยกํ อาโกฏาเปสิ, โส ตติยวาเร สีสํ อุกฺขิปิตฺวา สพฺพํ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตเถว สยิ. อถ ราชา ‘‘ยาวสฺส มาตา นาคจฺฉติ, ตาว คจฺฉามา’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘ตํ ทิวสํ ชาโตปิ สีหโปตโก น สนฺตสติ น ภายติ, กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตาสํ เฉตฺวา น สนฺตเสยฺยํ น ภาเยยฺย’’นฺติ. โส ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา, คจฺฉนฺโต ปุน เกวฏฺเฏหิ มจฺเฉ คเหตฺวา สาขาสุ พนฺธิตฺวา ปสาริเต ชาเล วาตํ อลคฺคํเยว คจฺฉมานํ ทิสฺวา, ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาลํ โมหชาลํ วา ผาเลตฺวา เอวํ อสชฺชมาโน คจฺเฉยฺย’’นฺติ.

71. "සීහො ව" (සිංහයෙකු මෙන්) යන ගාථාවේ උපත කුමක්ද? බාරාණසියේ එක් රජෙකුට ඈතින් උයනක් තිබුණි. ඔහු දිනක් වේලාසනින් පිබිදී උයනට යද්දී අතරමගදී වාහනයෙන් බැස, "මුහුණ සෝදන්නෙමි"යි ජලය ඇති ස්ථානයකට ගියේය. ඒ ප්‍රදේශයේ සිංහ ධේනුවක් පැටවෙකු ප්‍රසූත කොට ගොදුරු සොයා ගොස් සිටියාය. රාජ පුරුෂයෙක් ඒ දැක "දේවයන් වහන්ස, සිංහ පැටවෙකි"යි දැන්වීය. සිංහයා කිසිවෙකුට බිය නොවන බව අසා ඇති රජු, එය පිරික්සනු පිණිස බෙර ආදිය වැයීමට අණ කළේය. සිංහ පැටවා ඒ ශබ්දය ඇසීත් නොසැලී එහිම වැතිර සිටියේය. රජු තුන් වරක්ම බෙර වැයවීය. තුන්වැනි වරද සිංහ පැටවා හිස ඔසවා මුළු පිරිස දෙසම බලා නැවත එහිම වැතිර ගත්තේය. එවිට රජු "මොහුගේ මව පැමිණීමට පෙර අපි යමු"යි කියා නික්ම යමින් මෙසේ සිතුවේය: "එදිනම උපන් සිංහ පැටවා පවා තැති නොගනී, බිය නොවේ. මම කවදා නම් තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය නැමැති තැතිගැනීම සිඳ දමා තැති නොගෙන, බිය නොවී සිටින්නෙම්ද?" ඔහු එම අරමුණ ගෙන යමින් සිටියදී, ධීවරයන් මාළු අල්ලා අතුවල බැඳ එල්ලා තිබූ දැල් අතරින් සුළඟ නොඇලී හමා යනවා දැක, එයද නිමිත්තක් කොට ගත්තේය: "මම කවදා නම් තෘෂ්ණා දැල හා මෝහ දැල පලා දමා මෙසේ නොඇලී යන්නෙම්ද?"

อถ อุยฺยานํ คนฺตฺวา สิลาปฏฺฏโปกฺขรณิตีเร นิสินฺโน วาตพฺภาหตานิ ปทุมานิ โอนมิตฺวา อุทกํ ผุสิตฺวา วาตวิคเม ปุน ยถาฐาเน ฐิตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ทิสฺวา ตมฺปิ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ ยถา เอตานิ อุทเก ชาตานิ อุทเกน อนุปลิตฺตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมวํ โลเก ชาโต โลเกน อนุปลิตฺโต ติฏฺเฐยฺย’’นฺติ. โส ปุนปฺปุนํ ‘‘ยถา สีหวาตปทุมานิ, เอวํ อสนฺตสนฺเตน อสชฺชมาเนน อนุปลิตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา, รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา, วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

ඉක්බිති උයනට ගොස් ගල්තලාවක් සහිත පොකුණක් අසල හිඳ, සුළඟින් පහර කෑ පියුම් පහළට නැමී ජලයේ ස්පර්ශ වී, සුළඟ නැවතුණු පසු නැවත ජලයෙන් නොතැවරී තිබෙනු දැක එයද නිමිත්තක් කරගත්තේය: "මම කවදා නම් මේ පියුම් ජලයේ හටගෙනත් ජලයෙන් නොතැවරී තිබෙන්නාක් මෙන්, ලෝකයෙහි ඉපිද ලෝකයෙහි නොතැවරී සිටින්නෙම්ද?" ඔහු නැවත නැවතත් "සිංහයා, සුළඟ සහ නෙළුම මෙන් තැති නොගෙන, නොඇලී, නොතැවරී සිටිය යුතුය"යි සිතා, රාජ්‍යය හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය:

‘‘สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;

ปทุมํว โตเยน อลิปฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"ශබ්ද හමුවේ තැති නොගන්නා සිංහයෙකු මෙන්ද, දැලෙහි නොඇලෙන සුළඟ මෙන්ද, ජලයෙන් නොතැවරෙන නෙළුමක් මෙන්ද, කගවේණාගේ අඟ මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය."

ตตฺถ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, ปณฺฑุสีโห, กาฬสีโห, เกสรสีโหติ. เกสรสีโห เตสํ อคฺคมกฺขายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. วาโต ปุรตฺถิมาทิวเสน อเนกวิโธ, ปทุมํ รตฺตเสตาทิวเสน. เตสุ โย โกจิ วาโต ยํกิญฺจิ ปทุมญฺจ วฏฺฏติเยว. ตตฺถ ยสฺมา สนฺตาโส อตฺตสิเนเหน โหติ, อตฺตสิเนโห จ ตณฺหาเลโป, โสปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตน วา ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตน วา โลเภน [Pg.114] โหติ, โส จ ตณฺหาเยว. สชฺชนํ ปน ตตฺถ อุปปริกฺขาวิรหิตสฺส โมเหน โหติ, โมโห จ อวิชฺชา. ตตฺถ สมเถน ตณฺหาย ปหานํ โหติ, วิปสฺสนาย, อวิชฺชาย. ตสฺมา สมเถน อตฺตสิเนหํ ปหาย สีโหว สทฺเทสุ อนิจฺจาทีสุ อสนฺตสนฺโต, วิปสฺสนาย โมหํ ปหาย วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธายตนาทีสุ อสชฺชมาโน, สมเถเนว โลภํ โลภสมฺปยุตฺตํ เอว ทิฏฺฐิญฺจ ปหาย, ปทุมํว โตเยน สพฺพภวโภคโลเภน อลิปฺปมาโน. เอตฺถ จ สมถสฺส สีลํ ปทฏฺฐานํ, สมโถ สมาธิ, วิปสฺสนา ปญฺญาติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ สิทฺเธสุ ตโยปิ ขนฺธา สิทฺธา โหนฺติ. ตตฺถ สีลกฺขนฺเธน สุรโต โหติ. โส สีโหว สทฺเทสุ อาฆาตวตฺถูสุ กุชฺฌิตุกามตาย น สนฺตสติ. ปญฺญากฺขนฺเธน ปฏิวิทฺธสภาโว วาโตว ชาลมฺหิ ขนฺธาทิธมฺมเภเท น สชฺชติ, สมาธิกฺขนฺเธน วีตราโค ปทุมํว โตเยน ราเคน น ลิปฺปติ. เอวํ สมถวิปสฺสนาหิ สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธหิ จ ยถาสมฺภวํ อวิชฺชาตณฺหานํ ติณฺณญฺจ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน อสนฺตสนฺโต อสชฺชมาโน อลิปฺปมาโน จ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

එහි ‘සීහො’ යනු තෘණ සිංහයා, පාණ්ඩු සිංහයා, කාල සිංහයා සහ කේසර සිංහයා යනුවෙන් සිංහයෝ සිව්දෙනෙකි. ඔවුන් අතරින් කේසර සිංහයා අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ එම සිංහයාය. සුළඟ පෙරදිග ආදී වශයෙන් නානාවිධ වන්නාක් මෙන් ද, නෙළුම රතු සහ සුදු ආදී වශයෙන් නානාවිධ වන්නාක් මෙන් ද වේ. ඒ අතරින් යම්කිසි සුළඟක් හෝ යම්කිසි පියුමක් මෙහි යෝග්‍ය වේ. එහි තැතිගැනීම ඇතිවන්නේ තමා කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (ආත්ම ස්නේහය) නිසාය. ආත්ම ස්නේහය යනු තණ්හා ලේපයකි. එය දෘෂ්ටි සහිත හෝ දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභය නිසා ඇතිවන්නකි. එයම තණ්හාව ද වේ. විමසීමකින් තොර වූවන් කෙරෙහි ඇතිවන ඇල්ම මෝහය නිසා සිදුවේ. මෝහය යනු අවිද්‍යාවයි. එහිදී සමථය මඟින් තණ්හාව ප්‍රහාණය වන අතර, විපස්සනාව මඟින් අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය වේ. එබැවින්, සිංහයෙකු ශබ්දයන් හමුවේ නොතැති ගන්නා සේ, සමථය මඟින් ආත්ම ස්නේහය දුරු කොට අනිත්‍යාදී ධර්මයන් හමුවේ නොතැති ගනී. සුළඟ දැලක නොබැඳෙන්නා සේ, විපස්සනාව මඟින් මෝහය දුරු කොට පඤ්චස්කන්ධ හා ආයතනයන්හි නොබැඳේ. දියෙහි නොතැවරෙන පියුමක් සේ, සමථයෙන්ම ලෝභය හා ලෝභ සහගත දෘෂ්ටිය ප්‍රහාණය කොට, සියලු භව භෝගයන් කෙරෙහි ඇති ලෝභයෙන් නොතැවරී වසයි. මෙහි සමථයට ශීලය ආසන්න හේතුවයි (පදට්ඨානයයි). සමථය සමාධිය වන අතර, විපස්සනාව ප්‍රඥාවයි. මෙලෙස එම ධර්ම දෙක සම්පූර්ණ වූ විට ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ස්කන්ධ තුනම සම්පූර්ණ වේ. එහිදී ශීල ස්කන්ධය නිසා ඉවසීම ඇතිවේ. ඔහු සිංහයෙකු ශබ්දයන් හමුවේ නොතැති ගන්නා සේ, ක්‍රෝධය ඇති කරන කරුණුවලදී කෝප වීමට ඇති කැමැත්ත නිසා නොතැති ගනී. ප්‍රඥා ස්කන්ධයෙන් යථාර්ථය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තා, සුළඟ දැලක නොබැඳෙන්නා සේ, ස්කන්ධ ආදී ධර්ම කොට්ඨාසයන්හි නොබැඳේ. සමාධි ස්කන්ධයෙන් වීතරාගී වූ තැනැත්තා, දියෙහි නොතැවරෙන පියුමක් සේ රාගයෙන් නොතැවරේ. මෙලෙස සමථ-විපස්සනා මඟින් ද, ශීල-සමාධි-ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් මඟින් ද අවිද්‍යාව හා තණ්හාව ඇතුළු අකුසල මූලයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් නොතැති ගන්නා, නොබැඳෙන සහ නොතැවරෙන බව දත යුතුය. සෙසු කරුණු පෙර කී පරිදිමය.

อสนฺตสนฺตคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

නොතැතිගන්නා (අසන්තසන්ත) ගාථාවේ විස්තරය නිමාවිය.

๗๒. สีโห ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร พาราณสิราชา ปจฺจนฺตํ กุปฺปิตํ วูปสเมตุํ คามานุคามิมคฺคํ ฉฑฺเฑตฺวา, อุชุํ อฏวิมคฺคํ คเหตฺวา, มหติยา เสนาย คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรสฺมึ ปพฺพตปาเท สีโห พาลสูริยาตปํ ตปฺปมาโน นิปนฺโน โหติ. ตํ ทิสฺวา ราชปุริโส รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สีโห กิร สทฺเทน น สนฺตสตี’’ติ เภริสงฺขปณวาทีหิ สทฺทํ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ทุติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ตเถว นิปชฺชิ. ตติยมฺปิ การาเปสิ. สีโห ‘‘มม ปฏิสตฺตุ อตฺถี’’ติ จตูหิ ปาเทหิ สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐหิตฺวา สีหนาทํ นทิ. ตํ สุตฺวาว หตฺถาโรหาทโย หตฺถิอาทีหิ โอโรหิตฺวา ติณคหนานิ ปวิฏฺฐา, หตฺถิอสฺสคณา ทิสาวิทิสา ปลาตา. รญฺโญ หตฺถีปิ ราชานํ คเหตฺวา วนคหนานิ โปถยมาโน ปลายิ. โส ตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต รุกฺขสาขาย โอลมฺพิตฺวา[Pg.115], ปถวึ ปติตฺวา, เอกปทิกมคฺเคน คจฺฉนฺโต ปจฺเจกพุทฺธานํ วสนฏฺฐานํ ปาปุณิตฺวา ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺเธ ปุจฺฉิ – ‘‘อปิ, ภนฺเต, สทฺทมสฺสุตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กสฺส สทฺทํ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘ปฐมํ เภริสงฺขาทีนํ, ปจฺฉา สีหสฺสา’’ติ. ‘‘น ภายิตฺถ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘น มยํ, มหาราช, กสฺสจิ สทฺทสฺส ภายามา’’ติ. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, มยฺหมฺปิ เอทิสํ กาตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช, สเจ ปพฺพชสี’’ติ. ‘‘ปพฺพชามิ, ภนฺเต’’ติ. ตโต นํ ปพฺพาเชตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โสปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

72. ‘සීහො යථා’ යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? එක්තරා බාරාණසී රජෙක් ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක ඇති වූ කැරැල්ලක් සංසිඳුවීමට, ගම් නියම්ගම් මැදින් යන මාර්ගය අතහැර සෘජුවම වනය මැදින් යන මාවතක් ඔස්සේ මහා සේනාවක් සමඟ ගමන් කළේය. ඒ අවස්ථාවේදී එක්තරා පර්වත පාමුලක තරුණ හිරු රැස් තපිමින් වැතිර සිටි සිංහයෙකු විය. එය දුටු රජපුරුෂයෙක් රජුට ඒ බව දැන්වීය. සිංහයා ශබ්දයට බිය නොවන බව අසා තිබූ රජතුමා, බෙර, සක් සහ පණව ආදී තූර්ය වාදනයන් කරවමින් මහත් ශබ්දයක් කරවීය. සිංහයා තැති නොගෙන එලෙසම වැතිර සිටියේය. දෙවැනි වරටත් එසේ කළ නමුත් සිංහයා වෙනසක් නොවී වැතිර සිටියේය. තෙවැනි වරටත් එසේ ශබ්ද කරවූ විට, සිංහයා “මට සතුරෙකු සිටී” යැයි සිතා, පා සතරින් මනාව පොළොවෙහි ස්ථාවරව සිටගෙන සිංහනාදයක් පැවැත්වීය. එය ඇසූ පමණින්ම ඇත්ගොව්වන් ඇතුන්ගෙන් බැස තෘණ ගහනයන් තුළට වැදුණහ. ඇතැන් සහ අසුන් දසත පලා ගියහ. රජුගේ ඇතා ද රජු රැගෙන වන ලැහැබ් මඩමින් පලා ගියේය. ඇතා පාලනය කරගත නොහැකි වූ රජතුමා ගසක අත්තක එල්ලී බිමට බැස, පටු මාවතක් ඔස්සේ ගොස් පසේබුදුන් වහන්සේලා වැඩසිටි ස්ථානයට පැමිණියේය. එහිදී රජතුමා පසේබුදුන් වහන්සේලාගෙන් මෙසේ ඇසීය: “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාට ඒ ශබ්දය ඇසුණාද?” “එසේය මහරජ, ඇසුණා.” “ස්වාමීනි, ඒ කාගේ ශබ්දයක්ද?” “පළමුව බෙර සක් ආදියේ ශබ්දයත්, පසුව සිංහයාගේ ශබ්දයත් ඇසුණා.” “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා බිය නොවූයේද?” “මහරජ, අප කිසිදු සත්වයෙකුගේ ශබ්දයකට බිය නොවෙමු.” “ස්වාමීනි, මටත් මෙවැනි නිර්භීත බවක් ඇති කරගත හැකිද?” “මහරජ, ඔබ පැවිදි වන්නේ නම් එය කළ හැකිය.” “ස්වාමීනි, මම පැවිදි වෙමි.” ඉන්පසු රජු පැවිදි කරවා පෙර සඳහන් කළ පරිදි අභිසමාචාරික වත් පුරුදු කරවූහ. ඔහු ද පෙර කී පරිදි විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

‘‘สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“දළ බලය ඇති සිංහයා මෘග රාජයා වී සෙසු සතුන් යටත් කරගෙන හැසිරෙන්නාක් මෙන්, හුදකලා වූ විවේකී සෙනසුන් ඇසුරු කරමින්, කගවේණ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න.”

ตตฺถ สหนา จ หนนา จ สีฆชวตฺตา จ สีโห. เกสรสีโหว อิธ อธิปฺเปโต. ทาฐา พลมสฺส อตฺถีติ ทาฐพลี. ปสยฺห อภิภุยฺยาติ, อุภยํ จารีสทฺเทน สห โยเชตพฺพํ ปสยฺหจารี อภิภุยฺยจารีติ ตตฺถ ปสยฺห นิคฺคเหตฺวา จรเณน ปสยฺหจารี, อภิภวิตฺวา, สนฺตาเสตฺวา, วสีกตฺวา, จรเณน อภิภุยฺยจารี. สฺวายํ กายพเลน ปสยฺหจารี, เตชสา อภิภุยฺยจารี. ตตฺถ สเจ โกจิ วเทยฺย – ‘‘กึ ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ, ตโต มิคานนฺติ สามิวจนํ อุปโยควจนํ กตฺวา ‘‘มิเค ปสยฺห อภิภุยฺย จารี’’ติ ปฏิวตฺตพฺพํ. ปนฺตานีติ ทูรานิ. เสนาสนานีติ วสนฏฺฐานานิ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺกา ชานิตุนฺติ น วิตฺถาริตนฺติ.

එහි ‘සීහ’ යනු සතුන් නසන බැවින් ද, වේගවත් ගමන් ඇති බැවින් ද සිංහයා නම් වේ. මෙහි අදහස් කළේ කේසර සිංහයාය. දළෙහි බලය ඇති බැවින් ‘දාඨාබලී’ නම් වේ. ‘පසය්හ’ (යටත් කොට) සහ ‘අභිභුය්ය’ (මැඩ පවත්වා) යන වචන දෙකම ‘චාරී’ යන්න සමඟ යෙදිය යුතුය. එනම් ‘පසය්හචාරී’ සහ ‘අභිභුය්යචාරී’ යනුවෙනි. එහිදී සිය බලය මෙහෙයවා අල්ලාගෙන හැසිරෙන බැවින් ‘පසය්හචාරී’ වන අතර, මැඩ පවත්වා තැතිගන්වා වසඟයට ගෙන හැසිරෙන බැවින් ‘අභිභුය්යචාරී’ නම් වේ. ඔහු කාය බලයෙන් යටත් කොට හැසිරෙයි, තේජසින් මැඩ පවත්වා හැසිරෙයි. එහිදී යමෙකු “ඔහු කුමක් යටත් කර මැඩ පවත්වා හැසිරෙන්නේද?” කියා ඇසුවොත්, “මෘගයන් යටත් කොට මැඩ පවත්වා හැසිරෙයි” යන්න පිළිතුරයි. ‘පන්තානි’ යනු හුදකලා වූ දුරස්ථ ස්ථානයන්ය. ‘සෙනාසනානි’ යනු වාසස්ථානයන්ය. සෙසු කරුණු පෙර කී පරිදිම දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

ทาฐพลีคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

දාඨබලී ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๗๓. เมตฺตํ อุเปกฺขนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร กิร ราชา เมตฺตาทิฌานลาภี อโหสิ. โส ‘‘ฌานสุขนฺตรายกรํ รชฺช’’นฺติ ฌานานุรกฺขณตฺถํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา, อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

73. "මෙත්තං උපෙක්ඛං" යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? එක්තරා රජෙක් මෛත්‍රී ආදී ධ්‍යාන ලාභියෙක් වූයේයැයි කියනු ලැබේ. ඔහු "රාජ්‍යය ධ්‍යාන සැපයට අන්තරායකරය" යැයි සිතා ධ්‍යානය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස රාජ්‍යය හැරපියා පැවිදිව, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කොට, මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

เมตฺตํ [Pg.116] อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล;

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

මෛත්‍රිය, උපේක්ෂාව, කරුණාව හා විමුක්තියත්, සුදුසු කල්හි මුදිතාවත් සේවනය කරමින්, මුළු ලෝකය හා විරුද්ධ නොවී, කගවේණ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය.

ตตฺถ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขุปนยนกามตา เมตฺตา. ‘‘อโห วต อิมมฺหา ทุกฺขา วิมุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน อหิตทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา. ‘‘โมทนฺติ วต โภนฺโต สตฺตา โมทนฺติ สาธุ สุฏฺฐู’’ติอาทินา นเยน หิตสุขาวิปฺปโยคกามตา มุทิตา. ‘‘ปญฺญายิสฺสนฺติ สเกน กมฺเมนา’’ติ สุขทุกฺเขสุ อชฺฌุเปกฺขนตา อุเปกฺขา. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา เมตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขา วุตฺตา, มุทิตา ปจฺฉา. วิมุตฺตินฺติ จตสฺโสปิ หิ เอตา อตฺตโน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ, วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล’’ติ.

එහි, "සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා" යන ආදී ක්‍රමයෙන් හිතසුව එළවනු කැමති බව 'මෛත්‍රිය' නමි. "අහෝ! මේ සත්ත්වයෝ මේ දුකින් මිදෙත්වා" යන ආදී ක්‍රමයෙන් අහිත වූ දුක දුරු කරනු කැමති බව 'කරුණාව' නමි. "පින්වත් සත්ත්වයෝ සතුටු වෙති, මැනවි, ඉතා මැනවි" යන ආදී ක්‍රමයෙන් හිතසුවෙන් වෙන් නොවීම කැමති බව 'මුදිතාව' නමි. "තමන් කළ කර්මය අනුව පෙනී යනු ඇත" යැයි සැප දුක්වලදී මැදහත් බව 'උපේක්ෂාව' නමි. ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව පිණිස අනුපිළිවෙළින් බැහැරව මෛත්‍රිය පවසා උපේක්ෂාව පවසන ලදී, මුදිතාව පසුව පවසන ලදී. 'විමුක්තිය' යනු මේ සතරම තමන්ගේ පටහැනි ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'විමුක්ති' නම් වේ. එබැවින් "සුදුසු කල්හි මෛත්‍රිය, උපේක්ෂාව, කරුණාව, විමුක්තිය සහ මුදිතාව සේවනය කරමින්" යැයි පවසන ලදී.

ตตฺถ อาเสวมาโนติ ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขํ จตุตฺถชฺฌานวเสน ภาวยมาโน. กาเลติ เมตฺตํ อาเสวิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย กรุณํ, ตโต วุฏฺฐาย มุทิตํ, ตโต อิตรโต วา นิปฺปีติกฌานโต วุฏฺฐาย อุเปกฺขํ อาเสวมาโน ‘‘กาเล อาเสวมาโน’’ติ วุจฺจติ, อาเสวิตุํ ผาสุกาเล วา. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ ทสสุ ทิสาสุ สพฺเพน สตฺตโลเกน อวิรุชฺฌมาโน. เมตฺตาทีนญฺหิ ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. สตฺเตสุ จ วิโรธภูโต ปฏิโฆ วูปสมฺมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน เมตฺตาทิกถา อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๕๑) วุตฺตา. เสสํ ปุพฺพวุตฺตสทิสเมวาติ.

එහි, 'ආසේවමානෝ' යනු මුල් ධර්ම තුන තික සහ චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන්ද, උපේක්ෂාව චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන්ද වඩන්නා වූ යන්නයි. 'කාලේ' යනු මෛත්‍රිය සේවනය කොට එයින් නැගී කරුණාවද, එයින් නැගී මුදිතාවද, එයින් හෝ ප්‍රීති රහිත ධ්‍යානයෙන් නැගී උපේක්ෂාව සේවනය කරන්නා "සුදුසු කල්හි සේවනය කරන්නා" යැයි කියනු ලැබේ; නැතහොත් සේවනය කිරීමට පහසු කල්හි යන්නයි. 'සබ්බේන ලෝකේන අවිරුජ්ඣමානෝ' යනු දස දිශාවෙහි සියලු සත්ත්ව ලෝකය සමග විරුද්ධ නොවන්නා වූ යන්නයි. මෛත්‍රී ආදිය වැඩූ බැවින් සත්ත්වයෝ අප්‍රිය නොවෙති. සත්ත්වයන් කෙරෙහි විරුද්ධ වූ ද්වේෂය සංසිඳේ. එබැවින් "සියලු ලෝකයා සමග විරුද්ධ නොවී" යැයි පවසන ලදී. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තර වශයෙන් මෛත්‍රී ආදි කථා අට්ඨසාලිනී නම් වූ ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි පවසන ලදී. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද දෑ හා සමානමය.

อปฺปมญฺญาคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

අප්පමඤ්ඤා ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๗๔. ราคญฺจ โทสญฺจาติ กา อุปฺปตฺติ? ราชคหํ กิร อุปนิสฺสาย มาตงฺโค นาม ปจฺเจกพุทฺโธ วิหรติ สพฺพปจฺฉิโม ปจฺเจกพุทฺธานํ. อถ อมฺหากํ โพธิสตฺเต อุปฺปนฺเน เทวตาโย โพธิสตฺตสฺส ปูชนตฺถาย อาคจฺฉนฺติโย ตํ ทิสฺวา ‘‘มาริสา, มาริสา, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ ภณึสุ[Pg.117]. โส นิโรธา วุฏฺฐหนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา, อตฺตโน จ ชีวิตกฺขยํ ทิสฺวา, หิมวนฺเต มหาปปาโต นาม ปพฺพโต ปจฺเจกพุทฺธานํ ปรินิพฺพานฏฺฐานํ, ตตฺถ อากาเสน คนฺตฺวา ปุพฺเพ ปรินิพฺพุตปจฺเจกพุทฺธสฺส อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปปาเต ปกฺขิปิตฺวา, สิลาตเล นิสีทิตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

74. "රාගඤ්ච දෝසඤ්ච" යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? රජගහ නුවර ඇසුරු කොට මාතංග නම් පසේබුදුන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ සියලු පසේබුදුවරුන්ගෙන් අන්තිමයා වූහ. අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උපන් කල්හි, උන්වහන්සේට පූජා පිණිස පැමිණෙන දේවතාවෝ පසේබුදුන් වහන්සේ දැක "පින්වත, ලොව බුදු කෙනෙකු උපන්නාහ" යැයි කීහ. උන්වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටිමින් ඒ හඬ අසා, තමන්ගේ ආයු සංස්කාරය අවසන් වූ බව දැක, පසේබුදුවරුන් පිරිනිවන් පාන ස්ථානය වූ හිමාලයෙහි 'මහාපපාත' නම් පර්වතයට අහසින් වැඩම කොට, පෙර පිරිනිවන් පෑ පසේබුදු කෙනෙකුගේ අස්ථි සමූහය ප්‍රපාතයට දමා, ගල්තලාවක වැඩසිට මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළහ.

‘‘ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ;

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය අත්හැර, සංයෝජනයන් සිඳබිඳ දමා, ජීවිතය කෙළවර වීමේදී තැති නොගෙන, කගවේණ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නේය.

ตตฺถ ราคโทสโมหา อุรคสุตฺเต วุตฺตา. สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. ตานิ จ เตน เตน มคฺเคน สนฺทาลยิตฺวา. อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ ชีวิตสงฺขโย วุจฺจติ จุติจิตฺตสฺส ปริเภโท, ตสฺมิญฺจ ชีวิตสงฺขเย ชีวิตนิกนฺติยา ปหีนตฺตา อสนฺตสนฺติ. เอตฺตาวตา โสปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อตฺตโน ทสฺเสตฺวา คาถาปริโยสาเน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายีติ.

එහි රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය ගැන උරග සූත්‍රයෙහි පවසන ලදී. 'සංයෝජනානි' යනු දස සංයෝජනයන්ය. ඒවා ඒ ඒ මගින් සිඳබිඳ දමා යන්නයි. 'අසන්තසං ජීවිතසංඛයම්හි' යනු චුති සිත බිඳී යාම 'ජීවිත සංඛය' (ජීවිතය කෙළවර වීම) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ජීවිතය කෙළවර වීමේදී ජීවිතය කෙරෙහි පවත්නා තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් තැති නොගැනීම 'අසන්තසං' නම් වේ. මෙපමණකින් තමන්ගේ සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව දක්වා ගාථාව අවසානයේ අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑහ.

ชีวิตสงฺขยคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

ජීවිතසංඛය ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๗๕. ภชนฺตีติ กา อุปฺปตฺติ? พาราณสิยํ กิร อญฺญตโร ราชา อาทิคาถาย วุตฺตปฺปการเมว ผีตํ รชฺชํ สมนุสาสติ. ตสฺส ขโร อาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ทุกฺขา เวทนา วตฺตนฺติ. วีสติสหสฺสิตฺถิโย ปริวาเรตฺวา หตฺถปาทสมฺพาหนาทีนิ กโรนฺติ. อมจฺจา ‘‘น ทานายํ ราชา ชีวิสฺสติ, หนฺท มยํ อตฺตโน สรณํ คเวสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา อุปฏฺฐานํ ยาจึสุ. เต ตตฺถ อุปฏฺฐหนฺติเยว, น กิญฺจิ ลภนฺติ. ราชาปิ อาพาธา วุฏฺฐหิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อิตฺถนฺนาโม จ อิตฺถนฺนาโม จ กุหิ’’นฺติ? ตโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สีสํ จาเลตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. เตปิ อมจฺจา ‘‘ราชา วุฏฺฐิโต’’ติ สุตฺวา ตตฺถ กิญฺจิ อลภมานา ปรเมน ปาริชุญฺเญน สมนฺนาคตา ปุนเทว อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เตน จ รญฺญา ‘‘กุหึ, ตาตา, ตุมฺเห คตา’’ติ วุตฺตา อาหํสุ – ‘‘เทวํ ทุพฺพลํ ทิสฺวา อาชีวิกภเยนมฺหา อสุกํ นาม ชนปทํ คตา’’ติ. ราชา [Pg.118] สีสํ จาเลตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ อิเม วีมํเสยฺยํ, กึ ปุนปิ เอวํ กเรยฺยุํ โน’’ติ? โส ปุพฺเพ อาพาธิกโรเคน ผุฏฺโฐ วิย พาฬฺหเวทนํ อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต คิลานาลยํ อกาสิ. อิตฺถิโย สมฺปริวาเรตฺวา ปุพฺพสทิสเมว สพฺพํ อกํสุ. เตปิ อมจฺจา ตเถว ปุน พหุตรํ ชนํ คเหตฺวา ปกฺกมึสุ. เอวํ ราชา ยาวตติยํ สพฺพํ ปุพฺพสทิสํ อกาสิ. เตปิ ตเถว ปกฺกมึสุ. ตโต จตุตฺถมฺปิ เต อาคเต ทิสฺวา ‘‘อโห อิเม ทุกฺกรํ อกํสุ, เย มํ พฺยาธิตํ ปหาย อนเปกฺขา ปกฺกมึสู’’ติ นิพฺพินฺโน รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกตฺวา อิมํ อุทานคาถํ อภาสิ –

75. ‘භජන්ති’ යනාදී ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසී නුවර එක්තරා රජෙක් පළමු ගාථාවේ සඳහන් වූ ආකාරයටම ඉතා සමෘද්ධිමත් රාජ්‍යයක් පාලනය කළේය. ඔහුට දැඩි රෝගාබාධයක් හටගත්තේය; වේදනාකාරී හැඟීම් ඇති විය. ස්ත්‍රීහු විසිදහසක් පිරිවරාගෙන අත්පා පිරිමැදීම ආදිය කළහ. එවිට අමාත්‍යයෝ “දැන් මේ රජු ජීවත් නොවනු ඇත, එබැවින් අපි අපේම ආරක්ෂාව සොයාගනිමු” යි සිතා වෙනත් රජෙකු වෙත ගොස් සේවය කිරීමට අවසර ඉල්ලූහ. ඔවුන් එහි සේවය කළත් කිසිදු ලාභයක් නොලැබූහ. මේ අතර රජු රෝගයෙන් සුවය ලබා “අසවල් අමාත්‍යයා සහ අසවල් අමාත්‍යයා කොහේද?” යි විමසීය. පසුව ඒ තොරතුරු අසා ඔහු හිස සලා නිශ්ශබ්ද විය. රජු සුවය ලැබූ බව අසා, අර රජුගෙන් කිසිවක් නොලැබූ ඒ අමාත්‍යයෝ දැඩි පරිහානියට පත්ව නැවත පැමිණ රජුට වැඳ එකත්පසක සිටියහ. රජු “දරුවෙනි, ඔබලා කොහේ ගියේද?” යි ඇසූ විට, “දේවයන් වහන්සේ දුර්වල වී සිටිනු දැක, ජීවිකාව පිළිබඳ බියෙන් අපි අසවල් ජනපදයට ගියෙමු” යි පැවසූහ. රජු හිස සලා මෙසේ සිතීය: “මම මොවුන්ව පරීක්ෂා කළ යුතුය, නැවතත් මොවුන් මෙසේ කරත්ද නැද්ද කියා බලමි.” ඔහු පෙර රෝගාබාධයෙන් පෙළෙන්නෙකු මෙන් දැඩි වේදනාවක් පෙන්වමින් ගිලන් සයනයක වැතිර සිටියේය. ස්ත්‍රීහු පෙර පරිදිම පිරිවරමින් සියල්ල කළහ. අමාත්‍යයෝද පෙර පරිදිම නැවතත් බොහෝ පිරිසක් සමඟ පිටව ගියහ. මෙසේ රජු තුන්වතාවක්ම පෙර පරිදිම කළේය. ඔවුන්ද පෙර පරිදිම පිටව ගියහ. පසුව සිව්වන වතාවේදී ඔවුන් නැවත පැමිණි විට රජු ඔවුන් දැක, “අහෝ, මොවුන් ඉතා දුෂ්කර (අසත්පුරුෂ) දෙයක් කළහ, රෝගී වූ මා අතහැර කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව පිටව ගියහ” යි කළකිරී රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි විය. විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය:

‘‘ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;

อตฺตฏฺฐปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“යම් ප්‍රයෝජනයක් හෝ ලාභයක් පතා (මිනිස්සු) ඇසුරු කරති, සේවය කරති; අද කාලයේ පරාර්ථකාමී මිතුරෝ දුර්ලභයහ; මිනිස්සු ස්වාර්ථයම සොයන ප්‍රඥාව ඇත්තෝය, අපිරිසිදුය; (එබැවින්) කගවේණ අඟක් මෙන් හුදකලාව හැසිරෙන්න.”

ตตฺถ ภชนฺตีติ สรีเรน อลฺลียิตฺวา ปยิรุปาสนฺติ. เสวนฺตีติ อญฺชลิกมฺมาทีหิ กึ การปฏิสฺสาวิตาย จ ปริจรนฺติ. การณํ อตฺโถ เอเตสนฺติ การณตฺถา, ภชนาย เสวนาย จ นาญฺญํ การณมตฺถิ, อตฺโถ เอว เนสํ การณํ, อตฺถเหตุ เสวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ‘‘อิโต กิญฺจิ ลจฺฉามา’’ติ เอวํ อตฺตปฏิลาภการเณน นิกฺการณา, เกวลํ –

එහි ‘භජන්ති’ යනු ශරීරයෙන් සමීප වී ඇසුරු කිරීමයි. ‘සේවන්ති’ යනු දෑත් එක්කොට වැඳීම ආදියෙන් සහ “කුමක් කරමුද” යි විමසමින් උපස්ථාන කිරීමයි. “යම් හේතුවක් හෝ ප්‍රයෝජනයක් ඔවුන්ගේ අරමුණයි” යන අර්ථයෙන් ‘කාරණත්ථා’ නම් වේ. ඇසුරු කිරීමට හා සේවය කිරීමට වෙනත් හේතුවක් නැත, ප්‍රයෝජනයම ඔවුන්ගේ හේතුවයි. ලාභය උදෙසාම සේවය කරති යන්න මෙහි අදහසයි. ‘නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා’ යනු “මොහුගෙන් අපට යමක් ලැබෙනු ඇත” යන ලාභය ලැබීමේ හේතුවෙන් තොරව, හුදෙක් -

‘‘อุปกาโร จ โย มิตฺโต,สุเข ทุกฺเข จ โย สขา;

อตฺถกฺขายี จ โย มิตฺโต,โย จ มิตฺตานุกมฺปโก’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

“යම් මිතුරෙක් උපකාර කරන්නේද, සැපේදීත් දුකේදීත් යම් මිතුරෙක් සහාය වන්නේද, යහපත පෙන්වා දෙන්නේද, අනුකම්පා කරන්නේද,” (දී.නි. 3.265) -

เอวํ วุตฺเตน อริเยน มิตฺตภาเวน สมนฺนาคตา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา. อตฺตนิ ฐิตา เอเตสํ ปญฺญา, อตฺตานํเยว โอโลเกนฺติ, น อญฺญนฺติ อตฺตฏฺฐปญฺญา. ทิฏฺฐตฺถปญฺญาติ อยมฺปิ กิร โปราณปาโฐ, สมฺปติ ทิฏฺฐิเยว อตฺเถ เอเตสํ ปญฺญา, อายตึ น เปกฺขนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อสุจีติ [Pg.119] อสุจินา อนริเยน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

මෙසේ වදාළ උතුම් මිත්‍රත්වයෙන් යුක්ත මිතුරෝ අද ලෝකයේ දුර්ලභ වෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව තමන් කෙරෙහිම පිහිටා ඇත, ඔවුන් බලන්නේ තමන් දෙසම මිස අන් අය දෙස නොවේ, එබැවින් ඔවුන් ‘අත්තට්ඨපඤ්ඤා’ නම් වෙති. ‘දිට්ඨත්ථපඤ්ඤා’ යනුද පැරණි පාඨයකි, එහි තේරුම නම් වර්තමානයේ පෙනෙන ලාභයෙහිම ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව යෙදී ඇති බවත්, මතු අනාගතය ගැන නොබලන බවත්ය. ‘අසුචී’ යනු අපිරිසිදු වූ, ආර්ය නොවන කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම දත යුතුය.

การณตฺถคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

කාරණත්ථ ගාථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

จตุตฺโถ วคฺโค นิฏฺฐิโต เอกาทสหิ คาถาหิ.

ගාථා එකොළසකින් යුත් සිව්වන වග්ගය නිමවා ඇත.

เอวเมตํ เอกจตฺตาลีสคาถาปริมาณํ ขคฺควิสาณสุตฺตํ กตฺถจิเทว วุตฺเตน โยชนานเยน สพฺพตฺถ ยถานุรูปํ โยเชตฺวา อนุสนฺธิโต อตฺถโต จ เวทิตพฺพํ. อติวิตฺถารภเยน ปน อมฺเหหิ น สพฺพตฺถ โยชิตนฺติ.

මෙසේ ගාථා හතළිස් එකකින් යුත් මෙම ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රය සමහර තැන්වල සඳහන් කළ සම්බන්ධ කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව, සෑම තැනකම යෝග්‍ය පරිදි ගළපා අනුසන්ධි වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. ඉතා විස්තරාත්මක වේ යැයි බියෙන් අප විසින් සෑම තැනකදීම පද අර්ථ ගළපා නැත.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๔. กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา

4. කසිභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

เอวํ เม สุตนฺติ กสิภารทฺวาชสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ทกฺขิณาคิริสฺมึ เอกนาลายํ พฺราหฺมณคาเม ปุเรภตฺตกิจฺจํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจนฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ พุทฺธกิจฺเจสุ ปุเรภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต ยถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา, อิมํ สุตฺตํ อภาสิ.

‘ඒවං මේ සුතං’ යනු කසිභාරද්වාජ සූත්‍රයයි. එහි උත්පත්තිය කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගධ රට දක්ඛිණගිරි ජනපදයෙහි ඒකනාලා නම් බමුණු ගමෙහි වැඩවසන සේක. උන්වහන්සේ පෙරබත් කිස සහ පසුබත් කිස යන බුද්ධ කෘත්‍යයන් දෙකෙන් පෙරබත් කිස නිමවා, පසුබත් කිස අවසානයෙහි බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, කසිභාරද්වාජ බමුණා අර්හත් ඵලය සඳහා උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත බව දැක, “මා එහි ගිය විට මෙබඳු කතාබහක් ඇති වන්නේය, එම කතාව අවසානයෙහි ධර්ම දේශනාව අසා මේ බමුණා පැවිදි වී අර්හත් භාවයට පත්වන්නේය” යි දැන, එහි වැඩම කොට, කතාබහක් ඇති කරවාගෙන, මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

ตตฺถ สิยา ‘‘กตมํ พุทฺธานํ ปุเรภตฺตกิจฺจํ, กตมํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจ’’นฺติ? วุจฺจเต – พุทฺโธ ภควา ปาโต เอว อุฏฺฐาย อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจ มุขโธวนาทิสรีรปริกมฺมํ กตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, ภิกฺขาจารเวลาย นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, จีวรํ ปารุปิตฺวา, ปตฺตมาทาย กทาจิ เอกโกว กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ, กทาจิ ปกติยา, กทาจิ อเนเกหิ [Pg.120] ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ. เสยฺยถิทํ – ปิณฺฑาย ปวิสโต โลกนาถสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มุทุคติโย วาตา ปถวึ โสเธนฺติ; วลาหกา อุทกผุสิตานิ มุญฺจนฺตา มคฺเค เรณุํ วูปสเมตฺวา อุปริ วิตานํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อปเร วาตา ปุปฺผานิ อุปสํหริตฺวา มคฺเค โอกิรนฺติ, อุนฺนตา ภูมิปฺปเทสา โอนมนฺติ, โอนตา อุนฺนมนฺติ, ปาทนิกฺเขปสมเย สมาว ภูมิ โหติ, สุขสมฺผสฺสานิ รถจกฺกมตฺตานิ ปทุมปุปฺผานิ วา ปาเท สมฺปฏิจฺฉนฺติ, อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท สรีรา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิจฺฉริตฺวา สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิย จิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จ ปาสาทกูฏาคาราทีนิ กโรนฺติโย อิโต จิโต จ วิธาวนฺติ, หตฺถิอสฺสวิหงฺคาทโย สกสกฏฺฐาเนสุ ฐิตาเยว มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ, ตถา เภริวีณาทีนิ ตูริยานิ มนุสฺสานํ กายูปคานิ จ อาภรณานิ, เตน สญฺญาเณน มนุสฺสา ชานนฺติ ‘‘อชฺช ภควา อิธ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ. เต สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ คนฺธปุปฺผาทีหิ สกฺกจฺจํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ทส ภิกฺขู, อมฺหากํ วีสติ, อมฺหากํ ภิกฺขุสตํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา ภควโตปิ ปตฺตํ คเหตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิมาเนนฺติ.

එහිදී මෙසේ විමසීමක් ඇති විය හැකිය: ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පෙරබත් කිස (දවල් දානයට පෙර කටයුතු) කවරේද? පසුබත් කිස (දවල් දානයෙන් පසු කටයුතු) කවරේද?’ ඒ පිළිබඳව පිළිතුර මෙසේ දක්වනු ලැබේ. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ අලුයම ම පිබිද, උපස්ථායකයන්ට අනුග්‍රහ පිණිසත් ශරීර සුවතාව පිණිසත් මුහුණ සේදීම ආදී ශරීරික වත්පිළිවෙත් සිදු කරති. පිඬු සිඟා වඩින වේලාව පැමිණෙන තෙක් විවේකීව වැඩසිටිති. පිඬු සිඟා වඩින වේලාව පැමිණි කල්හි, සිවුරු හැඳ, බඳ පටිය බැඳ, උතුරු සළුව පොරවා, පාත්‍රය ගෙන ඇතැම් විට තනිවම ද, ඇතැම් විට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන ද ගමකට හෝ නියම්ගමකට පිඬු සිඟා වැඩම කරති. ඇතැම් විට ස්වභාවික අයුරින් ද, ඇතැම් විට විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් මධ්‍යයේ ද උන්වහන්සේ වැඩම කරති. එනම්, පිඬු සිඟා වඩින ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් මෘදු සුළඟක් හමා ගොස් පොළොව පිරිසිදු කරයි. වලාකුළු වැහි බින්දු ඉසිමින් මාවතේ දූවිලි නිවා දමා, ඉහළින් වියනක් සේ රැඳී සිටියි. තවත් සුළඟක් මල් රැගෙන විත් මාවතෙහි පතුරවයි. උස් තැන් පහත් වෙයි, පහත් තැන් උස් වෙයි, පා තබන විට පොළොව සමතලා වෙයි. රියසකක් පමණ විශාල වූ, ස්පර්ශයට සුමුදු පියුම් උන්වහන්සේගේ පාදයන් පිළිගනී. නගර දොරටුවෙන් ඇතුළු වී දකුණු පය තබනවාත් සමඟ ම, ශරීරයෙන් සවණක් රැස් විහිදී ගොස් රන් දියරයෙන් නැහැවුණාක් මෙන් ප්‍රාසාද හා කූටාගාර ආදිය ඒ මේ අත ඒකාලෝක කරමින් විහිදෙයි. ඇතුන්, අසුන් සහ පක්ෂීන් ආදී සත්තු තම තමන් සිටින තැන්වල ම සිට මිහිරි හඬ නගති. බෙර, වීණා ආදී තූර්ය භාණ්ඩ ද මිනිසුන් පලඳින ආභරණ ද නාද වෙයි. එම ලකුණෙන් මිනිස්සු ‘අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි පිඬු සිඟා වැඩම කළ සේකැ’ යි දැනගනිති. ඔවුහු මැනවින් ඇඳ පැළඳ, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන නිවෙස්වලින් නික්ම වීදි මැදට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරවයෙන් සුවඳ මල් පූජා කර වැඳ, ‘ස්වාමීනි, අපට භික්ෂූන් දස නමකගේ දානය දෙන්න, අපට විසි නමකගේ, අපට සිය නමකගේ’ යනාදී වශයෙන් අයැදිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ද ගෙන, ආසන පනවා ගෞරවයෙන් යුතුව පිණ්ඩපාත දානය පිළිගන්වති.

ภควา กตภตฺตกิจฺโจ เตสํ สนฺตานานิ โอโลเกตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสติ, ยถา เกจิ สรณคมเน ปติฏฺฐหนฺติ, เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, เกจิ โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานํ อญฺญตรสฺมึ, เกจิ ปพฺพชิตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเตติ. เอวํ ตถา ตถา ชนํ อนุคฺคเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉติ. ตตฺถ มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทติ ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคมยมาโน. ตโต ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน อุปฏฺฐาโก ภควโต นิเวเทติ. อถ ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ. อิทํ ตาว ปุเรภตฺตกิจฺจํ. ยญฺเจตฺถ น วุตฺตํ, ตํ พฺรหฺมายุสุตฺเต วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ.

දානය වළඳා අවසන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ජනයාගේ සිත් බලමින්, ඇතැමුන් සරණාගමනයෙහි ද, ඇතැමුන් පංචශීලයෙහි ද, ඇතැමුන් සෝවාන්, සකෘදාගාමී හෝ අනාගාමී ඵලයන්ගෙන් එකක ද, ඇතැමුන් පැවිදි වී අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත්වයෙහි ද පිහිටන පරිදි ධර්මය දේශනා කරති. මෙසේ එම ජනයාට අනුග්‍රහ දක්වා ආසනයෙන් නැගිට විහාරයට වැඩම කරති. එහි මණ්ඩලමාලයේ පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටිමින් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වළඳා අවසන් වන තෙක් රැඳී සිටිති. ඉන්පසු භික්ෂූන්ගේ දාන කටයුතු අවසන් වූ පසු, උපස්ථායක තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව දැනුම් දෙයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කරති. මේ වනාහි පෙරබත් කිසයි. මෙහි සඳහන් නොවූ වෙනත් කරුණු ඇත්නම්, ඒවා බ්‍රහ්මායු සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇති ආකාරයට ම තේරුම් ගත යුතුය.

อถ ภควา เอวํ กตปุเรภตฺตกิจฺโจ คนฺธกุฏิยา อุปฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา, ปาเท ปกฺขาเลตฺวา, ปาทปีเฐ ฐตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทติ – ‘‘ภิกฺขเว, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, พุทฺธุปฺปาโท ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, มนุสฺสปฏิลาโภ ทุลฺลโภ, สทฺธาสมฺปตฺติ ทุลฺลภา, ปพฺพชฺชา ทุลฺลภา, สทฺธมฺมสฺสวนํ ทุลฺลภํ [Pg.121] โลกสฺมิ’’นฺติ. ตโต ภิกฺขู ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺติ. อถ ภควา ภิกฺขูนํ จริยวเสน กมฺมฏฺฐานํ เทติ. เต กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ; เกจิ อรญฺญํ, เกจิ รุกฺขมูลํ, เกจิ ปพฺพตาทีนํ อญฺญตรํ, เกจิ จาตุมหาราชิกภวนํ…เป… เกจิ วสวตฺติภวนนฺติ. ตโต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. อถ สมสฺสาสิตกาโย อุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค โลกํ โวโลเกติ. ตติยภาเค ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตตฺถ ชโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สุนิวตฺโถ สุปารุโต คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย วิหาเร สนฺนิปตติ. ตโต ภควา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสชฺช ธมฺมํ เทเสติ กาลยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ. อถ กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ.

ඉන්පසු මෙසේ පෙරබත් කිස නිම කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටිය ඉදිරිපිට අසුන් ගෙන, පා සෝදා, පා පීඨය මත සිට භික්ෂු සංඝයාට මෙසේ අවවාද කරති: ‘මහණෙනි, අප්‍රමාදීව කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න. ලොව බුදුවරයෙකුගේ උපත දුර්ලභ ය, මනුෂ්‍ය ජීවිතයක් ලැබීම දුර්ලභ ය, ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය දුර්ලභ ය, පැවිද්ද දුර්ලභ ය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය දුර්ලභ ය.’ ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ කමටහන් විමසති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ චරිත ස්වභාවයන්ට අනුකූලව කමටහන් ලබා දෙති. එම කමටහන් උගත් භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කර තම තමන්ගේ වාසස්ථානවලට වැඩම කරති; ඇතැමුන් වනයට ද, ඇතැමුන් රුක්මුල්වලට ද, ඇතැමුන් පර්වත ආදියට ද, ඇතැමුන් චාතුම්මහාරාජික භවනයට ද... ඇතැමුන් පරනිම්මිත වසවත්ති භවනයට ද වැඩම කරති. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කර, අභිමත නම් සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව දකුණු ඇලයෙන් මඳ වේලාවක් සිංහ සෙය්‍යාව කරති. ඉන්පසු ශරීරය සැහැල්ලු වූ කල්හි අවදි වී, දහවල් කාලයේ දෙවැනි කොටසේ දී දිවැසින් ලෝකය දෙස බලති. තුන්වැනි කොටසේ දී උන්වහන්සේ යම් ගමක හෝ නියම්ගමක ඇසුරු කරමින් වැඩසිටිති ද, එහි ජනයා පෙරවරුවේ දන් දී පස්වරුවේ මැනවින් ඇඳ පැළඳ සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට රැස් වෙති. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණ සිටින පිරිසට අනුරූප ප්‍රාතිහාර්යයක් දක්වමින් ධර්ම සභාවට වැඩම කර, පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩහිඳ කාලයට හා ප්‍රමාණයට උචිත පරිදි ධර්මය දේශනා කරති. ඉන්පසු කාලය දැන පිරිස විසිර යන්නට ඉඩ හරිති.

ตโต สเจ คตฺตานิ โอสิญฺจิตุกาโม โหติ. อถ พุทฺธาสนา อุฏฺฐาย อุปฏฺฐาเกน อุทกปฏิยาทิโตกาสํ คนฺตฺวา, อุปฏฺฐากหตฺถโต อุทกสาฏิกํ คเหตฺวา, นฺหานโกฏฺฐกํ ปวิสติ. อุปฏฺฐาโกปิ พุทฺธาสนํ อาเนตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญาเปติ. ภควา คตฺตานิ โอสิญฺจิตฺวา, สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา, ตตฺถ อาคนฺตฺวา, นิสีทติ เอกโกว มุหุตฺตํ ปฏิสลฺลีโน. อถ ภิกฺขู ตโต ตโต อาคมฺม ภควโต อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ เอกจฺเจ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ กมฺมฏฺฐานํ, เอกจฺเจ ธมฺมสฺสวนํ ยาจนฺติ. ภควา เตสํ อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ปฐมํ ยามํ วีตินาเมติ.

ඉන්පසු ශ්‍රී දේහය ස්නානය කිරීමට කැමැත්තක් ඇති වුවහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධ ආසනයෙන් නැගී සිට උපස්ථායකයන් විසින් පැන් පිළියෙළ කරන ලද ස්ථානයට වැඩම කර, උපස්ථායකයන් අතින් දිය නෑමට ගන්නා සළුව (ජලසාටිකාව) ගෙන ස්නානාගාරයට ඇතුළු වන සේක. උපස්ථායක තෙමේ ද බුද්ධ ආසනය ගෙන අවුත් ගන්ධකුටි පිරිවෙණෙහි පණවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්නානය කොට, මැනවින් පදම් කරන ලද දෙපට සිවුරක් හැඳ, බඳ පටිය බැඳ, උතුරු සළුව පොරවා, එහි වැඩම කර මොහොතක් හුදෙකලාව විවේකීව වැඩ සිටින සේක. එකල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා තැන් තැන්වලින් පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථානය පිණිස පැමිණෙති. එහි ඇතැම් භික්ෂූහු ප්‍රශ්න විමසති, ඇතැම්හු කමටහන් ඉල්ලති, ඇතැම්හු ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීමට අවසර පතති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායයන් ඉටු කරමින් රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය ඉක්මවන සේක.

มชฺฌิมยาเม สกลทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตาโย โอกาสํ ลภมานา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ ยถาภิสงฺขตํ อนฺตมโส จตุรกฺขรมฺปิ. ภควา ตาสํ เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต มชฺฌิมยามํ วีตินาเมติ. ตโต ปจฺฉิมยามํ จตฺตาโร ภาเค กตฺวา เอกํ ภาคํ จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, ทุติยภาคํ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ, ตติยภาคํ ผลสมาปตฺติยา วีตินาเมติ, จตุตฺถภาคํ มหากรุณาสมาปตฺตึ ปวิสิตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกติ อปฺปรชกฺขมหารชกฺขาทิสตฺตทสฺสนตฺถํ. อิทํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ.

මධ්‍යම යාමයෙහි දසදහසක් ලෝක ධාතූන්හි වෙසෙන දේවතාවෝ අවස්ථාව ලබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, අවම වශයෙන් අක්ෂර හතරක ප්‍රශ්නයක් වුවද තමන් අභිමත පරිදි විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දේවතාවන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳමින් මධ්‍යම යාමය ගෙවා දමන සේක. ඉන්පසු පශ්චිම යාමය කොටස් හතරකට බෙදා, ඉන් එක් කොටසක් සක්මන් කරමින් අධිට්ඨාන කරන සේක. දෙවන කොටස ගන්ධකුටියට ඇතුළු වී දකුණු ඇලයෙන් සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපෙන සේක. තුන්වන කොටස ඵලසමාපත්තියෙන් ගත කරන සේක. සිව්වන කොටසෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී, කෙලෙස් රජස් අඩුවෙන් ඇති හා කෙලෙස් රජස් බහුලව ඇති සත්ත්වයන් දැකීම පිණිස බුදු ඇසින් ලෝකය දෙස බලා වදාරන සේක. මෙය පශ්චාත් භක්ත කෘත්‍යයයි.

เอวมิมสฺส [Pg.122] ปจฺฉาภตฺตกิจฺจสฺส โลกโวโลกนสงฺขาเต จตุตฺถภาคาวสาเน พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ทานสีลอุโปสถกมฺมาทีสุ จ อกตาธิกาเร กตาธิกาเร จ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺเน อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน จ สตฺเต ปสฺสิตุํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อิมํ สุตฺตมภาสิ.

මෙලෙස පශ්චාත් භක්ත කෘත්‍යයෙහි ලෝකය බැලීම නම් වූ සිව්වන කොටස අවසානයෙහි, බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය කෙරෙහි ද දාන, සීල, උපෝසථ ආදී පින්කම්හි ද පෙර පින් (අධිකාර) නොකළ හා කළ වූ ද, උපනිශ්‍රය සම්පත් නැති හා ඇති වූ ද සත්ත්වයන් බැලීම පිණිස බුදු ඇසින් ලෝකය බලන කල්හි, කසිභාරද්වාජ බ්‍රාහ්මණයා අර්හත්වය සඳහා උපනිශ්‍රය සම්පත් ඇති අයෙකු බව දැක, "එහි මා වැඩම කළ කල්හි කථාබහක් ඇති වන්නේය, ඉන්පසු කථා අවසානයෙහි ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට මේ බ්‍රාහ්මණයා පැවිදි වී අර්හත්වයට පැමිණෙන්නේය" යි දැන, එහි වැඩම කර, කථාව මතු කොට මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

ตตฺถ เอวํ เม สุตนฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคีตึ กโรนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสปตฺเถเรน ปุฏฺเฐน ปญฺจนฺนํ อรหนฺตสตานํ วุตฺตํ, ‘‘อหํ, โข, สมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติ กสิภารทฺวาเชน วุตฺตํ, ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณ กสามิ จ วปามิ จา’’ติอาทิ ภควตา วุตฺตํ. ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘กสิภารทฺวาชสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ.

එහි "ඒවං මේ සුතං" (මෙසේ මා විසින් අසන ලදී) යනාදී වචන ප්‍රථම මහා සංගීති කාලයෙහි ධර්ම සංගායනාව සිදු කරන මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව, ආයුෂ්මත් ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් ඉදිරියෙහි පවසන ලදී. "ශ්‍රමණයෙනි, මම වනාහි සීසාන්නෙමි, වපුරන්නෙමි" යන වචනය කසිභාරද්වාජ බ්‍රාහ්මණයා විසින් පවසන ලදී. "බ්‍රාහ්මණය, මම ද සීසාන්නෙමි, වපුරන්නෙමි" යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මේ සියල්ල එක්කොට "කසිභාරද්වාජ සූත්‍රය" යැයි කියනු ලැබේ.

ตตฺถ เอวนฺติ อยํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺโถ เอวํ-สทฺโท. อาการตฺเถน หิ เอเตน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺเตหิ สกสกภาสานุรูปมุปลกฺขณิยสภาวํ ตสฺส ภควโต วจนํ, ตํ สพฺพากาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ; อถ, โข, ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุต’’นฺติ. นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยา เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ นิทสฺเสติ. อวธารณตฺเถน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ ตญฺจ อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. เม สุตนฺติ เอตฺถ มยาสทฺทตฺโถ เม-สทฺโท, โสตทฺวารวิญฺญาณตฺโถ สุตสทฺโท. ตสฺมา เอวํ เม สุตนฺติ เอวํ มยา โสตวิญฺญาณปุพฺพงฺคมาย วิญฺญาณวีถิยา อุปธาริตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

එහි "ඒවං" යන මේ ශබ්දය ආකාරය, නිදර්ශනය හා අවධාරණය යන අර්ථවල වැටේ. ආකාර අර්ථයෙන් ගත් කල මෙය මෙබඳු අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි – නානා විධ ක්‍රමයන්ගෙන් ප්‍රවීණ වූ, අනේකවිධ අදහස්වලින් පැනනැඟුණු, අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සම්පන්න වූ, විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-පටිවේධ වශයෙන් ගැඹුරු වූ, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඒ ඒ භාෂාවන්ට අනුකූලව වටහාගත හැකි ස්වභාවයක් ඇති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සෑම අයුරකින්ම වටහා ගැනීමට කවුරුන් සමත් වේද? එහෙත් "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් ද එක් ආකාරයකින් අසන ලදී" යන අර්ථය ඉන් දැක්වේ. නිදර්ශන අර්ථයෙන්, "මම ස්වයම්භූ නොවෙමි, මා විසින් මෙය (තනිව) ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ එකක් නොවේ" යැයි තමන් එයින් නිදහස් වෙමින්, "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් මෙසේ අසන ලදී" යැයි දැන් පැවසිය යුතු මුළු සූත්‍රයම දක්වයි. අවධාරණ අර්ථයෙන්, "මහණෙනි, බහුශ්‍රැත වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර යම් මේ ආනන්දයෙක් වේද, ඔහු අගතැන්පත් වන්නේය... ගතිමත් වූ, ස්මෘතිමත් වූ, ධෘතිමත් වූ, උපස්ථායක වූ ශ්‍රාවකයන් අතර යම් මේ ආනන්දයෙක් වේද, ඔහු අගතැන්පත් වන්නේය" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ප්‍රශංසාවට අනුකූලව, තමන්ගේ ධාරණ ශක්තිය දක්වමින් සත්ත්වයන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කරවයි. "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, එය අර්ථයෙන් හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙන් අඩු ද නැත, වැඩි ද නැත; එය එලෙසම මිස අනෙක් අයුරකින් නොගත යුතුය" යන්න එහි අදහසයි. "මේ සුතං" යන්නෙහි "මේ" යනු "මා විසින්" යන අර්ථයයි, "සුතං" යනු ශ්‍රෝත්‍ර ද්වාර විඥානයෙන් දන්නා ලද අර්ථයයි. එබැවින් "ඒවං මේ සුතං" යන්නෙන් "මෙසේ මා විසින් ශ්‍රෝත්‍ර විඥානය පෙරටු කොට ගත් විඥාන වීථියෙන් දරා ගන්නා ලදී" යන්න ප්‍රකාශ වේ.

เอกํ [Pg.123] สมยนฺติ เอกํ กาลํ. ภควาติ ภาคฺยวา, ภคฺควา, ภตฺตวาติ วุตฺตํ โหติ. มคเธสุ วิหรตีติ มคธา นาม ชนปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘มคธา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท. เกจิ ปน ‘‘ยสฺมา เจติยราชา มุสาวาทํ ภณิตฺวา ภูมึ ปวิสนฺโต ‘มา คธํ ปวิสา’ติ วุตฺโต, ยสฺมา วา ตํ ราชานํ มคฺคนฺตา ภูมึ ขนนฺตา ปุริสา ‘มา คธํ กโรถา’ติ วุตฺตา, ตสฺมา มคธา’’ติ เอวมาทีหิ นเยหิ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพนฺติ. วิหรตีติ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อปเรน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ, ปวตฺเตตีติ วุตฺตํ โหติ. ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหิ วา สตฺตานํ วิวิธํ หิตํ หรตีติ วิหรติ. หรตีติ อุปสํหรติ, อุปเนติ, ชเนติ, อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ ยทา สตฺตา กาเมสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา กิร ภควา ทิพฺเพน วิหาเรน วิหรติ เตสํ อโลภกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา กาเมสุ วิรชฺเชยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน อิสฺสริยตฺถํ สตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ, ตทา พฺรหฺมวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโทสกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโทเสน โทสํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. ยทา ปน ปพฺพชิตา ธมฺมาธิกรณํ วิวทนฺติ, ตทา อริยวิหาเรน วิหรติ เตสํ อโมหกุสลมูลุปฺปาทนตฺถํ – ‘‘อปฺเปว นาม อิมํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา เอตฺถ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อโมเหน โมหํ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. อิริยาปถวิหาเรน ปน น กทาจิ น วิหรติ ตํ วินา อตฺตภาวปริหรณาภาวโตติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม.

එක් සමයෙක්හි යනු එක් කාලයකදී යන්නයි. 'භගවා' යනු භාග්‍යවන්ත වූ, (රාගාදී කෙලෙසුන්) බින්දා වූ, (ධර්මය) බෙදා දැක්වූ යන අර්ථයයි. 'මගධෙසු විහරති' යනු මගධ නම් වූ ජනපදවාසී රජකුමාරවරුන් අතරෙහි වැඩවසන බවයි. ඔවුන්ගේ නිවාසය වූ එක් ජනපදයකට ද රූඪි ශබ්දයෙන් 'මගධ' යයි කියනු ලැබේ. ඒ මගධ ජනපදයෙහි (වැඩවසන සේක යනුයි). සමහරුන් පවසන්නේ චේතිය රජු මුසාවාද පවසා පොළොවට ගිලෙන විට 'මා ගධං පවිස' (පතුලට නොයන්න) යයි කී බැවින් ද, නැතහොත් ඒ රජු සොයමින් පොළොව කණින මිනිසුන්ට 'මා ගධං කරොථ' (වළක් නොකණින්න) යයි කී බැවින් 'මගධ' නම් වූ බවයි. මේ ආදී වශයෙන් විවිධ අයුරින් විස්තර කරති. තමන්ට රුචි අර්ථයක් ගත හැකිය. 'විහරති' (වැඩවසන සේක) යනු එක් ඉරියව්වක පීඩාව තවත් ඉරියව්වකින් දුරු කරමින්, ශරීරය ඇද වැටෙන්නට නොදී පවත්වාගෙන යාමයි, එනම් පවත්වා ගැනීමයි. එසේම දිව්‍ය, බ්‍රහ්ම, ආර්ය විහරණයන්ගෙන් සත්වයන්ට විවිධ හිතසුව සලසන බැවින් ද 'විහරති' යයි කියනු ලැබේ. 'හරති' යනු ඒ ඒ සුවයන් එළඹවීම, උපදවීම යන අර්ථයයි. එනම්, සත්වයන් කාමයන්හි වරදවා හැසිරෙන කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් තුළ අලෝභ කුසල් මූලය උපදවනු පිණිස 'මොවුන් මෙම පිළිවෙත දැක මෙහි රුචිය උපදවාගෙන කාමයන්ගෙන් වෙන්වන්නේ නම් මැනවැ'යි සිතා දිව්‍ය විහරණයෙන් වැඩවසන සේක. සත්වයන් අධිපතිභාවය පිණිස අනුන් කෙරෙහි වරදවා පිළිපදින කල්හි, ඔවුන් තුළ අදෝෂ කුසල් මූලය උපදවනු පිණිස 'මොවුන් මෙම පිළිවෙත දැක මෙහි රුචිය උපදවාගෙන අදෝෂයෙන් දෝෂය සන්සිඳුවා ගන්නේ නම් මැනවැ'යි සිතා බ්‍රහ්ම විහරණයෙන් වැඩවසන සේක. පැවිද්දන් ධර්ම කරුණු සම්බන්ධයෙන් විවාද කරන කල්හි, ඔවුන් තුළ අමෝහ කුසල් මූලය උපදවනු පිණිස 'මොවුන් මෙම පිළිවෙත දැක මෙහි රුචිය උපදවාගෙන අමෝහයෙන් මෝහය සන්සිඳුවා ගන්නේ නම් මැනවැ'යි සිතා ආර්ය විහරණයෙන් වැඩවසන සේක. ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් වන විහරණය (ඉරියව් විහරණය) නම් කිසිවිටෙකත් අත් නොහරින සේක. මන්ද යත්, එය නොමැතිව ශරීරය පවත්වාගෙන යා නොහැකි බැවිනි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය මංගල සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පවසන්නෙමු.

ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ โย โส ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิโต คิริ, ตสฺส ทกฺขิณปสฺเส ชนปโท ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ ชนปเทติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิหารสฺสาปิ ตเทว นามํ. เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเมติ เอกนาฬาติ ตสฺส คามสฺส นามํ. พฺราหฺมณา เจตฺถ สมฺพหุลา ปฏิวสนฺติ, พฺราหฺมณโภโค วา โส, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณคาโม’’ติ วุจฺจติ.

දක්ඛිණාගිරිස්මිං යනු රජගහ නුවර වටා පිහිටි යම් පර්වතයක් වේද, එහි දකුණු පස ඇති ජනපදයයි. ඒ ජනපදයෙහි වූ වෙහෙරට ද එම නමම පාවිච්චි වේ. 'ඒකනාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ' යනු ඒකනාලා යනු ඒ ගමේ නමයි. එහි බොහෝ බ්‍රාහ්මණයන් වාසය කරන බැවින් හෝ එය බ්‍රාහ්මණයන්ට අයත් ගමක් (බ්‍රාහ්මණභෝගයක්) වූ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ ගාමය' යයි කියනු ලැබේ.

เตน โข ปน สมเยนาติ ยํ สมยํ ภควา อปราชิตปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก มคธรฏฺเฐ [Pg.124] เอกนาฬํ พฺราหฺมณคามํ อุปนิสฺสาย ทกฺขิณาคิริมหาวิหาเร พฺราหฺมณสฺส อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน วิหรติ, เตน สมเยน กรณภูเตนาติ วุตฺตํ โหติ. โข ปนาติ อิทํ ปเนตฺถ นิปาตทฺวยํ ปทปูรณมตฺตํ, อธิการนฺตรทสฺสนตฺถํ วาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺสาติ โส พฺราหฺมโณ กสิยา ชีวติ, ภารทฺวาโชติ จสฺส โคตฺตํ, ตสฺมา เอวํ วุจฺจติ. ปญฺจมตฺตานีติ ยถา – ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท ปมาเณ วตฺตติ, เอวมิธาปิ, ตสฺมา ปญฺจปมาณานิ อนูนานิ อนธิกานิ, ปญฺจนงฺคลสตานีติ วุตฺตํ โหติ. ปยุตฺตานีติ ปโยชิตานิ, พลิพทฺทานํ ขนฺเธสุ ฐเปตฺวา ยุเค โยตฺเตหิ โยชิตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

තේන ඛෝ පන සමයේන යනු යම් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ අනුත්තර වූ සම්මාසම්බෝධිය අවබෝධ කොට, උතුම් දම්සක් පැවැත්ම සිදු කොට, මගධ රට ඒකනාලා බ්‍රාහ්මණ ගාමය ඇසුරු කොට දක්ඛිණාගිරි මහා විහාරයෙහි බ්‍රාහ්මණයාගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා ඒම අපේක්ෂාවෙන් වැඩවසන ඒ කාලයෙහි යන්නයි. මෙහි 'ඛෝ පන' යන්න නිපාත පද දෙකක් වන අතර එය පද පූරණය පිණිස හෝ වෙනත් කරුණක් දැක්වීම පිණිස යෙදී ඇති බව දත යුතුය. 'කසීභාරද්වාජස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස' යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයා ගොවිතැනින් (කසී) ජීවත් වූ බැවින් ද, භාරද්වාජ යනු ඔහුගේ ගෝත්‍ර නාමය වූ බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. 'පඤ්චමත්තානි' යනු 'භෝජනයෙහි පමණ දන්නා' (භෝජනෙ මත්තඤ්ඤූ) යන්නෙහි මෙන් මෙහි 'මත්ත' ශබ්දය ප්‍රමාණය දැක්වීමට යෙදී ඇත. ඒ අනුව අඩු වැඩි නොවූ හරියටම පන්සියයක් වූ නගුල් ප්‍රමාණය යන්න අර්ථයයි. 'පයුත්තානි' යනු යොදන ලද යන්නයි. ගොනුන්ගේ කර මත තබා වියගස් හා රැහැන් මගින් සම්බන්ධ කරන ලද යනු මෙහි අර්ථයයි.

วปฺปกาเลติ วปนกาเล, พีชนิกฺขิปกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ทฺเว วปฺปานิ กลลวปฺปญฺจ, ปํสุวปฺปญฺจ. ปํสุวปฺปํ อิธ อธิปฺเปตํ. ตญฺจ โข ปฐมทิวเส มงฺคลวปฺปํ. ตตฺถายํ อุปกรณสมฺปทา – ตีณิ พลิพทฺทสหสฺสานิ อุปฏฺฐาปิตานิ โหนฺติ, สพฺเพสํ สุวณฺณมยานิ สิงฺคานิ ปฏิมุกฺกานิ, รชตมยา ขุรา, สพฺเพ เสตมาลาหิ สพฺพคนฺธสุคนฺเธหิ ปญฺจงฺคุลิเกหิ จ อลงฺกตา ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนา, เอกจฺเจ กาฬา อญฺชนวณฺณาเยว, เอกจฺเจ เสตา ผลิกวณฺณา, เอกจฺเจ รตฺตา ปวาฬวณฺณา, เอกจฺเจ กมฺมาสา มสารคลฺลวณฺณา. ปญฺจสตา กสฺสกปุริสา สพฺเพ อหตเสตวตฺถนิวตฺถา มาลาลงฺกตา ทกฺขิณอํสกูเฏสุ ฐปิตปุปฺผจุมฺพฏกา หริตาลมโนสิลาลญฺฉนุชฺชลิตคตฺตภาคา ทส ทส นงฺคลา เอเกกคุมฺพา หุตฺวา คจฺฉนฺติ. นงฺคลานํ สีสญฺจ ยุคญฺจ ปโตทา จ สุวณฺณวินทฺธา. ปฐมนงฺคเล อฏฺฐ พลิพทฺทา ยุตฺตา, เสเสสุ จตฺตาโร จตฺตาโร, อวเสสา กิลนฺตปริวตฺตนตฺถํ อานีตา. เอเกกคุมฺเพ เอกเมกํ พีชสกฏํ เอเกโก กสติ, เอเกโก วปติ.

"වප්පකාලයෙහි" යනු වපුරන කාලයෙහි හෙවත් බීජ රෝපණය කරන කාලයෙහි යන්නයි. එහි මඩෙහි වැපිරීම සහ වියළි පොළොවෙහි වැපිරීම යනුවෙන් වැපිරීම් දෙවර්ගයකි. මෙහි අදහස් කරන්නේ වියළි පොළොවෙහි වැපිරීමයි. එය වනාහි පළමු දිනයේ කෙරෙන මංගල වප් උත්සවයයි. එහි මේ උපකරණ සම්පත්තියයි - වෘෂභයන් තුන්දහසක් සූදානම් කර තිබුණි. ඒ සියලු දෙනාගේ අං රන්මුවා ආවරණවලින් ද, කුර රිදීමුවා ආවරණවලින් ද යුක්ත විය. සියලු දෙනා සුදු මල්දමින් ද, සියලු සුවඳ විලවුන්වලින් ද, පංචාංගුලික සලකුණුවලින් (අත්ල සලකුණු) ද අලංකාර කරන ලද අතර, පරිපූර්ණ වූ ශරීර අවයවවලින් හා සියලු ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූහ. ඇතැම් ගවයෝ අඳුන් වන් කළු පැහැති වූහ; ඇතැම්හු ස්ඵටිකයක් බඳු සුදු පැහැති වූහ; ඇතැම්හු පබළු වන් රතු පැහැති වූහ; ඇතැම්හු වෛරෝඩි මැණික් වන් කබර පැහැති වූහ. පන්සීයක් පමණ වූ ගොවි පුරුෂයෝ සියල්ලෝම අලුත් සුදු වස්ත්‍ර හැඳ, මල්දමින් සැරසී, දකුණු උරහිස් මත මල් වඩම් තබාගෙන, හිරියල් සහ මනෝසීල ලකුණුවලින් බබළන ශරීර ඇතිව, නගුල් දහය බැගින් වූ කණ්ඩායම් ලෙස ගමන් කළහ. නගුල්වල හිස, වියගහ සහ කෙවිට රනින් මුවා කරන ලදී. පළමු නගුලෙහි වෘෂභයන් අටදෙනෙකු බැඳ තිබූ අතර, ඉතිරි නගුල්වල හතර දෙනා බැගින් බැඳ තිබුණි. ඉතිරි වෘෂභයන් ගෙන එන ලද්දේ වෙහෙසට පත්වන විට මාරු කිරීම සඳහාය. එක් එක් කණ්ඩායමක බීජ පිරවූ කරත්තයක් බැගින් විය. එක් අයෙකු සීසාන අතර තවකෙකු වපුරයි."

พฺราหฺมโณ ปน ปเคว มสฺสุกมฺมํ การาเปตฺวา นฺหตฺวา สุคนฺธคนฺเธหิ วิลิตฺโต ปญฺจสตคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา สหสฺสคฺฆนกํ เอกํสํ กริตฺวา เอกเมกิสฺสา องฺคุลิยา ทฺเว ทฺเว กตฺวา วีสติ องฺคุลิมุทฺทิกาโย, กณฺเณสุ สีหกุณฺฑลานิ, สีเส จ พฺรหฺมเวฐนํ ปฏิมุญฺจิตฺวา สุวณฺณมาลํ กณฺเฐ [Pg.125] กตฺวา พฺราหฺมณคณปริวุโต กมฺมนฺตํ โวสาสติ. อถสฺส พฺราหฺมณี อเนกสตภาชเนสุ ปายาสํ ปจาเปตฺวา มหาสกเฏสุ อาโรเปตฺวา คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตา พฺราหฺมณีคณปริวุตา กมฺมนฺตํ อคมาสิ. เคหมฺปิสฺส สพฺพตฺถ คนฺเธหิ สุวิลิตฺตํ ปุปฺเผหิ สุกตพลิกมฺมํ, เขตฺตญฺจ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ สมุสฺสิตปฏากํ อโหสิ. ปริชนกมฺมกาเรหิ สห กมฺมนฺตํ โอสฏปริสา อฑฺฒเตยฺยสหสฺสา อโหสิ. สพฺเพ อหตวตฺถนิวตฺถา, สพฺเพสญฺจ ปายาสโภชนํ ปฏิยตฺตํ อโหสิ.

"බ්‍රාහ්මණයා වනාහි ඉතා වේලාසනින් රැවුල කපවා, ස්නානය කොට, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, පන්සියයක් වටිනා වස්ත්‍රයක් හැඳ, දහසක් වටිනා සළුවක් ඒකාංශ කොට පොරවා, එක් ඇඟිල්ලක මුදු දෙක බැගින් ඇඟිලි විස්සෙහිම මුදු පැළඳ, කන්වල සිංහ මුඛ කුණ්ඩලාභරණ ද, හිසෙහි බ්‍රාහ්මණ ජටාව ද (හිස්වැස්ම) පැළඳ, රන් මාලයක් ගෙලෙහි ලා බ්‍රාහ්මණ සමූහයා පිරිවරාගෙන කටයුතු පරීක්ෂා කරයි. ඉක්බිති ඔහුගේ බැමිණිය ද නොයෙක් සිය ගණන් භාජනවල කිරිපිඬු පිසවා, මහා කරත්තවල පටවා, සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, සියලු අබරණින් සැරසී බැමිණි සමූහයා පිරිවරාගෙන කටයුතු කෙරෙන තැනට පැමිණියාය. ඔහුගේ නිවස ද සෑම තැනම සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මල්වලින් පුද පූජා පවත්වා තිබුණි. කුඹුරෙහි ද තැනින් තැන කොඩි ඔසවා තිබුණි. පිරිවර ජනයා සහ සේවකයන් සමඟ එහි රැස්ව සිටි පිරිස දෙදහස් පන්සියයක් පමණ විය. සියල්ලෝම අලුත් වස්ත්‍ර හැඳ සිටි අතර, සැමටම කිරිපිඬු ආහාර පිළියෙළ කර තිබුණි."

อถ พฺราหฺมโณ ยตฺถ สามํ ภุญฺชติ, ตํ สุวณฺณปาตึ โธวาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขริตฺวา นงฺคลพลิกมฺมํ การาเปสิ. พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉติ. พฺราหฺมโณ ปน พลิกมฺมํ การาเปตฺวา รตฺตสุวณฺณพนฺธูปาหนาโย อาโรหิตฺวา รตฺตสุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา ‘‘อิธ ปายาสํ เทถ, อิธ สปฺปึ, อิธ สกฺขรํ เทถา’’ติ โวสาสมาโน วิจรติ. อถ ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนํ วตฺตมานํ ญตฺวา ‘‘อยํ กาโล พฺราหฺมณํ ทเมตุ’’นฺติ นิวาเสตฺวา, กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา, สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา, ปตฺตํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา’’ติ.

"ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයා තමා අනුභව කරන රන් තැටිය සෝදවා, එය කිරිපිඬුයෙන් පුරවා, ගිතෙල්, මීපැණි සහ උක් සකුරු ආදියෙන් සකස් කොට නගුල් පූජාව කරවීය. බැමිණිය රන්, රිදී, ලෝකඩ සහ තඹවලින් කළ භාජන ගත් පන්සීයක් වූ ගොවීන් වෙත රන් හැන්දක් ගෙන කිරිපිඬු බෙදමින් ගමන් කරයි. බ්‍රාහ්මණයා වනාහි පූජා කටයුතු අවසන් කොට, රන් නූලෙන් කළ මනරම් පාවහන් යුවළක් පැළඳ, රන් සැරයටියක් ද දරාගෙන 'මෙහි කිරිපිඬු දෙන්න, මෙහි ගිතෙල් දෙන්න, මෙහි සකුරු දෙන්න' යැයි විධාන කරමින් ඇවිදියි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටිමින්ම බ්‍රාහ්මණයාගේ මේ බෙදාදීමේ කටයුත්ත සිදුවන බව දැන, 'මෙය බ්‍රාහ්මණයා දමනය කිරීමට කාලයයි' කියා සිතා, සිවුර හැඳ, පටිය බැඳ, සඟල සිවුර පොරවා, පාත්‍රය ගෙන, අනුත්තර වූ පුරිසදම්මසාරථී ගුණයෙන් යුක්තව ගන්ධකුටියෙන් නික්ම වැඩියහ. එබැවින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ 'එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ' යැයි වදාළහ."

ตตฺถ อถ อิติ นิปาโต อญฺญาธิการวจนารมฺเภ โขติ ปทปูรเณ. ภควาติ วุตฺตนยเมว. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทิวสสฺส ปุพฺพภาคสมยํ, ปุพฺพณฺหสมเยติ อตฺโถ, ปุพฺพณฺเห วา สมยํ ปุพฺพณฺหสมยํ, ปุพฺพณฺเห เอกํ ขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ ลพฺภติ. นิวาเสตฺวาติ ปริทหิตฺวา, วิหารนิวาสนปริวตฺตนวเสเนตํ เวทิตพฺพํ. น หิ ภควา ตโต ปุพฺเพ อนิวตฺโถ อาสิ. ปตฺตจีวรมาทายาติ ปตฺตํ หตฺเถหิ, จีวรํ กาเยน อาทิยิตฺวา, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. ภควโต กิร ปิณฺฑาย ปวิสิตุกามสฺส ภมโร วิย วิกสิตปทุมทฺวยมชฺฌํ, อินฺทนีลมณิวณฺณํ [Pg.126] เสลมยํ ปตฺตํ หตฺถทฺวยมชฺฌํ อาคจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาคตํ ปตฺตํ หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จีวรญฺจ ปริมณฺฑลํ ปารุตํ กาเยน ธาเรตฺวาติ เอวมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา เตน วา หิ ปกาเรน คณฺหนฺโต อาทาย อิจฺเจว วุจฺจติ ยถา ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ.

"එහි 'අථ' යනු අලුත් කතාවක් ආරම්භ කිරීමේ නිපාතයකි. 'ඛො' යනු පද පූරණයකි. 'භගවා' යන්න පෙර කියන ලද අයුරින්ම වේ. 'පුබ්බණ්හසමයං' යනු දවසේ මුල් භාගයෙහි හෙවත් පෙරවරු කාලයෙහි යන්නයි. කාලයෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම හැඟවීමට මෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. 'නිවාසෙත්වා' යනු හැඳගෙන යන්නයි. විහාරයෙහිදී හැඳ සිටි වස්ත්‍රය මාරු කොට හැඳීම මෙයින් අදහස් කළ යුතු බව දත යුතුය. මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට පෙර වස්ත්‍රයක් රහිතව නොසිටි බැවිනි. 'පත්තචීවරමාදාය' යනු පාත්‍රය දෑතින් ද, සිවුර ශරීරයෙන් ද දරාගෙන යන්නයි. පිඬුසිඟා වැඩීමට කැමති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දෑත් මැදට, විකසිත නෙළුම් මල් දෙකක් මැදට එන බඹරෙකු මෙන්, ඉන්ද්‍රනීල මැණික් පැහැති පාත්‍රය වැඩම කරන්නේලු. එබැවින් එසේ වැඩම කළ පාත්‍රය දෑතින් පිළිගෙන, සිවුර මැනවින් පොරවා ශරීරයෙන් දරා ගැනීම යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය. කවර ආකාරයකින් හෝ ගැනීම 'ආදාය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ."

เยนาติ เยน มคฺเคน. กมฺมนฺโตติ กมฺมกรโณกาโส. เตนาติ เตน มคฺเคน. อุปสงฺกมีติ คโต, เยน มคฺเคน กสิภารทฺวาชสฺส พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺโต คมฺมติ, เตน มคฺเคน คโตติ วุตฺตํ โหติ. อถ กสฺมา, ภิกฺขู, ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ? วุจฺจเต – ยทา ภควา เอกโกว กตฺถจิ อุปสงฺกมิตุกาโม โหติ, ภิกฺขาจารเวลายํ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตคนฺธกุฏึ ปวิสติ. ตโต ภิกฺขู ตาย สญฺญาย ชานนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม, อทฺธา กญฺจิ เอว วิเนตพฺพปุคฺคลํ อทฺทสา’’ติ. เต อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา, ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺติ. ตทา จ ภควา เอวมกาสิ. ตสฺมา ภิกฺขู ภควนฺตํ นานุพนฺธึสูติ.

"යෙනාති" යනු යම් මඟකින් යන අර්ථයයි. "කම්මන්තෝ" යනු වැඩ කරන ස්ථානයයි. "තේනාති" යනු ඒ මඟින් යන්නයි. "උපසංකමී" යනු වැඩම කළ සේක යන්නයි. කසිභාරද්වාජ බ්‍රාහ්මණයාගේ කර්මාන්තය හෙවත් කුඹුර වෙත යන මඟින් වැඩම කළ සේක යන්න මෙයින් අදහස් වේ. එතැනදී මහණෙනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස වැඩම නොකළේ මන්ද? මෙයට පිළිතුර මෙයයි - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් විටක තනිවම වැඩම කිරීමට කැමති වූ කල, පිඬු සිඟා වඩින වේලාවෙහි ගඳකිළියේ දොර වසා ඇතුළට වඩින සේක. එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ සලකුණින් මෙසේ දැනගනිති: 'අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම ගමට වැඩම කිරීමට කැමති සේක, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ හික්මවිය යුතු කිසියම් පුද්ගලයෙකු දුටු සේක' යනුවෙනි. උන්වහන්සේලා තමන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, ගඳකිළිය පැදකුණු කර, පිඬු සිඟා වඩින පිණිස වඩිති. එදින ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ කළ සේක. එබැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස වැඩම නොකළහ.

เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควา กมฺมนฺตํ อุปสงฺกมิ, เตน สมเยน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปริเวสนา วตฺตติ, ภตฺตวิสฺสคฺโค วตฺตตีติ อตฺโถ. ยํ ปุพฺเพ อโวจุมฺห – ‘‘พฺราหฺมณี ปญฺจ กสฺสกสตานิ สุวณฺณรชตกํสตมฺพมยานิ ภาชนานิ คเหตฺวา นิสินฺนานิ สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปายาเสน ปริวิสนฺตี คจฺฉตี’’ติ. อถ โข ภควา เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมิ. กึ การณาติ? พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ. น หิ ภควา กปณปุริโส วิย โภตฺตุกามตาย ปริเวสนํ อุปสงฺกมติ. ภควโต หิ ทฺเว อสีติสหสฺสสงฺขฺยา สกฺยโกลิยราชาโน ญาตโย, เต อตฺตโน สมฺปตฺติยา นิพทฺธภตฺตํ ทาตุํ อุสฺสหนฺติ. น ปน ภควา ภตฺตตฺถาย ปพฺพชิโต, อปิจ โข ปน ‘‘อเนกานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ทนฺโต ทเมสฺสามิ; สนฺโต สเมสฺสามิ, ปรินิพฺพุโต ปรินิพฺพาเปสฺสามี’’ติ ปพฺพชิโต. ตสฺมา อตฺตโน มุตฺตตฺตา…เป… ปรินิพฺพุตตฺตา จ ปรํ โมเจนฺโต…เป… ปรินิพฺพาเปนฺโต จ โลเก วิจรนฺโต พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ เยน ปริเวสนา เตนุปสงฺกมีติ เวทิตพฺพํ.

"තේන ඛෝ පන සමයේනාති" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කර්මාන්ත ශාලාවට වැඩම කළ ඒ අවස්ථාවයි. ඒ අවස්ථාවෙහි එම බ්‍රාහ්මණයාගේ ආහාර බෙදාදීම හෙවත් බත් වැළඳවීම සිදු වෙමින් පැවතිණි. ඒ පිළිබඳව පෙර මෙසේ පවසන ලදී - 'බ්‍රාහ්මණිය රන්, රිදී, ලෝකඩ හා තඹ භාජන ගෙන, රන් හැන්දක් ගෙන, එහි සිටි පන්සියයක් සීසෑමේ නිරත වූවන්ට කිරිපිඬු බෙදමින් ගියාය' යනුවෙනි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආහාර බෙදාදෙන ස්ථානයට වැඩම කළ සේක. කුමන හේතුවක් නිසා ද? බ්‍රාහ්මණයාට අනුග්‍රහ කිරීම පිණිසය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසරණ මිනිසෙකු මෙන් ආහාර අනුභව කිරීමේ ආශාවෙන් එම ස්ථානයට වැඩම නොකළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අසූ දෙදහසක් පමණ වූ ශාක්‍ය සහ කෝලිය රජවරු නෑදෑයෝ වූහ. ඔවුහු තමන් සතු වස්තුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නිරන්තරයෙන් දානය පූජා කිරීමට උත්සාහ කළහ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැවිදි වූයේ ආහාර උදෙසා නොවේ. 'අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනාවක් තිස්සේ පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කරමින් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට, මම සසරින් මිදී අන් අයව මුදවන්නෙමි, දමනය වී අන් අයව දමනය කරන්නෙමි, ශාන්ත වී අන් අයව ශාන්ත කරන්නෙමි, පිරිනිවී අන් අයව පිරිනිවන් පාන්නට සලස්වන්නෙමි' යන අධිෂ්ඨානයෙන් පැවිදි වූ සේක. එබැවින් තමන් වහන්සේ සසරින් මිදී, කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදී, ලෝකයෙහි හැසිරෙමින් බ්‍රාහ්මණයාට අනුග්‍රහ පිණිස ආහාර බෙදන ස්ථානයට වැඩම කළ බව දත යුතුය.

อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.127] เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ เอวํ อุปสงฺกมิตฺวา จ เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, เอโกกาสํ เอกปสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุมฺมตฺเถ วา อุปโยควจนํ, ตสฺส ทสฺสนูปจาเร กถาสวนฏฺฐาเน, ยตฺถ ฐิตํ พฺราหฺมโณ ปสฺสติ, ตตฺถ อุจฺจฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ สุวณฺณรสปิญฺชรํ สหสฺสจนฺทสูริโยภาสาติภาสยมานํ สรีราภํ มุญฺจิ สมนฺตโต อสีติหตฺถปริมาณํ, ยาย อชฺโฌตฺถริตตฺตา พฺราหฺมณสฺส กมฺมนฺตสาลาภิตฺติรุกฺขกสิตมตฺติกาปิณฺฑาทโย สุวณฺณมยา วิย อเหสุํ. อถ มนุสฺสา ปายาสํ ภุตฺตา อสีติอนุพฺยญฺชนปริวารทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฏิมณฺฑิตสรีรํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิภูสิตพาหุยุคฬํ เกตุมาลาสมุชฺชลิตสสฺสิริกทสฺสนํ ชงฺคมมิว ปทุมสฺสรํ, รํสิชาลุชฺชลิตตาราคณมิว คคนตลํ, อาทิตฺตมิว จ กนกคิริสิขรํ สิริยา ชลมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ เอกมนฺตํ ฐิตํ ทิสฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สมฺปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. เอวํ เตหิ สมฺปริวาริตํ อทฺทส โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ปิณฺฑาย ฐิตํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จา’’ติ.

"උපසංකමිත්වා ඒකමන්තං අට්ඨාසීති" යනු එසේ වැඩම කොට එක් පසෙක වැඩ සිටි සේක යන්නයි. "ඒකමන්තං" යනු එක් ස්ථානයක, පසෙක යන අර්ථයයි. බ්‍රාහ්මණයාට පෙනෙන මානයෙහි සහ උන්වහන්සේ පවසන දෙය ඇසෙන මානයෙහි වූ උස් ස්ථානයක වැඩ සිටි සේක. එසේ වැඩ සිට, රන් දියරෙන් නැහැවුණාක් බඳු වූ, දහසක් සඳ හිරුගේ රැස් පරදවන ශරීර ප්‍රභාව හාත්පස අසූ රියනක් පමණ පෙදෙසක මුදාහළ සේක. එම ආලෝකයෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ කර්මාන්ත ශාලාව, බිත්ති, ගස්වැල් සහ සීසෑ පස් පිඬු ආදිය රනින් කළාක් මෙන් දිස් විය. ඉක්බිති කිරිපිඬු අනුභව කළ මිනිස්සු, අසූවක් අනුව්‍යංජන සහ තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණවලින් විභූෂිත වූ, බඹයක් පමණ වූ ප්‍රභා මණ්ඩලයකින් වට වූ, රශ්මි මාලාවන්ගෙන් බබළන ශෝභන දර්ශනයක් ඇති, ගමන් කරන්නා වූ නෙළුම් විලක් බඳු වූ ද, රැස් දැලින් බබළන තරු පිරි අහසක් බඳු වූ ද, දිළිසෙන රන් පර්වත මුදුනක් බඳු වූ ද, ශ්‍රී විභූතියෙන් බබළන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් පසෙක වැඩ සිටිනු දැක, අත් පා සෝදා දොහොත් මුදුන් දී වැඳ උන්වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ. මෙසේ පිරිවරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වැඩ සිටිනු කසිභාරද්වාජ බ්‍රාහ්මණයා දුටුවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක ඔහු මෙසේ පැවසීය: 'මහණ, මම වනාහි සීසාන්නෙමි, වපුරන්නෙමි' යනුවෙනි.

กสฺมา ปนายํ เอวมาห? กึ สมนฺตปาสาทิเก ปสาทนีเย อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺเตปิ ภควติ อปฺปสาเทน, อุทาหุ อฑฺฒเตยฺยานํ ชนสหสฺสานํ ปายาสํ ปฏิยาเทตฺวาปิ กฏจฺฉุภิกฺขาย มจฺเฉเรนาติ? อุภยถาปิ โน, อปิจ ขฺวาสฺส ภควโต ทสฺสเนน อติตฺตํ นิกฺขิตฺตกมฺมนฺตํ ชนํ ทิสฺวา ‘‘กมฺมภงฺคํ เม กาตุํ อาคโต’’ติ อนตฺตมนตา อโหสิ. ตสฺมา เอวมาห. ภควโต จ ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สจายํ กมฺมนฺเต ปโยชยิสฺส, สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสานํ สีเส จูฬามณิ วิย อภวิสฺส, โก นามสฺส อตฺโถ น สมฺปชฺชิสฺส, เอวเมวํ อลสตาย กมฺมนฺเต อปฺปโยเชตฺวา วปฺปมงฺคลาทีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชนฺโต กายทฬฺหีพหุโล วิจรตี’’ติปิสฺส อโหสิ. เตนาห – ‘‘อหํ โข, สมณ, กสามิ จ วปามิ จ, กสิตฺวา จ วปิตฺวา จ ภุญฺชามี’’ติ. น เม กมฺมนฺตา พฺยาปชฺชนฺติ, น จมฺหิ ยถา ตฺวํ เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺโนติ อธิปฺปาโย. ตฺวมฺปิ สมณ…เป… ภุญฺชสฺสุ, โก เต อตฺโถ น สมฺปชฺเชยฺย เอวํ ลกฺขณสมฺปนฺนสฺสาติ อธิปฺปาโย.

නමුත් ඔහු මෙසේ පැවසුවේ මන්ද? සියලු ආකාරයෙන්ම ප්‍රසාදජනක වූ, පැහැදීම ඇති කරන්නා වූ, උත්තම දමථයට හා ශමථයට පැමිණි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි අප්‍රසාදයකින්ද? එසේත් නැතිනම් දෙදහස් පන්සියයක් දෙනාට කිරිපිඬු දන් පිළියෙළ කොට තිබියදීත්, හැන්දක පමණ දානයක් දීමට තිබූ මසුරුකම නිසාද? මේ කරුණු දෙකම නොවෙයි. ඇත්ත වශයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමෙන් තෘප්තිමත් නොවන, තම වැඩ කටයුතු පසෙක දමා බලා සිටින ජනයා දැක, 'මොහු මාගේ වැඩ කටයුතු නාස්ති කිරීමට ආවේය' යන අමනාපය ඔහු තුළ ඇති විය. ඒ නිසා ඔහු මෙසේ කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, 'ඉදින් මොහු කෘෂිකර්මාන්තයෙහි යෙදෙන්නේ නම්, මුළු දඹදිව වැසියන්ගේ හිස මත වූ චූඩාමාණික්‍යයක් මෙන් වන්නේය; ඔහුට සම්පූර්ණ කරගත නොහැකි කුමන නම් අර්ථයක් තිබේද? එහෙත් මෙසේ අලසව කටයුතුවල නොයෙදී, වප් මංගල්‍යය වැනි අවස්ථාවන්හි පිඬු සිඟා වඩිමින් භුක්ති විඳිමින්, ශරීරය තර කරගනිමින් හැසිරෙන්නේය' යන සිතිවිල්ලද ඔහුට ඇති විය. එහෙයින් ඔහු 'ශ්‍රමණය, මම වනාහි සීසාමි, වපුරමි; සීසා වපුරා අනුභව කරමි' යි කීවේය. 'මගේ වැඩ කටයුතු අතපසු නොවේ, මම ඔබ මෙන් මෙවන් ලක්ෂණවලින් යුක්තද නොවෙමි' යනු එහි අදහසයි. 'ශ්‍රමණය, ඔබත් සීසා වපුරා අනුභව කරන්න; මෙවන් ලක්ෂණ ඇති ඔබට අත් කරගත නොහැකි ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?' යනුද මෙහි අදහසයි.

อปิจายํ [Pg.128] อสฺโสสิ – ‘‘สกฺยราชกุเล กิร กุมาโร อุปฺปนฺโน, โส จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต’’ติ. ตสฺมา ‘‘อิทานิ อยํ โส’’ติ ญตฺวา ‘‘จกฺกวตฺติรชฺชํ กิร ปหาย กิลนฺโตสี’’ติ อุปารมฺภํ กโรนฺโต อาห ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. อปิจายํ ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ, น ภควนฺตํ อวกฺขิปนฺโต ภณติ, ภควโต ปน รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปญฺญาสมฺปตฺตึ สมฺภาวยมาโน กถาปวตฺตนตฺถมฺปิ เอวมาห – ‘‘อหํ โข สมณา’’ติ. ตโต ภควา เวเนยฺยวเสน สเทวเก โลเก อคฺคกสฺสกวปฺปกภาวํ อตฺตโน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ โข พฺราหฺมณา’’ติ.

තවද ඔහුට මෙවැනි අසන්නට ලැබී තිබුණි: 'ශාක්‍ය රාජ කුලයෙහි කුමාරයෙක් උපන්නේය, ඔහු සක්විති රජකම අතහැර පැවිදි විය' යනුවෙනි. එබැවින් 'දැන් මේ සිටින්නේ ඔහුය' යන්න දැනගෙන, 'සක්විති රජකම අතහැර දැන් ඔබ වෙහෙසට පත්ව සිටින්නෙහිය' යනුවෙන් උපහාස කරමින් 'මම වනාහි ශ්‍රමණය...' යැයි කීවේය. තවද මේ බමුණා තියුණු ප්‍රඥාවන්තයෙකි, ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අපහාස කිරීමට මෙය පවසන්නේ නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය දැක ප්‍රඥා සම්පත්තිය ගැන මෙනෙහි කරමින්, සාකච්ඡාවක් ආරම්භ කිරීමේ අදහසින්ද මෙසේ කීවේය. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනේය ජනයාගේ අභිමතය පරිදි දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨතම ගොවියා සහ වපුරන්නා බව පෙන්වමින් 'බමුණ, මමද සීසාමි, වපුරමි' යි වදාළ සේක.

อถ พฺราหฺมณสฺส จินฺตา อุทปาทิ – ‘‘อยํ สมโณ ‘กสามิ จ วปามิ จา’ติ อาห. น จสฺส โอฬาริกานิ ยุคนงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ ปสฺสามิ, โส มุสา นุ โข ภณติ, โน’’ติ ภควนฺตํ ปาทตลา ปฏฺฐาย ยาว อุปริ เกสนฺตา สมฺมาโลกยมาโน องฺควิชฺชาย กตาธิการตฺตา ทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมฺปตฺติมสฺส ญตฺวา ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอวรูโป มุสา ภเณยฺยา’’ติ ตาวเทว สญฺชาตพหุมาโน ภควติ สมณวาทํ ปหาย โคตฺเตน ภควนฺตํ สมุทาจรมาโน อาห ‘‘น โข ปน มยํ ปสฺสาม โภโต โคตมสฺสา’’ติ.

එවිට බමුණාට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් ඇති විය: 'මේ ශ්‍රමණයා මම සීසාමි, වපුරමි යි පවසයි. එහෙත් ඔහු සතුව විය-නඟුල් ආදී වූ දළ කෘෂිකාර්මික උපකරණ මම නොදකිමි. ඔහු බොරු පවසන්නේද නැද්ද?' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පා පතුලේ සිට හිසකෙස් අග දක්වා මැනවින් පරීක්ෂා කළේය. ඔහු අංග විද්‍යාව පිළිබඳ ප්‍රවීණයෙකු වූ බැවින්, උන්වහන්සේගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන් දැක, 'මොනම ආකාරයකින්වත් මෙවැනි උත්තමයෙකු බොරු පැවසීමට ඉඩක් නැත' යි සිතා එකෙණෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මහත් ගෞරවයක් ඇති කරගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'ශ්‍රමණ' යනුවෙන් ඇමතීම අතහැර ගෝත්‍ර නාමයෙන් අමතමින් 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ (කෘෂි උපකරණ) අපි නොදකිමු' යි පැවසීය.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ติกฺขปญฺโญ พฺราหฺมโณ ‘‘คมฺภีรตฺถํ สนฺธาย อิมินา เอตํ วุตฺต’’นฺติ ญตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ ญาตุกาโม ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ. เตนาห อายสฺมา อานนฺโท ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสี’’ติ. ตตฺถ คาถายาติ อกฺขรปทนิยมิเตน วจเนน. อชฺฌภาสีติ อภาสิ.

මෙසේ පවසා, තියුණු ප්‍රඥාවන්ත වූ ඒ බමුණා, 'මේ උන්වහන්සේ පැවසුවේ ඉතා ගැඹුරු අර්ථයක් ඇතිවය' යන්න වටහාගෙන, ඒ ගැන විමසා අර්ථය දැනගනු කැමැත්තෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගාථාවකින් අමතා කතා කළේය. එහෙයින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ 'එවිට කාසිභාරද්වාජ බමුණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගාථාවකින් අමතා කතා කළේය' යි වදාළ සේක. එහි 'ගාථාවකින්' යනු අකුරු හා පදවලින් නියම කරන ලද වචනයෙනි. 'අජ්ඣභාසි' යනු ඇමතුවේය හෝ ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි.

๗๖-๗๗. ตตฺถ พฺราหฺมโณ ‘‘กสิ’’นฺติ ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ วทติ. ภควา ปน ยสฺมา ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปตฺวา กถนํ นาม พุทฺธานํ อานุภาโว, ตสฺมา พุทฺธานุภาวํ ทีเปนฺโต ปุพฺพธมฺมสภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. โก ปเนตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค, นนุ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารสมาโยคํ ปุจฺฉิโต อถ จ ปน อปุจฺฉิตสฺส พีชสฺส สภาเคน โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ, เอวญฺจ สติ อนนุสนฺธิกาว อยํ กถา โหตีติ? วุจฺจเต – น พุทฺธานํ [Pg.129] อนนุสนฺธิกา นาม กถา อตฺถิ, นาปิ พุทฺธา ปุพฺพธมฺมสภาคํ อนาโรเปตฺวา กเถนฺติ. เอวญฺเจตฺถ อนุสนฺธิ เวทิตพฺพา – อเนน หิ พฺราหฺมเณน ภควา ยุคนงฺคลาทิกสิสมฺภารวเสน กสึ ปุจฺฉิโต. โส ตสฺส อนุกมฺปาย ‘‘อิทํ อปุจฺฉิต’’นฺติ อปริหาเปตฺวา สมูลํ สอุปการํ สสมฺภารํ สผลํ กสึ ญาเปตุํ มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. พีชญฺหิ กสิยา มูลํ ตสฺมึ สติ กตฺตพฺพโต, อสติ อกตฺตพฺพโต, ตปฺปมาเณน จ กตฺตพฺพโต. พีเช หิ สติ กสึ กโรนฺติ, อสติ น กโรนฺติ. พีชปฺปมาเณน จ กุสลา กสฺสกา เขตฺตํ กสนฺติ, น อูนํ ‘‘มา โน สสฺสํ ปริหายี’’ติ, น อธิกํ ‘‘มา โน โมโฆ วายาโม อโหสี’’ติ. ยสฺมา จ พีชเมว มูลํ, ตสฺมา ภควา มูลโต ปฏฺฐาย กสึ ทสฺเสนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส กสิยา ปุพฺพธมฺมสฺส พีชสฺส สภาเคน อตฺตโน กสิยา ปุพฺพธมฺมํ โรเปนฺโต อาห – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ. เอวเมตฺถ ปุพฺพธมฺมสภาโค เวทิตพฺโพ.

76-77. එහි 'කැසීම' (ගොවිතැන) යනුවෙන් බමුණා අදහස් කළේ වියගහ, නගුල ආදී ගොවිතැන් උපකරණවල සංයෝගයයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මූලික ධර්ම ස්වභාවයන්ට (පූර්ව ධර්මයන්ට) සමාන ස්වභාවයන් ගලපා දේශනා කිරීම බුදුවරුන්ගේ ආනුභාවය බැවින්, ඒ බුද්ධ ආනුභාවය දක්වමින් මූලික ධර්ම සමානතාවයට ගලපා "ශ්‍රද්ධාව බීජයයි" (සද්ධාව බීජං) වදාළ සේක. මෙහි පූර්ව ධර්ම සමානතාව කුමක්ද? බමුණා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසන ලද්දේ වියගහ, නගුල ආදී ගොවිතැන් උපකරණවල එකතුව පිළිබඳව නොවේද? එසේ තිබියදී, නොවිමසන ලද බීජය හා සමාන ස්වභාවයක් ගලපා උන්වහන්සේ "ශ්‍රද්ධාව බීජයයි" වදාළ සේක. එසේ වන විට මේ කතාව පූර්වාපර ගැලපීමක් (අනුසන්ධියක්) නොමැති එකක් වන්නේ දැයි කිවහොත්; එයට පිළිතුර මෙයයි: බුදුවරුන්ගේ කිසිදු දේශනාවක් පූර්වාපර අනුසන්ධි රහිත නොවේ. බුදුවරු පූර්ව ධර්ම සමානතාවක් නොගලපා දේශනා නොකරති. මෙහි අනුසන්ධිය මෙසේ දත යුතුය: මේ බමුණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ගොවිතැන ගැන විමසුවේ වියගහ, නගුල ආදී උපකරණ මුල් කරගෙනය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, මෙය "නොවිමසූ දෙයක්" යැයි පසෙක නොලා, මුල සහිත වූ, උපකාර සහිත වූ, උපකරණ සහිත වූ සහ ඵල සහිත වූ ගොවිතැන ගැන දන්වනු පිණිස මුල සිටම ගොවිතැන දක්වමින් "ශ්‍රද්ධාව බීජයයි" වදාළ සේක. මන්ද, ගොවිතැනේ මුල බීජයයි; බීජය ඇති විට ගොවිතැන කළ හැකි අතර බීජය නැති විට කළ නොහැක. එමෙන්ම එය බීජයේ ප්‍රමාණයට අනුව කළ යුතුය. බීජ ඇති විට මිනිසුන් සීසෑම කරති, නැති විට නොකරති. දක්ෂ ගොවියෝ බීජයේ ප්‍රමාණයට අනුව කුඹුර සීසාති. "අපේ අස්වැන්න පිරිහෙන්නට නොදෙමු" යි සිතා අඩුවෙන් සීසෑම නොකරති; "අපේ වීර්යය නිෂ්ඵල වන්නට නොදෙමු" යි සිතා බීජයට වඩා වැඩියෙන් ද සීසෑම නොකරති. බීජයම මුල වන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුල සිට පටන් ගෙන ගොවිතැන දක්වමින්, බමුණාගේ ගොවිතැනට මුල් වන බීජය හා සමාන ස්වභාවයකින් යුත් තම දහම් ගොවිතැනේ මුල් ධර්මය දක්වමින් "ශ්‍රද්ධාව බීජයයි" වදාළ සේක. මෙහි පූර්ව ධර්ම සමානතාව (පූර්වධර්ම සභාගය) මෙසේ දත යුතුය.

ปุจฺฉิตํเยว วตฺวา อปุจฺฉิตํ ปจฺฉา กึ น วุตฺตนฺติ เจ? ตสฺส อุปการภาวโต ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต จ. อยญฺหิ พฺราหฺมโณ ปญฺญวา, มิจฺฉาทิฏฺฐิกุเล ปน ชาตตฺตา สทฺธาวิรหิโต. สทฺธาวิรหิโต จ ปญฺญวา ปเรสํ สทฺธาย อตฺตโน วิสเย อปฏิปชฺชมาโน วิเสสํ นาธิคจฺฉติ, กิเลสกาลุสฺสิยภาวาปคมปฺปสาทมตฺตลกฺขณาปิ จสฺส ทุพฺพลา สทฺธา พลวติยา ปญฺญาย สห วตฺตมานา อตฺถสิทฺธึ น กโรติ, หตฺถินา สห เอกธุเร ยุตฺตโคโณ วิย. ตสฺมา ตสฺส สทฺธา อุปการิกา. เอวํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สอุปการภาวโต ตํ พฺราหฺมณํ สทฺธาย ปติฏฺฐาเปนฺเตน ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เทสนากุสลตาย ยถา อญฺญตฺราปิ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๙) จ, ‘‘สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๕๙) จ, ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๓, ๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔) จ, ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖) จ, ‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๓; เถรคา. ๖๙๔) จ, ‘‘สทฺเธสิโก โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโกติ จา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). พีชสฺส จ อุปการิกา วุฏฺฐิ, สา ตทนนฺตรญฺเญว วุจฺจมานา สมตฺถา โหติ. เอวํ ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโต [Pg.130] ปจฺฉาปิ วตฺตพฺโพ อยมตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต, อญฺโญ จ เอวํวิโธ อีสาโยตฺตาทิ.

විමසන ලද කරුණම පවසා, නොවිමසූ කරුණ පසුව නොපැවසුවේ මන්දැයි අසන්නේ නම්; එය එම බමුණාට ඇති උපකාරී බව නිසාත්, ධර්ම සම්බන්ධය ගැලපීමේ හැකියාව නිසාත් එසේ කරන ලදී. මේ බමුණා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, එහෙත් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික පවුලක උපන් බැවින් ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර විය. ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර ප්‍රඥාවන්තයා, අන්‍යයන් කෙරෙහි පවතින ශ්‍රද්ධාව තමාගේ විෂයයක් ලෙස නොපිළිගන්නා බැවින් කිසිදු විශේෂ ධර්මාවබෝධයක් නොලබයි. කෙලෙස් මලින් තොර වූ පැහැදීම පමණක් ලක්ෂණ කොට ඇති ඔහුගේ දුර්වල ශ්‍රද්ධාව, බලවත් ප්‍රඥාව සමඟ පවතින විට අර්ථ සිද්ධියක් ඇති නොකරයි; එය ඇතෙකු සමඟ එකම කරත්තයකට බැඳි ගොනෙකු මෙනි. එබැවින් ඔහුට ශ්‍රද්ධාව උපකාරී වේ. මෙසේ බමුණාට ඇති එම උපකාරී බව නිසාත්, ඔහුව ශ්‍රද්ධාවෙහි පිහිටුවනු පිණිසත්, පසුව පැවසිය යුතු වුවද මේ කරුණ පළමුව පවසන ලදී. මෙය දේශනා කෞශල්‍යය නිසා කළ දෙයකි. වෙනත් තැන්වලදී ද "ශ්‍රද්ධාව මග වියදම (පාථෙය්‍ය) සපයයි", "ශ්‍රද්ධාව පුරුෂයාට දෙවැනි සහකාරියයි", "ලොව පුරුෂයාට උතුම්ම ධනය ශ්‍රද්ධාවයි", "ශ්‍රද්ධාවෙන් ඔඝය තරණය කරයි", "මහා නාගයාට (ඇතාට) ශ්‍රද්ධාව හොඬවැලයි", "මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි" යනුවෙන් වදාරා ඇත. බීජයට වර්ෂාව උපකාරී වන්නාක් මෙන්, ශ්‍රද්ධාව නමැති බීජය පැවසූ සැණින්ම ඊළඟ කරුණු පැවසීම සාර්ථක වේ. මෙසේ ධර්ම සම්බන්ධය ගැලපීමේ හැකියාව නිසා, පසුව කිව යුතු වුවත් ශ්‍රද්ධාව පිළිබඳ කරුණත්, ඊසා, යොත්ත (වියදඬු හා රැහැන්) ආදී සෙසු කරුණුත් මුලින්ම වදාරන ලදී.

ตตฺถ สมฺปสาทนลกฺขณา สทฺธา, โอกปฺปนลกฺขณา วา, ปกฺขนฺทนรสา, อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา วา, โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานา, สทฺทหิตพฺพธมฺมปทฏฺฐานา วา, อาทาสชลตลาทีนํ ปสาโท วิย เจตโส ปสาทภูตา, อุทกปฺปสาทกมณิ วิย อุทกสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปสาทิกา. พีชนฺติ ปญฺจวิธํ – มูลพีชํ, ขนฺธพีชํ, ผลุพีชํ, อคฺคพีชํ, พีชพีชเมว ปญฺจมนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ วิรุหนฏฺเฐน พีชํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ยถาห – ‘‘พีชญฺเจตํ วิรุหนฏฺเฐนา’’ติ.

එහි ශ්‍රද්ධාව යනු සිතේ පැහැදීම ලක්ෂණ කොට ඇත්තකි; නැතහොත් විශ්වාසය (අධිමොක්ඛ) ලක්ෂණ කොට ඇත්තකි. සිත ධර්මය කෙරෙහි බැසගැනීම (පක්ඛන්දන) එහි කෘත්‍යයයි. එය සිතේ පවතින දැඩි නිශ්චය ලෙස හෝ කෙලෙස් මලින් තොර පැහැදිලි බව ලෙස ප්‍රකාශ වේ. සෝතාපත්ති අංග හෝ ශ්‍රද්ධාව ලැබිය යුතු අරමුණු එහි සමීප හේතුවයි. කැඩපතක හෝ ජල තලයක පවතින පැහැදිලි බව මෙන් එය සිතේ පැහැදීමකි. ජලය පිරිසිදු කරන මිණි පළිඟුවක් මෙන් එය තමා සමඟ යෙදෙන ධර්මයන් (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම) පිරිසිදු කරයි. 'බීජය' යනු මූල බීජ, ඛන්ධ බීජ, ඵලු බීජ, අග්ග බීජ සහ පස්වැන්න ලෙස බීජ බීජය (ඇට) යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. මේ සියල්ලම වැඩෙන (විරූහන) අර්ථයෙන් 'බීජ' යන නමටම ඇතුළත් වේ. "වැඩෙන අර්ථයෙන් මෙය බීජයකි" යි වදාළේ එබැවිනි.

ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส กสิยา มูลภูตํ พีชํ ทฺเว กิจฺจานิ กโรติ, เหฏฺฐา มูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ องฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ; เอวํ ภควโต กสิยา มูลภูตา สทฺธา เหฏฺฐา สีลมูเลน ปติฏฺฐาติ, อุปริ สมถวิปสฺสนงฺกุรํ อุฏฺฐาเปติ. ยถา จ ตํ มูเลน ปถวิรสํ อาโปรสํ คเหตฺวา นาเฬน ธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ; เอวมยํ สีลมูเลน สมถวิปสฺสนารสํ คเหตฺวา อริยมคฺคนาเฬน อริยผลธญฺญปริปากคหณตฺถํ วฑฺฒติ. ยถา จ ตํ สุภูมิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา มูลงฺกุรปณฺณนาฬกณฺฑปฺปสเวหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา, ขีรํ ชเนตฺวา, อเนกสาลิผลภริตํ สาลิสีสํ นิปฺผาเทติ; เอวมยํ จิตฺตสนฺตาเน ปติฏฺฐหิตฺวา สีลจิตฺตทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณมคฺคามคฺคญาณทสฺสนปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีหิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิขีรํ ชเนตฺวา อเนกปฏิสมฺภิทาภิญฺญาภริตํ อรหตฺตผลํ นิปฺผาเทติ. เตนาห ภควา – ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ.

එහිදී බමුණාගේ සී සෑමේදී මූලික වූ බීජය කෘත්‍යයන් දෙකක් සිදු කරන්නාක් මෙන්, එනම් පහළින් මුලෙන් පිහිටා ඉහළින් අංකුරය මතු කරන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කුසල් සී සෑමේදී මූලික වූ ශ්‍රද්ධාව ද පහළින් සීලය නමැති මුලෙන් පිහිටා ඉහළින් සමථ සහ විපස්සනා නමැති අංකුර මතු කරයි. තවද, ඒ බීජය මුල් මගින් පඨවි රසය හා ආපෝ රසය උරාගෙන කඳ (නාලය) හරහා ධාන්‍ය පැසවීම සඳහා වැඩෙන්නාක් මෙන්, මේ ශ්‍රද්ධාව ද සීලය නමැති මුලෙන් සමථ සහ විපස්සනා රසය ගෙන ආර්ය මාර්ගය නමැති කඳ ඔස්සේ ආර්ය ඵල නමැති ධාන්‍ය සම්පත්තිය ලබා ගැනීම සඳහා වැඩෙයි. එමෙන්ම එම බීජය සාරවත් භූමියක පිහිටා මුල්, අංකුර, පත්‍ර, කඳ සහ පුරුක් මගින් වර්ධනයට හා ව්‍යාප්තියට පත්ව, කිරි වැදී, බොහෝ ඇල් වී කරල්වලින් පිරුණු අස්වැන්නක් ලබා දෙන්නාක් මෙන්, මේ ශ්‍රද්ධාව ද චිත්ත සන්තානයෙහි පිහිටා සීල විශුද්ධි, චිත්ත විශුද්ධි, දිට්ඨි විශුද්ධි, කංඛාවිතරණ විශුද්ධි, මග්ගාමග්ගඤාණදස්සන විශුද්ධි සහ පටිපදාඤාණදස්සන විශුද්ධීන් මගින් වර්ධනයට හා ව්‍යාප්තියට පත්ව, ඤාණදස්සන විශුද්ධිය නමැති කිරි උපදවා, අනේකවිධ පටිසම්භිදා හා අභිඤ්ඤාවන්ගෙන් පිරුණු අර්හත් ඵලය නමැති අස්වැන්න ලබා දෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ශ්‍රද්ධාව බීජයයි" (සද්ධා බීජං) වදාළ සේක.

ตตฺถ สิยา ‘‘ปโรปญฺญาสกุสลธมฺเมสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ กสฺมา สทฺธาว พีชนฺติ วุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – พีชกิจฺจกรณโต. ยถา หิ เตสุ วิญฺญาณํเยว วิชานนกิจฺจํ กโรติ, เอวํ สทฺธา พีชกิจฺจํ, สา จ สพฺพกุสลานํ มูลภูตา. ยถาห –

එහිදී, "පනස් හයකට අධික වූ කුසල් දහම් එක්ව උපදින කල්හි ශ්‍රද්ධාවම බීජය යැයි වදාළේ කුමක් හෙයින්ද?" යනුවෙන් චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. ඊට පිළිතුර නම්, බීජයක කාර්යය සිදු කරන බැවිනි. ඒ කුසල් දහම් අතරින් විඤ්ඤාණය පමණක්ම අරමුණු දැනගැනීමේ කාර්යය සිදු කරන්නාක් මෙන්, ශ්‍රද්ධාව ද බීජයක කාර්යය සිදු කරයි. තවද ඇය සියලු කුසල් දහම්හි මූලික පදනම වෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ อุปปริกฺขติ[Pg.131], อตฺถํ อุปปริกฺขโต ธมฺมา นิชฺฌานํ ขมนฺติ, ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา สติ ฉนฺโท ชายติ, ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ, อุสฺสาเหตฺวา ตุลยติ, ตุลยิตฺวา ปทหติ, ปหิตตฺโต สมาโน กาเยน เจว ปรมสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ปญฺญาย จ นํ อติวิชฺฌปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๓, ๔๓๒).

"ශ්‍රද්ධාව උපන් තැනැත්තා (කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත) එළඹෙයි; එළඹ ඇසුරු කරයි; ඇසුරු කරන්නා (ධර්මයට) කන් යොමු කරයි; කන් යොමු කළ තැනැත්තා ධර්මය අසයි; අසා ධර්මය දරා ගනියි; දරා ගත් ධර්මයන්ගේ අර්ථය විමසයි; අර්ථය විමසන විට එම ධර්මයෝ වැටහීමට (ඉවසීමට) පත් වෙති; ධර්මාවබෝධය කෙරෙහි ඉවසීම ඇති වූ කල්හි කැමැත්ත උපදී; කැමැත්ත උපන් තැනැත්තා උත්සාහ කරයි; උත්සාහ කර (නුවණින්) සසඳා බලයි; සසඳා බලා (වීර්යය) පවත්වයි; වීර්යය පවත්වන්නා වූ ඔහු කයෙන්ම පරම සත්‍යය සාක්ෂාත් කරයි, ප්‍රඥාවෙන් එය විනිවිද දකියි."

ตปติ อกุสเล ธมฺเม กายญฺจาติ ตโป; อินฺทฺริยสํวรวีริยธุตงฺคทุกฺกรการิกานํ เอตํ อธิวจนํ. อิธ ปน อินฺทฺริยสํวโร อธิปฺเปโต. วุฏฺฐีติ วสฺสวุฏฺฐิวาตวุฏฺฐีติอาทินา อเนกวิธา. อิธ วสฺสวุฏฺฐิ อธิปฺเปตา. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส วสฺสวุฏฺฐิสมนุคฺคหิตํ พีชํ พีชมูลกญฺจ สสฺสํ วิรุหติ น มิลายติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉติ, เอวํ ภควโต อินฺทฺริยสํวรสมนุคฺคหิตา สทฺธา สทฺธามูลา จ สีลาทโย ธมฺมา วิรุหนฺติ น มิลายนฺติ นิปฺผตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘ตโป วุฏฺฐี’’ติ. ‘‘ปญฺญา เม’’ติ เอตฺถ จ วุตฺโต เม-สทฺโท อิเมสุปิ ปเทสุ โยเชตพฺโพ ‘‘สทฺธา เม พีชํ, ตโป เม วุฏฺฐี’’ติ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา, พฺราหฺมณ, ตยา วปิเต พีเช สเจ วุฏฺฐิ อตฺถิ, สาธุ, โน เจ อตฺถิ, อุทกมฺปิ ทาตพฺพํ โหติ, ตถา มยา หิริ-อีเส ปญฺญายุคนงฺคเล มโนโยตฺเตน เอกาพทฺเธ กเต วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา สติปาจเนน วิชฺฌิตฺวา อตฺตโน จิตฺตสนฺตานเขตฺเต สทฺธาพีเช วปิเต วุฏฺฐิ-อภาโว นาม นตฺถิ. อยํ ปน เม สตตํ สมิตํ ตโป วุฏฺฐีติ.

අකුසල් දහම් හා ශරීරය දවයි (තවයි) යන අරුතින් 'තපස' නම් වේ; මෙය ඉන්ද්‍රිය සංවරය, වීර්යය, ධුතාංග හා දුෂ්කර ක්‍රියාවන්ට නමකි. මෙහිදී ඉන්ද්‍රිය සංවරය අදහස් කෙරේ. 'වැස්ස' (වුට්ඨි) යනු වර්ෂාව, සුළං වැස්ස ආදී වශයෙන් නානාවිධය. මෙහිදී වර්ෂාව අදහස් කෙරේ. බමුණාගේ වර්ෂාවෙන් පෝෂණය වූ බීජය හා එම බීජයෙන් හටගත් අස්වැන්න මනාව වැඩෙන්නාක් මෙන්, මැලවී නොගොස් සම්පූර්ණ වන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් පෝෂණය වූ ශ්‍රද්ධාව ද ශ්‍රද්ධාව මුල් කරගත් ශීලාදී ධර්මයෝ ද වැඩෙති, මැලවී නොයති, නිමාවට (අර්හත් ඵලයට) පත්වෙති. එබැවින් "තපස වැස්සයි" වදාළ සේක. "පඤ්ඤා මේ" (මගේ ප්‍රඥාව) යන තන්හි යෙදෙන 'මේ' (මගේ) යන වචනය "ශ්‍රද්ධාව මගේ බීජයයි, තපස මගේ වැස්සයි" යනුවෙන් අනෙක් පදවලට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ කුමක්ද? "බමුණ, ඔබ වපුරන ලද බීජයට වැස්ස ලැබුණොත් යහපති; වැස්ස නැතිනම් පැන් දිය යුතු වෙයි. එමෙන්ම මා විසින් හිරිය (ලජ්ජාව) නඟුල් ඊස කොට, ප්‍රඥාව වියගහ හා නඟුල කොට, මනස නමැති රැහැනින් එක් කොට බැඳ, වීර්යය නමැති ගොනුන් යොදා, සතිය නමැති කෙවිටෙන් මෙහෙයවා, ස්වකීය චිත්ත සන්තානය නමැති කුඹුරෙහි ශ්‍රද්ධාව නමැති බීජය වැපිරූ කල්හි, වැස්ස නැති වීමක් සිදු නොවේ. මගේ මේ නිරන්තරව පවතින තපසම වැස්ස වන්නේය" යන්නයි.

ปชานาติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา ปชานาตีติ ปญฺญา, สา กามาวจราทิเภทโต อเนกวิธา. อิธ ปน สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญา อธิปฺเปตา. ยุคนงฺคลนฺติ ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ยุคนงฺคลํ, เอวํ ภควโต ทุวิธาปิ ปญฺญา. ตตฺถ ยถา ยุคํ อีสาย อุปนิสฺสยํ โหติ, ปุรโต โหติ, อีสาพทฺธํ โหติ, โยตฺตานํ นิสฺสยํ โหติ, พลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ, เอวํ ปญฺญา หิริปมุขานํ ธมฺมานํ อุปนิสฺสยา โหติ. ยถาห – ‘‘ปญฺญุตฺตรา สพฺเพ กุสลา ธมฺมา’’ติ (อ. นิ. ๘.๘๓) จ, ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาน’’นฺติ (ชา. ๒.๑๗.๘๑) จ. กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปุรโต จ โหติ. ยถาห – ‘‘สีลํ หิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม, อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺตี’’ติ. หิริวิปฺปโยเคน [Pg.132] อนุปฺปตฺติโต อีสาพทฺธา โหติ, มโนสงฺขาตสฺส สมาธิโยตฺตสฺส นิสฺสยปจฺจยโต โยตฺตานํ นิสฺสโย โหติ, อจฺจารทฺธาติลีนภาวปฏิเสธนโต วีริยพลิพทฺทานํ เอกโต คมนํ ธาเรติ. ยถา จ นงฺคลํ ผาลยุตฺตํ กสนกาเล ปถวิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ, เอวํ สติยุตฺตา ปญฺญา วิปสฺสนากาเล ธมฺมานํ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทติ, สพฺพกิเลสมูลสนฺตานกานิ ปทาเลติ. สา จ โข โลกุตฺตราว อิตรา ปน โลกิยาปิ สิยา. เตนาห – ‘‘ปญฺญา เม ยุคนงฺคล’’นฺติ.

පුද්ගලයෙකු යමකින් (දේවල්) දැනගන්නේද, නැතහොත් තෙමේම යමකින් දැනගන්නේද, එය ප්‍රඥාවයි. එය කාමාවචර ආදී භේදයන්ගෙන් නොයෙක් වැදෑරුම් වේ. මෙහිදී විපස්සනාව සමඟ වූ මාර්ග ප්‍රඥාව අදහස් කෙරේ. 'යුගනංගල' යනු වියගහ සහ නගුලයි. බ්‍රාහ්මණයාට වියගහක් හා නගුලක් ඇත්තා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද (ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්) දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥාව ඇත. එහිදී වියගහ ඊසාවට (නගුල් කඳට) ආධාරකයක් වන්නා සේ, පෙරටුව යන්නා සේ, ඊසාවෙහි බැඳී පවත්නා සේ, යොත් වලට (බැඳුම් ලණුවලට) පිහිටක් වන්නා සේ සහ ගොනුන් එකට ගමන් කරවීමට දරා සිටින්නා සේ, ප්‍රඥාව ද හිරි (පවට ඇති ලැජ්ජාව) ප්‍රමුඛ කොට ඇති ධර්මයන්ට උපනිශ්‍රය (මූලික පිහිට) වෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'සියලු කුසල් දහම් ප්‍රඥාව උත්තරීතර කොට ඇත්තේය' යනුවෙන් ද, 'තරු අතර සඳ මෙන්, කුසල් දහම් අතර ප්‍රඥාවම ශ්‍රේෂ්ඨ බව ප්‍රඥාවන්තයෝ පවසති' යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. කුසල් දහම්හි පෙරටුව යන අර්ථයෙන් ද එය ඉදිරියෙන් පවතී. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'ප්‍රඥාවන්තයා හට සීලය ද, හිරිය ද, සත්පුරුෂ ධර්මයෝ ද අනුගාමිකයෝ වෙති' යනුවෙනි. හිරියෙන් තොරව ප්‍රඥාව නූපදින බැවින් එය ඊසාවෙහි බැඳී පවතී. 'මනස' නම් වූ සමාධි-යොත්තට (බැඳුම් ලණුවට) උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන බැවින් එය යොත් වලට පිහිට වෙයි. පමණ ඉක්මවා උත්සාහ කිරීම හෝ පසුබෑම වැළැක්වීම මගින් වීර්යය නැමැති ගොනුන් එකට ගමන් කරවීමට දරා සිටියි. නගුල ඵාලයෙන් (නගුල් තලයෙන්) යුක්ත වී හී හාන කාලයේදී තද පස් පිඩැලි බිඳින්නා සේ හා මුල් ජාලයන් සිඳ දමන්නා සේ, සතියෙන් යුත් ප්‍රඥාව විපස්සනා කාලයේදී ධර්මයන්ගේ සන්තති, සමූහ, කෘත්‍ය සහ ආරම්මණ යන ඝන ස්වභාවයන් බිඳ දමයි, සියලු කෙලෙස් මුල් පරම්පරාවන් සිඳ දමයි. එය ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවම වන අතර අනෙක ලෞකික ප්‍රඥාව ද විය හැකිය. එබැවින් 'ප්‍රඥාව මගේ වියගහ සහ නගුලයි' යනුවෙන් වදාළ සේක.

หิรียติ เอตาย ปุคฺคโล, สยํ วา หิรียติ อกุสลปฺปวตฺตึ ชิคุจฺฉตีติ หิรี. ตคฺคหเณน สหจรณภาวโต โอตฺตปฺปํ คหิตํเยว โหติ. อีสาติ ยุคนงฺคลสนฺธาริกา ทารุยฏฺฐิ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส อีสา ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ, เอวํ ภควโตปิ หิรี โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาสงฺขาตํ ยุคนงฺคลํ สนฺธาเรติ หิริยา อสติ ปญฺญาย อภาวโต. ยถา จ อีสาปฏิพทฺธํ ยุคนงฺคลํ กิจฺจกรํ โหติ อจลํ อสิถิลํ, เอวํ หิริปฏิพทฺธา จ ปญฺญา กิจฺจการี โหติ อจลา อสิถิลา อพฺโพกิณฺณา อหิริเกน. เตนาห ‘‘หิรี อีสา’’ติ.

යමකින් පුද්ගලයෙක් ලැජ්ජා වේද, නැතහොත් තෙමේම අකුසල පැවැත්ම පිළිකුල් කෙරේද, එය හිරියයි. එය සඳහන් කිරීමෙන්, ඒ හා එක්ව පවතින ඔත්තප්පය (පවට ඇති බිය) ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. 'ඊසා' යනු වියගහ සහ නගුල දරා සිටින ලී දණ්ඩයි (නගුල් කඳයි). බ්‍රාහ්මණයාගේ ඊසාව වියගහ සහ නගුල දරා සිටින්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හිරිය ද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව නම් වූ වියගහ සහ නගුල දරා සිටියි; මන්ද හිරිය නැති කල්හි ප්‍රඥාව නොපිහිටන බැවිනි. ඊසාවෙහි බැඳුණු වියගහ හා නගුල නොසැලෙමින්, ලිහිල් නොවී කටයුතු සිදු කරන්නා සේ, හිරියෙහි බැඳුණු ප්‍රඥාව ද අහිරිකයෙන් (නොලැජ්ජා බවෙන්) මිශ්‍ර නොවී, නොසැලෙමින්, ලිහිල් නොවී කුසල් කටයුතු සිදු කරයි. එබැවින් 'හිරිය මගේ ඊසාවයි' යනුවෙන් වදාළ සේක.

มุนาตีติ มโน, จิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. อิธ ปน มโนสีเสน ตํสมฺปยุตฺโต สมาธิ อธิปฺเปโต. โยตฺตนฺติ รชฺชุพนฺธนํ. ตํ ติวิธํ อีสาย สห ยุคสฺส พนฺธนํ, ยุเคน สห พลิพทฺทานํ พนฺธนํ, สารถินา สห พลิพทฺทานํ พนฺธนนฺติ. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส โยตฺตํ อีสายุคพลิพทฺเท เอกาพทฺเธ กตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ, เอวํ ภควโต สมาธิ สพฺเพว เต หิริปญฺญาวีริยธมฺเม เอการมฺมเณ อวิกฺเขปภาเวน พนฺธิตฺวา สกกิจฺเจ ปฏิปาเทติ. เตนาห – ‘‘มโน โยตฺต’’นฺติ.

දැනගන්නා අර්ථයෙන් 'මන' නම් වේ; මෙය සිතට කියන තවත් නමකි. එහෙත් මෙහිදී මනස මූලික කොට ඇති, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධිය අදහස් කෙරේ. 'යොත්ත' යනු බැඳුම් ලණුවයි. එය ඊසාව සමඟ වියගහ බඳින ලණුව, වියගහ සමඟ ගොනුන් බඳින ලණුව සහ සාරථියා සමඟ ගොනුන් බඳින ලණුව යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී බ්‍රාහ්මණයාගේ යොත්ත ඊසාව, වියගහ සහ ගොනුන් යන සියල්ල එකට බැඳ තම කටයුතු සිදු කරන්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමාධිය ද හිරි, ප්‍රඥා සහ වීර්යය යන සියලු ධර්මයන් එකම අරමුණක විසිර නොයන ලෙස බැඳ තබා තම කටයුතු සම්පූර්ණ කරයි. එබැවින් 'මනස මගේ යොත්තයි' යනුවෙන් වදාළ සේක.

สรติ เอตาย จิรกตาทิมตฺถํ ปุคฺคโล, สยํ วา สรตีติ สติ, สา อสมฺมุสฺสนลกฺขณา. ผาเลตีติ ผาโล. ปาเชติ เอเตนาติ ปาชนํ. ตํ อิธ ‘‘ปาจน’’นฺติ วุจฺจติ, ปโตทสฺเสตํ อธิวจนํ. ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ผาลปาจนํ, เอวํ ภควโต วิปสฺสนายุตฺตา มคฺคยุตฺตา จ สติ. ตตฺถ ยถา ผาโล นงฺคลมนุรกฺขติ, ปุรโต จสฺส คจฺฉติ, เอวํ สติ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา อารมฺมเณ วา อุปฏฺฐาปยมานา ปญฺญานงฺคลํ รกฺขติ, ตถา หิ ‘‘สตารกฺเขน [Pg.133] เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๒๐) ‘‘อารกฺขา’’ติ วุตฺตา. อสมฺมุสฺสนวเสน จสฺส ปุรโต โหติ. สติปริจิเต หิ ธมฺเม ปญฺญา ปชานาติ, โน สมฺมุฏฺเฐ. ยถา จ ปาจนํ พลิพทฺทานํ วิชฺฌนภยํ ทสฺเสนฺตํ สํสีทนํ น เทติ, อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ, เอวํ สติ วีริยพลิพทฺทานํ อปายภยํ ทสฺเสนฺตี โกสชฺชสํสีทนํ น เทติ, กามคุณสงฺขาเต อโคจเร จารํ นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชนฺตี อุปฺปถคมนญฺจ วาเรติ. เตนาห – ‘‘สติ เม ผาลปาจน’’นฺติ.

යමකින් පුද්ගලයා පෙර කරන ලද දෑ ආදිය සිහිපත් කෙරේද, නැතහොත් තෙමේම සිහි කෙරේද, එය සතියයි. එය නොමුළාවන ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. (පොළොව) පළන බැවින් 'ඵාල' (නගුල් තලය) නම් වේ. මෙයින් පදවන (මෙහෙයවන) බැවින් 'පාජන' (කෙවිට) නම් වේ. එය මෙහිදී 'පාචන' යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ; එය කෙවිටට කියන තවත් නමකි. ඵාලය හා පාචනය යන දෙකම 'ඵාලපාජන' නම් වේ. බ්‍රාහ්මණයාට ඵාලයක් හා පාජනයක් ඇත්තා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විපස්සනාව හා මාර්ගය සමඟ යෙදුණු සතිය ඇත. එහිදී ඵාලය නගුල ආරක්ෂා කරමින් පෙරටුව යන්නා සේ, සතිය ද කුසල් දහම්වල පැවැත්ම සොයමින් හෝ අරමුණෙහි පිහිටුවමින් ප්‍රඥාව නැමැති නගුල ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් 'සතියෙන් රැකගත් සිතින් යුක්තව වසයි' යනාදී තැන්වලදී සතිය 'ආරක්ෂාව' (ආරක්ඛා) ලෙස වදාරන ලදී. නොමුළාවන බැවින් එය ප්‍රඥාවට පෙරටුව පවතී. සතියෙන් පුරුදු කරන ලද ධර්මයන් ප්‍රඥාව මගින් දැනගන්නා අතර, මුළා වූ විට එසේ දැනගත නොහැක. තවද කෙවිට ගොනුන්ට විදීමේ (පහරදීමේ) බිය පෙන්වමින් ඔවුන් පසුබෑමට ඉඩ නොදෙන්නා සේ සහ වැරදි මගෙහි යාම වළක්වන්නා සේ, සතිය ද වීර්යය නැමැති ගොනුන් ඇති පුද්ගලයාට අපාය බය පෙන්වමින් කුසීතකම නිසා වන පසුබෑමට ඉඩ නොදෙයි; කාමගුණ නැමැති නොගැලපෙන ගොදුරු බිම්වල හැසිරීම වළක්වා කර්මස්ථානයන්හි යොදවමින් වැරදි මගෙහි යාම වළක්වයි. එබැවින් 'සතිය මගේ ඵාලය සහ පාජනයයි' යනුවෙන් වදාළ සේක.

๗๘. กายคุตฺโตติ ติวิเธน กายสุจริเตน คุตฺโต. วจีคุตฺโตติ จตุพฺพิเธน วจีสุจริเตน คุตฺโต. เอตฺตาวตา ปาติโมกฺขสํวรสีลํ วุตฺตํ. อาหาเร อุทเร ยโตติ เอตฺถ อาหารมุเขน สพฺพปจฺจยานํ สงฺคหิตตฺตา จตุพฺพิเธปิ ปจฺจเย ยโต สํยโต นิรุปกฺกิเลโสติ อตฺโถ. อิมินา อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ. อุทเร ยโตติ อุทเร ยโต สํยโต มิตโภชี, อาหาเร มตฺตญฺญูติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา โภชเน มตฺตญฺญุตามุเขน ปจฺจยปฏิเสวนสีลํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พีชํ วปิตฺวา สสฺสปริปาลนตฺถํ กณฺฏกวตึ วา รุกฺขวตึ วา ปาการปริกฺเขปํ วา กโรสิ, เตน เต โคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา สสฺสํ น วิลุมฺปนฺติ, เอวมหมฺปิ สทฺธาพีชํ วปิตฺวา นานปฺปการกุสลสสฺสปริปาลนตฺถํ กายวจีอาหารคุตฺติมยํ ติวิธปริกฺเขปํ กโรมิ. เตน เม ราคาทิอกุสลธมฺมโคมหึสมิคคณา ปเวสํ อลภนฺตา นานปฺปการกุสลสสฺสํ น วิลุมฺปนฺตีติ.

78. ‘කායගුත්තො’ යනු තෙවැදෑරුම් කාය සුචරිතයෙන් ආරක්‍ෂා වූ බවයි. ‘වචීගුත්තො’ යනු සිව්වැදෑරුම් වචී සුචරිතයෙන් ආරක්‍ෂා වූ බවයි. මෙපමණකින් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය කියැවිණි. ‘ආහාරෙ උදරෙ යතො’ යන්නෙහි ආහාරය මූලික කරගෙන සියලු ප්‍රත්‍යයන් ඇතුළත් වන බැවින්, සිව්වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයන්හිම සංවර වූ, කෙලෙස් රහිත වූ බව අර්ථයයි. මෙයින් ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය කියැවිණි. ‘උදරෙ යතො’ යනු කුසෙහි සංවර වූ, පමණ දැන අනුභව කරන, ආහාරයෙහි මාත්‍රඥ වූ බවයි. මෙයින් භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාවය මූලික කොට ඇති ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත සීලය කියැවිණි. මෙයින් කුමක් පෙන්වයිද? ‘බ්‍රාහ්මණය, ඔබ බීජ වපුරා බෝග ආරක්‍ෂා කරනු පිණිස කටු වැටක් හෝ ලී වැටක් හෝ ප්‍රාකාරයක් හෝ ඉදි කරන්නාක් මෙන්, එමගින් ගව මීහරක් ආදී සතුන් ඇතුළු වී බෝග විනාශ කිරීම වළක්වන්නාක් මෙන්, මම ද ශ්‍රද්ධා බීජය වපුරා විවිධ කුසල බෝග ආරක්‍ෂා කරනු පිණිස කය, වචනය හා ආහාරයෙහි සංවරය නැමැති තෙවැදෑරුම් වැට ඉදි කරමි. එමගින් රාගාදී අකුසල ධර්ම නැමැති සතුන් ඇතුළු වී කුසල බෝග විනාශ කිරීම වළක්වනු ලැබේ.’

สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวาเรหิ อวิสํวาทนํ สจฺจํ. นิทฺทานนฺติ เฉทนํ ลุนนํ อุปฺปาฏนํ, กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ ‘‘สจฺเจน กโรมิ นิทฺทาน’’นฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตฺวํ พาหิรํ กสึ กสิตฺวา สสฺสทูสกานํ ติณานํ หตฺเถน วา อสิเตน วา นิทฺทานํ กโรสิ; เอวมหมฺปิ อชฺฌตฺติกํ กสึ กสิตฺวา กุสลสสฺสทูสกานํ วิสํวาทนติณานํ สจฺเจน นิทฺทานํ กโรมิ. ญาณสจฺจํ วา เอตฺถ สจฺจนฺติ เวทิตพฺพํ, ยํ ตํ ยถาภูตญาณนฺติ วุจฺจติ. เตน อตฺตสญฺญาทีนํ ติณานํ นิทฺทานํ กโรมีติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อถ วา นิทฺทานนฺติ เฉทกํ ลาวกํ, อุปฺปาฏกนฺติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเต ยถา ตฺวํ ทาสํ วา กมฺมกรํ [Pg.134] วา นิทฺทานํ กโรสิ, ‘‘นิทฺเทหิ ติณานี’’ติ ติณานํ เฉทกํ ลาวกํ อุปฺปาฏกํ กโรสิ; เอวมหํ สจฺจํ กโรมีติ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ. อถ วา สจฺจนฺติ ทิฏฺฐิสจฺจํ. ตมหํ นิทฺทานํ กโรมิ, ฉินฺทิตพฺพํ ลุนิตพฺพํ อุปฺปาเฏตพฺพํ กโรมีติ เอวมฺปิ อุปโยควจเนเนว วตฺตุํ ยุชฺชติ.

‘සච්චං කරොමි නිද්දානං’ යන්නෙහි ද්වාර දෙකකින් (කය හා වචනය) රවටා නොසිටීම ‘සච්ච’ (සත්‍යය) නම් වේ. ‘නිද්දානං’ යනු කැපීම, නෙළීම හා උදුරා දැමීමයි. මෙහි ‘සත්‍යය මගින් වල් නෙළීම කරමි’ යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? ඔබ බාහිර ගොවිතැන් කර බෝග විනාශ කරන වල් පැළෑටි අතින් හෝ දෑකැත්තෙන් හෝ නෙළා දමන්නාක් මෙන්, මම ද ආධ්‍යාත්මික ගොවිතැන් කර කුසල බෝග විනාශ කරන මුසාවාදාදී වල් පැළෑටි සත්‍යය මගින් නෙළා දමමි. එසේත් නැතිනම් මෙහි සත්‍යය යනු යථාභූත ඥානය හෙවත් ප්‍රඥා සත්‍යය ලෙස දත යුතුය. එමගින් ආත්ම සංඥාදී වල් පැළෑටි නෙළා දමන බව මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ‘නිද්දානං’ යනු කපන්නා, නෙළන්නා හෝ උදුරන්නා යන්නයි. එවිට ඔබ දාසයෙකු ලවා හෝ කම්කරුවෙකු ලවා වල් නෙළන්නාක් මෙන්, මම ද සත්‍යය ලවා එය කරවමි යනුවෙන් අර්ථ දැක්විය හැකිය. නැතහොත් ‘සච්චං’ යනු දෘෂ්ටි සත්‍යයයි. එය මම වල් නෙළීමක් ලෙස, එනම් කපා ඉවත් කළ යුතු දෙයක් ලෙස සලකා කටයුතු කරමි.

โสรจฺจํ เม ปโมจนนฺติ เอตฺถ ยํ ตํ ‘‘กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม’’ติ, เอวํ สีลเมว ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ, วุตฺตเมว เอตํ ‘‘กายคุตฺโต’’ติอาทินา นเยน, อรหตฺตผลํ ปน อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ หิ สุนฺทเร นิพฺพาเน รตภาวโต ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. ปโมจนนฺติ โยคฺควิสฺสชฺชนํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตว ปโมจนํ ปุนปิ สายนฺเห วา ทุติยทิวเส วา อนาคตสํวจฺฉเร วา โยเชตพฺพโต อปฺปโมจนเมว โหติ, น มม เอวํ. น หิ มม อนฺตรา โมจนํ นาม อตฺถิ. อหญฺหิ ทีปงฺกรทสพลกาลโต ปภุติ ปญฺญานงฺคเล วีริยพลิพทฺเท โยเชตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ มหากสึ กสนฺโต ตาว น มุญฺจึ, ยาว น สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. ยทา จ เม สพฺพํ ตํ กาลํ เขเปตฺวา โพธิรุกฺขมูเล อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส สพฺพคุณปริวารํ อรหตฺตผลํ อุทปาทิ, ตทา มยา ตํ สพฺพุสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปตฺติยา ปมุตฺตํ, น ทานิ ปุน โยเชตพฺพํ ภวิสฺสตีติ. เอตมตฺถํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘โสรจฺจํ เม ปโมจน’’นฺติ.

‘සොරච්චං මෙ පමොචනං’ යන්නෙහි, කායික හා වාචසික සංවරය යන අර්ථයෙන් සීලයම ‘සොරච්ච’ ලෙස හැඳින්වුවද, මෙහිදී අදහස් කළේ එය නොවේ. එය ‘කායගුත්තො’ යනාදී වශයෙන් පෙර කියැවුණු බැවිනි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ අර්හත් ඵලයයි. උතුම් වූ නිවනෙහි ඇලෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් එයට ‘සොරච්ච’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පමොචනං’ යනු වෑයමෙන් මිදීමයි. මෙයින් කුමක් අදහස් වේද? ඔබගේ ගොවිතැන් කටයුතුවලින් මිදීම සවස් කාලයට හෝ පසුදිනට හෝ මතු වසරකට පමණක් සීමා වන බැවින් එය සැබෑ නිදහස් වීමක් නොවේ. එහෙත් මා හට එසේ නොවේ. මා හට අතරමග නිදහස් වීමක් නැත. මම දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට ප්‍රඥාව නැමැති නගුලෙහි වීර්යය නැමැති ගොනුන් යොදා සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් මුළුල්ලේ මහා ගොවිතැනෙහි නිරත වූවෙමි. සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්වන තෙක්ම ඉන් මිදීමක් නොවීය. යම් දිනක බෝධි මූලයෙහි අපරාජිත පර්යංකයේ වැඩහිඳ සියලු ගුණ පිරිවර ඇති අර්හත් ඵලය අවබෝධ කළේ ද, එවිට සියලු වෙහෙස නිවී ගොස් මම සැබෑ ලෙසම නිදහස් වූවෙමි. නැවත කිසිදා ඒ සඳහා වෙහෙසක් නොවනු ඇත. මේ අර්ථය අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සොරච්චං මෙ පමොචනං’ යැයි වදාළ සේක.

๗๙. วีริยํ เม ธุรโธรยฺหนฺติ เอตฺถ วีริยนฺติ ‘‘กายิโก วา, เจตสิโก วา วีริยารมฺโภ’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปธานํ. ธุรายํ โธรยฺหํ ธุรโธรยฺหํ, ธุรํ วหตีติ อตฺโถ. ยถา หิ พฺราหฺมณสฺส ธุรายํ โธรยฺหากฑฺฒิตํ นงฺคลํ ภูมิฆนํ ภินฺทติ, มูลสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ, เอวํ ภควโต วีริยากฑฺฒิตํ ปญฺญานงฺคลํ ยถาวุตฺตํ ฆนํ ภินฺทติ, กิเลสสนฺตานกานิ จ ปทาเลติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ. อถ วา ปุริมธุรํ วหนฺตา ธุรา, มูลธุรํ วหนฺตา โธรยฺหา; ธุรา จ โธรยฺหา จ ธุรโธรยฺหา. ตตฺถ ยถา พฺราหฺมณสฺส เอกเมกสฺมึ นงฺคเล จตุพลิพทฺทปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนติณมูลฆาตํ สสฺสสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ, เอวํ ภควโต จตุสมฺมปฺปธานวีริยปฺปเภทํ ธุรโธรยฺหํ วหนฺตํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนากุสลมูลฆาตํ กุสลสมฺปตฺติญฺจ สาเธติ. เตนาห – ‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺห’’นฺติ.

79. “වීර්යය මගේ ධුරධෝරය්හ (කරත්තය ඇදීමේ බර දරන ගොනා) වේ” යන්නෙහි වීර්යය යනු “කායික හෝ චෛතසික වූ වීර්යය ආරම්භ කිරීම” යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාල ප්‍රධාන වීර්යයයි. ධුරය (කරත්තයේ බර) උසුලන බැවින් 'ධුරධෝරය්හ' නම් වේ, එනම් බර උසුලන්නේය යන අර්ථයයි. බ්‍රාහ්මණයාගේ ධුරධෝරය්හ ගොනා විසින් අදිනු ලබන නගුල තද පොළොව බිඳ දමන්නාක් මෙන් ද, මුල් පද්ධති පළා දමන්නාක් මෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වීර්යය නමැති ගොනා විසින් අදිනු ලබන ප්‍රඥා නගුල ඉහත කී කෙලෙස් නමැති ඝන පදාර්ථයන් බිඳ දමයි, කෙලෙස් පරම්පරාවන් පළා දමයි. එබැවින් “වීර්යය මගේ ධුරධෝරය්හ වේ” යැයි වදාළ සේක. නැතහොත්, වියගහේ පෙරමුණේ බර උසුලන ගොනුන් 'ධුර' ලෙස ද, වියගහේ මුල බර උසුලන ගොනුන් 'ධෝරය්හ' ලෙස ද හැඳින්වේ. එහිදී බ්‍රාහ්මණයාගේ එක් එක් නගුලෙහි යෙදූ සතර වැදෑරුම් ගොනුන් විසින් මතු වූ හා මතු නොවූ තණකොළ මුල් විනාශ කර අස්වැන්න සාර්ථක කරන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය නමැති ධුරධෝරය්හ ගොනා විසින් හටගත් හා හට නොගත් අකුසල මූලයන් විනාශ කර කුසල සම්පත්තිය සාර්ථක කරයි. එබැවින් “වීර්යය මගේ ධුරධෝරය්හ වේ” යැයි වදාළ සේක.

โยคกฺเขมาธิวาหนนฺติ [Pg.135] เอตฺถ โยเคหิ เขมตฺตา ‘‘โยคกฺเขม’’นฺติ นิพฺพานํ วุจฺจติ, ตํ อธิกตฺวา วาหียติ, อภิมุขํ วา วาหียตีติ อธิวาหนํ. โยคกฺเขมสฺส อธิวาหนํ โยคกฺเขมาธิวาหนํ. เตน กึ ทีเปติ? ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ปจฺฉิมาทีสุ วา อญฺญตรํ อภิมุขํ วาหียติ, ตถา มม ธุรโธรยฺหํ นิพฺพานาภิมุขํ วาหียติ.

“යෝගක්ඛේමාධිවාහනං” (යෝගයන්ගෙන් මිදීම වූ නිවන කරා ගෙනයන්නා වූ) යන්නෙහි, යෝගයන්ගෙන් මිදුණු (ක්ෂේම) බැවින් නිවන 'යෝගක්ඛේම' නම් වේ. එය අරමුණු කරගෙන පවත්වන බැවින් හෝ එය දෙසටම මෙහෙයවන බැවින් 'අධිවාහන' නම් වේ. යෝගක්ඛේමය කරා ගෙනයෑම යෝගක්ඛේමාධිවාහනයයි. එයින් කුමක් පෙන්වයි ද? “ඔබගේ ධුරධෝරය්හ ගොනා නැගෙනහිර දිශාවට හෝ බටහිර ආදී දිශාවලින් එකකට අභිමුඛව බර ඇදගෙන යන්නාක් මෙන්, මාගේ ධුරධෝරය්හය ද නිවන දෙසටම අභිමුඛව බර ඇදගෙන යයි” යන්නයි.

เอวํ วาหิยมานญฺจ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. ยถา ตว นงฺคลํ วหนฺตํ ธุรโธรยฺหํ เขตฺตโกฏึ ปตฺวา ปุน นิวตฺตติ, เอวํ อนิวตฺตนฺตํ ทีปงฺกรกาลโต ปภุติ คจฺฉเตว. ยสฺมา วา เตน เตน มคฺเคน ปหีนา กิเลสา ปุนปฺปุนํ ปหาตพฺพา น โหนฺติ, ยถา ตว นงฺคเลน ฉินฺนานิ ติณานิ ปุนปิ อปรสฺมึ สมเย ฉินฺทิตพฺพานิ โหนฺติ, ตสฺมาปิ เอตํ ปฐมมคฺควเสน ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส, ทุติยวเสน โอฬาริเก, ตติยวเสน อนุสหคเต กิเลเส, จตุตฺถวเสน สพฺพกิเลเส ปชหนฺตํ คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ. อถ วา คจฺฉติ อนิวตฺตนฺติ นิวตฺตนรหิตํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. นฺติ ตํ ธุรโธรยฺหํ. เอวมฺเปตฺถ ปทจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เอวํ คจฺฉนฺตญฺจ ยถา ตว ธุรโธรยฺหํ น ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, เอตํ ปน ตํ ฐานํ คจฺฉติ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ. ยตฺถ สติปาจเนน เอตํ วีริยธุรโธรยฺหํ โจเทนฺโต คนฺตฺวา มาทิโส กสฺสโก อโสโก นิสฺโสโก วิรโช หุตฺวา น โสจติ, ตํ สพฺพโสกสลฺลสมุคฺฆาตภูตํ นิพฺพานามตสงฺขาตํ ฐานํ คจฺฉตีติ.

එලෙස බර ඇදගෙන යන එය ආපසු හැරීමකින් තොරව (අනිවත්තන්තං) ගමන් කරයි. ඔබගේ නගුල අදින ධුරධෝරය්හ ගොනා කුඹුරේ කෙළවරට පැමිණ නැවත හැරී එන්නාක් මෙන් නොව, මාගේ වීර්යය දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට නිවන දෙසටම ගමන් කරයි. නැතහොත්, ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද කෙලෙස් නැවත ප්‍රහීණ කිරීමට අවශ්‍ය නොවේ. ඔබගේ නගුලෙන් කැපූ තණකොළ පසු කලෙක නැවත කැපීමට සිදු වන්නාක් මෙන් නොව, මෙය ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටිගත කෙලෙස් ද, දෙවන මාර්ගයෙන් රළු කෙලෙස් ද, තෙවන මාර්ගයෙන් අනුසය කෙලෙස් ද, සිව්වන මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් ද ප්‍රහීණ කරමින් ආපසු හැරීමකින් තොරව ගමන් කරයි. 'අනිවත්ත' යනු ආපසු හැරීමෙන් තොරව යන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'තං' යනු ඒ ධුරධෝරය්හ ගොනාය. ඔබගේ ධුරධෝරය්හ ගොනා ගොවියෙකු ශෝක රහිත, කෙලෙස් රහිත වී ශෝක නොකරන ඒ ස්ථානයට නොයයි. එහෙත් මෙය ශෝක නොකරන ස්ථානය කරා යයි. සති නමැති කෙවිටෙන් මේ වීර්යය නමැති ධුරධෝරය්හ ගොනා මෙහෙයවමින් ගොස්, මා වැනි ගොවියෙකු අසෝක වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, ශෝක නොකරන්නෙකු බවට පත් වේ. සියලු ශෝක නමැති හුල් උදුරා දැමූ, අමෘත මහා නිවන නමැති ඒ ස්ථානයට එය ළඟා වේ.

๘๐. อิทานิ นิคมนํ กโรนฺโต ภควา อิมํ คาถมาห –

80. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව නිගමනය කරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක –

‘‘เอวเมสา กสี กฏฺฐา, สา โหติ อมตปฺผลา;

เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

“මෙලෙස මේ සී සෑම කරන ලද්දේය; එය අමෘත ඵලය (නිවන) ලබා දෙන්නකි. මේ සී සෑම කිරීමෙන් සියලු දුකෙන් මිදෙන්නේය.”

ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – มยา พฺราหฺมณ เอสา สทฺธาพีชา ตโปวุฏฺฐิยา อนุคฺคหิตา กสิ, ปญฺญามยํ ยุคนงฺคลํ, หิริมยญฺจ อีสํ, มโนมเยน โยตฺเตน, เอกาพทฺธํ กตฺวา, ปญฺญานงฺคเล สติผาลํ อาโกเฏตฺวา, สติปาจนํ คเหตฺวา, กายวจีอาหารคุตฺติยา โคเปตฺวา, สจฺจํ นิทฺทานํ กตฺวา, โสรจฺจํ ปโมจนํ วีริยํ ธุรโธรยฺหํ โยคกฺเขมาภิมุขํ อนิวตฺตนฺตํ วาเหนฺเตน กฏฺฐา, กสิกมฺมปริโยสานํ จตุพฺพิธํ สามญฺญผลํ ปาปิตา, สา [Pg.136] โหติ อมตปฺผลา, สา เอสา กสิ อมตปฺผลา โหติ. อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, นิพฺพานานิสํสา โหตีติ อตฺโถ. สา โข ปเนสา กสิ น มเมเวกสฺส อมตปฺผลา โหติ, อปิจ, โข, ปน โย โกจิ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เอตํ กสึ กสติ, โส สพฺโพปิ เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ, สพฺพสฺมา วฏฺฏทุกฺขทุกฺขทุกฺขสงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวํ ภควา พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน นิพฺพานปริโยสานํ กตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: “බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් මේ ශ්‍රද්ධාව බීජය කොට, තපස නමැති වැස්සෙන් පෝෂණය වූ සී සෑම කරනු ලැබීය. ප්‍රඥාව නමැති වියගහ හා නගුල ද, හිරිය (පව් කිරීමට ඇති ලැජ්ජාව) නමැති නගුල් දණ්ඩ ද සහිතව, සමාධිමත් සිත නමැති රැහැනින් එකට බැඳ, ප්‍රඥා නගුලෙහි සතිය නමැති නගුල් හිස (ඵාලය) සවිකොට, සතිය නමැති කෙවිට අතින් ගෙන, කය, වචනය හා ආහාරය යන මෙහි සංවරයෙන් යුතුව ආරක්ෂා වී, සත්‍යය නමැති වල් නෙළීම සිදු කොට, සෝරච්චය (හික්මීම) නමැති වියගහෙන් මුදා ලීම ඇතිව, වීර්යය නමැති ධුරධෝරය්හ ගොනා මගින් නිවන දෙසටම අභිමුඛව ආපසු හැරීමකින් තොරව මෙහෙයවමින් කළ මේ සී සෑම, සී සෑමේ කටයුත්ත අවසානයේ සතර වැදෑරුම් සාමඤ්ඤ ඵලයන් ලබා දෙයි. එය අමෘත ඵලය ඇත්තකි, එනම් අමෘතය වූ නිවන අනුසංස වශයෙන් ඇත්තේය. එමෙන්ම මේ සී සෑම මට පමණක් අමෘත ඵල ලබා දෙන්නක් නොවේ. යම් කිසි ක්ෂත්‍රියෙකු හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකු හෝ වෛශ්‍යයෙකු හෝ ශූද්‍රයෙකු හෝ ගිහියෙකු හෝ පැවිද්දෙකු හෝ වේවා මේ සී සෑම කරන්නේ නම්, ඒ සියලු දෙනාම මේ සී සෑම කිරීමෙන් සංසාර දුක, දුක්ඛ දුක්ඛය, සංස්කාර දුක්ඛය හා විපරිණාම දුක්ඛය යන සියලු දුකින් මිදෙන්නේය.” මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය උච්චස්ථානය කොට, නිවනින් අවසන් වන පරිදි දේශනාව පවත්වා බ්‍රාහ්මණයා සමාදන් කරවූ සේක.

ตโต พฺราหฺมโณ คมฺภีรตฺถํ เทสนํ สุตฺวา ‘‘มม กสิผลํ ภุญฺชิตฺวา อปรชฺชุ เอว ฉาโต โหติ, อิมสฺส ปน กสิ อมตปฺผลา, ตสฺสา ผลํ ภุญฺชิตฺวา สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ จ วิทิตฺวา ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กาตุํ ปายาสํ ทาตุมารทฺโธ. เตนาห ‘‘อถ โข กสิภารทฺวาโช’’ติ. ตตฺถ มหติยาติ มหติยนฺติ อตฺโถ. กํสปาติยาติ สุวณฺณปาติยํ, สตสหสฺสคฺฆนเก อตฺตโน สุวณฺณถาเล. วฑฺเฒตฺวาติ ฉุปิตฺวา, อากิริตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต อุปนาเมสีติ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ วิจิตฺรํ กตฺวา, ทุกูลวิตาเนน ปฏิจฺฉาเทตฺวา, อุกฺขิปิตฺวา, สกฺกจฺจํ ตถาคตสฺส อภิหริ. กินฺติ? ‘‘ภุญฺชตุ ภวํ โคตโม ปายาสํ, กสฺสโก ภว’’นฺติ. ตโต กสฺสกภาวสาธกํ การณมาห ‘‘ยญฺหิ…เป… กสตี’’ติ, ยสฺมา ภวํ…เป… กสตีติ วุตฺตํ โหติ. อถ ภควา ‘‘คาถาภิคีตํ เม’’ติ อาห.

ඉන්පසු ඒ බ්‍රාහ්මණයා ගැඹුරු අර්ථ සහිත දේශනාව ශ්‍රවණය කර, "මාගේ ගොවිතැනෙහි ඵලය අනුභව කළ පසු පසුදින නැවතත් බඩගිනි ඇති වෙයි. නමුත් මෙම භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ගොවිතැන අමෘත (නිවන්) ඵල ලබා දෙන්නකි, එහි ඵලය අනුභව කිරීමෙන් සියලු දුකින් මිදෙයි" යනුවෙන් වටහාගෙන, බෙහෙවින් ප්‍රසන්න වී ඒ ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා කිරිපිඬු පූජා කිරීමට පටන් ගත්තේය. එබැවින්, "ඉක්බිති කසිභාරද්වාජ..." යනාදිය පැවසිණි. එහි 'මහතියා' යනු විශාල වූ යන්නයි. 'කංසපාතියා' යනු රන් තලියකය, එනම් ලක්ෂයක් වටිනා තමන්ගේම වූ රන් බඳුනකය. 'වඩ්ඪෙත්වා' යනු (කිරිපිඬු බෙදා) පිරවීම යන අර්ථයයි. 'භගවතෝ උපනාමේසි' යනු ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදියෙන් විචිත්‍රවත් ලෙස සකස් කර, වටිනා වස්ත්‍රයකින් වසා, ඔසවාගෙන ගොස් ගෞරව පූර්වකව තථාගතයන් වහන්සේ වෙතට පමුණුවන ලදී. කෙසේද? "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ කිරිපිඬු වළඳන සේක්වා, ඔබ වහන්සේද ගොවියෙකි" යනුවෙන් පවසා එය පිළිගැන්වීය. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ගොවියෙකු බව තහවුරු කරන කරුණු දක්වමින් "යංහි...පෙ... කසති" යනුවෙන් වදාළහ. එනම්, "භවතුන් වහන්සේ යම් (ගොවිතැනක්) කරන්නේද..." යන අර්ථයයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ගාථාභිගීතං මේ" යනාදී ගාථාව වදාළ සේක.

๘๑. ตตฺถ คาถาภิคีตนฺติ คาถาหิ อภิคีตํ, คาถาโย ภาสิตฺวา ลทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. เมติ มยา. อโภชเนยฺยนฺติ ภุญฺชนารหํ น โหติ. สมฺปสฺสตนฺติ สมฺมา อาชีวสุทฺธึ ปสฺสตํ, สมนฺตา วา ปสฺสตํ สมฺปสฺสตํ, พุทฺธานนฺติ วุตฺตํ โหติ. เนส ธมฺโมติ ‘‘คาถาภิคีตํ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ เอส ธมฺโม เอตํ จาริตฺตํ น โหติ, ตสฺมา คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธา ปฏิกฺขิปนฺติ น ภุญฺชนฺตีติ. กึ ปน ภควตา ปายาสตฺถํ คาถา อภิคีตา, เยน เอวมาหาติ? น เอตทตฺถํ อภิคีตา, อปิจ, โข, ปน ปาโต ปฏฺฐาย เขตฺตสมีเป ฐตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขมฺปิ อลภิตฺวา ปุน สกลพุทฺธคุเณ ปกาเสตฺวา ลทฺธํ ตเทตํ นฏนจฺจกาทีหิ นจฺจิตฺวา คายิตฺวา จ ลทฺธสทิสํ โหติ, เตน ‘‘คาถาภิคีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตาทิสญฺจ ยสฺมา [Pg.137] พุทฺธานํ น กปฺปติ, ตสฺมา ‘‘อโภชเนยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปิจฺฉตานุรูปญฺเจตํ น โหติ, ตสฺมาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาเนน จ เอวํ วุตฺตํ. ยตฺร จ นาม ปรปฺปกาสิเตนาปิ อตฺตโน คุเณน อุปฺปนฺนํ ลาภํ ปฏิกฺขิปนฺติ เสยฺยถาปิ อปฺปิจฺโฉ ฆฏิกาโร กุมฺภกาโร, ตตฺร กถํ โกฏิปฺปตฺตาย อปฺปิจฺฉตาย สมนฺนาคโต ภควา อตฺตนาว อตฺตโน คุณปฺปกาสเนน อุปฺปนฺนํ ลาภํ สาทิยิสฺสติ, ยโต ยุตฺตเมว เอตํ ภควโต วตฺตุนฺติ.

81. එහි 'ගාථාභිගීතං' යනු ගාථා ගායනා කිරීමෙන් හෝ දේශනා කිරීමෙන් පසුව ලබන ලද දෙයයි. 'මේ' යනු මා විසිනි. 'අභෝජනෙය්‍යං' යනු වැළඳීමට නුසුදුසු බවයි. 'සම්පස්සතං' යනු සම්‍යක් ආජීවයේ පිරිසිදු බව දක්නා වූ, නැතහොත් සියල්ල හාත්පසින් දක්නා වූ බුදුවරුන් උදෙසා යන්නයි. 'නේස ධම්මෝ' යනු "ගාථා කියා ලබාගත් දෙය වැළඳිය යුතුය" යන්න බුදුවරුන්ගේ ධර්මය හෝ චාරිත්‍රය නොවේ. එබැවින් බුදුවරු ගාථා කියා ලබාගත් දෑ බැහැර කරති, ප්‍රතික්ෂේප කරති, වළඳන්නේ නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිරිපිඬු ලබාගැනීමේ අදහසින් ගාථාව වදාළ සේක්ද? නැත, ඒ සඳහා මෙය වදාළේ නැත. එසේ වුවද, එදින උදෑසන සිට කුඹුර අසල වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට හැන්දක ප්‍රමාණයේ දානයක්වත් නොලැබුණු අතර, පසුව බුදුගුණ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව යමක් ලැබුණේ නම් එය නළු නිළියන් නටා ගයා උපයාගන්නා දෙයට සමාන වෙයි. එබැවින් "ගාථාභිගීතං" යැයි වදාරන ලදී. එවැනි දෙයක් බුදුවරුන්ට කැප නොවන බැවින් "අභෝජනෙය්‍යං" යැයි වදාළහ. මෙය අල්පේච්ඡතාවයටද අනුකූල නොවේ. එබැවින් මතු පරම්පරාව කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්ද මෙසේ වදාරන ලදී. අන් අය විසින් තම ගුණ ප්‍රකාශ කර ලැබෙන ලාභය පවා අල්පේච්ඡ වූ ඝටීකාර කුම්භකාරයා වැනි අය ප්‍රතික්ෂේප කරද්දී, අල්පේච්ඡතාවයේ කෙළවරටම පත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් විසින්ම තමන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කර ලැබුණු ලාභයක් කෙසේ නම් පිළිගන්නද? එබැවින් මෙසේ වදාළේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වෘත්තය (පිළිවෙත) අනුවම බව දත යුතුය.

เอตฺตาวตา ‘‘อปฺปสนฺนํ อทาตุกามํ พฺราหฺมณํ คาถาคายเนน ทาตุกามํ กตฺวา, สมโณ โคตโม โภชนํ ปฏิคฺคเหสิ, อามิสการณา อิมสฺส เทสนา’’ติ อิมมฺหา โลกาปวาทา อตฺตานํ โมเจนฺโต เทสนาปาริสุทฺธึ ทีเปตฺวา, อิทานิ อาชีวปาริสุทฺธึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘ธมฺเม สตี พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา’’ติ ตสฺสตฺโถ – อาชีวปาริสุทฺธิธมฺเม วา ทสวิธสุจริตธมฺเม วา พุทฺธานํ จาริตฺตธมฺเม วา สติ สํวิชฺชมาเน อนุปหเต วตฺตมาเน วุตฺติเรสา เอกนฺตโวทาตา อากาเส ปาณิปฺปสารณกปฺปา เอสนา ปริเยสนา ชีวิตวุตฺติ พุทฺธานํ พฺราหฺมณาติ.

මෙතෙක් වදාළ කරුණුවලින්, "ප්‍රසාදයක් නැති, දීමට අකමැති බ්‍රාහ්මණයෙකු ලවා ගාථා කියා දීමට කැමති කරවාගෙන ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ආහාර පිළිගත්හ, උන්වහන්සේගේ දේශනාව ආමිසය සඳහාම වූවකි" යන ලෝකාපවාදයෙන් තමන් වහන්සේ නිදහස් වෙමින් දේශනාවේ පාරිශුද්ධිය දැක්වූහ. දැන් ආජීවයේ පාරිශුද්ධිය දක්වමින් "ධම්මේ සතී බ්‍රාහ්මණ වුත්තිරේසා" යනුවෙන් වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - බ්‍රාහ්මණය, ආජීව පාරිශුද්ධි ධර්මය හෝ දසවිධ සුචරිත ධර්මය හෝ බුදුවරුන්ගේ චාරිත්‍ර ධර්මය හෝ පවතිද්දී, එය පලුදු නොවී පවතිද්දී, බුදුවරුන්ගේ දිවි පැවැත්ම (ජීවිත වෘත්තිය) ඉතාම පිරිසිදුය. එය අහසේ අත දිගු කිරීමක් හා සමාන (නිරවුල්) වූ, බුදුවරුන්ගේ නිවැරදි සෙවීමක් හා ජීවන ක්‍රමයක් බවයි.

๘๒. เอวํ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ‘‘ปายาสํ เม ปฏิกฺขิปติ, อกปฺปิยํ กิเรตํ โภชนํ, อธญฺโญ วตสฺมึ, ทานํ ทาตุํ น ลภามี’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อปฺเปว นาม อญฺญํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยา’’ติ จ จินฺเตสิ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘อหํ ภิกฺขาจารเวลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาคโต – ‘เอตฺตเกน กาเลน อิมํ พฺราหฺมณํ ปสาเทสฺสามี’ติ, พฺราหฺมโณ จ โทมนสฺสํ อกาสิ. อิทานิ เตน โทมนสฺเสน มยิ จิตฺตํ ปโกเปตฺวา อมตวรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ พฺราหฺมณสฺส ปสาทชนนตฺถํ เตน ปตฺถิตมโนรถํ ปูเรนฺโต อาห ‘‘อญฺเญน จ เกวลิน’’นฺติ. ตตฺถ เกวลินนฺติ สพฺพคุณปริปุณฺณํ, สพฺพโยควิสํยุตฺตํ วาติ อตฺโถ. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ คุณานํ เอสนโต มเหสึ. ปริกฺขีณสพฺพาสวตฺตา ขีณาสวํ. หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมาทึ กตฺวา วูปสนฺตสพฺพกุกฺกุจฺจตฺตา กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ. อุปฏฺฐหสฺสูติ ปริวิสสฺสุ ปฏิมานยสฺสุ. เอวํ พฺราหฺมเณน จิตฺเต อุปฺปาทิเตปิ ปริยายเมว ภณติ, น ตุ ภณติ ‘‘เทหิ, อาหราหี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

82. මෙසේ වදාළ කල්හි බ්‍රාහ්මණයා "උන්වහන්සේ මාගේ කිරිපිඬු ප්‍රතික්ෂේප කරති, මෙය කැප නොවන ආහාරයක්ලු, මම අවාසനාවන්තයෙක්මි, මට දානයක් දීමට නොලැබුණි" යැයි දොම්නසක් ඇති කරගෙන "වෙනත් දෙයක්වත් පිළිගන්නා සේක් නම් මැනවි" යැයි සිතුවේය. එය දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මම පිණ්ඩපාත වේලාව නියම කරගෙන මෙහි වැඩම කළේ මේ කාලය තුළදී බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රසාදයට පත් කරමි යන අදහසිනි, නමුත් ඔහු දොම්නසට පත් විය. දැන් ඔහු ඒ දොම්නස නිසා මා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගත්තොත් උතුම් අමෘත ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත" යැයි සලකා, බ්‍රාහ්මණයා තුළ ප්‍රසාදය ඇති කරනු පිණිසත් ඔහුගේ මනෝරථය පූර්ණය කරනු පිණිසත් "අඤ්ඤේන ච කේවලිනං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'කේවලිනං' යනු සියලු ගුණයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, නැතහොත් සියලු යෝගයන්ගෙන් වෙන් වූ යන්නයි. සීලක්ඛන්ධාදී උතුම් ගුණ සොයන බැවින් 'මහෙසී' නම් වේ. සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ බැවින් 'ඛීණාසව' නම් වේ. අතපය සෙලවීම් ආදී සියලු කුක්කුච්චයන් (නොසන්සුන්කම්) සංසිඳුණු බැවින් 'කුක්කුච්චවූපසන්ත' නම් වේ. 'උපට්ඨහස්සු' යනු උපස්ථාන කරව, පූජා කරව යන්නයි. මෙලෙස බ්‍රාහ්මණයාගේ සිතේ එවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති වූ නිසා පර්යාය දේශනාවකින් මෙය වදාළ මුත්, සෘජුවම "මට දෙන්න, රැගෙන එන්න" යනුවෙන් වදාළේ නැත. මෙහි ඉතිරි පද ඉතා පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

อถ [Pg.138] พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ปายาโส ภควโต อานีโต นาหํ อรหามิ ตํ อตฺตโน ฉนฺเทน กสฺสจิ ทาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘อถ กสฺส จาห’’นฺติ. ตโต ภควา ‘‘ตํ ปายาสํ ฐเปตฺวา ตถาคตํ ตถาคตสาวกญฺจ อญฺญสฺส อชีรณธมฺโม’’ติ ญตฺวา อาห – ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน รูปาวจรพฺรหฺมคฺคหณํ อรูปาวจรา ปน ภุญฺเชยฺยุนฺติ อสมฺภาวเนยฺยา. สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ วจเนหิ โอกาสโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เอส สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน อาฬวกสุตฺเต วณฺณยิสฺสาม.

එවිට බ්‍රාහ්මණයා, 'මේ කිරිපිඬු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා ගෙනෙන ලද්දකි. මෙය මගේ රුචිය පරිදි වෙනත් අයෙකුට දීමට මම සුදුසු නොවෙමි' යි සිතා, 'එසේ නම් මම මෙය කාට දෙන්නද?' යි විමසීය. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගතයන් වහන්සේ හා තථාගත ශ්‍රාවකයන් හැර අන් කිසිවෙකුට මෙම කිරිපිඬු දිරවිය නොහැකි බව' දැන, 'මම එවැනි අයෙකු නොදකිමි' යි වදාළ සේක. එහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් පංච කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක ද, 'සමාරක' යන වචනයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනයෙන් රූපාවචර බ්‍රහ්ම ලෝක ද ගැනේ. අරූපාවචර බ්‍රහ්මයන් ආහාර අනුභව නොකරන බැවින් ඔවුන් මෙහි ඇතුළත් නොවේ. 'සසමණබ්‍රාහ්මණි' යන වචනයෙන් ශාසන විරෝධී ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන්ම පාපයන් සන්සිඳවූ හා පාපයන් බැහැර කළ රහතන් වහන්සේලා ද ගැනේ. 'පජා' යන වචනයෙන් සත්ත්ව ලෝකය ද, 'සදේවමනුස්ස' යන වචනයෙන් සම්මුති දේවතාවන් හා සෙසු මනුෂ්‍යයන් ද ගැනේ. මෙසේ මෙහි වචන තුනකින් (සදේවක, සමාරක, සබ්‍රහ්මක) ඕකාශ ලෝකයත්, ප්‍රජාව යන අර්ථය අනුව වචන දෙකකින් සත්ත්ව ලෝකයත් ගත් බව දත යුතුය. මෙය සංක්ෂිප්ත විවරණයකි; මෙහි විස්තරය ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාවේදී දක්වන්නෙමු.

กสฺมา ปน สเทวกาทีสุ กสฺสจิ น สมฺมา ปริณามํ คจฺเฉยฺยาติ? โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต. อิมสฺมิญฺหิ ปายาเส ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส คหิตมตฺเตเยว เทวตาหิ โอชา ปกฺขิตฺตา ยถา สุชาตาย ปายาเส, จุนฺทสฺส จ สูกรมทฺทเว ปจฺจมาเน, เวรญฺชายญฺจ ภควตา คหิตคหิตาโลเป, เภสชฺชกฺขนฺธเก จ กจฺจานสฺส คุฬฺหกุมฺภสฺมึ อวสิฏฺฐคุฬฺเห. โส โอฬาริเก สุขุโมชาปกฺขิปนโต เทวานํ น ปริณมติ. เทวา หิ สุขุมสรีรา, เตสํ โอฬาริโก มนุสฺสาหาโร น สมฺมา ปริณมติ. มนุสฺสานมฺปิ น ปริณมติ. มนุสฺสา หิ โอฬาริกสรีรา, เตสํ สุขุมา ทิพฺโพชา น สมฺมา ปริณมติ. ตถาคตสฺส ปน ปกติอคฺคินาว ปริณมติ, สมฺมา ชีรติ. กายพลญาณพลปฺปภาเวนาติ เอเก ตถาคตสาวกสฺส ขีณาสวสฺเสตํ สมาธิพเลน มตฺตญฺญุตาย จ ปริณมติ, อิตเรสํ อิทฺธิมนฺตานมฺปิ น ปริณมติ. อจินฺตนียํ วา เอตฺถ การณํ, พุทฺธวิสโย เอโสติ.

කවර හෙයින් දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතර කිසිවෙකුට මෙය නිසි ලෙස දිරවිය නොහැකි ද? රළු ආහාරයකට සියුම් දිව්‍ය ඕජාවක් ඇතුළු වූ බැවිනි. මක්නිසාද යත්, මෙම කිරිපිඬු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා පිළියෙල කළ මොහොතේම දෙවියන් විසින් මෙයට දිව්‍ය ඕජාව ඇතුළු කරන ලදී. එය සුජාතාවගේ කිරිපිඬු වලටත්, චුන්ද කර්මාර පුත්‍රයා පිසූ සූකරමද්දවයටත්, වේරංජාවේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වළඳන ලද සෑම බත් පිඬකටත්, භෙසජ්ජක්ඛන්ධකයේ දැක්වෙන කච්චායනගේ හකුරු කළයේ ඉතිරි වූ හකුරු වලටත් කළාක් මෙනි. රළු ආහාරයට සියුම් ඕජාව එක් කළ විට එය දෙවියන්ට නොදිරවයි. දෙවියන් සියුම් ශරීර ඇති බැවින් ඔවුන්ට රළු මනුෂ්‍ය ආහාර නිසි ලෙස නොදිරවයි. මනුෂ්‍යයන්ට ද එය නොදිරවයි; මනුෂ්‍යයන් රළු ශරීර ඇති බැවින් ඔවුන්ට සියුම් දිව්‍ය ඕජාව නොදිරවයි. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේට සාමාන්‍ය ජීර්ණ ශක්තියෙන්ම (පකති අග්ගි) එය දිරවයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ ශරීර බලය හා ඥාන බලයේ ආනුභාවයෙන් එය දිරවන බවයි. තථාගත ශ්‍රාවක වූ ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේට සමාධි බලයෙන් හා ආහාරයේ මාත්‍රාව දැනීමෙන් එය දිරවයි. සෙසු සෘද්ධිමතුන්ට පවා එය නොදිරවයි. නොඑසේ නම්, මෙහි හේතුව අචින්ත්‍ය වේ; මෙය බුද්ධ විෂයයකි.

เตน หิ ตฺวนฺติ ยสฺมา อญฺญํ น ปสฺสามิ, มม น กปฺปติ, มม อกปฺปนฺตํ สาวกสฺสาปิ เม น กปฺปติ, ตสฺมา ตฺวํ พฺราหฺมณาติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปหริเตติ ปริตฺตหริตติเณ, อปฺปรุฬฺหริตติเณ วา ปาสาณปิฏฺฐิสทิเส. อปฺปาณเกติ นิปฺปาณเก, ปายาสชฺโฌตฺถรณการเณน มริตพฺพปาณรหิเต วา มหาอุทกกฺขนฺเธ. สห ติณนิสฺสิเตหิ ปาเณหิ ติณานํ ปาณกานญฺจ อนุรกฺขณตฺถาย เอตํ วุตฺตํ. จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายตีติ [Pg.139] เอวํ สทฺทํ กโรติ. สํธูปายตีติ สมนฺตา ธูปายติ. สมฺปธูปายตีติ ตเถว อธิมตฺตํ ธูปายติ. กสฺมา เอวํ อโหสีติ? ภควโต อานุภาเวน, น อุทกสฺส, น ปายาสสฺส, น พฺราหฺมณสฺส, น อญฺเญสํ เทวยกฺขาทีนํ. ภควา หิ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมสํเวคตฺถํ ตถา อธิฏฺฐาสิ. เสยฺยถาปิ นามาติ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตเมตํ, ยถา ผาโลติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ โหติ. สํวิคฺโค จิตฺเตน, โลมหฏฺฐชาโต สรีเรน. สรีเร กิรสฺส นวนวุติโลมกูปสหสฺสานิ สุวณฺณภิตฺติยา อาหตมณินาคทนฺตา วิย อุทฺธคฺคา อเหสุํ. เสสํ ปากฏเมว.

'එසේ නම් බ්‍රාහ්මණය' යනු, මා හැර වෙනත් අයෙකු මම නොදකින බැවින් ද, මට මෙය (පිළිගැනීම) අකැප බැවින් ද, මට අකැප දේ මගේ ශ්‍රාවකයන්ට ද අකැප බැවින් ද යන අරුතින් වදාළ ලද්දකි. 'අප්පහරිතේ' යනු ස්වල්ප වශයෙන් නිල් තණකොළ ඇති හෝ ගල්තලාවක් මෙන් නිල් තණකොළ නැති ස්ථානයකය. 'අප්පාණකේ' යනු සතුන් නැති, එනම් කිරිපිඬු වැගිරීම නිසා මිය යා හැකි සතුන් නැති ජලාශයකය. තණකොළ හා සතුන් කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාවෙන් මෙය වදාරන ලදී. 'චිච්චිටායති විච්චිටායති' යනුවෙන් මෙවැනි හඬක් නගයි. 'සන්ධූපායති' යනු හාත්පසින් දුම් දමයි. 'සම්පධූපායති' යනු අධික ලෙස දුම් දමයි. මෙය කෙසේ සිදු වූයේද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙනි; ජලයේ හෝ කිරිපිඬු වල හෝ බ්‍රාහ්මණයාගේ හෝ වෙනත් අයෙකුගේ ආනුභාවයෙන් නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයා තුළ ධර්ම සංවේගය ඇති කරනු පිණිස මෙසේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. 'සෙය්‍යථාපි නාම' යන්න උපමාවක් දැක්වීමට යෙදේ; දවසක් මුළුල්ලේ රත් වූ නගුල් හීයකට දැමූ කලෙක මෙන් යන අදහසයි. 'සංවිග්ගෝ' යනු සිතින් තැති ගත්තේය, 'ලෝමහට්ඨජාතෝ' යනු ශරීරයෙන් රෝමෝද්ගමනය වූයේය. ඔහුගේ ශරීරයේ අනුනමදහසක් රෝම කූපයන්, රන් බිත්තියක සවිකළ මැණික් ඔබ්බවන ලද ඇත් දළ ඇණ මෙන් උඩුකුරුව නැගී සිටියේය. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

ปาเทสุ ปน นิปติตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ. อพฺภนุโมทเน หิ อยมิธ อภิกฺกนฺต สทฺโท. วิตฺถารโต ปนสฺส มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ อตฺถวณฺณนา อาวิ ภวิสฺสติ. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทนตฺเถ, ตสฺมา สาธุ สาธุ โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද අසල වැටී ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි ඉමහත් සතුට පළ කරමින්, 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි! භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි!' යි පැවසීය. මෙහි 'අභික්කන්ත' යන වචනය යෙදී ඇත්තේ සතුට පළ කිරීමේ (අනුමෝදනාව) අර්ථයෙනි. මෙහි සවිස්තරාත්මක අර්ථ විවරණය මංගල සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පැහැදිලි වනු ඇත. මෙය අනුමෝදනාව යන අර්ථයෙන් යෙදුණු බැවින්, 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, සාධු සාධු!' යන්න මෙහි අදහස බව දත යුතුය.

‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. –

බියකදී, ක්‍රෝධයකදී, ප්‍රශංසාවකදී, කලබලයකදී, කුතුහලයකදී, සිනහවකදී, ශෝකයකදී සහ ප්‍රසාදයකදී නුවණැත්තා වචනය දෙවරක් උච්චාරණය කළ යුතුය.

อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฏฺฐํ, อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

මෙම ලක්ෂණය අනුව, මෙහි 'අභික්කන්ත' පදය දෙවරක් යොදා ඇත්තේ ප්‍රසාදය හා ප්‍රශංසාව දැක්වීමට බව දත යුතුය. නොඑසේ නම් 'අභික්කන්ත' යනු අතිශයින් ප්‍රියමනාප, ඉතා කැමති විය යුතු, ඉතා යහපත් යන අර්ථයයි.

ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺหิ เอตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโต เอว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

මෙහි එක් ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දයකින් (දේශනාවට) ප්‍රශංසා කරන අතර, අනෙක් ශබ්දයෙන් තමාගේ ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි අදහස නම්: “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ඉතා යහපත්ය! භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නිසා ඇති වූ මාගේ ප්‍රසාදය ද ඉතා යහපත්ය!” යන්නයි. එසේත් නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අර්ථ යුගල බැගින් ගෙන මෙසේ ප්‍රශංසා කරයි: “භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනය දෝෂ නසන බැවින් හා ගුණාධිගමය සලසන බැවින් ද, ශ්‍රද්ධාව උපදවන බැවින් හා ප්‍රඥාව උපදවන බැවින් ද, සාර්ථක (අර්ථ සහිත) බැවින් හා සබ්‍යඤ්ජන (පද බ්‍යඤ්ජන සහිත) බැවින් ද, පද මතු වී පෙනෙන බැවින් හා අර්ථය ගැඹුරු බැවින් ද, කනට සුව දෙන බැවින් හා සිතට කා වදින බැවින් ද, තමා උසස් කර නොදක්වන බැවින් හා අනුන් පහත් කර නොදක්වන බැවින් ද, කරුණාවෙන් සිහිල් වූ බැවින් හා ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූ බැවින් ද, අසන කල්හි රමණීය වන බැවින් හා විමසන කල්හි (පීඩනය) ඉවසන බැවින් ද, ඇසීමෙන් සුව දෙන බැවින් හා විමසීමෙන් යහපත සලසන බැවින් ද අතිශයින් උතුම්ය” යනාදී වශයෙන් මෙහි අර්ථය යෙදිය යුතුය.

ตโต [Pg.140] ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฏฺฐปิตํ, เหฏฺฐา มุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิจฺฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตมสิ. อยํ ตาว ปทตฺโถ.

ඉන් පසුව උපමා හතරකින් දේශනාවට ම ප්‍රශංසා කරයි. එහි ‘නික්කුජ්ජිතං’ යනු යටිකුරු කර තබන ලද හෙවත් කට පහළට හරවන ලද දෙයකි. ‘උක්කුජ්ජෙය්‍ය’ යනු එය උඩුකුරු කිරීමයි. ‘පටිච්ඡන්නං’ යනු තණකොළ, කොළ රොඩු ආදියෙන් වසා ඇති දෙයයි. ‘විවරෙය්‍ය’ යනු එය විවෘත කිරීම හෙවත් මතු කර පෙන්වීමයි. ‘මූළ්හස්ස’ යනු මංමුළා වූ තැනැත්තාටය. ‘මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය’ යනු අතින් අල්ලා “මේ මාර්ගයයි” කීමයි. ‘අන්ධකාරෙ’ යනු කළුවර පක්ෂයේ (අමාවක) දහහතරවැනි දින මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි, ඝන වනාන්තරයක, වැහි වලාකුළු පටලයකින් වැසී ගිය කල්හි ඇති වන සිවුරඟ (සතර ආකාර) අඳුරෙහිය. පදවල අර්ථය මෙසේය.

อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺมปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย; เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ เทสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต.

මෙහි අදහස ගළපා ගත යුතු ආකාරය මෙසේය: යම් කෙනෙකු යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කරන්නේ යම් සේද, එලෙසින්ම සද්ධර්මයට පිටුපා අසද්ධර්මයට වැටී සිටි මා අසද්ධර්මයෙන් මුදා ගනිමින්ද; වැසී තිබූ දෙයක් විවෘත කරන්නේ යම් සේද, එලෙසින්ම කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදන් වූ දා පටන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති ඝන කැලෑවෙන් වැසී තිබූ ශාසනය විවෘත කර පෙන්වමින්ද; මංමුළා වූවකුට මඟ පවසන්නේ යම් සේද, එලෙසින්ම වැරදි මඟෙහි හා මිථ්‍යා මාර්ගයෙහි ගමන් කළ මට ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය පෙන්වා දෙමින්ද; අඳුරෙහි තෙල් පහනක් දල්වන්නේ යම් සේද, එලෙසින්ම මෝහ අන්ධකාරයෙහි ගිලී බුද්ධාදී රත්නත්‍රය දැක ගත නොහැකිව සිටි මට, ඒ වසා සිටි මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරන දේශනා නමැති පහන දැල්වීමෙන්ද භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් මේ අයුරින් නොයෙක් ආකාරයෙන් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

อถ วา เอกจฺจิเยน มตฺเตน ยสฺมา อยํ ธมฺโม ทุกฺขทสฺสเนน อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชิตสทิโส, สมุทยทสฺสเนน ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ ปฏิจฺฉนฺนวิวรณสทิโส, นิโรธทสฺสเนน อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ มูฬฺหสฺส มคฺคาจิกฺขณสทิโส, มคฺคทสฺสเนน อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสปฺปหาเนน จ อนฺธกาเร ปชฺโชตสทิโส, ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย…เป… ปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ, เอวํ ปกาสิโต โหติ.

එසේත් නැතහොත් ඇතැම් ආචාර්යවරුන්ගේ මතයට අනුව: මෙම ධර්මය දුක්ඛ සත්‍යය පෙන්වා දීමෙන් ද අසුභයෙහි ‘සුභ’ ය යන විපල්ලාසය (වැරදි වැටහීම) ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කළාක් වැනි වුවකි. සමුදය සත්‍යය පෙන්වා දීමෙන් ද දුකෙහි ‘සුඛ’ ය යන විපල්ලාසය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද වැසී තිබූ දෙයක් විවෘත කළාක් වැනි වුවකි. නිරෝධ සත්‍යය පෙන්වා දීමෙන් ද අනිත්‍යයෙහි ‘නිත්‍ය’ ය යන විපල්ලාසය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද මංමුළා වූවකුට මඟ පෙන්වූවාක් වැනි වුවකි. මාර්ග සත්‍යය පෙන්වා දීමෙන් ද අනාත්මයෙහි ‘ආත්ම’ ය යන විපල්ලාසය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද අඳුරෙහි පහනක් දැල්වූවාක් වැනි වුවකි. ඒ නිසා “යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කරන්නාක් මෙන් ... ඇස් ඇත්තෝ රූප දකිත්වායි අඳුරෙහි පහනක් දල්වන්නාක් මෙන්” ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

ยสฺมา ปเนตฺถ สทฺธาตปกายคุตฺตตาทีหิ สีลกฺขนฺโธ ปกาสิโต โหติ, ปญฺญาย ปญฺญากฺขนฺโธ, หิริมนาทีหิ สมาธิกฺขนฺโธ, โยคกฺเขเมน นิโรโธติ เอวํ ติกฺขนฺโธ อริยมคฺโค นิโรโธ จาติ สรูเปเนว ทฺเว อริยสจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตตฺถ มคฺโค ปฏิปกฺโข สมุทยสฺส, นิโรโธ ทุกฺขสฺสาติ ปฏิปกฺเขน ทฺเว. อิติ อิมินา ปริยาเยน จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ. ตสฺมา อเนกปริยาเยน ปกาสิโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

තවද මෙහි ශ්‍රද්ධාව, තපස (කෙලෙස් තැවීම), කය සංවර කර ගැනීම ආදිය මගින් සීලක්ඛන්ධය ප්‍රකාශ වේ. ප්‍රඥාව මගින් ප්‍රඥාක්ඛන්ධයද, හිරි ඔතප් හා මනස (සිත) ආදිය මගින් සමාධික්ඛන්ධයද, යෝගක්ඛේමය (නිර්වාණය) මගින් නිරෝධයද ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ ත්‍රිවිධ ස්කන්ධයන්ගෙන් (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) යුත් ආර්ය මාර්ගය සහ නිරෝධය (නිවන) යන ආර්ය සත්‍ය ද්විත්වය සෘජුවම ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහිදී මාර්ග සත්‍යය සමුදය සත්‍යයට ප්‍රතිපක්ෂ වන අතර, නිරෝධ සත්‍යය දුක්ඛ සත්‍යයට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. මෙලෙස ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් ගත් කල ආර්ය සත්‍ය සතරම ප්‍රකාශ වී ඇත. එබැවින් “නොයෙක් අයුරින් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලදී” යන්න වටහා ගත යුතුය.

เอสาหนฺติอาทีสุ [Pg.141] เอโส อหนฺติ เอสาหํ. สรณํ คจฺฉามีติ ปาเทสุ นิปติตฺวา ปณิปาเตน สรณคมเนน คโตปิ อิทานิ วาจาย สมาทิยนฺโต อาห. อถ วา ปณิปาเตน พุทฺธํเยว สรณํ คโตติ อิทานิ ตํ อาทึ กตฺวา เสเส ธมฺมสงฺเฆปิ คนฺตุํ อาห. อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวา, อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปาเณหิ อุเปตํ ปาณุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตูติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา อเนน สุตานุรูปา ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา โหติ. นิกฺกุชฺชิตาทีหิ วา สตฺถุสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิมินา ‘‘เอสาห’’นฺติอาทินา สิสฺสสมฺปตฺติ ทสฺสิตา. เตน วา ปญฺญาปฏิลาภํ ทสฺเสตฺวา อิมินา สทฺธาปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อิทานิ เอวํ ปฏิลทฺธสทฺเธน ปญฺญวตา ยํ กตฺตพฺพํ, ตํ กตฺตุกาโม ภควนฺตํ ยาจติ ‘‘ลเภยฺยาห’’นฺติ. ตตฺถ ภควโต อิทฺธิยาทีหิ อภิปฺปสาทิตจิตฺโต ‘‘ภควาปิ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต, กิมงฺคํ ปนาห’’นฺติ สทฺธาย ปพฺพชฺชํ ยาจติ, ตตฺถ ปริปูรการิตํ ปตฺเถนฺโต ปญฺญาย อุปสมฺปทํ. เสสํ ปากฏเมว.

"ඒසාහං" යනු "එසෝ අහං" යන පද දෙක එක්වීමෙන් සෑදුණු පදයකි. "සරණං ගච්ඡාමි" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් අසල වැඳ වැටී පසඟ පිහිටුවා වැඳීමෙන් සරණ ගිය නමුත්, දැන් නැවතත් වාචිකව එය සමාදන් වෙමින් පවසයි. එසේත් නැතිනම්, පෙර වැඳීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේව පමණක් සරණ ගිය ඔහු, දැන් එය ආරම්භයක් කොට ගෙන ඉතිරි ධර්ම රත්නය හා සංඝ රත්නය කෙරෙහි ද සරණ යාම සඳහා මෙසේ පවසයි. "අජ්ජතග්ගේ" යනු අද දින පටන් යන්නයි. "අජ්ජදග්ගේ" යනුවෙන්ද පාඨයක් ඇති අතර එහි 'ද' යන්න පද සන්ධියක් ලෙස යෙදී ඇත. "පාණුපේතං" යනු මාගේ දිවි පවතින තාක් කල් යන්නයි. අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු සරණ නොගොස් තෙරුවන් සරණ ගිය අයෙකු ලෙස භවද් ගෞතමයන් වහන්සේ මා හඳුනා ගන්නා සේක්වා යනු මෙහි අදහසයි. මෙයින් ඔහු තමා ඇසූ ධර්මයට අනුකූල වූ පිළිවෙත පෙන්වා දෙයි. එසේත් නැතිනම් "නික්කුජ්ජිත" ආදී පදයන්ගෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සම්පත්තිය පෙන්වා දී, දැන් "ඒසාහං" යනාදියෙන් ශිෂ්‍යයාගේ ඇති සුවිශේෂී බව (ශිෂ්‍ය සම්පත්තිය) පෙන්වා දෙයි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රඥාව ලැබීම පෙන්වා දී දැන් ශ්‍රද්ධාව ලැබීම පෙන්වා දෙයි. මෙසේ ශ්‍රද්ධාව ලැබූ ප්‍රඥාවන්තයෙකු විසින් කළ යුතු දෙය කිරීමට කැමතිව ඔහු "ලභෙය්‍යාහං" යැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සෘද්ධි ආදී ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් ඉතා පැහැදුණු සිත් ඇතිව, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්විති රජකම පවා අත්හැර පැවිදි වූ සේක, මා වැනි අයෙක් ගැන කුමන කතාද?" යනුවෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිද්ද ඉල්ලයි. එහිදී එම කටයුත්තෙහි සම්පූර්ණත්වයට පත්වීමට කැමතිව ප්‍රඥාවෙන් උපසම්පදාව පතයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

เอโก วูปกฏฺโฐติอาทีสุ ปน เอโก กายวิเวเกน, วูปกฏฺโฐ จิตฺตวิเวเกน, อปฺปมตฺโต กมฺมฏฺฐาเน สติอวิชหเนน, อาตาปี กายิกเจตสิกวีริยสงฺขาเตน อาตาเปน, ปหิตตฺโต กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย วิหรนฺโต อญฺญตรอิริยาปถวิหาเรน. น จิรสฺเสวาติ ปพฺพชฺชํ อุปาทาย วุจฺจติ. กุลปุตฺตาติ ทุวิธา กุลปุตฺตา, ชาติกุลปุตฺตา, อาจารกุลปุตฺตา จ. อยํ ปน อุภยถาปิ กุลปุตฺโต. อคารสฺมาติ ฆรา. อคารานํ หิตํ อคาริยํ กสิโครกฺขาทิกุฏุมฺพโปสนกมฺมํ วุจฺจติ. นตฺถิ เอตฺถ อคาริยนฺติ อนคาริยํ, ปพฺพชฺชาเยตํ อธิวจนํ ปพฺพชนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ อุปสงฺกมนฺติ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, อรหตฺตผลนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วา วิหาสิ. เอวํ วิหรนฺโต จ ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสิ. เอเตนสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสติ.

"එකෝ වූපකට්ඨෝ" යනාදියෙහි "එකෝ" යනු කාය විවේකයෙන් (කයින් හුදෙකලා වීමෙන්) තනිවූ බවයි. "වූපකට්ඨෝ" යනු චිත්ත විවේකයෙන් (සිතින් හුදෙකලා වීමෙන්) යුත් බවයි. "අප්පමත්තෝ" යනු කමටහන්හි සිහිය නොඅත්හැරීමයි. "ආතාපී" යනු කායික හා චෛතසික වීර්යය නැමැති කෙලෙස් තවන තපසින් යුක්ත වීමයි. "පහිතත්තෝ" යනු ශරීරය හෝ ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව නිවන කරා මෙහෙයවූ සිත් ඇතිව වාසය කිරීමයි. "න චිරස්සේව" යනු පැවිදි වූ පසු වැඩි කල් නොගොස් යන්නයි. "කුලපුත්තා" යනු ජාති කුලපුත්ත සහ ආචාර කුලපුත්ත ලෙස දෙවර්ගයකි. මෙම පූජකයා මේ දෙයාකාරයෙන්ම කුලපුත්‍රයෙකි. "අගාරස්මා" යනු නිවසින් යන්නයි. ගෘහස්ථයන්ට හිතකර වූ ගොවිතැන, ගව පාලනය ආදී පවුල නඩත්තු කිරීමේ කටයුතු "අගාරිය" නම් වේ. එවැනි කටයුතු මෙහි (පැවිද්දේ) නැති බැවින් එය "අනාගාරිය" නම් වේ. මෙය පැවිද්දට නමකි. "පබ්බජන්ති" යනු පැමිණෙති, සමීප වෙති යන්නයි. "තදනූත්තරං" යනු ඒ අනුත්තර වූ යන්නයි. "බ්‍රහ්මචරිය පරියෝසානං" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ කෙළවර වූ අර්හත් ඵලයයි. කුලපුත්‍රයන් පැවිදි වන්නේ ඒ සඳහාමය. "දිට්ඨේව ධම්මේ" යනු මේ ආත්මභාවයේදීම යන්නයි. "සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා" යනු තමාගේම ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට, අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින ලෙස දැන ගැනීමයි. "උපසම්පජ්ජ විහාසී" යනු එයට පැමිණ හෝ එය සම්පූර්ණ කොට වාසය කළේය යන්නයි. මෙසේ වාසය කරන විට "ජාතිය ක්ෂය විය" යනාදිය අවබෝධ කරගත්තේය. මෙයින් ඔහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා භූමිය පෙන්වයි.

กตมา [Pg.142] ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ อพฺภญฺญาสีติ? วุจฺจเต – น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ชานาติ.

ඔහුට ක්ෂය වූ ජාතිය කවරේද? එය ඔහු දැනගත්තේ කෙසේද? අතීත ජාතිය දැනටමත් අතීතයේදීම ගෙවී ගොස් ඇති බැවින් එය ක්ෂය වූවා නොවේ. අනාගතයෙහි වීර්යයක් කළ නොහැකි බැවින් අනාගත ජාතියද නොවේ. දැනට පවතින බැවින් වර්තමාන ජාතියද නොවේ. ආර්ය මාර්ගය වඩා නොතිබුණේ නම්, පංචවෝකාර ආදී භවයන්හි ඒකවෝකාර, චතුවෝකාර හෝ පංචවෝකාර ලෙස උපදින්නට තිබූ යම් ජාතියක් වේද, මාර්ගය වැඩීම හේතුවෙන් එය නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමෙන් ක්ෂය විය. මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රහීණය කළ කෙලෙස් දෙස පිරික්සා බලා, කෙලෙස් නොමැති විට දැනට පවතින කර්මය වුවද නැවත පිළිසඳක් ඇති කිරීමට අසමත් බව දැනගනිමින්, ඔහු එය අවබෝධ කරගත්තේය.

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยภาวนาวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนา นตฺถีติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ นตฺถิ. อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลโก รุกฺโข วิยาติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ. มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร อายสฺมา ภารทฺวาโช อโหสีติ อยํ กิเรตฺถ อธิปฺปาโยติ.

"වුසිතං" යනු වැස නිම කළ, පුරුදු කර අවසන් කළ යන්නයි. "බ්‍රහ්මචරියං" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "කතං කරණීයං" යනු සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි සතර මාර්ගයන්ගෙන් පිරිසිඳ දැකීම, ප්‍රහීණය කිරීම, සාක්ෂාත් කිරීම සහ භාවනා කිරීම යන ආකාර සොළොස් වැදෑරුම් කටයුතු නිම කරන ලදී යන්නයි. "නාපරං ඉත්ථත්තායා" යනු නැවතත් මේ ලෝකයෙහි ඉපදීම පිණිස හෝ මෙසේ සොළොස් කටයුතු කිරීම පිණිස හෝ කෙලෙස් නැති කිරීම පිණිස හෝ මාර්ග භාවනාවක් තවදුරටත් නොමැති බවයි. එසේත් නැතිනම් මෙවැනි වූ දැන් පවතින ස්කන්ධ සන්තතියෙන් පසු වෙනත් ස්කන්ධ සන්තතියක් නැත යන්නයි. පිරිසිඳ දැනගත් මේ පංචස්කන්ධයෝ මුල් සිඳ දැමූ ගසක් මෙන් පවතිත් යයි ඔහු අවබෝධ කරගත්තේය. "අඤ්ඤතරෝ" යනු එක්තරා අයෙක් යන්නයි. ආයුෂ්මත් භාරද්වාජයන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේලා අතර මහා ශ්‍රාවකයන් අතරට ඇතුළත් වූ කෙනෙක් වූහ යන්න මෙහි අදහසයි.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි කසිභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

๕. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

5. චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๓. ปุจฺฉามิ มุนึ ปหูตปญฺญนฺติ จุนฺทสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? สงฺเขปโต ตาว อตฺตชฺฌาสยปรชฺฌาสยอฏฺฐุปฺปตฺติปุจฺฉาวสิกเภทโต จตูสุ อุปฺปตฺตีสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. วิตฺถารโต ปน เอกํ สมยํ ภควา มลฺเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน ปาวา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ปาวายํ วิหรติ จุนฺทสฺส กมฺมารปุตฺตสฺส อมฺพวเน. อิโต ปภุติ ยาว ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน จุนฺทสฺส [Pg.143] กมฺมารปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘๙), ตาว สุตฺเต อาคตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

83. "පුච්ඡාමි මුනිං පහූතපඤ්ඤන්ති" යනු චුන්ද සූත්‍රයයි. එහි උප්පත්තිය කවරේද? සැකෙවින් පවසතොත්, අත්තජ්ඣාසය, පරජ්ඣාසය, අට්ඨුප්පත්ති සහ පුච්ඡාවසික යන සිවු වැදෑරුම් උප්පත්ති ක්‍රම අතරින් මෙම සූත්‍රය ප්‍රශ්නයක් විමසීම මුල් කරගත් "පුච්ඡාවසික" උප්පත්තියට අයත් වේ. විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මල්ල රටෙහි චාරිකාවේ වඩිමින් මහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ පාවා නුවරට වැඩම කළ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පාවා නුවර කම්මාරපුත්ත චුන්දයාගේ අඹ වනයේ වැඩ විසූ සේක. මෙතැන් සිට "ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවරු කාලයෙහි හැඳ පෙරව පාත්‍ර සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා සමඟ කම්මාරපුත්ත චුන්දයාගේ නිවසට වැඩම කළ සේක; වැඩම කොට පනවන ලද අසනෙහි වැඩ හුන් සේක" යන්න දක්වා සූත්‍රයෙහි එන පරිද්දෙන් විස්තර කරගත යුතුය.

เอวํ ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ นิสินฺเน ภควติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสนฺโต พฺยญฺชนสูปาทิคหณตฺถํ ภิกฺขูนํ สุวณฺณภาชนานิ อุปนาเมสิ. อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท เกจิ ภิกฺขู สุวณฺณภาชนานิ ปฏิจฺฉึสุ เกจิ น ปฏิจฺฉึสุ. ภควโต ปน เอกเมว ภาชนํ อตฺตโน เสลมยํ ปตฺตํ, ทุติยภาชนํ พุทฺธา น คณฺหนฺติ. ตตฺถ อญฺญตโร ปาปภิกฺขุ สหสฺสคฺฆนกํ สุวณฺณภาชนํ อตฺตโน โภชนตฺถาย สมฺปตฺตํ เถยฺยจิตฺเตน กุญฺจิกตฺถวิกาย ปกฺขิปิ. จุนฺโท ปริวิสิตฺวา หตฺถปาทํ โธวิตฺวา ภควนฺตํ นมสฺสมาโน ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกนฺโต ตํ ภิกฺขุํ อทฺทส, ทิสฺวา จ ปน อปสฺสมาโน วิย หุตฺวา น นํ กิญฺจิ อภณิ ภควติ เถเรสุ จ คารเวน, อปิจ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วจนปโถ มา อโหสี’’ติ. โส ‘‘กึ นุ โข สํวรยุตฺตาเยว สมณา, อุทาหุ ภินฺนสํวรา อีทิสาปิ สมณา’’ติ ญาตุกาโม สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห ‘‘ปุจฺฉามิ มุนิ’’นฺติ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ වැඩ සිටින කල්හි, කම්මාරපුත්ත චුන්දයා බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට දන් පිරිනමමින්, ව්‍යංජන හා සුප් වර්ග පිළිගැන්වීම පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලාට රන් බඳුන් පිරිනැමීය. එකල මේ පිළිබඳ ශික්ෂාපදයක් පනවා නොතිබූ බැවින් සමහර භික්ෂූන් වහන්සේලා රන් බඳුන් පිළිගත් අතර, සමහර භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒවා පිළිනොගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වූකලී උන්වහන්සේගේ ශෛලමය (ගල්) පාත්‍රය පමණක් තිබූ අතර, බුදුවරු දෙවන බඳුනක් පිළිනොගනිති. එහි සිටි එක්තරා පාපී භික්ෂුවක් තමන්ට ලැබුණු දහසක් වටිනා රන් බඳුන සොරකම් කිරීමේ සිතින් තම යතුරු මල්ලෙහි දමාගත්තේය. චුන්දයා දන් පිළිගන්වා අවසන් වී අත් පා සෝදා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් භික්ෂු සංඝයා දෙස බලන විට එම භික්ෂුවගේ ක්‍රියාව දුටුවේය. එසේ දැකත්, නොදුටුවාක් මෙන් සිටි ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහිත් මහ තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහිත් ඇති ගෞරවය නිසා කිසිවක් නොකීවේය. එසේම "මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ට දොස් නැඟීමට අවස්ථාවක් නොලැබේවා" යි ඔහු සිතුවේය. "සැබවින්ම ශ්‍රමණයන් යනු සංවරයෙන් යුක්ත වූවන්ම පමණක් ද, නැතහොත් මෙබඳු අසංවර වූවන්ද ශ්‍රමණයෝ වෙත්ද?" යන්න දැනගනු රිසියෙන් ඔහු සවස් කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ "පුච්ඡාමි මුනිං" (මුනිවරයාණන් වහන්සේගෙන් විමසමි) යනුවෙන් පවසා සිටියේය.

ตตฺถ ปุจฺฉามีติ อิทํ ‘‘ติสฺโส ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา’’ติอาทินา (จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒) นเยน นิทฺเทเส วุตฺตนยเมว. มุนินฺติ เอตมฺปิ ‘‘โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, เตน ญาเณน สมนฺนาคโต มุนิ, โมนปฺปตฺโตติ, ตีณิ โมเนยฺยานิ กายโมเนยฺย’’นฺติอาทินา (มหานิ. ๑๔) นเยน ตตฺเถว วุตฺตนยเมว. อยมฺปเนตฺถ สงฺเขโป. ปุจฺฉามีติ โอกาสํ กาเรนฺโต มุนินฺติ มุนิมุนึ ภควนฺตํ อาลปติ. ปหูตปญฺญนฺติอาทีนิ ถุติวจนานิ, เตหิ ตํ มุนึ ถุนาติ. ตตฺถ ปหูตปญฺญนฺติ วิปุลปญฺญํ. เญยฺยปริยนฺติกตฺตา จสฺส วิปุลตา เวทิตพฺพา. อิติ จุนฺโท กมฺมารปุตฺโตติ อิทํ ทฺวยํ ธนิยสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อิโต ปรํ ปน เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา สพฺพํ วุตฺตนยํ ฉฑฺเฑตฺวา อวุตฺตนยเมว วณฺณยิสฺสาม.

එහි 'පුච්ඡාමි' යන්න නිද්දේසයෙහි "ප්‍රශ්න තුනකි, නොදුටු දෙය දැකීම සඳහා වූ ප්‍රශ්න" යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇති පරිදිම වේ. 'මුනිං' යන්නද "ඥානය 'මොන' යැයි කියනු ලැබේ. යම් ප්‍රඥාවක්, ප්‍රජානනයක්... සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද, එම ඥානයෙන් යුක්ත තැනැත්තා මුනිවරයා නම් වේ. මුනිභාවයට පත් වූ තැනැත්තා තෙවැදෑරුම් මුනිභාවයන් (කය, වචනය, සිත) අතුරින්..." යනාදී වශයෙන් එහිම දක්වා ඇති පරිදිම වේ. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය: 'පුච්ඡාමි' යනුවෙන් (ප්‍රශ්න කිරීමට) අවසර පතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'මුනි' යන ගෞරව නාමයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරයි. 'පහූතපඤ්ඤං' යනාදී පද ස්තුති වාචක පද වන අතර, ඒවායින් එම මුනිවරයාණන්ගේ ගුණය වර්ණනා කෙරේ. එහි 'පහූතපඤ්ඤං' යනු මහත් වූ ප්‍රඥාව ඇති බවයි. දත යුතු (ඤෙය්‍ය) ධර්මයන්හි කෙළවර දක්වාම දන්නා බැවින් උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙහි විශාලත්වය දත යුතුය. 'ඉති චුන්දෝ කම්මාරපුත්තෝ' යන පද දෙක ධනිය සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ පරිදිම වේ. මෙතැන් සිට පෙර විස්තර කළ සියලු කරුණු අතහැර, විස්තර නොකළ කරුණු පමණක් අපි විස්තර කරන්නෙමු.

พุทฺธนฺติ ตีสุ พุทฺเธสุ ตติยพุทฺธํ. ธมฺมสฺสามินฺติ มคฺคธมฺมสฺส ชนกตฺตา ปุตฺตสฺเสว ปิตรํ อตฺตนา อุปฺปาทิตสิปฺปายตนาทีนํ วิย จ อาจริยํ ธมฺมสฺส สามึ, ธมฺมิสฺสรํ ธมฺมราชํ ธมฺมวสวตฺตินฺติ อตฺโถ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

'බුද්ධං' යනු තෙවැදෑරුම් බුදුවරුන් අතුරින් තෙවන බුදුන් වහන්සේ (සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේ) ය. 'ධම්මස්සාමිං' යනු මාර්ග ධර්මය උපදවන බැවින් පුත්‍රයෙකුට පියෙකු වැනිය, තමා විසින්ම නිපදවන ලද ශිල්පස්ථානාදියට ගුරුවරයෙකු වැනිය. එබැවින් උන්වහන්සේ ධර්මයේ ස්වාමියාය, ධර්මයේ අධිපතියාය, ධර්ම රාජයාය, ධර්මය තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන්නාය යනු අර්ථයයි. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘โส [Pg.144] หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู, มคฺควิทู, มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๙).

"බ්‍රාහ්මණය, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නූපන් මාර්ගය උපදවන්නා වූ, හට නොගත් මාර්ගය හටගන්වන්නා වූ, ප්‍රකාශ නොකළ මාර්ගය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, මාර්ගය දන්නා වූ, මාර්ගය අවබෝධ කළා වූ, මාර්ගයෙහි දක්ෂ වූ සේක. දැන් වනාහි උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ ඒ මාර්ගය අනුගමනය කරමින් පසුව එයින් සමන්නාගත වන්නාහු (යුක්ත වන්නාහු) වෙසෙත්."

วีตตณฺหนฺติ วิคตกามภววิภวตณฺหํ. ทฺวิปทุตฺตมนฺติ ทฺวิปทานํ อุตฺตมํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ภควา น เกวลํ ทฺวิปทุตฺตโม เอว, อถ โข ยาวตา สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา…เป… เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, เตสํ สพฺเพสํ อุตฺตโม. อถ โข อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน ทฺวิปทุตฺตโมตฺเวว วุจฺจติ. ทฺวิปทา หิ สพฺพสตฺตานํ อุกฺกฏฺฐา จกฺกวตฺติมหาสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ ตตฺถ อุปฺปตฺติโต, เตสญฺจ อุตฺตโมติ วุตฺเต สพฺพสตฺตุตฺตโมติ วุตฺโตเยว โหติ. สารถีนํ ปวรนฺติ สาเรตีติ สารถิ, หตฺถิทมกาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตสญฺจ ภควา ปวโร อนุตฺตเรน ทมเนน ปุริสทมฺเม ทเมตุํ สมตฺถภาวโต. ยถาห –

'වීතතණ්හං' යනු පහ වූ කාම තණ්හා, භව තණ්හා හා විභව තණ්හා ඇති බවයි. 'ද්විපදුත්තමං' යනු දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ බවයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙපා ඇත්තන් අතර පමණක් නොව, පා නැති, දෙපා ඇති... සංඥී වූ හෝ අසංඥී වූ හෝ නේවසංඥානාසංඥී වූ හෝ සියලු සත්වයන් අතර උත්තම වන සේක. එසේ වුවත්, ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සීමා කිරීමේ වශයෙන් 'දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම' යැයි කියනු ලැබේ. මන්දයත් සර්ව සත්වයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨතම වූ චක්‍රවර්තී රජවරුන්, මහා ශ්‍රාවකයන්, පසේබුදුවරුන් හා බුදුවරුන් දෙපා ඇත්තන් (මිනිසුන්) අතර උපදින බැවිනි. ඔවුන් අතර උත්තම යැයි කී කල, සියලු සත්වයන් අතර උත්තම යැයි කීවාම වේ. 'සාරථීනං පවරං' යනු මෙහෙයවන්නා යන අර්ථයෙන් 'සාරථි' නම් වේ. මෙය ඇතන් දමනය කරන්නන් ආදීන්ට කියන නමකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ දමනය කිරීමෙන් දමනය කළ යුතු පුද්ගලයන් දමනය කිරීමට සමත් බැවින් ඔවුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิทมฺโม สาริโต เอกํ เอว ทิสํ ธาวติ ปุรตฺถิมํ วา ปจฺฉิมํ วา อุตฺตรํ วา ทกฺขิณํ วา. อสฺสทมเกน, ภิกฺขเว, อสฺสทมฺโม…เป… โคทมเกน, ภิกฺขเว, โคทมฺโม…เป… ทกฺขิณํ วา. ตถาคเตน หิ, ภิกฺขเว, อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปุริสทมฺโม สาริโต อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, รูปี รูปานิ ปสฺสติ, อยเมกา ทิสา…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อยํ อฏฺฐมี ทิสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๒).

‘‘මහණෙනි, ඇතෙකු දමනය කරන්නෙකු විසින් මෙහෙයවනු ලබන දමනය කළ යුතු ඇතා එක් දිශාවකට පමණක් දිවෙයි - එනම් නැගෙනහිරට හෝ බටහිරට හෝ උතුරට හෝ දකුණට හෝ වේ. මහණෙනි, අශ්වයෙකු දමනය කරන්නෙකු විසින්... ගොනෙකු දමනය කරන්නෙකු විසින්... දකුණට හෝ දිවෙයි. මහණෙනි, අරහත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මෙහෙයවනු ලබන දමනය කළ යුතු පුද්ගලයා අෂ්ට දිශාවන්හි (විමෝක්ෂ අටෙහි) හැසිරෙයි. රූපීව රූප දකියි - මෙය පළමු දිශාවයි... සංඥාවේදයිත නිරෝධයට පැමිණ වාසය කරයි - මෙය අටවන දිශාවයි.’’

กตีติ อตฺถปฺปเภทปุจฺฉา. โลเกติ สตฺตโลเก. สมณาติ ปุจฺฉิตพฺพอตฺถนิทสฺสนํ. อิงฺฆาติ ยาจนตฺเถ นิปาโต. ตทิงฺฆาติ เต อิงฺฆ. พฺรูหีติ อาจิกฺข กถยสฺสูติ.

‘කති’ යන්නෙන් අර්ථ ප්‍රභේදයන් විමසන ප්‍රශ්නයක් අදහස් වේ. ‘ලෝකෙ’ යනු සත්ව ලෝකයයි. ‘සමණා’ යනු විමසිය යුතු අර්ථය දැක්වෙන පදයයි. ‘ඉංඝ’ යනු ආයාචනා අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. ‘තදිංඝ’ යනු ‘එබැවින්’ හෝ ‘එසේ නම්’ යන අර්ථයයි. ‘බ්‍රූහි’ යනු පවසනු මැනව, ‘ආචික්ඛ’ හා ‘කථයස්සු’ යනු වදාරනු මැනව යන්නයි.

๘๔. เอวํ วุตฺเต ภควา จุนฺทํ กมฺมารปุตฺตํ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๙๖) นเยน คิหิปญฺหํ อปุจฺฉิตฺวา สมณปญฺหํ ปุจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตํ ปาปภิกฺขุํ สนฺธาย อยํ ปุจฺฉตี’’ติ ญตฺวา ตสฺส อญฺญตฺร โวหารมตฺตา อสฺสมณภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตุโร สมณา’’ติ. ตตฺถ จตุโรติ สงฺขฺยาปริจฺเฉโท. สมณาติ กทาจิ [Pg.145] ภควา ติตฺถิเย สมณวาเทน วทติ; ยถาห – ‘‘ยานิ ตานิ ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ วตโกตูหลมงฺคลานี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๗). กทาจิ ปุถุชฺชเน; ยถาห – ‘‘สมณา สมณาติ โข, ภิกฺขเว, ชโน สญฺชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๕). กทาจิ เสกฺเข; ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อ. นิ. ๔.๒๔๑). กทาจิ ขีณาสเว; ยถาห – ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘). กทาจิ อตฺตานํเยว; ยถาห – ‘‘สมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕). อิธ ปน ตีหิ ปเทหิ สพฺเพปิ อริเย สีลวนฺตํ ปุถุชฺชนญฺจ, จตุตฺเถน อิตรํ อสฺสมณมฺปิ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตเกน สมโณติ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘จตุโร สมณา’’ติ อาห. น ปญฺจมตฺถีติ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โวหารมตฺตเกน ปฏิญฺญามตฺตเกนาปิ ปญฺจโม สมโณ นาม นตฺถิ.

84. මෙසේ පැවසූ කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කම්මාර පුත්‍ර චුන්ද විසින් ‘‘ස්වාමීනි, කුසලය යනු කුමක්ද? අකුසලය යනු කුමක්ද?’’ ආදී වශයෙන් ගිහියන් විමසන ප්‍රශ්න අසා නොසිට, ශ්‍රමණයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් විමසන බව දැක, ‘‘මොහු මේ පවිටු මහණෙකු අරභයා විමසන්නේය’’ යි ආවර්ජනා කොට දැන, ඒ අසමණයෙකු වූ පුද්ගලයාට ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් පමණක් ඇති ශ්‍රමණ භාවය පසක් කර දෙනු පිණිස ‘‘ශ්‍රමණයෝ සතර දෙනෙකි’’ යි වදාළ සේක. එහි ‘චතුරො’ (සතර) යනු සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයයි. ‘සමණා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් විට අන්‍ය තීර්ථකයන් සම්බන්ධයෙන් ද ශ්‍රමණ යන වචනය භාවිත කරති; එනම් ‘‘බොහෝ ශ්‍රමණ බමුණන්ගේ යම් ඒ වතකොතූහල මංගල්‍යයන් ඇද්ද’’ යනුවෙනි. ඇතැම් විට පෘථග්ජනයන් සම්බන්ධයෙන් ද භාවිත කරති; එනම් ‘‘මහණෙනි, ජනයා තොප ශ්‍රමණයෝ ය, ශ්‍රමණයෝ යැයි හඳුනති’’ යනුවෙනි. ඇතැම් විට සේඛ පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ද භාවිත කරති; එනම් ‘‘මහණෙනි, මෙහිම පළමු ශ්‍රමණයා ඇත, මෙහිම දෙවන ශ්‍රමණයා ඇත’’ යනුවෙනි. ඇතැම් විට ක්ෂීණාස්‍රවයන් (රහතන් වහන්සේලා) සම්බන්ධයෙන් ද භාවිත කරති; එනම් ‘‘ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ශ්‍රමණයෙක් වෙයි’’ යනුවෙනි. ඇතැම් විට තමන් වහන්සේ ගැනම ද භාවිත කරති; එනම් ‘‘මහණෙනි, ශ්‍රමණයා යන මේ වචනය තථාගතයන් වහන්සේට නමකි’’ යනුවෙනි. එහෙත් මෙහිදී නම් පද තුනකින් සියලු ආර්යයන් හා සිල්වත් පෘථග්ජනයන් ද, සිව්වැන්නෙන් අන්‍ය වූ අශ්‍රමණයෙකු වුව ද හිස බූ ගා කසාය වස්ත්‍ර දැරූ ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් ශ්‍රමණයෙකු වූ අය ද ඇතුළත් කොට ‘‘ශ්‍රමණයෝ සතර දෙනෙකි’’ යි වදාළ සේක. ‘න පඤ්චමත්ථි’ යනු මේ ශාසනයෙහි ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් හෝ ප්‍රතිඥා මාත්‍රයෙන් හෝ පස්වන ශ්‍රමණයෙක් නැත යන්නයි.

เต เต อาวิกโรมีติ เต จตุโร สมเณ ตว ปากเฏ กโรมิ. สกฺขิปุฏฺโฐติ สมฺมุขา ปุจฺฉิโต. มคฺคชิโนติ มคฺเคน สพฺพกิเลเส วิชิตาวีติ อตฺโถ. มคฺคเทสโกติ ปเรสํ มคฺคํ เทเสตา. มคฺเค ชีวตีติ สตฺตสุ เสกฺเขสุ โย โกจิ เสกฺโข อปริโยสิตมคฺควาสตฺตา โลกุตฺตเร, สีลวนฺตปุถุชฺชโน จ โลกิเย มคฺเค ชีวติ นาม, สีลวนฺตปุถุชฺชโน วา โลกุตฺตรมคฺคนิมิตฺตํ ชีวนโตปิ มคฺเค ชีวตีติ เวทิตพฺโพ. โย จ มคฺคทูสีติ โย จ ทุสฺสีโล มิจฺฉาทิฏฺฐิ มคฺคปฏิโลมาย ปฏิปตฺติยา มคฺคทูสโกติ อตฺโถ.

‘තේ තේ ආවීකරෝමි’ යනු ඒ ශ්‍රමණයන් සතර දෙනා ඔබට ප්‍රකාශ කරමි යන්නයි. ‘සක්ඛිපුට්ඨො’ යනු හමුවේ විමසන ලද මම යන්නයි. ‘මග්ගජිනො’ යනු මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙසුන් ජයගත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. ‘මග්ගදේසකෝ’ යනු අනුන්ට මාර්ගය දේශනා කරන්නායි. ‘මග්ගේ ජීවති’ යනු සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයන් අතරින් යම් සේඛයෙකු මාර්ග වාසය අවසන් නොකළ බැවින් ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙහි ජීවත් වීමයි. සිල්වත් පෘථග්ජනයා ද ලෞකික මාර්ගයෙහි ජීවත් වන බැවින් හෝ ලෝකෝත්තර මාර්ගය අරමුණු කරගෙන ජීවත් වන බැවින් ‘මග්ගේ ජීවති’ (මගෙහි ජීවත් වන්නා) ලෙස දත යුතුය. ‘යෝ ච මග්ගදූසී’ යනු යම් දුස්සීලයෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සහගතව මාර්ගයට පටහැනි පිළිවෙතින් මාර්ගය දූෂණය කරයි ද ඔහු ‘මග්ගදූසී’ (මග දූෂණය කරන්නා) යන අර්ථයයි.

๘๕. ‘‘อิเม เต จตุโร สมณา’’ติ เอวํ ภควตา สงฺเขเปน อุทฺทิฏฺเฐ จตุโร สมเณ ‘‘อยํ นาเมตฺถ มคฺคชิโน, อยํ มคฺคเทสโก, อยํ มคฺเค ชีวติ, อยํ มคฺคทูสี’’ติ เอวํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต ปุน ปุจฺฉิตุํ จุนฺโท อาห ‘‘กํ มคฺคชิน’’นฺติ. ตตฺถ มคฺเค ชีวติ เมติ โย โส มคฺเค ชีวติ, ตํ เม พฺรูหิ ปุฏฺโฐติ. เสสํ ปากฏเมว.

85. ‘‘මේ ඒ ශ්‍රමණයෝ සතර දෙනාය’’ යි මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සංක්ෂේපයෙන් දක්වන ලද ශ්‍රමණයන් සතර දෙනා පිළිබඳව ‘‘මොහු මග්ගජින නම් වෙයි, මොහු මග්ගදේසක නම් වෙයි, මොහු මගෙහි ජීවත් වන්නාය, මොහු මග දූෂණය කරන්නාය’’ යි මෙසේ වෙන් කොට වටහා ගැනීමට අපොහොසත් වූ චුන්ද තෙමේ, නැවත විමසනු පිණිස ‘‘කං මග්ගජිනං’’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘මග්ගේ ජීවති මේ’ යනු මගෙහි ජීවත් වන යම් පෘථග්ජනයෙකු වේ ද, ඔහු ගැන මා විසින් විමසන ලදුව මට වදාරනු මැනව යන්නයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

๘๖. อิทานิสฺส ภควา จตุโรปิ สมเณ จตูหิ คาถาหิ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโล’’ติ. ตตฺถ ติณฺณกถํกโถ วิสลฺโลติ เอตํ อุรคสุตฺเต วุตฺตนยเมว. อยํ ปน วิเสโส. ยสฺมา อิมาย คาถาย มคฺคชิโนติ พุทฺธสมโณ อธิปฺเปโต, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน [Pg.146] กถํกถาปติรูปกสฺส สพฺพธมฺเมสุ อญฺญาณสฺส ติณฺณตฺตาปิ ‘‘ติณฺณกถํกโถ’’ติ เวทิตพฺโพ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน หิ ติณฺณกถํกถาปิ โสตาปนฺนาทโย ปจฺเจกพุทฺธปริโยสานา สกทาคามิวิสยาทีสุ พุทฺธวิสยปริโยสาเนสุ ปฏิหตญาณปฺปภาวตฺตา ปริยาเยน อติณฺณกถํกถาว โหนฺติ. ภควา ปน สพฺพปฺปกาเรน ติณฺณกถํกโถติ. นิพฺพานาภิรโตติ นิพฺพาเน อภิรโต, ผลสมาปตฺติวเสน สทา นิพฺพานนินฺนจิตฺโตติ อตฺโถ. ตาทิโส จ ภควา. ยถาห –

86. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රමණයන් සතර දෙනා ගාථා සතරකින් විස්තර කරමින් ‘‘යෝ තිණ්ණකථංකථෝ විසල්ලෝ’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘තිණ්ණකථංකථෝ විසල්ලෝ’ යන්න උරග සූත්‍රයෙහි වදාළ නයින්ම දත යුතුය. මෙහි විශේෂය මෙයයි: මෙම ගාථාවෙන් ‘මග්ගජින’ ලෙස බුද්ධ ශ්‍රමණයන් වහන්සේම අදහස් කරන බැවින්, සර්වඥතා ඥානය මගින් සියලු ධර්මයන් විෂයෙහි සැකයට බඳුන් වූ අවිද්‍යාව තරණය කළ බැවින් ‘තිණ්ණකථංකථෝ’ (සැක තරණය කළ තැනැත්තා) ලෙස දත යුතුය. මීට පෙර පවසන ලද පරිදි සෝවාන් ආදී උතුමන් හා පසේබුදුන් වහන්සේලා ද සැක තරණය කළ අය වුව ද, සකෘදාගාමී විෂයෙහි සිට බුද්ධ විෂය දක්වා ඇති තැන්වලදී ඔවුන්ගේ ඥානය අවහිර වන බැවින් පරියාය වශයෙන් සැක තරණය නොකළාහු වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි සෑම ආකාරයකින්ම සැක තරණය කළ සේක. ‘නිබ්බානාභිරතෝ’ යනු නිවනෙහි ඇලුණු, ඵලසමාපත්ති වශයෙන් නිරන්තරයෙන්ම නිවනට නැඹුරු වූ සිත් ඇති යන අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එවැනි සේක. එය මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสา เอว กถาย ปริโยสาเน, ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ, สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗).

‘‘අග්ගිවෙස්සන, ඒ කථාව අවසානයෙහි, මම ඒ පෙර පැවති සමාධි නිමිත්තෙහිම අධ්‍යාත්මිකව සිත පිහිටුවමි, සන්සිඳුවමි, ඒකාග්‍ර කරමි, සමාහිත කරමි.’’

อนานุคิทฺโธติ กญฺจิ ธมฺมํ ตณฺหาเคเธน อนนุคิชฺฌนฺโต. โลกสฺส สเทวกสฺส เนตาติ อาสยานุสยานุโลเมน ธมฺมํ เทเสตฺวา ปารายนมหาสมยาทีสุ อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ อปริมาณานํ เทวมนุสฺสานํ สจฺจปฏิเวธสมฺปาทเนน สเทวกสฺส โลกสฺส เนตา, คมยิตา, ตาเรตา, ปารํ สมฺปาเปตาติ อตฺโถ. ตาทินฺติ ตาทิสํ ยถาวุตฺตปฺปการโลกธมฺเมหิ นิพฺพิการนฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว.

‘අනානුගිද්ධෝ’ (ananugiddho) යනු තණ්හා තණ්හාවෙන් කිසිදු ධර්මයකට ඇලීමක් නැති බැවිනි. ‘ලෝකස්ස සදේවකස්ස නේතා’ (lokassa sadevakassanetā) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සත්වයන්ගේ අභ්‍යන්තර ආශය හා අනුශයයන්ට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරමින්, පාරායන හා මහාසමය වැනි නොයෙක් සූත්‍ර දේශනාවලදී අපරිමාණ වූ දෙවිමිනිසුන් හට සත්‍යාවබෝධය (සච්චපටිවේධ) කරවීම මගින්, දෙවියන් සහිත ලෝකයා නිවන නම් වූ එතරට පමුණුවන, එහි පමුණුවන්නා වූ, ඉන් එතර කරවන්නා වූ නායකයා යන්නයි. ‘තාදිං’ (tādiṃ) යනු පෙර කියන ලද ආකාරයට අටලෝදහමින් කම්පා නොවන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා යන්නයි. මෙහි සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๘๗. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชิน’’นฺติ พุทฺธสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ปรมํ ปรมนฺตี’’ติ. ตตฺถ ปรมํ นาม นิพฺพานํ, สพฺพธมฺมานํ อคฺคํ อุตฺตมนฺติ อตฺโถ. ปรมนฺติ โยธ ญตฺวาติ ตํ ปรมํ ปรมมิจฺเจว โย อิธ สาสเน ญตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน. อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมํ อกฺขาติ, อตฺตนา ปฏิวิทฺธตฺตา ปเรสํ ปากฏํ กโรติ ‘‘อิทํ นิพฺพาน’’นฺติ, มคฺคธมฺมํ วิภชติ ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ. อุภยมฺปิ วา อุคฺฆฏิตญฺญูนํ สงฺเขปเทสนาย อาจิกฺขติ, วิปญฺจิตญฺญูนํ วิตฺถารเทสนาย วิภชติ. เอวํ อาจิกฺขนฺโต วิภชนฺโต จ ‘‘อิเธว สาสเน อยํ ธมฺโม, น อิโต พหิทฺธา’’ติ สีหนาทํ นทนฺโต อกฺขาติ จ วิภชติ จ. เตน วุตฺตํ ‘‘อกฺขาติ วิภชเต อิเธว ธมฺม’’นฺติ. ตํ กงฺขฉิทํ มุนึ อเนชนฺติ ตํ เอวรูปํ จตุสจฺจปฏิเวเธน อตฺตโน, เทสนาย จ ปเรสํ กงฺขจฺเฉทเนน กงฺขจฺฉิทํ[Pg.147], โมเนยฺยสมนฺนาคเมน มุนึ, เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาวโต อเนชํ ทุติยํ ภิกฺขุนมาหุ มคฺคเทสินฺติ.

87. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාවෙන් බුදුන් වහන්සේව ‘මග්ගජින’ (මග ජයගත් තැනැත්තා) ලෙස දක්වා, දැන් රහතන් වහන්සේව දැක්වීම සඳහා ‘පරමං පරමන්ති’ ආදී පද වදාළ සේක. එහි ‘පරම’ යනු සියලු ධර්මයන්ට වඩා අග්‍ර වූ උත්තම වූ නිර්වාණයයි. ‘පරමන්ති යෝධ ඤත්වා’ යනු මෙම ශාසනයෙහි යම් රහතන් වහන්සේ නමක් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් එම නිර්වාණයම උතුම්ම ධර්මය ලෙස දැන ගන්නේද යන්නයි. ‘අක්ඛාති විභජතේ ඉධේව ධම්මං’ යනු නිර්වාණ ධර්මය දේශනා කරයි, තමන් විසින්ම එය අවබෝධ කරගත් බැවින් ‘මෙය නිවනයි’ කියා අනුන්ට ප්‍රකාශ කරයි; ‘සතර සතිපට්ඨානය... පෙ... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය’ යැයි මාර්ග ධර්මය විග්‍රහ කරයි. එසේත් නැතහොත් උග්‍රහටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ට සංක්ෂේප දේශනාවෙන් කරුණු පවසන අතර විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ට විස්තරාත්මක දේශනාවෙන් විග්‍රහ කරයි. මෙසේ කරුණු පවසමින් හා විග්‍රහ කරමින් ‘මෙම ධර්මය ඇත්තේ මෙම බුදු සසුනෙහිම පමණි, මින් පිටත නැත’ කියා සිංහ නාද පවත්වමින් දේශනා කරන බැවින් ‘අක්ඛාති විභජතේ ඉධේව ධම්මං’ යැයි කියන ලදී. ‘තං කංඛච්ඡිදං මුනිං අනේජං’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයෙන් තමන්ගේ සැකයද, දේශනාව මගින් අනුන්ගේ සැකයද දුරු කළා වූ, මෞන්‍ය ගුණයෙන් (මුනි බවෙන්) යුක්ත වූ, ‘ඒජා’ නම් වූ තණ්හාව නොමැති බැවින් තැතිගැනීම් රහිත වූ ඒ දෙවැනි භික්ෂුව ‘මග්ගදේසී’ (මග පෙන්වන්නා) යැයි කියනු ලැබේ.

๘๘. เอวํ อิมาย คาถาย สยํ อนุตฺตรํ มคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เทสนาย อนุตฺตโร มคฺคเทสี สมาโนปิ ทูตมิว เลขวาจกมิว จ รญฺโญ อตฺตโน สาสนหรํ สาสนโชตกญฺจ ‘‘มคฺคเทสิ’’นฺติ ขีณาสวสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เสกฺขสมณญฺจ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘โย ธมฺมปเท’’ติ. ตตฺถ ปทวณฺณนา ปากฏาเยว. อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – โย นิพฺพานธมฺมสฺส ปทตฺตา ธมฺมปเท, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม เทสิตตฺตา อาสยานุรูปโต วา สติปฏฺฐานาทินานปฺปกาเรหิ เทสิตตฺตา สุเทสิเต, มคฺคสมงฺคีปิ อนวสิตมคฺคกิจฺจตฺตา มคฺเค ชีวติ, สีลสํยเมน สญฺญโต, กายาทีสุ สูปฏฺฐิตาย จิรกตาทิสรณาย วา สติยา สติมา, อณุมตฺตสฺสาปิ วชฺชสฺส อภาวโต อนวชฺชตฺตา, โกฏฺฐาสภาเวน จ ปทตฺตา สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาตานิ อนวชฺชปทานิ ภงฺคญาณโต ปภุติ ภาวนาเสวนาย เสวมาโน, ตํ ภิกฺขุนํ ตติยํ มคฺคชีวินฺติ อาหูติ.

88. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් තමන් වහන්සේ විසින්ම පෙර නොවූ විරූ උතුම් මග උපදවාගෙන දේශනා කිරීමෙන් උත්තම ‘මග්ගදේසී’ වන අතරම, රජුගේ පණිවිඩකරුවෙකු හෝ ලිපියක් කියවන්නෙකු රජුගේ අණසක පතුරුවන්නාක් මෙන් බුදුන් වහන්සේගේ ශාසනය දරන්නා වූ හා බැබළෙන්නා වූ රහතන් වහන්සේව ‘මග්ගදේසී’ ලෙස දක්වා, දැන් සේඛ භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ සිල්වත් පෘථග්ජන භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැන පවසමින් ‘යෝ ධම්මපදේ’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි පද විස්තරය පැහැදිලිය. මෙහි අර්ථ විස්තරය නම්: නිර්වාණ ධර්මයට මාර්ගයක් වූ බැවින් ‘ධම්මපද’ නම් වෙයි; අන්ත දෙකට නොගොස් දේශනා කළ බැවින් හෝ ශ්‍රාවකයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව සතිපට්ඨානාදී විවිධ ක්‍රමවලින් දේශනා කළ බැවින් ‘සුදේසිත’ (මැනවින් දේශනා කළ) නම් වෙයි. මාර්ගයෙහි ගමන් කරන බැවින් ‘මග්ගේ ජීවති’ නම් වෙයි. සීල සංයමයෙන් යුක්ත බැවින් ‘සංයත’ වෙයි; කයෙහි ආදී තැන්හි මැනවින් පිහිටුවන ලද සිහියෙන් හෝ බොහෝ කලකට පෙර කළ කී දෑ සිහිපත් කළ හැකි බැවින් ‘සතිමා’ වෙයි; අල්ප වූ හෝ වරදක් නැති බැවින් ‘අනවජ්ජ’ (නිවැරදි) වෙයි. භංග ඥානයේ සිට භාවනානුයෝගීව සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සේවනය කරන බැවින්, ඒ භික්ෂූන් අතර තෙවැන්නා ‘මග්ගජීවී’ (මගෙහි ජීවත් වන්නා) යැයි බුදුවරු පවසති.

๘๙. เอวํ ภควา อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคชีวิ’’นฺติ เสกฺขสมณํ สีลวนฺตปุถุชฺชนสมณญฺจ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตํ ภณฺฑุํ กาสาวกณฺฐํ เกวลํ โวหารมตฺตสมณํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ฉทนํ กตฺวานา’’ติ. ตตฺถ ฉทนํ กตฺวานาติ ปติรูปํ กริตฺวา, เวสํ คเหตฺวา, ลิงฺคํ ธาเรตฺวาติ อตฺโถ. สุพฺพตานนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ. เตสญฺหิ สุนฺทรานิ วตานิ, ตสฺมา เต สุพฺพตาติ วุจฺจนฺติ. ปกฺขนฺทีติ ปกฺขนฺทโก, อนฺโต ปวิสโกติ อตฺโถ. ทุสฺสีโล หิ คูถปฏิจฺฉาทนตฺถํ ติณปณฺณาทิจฺฉทนํ วิย อตฺตโน ทุสฺสีลภาวํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ‘‘อหมฺปิ ภิกฺขู’’ติ ภิกฺขุมชฺเฌ ปกฺขนฺทติ, ‘‘เอตฺตกวสฺเสน ภิกฺขุนา คเหตพฺพํ เอต’’นฺติ ลาเภ ทียมาเน ‘‘อหํ เอตฺตกวสฺโส’’ติ คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทติ, เตน วุจฺจติ ‘‘ฉทนํ กตฺวาน สุพฺพตานํ ปกฺขนฺที’’ติ. จตุนฺนมฺปิ ขตฺติยาทิกุลานํ อุปฺปนฺนํ ปสาทํ อนนุรูปปฏิปตฺติยา ทูเสตีติ กุลทูสโก. ปคพฺโภติ อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารํ ปน เมตฺตสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม.

89. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාවෙන් සේඛ හා සිල්වත් පෘථග්ජන භික්ෂූන් ‘මග්ගජීවී’ ලෙස දක්වා, දැන් හිස බා සිවුරක් කරලා ගත් පමණින් නාමිකව පමණක් භික්ෂුවක් වූ පුද්ගලයා ගැන ‘ඡදනං කත්වානා’ යැයි වදාළ සේක. එහි ‘ඡදනං කත්වානා’ යනු වෙස් වලාගෙන, භික්ෂු වේශය ගෙන, ලිංගය (භික්ෂු ලකුණු) දරාගෙන යන්නයි. ‘සුබ්බතානං’ යනු බුදු, පසේබුදු, මහ රහතන් වහන්සේලායි; ඔවුන්ගේ වත්පිළිවෙත් යහපත් බැවින් ‘සුබ්බත’ (මැනවින් වත් රකින්නෝ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘පක්ඛන්දී’ යනු ඇතුළට පනින්නා හෙවත් රිංගා ගන්නා යන්නයි. දුස්සීලයා අසූචි වසාගන්නා තණකොළ හෝ කොළ රොඩු මෙන්, තමාගේ දුස්සීල බව වසාගනු පිණිස යහපත් සිල්වතුන්ගේ වේශය ගෙන ‘මමත් භික්ෂුවක්’ යැයි කියමින් භික්ෂූන් මැදට රිංගා ගනියි. ‘මෙපමණ වස් ඇති භික්ෂුවට මෙම ලාභය දිය යුතුය’ කියා ලාභයක් දෙන කල්හි, ‘මට මෙපමණ වස් ඇත’ කියා එය ගැනීමට ඉදිරිපත් වෙයි; එබැවින් ‘ඡදනං කත්වාන සුබ්බතානං පක්ඛන්දී’ යැයි කියන ලදී. ක්ෂත්‍රිය ආදී සිව් කුලයන් තුළ ඇති වන පැහැදීම නොගැලපෙන පිළිවෙත් මගින් විනාශ කරන බැවින් ‘කුලදූසක’ නම් වෙයි. ‘පගබ්භෝ’ යනු අට වැදෑරුම් කායික ප්‍රගල්භ බවෙන්, සිව් වැදෑරුම් වාචසික ප්‍රගල්භ බවෙන් සහ බොහෝ වැදෑරුම් මානසික ප්‍රගල්භ බවෙන් (අහංකාරයෙන්) යුක්ත වීමයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි, විස්තර වශයෙන් මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පවසන්නෙමු.

กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย [Pg.148] มายาย สมนฺนาคตตฺตา มายาวี. สีลสํยมาภาเวน อสญฺญโต. ปลาปสทิสตฺตา ปลาโป. ยถา หิ ปลาโป อนฺโต ตณฺฑุลรหิโตปิ พหิ ถุเสน วีหิ วิย ทิสฺสติ, เอวมิเธกจฺโจ อนฺโต สีลาทิคุณสารวิรหิโตปิ พหิ สุพฺพตจฺฉทเนน สมณเวเสน สมโณ วิย ทิสฺสติ. โส เอวํ ปลาปสทิสตฺตา ‘‘ปลาโป’’ติ วุจฺจติ. อานาปานสฺสติสุตฺเต ปน ‘‘อปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, นิปฺปลาปายํ, ภิกฺขเว, ปริสา, สุทฺธา สาเร ปติฏฺฐิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๖) เอวํ ปุถุชฺชนกลฺยาโณปิ ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน กปิลสุตฺเต จ ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ (สุ. นิ. ๒๘๔) เอวํ ปราชิตโก ‘‘ปลาโป’’ติ วุตฺโต. ปติรูเปน จรํ สมคฺคทูสีติ ตํ สุพฺพตานํ ฉทนํ กตฺวา ยถา จรนฺตํ ‘‘อารญฺญิโก อยํ รุกฺขมูลิโก, ปํสุกูลิโก, ปิณฺฑปาติโก, อปฺปิจฺโฉ, สนฺตุฏฺโฐ’’ติ ชโน ชานาติ, เอวํ ปติรูเปน ยุตฺตรูเปน พาหิรมฏฺเฐน อาจาเรน จรนฺโต ปุคฺคโล อตฺตโน โลกุตฺตรมคฺคสฺส, ปเรสํ สุคติมคฺคสฺส จ ทูสนโต ‘‘มคฺคทูสี’’ติ เวทิตพฺโพ.

තමා කළ අකුසල් වසන් කරන ලක්ෂණයෙන් යුත් මායාවෙන් යුක්ත බැවින් ඔහු 'මායාවී' (කපටියෙකි) නම් වේ. සීල සංයමයක් නොමැති බැවින් 'අසංයත' නම් වේ. බොල් වී (පලාප) වැනි බැවින් ඔහු 'පලාප' (බොල් මහණෙක්) නම් වේ. බොල් වී යනු ඇතුළත සහල් රහිත වුවද පිටතින් දහයියා පොත්ත නිසා වී ලෙසම පෙනෙන්නාක් මෙන්, මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් ඇතුළත සීලාදී ගුණසාරයෙන් තොර වුවද, පිටතින් මැනවින් සිල් රකින අයෙකුගේ වෙස් ගෙන ශ්‍රමණ වේශයෙන් රහතන් වහන්සේ නමක් මෙන් පෙනී සිටියි. ඔහු එසේ බොල් වී වලට සමාන බැවින් 'පලාප' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් ආනාපානසති සූත්‍රයෙහි, "මහණෙනි, මේ පිරිස බොල් මහණුන්ගෙන් තොරය, නිස්සාර පුද්ගලයන්ගෙන් තොරය, පිරිසිදුය, ගුණසාරයෙහි පිහිටා ඇත" යනුවෙන් වදාළ තැන පෘථග්ජන කල්‍යාණ පුද්ගලයා ද 'පලාප' ලෙස හඳුන්වා ඇත. නමුත් මෙහි සහ කපිල සූත්‍රයෙහි "එබැවින් ඒ බොල් වූ, මහණකම නැතිව මහණකම ඇතැයි මානයෙන් සිටින අය බැහැර කරව්" යනුවෙන් වදාළ තැන 'පලාප' යනු පාරාජිකා වූ පුද්ගලයා ය. 'පතිරූපේන චරං සමග්ගදූසී' යනු සිල්වතුන්ගේ වෙස් ගෙන, යම් පරිදි හැසිරෙන විට ජනයා මොහු "අරණ්‍යවාසී කෙනෙකි, රුක්ඛමූලික කෙනෙකි, පාංශුකූලික කෙනෙකි, පිණ්ඩපාතික කෙනෙකි, අල්පේච්ඡය, සන්තුෂ්ඨය" යි හඳුනා ගනිත් ද, මෙලෙස බාහිරින් ඔප දැමූ සිල්වත් බවකට සමාන පැවැත්මකින් හැසිරෙන ඒ පුද්ගලයා තමාගේ ලෝකෝත්තර මාර්ගය ද, අන් අයගේ සුගති මාර්ගය ද දූෂණය කරන බැවින් 'මගදූසී' (මඟ දූෂකයා) ලෙස දත යුතුය.

๙๐. เอวํ อิมาย คาถาย ‘‘มคฺคทูสี’’ติ ทุสฺสีลํ โวหารมตฺตกสมณํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘เอเต จ ปฏิวิชฺฌี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เอเต จตุโร สมเณ ยถาวุตฺเตน ลกฺขเณน ปฏิวิชฺฌิ อญฺญาสิ สจฺฉากาสิ โย คหฏฺโฐ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา อญฺโญ วา โกจิ, อิเมสํ จตุนฺนํ สมณานํ ลกฺขณสฺสวนมตฺเตน สุตวา, ตสฺเสว ลกฺขณสฺส อริยานํ สนฺติเก สุตตฺตา อริยสาวโก, เตเยว สมเณ ‘‘อยญฺจ อยญฺจ เอวํลกฺขโณ’’ติ ปชานนมตฺเตน สปฺปญฺโญ, ยาทิโส อยํ ปจฺฉา วุตฺโต มคฺคทูสี, อิตเรปิ สพฺเพ เนตาทิสาติ ญตฺวา อิติ ทิสฺวา เอวํ ปาปํ กโรนฺตมฺปิ เอตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวา. ตตฺถายํ โยชนา – เอเต จ ปฏิวิชฺฌิ โย คหฏฺโฐ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, ตสฺส ตาย ปญฺญาย สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ญตฺวา วิหรโต อิติ ทิสฺวา น หาเปติ สทฺธา, เอวํ ปาปกมฺมํ กโรนฺตํ ปาปภิกฺขุํ ทิสฺวาปิ น หาเปติ, น หายติ, น นสฺสติ สทฺธาติ.

90. මෙලෙස මෙම ගාථාවෙන් 'මගදූසී' යනුවෙන් දුශ්ශීල වූ, නාමිකව පමණක් මහණ වූ පුද්ගලයා ගැන දක්වා, දැන් ඔවුන් එකිනෙකාගෙන් මිශ්‍ර නොවන බව දැක්වීම සඳහා "එතේ ච පටිවිජ්ඣි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේය - ක්ෂත්‍රිය වේවා, බ්‍රාහ්මණ වේවා හෝ වෙනත් යම් ගෘහස්ථයෙකු වේවා, යමෙක් ඉහත කී ලක්ෂණ මඟින් මේ සිව් වැදෑරුම් ශ්‍රමණයන් අවබෝධ කරගනියි ද, එම ශ්‍රමණයන් සිව් දෙනාගේ ලක්ෂණ ඇසීමෙන්ම ඔහු 'ශ්‍රැතවත්' නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා සමීපයෙන් එම ලක්ෂණ ඇසූ බැවින් ඔහු 'ආර්ය ශ්‍රාවක' නම් වේ. "මොහු මෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තෙකි, මොහු මෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තෙකි" යැයි එම ශ්‍රමණයන් ගැන දැන ගැනීමෙන්ම ඔහු 'සප්‍රඥ' නම් වේ. පසුව කියන ලද 'මගදූසී' තැනැත්තා යම් බඳු ද, සෙසු සියල්ලෝ ඔහු වැනි නොවෙති යි දැන, එසේ දැක පාපී ක්‍රියා කරන ඒ පාපී භික්ෂුව දැක ද (කම්පා නොවේ). එහි සම්බන්ධය මෙසේය - උගත් වූ ද, ආර්ය ශ්‍රාවක වූ ද, නුවණැති වූ ද යම් ගෘහස්ථයෙක් මේ සිව් වැදෑරුම් ශ්‍රමණයන් අවබෝධ කරගනියි ද, ඔහුගේ ඒ ප්‍රඥාව නිසා සියල්ලන්ම 'මගදූසී වැනි නොවෙති' යි දැන වසන්නාට, මෙසේ පාපී භික්ෂුව දැකීමෙන් ශ්‍රද්ධාව පිරිහෙන්නේ නැත. මෙලෙස පාපී කර්ම කරන පාපී භික්ෂුව දුටු පමණින් ශ්‍රද්ධාව පිරිහෙන්නේ නැත, ශ්‍රද්ධාව හීන නොවේ, විනාශ නොවේ, ශ්‍රද්ධාව යහපත් ලෙස පිහිටයි.

เอวํ [Pg.149] อิมาย คาถาย เตสํ อพฺยามิสฺสีภาวํ ทีเปตฺวา อิทานิ อิติ ทิสฺวาปิ ‘‘สพฺเพ เนตาทิสา’’ติ ชานนฺตํ อริยสาวกํ ปสํสนฺโต อาห ‘‘กถญฺหิ ทุฏฺเฐนา’’ติ. ตสฺส สมฺพนฺโธ – เอตเทว จ ยุตฺตํ สุตวโต อริยสาวกสฺส, ยทิทํ เอกจฺจํ ปาปํ กโรนฺตํ อิติ ทิสฺวาปิ สพฺเพ ‘‘เนตาทิสา’’ติ ชานนํ. กึ การณา? กถญฺหิ ทุฏฺเฐน อสมฺปทุฏฺฐํ, สุทฺธํ อสุทฺเธน สมํ กเรยฺยาติ? ตสฺสตฺโถ – กถญฺหิ สุตวา อริยสาวโก สปฺปญฺโญ, สีลวิปตฺติยา ทุฏฺเฐน มคฺคทูสินา อทุฏฺฐํ อิตรํ สมณตฺตยํ, สุทฺธํ สมณตฺตยเมวํ อปริสุทฺธกายสมาจารตาทีหิ อสุทฺเธน ปจฺฉิเมน โวหารมตฺตกสมเณน สมํ กเรยฺย สทิสนฺติ ชาเนยฺยาติ. สุตฺตปริโยสาเน อุปาสกสฺส มคฺโค วา ผลํ วา น กถิตํ. กงฺขามตฺตเมว หิ ตสฺส ปหีนนฺติ.

මෙලෙස මෙම ගාථාවෙන් ඔවුන්ගේ එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන බව දක්වා, දැන් දුශ්ශීල බව දැක වුවද "සියල්ලෝ එසේ නොවෙති" යි දන්නා ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ප්‍රශංසා කරමින් "කථඤ්හි දුට්ඨේන" යනාදිය වදාළ සේක. එහි සම්බන්ධය මෙසේය - උගත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා යම් පුද්ගලයෙකු පාපී ක්‍රියා කරනු දැක වුවද "සියල්ලෝ එසේ නොවෙති" යි දැන ගැනීම ඉතා සුදුසු ය. එයට හේතුව කුමක්ද? "කිළිටි වූවෙකු සමඟ පිරිසිදු අයෙකු සම කළ හැක්කේ කෙසේද?" යන්නයි. එහි අර්ථය නම් - සීල විපත්තියෙන් දූෂිත වූ මගදූසී තැනැත්තා සමඟ, සෙසු නිර්දෝෂී ශ්‍රමණ තිදෙනා, උගත් නුවණැති ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් කෙසේ නම් සම කරන්නේද? පිරිසිදු කය සංවරය ආදියෙන් යුත් සෙසු ශ්‍රමණ තිදෙනා, නාමිකව පමණක් මහණ වූ අශුද්ධ පුද්ගලයා සමඟ සමාන යැයි කෙසේ නම් සිතන්නේද? සූත්‍රය අවසානයේ චුන්ද උපාසකයාට මාර්ග ඵල ලැබීමක් ගැන සඳහන් නොවේ. ඔහුගේ සැකය පමණක් දුරු විය. මේ චුන්ද සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාවයි.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย จุนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๖. ปราภวสุตฺตวณฺณนา

6. පරාභව සූත්‍ර වර්ණනාව

เอวํ เม สุตนฺติ ปราภวสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? มงฺคลสุตฺตํ กิร สุตฺวา เทวานํ เอตทโหสิ – ‘‘ภควตา มงฺคลสุตฺเต สตฺตานํ วุฑฺฒิญฺจ โสตฺถิญฺจ กถยมาเนน เอกํเสน ภโว เอว กถิโต, โน ปราภโว. หนฺท ทานิ เยน สตฺตา ปริหายนฺติ วินสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ปราภวมฺปิ ปุจฺฉามา’’ติ. อถ มงฺคลสุตฺตํ กถิตทิวสโต ทุติยทิวเส ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตาโย ปราภวสุตฺตํ โสตุกามา อิมสฺมึ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา เอกวาลคฺคโกฏิโอกาสมตฺเต ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ อสีติปิ สุขุมตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา สพฺพเทวมารพฺรหฺมาโน สิริยา จ เตเชน จ อธิคยฺห วิโรจมานํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺนํ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. ตโต สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาณตฺโต อญฺญตโร เทวปุตฺโต ภควนฺตํ ปราภวปญฺหํ ปุจฺฉิ. อถ ภควา ปุจฺฉาวเสน อิมํ สุตฺตมภาสิ.

"ඒවං මේ සුතං" යනාදිය පරාභව සූත්‍රයයි. එහි පසුබිම කුමක්ද? මංගල සූත්‍රය ඇසීමෙන් පසු දේවතාවන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූ බව කියවේ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මංගල සූත්‍රයේදී සත්වයන්ගේ දියුණුව හා සැපත ගැන වදාරමින් දියුණුවීම (භවය) ගැනම පමණක් වදාළ සේක, පිරිහීම (පරාභවය) ගැන වදාළේ නැත. දැන් අපි යම් කරුණු නිසා සත්වයෝ පිරිහෙන්නාහු ද, විනාශ වෙන්නාහු ද, ඔවුන්ගේ ඒ පිරිහීමේ කරුණු ගැනත් විමසමු" යනුවෙනි. ඉන්පසු මංගල සූත්‍රය වදාළ දිනට පසු දින, පරාභව සූත්‍රය ඇසීමට කැමති වූ දස දහසක් චක්‍රාවාටවල දේවතාවෝ මෙම එක් චක්‍රාවාටයකට රැස් වූහ. කෙස් ගසක අගක ප්‍රමාණය වූ ඉඩක දස දෙනෙක්, විසි දෙනෙක්, තිස් දෙනෙක්, හතළිස් දෙනෙක්, පනස් දෙනෙක්, හැට දෙනෙක්, හැත්තෑ දෙනෙක්, අසූ දෙනෙක් බැගින් සිටිය හැකි තරම් සියුම් ආත්මභාවයන් මවාගෙන, සියලු දෙවියන්, මාරයන් හා බ්‍රහ්මයන් අභිබවා තම ශ්‍රීයෙන් හා තේජසින් බබළමින්, පණවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන සිටියහ. ඉක්බිති දෙවියන්ට අධිපති සක් දෙවිඳුන්ගේ නියමය පරිදි එක්තරා දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පිරිහීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය විමසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක.

ตตฺถ [Pg.150] ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิ อายสฺมตา อานนฺเทน วุตฺตํ. ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา คาถา เทวปุตฺเตน วุตฺตา, ‘‘สุวิชาโน ภวํ โหตี’’ติอาทินา นเยน เอกนฺตริกา เอว อวสานคาถา จ ภควตา วุตฺตา, ตเทตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘ปราภวสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วกฺขาม.

එහි (පරාභව සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි) ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ප්‍රකාශය ආයුෂ්මත් ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි. ‘පරාභවන්තං පුරිසං’ යනාදී වශයෙන් එක් ගාථාවක් හැර එක් ගාථාවක් බැගින් එන ගාථාවන් දේවපුත්‍රයා විසින් පවසන ලදී. ‘සුවිජානෝ භවං හෝති’ යනාදී වශයෙන් එක් ගාථාවක් හැර එක් ගාථාවක් බැගින් එන ගාථාවන් සහ අවසාන නිගමන ගාථාව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. ඒ සියල්ල එක්කොට ‘පරාභව සූත්‍රය’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී පද සම්බන්ධයෙන් යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල මංගල සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පවසන්නෙමු.

๙๑. ปราภวนฺตํ ปุริสนฺติอาทีสุ ปน ปราภวนฺตนฺติ ปริหายนฺตํ วินสฺสนฺตํ. ปุริสนฺติ ยํกิญฺจิ สตฺตํ ชนฺตุํ. มยํ ปุจฺฉาม โคตมาติ เสสเทเวหิ สทฺธึ อตฺตานํ นิทสฺเสตฺวา โอกาสํ กาเรนฺโต โส เทวปุตฺโต โคตฺเตน ภควนฺตํ อาลปติ. ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺมาติ มยญฺหิ ภวนฺตํ ปุจฺฉิสฺสามาติ ตโต ตโต จกฺกวาฬา อาคตาติ อตฺโถ. เอเตน อาทรํ ทสฺเสติ. กึ ปราภวโต มุขนฺติ เอวํ อาคตานํ อมฺหากํ พฺรูหิ ปราภวโต ปุริสสฺส กึ มุขํ, กึ ทฺวารํ, กา โยนิ, กึ การณํ, เยน มยํ ปราภวนฺตํ ปุริสํ ชาเนยฺยามาติ อตฺโถ. เอเตน ‘‘ปราภวนฺตํ ปุริส’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ปราภวโต ปุริสสฺส ปราภวการณํ ปุจฺฉติ. ปราภวการเณ หิ ญาเต เตน การณสามญฺเญน สกฺกา โย โกจิ ปราภวปุริโส ชานิตุนฺติ.

91. ‘පරාභවන්තං පුරිසං’ යනාදී පාඨයන්හි ‘පරාභවන්තං’ යනු පිරිහෙන හෙවත් විනාශ වන යන්නයි. ‘පුරිසං’ යනු යම්කිසි සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු අදහස් වේ. ‘මයං පුච්ඡාම ගෝතමං’ යනු සෙසු දෙවියන් සමඟ තමන්ව ද හඳුන්වා දෙමින්, විමසීමට අවස්ථාවක් සලසා ගනිමින් ඒ දේවපුත්‍රයා ගෝත්‍ර නාමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආමන්ත්‍රණය කිරීමයි. ‘භවන්තං පුට්ඨුමාගම්ම’ යනු ‘අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමු’ යැයි සිතා විවිධ සක්වළවල්වලින් පැමිණියෙමු යන්නයි. මෙයින් ඔවුන්ගේ ගෞරවය පෙන්නුම් කරයි. ‘කිං පරාභවතෝ මුඛං’ යනු ‘මෙසේ පැමිණි අපට පිරිහෙන පුද්ගලයාගේ පිරිහීමට හේතුව (මුඛය), දොරටුව, නිධානය හෙවත් කවර කරුණක් නිසා අපි පිරිහෙන පුද්ගලයා හඳුනා ගනිමු දැයි වදාරනු මැනවි’ යන අර්ථයයි. මෙයින් ‘පරාභවන්තං පුරිසං’ යනුවෙන් දැක්වූ පිරිහෙන පුද්ගලයාගේ පිරිහීමට හේතුව විමසයි. පිරිහීමට හේතුව දත් කල්හි, එම පොදු හේතුව මඟින් පිරිහෙන ඕනෑම පුද්ගලයෙකු හඳුනාගත හැකි බැවිනි.

๙๒. อถสฺส ภควา สุฏฺฐุ ปากฏีกรณตฺถํ ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ปราภวมุขํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘สุวิชาโน ภว’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ภวํ วฑฺฒนฺโต อปริหายนฺโต ปุริโส, โส สุวิชาโน โหติ, สุเขน อกสิเรน อกิจฺเฉน สกฺกา วิชานิตุํ. โยปายํ ปราภวตีติ ปราภโว, ปริหายติ วินสฺสติ, ยสฺส ตุมฺเห ปราภวโต ปุริสสฺส มุขํ มํ ปุจฺฉถ, โสปิ สุวิชาโน. กถํ? อยญฺหิ ธมฺมกาโม ภวํ โหติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ กาเมติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, สุณาติ, ปฏิปชฺชติ, โส ตํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหติ. อิตโรปิ ธมฺมเทสฺสี ปราภโว, ตเมว ธมฺมํ เทสฺสติ, น กาเมติ, น ปิเหติ, น ปตฺเถติ, น สุณาติ, น ปฏิปชฺชติ, โส ตํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทิสฺวา สุตฺวา จ ชานิตพฺพโต สุวิชาโน โหตีติ. เอวเมตฺถ ภควา ปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺโต อตฺถโต ธมฺมกามตํ ภวโต มุขํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมเทสฺสิตํ ปราภวโต มุขํ ทสฺเสตีติ เวทิตพฺพํ.

92. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට කරුණු මැනවින් පැහැදිලි කර දීම පිණිස, විරුද්ධ පාර්ශවය පෙන්වා දෙමින් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් පරාභව මුඛය විස්තර කරමින් ‘සුවිජානෝ භවං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: යම් පුද්ගලයෙක් දියුණුව කරා යන්නේ ද, නොපිරිහෙන්නේ ද, ඔහු පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. වෙහෙසක් හෝ අපහසුවක් නැතිව ඔහු හඳුනාගත හැකිය. යමෙක් පිරිහෙන්නේ ද ඔහු ‘පරාභව’ නම් වේ. පිරිහෙන පුද්ගලයාගේ යම් හේතුවක් (මුඛයක්) ගැන ඔබ විමසන්නේ ද, ඔහු ද පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. ඒ කෙසේද? ධර්මයට කැමති තැනැත්තා (ධර්මකාමී) දියුණු වේ. ඔහු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයන්ට කැමති වෙයි, ඇලුම් කරයි, ප්‍රාර්ථනා කරයි, ශ්‍රවණය කරයි, පිළිපදියි. ඔහුගේ එම පිළිවෙත දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන් ඔහු දියුණු වන්නෙකු බව පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. අනෙක් පුද්ගලයා ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නෙකි (ධර්මදෙස්සී). ඔහු එම ධර්මයටම අකමැති වෙයි, ඇලුම් නොකරයි, ශ්‍රවණය නොකරයි, නොපිළිපදියි. ඔහුගේ එම වැරදි පිළිවෙත දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන් ඔහු පිරිහෙන පුද්ගලයෙකු බව පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. මෙසේ මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විරුද්ධ පාර්ශවය පෙන්වමින්, අර්ථ වශයෙන් ධර්මකාමීත්වය දියුණුවේ හේතුව ලෙස ද ධර්මදෙස්සීභාවය පිරිහීමේ හේතුව ලෙස ද පෙන්වා දුන් බව දත යුතුය.

๙๓. อถ [Pg.151] สา เทวตา ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทมานา อาห ‘‘อิติ เหต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – อิติ หิ ยถา วุตฺโต ภควตา, ตเถว เอตํ วิชานาม, คณฺหาม, ธาเรม, ปฐโม โส ปราภโว โส ธมฺมเทสฺสิตาลกฺขโณ ปฐโม ปราภโว. ยานิ มยํ ปราภวมุขานิ วิชานิตุํ อาคตมฺหา, เตสุ อิทํ ตาว เอกํ ปราภวมุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วิคฺคโห, ปราภวนฺติ เอเตนาติ ปราภโว. เกน จ ปราภวนฺติ? ยํ ปราภวโต มุขํ, การณํ, เตน. พฺยญฺชนมตฺเตน เอว หิ เอตฺถ นานากรณํ, อตฺถโต ปน ปราภโวติ วา ปราภวโต มุขนฺติ วา นานากรณํ นตฺถิ. เอวเมกํ ปราภวโต มุขํ วิชานามาติ อภินนฺทิตฺวา ตโต ปรํ ญาตุกามตายาห ‘‘ทุติยํ ภควา พฺรูหิ, กึ ปราภวโต มุข’’นฺติ. อิโต ปรญฺจ ตติยํ จตุตฺถนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

93. ඉක්බිති ඒ දේවතාවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව අනුමත කරමින් ‘ඉති හේතං’ යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදිම මෙය අපි දැන ගතිමු, පිළිගතිමු, දරා ගතිමු; මෙම ධර්මදෙස්සී ලක්ෂණය පළමුවන පරාභවයයි’ යන්නයි. අප යම් පරාභව මුඛයන් දැනගැනීමට පැමිණියෙමු ද, ඒ අතරින් මෙය එක් පරාභව මුඛයක් බව පැවසූ සේක. මෙහි විග්‍රහය නම්, ‘යමකින් පුද්ගලයන් පිරිහෙන්නේ ද එය පරාභවයයි’. කුමකින් පිරිහෙන්නේ ද? පිරිහීමට හේතුව (මුඛය) යම් කරුණක් ද එයින් පිරිහෙයි. මෙහි ‘පරාභව’ සහ ‘පරාභව මුඛ’ යන්නෙහි ශබ්ද මාත්‍රයේ වෙනසක් මිස අර්ථයේ වෙනසක් නැත. මෙසේ එක් පරාභව මුඛයක් දැනගත්තෙමු යැයි සතුටු වී, ඉන්පසු අනෙක් ඒවා දැනගැනීමේ කැමැත්තෙන් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දෙවන පරාභව මුඛය වදාරනු මැනවි’ යැයි පැවසීය. මෙතැන් සිට තුන්වන, හතරවන ආදී ගාථාවන්හි ද අර්ථය මෙම ක්‍රමයටම දත යුතුය.

๙๔. พฺยากรณปกฺเขปิ จ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ ปราภวมุเขหิ สมนฺนาคตา, น เอโกเยว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เตสํ เตสํ ตานิ ตานิ ปราภวมุขานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อสนฺตสฺส ปิยา โหนฺตี’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว เทสนาย นานาวิธานิ ปราภวมุขานิ พฺยากาสีติ เวทิตพฺพา.

94. පිළිතුරු දෙන පාර්ශවයේදී ද, ඒ ඒ සත්වයන් ඒ ඒ පරාභව කරුණුවලින් යුක්ත වන බැවින් (සියල්ලන්ම සියලු කරුණුවලින් පිරිහෙන්නේ නැති නිසාත්, සියල්ලන්ම එකම කරුණකින් පිරිහෙන්නේ නැති නිසාත්), එම පුද්ගලයන්ට ඒ ඒ පරාභව මුඛයන් පෙන්වා දීම සඳහා ‘අසන්තස්ස පියා හොන්ති’ යනාදී වශයෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනා ක්‍රමයෙන් විවිධ පරාභව මුඛයන් විස්තර කළ බව දත යුතුය.

ตตฺรายํ สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา – อสนฺโต นาม ฉ สตฺถาโร, เย วา ปนญฺเญปิ อวูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต อสนฺโต อสฺสปิยา โหนฺติ สุนกฺขตฺตาทีนํ อเจลกโกรขตฺติยาทโย วิย. สนฺโต นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา. เย วา ปนญฺเญปิ วูปสนฺเตน กายวจีมโนกมฺเมน สมนฺนาคตา, เต สนฺเต น กุรุเต ปิยํ, อตฺตโน ปิเย อิฏฺเฐ กนฺเต มนาเป น กุรุเตติ อตฺโถ. เวเนยฺยวเสน เหตฺถ วจนเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา สนฺเต น กุรุเตติ สนฺเต น เสวตีติ อตฺโถ, ยถา ‘‘ราชานํ เสวตี’’ติ เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ ราชานํ ปิยํ กุรุเตติ สทฺทวิทู มนฺเตนฺติ. ปิยนฺติ ปิยมาโน, ตุสฺสมาโน, โมทมาโนติ อตฺโถ. อสตํ [Pg.152] ธมฺโม นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, ทสากุสลกมฺมปถา วา. ตํ อสตํ ธมฺมํ โรเจติ, ปิเหติ, ปตฺเถติ, เสวติ. เอวเมตาย คาถาย อสนฺตปิยตา, สนฺตอปฺปิยตา, อสทฺธมฺมโรจนญฺจาติ ติวิธํ ปราภวโต มุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ปุริโส ปราภวติ ปริหายติ, เนว อิธ น หุรํ วุฑฺฒึ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ. วิตฺถารํ ปเนตฺถ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ คาถาวณฺณนายํ วกฺขาม.

එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථ විවරණය මෙසේය: ‘අසන්තෝ’ (අසත්පුරුෂයෝ) යනු මක්ඛලී ගෝසාල ආදී ශාස්තෘවරුන් හයදෙනා හෝ නොසන්සුන් වූ කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ වෙනත් යම් පිරිසකි. සුනක්ඛත්ත ආදීන්ට අචේලක කෝරක්ඛත්තිය ආදීන් මෙන්, එවැනි අසත්පුරුෂයෝ ඔහුට ප්‍රිය වෙති. ‘සන්තෝ’ (සත්පුරුෂයෝ) යනු බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලා හෝ සන්සුන් වූ කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ වෙනත් යම් පිරිසකි. ඔහු එම සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ඇලුම් නොකරයි; එනම් ඔවුන් තමාට ප්‍රිය වූ, රුචි වූ හෝ මනාප වූ අය ලෙස නොපිළිගනියි. ‘අසද්ධර්මය’ යනු දෙසැටක් මිත්‍යා දෘෂ්ටි හෝ දස අකුසල් කර්ම පථයන්ය. ඔහු එම අසද්ධර්මයට කැමති වෙයි, එය පතයි, එයම සේවනය කරයි. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් අසත්පුරුෂයන්ට ප්‍රිය කිරීම, සත්පුරුෂයන්ට අප්‍රිය කිරීම සහ අසද්ධර්මයට රුචි කිරීම යන තෙවැදෑරුම් පරාභව මුඛයන් (පිරිහීමේ දොරටු) දක්වන ලදී. මෙයින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා පිරිහීමට පත්වෙයි; මෙලොව හෝ පරලොව දියුණුවක් නොලබයි. එබැවින් මෙය ‘පරාභව මුඛයක්’ යැයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳ විස්තරාත්මක විවරණයක් ‘අසේවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සේවනා’ ගාථාවේ වර්ණනාවේදී ඉදිරිපත් කරන්නෙමු.

๙๖. นิทฺทาสีลี นาม โย คจฺฉนฺโตปิ, นิสีทนฺโตปิ, ติฏฺฐนฺโตปิ, สยาโนปิ นิทฺทายติเยว. สภาสีลี นาม สงฺคณิการามตํ, ภสฺสารามตมนุยุตฺโต. อนุฏฺฐาตาติ วีริยเตชวิรหิโต อุฏฺฐานสีโล น โหติ, อญฺเญหิ โจทิยมาโน คหฏฺโฐ วา สมาโน คหฏฺฐกมฺมํ, ปพฺพชิโต วา ปพฺพชิตกมฺมํ อารภติ. อลโสติ ชาติอลโส, อจฺจนฺตาภิภูโต ถิเนน ฐิตฏฺฐาเน ฐิโต เอว โหติ, นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโน เอว โหติ, อตฺตโน อุสฺสาเหน อญฺญํ อิริยาปถํ น กปฺเปติ. อตีเต อรญฺเญ อคฺคิมฺหิ อุฏฺฐิเต อปลายนอลสา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อยเมตฺถ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท, ตโต ลามกปริจฺเฉเทนาปิ ปน อลโส อลโสตฺเวว เวทิตพฺโพ. ธโชว รถสฺส, ธูโมว อคฺคิโน, โกโธ ปญฺญาณมสฺสาติ โกธปญฺญาโณ. โทสจริโต ขิปฺปโกปี อรุกูปมจิตฺโต ปุคฺคโล เอวรูโป โหติ. อิมาย คาถาย นิทฺทาสีลตา, สภาสีลตา, อนุฏฺฐานตา, อลสตา, โกธปญฺญาณตาติ ปญฺจวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต เนว คหฏฺโฐ คหฏฺฐวุฑฺฒึ, น ปพฺพชิโต ปพฺพชิตวุฑฺฒึ ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ปริหายติเยว ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ.

96. ‘නිද්දාසීලී’ යනු ඇවිදින විටත්, හිඳින විටත්, සිටගෙන සිටින විටත්, නිදා සිටින විටත් නිතරම නිදිමතෙන් සිටින තැනැත්තායි. ‘සභාසීලී’ යනු නිතර පිරිස් පිරිවරාගෙන කථාබහේ හා විනෝදයේ යෙදී සිටීමට ලොල් වූ තැනැත්තායි. ‘අනුට්ඨාතා’ යනු වීර්යය හා උනන්දුවෙන් තොර වූ, උත්සාහවන්ත නොවන තැනැත්තායි. අන් අය විසින් පොලඹවනු ලැබුවත් ගිහියෙකු නම් ගිහි කටයුතු හෝ පැවිද්දෙකු නම් පැවිදි කටයුතු (මහණදම්) ආරම්භ නොකරයි. ‘අලසෝ’ යනු සහජයෙන්ම අලස වූ, දැඩි ලෙස කම්මැලිකමින් මැඩුණු, සිටි තැනම සිටින, හුන් තැනම හිඳින, තමාගේ උත්සාහයෙන් ඉරියව්වක් පවා වෙනස් නොකරන තැනැත්තායි. අතීතයේ වනයක ගින්නක් හටගත් විට ඉන් බේරීමට පවා පලා නොගිය අලසයන් මෙයට උදාහරණයකි. මෙය උපරිම අලසකම පිළිබඳ සීමාව වුවද, මීට වඩා අඩු මට්ටමේ අලසකමින් යුක්ත වූවන් ද අලසයන් ලෙසම දත යුතුය. රථයකට කොඩියක් මෙන්ද, ගින්නකට දුමක් මෙන්ද, යම් තැනැත්තෙකු තුළ ක්‍රෝධය ප්‍රකටව පවතී නම් ඔහු ‘ක්‍රෝධපඤ්ඤාණ’ (ක්‍රෝධය ලකුණ කොට ඇත්තා) නම් වේ. ද්වේෂ චරිතයක් ඇති, ඉක්මනින් කිපෙන, තුවාලයක් වැනි සිතක් ඇති පුද්ගලයා මෙවැනි වෙයි. මෙම ගාථාවෙන් නිදිමත බව, සමාජශීලී (කථාබහට ලොල්) බව, උත්සාහයක් නොමැතිකම, අලසකම සහ ක්‍රෝධය ප්‍රකට කිරීම යන පස්වැදෑරුම් පරාභව මුඛයන් දක්වන ලදී. මෙයින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ගිහියෙකු නම් ගිහි දියුණුවක් හෝ පැවිද්දෙකු නම් පැවිදි දියුණුවක් හෝ නොලබයි; ඒ වෙනුවට ඔහු පිරිහීමටම පත්වෙයි. එබැවින් මෙය ‘පරාභව මුඛයක්’ යැයි කියනු ලැබේ.

๙๘. มาตาติ ชนิกา เวทิตพฺพา. ปิตาติ ชนโกเยว. ชิณฺณกํ สรีรสิถิลตาย. คตโยพฺพนํ โยพฺพนาติกฺกเมน อาสีติกํ วา นาวุติกํ วา สยํ กมฺมานิ กาตุมสมตฺถํ. ปหุ สนฺโตติ สมตฺโถ สมาโน สุขํ ชีวมาโน. น ภรตีติ น โปเสติ. อิมาย คาถาย มาตาปิตูนํ อภรณํ, อโปสนํ, อนุปฏฺฐานํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต ยํ ตํ –

98. ‘මාතා’ යනු වැදූ මවයි. ‘පිතා’ යනු ජනක පියායි. ‘ජිණ්ණක’ යනු ශරීරය දුබල වීමෙන් දිරාපත් වූ බවයි. ‘ගතයොබ්බන’ යනු තරුණ විය ඉක්මවා අසූවක් හෝ අනූවක් වයසැති වීමෙන් තම කටයුතු තනිව කර ගැනීමට නොහැකි වූ බවයි. තමාට ඔවුන් පෝෂණය කිරීමට වත්කම හා හැකියාව තිබියදීත්, සැපසේ ජීවත් වෙමින් ඔවුන්ව පෝෂණය නොකරයිද, ‘න භරති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන් රැකබලා නොගැනීමයි. මෙම ගාථාවෙන් මව්පියන් පෝෂණය නොකිරීම, රැකබලා නොගැනීම හා උපස්ථාන නොකිරීම යන එක් පරාභව මුඛයක් දක්වන ලදී. මෙයින් යුක්ත වූ තැනැත්තා යම් ඒ—

‘‘ตาย [Pg.153] นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (อิติวุ. ๑๐๖;

อ. นิ. ๔.๖๓) –

“මව්පියන්ට කරන ඒ උපස්ථානය හේතුවෙන්, පණ්ඩිතයෝ මෙලොවදී ඔහුට ප්‍රශංසා කරති; ඔහු මරණින් මතු ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙයි.”

มาตาปิตุภรเณ อานิสํสํ วุตฺตํ. ตํ น ปาปุณาติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘มาตาปิตโรปิ น ภรติ, กํ อญฺญํ ภริสฺสตี’’ติ นินฺทญฺจ วชฺชนียตญฺจ ทุคฺคติญฺจ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุจฺจติ.

යනාදී වශයෙන් මව්පිය උපස්ථානයෙහි දක්වා ඇති ආනිසංස ඔහුට නොලැබේ. ඒ වෙනුවට “මව්පියන් පවා පෝෂණය නොකරන මොහු වෙන කවුරුන් පෝෂණය කරයිද?” යනුවෙන් නින්දාවටත්, ගැරහුමටත් ලක්ව පරලොව දුගතියට පත්වෙමින් පිරිහීමටම පත්වෙයි. එබැවින් මෙය ‘පරාභව මුඛයක්’ යැයි කියනු ලැබේ.

๑๐๐. ปาปานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมณํ, สมิตตฺตา สมณํ. พฺราหฺมณกุลปฺปภวมฺปิ วา พฺราหฺมณํ, ปพฺพชฺชุปคตํ สมณํ, ตโต อญฺญํ วาปิ ยํกิญฺจิ ยาจนกํ. มุสาวาเทน วญฺเจตีติ ‘‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’’ติ ปวาเรตฺวา ยาจิโต วา ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา อปฺปทาเนน ตสฺส ตํ อาสํ วิสํวาเทติ. อิมาย คาถาย พฺราหฺมณาทีนํ มุสาวาเทน วญฺจนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต อิธ นินฺทํ, สมฺปราเย ทุคฺคตึ สุคติยมฺปิ อธิปฺปายวิปตฺติญฺจ ปาปุณาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

100. පව් බැහැර කළ හෙයින් ‘බ්‍රාහ්මණ’ නම් වේ, පව් සන්සිඳ වූ හෙයින් ‘සමණ’ නම් වේ. බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන් අයෙකු හෝ පැවිදි වූ ශ්‍රමණයෙකු හෝ වේවා, එසේත් නැතිනම් වෙනත් යම් කිසි සිඟමන් යදින යාචකයෙකු හෝ වේවා, බොරුවෙන් රවටයිද, එනම් “ස්වාමීනී, පිරිකර ආදියෙන් ඔබට අවශ්‍ය දේ කියන්න” යැයි ආරාධනා කොට හෝ යමක් ඉල්ලූ විට දෙන බවට පොරොන්දු වී පසුව එය ලබා නොදීමෙන් ඔවුන්ගේ බලාපොරොත්තු සුන් කරයිද, එය ‘මුසාවාදේන වඤ්චේති’ යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙම ගාථාවෙන් බ්‍රාහ්මණ, ශ්‍රමණ ආදීන් බොරුවෙන් රැවටීම නම් වූ එක් පරාභව මුඛයක් දක්වන ලදී. මෙයින් යුක්ත තැනැත්තා මෙලොව නින්දාවටත්, පරලොව දුගතියටත්, සුගතියක උපත ලැබුවද අදහස් කරන අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට නොහැකි වීමටත් (අභිප්‍රාය විපත්තියටත්) පත්වෙයි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත—

‘‘ทุสฺสีลสฺส สีลวิปนฺนสฺส ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕).

“සිල් නැති, දුස්සීල වූ පුද්ගලයාගේ අකීර්තිය හැමතැනම පැතිර යයි.”

ตถา –

එසේම—

‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ จตูหิ? มุสาวาที โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๘๒).

“මහණෙනි, කරුණු හතරකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා, නිරයට ගෙන ගොස් දැමූවෙකු මෙන් එහි පත්වෙයි. ඒ කරුණු හතර මොනවාද? ඔහු බොරු කියන්නෙකු වෙයි...” යනාදී වශයෙනි.

ตถา –

එසේම—

‘‘อิธ, สาริปุตฺต, เอกจฺโจ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ, ‘วท, ภนฺเต, ปจฺจเยนา’ติ, โส เยน ปวาเรติ, ตํ น เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส โหติ เฉทคามินี. อิธ ปน สาริปุตฺต…เป… โส เยน ปวาเรติ, น ตํ ยถาธิปฺปายํ เทติ. โส เจ ตโต จุโต อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. โส ยํ ยเทว วณิชฺชํ ปโยเชติ, สาสฺส น โหติ ยถาธิปฺปายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๙).

‘‘සාරිපුත්තයෙනි, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ශ්‍රමණයෙකු හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙත පැමිණ, ‘ස්වාමීනි, ඔබට අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යය පවසන්න’ යැයි ආරාධනා කරයි. එසේ ආරාධනා කර, ඔහු යම් ප්‍රත්‍යයකින් ආරාධනා කළේ ද එය ලබා නොදෙයි. ඔහු එතැනින් චුතව මේ මනුෂ්‍ය ලොවට පැමිණියහොත්, ඔහු යම් යම් වෙළඳ ව්‍යාපාරයක නිරත වේ ද එය පාඩු ලබන ව්‍යාපාරයක් බවට පත් වෙයි. සාරිපුත්තයෙනි, තවද... යමෙක් ආරාධනා කළ පරිදි එම ප්‍රත්‍යය බලාපොරොත්තු වූ අයුරින් ලබා නොදෙන්නේ ද, ඔහු මනුෂ්‍ය ලොවට පැමිණ යම් වෙළඳ ව්‍යාපාරයක් කරයි ද එය ඔහු බලාපොරොත්තු වූ අයුරින් සාර්ථක නොවේ.’’

เอวมิมานิ [Pg.154] นินฺทาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ.

මෙසේ මේ නින්දා ආදියට පැමිණෙන්නා පිරිහීමටම පත් වේ, එබැවින් එය ‘පිරිහීමේ දොරටුවක්’ (පරාභව මුඛයක්) යැයි වදාරන ලදී.

๑๐๒. ปหูตวิตฺโตติ ปหูตชาตรูปรชตมณิรตโน. สหิรญฺโญติ สกหาปโณ. สโภชโนติ อเนกสูปพฺยญฺชนโภชนสมฺปนฺโน. เอโก ภุญฺชติ สาทูนีติ สาทูนิ โภชนานิ อตฺตโน ปุตฺตานมฺปิ อทตฺวา ปฏิจฺฉนฺโนกาเส ภุญฺชตีติ เอโก ภุญฺชติ สาทูนิ. อิมาย คาถาย โภชนคิทฺธตาย โภชนมจฺฉริยํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ. เอเตน หิ สมนฺนาคโต นินฺทํ วชฺชนียํ ทุคฺคตินฺติ เอวมาทีนิ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, ตสฺมา ‘‘ปราภวโต มุข’’นฺติ วุตฺตํ. วุตฺตนเยเนว สพฺพํ สุตฺตานุสาเรน โยเชตพฺพํ, อติวิตฺถารภเยน ปน อิทานิ โยชนานยํ อทสฺเสตฺวา อตฺถมตฺตเมว ภณาม.

102. ‘පහූතවිත්තෝ’ යනු බොහෝ රන්, රිදී හා මුතු මැණික් ඇති බවයි. ‘සහිරඤ්ඤෝ’ යනු කහවණු සහිත බවයි. ‘සභෝජනෝ’ යනු නොයෙක් වෑංජන හා භෝජනයන්ගෙන් සමන්විත බවයි. ‘ඒකෝ භුඤ්ජති සාදූනි’ යනු ප්‍රණීත භෝජනයන් තමාගේ දරුවන්ට පවා ලබා නොදී රහසිගත ස්ථානයක තනිවම අනුභව කිරීමයි. මේ ගාථාවෙන් ආහාර කෙරෙහි ඇති ගිජුකම නිසා ඇති වන භෝජන මසුරුකම නමැති එක් පිරිහීමේ දොරටුවක් වදාරන ලදී. සැබවින්ම මෙවැනි ගතිගුණ ඇති තැනැත්තා නින්දාවටත්, බැහැර කළ යුතු අකුසලයටත් පැමිණ පිරිහෙන බැවින් මෙය ‘පිරිහීමේ දොරටුවක්’ යැයි කියනු ලැබේ. පවසා ඇති පරිදි සූත්‍රයට අනුකූලව මේ සියල්ල විස්තර කළ යුතු වුවද, අධික ලෙස විස්තර වන නිසා දැන් ඒ ක්‍රමය පසෙක තබා අර්ථය පමණක් පවසමු.

๑๐๔. ชาติตฺถทฺโธ นาม โย ‘‘อหํ ชาติสมฺปนฺโน’’ติ มานํ ชเนตฺวา เตน ถทฺโธ วาตปูริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาโต หุตฺวา น กสฺสจิ โอนมติ. เอส นโย ธนโคตฺตตฺถทฺเธสุ. สญฺญาตึ อติมญฺเญตีติ อตฺตโน ญาติมฺปิ ชาติยา อติมญฺญติ สกฺยา วิย วิฏฏูภํ. ธเนนาปิ จ ‘‘กปโณ อยํ ทลิทฺโท’’ติ อติมญฺญติ, สามีจิมตฺตมฺปิ น กโรติ, ตสฺส เต ญาตโย ปราภวเมว อิจฺฉนฺติ. อิมาย คาถาย วตฺถุโต จตุพฺพิธํ, ลกฺขณโต เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

104. ‘ජාතිත්ථද්ධ’ නමින් හැඳින්වෙන්නේ ‘මම උසස් ජාතියක උපන්නෙක්මි’ යැයි මානය ඇති කරගෙන, ඒ මානයෙන් තද වී සුළං පිරවූ හම් මල්ලක් මෙන් පිම්බී කිසිවෙකුට හිස නොනමන තැනැත්තායි. ධනය හා ගෝත්‍රය නිසා ඇති වන මානය පිළිබඳවද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘සඤ්ඤාතිං අතිමඤ්ඤේති’ යනු ශාක්‍යයන් විසින් විඩූඩභ කුමරුට කළාක් මෙන්, තමාගේ නෑයන් පවා ජාතිය නිසා පහත් කොට සැලකීමයි. ධනය නිසාද ‘මොහු අසරණ දිළින්දෙකි’ යැයි අවඥා කරයි, අවම වශයෙන් සැලකිය යුතු ආකාරයේ ගෞරවයක්වත් නොදක්වයි. එවැනි තැනැත්තාගේ නෑයෝ ඔහුගේ පිරිහීමම පතති. මේ ගාථාවෙන් කරුණු හතරක් වස්තු වශයෙන් ද, ලක්ෂණ වශයෙන් එකක් වූ පිරිහීමේ දොරටුවක් ද වදාරන ලදී.

๑๐๖. อิตฺถิธุตฺโตติ อิตฺถีสุ สารตฺโต, ยํกิญฺจิ อตฺถิ, ตํ สพฺพมฺปิ ทตฺวา อปราปรํ อิตฺถึ สงฺคณฺหาติ. ตถา สพฺพมฺปิ อตฺตโน สนฺตกํ นิกฺขิปิตฺวา สุราปานปยุตฺโต สุราธุตฺโต. นิวตฺถสาฏกมฺปิ นิกฺขิปิตฺวา ชูตกีฬนมนุยุตฺโต อกฺขธุตฺโต. เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ ยํกิญฺจิปิ ลทฺธํ โหติ, ตสฺส วินาสนโต ลทฺธํ ลทฺธํ วินาเสตีติ เวทิตพฺโพ. เอวํวิโธ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ติวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

106. ‘ඉත්ථිධුත්ත’ යනු ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස ඇලුනු, තමා සතු යම් ධනයක් වේද ඒ සියල්ල ලබා දී නැවත නැවතත් ස්ත්‍රීන් ඇසුරු කරන්නායි. එමෙන්ම තමා සතු සියලු ධනය පසෙක තබා සුරාවෙහි ගැලී සිටින ‘සුරාධුත්තයා’ ද, ඇඳ සිටින පට වස්ත්‍රය පවා උකසට තබා දූ කෙළියෙහි යෙදෙන ‘අක්ඛධුත්තයා’ (දූතයා) ද මෙයට ඇතුළත් වේ. මේ කරුණු තුන නිසා තමා ලබන යම් ධනයක් වේද එය විනාශ කරන බැවින් ‘ලද ලද දේ විනාශ කරයි’ (ලද්ධං ලද්ධං විනාසේති) යනුවෙන් දත යුතුය. මෙවැනි පුද්ගලයා පිරිහීමට පත්වන බැවින්, මේ ගාථාවෙන් ඔහුට පිරිහීමේ දොරටු තුනක් වදාරන ලදී.

๑๐๘. เสหิ ทาเรหีติ อตฺตโน ทาเรหิ. โย อตฺตโน ทาเรหิ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา เวสิยาสุ ปทุสฺสติ, ตถา ปรทาเรสุ, โส [Pg.155] ยสฺมา เวสีนํ ธนปฺปทาเนน ปรทารเสวเนน จ ราชทณฺฑาทีหิ ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ทุวิธํ ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

108. ‘සේහි දාරේහි’ යනු තමාගේම භාර්යාවන්ගෙනි. යමෙක් තමාගේ භාර්යාවන්ගෙන් සතුටු නොවී වෙසඟනන් කරා යයිද, එමෙන්ම පරදාර සේවනයේ යෙදෙයිද, ඔහු වෙසඟනන්ට ධනය දීමෙන් හා පරදාර සේවනය නිසා විඳීමට සිදුවන රාජ දඬුවම් ආදියෙන් පිරිහීමට පත් වෙයි. එබැවින් මේ ගාථාවෙන් පිරිහීමේ දොරටු දෙකක් වදාරන ලදී.

๑๑๐. อตีตโยพฺพโนติ โยพฺพนมติจฺจ อาสีติโก วา นาวุติโก วา หุตฺวา อาเนติ ปริคฺคณฺหาติ. ติมฺพรุตฺถนินฺติ ติมฺพรุผลสทิสตฺถนึ ตรุณทาริกํ. ตสฺสา อิสฺสา น สุปตีติ ‘‘ทหราย มหลฺลเกน สทฺธึ รติ จ สํวาโส จ อมนาโป, มา เหว โข ตรุณํ ปตฺเถยฺยา’’ติ อิสฺสาย ตํ รกฺขนฺโต น สุปติ. โส ยสฺมา กามราเคน จ อิสฺสาย จ ฑยฺหนฺโต พหิทฺธา กมฺมนฺเต จ อปฺปโยเชนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย อิมํ อิสฺสาย อสุปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

110. ‘අතීතයොබ්බන’ යනු තරුණ විය ඉක්මවා අසූ විය හෝ අනූ විය වයසට පත්ව සරණ පාවා ගන්නා තැනැත්තායි. ‘තිම්බරුත්ථනී’ යනු තිඹිරි ඵලයක වැනි පියයුරු ඇති තරුණ යුවතියයි. ‘තස්සා ඉස්සා න සුපති’ යනු ‘තරුණියකට මහල්ලෙකු සමඟ වාසය කිරීම හා රමණය කිරීම අප්‍රියජනකයි, ඇය තරුණයෙකු පතනු ඇතැයි’ යන ඉරිෂ්‍යාවෙන් ඇය රකිමින් නින්ද නොලබන බවයි. ඔහු කාම රාගයෙන් හා ඉරිෂ්‍යාවෙන් දැවෙමින් බාහිර කටයුතු වල නොයෙදෙන බැවින් පිරිහීමට පත් වෙයි. එබැවින් මේ ගාථාවෙන් ඉරිෂ්‍යාව නිසා නින්ද නොලැබීම නමැති එක් පිරිහීමේ දොරටුවක් වදාරන ලදී.

๑๑๒. โสณฺฑินฺติ มจฺฉมํสาทีสุ โลลํ เคธชาติกํ. วิกิรณินฺติ เตสํ อตฺถาย ธนํ ปํสุกํ วิย วิกิริตฺวา นาสนสีลํ. ปุริสํ วาปิ ตาทิสนฺติ ปุริโส วาปิ โย เอวรูโป โหติ, ตํ โย อิสฺสริยสฺมึ ฐเปติ, ลญฺฉนมุทฺทิกาทีนิ ทตฺวา ฆราวาเส กมฺมนฺเต วา วณิชฺชาทิโวหาเรสุ วา ตเทว วาวฏํ กาเรติ. โส ยสฺมา ตสฺส โทเสน ธนกฺขยํ ปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย ตถาวิธสฺส อิสฺสริยสฺมึ ฐปนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

112. ‘සොණ්ඩින්’ යනු මස් මාංශ හා සුරා ආදියට දැඩි ලෙස ගිජු වූ තැනැත්තියයි. ‘විකිරණින්’ යනු ඒවා ලබා ගැනීම සඳහා ධනය වැලි මෙන් විසුරුවා විනාශ කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තියයි. ‘පුරිසං වාපි තාදිසං’ යනු එවැනිම ස්වභාවයක් ඇති පුරුෂයෙකි. යමෙක් එවැනි ස්වභාවයක් ඇති අයෙකු බලතල හා මුද්‍රා ලබා දී ගෘහ කටයුතු වල හෝ කෘෂිකාර්මික හා වෙළඳ ව්‍යාපාරික කටයුතු වල ප්‍රධානියා ලෙස පත් කරයිද, ඔහු එම පුද්ගලයාගේ වරදින් ධනය විනාශ වී පිරිහීමට පත් වෙයි. එබැවින් මේ ගාථාවෙන් එවැනි පුද්ගලයෙකු බලතල වල පිහිටුවීම නමැති එක් පිරිහීමේ දොරටුවක් වදාරන ලදී.

๑๑๔. อปฺปโภโค นาม สนฺนิจิตานญฺจ โภคานํ อายมุขสฺส จ อภาวโต. มหาตณฺโหติ มหติยา โภคตณฺหาย สมนฺนาคโต, ยํ ลทฺธํ, เตน อสนฺตุฏฺโฐ. ขตฺติเย ชายเต กุเลติ ขตฺติยานํ กุเล ชายติ. โส จ รชฺชํ ปตฺถยตีติ โส เอตาย มหาตณฺหตาย อนุปาเยน อุปฺปฏิปาฏิยา อตฺตโน ทายชฺชภูตํ อลพฺภเนยฺยํ วา ปรสนฺตกํ รชฺชํ ปตฺเถติ, โส เอวํ ปตฺเถนฺโต ยสฺมา ตมฺปิ อปฺปกํ โภคํ โยธาชีวาทีนํ ทตฺวา รชฺชํ อปาปุณนฺโต ปราภวติเยว, เตนสฺเสตํ อิมาย คาถาย รชฺชปตฺถนํ เอกํเยว ปราภวมุขํ วุตฺตํ.

114. අල්ප භෝග ඇත්තා යනු රැස්කර ගත් වස්තුවක් හෝ ආදායම් මාර්ගයක් නොමැති වීමයි. 'මහා තණ්හා ඇත්තා' යනු මහත් වූ භෝග තණ්හාවෙන් යුක්ත වූ, තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු නොවන තැනැත්තායි. 'ක්‍ෂත්‍රිය කුලයක උපදී' යනු රජ කුලයක ඉපදීමයි. ඔහු ඒ මහා තණ්හාව නිසා අයුතු ලෙස හෝ අනුපිළිවෙලින් තොරව තමාට හිමි උරුමයක් වූ හෝ අනුන් සතු වූ, ලැබීමට නොහැකි රාජ්‍යයක් පතයි. මෙසේ පතන්නා වූ ඔහු තමා සතු ස්වල්ප වූ වස්තුව පවා සෙබළුන් ආදීන්ට ලබා දී රාජ්‍යය ලබා ගැනීමට නොහැකිව පිරිහීමටම පත් වෙයි. එබැවින් මෙම ගාථාවෙන් රාජ්‍යය පැතීම නමැති එක් පිරිහීමේ දොරටුවක් පමණක් වදාරන ලදී.

๑๑๕. อิโต [Pg.156] ปรํ ยทิ สา เทวตา ‘‘เตรสมํ ภควา พฺรูหิ…เป… สตสหสฺสิมํ ภควา พฺรูหี’’ติ ปุจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ภควา กเถยฺย. ยสฺมา ปน สา เทวตา ‘‘กึ อิเมหิ ปุจฺฉิเตหิ, เอกเมตฺถ วุฑฺฒิกรํ นตฺถี’’ติ ตานิ ปราภวมุขานิ อสุยฺยมานา เอตฺตกมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ, ตสฺมา ภควา ตสฺสาสยํ วิทิตฺวา เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ ‘‘เอเต ปราภเว โลเก’’ติ.

115. මීට පසුව ඒ දේවතාවා ඉදින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දහතුන් වැන්න වදාරනු මැනව... ලක්ෂ වැන්න වදාරනු මැනව' යි විමසුවේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ද වදාරන සේක. එහෙත් ඒ දේවතාවා 'මෙසේ ඇසීමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? මෙහි අභිවෘද්ධිය සලසන එකදු කරුණක්වත් නැත' යි සිතා, එම පරාභව දොරටු කෙරෙහි අකමැත්තෙන් මේ තාක් පමණක් විමසා මනස්තාපයට පත්ව නිහඬ විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස දැන දේශනාව අවසන් කරමින් 'එතේ පරාභවේ ලෝකේ' යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ปริวีมํสาย สมนฺนาคโต. สมเวกฺขิยาติ ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขิตฺวา. อริโยติ น มคฺเคน, น ผเลน, อปิจ โข, ปน เอตสฺมึ ปราภวสงฺขาเต อนเย น อิริยตีติ อริโย. เยน ทสฺสเนน ยาย ปญฺญาย ปราภเว ทิสฺวา วิวชฺเชติ, เตน สมฺปนฺนตฺตา ทสฺสนสมฺปนฺโน. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เอวรูโป สิวํ เขมมุตฺตมมนุปทฺทวํ เทวโลกํ ภชติ, อลฺลียติ, อุปคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาปริโยสาเน ปราภวมุขานิ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวคานุรูปํ โยนิโส ปทหิตฺวา โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานิ ปตฺตา เทวตา คณนํ วีติวตฺตา. ยถาห –

එහි 'පණ්ඩිතෝ' යනු මැනවින් විමසා බැලීමේ නුවණින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සමවෙක්ඛියා' යනු ප්‍රඥා ඇසින් විමසා බලා යන්නයි. 'අරියෝ' යනු මාර්ගයෙන් හෝ ඵලයෙන් නොව, පරාභවය යැයි කියනු ලබන මෙම අයහපත් ධර්මයන්හි නොහැසිරෙන බැවින් ආර්ය නම් වේ. යම් දැකීමකින්, යම් ප්‍රඥාවකින් පරාභවයන් දැක දුරු කරයි ද, එම ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් ඔහු 'දස්සනසම්පන්නෝ' නම් වේ. 'ස ලෝකං භජතේ සිවං' යනු එවැනි ස්වභාව ඇති තැනැත්තා ශාන්ත වූ, නිර්භය වූ, උතුම් වූ, උපද්‍රව රහිත වූ දිව්‍ය ලෝකය භජනය කරයි, හෙවත් එහි උපදී යන්නයි. දේශනාව අවසානයේ පරාභව දොරටු අසා හටගත් සංවේගයට අනුකූලව යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් වීර්යය වඩා සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී ඵලයන්ට පත් වූ දේවතාවෝ ගණනය කළ නොහැකි තරම් වූහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘มหาสมยสุตฺเต จ, อโถ มงฺคลสุตฺตเก;

สมจิตฺเต ราหุโลวาเท, ธมฺมจกฺเก ปราภเว.

මහා සමය සූත්‍රයෙහි ද, මංගල සූත්‍රයෙහි ද, සමචිත්ත සහ රාහුලෝවාද සූත්‍රයන්හි ද, ධම්මචක්ක සහ පරාභව සූත්‍රයන්හි ද,

‘‘เทวตาสมิตี ตตฺถ, อปฺปเมยฺยา อสงฺขิยา;

ธมฺมาภิสมโย เจตฺถ, คณนาโต อสงฺขิโย’’ติ.

එහි රැස් වූ දේවතාවෝ අප්‍රමාණ වූහ, අසංඛ්‍යාත වූහ. මෙහිදී ද ධර්මාවබෝධය ලැබූවන් ගණනින් අසංඛ්‍යාත වූහ.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย ปราภวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි පරාභව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

๗. อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา

7. අග්ගිකභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව (වසල සූත්‍රය)

เอวํ เม สุตนฺติ อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตํ, ‘‘วสลสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยน ปจฺฉาภตฺตกิจฺจาวสาเน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ [Pg.157] โวโลเกนฺโต อคฺคิกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ สรณสิกฺขาปทานํ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘ตตฺถ มยิ คเต กถา ปวตฺติสฺสติ, ตโต กถาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เอส พฺราหฺมโณ สรณํ คนฺตฺวา สิกฺขาปทานิ สมาทิยิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ปวตฺตาย กถาย พฺราหฺมเณน ธมฺมเทสนํ ยาจิโต อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทึ มงฺคลสุตฺตวณฺณนายํ วณฺณยิสฺสาม, ‘‘อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมย’’นฺติอาทิ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

'ඒවං මේ සුතං' යනුවෙන් ආරම්භ වන අග්ගිකභාරද්වාජ සූත්‍රය 'වසල සූත්‍රය' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි ආරම්භය කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. කසිභාරද්වාජ සූත්‍රයෙහි දැක්වූ පරිදි දහවල් දානමය කටයුතු අවසානයෙහි බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, අග්ගිකභාරද්වාජ බ්‍රාහ්මණයා සරණාගමනය හා ශික්ෂාපද ලැබීමට උපනිශ්‍රය සම්පන්න බව දැක, 'මා එහි ගිය විට කථාවක් ඇති වන්නේය, එම සාකච්ඡාව අවසානයේ ධර්ම දේශනාව අසා මේ බ්‍රාහ්මණයා තෙරුවන් සරණ ගොස් ශික්ෂාපද සමාදන් වනු ඇතැයි' දැන එහි වැඩම කොට, ඇති වූ කථාබහ අතරතුර බ්‍රාහ්මණයා විසින් කරන ලද ධර්ම ඉල්ලීමකට අනුව මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. එහි 'ඒවං මේ සුතං' ආදිය මංගල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි විස්තර කරන්නෙමු. 'අථ ඛෝ භගවා පුබ්බණ්හසමයං' ආදිය කසිභාරද්වාජ සූත්‍රයෙහි දැක්වූ පරිදිම දත යුතුය.

เตน โข ปน สมเยน อคฺคิกภารทฺวาชสฺสาติ ยํ ยํ อวุตฺตปุพฺพํ, ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม. เสยฺยถิทํ – โส หิ พฺราหฺมโณ อคฺคึ ชุหติ ปริจรตีติ กตฺวา อคฺคิโกติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ, ภารทฺวาโชติ โคตฺเตน. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อคฺคิกภารทฺวาชสฺสา’’ติ. นิเวสเนติ ฆเร. ตสฺส กิร พฺราหฺมณสฺส นิเวสนทฺวาเร อนฺตรวีถิยํ อคฺคิหุตสาลา อโหสิ. ตโต ‘‘นิเวสนทฺวาเร’’ติ วตฺตพฺเพ ตสฺสปิ ปเทสสฺส นิเวสเนเยว ปริยาปนฺนตฺตา ‘‘นิเวสเน’’ติ วุตฺตํ. สมีปตฺเถ วา ภุมฺมวจนํ, นิเวสนสมีเปติ อตฺโถ. อคฺคิ ปชฺชลิโต โหตีติ อคฺคิยาธาเน ฐิโต อคฺคิ กตพฺภุทฺธรโณ สมิธาปกฺเขปํ พีชนวาตญฺจ ลภิตฺวา ชลิโต อุทฺธํ สมุคฺคตจฺจิสมากุโล โหติ. อาหุติ ปคฺคหิตาติ สสีสํ นฺหายิตฺวา มหตา สกฺกาเรน ปายาสสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ อภิสงฺขตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. ยญฺหิ กิญฺจิ อคฺคิมฺหิ ชุหิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ ‘‘อาหุตี’’ติ วุจฺจติ. สปทานนฺติ อนุฆรํ. ภควา หิ สพฺพชนานุคฺคหตฺถาย อาหารสนฺตุฏฺฐิยา จ อุจฺจนีจกุลํ อโวกฺกมฺม ปิณฺฑาย จรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน’’ติ.

'තේන ඛෝ පන සමයේන අග්ගිකභාරද්වාජස්ස' යනාදී කොටසෙහි මින් පෙර විස්තර නොකළ දේ පමණක් විස්තර කරන්නෙමු. එනම් – ඒ බ්‍රාහ්මණයා ගින්න පිදූ බැවින් හා ගින්නට උපස්ථාන කළ බැවින් 'අග්ගික' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. 'භාරද්වාජ' යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. එබැවින් 'අග්ගිකභාරද්වාජස්ස' යැයි කියන ලදී. 'නිවේසනේ' යනු නිවසෙහි යන්නයි. ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවෙස් දොරටුව අසල වීථිය මැද ගිනි පිදීම සඳහා ශාලාවක් තිබූ බව කියවේ. එබැවින් 'නිවෙස් දොරටුවෙහි' යැයි කිව යුතු වුවත්, එම ප්‍රදේශය ද නිවසටම අයත් බැවින් 'නිවසෙහි' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් එය සමීප අර්ථය දෙන සප්තමී විභක්තියකි; එවිට එහි අර්ථය 'නිවස අසල' යන්නයි. 'අග්ගි පජ්ජලිතෝ හෝති' යනු ගිනි දල්වන ස්ථානයෙහි තැන්පත් කර තිබූ ගින්න, දර දමා පවන් සැලීමෙන් මැනවින් ඇවිළී ඉහළට නැඟෙන ගිනි දැල්වලින් යුක්ත වීමයි. 'ආහුති පග්ගහිතා' යනු හිස පටන් නා පිරිසිදු වී ඉමහත් ගෞරවයෙන් යුතුව කිරිබත්, ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදියෙන් සකස් කරන ලද පූජා ද්‍රව්‍ය සූදානම් කර තිබීමයි. ගින්නෙහි පිදිය යුතු යම් ද්‍රව්‍යයක් වේ ද, ඒ සියල්ල 'ආහුති' නම් වේ. 'සපදානං' යනු අනුපිළිවෙලින් ගෙවල් පාසා යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් හා ආහාරයෙහි සතුටු වන බැවින් උස් පහත් කුල භේදයකින් තොරව අනුපිළිවෙලින් පිඬු සිඟා වඩින සේක. එබැවින් 'සපදානං පිණ්ඩාය චරමාණෝ' යැයි වදාරන ලදී.

อถ กิมตฺถํ สพฺพาการสมฺปนฺนํ สมนฺตปาสาทิกํ ภควนฺตํ ทิสฺวา พฺราหฺมณสฺส จิตฺตํ นปฺปสีทติ? กสฺมา จ เอวํ ผรุเสน วจเนน ภควนฺตํ สมุทาจรตีติ? วุจฺจเต – อยํ กิร พฺราหฺมโณ ‘‘มงฺคลกิจฺเจสุ สมณทสฺสนํ อวมงฺคล’’นฺติ เอวํทิฏฺฐิโก, ตโต ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ภุญฺชนเวลาย กาฬกณฺณี มุณฺฑกสมณโก มม นิเวสนํ อุปสงฺกมตี’’ติ มนฺตฺวา จิตฺตํ นปฺปสาเทสิ, อญฺญทตฺถุ โทสวสํเยว อคมาสิ. อถ กุทฺโธ อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ ‘‘ตตฺเรว มุณฺฑกา’’ติอาทิ. ตตฺราปิ [Pg.158] จ ยสฺมา ‘‘มุณฺโฑ อสุทฺโธ โหตี’’ติ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ, ตสฺมา ‘‘อยํ อสุทฺโธ, เตน เทวพฺราหฺมณปูชโก น โหตี’’ติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘มุณฺฑกา’’ติ อาห. มุณฺฑกตฺตา วา อุจฺฉิฏฺโฐ เอส, น อิมํ ปเทสํ อรหติ อาคจฺฉิตุนฺติ สมโณ หุตฺวาปิ อีทิสํ กายกิเลสํ น วณฺเณตีติ จ สมณภาวํ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘สมณกา’’ติ อาห. น เกวลํ โทสวเสเนว, วสเล วา ปพฺพาเชตฺวา เตหิ สทฺธึ เอกโต สมฺโภคปริโภคกรเณน ปติโต อยํ วสลโตปิ ปาปตโรติ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘วสลกา’’ติ อาห – ‘‘วสลชาติกานํ วา อาหุติทสฺสนมตฺตสวเนน ปาปํ โหตี’’ติ มญฺญมาโนปิ เอวมาห.

එසේ නම්, සියලු අයුරින් සම්පූර්ණ වූ ද, දකින දකිනවුන්ගේ පැහැදීම ඇති කරන්නා වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක බ්‍රාහ්මණයාගේ සිත නොපැහැදුණේ මන්ද? කුමන කරුණක් නිසා ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙලෙස රුදුරු වචනයෙන් කතා කළේ ද? ඊට පිළිතුර මෙසේය – "මංගල කටයුතුවලදී ශ්‍රමණයන් දැකීම අමංගල්‍යයකි" යන වැරදි දෘෂ්ටිය මේ බ්‍රාහ්මණයා තුළ තිබිණි. එහෙයින් "මහා බ්‍රහ්මයා උදෙසා පූජා පවත්වන මේ වේලාවේ, මුළුමනින් හිස මුඩු කළ මේ කාලකණ්ණි මහණා මගේ නිවසට පැමිණෙන්නේය" යි සිතා ඔහු සිත නොපැහැදවා ගත්තේය. ඒ වෙනුවට ඔහු තුළ ක්‍රෝධයම හටගත්තේය. ඉක්බිති කෝපයට පත්ව, අප්‍රසාදයෙන් යුතුව, "එතැනම නවතින්න, හිස මුඩු කළ මහණ!" යනාදී වශයෙන් අප්‍රිය වචන පැවසීය. එහිදී ද, "හිස මුඩු කළ තැනැත්තා අශුද්ධය" යන්න බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මතය වූ බැවින්, "මොහු අශුද්ධය, එබැවින් ඔහු දෙවියන්ට හා බ්‍රාහ්මණයන්ට කරන පූජාවලට නුසුදුසුය" යි පිළිකුල් කරමින් "මුණ්ඩක" (හිස මුඩු කළ එකා) යයි කීවේය. එසේත් නැතිනම්, "මොහු හිස මුඩු කළ බැවින් ඉඳුල් වූවකු බඳුය, මොහු මේ ප්‍රදේශයට පැමිණීමට සුදුසු නැත" යනුවෙන් ද, "ශ්‍රමණයකු වුවද මෙවන් කායික කෙලෙස් (කෙස් කැපීම වැනි දෑ) වර්ණනා නොකරන්නේය" යි ශ්‍රමණ භාවය කෙරෙහි පිළිකුල් කරමින් "සමණක" (මහණා) යයි කීවේය. ක්‍රෝධය නිසාම පමණක් නොව, වසලයන් පැවිදි කරවා ඔවුන් සමඟ එකට අනුභව පරිභෝජනය කරන බැවින් මොහු වසලයකුටත් වඩා අධම යයි පිළිකුල් කරමින් "වසලක" යයි පැවසීය. එසේත් නැතිනම්, "වසල ජාතිකයන් හෝ ඔවුන්ගේ පූජා දැකීමෙන් හා ඒ පිළිබඳ ඇසීමෙන් පවා පව් සිදුවේ" යයි සිතමින් මෙසේ කීවේය.

ภควา ตถา วุตฺโตปิ วิปฺปสนฺเนเนว มุขวณฺเณน มธุเรน สเรน พฺราหฺมณสฺส อุปริ อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน อตฺตโน สพฺพสตฺเตหิ อสาธารณตาทิภาวํ ปกาเสนฺโต อาห ‘‘ชานาสิ ปน, ตฺวํ พฺราหฺมณา’’ติ. อถ พฺราหฺมโณ ภควโต มุขปฺปสาทสูจิตํ ตาทิภาวํ ญตฺวา อนุกมฺปาสีตเลน จิตฺเตน นิจฺฉาริตํ มธุรสฺสรํ สุตฺวา อมเตเนว อภิสิตฺตหทโย อตฺตมโน วิปฺปสนฺนินฺทฺริโย นิหตมาโน หุตฺวา ตํ ชาติสภาวํ วิสอุคฺคิรสทิสํ สมุทาจารวจนํ ปหาย ‘‘นูน ยมหํ หีนชจฺจํ วสลนฺติ ปจฺเจมิ, น โส ปรมตฺถโต วสโล, น จ หีนชจฺจตา เอว วสลกรโณ ธมฺโม’’ติ มญฺญมาโน ‘‘น ขฺวาหํ, โภ โคตมา’’ติ อาห. ธมฺมตา เหสา, ยํ เหตุสมฺปนฺโน ปจฺจยาลาเภน ผรุโสปิ สมาโน ลทฺธมตฺเต ปจฺจเย มุทุโก โหตีติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ කීවද, ඉතා ප්‍රසන්න මුහුණින් හා මිහිරි හඬින් යුතුව, බ්‍රාහ්මණයා කෙරෙහි කරුණාවෙන් සිසිල් වූ සිතින්, සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා තමන් වහන්සේගේ ඇති අසාධාරණ (අසමාන) බව ප්‍රකාශ කරමින්, "බ්‍රාහ්මණය, ඔබ දන්නවාද?" යි විමසා වදාළ සේක. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මුහුණේ ප්‍රසන්න බවින් ප්‍රකට වූ ඒ උතුම් බව දැනගත් බ්‍රාහ්මණයා, කරුණාවෙන් සිසිල් වූ සිතින් නික්මුණු ඒ මිහිරි හඬ අසා, අමෘතයෙන් නැහැවුණු හදවතක් ඇත්තකු බඳු විය. ඔහු සතුටට පත්ව, ප්‍රසන්න වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇතිව, මානය දුරු කර, සර්ප විෂක් වැනි වූ ඒ ජාතිවාදී රළු වචන අත්හැර, "මම යමකු හීන ජාතිකයකු බැවින් වසලයෙකැයි විශ්වාස කළෙමි ද, පරමාර්ථ වශයෙන් ඔහු වසලයකු නොවේ, හීන ජාතික බවම වසලයකු වීමට හේතු වන කරුණක් නොවේ" යයි සිතමින්, "පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, මම එය නොදනිමි" යි පැවසීය. යහපත් හේතු සම්පත් ඇති තැනැත්තා, සුදුසු ප්‍රත්‍යයක් (අවස්ථාවක්) නොලැබුණු කල රළු වුවද, අවස්ථාව ලැබුණු සැණින් මෘදු ගුණැති වීම ස්වභාවයකි.

ตตฺถ สาธูติ อยํ สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทรทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕; อ. นิ. ๗.๘๓) หิ อายาจเน. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ, สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

එහි 'සාධු' යන වචනය ආයාචනය (ඉල්ලීම), පිළිගැනීම, සතුට ප්‍රකාශ කිරීම, යහපත් බව සහ තහවුරු කිරීම (දැඩි කිරීම) යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා (සාධු මේ භන්තේ...)" යනාදී තැන්හි එය ආයාචනාර්ථයෙහි යෙදේ. "ස්වාමීනි, ඉතා යහපතැයි (සාධු භන්තේති) ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අනුමෝදන් වී..." යනාදී තැන්හි එය පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. "සාධු සාධු සාරිපුත්තය" යනාදී තැන්හි එය සතුට ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) –

"ධර්මයට ලැදි රජු යහපත්ය, ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා යහපත්ය; මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවීම යහපත්ය, පව් නොකිරීම සැපයකි."

อาทีสุ [Pg.159] สุนฺทเร. ‘‘ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) ทฬฺหีกมฺเม. อิธ ปน อายาจเน.

යනාදී තැන්හි 'යහපත්' යන අර්ථයෙහි (සුන්දර) යෙදේ. "එය අසන්න, හොඳින් (සාධුකං) මෙනෙහි කරන්න" යනාදී තැන්හි තහවුරු කිරීමේ (දැඩි කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි (මෙම සූත්‍රයෙහි) නම් එය ආයාචනාර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

เตน หีติ ตสฺสาธิปฺปายนิทสฺสนํ, สเจ ญาตุกาโมสีติ วุตฺตํ โหติ. การณวจนํ วา, ตสฺส ยสฺมา ญาตุกาโมสิ, ตสฺมา, พฺราหฺมณ, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ตถา เต ภาสิสฺสามิ, ยถา ตฺวํ ชานิสฺสสีติ เอวํ ปรปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺร จ สุณาหีติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ, สาธุกํ มนสิ กโรหีติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณตฺถูปปริกฺขาทีสุ. ปุริเมน จ ‘‘สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโย’’ติ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน ‘‘สาตฺโถ, ตสฺมา มนสิ กาตพฺโพ’’ติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร จ เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาหิ สาธุกํ. ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ เอตมตฺถํ ทีเปนฺโต อาห – ‘‘สุณาหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติ.

'තේන හි' (එසේ නම්) යන්නෙන් ඔහුගේ අදහස දක්වයි. "ඉදින් ඔබ දැන ගැනීමට කැමති නම්" යන්න එහි අදහසයි. එසේත් නැතිනම් එය හේතුවක් දැක්වීමකි. "ඔබ දැන ගැනීමට කැමති බැවින්, බ්‍රාහ්මණය, එබැවින් අසන්න, හොඳින් මෙනෙහි කරන්න, ඔබ දැනගන්නා අයුරින් මම ඔබට දේශනා කරන්නෙමි" යනුවෙන් මතු පද සමඟ සම්බන්ධය දත යුතුය. එහි 'අසන්න' (සුණාහි) යන්නෙන් සෝතින්ද්‍රියයෙහි විසිරුණු බව වැළැක්වීම ද, 'හොඳින් මෙනෙහි කරන්න' (සාධුකං මනසිකරෝහි) යන්නෙන් මෙනෙහි කිරීමෙහි දැඩි ලෙස යෙදවීම මඟින් මනින්ද්‍රියයෙහි විසිරුණු බව වැළැක්වීම ද අදහස් කෙරේ. මෙහි මුල් පදයෙන් වචන විපරීතව (වැරදියට) වටහා ගැනීම වැළැක්වීම ද, පසු පදයෙන් අර්ථය විපරීතව වටහා ගැනීම වැළැක්වීම ද සිදු කෙරේ. මුල් පදයෙන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි යොදවයි, පසු පදයෙන් ඇසූ ධර්මය දරා ගැනීම, අර්ථ සෙවීම ආදියෙහි යොදවයි. මුල් පදයෙන් "මේ ධර්මය ව්‍යඤ්ජන සම්පන්නය, එබැවින් ඇසිය යුතුය" යන්න ප්‍රකට කරයි, පසු පදයෙන් "මේ ධර්මය අර්ථ සම්පන්නය, එබැවින් මෙනෙහි කළ යුතුය" යන්න ප්‍රකට කරයි. එසේත් නැතිනම් 'සාධුකං' (හොඳින්) යන පදය දෙකටම සම්බන්ධ කොට, "මේ ධර්මය ධර්ම වශයෙන් ගම්භීර බැවින් ද, දේශනා වශයෙන් ගම්භීර බැවින් ද හොඳින් අසන්න. අර්ථ වශයෙන් ගම්භීර බැවින් ද, අවබෝධය (පටිවේධ) වශයෙන් ගම්භීර බැවින් ද හොඳින් මෙනෙහි කරන්න" යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් "හොඳින් අසන්න, මෙනෙහි කරන්න" යයි වදාළ සේක.

ตโต ‘‘เอวํ คมฺภีเร กถมหํ ปติฏฺฐํ ลภิสฺสามี’’ติ วิสีทนฺตมิว ตํ พฺราหฺมณํ สมุสฺสาเหนฺโต อาห – ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ‘‘ยถา ตฺวํ ญสฺสสิ, ตถา ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ อุตฺตาเนน นเยน ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ตโต อุสฺสาหชาโต หุตฺวา ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข อคฺคิกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ, สมฺปฏิจฺฉิ ปฏิคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ, ยถานุสิฏฺฐํ วา ปฏิปชฺชเนน อภิมุโข อสฺโสสีติ. อถสฺส ‘‘ภควา เอตทโวจา’’ติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติ เอวมาทิกํ.

ඉන්පසු, “මම මේ තරම් ගැඹුරු කරුණකදී කෙසේ නම් පිහිටක් ලබන්නෙම්දැයි” සිතා පසුබට වන්නා වූ ඒ බ්‍රාහ්මණයා උනන්දු කරවනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මම දේශනා කරන්නෙමි” යි වදාළ සේක. එහි අදහස නම්, “ඔබට අවබෝධ වන පරිදි, මනාව පිරිපුන් පද හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් යුක්තව පැහැදිලි ක්‍රමයකින් මම දේශනා කරන්නෙමි” යන්නයි. ඉන්පසු උනන්දුවට පත් අග්ගික භාරද්වාජ බ්‍රාහ්මණයා, “එසේය, පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්තේය. එනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අනුශාසනාව පරිදි පිළිපැදීමට සූදානම්ව ඉතා ඕනෑකමින් සවන් දුන්නේය යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දේශනා කළ යුතු කරුණ අරමුණු කරගෙන “කොධනෝ උපනාහී” ආදී වශයෙන් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

๑๑๖. ตตฺถ โกธโนติ กุชฺฌนสีโล. อุปนาหีติ ตสฺเสว โกธสฺส ทฬฺหีกมฺเมน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. ปเรสํ คุเณ มกฺเขติ ปุญฺฉตีติ มกฺขี, ปาโป จ โส มกฺขี จาติ ปาปมกฺขี. วิปนฺนทิฏฺฐีติ วินฏฺฐสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปนฺนาย วา วิรูปํ คตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. มายาวีติ อตฺตนิ วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย [Pg.160] สมนฺนาคโต. ตํ ชญฺญา วสโล อิตีติ ตํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ เอเตสํ หีนธมฺมานํ วสฺสนโต สิญฺจนโต อนฺวาสฺสวนโต ‘‘วสโล’’ติ ชาเนยฺยาติ, เอเตหิ สพฺเพหิ พฺราหฺมณมตฺถเก ชาโต. อยญฺหิ ปรมตฺถโต วสโล เอว, อตฺตโน หทยตุฏฺฐิมตฺตํ, น ปรนฺติ. เอวเมตฺถ ภควา อาทิปเทเนว ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โกธนิคฺคหํ กตฺวา ‘‘โกธาทิธมฺโม หีนปุคฺคโล’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย โกธาทิธมฺเม เทเสนฺโต เอเกน ตาว ปริยาเยน วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสสิ. เอวํ เทเสนฺโต จ ‘‘ตฺวํ อห’’นฺติ ปรวมฺภนํ อตฺตุกฺกํสนญฺจ อกตฺวา ธมฺเมเนว สเมน ญาเยน ตํ พฺราหฺมณํ วสลภาเว, อตฺตานญฺจ พฺราหฺมณภาเว ฐเปสิ.

116. එහි ‘කොධනෝ’ යනු කිපෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. ‘උපනාහී’ යනු එම ක්‍රෝධයම තදින් අල්ලා ගැනීම වූ බද්ධ වෛරයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. අනුන්ගේ ගුණ මකන, පසෙකට දමන තැනැත්තා ‘මක්ඛී’ (ගුණ මකු) නම් වේ. හෙතෙම ලාමක වූද, ගුණ මකු වූද බැවින් ‘පාපමක්ඛී’ නම් වේ. ‘විපන්නදිට්ඨි’ යනු සම්මා දිට්ඨිය විනාශ වූ, එසේත් නැතිනම් දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘මායාවී’ යනු තමා තුළ ඇති දෝෂ සැඟවීමේ ලක්ෂණය ඇති මායාවෙන් යුක්ත තැනැත්තායි. ‘තං ජඤ්ඤා වසලෝ ඉති’ යනු එවැනි පුද්ගලයා මේ ලාමක ධර්මයන් තමා තුළ වසන බැවින්, ඒවා තමා මත වැගිරෙන බැවින් හා තමා තුළින් ගලා යන බැවින් ‘වසලයෙකු’ යයි දැනගත යුතුය යන්නයි. මේ සියලු කරුණු නිසා ඔහු බ්‍රාහ්මණ කුලයේ උපන්නද පරමාර්ථ වශයෙන් වසලයෙකුම වේ. එය ඔහුගේ සිතේ සතුට පිණිස පමණක් වන අතර අනෙක් අයට එසේ නොවේ. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුල් පදයෙන්ම ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ ක්‍රෝධය මර්දනය කොට, “ක්‍රෝධය ආදී ධර්මයන් ඇත්තා හීන පුද්ගලයෙකි” යි පුද්ගල අධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ඒ ක්‍රෝධය ආදී ධර්මයන් දේශනා කරමින්, එක්තරා ක්‍රමයකින් වසලයා කවුද සහ වසල බවට පත් කරන ධර්මයන් මොනවාදැයි දේශනා කළ සේක. මෙසේ දේශනා කරන විට ද “ඔබ” හෝ “මම” කියා අනුන්ට නින්දා කිරීමක් හෝ තමා උසස් කර ගැනීමක් නොකර, ධර්මානුකූලව සාධාරණ වූ න්‍යායකින් ඒ බ්‍රාහ්මණයා වසල භාවයෙහිත්, තමන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ භාවයෙහිත් පිහිටුවූ සේක.

๑๑๗. อิทานิ ยายํ พฺราหฺมณานํ ทิฏฺฐิ ‘‘กทาจิ ปาณาติปาตอทินฺนาทานาทีนิ กโรนฺโตปิ พฺราหฺมโณ เอวา’’ติ. ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต, เย จ สตฺตวิหึสาทีสุ อกุสลธมฺเมสุ เตหิ เตหิ สมนฺนาคตา อาทีนวํ อปสฺสนฺตา เต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺติ, เตสํ ‘‘หีนา เอเต ธมฺมา วสลกรณา’’ติ ตตฺถ อาทีนวญฺจ ทสฺเสนฺโต อปเรหิปิ ปริยาเยหิ วสลญฺจ วสลกรเณ จ ธมฺเม เทเสตุํ ‘‘เอกชํ วา ทฺวิชํ วา’’ติ เอวมาทิคาถาโย อภาสิ.

117. දැන් යම් බ්‍රාහ්මණයන් තුළ “කවදා හෝ ප්‍රාණඝාත, අදත්තාදාන ආදිය කළත් ඔහු බ්‍රාහ්මණයෙකුම වේ” යයි දෘෂ්ටියක් තිබේද, එම දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, සත්ව හිංසාදී අකුසල ධර්මයන්ගෙන් යුක්තව ඒවායේ ආදීනව නොදැක එම පාප ධර්මයන් සිදුකරන්නවුන්ට “මේ ධර්මයන් ලාමකයි, වසල බව ඇති කරන්නක්” යැයි එහි ආදීනව පෙන්වා දෙමින්, තවත් ක්‍රමවලින් වසලයා සහ වසල බව ඇති කරන ධර්මයන් දේශනා කරනු පිණිස “ඒකජං වා ද්විජං වා” ආදී ගාථාවන් වදාළ සේක.

ตตฺถ เอกโชติ ฐเปตฺวา อณฺฑชํ อวเสสโยนิโช. โส หิ เอกทา เอว ชายติ. ทฺวิโชติ อณฺฑโช. โส หิ มาตุกุจฺฉิโต อณฺฑโกสโต จาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายติ. ตํ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาปิ. โยธ ปาณนฺติ โย อิธ สตฺตํ. วิหึสตีติ กายทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา วจีทฺวาริกเจตนาสมุฏฺฐิเตน วา ปโยเคน ชีวิตา โวโรเปติ. ‘‘ปาณานิ หึสตี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ เอกชํ วา ทฺวิชํ วาติ เอวํปเภทานิ โยธ ปาณานิ หึสตีติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ยสฺส ปาเณ ทยา นตฺถีติ เอเตน มนสา อนุกมฺปาย อภาวํ อาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. อิโต ปราสุ จ คาถาสุ, ยโต เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา อิโต ปรํ อุตฺตานตฺถานิ ปทานิ ปริหรนฺตา อวณฺณิตปทวณฺณนามตฺตเมว กริสฺสาม.

එහි ‘ඒකජ’ යනු අණ්ඩජ සත්වයන් හැර ඉතිරි යෝනිවල උපදින සත්වයන්ය. ඔවුන් උපදින්නේ එක් වරක් පමණි. ‘ද්විජ’ යනු අණ්ඩජ සත්වයන්ය. ඔවුන් මවු කුසින් එක් වරක් සහ බිත්තර කටුවෙන් තවත් වරක් වශයෙන් දෙවරක් උපත ලබති. ‘යෝධ පාණං’ යනු යමෙක් මෙලොව සත්වයෙකුට, ‘විහිංසති’ යනු කාය ද්වාරයෙන් හෝ වාග් ද්වාරයෙන් උපන් චේතනාවෙන් මෙහෙයවන ලද ප්‍රයත්නයකින් ජීවිතයෙන් තොර කරයිද යන්නයි. “පාණානි හිංසති” කියාද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය ‘ඒකජ’ හෝ ‘ද්විජ’ වූ විවිධ ප්‍රභේද ඇති සත්වයන් මෙලොවදී හිංසා කරයි යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය. ‘යස්ස පාණේ දයා නත්ථි’ යන්නෙන් සිතේ අනුකම්පාව නැති බව පවසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස කලින් කී පරිදිම වේ. මෙතැන් සිට ඉදිරි ගාථාවලදී මේ සා විස්තර නොකියා, අර්ථය පැහැදිලි පද මඟහැර විස්තර නොකළ පදවල අර්ථය පමණක් දක්වන්නෙමු.

๑๑๘. หนฺตีติ [Pg.161] หนติ วินาเสติ. ปริรุนฺธตีติ เสนาย ปริวาเรตฺวา ติฏฺฐติ. คามานิ นิคมานิ จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน นครานีติปิ วตฺตพฺพํ. นิคฺคาหโก สมญฺญาโตติ อิมินา หนนปริรุนฺธเนน คามนิคมนครฆาตโกติ โลเก วิทิโต.

118. ‘හන්ති’ යනු නසයි, විනාශ කරයි. ‘පරිරුන්ධති’ යනු සේනාව පිරිවරාගෙන වටලයි. ‘ගාමානි නිගමානි ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් නගරද ගත යුතුය. ‘නිග්ගාහකෝ සමඤ්ඤාතෝ’ යනු මෙලෙස නැසීම හා වටලෑම හේතුවෙන් ගම්, නියම්ගම් හා නගර විනාශ කරන්නෙකු ලෙස ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූ තැනැත්තායි.

๑๑๙. คาเม วา ยทิ วารญฺเญติ คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ สพฺโพว อิธ คาโม สทฺธึ อุปจาเรน, ตํ ฐเปตฺวา เสสํ อรญฺญํ. ตสฺมึ คาเม วา ยทิ วารญฺเญ ยํ ปเรสํ มมายิตํ, ยํ ปรสตฺตานํ ปริคฺคหิตมปริจฺจตฺตํ สตฺโต วา สงฺขาโร วา. เถยฺยา อทินฺนมาเทตีติ เตหิ อทินฺนํ อนนุญฺญาตํ เถยฺยจิตฺเตน อาทิยติ, เยน เกนจิ ปโยเคน เยน เกนจิ อวหาเรน อตฺตโน คหณํ สาเธติ.

119. ‘ගාමේ වා යදි වාරඤ්ඤේ’ යන්නෙහි ගම්, නියම්ගම්, නගර යන සියල්ල ඒවායේ උපචාරයන් සමඟම ‘ගාම’ යන්නට ඇතුළත් වේ. එය හැර ඉතිරි සියල්ල අරණ්‍යයයි. එම ගමෙහි හෝ වනයෙහි වූ අනුන් සතු වූ, අනුන් විසින් අත්නොහළ, සත්වයන් වූ හෝ වස්තූන් වූ යමක් වේද, ‘ථෙය්‍යා අදින්නමාදේති’ යනු ඔවුන් විසින් නොදුන්, අවසර නොදුන් දෙය සොර සිතින් ගැනීමයි. යම්කිසි ප්‍රයත්නයකින් හෝ සොරකම් කිරීමේ ක්‍රමයකින් තමා සතු කර ගැනීමයි.

๑๒๐. อิณมาทายาติ อตฺตโน สนฺตกํ กิญฺจิ นิกฺขิปิตฺวา นิกฺเขปคฺคหเณน วา, กิญฺจิ อนิกฺขิปิตฺวา ‘‘เอตฺตเกน กาเลน เอตฺตกํ วฑฺฒึ ทสฺสามี’’ติ วฑฺฒิคฺคหเณน วา, ‘‘ยํ อิโต อุทยํ ภวิสฺสติ, ตํ มยฺหํ มูลํ ตเวว ภวิสฺสตี’’ติ วา ‘‘อุทยํ อุภินฺนมฺปิ สาธารณ’’นฺติ วา เอวํ ตํตํอาโยคคฺคหเณน วา อิณํ คเหตฺวา. จุชฺชมาโน ปลายติ น หิ เต อิณมตฺถีติ เตน อิณายิเกน ‘‘เทหิ เม อิณ’’นฺติ โจทิยมาโน ‘‘น หิ เต อิณมตฺถิ, มยา คหิตนฺติ โก สกฺขี’’ติ เอวํ ภณเนน ฆเร วสนฺโตปิ ปลายติ.

120. "ණය රැගෙන" යනු තමා සතු කිසිවක් උකසට තබා ණය ලබා ගැනීමෙන් හෝ, කිසිවක් උකසට නොතබා "මෙපමණ කාලයකින් මෙපමණ පොලියක් දෙන්නෙමි" යි පොලියට ණය ලබා ගැනීමෙන් හෝ, "මීට ලැබෙන ලාභයෙන් ප්‍රාග්ධනය ඔබටම හිමි වේ" යැයි හෝ "ලාභය දෙදෙනාටම සාධාරණ වේ" යැයි හෝ එබඳු ගිවිසුම් මත ණය ලබා ගැනීමයි. "තොපට දිය යුතු ණයක් නැත" කියා පලා යයි යනු, ණය හිමියා විසින් "මගේ ණය ගෙවන්න" යැයි ඉල්ලා සිටින කල්හි, "ඔබට දිය යුතු ණයක් නැත, මා ණය ගත් බවට සාක්ෂි කවුද?" යනාදී වශයෙන් පවසමින් නිවසේ සිටියදීම ණය නොගෙවා මගහරියි (පලායයි).

๑๒๑. กิญฺจิกฺขกมฺยตาติ อปฺปมตฺตเกปิ กิสฺมิญฺจิเทว อิจฺฉาย. ปนฺถสฺมึ วชนฺตํ ชนนฺติ มคฺเค คจฺฉนฺตํ ยํกิญฺจิ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. หนฺตฺวา กิญฺจิกฺขมาเทตีติ มาเรตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ตํ ภณฺฑกํ คณฺหาติ.

121. "යම් කිසිවක් ලබා ගැනීමේ කැමැත්තෙන්" යනු ඉතා ස්වල්ප වූ හෝ යම් දෙයකට ඇති ආශාව නිසා යන්නයි. "මඟ යන ජනයා" යනු මාර්ගයෙහි ගමන් කරන ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයකු හෝ වේවා යම් අයෙකි. "පහර දී යම් යම් දෑ පැහැර ගනී" යනු ඔවුන් මරා හෝ තලා පෙළා හෝ ඒ බඩු බාහිරාදිය ලබා ගැනීමයි.

๑๒๒. อตฺตเหตูติ อตฺตโน ชีวิตการณา, ตถา ปรเหตุ. ธนเหตูติ สกธนสฺส วา ปรธนสฺส วา การณา. จ-กาโร สพฺพตฺถ วิกปฺปนตฺโถ. สกฺขิปุฏฺโฐติ ยํ ชานาสิ, ตํ วเทหีติ ปุจฺฉิโต. มุสา พฺรูตีติ ชานนฺโต วา ‘‘น ชานามี’’ติ อชานนฺโต วา ‘‘ชานามี’’ติ ภณติ, สามิเก อสามิเก, อสามิเก จ สามิเก กโรติ.

122. "තමා උදෙසා" යනු තමාගේ ජීවිතය රැක ගැනීම සඳහායි, එසේම "අනුන් උදෙසා" ද වේ. "ධනය උදෙසා" යනු තමාගේ හෝ අනුන්ගේ ධනය ලබා ගැනීම පිණිසයි. මෙහි සෑම තැනකම 'ච' කාරය විකල්ප අර්ථයෙහි (හෝ යන අර්ථයෙහි) යෙදේ. "සාක්ෂියට විමසන ලදුව" යනු "ඔබ දන්නා දෙය පවසන්න" යැයි විමසූ කල්හි යන්නයි. "මුසාවාද පවසයි" යනු දැන දැනම "නොදනිමි" යි හෝ නොදැන "දනිමි" යි හෝ පැවසීමයි. මෙසේ හිමිකරුවන් අහිමිකරුවන් ලෙස ද අහිමිකරුවන් හිමිකරුවන් ලෙස ද පත් කරයි.

๑๒๓. ญาตีนนฺติ [Pg.162] สมฺพนฺธีนํ. สขีนนฺติ วยสฺสานํ ทาเรสูติ ปรปริคฺคหิเตสุ. ปฏิทิสฺสตีติ ปฏิกูเลน ทิสฺสติ, อติจรนฺโต ทิสฺสตีติ อตฺโถ. สาหสาติ พลกฺกาเรน อนิจฺฉํ. สมฺปิเยนาติ เตหิ เตสํ ทาเรหิ ปตฺถิยมาโน สยญฺจ ปตฺถยมาโน, อุภยสิเนหวเสนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

123. "ඥාතීන්ගේ" යනු නෑ සබඳකම් ඇති අයගේය. "මිතුරන්ගේ" යනු සම වයසේ මිතුරන්ගේය. "බිරින්දෑවරුන් කෙරෙහි" යනු අන් සතු භාර්යාවන් කෙරෙහි යන්නයි. "පෙනී සිටියි" යනු වැරදි ලෙස හැසිරෙන බව පෙනී යයි (අනාචාරයෙහි හැසිරෙයි) යන අර්ථයයි. "බලහත්කාරයෙන්" යනු ඔවුන්ගේ අකමැත්තෙන් බලය යොදා ගැනීමයි. "කැමැත්තෙන්" යනු ඒ ස්ත්‍රීන් තමාට ප්‍රාර්ථනා කරන කල්හි තමා ද ඔවුන් ප්‍රාර්ථනා කරමින් දෙදෙනාගේම අන්‍යෝන්‍ය ආදරය මත සිදුවන බවයි.

๑๒๔. มาตรํ ปิตรํ วาติ เอวํ เมตฺตาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ, ชิณฺณกํ คตโยพฺพนนฺติ เอวํ กรุณาย ปทฏฺฐานภูตมฺปิ. ปหุ สนฺโต น ภรตีติ อตฺถสมฺปนฺโน อุปกรณสมฺปนฺโน หุตฺวาปิ น โปเสติ.

124. "මව හෝ පියා" යනු මෙසේ මෛත්‍රියට අරමුණු වූ අයයි. "වයස්ගත වූ, යොවුන් බව ඉක්මවූ" යනු මෙසේ කරුණාවට අරමුණු වූවන් පිළිබඳවයි. "හැකියාව තිබියදීත් පෝෂණය නොකරයි" යනු ධන ධාන්‍ය හා උපකරණ ආදියෙන් සමෘද්ධිමත්ව සිටියදී පවා ඔවුන් පෝෂණය නොකිරීමයි.

๑๒๕. สสุนฺติ สสฺสุํ. หนฺตีติ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา อญฺเญน วา เกนจิ ปหรติ. โรเสตีติ โกธมสฺส สญฺชเนติ วาจาย ผรุสวจเนน.

125. "සසුන්ති" යනු නැන්දණියයි (මව මෙන් සලකන තැනැත්තිය). "පහර දෙයි" යනු අතින් හෝ ගල් කැටයකින් හෝ වෙනත් යමකින් පහර දීමයි. "වෙහෙසවයි/කෝප කරවයි" යනු රළු වචනයෙන් කතා කර ඔවුන් තුළ කෝපය ඇති කිරීමයි.

๑๒๖. อตฺถนฺติ สนฺทิฏฺฐิกสมฺปรายิกปรมตฺเถสุ ยํกิญฺจิ. ปุจฺฉิโต สนฺโตติ ปุฏฺโฐ สมาโน. อนตฺถมนุสาสตีติ ตสฺส อหิตเมว อาจิกฺขติ. ปฏิจฺฉนฺเนน มนฺเตตีติ อตฺถํ อาจิกฺขนฺโตปิ ยถา โส น ชานาติ, ตถา อปากเฏหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ปฏิจฺฉนฺเนน วจเนน มนฺเตติ, อาจริยมุฏฺฐึ วา กตฺวา ทีฆรตฺตํ วสาเปตฺวา สาวเสสเมว มนฺเตติ.

126. "අර්ථය" යනු මෙලොව, පරලොව හෝ පරමාර්ථ වූ යම් අර්ථයකි. "විමසන ලද්දේ" යනු අසන ලද කල්හිය. "අනර්ථය අනුශාසනා කරයි" යනු ඔහුට අහිත පිණිසම පවසයි යන්නයි. "රහසින් (අපැහැදිලි ලෙස) මන්ත්‍රණය කරයි" යනු අර්ථය පවසන නමුදු අනෙකාට එය තේරුම් ගත නොහැකි වන සේ අපැහැදිලි පද හා ව්‍යඤ්ජන මගින් සඟවා පවසයි. එසේත් නැතිනම් "ගුරු මුෂ්ටි" තබාගෙන දීර්ඝ කාලයක් නතර කරවාගෙන දැනුමෙන් කොටසක් පමණක් පවසයි.

๑๒๗. โย กตฺวาติ เอตฺถ มยา ปุพฺพภาเค ปาปิจฺฉตา วุตฺตา. ยา สา ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา, วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา, มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา, ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ, มา มํ ชญฺญาติ อิจฺฉตี’’ติ เอวํ อาคตา. ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, ตถา กรเณน กตานญฺจ อวิวรเณน ปฏิจฺฉนฺนา อสฺส กมฺมนฺตาติ ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต.

127. "යමෙකු (වැරදි) කර" යනු මෙහිදී මම පෙර කොටසේ පාපී කැමැත්ත ගැන පැවසූවෙමි. එනම් "මෙහි ඇතැම් අයෙක් කයින්, වචනයෙන් හෝ සිතින් දුසිරිත් කොට, එය වසා ගැනීම සඳහා 'අන් අය මා ගැන නොදනිත්වා' යි පාපී කැමැත්තක් ඇති කර ගනී" යන්නයි. අන් අය නොදන්නා පරිදි කටයුතු කිරීමෙන් සහ කළ වැරදි හෙළි නොකිරීමෙන් ඔහුගේ ක්‍රියා සැඟවුණු ඒවා වන බැවින් ඔහු "සැඟවුණු ක්‍රියා ඇත්තෙක්" නම් වේ.

๑๒๘. ปรกุลนฺติ ญาติกุลํ วา มิตฺตกุลํ วา. อาคตนฺติ ยสฺส เตน กุเล ภุตฺตํ, ตํ อตฺตโน เคหมาคตํ ปานโภชนาทีหิ นปฺปฏิปูเชติ, น วา เทติ, อวภุตฺตํ วา เทตีติ อธิปฺปาโย.

128. "අන්‍ය කුලයක්" යනු ඥාති කුලයක් හෝ මිත්‍ර කුලයක් වේ. "පැමිණි" යනු යම් කුලයකින් ඔහු සංග්‍රහ ලැබුවේද, එම කුලයේ අය තම නිවසට පැමිණි කල්හි ඔවුන්ට ආහාර පානාදියෙන් පෙරළා සංග්‍රහ නොකරයි, එසේත් නැතිනම් කිසිවක් නොදෙයි, නැතහොත් ඉතිරි වූ අපිරිසිදු දෙයක් දෙයි යන අර්ථයයි.

๑๒๙. โย พฺราหฺมณํ วาติ ปราภวสุตฺเต วุตฺตนยเมว.

129. "යමෙක් බ්‍රාහ්මණයෙකුට" යනාදී පදය පරාභව සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ අයුරින්ම දත යුතුය.

๑๓๐. ภตฺตกาเล [Pg.163] อุปฏฺฐิเตติ โภชนกาเล ชาเต. อุปฏฺฐิตนฺติปิ ปาโฐ, ภตฺตกาเล อาคตนฺติ อตฺโถ. โรเสติ วาจา น จ เทตีติ ‘‘อตฺถกาโม เม อยํ พลกฺกาเรน มํ ปุญฺญํ การาเปตุํ อาคโต’’ติ อจินฺเตตฺวา อปฺปติรูเปน ผรุสวจเนน โรเสติ, อนฺตมโส สมฺมุขภาวมตฺตมฺปิ จสฺส น เทติ, ปเคว โภชนนฺติ อธิปฺปาโย.

130. "කෑම වේලාව එළඹි කල්හි" යනු ආහාර ගන්නා වේලාව පැමිණි කල්හිය. 'උපට්ඨිතං' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය "කෑම වේලාවට පැමිණි (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්)" යන්නයි. "වචනයෙන් වෙහෙසවයි, කිසිවක් නොදෙයි" යනු "මොහු මගේ යහපත කැමතිව මට පිනක් කරවීමට බලහත්කාරයෙන් මෙන් පැමිණියේය" යි නොසිතා, නොගැලපෙන රළු වචනයෙන් බැණ වදී. ඔහුට අවම වශයෙන් සුහදශීලී මුහුණක්වත් නොපෙන්වයි (මුහුණ දීම පවා මගහරියි), ආහාර දීම ගැන කවර කතාද යනු මෙහි අදහසයි.

๑๓๑. อสตํ โยธ ปพฺรูตีติ โย อิธ ยถา นิมิตฺตานิ ทิสฺสนฺติ ‘‘อสุกทิวเส อิทญฺจิทญฺจ เต ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ อสชฺชนานํ วจนํ ปพฺรูติ. ‘‘อสนฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, อภูตนฺติ อตฺโถ. ปพฺรูตีติ ภณติ ‘‘อมุกสฺมึ นาม คาเม มยฺหํ อีทิโส ฆรวิภโว, เอหิ ตตฺถ คจฺฉาม, ฆรณี เม ภวิสฺสสิ, อิทญฺจิทญฺจ เต ทสฺสามี’’ติ ปรภริยํ ปรทาสึ วา วญฺเจนฺโต ธุตฺโต วิย. นิชิคีสาโนติ นิชิคีสมาโน มคฺคมาโน, ตํ วญฺเจตฺวา ยํกิญฺจิ คเหตฺวา ปลายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

131. "මෙහි අසත්පුරුෂයන් මෙන් පවසයි" යනු යම් නිමිති පෙනෙන කල්හි "අසවල් දවසේ ඔබට මෙවැනි දේ සිදුවේ" යනාදී වශයෙන් අසත්පුරුෂයන්ගේ වචන පවසයි යන්නයි. 'අසන්තං' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය "අසත්‍ය" යන්නයි. "පවසයි" යනු "අසවල් ගමේ මට මෙබඳු ගේ දොර ඉඩකඩම් හා සම්පත් තිබේ, එහි යමු, ඔබ මගේ ගෘහණිය වන්න, මම ඔබට මේ මේ දේවල් දෙන්නෙමි" යි පවසමින් අන් සතු භාර්යාවක හෝ දාසියක රවටන ධූර්තයෙකු (කපටියෙකු) මෙන් අසත්‍ය පැවසීමයි. "ලාභය පතමින්" යනු අනුන් රවටා යමක් සොයා ගැනීමට උත්සාහ කරමින්, ඔවුන් රවටා යමක් පැහැරගෙන පලා යාමට කැමති වීමයි.

๑๓๒. โย จตฺตานนฺติ โย จ อตฺตานํ. สมุกฺกํเสติ ชาติอาทีหิ สมุกฺกํสติ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปติ. ปเร จ มวชานาตีติ เตหิเยว ปเร อวชานาติ, นีจํ กโรติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. นิหีโนติ คุณวุฑฺฒิโต ปริหีโน, อธมภาวํ วา คโต. เสน มาเนนาติ เตน อุกฺกํสนาวชานนสงฺขาเตน อตฺตโน มาเนน.

132. "යමෙක් තමාම" යනු යමෙකු තමා පිළිබඳවය. "උසස් කොට තක්සේරු කරයි" යනු ජාතිය ආදියෙන් තමා උසස් කොට උසස් තැනක තබා ගනී යන්නයි. "අන්‍යන් හෙළා දකියි" යනු ඒ ජාති ගෝත්‍ර ආදියෙන්ම අන්‍යන් හෙළා දැකීමයි, පහත් කිරීමයි. 'ම' කාරය පද සම්බන්ධය සඳහා යෙදී ඇත. "පිරිහුණු තැනැත්තා" යනු ගුණයෙන් පිරිහුණු හෝ අශීලාචාර බවට පත් වූ තැනැත්තායි. "තමාගේ මානයෙන්" යනු තමා උසස් කිරීම සහ අනුන් හෙළා දැකීම නැමැති තමා තුළ පවතින එම මානය හේතුවෙනි.

๑๓๓. โรสโกติ กายวาจาหิ ปเรสํ โรสชนโก. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉรี, โย ปเร ปเรสํ เทนฺเต อญฺญํ วา ปุญฺญํ กโรนฺเต วาเรติ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสาทิมจฺฉริยยุตฺโต. สโฐติ อสนฺตคุณปฺปกาสนลกฺขเณน สาเฐยฺเยน สมนฺนาคโต, อสมฺมาภาสี วา อกาตุกาโมปิ ‘‘กโรมี’’ติอาทิวจเนน. นาสฺส ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, นาสฺส อุตฺตาสนโต อุพฺเพคลกฺขณํ โอตฺตปฺปนฺติ อหิริโก อโนตฺตปฺปี.

133. ‘රෝසක’ (ක්‍රෝධ කරන්නා) යනු කයින් හා වචනයෙන් අන්‍යයන් කෝපයට පත් කරන්නා හෙවත් පීඩා කරන්නා ය. ‘කදරිය’ (තද මසුරු තැනැත්තා) යනු තද මසුරු ගති ඇති, අන් අය අන් අයට යමක් දෙන විට හෝ වෙනත් පින්කමක් කරන විට එය වළක්වන තැනැත්තා හඳුන්වන නමකි. ‘පාපිච්ඡ’ (ලාමක ආශාවන් ඇති තැනැත්තා) යනු තමා තුළ නැති ගුණධර්ම ඇති බව පෙන්වීමට කැමති තැනැත්තා ය. ‘මච්ඡරී’ (මසුරු තැනැත්තා) යනු ආවාස (පන්සල්) ආදී වූ පංච මසුරුකම්වලින් යුක්ත තැනැත්තා ය. ‘සඨ’ (කපටියා) යනු තමා තුළ නැති ගුණධර්ම ඇති බව පෙන්වන ලක්ෂණ සහිත මායාවෙන් යුක්ත වූ හෝ යමක් කිරීමට අකමැති වුවත් “කරන්නෙමි” යනාදී වශයෙන් අසත්‍ය පවසන තැනැත්තා ය. පාපයට පිළිකුල් කිරීමේ ලක්ෂණය වන ‘හිරි’ (ලජ්ජාව) ඔහු තුළ නැත. පව් කිරීමට බිය වීම සහ තැතිගැනීමේ ලක්ෂණය වන ‘ඔත්තප්ප’ (බිය) ඔහු තුළ නැත. එබැවින් ඔහු ‘අහිරික’ (ලජ්ජා නැති) සහ ‘අනොත්තප්පී’ (බිය නැති) තැනැත්තා වේ.

๑๓๔. พุทฺธนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ. ปริภาสตีติ ‘‘อสพฺพญฺญู’’ติอาทีหิ อปวทติ, สาวกญฺจ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีหิ. ปริพฺพาชํ คหฏฺฐํ วาติ สาวกวิเสสนเมเวตํ [Pg.164] ปพฺพชิตํ วา ตสฺส สาวกํ, คหฏฺฐํ วา ปจฺจยทายกนฺติ อตฺโถ. พาหิรกํ วา ปริพฺพาชกํ ยํกิญฺจิ คหฏฺฐํ วา อภูเตน โทเสน ปริภาสตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺถํ อิจฺฉนฺติ โปราณา.

134. ‘බුද්ධ’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. ‘පරිභාසති’ (නින්දා කරයි) යනු උන්වහන්සේ “සර්වඥ නොවේ” යනාදී වශයෙන් ද, ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට “වැරදි පිළිවෙත් පුරන්නන්” යනාදී වශයෙන් ද අපහාස කිරීමයි. ‘පරිබ්බාජක හෝ ගෘහස්ථ’ යන්න ශ්‍රාවකයන්ගේම විශේෂණයකි. එයින් අදහස් වන්නේ උන්වහන්සේගේ පැවිදි ශ්‍රාවකයෙකු හෝ සිව්පසය දෙන ගෘහස්ථ ශ්‍රාවකයෙකු බවයි. එසේත් නැතිනම්, බාහිර පරිබ්බාජකයෙකුට හෝ යම්කිසි ගෘහස්ථයෙකුට අසත්‍ය දොස් නගමින් අපහාස කිරීම මෙහි අර්ථය ලෙස පුරාණාචාර්යවරු සලකති.

๑๓๕. อนรหํ สนฺโตติ อขีณาสโว สมาโน. อรหํ ปฏิชานาตีติ ‘‘อหํ อรหา’’ติ ปฏิชานาติ, ยถา นํ ‘‘อรหา อย’’นฺติ ชานนฺติ, ตถา วาจํ นิจฺฉาเรติ, กาเยน ปรกฺกมติ, จิตฺเตน อิจฺฉติ อธิวาเสติ. โจโรติ เถโน. สพฺรหฺมเก โลเกติ อุกฺกฏฺฐวเสน อาห – สพฺพโลเกติ วุตฺตํ โหติ. โลเก หิ สนฺธิจฺเฉทนนิลฺโลปหรณเอกาคาริกกรณปริปนฺถติฏฺฐนาทีหิ ปเรสํ ธนํ วิลุมฺปนฺตา โจราติ วุจฺจนฺติ. สาสเน ปน ปริสสมฺปตฺติอาทีหิ ปจฺจยาทีนิ วิลุมฺปนฺตา. ยถาห –

135. ‘අනර්හව සිටියදී’ යනු රහත් නොවූවෙකු ව සිටියදී ය. ‘රහත් යැයි පිළින කරයි’ යනු “මම රහත් වෙමි” යි ප්‍රකාශ කිරීමයි. අන්‍යයන් තමා රහතන් වහන්සේ නමකැයි සිතන පරිදි වචන පවසයි, කයෙන් ක්‍රියා කරයි, සිතින් එසේ වීමට කැමති වෙයි, නැතහොත් එවැනි පිළිගැනීමක් ඉවසයි. ‘චෝර’ යනු සොරෙකි. ‘බ්‍රහ්මයන් සහිත ලෝකයෙහි’ යන්නෙන් උසස්ම කොටස සඳහන් කිරීමෙන් මුළු ලෝකයම අදහස් කර ඇත. ලෝකයෙහි ගෙවල් බිඳීම, කොල්ලකෑම, එක් නිවසක් පමණක් පැහැරගැනීම, මඟ රැක සිට මංකොල්ලකෑම ආදී ක්‍රියාවලින් අන්‍යයන්ගේ ධනය පැහැරගන්නෝ සොරුන් ලෙස හැඳින්වෙති. ශාසනයෙහි නම් පිරිවර සම්පත්තිය ආදිය මගින් සිව්පසය ආදිය පැහැරගන්නෝ සොරුන් ලෙස සැලකෙති. ඒ බව මෙසේ වදාළහ:

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺส มหาโจรสฺส เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑิสฺสามิ หนนฺโต, ฆาเตนฺโต, ฉินฺทนฺโต, เฉทาเปนฺโต, ปจนฺโต ปาเจนฺโตติ, โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ อาหิณฺฑติ หนนฺโต…เป… ปาเจนฺโต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺจสฺส ปาปภิกฺขุโน เอวํ โหติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ สเตน วา…เป… ราชธานีสุ จาริกํ จริสฺสามิ สกฺกโต, ครุกโต, มานิโต, ปูชิโต, อปจิโต, คหฏฺฐานญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ ลาภี จีวร…เป… ปริกฺขาราน’นฺติ. โส อปเรน สมเยน สเตน วา สหสฺเสน วา ปริวุโต คามนิคมราชธานีสุ จาริกํ จรติ สกฺกโต…เป… ปริกฺขารานํ. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม มหาโจโร สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

“මහණෙනි, ලෝකයෙහි පවත්නා වූ මහා සොරු පස් දෙනෙකි. ඒ පස්දෙනා කවුරුද? මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් මහා සොරෙකුට මෙවැනි අදහසක් ඇති වෙයි: ‘මම කවදා හෝ සියයක් හෝ දහසක් පිරිවර සහිතව ගම් නියම්ගම් හා රජදහන්වල සැරිසරමින් මිනිසුන්ට තළමින්, පෙළමින්, අවයව කපමින්, කැප්පවමින්, පීඩා කරමින් සහ පීඩා කරවමින් හැසිරෙන්නෙම් නම් මැනවැයි’ කියා ය. ඔහු පසු කලෙක පිරිවර සහිතව එලෙස සැරිසරමින් මිනිසුන්ට තළමින්... පීඩා කරමින් හැසිරෙයි. එමෙන්ම මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් ලාමක භික්ෂුවකට මෙවැනි අදහසක් ඇති වෙයි: ‘මම කවදා හෝ සියයක් හෝ දහසක් පිරිවර සහිතව ගම් නියම්ගම් රජදහන්වල සැරිසරන්නෙම් නම්, ගෘහස්ථ හා පැවිදි අයගෙන් සත්කාර, ගරුකාර, මානන, පූජන ලබමින් සිවුරු ආදී පිරිකර ලබන්නෙම් නම් මැනවැයි’ කියා ය. ඔහු පසු කලෙක එලෙස පිරිවර පිරිවරා සත්කාර ලබමින් හැසිරෙයි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි විද්‍යමාන වන පළමු වැනි මහා සොර මොහු ය.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหติ, อยํ, ภิกฺขเว, ทุติโย…เป… โลกสฺมึ.

“නැවතත් මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් ලාමක භික්ෂුවක් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්ම විනය හදාරා එය තමා විසින්ම සොයාගත්තක් ලෙස හඟවයි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි පවත්නා දෙවැනි මහා සොර මොහු ය.”

‘‘ปุน [Pg.165] จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ สุทฺธํ พฺรหฺมจารึ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ อมูลเกน อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ตติโย…เป… โลกสฺมึ.

“නැවතත් මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් ලාමක භික්ෂුවක් ඉතා පිරිසිදු ලෙස බඹසර රකින සිල්වත් භික්ෂුවකට අභූත ලෙස (මුල් රහිතව) අබ්‍රහ්මචර්යාව පිළිබඳ චෝදනා නගා නින්දා කරයි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි පවත්නා තුන්වැනි මහා සොර මොහු ය.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ, ปาปภิกฺขุ ยานิ ตานิ สงฺฆสฺส ครุภณฺฑานิ ครุปริกฺขารานิ, เสยฺยถิทํ – อาราโม, อารามวตฺถุ, วิหาโร, วิหารวตฺถุ, มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, โลหกุมฺภี, โลหภาณกํ, โลหวารโก, โลหกฏาหํ, วาสิ, ผรสุ, กุฐารี, กุทาโล, นิขาทนํ, วลฺลิ, เวฬุ, มุญฺชํ, ปพฺพชํ, ติณํ, มตฺติกา, ทารุภณฺฑํ, มตฺติกาภณฺฑํ, เตหิ คิหึ สงฺคณฺหาติ อุปลาเปติ. อยํ, ภิกฺขเว, จตุตฺโถ…เป… โลกสฺมึ.

“නැවතත් මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් ලාමක භික්ෂුවක් සංඝයා සතු යම් ඒ ගරු භාණ්ඩ හා ගරු පිරිකර වෙත්ද, එනම්: ආරාමය, ආරාම භූමිය, විහාරය, විහාර භූමිය, ඇඳ, පුටුව, මෙට්ට, කොට්ට, ලෝහ සැළි, ලෝහ බඳුන්, ලෝහ කළ, ලෝහ තාච්චි, වෑ, පොරෝ, කෙටේරි, උදලු, නියන්, වැල්, උණ, මුජ්ජ තණ, පබ්බජ තණ, පිදුරු, මැටි, දැව බඩු, මැටි බඩු යන මේවායින් ගෘහස්ථයන්ට සංග්‍රහ කරමින් ඔවුන්ව පොළඹවා ගනියි. මහණෙනි, ලෝකයෙහි පවත්නා හතරවැනි මහා සොර මොහු ය.”

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕).

“මහණෙනි, දෙවියන් සහිත වූ ලෝකයෙහි... දේව මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි යමෙක් තමා තුළ නැති, නොවූ විරූ උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්ම (ධ්‍යාන මගඵල) ඇතැයි බොරුවෙන් පවසයිද, මොහු ලෝකයේ අග්‍රම මහා සොරෙකි.”

ตตฺถ โลกิยโจรา โลกิยเมว ธนธญฺญาทึ เถเนนฺติ. สาสเน วุตฺตโจเรสุ ปฐโม ตถารูปเมว จีวราทิปจฺจยมตฺตํ, ทุติโย ปริยตฺติธมฺมํ, ตติโย ปรสฺส พฺรหฺมจริยํ, จตุตฺโถ สงฺฆิกครุภณฺฑํ, ปญฺจโม ฌานสมาธิสมาปตฺติมคฺคผลปฺปเภทํ โลกิยโลกุตฺตรคุณธนํ, โลกิยญฺจ จีวราทิปจฺจยชาตํ. ยถาห – ‘‘เถยฺยาย โว, ภิกฺขเว, รฏฺฐปิณฺโฑ ภุตฺโต’’ติ. ตตฺถ ยฺวายํ ปญฺจโม มหาโจโร, ตํ สนฺธายาห ภควา ‘‘โจโร สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ. โส หิ ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย อยํ อคฺโค มหาโจโร, โย อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕) เอวํ โลกิยโลกุตฺตรธนเถนนโต อคฺโค มหาโจโรติ วุตฺโต, ตสฺมา ตํ อิธาปิ ‘‘สพฺรหฺมเก โลเก’’ติ อิมินา อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปกาเสสิ.

එහි ලෞකික සොරහු ලෞකික වූ ධන ධාන්‍ය ආදිය ම සොරා ගනිති. ශාසනයෙහි වදාරන ලද සොර වර්ග අතර පළමුවැන්නා සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් පමණක් සොරා ගනී; දෙවැන්නා පරියත්ති ධර්මය ද, තෙවැන්නා අන්‍යයන්ගේ බ්‍රහ්මචර්යාව ද, සිවුවැන්නා සංඝික ගරු භාණ්ඩ ද, පස්වැන්නා ධ්‍යාන, සමාධි, සමාපත්ති, මාර්ග හා ඵල යන භේදයන්ගෙන් යුත් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ගුණ ධර්ම මෙන්ම ලෞකික වූ සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද සොරා ගනී. 'මහණෙනි, නුඹලා විසින් සොරකමින් රට වැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය වළඳන ලද්දේය' යි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. එහි යම් මේ පස්වන මහා සොරෙක් වේ ද, ඔහු අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'බ්‍රහ්ම ලෝකය සහිත ලෝකයෙහි මහා සොරා' යැයි වදාළ සේක. 'මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... මනුෂ්‍යයන් සහිත ලෝකයෙහි මේ තෙමේ අග්‍ර මහා සොරා වෙයි, යමෙක් තමා තුළ නැති, නොවූ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් ඇතැයි පවසයි ද' යනාදී වශයෙන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධනය සොරා ගැනීම නිසා ඔහු අග්‍ර මහා සොරා ලෙස වදාරන ලදී. එබැවින් මෙහි ද 'බ්‍රහ්ම ලෝකය සහිත ලෝකයෙහි' යන මෙම උත්කෘෂ්ට සීමාව මගින් ඔහුව ප්‍රකාශ කරන ලදී.

เอโส โข วสลาธโมติ. เอตฺถ โขติ อวธารณตฺโถ, เตน เอโส เอว วสลาธโม. วสลานํ หีโน สพฺพปจฺฉิมโกติ อวธาเรติ. กสฺมา? วิสิฏฺฐวตฺถุมฺหิ เถยฺยธมฺมวสฺสนโต, ยาว ตํ ปฏิญฺญํ น วิสฺสชฺเชติ, ตาว อวิคตวสลกรณธมฺมโต จาติ.

'එසෝ ඛෝ වසලාධමෝ' යන්නෙහි, 'ඛෝ' යන්න අවධාරණාර්ථයෙහි වැටේ. එයින් 'ඔහු ම වසලාධමයා' යන්න අදහස් වේ. වසලයන් අතර පහත්ම සහ සියල්ලන්ටම පසුපසින් සිටින්නා මොහු යැයි අවධාරණය කෙරේ. ඒ මන්ද? උතුම් වූ වස්තූන් (ගුණ ධර්ම) කෙරෙහි සොර සිත පැවැත්වීම නිසාත්, යම්තාක් කල් තමාට ගුණ ඇතැයි කළ බොරු ප්‍රතිඥාව අත්නොහරින්නේ ද, ඒ තාක් කල් වසලභාවය ඇති කරන ධර්මයන්ගෙන් පහ නොවූවකු වන බැවිනි.

เอเต [Pg.166] โข วสลาติ. อิทานิ เย เต ปฐมคาถาย อาสยวิปตฺติวเสน โกธนาทโย ปญฺจ, ปาปมกฺขึ วา ทฺวิธา กตฺวา ฉ, ทุติยคาถาย ปโยควิปตฺติวเสน ปาณหึสโก เอโก, ตติยาย ปโยควิปตฺติวเสเนว คามนิคมนิคฺคาหโก เอโก, จตุตฺถาย เถยฺยาวหารวเสน เอโก, ปญฺจมาย อิณวญฺจนวเสน เอโก, ฉฏฺฐาย ปสยฺหาวหารวเสน ปนฺถทูสโก เอโก, สตฺตมาย กูฏสกฺขิวเสน เอโก, อฏฺฐมาย มิตฺตทุพฺภิวเสน เอโก, นวมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, ทสมาย กตนาสนวิเหสนวเสน เอโก, เอกาทสมาย หทยวญฺจนวเสน เอโก, ทฺวาทสมาย ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตวเสน ทฺเว, เตรสมาย อกตญฺญุวเสน เอโก, จุทฺทสมาย วญฺจนวเสน เอโก, ปนฺนรสมาย วิเหสนวเสน เอโก, โสฬสมาย วญฺจนวเสน เอโก, สตฺตรสมาย อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนวเสน ทฺเว, อฏฺฐารสมาย ปโยคาสยวิปตฺติวเสน โรสกาทโย สตฺต, เอกูนวีสติมาย ปริภาสนวเสน ทฺเว, วีสติมาย อคฺคมหาโจรวเสน เอโกติ เอวํ เตตฺตึส จตุตฺตึส วา วสลา วุตฺตา. เต นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘เอเต โข วสลา วุตฺตา, มยา เย เต ปกาสิตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย เต มยา ปุพฺเพ ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, พฺราหฺมณ, วสล’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต วสลา วุตฺตา, เต วิตฺถารโต เอเต โข ปกาสิตาติ. อถ วา เย เต มยา ปุคฺคลวเสน วุตฺตา, เต ธมฺมวเสนาปิ เอเต โข ปกาสิตา. อถ วา เอเต โข วสลา วุตฺตา อริเยหิ กมฺมวเสน, น ชาติวเสน, มยา เย เต ปกาสิตา ‘‘โกธโน อุปนาหี’’ติอาทินา นเยน.

'ඒතේ ඛෝ වසලා' යනුයි. දැන්, පළමු ගාථාවෙන් ආශය විපත්තිය (අදහස් දූෂණය) නිසා ක්‍රෝධ කරන්නා ආදී පුද්ගලයන් පස්දෙනෙකු හෝ 'පාපමක්ඛී' යන්න කොටස් දෙකකට බෙදා හයදෙනෙකු ද, දෙවන ගාථාවෙන් ප්‍රයෝග විපත්තිය (ක්‍රියා දූෂණය) නිසා ප්‍රාණීන් නසන එක් අයෙකු ද, තෙවන ගාථාවෙන් ප්‍රයෝග විපත්තියෙන්ම ගම් නියම්ගම් පෙළන එක් අයෙකු ද, සිවුවන ගාථාවෙන් සොරකම් කරන එක් අයෙකු ද, පස්වන ගාථාවෙන් ණය වංචා කරන එක් අයෙකු ද, සයවන ගාථාවෙන් බලහත්කාරයෙන් පැහැරගෙන මංපහරන එක් අයෙකු ද, සත්වන ගාථාවෙන් බොරු සාක්ෂි දෙන එක් අයෙකු ද, අටවන ගාථාවෙන් මිත්‍ර ද්‍රෝහිකම් කරන එක් අයෙකු ද, නවවන ගාථාවෙන් කළ ගුණ නොදන්නා එක් අයෙකු ද, දසවන ගාථාවෙන් පිදිය යුත්තන්ට හිංසා කරන එක් අයෙකු ද, එකොළොස්වන ගාථාවෙන් හදවතින් රවටන එක් අයෙකු ද, දොළොස්වන ගාථාවෙන් පව් සඟවන දෙදෙනෙකු ද, දහතුන්වන ගාථාවෙන් කෘතගුණ නොදන්නා එක් අයෙකු ද, දහහතරවන ගාථාවෙන් මහණ බමුණන් රවටන එක් අයෙකු ද, පහළොස්වන ගාථාවෙන් හිංසා කරන එක් අයෙකු ද, දහසයවන ගාථාවෙන් රවටන එක් අයෙකු ද, දහහත්වන ගාථාවෙන් තමා උසස් කොට අනුන් පහත් කොට සලකන දෙදෙනෙකු ද, දහඅටවන ගාථාවෙන් ප්‍රයෝග හා ආශය විපත්තිය නිසා ක්‍රෝධ කරන්නා ආදී හත්දෙනෙකු ද, දහනවවන ගාථාවෙන් පරිභව කරන දෙදෙනෙකු ද, විසිවන ගාථාවෙන් අග්‍ර මහා සොරා වූ එක් අයෙකු ද වශයෙන් තිස්තුන් දෙනෙකු හෝ තිස්හතර දෙනෙකු වසලයන් ලෙස වදාරන ලදහ. ඔවුන් පෙන්වා දෙමින් 'මම යම් වසලයන් පිරිසක් ප්‍රකාශ කළෙම් ද, මොවුහු වසලයෝ යැයි වදාරන ලදහ' යි පැවසූහ. එහි අර්ථය නම් - මම කලින් 'බ්‍රාහ්මණය, ඔබ වසලයා හඳුනන්නෙහිද?' යනාදී වශයෙන් සංක්ෂිප්තව යම් වසලයන් පිරිසක් වදාළෙම් ද, ඔවුන් විස්තර වශයෙන් මෙහි ප්‍රකාශ කරන ලදහ. එසේත් නැතිනම්, යම් වසලයන් මා විසින් පුද්ගල වශයෙන් වදාරන ලද්දේ ද, ඔවුන් ධර්ම (ගුණාංග) වශයෙන් ද මෙහි ප්‍රකාශ කරන ලදහ. එසේත් නැතිනම්, ආර්යයන් විසින් ජාතියෙන් නොව කර්මයෙන් වසලයන් යැයි වදාරන ලද, මා විසින් 'ක්‍රෝධ කරන්නා වූ, බද්ධ වෛර ඇත්තා වූ' යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රකාශ කළ වසලයෝ මොවුහු ම වෙති.

๑๓๖. เอวํ ภควา วสลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา พฺราหฺมโณ สกาย ทิฏฺฐิยา อตีว อภินิวิฏฺโฐ โหติ, ตสฺมา ตํ ทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต อาห ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปรมตฺถโต หิ น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, อปิจ โข กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ, อปริสุทฺธกมฺมวสฺสนโต วสโล โหติ, ปริสุทฺเธน กมฺมุนา อปริสุทฺธวาหนโต พฺราหฺมโณ โหติ. ยสฺมา วา ตุมฺเห หีนํ วสลํ อุกฺกฏฺฐํ [Pg.167] พฺราหฺมณํ มญฺญิตฺถ, ตสฺมา หีเนน กมฺมุนา วสโล โหติ, อุกฺกฏฺเฐน กมฺมุนา พฺราหฺมโณ โหตีติ เอวมฺปิ อตฺถํ ญาเปนฺโต เอวมาห.

136. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වසලයා පෙන්වා දී, දැන් මේ බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ දෘෂ්ටියෙහි දැඩි ලෙස එල්බගෙන සිටින බැවින්, ඒ දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් 'න ජච්චා වසලෝ හෝති' යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - පරමාර්ථ වශයෙන් ජාතියෙන් වසලයෙකු නොවේ, ජාතියෙන් බ්‍රාහ්මණයෙකු ද නොවේ. නමුත් කර්මයෙන් (ක්‍රියාවෙන්) වසලයෙකු වෙයි, කර්මයෙන් ම බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙයි. අපිරිසිදු කර්ම වැසි වැසීමෙන් වසලයෙකු වෙයි, පිරිසිදු කර්මයෙන් අපිරිසිදු බව බැහැර කිරීමෙන් බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙයි. එසේත් නැතිනම්, ඔබ පහත් අයෙකු වසලයෙකු ලෙස ද උසස් අයෙකු බ්‍රාහ්මණයෙකු ලෙස ද සලකන බැවින්, පහත් කර්මයෙන් වසලයෙකු වන බවත්, උසස් කර්මයෙන් බ්‍රාහ්මණයෙකු වන බවත් මෙසේ අර්ථය පෙන්වා දෙමින් වදාළ සේක.

๑๓๗-๑๓๙. อิทานิ ตเมวตฺถํ นิทสฺสเนน สาเธตุํ ‘‘ตทมินาปิ ชานาถา’’ติอาทิกา ติสฺโส คาถาโย อาห. ตาสุ ทฺเว จตุปฺปาทา, เอกา ฉปฺปาทา, ตาสํ อตฺโถ – ยํ มยา วุตฺตํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหตี’’ติอาทิ, ตทมินาปิ ชานาถ, ยถา เมทํ นิทสฺสนํ, ตํ อิมินาปิ ปกาเรน ชานาถ, เยน เม ปกาเรน เยน สามญฺเญน อิทํ นิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. กตมํ นิทสฺสนนฺติ เจ? จณฺฑาลปุตฺโต โสปาโก…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยาติ.

137-139. දැන් එම අර්ථය ම නිදර්ශනයකින් තහවුරු කිරීම සඳහා 'තදමිනාපි ජානාථ' යනාදී ගාථා තුන වදාළ සේක. ඒ අතරින් ගාථා දෙකක් පාද හතරකින් යුක්ත වන අතර, එක් ගාථාවක් පාද හයකින් යුක්ත වේ. ඒවායේ අර්ථය නම් - මා විසින් 'ජාතියෙන් වසලයෙකු නොවේ' යැයි යමක් වදාරන ලද ද, එය මෙම කරුණින් ද දැනගන්න. යම් සේ මාගේ මේ නිදර්ශනය වේ ද, එයින් ද මා විසින් කුමන ආකාරයකින්, කුමන පොදු ලක්ෂණයකින් පෙන්වා දෙන ලද්දේ දැයි දැනගන්න. ඒ නිදර්ශනය කුමක්ද යත්? 'සොපාක නම් චණ්ඩාල පුත්‍රයා... බ්‍රහ්ම ලෝකෝත්පත්තිය දක්වා' යන්නයි.

จณฺฑาลสฺส ปุตฺโต จณฺฑาลปุตฺโต. อตฺตโน ขาทนตฺถาย มเต สุนเข ลภิตฺวา ปจตีติ โสปาโก. มาตงฺโคติ เอวํนาโม วิสฺสุโตติ เอวํ หีนาย ชาติยา จ ชีวิกาย จ นาเมน จ ปากโฏ.

චණ්ඩාලයෙකුගේ පුත්‍රයා චණ්ඩාල පුත්‍රයා නම් වේ. තමාගේ ආහාරය පිණිස මළ සුනඛයන් ලබාගෙන පිසින බැවින් 'සොපාක' නම් වේ. මාතංග යනු ඔහුගේ නමයි. 'විස්සුතෝ' යනු මෙසේ පහත් ජාතියෙන් ද, පහත් ජීවනෝපායෙන් ද, නාමයෙන් ද ඔහු ප්‍රකට වූ බවයි.

โสติ ปุริมปเทน สมฺพนฺธิตฺวา โส มาตงฺโค ยสํ ปรมํ ปตฺโต, อพฺภุตํ อุตฺตมํ อติวิสิฏฺฐํ ยสํ กิตฺตึ ปสํสํ ปตฺโต. ยํ สุทุลฺลภนฺติ ยํ อุฬารกุลูปปนฺเนนาปิ ทุลฺลภํ, หีนกุลูปปนฺเนน สุทุลฺลภํ. เอวํ ยสปฺปตฺตสฺส จ อาคจฺฉุํ ตสฺสุปฏฺฐานํ, ขตฺติยา พฺราหฺมณา พหู, ตสฺส มาตงฺคสฺส ปาริจริยตฺถํ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ อญฺเญ จ พหู เวสฺสสุทฺทาทโย ชมฺพุทีปมนุสฺสา เยภุยฺเยน อุปฏฺฐานํ อาคมึสูติ อตฺโถ.

'සෝ' (සො) යන පදය පෙර පදය හා සම්බන්ධ කිරීමෙන්, ඒ මාතංගයන් වහන්සේ උත්තරීතර වූ යසසට පැමිණි බව අදහස් වේ. එනම් අතිශය අසිරිමත් වූ, උතුම් වූ ද, ඉතා සුවිශේෂී වූ ද කීර්ති ප්‍රශංසාවට උන්වහන්සේ පත් වූහ. 'යං සුදුල්ලභං' යනු උසස් කුලයක උපන් අයකුට පවා ලැබීමට අසීරු වූ යසසක් හීන කුලයක උපන් අයෙකුට ලැබීම අතිශයින්ම දුර්ලභ බවයි. මෙලෙස යසසට පත් උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරනු පිණිස බොහෝ ක්ෂත්‍රියයෝ ද බ්‍රාහ්මණයෝ ද පැමිණියහ. එම මාතංගයන් වහන්සේට සේවය කිරීම සඳහා ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ මෙන්ම වෙශ්‍ය, ශුද්‍ර ආදී දඹදිව වාසී බොහෝ ජනයා අතිවිශාල වශයෙන් පැමිණි බව මෙහි අර්ථයයි.

เอวํ อุปฏฺฐานสมฺปนฺโน โส มาตงฺโค วิคตกิเลสรชตฺตา วิรชํ, มหนฺเตหิ พุทฺธาทีหิ ปฏิปนฺนตฺตา มหาปถํ, พฺรหฺมโลกสงฺขาตํ เทวโลกํ ยาเปตุํ สมตฺถตฺตา เทวโลกยานสญฺญิตํ อฏฺฐสมาปตฺติยานํ อภิรุยฺห, ตาย ปฏิปตฺติยา กามราคํ วิราเชตฺวา, กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลกูปโค อหุ, สา ตถา หีนาปิ น นํ ชาติ นิวาเรสิ พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา, พฺรหฺมโลกูปปตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ.

මෙලෙස උපස්ථානයෙන් සමන්විත වූ ඒ මාතංගයන් වහන්සේ, කෙලෙස් රජස් දුරු කළ බැවින් 'විරජ' වූ ද, බුද්ධාදී මහා උතුමන් විසින් අනුගමනය කරන ලද බැවින් 'මහා මාර්ගය' වූ ද, බ්‍රහ්ම ලෝකය නමින් හැඳින්වෙන දිව්‍ය ලෝකයට පැමිණවීමට සමර්ථ වූ බැවින් 'දිව්‍ය ලෝක යානය' නම් වූ අෂ්ට සමාපත්ති නැමති යානයට නැඟී, එම පිළිවෙතින් කාමරාගය ප්‍රහීණ කොට, කය බිඳීමෙන් පසු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. එබැවින් එතරම් හීන වුව ද, එම ජාතිය (කුලය) උන්වහන්සේ බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපදීම වැළැක්වීමට සමර්ථ නොවීය. "බ්‍රහ්මලෝකූපපත්තිය" (බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපදීම) යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙයයි.

อยํ ปนตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพ – อตีเต กิร มหาปุริโส เตน เตนุปาเยน สตฺตหิตํ กโรนฺโต โสปากชีวิเก จณฺฑาลกุเล อุปฺปชฺชิ. โส นาเมน มาตงฺโค, รูเปน ทุทฺทสิโก หุตฺวา พหินคเร จมฺมกุฏิกาย วสติ, อนฺโตนคเร ภิกฺขํ จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ [Pg.168] ตสฺมึ นคเร สุรานกฺขตฺเต โฆสิเต ธุตฺตา ยถาสเกน ปริวาเรน กีฬนฺติ. อญฺญตราปิ พฺราหฺมณมหาสาลธีตา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา เทวกญฺญา วิย รูเปน ทสฺสนียา ปาสาทิกา ‘‘อตฺตโน กุลวํสานุรูปํ กีฬิสฺสามี’’ติ ปหูตํ ขชฺชโภชฺชาทิกีฬนสมฺภารํ สกเฏสุ อาโรเปตฺวา สพฺพเสตวฬวยุตฺตํ ยานมารุยฺห มหาปริวาเรน อุยฺยานภูมึ คจฺฉติ ทิฏฺฐมงฺคลิกาติ นาเมน. สา กิร ‘‘ทุสฺสณฺฐิตํ รูปํ อวมงฺคล’’นฺติ ทฏฺฐุํ น อิจฺฉติ, เตนสฺสา ทิฏฺฐมงฺคลิกาตฺเวว สงฺขา อุทปาทิ.

මෙම කරුණ මෙසේ දත යුතුය – අතීතයෙහි මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ විවිධ උපක්‍රමයන්ගෙන් සත්වයන්ට යහපත සලසමින්, සෝපාක (චණ්ඩාල) කුලයක උපන්හ. උන්වහන්සේ නමින් 'මාතංග' වූ අතර, අශෝභන පෙනුමකින් යුක්තව නගරයෙන් පිටත සම් පැලක (හම් කුටියක) වාසය කළහ. උන්වහන්සේ නගරය තුළ පිඬුසිඟා ගොස් තම ජීවිකාව ගෙන ගියහ. දිනක් එම නගරයේ මංගල උත්සවයක් ප්‍රකාශයට පත් කළ විට, සල්ලාලයෝ තම තමන්ගේ පිරිවර සමඟ විනෝද වූහ. එක්තරා බ්‍රාහ්මණ මහාසාල සිටුවරයෙකුගේ දියණියක් වූ, දහසය හැවිරිදි වියේ පසුවූ, දෙවඟනක් බඳු රූමත් දිට්ඨමංගලිකා නම් කුමරියක් ද, "මාගේ කුල වංශයට සුදුසු පරිදි විනෝද වන්නෙමි" යි සිතා, බොහෝ කෑමබීම හා උත්සව භාණ්ඩ ගැල්වල පටවාගෙන, මුළුමනින්ම සුදු වෙළඹුන් යෙදූ යානයකට නැඟී මහා පිරිවර සමඟ උයන් බිමට ගියාය. ඇය අශෝභන රූප දර්ශනයන් අමංගල ලෙස සලකා බැලීමට අකමැති වූ බැවින් ඇයට 'දිට්ඨමංගලිකා' යන නම ලැබුණි.

ตทา โส มาตงฺโค กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปฏปิโลติกํ นิวาเสตฺวา, กํสตาฬํ หตฺเถ พนฺธิตฺวา, ภาชนหตฺโถ นครํ ปวิสติ, มนุสฺเส ทิสฺวา ทูรโต เอว กํสตาฬํ อาโกเฏนฺโต. อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ‘‘อุสฺสรถ, อุสฺสรถา’’ติ ปุรโต ปุรโต หีนชนํ อปเนนฺเตหิ ปุริเสหิ นียมานา นครทฺวารมชฺเฌ มาตงฺคํ ทิสฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ มาตงฺคจณฺฑาโลติ. สา ‘‘อีทิสํ ทิสฺวา คตานํ กุโต วุฑฺฒี’’ติ ยานํ นิวตฺตาเปสิ. มนุสฺสา ‘‘ยํ มยํ อุยฺยานํ คนฺตฺวา ขชฺชโภชฺชาทึ ลเภยฺยาม, ตสฺส โน มาตงฺเคน อนฺตราโย กโต’’ติ กุปิตา ‘‘คณฺหถ จณฺฑาล’’นฺติ เลฑฺฑูหิ ปหริตฺวา ‘‘มโต’’ติ ปาเท คเหตฺวา เอกมนฺเต ฉฑฺเฑตฺวา กจวเรน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อคมํสุ. โส สตึ ปฏิลภิตฺวา อุฏฺฐาย มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อยฺยา, ทฺวารํ นาม สพฺพสาธารณํ, อุทาหุ พฺราหฺมณานํเยว กต’’นฺติ? มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘สพฺเพสํ สาธารณ’’นฺติ. ‘‘เอวํ สพฺพสาธารณทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ภิกฺขาหาเรน ยาเปนฺตํ มํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มนุสฺสา อิมํ อนยพฺยสนํ ปาเปสุ’’นฺติ รถิกาย รถิกํ อาหิณฺฑนฺโต มนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวาเร นิปชฺชิ – ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ.

එකල මාතංගයන් වහන්සේ අලුයම අවදි වී, වැරහැලි හැඳ, ලෝකඩ තාලම්පටක් අතැතිව, පාත්‍රය ද ගෙන නගරයට පිවිසියේ මිනිසුන් දුටු විට දුරදීම තාලම්පට හඬවමිනි. එවිට දිට්ඨමංගලිකාව "ඉවත් වව්, ඉවත් වව්" යැයි කියමින් හීන ජනයා ඉවත් කරන පිරිස විසින් කැඳවාගෙන යනු ලබද්දී, නගර ද්වාරය මැද මාතංගයන් දැක "මේ කවුද?" යි ඇසුවාය. "මම මාතංග චණ්ඩාලයා වෙමි" යි පැවසූ විට, ඇය "මොහු වැනි අයෙකු දැකීමෙන් අපට කවර නම් ශුභයක් ද?" යි පවසා යානය හරවාගෙන ආපසු ගියාය. එවිට පිරිස, "අප උයනට ගියේ නම් බොහෝ කෑමබීම ලැබෙන්නේය, මාතංග අපට එයට බාධා කළේය" යි කෝප වී, "චණ්ඩාලයා අල්ලාගනිව්" යැයි කියා කැටවලින් ගසා, ඔහු මළේ යැයි සිතා පාවලින් ඇදගෙන ගොස් පසෙක දමා කසළින් වසා දමා ගියහ. උන්වහන්සේ පියවි සිහිය ලබා නැගී සිට මිනිසුන්ගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "පින්වතුනි, නගර ද්වාරය සියල්ලන්ටම පොදු දෙයක් ද නැතහොත් බ්‍රාහ්මණයන්ට පමණක් සාදන ලද්දක් ද?" මිනිස්සු "එය සියල්ලන්ටම පොදුය" යි පැවසූහ. "එසේ නම් පොදු ද්වාරයෙන් පිවිස පිඬුසිඟා ජීවත් වන මට දිට්ඨමංගලිකාවගේ මිනිස්සු මෙවැනි විපතක් කළහ" යි වීථියෙන් වීථියට ඇවිදිමින් මිනිසුන්ට දන්වා, බ්‍රාහ්මණයාගේ ගෙදොර වැතිරී "දිට්ඨමංගලිකාව නොලැබ මම නොනැගිටිමි" යි පැවසූහ.

พฺราหฺมโณ ‘‘ฆรทฺวาเร มาตงฺโค นิปนฺโน’’ติ สุตฺวา ‘‘ตสฺส กากณิกํ เทถ, เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามิ’’จฺเจว อาห. ตโต พฺราหฺมโณ ‘‘ทฺเว กากณิกาโย เทถ, กากณิกาย ปูวํ ขาทตุ, กากณิกาย [Pg.169] เตเลน องฺคํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตํ น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. พฺราหฺมโณ สุตฺวา ‘‘มาสกํ เทถ, ปาทํ, อุปฑฺฒกหาปณํ, กหาปณํ ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว สตํ อาณาเปสิ. โส น อิจฺฉติ, ตเถว วทติ. เอวํ ยาจนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต. อถ พฺราหฺมณี ปาสาทา โอรุยฺห สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิ – ‘‘ตาต มาตงฺค, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อปราธํ ขม, สหสฺสํ คณฺหาหิ, ทฺเว ตีณี’’ติ ยาว ‘‘สตสหสฺสํ คณฺหาหี’’ติ อาห. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว.

"ගෙදොර මාතංග වැතිර සිටී" යැයි අසා බ්‍රාහ්මණයා, "ඔහුට කාකණිකාවක් දී, තෙල් ගල්වාගෙන යන්නට කියන්න" යි කීවේය. උන්වහන්සේ එය අකමැති වී, "දිට්ඨමංගලිකාව නොලැබ නොනැගිටිමි" යි පැවසූහ. ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයා "කාකණිකා දෙකක් දෙන්න, එකකින් කැවුම් කන්නටත් අනිකෙන් තෙල් ගල්වාගෙන යන්නටත් කියන්න" යි කීවේය. උන්වහන්සේ එය ද අකමැති වූහ. බ්‍රාහ්මණයා එය අසා මාසකයක්, පාදයක්, අඩ කහවණුවක්, කහවණුවක්, දෙකක්, තුනක් ආදී වශයෙන් සියයක් දක්වා දීමට අණ කළේය. උන්වහන්සේ එය ද අකමැති වූහ. මෙලෙස ඔවුන් ආයාචනා කරද්දීම හිරු බැස ගියේය. එවිට බ්‍රාහ්මණිය ප්‍රාසාදයෙන් බැස, තිර ප්‍රාකාරයකින් වට කරවා, උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, "පුත මාතංග, දිට්ඨමංගලිකාවගේ වරදට සමාව දෙන්න, දහසක් ගන්න, දෙදහසක්, තුන්දහසක්..." යැයි පවසමින් ලක්ෂයක් දක්වා දීමට ආරාධනා කළාය. එහෙත් උන්වහන්සේ නිශ්ශබ්දවම වැතිර සිටියහ.

เอวํ จตูหปญฺจาเห วีติวตฺเต พหุมฺปิ ปณฺณาการํ ทตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลภนฺตา ขตฺติยกุมาราทโย มาตงฺคสฺส อุปกณฺณเก อาโรจาเปสุํ – ‘‘ปุริสา นาม อเนกานิปิ สํวจฺฉรานิ วีริยํ กตฺวา อิจฺฉิตตฺถํ ปาปุณนฺติ, มา โข ตฺวํ นิพฺพิชฺชิ, อทฺธา ทฺวีหตีหจฺจเยน ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ลจฺฉสี’’ติ. โส ตุณฺหีภูโต นิปชฺชิเยว. อถ สตฺตเม ทิวเส สมนฺตา ปฏิวิสฺสกา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตุมฺเห มาตงฺคํ วา อุฏฺฐาเปถ, ทาริกํ วา เทถ, มา อมฺเห สพฺเพ นาสยิตฺถา’’ติ อาหํสุ. เตสํ กิร อยํ ทิฏฺฐิ ‘‘ยสฺส ฆรทฺวาเร เอวํ นิปนฺโน จณฺฑาโล มรติ, ตสฺส ฆเรน สห สมนฺตา สตฺตสตฺตฆรวาสิโน จณฺฑาลา โหนฺตี’’ติ. ตโต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ นีลปฏปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา อุฬุงฺกกโฬปิกาทีนิ ทตฺวา ปริเทวมานํ ตสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘คณฺห ทาริกํ, อุฏฺฐาย คจฺฉาหี’’ติ อทํสุ. สา ปสฺเส ฐตฺวา ‘‘อุฏฺฐาหี’’ติ อาห, โส ‘‘หตฺเถน มํ คเหตฺวา อุฏฺฐาเปหี’’ติ อาห. สา นํ อุฏฺฐาเปสิ. โส นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘มยํ อนฺโตนคเร วสิตุํ น ลภาม, เอหิ มํ พหินคเร จมฺมกุฏึ เนหี’’ติ. สา นํ หตฺเถ คเหตฺวา ตตฺถ เนสิ. ‘‘ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา’’ติ ชาตกภาณกา. เนตฺวา จสฺส สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา, อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา, ยาคุํ ปจิตฺวา อทาสิ. โส ‘‘พฺราหฺมณกญฺญา อยํ มา วินสฺสี’’ติ ชาติสมฺเภทํ อกตฺวาว อฑฺฒมาสมตฺตํ พลํ คเหตฺวา ‘‘อหํ วนํ คจฺฉามิ, ‘อติจิรายตี’ติ มา ตฺวํ อุกฺกณฺฐี’’ติ วตฺวา ฆรมานุสกานิ จ ‘‘อิมํ มา ปมชฺชิตฺถา’’ติ อาณาเปตฺวา ฆรา นิกฺขมฺม ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา, กติปาเหเนว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อิทานาหํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย [Pg.170] มนาโป ภวิสฺสามี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา นครทฺวาเร โอโรหิตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย สนฺติกํ เปเสสิ.

මේ අයුරින් දින හතරක් පහක් ගත වූ පසු, බොහෝ පඬුරු පාකුඩම් දී ද දිට්ඨමංගලිකාව ලබා ගැනීමට නොහැකි වූ ක්ෂත්‍රිය කුමාරවරු ආදීහු මාතංගගේ කනට මෙසේ කොඳුරා පැවසුවා: “පුරුෂයන් නම් වසර ගණනාවක් වුවද වීර්යය කොට තමන් කැමති අර්ථය ලබා ගනිති. ඔබ අධෛර්යවත් නොවන්න. ඒකාන්තයෙන්ම තව දින දෙක තුනකින් ඔබට දිට්ඨමංගලිකාව ලැබෙනු ඇත.” ඔහු නිශ්ශබ්දවම වැතිර සිටියේය. ඉක්බිති සත්වන දිනයේදී අවට අසල්වැසියෝ නැගී සිට, “ඔබලා මාතංගව නැගිටුවන්න, නැතහොත් දැරිය ලබා දෙන්න; අප සැමව විනාශ නොකරන්න” යැයි පැවසුවා. ඔවුන් අතර මෙබඳු දෘෂ්ටියක් තිබුණි: “යමෙකුගේ ගෙදොර මෙසේ වැතිර සිටින චණ්ඩාලයෙකු මියගියහොත්, එම නිවස සමඟ අවට ඇති නිවාස හත බැගින් වූ පදිංචිකරුවන් ද චණ්ඩාලයන් බවට පත්වෙති.” එකල්හි ඔවුහු දිට්ඨමංගලිකාවට නිල් පැහැති පරණ රෙදි කඩක් අන්දවා, හැඳි හා සැළි ආදිය දී, හඬා වැලපෙන ඇයව ඔහු වෙත පමුණුවා, “මෙම දැරිය ගන්න, නැගිට යන්න” යැයි පැවසුවා. ඇය ඔහු අසල සිටගෙන “නැගිටින්න” යැයි කීවාය. ඔහු “මගේ අතින් අල්ලා මාව නැගිටුවන්න” යැයි පැවසීය. ඇය ඔහුව නැගිටුවූවාය. ඔහු හිඳගෙන මෙසේ කීවේය: “අපට නගරය තුළ වාසය කිරීමට ඉඩ නොලැබේ. එන්න, මාව නගරයෙන් පිටත ඇති සම් කුටිය වෙත රැගෙන යන්න.” ඇය ඔහුගේ අතින් අල්ලාගෙන එහි රැගෙන ගියාය. “පිට මත තබාගෙන ගියාය” යනු ජාතක භාණකවරුන්ගේ මතයයි. එහි රැගෙන ගොස් ඔහුගේ ශරීරය තෙලින් තවරා, උණු දියෙන් නහවා, කැඳ පිස දුන්නාය. “මෙම බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාව විනාශ නොවේවා” යි සිතා ජාති සම්භේදයක් (කුල කිලුටක්) නොකරම අඩමසක් පමණ කාලයක් ශක්තිය ලබාගෙන, “මම වනයට යමි, ‘බොහෝ කල් ගතවේ යැයි’ සිතා ඔබ නොතැවෙන්න” යැයි පවසා, නිවැසියන්ට ද “මෑ කෙරෙහි පමා නොවන්න” යැයි අණ කොට, ගෙයින් නික්ම තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඔහු කසිණ පරිකර්ම කොට, දින කිහිපයකින්ම අෂ්ට සමාපත්තීන් හා පංච අභිඥා උපදවාගෙන, “දැන් මම දිට්ඨමංගලිකාවට ප්‍රියමනාප වන්නෙමි” යි සිතා අහසින් පැමිණ, නගර ද්වාරයට බැස, දිට්ඨමංගලිකාව වෙත දූතයෙකු යැවීය.

สา สุตฺวา ‘‘โกจิ มญฺเญ มม ญาตโก ปพฺพชิโต มํ ทุกฺขิตํ ญตฺวา ทฏฺฐุํ อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ จินฺตยมานา คนฺตฺวา, ตํ ญตฺวา, ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘กิสฺส มํ อนาถํ ตุมฺเห อกตฺถา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘มา ตฺวํ ทิฏฺฐมงฺคลิเก ทุกฺขินี อโหสิ, สกลชมฺพุทีปวาสีหิ เต สกฺการํ กาเรสฺสามี’’ติ วตฺวา เอตทโวจ – ‘‘คจฺฉ ตฺวํ โฆสนํ กโรหิ – ‘มหาพฺรหฺมา มม สามิโก น มาตงฺโค, โส จนฺทวิมานํ ภินฺทิตฺวา สตฺตเม ทิวเส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสตี’’’ติ. สา อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, พฺราหฺมณมหาสาลธีตา หุตฺวา อตฺตโน ปาปกมฺเมน อิมํ จณฺฑาลภาวํ ปตฺตา, น สกฺโกมิ เอวํ วตฺตุ’’นฺติ. มหาปุริโส ‘‘น ตฺวํ มาตงฺคสฺส อานุภาวํ ชานาสี’’ติ วตฺวา ยถา สา สทฺทหติ, ตถา อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา ตเถว ตํ อาณาเปตฺวา อตฺตโน วสตึ อคมาสิ. สา ตถา อกาสิ.

ඇය ඒ අසා, “පැවිදි වූ මගේ කවර හෝ නෑයෙකු මා දුකට පත්ව සිටින බව දැන මා බැලීමට පැමිණියා විය යුතුය” යි සිතමින් ගොස්, ඔහු හඳුනාගෙන, පාමුල වැටී, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා ඇයි මාව මෙසේ අසරණ කළේ?” යැයි ඇසුවාය. මහාපුරුෂයාණෝ, “දිට්ඨමංගලිකාවෙනි, ඔබ දුක් නොවන්න. මුළු දඹදිව වැසියන් ලවාම ඔබට සත්කාර කරවන්නෙමි” යි පවසා මෙසේ කීහ: “ඔබ ගොස් මෙසේ ප්‍රකාශ කරන්න - ‘මගේ ස්වාමියා මාතංග නොව මහා බ්‍රහ්මයාය. ඒ මහා බ්‍රහ්මයා චන්ද්‍ර විමානය පළාගෙන සත්වන දිනයේදී මා වෙත පැමිණෙනු ඇත’ යනුවෙනි.” ඇය මෙසේ පැවසුවාය: “ස්වාමීනි, මම මහාසාල බ්‍රාහ්මණ දියණියකව සිට මගේම පාප කර්මයෙන් මෙම චණ්ඩාල තත්ත්වයට පත් වීමි. මට මෙසේ පැවසීමට නොහැකිය.” මහාපුරුෂයාණෝ, “ඔබ මාතංගගේ ආනුභාවය නොදන්නෙහිය” යි පවසා ඇයට විශ්වාසය ඇති වන පරිදි නේකවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වා, නැවතත් පෙර පරිදිම ඇයට අණ කොට තමන් වහන්සේ වසන තැනටම වැඩම කළහ. ඇය ද එලෙසම කළාය.

มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ หสนฺติ – ‘‘กถญฺหิ นามายํ อตฺตโน ปาปกมฺเมน จณฺฑาลภาวํ ปตฺวา ปุน ตํ มหาพฺรหฺมานํ กริสฺสตี’’ติ. สา อธิมานา เอว หุตฺวา ทิวเส ทิวเส โฆสนฺตี นครํ อาหิณฺฑติ ‘‘อิโต ฉฏฺเฐ ทิวเส, ปญฺจเม, จตุตฺเถ, ตติเย, สุเว, อชฺช อาคมิสฺสตี’’ติ. มนุสฺสา ตสฺสา วิสฺสตฺถวาจํ สุตฺวา ‘‘กทาจิ เอวมฺปิ สิยา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเรสุ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, สาณิปาการํ สชฺเชตฺวา, วยปฺปตฺตา ทาริกาโย อลงฺกริตฺวา ‘‘มหาพฺรหฺมนิ อาคเต กญฺญาทานํ ทสฺสามา’’ติ อากาสํ อุลฺโลเกนฺตา นิสีทึสุ. อถ มหาปุริโส ปุณฺณมทิวเส คคนตลํ อุปารูฬฺเห จนฺเท จนฺทวิมานํ ผาเลตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส มหาพฺรหฺมรูเปน นิคฺคจฺฉิ. มหาชโน ‘‘ทฺเว จนฺทา ชาตา’’ติ อติมญฺญิ. ตโต อนุกฺกเมน อาคตํ ทิสฺวา ‘‘สจฺจํ ทิฏฺฐมงฺคลิกา อาห, มหาพฺรหฺมาว อยํ ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ทเมตุํ ปุพฺเพ มาตงฺคเวเสนาคจฺฉี’’ติ นิฏฺฐํ อคมาสิ. เอวํ โส มหาชเนน ทิสฺสมาโน ทิฏฺฐมงฺคลิกาย วสนฏฺฐาเน เอว โอตริ. สา จ ตทา อุตุนี อโหสิ. โส ตสฺสา นาภึ องฺคุฏฺฐเกน ปรามสิ. เตน ผสฺเสน คพฺโภ ปติฏฺฐาสิ. ตโต นํ ‘‘คพฺโภ เต สณฺฐิโต[Pg.171], ปุตฺตมฺหิ ชาเต ตํ นิสฺสาย ชีวาหี’’ติ วตฺวา ปสฺสโต มหาชนสฺส ปุน จนฺทวิมานํ ปาวิสิ.

මිනිස්සු, “තම පාප කර්මයෙන් චණ්ඩාල භාවයට පත් වූ මෑ නැවත කෙසේ නම් මහා බ්‍රහ්මයෙකු කර ගනීද?” යි නින්දා කරමින් සිනාසුණහ. ඇය ඉමහත් විශ්වාසයකින් යුක්තව දිනපතා නගරය පුරා ඇවිදිමින්, “මෙතැන් සිට හයවන දිනයේ, පස්වන, හතරවන, තුන්වන, හෙට, අද ඔහු පැමිණෙනු ඇත” යි ප්‍රකාශ කළාය. මිනිස්සු ඇයගේ එම විශ්වාසවන්ත වදන් අසා, “කවදා හෝ මෙසේ විය හැකිය” යි සිතා තමන්ගේ ගෙදොර මණ්ඩප කරවා, තිර පවුරු සරසා, වැඩිවියට පත් දැරියන් අලංකාර කොට, “මහා බ්‍රහ්මයා පැමිණි විට දැරියන් පූජා කරමු” යි අහස දෙස බලමින් සිටියහ. ඉක්බිති පසළොස්වක දිනයෙහි අහස් තලයට සඳ නැඟුණු කල්හි, මහාපුරුෂයාණෝ චන්ද්‍ර විමානය පළාගෙන, බලා සිටින මහා ජනයා ඉදිරියේ මහා බ්‍රහ්ම වේශයෙන් නික්මුණහ. මහා ජනයා “සඳුන් දෙදෙනෙකු පහළ වී ඇතැයි” අතිශයින් මවිත වූහ. පසුව ක්‍රමයෙන් ඔහු පැමිණෙනු දැක, “දිට්ඨමංගලිකාව පැවසූ දෙය සත්‍යයකි, මේ මහා බ්‍රහ්මයාම දිට්ඨමංගලිකාව දමනය කරනු පිණිස පෙර මාතංග වේශයෙන් පැමිණ ඇත්තේය” යි නිශ්චයට පැමිණියහ. මෙසේ මහා ජනයාට පෙනෙමින් සිටියදීම උන්වහන්සේ දිට්ඨමංගලිකාව වසන තැනටම අහසින් බැස වැඩම කළහ. ඇය ඒ වන විට සෘතුමතී වී සිටියාය. උන්වහන්සේ ඇයගේ නාභිය මහපටැඟිල්ලෙන් පිරිමැද්දහ. එම ස්පර්ශයෙන් ගැබක් පිහිටියේය. ඉක්බිති ඇයට, “ඔබට ගැබක් පිහිටියේය, පුතෙකු උපන් කල ඔහු ඇසුරෙන් ජීවත් වන්න” යි පවසා, බලා සිටින මහජනයා ඉදිරියේම නැවතත් චන්ද්‍ර විමානයට ඇතුළු වූහ.

พฺราหฺมณา ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา มหาพฺรหฺมุโน ปชาปติ อมฺหากํ มาตา ชาตา’’ติ วตฺวา ตโต ตโต อาคจฺฉนฺติ. ตํ สกฺการํ กาตุกามานํ มนุสฺสานํ สมฺปีฬเนน นครทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. เต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ หิรญฺญราสิมฺหิ ฐเปตฺวา, นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, รถํ อาโรเปตฺวา, มหาสกฺกาเรน นครํ ปทกฺขิณํ การาเปตฺวา, นครมชฺเฌ มณฺฑปํ การาเปตฺวา, ตตฺร นํ ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปชาปตี’’ติ ทิฏฺฐฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วสาเปนฺติ ‘‘ยาวสฺสา ปติรูปํ วสโนกาสํ กโรม, ตาว อิเธว วสตู’’ติ. สา มณฺฑเป เอว ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ วิสุทฺธทิวเส สทฺธึ ปุตฺเตน สสีสํ นฺหาเปตฺวา มณฺฑเป ชาโตติ ทารกสฺส ‘‘มณฺฑพฺยกุมาโร’’ติ นามํ อกํสุ. ตโต ปภุติ จ นํ พฺราหฺมณา ‘‘มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺโต’’ติ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ. ตโต อเนกสตสหสฺสปฺปการา ปณฺณาการา อาคจฺฉนฺติ, เต พฺราหฺมณา กุมารสฺสารกฺขํ ฐเปสุํ, อาคตา ลหุํ กุมารํ ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ.

"දිට්ඨමංගලිකාව මහා බ්‍රහ්මයාගේ බිරිඳයි, ඇය අපගේ මෑණියන් වී ඇතැයි" පවසමින් බ්‍රාහ්මණයෝ නන් දෙසින් පැමිණියහ. ඇයට සත්කාර කිරීමට කැමති මිනිසුන්ගේ තෙරපීම නිසා නගර දොරටු අවහිර විය. ඔවුහු දිට්ඨමංගලිකාව රන් රැසක් මත වඩා හිඳුවා, නහවා, සරසා, රථයක නංවා, මහත් හරසරින් නුවර වටා පැදකුණු කරවා, නගර මධ්‍යයේ මණ්ඩපයක් කරවා, ඇය මහා බ්‍රහ්මයාගේ බිරිඳ යැයි පවසමින් එහි නතර කළහ. "ඇයට සුදුසු වාසස්ථානයක් සාදන තුරු ඇය මෙහිම වසාවා" යි ඔවුහු කීහ. ඇය ඒ මණ්ඩපයේදීම පුතෙකු බිහි කළාය. පිරිසිදු වන දිනයේදී පුතණුවන් සමඟ හිස පටන් නහවා, මණ්ඩපයක උපන් බැවින් ඒ දරුවාට "මණ්ඩව්‍ය කුමාරයා" යැයි නම තැබූහ. එතැන් සිට බ්‍රාහ්මණයෝ "මහා බ්‍රහ්මයාගේ පුත්‍රයා" යැයි පවසමින් ඔහු පිරිවරාගෙන හැසිරුණහ. ඉන්පසු ලක්ෂ සංඛ්‍යාත විවිධ පඬුරු ලැබෙන්නට විය. බ්‍රාහ්මණයෝ කුමාරයාට ආරක්ෂාව යෙදූහ. පැමිණෙන අයට පහසුවෙන් කුමාරයාව දැක ගැනීමට නොහැකි විය.

กุมาโร อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิมนฺวาย ทานํ ทาตุํ อารทฺโธ. โส สาลาย สมฺปตฺตานํ กปณทฺธิกานํ อทตฺวา พฺราหฺมณานํเยว เทติ. มหาปุริโส ‘‘กึ มม ปุตฺโต ทานํ เทตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา พฺราหฺมณานํเยว ทานํ เทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยถา สพฺเพสํ ทสฺสติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเสน อาคมฺม ปุตฺตสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ. กุมาโร ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อยํ เอวํ วิรูปเวโส วสโล อาคโต’’ติ กุทฺโธ อิมํ คาถมาห –

කුමාරයා ක්‍රමයෙන් වැඩුණු පසු දන් දීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු දාන ශාලාවට පැමිණෙන දිළිඳු මගීන්ට දන් නොදී බ්‍රාහ්මණයන්ටම පමණක් දන් දුන්නේය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ "මාගේ පුත්‍රයා දන් දෙන්නේ කෙසේදැයි" මෙනෙහි කළහ. ඔහු බ්‍රාහ්මණයන්ටම පමණක් දන් දෙනු දැක, "සියල්ලන්ටම දන් දෙන අයුරින් මම කටයුතු කරන්නෙමි" යි සිතා, සිවුරු පොරවා පාත්‍රය ගෙන අහසින් වැඩම කර පුත්‍රයාගේ නිවස දොරකඩ වැඩසිටියහ. කුමාරයා උන්වහන්සේ දැක, "මේ විරූපී වේශයක් ඇති වසලයා කොහේ සිට ආවෙක්දැයි" කෝපයෙන් මෙම ගාථාව පැවසීය:

‘‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี, โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว;

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ, โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ.

"අපිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳගත්, පස් පිසාචයෙකු වැනි වූ තැනැත්තා, නුඹ කොහේ සිට එන්නෙහිද? කුණු ගොඩකින් අහුලාගත් රෙදි කඩක් බෙල්ලේ බැඳගත්, දක්ෂිණාවකට නුසුදුසු වූ තෙපි කවුරුද?"

พฺราหฺมณา ‘‘คณฺหถ คณฺหถา’’ติ ตํ คเหตฺวา อาโกเฏตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสุํ. โส อากาเสน คนฺตฺวา พหินคเร ปจฺจฏฺฐาสิ[Pg.172]. เทวตา กุปิตา กุมารํ คเล คเหตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ ฐเปสุํ. โส อกฺขีหิ นิคฺคเตหิ มุเขน เขฬํ ปคฺฆรนฺเตน ฆรุฆรุปสฺสาสี ทุกฺขํ เวทยติ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา สุตฺวา ‘‘โกจิ อาคโต อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ปพฺพชิโต อาคจฺฉี’’ติ. ‘‘กุหึ คโต’’ติ? ‘‘เอวํ คโต’’ติ. สา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต, อตฺตโน ทาสสฺสา’’ติ ยาจนฺตี ตสฺส ปาทมูเล ภูมิยา นิปชฺชิ. เตน จ สมเยน มหาปุริโส ปิณฺฑาย จริตฺวา, ยาคุํ ลภิตฺวา, ตํ ปิวนฺโต ตตฺถ นิสินฺโน โหติ, โส อวสิฏฺฐํ โถกํ ยาคุํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อทาสิ. ‘‘คจฺฉ อิมํ ยาคุํ อุทกกุมฺภิยา อาโลเลตฺวา เยสํ ภูตวิกาโร อตฺถิ, เตสํ อกฺขิมุขกณฺณนาสาพิเลสุ อาสิญฺจ, สรีรญฺจ ปริปฺโผเสหิ, เอวํ นิพฺพิการา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. ตโต กุมาเร ปกติสรีเร ชาเต ‘‘เอหิ, ตาต มณฺฑพฺย, ตํ ขมาเปสฺสามา’’ติ ปุตฺตญฺจ สพฺเพ พฺราหฺมเณ จ ตสฺส ปาทมูเล นิกฺกุชฺชิตฺวา นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปสิ.

"අල්ලව්, අල්ලව්" යැයි පවසා බ්‍රාහ්මණයෝ උන්වහන්සේව අල්ලාගෙන, තලා පෙළා මහත් විපතට පත් කළහ. උන්වහන්සේ අහසින් වැඩම කර නගරයෙන් පිටත නතර වූහ. කෝපයට පත් දේවතාවෝ කුමාරයාව බෙල්ලෙන් අල්ලා, දෙපා උඩටත් හිස යටටත් වන සේ සිටුවූහ. ඇස් එළියට නෙරා විත්, කටින් කෙළ පෙරෙමින්, අමාරුවෙන් හුස්ම ගනිමින් ඔහු දැඩි දුක් වින්දේය. දිට්ඨමංගලිකාව මේ බව අසා "යමෙකු පැමිණියේදැයි" ඇසුවාය. "එසේය, පැවිද්දෙක් වැඩම කළේය" යි ඔවුහු කීහ. "ඔහු කොහි ගියේද?" "අසවල් දෙසට වැඩම කළේය." ඇය එතැනට ගොස් "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ මේ දාසයාට අනුකම්පා කර ඉවසා වදාරනු මැනව" යි අයදිමින් උන්වහන්සේගේ පාමුල බිම වැතිරුණාය. ඒ අවස්ථාවේදී මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර ලබාගත් කැඳ ස්වල්පයක් වළඳමින් එහි වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ ඉතිරි වූ කැඳ ස්වල්පය දිට්ඨමංගලිකාවට දුන්හ. "යන්න, මේ කැඳ වතුර කළයකට දමා කලතා, යක්ෂ බලපෑමෙන් විකෘති වී සිටින අයගේ ඇස්, කට, කන්, නාස් සිදුරුවලට වත් කරන්න, ශරීරය මතද ඉසින්න. එවිට ඔවුන් යථා තත්ත්වයට පත් වනු ඇතැයි" වදාළහ. ඇය එසේ කළාය. ඉන්පසු කුමාරයාගේ ශරීරය යථා තත්ත්වයට පත් වූ කල, "පුත මණ්ඩව්‍ය, එන්න, අපි උන්වහන්සේගෙන් සමාව ගනිමු" යි පවසා පුත්‍රයාවත්, සියලු බ්‍රාහ්මණයන්වත් උන්වහන්සේගේ පාමුල මුහුණ බිමට හරවා වැතිර කරවා සමාව ගත්තාය."

โส ‘‘สพฺพชนสฺส ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ โอวทิตฺวา, ธมฺมกถํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํเยว คนฺตฺวา, จินฺเตสิ ‘‘อิตฺถีสุ ปากฏา ทิฏฺฐมงฺคลิกา ทมิตา, ปุริเสสุ ปากโฏ มณฺฑพฺยกุมาโร, อิทานิ โก ทเมตพฺโพ’’ติ. ตโต ชาติมนฺตตาปสํ อทฺทส พนฺธุมตีนครํ นิสฺสาย กุมฺภวตีนทีตีเร วิหรนฺตํ. โส ‘‘อหํ ชาติยา วิสิฏฺโฐ, อญฺเญหิ ปริภุตฺโตทกํ น ปริภุญฺชามี’’ติ อุปรินทิยา วสติ. มหาปุริโส ตสฺส อุปริภาเค วาสํ กปฺเปตฺวา ตสฺส อุทกปริโภคเวลายํ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิ. ตาปโส ตํ อุทเกน วุยฺหมานํ ทิสฺวา ‘‘เกนิทํ ขิตฺต’’นฺติ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา มหาปุริสํ ทิสฺวา ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. ‘‘มาตงฺคจณฺฑาโล, อาจริยา’’ติ. ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา อุปรินทิยา วสี’’ติ. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ เหฏฺฐานทิยา วสติ, ปฏิโสตมฺปิ ทนฺตกฏฺฐํ ตาปสสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉติ. ตาปโส ปุน คนฺตฺวา ‘‘อเปหิ, จณฺฑาล, มา เหฏฺฐานทิยํ วส, อุปรินทิยาเยว วสา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ ตถา อกาสิ, ปุนปิ ตเถว อโหสิ. ตาปโส ปุนปิ ‘‘ตถา กโรตี’’ติ ทุฏฺโฐ มหาปุริสํ สปิ ‘‘สูริยสฺส เต อุคฺคมนเวลาย สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ. มหาปุริโสปิ ‘‘สาธุ, อาจริย, อหํ ปน สูริยุฏฺฐานํ น เทมี’’ติ วตฺวา สูริยุฏฺฐานํ นิวาเรสิ[Pg.173]. ตโต รตฺติ น วิภายติ, อนฺธกาโร ชาโต, ภีตา พนฺธุมตีวาสิโน ตาปสสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข, อาจริย, อมฺหากํ โสตฺถิภาโว’’ติ ปุจฺฉึสุ. เต หิ ตํ ‘‘อรหา’’ติ มญฺญนฺติ. โส เตสํ สพฺพมาจิกฺขิ. เต มหาปุริสํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สูริยํ, ภนฺเต, มุญฺจถา’’ติ ยาจึสุ. มหาปุริโส ‘‘ยทิ ตุมฺหากํ อรหา อาคนฺตฺวา มํ ขมาเปติ, มุญฺจามี’’ติ อาห.

ඔහු (මාතංග පණ්ඩිතයන්) ‘‘සියලු දෙනාට දන් දිය යුතුය’’ යි අවවාද කොට, ධර්ම කථා පවත්වා, තමන් වාසය කරන ස්ථානයටම ගොස් මෙසේ සිතුවේය: ‘‘ස්ත්‍රීන් අතර ප්‍රසිද්ධ දිට්ඨමංගලිකාව දමනය කරන ලදී, පුරුෂයන් අතර ප්‍රසිද්ධ මණ්ඩව්‍ය කුමාරයා දමනය කරන ලදී, දැන් දමනය කළ යුත්තේ කවරෙකුවද?’’ එවිට ඔහු බන්ධුමතී නුවර ඇසුරු කොට කුම්භවතී නදී තීරයෙහි වාසය කරන ජාතිමන්ත නම් තපස්වියා දුටුවේය. ඔහු (තපස්වියා) ‘‘මම ජාතියෙන් උසස් වෙමි, අන් අය පරිභෝජනය කළ ජලය මම පරිභෝජනය නොකරමි’’ යි සිතා නදියෙහි ඉහළ ප්‍රදේශයේ වාසය කරයි. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ වාසයට වඩා ඉහළ ප්‍රදේශයක වාසය කරමින්, ඔහු ජලය පරිභෝජනය කරන වේලාවෙහි දැවටු දඬු කැබැල්ලක් සපා (දත් මැද) ජලයට දැමුවේය. තපස්වියා ජලයෙහි පාවී එන එය දැක ‘‘මෙය දැමුවේ කවරෙක්ද?’’ යි උඩුගං බලා ගොස් මහාබෝධිසත්ත්වයන් දැක ‘‘මෙහි සිටින්නේ කවුද?’’ යි ඇසුවේය. ‘‘ආචාර්යයන් වහන්ස, මම මාතංග සැඩොල් වෙමි’’ යි කීවේය. ‘‘සැඩොල් පුත්‍රය, මෙතැනින් ඉවත් වව, නදියෙහි ඉහළ ප්‍රදේශයේ වාසය නොකරව’’ යි කීවේය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ‘‘යහපති ආචාර්යයන් වහන්ස’’ යි පවසා නදියෙහි පහළ ප්‍රදේශයක වාසය කරයි. එවිට දැවටු දණ්ඩ උඩුගං බලා ගොස් තපස්වියා වෙතටම පැමිණෙයි. තපස්වියා නැවත ගොස් ‘‘සැඩොල් පුත්‍රය, ඉවත් වව, නදියෙහි පහළ ප්‍රදේශයේ වාසය නොකරව, නදියෙහි ඉහළ ප්‍රදේශයේම වාසය කරව’’ යි කීවේය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ‘‘යහපති ආචාර්යයන් වහන්ස’’ යි කියා එලෙසම කළේය. නැවතත් පෙර පරිදිම සිදු විය. තපස්වියා නැවතත් ‘‘මොහු එසේම කරයි’’ යි කිපී මහාබෝධිසත්ත්වයන්ට ‘‘සූර්යයා උදාවන වේලාවේදී තොපගේ හිස සත් කඩකට පැළේවා’’ යි ශාප කළේය. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද ‘‘යහපති ආචාර්යයන් වහන්ස, මම සූර්යයාට උදාවීමට ඉඩ නොදෙමි’’ යි කියා සූර්යයා උදාවීම වැළැක්වීය. ඉන්පසු රැය පහන් නොවීය, අන්ධකාරය පැතිරී ගියේය. බියට පත් බන්ධුමතී නුවර වැසියෝ තපස්වියා වෙත ගොස් ‘‘ආචාර්යයන් වහන්ස, අපට කිසියම් සෙතක් වේවිද?’’ යි ඇසූහ. ඔවුහු ඔහු (තපස්වියා) රහතන් වහන්සේ නමක් යැයි සිතා සිටියහ. ඔහු ඔවුන්ට සියල්ල පැවසීය. ඔවුහු මහාබෝධිසත්ත්වයන් වෙත පැමිණ ‘‘ස්වාමීනී, සූර්යයා නිදහස් කළ මැනව’’ යි අයැද සිටියහ. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ‘‘ඔබලාගේ ඔය රහතන් වහන්සේ පැමිණ මාගෙන් සමාව ඉල්ලන්නේ නම්, මම සූර්යයා නිදහස් කරමි’’ යි පැවසූහ.

มนุสฺสา คนฺตฺวา ตาปสํ อาหํสุ – ‘‘เอหิ, ภนฺเต, มาตงฺคปณฺฑิตํ ขมาเปหิ, มา ตุมฺหากํ กลหการณา มยํ นสฺสิมฺหา’’ติ. โส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ ขมาเปมี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อมฺเห ตฺวํ นาเสสี’’ติ ตํ หตฺถปาเทสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส สนฺติกํ เนสุํ. มหาปุริโส ‘‘มม ปาทมูเล กุจฺฉิยา นิปชฺชิตฺวา ขมาเปนฺเต ขมามี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ อาหํสุ. ตาปโส ‘‘นาหํ จณฺฑาลํ วนฺทามี’’ติ. มนุสฺสา ‘‘ตว ฉนฺเทน น วนฺทิสฺสสี’’ติ หตฺถปาทมสฺสุคีวาทีสุ คเหตฺวา มหาปุริสสฺส ปาทมูเล สยาเปสุํ. โส ‘‘ขมามหํ อิมสฺส, อปิจาหํ ตสฺเสวานุกมฺปาย สูริยํ น มุญฺจามิ, สูริเย หิ อุคฺคตมตฺเต มุทฺธา อสฺส สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, กึ กาตพฺพ’’นฺติ อาหํสุ. มหาปุริโส ‘‘เตน หิ อิมํ คลปฺปมาเณ อุทเก ฐเปตฺวา มตฺติกาปิณฺเฑนสฺส สีสํ ปฏิจฺฉาเทถ, สูริยรสฺมีหิ ผุฏฺโฐ มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิสฺสติ. ตสฺมึ ผลิเต เอส อญฺญตฺร คจฺฉตู’’ติ อาห. เต ตาปสํ หตฺถปาทาทีสุ คเหตฺวา ตถา อกํสุ. สูริเย มุญฺจิตมตฺเต มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ผลิตฺวา ปติ, ตาปโส ภีโต ปลายิ. มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘ปสฺสถ, โภ, สมณสฺส อานุภาว’’นฺติ ทนฺตกฏฺฐปกฺขิปนมาทึ กตฺวา สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘นตฺถิ อีทิโส สมโณ’’ติ ตสฺมึ ปสีทึสุ. ตโต ปภุติ สกลชมฺพุทีเป ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย คหฏฺฐปพฺพชิตา มาตงฺคปณฺฑิตสฺส อุปฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ยาวตายุกํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิ. เตนาห ภควา ‘‘ตทมินาปิ ชานาถ…เป… พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ.

මිනිසුන් ගොස් තපස්වියාට මෙසේ කීහ: ‘‘ස්වාමීනී, වැඩම කර මාතංග පණ්ඩිතයන්ගෙන් සමාව ඉල්ලුව මැනව, ඔබ වහන්සේලාගේ කලහය නිසා අපි විනාශ නොවෙමු.’’ ඔහු ‘‘මම සැඩොලෙකුගෙන් සමාව නොඉල්ලමි’’ යි කීවේය. මිනිසුන් ‘‘ඔබ අපව විනාශ කරන්නෙහිය’’ යි පවසා ඔහුව අත්පාවලින් අල්ලාගෙන මහාබෝධිසත්ත්වයන් වෙත රැගෙන ගියහ. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ‘‘මාගේ පාමුල බඩ ගා වැතිර සමාව ඉල්ලන්නේ නම්, මම ඔහුට සමාව දෙමි’’ යි පැවසූහ. මිනිසුන් ‘‘එසේ කරනු මැනව’’ යි කීහ. තපස්වියා ‘‘මම සැඩොලෙකුට වන්දනා නොකරමි’’ යි කී කල, මිනිසුන් ‘‘තොපගේ කැමැත්තෙන් වන්දනා නොකරන්නෙහිද?’’ යි පවසා අත්පාවලින් ද රැවුලෙන් හා ගෙලෙන් ද අල්ලා මහාබෝධිසත්ත්වයන්ගේ පාමුල වැතිරවූහ. උන්වහන්සේ ‘‘මම මොහුට සමාව දෙමි, එහෙත් ඔහු කෙරෙහි ඇති කරුණාව නිසාම මම සූර්යයා නිදහස් නොකරමි. මන්දයත් සූර්යයා උදා වූ සැණින් මොහුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙනු ඇත’’ යි පැවසූහ. මිනිසුන් ‘‘ස්වාමීනී, දැන් කුමක් කළ යුතුද?’’ යි ඇසූහ. මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ‘‘එසේ නම්, මොහුව ගෙල දක්වා ජලයෙහි ගිල්වා, මැටි පිඩකින් මොහුගේ හිස වසා තබන්න. සූර්ය රශ්මිය වැදුණු විට මැටි පිඩ සත් කඩකට පැළෙනු ඇත. එය පැළුණු පසු මොහු වෙනත් තැනකට යේවා’’ යි පැවසූහ. ඔවුහු තපස්වියාව අත්පාවලින් අල්ලා එසේම කළහ. සූර්යයා නිදහස් කළ සැණින් මැටි පිඩ සත් කඩකට පැළී වැටුණේය, තපස්වියා බියෙන් පලා ගියේය. මිනිසුන් එය දැක ‘‘බොලව්, ශ්‍රමණයන්ගේ ආනුභාවය බලන්න’’ යි පවසා, දැවටු දඬු දැමීමේ සිට සියල්ල විස්තර කරමින් ‘‘මෙවන් ශ්‍රමණයෙකු තවත් නැත’’ යි පවසා ඔහු කෙරෙහි පැහැදුණහ. එතැන් සිට මුළු දඹදිව පුරා ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණාදී ගිහි පැවිදි සියල්ලෝ මාතංග පණ්ඩිතයන්ට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණියහ. ඔහු ආයුෂ අවසානයේ කලුරිය කොට බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘මෙලෙස ද දැනගත යුතුය... (පෙ)... බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපදීම දක්වා’’ යි වදාළ සේක.

๑๔๐-๑๔๑. เอวํ ‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, กมฺมุนา วสโล โหตี’’ติ สาเธตฺวา อิทานิ ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตํ สาเธตุํ อาห ‘‘อชฺฌายกกุเล ชาตา [Pg.174] …เป… ทุคฺคตฺยา ครหาย วา’’ติ. ตตฺถ อชฺฌายกกุเล ชาตาติ มนฺตชฺฌายเก พฺราหฺมณกุเล ชาตา. ‘‘อชฺฌายกากุเฬ ชาตา’’ติปิ ปาโฐ. มนฺตานํ อชฺฌายเก อนุปกุฏฺเฐ จ พฺราหฺมณกุเล ชาตาติ อตฺโถ. มนฺตา พนฺธวา เอเตสนฺติ มนฺตพนฺธวา. เวทพนฺธู เวทปฏิสฺสรณาติ วุตฺตํ โหติ. เต จ ปาเปสุ กมฺเมสุ อภิณฺหมุปทิสฺสเรติ เต เอวํ กุเล ชาตา มนฺตพนฺธวา จ สมานาปิ ยทิ ปาณาติปาตาทีสุ ปาปกมฺเมสุ ปุนปฺปุนํ อุปทิสฺสนฺติ, อถ ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา สมฺปราเย จ ทุคฺคติ เต เอวมุปทิสฺสมานา อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว มาตาปิตูหิปิ ‘‘นยิเม อมฺหากํ ปุตฺตา, ทุชฺชาตา เอเต กุลสฺส องฺคารภูตา, นิกฺกฑฺฒถ เน’’ติ, พฺราหฺมเณหิปิ ‘‘คหปติกา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา, มา เนสํ สทฺธยญฺญถาลิปากาทีสุ ปเวสํ เทถ, มา เนหิ สทฺธึ สลฺลปถา’’ติ, อญฺเญหิปิ มนุสฺเสหิ ‘‘ปาปกมฺมนฺตา เอเต, น เอเต พฺราหฺมณา’’ติ เอวํ คารยฺหา โหนฺติ. สมฺปราเย จ เนสํ ทุคฺคติ นิรยาทิเภทา, ทุคฺคติ เอเตสํ ปรโลเก โหตีติ อตฺโถ. สมฺปราเย วาติปิ ปาโฐ. ปรโลเก เอเตสํ ทุกฺขสฺส คติ ทุคฺคติ, ทุกฺขปฺปตฺติเยว โหตีติ อตฺโถ. น เน ชาติ นิวาเรติ, ทุคฺคตฺยา ครหาย วาติ สา ตถา อุกฺกฏฺฐาปิ ยํ ตฺวํ สารโต ปจฺเจสิ, ชาติ เอเต ปาปกมฺเมสุ ปทิสฺสนฺเต พฺราหฺมเณ ‘‘สมฺปราเย จ ทุคฺคตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ทุคฺคติยา วา, ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการาย ครหาย วา น นิวาเรติ.

140-141. මෙසේ 'උපතින් වසලයෙකු නොවේ, කර්මයෙන් (ක්‍රියාවෙන්) වසලයෙකු වේ' යන්න සනාථ කොට, දැන් 'උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ, කර්මයෙන් බ්‍රාහ්මණයෙකු වේ' යන්න සනාථ කිරීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අජ්ඣායකකුලේ ජාතා... පේ... දුග්ගත්‍යා ගරහාය වා' යනාදී ගාථාවන් වදාළ සේක. එහි 'අජ්ඣායකකුලේ ජාතා' යනු වේද මන්ත්‍ර හදාරන බ්‍රාහ්මණ කුලයන්හි උපන් යන අර්ථයයි. 'අජ්ඣායකාකුළේ ජාතා' යනු ද පාඨයකි. එහි අර්ථය නම් වේද මන්ත්‍ර හදාරන්නා වූ ද, කිසිදු දෝෂාරෝපණයකින් තොර වූ පිරිසිදු බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන් බවයි. ඔවුන්ට උරුම වූ වේද මන්ත්‍ර ඇති බැවින් ඔවුහු 'මන්තබන්‍ධවා' (මන්ත්‍ර නෑයන් කොට ඇත්තෝ) නම් වෙති. වේදයම නෑයා වූ, වේදයම පිළිසරණ කොට ගත් අය යන්න මෙයින් අදහස් වේ. 'තේ ච පාපේසු කම්මේසු අභිණ්හමුපදිස්සරේ' යනු ඔවුන් එවැනි උසස් කුලයක උපත ලබා වේද මන්ත්‍ර හා බැඳී සිටිය ද, ප්‍රාණඝාතාදී පාපකර්මයන්හි නිතර නිතර යෙදෙනු දක්නට ලැබේ නම්, එවිට ඔවුහු මෙලොවදී නින්දාවට පත් වන අතර පරලොවදී දුගතියට ද පත් වෙති. එසේ පාපී ක්‍රියාවන්හි යෙදෙන බව පෙනෙන විට, මේ ආත්මයේදීම ඔවුන්ගේ මවුපියන් පවා 'මොවුන් අපේ දරුවන් නොවේ, මොවුන් කුලයට අඟුරු වැනි වූ අධමයන් ය, මොවුන්ව පිටුවහල් කරනු' යි පවසති. බ්‍රාහ්මණයෝ ද 'මොවුන් ගෘහපතියන් මිස බ්‍රාහ්මණයන් නොවේ, මොවුන්ව යාග හෝම ආදියට ඇතුළත් කර නොගන්න, මොවුන් සමඟ කතාබස් නොකරන්න' යයි පවසති. සෙසු මිනිසුන් පවා 'මොවුන් පව්කාරයන් ය, මොවුන් බ්‍රාහ්මණයන් නොවේ' යයි ගර්හා කරති. පරලොවදී ඔවුන්ට නිරය ආදී නරකයන්හි ඉපදීම නම් වූ දුගතිය උරුම වන බව අර්ථයයි. 'සම්පරායේ වා' යනු ද තවත් පාඨයකි. පරලොවදී ඔවුන්ට දුක්ඛදායක ගමනක් හෙවත් දුක් පැමිණීමක්ම වන බව මෙහි අර්ථයයි. 'න නේ ජාති නිවාරේති...' යනු ඔබ සාරවත් යැයි අදහන ඒ උසස් කුලයේ උපත, පාපකර්මයන්හි යෙදෙන ඒ බ්‍රාහ්මණයන්ව මෙහි සඳහන් කළ පරිදි පරලොව දුගතියෙන් හෝ මෙලොව නින්දාවෙන් හෝ වළක්වන්නේ නැත.

๑๔๒. เอวํ ภควา อชฺฌายกกุเล ชาตานมฺปิ พฺราหฺมณานํ คารยฺหาทิกมฺมวเสน ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปติตภาวํ ทีเปนฺโต ทุคฺคติคมเนน จ สมฺปราเย พฺราหฺมณชาติยา อภาวํ ทีเปนฺโต ‘‘น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ เอตมฺปิ อตฺถํ สาเธตฺวา อิทานิ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ นิคเมนฺโต อาห, เอวํ พฺราหฺมณ –

142. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේද හදාරන කුලවල උපන් බ්‍රාහ්මණයන් වුව ද, නින්දිත ක්‍රියා හේතුවෙන් මෙලොවදීම පිරිහෙන බව පෙන්වමින් ද, දුගතියට පත්වීමෙන් පරලොවදී බ්‍රාහ්මණ ජාතිය අහිමි වන බව පෙන්වමින් ද, 'උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ, කර්මයෙන් බ්‍රාහ්මණයෙකු වේ' යන මේ අර්ථය ද සනාථ කළ සේක. දැන් මේ කරුණු දෙකම නිගමනය කරමින් බ්‍රාහ්මණයා අමතා මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘น ชจฺจา วสโล โหติ, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ;

กมฺมุนา วสโล โหติ, กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ.

'උපතින් වසලයෙකු නොවේ, උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකු ද නොවේ; කර්මයෙන්ම වසලයෙකු වේ, කර්මයෙන්ම බ්‍රාහ්මණයෙකු ද වේ' යනුවෙනි.

เสสํ กสิภารทฺวาชสุตฺเต วุตฺตนยเมว. วิเสสโต วา เอตฺถ นิกฺกุชฺชิตํ วาติอาทีนํ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ วา [Pg.175] อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ มํ กมฺมวิมุขํ ชาติวาเท ปติตํ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมณวสลภาโว โหตี’’ติ ทิฏฺฐิโต วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ ชาติวาทปฏิจฺฉนฺนํ กมฺมวาทํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ พฺราหฺมณวสลภาวสฺส อสมฺภินฺนอุชุมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ มาตงฺคาทินิทสฺสนปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

ඉතිරි කොටස කසිභාරද්වාජ සූත්‍රයේ විස්තර කළ අයුරින්ම දත යුතුය. විශේෂයෙන්ම මෙහි 'නික්කුජ්ජිතං වා' යනාදී කොටස මෙසේ ගළපා ගත යුතුය: යම්සේ යමෙකු මුන් අතින් තැබූ බඳුනක් උඩුකුරු කරන්නේ ද, එසේම කර්මය බැහැර කර ජාතිවාදයෙහි වැටී 'උපතින් බ්‍රාහ්මණ හෝ වසල භාවය ඇතිවේ' යන මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි සිටි මා ඉන් මුදාගත් බැවිනි. වැසුණු දෙයක් විවෘත කරන්නාක් මෙන්, ජාතිවාදයෙන් වැසී තිබුණු කර්මවාදය විවෘත කළ බැවිනි. මංමුළා වූවෙකුට නිවැරදි මඟ පෙන්වන්නාක් මෙන්, බ්‍රාහ්මණ-වසල භාවය පිළිබඳ නිරවුල් සෘජු මඟ පෙන්වා දුන් බැවිනි. අන්ධකාරයේ තෙල් පහනක් දල්වන්නාක් මෙන්, මාතංග රජු ආදී නිදසුන් නමැති පහන් ආලෝකය දල්වමින් ගෞතමයන් වහන්සේ මේ විවිධ ක්‍රම මඟින් ධර්මය පැහැදිලි කළ බැවින්, 'අනේක පරියායෙන් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලදී' යනු එහි අර්ථයයි.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවට අයත් අග්ගිකභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ලන ලදී.

๘. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

กรณียมตฺถกุสเลนาติ เมตฺตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? หิมวนฺตปสฺสโต กิร เทวตาหิ อุพฺพาฬฺหา ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ สาวตฺถึ อาคจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ปริตฺตตฺถาย กมฺมฏฺฐานตฺถาย จ อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. อยํ ตาว สงฺเขโป.

'කරණීයමත්ථකුසලේන' යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ මෙත්ත සූත්‍රයයි. එහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? හිමාලය පාමුලදී දේවතාවුන්ගේ පීඩාවට පත් භික්ෂූන් වහන්සේලා සැවැත් නුවර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේලාගේ ආරක්ෂාව පිණිසත්, භාවනා කමටහන් පිණිසත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය වදාළ සේක. මෙය එහි සංක්ෂිප්ත හැඳින්වීමයි.

อยํ ปน วิตฺถาโร – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา นานาเวรชฺชกา ภิกฺขู ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วสฺสํ อุปคนฺตุกามา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺติ. ตตฺร สุทํ ภควา ราคจริตานํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน เอกาทสวิธํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสจริตานํ จตุพฺพิธํ เมตฺตาทิกมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตานํ มรณสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, วิตกฺกจริตานํ อานาปานสฺสติปถวีกสิณาทีนิ, สทฺธาจริตานํ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานาทีนิ, พุทฺธิจริตานํ จตุธาตุววตฺถนาทีนีติ อิมินา นเยน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทจริตานุกูลานิ กมฺมฏฺฐานานิ กเถติ.

විස්තරාත්මක පුවත මෙසේය: එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් කාලය ආසන්නව තිබියදී සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. ඒ අවස්ථාවෙහි විවිධ ජනපදවලින් පැමිණි බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ලබාගෙන, ඒ ඒ ප්‍රදේශවල වස් විසීමේ කැමැත්තෙන් උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාග චරිත ඇත්තන්ට සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක වස්තූන් ඇසුරින් එකොළොස් වැදෑරුම් අසුභ කමටහන් ද, ද්වේෂ චරිත ඇත්තන්ට මෙත්තා ආදී සිව්වැදෑරුම් බ්‍රහ්මවිහාර කමටහන් ද, මෝහ චරිත ඇත්තන්ට මරණානුස්සති ආදී කමටහන් ද, විතර්ක චරිත ඇත්තන්ට ආනාපානස්සති හා පථවී කසිණ ආදී කමටහන් ද, ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තන්ට බුද්ධානුස්සති ආදී කමටහන් ද, බුද්ධි (ප්‍රඥා) චරිත ඇත්තන්ට චතුධාතුවවත්ථාන ආදී කමටහන් ද වශයෙන් අසූහාරදහසක් චරිත ප්‍රභේදයන්ට අනුකූල වූ විවිධ කමටහන් වදාළ සේක.

อถ โข ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สปฺปายเสนาสนญฺจ โคจรคามญฺจ ปริเยสมานานิ อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา [Pg.176] ปจฺจนฺเต หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ นีลกาจมณิสนฺนิภสิลาตลํ สีตลฆนจฺฉายนีลวนสณฺฑมณฺฑิตํ มุตฺตาตลรชตปฏฺฏสทิสวาลุกากิณฺณภูมิภาคํ สุจิสาตสีตลชลาสยปริวาริตํ ปพฺพตมทฺทสํสุ. อถ โข เต ภิกฺขู ตตฺเถกรตฺตึ วสิตฺวา ปภาตาย รตฺติยา สรีรปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺส อวิทูเร อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. คาโม ฆนนิเวสสนฺนิวิฏฺฐกุลสหสฺสยุตฺโต, มนุสฺสา เจตฺถ สทฺธา ปสนฺนา, เต ปจฺจนฺเต ปพฺพชิตทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ภิกฺขู ทิสฺวา เอว ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา เต ภิกฺขู โภเชตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, เตมาสํ วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ปญฺจปธานกุฏิสตานิ การาเปตฺวา ตตฺถ มญฺจปีฐปานียปริโภชนียฆฏาทีนิ สพฺพูปกรณานิ ปฏิยาเทสุํ.

ඉන්පසු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් කමටහන් උගත් පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා, තමන්ට සුදුසු සේනාසනයක් හා ගොදුරු ගමක් සොයමින් පිළිවෙළින් ගමන් කොට, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි හිමවන්ත පර්වතයට යාබදව පිහිටි, නිල් මැණික් වැනි ගල්තලාවලින් හා සිසිල් ඝන සෙවනැති නිල්වන් වනලැහැබින් සුසැදි, මුතු හා රිදී පටල වැනි වැලි තලාවලින් පිරි, පිරිසිදු සිසිල් ජලාශවලින් වට වූ එක්තරා පර්වතයක් දුටුවෝය. ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා එහි එක් රැයක් ගත කොට, පසුදින උදෑසන වත්පිළිවෙත් නිමවා, ඒ අසල වූ එක්තරා ගමකට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ. ඒ ගම නිවාස දහසකින් පමණ සමන්විත වූවකි. එහි විසූ සැදැහැවත් මනුෂ්‍යයෝ, මේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශයේ පැවිදි රුවක් දැකීම දුර්ලභ බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක මහත් සොම්නසට පත්ව, උන්වහන්සේලාට දානය පූජා කොට, "ස්වාමීනී, මේ වස් මාස තුනෙහි මෙහිම වැඩ වසනු මැනව" යි ආරාධනා කළහ. ඔවුහු පන්සියයක් භාවනා කුටි කරවා, එහි ඇඳ පුටු, පැන් කළ හා පරිභෝග කරන කළාදී සියලු උපකරණ පිළියෙළ කර දුන්හ.

ภิกฺขู ทุติยทิวเส อญฺญํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ตตฺถาปิ มนุสฺสา ตเถว อุปฏฺฐหิตฺวา วสฺสาวาสํ ยาจึสุ. ภิกฺขู ‘‘อสติ อนฺตราเย’’ติ อธิวาเสตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา สพฺพรตฺตินฺทิวํ อารทฺธวีริยา หุตฺวา ยามคณฺฑิกํ โกฏฺเฏตฺวา โยนิโสมนสิการพหุลา วิหรนฺตา รุกฺขมูลานิ อุปคนฺตฺวา นิสีทึสุ. สีลวนฺตานํ ภิกฺขูนํ เตเชน วิหตเตชา รุกฺขเทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานา โอรุยฺห ทารเก คเหตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ราชูหิ วา ราชมหามตฺเตหิ วา คามกาวาสํ คเตหิ คามวาสีนํ ฆเรสุ โอกาเส คหิเต ฆรมานุสกา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺร วสนฺตา ‘‘กทา นุ โข คมิสฺสนฺตี’’ติ ทูรโต โอโลเกนฺติ; เอวเมว เทวตา อตฺตโน อตฺตโน วิมานานิ ฉฑฺเฑตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺติโย ทูรโตว โอโลเกนฺติ – ‘‘กทา นุ โข ภทนฺตา คมิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอวํ สมจินฺเตสุํ ‘‘ปฐมวสฺสูปคตา ภิกฺขู อวสฺสํ เตมาสํ วสิสฺสนฺติ. มยํ ปน ตาว จิรํ ทารเก คเหตฺวา โอกฺกมฺม วสิตุํ น สกฺขิสฺสาม. หนฺท มยํ ภิกฺขูนํ ภยานกํ อารมฺมณํ ทสฺเสมา’’ติ. ตา รตฺตึ ภิกฺขูนํ สมณธมฺมกรณเวลาย ภึสนกานิ ยกฺขรูปานิ นิมฺมินิตฺวา ปุรโต ปุรโต ติฏฺฐนฺติ, เภรวสทฺทญฺจ กโรนฺติ. ภิกฺขูนํ ตานิ รูปานิ ปสฺสนฺตานํ ตญฺจ สทฺทํ สุณนฺตานํ หทยํ ผนฺทิ, ทุพฺพณฺณา จ อเหสุํ อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา. เตน เต จิตฺตํ เอกคฺคํ กาตุํ นาสกฺขึสุ. เตสํ อเนกคฺคจิตฺตานํ ภเยน จ ปุนปฺปุนํ สํวิคฺคานํ สติ สมฺมุสฺสิ. ตโต เนสํ มุฏฺฐสฺสตีนํ ทุคฺคนฺธานิ อารมฺมณานิ ปโยเชสุํ. เตสํ เตน [Pg.177] ทุคฺคนฺเธน นิมฺมถิยมานมิว มตฺถลุงฺคํ อโหสิ, พาฬฺหา สีสเวทนา อุปฺปชฺชึสุ, น จ ตํ ปวตฺตึ อญฺญมญฺญสฺส อาโรเจสุํ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙවන දිනයෙහි වෙනත් ගමකට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ. එහිදී ද මිනිස්සු පෙර පරිදිම උපස්ථාන කොට වස් විසීමට ආරාධනා කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා "අන්තරායක් නොවන්නේ නම් වසන්නෙමු" යි ඉවසා, ඒ වනලැහැබට වැද, රෑ දහවල් මුළුල්ලෙහි වීර්යය වඩමින්, නියමිත කාල වේලාවන්හිදී ගණ්ඨාව නාද කරමින්, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුක්තව ගස් මුල් කරා එළඹ වාසය කළහ. සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ තේජස නිසා තේජස හීන වූ රුක් දෙවිවරු, තමන්ගේ විමානවලින් බැස තම දරුවන්ද රැගෙන ඒ මේ අත ඇවිද ගියහ. එය හරියට රජුන් හෝ රජ ඇමතියන් ගමකට පැමිණ ගම්වැසියන්ගේ නිවෙස්වල නවාතැන් ගත් විට, නිවැසියන් තම නිවෙස්වලින් බැහැරව වෙනත් තැනක වසමින් "මොවුන් කවදා නම් යන්නෝදැයි" දුර සිට බලා සිටින්නාක් මෙනි. එසේම දෙවිවරු ද තම විමාන අත්හැර ඒ මේ අත සැරිසරමින් "මේ ස්වාමීන් වහන්සේලා කවදා නම් වඩින්නෝදැයි" දුර සිට බලා සිටියහ. ඉක්බිති ඔවුන් මෙසේ සිතූහ: "පෙර වස් එළඹි මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා නියත වශයෙන්ම මාස තුනක් මෙහි වැඩ වසනු ඇත. අපට එපමණ කලක් දරුවන් ද රැගෙන මෙසේ බැහැරව වාසය කළ නොහැක. එබැවින් අප භික්ෂූන් වහන්සේලාට භයානක අරමුණු පෙන්වමු." ඔවුහු රාත්‍රියෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා මහණදම් පුරන වේලාවෙහි බියකරු යක්ෂ රූප මවාගෙන උන්වහන්සේලා ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියහ; බිහිසුණු ශබ්ද ද කළහ. ඒ රූප දකිමින් හා ශබ්ද අසමින් සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ හදවත් වෙව්ලා ගිය අතර, උන්වහන්සේලා විවර්ණ වී පඬු පැහැ ගැන්වුණහ. ඒ නිසා සිත එකඟ කර ගැනීමට උන්වහන්සේලාට නොහැකි විය. සිත එකඟ නොවීමෙන් හා භය නිසා නැවත නැවතත් තැතිගැනීමෙන් උන්වහන්සේලාගේ සිහිය මුළා විය. එවිට දෙවිවරු උන්වහන්සේලාට දුර්ගන්ධයන් ආඝ්‍රාණය වීමට සැලැස්වූහ. ඒ දුර්ගන්ධය නිසා මොළය කළඹන්නාක් මෙන් දැනුණු අතර දැඩි හිසරදයක් හටගත්තේය. එහෙත් උන්වහන්සේලා ඒ තොරතුරු එකිනෙකාට පවසා නොගත්හ.

อเถกทิวสํ สงฺฆตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานกาเล สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ สงฺฆตฺเถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ตุมฺหากํ, อาวุโส, อิมํ วนสณฺฑํ ปวิฏฺฐานํ กติปาหํ อติวิย ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ อโหสิ ปริโยทาโต, วิปฺปสนฺนานิ จ อินฺทฺริยานิ เอตรหิ ปนตฺถ กิสา ทุพฺพณฺณา อุปฺปณฺฑุปณฺฑุกชาตา, กึ โว อิธ อสปฺปาย’’นฺติ? ตโต เอโก ภิกฺขุ อาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, รตฺตึ อีทิสญฺจ อีทิสญฺจ เภรวารมฺมณํ ปสฺสามิ จ สุณามิ จ, อีทิสญฺจ คนฺธํ ฆายามิ, เตน เม จิตฺตํ น สมาธิยตี’’ติ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. สงฺฆตฺเถโร อาห – ‘‘ภควตา อาวุโส ทฺเว วสฺสูปนายิกา ปญฺญตฺตา, อมฺหากญฺจ อิทํ เสนาสนํ อสปฺปายํ, อายามาวุโส ภควโต สนฺติกํ, คนฺตฺวา อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู เถรสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา สพฺเพ เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อนุปลิตฺตตฺตา กุเลสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา เอว เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกมึสุ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมึสุ.

ඉන්පසු එක් දිනක සඟ තෙරණුවන් වහන්සේ බැහැදකින වේලාවෙහි සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූ කල සඟ තෙරණුවෝ මෙසේ විමසූහ: "ඇවැත්නි, මේ වනලැහැබට පිවිසි මුල් දින කීපයෙහි ඔබ වහන්සේලාගේ ශරීර වර්ණය ඉතා පිරිසිදු හා ප්‍රභාස්වරව තිබුණි, ඉන්ද්‍රියයන් ද ප්‍රසන්නව තිබුණි. එහෙත් දැන් ඔබ වහන්සේලා කෘශ වී, විවර්ණ වී, පඬු පැහැ ගැන්වී සිටින්නේ මන්ද? මෙහි ඔබට කිසියම් අසප්පායක් තිබේද?" එවිට එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනී, මම රාත්‍රියෙහි මෙබඳු බියකරු අරමුණු දකිමි, ශබ්ද අසමි, මෙබඳු දුර්ගන්ධයන් ආඝ්‍රාණය කරමි. ඒ නිසා මාගේ සිත සමාධිගත නොවේ." ඒ අයුරින්ම සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ පුවත පැවසූහ. සඟ තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වස් එළඹීම් දෙකක් පනවා තිබේ. මේ සේනාසනය අපට අසප්පාය වේ. එබැවින් ඇවැත්නි, අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වෙනත් සප්පාය සේනාසනයක් ගැන විමසමු." "එසේය ස්වාමීනී" යි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා තෙරුන් වහන්සේගේ බස පිළිගෙන, සියලු සේනාසන අස්පස් කොට, පා සිවුරු ගෙන, දායක පවුල් කෙරෙහි ඇලීමක් නැති බැවින් කිසිවකුටත් නොදන්වාම සැවැත් නුවර බලා චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ. පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණි උන්වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹියහ.

ภควา เต ภิกฺขู ทิสฺวา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อนฺโตวสฺสํ จาริกา จริตพฺพาติ มยา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, กิสฺส ตุมฺเห จาริกํ จรถา’’ติ. เต ภควโต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา อาวชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีเป อนฺตมโส จตุปฺปาทปีฐกฏฺฐานมตฺตมฺปิ เตสํ สปฺปายํ เสนาสนํ นาทฺทส. อถ เต ภิกฺขู อาห – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อญฺญํ สปฺปายํ เสนาสนํ อตฺถิ, ตตฺเถว ตุมฺเห วิหรนฺตา อาสวกฺขยํ ปาปุเณยฺยาถ. คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถ. สเจ ปน เทวตาหิ อภยํ อิจฺฉถ, อิมํ ปริตฺตํ อุคฺคณฺหถ, เอตญฺหิ โว ปริตฺตญฺจ กมฺมฏฺฐานญฺจ ภวิสฺสตี’’ติ อิมํ สุตฺตมภาสิ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, වස් කාලය තුළ චාරිකාවේ නොහැසිරිය යුතු බවට මා විසින් ශික්ෂාපදයක් පනවන ලදී. ඔබලා කුමක් නිසා චාරිකාවේ හැසිරෙන්නහුද?” ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සියලු පුවත් සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු දඹදිවම මෙනෙහි කර බලන සේක්, අවසානයේ සිව්පා පුටුවක් තැබීමට තරම් වූ ඉඩක් පවා ඔවුන්ට ගැලපෙන සේනාසනයක් ලෙස නුදුටු සේක. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ඔබලාට මීට වඩා ගැලපෙන වෙනත් සේනාසනයක් නැත. එහිම වාසය කරමින් ඔබලා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට (අරහත්වයට) පැමිණෙන්නහුය. මහණෙනි, යන්න, එම සේනාසනයම ඇසුරු කොට වාසය කරවු. ඉදින් දේවතාවුන්ගෙන් අභය (බියක් නැති බව) කැමති වන්නහු නම්, මේ පිරිත උගන්නාහුය. මෙය ඔබලාට ආරක්ෂාවක් මෙන්ම කර්මස්ථානයක් ද වන්නේය” යි පවසමින් මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක.

อปเร ปนาหุ – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตเมว เสนาสนํ อุปนิสฺสาย วิหรถา’’ติ อิทญฺจ วตฺวา ภควา อาห – ‘‘อปิจ โข อารญฺญเกน ปริหรณํ ญาตพฺพํ. เสยฺยถิทํ – สายํปาตํ กรณวเสน ทฺเว เมตฺตา, ทฺเว ปริตฺตา, ทฺเว อสุภา, ทฺเว มรณสฺสตี อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถุสมาวชฺชนญฺจ. อฏฺฐ มหาสํเวควตฺถูนิ นาม ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ จตฺตาริ อปายทุกฺขานีติ[Pg.178]. อถ วา ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺข’’นฺติ. เอวํ ภควา ปริหรณํ อาจิกฺขิตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ เมตฺตตฺถญฺจ ปริตฺตตฺถญฺจ วิปสฺสนาปาทกฌานตฺถญฺจ อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ.

අනෙක් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: “මහණෙනි, යන්න, එම සේනාසනයම ඇසුරු කොට වාසය කරවු” යි මෙසේ වදාරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ ද වදාළ සේක: “එසේ වුවද, ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක් විසින් අනුගමනය කළ යුතු පිළිවෙත දත යුතුය. එනම්, සවස සහ උදෑසන වශයෙන් දෙවරක් මෛත්‍රිය ද, දෙවරක් පිරිත් ද, දෙවරක් අසුභය ද, දෙවරක් මරණානුස්සතිය ද වැඩීම සහ අට මහා සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කිරීම ද වේ. අට මහා සංවේග වස්තූන් නම් ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය සහ සතර අපා දුක්ඛයන් ය. එසේත් නැතිනම් ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන සතර ද, පස්වැන්න වූ අපා දුක ද, අතීත සංසාර වෘත්තය මුල් කරගත් දුක ද, අනාගත සංසාර වෘත්තය මුල් කරගත් දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මුල් කරගත් දුක ද වේ.” මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුගමනය කළ යුතු පිළිවෙත පෙන්වා දී, ඒ භික්ෂූන්ට මෛත්‍රිය පිණිස ද, ආරක්ෂාව පිණිස ද, විදර්ශනාවට පාදක වන ධ්‍යාන පිණිස ද මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක.

๑๔๓. ตตฺถ กรณียมตฺถกุสเลนาติ อิมิสฺสา ปฐมคาถาย ตาว อยํ ปทวณฺณนา – กรณียนฺติ กาตพฺพํ, กรณารหนฺติ อตฺโถ. อตฺโถติ ปฏิปทา, ยํ วา กิญฺจิ อตฺตโน หิตํ, ตํ สพฺพํ อรณียโต อตฺโถติ วุจฺจติ, อรณียโต นาม อุปคนฺตพฺพโต. อตฺเถ กุสเลน อตฺถกุสเลน, อตฺถเฉเกนาติ วุตฺตํ โหติ. ยนฺติ อนิยมิตปจฺจตฺตํ. นฺติ นิยมิตอุปโยคํ. อุภยมฺปิ วา ยํ ตนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ. สนฺตํ ปทนฺติ อุปโยควจนํ. ตตฺถ ลกฺขณโต สนฺตํ, ปตฺตพฺพโต ปทํ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. อภิสเมจฺจาติ อภิสมาคนฺตฺวา. สกฺโกตีติ สกฺโก, สมตฺโถ ปฏิพโลติ วุตฺตํ โหติ. อุชูติ อชฺชวยุตฺโต. สุฏฺฐุ อุชูติ สุหุชุ. สุขํ วโจ อสฺมินฺติ สุวโจ. อสฺสาติ ภเวยฺย. มุทูติ มทฺทวยุตฺโต. น อติมานีติ อนติมานี.

143. එහි “කරණීයමත්ථකුසලේන” යන පළමු ගාථාවේ පද වර්ණනාව මෙසේය: “කරණීයං” යනු කළ යුතු දෙයයි, කිරීමට සුදුසු දෙය යනු අර්ථයයි. “අත්ථෝ” යනු පිළිවෙතයි, නැතහොත් තමාට යම් යහපතක් වේ ද, ඒ සියල්ල ළඟා කරගත යුතු බැවින් “අත්ථ” යයි කියනු ලැබේ. “අත්ථකුසලේන” යනු යහපතෙහි දක්ෂ වූ, ප්‍රයෝජනයෙහි දක්ෂ වූ තැනැත්තා විසිනි. “යං” යනු අනිශ්චිත ප්‍රථමා විභක්තියයි. “තං” යනු නිශ්චිත ද්විතීයා විභක්තියයි. නැතහොත් “යං තං” යන දෙකම ප්‍රථමා විභක්ති පද වේ. “සන්තං පදං” යනු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. එහි ලක්ෂණයන්ගෙන් ශාන්ත වූ බැවින් ද, පැමිණිය යුතු බැවින් (පදං) ද එය නිර්වාණයට නාමයකි. “අභිසමෙච්ච” යනු මනාව අවබෝධ කොට හෝ පැමිණ යන්නයි. “සක්කෝ” යනු දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ, ශක්ති සම්පන්න වූ යනුයි. “උජූ” යනු සෘජු බවින් යුක්ත වූ යන්නයි. “සුහුජු” යනු මනාව සෘජු වූ බවයි. “සුවචෝ” යනු කීකරු, පහසුවෙන් අවවාද කළ හැකි තැනැත්තායි. “අස්ස” යනු විය යුතුය. “මුදූ” යනු මෘදු මොළොක් බවින් යුක්ත වීමයි. “න අතිමානී” යනු අධික මානයක් නැති බවයි.

อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา – กรณียมตฺถกุสเลน ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. เอตฺถ ตาว อตฺถิ กรณียํ, อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณียํ, สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺติ, อาชีววิปตฺตีติ เอวมาทิ อกรณียํ. ตถา อตฺถิ อตฺถกุสโล, อตฺถิ อนตฺถกุสโล.

මෙහි අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: “කරණීයමත්ථකුසලේන යං තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච” යන්නෙහි පළමුව කළ යුතු දේ (කරණීය) සහ නොකළ යුතු දේ (අකරණීය) ඇත. එහි සැකෙවින් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව “කරණීය” වේ. සීල විපත්තිය, දිට්ඨි විපත්තිය, ආචාර විපත්තිය සහ ආජීව විපත්තිය ආදිය “අකරණීය” වේ. එමෙන්ම යහපතෙහි දක්ෂ පුද්ගලයා සහ අයහපතෙහි (අනර්ථයෙහි) දක්ෂ පුද්ගලයා ද වෙති.

ตตฺถ โย อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา น อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, ขณฺฑสีโล โหติ, เอกวีสติวิธํ อเนสนํ นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. เสยฺยถิทํ – เวฬุทานํ, ปตฺตทานํ, ปุปฺผทานํ, ผลทานํ, ทนฺตกฏฺฐทานํ, มุโขทกทานํ, สินานทานํ, จุณฺณทานํ, มตฺติกาทานํ, จาฏุกมฺยตํ, มุคฺคสูปฺยตํ, ปาริภฏุตํ, ชงฺฆเปสนิยํ, เวชฺชกมฺมํ, ทูตกมฺมํ, ปหิณคมนํ, ปิณฺฑปฏิปิณฺฑทานานุปฺปทานํ, วตฺถุวิชฺชํ, นกฺขตฺตวิชฺชํ, องฺควิชฺชนฺติ. ฉพฺพิเธ จ อโคจเร จรติ[Pg.179]. เสยฺยถิทํ – เวสิยโคจเร วิธวาถุลฺลกุมาริกปณฺฑกภิกฺขุนิปานาคารโคจเรติ. สํสฏฺโฐ จ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน. ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตอผาสุกอโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ. อยํ อนตฺถกุสโล.

එහි යම් භික්ෂුවක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී තමා නිවැරදි ලෙස නොයොදවයි ද, ඔහු සිල් බිඳගත් අයෙකු වේ, විසි එක් වැදෑරුම් වැරදි ජීවිකාවන් (අනෙසන) ඇසුරින් ජීවත් වේ. එනම්: උණ බට දීම, කොළ දීම, මල් දීම, ගෙඩි දීම, දෑකැති දීම, මුහුණ සෝදන පැන් දීම, ස්නානයට උපකරණ දීම, සුවඳ කුඩු දීම, මැටි දීම, චාටු බස් කීම, මුං සුප් පිළියෙළ කර දීම (මුද්ගසූප්‍යතා), දරුවන් සුරතල් කිරීම, පණිවිඩ ගෙන යාම, වෙදකම් කිරීම, දූත මෙහෙවර කිරීම, මිනිසුන්ගේ අතකොළුවක් වීම, පිණ්ඩපාතය හුවමාරු කර දීම, වාස්තු විද්‍යාව, නැකත් විද්‍යාව සහ අංග විද්‍යාවයි. තවද ඔහු සය වැදෑරුම් අගෝචරයන්හි හැසිරෙයි. එනම්: වෙසඟනන්, වැන්දඹුවන්, අවිවාහක තරුණියන්, පණ්ඩකයන්, භික්ෂුණීන් සහ මත්පැන් හල් ය. ඔහු රජවරුන්, රජමහාමාත්‍යවරුන්, අන්‍ය ලබ්ධිකයන් සහ ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයන් සමඟ අයෝග්‍ය ලෙස ගිහි සබඳතා පවත්වයි. තවද භික්ෂූන්ට... හෝ උපාසිකාවන්ට ශ්‍රද්ධාවක් නැති, අප්‍රසන්න වූ, ආක්‍රෝශ පරිභව කරන, අනර්ථය කැමති, අහිත සැපයට බාධා කරන පවුල් ඇසුරු කරයි, සේවනය කරයි. මොහු අනර්ථයෙහි දක්ෂ පුද්ගලයායි.

โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา อตฺตานํ สมฺมา ปโยเชติ, อเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาตุกาโม สทฺธาสีเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, สติสีเสน อินฺทฺริยสํวรํ, วีริยสีเสน อาชีวปาริสุทฺธึ, ปญฺญาสีเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ ปูเรติ อยํ อตฺถกุสโล.

යම් භික්ෂුවක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී තමා නිවැරදි ලෙස යොදවයි ද, වැරදි ජීවිකාවන් අත්හැර සතර සංවර සීලයෙහි පිහිටීමට කැමතිව, ශ්‍රද්ධාව මුල් කරගෙන ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය ද, ස්මෘතිය මුල් කරගෙන ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය ද, වීර්යය මුල් කරගෙන ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය ද, ප්‍රඥාව මුල් කරගෙන ප්‍රත්‍යය පරිභෝජන සීලය ද සම්පූර්ණ කරයි ද, මොහු යහපතෙහි (අර්ථයෙහි) දක්ෂ පුද්ගලයායි.

โย วา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธโสธนวเสน ปาติโมกฺขสํวรํ, ฉทฺวาเร ฆฏฺฏิตารมฺมเณสุ อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปตฺติวเสน อินฺทฺริยสํวรํ, อเนสนปริวชฺชนวเสน วิญฺญุปสตฺถพุทฺธพุทฺธสาวกวณฺณิตปจฺจยปฏิเสวเนน จ อาชีวปาริสุทฺธึ, ยถาวุตฺตปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจยปฏิเสวนํ, จตุอิริยาปถปริวตฺตเน สาตฺถกาทีนํ ปจฺจเวกฺขณวเสน สมฺปชญฺญญฺจ โสเธติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

එසේත් නැතිනම්, යම් මහණෙක් ආපත්ති සමූහයන් සත පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය ද, සය දොරට ගැටෙන අරමුණුවලදී අභිධ්‍යා ආදිය ඇති නොවීමට වගබලා ගැනීමෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය ද, වැරදි ජීවිකාවෙන් (අනේසන) වැළකී ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ආජීව පාරිසුද්ධි ශීලය ද, කලින් පවසන ලද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ක්‍රමයට සිවුපසය පරිභෝජනය කිරීමෙන් ප්‍රත්‍යය සන්නිස්සිත ශීලය ද පිරිසිදු කරයි ද, තවද සිව් ඉරියව් පැවැත්වීමේදී ප්‍රයෝජනය ආදිය විමසා බැලීමෙන් සම්පජඤ්ඤය පිරිසිදු කරයි ද, ඔහු ද 'අර්ථකුශල' (යහපතෙහි දක්ෂයා) නම් වේ.

โย วา ยถา อูโสทกํ ปฏิจฺจ สํกิลิฏฺฐํ วตฺถํ ปริโยทายติ, ฉาริกํ ปฏิจฺจ อาทาโส, อุกฺกามุขํ ปฏิจฺจ ชาตรูปํ, ตถา ญาณํ ปฏิจฺจ สีลํ โวทายตีติ ญตฺวา ญาโณทเกน โธวนฺโต สีลํ ปริโยทาเปติ. ยถา จ กิกี สกุณิกา อณฺฑํ, จมรีมิโค วาลธึ, เอกปุตฺติกา นารี ปิยํ เอกปุตฺตกํ, เอกนยโน ปุริโส ตํ เอกนยนํ รกฺขติ, ตถา อติวิย อปฺปมตฺโต อตฺตโน สีลกฺขนฺธํ รกฺขติ, สายํปาตํ ปจฺจเวกฺขมาโน อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ น ปสฺสติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล.

යම් අයෙක් ක්ෂාර ජලය (සබන් වතුර) නිසා කිලිටි වස්ත්‍රයක් පිරිසිදු වන්නාක් මෙන් ද, අළු නිසා කැඩපතක් පිරිසිදු වන්නාක් මෙන් ද, රන් උදුනෙහි බහා රත් කිරීමෙන් රන් පිරිසිදු වන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම ප්‍රඥාව නිසා ශීලය පිරිසිදු වේ යැයි දැන ප්‍රඥා නැමති ජලයෙන් සෝදමින් ශීලය පිරිසිදු කරයි ද, ඔහු ද අර්ථකුශල නම් වේ. තවද කිරල පක්ෂියා තම බිත්තරය රකින්නාක් මෙන් ද, සමරි මුවා තම වලිගය (වාලධිය) රකින්නාක් මෙන් ද, එකම පුතෙකු සිටින මවක තම ප්‍රියතම ඒකපුත්‍රයා රකින්නාක් මෙන් ද, එක ඇසක් පමණක් ඇති පුරුෂයෙකු තම ඒ ඇස රකින්නාක් මෙන් ද, එලෙසම ඉතාමත් අප්‍රමාදීව තම ශීල ස්කන්ධය ආරක්ෂා කරයි ද, උදේ සවස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේදී අබ ඇටයක් තරම් වූ කුඩා වරදක් හෝ තමා කෙරෙන් නොදකියි ද, ඔහු අර්ථකුශල නම් වේ.

โย วา ปน อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาย กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทํ ปคฺคณฺหาติ, ตํ ปคฺคเหตฺวา กสิณปริกมฺมํ กโรติ, กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยมฺปิ อตฺถกุสโล. โย วา ปน สมาปตฺติโต [Pg.180] วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อตฺถกุสลานํ อคฺโค.

තවද යම් මහණෙක් පසුතැවීමක් ඇති නොකරන ශීලයෙහි පිහිටා, කෙලෙස් යටපත් කරන පිළිවෙතෙහි (විෂ්කම්භන ප්‍රතිපදාවෙහි) නිරත වේ ද, එය තවදුරටත් දියුණු කර කසිණ පරිකර්ම කොට ධ්‍යාන සමාපත්ති උපදවා ගනී ද, ඔහු ද අර්ථකුශල නම් වේ. යම් මහණෙක් එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිට සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට අර්හත් ඵලයට පැමිණේ ද, ඔහු අර්ථකුශලයන් අතර අග්‍ර (උත්තමයා) වේ.

ตตฺถ เย อิเม ยาว อวิปฺปฏิสารกรสีเล ปติฏฺฐาเนน, ยาว วา กิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปทาย ปคฺคหเณน มคฺคผเลน วณฺณิตา อตฺถกุสลา, เต อิมสฺมึ อตฺเถ อตฺถกุสลาติ อธิปฺเปตา. ตถาวิธา จ เต ภิกฺขู. เตน ภควา เต ภิกฺขู สนฺธาย เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ อาห.

එහිදී, පසුතැවීමක් ඇති නොකරන ශීලයෙහි පිහිටීම දක්වා ද, කෙලෙස් යටපත් කරන පිළිවෙතෙහි නිරත වීම දක්වා ද, මඟ පල ලැබූවන් දක්වා ද යම් කෙනෙක් අර්ථකුශලයන් ලෙස වර්ණනා කරන ලද්දේ ද, මේ අර්ථයෙහිලා ඔවුන් 'අර්ථකුශල' යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එවැනි ගුණයෙන් යුක්ත වූහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා තනි පුද්ගලයෙකු මුල් කරගනිමින් කරන දේශනා ක්‍රමයෙන් "කරණීයමත්ථකුසලේන" (අර්ථකුශලයා විසින් කළ යුත්ත...) යැයි වදාළ සේක.

ตโต ‘‘กึ กรณีย’’นฺติ เตสํ สญฺชาตกงฺขานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ตํ พุทฺธานุพุทฺเธหิ วณฺณิตํ สนฺตํ นิพฺพานปทํ ปฏิเวธวเสน อภิสเมจฺจ วิหริตุกาเมน ยํ กรณียนฺติ. เอตฺถ จ ยนฺติ อิมสฺส คาถาปาทสฺส อาทิโต วุตฺตเมว กรณียนฺติ. อธิการโต อนุวตฺตติ ตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ. อยํ ปน ยสฺมา สาวเสสปาโฐ อตฺโถ, ตสฺมา ‘‘วิหริตุกาเมนา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ඉන්පසු, "කුමක් කළ යුතු ද?" යනුවෙන් සැක ඇති වූ එම භික්ෂූන් වෙනුවෙන් "යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච" (යම් ඒ ශාන්ත වූ පදය අවබෝධ කරගෙන) යැයි වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙයයි - බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ බුදුන් අනුව ගිය රහතන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද ඒ ශාන්ත වූ නිවන් පදය අවබෝධයෙන් පසක් කරගෙන වාසය කිරීමට කැමති අර්ථකුශලයා විසින් යමක් කළ යුතු (යන්තං කරණීයං) ද යන්නයි. මෙහිදී "යං" (යමක්) යන පදය ගාථාවේ මුලින් සඳහන් වූ "කරණීයං" (කළ යුතු) යන පදය හා සම්බන්ධ වේ. "ඒ ශාන්ත පදය පසක් කරගෙන" යන පාඨයෙහි අර්ථය තවදුරටත් සම්පූර්ණ කිරීමට නම් "එහි වාසය කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින්" යන්න මෙහි ලා අදහස් කරන බව දත යුතුය.

อถ วา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจาติ อนุสฺสวาทิวเสน โลกิยปญฺญาย นิพฺพานปทํ สนฺตนฺติ ญตฺวา ตํ อธิคนฺตุกาเมน ยนฺตํ กรณียนฺติ อธิการโต อนุวตฺตติ, ตํ กรณียมตฺถกุสเลนาติ เอวมฺเปตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อถ วา ‘‘กรณียมตฺถกุสเลนา’’ติ วุตฺเต ‘‘กิ’’นฺติ จินฺเตนฺตานํ อาห ‘‘ยนฺต สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจา’’ติ. ตสฺเสวํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ – โลกิยปญฺญาย สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ ยํ กรณียํ, ตนฺติ. ยํ กาตพฺพํ, ตํ กรณียํ, กรณารหเมว ตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

එසේත් නැතිනම්, "සන්තං පදං අභිසමෙච්ච" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ - ඇසූ පිරූ තැන් (ප්‍රවෘත්ති) ආදියෙන් ලෞකික ප්‍රඥාවට අනුව නිවන් පදය ශාන්ත වූවක් ලෙස දැන, එය ලබා ගැනීමට කැමති තැනැත්තා විසින් යමක් කළ යුතු ද, එය අර්ථකුශලයා විසින් කළ යුතු බවයි. මෙහි අදහස එසේ දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, "කරණීයමත්ථකුසලේන" යැයි වදාළ කල්හි "කුමක් කළ යුතු ද?" යන්න විමසන්නන් අරභයා "යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච" යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් නිවන් පදය පසක් කරගෙන යමක් කළ යුතු ද, එය කළ යුතුමය. කළ යුතු දෙයම 'කරණීය' නම් වේ, එනම් එය අනිවාර්යයෙන්ම කිරීමට සුදුසු දෙයක් බව පැවසේ.

กึ ปน ตนฺติ? กิมญฺญํ สิยา อญฺญตฺร ตทธิคมูปายโต. กามญฺเจตํ กรณารหตฺเถน สิกฺขตฺตยทีปเกน อาทิปเทเนว วุตฺตํ. ตถา หิ ตสฺส อตฺถวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘อตฺถิ กรณียํ อตฺถิ อกรณียํ. ตตฺถ สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยํ กรณีย’’นฺติ. อติสงฺเขปเทสิตตฺตา ปน เตสํ ภิกฺขูนํ เกหิจิ วิญฺญาตํ, เกหิจิ น วิญฺญาตํ. ตโต เยหิ น วิญฺญาตํ, เตสํ วิญฺญาปนตฺถํ ยํ วิเสสโต อารญฺญเกน ภิกฺขุนา กาตพฺพํ, ตํ วิตฺถาเรนฺโต [Pg.181] ‘‘สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี’’ติ อิมํ ตาว อุปฑฺฒคาถํ อาห.

ඒ කටයුත්ත කුමක් ද? එය ලබා ගැනීමේ මඟ හැර අන් කුමක් විය හැකි ද? සැබවින්ම, කිරීමට සුදුසු යන අර්ථයෙන් ශික්ෂාත්‍රය (හික්මීම් තුන) හඳුන්වන මුල් පදයෙන්ම (කරණීයං) මෙය පවසන ලදී. එබැවින් එහි අර්ථ වර්ණනාවෙහි අපි මෙසේ කීවෙමු: "කළ යුතු දේ ඇත, නොකළ යුතු දේ ඇත. එහිදී සැකෙවින් ශික්ෂාත්‍රය කළ යුත්තයි." එහෙත් ඉතා සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කළ බැවින් එම භික්ෂූන් අතරින් ඇතැමෙකුට එය වැටහුණි, ඇතැමෙකුට වැටහුණේ නැත. එබැවින් එය වටහා නොගත් අයට වටහා දීම පිණිස, විශේෂයෙන්ම ආරණ්‍යක භික්ෂුවක් විසින් කළ යුතු දේ විස්තර කරමින්, "සක්කෝ උජූ ච සුහුජූ ච, සුවචෝ චස්ස මුදු අනතිමානී" යනුවෙන් මේ අර්ධ ගාථාව මුලින්ම වදාළ සේක.

กึ วุตฺตํ โหติ? สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม โลกิยปญฺญาย วา ตํ อภิสเมจฺจ ตทธิคมาย ปฏิปชฺชมาโน อารญฺญโก ภิกฺขุ ทุติยจตุตฺถปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข หุตฺวา สจฺจปฏิเวธาย ปฏิปชฺชิตุํ สกฺโก อสฺส, ตถา กสิณปริกมฺมวตฺตสมาทานาทีสุ, อตฺตโน ปตฺตจีวรปฏิสงฺขรณาทีสุ จ ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ, เตสุ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ สกฺโก อสฺส ทกฺโข อนลโส สมตฺโถ. สกฺโก โหนฺโตปิ จ ตติยปธานิยงฺคสมนฺนาคเมน อุชุ อสฺส. อุชุ โหนฺโตปิ จ สกึ อุชุภาเวน สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา ยาวชีวํ ปุนปฺปุนํ อสิถิลกรเณน สุฏฺฐุตรํ อุชุ อสฺส. อสฐตาย วา อุชุ, อมายาวิตาย สุหุชุ. กายวจีวงฺกปฺปหาเนน วา อุชุ, มโนวงฺกปฺปหาเนน สุหุชุ. อสนฺตคุณสฺส วา อนาวิกรเณน อุชุ, อสนฺตคุเณน อุปฺปนฺนสฺส ลาภสฺส อนธิวาสเนน สุหุชุ. เอวํ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌาเนหิ ปุริมทฺวยตติยสิกฺขาหิ ปโยคาสยสุทฺธีหิ จ อุชุ จ สุหุชุ จ อสฺส.

මෙහි අදහස කුමක්ද? ශාන්ත වූ නිවන අවබෝධ කරගෙන වාසය කිරීමට කැමති වූ හෝ ලෝකෝත්තර ඥානයෙන් එය අවබෝධ කරගෙන එය ලබා ගැනීම පිණිස පිළිපදින්නා වූ ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුව, දෙවන සහ සිව්වන වීර්ය අංගයන්ගෙන් යුක්තව කයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව සත්‍යය අවබෝධය පිණිස පිළිපැදීමට සමර්ථ විය යුතුය. එමෙන්ම කසිණ පරිකර්ම, වත් පිළිවෙත් පිරීම් ආදියෙහි ද, තමාගේ පාත්‍ර සිවුරු පිළිසකර කර ගැනීම් ආදියෙහි ද, සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා උදෙසා කළ යුතු වූ කුඩා මෙන්ම විශාල වූ ද කටයුතු මොනවාද, ඒ කටයුතුවලදී ද එවැනිම වූ වෙනත් කටයුතුවලදී ද දක්ෂයෙකු, අලස නොවූවෙකු හා සමර්ථයෙකු විය යුතුය. එසේම සමර්ථයෙකු වුවද තෙවන වීර්ය අංගයෙන් යුක්තව ඍජු (අවංක) විය යුතුය. ඍජු වූයේ වුවද, එක් වරක් පමණක් ඍජු වීමෙන් සතුටට පත් නොවී, ජීවිතාන්තය දක්වාම නැවත නැවතත් ලිහිල් නොවන වීර්යයෙන් යුක්තව ඉතා මැනවින් ඍජු විය යුතුය. නැතහොත් වංක නොවන බැවින් ඍජු ද, මායාවෙන් තොර බැවින් ඉතා මැනවින් ඍජු (සුහුජු) ද විය යුතුය. කයෙහි හා වචනයෙහි ඇද නැති බැවින් ඍජු ද, මනසෙහි ඇද නැති බැවින් ඉතා මැනවින් ඍජු ද විය යුතුය. තමා තුළ නැති ගුණ ප්‍රකට නොකරන බැවින් ඍජු ද, තමා තුළ නැති ගුණ නිසා ලැබෙන ලාභ සත්කාර ඉවසන්නේ නැති බැවින් ඉතා මැනවින් ඍජු ද විය යුතුය. මෙසේ අරමුණ කෙරෙහි ද ලක්ෂණ කෙරෙහි ද වන දැඩි මෙනෙහි කිරීම්වලින් ද, මුල් ශික්ෂාවන් දෙකෙන් හා තෙවන ශික්ෂාවෙන් ද, උත්සාහයේ හා ආශයේ පිරිසිදු බවින් ද ඍජු මෙන්ම ඉතා මැනවින් ඍජු ද විය යුතුය.

น เกวลญฺจ อุชุ จ สุหุชุ จ, อปิจ ปน สุพฺพโจ จ อสฺส. โย หิ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ น กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ เต สุตํ, โก เม หุตฺวา วทสิ, กึ อุปชฺฌาโย อาจริโย สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต วา’’ติ วทติ, ตุณฺหีภาเวน วา ตํ วิเหเฐติ, สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วา น ตถา กโรติ, โส วิเสสาธิคมสฺส ทูเร โหติ. โย ปน โอวทิยมาโน ‘‘สาธุ, ภนฺเต, สุฏฺฐุ วุตฺตํ, อตฺตโน วชฺชํ นาม ทุทฺทสํ โหติ, ปุนปิ มํ เอวรูปํ ทิสฺวา วเทยฺยาถ อนุกมฺปํ อุปาทาย, จิรสฺสํ เม ตุมฺหากํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ’’ติ วทติ, ยถานุสิฏฺฐญฺจ ปฏิปชฺชติ, โส วิเสสาธิคมสฺส อวิทูเร โหติ. ตสฺมา เอวํ ปรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กโรนฺโต สุพฺพโจ จ อสฺส.

ඍජු මෙන්ම ඉතා මැනවින් ඍජු විය යුතු වූවා පමණක් නොව, සුවච (කීකරු) ද විය යුතුය. යම් පුද්ගලයෙකුට 'මෙය නොකළ යුතුය' යැයි පැවසූ විට, 'ඔබ කුමක් දුටුවේද? ඔබට කුමක් ඇසුණේද? මට එසේ කීමට ඔබ කවුද? ඔබ මාගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේද, ආචාර්යයන් වහන්සේද, නැතහොත් මිත්‍රයෙකු හෝ හිතවතෙකු ද?' යනුවෙන් පවසයි ද, නැතහොත් නිශ්ශබ්දව සිටිමින් අනුන් පෙළයි ද, නැතහොත් අවවාදය පිළිගෙන එයට අනුව ක්‍රියා නොකරයි ද, එවැනි පුද්ගලයා විශේෂාධිගමයන්ගෙන් (මාර්ග ඵලවලින්) බොහෝ ඈතක සිටියි. යම් පුද්ගලයෙකු අවවාද කරනු ලබන කල්හි, 'ස්වාමීනි, ඉතා යහපති, ඔබ වහන්සේ මැනවින් වදාළ සේක, තමාගේ වරද දැකීම දුෂ්කරය, නැවතත් මා මෙවැනි දෙයක් කරනු දුටුවහොත් අනුකම්පාවෙන් මට වදාරන සේක්වා, මට ඔබ වහන්සේගෙන් අවවාදයක් ලැබුණේ බොහෝ කලකට පසුවය' යනුවෙන් පවසා, ඒ අවවාදයට අනුව පිළිපදියි ද, ඔහු විශේෂාධිගමයට ඉතා සමීපව සිටියි. එබැවින් මෙසේ අනුන්ගේ වචනය මැනවින් පිළිගෙන ක්‍රියා කරන්නා වූ සුවච අයෙකු විය යුතුය.

ยถา จ สุวโจ, เอวํ มุทุ อสฺส. มุทูติ คหฏฺเฐหิ ทูตคมนปฺปหิณคมนาทีสุ นิยุญฺชิยมาโน ตตฺถ มุทุภาวํ อกตฺวา ถทฺโธ หุตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยํ สกลพฺรหฺมจริเย จ มุทุ อสฺส สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ วินิโยคกฺขโม. อถ วา มุทูติ อภากุฏิโก อุตฺตานมุโข สุขสมฺภาโส [Pg.182] ปฏิสนฺถารวุตฺติ สุติตฺถํ วิย สุขาวคาโห อสฺส. น เกวลญฺจ มุทุ, อปิจ ปน อนติมานี อสฺส, ชาติโคตฺตาทีหิ อติมานวตฺถูหิ ปเร นาติมญฺเญยฺย, สาริปุตฺตตฺเถโร วิย จณฺฑาลกุมารกสเมน เจตสา วิหเรยฺยาติ.

සුවච වන්නා සේම මෘදු ද විය යුතුය. මෘදු යනු ගිහියන් විසින් පණිවිඩ රැගෙන යෑමට හෝ වෙනත් ගමන් බිමන්වලට යොමු කරන කල්හි එහිදී මෘදු බවක් නොදක්වා දැඩි විය යුතුය. එහෙත් වත් පිළිවෙත් පිරීමේදී හා මුළුමනින්ම වූ බ්‍රහ්මචර්යාවේදී මෘදු විය යුතුය; එය මැනවින් පදම් කරන ලද රත්තරන් සේ ඕනෑම සුදුසු කටයුත්තක යෙදවිය හැකි විය යුතුය. එසේත් නැතහොත් මෘදු යනු මුහුණේ රැළි නැති (ප්‍රසන්න), ප්‍රසන්න මුහුණක් ඇති, ප්‍රියමනාප කතාබහ ඇති, පිළිසඳරෙහි යෙදෙන, මැනවින් තනන ලද තොටුපළක් මෙන් පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකි තැනැත්තෙකු වීමයි. මෘදු විය යුතු වූවා පමණක් නොව, අතිමානයෙන් තොර වූවෙකු (අනතිමානී) ද විය යුතුය. ජාතිය හෝ ගෝත්‍රය ආදී මානයට හේතු වන කරුණුවලින් අනුන් පහත් කොට නොසැලකිය යුතුය. සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ මෙන් චණ්ඩාල කුමාරයෙකු වැනි (නිහතමානී) සිතින් යුතුව වාසය කළ යුතුය.

๑๔๔. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชมานสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจํ กรณียํ วตฺวา ปุน ตตุตฺตริปิ วตฺตุกาโม ‘‘สนฺตุสฺสโก จา’’ติ ทุติยํ คาถมาห.

144. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට කැමති හෝ ඒ සඳහා පිළිපදින්නා වූ, විශේෂයෙන්ම ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක විසින් කළ යුතු එක්තරා කටයුතු සමූහයක් වදාරා, නැවතත් ඉන් ඉදිරියට කළ යුතු දේ වදාරනු කැමැත්තෙන් 'සන්තුස්සකෝ ච' (සතුටු වන්නෙක් ද) යනුවෙන් ඇරඹෙන දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.

ตตฺถ ‘‘สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปเภเทน ทฺวาทสวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุสฺสตีติ สนฺตุสฺสโก. อถ วา ตุสฺสตีติ ตุสฺสโก, สเกน ตุสฺสโก, สนฺเตน ตุสฺสโก, สเมน ตุสฺสโกติ สนฺตุสฺสโก. ตตฺถ สกํ นาม ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสายา’’ติ (มหาว. ๗๓) เอวํ อุปสมฺปทมาฬเก อุทฺทิฏฺฐํ อตฺตนา จ สมฺปฏิจฺฉิตํ จตุปจฺจยชาตํ. เตน สุนฺทเรน วา อสุนฺทเรน วา สกฺกจฺจํ วา อสกฺกจฺจํ วา ทินฺเนน ปฏิคฺคหณกาเล ปริโภคกาเล จ วิการมทสฺเสตฺวา ยาเปนฺโต ‘‘สเกน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สนฺตํ นาม ยํ ลทฺธํ โหติ อตฺตโน วิชฺชมานํ, เตน สนฺเตเนว ตุสฺสนฺโต ตโต ปรํ น ปตฺเถนฺโต อตฺริจฺฉตํ ปชหนฺโต ‘‘สนฺเตน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ. สมํ นาม อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆปฺปหานํ. เตน สเมน สพฺพารมฺมเณสุ ตุสฺสนฺโต ‘‘สเมน ตุสฺสโก’’ติ วุจฺจติ.

එහි 'සන්තුට්ඨී ච කතඤ්ඤුතා' යන තැන වදාරන ලද ප්‍රභේද අනුව දොළොස් ආකාර වූ සන්තෝෂයෙන් යුක්ත වන බැවින් 'සන්තුස්සක' (සතුටු වන්නා) නම් වේ. නැතහොත් සතුටු වන බැවින් 'තුස්සක' වේ. තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන බැවින් ද, පවතින දෙයින් සතුටු වන බැවින් ද, සම සිතින් සතුටු වන බැවින් ද 'සන්තුස්සක' නම් වේ. එහි 'සක' නම් උපසම්පදා මාලකයේදී 'පිණ්ඩියා ලෝපභෝජනං නිස්සාය' යනුවෙන් දක්වන ලද හා තමා විසින් පිළිගන්නා ලද සිව්පසයයි. එම සිව්පසය උතුම් වුව ද නොවුව ද, ගෞරව සහිතව හෝ රහිතව දෙන ලද්දක් වුව ද, එය පිළිගන්නා අවස්ථාවේදී හා පරිභෝජනය කරන අවස්ථාවේදී වෙනසක් (නොසතුටක්) නොපෙන්වා ජීවත් වන්නා 'සකේන තුස්සක' (තමාට ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. 'සන්ත' නම් තමාට ලැබී ඇති, පවතින දෙයයි. ඒ ඇති දෙයින්ම සතුටු වෙමින්, ඊට වඩා වැඩි යමක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමින්, අධික ආශාව දුරු කරන්නා 'සන්තේන තුස්සක' (පවතින දෙයින් සතුටු වන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. 'සම' නම් ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී ඇලීම හා ගැටීම දුරු කිරීමයි. ඒ සම සිතින් සියලු අරමුණුවලදී සතුටු වන්නා 'සමේන තුස්සක' (සම සිතින් සතුටු වන්නා) යැයි කියනු ලැබේ.

สุเขน ภรียตีติ สุภโร, สุโปโสติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ภิกฺขุ สาลิมํโสทนาทีนํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ทินฺเนปิ ทุมฺมุขภาวํ อนตฺตมนภาวเมว จ ทสฺเสติ, เตสํ วา สมฺมุขาว ตํ ปิณฺฑปาตํ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทินฺน’’นฺติ อปสาเทนฺโต สามเณรคหฏฺฐาทีนํ เทติ, เอส ทุพฺภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ทูรโตว ปริวชฺเชนฺติ ‘‘ทุพฺภโร ภิกฺขุ น สกฺกา โปสิตุ’’นฺติ. โย ปน ยํกิญฺจิ ลูขํ วา ปณีตํ วา อปฺปํ วา พหุํ วา ลภิตฺวา อตฺตมโน วิปฺปสนฺนมุโข หุตฺวา ยาเปติ, เอส สุภโร. เอตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อติวิย วิสฺสตฺถา โหนฺติ – ‘‘อมฺหากํ ภทนฺโต สุภโร โถกโถเกนปิ [Pg.183] ตุสฺสติ, มยเมว นํ โปเสสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา โปเสนฺติ. เอวรูโป อิธ สุภโรติ อธิปฺเปโต.

පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බැවින් 'සුභර' නම් වේ. එයින් අදහස් වන්නේ පහසුවෙන් නඩත්තු කළ හැකි බවයි. යම් භික්ෂුවක් ඇල් හාලේ බත්, මස් මාංශ ආදී ප්‍රණීත ආහාර පාත්‍රය පිරෙන්නට ලැබුණත් අසතුටු මුහුණින් යුතුව දායකයන් ඉදිරියේම 'ඔබලා මේ මොනවාද දුන්නේ' යැයි දොස් නගමින් ඒවා සාමණේරයන්ට හෝ ගිහියන්ට ලබා දෙන්නේ නම් ඔහු 'දුබ්භර' (පෝෂණය කිරීමට අපහසු) අයෙකි. එවැනි භික්ෂූන් දැක මිනිසුන් 'මොහු පෝෂණය කළ නොහැකි අයෙකි' යැයි සිතා දුරින්ම මගහරිති. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් රළු හෝ ප්‍රණීත හෝ ස්වල්ප හෝ බොහෝ හෝ වේවා, තමාට ලැබෙන දෙයින් සතුටු වී පහන් මුහුණින් යුතුව දිවි ගෙවයි නම් ඔහු 'සුභර' වේ. එවැනි භික්ෂූන් කෙරෙහි මිනිසුන් අතිශයින්ම විශ්වාසය තබති. 'අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ ඉතා පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැක, ස්වල්ප දෙයකින් පවා සතුටු වෙති, අපිම උන්වහන්සේව පෝෂණය කරන්නෙමු' යැයි පොරොන්දු වී උපස්ථාන කරති. මෙහි 'සුභර' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එවැනි භික්ෂුවකි.

อปฺปํ กิจฺจมสฺสาติ อปฺปกิจฺโจ, น กมฺมารามตาภสฺสารามตาสงฺคณิการามตาทิอเนกกิจฺจพฺยาวโฏ. อถ วา สกลวิหาเร นวกมฺมสงฺฆโภคสามเณรอารามิกโวสาสนาทิกิจฺจวิรหิโต, อตฺตโน เกสนขจฺเฉทนปตฺตจีวรปริกมฺมาทึ กตฺวา สมณธมฺมกิจฺจปโร โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

ස්වල්ප වූ කටයුතු ඇති බැවින් 'අප්පකිච්ච' නම් වේ. එනම් කර්මාන්තයන්හි ඇලී සිටීම, කතාබහෙහි ඇලී සිටීම හෝ පිරිස් සමඟ එක්ව සිටීම වැනි බොහෝ කටයුතු වල නොයෙදුණු තැනැත්තායි. එසේත් නැතිනම්, මුළු ආරාමයේම සිදුවන අලුත් වැඩකටයුතු, සංඝ දේපළ පාලනය, සාමණේරයන් හෝ ආරාම සේවකයන් මෙහෙයවීම වැනි කටයුතු වලින් නිදහස් වී, තම හිසකෙස් හා නියපොතු කැපීම, පාත්‍ර සිවුරු පිළියෙළ කරගැනීම වැනි පෞද්ගලික කටයුතු පමණක් සිදු කරමින්, මහණ දම් පිරීමෙහිම යෙදී සිටින තැනැත්තා 'අප්පකිච්ච' ලෙස හැඳින්වේ.

สลฺลหุกา วุตฺติ อสฺสาติ สลฺลหุกวุตฺติ. ยถา เอกจฺโจ พหุภณฺโฑ ภิกฺขุ ทิสาปกฺกมนกาเล พหุํ ปตฺตจีวรปจฺจตฺถรณเตลคุฬาทึ มหาชเนน สีสภารกฏิภาราทีหิ อุจฺจาราเปตฺวา ปกฺกมติ, เอวํ อหุตฺวา โย อปฺปปริกฺขาโร โหติ, ปตฺตจีวราทิอฏฺฐสมณปริกฺขารมตฺตเมว ปริหรติ, ทิสาปกฺกมนกาเล ปกฺขี สกุโณ วิย สมาทาเยว ปกฺกมติ, เอวรูโป อิธ สลฺลหุกวุตฺตีติ อธิปฺเปโต. สนฺตานิ อินฺทฺริยานิ อสฺสาติ สนฺตินฺทฺริโย, อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ ราคาทิวเสน อนุทฺธตินฺทฺริโยติ วุตฺตํ โหติ. นิปโกติ วิญฺญู วิภาวี ปญฺญวา, สีลานุรกฺขณปญฺญาย จีวราทิวิจารณปญฺญาย อาวาสาทิสตฺตสปฺปายปริชานนปญฺญาย จ สมนฺนาคโตติ อธิปฺปาโย.

සැහැල්ලු පැවතුම් ඇති බැවින් 'සල්ලහුකවුත්ති' නම් වේ. යම් භික්ෂුවක් බොහෝ බඩුබාහිරාදිය ඇතිව, චාරිකාවක වඩින විට පාත්‍ර, සිවුරු, ඇතිරිලි, තෙල්, හකුරු ආදී බොහෝ දෑ මිනිසුන් ලවා හිස මත හෝ උකුළ මත තබා ගෙන වඩිනවාක් මෙන් නොව, අෂ්ට පරිෂ්කාර පමණක් දරාගෙන පියාපත් ඇති පක්ෂියෙකු මෙන් තමාට අවශ්‍ය දෑ පමණක් රැගෙන වඩින භික්ෂුව 'සල්ලහුකවුත්ති' නම් වේ. ශාන්ත වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බැවින් 'සන්තින්ද්‍රිය' නම් වේ. එනම් ඉෂ්ට අරමුණු හමුවේ රාගය ආදියෙන් නොසැලෙන ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. 'නිපක' යනු ප්‍රඥාවන්ත, බුද්ධිමත් තැනැත්තායි. ඔහු සිල් රැකීමෙහි ද, සිවුරු ආදී පරිෂ්කාර භාවිතයෙහි ද, ආවාස ආදී සප්ත සප්පායයන් හඳුනාගැනීමෙහි ද දක්ෂ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත අයෙකි.

น ปคพฺโภติ อปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ.

ප්‍රගල්භ (දැඩි) නොවූ තැනැත්තා 'අප්පගබ්භ' නම් වේ. අට ආකාර වූ කාය ප්‍රගල්භභාවයෙන් ද, සතර ආකාර වූ වාචා ප්‍රගල්භභාවයෙන් ද, නේක ආකාර වූ මනෝ ප්‍රගල්භභාවයෙන් ද තොර වූ තැනැත්තා මෙයින් අදහස් කෙරේ.

อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ (มหานิ. ๘๗) นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลาชนฺตาฆรนฺหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺคอนฺตรฆรปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ, ปาเท ปาทโมทหิตฺวา วาติ เอวมาทิ, ตถา คณมชฺเฌ, คณมชฺเฌติ จตุปริสสนฺนิปาเต, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลายํ ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ, ตถา ชนฺตาฆเร. วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชาลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ[Pg.184], ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาเธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑตฺถํ วุฑฺฒานํ ปุรโต ปุรโต ยาติ พาหาย พาหํ ปหรนฺโต, อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺฒานํ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ กายกีฬนํ กโรตีติ เอวมาทิ.

අට වැදෑරුම් කාය ප්‍රගල්භභාවය නම් සංඝයා මැද, ගණයා මැද, පුද්ගලයන් ඉදිරියේ, දාන ශාලාවෙහි, ගිනි හලෙහි, ස්නානය කරන තොටුපළෙහි, පිණ්ඩපාත මාර්ගයෙහි සහ නිවෙස් වලට පිවිසෙන විට ශරීරයෙන් අශෝභන ලෙස හැසිරීමයි. එනම්, සංඝයා මැද දෙපට සිවුරු බැඳගෙන හෝ පාදයක් මත පාදයක් තබාගෙන සිටීම ආදියයි. එසේම පිරිස් මැද හෝ වැඩිමහලු භික්ෂූන් ඉදිරියේ අශෝභන ලෙස සිටීම, දාන ශාලාවකදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට ආසන නොදීම, නවක භික්ෂූන්ට ආසන අවහිර කිරීම, ගිනි හලෙහිදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා ගිනි මෙළවීම ආදිය මෙයට අයත් වේ. ස්නාන තොටුපළේදී වැඩිමහලු හෝ බාල භේදයකින් තොරව පැමිණි පිළිවෙළට ස්නානය කළ යුතු වුවත්, එය නොතකා පසුව පැමිණ ජලයට බැස වැඩිමහලු හා බාල භික්ෂූන්ට බාධා කිරීම ද කාය ප්‍රගල්භභාවයකි. පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින විට අග්‍ර ආසන, අග්‍ර පැන් හා අග්‍ර පිණ්ඩපාතය ලබාගැනීමේ අදහසින් වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට ඉදිරියෙන් වැලමිටෙන් තල්ලු කරමින් යාම සහ නිවෙස් වලට පිවිසීමේදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට පෙර ඇතුළු වීම හා කුඩා දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කිරීම ආදිය ද මෙයට ඇතුළත් වේ.

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ, ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร คเณ วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล จ. ตตฺถ มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ. อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ, กึ ยาคุ อุทาหุ ขาทนียํ โภชนียํ, กึ เม ทสฺสสิ, กิมชฺช ขาทิสฺสามิ, กึ ภุญฺชิสฺสามิ, กึ ปิวิสฺสามี’’ติ เอทมาทึ ภาสติ.

සතර වැදෑරුම් වාචා ප්‍රගල්භභාවය නම් සංඝයා මැද, ගණයා මැද, පුද්ගලයන් ඉදිරියේ හා නිවෙස් වලදී අශෝභන ලෙස කතා කිරීමයි. එනම්, සංඝයා මැද වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් අවසර නොගෙන ධර්මය දේශනා කිරීම, මිනිසුන් ප්‍රශ්නයක් ඇසූ විට වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා පිළිතුරු දීම, නිවෙස් වලට ගිය විට 'අසවල් නම ඇති කෙනාගේ ගෙදර මොනවාද තියෙන්නේ? කැඳ තිබේද? කෑමට යමක් තිබේද? මට මොනවාද දෙන්නේ? අද මම මොනවාද කන්නේ? මොනවාද බොන්නේ?' ආදී වශයෙන් අශෝභන ලෙස කතා කිරීමයි.

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา เอว กามวิตกฺกาทินานปฺปการอปฺปติรูปวิตกฺกนํ.

නේක වැදෑරුම් මනෝ ප්‍රගල්භභාවය නම්, ඒ ඒ ස්ථානවලදී කයින් හෝ වචනයෙන් වරදක් නොකළද, සිතින් කාම විතර්ක ආදී විවිධ අකුසල් සිතිවිලි හෝ අයෝග්‍ය සිතිවිලි සිතීමයි.

กุเลสฺวนนุคิทฺโธติ ยานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ, เตสุ ปจฺจยตณฺหาย วา อนนุโลมิยคิหิสํสคฺควเสน วา อนนุคิทฺโธ, น สหโสกี, น สหนนฺที, น สุขิเตสุ สุขิโต, น ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, น อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา วา โยคมาปชฺชิตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสา จ คาถาย ยํ ‘‘สุวโจ จสฺสา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘อสฺสา’’ติ วจนํ, ตํ สพฺพปเทหิ สทฺธึ ‘‘สนฺตุสฺสโก จ อสฺส, สุภโร จ อสฺสา’’ติ เอวํ โยเชตพฺพํ.

“කුලයන්හි නොඇලුණේ” යනු යම් කුලයන් කරා එළඹෙන්නේද, ඒ කුලයන් කෙරෙහි සිව්පසය පිළිබඳ තණ්හාවෙන් හෝ නොහොබිනා ගිහි ඇසුරෙන් හෝ නොඇලුණු බවයි. ඔවුන් සමඟ එකට ශෝක නොවන, එකට සතුටු නොවන, ඔවුන් සැපවත් වූ කල තමා සැපවත් නොවන, ඔවුන් දුක්පත් වූ කල තමා දුක්පත් නොවන, ඔවුන්ගේ කටයුතු පැමිණි කල්හි තමා ඒවාට වෙහෙස නොවන බව මෙයින් කියවේ. තවද, මෙම ගාථාවෙහි “සුවචෝ චස්ස” යන්නෙහි දැක්වෙන “අස්ස” (විය යුතුය) යන පදය “සන්තුස්සකෝ ච අස්ස” (සතුටු වන්නෙක් විය යුතුය), “සුභරෝ ච අස්ස” (පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැක්කෙක් විය යුතුය) ආදී වශයෙන් මෙහි එන සියලු පදයන් සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

๑๔๕. เอวํ ภควา สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ตตุตฺตริปิ กรณียํ อาจิกฺขิตฺวา อิทานิ อกรณียมฺปิ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ, เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เอวมิมํ กรณียํ กโรนฺโต ยํ ตํ กายวจีมโนทุจฺจริตํ ขุทฺทํ ลามกนฺติ วุจฺจติ, ตํ น จ ขุทฺทํ สมาจเร. อสมาจรนฺโต จ น เกวลํ โอฬาริกํ, กึ ปน กิญฺจิ น สมาจเร, อปฺปมตฺตกํ อณุมตฺตมฺปิ น สมาจเรติ วุตฺตํ โหติ.

145. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාන්ත පදය (නිවන) අවබෝධ කරගෙන වාසය කිරීමට කැමති හෝ එය ලැබීම පිණිස පිළිපදින්නට කැමති, විශේෂයෙන්ම ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුව විසින් කළ යුතු දෑ වදාරා, දැන් නොකළ යුතු දෑ ද වදාරනු කැමැත්තෙන් “යම් කරුණක් නිසා නුවණැති අන්‍යයෝ දොස් පවරන්නාහුද, එවැනි සුළු හෝ වරදක් නොකළ යුතුය” යන මෙම ගාථා අර්ධය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: මෙසේ කළ යුතු දෑ කරන භික්ෂුව විසින් හීන හෙවත් ලාමක යැයි කියනු ලබන යම් කය, වචනය, සිත යන තිදොරින් සිදුවන දුශ්චරිතයක් වේද, එවැනි සුළු වරදක් පවා නොකළ යුතුය. එසේ නොකරන්නේ ද හුදෙක් රළු වූ වැරදි පමණක් නොව, ඉතා සුළු වූ ද පරමාණු මාත්‍ර වූ ද කිසිදු වරදක් නොකළ යුතු බව මෙයින් අදහස් වේ.

ตโต [Pg.185] ตสฺส สมาจาเร สนฺทิฏฺฐิกเมวาทีนวํ ทสฺเสติ ‘‘เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุ’’นฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อวิญฺญู ปเร อปฺปมาณํ. เต หิ อนวชฺชํ วา สาวชฺชํ กโรนฺติ, อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ. วิญฺญู เอว ปน ปมาณํ. เต หิ อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสนฺติ, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสนฺติ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญู ปเร’’ติ วุตฺตํ.

ඉන්පසු එම වරදෙහි ඇති වර්තමානයේදීම දැකිය හැකි ආදීනවය “යමකින් නුවණැති අන්‍යයෝ දොස් පවරන්නාහුද” යන්නෙන් දක්වයි. මෙහිදී නුවණැත්තන් නොවූවන් ප්‍රමාණයට (මිනුම්දණ්ඩකට) නොගැනේ. මන්ද යත්, ඔවුහු නිවැරදි දේ වැරදි ලෙසත්, සුළු වැරදි මහා වැරදි ලෙසත් දකිති. එහෙත් නුවණැත්තෝම මෙහිදී ප්‍රමාණය වෙති. ඔවුහු මැනවින් විමසා බලා නින්දා කටයුත්තාට නින්දා ද, ප්‍රශංසා කටයුත්තාට ප්‍රශංසා ද කරති. එබැවින් “නුවණැති අන්‍යයෝ” යැයි වදාරන ලදී.

เอวํ ภควา อิมาหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกามสฺส, ตทธิคมาย วา ปฏิปชฺชิตุกามสฺส วิเสสโต อารญฺญกสฺส อารญฺญกสีเสน จ สพฺเพสมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหริตุกามานํ กรณียากรณียเภทํ กมฺมฏฺฐานูปจารํ วตฺวา อิทานิ เตสํ ภิกฺขูนํ ตสฺส เทวตาภยสฺส ปฏิฆาตาย ปริตฺตตฺถํ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานวเสน กมฺมฏฺฐานตฺถญฺจ ‘‘สุขิโน ว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน เมตฺตกถํ กเถตุมารทฺโธ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථා දෙකහමාරකින් ශාන්ත පදය අවබෝධ කරගෙන වාසය කිරීමට හෝ එය ලැබීමට පිළිපදින්නට කැමති, විශේෂයෙන්ම ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් උදෙසාත්, ආරණ්‍යවාසී බව මුල් කොට ගෙන කමටහන් ගෙන වාසය කිරීමට කැමති සියලු දෙනා උදෙසාත් කළ යුතු හා නොකළ යුතු දෑ මෙන්ම කමටහන් වැඩීමේ ක්‍රමය ද වදාරා, දැන් ඒ භික්ෂූන්ට දෙවිවරුන්ගෙන් පැමිණි බිය දුරු කරනු පිණිසත්, ආරක්ෂාව පිණිසත්, විදර්ශනාවට පාදක වන ධ්‍යාන වශයෙන් කමටහන් ගැනීම පිණිසත් “සැප ඇත්තෝ වෙත්වා, බිය නැත්තෝ වෙත්වා” ආදී වශයෙන් මෙත් වැඩීම පිළිබඳ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

ตตฺถ สุขิโนติ สุขสมงฺคิโน. เขมิโนติ เขมวนฺโต, อภยา นิรุปทฺทวาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพติ อนวเสสา. สตฺตาติ ปาณิโน. สุขิตตฺตาติ สุขิตจิตฺตา. เอตฺถ จ กายิเกน สุเขน สุขิโน, มานเสน สุขิตตฺตา, ตทุภเยนาปิ สพฺพภยูปทฺทววิคเมน วา เขมิโนติ เวทิตพฺพา. กสฺมา ปน เอวํ วุตฺตํ? เมตฺตาภาวนาการทสฺสนตฺถํ. เอวญฺหิ เมตฺตา ภาเวตพฺพา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘เขมิโน โหนฺตู’’ติ วา, ‘‘สุขิตตฺตา โหนฺตู’’ติ วา.

එහි “සැප ඇත්තෝ” යනු සැපයෙන් යුක්ත වූවෝය. “භය නැත්තෝ (ඛේමිනෝ)” යනු උවදුරු රහිත වූ, බිය නැත්තෝය. “සියලු” යනු කිසිවකු ඉතිරි නොකරන ලද යන්නයි. “සත්ත්වයෝ” යනු ප්‍රාණීහුය. “සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ” යනු සැපවත් සිත් ඇති බවයි. මෙහි කායික සැපයෙන් “සැප ඇත්තෝ” ද, මානසික සැපයෙන් “සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ” ද, එම දෙවැදෑරුම් සැපයෙන්ම හෝ සියලු බිය උවදුරු දුරු වීමෙන් “බිය නැත්තෝ” ද වන බව දත යුතුය. කුමක් හෙයින් මෙසේ වදාරන ලද්දේද? මෙත්තා භාවනාව වඩන ආකාරය දැක්වීම පිණිසයි. එනම් මෙත්තාව මෙසේ වැඩිය යුතුය: “සියලු සත්ත්වයෝ සැප ඇත්තෝ වෙත්වා” කියා හෝ, “බිය නැත්තෝ වෙත්වා” කියා හෝ, “සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා” කියා හෝ මෙත් වැඩිය යුතුය.

๑๔๖. เอวํ ยาว อุปจารโต อปฺปนาโกฏิ, ตาว สงฺเขเปน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโตปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ปุถุตฺตารมฺมเณ ปริจิตํ จิตฺตํ น อาทิเกเนว เอกตฺเต สณฺฐาติ, อารมฺมณปฺปเภทํ ปน อนุคนฺตฺวา กเมน สณฺฐาติ, ตสฺมา ตสฺส ตสถาวราทิทุกติกปฺปเภเท อารมฺมเณ อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สณฺฐานตฺถมฺปิ ‘‘เย เกจี’’ติ คาถาทฺวยมาห. อถ วา ยสฺมา ยสฺส ยํ อารมฺมณํ วิภูตํ โหติ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สุขํ ติฏฺฐติ. ตสฺมา เตสํ ภิกฺขูนํ ยสฺส ยํ วิภูตํ อารมฺมณํ, ตสฺส ตตฺถ จิตฺตํ สณฺฐาเปตุกาโม ตสถาวราทิทุกตฺติกอารมฺมณปฺปเภททีปกํ ‘‘เย เกจี’’ติ อิมํ คาถาทฺวยมาห.

146. මෙසේ උපචාර සමාධියේ සිට අර්පණා සමාධිය දක්වා සංක්ෂේපයෙන් මෙත්තා භාවනාව දක්වා, දැන් එය විස්තර වශයෙන් දැක්වීම පිණිස “යම් ප්‍රාණභූත කෙනෙක් වෙත්ද” යන ගාථා යුගලය වදාළ සේක. තවද, නන්විධ අරමුණු කෙරෙහි හුරු වූ සිත එකවරම ඒකාග්‍රතාවට පත් නොවන බැවින්, අරමුණු විභජනය කරමින් අනුපිළිවෙළින් සිත තැන්පත් කරවීම පිණිස කෙලෙස් සහිත (තස) හා රහිත (ථාවර) ආදී වශයෙන් වූ දුක (යුගල) සහ තික (තුන් ආකාර) වශයෙන් අරමුණු ඔස්සේ සිත තැන්පත් කරවීම සඳහා මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, යම් භික්ෂුවකට යම් අරමුණක් පැහැදිලිව පෙනේද, ඔහුගේ සිත එහි තැන්පත් කරවනු කැමැත්තෙන් තස, ථාවර ආදී දුක-තික අරමුණු විස්තර කෙරෙන “යේ කේචි” යන ගාථා යුගලය වදාළ සේක.

เอตฺถ [Pg.186] หิ ตสถาวรทุกํ ทิฏฺฐาทิฏฺฐทุกํ ทูรสนฺติกทุกํ ภูตสมฺภเวสิทุกนฺติ จตฺตาริ ทุกานิ, ทีฆาทีหิ จ ฉหิ ปเทหิ มชฺฌิมปทสฺส ตีสุ, อณุกปทสฺส จ ทฺวีสุ ติเกสุ อตฺถสมฺภวโต ทีฆรสฺสมชฺฌิมตฺติกํ มหนฺตาณุกมชฺฌิมตฺติกํ ถูลาณุกมชฺฌิมตฺติกนฺติ ตโย ติเก ทีเปติ. ตตฺถ เย เกจีติ อนวเสสวจนํ. ปาณา เอว ภูตา ปาณภูตา. อถ วา ปาณนฺตีติ ปาณา. เอเตน อสฺสาสปสฺสาสปฏิพทฺเธ ปญฺจโวการสตฺเต คณฺหาติ. ภวนฺตีติ ภูตา. เอเตน เอกโวการจตุโวการสตฺเต คณฺหาติ. อตฺถีติ สนฺติ, สํวิชฺชนฺติ.

මෙහි කෙලෙස් සහිත හා රහිත යුගලය (තස-ථාවර), දුටු හා නොදුටු යුගලය, දුර හා ළඟ යුගලය, උපන් හා උපත සොයන යුගලය යනුවෙන් යුගල සතරක් වේ. දීර්ඝ ආදී පද හය මඟින් මධ්‍යම පදය තෙවතාවක් ද, අණුක පදය දෙවතාවක් ද සම්බන්ධ කිරීමෙන් දීර්ඝ-කෙටි-මධ්‍යම තිකය, මහත්-අණුක-මධ්‍යම තිකය, රළු-සියුම්-මධ්‍යම තිකය යනුවෙන් තික තුනක් දක්වයි. එහි “යම් කිසි” යනු කිසිවකු ඉතිරි නොකරන යන අර්ථයයි. ප්‍රාණීහුම “භූත” නම් වෙති, එබැවින් “ප්‍රාණභූත” යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් හුස්ම ගන්නා බැවින් “ප්‍රාණ” නම් වේ. මෙයින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස මත යැපෙන පංචවෝකාර සත්ත්වයන් ගැනේ. හටගත් බැවින් “භූත” නම් වේ. මෙයින් ඒකවෝකාර හා චතුවෝකාර සත්ත්වයන් ගැනේ. “වෙත්ද (අත්ථි)” යනු පවතින්නා වූ හෙවත් විද්‍යමාන වන්නා වූ යන්නයි.

เอวํ ‘‘เย เกจิ ปาณภูตตฺถี’’ติ อิมินา วจเนน ทุกตฺติเกหิ สงฺคเหตพฺเพ สพฺเพ สตฺเต เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺเพปิ เต ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสาติ อิมินา ทุเกน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

මෙසේ “යම් ප්‍රාණභූත කෙනෙක් වෙත්ද” යන වචනයෙන් දුක-තික වශයෙන් ඇතුළත් කළ යුතු සියලු සත්ත්වයන් එකට දක්වා, දැන් ඔවුන් සියල්ලන්ම “කෙලෙස් සහිත වූ හෝ කෙලෙස් රහිත වූ සියල්ලෝම” යන මෙම යුගලය මඟින් සංග්‍රහ කොට දක්වයි.

ตตฺถ ตสนฺตีติ ตสา, สตณฺหานํ สภยานญฺเจตํ อธิวจนํ. ติฏฺฐนฺตีติ ถาวรา, ปหีนตณฺหาภยานํ อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เตสํ อวเสสนฺติ อนวเสสา, สพฺเพปีติ วุตฺตํ โหติ. ยญฺจ ทุติยคาถาย อนฺเต วุตฺตํ, ตํ สพฺพทุกติเกหิ สมฺพนฺธิตพฺพํ – เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ ตสา วา ถาวรา วา อนวเสสา, อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา. เอวํ ยาว ภูตา วา สมฺภเวสี วา อิเมปิ สพฺเพ สตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตาติ.

එහි 'තසා' යනු තැතිගන්නා සුලු (කෙලෙස් සහිත) සත්ත්වයන්ට නමකි. මෙය තණ්හාව සහ භය සහිත සත්ත්වයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන නාමයකි. 'ථාවරා' යනු ස්ථාවරව (නොසැලී) සිටින සත්ත්වයන්ට නමකි. තණ්හාව සහ භය ප්‍රහීණ කළ රහතන් වහන්සේලා හැඳින්වීමට මෙම නාමය යෙදේ. 'අනවසෙසා' යනු කිසිවකු ඉතිරි නොකර සියල්ලන්ම යන අර්ථයයි. දෙවන ගාථාව අවසානයේ සඳහන් වන 'සබ්බේ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා' (සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා) යන පදය සියලු කොටස් සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම්, 'තැතිගන්නා සුලු හෝ ස්ථාවර වූ හෝ සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා', 'භූත හෝ සම්භවේසී හෝ සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා' යනාදී වශයෙනි.

อิทานิ ทีฆรสฺสมชฺฌิมาทิติกตฺตยทีปเกสุ ทีฆา วาติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ ทีฆาติ ทีฆตฺตภาวา นาคมจฺฉโคธาทโย. อเนกพฺยามสตปฺปมาณาปิ หิ มหาสมุทฺเท นาคานํ อตฺตภาวา อเนกโยชนปฺปมาณาปิ มจฺฉโคธาทีนํ อตฺตภาวา โหนฺติ. มหนฺตาติ มหนฺตตฺตภาวา ชเล มจฺฉกจฺฉปาทโย, ถเล หตฺถินาคาทโย, อมนุสฺเสสุ ทานวาทโย. อาห จ – ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). ตสฺส หิ อตฺตภาโว อุพฺเพเธน จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ, พาหู ทฺวาทสโยชนสตปริมาณา, ปญฺญาสโยชนํ ภมุกนฺตรํ, ตถา องฺคุลนฺตริกา, หตฺถตลานิ ทฺเว โยชนสตานีติ. มชฺฌิมาติ อสฺสโคณมหึสสูกราทีนํ อตฺตภาวา. รสฺสกาติ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ วามนาทโย ทีฆมชฺฌิเมหิ โอมกปฺปมาณา สตฺตา. อณุกาติ มํสจกฺขุสฺส [Pg.187] อโคจรา, ทิพฺพจกฺขุวิสยา อุทกาทีสุ นิพฺพตฺตา สุขุมตฺตภาวา สตฺตา, อูกาทโย วา. อปิจ เย ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ มหนฺตมชฺฌิเมหิ ถูลมชฺฌิเมหิ จ โอมกปฺปมาณา สตฺตา, เต อณุกาติ เวทิตพฺพา. ถูลาติ ปริมณฺฑลตฺตภาวา มจฺฉกุมฺมสิปฺปิกสมฺพุกาทโย สตฺตา.

දැන් 'දීඝ', 'රස්ස', 'මජ්ඣිම' යන ති‍්‍රක තුන මඟින් සත්ත්වයන් දක්වනු ලැබේ. 'දීඝ' (දිගු) යනු නාගයන්, මසුන් සහ කටුස්සන් වැනි දිගු ශරීර ඇති සත්ත්වයන්ය. මහා සාගරයේ වෙසෙන නාගයන්ගේ ශරීර විය සිය ගණනක් වන අතර මසුන් හා කටුස්සන්ගේ ශරීර යොදුන් ගණනාවක් දිගු වේ. 'මහන්ත' (විශාල) යනු දියෙහි වෙසෙන මසුන්, ඉබ්බන් සහ ගොඩ වෙසෙන ඇතින්නාගයන් මෙන්ම අමනුෂ්‍යයන් අතර වන දානවයන් වැනි විශාල ශරීර ඇති සත්ත්වයන්ය. 'ශරීර ඇති අය අතරින් රාහු අසුරේන්ද්‍රයා අග්‍ර වේ' යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඔහුගේ ශරීරය උසින් යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් වේ. බාහුව යොදුන් එක්දහස් දෙසියයක් දිගය. බැම අතර පරතරය යොදුන් පනහකි. ඇඟිලි අතර පරතරය ද එසේම වන අතර අල්ල යොදුන් දෙසියයක් පමණ වේ. 'මජ්ඣිම' (මධ්‍යම) යනු අශ්ව, ගව, මීහරක්, ඌරන් වැනි සතුන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණයයි. 'රස්සක' (මිටි) යනු ඒ ඒ ජාතීන් අතර සිටින මිටි සත්ත්වයන් හෝ දීර්ඝ හා මධ්‍යම ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා සත්ත්වයන්ය. 'අණුක' (සියුම්) යනු මාංස චක්ෂුසට නොපෙනෙන, දිව්‍ය චක්ෂුසට පමණක් පෙනෙන, ජලයේ උපදින ඉතා සියුම් සිරුරු ඇති සත්ත්වයන්ය. නැතහොත් උකුණන් වැනි සතුන්ය. තවද, ඒ ඒ ජාතීන් අතර මහා සහ මධ්‍යම හෝ ස්ථූල සහ මධ්‍යම ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා සතුන් අණුක ලෙස හැඳින්වේ. 'ථූල' (මහත/වටකුරු) යනු වටකුරු ශරීර ඇති මසුන්, ඉබ්බන් සහ බෙල්ලන් වැනි සත්ත්වයන්ය.

๑๔๗. เอวํ ตีหิ ติเกหิ อนวเสสโต สตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ทิฏฺฐา วา เยว อทิฏฺฐา’’ติอาทีหิ ตีหิ ทุเกหิปิ เต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ.

147. මෙසේ ති‍්‍රක තුනකින් (කාණ්ඩ 3 බැගින් වූ කොටස් වලින්) සියලු සත්ත්වයන් අවශේෂයකින් තොරව දක්වා, දැන් 'දිට්ඨා වා යේව අදිට්ඨා' ආදී වශයෙන් යුගල (දුක) තුනකින් ද සත්ත්වයන් සංග්‍රහ කර දක්වනු ලැබේ.

ตตฺถ ทิฏฺฐาติ เย อตฺตโน จกฺขุสฺส อาปาถมาคตวเสน ทิฏฺฐปุพฺพา. อทิฏฺฐาติ เย ปรสมุทฺทปรเสลปรจกฺกวาฬาทีสุ ฐิตา. ‘‘เยว ทูเร วสนฺติ อวิทูเร’’ติ อิมินา ปน ทุเกน อตฺตโน อตฺตภาวสฺส ทูเร จ อวิทูเร จ วสนฺเต สตฺเต ทสฺเสติ. เต อุปาทายุปาทาวเสน เวทิตพฺพา. อตฺตโน หิ กาเย วสนฺตา สตฺตา อวิทูเร, พหิกาเย วสนฺตา ทูเร. ตถา อนฺโตอุปจาเร วสนฺตา อวิทูเร, พหิอุปจาเร วสนฺตา ทูเร. อตฺตโน วิหาเร คาเม ชนปเท ทีเป จกฺกวาเฬ วสนฺตา อวิทูเร, ปรจกฺกวาเฬ วสนฺตา ทูเร วสนฺตีติ วุจฺจนฺติ.

එහි 'දිට්ඨා' (දැක ඇති) යනු තමාගේ ඇසට හමු වී පෙර දැක ඇති සත්ත්වයන්ය. 'අදිට්ඨා' (නොදුටු) යනු මුහුදෙන් එතෙර, කඳු වලින් එතෙර හෝ වෙනත් සක්වළවල සිටින බැවින් නොදුටු සත්ත්වයන්ය. 'දූරේ' සහ 'අවිදූරේ' යන යුගලයෙන් තමාගේ ශරීරයට සාපේක්ෂව දුර සහ ළඟ වෙසෙන සත්ත්වයන් දක්වයි. තමාගේ සිරුර තුළ වෙසෙන සත්ත්වයෝ සමීප (අවිදූර) වෙති. සිරුරෙන් බැහැර අය දුර (දූර) වෙති. එමෙන්ම තමා වෙසෙන ආරාමය, ගම, රට හෝ සක්වළ තුළ සිටින අය සමීප ලෙසත්, වෙනත් සක්වළවල වෙසෙන අය දුර වෙසෙන අය ලෙසත් හැඳින්වේ.

ภูตาติ ชาตา, อภินิพฺพตฺตา. เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานเมตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสี. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสกฺขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. อถ วา จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม. ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. ตโต ปรํ ภูตาติ.

'භූතා' යනු උපන්, හටගත් සත්ත්වයන්ය. 'නැවත නූපදින' බැවින් රහතන් වහන්සේලා භූත යන නමින් හැඳින්වේ. 'භවය සොයන' බැවින් 'සම්භවේසී' නම් වේ. භව සංයෝජන ප්‍රහීණය නොකළ බැවින් මතු භවයක් සොයන සේඛ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් මෙයින් අදහස් කෙරේ. නැතහොත්, සතර යෝනි අතරින් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කටුව හෝ වැදෑමහ බිඳගෙන පිටතට එනතෙක් 'සම්භවේසී' නම් වන අතර, ඉන්පසු 'භූත' නම් වේ. සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයන් පළමු සිත් ක්ෂණයෙහි 'සම්භවේසී' වන අතර දෙවන සිත් ක්ෂණයේ සිට 'භූත' නම් වේ. යම් ඉරියව්වකින් උපදින්නේ ද, එම ඉරියව්ව වෙනස් කරන තෙක් ඔවුන් 'සම්භවේසී' ලෙසත් ඉන්පසු 'භූත' ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ.

๑๔๘. เอวํ ภควา ‘‘สุขิโน วา’’ติอาทีหิ อฑฺฒเตยฺยาหิ คาถาหิ นานปฺปการโต เตสํ ภิกฺขูนํ หิตสุขาคมปตฺถนาวเสน สตฺเตสุ เมตฺตาภาวนํ [Pg.188] ทสฺเสตฺวา อิทานิ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสนาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถา’’ติ. เอส โปราณปาโฐ, อิทานิ ปน ‘‘ปรํ หี’’ติปิ ปฐนฺติ, อยํ น โสภโน.

148. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සුඛිනෝ වා' ආදී වශයෙන් ගාථා දෙකහමාරකින් විවිධ ආකාරයෙන් සත්ත්වයන්ට හිතසුව ප්‍රාර්ථනා කරමින් මෙත්තා භාවනාව දක්වා, දැන් 'න පරෝ පරං නිකුබ්බේථ' (අන්‍යයෙකු රවටා නොගත යුතුය) යනුවෙන් අහිතක් හෝ දුකක් සිදු නොවේවායි ප්‍රාර්ථනා කරන ආකාරයෙන් ද භාවනාව දක්වති. මෙය පැරණි පාඨයයි. දැන් සමහරු 'පරං හී' කියා පඨනය කරති. එය නිවැරදි නොවේ.

ตตฺถ ปโรติ ปรชโน. ปรนฺติ ปรชนํ. น นิกุพฺเพถาติ น วญฺเจยฺย. นาติมญฺเญถาติ น อติกฺกมิตฺวา มญฺเญยฺย. กตฺถจีติ กตฺถจิ โอกาเส, คาเม วา นิคเม วา เขตฺเต วา ญาติมชฺเฌ วา ปูคมชฺเฌ วาติอาทิ. นนฺติ เอตํ. กญฺจีติ ยํ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา สุคตํ วา ทุคฺคตํ วาติอาทิ. พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญาติ กายวจีวิกาเรหิ พฺยาโรสนาย จ, มโนวิกาเรน ปฏิฆสญฺญาย จ. ‘‘พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญายา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘สมฺม ทญฺญาย วิมุตฺตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺม ทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ, ยถา จ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕). นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺยาติ อญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺย. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลํ ‘‘สุขิโน วา เขมิโน วา โหนฺตู’’ติอาทิ มนสิการวเสเนว เมตฺตํ ภาเวยฺย. กึ ปน ‘‘อโห วต โย โกจิ ปรปุคฺคโล ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ วญฺจนาทีหิ นิกตีหิ น นิกุพฺเพถ, ชาติอาทีหิ จ นวหิ มานวตฺถูหิ กตฺถจิ ปเทเส ยํ กญฺจิ ปรปุคฺคลํ นาติมญฺเญยฺย, อญฺญมญฺญสฺส จ พฺยาโรสนาย วา ปฏิฆสญฺญาย วา ทุกฺขํ น อิจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมฺปิ มนสิ กโรนฺโต ภาเวยฺยาติ.

එහි 'පරො' යනු අන්‍ය පුද්ගලයායි. 'පරං' යනු අන්‍ය පුද්ගලයෙකුවයි. 'න නිකුබ්බේථ' යනු රවටන්නේ නැත, වංචා කරන්නේ නැත යන්නයි. 'නාතිමඤ්ඤේථ' යනු යටපත් කොට හෝ අවමන් කොට නොසිතන්නේය යන්නයි. 'කත්ථචි' යනු යම් කිසි ස්ථානයකදී, එනම් ගමක, නියම්ගමක, කෙතක, නෑයන් මැද හෝ සභාවක් මැද යනාදී වශයෙනි. 'නං' යනු එම පුද්ගලයාටයි. 'කඤ්චි' යනු ක්ෂත්‍රියයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, ගිහියෙකු, පැවිද්දෙකු, සුගතියක උපන් අයෙකු හෝ දුගතියක උපන් අයෙකු වේවා යම් කිසිවෙකුටයි. 'බ්‍යාරෝසනා පටිඝසඤ්ඤා' යනු කය සහ වචනයෙහි වෙනස්කම් මගින් සිදුකරන ක්‍රෝධ කිරීමෙන් ද (බ්‍යාරෝසනා), මනෝ විකාරයෙන් හටගන්නා ගැටෙන අදහසින් ද (පටිඝසඤ්ඤා) යන්නයි. 'බ්‍යාරෝසනාය පටිඝසඤ්ඤාය' යනුවෙන් පැවසිය යුතු තැන 'බ්‍යාරෝසනා පටිඝසඤ්ඤා' යැයි කියනු ලැබේ. එය 'සම්ම දඤ්ඤාය විමුත්තා' වෙනුවට 'සම්ම දඤ්ඤා විමුත්තා' යනුවෙන් ද, 'අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිපදාය' වෙනුවට 'අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා' යනුවෙන් ද ව්‍යවහාර වන්නාක් මෙනි. 'නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිච්ඡෙය්‍ය' යනු එකිනෙකාට දුකක් පතනු නොලැබිය යුතුය යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? 'සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, බිය රහිත වෙත්වා' යනාදී මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් පමණක්ම මෛත්‍රිය වැඩිය යුතු නොවේ. 'අහෝ, යම් කිසි පුද්ගලයෙක් තවත් අයෙකු රවටා වංචා නොකරන්නේ නම්, ජාති ආදී වූ නව විධ මාන වස්තූන් නිසාවෙන් කිසිදු ස්ථානයකදී කිසිවෙකුට අවමන් නොකරන්නේ නම්, එකිනෙකා කෙරෙහි ක්‍රෝධයෙන් හෝ ගැටෙන අදහසින් දුකක් පතනු නොලැබෙන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද' යනාදී වශයෙන් ද මෙනෙහි කරමින් මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය.

๑๔๙. เอวํ อหิตทุกฺขานาคมปตฺถนาวเสน อตฺถโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเมว อุปมาย ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มาตา ยถา นิยํ ปุตฺต’’นฺติ.

149. මෙසේ අහිත වූ දුක් නොපැමිණේවායි ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ අර්ථයෙන් මෛත්‍රී භාවනාව දක්වා, දැන් එම මෛත්‍රී භාවනාවම උපමාවක් මගින් දැක්වීමට 'මාතා යථා නියං පුත්තං' යනාදිය වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ยถา มาตา นิยํ ปุตฺตํ อตฺตนิ ชาตํ โอรสํ ปุตฺตํ, ตญฺจ เอกปุตฺตเมว อายุสา อนุรกฺเข, ตสฺส ทุกฺขาคมปฏิพาหนตฺถํ อตฺตโน อายุมฺปิ จชิตฺวา ตํ อนุรกฺเข, เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ อิทํ เมตฺตมานสํ ภาวเย, ปุนปฺปุนํ ชนเย วฑฺฒเย, ตญฺจ อปริมาณสตฺตารมฺมณวเสน เอกสฺมึ วา สตฺเต อนวเสสผรณวเสน อปริมาณํ ภาวเยติ.

එහි අර්ථය නම් - මවක් තමාගෙන් උපන් තමාගේම ඖරස පුත්‍රයා, එනම් තමාගේ එකම පුත්‍රයා රකින්නාක් මෙන් ද, එම පුත්‍රයාට දුකක් පැමිණීම වැළැක්වීම සඳහා තම ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරමින් ඔහුව ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන් ද, එලෙසින්ම සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මේ මෛත්‍රී සහගත සිත වැඩිය යුතුය. නැවත නැවතත් උපදවා ගත යුතුය, දියුණු කළ යුතුය. එය අපරිමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි ඉතිරි නැතිව පැතිරවීම් වශයෙන් අපරිමාණව වැඩිය යුතුය.

๑๕๐. เอวํ [Pg.189] สพฺพากาเรน เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺเสว วฑฺฒนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมี’’ติ.

150. මෙසේ සෑම අයුරකින්ම මෛත්‍රී භාවනාව පෙන්වා දී, දැන් එහි ව්‍යාප්තිය (දියුණුව) පෙන්වීමට 'මෙත්තඤ්ච සබ්බලෝකස්මිං' යනාදිය වදාළ සේක.

ตตฺถ มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, หิตชฺฌาสยตาย สินิยฺหติ, อหิตาคมโต รกฺขติ จาติ อตฺโถ. มิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตํ. สพฺพสฺมินฺติ อนวเสเส. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. มนสิ ภวนฺติ มานสํ. ตญฺหิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ภาวเยติ วฑฺฒเย. นาสฺส ปริมาณนฺติ อปริมาณํ, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย เอวํ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ อุปริ. เตน อรูปภวํ คณฺหาติ. อโธติ เหฏฺฐา. เตน กามภวํ คณฺหาติ. ติริยนฺติ เวมชฺฌํ. เตน รูปภวํ คณฺหาติ. อสมฺพาธนฺติ สมฺพาธวิรหิตํ, ภินฺนสีมนฺติ วุตฺตํ โหติ. สีมา นาม ปจฺจตฺถิโก วุจฺจติ, ตสฺมิมฺปิ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. อเวรนฺติ เวรวิรหิตํ, อนฺตรนฺตราปิ เวรเจตนาปาตุภาววิรหิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อสปตฺตนฺติ วิคตปจฺจตฺถิกํ. เมตฺตาวิหารี หิ ปุคฺคโล มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, นาสฺส โกจิ ปจฺจตฺถิโก โหติ, เตนสฺส ตํ มานสํ วิคตปจฺจตฺถิกตฺตา ‘‘อสปตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปริยายวจนญฺหิ เอตํ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิโก สปตฺโตติ. อยํ อนุปทโต อตฺถวณฺณนา.

එහි ස්නේහය දක්වන (මිජ්ජති) සහ රකින (තායති) බැවින් 'මිත්ත' (මිතුරා) නම් වේ. හිතවත් අදහසින් යුතුව ස්නේහය කරයි, අයහපත පැමිණීමෙන් රකියි යන අර්ථයයි. මිතුරාගේ ස්වභාවය මෛත්‍රියයි. 'සබ්බස්මිං' යනු සියල්ලන් කෙරෙහිම හෙවත් ඉතිරි නැතිව යන්නයි. 'ලෝකස්මිං' යනු සත්ත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. සිතෙහි හටගන්නා බැවින් 'මානසං' (සිත) යැයි කියනු ලැබේ. මෛත්‍රිය කුසල් සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් මෙසේ කියන ලදී. 'භාවයෙ' යනු දියුණු කරන්නේය යන්නයි. මෙයට සීමාවක් නොමැති බැවින් 'අපරිමාණං' (අපරිමාණ) නම් වේ. අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කරන බැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'උද්ධං' යනු ඉහළයි, එයින් අරූප භවය ගැනේ. 'අධෝ' යනු පහළයි, එයින් කාම භවය ගැනේ. 'තිරියං' යනු හරහට හෙවත් මධ්‍යයයි, එයින් රූප භවය ගැනේ. 'අසම්බාධං' යනු පටු බවින් තොර වූ, සීමාවන් බිඳ දැමූ බවයි. සීමාව යනු සතුරාට කියන නමකි; සතුරා කෙරෙහි ද මෛත්‍රිය පවත්වන බව මෙහි අර්ථයයි. 'අවේරං' යනු වෛරයෙන් තොර වූ, අතරතුර කාලයකදී වත් වෛරී චේතනාවක් පහළ නොවීමයි. 'අසපත්තං' යනු සතුරන් පහව යාමයි. මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුත් පුද්ගලයා මනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රිය වේ, අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රිය වේ, ඔහුට කිසිදු සතුරෙකු නැත. එබැවින් සතුරන් නැති බැවින් ඒ සිත 'අසපත්ත' නම් වේ. 'පච්චත්ථික' සහ 'සපත්ත' යනු සතුරාට කියන පර්යාය වචනයි. මෙය පදයෙන් පදයට කෙරෙන අර්ථ වර්ණනාවයි.

อยํ ปเนตฺถ อธิปฺเปตตฺถวณฺณนา – ยเทตํ ‘‘เอวมฺปิ สพฺพภูเตสุ มานสํ ภาวเย อปริมาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺเจตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเย, วุฑฺฒึ, วิรูฬฺหึ, เวปุลฺลํ คมเย. กถํ? อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, อุทฺธํ ยาว ภวคฺคา, อโธ ยาว อวีจิโต, ติริยํ ยาว อวเสสทิสา. อุทฺธํ วา อารุปฺปํ, อโธ กามธาตุํ, ติริยํ รูปธาตุํ อนวเสสํ ผรนฺโต. เอวํ ภาเวนฺโตปิ จ ตํ ยถา อสมฺพาธํ, อเวรํ, อสปตฺตญฺจ, โหติ ตถา สมฺพาธเวรสปตฺตาภาวํ กโรนฺโต ภาวเย. ยํ วา ตํ ภาวนาสมฺปทํ ปตฺตํ สพฺพตฺถ โอกาสลาภวเสน อสมฺพาธํ. อตฺตโน ปเรสุ อาฆาตปฏิวินเยน อเวรํ, อตฺตนิ จ ปเรสํ อาฆาตปฏิวินเยน อสปตฺตํ โหติ, ตํ อสมฺพาธํ อเวรํ อสปตฺตํ อปริมาณํ เมตฺตํ มานสํ อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาติ ติวิธปริจฺเฉเท สพฺพโลกสฺมึ ภาวเย วฑฺฒเยติ.

මෙහි අදහස් කරන ලද අර්ථ වර්ණනාව නම් - 'මෙසේ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අපරිමාණ මෛත්‍රී සිත වැඩිය යුතුය' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ අපරිමාණ මෛත්‍රී සිත මුළු ලෝකය කෙරෙහිම වැඩිය යුතුය, දියුණු කළ යුතුය, වර්ධනයට හා විපුලත්වයට පත් කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? උඩින් ද, යටින් ද, හරහට ද වශයෙනි. උඩින් භවග්ගය දක්වා ද, යටින් අවීචිය දක්වා ද, හරහට සෙසු සියලු දිශාවන් දක්වා ද මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. එසේත් නැත්නම් උඩින් අරූප ලෝකය ද, යටින් කාම ධාතුව ද, හරහට රූප ධාතුව ද ඉතිරි නැතිව පතුරවමින් වැඩිය යුතුය. මෙසේ වඩන්නා වූ ඒ මෛත්‍රිය යම් සේ පටු බවින්, වෛරයෙන් හා සතුරු බවින් තොර වේ ද, එසේ ඒ බාධාවන් නැති කරමින් වැඩිය යුතුය. යම් කිසි මෛත්‍රී භාවනා සම්පත්තියකට පත් වූ විට, සෑම තැනකදීම ඉඩ ප්‍රස්ථාව ලැබීමෙන් එය පටු බවින් තොර (අසම්බාධ) වේ. තමා තුළ අන්‍යයන් කෙරෙහි පවතින ක්‍රෝධය දුරු කිරීමෙන් වෛර රහිත (අවේර) වේ, තමා කෙරෙහි අන්‍යයන් දක්වන ක්‍රෝධය දුරු වීමෙන් සතුරන් රහිත (අසපත්ත) වේ. එවන් අසම්බාධ වූ, අවේර වූ, අසපත්ත වූ අපරිමාණ මෛත්‍රී සිත ඉහළ, පහළ, හරහට යන ත්‍රිවිධ පරිච්ඡේදයෙන් මුළු ලෝකයෙහිම වැඩිය යුතුය, වර්ධනය කළ යුතුය.

๑๕๑. เอวํ [Pg.190] เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส วิหรโต อิริยาปถนิยมาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

151. මෙසේ මෙත්තා භාවනාව ප්‍රසාරණය කරන අයුරු දක්වා, දැන් එම භාවනාවේ යෙදී වාසය කරන්නා හට ඉරියව් පිළිබඳ නියමයක් නොමැති බව පෙන්වා දීම සඳහා "tiṭṭhaṃ caraṃ...pe... adhiṭṭheyya" (සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින්... මෙකී සිහිය අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය) යනුවෙන් වදාළහ.

ตสฺสตฺโถ – เอวเมตํ เมตฺตํ มานสํ ภาเวนฺโต โส ‘‘นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, อุชุํ กายํ ปณิธายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๔; ม. นิ. ๑.๑๐๗; วิภ. ๕๐๘) วิย อิริยาปถนิยมํ อกตฺวา ยถาสุขํ อญฺญตรญฺญตรอิริยาปถพาธนวิโนทนํ กโรนฺโต ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา วิคตมิทฺโธ อสฺส, อถ เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺเฐยฺย.

එහි අර්ථය මෙසේය: මෙසේ මේ මෙත් සිත වඩන්නා වූ ඒ මහණ තෙමේ, "පළඟක් බැඳ, කය සෘජුව තබාගෙන හිඳින්නේය" යනාදී ස්ථානයන්හි මෙන් ඉරියව් පිළිබඳ නියමයක් නොකොට, තමන්ට පහසු පරිදි යම්කිසි ඉරියව්වක පවත්නා පීඩාවන් දුරු කරමින්, සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් හෝ හිඳගෙන හෝ සැතපී හෝ යම්තාක් කල් නිදිමතින් තොරව වෙසේ ද, ඒ තාක් කල්ම මේ මෙත්තා ජ්ඣාන ස්මෘතිය (මෙත් සිත පිළිබඳ සිහිය) අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය.

อถ วา เอวํ เมตฺตาภาวนาย วฑฺฒนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติฏฺฐํ จร’’นฺติ. วสิปฺปตฺโต หิ ติฏฺฐํ วา จรํ วา นิสินฺโน วา สยาโน วา ยาวตา อิริยาปเถน เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ. อถ วา ติฏฺฐํ วา จรํ วาติ น ตสฺส ฐานาทีนิ อนฺตรายกรานิ โหนฺติ, อปิจ โข โส ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม โหติ, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา อธิฏฺฐาติ, นตฺถิ ตสฺส ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ. เตนาห ‘‘ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว สยาโน, ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ.

එසේත් නැතහොත්, මෙසේ මෙත්තා භාවනාවේ ප්‍රසාරණය දක්වා, දැන් එහි වශීභාවය (පුහුණුවෙන් ලැබූ දක්ෂතාවය) දැක්වීම පිණිස "tiṭṭhaṃ caraṃ" යනාදිය වදාළහ. වශීභාවයට පත් වූ තැනැත්තා සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් හෝ යම් ඉරියව්වකින් යුක්තව මේ මෙත්තා ජ්ඣාන ස්මෘතිය අධිෂ්ඨානය කිරීමට කැමති වේ ද, (එය එසේම කළ හැකිය). තවද, සිටගෙන සිටීම හෝ ඇවිදීම ඔහුට බාධාවක් නොවේ. එපමණක් නොව, ඔහු යම්තාක් කල් මේ මෙත්තා ජ්ඣාන ස්මෘතිය අධිෂ්ඨානය කිරීමට කැමති වන්නේ ද, ඒ තාක් කල්ම නිදිමතින් තොරව එය අධිෂ්ඨානය කරයි; එහිදී ඔහුට කිසිදු මන්දගාමී බවක් හෝ පමාවක් සිදු නොවේ. එබැවින්, "සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් හෝ හිඳගෙන හෝ සැතපී හෝ යම්තාක් කල් නිදිමතින් තොරව වෙසේ ද, ඒ තාක් මේ සිහිය අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය" යනුවෙන් වදාළහ.

ตสฺสายมธิปฺปาโย – ยํ ตํ ‘‘เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมิ, มานสํ ภาวเย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ตถา ภาวเย, ยถา ฐานาทีสุ ยาวตา อิริยาปเถน, ฐานาทีนิ วา อนาทิยิตฺวา ยาวตา เอตํ เมตฺตาฌานสฺสตึ อธิฏฺฐาตุกาโม อสฺส, ตาวตา วิตมิทฺโธ หุตฺวา เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

මෙහි අභිප්‍රාය මෙසේය: "මුළු ලොව කෙරෙහි අප්‍රමාණ වූ මෙත් සිත වැඩිය යුතුය" යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද ද, එය සිටගැනීම් ආදී ඉරියව්වන්හිදී ද එලෙසම වැඩිය යුතුය. යම් ඉරියව්වක සිටියද, සිටගැනීම ආදිය ගැන විශේෂයෙන් නොසලකා, යම්තාක් කල් මේ මෙත්තා ජ්ඣාන ස්මෘතිය අධිෂ්ඨානය කිරීමට කැමති වන්නේ ද, ඒ තාක් කල්ම නිදිමතින් තොරව මෙම සිහිය අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය.

เอวํ เมตฺตาภาวนาย วสีภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ ตสฺมึ เมตฺตาวิหาเร นิโยเชตฺวา อิทานิ ตํ วิหารํ ถุนนฺโต อาห ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ.

මෙසේ මෙත්තා භාවනාවේ වශීභාවය දක්වමින්, "මේ සිහිය අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය" යනුවෙන් ඒ මෙත්තා විහරණයෙහි (මෙත් සිතින් වාසය කිරීමෙහි) යොදවා, දැන් එම විහරණය ප්‍රශංසා කරමින් "මෙය මෙහි බ්‍රහ්ම විහරණයකැයි පවසති" යනුවෙන් වදාළහ.

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘สุขิโนว เขมิโน โหนฺตู’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยา’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาวิหาโร, เอตํ จตูสุ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอิริยาปถวิหาเรสุ นิทฺโทสตฺตา อตฺตโนปิ ปเรสมฺปิ อตฺถกรตฺตา จ อิธ อริยสฺส ธมฺมวินเย พฺรหฺมวิหารมาหุ, เสฏฺฐวิหารมาหูติ. ยโต สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน [Pg.191] วา สยาโน วา ยาวตาสฺส วิตมิทฺโธ, เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: "සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, නිර්භය වෙත්වා" යනාදීන් පටන් ගෙන "මෙම සිහිය අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය" යන්න දක්වා වර්ණනා කරන ලද යම් මේ මෙත්තා විහරණයක් වේ ද, එය දිව්‍ය විහරණ, බ්‍රහ්ම විහරණ, ආර්ය විහරණ සහ ඉරියව් විහරණ යන සිවු වැදෑරුම් විහරණයන් අතුරින්, දෝෂ රහිත බැවින් ද, තමාට මෙන්ම අනුන්ට ද යහපත සලසන බැවින් ද, මේ ආර්ය වූ ශාසනයෙහි 'බ්‍රහ්ම විහරණය' (උතුම් වාසය) යැයි පවසති; 'ශ්‍රේෂ්ඨ විහරණය' යැයි පවසති. එබැවින් නිරන්තරයෙන්ම, නොකඩවා, සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් හෝ හිඳගෙන හෝ සැතපී හෝ යම්තාක් කල් නිදිමතින් තොරව වෙසේ ද, ඒ තාක් කල්ම මෙම සිහිය අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය.

๑๕๒. เอวํ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโต เมตฺตาภาวนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา เมตฺตา สตฺตารมฺมณตฺตา อตฺตทิฏฺฐิยา อาสนฺนา โหติ ตสฺมา ทิฏฺฐิคหณนิเสธนมุเขน เตสํ ภิกฺขูนํ ตเทว เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา อริยภูมิปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺมา’’ติ. อิมาย คาถาย เทสนํ สมาเปสิ.

152. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට නොයෙක් ආකාරයෙන් මෙත්තා භාවනාව දක්වා, මෙත් සිත සත්වයන් අරමුණු කරන බැවින් එය ආත්ම දෘෂ්ටියට සමීප වන හෙයින්, දෘෂ්ටි ගැනීම් වැළැක්වීමේ අරමුණින් ඒ භික්ෂූන්ට එම මෙත්තා ජ්ඣානයම පාදක කරගෙන ආර්ය භූමියට පැමිණෙන ආකාරය පෙන්වා දීම සඳහා "මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට නොපැමිණ" යනුවෙන් අරඹන මෙම ගාථාව වදාරමින් දේශනාව නිමා කළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ ‘‘พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหู’’ติ สํวณฺณิโต เมตฺตาฌานวิหาโร, ตโต วุฏฺฐาย เย ตตฺถ วิตกฺกวิจาราทโย ธมฺมา, เต, เตสญฺจ วตฺถาทิอนุสาเรน รูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อิมินา นามรูปปริจฺเฉเทน ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, น อิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๑) เอวํ ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม อนุปุพฺเพน โลกุตฺตรสีเลน สีลวา หุตฺวา โลกุตฺตรสีลสมฺปยุตฺเตเนว โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาเตน ทสฺสเนน สมฺปนฺโน. ตโต ปรํ โยปายํ วตฺถุกาเมสุ เคโธ กิเลสกาโม อปฺปหีโน โหติ, ตมฺปิ สกทาคามิอนาคามิมคฺเคหิ ตนุภาเวน อนวเสสปฺปหาเนน จ กาเมสุ เคธํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา น หิ ชาตุ คพฺภเสยฺย ปุน เรติ เอกํเสเนว ปุน คพฺภเสยฺยํ น เอติ, สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปรินิพฺพาตีติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: "මෙය බ්‍රහ්ම විහරණයකැයි පවසති" යනුවෙන් වර්ණනා කරන ලද ඒ මෙත්තා ජ්ඣාන විහරණයෙන් නැගී සිට, එහි පවත්නා විතක්ක විචාරාදී ධර්මයන් ද, ඒවාට අදාළ වස්තු රූප ආදිය අනුසාරයෙන් රූප ධර්මයන් ද පිරිසිඳ දැක, මෙම නාම-රූප පරිච්ඡේදය මගින් "මෙය ශුද්ධ වූ සංස්කාර සමූහයක් පමණි, මෙහි සත්ත්වයෙකු හමු නොවේ" යනුවෙන් දෘෂ්ටියට නොපැමිණ, අනුපිළිවෙලින් ලෝකෝත්තර සීලයෙන් සීලවන්ත වී, ලෝකෝත්තර සීලය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සෝතාපත්ති මග්ග සම්මා දිට්ඨිය නම් වූ දැකීමෙන් (දර්ශනයෙන්) යුක්ත වූයේ වෙයි. ඉන්පසුව, වස්තු කාමයන් කෙරෙහි පවත්නා යම් ක්ලේශ කාමයක් ප්‍රහීණ නොවී පවතී ද, එය ද සකෘදාගාමී හා අනාගාමී මාර්ගයන් මගින් තුනී කිරීමෙන් හා සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කිරීමෙන් කාමයන්හි ගිජුබව දුරු කොට, එය සංසිඳුවා, "නියත වශයෙන්ම නැවත මව්කුසකට නොපැමිණෙන්නේය" යනුවෙන් කියැවෙන පරිදි ඒකාන්තයෙන්ම නැවත මව්කුසක ප්‍රතිසන්ධි ගැනීමකට පත් නොවේ. ඔහු සුද්ධාවාස භූමිවල උපත ලබා, එහිදීම අර්හත් ඵලයට පැමිණ පිරිනිවන් පාන්නේය.

เอวํ ภควา เทสนํ สมาเปตฺวา เต ภิกฺขู อาห – ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วิหรถ. อิมญฺจ สุตฺตํ มาสสฺส อฏฺฐสุ ธมฺมสฺสวนทิวเสสุ คณฺฑึ อาโกเฏตฺวา อุสฺสาเรถ, ธมฺมกถํ กโรถ, สากจฺฉถ, อนุโมทถ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ อาเสวถ, ภาเวถ, พหุลีกโรถ. เตปิ โว อมนุสฺสา ตํ เภรวารมฺมณํ น ทสฺเสสฺสนฺติ, อญฺญทตฺถุ อตฺถกามา หิตกามา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, ตตฺถ คนฺตฺวา, ตถา อกํสุ. เทวตาโย จ ‘‘ภทนฺตา อมฺหากํ อตฺถกามา หิตกามา’’ติ ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา สยเมว เสนาสนํ สมฺมชฺชนฺติ, อุณฺโหทกํ ปฏิยาเทนฺติ, ปิฏฺฐิปริกมฺมปาทปริกมฺมํ กโรนฺติ, อารกฺขํ สํวิทหนฺติ. เต ภิกฺขู ตเถว เมตฺตํ ภาเวตฺวา ตเมว [Pg.192] จ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สพฺเพว ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุนฺติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දේශනාව අවසන් කර ඒ භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, යන්න, එම වන ලැහැබෙහිම වාසය කරන්න. මසකට අට වතාවක් පැවැත්වෙන ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයන්හි ඝණ්ඨාව නාද කර මෙම සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරන්න, ධර්ම කථා පවත්වන්න, සාකච්ඡා කරන්න, අනුමෝදන් වන්න. මෙම කමටහනම සේවනය කරන්න, වඩන්න, බහුලව පුහුණු කරන්න. එවිට ඒ අමනුෂ්‍යයෝ තොපට බියකරු අරමුණු නොපෙන්වන්නාහ. ඒ වෙනුවට ඔවුන් අර්ථය කැමති, හිත සුව කැමති වන්නාහ.” ඔවුන් “සාදු” කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රතිඥා දී, අසුනෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, පැදකුණු කොට, එතැනට ගොස් එලෙසම කළහ. එවිට දේවතාවෝ “ස්වාමීන් වහන්සේලා අපගේ යහපත කැමතියහ, හිත සුව කැමතියහ” යි පීති සොමනස්සයට පත්ව තමන්ම සේනාසන අතුගා පිරිසිදු කළහ, උණුවතුර පිළියෙළ කළහ, පිට සහ පාද පිරිමැදීම් කළහ, ආරක්ෂාව සැලසූහ. ඒ භික්ෂූහු එලෙසම මෙත්තාව වඩා, එම මෙත්තාවම පාදක කොටගෙන විදර්ශනා වඩා, ඒ තෙමස තුළම සියල්ලෝම අග්‍රඵලය වූ අර්හත්වය ලබා, මහා පවාරණ දිනයේදී විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

เอวญฺหิ อตฺถกุสเลน ตถาคเตน,ธมฺมิสฺสเรน กถิตํ กรณียมตฺถํ;

กตฺวานุภุยฺย ปรมํ หทยสฺส สนฺตึ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมนฺติ สมตฺตปญฺญา.

මෙසේ දහමට දක්ෂ වූ, ධර්මේශ්වර (බුදුරදුන්) විසින් වදාළා වූ, කළ යුතු අර්ථය සිදු කොට, සිතේ උතුම් ශාන්තිය අත්විඳ, සම්පූර්ණ ප්‍රඥාව ඇත්තෝ ශාන්ත පදය (නිවන) සාක්ෂාත් කරති.

ตสฺมา หิ ตํ อมตมพฺภุตมริยกนฺตํ,สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ วิหริตุกาโม;

วิญฺญู ชโน วิมลสีลสมาธิปญฺญา,เภทํ กเรยฺย สตตํ กรณียมตฺถนฺติ.

එබැවින්, ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද, අද්භූත වූ, අමෘත වූ ඒ ශාන්ත පදය (නිවන) සාක්ෂාත් කර වාසය කිරීමට කැමති නුවණැති පුද්ගලයා, නිර්මල සීල-සමාධි-ප්‍රඥා භේදයන්ගෙන් යුත් කළ යුතු අර්ථය (පිළිවෙත) නිරතුරුවම කළ යුතුය.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

๙. เหมวตสุตฺตวณฺณนา

9. හේමවත සූත්‍ර වර්ණනාව

อชฺช ปนฺนรโสติ เหมวตสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? ปุจฺฉาวสิกา อุปฺปตฺติ. เหมวเตน หิ ปุฏฺโฐ ภควา ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตตฺถ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ สาตาคิเรน วุตฺตํ, ‘‘อิติ สาตาคิโร’’ติอาทิ สงฺคีติกาเรหิ, ‘‘กจฺจิมโน’’ติอาทิ เหมวเตน, ‘‘ฉสุ โลโก’’ติอาทิ ภควตา, ตํ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา ‘‘เหมวตสุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘สาตาคิริสุตฺต’’นฺติ เอกจฺเจหิ.

“අජ්ජ පන්නරසෝ” යනු හේමවත සූත්‍රයයි. මෙහි උප්පත්තිය කිමෙක්ද? මෙය ප්‍රශ්න ඇසීම මුල් කරගත් උප්පත්තියකි. හේමවත විසින් අසන ලදුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඡසු ලෝකෝ සමුප්පන්නෝ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “අජ්ජ පන්නරසෝ” යනාදිය සාතාගිර (යක්ෂයා) විසින් පවසන ලද්දකි, “ඉති සාතාගිරෝ” යනාදිය සංගීතිකාරක (රහතන් වහන්සේලා) විසින් පවසන ලද්දකි, “කච්චි මනෝ” යනාදිය හේමවත විසින් පවසන ලද්දකි, “ඡසු ලෝකෝ” යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දකි. ඒ සියල්ල එක්තැන් කොට “හේමවත සූත්‍රය” යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැමුන් මෙය “සාතාගිර සූත්‍රය” යැයි ද පවසති.

ตตฺถ ยายํ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิ คาถา. ตสฺสา อุปฺปตฺติ – อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ปุริเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา โสฬสวสฺสสหสฺสายุกานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุตสฺส ภควโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหติยา ปูชาย สรีรกิจฺจํ อกํสุ. ตสฺส ธาตุโย อวิกิริตฺวา [Pg.193] สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ เอสา ธมฺมตา. อปฺปายุกพุทฺธา ปน ยสฺมา พหุตเรน ชเนน อทิฏฺฐา เอว ปรินิพฺพายนฺติ, ตสฺมา ธาตุปูชมฺปิ กตฺวา ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ชนา ปุญฺญํ ปสวิสฺสนฺตี’’ติ อนุกมฺปาย ‘‘ธาตุโย วิกิรนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหนฺติ. เตน เตสํ สุวณฺณจุณฺณานิ วิย ธาตุโย วิกิรนฺติ, เสยฺยถาปิ อมฺหากํ ภควโต.

එහි යම් ඒ “අජ්ජ පන්නරසෝ” යනාදී ගාථාවක් ඇද්ද, එහි උප්පත්තිය මෙසේය - මෙම භද්‍ර කල්පයෙහිම මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අවුරුදු විසිදහසක් වූ කාලයෙහි උපත ලබා, අවුරුදු දහසය දහසක් වැඩසිට පිරිනිවන් පෑ කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මහත් වූ පූජාවෙන් යුතුව ශරීර කෘත්‍යය (ආදාහනය) කළහ. උන්වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා විසිරී නොගොස් රන් කැටියක් මෙන් ඒකඝන (එකම ගොඩක්) ලෙස පැවතුණහ. දීර්ඝායුෂ්ක බුදුවරුන්ගේ ස්වභාවය මෙයයි. එහෙත් අල්පායුෂ්ක බුදුවරුන් බොහෝ ජනයාට දැක ගැනීමට නොලැබී පිරිනිවන් පාන බැවින්, ධාතු පූජාවන් පවත්වා “ඒ ඒ තැන්වල ජනයා පින් රැස් කර ගනිත්වා” යි අනුකම්පාවෙන් “ධාතූන් වහන්සේලා විසිරේවා” යි අධිෂ්ඨාන කරති. ඒ හේතුවෙන් උන්වහන්සේලාගේ ධාතූන් වහන්සේලා රන් කුඩු මෙන් විසිරෙති, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතූන් මෙනි.

มนุสฺสา ตสฺส ภควโต เอกํเยว ธาตุฆรํ กตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ โยชนํ อุพฺเพเธน ปริกฺเขเปน จ. ตสฺส เอเกกคาวุตนฺตรานิ จตฺตาริ ทฺวารานิ อเหสุํ. เอกํ ทฺวารํ กิกี ราชา อคฺคเหสิ; เอกํ ตสฺเสว ปุตฺโต ปถวินฺธโร นาม; เอกํ เสนาปติปมุขา อมจฺจา; เอกํ เสฏฺฐิปมุขา ชานปทา รตฺตสุวณฺณมยา เอกคฺฆนา สุวณฺณรสปฏิภาคา จ นานารตนมยา อิฏฺฐกา อเหสุํ เอเกกา สตสหสฺสคฺฆนิกา. เต หริตาลมโนสิลาหิ มตฺติกากิจฺจํ สุรภิเตเลน อุทกกิจฺจญฺจ กตฺวา ตํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

මිනිස්සු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් එකම ධාතු මන්දිරයක් කරවා, උසින් හා වටප්‍රමාණයෙන් යොදුනක් වූ චෛත්‍යයක් පිහිටෙවූහ. එහි ගාවුතයෙන් ගාවුතයට දොරටු හතරක් විය. එක් දොරටුවක් කිකී රජතුමා භාර ගත්තේය. එකක් ඔහුගේම පුත් පථවින්ධර නම් කුමරුද, එකක් සේනාපති ප්‍රමුඛ ඇමතිවරුද, එකක් ශ්‍රේෂ්ඨි ප්‍රමුඛ ජනපදිකයෝද භාර ගත්හ. රතු රනින් නිම වූ, ඒකඝන වූ, රන් දියර වැනි පැහැ ඇති, නානා රත්නයෙන් නිම වූ ගඩොල් වූ අතර, එකක් ලක්ෂයක් අගනේය. ඔවුහු සිරියල් හා මනෝසීල මැටි වෙනුවටත්, සුවඳ තෙල් ජලය වෙනුවටත් ගෙන ඒ චෛත්‍යය කරවා පිහිටෙවූහ.

เอวํ ปติฏฺฐิเต เจติเย ทฺเว กุลปุตฺตา สหายกา นิกฺขมิตฺวา สมฺมุขสาวกานํ เถรานํ สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ สมฺมุขสาวกาเยว ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ, นิสฺสยํ เทนฺติ, อิตเร น ลภนฺติ. ตโต เต กุลปุตฺตา ‘‘สาสเน, ภนฺเต, กติ ธุรานี’’ติ ปุจฺฉึสุ. เถรา ‘‘ทฺเว ธุรานี’’ติ กเถสุํ – ‘‘วาสธุรํ, ปริยตฺติธุรญฺจา’’ติ. ตตฺถ ปพฺพชิเตน กุลปุตฺเตน อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก ปญฺจ วสฺสานิ วสิตฺวา, วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตฺวา, ปาติโมกฺขํ ทฺเว ตีณิ ภาณวารสุตฺตนฺตานิ จ ปคุณํ กตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา, กุเล วา คเณ วา นิราลเยน อรญฺญํ ปวิสิตฺวา, อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ฆฏิตพฺพํ วายมิตพฺพํ, เอตํ วาสธุรํ. อตฺตโน ถาเมน ปน เอกํ วา นิกายํ ปริยาปุณิตฺวา ทฺเว วา ปญฺจ วา นิกาเย ปริยตฺติโต จ อตฺถโต จ สุวิสทํ สาสนํ อนุยุญฺชิตพฺพํ, เอตํ ปริยตฺติธุรนฺติ. อถ เต กุลปุตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ธุรานํ วาสธุรเมว เสฏฺฐ’’นฺติ วตฺวา ‘‘มยํ ปนมฺหา ทหรา, วุฑฺฒกาเล วาสธุรํ ปริปูเรสฺสาม, ปริยตฺติธุรํ ตาว ปูเรมา’’ติ ปริยตฺตึ อารภึสุ. เต ปกติยาว ปญฺญวนฺโต นจิรสฺเสว สกเล พุทฺธวจเน ปกตญฺญโน วินเย จ อติวิย วินิจฺฉยกุสลา อเหสุํ. เตสํ ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปริวาโร อุปฺปชฺชิ, ปริวารํ นิสฺสาย [Pg.194] ลาโภ, เอกเมกสฺส ปญฺจสตปญฺจสตา ภิกฺขู ปริวารา อเหสุํ. เต สตฺถุสาสนํ ทีเปนฺตา วิหรึสุ, ปุน พุทฺธกาโล วิย อโหสิ.

එලෙස චෛත්‍යය පිහිටුවා අවසන් වූ පසු, මිතුරන් වූ කුලපුත්‍රයන් දෙදෙනෙක් (ගිහිගෙයින්) නික්ම ගොස්, බුදුරජාණන් වහන්සේව සෘජුවම දැක ප්‍රකාශිත ධර්මය ඇසූ (සම්මුඛ ශ්‍රාවක) ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. මන්දයත්, දීර්ඝායුෂ්ක බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ ශාසනයෙහි උන්වහන්සේගේ සම්මුඛ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාම පමණක් පැවිදි කරවීම, උපසම්පදා කරවීම සහ නිශ්‍රය දීම සිදු කරති; අන් අයට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් නොලැබේ. ඉක්බිති ඒ කුලපුත්‍රයෝ, “ස්වාමීනි, ශාසනයෙහි ධුරයන් (වගකීම්) කීයක් පවතීද?” යි විමසූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා, “වාස ධුරය සහ පර්යාප්ති ධුරය යැයි ධුරයන් දෙකකි” යි වදාළහ. එහිදී පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයා විසින් ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පස් වසක් වාසය කොට, වත්පිළිවෙත් පුරා, ප්‍රාතිමෝක්ෂය සහ භාණවාර දෙකක් හෝ තුනක් වූ සූත්‍ර දේශනා ප්‍රගුණ කොට, කමටහන් උගෙන, දායක කුලයන්හි හෝ පිරිසෙහි කිසිදු ඇලීමක් නැතිව අරණ්‍යයට පිවිස, අර්හත්ත්වය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා වෙහෙසීම හා වීර්යය කිරීම “වාස ධුරය” (විදර්ශනා ධුරය) නම් වේ. තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් එක් නිකායක් හෝ නිකාය දෙකක් හෝ නිකාය පහම හෝ හදාරා, පෙළ දහම සහ අර්ථය යන දෙයාකාරයෙන්ම ඉතා පැහැදිලි ලෙස ශාසනයෙහි නිරත වීම “පර්යාප්ති ධුරය” නම් වේ. එවිට ඒ කුලපුත්‍රයෝ, “ධුරයන් දෙක අතරින් වාස ධුරයම ශ්‍රේෂ්ඨය” යි පවසා, “නමුත් අපි තවමත් තරුණයෝ වෙමු, එබැවින් මහලු කල වාස ධුරය පුරන්නෙමු, දැනට පර්යාප්ති ධුරය සම්පූර්ණ කරන්නෙමු” යි පර්යාප්ති ධර්මය හැදෑරීම ආරම්භ කළහ. ඔවුහු ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රඥාවන්ත වූ බැවින්, නොබෝ කලකින්ම සකල බුද්ධ වචනය පිළිබඳ නිපුණතාවයට පත් වූහ; විනය පිළිබඳ විනිශ්චය දීමෙහි ද අතිශයින්ම දක්ෂ වූහ. ඔවුන්ගේ පර්යාප්ති ඥානය නිසා පිරිවර ඇති විය, පිරිවර නිසා ලාභ සත්කාර ඇති විය. ඔවුන් එක් අයෙකුට පන්සිය බැගින් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවර වූහ. ඔවුහු ශාස්තෘ ශාසනය බබළවමින් වාසය කළහ. එය නැවතත් බුද්ධ කාලයක් මෙන් විය.

ตทา ทฺเว ภิกฺขู คามกาวาเส วิหรนฺติ ธมฺมวาที จ อธมฺมวาที จ. อธมฺมวาที จณฺโฑ โหติ ผรุโส, มุขโร, ตสฺส อชฺฌาจาโร อิตรสฺส ปากโฏ โหติ. ตโต นํ ‘‘อิทํ เต, อาวุโส, กมฺมํ สาสนสฺส อปฺปติรูป’’นฺติ โจเทสิ. โส ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ, กึ สุต’’นฺติ วิกฺขิปติ. อิตโร ‘‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ตโต อธมฺมวาที ‘‘สเจ อิมํ วตฺถุํ วินยธรา วินิจฺฉินิสฺสนฺติ, อทฺธา เม สาสเน ปติฏฺฐา น ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน ปกฺขํ กาตุกาโม ตาวเทว ปริกฺขาเร อาทาย เต ทฺเว เถเร อุปสงฺกมิตฺวา สมณปริกฺขาเร ทตฺวา เตสํ นิสฺสเยน วิหริตุมารทฺโธ. สพฺพญฺจ เนสํ อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต สกฺกจฺจํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุกาโม วิย อกาสิ. ตโต เอกทิวสํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เตหิ วิสฺสชฺชิยมาโนปิ อฏฺฐาสิเยว. เถรา ‘‘กิญฺจิ วตฺตพฺพมตฺถี’’ติ ตํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘อาม, ภนฺเต, เอเกน เม ภิกฺขุนา สห อชฺฌาจารํ ปฏิจฺจ วิวาโท อตฺถิ. โส ยทิ ตํ วตฺถุํ อิธาคนฺตฺวา อาโรเจติ, ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตพฺพ’’นฺติ. เถรา ‘‘โอสฏํ วตฺถุํ ยถาวินิจฺฉยํ น วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘เอวํ กริยมาเน, ภนฺเต, มม สาสเน ปติฏฺฐา นตฺถิ, มยฺเหตํ ปาปํ โหตุ, มา ตุมฺเห วินิจฺฉินถา’’ติ. เต เตน นิปฺปีฬิยมานา สมฺปฏิจฺฉึสุ. โส เตสํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปุน ตํ อาวาสํ คนฺตฺวา ‘‘สพฺพํ วินยธรานํ สนฺติเก นิฏฺฐิต’’นฺติ ตํ ธมฺมวาทึ สุฏฺฐุตรํ อวมญฺญนฺโต ผรุเสน สมุทาจรติ. ธมฺมวาที ‘‘นิสฺสงฺโก อยํ ชาโต’’ติ ตาวเทว นิกฺขมิตฺวา เถรานํ ปริวารํ ภิกฺขุสหสฺสํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘นนุ, อาวุโส, โอสฏํ วตฺถุ ยถาธมฺมํ วินิจฺฉินิตพฺพํ, อโนสราเปตฺวา เอว วา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สามคฺคี กาตพฺพา. อิเม ปน เถรา เนว วตฺถุํ วินิจฺฉินึสุ, น สามคฺคึ อกํสุ. กึ นาเมต’’นฺติ? เตปิ สุตฺวา ตุณฺหี อเหสุํ – ‘‘นูน กิญฺจิ อาจริเยหิ ญาต’’นฺติ. ตโต อธมฺมวาที โอกาสํ ลภิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปุพฺเพ ‘วินยธรา ชานิสฺสนฺตี’ติ ภณสิ. อิทานิ เตสํ วินยธรานํ อาโรเจหิ ตํ [Pg.195] วตฺถุ’’นฺติ ธมฺมวาทึ ปีเฬตฺวา ‘‘อชฺชตคฺเค ปราชิโต ตฺวํ, มา ตํ อาวาสํ อาคจฺฉี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตโต ธมฺมวาที เถเร อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺเห สาสนํ อนเปกฺขิตฺวา ‘อมฺเห อุปฏฺเฐสิ ปริโตเสสี’ติ ปุคฺคลเมว อเปกฺขิตฺถ, สาสนํ อรกฺขิตฺวา ปุคฺคลํ รกฺขิตฺถ, อชฺชตคฺเค ทานิ ตุมฺหากํ วินิจฺฉยํ วินิจฺฉินิตุํ น วฏฺฏติ, อชฺช ปรินิพฺพุโต กสฺสโป ภควา’’ติ มหาสทฺเทน กนฺทิตฺวา ‘‘นฏฺฐํ สตฺถุ สาสน’’นฺติ ปริเทวมาโน ปกฺกามิ.

ඒ කාලයෙහි එක්තරා ගම්බද ආවාසයක ධර්මවාදී සහ අධර්මවාදී ලෙස භික්ෂූන් දෙනමක් වාසය කළහ. අධර්මවාදී භික්ෂුව සැඩපරුෂ ය, රළු ය, කටසැර අයෙකි. ඔහුගේ වැරදි හැසිරීම් අනෙක් භික්ෂුවට ප්‍රකට විය. ඉක්බිති ඔහු, "ඇවැත්නි, ඔබගේ මේ ක්‍රියාව ශාසනයට නොගැලපේ" යි ඔහුට චෝදනා කළේය. ඔහු (අධර්මවාදී භික්ෂුව), "ඔබ දුටුවේ කුමක්ද? ඇසුවේ කුමක්ද?" යි පවසමින් කතාව මගහැරියේය. අනෙක් භික්ෂුව, "විනයධරයන් මෙය දැනගනු ඇතැ"යි පැවසීය. එවිට අධර්මවාදී භික්ෂුව, "ඉදින් විනයධරයන් මේ කරුණ විනිශ්චය කළහොත්, සැබවින්ම ශාසනයෙහි මට පිළිසරණක් නොවනු ඇතැ"යි දැන, තමාගේ පාර්ශ්වය ශක්තිමත් කරගනු කැමතිව, එකෙණෙහිම පිරිකර රැගෙන ඒ මහා ස්ථවිරවරුන් දෙනම වෙත එළඹ, ශ්‍රමණ පිරිකර පූජා කර ඔවුන් ඇසුරු කරමින් (නිශ්ශය ගෙන) වාසය කිරීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු ඒ ස්ථවිරවරුන්ට සියලු උපස්ථාන කරමින්, ඉතා ගෞරවයෙන් වත්පිළිවෙත් පුරන්නෙකු මෙන් කටයුතු කළේය. දිනක් උපස්ථානයට ගොස් වැඳ, ඔවුන් විසින් යන්නට අවසර දුන් නමුත් නොගොස් එහිම රැඳී සිටියේය. ස්ථවිරවරු, "යමක් කීමට තිබේදැ"යි ඔහුගෙන් ඇසූහ. ඔහු මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනි, මා සහ එක් භික්ෂුවක් අතර වැරදි හැසිරීමක් සම්බන්ධයෙන් විවාදයක් පවතී. ඉදින් ඔහු මෙහි පැමිණ ඒ කරුණ සැලකළහොත්, එය නිසි ලෙස විනිශ්චය නොකළ මැනවි." ස්ථවිරවරු, "ඉදිරිපත් කළ කරුණක් නිසි ලෙස විනිශ්චය නොකිරීම සුදුසු නැතැ"යි පැවසූහ. ඔහු, "ස්වාමීනි, එසේ කළහොත් මට ශාසනයේ පැවැත්මක් නැත. ඒ පාපය මටම වේවා, ඔබ වහන්සේලා විනිශ්චය නොකළ මැනවි"යි පැවසීය. ඔහු විසින් කරන ලද ඒ දැඩි ඇවිටිල්ල නිසා ඔවුහු එය පිළිගත්හ. ඔහු ඔවුන්ගේ පොරොන්දුව ලබාගෙන නැවත ඒ ආවාසයට ගොස්, "සියල්ල විනයධරයන් ඉදිරියේ නිම විය"යි පවසා ඒ ධර්මවාදී භික්ෂුවට බෙහෙවින් අවමන් කරමින් රළු වචනයෙන් බැණ වැදුණේය. ධර්මවාදී භික්ෂුව, "මොහු දැන් නිර්භය වී ඇතැ"යි සිතා එකෙණෙහිම නික්ම ගොස්, ස්ථවිරවරුන්ගේ පිරිවර වූ දහසක් භික්ෂූන් වෙත එළඹ මෙසේ පැවසීය: "ඇවැත්නි, ඉදිරිපත් කළ කරුණක් ධර්මානුකූලව විනිශ්චය කළ යුතු නොවේද? නැතහොත් විනිශ්චයකට නොපැමිණ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වැරදි පාපොච්චාරණය කරවා (ඇවැත් දෙසවා) සමගිය ඇති කළ යුතු නොවේද? එහෙත් මේ ස්ථවිරවරු ඒ කරුණ විනිශ්චය කළේත් නැත, සමගියක් ඇති කළේත් නැත. මේ කුමක්ද?" ඔවුහු ද එය අසා, "අපගේ ආචාර්යවරුන් යම් කරුණක් දැන සිටිනවා ඇතැ"යි සිතා නිහඬ වූහ. එවිට අවස්ථාව ලද අධර්මවාදී භික්ෂුව, "ඔබ පෙර 'විනයධරයන් දැනගනු ඇතැ'යි කීවෙහිය. දැන් ඒ විනයධරයන්ට එම කරුණ කියන්නැ"යි ධර්මවාදී භික්ෂුව පෙළා, "අද පටන් ඔබ පරාජිතයෙකි, නැවත මේ ආවාසයට නොඑන්නැ"යි පවසා නික්ම ගියේය. ඉන්පසු ධර්මවාදී භික්ෂුව ඒ ස්ථවිරවරුන් වෙත එළඹ, "ඔබ වහන්සේලා ශාසනය ගැන නොසලකා, 'අපට උපස්ථාන කළේය, අප සතුටු කළේය' කියා පුද්ගලයා ගැනම බැලූහ. ශාසනය ආරක්ෂා නොකර පුද්ගලයා ආරක්ෂා කළහ. අද පටන් ඔබ වහන්සේලාට විනිශ්චය කිරීමට සුදුසුකමක් නැත. අද කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක!" යි මහා හඬින් විලාප දී, "ශාස්තෘ ශාසනය විනාශ විය"යි හඬමින් නික්ම ගියේය.

อถ โข เต ภิกฺขู สํวิคฺคมานสา ‘‘มยํ ปุคฺคลมนุรกฺขนฺตา สาสนรตนํ โสพฺเภ ปกฺขิปิมฺหา’’ติ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทสุํ. เต เตเนว กุกฺกุจฺเจน อุปหตาสยตฺตา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เอกาจริโย หิมวติ เหมวเต ปพฺพเต นิพฺพตฺติ เหมวโต ยกฺโขติ นาเมน. ทุติยาจริโย มชฺฌิมเทเส สาตปพฺพเต สาตาคิโรติ นาเมน. เตปิ เนสํ ปริวารา ภิกฺขู เตสํเยว อนุวตฺติตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตุมสกฺโกนฺตา เตสํ ปริวารา ยกฺขาว หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ปน ปจฺจยทายกา คหฏฺฐา เทวโลเก นิพฺพตึสุ. เหมวตสาตาคิรา อฏฺฐวีสติยกฺขเสนาปตีนมพฺภนฺตรา มหานุภาวา ยกฺขราชาโน อเหสุํ.

ඉක්බිති ඒ භික්ෂූහු සංවේගයට පත් සිත් ඇතිව, "අපි පුද්ගලයෙකු ආරක්ෂා කරන්නට ගොස් ශාසන රත්නය අගාධයකට දැමුවෙමු"යි පසුතැවිල්ලක් ඇති කර ගත්හ. ඔවුහු ඒ පසුතැවිල්ලෙන්ම පීඩිත සිත් ඇතිව කළුරිය කර, දෙව්ලොව උපදින්නට නොහැකිව, එක් ආචාර්යවරයෙක් හිමවන්තයේ හේමවත පර්වතයෙහි "හේමවත" නම් යක්ෂයෙක්ව උපන්නේය. දෙවන ආචාර්යවරයා මධ්‍ය දේශයේ සාත පර්වතයෙහි "සාතාගිර" නම් යක්ෂයෙක්ව උපන්නේය. ඔවුන්ගේ පිරිවර වූ ඒ භික්ෂූන් ද ඔවුන් අනුවම කටයුතු කළ බැවින් දෙව්ලොව උපදින්නට නොහැකිව, ඔවුන්ගේම පිරිවර වූ යක්ෂයන් වී උපන්හ. නමුත් ඔවුන්ගේ සිවුපස දායක වූ ගිහියෝ දෙව්ලොව උපන්හ. හේමවත සහ සාතාගිර යක්ෂයෝ විසිඅටක් වූ යක්ෂ සේනාපතීන් අතර මහානුභාව සම්පන්න යක්ෂ රජවරු වූහ.

ยกฺขเสนาปตีนญฺจ อยํ ธมฺมตา – มาเส มาเส อฏฺฐ ทิวสานิ ธมฺมวินิจฺฉยตฺถํ หิมวติ มโนสิลาตเล นาควติมณฺฑเป เทวตานํ สนฺนิปาโต โหติ, ตตฺถ สนฺนิปติตพฺพนฺติ. อถ สาตาคิรเหมวตา ตสฺมึ สมาคเม อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา สญฺชานึสุ – ‘‘ตฺวํ, สมฺม, กุหึ อุปฺปนฺโน, ตฺวํ กุหิ’’นฺติ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิปฺปฏิสาริโน อเหสุํ. ‘‘นฏฺฐา มยํ, สมฺม, ปุพฺเพ วีสติ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ กตฺวา เอกํ ปาปสหายํ นิสฺสาย ยกฺขโยนิยํ อุปฺปนฺนา, อมฺหากํ ปน ปจฺจยทายกา กามาวจรเทเวสุ นิพฺพตฺตา’’ติ. อถ สาตาคิโร อาห – ‘‘มาริส, หิมวา นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เหมวโตปิ อาห – ‘‘มาริส, มชฺฌิมเทโส นาม อจฺฉริยพฺภุตสมฺมโต, กิญฺจิ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา มมาปิ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. เอวํ เตสุ ทฺวีสุ สหาเยสุ อญฺญมญฺญํ กติกํ กตฺวา, ตเมว อุปฺปตฺตึ อวิวชฺเชตฺวา วสมาเนสุ เอกํ พุทฺธนฺตรํ วีติวตฺตํ, มหาปถวี เอกโยชนติคาวุตมตฺตํ อุสฺสทา.

යක්ෂ සේනාධිපතිවරුන්ගේ ධර්මතාවය (ස්වභාවය) මෙසේය: සෑම මසකම දින අටක් ධර්ම විනිශ්චය සඳහා හිමාලයෙහි මනෝසිලා තලයේ පිහිටි භගලවතී (නාගවතී) මණ්ඩපයෙහි දේවතාවන්ගේ රැස්වීමක් පැවැත්වේ, එහිදී ඔවුන් රැස්විය යුතුය. එකල්හි සාතාගිර සහ හේමවත යන යක්ෂයෝ එම රැස්වීමේදී එකිනෙකා දැක හඳුනා ගත්හ. "යහළුව, ඔබ කොහේ උපන්නේද? ඔබ කොහේද?" යනුවෙන් තම තමන් උපන් ස්ථානයන් පිළිබඳව විමසා ඔවුහු පශ්චාත්තාපයට පත් වූහ. "යහළුව, අපි විනාශ වුණා. පෙර භවයක වසර විසිදහසක් මුළුල්ලේ මහණ දම් පුරා, එක් පාපී මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කිරීම නිසා අප යක්ෂ යෝනියෙහි උපත ලැබුවා. නමුත් අපට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කළ දායකයෝ කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකවල උපත ලබා සිටිති" යි ඔවුහු කීහ. එවිට සාතාගිර මෙසේ කීවේය: "නිදුකාණෙනි, හිමාලය යනු පුදුම සහගත අසිරිමත් ස්ථානයක් ලෙස සම්මතය. එහි යම් කිසි පුදුම දෙයක් දුටුවහොත් හෝ ඇසුවහොත් මටත් දන්වන්න." හේමවත ද මෙසේ කීවේය: "නිදුකාණෙනි, මධ්‍ය දේශය යනු පුදුම සහගත අසිරිමත් ස්ථානයක් ලෙස සම්මතය. එහි යම් කිසි පුදුම දෙයක් දුටුවහොත් හෝ ඇසුවහොත් මටත් දන්වන්න." මෙසේ ඒ මිතුරන් දෙදෙනා එකිනෙකා සමඟ ගිවිසුමක් ඇති කරගෙන, එම යක්ෂ භවයෙන් මිදිය නොහැකිව වසන අතරතුර එක් බුද්ධෝත්පාද අන්තරයක් ගෙවී ගියේය. මහ පොළොව එක් යොදුනක් හා ගාවුත් තුනක් පමණ උස් විය.

อถมฺหากํ [Pg.196] โพธิสตฺโต ทีปงฺกรปาทมูเล กตปณิธาโน ยาว เวสฺสนฺตรชาตกํ, ตาว ปารมิโย ปูเรตฺวา, ตุสิตภวเน อุปฺปชฺชิตฺวา, ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา, ธมฺมปทนิทาเน วุตฺตนเยน เทวตาหิ อายาจิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา, เทวตานํ อาโรเจตฺวา, ทฺวตฺตึสาย ปุพฺพนิมิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ อิธ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา. ตานิ ทิสฺวาปิ อิเม ราชยกฺขา ‘‘อิมินา การเณน นิพฺพตฺตานี’’ติ น ชานึสุ. ‘‘ขิฑฺฑาปสุตตฺตา เนวาทฺทสํสู’’ติ เอเก. เอส นโย ชาติยํ อภินิกฺขมเน โพธิยญฺจ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน ปน ปญฺจวคฺคิเย อามนฺเตตฺวา ภควติ ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ วรธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต มหาภูมิจาลํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ปาฏิหาริยานิ จ เอเตสํ เอโก สาตาคิโรเยว ปฐมํ อทฺทส. นิพฺพตฺติการณญฺจ เตสํ ญตฺวา สปริโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อสฺโสสิ, น จ กิญฺจิ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. กสฺมา? โส หิ ธมฺมํ สุณนฺโต เหมวตํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘อาคโต นุ โข เม สหายโก, โน’’ติ ปริสํ โอโลเกตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘วญฺจิโต เม สหาโย, โย เอวํ วิจิตฺรปฏิภานํ ภควโต ธมฺมเทสนํ น สุณาตี’’ติ วิกฺขิตฺตจิตฺโต อโหสิ. ภควา จ อตฺถงฺคเตปิ จ สูริเย เทสนํ น นิฏฺฐาเปสิ.

ඉක්බිති අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල නියත විවරණ ලබා, වෙස්සන්තර ජාතකය දක්වා පාරමිතා පුරා, තුසිත භවනයෙහි උපත ලබා, එහි ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් වැජඹී, ධම්මපද නිදානයෙහි දැක්වෙන පරිදි දෙවිවරුන්ගේ ආරාධනයෙන් පංච මහා විලෝකනයන් බලා, දෙවිවරුන්ට දන්වා, දෙතිස් පූර්ව නිමිති පහළ වෙද්දී දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා කරවමින් මෙලොව පිළිසිඳ ගත්හ. ඒ නිමිති දැකලත් මේ රාජ යක්ෂයෝ "මේ කරුණ නිසා මේවා සිදු වූවා" යැයි තේරුම් නොගත්හ. "කෙළිලොලෙහි නිරතව සිටි නිසා ඔවුන් ඒවා දුටුවේවත් නැතැ" යි සමහර ආචාර්යවරු පවසති. උපතේදීත්, අභිනිෂ්ක්‍රමණයේදීත්, බුදුවීමේදීත් සිදු වූයේ මෙයම ය. එහෙත් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවේදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පස්වග මහණුන් අමතා ත්‍රිපරිවට්ටය හා දොළොස් ආකාරයකින් යුත් උතුම් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි, මහා පොළොව කම්පා වීම ආදී පූර්ව නිමිති හා ප්‍රාතිහාර්යයන් මේ දෙදෙනාගෙන් මුලින්ම දුටුවේ සාතාගිර පමණි. ඒ නිමිති පහළ වීමට හේතුව දැනගත් ඔහු තම පිරිස සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කළේය. එහෙත් ඔහුට කිසිදු මඟඵල විශේෂයක් අවබෝධ කරගත නොහැකි විය. ඒ මන්ද? ඔහු ධර්මය අසන අතරතුර හේමවත ගැන සිතමින් "මගේ යහළුවා පැමිණ සිටීද නැද්ද?" කියා පිරිස දෙස බැලීය. ඔහු නොදැක, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙවන් විස්මිත ධර්ම දේශනාවක් අසන්නට නොලැබීමෙන් මගේ යහළුවා රැවටුණේය (පිරිහුණේය)" යි සිතමින් විසිරුණු සිතින් සිටි බැවිනි. ඉර බැස ගියද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව අවසන් නොකළ සේක.

อถ สาตาคิโร ‘‘สหายํ คเหตฺวา เตน สหาคมฺม ธมฺมเทสนํ โสสฺสามี’’ติ หตฺถิยานอสฺสยานครุฬยานาทีนิ มาเปตฺวา ปญฺจหิ ยกฺขสเตหิ ปริวุโต หิมวนฺตาภิมุโข ปายาสิ, ตทา เหมวโตปิ. ยสฺมา ปฏิสนฺธิชาติ-อภินิกฺขมน-โพธิปรินิพฺพาเนสฺเวว ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ หุตฺวาว ปติวิคจฺฉนฺติ, น จิรฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, ธมฺมจกฺกปวตฺตเน ปน ตานิ สวิเสสานิ หุตฺวา, จิรตรํ ฐตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา หิมวติ ตํ อจฺฉริยปาตุภาวํ ทิสฺวา ‘‘ยโต อหํ ชาโต, น กทาจิ อยํ ปพฺพโต เอวํ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, หนฺท ทานิ มม สหายํ คเหตฺวา อาคมฺม เตน สห อิมํ ปุปฺผสิรึ อนุภวิสฺสามี’’ติ ตเถว มชฺฌิมเทสาภิมุโข อาคจฺฉติ. เต อุโภปิ ราชคหสฺส อุปริ สมาคนฺตฺวา อญฺญมญฺญสฺส อาคมนการณํ ปุจฺฉึสุ. เหมวโต อาห – ‘‘ยโต อหํ, มาริส, ชาโต, นายํ ปพฺพโต เอวํ อกาลกุสุมิเตหิ รุกฺเขหิ อภิราโม ภูตปุพฺโพ, ตสฺมา เอตํ ปุปฺผสิรึ ตยา สทฺธึ อนุภวิสฺสามีติ อาคโตมฺหี’’ติ[Pg.197]. สาตาคิโร อาห – ‘‘ชานาสิ, ปน, ตฺวํ มาริส, เยน การเณน อิมํ อกาลปุปฺผปาฏิหาริยํ ชาต’’นฺติ? ‘‘น ชานามิ, มาริสา’’ติ. ‘‘อิมํ, มาริส, ปาฏิหาริยํ น เกวล หิมวนฺเตเยว, อปิจ โข ปน ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ นิพฺพตฺตํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, อชฺช ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, เตน การเณนา’’ติ. เอวํ สาตาคิโร เหมวตสฺส พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา, ตํ ภควโต สนฺติกํ อาเนตุกาโม อิมํ คาถมาห. เกจิ ปน โคตมเก เจติเย วิหรนฺเต ภควติ อยเมวมาหาติ ภณนฺติ ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติ.

එවිට සාතාගිර "මිතුරාත් කැඳවාගෙන ඔහු සමඟම අවුත් ධර්ම දේශනාව අසන්නෙමි" යි සිතා ඇත් වාහන, අස් වාහන, ගුරුළු වාහන ආදිය මවාගෙන, පන්සියයක් යක්ෂයන් පිරිවරා හිමාලය දෙසට ගමන් කළේය. ඒ අවස්ථාවේ හේමවත ද (මධ්‍ය දේශය දෙසට එමින් සිටියේය). පිළිසිඳ ගැනීම, උපත, අභිනිෂ්ක්‍රමණය, බුදුවීම සහ පරිනිර්වාණය යන අවස්ථාවලදී දෙතිස් පූර්ව නිමිති පහළ වී වහාම නැති වී යයි, ඒවා බොහෝ වේලාවක් නොපවතී. එහෙත් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍ර දේශනාවේදී ඒවා විශේෂ ආකාරයකින් පහළ වී බොහෝ වේලාවක් පැවතී පසුව නැති වී යයි. එබැවින් හිමාලයෙහි ඒ පුදුම සහගත ප්‍රාතිහාර්යය දැක, "මම උපන් දා සිට මේ පර්වතය මෙතරම් අලංකාරව තිබෙනු කිසිදා දැක නැත. දැන් මා ගොස් මගේ යහළුවා කැඳවාගෙන අවුත් ඔහු සමඟ මේ මල් සිරිය විඳින්නෙමි" යි සිතා ඔහු ද මධ්‍ය දේශය දෙසට පැමිණෙමින් සිටියේය. ඔවුන් දෙදෙනාම රජගහ නුවරට ඉහළ අහසේදී මුණගැසී එකිනෙකාගෙන් පැමිණීමේ හේතුව විමසූහ. හේමවත මෙසේ කීවේය: "නිදුකාණෙනි, මා උපන් දා සිට මේ පර්වතය අකාලයේ පිපුණු මල්වලින් පිරි ගස්වලින් මෙතරම් අලංකාර වූ බවක් මීට පෙර අසා නැත. එබැවින් ඒ මල් සිරිය ඔබ සමඟ විඳීමට මම පැමිණියෙමි." සාතාගිර ඇසුවේ, "නිදුකාණෙනි, මේ අකාලයේ මල් පිපීමේ ප්‍රාතිහාර්යය කුමන හේතුවක් නිසා සිදු වූවක් දැයි ඔබ දන්නෙහිද?" යනුවෙනි. "නිදුකාණෙනි, මම නොදනිමි" යි හේමවත කීවේය. "නිදුකාණෙනි, මේ ප්‍රාතිහාර්යය හිමාලයේ පමණක් නොව දසදහසක් ලෝකධාතුව පුරාම සිදු විය. ලොව සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ පහළ වීම සිදු වී ඇත, උන්වහන්සේ අද දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මේ ප්‍රාතිහාර්යය සිදු වූයේ ඒ හේතුවෙනි." මෙසේ සාතාගිර විසින් හේමවතට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීම ගැන පවසා, ඔහුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට කැඳවාගෙන යනු රිසියෙන් "අජ්ජ පණ්ණරසෝ" යනුවෙන් ඇරඹෙන මේ ගාථාව කීවේය. සමහර ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෝතමක චේතියෙහි වැඩවසන කාලයේදී මෙය වදාළ බවයි.

๑๕๓. ตตฺถ อชฺชาติ อยํ รตฺตินฺทิโว ปกฺขคณนโต ปนฺนรโส, อุปวสิตพฺพโต อุโปสโถ. ตีสุ วา อุโปสเถสุ อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ, น จาตุทฺทสี อุโปสโถ, น สามคฺคีอุโปสโถ. ยสฺมา วา ปาติโมกฺขุทฺเทสอฏฺฐงฺคอุปวาสปญฺญตฺติทิวสาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ อุโปสถสทฺโท วตฺตติ. ‘‘อายามาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ หิ ปาติโมกฺขุทฺเทเส อุโปสถสทฺโท. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข วิสาเข อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) ปาณาติปาตา เวรมณิอาทิเกสุ อฏฺฐงฺเคสุ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาเส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖; ม. นิ. ๓.๒๕๘) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส สีสํนฺหาตสฺสา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๕; ม. นิ. ๓.๒๕๖) ทิวเส. ตสฺมา อวเสสตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อาสาฬฺหีปุณฺณมทิวสํเยว นิยาเมนฺโต อาห – ‘‘อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ’’ติ. ปาฏิปโท ทุติโยติ เอวํ คณิยมาเน อชฺช ปนฺนรโส ทิวโสติ อตฺโถ.

153. එහි 'අජ්ජ' (අද) යනු පක්ෂය ගණන් කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව මෙම දිවා රාත්‍රිය පසළොස්වන දිනයයි. සමාදන්ව වාසය කළ යුතු (උපවසිත්බ්බ) බැවින් එය 'උපෝසථ' නම් වේ. නැතහොත්, උපෝසථ වර්ග තුන අතුරින් අද පසළොස්වක උපෝසථයයි; එය දහහතරවන දින (චාතුද්දසී) උපෝසථය හෝ සාමග්ගී උපෝසථය නොවේ. පාතිමොක්ඛ උද්දේසය, අෂ්ටාංග උපවාසය, පනවන ලද දිනය ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි 'උපෝසථ' යන ශබ්දය යෙදේ. 'ඇවැත්නි කප්පින, අපි උපෝසථයට යමු' යනාදී තැන්හි පාතිමොක්ඛ උද්දේසය සඳහා උපෝසථ ශබ්දය වැටේ. 'විශාඛාවනි, මෙසේ අංග අටකින් සමන්නාගත වූ උපෝසථය සමාදන් විය යුතුය' යනාදී තැන්හි ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී අංග අට සම්බන්ධයෙන් එම ශබ්දය යෙදේ. 'පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා ඵග්ගු (නැකත) වේ, පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා උපෝසථය වේ' යනාදී තැන්හි උපවාසය (තපස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'උපෝසථ නම් නා රජෙක්' යනාදී තැන්හි නාම ප්‍රඥප්තියෙහි වැටේ. 'එදින පසළොස්වක උපෝසථ දිනයෙහි හිස සෝදා ස්නානය කළ' යනාදී තැන්හි දිනය යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් සෙසු අර්ථයන් පසෙක ලා, ඇසළ පුර පසළොස්වක දිනයම නියම කරමින් සාතාගිර දිව්‍ය පුත්‍රයා 'අද පසළොස්වක උපෝසථයයි' පැවසීය. පෑළවිය, දියවක ආදී වශයෙන් ගණින කල අද පසළොස්වන දිනය යනු මෙහි අර්ථයයි.

ทิวิ ภวานิ ทิพฺพานิ, ทิพฺพานิ เอตฺถ อตฺถีติ ทิพฺพา. กานิ ตานิ? รูปานิ. ตญฺหิ รตฺตึ เทวานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุโต สนฺนิปติตานํ สรีรวตฺถาภรณวิมานปฺปภาหิ อพฺภาทิอุปกฺกิเลสวิรหิตาย จนฺทปฺปภาย จ สกลชมฺพุทีโป อลงฺกโต อโหสิ. วิเสสาลงฺกโต จ ปรมวิสุทฺธิเทวสฺส ภควโต สรีรปฺปภาย. เตนาห ‘‘ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา’’ติ.

දිව්‍ය ලෝකයෙහි හටගත් බැවින් 'දිබ්බ' (දිව්‍යමය) නම් වේ, දිව්‍යමය ස්වභාවයන් මෙහි පවතින බැවින් ද 'දිබ්බ' නම් වේ. ඒ මොනවාද? රූපයන්ය. එදින රාත්‍රියෙහි දසදහසක් ලෝකධාතුවෙන් රැස් වූ දෙවියන්ගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් ද, වස්ත්‍රාභරණ හා විමානවල ප්‍රභාවෙන් ද, වලාකුළු ආදී උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූ චන්ද්‍ර ප්‍රභාවෙන් ද මුළු දඹදිවම අලංකාර විය. පරම පිරිසිදු දෙවියකු (විශුද්ධි දේව) වන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් එය වඩාත් සුවිශේෂී ලෙස අලංකාර විය. එහෙයින් 'දිව්‍යමය රාත්‍රියක් එළඹ තිබේ' යයි පැවසීය.

เอวํ [Pg.198] รตฺติคุณวณฺณนาปเทเสนาปิ สหายสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ชเนนฺโต พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา อาห ‘‘อโนมนามํ สตฺถารํ, หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตตฺถ อโนเมหิ อลามเกหิ สพฺพาการปริปูเรหิ คุเณหิ นามํ อสฺสาติ อโนมนาโม. ตถา หิสฺส ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธติ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ, ‘‘ภคฺคราโคติ ภควา, ภคฺคโทโสติ ภควา’’ติอาทินา (มหานิ. ๘๔) นเยน จ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ. เอส นโย ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ. ทิฏฺฐธมฺมิกาทีสุ อตฺเถสุ เทวมนุสฺเส อนุสาสติ ‘‘อิมํ ปชหถ, อิมํ สมาทาย วตฺตถา’’ติ สตฺถา. อปิจ ‘‘สตฺถา ภควา สตฺถวาโห, ยถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรตี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๐) นิทฺเทเส วุตฺตนเยนาปิ สตฺถา. ตํ อโนมนามํ สตฺถารํ. หนฺทาติ พฺยวสานตฺเถ นิปาโต. ปสฺสามาติ เตน อตฺตานํ สห สงฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนวจนํ. โคตมนฺติ โคตมโคตฺตํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘สตฺถา, น สตฺถา’’ติ มา วิมตึ อกาสิ, เอกนฺตพฺยวสิโต หุตฺวาว เอหิ ปสฺสาม โคตมนฺติ.

මෙසේ රාත්‍රියෙහි ගුණ වර්ණනා කිරීමේ මුවාවෙන් ද තම යහළුවාගේ සිතෙහි පැහැදීම උපදවමින්, බුද්ධෝත්පාදය ගැන පවසා 'අනෝමනාම වූ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ වන ගෞතමයන් වහන්සේව දැන් අපි බලමු' යයි පැවසීය. එහි 'අනෝමනාම' යනු සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ, උතුම් ගුණාංගයන්ගෙන් යුත් නාමයයි. උන්වහන්සේ 'සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක, ප්‍රජාවට සත්‍යය අවබෝධ කරවන බැවින් බුද්ධ නම් වන සේක' යනාදී ක්‍රමයට උතුම් ගුණ නිසා බුද්ධ යන නාමය ඇති විය. 'රාගය බින්ද බැවින් (භග්ග රාග) භගවා නම් වන සේක, ද්වේෂය බින්ද බැවින් භගවා නම් වන සේක' යනාදී ක්‍රමයට ද උතුම් ගුණ නිසා භගවා යන නාමය සිදුවිය. අරහං, සම්මා සම්බුද්ධ, විජ්ජාචරණසම්පන්න යනාදී පදවල ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. දිට්ඨධම්මික ආදී අර්ථයන්හි 'මෙය අත්හරින්න, මෙය සමාදන්ව පිළිපදින්න' යයි දෙවි මිනිසුන්ට අනුශාසනා කරන බැවින් උන්වහන්සේ 'ශාස්තෘ' (සත්ථා) නම් වන සේක. තවද 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාස්තෘ වන සේක, සත්ථවාහක (ගැල් නායක) වන සේක; गैල් නායකයෙකු සත්වයන් කාන්තාරයකින් එතෙර කරවන්නාක් මෙනි' යනාදී වශයෙන් නිද්දේසයෙහි දැක්වෙන පරිදි ද උන්වහන්සේ ශාස්තෘ නම් වන සේක. 'හන්ද' යනු නිපාත පදයකි. 'පස්සාම' (බලමු) යනු තමා ද ඇතුළත් කර ගනිමින් වර්තමාන කාලයෙන් පැවසූ ක්‍රියා පදයකි. 'ගෝතම' යනු ගෝතම ගෝත්‍රයෙහි උපන් බවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? 'ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක්ද නැද්ද කියා සැක නොකරන්න, ඒකාන්ත තීරණයකට පැමිණ එන්න, අපි ගෞතමයන් වහන්සේව බලමු' යන්නයි.

๑๕๔. เอวํ วุตฺเต เหมวโต ‘‘อยํ สาตาคิโร ‘อโนมนามํ สตฺถาร’นฺติ ภณนฺโต ตสฺส สพฺพญฺญุตํ ปกาเสติ, สพฺพญฺญุโน จ ทุลฺลภา โลเก, สพฺพญฺญุปฏิญฺเญหิ ปูรณาทิสทิเสเหว โลโก อุปทฺทุโต. โส ปน ยทิ สพฺพญฺญู, อทฺธา ตาทิลกฺขณปฺปตฺโต ภวิสฺสติ, เตน ตํ เอวํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตาทิลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มโน’’ติ.

154. මෙසේ පැවසූ කල හේමවත මෙසේ සිතීය: 'මේ සාතාගිර 'අනෝමනාම ශාස්තෘන් වහන්සේ' යයි පවසමින් උන්වහන්සේගේ සර්වඥතාව ප්‍රකාශ කරයි. සර්වඥයන් වහන්සේලා ලොව දුර්ලභය; සර්වඥ යයි කියාගන්නා පූරාණ කස්සප වැනි අය නිසා ලෝකය පීඩාවට පත්ව ඇත. ඉදින් උන්වහන්සේ සර්වඥයෙක් නම්, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ 'තාදි' (අකම්පිත/සමාන) ලක්ෂණයට පත්ව සිටිය යුතුය. එබැවින් මම උන්වහන්සේව ඒ අයුරින් පරීක්ෂා කර බලන්නෙමි.' මෙසේ සිතූ ඔහු තාදි ලක්ෂණය ගැන විමසමින් 'කච්චි මනෝ' යනාදී ගාථාව පැවසීය.

ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉา. มโนติ จิตฺตํ. สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, อจโล อสมฺปเวธี. สพฺเพสุ ภูเตสุ สพฺพภูเตสุ. ตาทิโนติ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต. ปุจฺฉา เอว วา อยํ ‘‘โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ. อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ เอวรูเป อารมฺมเณ. สงฺกปฺปาติ วิตกฺกา. วสีกตาติ วสํ คมิตา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตฺวํ สตฺถารํ วทสิ, ตสฺส เต สตฺถุโน กจฺจิ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺส สโต สพฺพภูเตสุ มโน สุปณิหิโต, อุทาหุ ยาว จลนปจฺจยํ น ลภติ, ตาว สุปณิหิโต วิย ขายติ. โส วา เต สตฺถา กจฺจิ สพฺพภูเตสุ สมจิตฺเตน ตาที, อุทาหุ โน, เย จ โข อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ [Pg.199] อารมฺมเณสุ ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส กจฺจิ วสีกตา, อุทาหุ กทาจิ เตสมฺปิ วเสน วตฺตตีติ.

එහි 'කච්චි' යනු ප්‍රශ්නාර්ථයකි. 'මනෝ' යනු සිතයි. 'සුපණිහිතෝ' යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද, නිශ්චල වූ, කම්පනය නොවන සිතයි. 'සබ්බේසු භූතේසු' යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහිය. 'තාදිනෝ' යනු තාදි ලක්ෂණයට පත් වූ තැනැත්තාගේමය. එසේත් නැතහොත් මෙය ප්‍රශ්නයක්ම වේ: 'ඔබේ ඔය ශාස්තෘන් වහන්සේ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි තාදි ගුණයෙන් යුක්තද නැද්ද?' 'ඉට්ඨේ අනිට්ඨේ ච' යනු මෙවැනි (ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට) අරමුණු කෙරෙහිය. 'සංකප්පා' යනු විතර්කයන්ය. 'වශීකතා' යනු වසඟයට පත් කරගන්නා ලද (දමනය කළ) බවයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ කුමක්ද? 'ඔබ යම් ශාස්තෘවරයෙකු ගැන පවසන්නේද, තාදි ලක්ෂණයට පත් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මැනවින් පිහිටා තිබේද? නැතිනම් කම්පනය වීමට කරුණක් මුණගැසෙන තුරු පමණක් සිත මැනවින් පිහිටා ඇති බවක් පෙනේද? ඔබේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි සමාන සිතින් යුක්තව තාදි වන සේක්ද? නැද්ද? ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ රාග-ද්වේෂයන් නිසා යම් සංකල්ප (විතර්ක) උපදී නම්, ඒවා උන්වහන්සේ විසින් වසඟ කර ගනු ලැබ තිබේද? නැතහොත් ඇතැම් විට උන්වහන්සේ ද ඒවායේ වසඟයට යටත් වේද?' යන්නයි.

๑๕๕. ตโต สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสิตตฺตา สพฺเพ สพฺพญฺญุคุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทิ. ตตฺถ สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต, ปถวีสโม อวิรุชฺฌนฏฺเฐน, สิเนรุสโม สุปฺปติฏฺฐิตาจลนฏฺเฐน, อินฺทขีลสโม จตุพฺพิธมารปรวาทิคเณหิ อกมฺปิยฏฺเฐน. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ภควโต อิทานิ สพฺพาการสมฺปนฺนตฺตา สพฺพญฺญุภาเว ฐิตสฺส มโน สุปณิหิโต อจโล ภเวยฺย. ยสฺส ติรจฺฉานภูตสฺสาปิ สราคาทิกาเล ฉทฺทนฺตนาคกุเล อุปฺปนฺนสฺส สวิเสน สลฺเลน วิทฺธสฺส อจโล อโหสิ, วธเกปิ ตสฺมึ นปฺปทุสฺสิ, อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว อตฺตโน ทนฺเต เฉตฺวา อทาสิ; ตถา มหากปิภูตสฺส มหติยา สิลาย สีเส ปหฏสฺสาปิ ตสฺเสว จ มคฺคํ ทสฺเสสิ; ตถา วิธุรปณฺฑิตภูตสฺส ปาเทสุ คเหตฺวา สฏฺฐิโยชเน กาฬปพฺพตปปาเต ปกฺขิตฺตสฺสาปิ อญฺญทตฺถุ ตสฺเสว ยกฺขสฺสตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺมา สมฺมเทว อาห สาตาคิโร – ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ.

155. ඉන්පසු සාතාගිරි දිව්‍ය පුත්‍රයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය කෙරෙහි ඇති කරගත් දැඩි විශ්වාසය නිසා උන්වහන්සේගේ සියලු සර්වඥ ගුණයන් අනුමත කරමින්, “උන්වහන්සේගේ සිත මැනවින් පිහිටා ඇත” යනාදී වශයෙන් පැවසීය. එහි “සුපණිහිත” යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද යන්නයි. එනම් ගැටීම් රහිත බවින් මහා පෘථිවිය හා සමාන වූ ද, ස්ථාවර බවින් හා අකම්ප්‍ය බවින් මහා මේරු පර්වතය හා සමාන වූ ද, සිවු වැදෑරුම් මාරයන් හා පරවාදීන් විසින් සෙලවිය නොහැකි බවින් ඉන්ද්‍රඛීලයක් හා සමාන වූ ද බවයි. සියලු අයුරින් පරිපූර්ණ වූ ද, සර්වඥභාවයෙහි පිහිටියා වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දැන් සුපණිහිත වීම හා අකම්ප්‍ය වීම පුදුමයක් නොවේ. කෙලෙස් සහිතව සිටි කාලයෙහි පවා, සද්දන්ත හස්ති කුලයෙහි තිරිසන්ව උපන් කල්හි, විෂ පෙවූ හීයකින් පහර කෑවත් උන්වහන්සේගේ සිත අකම්ප්‍යව පැවතියේය. තමන් මැරීමට පැමිණි ඒ වැද්දා කෙරෙහි පවා උන්වහන්සේ ද්වේෂ නොකළ අතර, ඒ වෙනුවට තමන්ගේම දළ කපා ඔහුට පරිත්‍යාග කළේය. එලෙසම මහා වඳුරු රජුව උපන් කාලයේදී, විශාල ගලකින් හිසට පහර දුන් වැද්දාටම පවා මාර්ගය පෙන්වා දුන්නේය. තවද විධුර පණ්ඩිතව උපන් කාලයේදී, පාදවලින් අල්ලාගෙන යොදුන් හැටක් ගැඹුරු කාල පර්වත ප්‍රපාතයකට ඇද දැමූ ඒ පූර්ණක යක්ෂයාගේම හිතසුව පිණිස ධර්මය දේශනා කළේය. එබැවින් සාතාගිරි, “උන්වහන්සේගේ සිත මැනවින් පිහිටා ඇත” යයි පැවසීම ඉතා නිවැරදිමය.

สพฺพภูเตสุ ตาทิโนติ สพฺพสตฺเตสุ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺเสว สโต มโน สุปณิหิโต, น ยาว ปจฺจยํ น ลภตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ภควโต ตาทิลกฺขณํ ปญฺจธา เวทิตพฺพํ. ยถาห –

“සර්ව භූතයන් කෙරෙහි තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ” යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි තාදී ලක්ෂණයට (නිශ්චල බවට) පත් වූ උන්වහන්සේගේ සිත මැනවින් පිහිටා ඇති බවයි. එය පစ္စည်း ලාභයක් නොලබන තාක් පමණක් පවතින තත්වයක් නොවන බව අදහසයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තාදී ලක්ෂණය පස් ආකාරයකින් දත යුතුය. එනම්:

‘‘ภควา ปญฺจหากาเรหิ ตาที, อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, มุตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, ตนฺนิทฺเทสาติ ตาที. กถํ ภควา อิฏฺฐานิฏฺเฐ ตาที? ภควา ลาเภปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘).

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු පහකින් තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වන සේක: ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී තාදී වන සේක, කෙලෙස් අත්හළ බැවින් (චත්තාවී) තාදී වන සේක, කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් (මුත්තාවී) තාදී වන සේක, සසරින් එතෙර වූ බැවින් (තිණ්ණාවී) තාදී වන සේක, ඒ ඒ ගුණයන් විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ කරන බැවින් තාදී වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී තාදී වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාභයේදී ද තාදී වන සේක...” යනාදී වශයෙනි.

เอวมาทิ สพฺพํ นิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. ลาภาทโย จ ตสฺส มหาอฏฺฐกถายํ วิตฺถาริตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘ปุจฺฉา เอว วา อยํ. โส เต สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ อิมสฺมิมฺปิ วิกปฺเป สพฺพภูเตสุ สมจิตฺตตาย ตาที อมฺหากํ สตฺถาติ อตฺโถ. อยญฺหิ ภควา สุขูปสํหารกามตาย ทุกฺขาปนยนกามตาย จ สพฺพสตฺเตสุ สมจิตฺโต, ยาทิโส อตฺตนิ, ตาทิโส ปเรสุ, ยาทิโส [Pg.200] มาตริ มหามายาย, ตาทิโส จิญฺจมาณวิกาย, ยาทิโส ปิตริ สุทฺโธทเน, ตาทิโส สุปฺปพุทฺเธ, ยาทิโส ปุตฺเต ราหุเล, ตาทิโส วธเกสุ เทวทตฺตธนปาลกองฺคุลิมาลาทีสุ. สเทวเก โลเกปิ ตาที. ตสฺมา สมฺมเทวาห สาตาคิโร – ‘‘สพฺพภูเตสุ ตาทิโน’’ติ.

මෙම සියලු කරුණු නිද්දේසයෙහි සඳහන් ක්‍රමයටම තේරුම් ගත යුතුය. ලාභාදී කරුණු මහා අටුවාවෙහි විස්තර කර ඇති පරිදි දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, “ඔබේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි තාදී ගුණයෙන් යුක්ත ද, නැද්ද?” යන විමසීමට පිළිතුර ලෙස, සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවතින සම සිත නිසා අපේ ශාස්තෘන් වහන්සේ තාදී වන සේක යන්න මෙහි අදහසයි. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන්ට සුවය සලසා දීමේ හා දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්තෙන් ඔවුන් කෙරෙහි සමාන සිතක් ඇතිව සිටින සේක. තමන් කෙරෙහි යම් බඳු සිතක් ද, අන් අය කෙරෙහි ද එබඳුමය. මෑණියන් වූ මහාමායාවන් කෙරෙහි යම් බඳු සිතක් ද, චිංචා මාණවිකාව කෙරෙහි ද එබඳුමය. පියාණන් වූ සුද්ධෝදන රජු කෙරෙහි යම් බඳු සිතක් ද, සුප්පබුද්ධ රජු කෙරෙහි ද එබඳුමය. පුත් රාහුලයන් කෙරෙහි යම් බඳු සිතක් ද, තමන් මරන්නට තැත් කළ දේවදත්ත, ධනපාල, අංගුලිමාල ආදීන් කෙරෙහි ද එබඳුමය. දෙවියන් සහිත ලෝකයා කෙරෙහි ද උන්වහන්සේ තාදී වන සේක. එබැවින් සාතාගිරි “සර්ව භූතයන් කෙරෙහි තාදී වූ” යයි පැවසීම ඉතා නිවැරදිමය.

อโถ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จาติ. เอตฺถ ปน เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ยํ กิญฺจิ อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา อารมฺมณํ, สพฺพปฺปกาเรหิ ตตฺถ เย ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส อนุตฺตเรน มคฺเคน ราคาทีนํ ปหีนตฺตา วสีกตา, น กทาจิ เตสํ วเส วตฺตติ. โส หิ ภควา อนาวิลสงฺกปฺโป สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญติ. เอตฺถ จ สุปณิหิตมนตาย อโยนิโสมนสิการาภาโว วุตฺโต. สพฺพภูเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐหิ โส ยตฺถ ภเวยฺย, ตํ สตฺตสงฺขารเภทโต ทุวิธมารมฺมณํ วุตฺตํ. สงฺกปฺปวสีภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส มนสิการาภาวโต กิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. สุปณิหิตมนตาย จ มโนสมาจารสุทฺธิ, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย กายสมาจารสุทฺธิ, สงฺกปฺปวสีภาเวน วิตกฺกมูลกตฺตา วาจาย วจีสมาจารสุทฺธิ. ตถา สุปณิหิตมนตาย โลภาทิสพฺพโทสาภาโว, สพฺพภูเตสุ ตาทิตาย เมตฺตาทิคุณสพฺภาโว, สงฺกปฺปวสีภาเวน ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญิตาทิเภทา อริยิทฺธิ, ตาย จสฺส สพฺพญฺญุภาโว วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

“ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී” යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යම්කිසි ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ අරමුණකදී, රාගය හෝ ද්වේෂය හේතුවෙන් ඇතිවිය හැකි යම් සංකල්පනා ඇද්ද, අනුත්තර මාර්ගයෙන් රාගාදී කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඒ සියල්ල උන්වහන්සේගේ වසඟයට පත්ව ඇත. කිසිවිටෙකත් උන්වහන්සේ ඒවායේ වසඟයට පත් නොවන සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙස් රහිත සංකල්පනා ඇති, සිතින් මැනවින් මිදුණු, ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් මිදුණු සේක. මෙහිදී “සුපණිහිත මනස” යන්නෙන් අයෝනිසෝ මනසිකාරයක් නොමැති බව කියවේ. සියලු සත්ත්වයන් හා ඉෂ්ට-අනිෂ්ට අරමුණුවලදී උන්වහන්සේ යම් තැනක වසන සේක් ද, එය සත්ත්ව හා සංස්කාර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් අරමුණු ලෙස දැක්වේ. සංකල්පයන් කෙරෙහි ඇති වසීභාවය නිසා ඒ අරමුණෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරයක් නැති බැවින් කෙලෙස් ප්‍රහාණය වී ඇති බව කියවේ. සිත මැනවින් පිහිටා ඇති බැවින් මනෝසමාචාර ශුද්ධිය ද, සර්ව භූතයන් කෙරෙහි තාදී ගුණය නිසා කායසමාචාර ශුද්ධිය ද, සංකල්පයන් කෙරෙහි වසීභාවය නිසා (සිත මුල් කරගෙන වචනය උපදින බැවින්) වචීසමාචාර ශුද්ධිය ද කියවේ. එලෙසම සිත මැනවින් පිහිටීමෙන් ලෝභාදී සියලු දෝෂයන්ගේ අභාවය ද, තාදී ගුණය නිසා මෙත්තාදී ගුණයන්ගේ සම්භවය ද, සංකල්ප වසීභාවය නිසා පිළිකුල් අරමුණක පිළිකුල් නොවන සේ දැකීම ආදී වූ ආර්ය ඉද්ධිය ද කියවේ. ඒ මගින් උන්වහන්සේගේ සර්වඥභාවය කියවෙන බව දත යුතුය.

๑๕๖. เอวํ เหมวโต ปุพฺเพ มโนทฺวารวเสเนว ตาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อิทานิ ทฺวารตฺตยวเสนาปิ, ปุพฺเพ วา สงฺเขเปน กายวจีมโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ตญฺจ ปฏิชานนฺตมิมํ สุตฺวา ทฬฺหีกมฺมตฺถเมว วิตฺถาเรนาปิ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ อทินฺน’’นฺติ. ตตฺถ คาถาพนฺธสุขตฺถาย ปฐมํ อทินฺนาทานวิรตึ ปุจฺฉติ. อารา ปมาทมฺหาติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคโต ทูรีภาเวน อพฺรหฺมจริยวิรตึ ปุจฺฉติ. ‘‘อารา ปมทมฺหา’’ติปิ ปฐนฺติ, อารา มาตุคามาติ วุตฺตํ โหติ. ฌานํ น ริญฺจตีติ อิมินา ปน ตสฺสาเยว ติวิธาย กายทุจฺจริตวิรติยา พลวภาวํ ปุจฺฉติ. ฌานยุตฺตสฺส หิ วิรติ พลวตี โหตีติ.

156. මෙසේ හේමවත දිව්‍ය පුත්‍රයා මීට පෙර මනෝ ද්වාරය මුල් කරගෙන පමණක් තාදී භාවය විමසා, එය පිළිගනිමින් කළ ප්‍රකාශය අසා, එය තවදුරටත් තහවුරු කර ගැනීම පිණිස දැන් ද්වාරත්‍රය (කය, වචනය, සිත) මගින් ද, නැතහොත් කලින් කෙටියෙන් විමසූ කාය-වචී-මනෝ ද්වාරයන්ගේ පිරිසිදු බව ගැන නැවත විස්තරාත්මකව විමසමින් “නුදුන් දෙය නොගන්නේ ද” යනාදිය පැවසීය. එහි ගාථාව ගෙතීමේ පහසුව සඳහා පළමුව අදින්නාදානයෙන් වැළකීම ගැන විමසයි. “ප්‍රමාදයෙන් දුරස් වූයේ ද” යන්නෙන් පංච කාම ගුණයන්හි සිත මුදා හැරීමෙන් වන අප්‍රමාදය හෙවත් අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් වැළකීම ගැන විමසයි. “ආරා පමදම්හා” යන පාඨය අනුව නම් මාතුගාමයන්ගෙන් (ස්ත්‍රීන්ගෙන්) දුරු වූයේ ද යන්න අදහසයි. “ධ්‍යානයෙන් නොපිරිහෙන්නේ ද” යන්නෙන් ඒ තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයන්ගෙන් වැළකීමේ ඇති බලවත් බව විමසයි. මන්දයත් ධ්‍යානයෙන් යුක්ත වූවකුගේ විරතිය (වැළකීම) වඩාත් බලවත් වන බැවිනි.

๑๕๗. อถ [Pg.201] สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ อทินฺนาทานาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติอาทินา นเยน วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ. ตํ อตฺถโต ปากฏเมว. อิมิสฺสาปิ คาถาย ตติยปาเท ‘‘ปมาทมฺหา ปมทมฺหา’’ติ ทฺวิธา ปาโฐ. จตุตฺถปาเท จ ฌานํ น ริญฺจตีติ ฌานํ ริตฺตกํ สุญฺญกํ น กโรติ, น ปริจฺจชตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

157. එකල්හි සාතාගිරි යක්ෂයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වර්තමානයෙහි පමණක් නොව, අතීත කාලයෙහි ද දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ අදින්නාදානය ආදියෙන් වැළකී සිටි බැවින් ද, එම විරතියෙහි ආනුභාවයෙන් ඒ ඒ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ලැබූ බැවින් ද, දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයා "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අදින්නාදානයෙන් වැළකී සිටිති" යනාදී වශයෙන් ගුණ පවසන බැවින් ද, මනා පැහැදිලි වචනයෙන් සිංහනාද පවත්වමින් "උන්වහන්සේ නොදුන් දෙය නොගනිති" යි පැවසීය. එහි අර්ථය පැහැදිලිමය. මෙම ගාථාවෙහි තෙවන පාදයෙහි "පමාදම්හා" සහ "පමදම්හා" ලෙස පාඨ දෙකක් තිබේ. සතරවන පාදයෙහි "ධ්‍යානය අත් නොහරියි" (ජ්ඣානං න රිඤ්චති) යන්නෙන් ධ්‍යානය හිස් නොකරන බව, එනම් අත් නොහරින බව අදහස් වේ.

๑๕๘. เอวํ กายทฺวาเร สุทฺธึ สุตฺวา อิทานิ วจีทฺวาเร สุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มุสา น ภณตี’’ติ. เอตฺถ ขีณาตีติ ขีโณ, วิหึสติ พธตีติ อตฺโถ. วาจาย ปโถ พฺยปฺปโถ, ขีโณ พฺยปฺปโถ อสฺสาติ ขีณพฺยปฺปโถ. ตํ น-กาเรน ปฏิเสเธตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘น ขีณพฺยปฺปโถ’’ติ, น ผรุสวาโจติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นาขีณพฺยปฺปโถ’’ติปิ ปาโฐ, น อขีณวจโนติ อตฺโถ. ผรุสวจนญฺหิ ปเรสํ หทเย อขียมานํ ติฏฺฐติ. ตาทิสวจโน กจฺจิ น โสติ วุตฺตํ โหติ. วิภูตีติ วินาโส, วิภูตึ กาสติ กโรติ วาติ วิภูติกํ, วิภูติกเมว เวภูติกํ, เวภูติยนฺติปิ วุจฺจติ, เปสุญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ สตฺตานํ อญฺญมญฺญโต เภทเนน วินาสํ กโรติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

158. මෙසේ කායද්වාරයෙහි පිරිසිදු බව අසා, දැන් වචීද්වාරයෙහි පිරිසිදු බව විමසමින් "මුසාවාදයෙන් වැළකී සිටින්නේ ද" යනාදිය විමසයි. මෙහි "ඛීණ" යනු රළු බවයි; අන්‍යයන්ට හිංසා පීඩා කරන වචනය යන අර්ථයයි. වචන පථය ව්‍යප්පථයයි. රළු ව්‍යප්පථයක් නැති බැවින් "න ඛීණව්‍යප්පථෝ" යනුයි. එනම් රළු වචන කතා නොකරන බවයි. "නාඛීණව්‍යප්පථෝ" කියා ද පාඨයක් ඇති අතර එහි අර්ථය අන්‍යයන්ගේ හදවත් තුළ නොගෙවී පවතින වචන නැති බවයි. රළු වචන අන්‍යයන්ගේ හදවත් තුළ නොමැකී පවතී. එවැනි වචන උන්වහන්සේට නැති බව ඉන් අදහස් වේ. "විභූති" යනු විනාශයයි. අන්‍යයන්ගේ සමගිය විනාශ කරන බැවින් එය "විභූතික" හෙවත් පිසුණු බසයි. සෙසු කොටස්වල අර්ථය පැහැදිලිය.

๑๕๙. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา น เกวลํ เอตรหิ, อตีเตปิ อทฺธาเน ทีฆรตฺตํ มุสาวาทาทีหิ ปฏิวิรโต, ตสฺสา ตสฺสาเยว จ วิรติยา อานุภาเวน ตํ ตํ มหาปุริสลกฺขณํ ปฏิลภิ, สเทวโก จสฺส โลโก ‘‘มุสาวาทา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’’ติ วณฺณํ ภาสติ. ตสฺมา วิสฺสฏฺฐาย วาจาย สีหนาทํ นทนฺโต อาห, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ. ตตฺถ มุสาติ วินิธาย ทิฏฺฐาทีนิ ปรวิสํวาทนวจนํ. ตํ โส น ภณติ. ทุติยปาเท ปน ปฐมตฺถวเสน น ขีณพฺยปฺปโถติ, ทุติยตฺถวเสน นาขีณพฺยปฺปโถติ ปาโฐ. จตุตฺถปาเท มนฺตาติ ปญฺญา วุจฺจติ. ภควา ยสฺมา ตาย มนฺตาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถเมว ภาสติ อตฺถโต อนเปตวจนํ, น สมฺผํ[Pg.202]. อญฺญาณปุเรกฺขารญฺหิ นิรตฺถกวจนํ พุทฺธานํ นตฺถิ. ตสฺมา อาห – ‘‘มนฺตา อตฺถํ โส ภาสตี’’ติ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว.

159. එකල්හි සාතාගිරි යක්ෂයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වර්තමානයෙහි පමණක් නොව, අතීත කාලයෙහි ද දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ මුසාවාද ආදියෙන් වැළකී සිටි බැවින් ද, එම විරතියෙහි ආනුභාවයෙන් ඒ ඒ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ලැබූ බැවින් ද, දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයා "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මුසාවාදයෙන් වැළකී සිටිති" යි ගුණ පවසන බැවින් ද, මනා පැහැදිලි වචනයෙන් සිංහනාද පවත්වමින් "උන්වහන්සේ මුසාවාද නොකියති" යි පැවසීය. එහි "මුසා" යනු දුටු දෑ ආදිය වෙනස් කොට අන්‍යයන් රැවටීම සඳහා පවසන වචනයයි. උන්වහන්සේ එය නොපවසති. දෙවන පාදයෙහි මුල් අර්ථය අනුව "න ඛීණව්‍යප්පථෝ" ලෙස ද, දෙවන අර්ථය අනුව "නාඛීණව්‍යප්පථෝ" ලෙස ද පාඨය දත යුතුය. සතරවන පාදයෙහි "මන්තා" යනු ප්‍රඥාවට නමකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රඥාවෙන් විමසා අර්ථවත් දෙයම පවසන බැවින්, අර්ථයෙන් බැහැර නොවූ වචන ඇත්තාහ. මෝහයෙන් පිරුණු නිශ්ඵල වචන බුදුවරුන් කෙරෙහි නැත. එබැවින් "ප්‍රඥාවෙන් යුතුව අර්ථවත් දෙයම පවසති" යි කීය. සෙසු කොටස් පැහැදිලිය.

๑๖๐. เอวํ วจีทฺวารสุทฺธิมฺปิ สุตฺวา อิทานิ มโนทฺวารสุทฺธึ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กจฺจิ น รชฺชติ กาเมสู’’ติ. ตตฺถ กามาติ วตฺถุกามา. เตสุ กิเลสกาเมน น รชฺชตีติ ปุจฺฉนฺโต อนภิชฺฌาลุตํ ปุจฺฉติ. อนาวิลนฺติ ปุจฺฉนฺโต พฺยาปาเทน อาวิลภาวํ สนฺธาย อพฺยาปาทตํ ปุจฺฉติ. โมหํ อติกฺกนฺโตติ ปุจฺฉนฺโต เยน โมเหน มูฬฺโห มิจฺฉาทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ตสฺสาติกฺกเมน สมฺมาทิฏฺฐิตํ ปุจฺฉติ. ธมฺเมสุ จกฺขุมาติ ปุจฺฉนฺโต สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตสฺส ญาณจกฺขุโน, ปญฺจจกฺขุวิสเยสุ วา ธมฺเมสุ ปญฺจนฺนมฺปิ จกฺขูนํ วเสน สพฺพญฺญุตํ ปุจฺฉติ ‘‘ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธิยาปิ สพฺพญฺญู น โหตี’’ติ จินฺเตตฺวา.

160. මෙසේ වචීද්වාරයෙහි පිරිසිදු බව ද අසා, දැන් මනෝද්වාරයෙහි පිරිසිදු බව විමසමින් "කාමයන්හි නොඇලෙන්නේ ද" යනාදිය පැවසීය. එහි "කාම" යනු වස්තු කාමයන්ය. එම වස්තු කාමයන් කෙරෙහි කෙලෙස් කාමයෙන් නොඇලෙන්නේ දැයි විමසමින් අභිජ්ඣා නැති බව විමසයි. "අනාවිල" යන්නෙන් ව්‍යාපාදයෙන් කිලිටි නොවන බව, එනම් ව්‍යාපාද රහිත බව විමසයි. "මෝහය ඉක්මවූ" යන්නෙන් යම් මෝහයක් නිසා මුළාවී මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ගනී ද, එම මෝහය ඉක්මවා යාමෙන් සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත බව විමසයි. "ධර්මයන්හි ඇස ඇති" යන්නෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි බාධාවක් නැති ඥාන චක්ෂුස හෝ පංච චක්ෂුසයන්ගේ මගින් සර්වඥතා ඥානය ගැන විමසයි. "ද්වාර තුනෙහි පිරිසිදුකම පමණකින්ම සර්වඥ නොවේ" යැයි සිතා මෙය විමසීය.

๑๖๑. อถ สาตาคิโร ยสฺมา ภควา อปฺปตฺวาว อรหตฺตํ อนาคามิมคฺเคน กามราคพฺยาปาทานํ ปหีนตฺตา เนว กาเมสุ รชฺชติ, น พฺยาปาเทน อาวิลจิตฺโต, โสตาปตฺติมคฺเคเนว จ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกโมหสฺส ปหีนตฺตา โมหํ อติกฺกนฺโต, สามญฺจ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา พุทฺโธติ วิโมกฺขนฺติกํ นามํ ยถาวุตฺตานิ จ จกฺขูนิ ปฏิลภิ, ตสฺมา ตสฺส มโนทฺวารสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ อุคฺโฆเสนฺโต อาห ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ.

161. එකල්හි සාතාගිරි යක්ෂයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලයට පත්වීමට පෙරම අනාගාමි මාර්ගයෙන් කාමරාග සහ ව්‍යාපාද දුරු කළ බැවින් කාමයන්හි නොඇලෙන බවත්, ව්‍යාපාදයෙන් කිලිටි නොවූ සිතක් ඇති බවත් පවසයි. තවද සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට හේතු වන සත්‍යය වසා සිටින මෝහය දුරු කළ බැවින් මෝහය ඉක්මවා ගිය බවත්, තමන්ම සත්‍යයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් විමුක්තියේ කෙළවර ලැබූ "බුද්ධ" යන නාමය ඇති බවත්, ඉහත කී චක්ෂුසයන් ලැබූ බවත් පවසා, උන්වහන්සේගේ මනෝද්වාර ශුද්ධිය හා සර්වඥ බව ප්‍රකාශ කරමින් "උන්වහන්සේ කාමයන්හි නොඇලෙති" යි කීය.

๑๖๒. เอวํ เหมวโต ภควโต ทฺวารตฺตยปาริสุทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺจ สุตฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อตีตชาติยํ พาหุสจฺจวิสทาย ปญฺญาย อสชฺชมานวจนปฺปโถ หุตฺวา อจฺฉริยพฺภุตรูเป สพฺพญฺญุคุเณ โสตุกาโม อาห ‘‘กจฺจิ วิชฺชาย สมฺปนฺโน’’ติ. ตตฺถ วิชฺชาย สมฺปนฺโนติ อิมินา ทสฺสนสมฺปตฺตึ ปุจฺฉติ, สํสุทฺธจารโณติ อิมินา คมนสมฺปตฺตึ. ฉนฺทวเสน เจตฺถ ทีฆํ กตฺวา จาการมาห, สํสุทฺธจรโณติ อตฺโถ. อาสวา ขีณาติ อิมินา เอตาย ทสฺสนคมนสมฺปตฺติยา ปตฺตพฺพาย อาสวกฺขยสญฺญิตาย ปฐมนิพฺพานธาตุยา ปตฺตึ ปุจฺฉติ, นตฺถิ ปุนพฺภโวติ อิมินา ทุติยนิพฺพานธาตุปตฺติสมตฺถตํ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน วา ปรมสฺสาสปฺปตฺตึ ญตฺวา ฐิตภาวํ.

162. එසේ හේමවත දිව්‍යපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තිදොර පාරිශුද්ධිය සහ සර්වඥතා ඥානය ගැන අසා, මහත් සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්ව, පෙර භවයන්හි බහුශ්‍රැතභාවය නිසා ලත් පිරිසිදු ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව, කිසිදු පැකිළීමකින් තොරව වචන හසුරුවමින්, සර්වඥයන් වහන්සේගේ අසිරිමත් වූත් අද්භූත වූත් ගුණ සමූහය ඇසීමට කැමැත්තෙන්, 'උන්වහන්සේ විද්‍යාවෙන් සමන්විත ද?' යනුවෙන් විමසීය. එහි 'විද්‍යාවෙන් සමන්විත ද' යන්නෙන් දර්ශන සම්පත්තිය (සෝවාන් මඟ-ඵල ලැබීම) ගැනත්, 'පිරිසිදු හැසිරීම් ඇති' (සංසුද්ධචාරණ) යන්නෙන් ගමන සම්පත්තිය (චරණ ධර්ම) ගැනත් විමසයි. මෙහි ඡන්දස් රීතියට අනුව 'ච' අකුර දීර්ඝ කොට 'සංසුද්ධචාරණ' යැයි වදාරන ලදී, එහි අර්ථය 'පිරිසිදු හැසිරීම් ඇති' යන්නයි. 'ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී තිබේද' යන්නෙන්, එම දර්ශන හා ගමන සම්පත්තියෙන් ලැබිය යුතු වූ, ආශ්‍රවක්ෂය ඥානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රථම නිර්වාණ ධාතුව (සඋපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුව) ලැබීම ගැන විමසයි. 'නැවත ඉපදීමක් නැද්ද' යන්නෙන් දෙවන නිර්වාණ ධාතුව (අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුව) ලැබීමට ඇති හැකියාව ගැන හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය මගින් උතුම් වූ අස්වැසිල්ල (නිවන) අවබෝධ කරගෙන වැඩසිටින ආකාරය ගැන විමසයි.

๑๖๓. ตโต [Pg.203] ยา เอสา ‘‘โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๕๒) นเยน ภยเภรวาทีสุ ติวิธา, ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๗๙) นเยน อมฺพฏฺฐาทีสุ อฏฺฐวิธา วิชฺชา วุตฺตา, ตาย ยสฺมา สพฺพายปิ สพฺพาการสมฺปนฺนาย ภควา อุเปโต. ยญฺเจตํ ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหติ, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ, ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ, สตฺตหิ สทฺธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ นิกามลาภี โหตี’’ติ เอวํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘กถญฺจ, มหานาม, อริยสาวโก สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๒๔) นเยน เสขสุตฺเต นิทฺทิฏฺฐํ ปนฺนรสปฺปเภทํ จรณํ. ตญฺจ ยสฺมา สพฺพูปกฺกิเลสปฺปหาเนน ภควโต อติวิย สํสุทฺธํ. เยปิเม กามาสวาทโย จตฺตาโร อาสวา, เตปิ ยสฺมา สพฺเพ สปริวารา สวาสนา ภควโต ขีณา. ยสฺมา จ อิมาย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ขีณาสโว หุตฺวา ตทา ภควา ‘‘นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ฐิโต, ตสฺมา สาตาคิโร ภควโต สพฺพญฺญุภาเว พฺยวสาเยน สมุสฺสาหิตหทโย สพฺเพปิ คุเณ อนุชานนฺโต อาห ‘‘วิชฺชาย เจว สมฺปนฺโน’’ติ.

163. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඔහු නොයෙක් ආකාර වූ පෙර ජාති සිහි කරයි' යනාදී වශයෙන් භයභේරව සූත්‍රය ආදියේ වදාරන ලද ත්‍රිවිධ විද්‍යාවෙන් ද, 'ඔහු මෙසේ සිත සමාධිගත වූ කල්හි... පිරිසිදු වූ කල්හි... ඥාන දර්ශනය පිණිස සිත මෙහෙයවයි' යනාදී වශයෙන් අම්බට්ඨ සූත්‍රය ආදියේ වදාරන ලද අෂ්ට විද්‍යාවෙන් ද යන සියලු ආකාරයේ විද්‍යාවන්ගෙන් යුක්ත වන සේක. එමෙන්ම සියලු උපක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චරණ ධර්ම අතිශයින්ම පිරිසිදුය. සේඛ සූත්‍රයෙහි මහානාම ශාක්‍ය රජුට 'මහානාමය, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා සීල සම්පන්න වෙයි, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත ද්වාර ඇත්තෙක් වෙයි, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ වෙයි, නිදි වැරීමෙහි යෙදුණෙක් වෙයි, සප්ත සද්ධර්මයෙන් සමන්විත වෙයි, වර්තමාන භවයෙහි සැප විහරණය පිණිස වූ උසස් සිත පිළිබඳ සතර ධ්‍යානයන් පහසුවෙන් ලබන්නෙක් වෙයි' යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් පෙන්වා දී, පසුව 'මහානාමය, ආර්ය ශ්‍රාවකයා සීල සම්පන්න වන්නේ කෙසේද?' යනාදී වශයෙන් විස්තර කරන ලද පහළොස් වැදෑරුම් චරණ ධර්මයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යුක්ත වන සේක. කාමාශ්‍රවය ආදී සතර ආශ්‍රවයෝ ද උන්වහන්සේගේ සන්තානයෙහි පරිවාර හා වාසනා ගුණයන් සමගම සහමුලින්ම ක්ෂය වී ඇත. මෙසේ විද්‍යා චරණ සම්පත්තියෙන් ක්ෂීණාශ්‍රව වී, 'දැන් නැවත ඉපදීමක් නැත' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට වැඩසිටින බැවින්, සාතාගිර දිව්‍යපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥ භාවය පිළිබඳ නිශ්චිත විශ්වාසයෙන් යුතුව උන්වහන්සේගේ සියලු ගුණ අනුමත කරමින් 'විද්‍යාවෙන් හා චරණයෙන් සමන්විතය' යැයි පැවසීය.

๑๖๔. ตโต เหมวโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ภควติ นิกฺกงฺโข หุตฺวา อากาเส ฐิโตเยว ภควนฺตํ ปสํสนฺโต สาตาคิรญฺจ อาราเธนฺโต อาห ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ, ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตตาทิภาเวน ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘น โส อทินฺนํ อาทิยตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตกายกมฺมุนา, ‘‘น โส รชฺชติ กาเมสู’’ติ เอตฺถ วุตฺตมโนกมฺมุนา จ ปุณฺณํ สมฺปุณฺณํ, ‘‘มุสา จ โส น ภณตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตพฺยปฺปเถน จ วจีกมฺมุนาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ สมฺปนฺนจิตฺตญฺจ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺนญฺจ อิเมหิ คุเณหิ ‘‘มโน จสฺส สุปณิหิโต’’ติอาทินา นเยน ธมฺมโต นํ ปสํสสิ, สภาวโต ตจฺฉโต ภูตโต เอว นํ ปสํสสิ, น เกวลํ สทฺธามตฺตเกนาติ ทสฺเสติ.

164. ඉන්පසු හේමවත දිව්‍යපුත්‍රයා 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක රහිතව, අහසෙහි සිටිමින්ම උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් ද සාතාගිරව සතුටු කරමින් ද 'මුනිවරයාගේ සිත සම්පූර්ණය' යන ගාථාව පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: මුනිවරයාණන්ගේ සිත සම්පූර්ණය, 'ඔහුගේ සිත මැනවින් පිහිටුවා ඇත' යනුවෙන් වදාරන ලද තාදී ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් එය සම්පූර්ණය. 'ඔහු නුදුන් දෙය නොගනියි' යනුවෙන් වදාරන ලද කාය කර්මයෙන් ද, 'ඔහු කාමයන්හි නොඇලෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලද මනෝ කර්මයෙන් ද, 'ඔහු බොරු නොකියයි' යනුවෙන් වදාරන ලද වචී කර්මයෙන් ද යුක්ත බැවින් සිත සම්පූර්ණ බව මින් කියැවේ. මෙසේ සම්පූර්ණ වූ සිතින් යුක්ත බැවින් ද, අනුත්තර වූ විද්‍යා චරණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් ද උන්වහන්සේ විද්‍යා චරණ සම්පන්න නම් වන සේක. ඔබ (සාතාගිර) 'ඔහුගේ සිත මැනවින් පිහිටුවා ඇත' යනාදී වශයෙන් ධර්මානුකූලව ද, උන්වහන්සේගේ ස්වභාවයට හා සත්‍යයට අනුකූලවම ද ප්‍රශංසා කරන්නෙහිය, එය හුදු ශ්‍රද්ධාවකින් පමණක් කරන ලද්දක් නොවන බව මින් පෙන්වයි.

๑๖๕-๑๖๖. ตโต [Pg.204] สาตาคิโรปิ ‘‘เอวเมตํ, มาริส, สุฏฺฐุ ตยา ญาตญฺจ อนุโมทิตญฺจา’’ติ อธิปฺปาเยน ตเมว สํราเธนฺโต อาห – ‘‘สมฺปนฺนํ มุนิโน…เป… ธมฺมโต อนุโมทสี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ภควโต ทสฺสเน ตํ อภิตฺถวยมาโน อาห ‘‘สมฺปนฺนํ…เป… หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ.

165-166. ඉන්පසු සාතාගිර දිව්‍යපුත්‍රයා ද, 'යහළුව හේමවත, ඔබ විසින් මෙය මැනවින් දැනගන්නා ලද අතර එය අනුමත කරන ලදී' යන අදහසින් ඔහුව සතුටු කරමින් 'මුනිවරයාගේ සිත සම්පූර්ණය... ඔබ ධර්මානුකූලව අනුමෝදන් වන්නෙහිය' යැයි පැවසීය. මෙසේ පවසා නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීම සඳහා උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් 'මුනිවරයාගේ සිත සම්පූර්ණය... එන්න, අපි ගෞතමයන් වහන්සේ දකිමු' යි පැවසීය.

๑๖๗. อถ เหมวโต อตฺตโน อภิรุจิตคุเณหิ ปุริมชาติพาหุสจฺจพเลน ภควนฺตํ อภิตฺถุนนฺโต สาตาคิรํ อาห – ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – เอณิมิคสฺเสว ชงฺฆา อสฺสาติ เอณิชงฺโฆ. พุทฺธานญฺหิ เอณิมิคสฺเสว อนุปุพฺพวฏฺฏา ชงฺฆา โหนฺติ, น ปุรโต นิมฺมํสา ปจฺฉโต สุสุมารกุจฺฉิ วิย อุทฺธุมาตา. กิสา จ พุทฺธา โหนฺติ ทีฆรสฺสสมวฏฺฏิตยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถารูปาย องฺคปจฺจงฺคสมฺปตฺติยา, น วฐรปุริสา วิย ถูลา. ปญฺญาย วิลิขิตกิเลสตฺตา วา กิสา. อชฺฌตฺติกพาหิรสปตฺตวิทฺธํสนโต วีรา. เอกาสนโภชิตาย ปริมิตโภชิตาย จ อปฺปาหารา, น ทฺวตฺติมตฺตาโลปโภชิตาย. ยถาห –

167. ඉන්පසු හේමවත දිව්‍යපුත්‍රයා තමන් වඩාත් කැමති ගුණාංගයන් මගින් ද පෙර ජාතිවලදී ලත් බහුශ්‍රැතභාවයේ බලයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් සාතාගිරට 'ඒණි මුවෙකු වැනි කෙණ්ඩා ඇති... එන්න ගෞතමයන් වහන්සේ දකිමු' යන ගාථාව පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: ඒණි මුවෙකුගේ වැනි කෙණ්ඩා ඇති බැවින් උන්වහන්සේ 'ඒණිජංඝ' නම් වන සේක. බුදුවරුන්ගේ කෙණ්ඩා ඒණි මුවෙකුගේ මෙන් ක්‍රමයෙන් වටකුරු වෙයි; ඒවා ස්ථූල පුද්ගලයන්ගේ මෙන් ඉදිරිපස මස් රහිතව හෝ පිටුපස කිඹුල් බඩක් මෙන් ඉදිමී නැත. බුදුවරුන්ගේ ශරීරයේ දිගු විය යුතු, කෙටි විය යුතු, සම විය යුතු හා වටකුරු විය යුතු තැන් නිසි පරිදි පිහිටා ඇති බැවින් උන්වහන්සේලා අංග-ප්‍රත්‍යංග සම්පත්තියෙන් සිහින් (කෘශ) වන සේක; එය සාමාන්‍ය මිනිසුන් මෙන් රළු ලෙස මහත් වීමක් නොවේ. එසේත් නැත්නම් ප්‍රඥාවෙන් කෙලෙසුන් සූරා දැමූ බැවින් උන්වහන්සේලා 'කෘශ' නම් වන සේක. ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර සතුරන් විනාශ කරන බැවින් 'වීර' නම් වන සේක. දිනකට එක් වරක් පමණක් වළඳන බැවින් ද ආහාර සීමා කරන බැවින් ද 'අල්පාහාර' නම් වන සේක; එය බත් පිඬු දෙක තුනක් පමණක් වැළඳීමක් නොවේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘อหํ โข ปน, อุทายิ, อปฺเปกทา อิมินา ปตฺเตน สมติตฺติกมฺปิ ภุญฺชามิ, ภิยฺโยปิ ภุญฺชามิ. ‘อปฺปาหาโร สมโณ โคตโม อปฺปาหารตาย จ วณฺณวาที’ติ อิติ เจ มํ, อุทายิ, สาวกา สกฺกเรยฺยุํ, ครุํ กเรยฺยุํ, มาเนยฺยุํ, ปูเชยฺยุํ, สกฺกตฺวา, ครุํ กตฺวา, อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ. เย เต, อุทายิ, มม สาวกา โกสกาหาราปิ อฑฺฒโกสกาหาราปิ เพลุวาหาราปิ อฑฺฒเพลุวาหาราปิ, น มํ เต อิมินา ธมฺเมน สกฺกเรยฺยุํ…เป… อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๔๒).

“උදායී, මම ඇතැම් විට මේ පාත්‍රය පිරෙන්නට ද වළඳමි, ඊට වඩා වැඩිපුර ද වළඳමි. 'ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ ස්වල්ප වූ ආහාර වළඳන්නෙකි, ස්වල්ප වූ ආහාර වැළඳීම ගැන ගුණ පවසන්නෙකි' යි කියා මාගේ ශ්‍රාවකයෝ මට සත්කාර කරන්නේ නම්, ගරු කරන්නේ නම්, මානනය කරන්නේ නම්, පූජා කරන්නේ නම්, එසේ සත්කාර ගරුකාර කොට මා ඇසුරු කරමින් වාසය කරන්නේ නම්; උදායී, මාගේ යම් ශ්‍රාවකයෝ කෝප්පයක පමණ වූ ආහාරයක් හෝ ඉන් අඩක් හෝ බෙලි ගෙඩියක පමණ ආහාරයක් හෝ ඉන් අඩක් හෝ වළඳන්නෝ වෙත් ද, ඔවුහු මේ ගුණය නිසා මට සත්කාර නොකරන්නාහ... (පෙ)... මා ඇසුරු කරමින් වාසය නොකරන්නාහ.”

อาหาเร ฉนฺทราคาภาเวน อโลลุปา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรนฺติ โมเนยฺยสมฺปตฺติยา มุนิโน. อนคาริกตาย วิเวกนินฺนมานสตาย จ วเน ฌายนฺติ. เตนาห เหมวโต ยกฺโข ‘‘เอณิชงฺฆํ…เป… เอหิ ปสฺสาม โคตม’’นฺติ.

ආහාරයෙහි ඡන්දරාගයක් නොමැති බැවින් ලොල් බවින් තොර වූ ඔවුහු, අෂ්ටාංගයෙන් යුක්ත වූ ආහාරය වළඳන්නා වූ මෞනෙය්‍ය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ මුනිවරු වෙති. ගිහි ගෙයින් බැහැර වූ බැවින් ද, විවේකයෙහි නැමුණු සිත් ඇති බැවින් ද වනයෙහි ධ්‍යාන වඩති. එබැවින් හේමවත යක්ෂයා 'ඒණීජංඝං... (පෙ)... එන්න, ගෝතමයන් වහන්සේ දකිමු' යි පැවසීය.

๑๖๘. เอวญฺจ วตฺวา ปุน ตสฺส ภควโต สนฺติเก ธมฺมํ โสตุกามตาย ‘‘สีหํเวกจร’’นฺติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – สีหํวาติ ทุราสทฏฺเฐน [Pg.205] ขมนฏฺเฐน นิพฺภยฏฺเฐน จ เกสรสีหสทิสํ. ยาย ตณฺหาย ‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, ตสฺสา อภาเวน เอกจรํ, เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนุปฺปตฺติโตปิ เอกจรํ. ขคฺควิสาณสุตฺเต วุตฺตนเยนาปิ เจตฺถ ตํ ตํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นาคนฺติ ปุนพฺภวํ เนว คนฺตารํ นาคนฺตารํ. อถ วา อาคุํ น กโรตีติปิ นาโค. พลวาติปิ นาโค. ตํ นาคํ. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ ทฺวีสุปิ กาเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน อนเปกฺขินํ. อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉาม, มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ ตํ เอวรูปํ มเหสึ อุปสงฺกมิตฺวา เตภูมกวฏฺฏสฺส มจฺจุปาสสฺส ปโมจนํ วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปุจฺฉาม. เยน วา อุปาเยน ทุกฺขสมุทยสงฺขาตา มจฺจุปาสา ปมุจฺจติ, ตํ มจฺจุปาสปฺปโมจนํ ปุจฺฉามาติ. อิมํ คาถํ เหมวโต สาตาคิรญฺจ สาตาคิรปริสญฺจ อตฺตโน ปริสญฺจ สนฺธาย อาห.

168. මෙසේ පවසා නැවත ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්මය ඇසීමට ඇති කැමැත්තෙන් 'සීහං වේකචරං' යන මේ ගාථාව පැවසීය. එහි අර්ථය මෙසේය - 'සීහං ව' යනු අන්‍යයන්ට මැඬලිය නොහැකි බැවින් ද, ඉවසන සුළු බැවින් ද, නිර්භීත බැවින් ද කේසර සිංහයෙකු වැනි වූ යන්නයි. 'තණ්හාව දෙවනුව ඇත්තා වූ පුද්ගලයා' යැයි කියනු ලබන යම් තණ්හාවක් ඇද්ද, ඒ තණ්හාව නොමැති බැවින් 'ඒකචර' (හුදකලාව හැසිරෙන) නම් වෙති. එක් ලෝක ධාතුවක බුදුවරු දෙනමකගේ පහළ වීමක් නොවන බැවින් ද 'ඒකචර' නම් වෙති. ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් ද මෙහි ඒ ඒ පදයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'නාග' යනු නැවත උපතකට නොයන්නා වූ යන්නයි. එසේත් නැතිනම් පව් (අකුසල්) නොකරන බැවින් ද 'නාග' නම් වෙති. බලවත් බැවින් ද 'නාග' නම් වෙති. ඒ නාගයාණන් වහන්සේ යන්නයි. 'කාමේසු අනපෙක්ඛිනං' යනු වත්ථුකාම, කිලෙසකාම යන දෙවැදෑරුම් කාමයන්හි ඡන්දරාගය නොමැති බැවින් අපේක්ෂා රහිත වූ යන්නයි. 'උපසංකම්ම පුච්ඡාම මච්චුපාසප්පමෝචනං' යනු මෙබඳු වූ ඒ මහා ඉසිවරයාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ තෛභූමක වෘත්තය නමැති මාර පාශයෙන් මිදීම වූ නිවන පිළිබඳව විමසමු යන්නයි. එසේත් නැතිනම් යම් උපායකින් දුක්ඛ සමුදය සංඛ්‍යාත මාර පාශයෙන් මිදෙන්නේ ද, ඒ මාර පාශයෙන් මිදීම ගැන විමසමු යන්නයි. හේමවත යක්ෂයා සාතාගිර යක්ෂයා ද, සාතාගිරගේ පිරිස ද, තමාගේ පිරිස ද අරමුණු කොට මේ ගාථාව පැවසීය.

เตน โข ปน สมเยน อาสาฬฺหีนกฺขตฺตํ โฆสิตํ อโหสิ. อถ สมนฺตโต อลงฺกตปฏิยตฺเต เทวนคเร สิรึ ปจฺจนุโภนฺตี วิย ราชคเห กาฬี นาม กุรรฆริกา อุปาสิกา ปาสาทมารุยฺห สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา คพฺภปริสฺสมํ วิโนเทนฺตี สวาตปฺปเทเส อุตุคฺคหณตฺถํ ฐิตา เตสํ ยกฺขเสนาปตีนํ ตํ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ กถํ อาทิมชฺฌปริโยสานโต อสฺโสสิ. สุตฺวา จ ‘‘เอวํ วิวิธคุณสมนฺนาคตา พุทฺธา’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตาย นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา ตตฺเถว ฐิตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. ตโต เอว ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ, ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุรรฆริกา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๖๗) เอตทคฺเค ฐปิตา.

එම අවස්ථාවෙහි ඇසළ උත්සවය ප්‍රකාශයට පත් කර තිබුණි. එවිට සතර දිගින් ම අලංකාර ලෙස සරසන ලද, දෙව්පුරයක සිරිය අනුභව කරන්නාක් වැනි වූ රජගහ නුවර, කුරරඝරිකා නම් වූ කාලී උපාසිකාව ප්‍රාසාදයට නැඟ සිංහ පඤ්ජරය විවෘත කොට ගර්භයෙහි සිටීමෙන් ඇති වූ විඩාව නිවා ගනු පිණිස සුළං වදින ප්‍රදේශයෙහි සෘතු ගුණය ලබනු පිණිස සිටිය දී, ඒ යක්ෂ සේනාපතිවරුන්ගේ බුද්ධ ගුණ හා සබැඳි ඒ කතාව ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා ඇසුවාය. එය අසා 'බුදුවරු මෙසේ විවිධ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන්නාහ' යි බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන, එම ප්‍රීතියෙන් නීවරණ ධර්මයන් යටපත් කොට එතැනම සිටියදීම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. එම හේතුවෙන් ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මහණෙනි, පරම්පරා කථාව අසා පැහැදුණු මාගේ උපාසිකා ශ්‍රාවිකාවන් අතර කුරරඝරිකා කාලී උපාසිකාව අග්‍ර වන්නේ ය' යි පවසා ඇයව අග තනතුරෙහි තැබූහ.

๑๖๙. เตปิ ยกฺขเสนาปตโย สหสฺสยกฺขปริวารา มชฺฌิมยามสมเย อิสิปตนํ ปตฺวา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺติตปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา, อิมาย คาถาย ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา โอกาสมการยึสุ ‘‘อกฺขาตารํ ปวตฺตาร’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมเก ธมฺเม ‘‘อิทํ โข ปน, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๔) นเยน สจฺจานํ ววตฺถานกถาย อกฺขาตารํ, ‘‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม ภิกฺขเว’’ติอาทินา นเยน เตสุ กิจฺจญาณกตญาณปฺปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. เย วา ธมฺมา ยถา โวหริตพฺพา, เตสุ ตถา [Pg.206] โวหารกถเนน อกฺขาตารํ, เตสํเยว ธมฺมานํ สตฺตานุรูปโต ปวตฺตารํ. อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญูนํ วา เทสนาย อกฺขาตารํ, เนยฺยานํ ปฏิปาทเนน ปวตฺตารํ. อุทฺเทเสน วา อกฺขาตารํ, วิภงฺเคน เตหิ เตหิ ปกาเรหิ วจนโต ปวตฺตารํ. โพธิปกฺขิยานํ วา สลกฺขณกถเนน อกฺขาตารํ, สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน ปวตฺตเนน ปวตฺตารํ. สงฺเขปโต วา ตีหิ ปริวฏฺเฏหิ สจฺจานํ กถเนน อกฺขาตารํ, วิตฺถารโต ปวตฺตารํ. ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐) เอวมาทินา ปฏิสมฺภิทานเยน วิตฺถาริตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺตนโต ปวตฺตารํ.

169. දහසක් යක්ෂ පිරිවර සහිත ඒ යක්ෂ සේනාපතිවරු ද මධ්‍යම යාමයෙහි ඉසිපතනයට පැමිණ, ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද පර්යංකයෙන් ම වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, 'අක්ඛාතාරං පවත්තාරං' යන මේ ගාථාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට අවස්ථාව ලබා ගත්හ. එහි අර්ථය මෙසේය - තණ්හාව හැර තෛභූමක ධර්මයන් 'මහණෙනි, මේ වනාහි දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් සත්‍ය ධර්මයන් පනවන කථාවෙන් පවසන බැවින් 'අක්ඛාතාර' (පවසන්නා) නම් වෙති. 'මහණෙනි, ඒ මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ දත යුතුය' යනාදී ක්‍රමයෙන් ඒ සත්‍යයන් විෂයෙහි කිච්ච ඤාණය හා කත ඤාණය පවත්වාලන බැවින් 'පවත්තාර' (පවත්වන්නා) නම් වෙති. එසේත් නැතිනම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් ආකාරයකින් ව්‍යවහාර කළ යුතු ද, ඒ ධර්මයන්හි එලෙස ම ව්‍යවහාර කථාවෙන් පවසන බැවින් 'අක්ඛාතාර' නම් වෙති; එම ධර්මයන් ම සත්ත්වයන්ට අනුරූප වන පරිදි පවත්වන බැවින් 'පවත්තාර' නම් වෙති. උග්ඝටිතඤ්ඤූ සහ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ට දේශනා කරන බැවින් 'අක්ඛාතාර' නම් වෙති; නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට ප්‍රතිපදාවෙන් පවත්වන බැවින් 'පවත්තාර' නම් වෙති. උද්දේස වශයෙන් පවසන බැවින් 'අක්ඛාතාර' නම් වෙති; විභංග වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් වදාළ බැවින් 'පවත්තාර' නම් වෙති. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ස්වලක්ෂණ සහිතව පවසන බැවින් 'අක්ඛාතාර' නම් වෙති; සත්ත්වයන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි පවත්වාලන බැවින් 'පවත්තාර' නම් වෙති. කෙටියෙන් පරිවර්ත තුනකින් සත්‍ය ධර්මයන් පවසන බැවින් 'අක්ඛාතාර' නම් වෙති; විස්තර වශයෙන් පවත්වන බැවින් 'පවත්තාර' නම් වෙති. 'ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියය ධර්මයකි, ඒ ධර්මය පවත්වන බැවින් ධර්ම චක්‍රයයි' යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදා ක්‍රමයෙන් විස්තර කරන ලද ධර්ම චක්‍රය පවත්වන බැවින් 'පවත්තාර' නම් වෙති.

สพฺพธมฺมานนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปารคุนฺติ ฉหากาเรหิ ปารํ คตํ อภิญฺญาย, ปริญฺญาย, ปหาเนน, ภาวนาย, สจฺฉิกิริยาย, สมาปตฺติยา. โส หิ ภควา สพฺพธมฺเม อภิชานนฺโต คโตติ อภิญฺญาปารคู, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปริชานนฺโต คโตติ ปริญฺญาปารคู, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต คโตติ ปหานปารคู, จตฺตาโร มคฺเค ภาเวนฺโต คโตติ ภาวนาปารคู, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต คโตติ สจฺฉิกิริยาปารคู, สพฺพา สมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺโต คโตติ สมาปตฺติปารคู. เอวํ สพฺพธมฺมานํ ปารคุํ. พุทฺธํ เวรภยาตีตนฺติ อญฺญาณสยนโต ปฏิพุทฺธตฺตา พุทฺธํ, สพฺเพน วา สรณวณฺณนายํ วุตฺเตนตฺเถน พุทฺธํ, ปญฺจเวรภยานํ อตีตตฺตา เวรภยาตีตํ. เอวํ ภควนฺตํ อติตฺถวนฺตา ‘‘มยํ ปุจฺฉาม โคตม’’นฺติ โอกาสมการยึสุ.

'සබ්බධම්මානං' යනු සතර භූමිවලට අයත් (කාම, රූප, අරූප සහ ලෝකෝත්තර) සියලු ධර්මයන්ටයි. 'පාරගූ' යනු කරුණු හයකින් පරතෙරට පැමිණි බවයි: එනම් අභිඥාවෙන් (විශිෂ්ට ඥානයෙන්), පිරිඥාවෙන් (පිරිසිඳ දැනීමෙන්), ප්‍රහාණයෙන් (අත්හැරීමෙන්), භාවනාවෙන් (වැඩීමෙන්), සාක්ෂාත් කිරීමෙන් සහ සමාපත්තියෙන් (සමවැදීමෙන්) යන කරුණු හයෙනි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ධර්මයන් අභිඥාවෙන් අවබෝධ කරගෙන වැඩි බැවින් 'අභිඥාපාරගූ' නම් වන සේක. පංච උපාදානස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දැන (පිරිඥාවෙන්) වැඩි බැවින් 'පිරිඥාපාරගූ' නම් වන සේක. සියලු ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කර වැඩි බැවින් 'ප්‍රහාණපාරගූ' නම් වන සේක. සතර මඟ වඩමින් (භාවනාවෙන්) වැඩි බැවින් 'භාවනාපාරගූ' නම් වන සේක. නිරෝධය (නිවන) සාක්ෂාත් කරමින් වැඩි බැවින් 'සාක්ෂාත්කිරියාපාරගූ' නම් වන සේක. සියලු සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් වැඩි බැවින් 'සමාපත්තිපාරගූ' නම් වන සේක. මෙසේ උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන්ගේ පරතෙරට වැඩි සේක. 'බුද්ධං වේරභයාතීතං' යනු මෝහය නමැති නිද්‍රාවෙන් පිබිදුණු බැවින් 'බුද්ධ' නම් වන සේක. එසේම සරණාගමන වර්ණනාවෙහි දැක්වෙන සියලු අර්ථයන්ගෙන් ද උන්වහන්සේ 'බුද්ධ' නම් වන සේක. පංච වේරභය (පස් පව් හා බැඳුණු වෛරී බිය) ඉක්මවා සිටි බැවින් 'වේරභයාතීත' නම් වන සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, 'අපි ගෝතමයන් වහන්සේගෙන් විචාරමු' යයි පවසා ප්‍රශ්න ඇසීමට අවසර ලබා ගත්හ.

๑๗๐. อถ เนสํ ยกฺขานํ เตเชน จ ปญฺญาย จ อคฺโค เหมวโต ยถาธิปฺเปตํ ปุจฺฉิตพฺพํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กิสฺมึ โลโก’’ติ อิมํ คาถมาห. ตสฺสาทิปาเท กิสฺมินฺติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมวจนํ, กิสฺมึ อุปฺปนฺเน โลโก สมุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. สตฺตโลกสงฺขารโลเก สนฺธาย ปุจฺฉติ. กิสฺมึ กุพฺพติ สนฺถวนฺติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถวํ กิสฺมึ กุพฺพติ, อธิกรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. กิสฺส โลโกติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, กึ อุปาทาย โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. กิสฺมึ โลโกติ ภาเวนภาวลกฺขณการณตฺเถสุ ภุมฺมวจนํ. กิสฺมึ สติ เกน การเณน โลโก วิหญฺญติ ปีฬียติ พาธียตีติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย.

170. ඉක්බිති ඒ යක්ෂයන් අතර තේජසින් හා ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර වූ හේමවත යක්ෂයා, තමා ඇසීමට අදහස් කළ ප්‍රශ්නය විමසමින් 'ලෝකය උපදින්නේ කුමක් ඇති කල්හි ද?' (කිස්මිං ලෝකෝ) යන මෙම ගාථාව පැවසීය. එහි මුල් පාදයේ 'කිස්මිං' යනු යම් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණ කොට තවත් ක්‍රියාවක් සිදුවන බව දැක්වෙන සත්තමී විභක්තියයි. 'කුමක් උපන් කල්හි ලෝකය හටගන්නේ ද?' යනු මෙහි අදහසයි. ඔහු මෙසේ විමසන්නේ සත්ව ලෝකය හා සංස්කාර ලෝකය යන දෙකම අරභයා ය. 'කිස්මිං කුබ්බති සන්ථවං' යනු 'මම' කියා හෝ 'මාගේ' කියා හෝ තණ්හා දිට්ඨි නමැති සබඳතාව (සන්ථවය) ඇති කරගන්නේ කුමක් කෙරෙහි ද යන්නයි. 'කෝ' යන අර්ථය දීම සඳහා මෙහි 'කිස්මිං' යන්නෙහි සත්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. 'කිස්ස ලෝකෝ' යන තැන ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙනි. 'කුමක් උපාදානය කරගැනීම නිසා ලෝකය යයි කියනු ලබන්නේ ද?' යනු මෙහි අදහසයි. 'කිස්මිං ලෝකෝ' යන්නෙහි සත්තමී විභක්තිය ලක්ෂණ අර්ථය හා හේතු අර්ථය සඳහා යොදා ඇත. 'කුමක් ඇති කල්හි, කවර හේතුවක් නිසා ලෝකයා පීඩාවට (විහඤ්ඤති), වෙහෙසට හා බාධාවට පත් වේ ද?' යනු මෙහි අභිප්‍රායයි.

๑๗๑. อถ [Pg.207] ภควา ยสฺมา ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ อุปฺปนฺเนสุ สตฺตโลโก จ ธนธญฺญาทิวเสน สงฺขารโลโก จ อุปฺปนฺโน โหติ, ยสฺมา เจตฺถ สตฺตโลโก เตสฺเวว ฉสุ ทุวิธมฺปิ สนฺถวํ กโรติ. จกฺขายตนํ วา หิ ‘‘อหํ มม’’นฺติ คณฺหาติ อวเสเสสุ วา อญฺญตรํ. ยถาห – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๔๒๒). ยสฺมา จ เอตานิเยว ฉ อุปาทาย ทุวิโธปิ โลโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, ยสฺมา จ เตสฺเวว ฉสุ สติ สตฺตโลโก ทุกฺขปาตุภาเวน วิหญฺญติ. ยถาห –

171. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ පිළිතුරු වදාළ සේක: ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ ආයතන හය උපන් කල්හි සත්ව ලෝකය ද, ධන ධාන්‍ය ආදියෙන් යුත් සංස්කාර ලෝකය ද උපදී. මේ ලෝක දෙක අතරින් සත්ව ලෝකයා ඒ ආයතන හය කෙරෙහිම 'මම, මාගේ' යන ද්විවිධ සබඳතාව (සන්ථවය) ඇති කරගනියි. චක්ඛායතනය (ඇස) හෝ අනෙක් ආයතනයක් 'මේ මම ය, මේ මාගේ ය' කියා ග්‍රහණය කරගනියි. 'ඇස ආත්මය යැයි යමෙක් පවසන්නේ නම් එය නොගැලපේ' යනාදී වශයෙන් (මජ්ඣිම නිකායෙහි) වදාළේ එබැවිනි. මේ ආයතන හයම උපාදානය කරගැනීම නිසා ද්විවිධ ලෝකයම 'ලෝකය' යන නමට පත් වේ. එමෙන්ම ඒ ආයතන හයම පවතින කල්හි සත්ව ලෝකයා දුක්ඛයාගේ පහළ වීමෙන් පීඩාවට පත් වේ. එය මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ โหติ, ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม โหติ, ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ โหติ, กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉาปิปาสา โหติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๓๗).

'මහණෙනි, දෑත් ඇති කල්හි යමක් ගැනීම හා තැබීම සිදු වේ. දෙපා ඇති කල්හි ඉදිරියට යෑම හා ආපසු ඒම සිදු වේ. සන්ධි පවතින කල්හි අවයව හැකිලීම හා දිගු කිරීම සිදු වේ. කුස (බඩ) පවතින කල්හි බඩගින්න හා පිපාසය ඇති වේ. එමෙන්ම මහණෙනි, ඇස පවතින කල්හි චක්ඛුසම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ආධ්‍යාත්මිකව සැපක් හෝ දුකක් උපදී' යනාදියයි.

ตถา เตสุ อาธารภูเตสุ ปฏิหโต สงฺขารโลโก วิหญฺญติ. ยถาห –

එමෙන්ම ඒ ආයතන ආධාරක කොටගෙන, ඒවායේ ගැටීමෙන් සංස්කාර ලෝකය පීඩාවට පත් වේ. එය මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘จกฺขุสฺมึ อนิทสฺสเน สปฺปฏิเฆ ปฏิหญฺญิ วา’’อิติ (ธ. ส. ๕๙๗-๘) จ.

'නොපෙනෙන, එහෙත් ගැටෙන සුළු වූ ඇසෙහි (රූපය) ගැටේ' යනුවෙන් ද,

‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปฏิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) เอวมาทิ.

'මහණෙනි, මනාප වූත් අමනාප වූත් රූපයන්හි ඇස ගැටෙයි' යනාදී වශයෙන් ද වදාළ සේක.

ตถา เตหิเยว การณภูเตหิ ทุวิโธปิ โลโก วิหญฺญติ. ยถาห –

එමෙන්ම ඒ ආයතනයන්ම හේතු කොටගෙන ද්විවිධ ලෝකයම පීඩාවට පත් වේ. එය මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘จกฺขุ วิหญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) จ.

'මනාප හා අමනාප රූපයන්හි ඇස පීඩාවට (වෙහෙසට) පත් වේ' යනුවෙන් ද,

‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา. เกน อาทิตฺตํ? ราคคฺคินา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) เอวมาทิ.

'මහණෙනි, ඇස ගිනිගෙන ඇත, රූපයන් ගිනිගෙන ඇත. කුමකින් ගිනිගෙන ඇත්ද? රාග ගින්නෙන් ගිනිගෙන ඇත' යනාදී වශයෙන් ද වදාළ සේක.

ตสฺมา ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวเสน ตํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติ.

එබැවින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ ආයතන හය පදනම් කරගනිමින් ඒ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් 'ආයතන හය කෙරෙහි ලෝකය උපන්නේය' යි වදාළ සේක.

๑๗๒. อถ โส ยกฺโข อตฺตนา วฏฺฏวเสน ปุฏฺฐปญฺหํ ภควตา ทฺวาทสายตนวเสน สงฺขิปิตฺวา วิสฺสชฺชิตํ น สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตฺวา ตญฺจ อตฺถํ [Pg.208] ตปฺปฏิปกฺขญฺจ ญาตุกาโม สงฺเขเปเนว วฏฺฏวิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต อาห ‘‘กตมํ ต’’นฺติ. ตตฺถ อุปาทาตพฺพฏฺเฐน อุปาทานํ, ทุกฺขสจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ยตฺถ โลโก วิหญฺญตีติ ‘‘ฉสุ โลโก วิหญฺญตี’’ติ เอวํ ภควตา ยตฺถ ฉพฺพิเธ อุปาทาเน โลโก วิหญฺญตีติ วุตฺโต, ตํ กตมํ อุปาทานนฺติ? เอวํ อุปฑฺฒคาถาย สรูเปเนว ทุกฺขสจฺจํ ปุจฺฉิ. สมุทยสจฺจํ ปน ตสฺส การณภาเวน คหิตเมว โหติ. นิยฺยานํ ปุจฺฉิโตติ อิมาย ปน อุปฑฺฒคาถาย มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ. มคฺคสจฺเจน หิ อริยสาวโก ทุกฺขํ ปริชานนฺโต, สมุทยํ ปชหนฺโต, นิโรธํ สจฺฉิกโรนฺโต, มคฺคํ ภาเวนฺโต โลกมฺหา นิยฺยาติ, ตสฺมา นิยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กถนฺติ เกน ปกาเรน. ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ ‘‘อุปาทาน’’นฺติ วุตฺตา วฏฺฏทุกฺขา ปโมกฺขํ ปาปุณาติ. เอวเมตฺถ สรูเปเนว มคฺคสจฺจํ ปุจฺฉิ, นิโรธสจฺจํ ปน ตสฺส วิสยภาเวน คหิตเมว โหติ.

172. ඉක්බිති එම යක්ෂයා (හේමවත) තමා විසින් සංසාර වට්ටය පිළිබඳව විමසන ලද පැනයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දොළොස් ආයතන වශයෙන් කෙටියෙන් ලබා දුන් පිළිතුර මැනවින් වටහා නොගෙන, ඒ අර්ථයත් එහි ප්‍රතිපක්ෂය (නිවන) පිළිබඳවත් දැනගනු කැමැත්තෙන්, කෙටියෙන්ම සංසාර වට්ටය හා එයින් මිදීම (විවට්ටය) ගැන විමසමින් "කතමං තං" (එම උපාදානය කුමක්ද?) යනාදිය පැවසීය. එහි 'උපාදාන' යනු දැඩිව අල්ලාගත යුතු යන අර්ථයෙන් දුක්ඛ සත්‍යයට නමකි. "යත්ථ ලෝකෝ විහඤ්ඤති" (ලෝකය යමක පෙළෙයිද) යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සය වැදෑරුම් උපාදානයන්හි ලෝකය පෙළෙන බව වදාළ සේක. "එම උපාදානය කුමක්ද?" යි මෙසේ ගාථා අර්ධයකින් ඍජුවම දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳව විමසීය. එහි හේතුව වශයෙන් සමුදය සත්‍යයද ඇතුළත් වී තිබේ. "නිය්‍යානං පුච්ඡිතෝ" යන අනෙක් ගාථා අර්ධයෙන් මාර්ග සත්‍යය ගැන විමසීය. මන්දයත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා මාර්ග සත්‍යය මගින් දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දනිමින්, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කරමින්, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කරමින් සහ මාර්ගය වඩමින් ලෝකයෙන් නික්මෙන (නිය්‍යාති) බැවිනි. එබැවින් එය 'නිය්‍යාන' (නික්මීම) යැයි කියනු ලැබේ. "කථං" යනු කුමන ආකාරයකින්ද යන්නයි. "දුක්ඛා පමුච්චති" යන්නෙන් 'උපාදාන' ලෙස හැඳින්වෙන සංසාර දුකෙන් මිදීම අදහස් වේ. මෙසේ මෙහි ඍජුවම මාර්ග සත්‍යය විමසන ලද අතර, එහි අරමුණ වශයෙන් නිරෝධ සත්‍යයද ඇතුළත් වී තිබේ.

๑๗๓. เอวํ ยกฺเขน สรูเปน ทสฺเสตฺวา จ อทสฺเสตฺวา จ จตุสจฺจวเสน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ภควา เตเนว นเยน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณสงฺขาตโคจรคฺคหเณน ตคฺโคจรานิ ปญฺจายตนานิ คหิตาเนว โหนฺติ. มโน ฉฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนฉฏฺฐา. ปเวทิตาติ ปกาสิตา. เอตฺถ อชฺฌตฺติเกสุ ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส คหเณน ตสฺส วิสยภูตํ ธมฺมายตนํ คหิตเมว โหติ. เอวํ ‘‘กตมํ ตํ อุปาทาน’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุนปิ ทฺวาทสายตนานํ วเสเนว ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. มโนคหเณน วา สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ คหิตตฺตา ตาสุ ปุริมปญฺจวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถูนิ ปญฺจ จกฺขาทีนิ อายตนานิ, มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตาสํ วตฺถุโคจรเภทํ ธมฺมายตนํ คหิตเมวาติ เอวมฺปิ ทฺวาทสายตนวเสน ทุกฺขสจฺจํ ปกาเสสิ. โลกุตฺตรมนายตนธมฺมายตเนกเทโส ปเนตฺถ ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ, ตํ สนฺธาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา น สงฺคยฺหติ.

173. මෙලෙස යක්ෂයා විසින් ඍජුව හා වක්‍රව සතර සත්‍යය පිළිබඳව විමසන ලදුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ක්‍රමයෙන්ම පිළිතුරු දෙමින් "පඤ්ච කාමගුණා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පඤ්ච කාමගුණ' නම් වූ අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමෙන්, එම අරමුණු ගන්නා වූ ඇස ආදී පංච අභ්‍යන්තර ආයතනයන් ද අන්තර්ගත වේ. "මනෝ ඡට්ඨෝ" යනු මොවුන්ගේ සයවැන්න මනස බවයි. "පවේදිතා" යනු ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යන්නයි. මෙහි අභ්‍යන්තර ආයතන අතර සයවැන්න වූ මනායතනය ගැනීමෙන්, එහි අරමුණ වූ ධම්මායතනය ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙසේ "එම උපාදානය කුමක්ද?" යන පැනයට පිළිතුරු දෙමින් නැවතත් දොළොස් ආයතන ඇසුරින්ම දුක්ඛ සත්‍යය ප්‍රකාශ කළ සේක. එසේත් නැතිනම් 'මන' යන්නෙන් විඤ්ඤාණ ධාතු හතම අදහස් වන බැවින්, මුල් පංච විඤ්ඤාණ ධාතූන්ගෙන් ඒවායේ වස්තූන් (වත්තූනි) වූ ඇස ආදී ආයතන පහද, මනෝ ධාතුව හා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් ඒවායේ අරමුණු භේදය වූ ධම්මායතනය ද ඇතුළත් වන බැවින් මෙලෙස දොළොස් ආයතන වශයෙන් දුක්ඛ සත්‍යය ප්‍රකාශ කළ සේක. ලෝකෝත්තර මනායතනය හා ධම්මායතනයෙන් කොටසක් මෙහිදී ඇතුළත් නොවන්නේ, "ලෝකය යමක පෙළෙයිද" යන කරුණට අදාළව මෙය දේශනා කළ බැවිනි.

เอตฺถ ฉนฺทํ วิราเชตฺวาติ เอตฺถ ทฺวาทสายตนเภเท ทุกฺขสจฺเจ ตาเนวายตนานิ ขนฺธโต ธาตุโต นามรูปโตติ ตถา ตถา ววตฺถเปตฺวา, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา, วิปสฺสนฺโต อรหตฺตมคฺคปริโยสานาย วิปสฺสนาย ตณฺหาสงฺขาตํ ฉนฺทํ สพฺพโส วิราเชตฺวา วิเนตฺวา วิทฺธํเสตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ อิมินา ปกาเรน เอตสฺมา [Pg.209] วฏฺฏทุกฺขา ปมุจฺจตีติ. เอวมิมาย อุปฑฺฒคาถาย ‘‘นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ อยํ ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหติ, มคฺคสจฺจญฺจ ปกาสิตํ สมุทยนิโรธสจฺจานิ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว สงฺคหิตตฺตา ปกาสิตาเนว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. อุปฑฺฒคาถาย วา ทุกฺขสจฺจํ, ฉนฺเทน สมุทยสจฺจํ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ เอตฺถ วิราเคน นิโรธสจฺจํ, ‘‘วิราคาวิมุจฺจตี’’ติ วจนโต วา มคฺคสจฺจํ. ‘‘เอว’’นฺติ อุปายนิทสฺสเนน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธนฺติ วจนโต วา. ‘‘ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ ทุกฺขปโมกฺเขน นิโรธสจฺจนฺติ เอวเมตฺถ จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสิตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ.

මෙහි "ඡන්දං විරාජෙත්වා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, දොළොස් ආයතන ප්‍රභේද ඇති දුක්ඛ සත්‍යය කෙරෙහි එම ආයතනයන්ම ස්කන්ධ, ධාතු, නාම-රූප වශයෙන් වෙන් වෙන්ව තහවුරු කොට, ත්‍රිලක්ෂණයට නංවා විදර්ශනා වඩා, අර්හත් මාර්ගය අවසානය කොට ඇති විදර්ශනා ඥානයෙන් තණ්හාව සංඛ්‍යාත වූ 'ඡන්දය' සර්වප්‍රකාරයෙන්ම දුරු කොට විනාශ කිරීමයි. මෙලෙස "දුක්ඛා පමුච්චති" යන්නෙන් මේ ක්‍රමයෙන් සංසාර දුකෙන් මිදෙන බව කියැවේ. මෙසේ මෙම ගාථා අර්ධයෙන් "නික්මීම (නිය්‍යාන) ගැන විමසන ලද ඔබ වහන්ස, දුකෙන් මිදෙන්නේ කෙසේදැයි වදාරනු මැනවි" යන පැනයට පිළිතුරු දෙන ලද අතර මාර්ග සත්‍යය ද ප්‍රකාශ විය. සමුදය හා නිරෝධ සත්‍යයන් පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම මෙහි ඇතුළත් වී ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ගාථාවේ මුල් අර්ධයෙන් දුක්ඛ සත්‍යය ද, 'ඡන්ද' යන වචනයෙන් සමුදය සත්‍යය ද, 'විරාජෙත්වා' යන්නෙහි ඇති විරාගයෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද, 'විරාගයෙන් මිදෙයි' යන අර්ථයෙන් මාර්ග සත්‍යය ද ප්‍රකාශ වේ. "ඒවං" යන උපදේශයෙන් මාර්ග සත්‍යය ද, "දුක්ඛ නිරෝධය" යන අර්ථයෙන් හෝ "දුක්ඛා පමුච්චති" යන දුකෙන් මිදීමෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද මෙහි ප්‍රකාශ වී ඇති බව දත යුතුය. මෙසේ මෙහි සතර සත්‍යයම ප්‍රකාශ වී ඇති බව වටහා ගත යුතුය.

๑๗๔. เอวํ จตุสจฺจคพฺภาย คาถาย ลกฺขณโต นิยฺยานํ ปกาเสตฺวา ปุน ตเทว สเกน นิรุตฺตาภิลาเปน นิคเมนฺโต อาห ‘‘เอตํ โลกสฺส นิยฺยาน’’นฺติ. เอตฺถ เอตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสฺส นิทฺเทโส, โลกสฺสาติ เตธาตุกโลกสฺส. ยถาตถนฺติ อวิปรีตํ. เอตํ โว อหมกฺขามีติ สเจปิ มํ สหสฺสกฺขตฺตุํ ปุจฺเฉยฺยาถ, เอตํ โว อหมกฺขามิ, น อญฺญํ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ, น อญฺญถาติ อธิปฺปาโย. อถ วา เอเตน นิยฺยาเนน เอกทฺวตฺติกฺขตุํ นิคฺคตานมฺปิ เอตํ โว อหมกฺขามิ, อุปริวิเสสาธิคมายปิ เอตเทว อหมกฺขามีติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ อเสสนิสฺเสสาติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน ทฺเวปิ ยกฺขเสนาปตโย โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ สทฺธึ ยกฺขสหสฺเสน.

174. මෙසේ සතර සත්‍යය ගැබ් වූ ගාථාවකින් ලක්ෂණ වශයෙන් සංසාරයෙන් නික්මීම (නිය්‍යාන) ප්‍රකාශ කොට, නැවත එයම තමන් වහන්සේටම ආවේණික වූ දේශනා ශෛලියෙන් නිගමනය කරමින් "ඒතං ලෝකස්ස නිය්‍යානං" (මෙය ලෝකයාගේ නික්මීමයි) යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි 'ඒතං' යනු පෙර කියන ලද කරුණයි. 'ලෝකස්ස' යනු ත්‍රෛභූමික ලෝකයාගේ යන්නයි. 'යථාතථං' යනු අවිපරීතව (නිවැරදිව) යන්නයි. "මෙය මම ඔබට ප්‍රකාශ කරමි" යන්නෙහි අදහස නම්, "ඔබ මාගෙන් දහස් වාරයක් විමසුවද, මම ඔබට ප්‍රකාශ කරන්නේ මෙයම මිස අන් යමක් නොවේ" යන්නයි. ඒ මන්ද? මන්දයත් මෙලෙසම දුකෙන් මිදෙන බැවිනි, අන් ආකාරයකින් නොවේ. එසේත් නැතිනම් "මෙම නික්මීමේ මාර්ගයෙන් එක් වරක්, දෙවරක් හෝ තෙවරක් නික්මුණු අයට වුවද, මම ප්‍රකාශ කරන්නේ මෙයමය; මතු විශේෂ අවබෝධය සඳහා ද මෙයම පවසමි" යනු අර්ථයයි. ඒ මන්ද? මෙලෙස ඉතිරි නැතිවම (අශේෂව) දුකෙන් මිදෙන බැවිනි. මෙසේ අර්හත් ඵලය උච්චතම අවස්ථාව කොට දේශනාව නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ යක්ෂ සේනාධිපතිවරුන් දෙදෙනාම දහසක් යක්ෂ පිරිවර සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ.

๑๗๕. อถ เหมวโต ปกติยาปิ ธมฺมครุ อิทานิ อริยภูมิยํ ปติฏฺฐาย สุฏฺฐุตรํ อติตฺโต ภควโต วิจิตฺรปฏิภานาย เทสนาย ภควนฺตํ เสกฺขาเสกฺขภูมึ ปุจฺฉนฺโต ‘‘โก สูธ ตรตี’’ติ คาถมภาสิ. ตตฺถ โก สูธ ตรติ โอฆนฺติ อิมินา จตุโรฆํ โก ตรตีติ เสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ อวิเสเสน. ยสฺมา อณฺณวนฺติ น วิตฺถตมตฺตํ นาปิ คมฺภีรมตฺตํ อปิจ ปน ยํ วิตฺถตตรญฺจ คมฺภีรตรญฺจ, ตํ วุจฺจติ. ตาทิโส จ สํสารณฺณโว. อยญฺหิ สมนฺตโต ปริยนฺตาภาเวน วิตฺถโต, เหฏฺฐา ปติฏฺฐาภาเวน อุปริ อาลมฺพนาภาเวน จ คมฺภีโร, ตสฺมา ‘‘โก อิธ ตรติ อณฺณวํ, ตสฺมิญฺจ อปฺปติฏฺเฐ อนาลมฺเพ คมฺภีเร อณฺณเว โก น สีทตี’’ติ อเสกฺขภูมึ ปุจฺฉติ.

175. ඉක්බිති ස්වභාවයෙන්ම ධර්මයට ගරු කරන්නකු වූ හේමවත දිව්‍යපුත්‍රයා, දැන් ආර්ය භූමියෙහි (සෝවාන් ඵලයෙහි) පිහිටා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විසිතුරු ප්‍රතිභානයෙන් යුත් දේශනාව කෙරෙහි වඩාත් තෘප්තිමත් නොවී (තවදුරටත් අසනු රිසියෙන්), භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ භූමීන් පිළිබඳව විමසනු පිණිස "කෝ සූධ තරති" (මෙහි කවුරුන් තරණය කෙරේද?) යන ගාථාව පැවසීය. එහි "කෝ සූධ තරති ඕඝං" යන මෙයින් සතර ඕඝයන් තරණය කරන්නේ කවුදැයි විශේෂයක් නොකොට ශෛක්ෂ භූමිය ගැන විමසයි. "අණ්ණවං" (මහ මුහුද) යනු හුදෙක් පළල පමණක් හෝ ගැඹුර පමණක් හෝ ඇති දෙයක් නොවේ; යමක් ඉතා පළල් හා ඉතා ගැඹුරු වේද එය "අණ්ණව" යැයි කියනු ලැබේ. සංසාර සාගරයද එබඳුමය. එය හාත්පසින් කෙළවරක් නොමැති බැවින් පළල්ය, යටින් පිහිටක් (පොළොවක්) නොමැති බැවින් සහ උඩින් අල්ලා ගැනීමට රුකුලක් නොමැති බැවින් ගැඹුරුය. එබැවින් "මෙහි කවුරුන් සාගරය තරණය කෙරේද, පිහිටක් නැති, රුකුලක් නැති, ඒ ගැඹුරු සාගරයෙහි කවුරුන් නොගිලේද?" යැයි අශෛක්ෂ භූමිය පිළිබඳව විමසයි.

๑๗๖. อถ [Pg.210] ภควา โย ภิกฺขุ ชีวิตเหตุปิ วีติกฺกมํ อกโรนฺโต สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน โลกิยโลกุตฺตราย จ ปญฺญาย ปญฺญวา, อุปจารปฺปนาสมาธินา อิริยาปถเหฏฺฐิมมคฺคผเลหิ จ สุสมาหิโต, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาย นิยกชฺฌตฺตจินฺตนสีโล, สาตจฺจกิริยาวหาย อปฺปมาทสติยา จ สมนฺนาคโต. ยสฺมา โส จตุตฺเถน มคฺเคน อิมํ สุทุตฺตรํ โอฆํ อนวเสสํ ตรติ, ตสฺมา เสกฺขภูมึ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน’’ติ อิมํ ติสิกฺขาคพฺภํ คาถมาห. เอตฺถ หิ สีลสมฺปทาย อธิสีลสิกฺขา, สติสมาธีหิ อธิจิตฺตสิกฺขา, อชฺฌตฺตจินฺติตาปญฺญาหิ อธิปญฺญาสิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา สอุปการา สานิสํสา จ วุตฺตา. อุปกาโร หิ สิกฺขานํ โลกิยปญฺญา สติ จ, อนิสํโส สามญฺญผลานีติ.

176. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම් මහණෙක් ජීවිතය නිසා පවා ශික්ෂා පද ඉක්මවා නොයමින් හැමකල්හිම සීල සම්පන්න වන්නේද, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවෙන් යුත් ප්‍රඥාවන්තයෙක් වන්නේද, උපචාර හා අප්පනා සමාධියෙන් මෙන්ම ඉරියව් පැවැත්මෙන් සහ යට මඟඵලයන්ගෙන් මනාව සමාහිත වන්නේද, අනිත්‍යාදී තිලකුණු ආරෝපණය කොට විදර්ශනා කිරීමෙන් නිරතුරුවම තමා තුළ පවතින අධ්‍යාත්මික ධර්මයන් කෙරෙහි සිතන සුළු වන්නේද, සතත වීර්යයෙන් හා අප්‍රමාදී සිහියෙන් යුක්ත වන්නේද; යම් හෙයකින් ඔහු සිව්වන මාර්ගයෙන් (අරහත් මාර්ගයෙන්) තරණය කිරීමට ඉතා අපහසු වූ මේ ඕඝය ඉතිරි නොමැතිව තරණය කෙරේද, එහෙයින් ශෛක්ෂ භූමිය විස්තර කරමින් "සබ්බදා සීලසම්පන්නෝ" යනාදී වශයෙන් ත්‍රිශික්ෂාව ඇතුළත් මෙම ගාථාව වදාළ සේක. මෙහි සීල සම්පත්තියෙන් අධිසීල ශික්ෂාවද, සිහිය හා සමාධියෙන් අධිචිත්ත ශික්ෂාවද, අධ්‍යාත්මය ගැන සිතන ප්‍රඥාවෙන් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවද යන රුකුල් හා අනුසස් සහිත ත්‍රිශික්ෂාවන් පවසන ලදී. ශික්ෂාවන්ගේ රුකුල (උපකාරය) නම් ලෞකික ප්‍රඥාව හා සිහියයි; එහි අනුසස නම් ශ්‍රමණ ඵලයන්ය.

๑๗๗. เอวํ ปฐมคาถาย เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต ทุติยคาถมาห. ตสฺสตฺโถ วิรโต กามสญฺญายาติ ยา กาจิ กามสญฺญา, ตโต สพฺพโต จตุตฺถมคฺคสมฺปยุตฺตาย สมุจฺเฉทวิรติยา วิรโต. ‘‘วิรตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. ตทา ‘‘กามสญฺญายา’’ติ ภุมฺมวจนํ โหติ, สคาถาวคฺเค ปน ‘‘กามสญฺญาสู’’ติปิ (สํ. นิ. ๑.๙๖) ปาโฐ. จตูหิปิ มคฺเคหิ ทสนฺนํ สํโยชนานํ อตีตตฺตา สพฺพสํโยชนาติโค, จตุตฺเถเนว วา อุทฺธมฺภาคิยสพฺพสํโยชนาติโค, ตตฺรตตฺราภินนฺทินีตณฺหาสงฺขาตาย นนฺทิยา ติณฺณญฺจ ภวานํ ปริกฺขีณตฺตา นนฺทีภวปริกฺขีโณ โส ตาทิโส ขีณาสโว ภิกฺขุ คมฺภีเร สํสารณฺณเว น สีทติ นนฺทีปริกฺขเยน สอุปาทิเสสํ, ภวปริกฺขเยน จ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานถลํ สมาปชฺช ปรมสฺสาสปฺปตฺติยาติ.

177. මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් ශෛක්ෂ භූමිය පෙන්වා දී, දැන් අශෛක්ෂ භූමිය පෙන්වා දෙමින් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේය: "විරතෝ කාමසඤ්ඤාය" යනු යම්කිසි කාම සංඥාවක් වේද, ඒ සියල්ලෙන් සිව්වන මාර්ගයට (අරහත් මාර්ගයට) සම්ප්‍රයුක්ත සමුච්ඡේද විරතියෙන් වෙන් වූයේ යන්නයි. "විරත්තෝ" (නොඇලුණේ) යනුවෙන්ද පාඨයක් ඇත. එවිට "කාමසඤ්ඤාය" යනු සප්තමී විභක්තිය ගනී. සගාථක වර්ගයෙහි "කාමසඤ්ඤාසු" යනුවෙන්ද පාඨයක් තිබේ. මාර්ග සතරෙන්ම දස සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය බැවින් "සබ්බසංයෝජනාතිගෝ" (සියලු සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා) නම් වේ; නැතහොත් සිව්වන මාර්ගයෙන්ම උද්ධම්භාගීය සියලු සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ඒ ඒ භවයන්හි අභිනන්දනය කරන තෘෂ්ණාව නම් වූ නන්දිය හා භවයන් තුනම ක්ෂය වූ බැවින් "නන්දිභවපරික්ඛීණෝ" (නන්දිය හා භවය ක්ෂය කළ තැනැත්තා) නම් වේ. එබඳු වූ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුව ගැඹුරු සංසාර සාගරයෙහි නොගිලෙයි. නන්දිය (තෘෂ්ණාව) ක්ෂය වීමෙන් සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවටද, භවය ක්ෂය වීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව නම් වූ නිවනටද පැමිණ උතුම් වූ අස්වැසිල්ලට පත්වීම මෙහි අර්ථයයි.

๑๗๘. อถ เหมวโต สหายญฺจ ยกฺขปริสญฺจ โอโลเกตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ‘‘คมฺภีรปญฺญ’’นฺติ เอวมาทีหิ คาถาหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา สพฺพาวติยา ปริสาย สหาเยน จ สทฺธึ อภิวาเทตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา, อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อคมาสิ.

178. ඉක්බිති හේමවත දිව්‍යපුත්‍රයා තමාගේ යහළුවා සහ යක්ෂ පිරිස දෙස බලා ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්ව, "ගම්භීරපඤ්ඤං" යනාදී ගාථාවන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට, මුළු පිරිස හා යහළුවා සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කොට, ප්‍රදක්ෂිණා කොට තම වාසස්ථානය බලා ගියේය.

ตาสํ ปน คาถานํ อยํ อตฺถวณฺณนา – คมฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีราย ปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยน คมฺภีรปญฺญา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ [Pg.211] ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ คมฺภีรปญฺญา’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๔). นิปุณตฺถทสฺสินฺติ นิปุเณหิ ขตฺติยปณฺฑิตาทีหิ อภิสงฺขตานํ ปญฺหานํ อตฺถทสฺสึ อตฺถานํ วา ยานิ นิปุณานิ การณานิ ทุปฺปฏิวิชฺฌานิ อญฺเญหิ เตสํ ทสฺสเนน นิปุณตฺถทสฺสึ. ราคาทิกิญฺจนาภาเวน อกิญฺจนํ. ทุวิเธ กาเม ติวิเธ เจ ภเว อลคฺคเนน กามภเว อสตฺตํ. ขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพารมฺมเณสุ ฉนฺทราคพนฺธนาภาเวน สพฺพธิ วิปฺปมุตฺตํ. ทิพฺเพ ปเถ กมมานนฺติ อฏฺฐสมาปตฺติเภเท ทิพฺเพ ปเถ สมาปชฺชนวเสน จงฺกมนฺตํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ น ตาย เวลาย ภควา ทิพฺเพ ปเถ กมติ, อปิจ โข ปุพฺเพ กมนํ อุปาทาย กมนสตฺติสพฺภาเวน ตตฺถ ลทฺธวสีภาวตาย เอวํ วุจฺจติ. อถ วา เย เต วิสุทฺธิเทวา อรหนฺโต, เตสํ ปเถ สนฺตวิหาเร กมเนนาเปตํ วุตฺตํ. มหนฺตานํ คุณานํ เอสเนน มเหสึ.

ඒ ගාථාවන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: "ගම්භීරපඤ්ඤං" යනු ගැඹුරු වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. එහි පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ගැඹුරු ප්‍රඥාව දත යුතුය. එහි "ගැඹුරු වූ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඥානය පවතින බැවින් ගම්භීර ප්‍රඥා නම් වේ" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. "නිපුණත්ථදස්සිං" යනු ඥානවන්ත ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතාදීන් විසින් සකස් කරන ලද ප්‍රශ්නවල අර්ථය දක්නා වූ, නොහොත් අන්‍යයන්ට අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වූ අර්ථයන්ගේ සියුම් හේතූන් දක්නා වූ බැවින් "නිපුණත්ථදස්සී" නම් වේ. රාගාදී කෙලෙස් බාධක (කිංචන) නොමැති බැවින් "අකිංචන" නම් වේ. දෙවැදෑරුම් කාමයන්හි හා තෙවැදෑරුම් භවයන්හි නොඇලෙන බැවින් "අසත්ත" නම් වේ. ස්කන්ධ ආදී සියලු අරමුණුවල ඡන්දරාග බන්ධනයන් නොමැති බැවින් සෑම අතින්ම මිදුණු තැනැත්තා නම් වේ. "දිබ්බේ පථේ කමමානං" යනු අෂ්ට සමාපත්ති සංඛ්‍යාත දිව්‍යමය මාර්ගයට සමාපද වීම් වශයෙන් හැසිරෙන යන්නයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මොහොතේ එම සමාපත්තියෙහි නොහැසිරුණත්, පෙර හැසිරීම් අනුවද, හැසිරීමට ඇති ශක්තිය හා එහි ලත් වසීභාවය නිසාද මෙසේ කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, රහතන් වහන්සේලාගේ ගමන් මග වූ ශාන්ත විහරණයෙහි හැසිරීමෙන් මෙසේ පවසන ලදී. මහා ගුණයන් සොයන බැවින් "මහේසී" නම් වන සේක.

๑๗๙. ทุติยคาถาย อปเรน ปริยาเยน ถุติ อารทฺธาติ กตฺวา ปุน นิปุณตฺถทสฺสิคฺคหณํ นิทสฺเสติ. อถ วา นิปุณตฺเถ ทสฺเสตารนฺติ อตฺโถ. ปญฺญาททนฺติ ปญฺญาปฏิลาภสํวตฺตนิกาย ปฏิปตฺติยา กถเนน ปญฺญาทายกํ. กามาลเย อสตฺตนฺติ ยฺวายํกาเมสุ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ทุวิโธ อาลโย, ตตฺถ อสตฺตํ. สพฺพวิทุนฺติ สพฺพธมฺมวิทุํ, สพฺพญฺญุนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุเมธนฺติ ตสฺส สพฺพญฺญุภาวสฺส มคฺคภูตาย ปารมีปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคตํ. อริเย ปเถติ อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค, ผลสมาปตฺติยํ วา. กมมานนฺติ ปญฺญาย อชฺโฌคาหมานํ มคฺคลกฺขณํ ญตฺวา เทสนโต, ปวิสมานํ วา ขเณ ขเณ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนโต, จตุพฺพิธมคฺคภาวนาสงฺขาตาย กมนสตฺติยา กมิตปุพฺพํ วา.

179. දෙවන ගාථාවෙන් වෙනත් ආකාරයකින් ප්‍රශංසාව ආරම්භ කර, නැවතත් සියුම් අර්ථ දකින්නා යන අරුත ගෙනහැර දක්වයි. එසේත් නැතිනම් සියුම් අර්ථ පෙන්වා දෙන්නා යනු මෙහි අර්ථයයි. 'පඤ්ඤාදදං' යනු ප්‍රඥාව ලැබීමට හේතු වන පිළිවෙත දේශනා කිරීමෙන් ප්‍රඥාව ලබා දෙන්නා යන්නයි. 'කාමාලයෙ අසත්තං' යනු කාමයන් කෙරෙහි තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් පවතින දෙවැදෑරුම් ඇලයෙහි (ඇලීමෙහි) නොඇලුණු බවයි. 'සබ්බවිදූ' යනු සියලු ධර්මයන් දන්නා වූ සර්වඥ බවයි. 'සුමේධං' යනු ඒ සර්වඥභාවයට මඟ වූ ද පාරමී ප්‍රඥාව යැයි කියනු ලබන්නා වූ ද ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'අරියෙ පථෙ' යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙහි හෝ ඵල සමාපත්තියෙහි යන්නයි. 'කමමානං' යනු ප්‍රඥාවෙන් මාර්ග ලක්ෂණ දැන දේශනා කිරීමෙන් ඒ කෙරෙහි බැසගන්නා වූ හෝ, ක්ෂණයක් පාසා ඵල සමාපත්තියට සමවදිමින් මාර්ගයෙහි හැසිරෙන්නා වූ හෝ, සිවුවැදෑරුම් මාර්ග භාවනා සංඛ්‍යාත ගමන් ශක්තියෙන් යුතුව පෙර ගමන් කළා වූ හෝ යන්නයි.

๑๘๐. สุทิฏฺฐํ วต โน อชฺชาติ. อชฺช อมฺเหหิ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, อชฺช วา อมฺหากํ สุนฺทรํ ทิฏฺฐํ, ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช อมฺหากํ สุฏฺฐุ ปภาตํ โสภนํ วา ปภาตํ อโหสิ. อชฺช จ โน สุนฺทรํ อุฏฺฐิตํ อโหสิ, อนุปโรเธน สยนโต อุฏฺฐิตํ. กึ การณํ? ยํ อทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, ยสฺมา สมฺพุทฺธํ อทฺทสามาติ อตฺตโน ลาภสมฺปตฺตึ อารพฺภ ปาโมชฺชํ ปเวเทติ.

180. 'සුදිට්ඨං වත නො අජ්ජා' යනු "අද අප විසින් යහපත් දැකීමක් ලබන ලදී" හෝ "අද අපට යහපත් දැකීමක් (දර්ශනයක්) විය" යන්න අර්ථයයි. 'සුප්පභාතං සුහුට්ඨිතං' යනු අද අපට යහපත් අරුණක් (පිබිදීමක්) විය, නැතහොත් අලංකාර උදෑසනක් විය යන්නයි. අද අපට යහපත් නැගී සිටීමක්, එනම් කිසිදු බාධාවකින් තොරව සැතපීමෙන් පසු අවදි වීමක් විය. එයට හේතුව කුමක්ද? යම් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ දර්ශනය අපට ලැබුණේ ද, ඒ නිසාමය. මෙසේ තමන්ට ලැබුණු ඒ මහඟු ලාභය නිමිති කරගෙන තම ප්‍රමෝදය ප්‍රකාශ කරයි.

๑๘๑. อิทฺธิมนฺโตติ [Pg.212] กมฺมวิปากชิทฺธิยา สมนฺนาคตา. ยสสฺสิโนติ ลาภคฺคปริวารคฺคสมฺปนฺนา. สรณํ ยนฺตีติ กิญฺจาปิ มคฺเคเนว คตา, ตถาปิ โสตาปนฺนภาวปริทีปนตฺถํ ปสาททสฺสนตฺถญฺจ วาจํ ภินฺทติ.

181. 'ඉද්ධිමන්තො' යනු කර්ම විපාකයෙන් උපන් සෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'යසස්සිනො' යනු අග්‍ර වූ ලාභ සහ අග්‍ර වූ පිරිවරින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සරණං යන්ති' යනු ඔවුන් මාර්ග ඥානයෙන්ම සරණ ගිය ද, සෝවාන් භාවය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසත්, තමන්ගේ ප්‍රසාදය ප්‍රකට කිරීම පිණිසත් මෙසේ වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරති.

๑๘๒. คามา คามนฺติ เทวคามา เทวคามํ. นคา นคนฺติ เทวปพฺพตา เทวปพฺพตํ. นมสฺสมานา สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา, สฺวากฺขาโต วต ภควโต ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน พุทฺธสุโพธิตญฺจ ธมฺมสุธมฺมตญฺจ. ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน วต ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สงฺฆ-สุปฺปฏิปตฺติญฺจ อภิตฺถวิตฺวา อภิตฺถวิตฺวา นมสฺสมานา ธมฺมโฆสกา หุตฺวา วิจริสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

182. 'ගාමා ගාමං' යනු එක් දෙව් ගමකින් තවත් දෙව් ගමකට යන්නයි. 'නගා නගං' යනු එක් දෙව් පර්වතයකින් තවත් දෙව් පර්වතයකට යන්නයි. 'සම්බුදුරජාණන් වහන්සේටත් ධර්මයේ ඇති සුධර්මතාවටත් නමස්කාර කරමින්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය ස්වාක්ඛාතය" යනාදි නයින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවබෝධයත් ධර්මයේ ඇති යහපත් බවත්, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ සුපටිපන්නය" යනාදි වශයෙන් සංඝ රත්නයේ යහපත් පිළිවෙතත් නැවත නැවතත් පසසමින්, වන්දනා කරමින්, ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නන් වෙමින් අපි හැසිරෙමු යන්නයි. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย เหมวตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි හේමවත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๑๐. อาฬวกสุตฺตวณฺณนา

10. ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව

เอวํ เม สุตนฺติ อาฬวกสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตฺถวณฺณนานเยเนวสฺส อุปฺปตฺติ อาวิภวิสฺสติ. อตฺถวณฺณนาย จ ‘‘เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา’’ติ เอตํ วุตฺตตฺถเมว. อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเนติ เอตฺถ ปน กา อาฬวี, กสฺมา จ ภควา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวเน วิหรตีติ? วุจฺจเต – อาฬวีติ รฏฺฐมฺปิ นครมฺปิ วุจฺจติ, ตทุภยมฺปิ อิธ วฏฺฏติ. อาฬวีนครสฺส หิ สมีเป วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส จ นครสฺส สมีเป อวิทูเร คาวุตมตฺเต ตํ ภวนํ, อาฬวีรฏฺเฐ วิหรนฺโตปิ ‘‘อาฬวิยํ วิหรตี’’ติ วุจฺจติ, อาฬวีรฏฺเฐ เจตํ ภวนํ.

'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය ආළවක සූත්‍රයයි. එහි උත්පත්ති කථාව කුමක්ද? අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමයෙන්ම එහි උත්පත්තිය පැහැදිලි වනු ඇත. අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'ඒවං මේ සුතං, ඒකං සමයං භගවා' යන්නෙහි අර්ථය කලින් පවසන ලද්දේමය. 'ආළවී පුරයෙහි ආළවක යක්ෂයාගේ භවනයෙහි වාසය කරන සේක' යන මෙහි ආළවී යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම යක්ෂයාගේ භවනයෙහි වාසය කරන්නේ ඇයි? එයට පිළිතුරු මෙසේය - ආළවී යනු ඒ රටට මෙන්ම නගරයට ද නමකි. මෙහිදී ඒ අර්ථ දෙකම සුදුසුය. ආළවී නගරයට ආසන්නයේ වාසය කරන විට ද 'ආළවී පුරයෙහි වාසය කරයි' යැයි කියනු ලැබේ. නගරයට නුදුරින් ගාවුතයක් පමණ දුරින් ඒ භවනය පිහිටා ඇත. ආළවී රටෙහි වාසය කරන විට ද 'ආළවී පුරයෙහි වාසය කරයි' යැයි කියනු ලැබේ, මන්ද ඒ භවනය ආළවී රටෙහි පිහිටා ඇති බැවිනි.

ยสฺมา ปน อาฬวโก ราชา วิวิธนาฏกูปโภคํ ฉฑฺเฑตฺวา โจรปฏิพาหนตฺถํ ปฏิราชนิเสธนตฺถํ พฺยายามกรณตฺถญฺจ สตฺตเม สตฺตเม ทิวเส มิควํ คจฺฉนฺโต เอกทิวสํ พลกาเยน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘ยสฺส ปสฺเสน [Pg.213] มิโค ปลายติ, ตสฺเสว โส ภาโร’’ติ. อถ ตสฺเสว ปสฺเสน มิโค ปลายิ, ชวสมฺปนฺโน ราชา ธนุํ คเหตฺวา ปตฺติโกว ติโยชนํ ตํ มิคํ อนุพนฺธิ. เอณิมิคา จ ติโยชนเวคา เอว โหนฺติ. อถ ปริกฺขีณชวํ ตํ มิคํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ฐิตํ วธิตฺวา, ทฺวิธา เฉตฺวา, อนตฺถิโกปิ มํเสน ‘‘นาสกฺขิ มิคํ คเหตุ’’นฺติ อปวาทโมจนตฺถํ กาเชนาทาย อาคจฺฉนฺโต นครสฺสาวิทูเร พหลปตฺตปลาสํ มหานิคฺโรธํ ทิสฺวา ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ ตสฺส มูลมุปคโต. ตสฺมิญฺจ นิคฺโรเธ อาฬวโก ยกฺโข มหาราชสนฺติกา วรํ ลภิตฺวา มชฺฌนฺหิกสมเย ตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย ผุฏฺโฐกาสํ ปวิฏฺเฐ ปาณิโน ขาทนฺโต ปฏิวสติ. โส ตํ ทิสฺวา ขาทิตุํ อุปคโต. อถ ราชา เตน สทฺธึ กติกํ อกาสิ – ‘‘มุญฺจ มํ, อหํ เต ทิวเส ทิวเส มนุสฺสญฺจ ถาลิปากญฺจ เปเสสฺสามี’’ติ. ยกฺโข ‘‘ตฺวํ ราชูปโภเคน ปมตฺโต สมฺมุสฺสสิ, อหํ ปน ภวนํ อนุปคตญฺจ อนนุญฺญาตญฺจ ขาทิตุํ น ลภามิ, สฺวาหํ ภวนฺตมฺปิ ชีเยยฺย’’นฺติ น มุญฺจิ. ราชา ‘‘ยํ ทิวสํ น เปเสมิ, ตํ ทิวสํ มํ คเหตฺวา ขาทาหี’’ติ อตฺตานํ อนุชานิตฺวา เตน มุตฺโต นคราภิมุโข อคมาสิ.

ආළවක රජතුමා විවිධ නාට්‍ය සංදර්ශන ආදී විනෝදාංශ අතහැර, සොර සතුරන් මැඩලීම සඳහාත්, සතුරු රජුන් පලවා හැරීම සඳහාත්, ශාරීරික ව්‍යායාම පිණිසත් සෑම හත්වන දිනකම මුව දඩයමේ යන්නේය. එක් දිනක ඔහු සිය සේනාව සමඟ මෙවැනි ගිවිසුමක් ඇති කරගත්තේය: 'යමෙකුගේ පැත්තෙන් මුවෙකු පලා ගියහොත්, එම මුවා අල්ලා ගැනීමේ වගකීම ඔහු සතු විය යුතුය' කියායි. එවිට රජුගේ පැත්තෙන්ම මුවෙකු පලා ගියේය. වේගවත් ගමනක් ඇති රජතුමා දුන්න රැගෙන පයින්ම යොදුන් තුනක් පමණ ඒ මුවා ලුහුබැඳ ගියේය. ඒණි මුවන්ගේ වේගය යොදුන් තුනකට පමණක් සීමා වන බැවින්, පසුව වේගය අඩුවී ජලයට බැස සිටි ඒ මුවා මරා, දෙකට පලා, තමන්ට මස් අවශ්‍ය නොවුණද 'මුවා අල්ලා ගැනීමට නොහැකි විය' යන අපවාදයෙන් මිදීම පිණිස කඳක තබාගෙන එන අතරතුර, නගරයට නුදුරු ස්ථානයක ඝන පත්‍ර විහිදුණු මහා නුග ගසක් දැක විඩාව නිවා ගැනීම පිණිස ඒ ගස මුලට ගියේය. ඒ නුග ගසෙහි සතර වරම් දෙවිවරුන්ගෙන් වරම් ලබා ගත් ආළවක යක්ෂයා, මධ්‍යහ්න කාලයේදී එම ගසෙහි සෙවණට පැමිණෙන සත්වයන් අනුභව කරමින් වාසය කළේය. ඔහු රජු දැක අනුභව කිරීමට පැමිණි විට රජතුමා ඔහු සමඟ මෙවැනි ගිවිසුමක් කළේය: 'මට යන්න දෙන්න, මම ඔබට දිනපතා මනුෂ්‍යයෙකු සහ බත් හැලියක් එවන්නම්' කියායි. යක්ෂයා පවසනුයේ 'ඔබ රාජ්‍ය සැප සම්පත් නිසා ප්‍රමාද වී මෙය අමතක කරනු ඇත, මාගේ භවනයට නොපැමිණි හෝ මට පිරිනමනු නොලැබූ අයෙකු අනුභව කිරීමට මට අවසර නැත. එබැවින් ඔබව අතහැරියහොත් මට කුමක් සිදුවේද?' කියා රජු මුදා හැරියේ නැත. එවිට රජතුමා 'මා යම් දිනක ආහාර නොඑවන්නේ නම්, එදිනට මාව අල්ලාගෙන අනුභව කරන්න' යැයි තමාගේ ජීවිතය කැප කිරීමට එකඟ වූ පසු යක්ෂයා රජු මුදා හැරියේය. රජතුමා නගරය බලා පිටත් විය.

พลกาโย มคฺเค ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา ฐิโต ราชานํ ทิสฺวา – ‘‘กึ, มหาราช, อยสมตฺตภยา เอวํ กิลนฺโตสี’’ติ วทนฺโต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิคฺคเหสิ. ราชา ตํ ปวตฺตึ อนาโรเจตฺวา นครํ คนฺตฺวา, กตปาตราโส นครคุตฺติกํ อามนฺเตตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. นครคุตฺติโก – ‘‘กึ, เทว, กาลปริจฺเฉโท กโต’’ติ อาห. ราชา ‘‘น กโต, ภเณ’’ติ อาห. ‘‘ทุฏฺฐุ กตํ, เทว, อมนุสฺสา หิ ปริจฺฉินฺนมตฺตเมว ลภนฺติ, อปริจฺฉินฺเน ปน ชนปทสฺส อาพาโธ ภวิสฺสติ. โหตุ, เทว, กิญฺจาปิ เอวมกาสิ, อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ รชฺชสุขํ อนุโภหิ, อหเมตฺถ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. โส กาลสฺเสว วุฏฺฐาย พนฺธนาคารํ คนฺตฺวา เย เย วชฺฌา โหนฺติ, เต เต สนฺธาย – ‘‘โย ชีวิตตฺถิโก โหติ, โส [Pg.214] นิกฺขมตู’’ติ ภณติ. โย ปฐมํ นิกฺขมติ ตํ เคหํ เนตฺวา, นฺหาเปตฺวา, โภเชตฺวา จ, ‘‘อิมํ ถาลิปากํ ยกฺขสฺส เทหี’’ติ เปเสติ. ตํ รุกฺขมูลํ ปวิฏฺฐมตฺตํเยว ยกฺโข เภรวํ อตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา มูลกนฺทํ วิย ขาทติ. ยกฺขานุภาเวน กิร มนุสฺสานํ เกสาทีนิ อุปาทาย สกลสรีรํ นวนีตปิณฺโฑ วิย โหติ. ยกฺขสฺส ภตฺตํ คาหาเปตฺตุํ คตปุริสา ตํ ทิสฺวา ภีตา ยถามิตฺตํ อาโรเจสุํ. ตโต ปภุติ ‘‘ราชา โจเร คเหตฺวา ยกฺขสฺส เทตี’’ติ มนุสฺสา โจรกมฺมโต ปฏิวิรตา. ตโต อปเรน สมเยน นวโจรานํ อภาเวน ปุราณโจรานญฺจ ปริกฺขเยน พนฺธนาคารานิ สุญฺญานิ อเหสุํ.

මඟ කඳවුරු බැඳ සිටි සේනාව රජතුමා දැක, 'මහාරාජයාණෙනි, අපකීර්තියට ඇති බිය නිසා මෙතරම් වෙහෙස වූයේ ඇයිදැයි' පවසමින් පෙරගමන් කොට රජු පිළිගත්හ. රජතුමා එම පුවත ඔවුන්ට නොදන්වා නගරයට ගොස්, උදෑසන ආහාරය ගෙන නගර රක්ඛිතයා කැඳවා මේ පුවත සැල කළේය. නගර රක්ඛිතයා, 'දේවයන් වහන්ස, කාල සීමාවක් නියම කළේද?' කියා ඇසීය. 'එසේ නොකළෙමි' යි රජු කීවේය. 'දේවයන් වහන්ස, එය වරදකි. අමනුෂ්‍යයන්ට වරම් ලැබෙන්නේ නියමිත සීමාවක් ඇතුළත පමණි. එසේ කාලයක් නියම නොකළ විට මුළු ජනපදයටම පීඩාවක් සිදුවනු ඇත. කමක් නැත දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ඒ ගැන කනස්සලු නොවී රාජ්‍ය සැප විඳින්න, මම මේ ගැන කළ යුතු දේ කරන්නම්' යැයි කීවේය. ඔහු අලුයම අවදි වී සිරගෙට ගොස් මරණ දඬුවම ලැබීමට සිටින අය අමතා, 'ජීවත් වීමට කැමති අයෙක් ඇත්නම් ඉදිරිපත් වන්න' යැයි කීවේය. පළමුවෙන්ම ඉදිරිපත් වූ තැනැත්තා කැඳවාගෙන ගොස්, නහවා, ආහාර පාන දී, 'මේ බත් හැලිය යක්ෂයාට දෙන්න' යැයි පවසා යැවීය. ඔහු ගස මුලට පිවිසෙනවාත් සමඟම යක්ෂයා භයානක ස්වරූපයක් මවාගෙන අල ගෙඩියක් අනුභව කරන්නාක් මෙන් ඔහු අනුභව කළේය. යක්ෂයාගේ ආනුභාවයෙන් මිනිසුන්ගේ හිසකෙස් වල සිට මුළු ශරීරයම වෙඬරු පිඬක් මෙන් මෘදු වන බව කියනු ලැබේ. යක්ෂයාට ආහාරය දීමට ගිය අය මෙය දැක බිය වී තම මිතුරන්ටද ඒ බව දැන්වූහ. එතැන් සිට 'රජතුමා සොරුන් අල්ලා යක්ෂයාට අනුභව කිරීමට දෙන්නේය' යි බිය වූ මිනිස්සු සොරකම් කිරීමෙන් වැළකුණහ. ඉන්පසු අලුත් සොරුන් බිහි නොවීමත්, පැරණි සොරුන් අවසන් වීමත් නිසා සිරගෙවල් හිස් විය.

อถ นครคุตฺติโก รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อตฺตโน ธนํ นครรจฺฉาสุ ฉฑฺฑาเปสิ – ‘‘อปฺเปว นาม โกจิ โลเภน คณฺเหยฺยา’’ติ. ตํ ปาเทนปิ น โกจิ ฉุปิ. โส โจเร อลภนฺโต อมจฺจานํ อาโรเจสิ. อมจฺจา ‘‘กุลปฏิปาฏิยา เอกเมกํ ชิณฺณกํ เปเสม, โส ปกติยาปิ มจฺจุมุเข วตฺตตี’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘‘อมฺหากํ ปิตรํ, อมฺหากํ ปิตามหํ เปเสตี’ติ มนุสฺสา โขภํ กริสฺสนฺติ, มา โว เอตํ รุจฺจี’’ติ นิวาเรสิ. ‘‘เตน หิ, เทว, ทารกํ เปเสม อุตฺตานเสยฺยกํ, ตถาวิธสฺส หิ ‘มาตา เม ปิตา เม’ติ สิเนโห นตฺถี’’ติ อาหํสุ. ราชา อนุชานิ. เต ตถา อกํสุ. นคเร ทารกมาตโร จ ทารเก คเหตฺวา คพฺภินิโย จ ปลายิตฺวา ปรชนปเท ทารเก สํวฑฺเฒตฺวา อาเนนฺติ. เอวํ สพฺพานิปิ ทฺวาทส วสฺสานิ คตานิ.

ඉන්පසු නගර රක්ඛිතයා මේ බව රජුට දැන්වීය. රජතුමා 'කවුරුන් හෝ ලෝභකම නිසා මේවා ගනු ඇතැයි' සිතා තමන්ගේ ධනය නගරයේ වීදිවල අතහැර දැමීය. එහෙත් කිසිවෙක් එය පයින්වත් ස්පර්ශ නොකළහ. සොරෙකු සොයාගත නොහැකි වූ තැන ඔහු අමාත්‍යවරුන්ට ඒ බව දැන්වීය. අමාත්‍යවරු, 'අපි පවුල් පිළිවෙළින් එක් එක් මහලු අයව යවමු, ඔවුන් ස්වභාවයෙන්ම මරණාසන්නව සිටින්නන්' යැයි පැවසූහ. රජතුමා එය වළක්වමින්, 'අපේ පියාණන් හෝ මුතුන් මිත්තන් යවන්නේ යැයි පවසමින් මිනිසුන් කලබල කරනු ඇත, මම එයට කැමති නැත' යැයි කීවේය. 'එසේ නම් දේවයන් වහන්ස, අපි බිළිඳු දරුවන් යවමු, එවැනි දරුවන්ට මව්පියන් කෙරෙහි තවමත් විශේෂ සෙනෙහසක් ඇති වී නැත' යැයි ඔවුහු කීහ. රජතුමා ඊට අනුමැතිය දුන්නේය. ඔවුහු එසේ කළහ. එවිට නගරයේ සිටි මව්වරු දරුවන් රැගෙනත්, ගැබිනි මව්වරුද දරුවන් ලැබීමට පෙරත් පලා ගොස් වෙනත් ජනපදවල දරුවන් ඇති දැඩි කර නැවත ආහ. මෙලෙස සම්පූර්ණ වසර දොළහක් ගත විය.

ตโต เอกทิวสํ สกลนครํ วิจินิตฺวา เอกมฺปิ ทารกํ อลภิตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นตฺถิ, เทว, นคเร ทารโก ฐเปตฺวา อนฺเตปุเร ตว ปุตฺตํ อาฬวกกุมาร’’นฺติ. ราชา ‘‘ยถา มม ปุตฺโต ปิโย, เอวํ สพฺพโลกสฺส, อตฺตนา ปน ปิยตรํ นตฺถิ, คจฺฉถ, ตมฺปิ ทตฺวา มม ชีวิตํ รกฺขถา’’ติ อาห. เตน จ สมเยน อาฬวกกุมารสฺส มาตา ปุตฺตํ นฺหาเปตฺวา, มณฺเฑตฺวา, ทุกูลจุมฺพฏเก กตฺวา, องฺเก สยาเปตฺวา, นิสินฺนา โหติ. ราชปุริสา รญฺโญ อาณาย ตตฺถ คนฺตฺวา วิปฺปลปนฺติยา ตสฺสา โสฬสนฺนญฺจ อิตฺถิสหสฺสานํ สทฺธึ ธาติยา ตํ อาทาย ปกฺกมึสุ ‘‘สฺเว ยกฺขภกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา ปจฺจูสสมเย [Pg.215] ปจฺจุฏฺฐาย เชตวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปุน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส อาฬวกสฺส กุมารสฺส อนาคามิผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ, ยกฺขสฺส จ โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุปฏิลาภสฺสาติ. ตสฺมา วิภาตาย รตฺติยา ปุเรภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อนิฏฺฐิตปจฺฉาภตฺตกิจฺโจว กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส วตฺตมาเน โอคฺคเต สูริเย เอกโกว อทุติโย ปตฺตจีวรมาทาย ปาทคมเนเนว สาวตฺถิโต ตึส โยชนานิ คนฺตฺวา ตสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ.

ඉන්පසු එක් දිනක මුළු නගරයම පරීක්ෂා කොට එකදු දරුවෙකු පවා සොයාගත නොහැකි වූ රාජපුරුෂයෝ රජුට මෙසේ සැළ කළහ. "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ පුත් ආළවක කුමාරයා හැර අන්තඃපුරයේ හෝ නගරයේ වෙනත් කිසිදු දරුවෙකු නැත." එවිට රජු, "මාගේ පුත්‍රයා මට යම් සේ ප්‍රිය ද, මුළු ලෝකයටම තමන්ගේ දරුවන් එසේමය. එහෙත් තමාට වඩා ප්‍රිය කෙනෙකු ලොව නැත. එබැවින් ගොස් ඔහු පවා දී මාගේ ජීවිතය රැකගන්න" යැයි පැවසීය. ඒ අවස්ථාවෙහි ආළවක කුමාරයාගේ මෑණියන් පුතු නහවා, සරසා, සිනිඳු වස්ත්‍රයෙන් තැනූ ආසනයක තබා, උකුළේ හොවාගෙන හුන්නාය. රාජපුරුෂයෝ රජුගේ අණින් එහි ගොස්, එම බිසව සහ දහසය දහසක් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා කිරිමව්වරුන් විලාප තබද්දීම කුමරු රැගෙන, "හෙට මොහු යක්ෂයාට ආහාර වනු ඇතැයි" පවසමින් නික්ම ගියහ. එදිනම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි පිබිද, ජේතවන මහා විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී, නැවත බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, ආළවක කුමරු අනාගාමී ඵලයට පැමිණීමේ උපනිශ්‍රය ද, යක්ෂයා සෝවාන් ඵලයට පැමිණීමේ උපනිශ්‍රය ද, දේශනාව අවසානයෙහි අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන් දහම් ඇස ලබන බව ද දුටු සේක. එබැවින් රාත්‍රිය පහව ගිය පසු පෙරබත් කිස නිමවා, පසුබත් කිස නිමවන්නටත් පෙර, කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනයෙහි ඉර බැස යන කල්හි, තනිවම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පා ගමනින්ම සැවැත් නුවර සිට යොදුන් තිහක් ගෙවා එම යක්ෂයාගේ භවනයට වැඩි සේක. "ආළවක යක්ෂයාගේ භවනයෙහි" යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එහෙයිනි.

กึ ปน ภควา ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเล วิหาสิ, อุทาหุ ภวเนเยวาติ? วุจฺจเต – ภวเนเยว. ยเถว หิ ยกฺขา อตฺตโน ภวนํ ปสฺสนฺติ, ตถา ภควาปิ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา ภวนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตทา อาฬวโก หิมวนฺเต ยกฺขสมาคมํ คโต โหติ. ตโต อาฬวกสฺส ทฺวารปาโล คทฺรโภ นาม ยกฺโข ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, ภควา วิกาเล อาคโต’’ติ อาห. ‘‘อาม, คทฺรภ, อาคโตมฺหิ. สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺตึ อาฬวกสฺส ภวเน’’ติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข กกฺขโฬ ผรุโส, มาตาปิตูนมฺปิ อภิวาทนาทีนิ น กโรติ, มา รุจฺจิ ภควโต อิธ วาโส’’ติ. ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, ตสฺส กกฺขฬตฺตํ, น โกจิ มมนฺตราโย ภวิสฺสติ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ.

එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටියේ ආළවකයාගේ භවනය පිහිටි නුග රුක මුල ද, නැතහොත් භවනය තුළම ද? පිළිතුර නම්, භවනය තුළම ය යන්නයි. මන්ද යත්, යම් සේ යක්ෂයෝ තම භවනය දකිත් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේම දකින සේක. උන්වහන්සේ එහි වැඩම කොට භවනේ දොරටුව අසල වැඩසිටි සේක. ඒ වන විට ආළවක යක්ෂයා හිමවතේ යක්ෂ සමාගමකට ගොස් සිටියේය. එවිට ආළවකයාගේ දොරටුපාලක වූ ගද්‍රභ නම් යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, වැඳ, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකාලයේ වැඩම කළේ මන්ද?"යි විමසීය. "එසේය ගද්‍රභ, මම පැමිණියෙමි. ඉදින් ඔබට අපහසුවක් නොවන්නේ නම්, ආළවකයාගේ භවනයෙහි එක් රැයක් වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි"යි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, මට නම් එය අපහසුවක් නොවේ. එහෙත් ඒ යක්ෂයා ඉතා රෞද්‍ර ය, රළු ය. තමාගේ මව්පියන්ට පවා වැඳුම් පිදුම් නොකරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙහි විසීම රුචි නොවේවා"යි (අන්තරායදායක විය හැකි බවට) සැල කළේය. "ගද්‍රභ, මම ඔහුගේ රළු බව දනිමි. මට කිසිදු අනතුරක් සිදු නොවනු ඇත. ඉදින් ඔබට අපහසුවක් නොවන්නේ නම්, එක් රැයක් මෙහි වාසය කරන්නෙමි"යි වදාළ සේක.

ทุติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ทุติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ตติยมฺปิ คทฺรโภ ยกฺโข ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อคฺคิตตฺตกปาลสทิโส, ภนฺเต, อาฬวโก, ‘มาตาปิตโร’ติ วา ‘สมณพฺราหฺมณา’ติ วา ‘ธมฺโม’ติ วา น ชานาติ, อิธาคตานํ จิตฺตกฺเขปมฺปิ กโรติ, หทยมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ คเหตฺวา ปรสมุทฺเท [Pg.216] วา ปรจกฺกวาเฬ วา ขิปตี’’ติ. ตติยมฺปิ ภควา อาห – ‘‘ชานามิ, คทฺรภ, สเจ เต อครุ, วิหเรยฺยาเมกรตฺติ’’นฺติ. ‘‘น เม, ภนฺเต, ครุ, อปิจ โข โส ยกฺโข อตฺตโน อนาโรเจตฺวา อนุชานนฺตํ มํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, อาโรเจมิ, ภนฺเต, ตสฺสา’’ติ. ‘‘ยถาสุขํ, คทฺรภ, อาโรเจหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ตฺวเมว ชานาหี’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺกามิ. ภวนทฺวารมฺปิ สยเมว ภควโต วิวรมทาสิ. ภควา อนฺโตภวนํ ปวิสิตฺวา ยตฺถ อภิลกฺขิเตสุ มงฺคลทิวสาทีสุ นิสีทิตฺวา อาฬวโก สิรึ อนุโภติ, ตสฺมึเยว ทิพฺพรตนปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สุวณฺณาภํ มุญฺจิ. ตํ ทิสฺวา ยกฺขสฺส อิตฺถิโย อาคนฺตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, สมฺปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ภควา ‘‘ปุพฺเพ ตุมฺเห ทานํ ทตฺวา, สีลํ สมาทิยิตฺวา, ปูชเนยฺยํ ปูเชตฺวา, อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺตา, อิทานิปิ ตเถว กโรถ, มา อญฺญมญฺญํ อิสฺสามจฺฉริยาภิภูตา วิหรถา’’ติอาทินา นเยน ตาสํ ปกิณฺณกธมฺมกถํ กเถสิ. ตา จ ภควโต มธุรนิคฺโฆสํ สุตฺวา, สาธุการสหสฺสานิ ทตฺวา, ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุเยว. คทฺรโภปิ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา อาฬวกสฺส อาโรเจสิ – ‘‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ, วิมาเน เต ภควา นิสินฺโน’’ติ. โส คทฺรภสฺส สญฺญมกาสิ ‘‘ตุณฺหี โหหิ, คนฺตฺวา กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ. ปุริสมาเนน กิร ลชฺชิโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มา โกจิ ปริสมชฺเฌ สุเณยฺยา’’ติ วาเรสิ.

දෙවන වරටත් ගද්‍රභ යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කර සිටියේය: “ස්වාමීනී, ආළවක යක්ෂයා රත් වූ කබලක් හා සමාන ය. ඔහු ‘මවුපියන්’ යැයි කියා හෝ ‘මහණ බමුණන්’ යැයි කියා හෝ ‘ධර්මය’ යැයි කියා හෝ කිසිවක් නොහඳුනයි. මෙහි එන අයගේ සිත් වියවුල් කරයි, හදවත් පළුදු කරයි, පාදවලින් අල්ලා මහා සමුද්‍රයෙන් එහාට හෝ සක්වළින් එහාට හෝ විසි කරයි.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවන වරටත් මෙසේ වදාළ සේක: “ගද්‍රභය, මම ඒ බව දනිමි. ඉදින් ඔබට අපහසුවක් නැතිනම් මම මෙහි එක් රැයක් වසන්නෙමි.” තෙවන වරටත් ගද්‍රභ යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙර පරිදිම ආළවකගේ දරුණු ස්වභාවය පවසා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තෙවන වරටත්, “ගද්‍රභය, මම ඒ බව දනිමි. ඉදින් ඔබට අපහසුවක් නැතිනම් මම මෙහි එක් රැයක් වසන්නෙමි” යි වදාළ සේක. එවිට ගද්‍රභ යක්ෂයා, “ස්වාමීනී, මට එය අපහසුවක් නොවේ. එහෙත් එම යක්ෂයාට නොදන්වා මම මෙයට අවසර දුන්නොත් ඔහු මාගේ ජීවිතය විනාශ කරනු ඇත. ස්වාමීනී, මම ඔහුට මේ බව දන්වන්නෙමි” යි පැවසීය. “ගද්‍රභය, ඔබ කැමති පරිදි දන්වන්න” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. “එසේනම් ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේම ඒ ගැන දන්නා සේක්වා” යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ හිමාලය දෙසට පිටත් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට භවනයේ දොරටුව ඉබේම විවර විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භවනය ඇතුළට වැඩම කොට, ආළවක යක්ෂයා මංගල දින වැනි විශේෂ දිනවලදී සිරි විඳින ඒ දිව්‍ය රත්න පල්ලංකයෙහි වැඩ හිඳ ස්වර්ණාලෝකයක් විහිදුවූ සේක. එය දැක යක්ෂයාගේ ස්ත්‍රීහු පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, පිරිවරාගෙන හිඳ ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට, “පෙර ඔබ දන් දී, සිල් රැක, පිදිය යුත්තන් පුදා මේ සම්පත්තිය ලබා ගත්තාහු ය. දැන් ද එසේම කරන්න. ඔවුනොවුන් කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා මසුරුකම්වලින් යටපත් නොවී වාසය කරන්න” යනාදී වශයෙන් විවිධ වූ ධර්ම කථාවක් දේශනා කළ සේක. ඔවුහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මිහිරි හඬ අසා, දහස් වාරයක් සාධුකාර දෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරාගෙනම සිටියහ. ගද්‍රභ යක්ෂයා ද හිමාලයට ගොස් ආළවක හමු වී, “නිදුකාණෙනි, දැනගත මැනවි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔබේ භවනයේ වැඩ සිටින සේක” යි දැන්වීය. ආළවක ගද්‍රභට සංඥාවක් කරමින්, “නිහඬව සිටින්න, මම ගොස් කළ යුතු දේ කරන්නෙමි” යි පැවසීය. ඔහු තමාගේ පුරුෂ මානය නිසා ලජ්ජාවට පත් වූ බැවින්, “පිරිස මැද කිසිවෙකුට මෙය ඇසෙන්නට නොදෙන්න” යි ඔහු වැළැක්වූයේය.

ตทา สาตาคิรเหมวตา ภควนฺตํ เชตวเนเยว วนฺทิตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คมิสฺสามา’’ติ สปริวารา นานายาเนหิ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อากาเส จ ยกฺขานํ น สพฺพตฺถ มคฺโค อตฺถิ, อากาสฏฺฐานิ วิมานานิ ปริหริตฺวา มคฺคฏฺฐาเนเนว มคฺโค โหติ. อาฬวกสฺส ปน วิมานํ ภูมฏฺฐํ สุคุตฺตํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุสํวิหิตทฺวารฏฺฏาลกโคปุรํ, อุปริ กํสชาลสญฺฉนฺนํ มญฺชูสสทิสํ ติโยชนํ อุพฺเพเธน. ตสฺส อุปริ มคฺโค โหติ. เต ตํ ปเทสมาคมฺม คนฺตุํ อสมตฺถา อเหสุํ. พุทฺธานญฺหิ นิสินฺโนกาสสฺส อุปริภาเคน ยาว ภวคฺคา, ตาว โกจิ คนฺตุํ อสมตฺโถ. เต ‘‘กิมิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา ภควนฺตํ ทิสฺวา อากาเส ขิตฺตเลฑฺฑุ วิย โอรุยฺห วนฺทิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คจฺฉาม ภควา’’ติ ตีณิ วตฺถูนิ ปสํสนฺตา ยกฺขสมาคมํ อคมํสุ. อาฬวโก เต ทิสฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ ปฏิกฺกมฺม โอกาสมทาสิ. เต [Pg.217] อาฬวกสฺส นิเวเทสุํ ‘‘ลาภา เต, อาฬวก, ยสฺส เต ภวเน ภควา วิหรติ, คจฺฉาวุโส ภควนฺตํ ปยิรุปาสสฺสู’’ติ. เอวํ ภควา ภวเนเยว วิหาสิ, น ยสฺมึ นิคฺโรเธ อาฬวกสฺส ภวนํ, ตสฺส มูเลติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกํ สมยํ ภควา อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน’’ติ.

එකල්හි සාතාගිර හා හේමවත යන දෙදෙනා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ජේතවනයේදී වැඳ, “අපි යක්ෂ සමාගමට යන්නෙමු” යි පවසා තම පිරිවර සමඟ විවිධ යානාවලින් අහසින් ගමන් කළහ. අහසෙහි යක්ෂයන්ට සෑම තැනකම මාර්ග නැත. අහසේ පිහිටි විමාන මඟහැර මාර්ග ඇති තැන්වලින්ම යා යුතුය. එහෙත් ආළවකයාගේ විමානය පොළොවෙහි පිහිටි, මනාව ආරක්ෂිත වූ, ප්‍රාකාරවලින් වට වූ, මනාව සකස් කළ දොරටු, අට්ටාල හා ගෝපුරවලින් යුක්ත වූවකි. එය ලෝකඩ දැලකින් වැසුණු, මංජුසාවක් බඳු වූ, උසින් යොදුන් තුනක් වූ විමානයකි. එහි ඉහළින් මාර්ගය වැටී තිබුණි. ඔවුහු එම ප්‍රදේශයට පැමිණි විට ඉදිරියට යා නොහැකි වූහ. මන්දයත්, බුදුවරයන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටින ස්ථානයකට ඉහළින් භවග්ගය දක්වා කිසිවෙකුටත් ගමන් කළ නොහැකි බැවිනි. “මේ කුමක්ද?” යි සලකා බැලූ ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, අහසට දැමූ පස් පිඩක් මෙන් පහළට බැස, වැඳ, ධර්මය අසා, ප්‍රදක්ෂිණා කොට, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපි යක්ෂ සමාගමට යන්නෙමු” යි පවසා රත්නත්‍රය වර්ණනා කරමින් යක්ෂ සමාගමට ගියහ. ආළවක ඔවුන් දැක, “මෙහි හිඳගන්න” යි පවසා ඉඩ ලබා දුන්නේය. ඔවුහු ආළවකයාට මෙසේ දැන්වූහ: “ආළවකය, ඔබට මහත් ලාභයකි. ඔබේ භවනයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක. පින්වත, ඔබ ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ඇසුරු කරන්න.” මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටියේ ආළවකයාගේ භවනය තිබූ නුග රුක මුල නොව, එම භවනය ඇතුළෙහිමය. එබැවින් “එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආළවී නුවර ආළවක යක්ෂයාගේ භවනයෙහි වැඩවසන සේක” යි වදාරන ලදී.

อถ โข อาฬวโก…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ‘‘กสฺมา ปนายํ เอตทโวจา’’ติ? วุจฺจเต – โรเสตุกามตาย. ตตฺเรวํ อาทิโต ปภุติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ – อยญฺหิ ยสฺมา อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถา ทุกฺกถา โหติ ทุสฺสีลาทีนํ สีลาทิกถา วิย, ตสฺมา เตสํ ยกฺขานํ สนฺติกา ภควโต ปสํสํ สุตฺวา เอว อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย อพฺภนฺตรโกเปน ตฏตฏายมานหทโย หุตฺวา ‘‘โก โส ภควา นาม, โย มม ภวนํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อาห. เต อาหํสุ – ‘‘น ตฺวํ, อาวุโส, ชานาสิ ภควนฺตํ อมฺหากํ สตฺถารํ, โย ตุสิตภวเน ฐิโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา’’ติอาทินา นเยน ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ กเถนฺตา ปฏิสนฺธิอาทินา ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ วตฺวา ‘‘อิมานิปิ ตฺวํ, อาวุโส, อจฺฉริยานิ นาทฺทสา’’ติ โจเทสุํ. โส ทิสฺวาปิ โกธวเสน ‘‘นาทฺทส’’นฺติ อาห. อาวุโส อาฬวก ปสฺเสยฺยาสิ วา ตฺวํ, น วา, โก ตยา อตฺโถ ปสฺสตา วา อปสฺสตา วา, กึ ตฺวํ กริสฺสสิ อมฺหากํ สตฺถุโน, โย ตฺวํ ตํ อุปนิธาย จลกฺกกุธมหาอุสภสมีเป ตทหุชาตวจฺฉโก วิย, ติธาปภินฺนมตฺตวารณสมีเป ภิงฺกโปตโก วิย, ภาสุรวิลมฺพเกสรอุปโสภิตกฺขนฺธสฺส มิครญฺโญ สมีเป ชรสิงฺคาโล วิย, ทิยฑฺฒโยชนสตปฺปวฑฺฒกายสุปณฺณราชสมีเป ฉินฺนปกฺขกากโปตโก วิย ขายสิ, คจฺฉ ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหีติ. เอวํ วุตฺเต กุทฺโธ อาฬวโก อุฏฺฐหิตฺวา มโนสิลาตเล วามปาเทน ฐตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทานิ ตุมฺหากํ วา สตฺถา มหานุภาโว, อหํ วา’’ติ ทกฺขิณปาเทน สฏฺฐิโยชนมตฺตํ เกลาสปพฺพตกูฏํ อกฺกมิ, ตํ อโยกูฏปหโฏ นิทฺธนฺตอโยปิณฺโฑ วิย ปปฏิกาโย มุญฺจิ. โส ตตฺร ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ โฆเสสิ, สกลชมฺพุทีปํ สทฺโท ผริ.

එකල්හි ආළවක යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "මහණ, පිටතට යව" යැයි පැවසීය. "ඔහු එසේ කීවේ මන්ද?" යත් – කෝප ගැන්වීමේ අභිලාෂයෙනි. මෙහි මුල සිට සම්බන්ධය මෙසේ දත යුතුය: ශ්‍රද්ධාව නැති තැනැත්තාට ශ්‍රද්ධාව පිළිබඳ කතාව ද, දුශ්ශීලයන්ට සීලාදී ගුණ කථා ද අප්‍රිය වන්නාක් මෙන්, එම යක්ෂයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ අසා, ගින්නට දැමූ ලුණු කැටයක් මෙන් අභ්‍යන්තර කෝපයෙන් සැලෙන හදවතින් යුක්තව, "මගේ භවනයට ඇතුළු වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නම් කවරෙක්දැයි" ඔහු ඇසීය. එවිට ඔවුහු මෙසේ කීහ: "පින්වත් ආළවක, තුසිත භවනයෙහි වැඩසිටිමින් පස් මහා බැලුම් බලා මෙලොවට වැඩි, අපගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ඔබ හඳුනන්නේ නැද්ද?" මෙසේ පවසමින් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කිරීම දක්වා වූ තොරතුරු ද, පිළිසිඳ ගැනීමේ සිට සිදු වූ දෙතිස් මහා පූර්ව නිමිති ද පවසා, "පින්වත් ආළවක, ඔබ මේ ආශ්චර්යයන් දුටුවේ නැද්ද?" යි චෝදනා කළහ. ඔහු ඒවා දැක තිබුණ ද, ක්‍රෝධය නිසා "මම දුටුවේ නැත" යි පැවසීය. "පින්වත් ආළවක, ඔබ දැක්කත් නැතත් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සසඳන කල ඔබ, සෙලවෙන මොල්ලියක් ඇති මහා වෘෂභයෙකු ඉදිරියේ එදිනම උපන් වස්සෙකු මෙනි; තැන් තුනකින් මද වැගිරෙන මත් ඇතෙකු ඉදිරියේ ඇත් පැටවෙකු මෙනි; බැබළෙන රන්වන් කේසර සහිත සිංහරාජයෙකු ඉදිරියේ මහලු නරියෙකු මෙනි; යොදුන් එකසිය පනහක් පමණ විශාල ශරීරයක් ඇති සුපර්ණ රාජයෙකු ඉදිරියේ තටු කැඩුණු කපුටු පැටවෙකු මෙනි. එබැවින් ගොස් ඔබ කළ යුතු දෙයක් වේ නම් එය කරන්න" යැයි ඔවුහු කීහ. මෙසේ කී කල කෝපයට පත් ආළවක යක්ෂයා නැගී සිට, මනෝසිලා තලය මත වම් පය තබා, "දැන් බලව්, ඔබලාගේ ශාස්තෘවරයා බලවත්ද නැතහොත් මා බලවත්දැයි" පවසමින්, දකුණු පය යොදුන් සැටක් පමණ වූ කේලාශ පර්වත කූටය මත තැබීය. එවිට යකඩ මිටියකින් පහර දුන් රත් වූ යකඩ පිණ්ඩයකින් මෙන් පර්වතයෙන් පතුරු විසි විය. ඔහු එහි සිට "මම ආළවක වෙමි" යි මොරගෑවේය. ඒ ශබ්දය මුළු දඹදිවම පැතිර ගියේය.

จตฺตาโร [Pg.218] กิร สทฺทา สกลชมฺพุทีเป สุยฺยึสุ – ยญฺจ ปุณฺณโก ยกฺขเสนาปติ ธนญฺจยโกรพฺยราชานํ ชูเต ชินิตฺวา อปฺโผเฏตฺวา ‘‘อหํ ชินิ’’นฺติ อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ สกฺโก เทวานมินฺโท กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปริหายมาเน วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ สุนขํ กาเรตฺวา ‘‘อหํ ปาปภิกฺขู จ ปาปภิกฺขุนิโย จ อุปาสเก จ อุปาสิกาโย จ สพฺเพว อธมฺมวาทิโน ขาทามี’’ติ อุคฺโฆสาเปสิ, ยญฺจ กุสชาตเก ปภาวติเหตุ สตฺตหิ ราชูหิ นคเร อุปรุทฺเธ ปภาวตึ อตฺตนา สห หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา นครา นิกฺขมฺม ‘‘อหํ สีหสฺสรกุสมหาราชา’’ติ มหาปุริโส อุคฺโฆเสสิ, ยญฺจ อาฬวโก เกลาสมุทฺธนิ ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ. ตทา หิ สกลชมฺพุทีเป ทฺวาเร ทฺวาเร ฐตฺวา อุคฺโฆสิตสทิสํ อโหสิ, ติโยชนสหสฺสวิตฺถโต จ หิมวาปิ สงฺกมฺปิ ยกฺขสฺส อานุภาเวน.

මුළු දඹදිව පුරාම ඇසුණු මහා ශබ්ද හතරක් ඇති බව කියවේ: එනම්, පූර්ණක යක්ෂ සේනාපතියා ධනඤ්ජය කෝරව්‍ය රජු දූ කෙළියෙන් පරාජය කර, අත්පොළසන් දී "මම දිනුවෙමි" යි කළ ඝෝෂාව ද; කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහී යන කල්හි, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විෂවකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයාව බල්ලෙකුගේ වේශයෙන් මවා, "අධර්මවාදී වූ ලාමක භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා යන සියල්ලන්ම මම කන්නෙමි" යි කරවූ ඝෝෂාව ද; කුස ජාතකයේදී ප්‍රභාවතී කුමරිය වෙනුවෙන් සත් රජුන් නගරය වට කළ කල්හි, මහා පුරුෂයා ප්‍රභාවතීව ඇත් පිට නංවාගෙන "මම සිංහනාද පවත්වන කුස මහා රජු වෙමි" යි කළ ඝෝෂාව ද; සහ ආළවක යක්ෂයා කේලාශ පර්වත මස්තකයේ සිට "මම ආළවක වෙමි" යි කළ ඝෝෂාව ද වේ. එකල්හි මුළු දඹදිව පුරාම සෑම දොරකඩකම සිට ඝෝෂා කළාක් මෙන් ඒ ශබ්දය ඇසුණේය. යොදුන් තුන්දහසක් පෘථුල වූ හිමවන්ත පර්වතය පවා යක්ෂයාගේ ආනුභාවයෙන් වෙව්ලා ගියේය.

โส วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ – ‘‘เอเตเนว สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. เต ปุรตฺถิมาทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนโยชนทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุมฺมูเลตฺวา อาฬวีนครํ ปกฺขนฺตา ชิณฺณหตฺถิสาลาทีนิ จุณฺเณนฺตา ฉทนิฏฺฐกา อากาเส ภเมนฺตา. ภควา ‘‘มา กสฺสจิ อุปโรโธ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เต วาตา ทสพลํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา สมณํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วลาหกา อุฏฺฐหิตฺวา วสฺสึสุ, วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ฉิทฺทา อโหสิ, วนรุกฺขาทีนํ อุปริ มโหโฆ อาคนฺตฺวา ทสพลสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, มหนฺตานิ มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพมาลาคุฬานิ สมฺปชฺชึสุ. ตโต ปหรณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, เอกโตธาราอุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ. ตโต องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, อจฺจุณฺโห กุกฺกุโล อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล จนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปติ. ตโต วาลุกาวสฺสํ [Pg.219] สมุฏฺฐาเปสิ, อติสุขุมา วาลุกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ, ตํ กลลวสฺสํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพคนฺธํ หุตฺวา นิปติ. ตโต อนฺธการํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘ภึเสตฺวา สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. ตํ จตุรงฺคสมนฺนาคตนฺธการสทิสํ หุตฺวา ทสพลํ ปตฺวา สูริยปฺปภาวิหตมิวนฺธการํ อนฺตรธายิ.

ඔහු, "මම මේ චණ්ඩ මාරුතයෙන්ම මේ ශ්‍රමණයාව පලවා හරින්නෙමි" යි සිතා මහා සුළි සුළඟක් මැවීය. නැගෙනහිර ආදී දිශාවන්ගෙන් හටගත් ඒ මහා සුළං, යොදුන් භාගයක්, යොදුනක්, යොදුන් දෙකක් හා තුනක් පමණ වූ මහා පර්වත කූටයන් පවා පලා දමමින්, වනයෙහි පඳුරු හා ගස්වැල් ආදිය මුලිනුපුටා දමමින්, ආළවී නුවරට කඩා වැදී, දිරාගිය ඇත්හල් ආදිය කුඩු පට්ටම් කරමින් ද වහලවල උළු කැබලි අහසේ කරකවමින් ද හමා ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කිසිවකුටත් පීඩාවක් නොවේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. ඒ චණ්ඩ මාරුතයන් දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල, උන්වහන්සේගේ සිවුරු කොනක් පවා සෙලවීමට අසමත් විය. ඉන්පසු ඔහු "ජලයෙන් යටකර ශ්‍රමණයාව මරා දමමි" යි සිතා මහා වැස්සක් මැවීය. ඔහුගේ ආනුභාවයෙන් සිය ගණන් හා දහස් ගණන් ස්තර සහිත වලාකුළු නැගී අවුත් මහා වැසි වැස්සවූහ. වැසි ධාරාවන්ගේ වේගයෙන් පොළොව පවා පැලී ගියේය. වනාන්තරයේ ගස් මුදුන්වලට ඉහළින් මහා ජල කඳක් ගලා ආවද, දසබලයන් වහන්සේගේ සිවුරේ පිනි බිඳක් පමණවත් තෙත් කිරීමට එය අසමත් විය. ඉන්පසු ඔහු ගල් වැස්සක් මැවීය. දුම් දමමින් හා ගිනි ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණි මහා පර්වත කූටයන් දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි විට දිව්‍යමය මල් මාලාවන් බවට පත් විය. ඉන්පසු ඔහු ආයුධ වැස්සක් මැවීය. එක පැත්තක් මුවහත්, දෙපැත්තම මුවහත් කඩු, හෙළි, ඊතල ආදී විවිධ ආයුධ දුම් දමමින් හා ගිනි ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණි අතර, දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි විට ඒවා දිව්‍යමය මල් බවට පත් විය. ඉන්පසු ඔහු ගිනි අඟුරු වැස්සක් මැවීය. කෑල මල් බඳු පැහැයෙන් යුත් ගිනි අඟුරු අහසින් පැමිණ දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි දිව්‍යමය මල් මෙන් විසිරී ගියේය. ඉන්පසු ඔහු අළු වැස්සක් මැවීය. ඉතා උණුසුම් අළු අහසින් පැමිණ දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි දිව්‍යමය සඳුන් සුණු බවට පත්ව වැටුණි. ඉන්පසු ඔහු වැලි වැස්සක් මැවීය. දුම් දමමින් හා ගිනි ඇවිළෙමින් පැමිණි ඉතා සියුම් වැලි, දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි දිව්‍යමය මල් සුණු බවට පත්ව වැටුණි. ඉන්පසු ඔහු මඩ වැස්සක් මැවීය. දුම් දමමින් හා ගිනි ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණි ඒ මඩ, දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි දිව්‍යමය සුවඳ විලවුන් බවට පත්ව වැටුණි. ඉන්පසු ඔහු "මේ ශ්‍රමණයාව බියගන්වා පලවා හරින්නෙමි" යි සිතා මහා අන්ධකාරයක් මැවීය. ඒ අන්ධකාරය සිව් වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් යුත් මහා අඳුරක් බඳු වූ නමුත්, දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි හිරු එළියෙන් අඳුර නැසෙන්නාක් මෙන් එය අතුරුදන් වී ගියේය.

เอวํ ยกฺโข อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรณงฺคารกุกฺกุลวาลุกกลลนฺธการวุฏฺฐีหิ ภควนฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต นานาวิธปหรณหตฺถาย อเนกปฺปการรูปภูตคณสมากุลาย จตุรงฺคินิยา เสนาย สยเมว ภควนฺตํ อภิคโต. เต ภูตคณา อเนกปฺปกาเร วิกาเร กตฺวา ‘‘คณฺหถ หนถา’’ติ ภควโต อุปริ อาคจฺฉนฺตา วิย โหนฺติ, อปิจ เต นิทฺธนฺตโลหปิณฺฑํ วิย มกฺขิกา, ภควนฺตํ อลฺลียิตุํ อสมตฺถา เอวํ อเหสุํ. เอวํ สนฺเตปิ ยถา โพธิมณฺเฑ มาโร อาคตเวลายเมว นิวตฺโต, ตถา อนิวตฺติตฺวา อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ พฺยากุลมกํสุ. เอวํ อุปฑฺฒรตฺติมตฺตํ อเนกปฺปการวิภึสนทสฺสเนนปิ ภควนฺตํ จาเลตุมสกฺโกนฺโต อาฬวโก จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เกนจิ อเชยฺยํ ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย’’นฺติ.

මෙලෙස ඒ ආළවක යක්ෂයා සුළං, වැසි, ගල්, ආයුධ, ගිනි අඟුරු, අළු, වැලි, මඩ සහ අඳුර යන මෙම නව වැදෑරුම් වර්ෂාවන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පලවා හැරීමට අසමත් වී, විවිධ ආයුධ අතැති, නොයෙක් ආකාරයේ රූප ඇති යක්ෂ සේනාවන්ගෙන් පිරි සිවුරඟ සේනාවක් පිරිවරාගෙන තෙමේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. ඒ භූත සේනාවෝ විවිධ විකාර රූප මවමින්, "අල්ලනු! මරනු!" යි කෑගසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හිස මතට පැමිණෙන්නාක් මෙන් වූහ. එහෙත් මනාව පිරිසිදු කරන ලද රත් වූ ලෝහ ගුලියක් වෙත ළං වීමට මැස්සන් අසමත් වන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ළං වීමට පවා අසමත් වූහ. එසේ වුවද, බෝධි මණ්ඩපයේදී මාරයා පැමිණි සැණින් පසුබෑවාක් මෙන් නොව, ඔවුහු පසු නොබැස මධ්‍යම රාත්‍රිය වන තෙක්ම මහා වියවුල් හා හිරිහැර කළහ. මෙලෙස මධ්‍යම රාත්‍රිය පුරාම නොයෙක් ආකාරයේ බිහිසුණු දර්ශන පෙන්වාත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව සෙලවීමට පවා නොහැකි වූ ආළවක යක්ෂයා, "මම කිසිවෙකුටත් ජයගත නොහැකි මාගේ දුස්සාවුධය මුදාහරිමි" යි සිතුවේය.

จตฺตาริ กิร อาวุธานิ โลเก เสฏฺฐานิ – สกฺกสฺส วชิราวุธํ, เวสฺสวณสฺส คทาวุธํ, ยมสฺส นยนาวุธํ, อาฬวกสฺส ทุสฺสาวุธนฺติ. ยทิ หิ สกฺโก กุทฺโธ วชิราวุธํ สิเนรุมตฺถเก ปหเรยฺย อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺสาธิกโยชนสตสหสฺสํ สิเนรุํ วินิวิชฺฌิตฺวา เหฏฺฐโต คจฺเฉยฺย. เวสฺสวณสฺส ปุถุชฺชนกาเล วิสฺสชฺชิตคทา พหูนํ ยกฺขสหสฺสานํ สีสํ ปาเตตฺวา ปุน หตฺถปาสํ อาคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. ยเมน กุทฺเธน นยนาวุเธน โอโลกิตมตฺเต อเนกานิ กุมฺภณฺฑสหสฺสานิ ตตฺตกปาเล ติลา วิย วิปฺผุรนฺตานิ วินสฺสนฺติ. อาฬวโก กุทฺโธ สเจ อากาเส ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย, ทฺวาทส วสฺสานิ เทโว น วสฺเสยฺย. สเจ ปถวิยํ มุญฺเจยฺย, สพฺพรุกฺขติณาทีนิ สุสฺสิตฺวา ทฺวาทสวสฺสนฺตรํ น ปุน รุเหยฺยุํ. สเจ สมุทฺเท มุญฺเจยฺย, ตตฺตกปาเล อุทกพินฺทุ วิย สพฺพมุทกํ สุสฺเสยฺย. สเจ สิเนรุสทิเสปิ ปพฺพเต มุญฺเจยฺย, ขณฺฑาขณฺฑํ หุตฺวา วิกิเรยฺย. โส เอวํ มหานุภาวํ ทุสฺสาวุธํ อุตฺตรียกตํ มุญฺจิตฺวา อคฺคเหสิ[Pg.220]. เยภุยฺเยน ทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตา เวเคน สนฺนิปตึสุ – ‘‘อชฺช ภควา อาฬวกํ ทเมสฺสติ, ตตฺถ ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ. ยุทฺธทสฺสนกามาปิ เทวตา สนฺนิปตึสุ. เอวํ สกลมฺปิ อากาสํ เทวตาหิ ปุริปุณฺณมโหสิ.

ලෝකයෙහි අතිශය බලවත් වූ මහා ආයුධ හතරක් ඇතැයි කියනු ලැබේ. එනම්: සක් දෙවිඳුගේ වජ්‍රායුධය, වෛශ්‍රවණ රජුගේ ගදාවුධය, යම රජුගේ නයනාවුධය සහ ආළවක යක්ෂයාගේ දුස්සාවුධය යි. සක් දෙවිඳු කිපී සිය වජ්‍රායුධයෙන් මහා මේරු පර්වත මුදුනට පහර දුන්නොත්, එය යොදුන් එක් ලක්ෂ හැට අටදහසක් ගැඹුරට විනිවිද ගොස් පර්වතය පලාගෙන යටින් මතුවෙයි. වෛශ්‍රවණ රජු පෘථග්ජන කාලයේදී මුදාහළ ගදාවුධය දහස් ගණන් යක්ෂයන්ගේ හිස් සිඳ දමා නැවත ඔහුගේ අතටම පැමිණෙයි. යම රජු කිපී සිය නයනාවුධයෙන් බැලූ පමණින්ම රත් වූ තාච්චියක දැමූ තල මෙන් දහස් ගණන් කුම්භාණ්ඩයෝ විනාශ වී යති. ආළවක යක්ෂයාගේ දුස්සාවුධය (සළු ආයුධය) කිපී අහසට මුදාහැරියොත් වසර දොළසක් යනතුරු වැසි නොලැබෙයි; පොළොවට මුදාහැරියොත් සියලු තණ හා ගස්වැල් වියළී ගොස් වසර දොළසක් යනතුරු නැවත හට නොගනියි; සමුද්‍රයට මුදාහැරියොත් රත් වූ තැටියක වැටුණු දිය බිඳක් මෙන් මුළු සාගර ජලයම සිඳී යයි; මහා මේරු පර්වතය වැනි පර්වතයකට මුදාහැරියොත් පර්වතය කැබලිවලට කැඩී විසිරී යයි. ඔහු මෙවන් මහා ආනුභාව සම්පන්න වූ සිය දුස්සාවුධය (උතුරු සළුව) ලිහා ගත්තේය. එවිට "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආළවක යක්ෂයාව දමනය කරන සේක, අපි එතැනදී ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නෙමු" යි සිතා දසදහසක් ලෝක ධාතූන්හි දෙවිවරු වහා රැස් වූහ. මේ යුද්ධය බැලීමට කැමති වූ දෙවිවරු ද පැමිණි බැවින් මුළු අහස් තලයම දෙවියන්ගෙන් පිරී ඉතිරී ගියේය.

อถ อาฬวโก ภควโต สมีเป อุปรูปริ วิจริตฺวา วตฺถาวุธํ มุญฺจิ. ตํ อสนิวิจกฺกํ วิย อากาเส เภรวสทฺทํ กโรนฺตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ ภควนฺตํ ปตฺวา ยกฺขสฺส มานมทฺทนตฺถํ ปาทมุญฺฉนโจฬกํ หุตฺวา ปาทมูเล นิปติ. อาฬวโก ตํ ทิสฺวา ฉินฺนวิสาโณ วิย อุสโภ, อุทฺธฏทาโฐ วิย สปฺโป, นิตฺเตโช นิมฺมโท นิปติตมานทฺธโช หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ทุสฺสาวุธมฺปิ สมณํ นภิโภสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? อิทํ การณํ, เมตฺตาวิหารยุตฺโต สมโณ, หนฺท นํ โรเสตฺวา เมตฺตาย วิโยเชมีติ. อิมินา สมฺพนฺเธเนตํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อาฬวโก ยกฺโข เยน ภควา…เป… นิกฺขม สมณา’’ติ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – กสฺมา มยา อนนุญฺญาโต มม ภวนํ ปวิสิตฺวา ฆรสามิโก วิย อิตฺถาคารสฺส มชฺเฌ นิสินฺโนสิ, นนุ อยุตฺตเมตํ สมณสฺส ยทิทํ อทินฺนปฏิโภโค อิตฺถิสํสคฺโค จ, ตสฺมา ยทิ ตฺวํ สมณธมฺเม ฐิโต, นิกฺขม สมณาติ. เอเก ปน ‘‘เอตานิ อญฺญานิ จ ผรุสวจนานิ วตฺวา เอวายํ เอตทโวจา’’ติ ภณนฺติ.

එවිට ආළවක යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් අහසේ ඒ මේ අත සැරිසරමින් 'වත්ථාවුධය' (තම දිව්‍යමය වස්ත්‍ර ආයුධය) මුදා හැරියේය. අහසෙහි හෙණ හඬක් මෙන් බියකරු ශබ්ද පතුරුවමින්, දුම් දමමින් සහ ගිනි ගනිමින් පැමිණි එම ආයුධය, යක්ෂයාගේ මානය මර්දනය කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණි සැණින් පාපිස්නාවක් බවට පත්ව උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි පතිත විය. එය දුටු ආළවක, අං කැඩුණු වෘෂභයෙකු මෙන් ද, දළ උදුරා දැමූ සර්පයෙකු මෙන් ද, තේජස හා මදය සිඳී ගිය, මානය නැමැති ධජය බිම හෙළූ අයෙකු බවට පත්ව මෙසේ සිතීය: "මා සතු මේ වස්ත්‍ර ආයුධයෙන් පවා මේ ශ්‍රමණයා මැඩපැවැත්විය නොහැකි විය, මෙයට හේතුව කිමෙක්ද?" "මේ ශ්‍රමණයා මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුක්තය. එබැවින් මොහුව කෝප කරවා මෛත්‍රියෙන් වෙන් කරමි" යි ඔහු තවදුරටත් සිතීය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියන ලදී: "එවිට ආළවක යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණ... 'ශ්‍රමණය, පිටතට යව' යි කීවේය." එහි අදහස නම්: "මාගෙන් අවසර නොගෙන මාගේ භවනයට ඇතුළු වී, නිවෙස් හිමියෙකු මෙන් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් මැද හිඳින්නේ ඇයි? නුදුන් දෙය පරිභෝජනය කිරීම සහ ස්ත්‍රීන් ඇසුරු කිරීම ශ්‍රමණයෙකුට නුසුදුසු නොවේද? එබැවින් ඉදින් ඔබ ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි පිහිටියේ නම්, ශ්‍රමණය, පිටතට යව" යන්නයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ මෙවැනි වෙනත් පරුෂ වචන ද කියා අවසානයේ ඔහු මෙය පැවසූ බවයි.

อถ ภควา ‘‘ยสฺมา ถทฺโธ ปฏิถทฺธภาเวน วิเนตุํ น สกฺกา, โส หิ ปฏิถทฺธภาเว กริยมาเน เสยฺยถาปิ จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺส นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺย, โส ภิยฺโยโส มตฺตาย จณฺฑตโร อสฺส, เอวํ ถทฺธตโร โหติ, มุทุนา ปน โส สกฺกา วิเนตุ’’นฺติ ญตฺวา ‘‘สาธาวุโส’’ติ ปิยวจเนน ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาธาวุโสติ ภควา นิกฺขมี’’ติ.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "දැඩි ගති ඇති පුද්ගලයෙකු තවදුරටත් දැඩි බව පෙන්වීමෙන් දමනය කළ නොහැකිය. චණ්ඩ සුනඛයෙකුගේ නාසය මත පිත බිඳ දැමුවහොත් ඌ තව තවත් චණ්ඩ වන්නාක් මෙන්, දැඩි වූවන්ට එරෙහිව දැඩි වන විට ඔවුන් තව තවත් දැඩි වෙති. එහෙත් මෘදු බවින් ඔවුන් දමනය කළ හැකිය." මෙසේ දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මැනවි ඇවැත්නි" යි ප්‍රිය වචනයෙන් ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන පිටතට වැඩි සේක. "'මැනවි ඇවැත්නි' යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටතට වැඩි සේක" යි පවසන ලද්දේ එබැවිනි.

ตโต อาฬวโก ‘‘สุวโจ วตายํ สมโณ เอกวจเนเนว นิกฺขนฺโต, เอวํ นาม นิกฺขเมตุํ สุขํ สมณํ อการเณเนวาหํ สกลรตฺตึ ยุทฺเธน อพฺภุยฺยาสิ’’นฺติ มุทุจิตฺโต หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ ‘‘อิทานิปิ น สกฺกา ชานิตุํ, กึ นุ โข สุวจตาย นิกฺขนฺโต, อุทาหุ โกเธน, หนฺท นํ วีมํสามี’’ติ. ตโต ‘‘ปวิส สมณา’’ติ อาห. อถ ‘‘สุวโจ’’ติ มุทุภูตจิตฺตววตฺถานกรณตฺถํ ปุนปิ ปิยวจนํ วทนฺโต สาธาวุโสติ ภควา ปาวิสิ. อาฬวโก ปุนปฺปุนํ ตเมว สุวจภาวํ วีมํสนฺโต [Pg.221] ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ‘‘นิกฺขม ปวิสา’’ติ อาห. ภควาปิ ตถา อกาสิ. ยทิ น กเรยฺย, ปกติยาปิ ถทฺธยกฺขสฺส จิตฺตํ ถทฺธตรํ หุตฺวา ธมฺมกถาย ภาชนํ น ภเวยฺย. ตสฺมา ยถา นาม มาตา โรทนฺตํ ปุตฺตกํ ยํ โส อิจฺฉติ, ตํ ทตฺวา วา กตฺวา วา สญฺญาเปติ, ตถา ภควา กิเลสโรทเนน โรทนฺตํ ยกฺขํ สญฺญาเปตุํ ยํ โส ภณติ, ตํ อกาสิ. ยถา จ ธาตี ถญฺญํ อปิวนฺตํ ทารกํ กิญฺจิ ทตฺวา อุปลาเฬตฺวา ปาเยติ, ตถา ภควา ยกฺขํ โลกุตฺตรธมฺมขีรํ ปาเยตุํ ตสฺส ปตฺถิตวจนกรเณน อุปลาเฬนฺโต เอวมกาสิ. ยถา จ ปุริโส ลาพุมฺหิ จตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺสพฺภนฺตรํ โสเธติ, เอวํ ภควา ยกฺขสฺส จิตฺเต โลกุตฺตรจตุมธุรํ ปูเรตุกาโม ตสฺส อพฺภนฺตเร โกธมลํ โสเธตุํ ยาว ตติยํ นิกฺขมนปเวสนํ อกาสิ.

ඉන්පසු ආළවක මෙසේ සිතීය: "මේ ශ්‍රමණයා ඒකාන්තයෙන්ම කීකරුය. එක් වචනයෙන්ම පිටතට ගියේය. මෙවැනි පහසුවෙන් පිටතට යැවිය හැකි ශ්‍රමණයෙකු සමඟ මුළු රැයක් පුරා මම නිෂ්ඵල යුද්ධයක් කළෙමි." මෙසේ මෘදු සිත් ඇතිව ඔහු නැවත මෙසේ සිතීය: "එහෙත් මොහු පිටතට ගියේ කීකරුකම නිසා ද නැතහොත් කෝපය නිසා ද යන්න තවමත් දැනගත නොහැකිය. එබැවින් මොහුව පරීක්ෂා කරමි." ඉන්පසු ඔහු "ශ්‍රමණය, ඇතුළට එන්න" යි කීවේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ මෘදු වූ සිතේ ස්වභාවය තහවුරු කරනු පිණිස නැවතත් ප්‍රිය වචනයෙන් "මැනවි ඇවැත්නි" යි පවසා ඇතුළට වැඩි සේක. ආළවක එම කීකරු බව නැවත නැවතත් පරීක්ෂා කරනු පිණිස දෙවනුව ද තෙවනුව ද "පිටතට යන්න, ඇතුළට එන්න" යි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේම කළ සේක. ඉදින් උන්වහන්සේ එසේ නොකළේ නම්, ස්වභාවයෙන්ම තද ගති ඇති ඒ යක්ෂයාගේ සිත වඩාත් දැඩි වී ධර්ම කථාව ශ්‍රවණය කිරීමට නුසුදුසු භාජනයක් වනු ඇත. එබැවින් මවක් හඬන දරුවෙකුට ඔහු කැමති දේ දී හෝ ඔහු පවසන දේ කර හෝ ඔහුව සනසන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් නිසා හඬන මේ යක්ෂයා සන්සුන් කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු පැවසූ දේ කළ සේක. කිරි නොබොන දරුවෙකුට කිරි මවක් යම් දෙයක් දී රවටා කිරි පොවන්නාක් මෙන්, මේ යක්ෂයාට ලෝකෝත්තර ධර්ම නැමැති කිරි පෙවීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු පැතූ දේ ඉටු කරමින් ඔහු සැනසූ සේක. යම් පුරුෂයෙක් ලබු ගෙඩියකට චතුමධුර පිරවීමට පෙර එහි ඇතුළත පිරිසිදු කරන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යක්ෂයාගේ සිතෙහි ලෝකෝත්තර චතුමධුර පිරවීමට අදහස් කර, ඔහුගේ සිතෙහි ඇති ක්‍රෝධ නැමැති කිලුට පිරිසිදු කරනු පිණිස තෙවන වර දක්වාම පිටතට වැඩීම හා ඇතුළට වැඩීම සිදු කළ සේක.

อถ อาฬวโก ‘‘สุวโจ อยํ สมโณ, ‘นิกฺขมา’ติ วุตฺโต นิกฺขมติ, ‘ปวิสา’ติ วุตฺโต ปวิสติ, ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ เอวเมวํ สกลรตฺตึ กิลเมตฺวา, ปาเท คเหตฺวา, ปารคงฺคาย ขิเปยฺย’’นฺติ ปาปกํ จิตํ อุปฺปาเทตฺวา จตุตฺถวารํ อาห – ‘‘นิกฺขม สมณา’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ‘‘เอวํ วุตฺเต ตทุตฺตรึ กรณียํ ปริเยสมาโน ปญฺหํ ปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญิสฺสติ, ตํ ธมฺมกถาย มุขํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘น ขฺวาหํ ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ นอิติ ปฏิกฺเขเป, โขอิติ อวธารเณ. อหนฺติ อตฺตนิทสฺสนํ, นฺติ เหตุวจนํ. เตเนตฺถ ‘‘ยสฺมา ตฺวํ เอวํ จินฺเตสิ, ตสฺมา อหํ อาวุโส เนว นิกฺขมิสฺสามิ, ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

එවිට ආළවක මෙසේ සිතීය: "මේ ශ්‍රමණයා ඉතා කීකරුය. 'පිටවන්න' කී විට පිටවෙයි, 'ඇතුළු වන්න' කී විට ඇතුළු වෙයි. මම මේ ශ්‍රමණයා මුළු රැයක් පුරා මෙසේ වෙහෙසට පත් කර, පසුව දෙපාවලින් අල්ලා ගංගා නමෙන් එතරට විසි කරමි." මෙසේ පාපිෂ්ඨ සිතක් උපදවාගෙන සිව්වන වරටත් "ශ්‍රමණය, පිටතට යව" යි කීවේය. ඔහුගේ අදහස දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, මම පිටතට නොයමි" යි වදාළ සේක. "මෙසේ කී විට ඔහු මීට වඩා කළ යුත්තක් සොයමින් ප්‍රශ්නයක් අසනු ඇත, එය ධර්ම කථාවට ආරම්භයක් වනු ඇතැයි" සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මම පිටතට නොයමි" යි වදාළ සේක. එහි 'න' යනු ප්‍රතික්ෂේපයයි, 'ඛෝ' යනු අවධාරණය කරන නිපාතයකි, 'අහං' යනු තමන් වහන්සේ හැඳින්වීමයි, 'තං' යන්නෙන් හේතුව අදහස් වේ. එබැවින් මෙහි අර්ථය "ඇවැත්නි, ඔබ මෙසේ (පාපිෂ්ඨ ලෙස) සිතන බැවින් මම පිටතට නොයන්නෙමි, ඔබට කළ යුතු යමක් ඇත්නම් එය කරන්න" යනුවෙන් දත යුතුය.

ตโต อาฬวโก ยสฺมา ปุพฺเพปิ อากาเสนาคมนเวลายํ ‘‘กึ นุ โข, เอตํ สุวณฺณวิมานํ, อุทาหุ รชตมณิวิมานานํ อญฺญตรํ, หนฺท นํ ปสฺสามา’’ติ เอวํ อตฺตโน วิมานํ อาคเต อิทฺธิมนฺเต ตาปสปริพฺพาชเก ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตุมสกฺโกนฺเต จิตฺตกฺเขปาทีหิ วิเหเฐติ. กถํ? อมนุสฺสา หิ ภึสนกรูปทสฺสเนน วา หทยวตฺถุปริมทฺทเนน วาติ ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตกฺเขปํ กโรนฺติ. อยํ ปน ยสฺมา ‘‘อิทฺธิมนฺโต ภึสนกรูปทสฺสเนน น ตสนฺตี’’ติ ญตฺวา อตฺตโน อิทฺธิปฺปภาเวน สุขุมตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา, เตสํ อนฺโต ปวิสิตฺวา หทยวตฺถุํ ปริมทฺทติ, ตโต จิตฺตสนฺตติ น สณฺฐาติ, ตสฺสา อสณฺฐมานาย อุมฺมตฺตกา โหนฺติ [Pg.222] ขิตฺตจิตฺตา. เอวํ ขิตฺตจิตฺตานํ เอเตสํ อุรมฺปิ ผาเลติ, ปาเทปิ เน คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปติ ‘‘มาสฺสุ เม ปุน เอวรูปา ภวนมาคมึสู’’ติ, ตสฺมา เต ปญฺเห สริตฺวา ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ สมณํ อิทานิ เอวํ วิเหเฐยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘ปญฺหํ ตํ สมณา’’ติอาทิ.

ඉන්පසු ආළවක යක්ෂයා, පෙර කාලයෙහි ද සෘද්ධිමත් තාපසවරුන් සහ පරිබ්‍රාජකයන් අහසින් ගමන් කරන අවස්ථාවලදී 'මේ රන් විමනක් ද, නැතහොත් රිදී හෝ මැණික් විමනක් ද? එන්න, අපි එය බලමු' යැයි සිතා තමාගේ විමනට පැමිණි විට, ඔවුන්ගෙන් ප්‍රශ්න විචාරා ඒවාට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වූ කල්හි, සිතේ වියවුල් ඇති කිරීම (චිත්ත වික්ෂිප්තභාවය) ආදියෙන් ඔවුන්ට පීඩා කළේය. ඒ කෙසේද? අමනුෂ්‍යයෝ භයානක රූප පෙන්වීමෙන් හෝ හෘදය වස්තුව පෙළීමෙන් යන දෙයාකාරයකින් සිතේ වියවුල් ඇති කරති. එහෙත් මොහු (ආළවක), සෘද්ධිමතුන් භයානක රූප දැකීමෙන් තැති නොගන්නා බව දැන, තමාගේ සෘද්ධි බලයෙන් සියුම් ශරීරයක් මවාගෙන ඔවුන්ගේ ශරීර ඇතුළට වැදී හෘදය වස්තුව පෙළයි. එවිට ඔවුන්ගේ චිත්ත සන්තතිය නොපිහිටන අතර, එය නොපිහිටීම නිසා ඔවුහු උමතු වී වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තෝ වෙති. මෙසේ වික්ෂිප්ත සිත් ඇති ඔවුන්ගේ පපුව පලා, පාදවලින් අල්ලා 'මීට පසු මෙවැනි අය මාගේ විමනට නොපැමිණේවා' යි සිතා ගඟෙන් එතෙරට විසි කරයි. එබැවින් ඒ ප්‍රශ්න සිහිපත් කර ගෙන 'මම දැන් මේ ශ්‍රමණයන්ට ද මෙලෙසම පීඩා කරන්නෙමි' යි සිතා, 'ශ්‍රමණය, මම ඔබෙන් ප්‍රශ්නයක් අසමි' යනාදිය පැවසීය.

กุโต ปนสฺส เต ปญฺหาติ? ตสฺส กิร มาตาปิตโร กสฺสปํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสิตฺวา อฏฺฐ ปญฺเห สวิสฺสชฺชเน อุคฺคเหสุํ. เต ทหรกาเล อาฬวกํ ปริยาปุณาเปสุํ. โส กาลจฺจเยน วิสฺสชฺชนํ สมฺมุสฺสิ. ตโต ‘‘อิเม ปญฺหาปิ มา วินสฺสนฺตู’’ติ สุวณฺณปฏฺเฏ ชาติหิงฺคุลเกน ลิขาเปตฺวา วิมาเน นิกฺขิปิ. เอวเมเต พุทฺธปญฺหา พุทฺธวิสยา เอว โหนฺติ. ภควา ตํ สุตฺวา ยสฺมา พุทฺธานํ ปริจฺจตฺตลาภนฺตราโย วา ชีวิตนฺตราโย วา สพฺพญฺญุตญฺญาณพฺยามปฺปภานํ ปฏิฆาโต วา น สกฺกา เกนจิ กาตุํ, ตสฺมา ตํ โลเก อสาธารณํ พุทฺธานุภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ขฺวาหํ ตํ, อาวุโส, ปสฺสามิ สเทวเก โลเก’’ติ.

ඔහුට ඒ ප්‍රශ්න කොහෙන් ලැබුණේද? ඔහුගේ මවුපියන් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසුරු කොට පිළිතුරු සහිත ප්‍රශ්න අටක් උගත් බව පැවසේ. ඔවුහු කුඩා කාලයේදීම ආළවක ලවා ඒවා ඉගෙන ගැනීමට සැලැස්වූහ. ඔහු කාලය ගතවීමත් සමඟ ඒවායේ පිළිතුරු අමතක කළේය. ඉන්පසු 'මේ ප්‍රශ්න ද විනාශ නොවේවා' යි සිතා රන් පතක ජාතිහිංගුලකයෙන් ලියවා විමනෙහි තැන්පත් කළේය. මෙලෙස මේ ප්‍රශ්න බුදුරජාණන් වහන්සේලාට ම විෂය වන බුද්ධ ප්‍රශ්න වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අසා, බුදුවරුන්ට පූජා කරන ලද ලාභයන්ට හෝ උන්වහන්සේලාගේ ජීවිතයට හෝ සර්වඥතා ඥානයට හා ව්‍යාමප්‍රභාවට බාධා කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකි බැවින්, ලොව අන් කිසිවෙකුට සාධාරණ නොවන ඒ බුද්ධානුභාවය දක්වමින්, 'ඇවැත්නි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මම එවැන්නෙකු නොදකිමි' යැයි වදාළ සේක.

ตตฺถ ‘‘สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณ’’นฺติอาทินา นเยน เอเตสํ ปทานํ อตฺถมตฺตทสฺสเนน สงฺเขโป วุตฺโต, น อนุสนฺธิโยชนากฺกเมน วิตฺถาโร. สฺวายํ วุจฺจติ – สเทวกวจเนน หิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพเทเวสุ คหิเตสุปิ เยสํ ตตฺถ สนฺนิปติเต เทวคเณ วิมติ อโหสิ ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี ปจฺจนีกสาโต ธมฺมเทสฺสี กุรุรกมฺมนฺโต, กึ นุ โข, โสปิสฺส จิตฺตกฺเขปาทีนิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สมารเก’’ติ อาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกจกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ กโรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ โสปิ น กเรยฺยา’’ติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สพฺรหฺมเก’’ติ อาห. อถ เยสํ อโหสิ ‘‘ปุถุ สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา ปจฺจามิตฺตา มนฺตาทิพลสมนฺนาคตา, กึ เตปิ น กเรยฺยุ’’นฺติ, เตสํ วิมติปฏิพาหนตฺถํ ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐฏฺฐาเนสุ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สเทวมนุสฺสายาติ วจเนน [Pg.223] สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสเนว เสสสตฺตโลเกปิ กสฺสจิ อภาวํ ทสฺเสสีติ เอวเมตฺถ อนุสนฺธิโยชนากฺกโม เวทิตพฺโพ.

එහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් පංච කාමාවචර දෙවියන් ගැනේ යනාදි ක්‍රමයට ඒ පදවල අර්ථය පමණක් පෙන්වීමෙන් සංක්ෂේපය පවසන ලදී. අනුසන්ධි ගැලපීමේ අනුපිළිවෙළින් විස්තරයක් නොකරන ලදී. එය මෙසේ දත යුතුය: 'සදේවක' යන වචනයෙන් උසස්ම පිරිස් වෙන් කොට දැක්වීමෙන් සියලු දෙවියන් ගැනුණ ද, එහි රැස්ව සිටි දේව සමූහයා අතර යම් සැකයක් ඇති වූයේ නම්, එනම් 'මාරයා මහත් අනුභාව ඇත්තෙකි, සවැදෑරුම් කාමාවචර ලෝකයට අධිපතියාය, වසවර්තිය, ධර්මයට පටහැනිව ක්‍රියා කරන්නෙකි, රුදුරු ක්‍රියා ඇත්තෙකි. ඔහුට වුවද බුදුන් වහන්සේගේ සිත වික්ෂිප්ත කිරීම ආදිය කළ නොහැකි ද?' යන ඒ සැකය දුරු කිරීම සඳහා 'සමාරකේ' (මාරයා සහිත ලෝකයෙහි) යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු 'බ්‍රහ්මයා මහත් අනුභාව ඇත්තෙකි, එක ඇඟිල්ලකින් සක්වළ දහසක් ආලෝකවත් කරයි, ඇඟිලි දහයකින් සක්වළ දසදහසක් ආලෝකවත් කරයි, උත්තම වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති සුව විඳියි, ඔහුට වුවද මෙය කළ නොහැකි ද?' යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'සබ්‍රහ්මකේ' (බ්‍රහ්මයා සහිත ලෝකයෙහි) යැයි වදාළ සේක. අනතුරුව 'ශාසනයට විරුද්ධ වූ ද සතුරු වූ ද, මන්ත්‍ර බල ආදියෙන් යුක්ත බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති, ඔවුන්ට වුවද මෙය කළ නොහැකි ද?' යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා' (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත ප්‍රජාවෙහි) යැයි වදාළ සේක. මෙසේ උසස් පිරිස් අතර පවා (එවැනි ක්‍රියාවක් කළ හැකි) කිසිවෙකු නැති බව දක්වා, දැන් 'සදේවමනුස්සායා' යන වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් (රජවරුන්) සහ සෙසු මිනිසුන් ද ඇතුළත් කර ගනිමින්, උසස් කොටස වෙන් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ම සෙසු සත්ව ලෝකයෙහි ද එවැනි කිසිවෙකු නැති බව දැක්වූ සේක. මෙහි අනුසන්ධි ගැලපීමේ අනුපිළිවෙළ මෙසේ දත යුතුය.

เอวํ ภควา ตสฺส พาธนจิตฺตํ ปฏิเสเธตฺวา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห ‘‘อปิจ ตฺวํ, อาวุโส, ปุจฺฉ ยทากงฺขสี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ปุจฺฉ, ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ ยํ อากงฺขสิ, เต สพฺพํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวกมหาสาวเกหิ. เต หิ ‘‘ปุจฺฉาวุโส สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน ‘‘ปุจฺฉาวุโส ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗, ๒๔๖) วา,

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ පීඩා කිරීමේ අදහස වළක්වා, ප්‍රශ්න ඇසීමට ඔහු උනන්දු කරවමින් 'ඇවැත්නි, තවද ඔබ යමක් කැමති නම් එය අසන්න' යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: 'ඔබ කැමති නම් අසන්න, ප්‍රශ්න විසඳීම මට බරක් නොවේ' යන්නයි. එසේත් නැතිනම් 'ඔබ කැමති දේ අසන්න, ඒ සියල්ල මම විසඳන්නෙමි' යි පසේබුදුන් වහන්සේලාට, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට හෝ මහාශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට සාධාරණ නොවන 'සර්වඥ පවාරණය' කළ සේක. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් පවසන්නේ 'ඇවැත්නි අසන්න, අසා දැනගන්නෙමු' කියා ය. බුදුරජාණන් වහන්සේලා වනාහි 'ඇවැත්නි, ඔබ යමක් කැමති නම් එය අසන්න' යනුවෙන් හෝ,

‘‘ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสี’’ติ วา. (ที. นิ. ๒.๓๕๖);

'වාසව, ඔබේ සිතෙහි ඇති යම් ප්‍රශ්නයක් වේ නම් එය මාගෙන් අසන්න' යනුවෙන් හෝ,

‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ วา. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) –

'බාවරීට හෝ ඔබට හෝ සියල්ලන්ගේම සියලු සැකයන් අසන්නට අවස්ථාව ලබා දී ඇත, සිතෙහි කැමති යමක් වේ නම් අසන්න' යනුවෙන් හෝ,

เอวมาทินา นเยน เทวมนุสฺสานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอวํ ปวารณํ ปวาเรยฺย, โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ วตฺตมาโนปิ –

යනාදි ක්‍රමයෙන් දෙවි මිනිසුන්ට සර්වඥ පවාරණය කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව මෙසේ පවාරණය කිරීම පුදුමයක් නොවේ. මක්නිසාද යත් උන්වහන්සේ බෝධිසත්ව භූමියෙහි පදේස ඥානයෙන් යුක්තව සිටියදී පවා මෙලෙස පවාරණය කළ සේක.

‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหิ, ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา;

โกณฺฑญฺญ เอโส มนุเชสุ ธมฺโม, ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐) –

"කොණ්ඩඤ්ඤයෙනි, ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙන්න. යහපත් ගුණැති ඍෂිවරු ඔබෙන් එසේ අයැද සිටිති. කොණ්ඩඤ්ඤයෙනි, මිනිසුන් අතර වැඩිමහල්ලන් හෝ ප්‍රඥාවන්තයන් වෙත මෙවැනි වගකීම් පැවරීම ලෝක ස්වභාවයකි."

เอวํ อิสีหิ ยาจิโต –

මෙසේ ඍෂිවරුන් විසින් අයැද සිටිනු ලැබූ කල -

‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต, ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ;

อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ, ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. –

"පින්වත්නි, මම ඔබට අවසර දෙමි. ඔබගේ සිතෙහි ඇති ඕනෑම ප්‍රශ්නයක් අසන්න. මෙලොව හා පරලොව පිළිබඳව මනා අවබෝධයක් ඇති මම, ඔබගේ ඒ ඒ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙන්නෙමි."

เอวํ [Pg.224] สรภงฺคกาเล สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีเป ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา ชาติยา สตฺตวสฺสิโก รถิกาย ปํสุกีฬิกํ กีฬนฺโต สุจิรเตน พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ –

මෙසේ සරභංග ජාතකයේදී මෙන්ම සම්භව ජාතකයේදී ද, මුළු දඹදිවම තෙවරක් ඇවිද ගොස් ප්‍රශ්න විසඳිය හැකි අයෙකු සොයාගත නොහැකි වූ සුචිරත නම් බ්‍රාහ්මණයා විසින්, වීථියක වැලි සෙල්ලම් කරමින් සිටි සත් හැවිරිදි සම්භව කුමරුගෙන් (බෝසතුන්ගෙන්) ප්‍රශ්න විමසන ලදී.

‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา;

ราชา จ โข นํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒) –

"පින්වත් බ්‍රාහ්මණය, මම ඔබට ඒ ගැන ඒකාන්තයෙන්ම පහදා දෙන්නෙමි. දක්ෂයෙකු යම් සේද, එලෙසම මම කරුණු පවසන්නෙමි. රජතුමා එය පිළිගත්තත් නැතත් ඔහු එය දැනගත යුතුය."

เอวํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. เอวํ ภควตา อาฬวกสฺส สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อถ โข อาฬวโก ยกฺโข ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ ‘‘กึ สูธ วิตฺต’’นฺติ.

මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ සර්වඥවරයෙකු මෙන් ඕනෑම ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට අවසර දුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද ආළවක යක්ෂයාට එලෙස අවසර දුන් කල්හි, ආළවක යක්ෂයා "කිං සූධ විත්තං" යන ගාථාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ප්‍රශ්න කළේය.

๑๘๓. ตตฺถ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. สูติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. วิตฺตนฺติ วิทติ, ปีตึ กโรตีติ วิตฺตํ, ธนสฺเสตํ อธิวจนํ. สุจิณฺณนฺติ สุกตํ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกํ สาตํ. อาวหาตีติ อาวหติ, อาเนติ, เทติ, อปฺเปตีติ วุตฺตํ โหติ หเวติ ทฬฺหตฺเถ นิปาโต. สาทุตรนฺติ อติสเยน สาทุํ. ‘‘สาธุตร’’นฺติปิ ปาโฐ. รสานนฺติ รสสญฺญิตานํ ธมฺมานํ. กถนฺติ เกน ปกาเรน, กถํชีวิโน ชีวิตํ กถํชีวิชีวิตํ, คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน สานุนาสิกํ วุจฺจติ. ‘‘กถํชีวึ ชีวต’’นฺติ วา ปาโฐ. ตสฺส ชีวนฺตานํ กถํชีวินฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปากฏเมว. เอวมิมาย คาถาย ‘‘กึ สุ อิธ โลเก ปุริสสฺส วิตฺตํ เสฏฺฐํ, กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ, กึ รสานํ สาทุตรํ, กถํชีวิโน ชีวิตํ เสฏฺฐมาหู’’ติ อิเม จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ.

183. එහි 'කිං' යනු ප්‍රශ්නාර්ථයකි. 'සු' යනු නිපාත පදයකි. 'ඉධ' යනු මෙලොවයි. 'විත්තං' යනු සතුට ඇති කරන හෙයින් ධනයට නමකි. 'සුචිණ්ණං' යනු මැනවින් පුරුදු කරන ලද යන්නයි. 'සුඛං' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. 'ආවහාති' යනු ගෙන දෙයි, පමුණුවයි යන අර්ථයයි. 'හවේ' යනු ස්ථීර අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'සාදුතරං' යනු ඉතා මිහිරි යන්නයි. (සාධුතරං ලෙස ද පාඨයක් ඇත). 'රසානං' යනු රසයන් අතරයි. 'කථංජීවී' යනු කිනම් ආකාරයකින් ජීවත් වන්නාගේ ජීවිතය ශ්‍රේෂ්ඨ වේද යන්නයි. මෙම ගාථාවෙන් ප්‍රශ්න හතරක් විමසනු ලැබේ: "මිනිසාට මෙලොව ඇති ශ්‍රේෂ්ඨතම ධනය කවරේද? මැනවින් පුරුදු කළ විට සැප ගෙන දෙන්නේ කවරක්ද? රසයන් අතර ඉතා මිහිරි රසය කුමක්ද? කෙසේ ජීවත් වන්නාගේ ජීවිතය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි පවසත්ද?"

๑๘๔. อถสฺส ภควา กสฺสปทสพเลน วิสฺสชฺชิตนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต อิมํ คาถมาห ‘‘สทฺธีธ วิตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ยถา หิรญฺญสุวณฺณาทิ วิตฺตํ อุปโภคปริโภคสุขํ อาวหติ, ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, ทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, มุตฺตาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ, โลกสนฺถุติญฺจ อาวหติ, เอวํ โลกิยโลกุตฺตรา สทฺธาปิ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรวิปากสุขมาวหติ, สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนานํ ชาติชราทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, คุณทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ.

184. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන් ආකාරයටම "සද්ධීධ විත්තං" යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේය: රන් රිදී ආදී ධනය පරිභෝජනය කිරීමෙන් සැප ලබා දෙනවා සේම, බුද්ධිමත් මනුෂ්‍යයාට ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ශ්‍රද්ධාව සැබෑ සැපය ලබා දෙයි. ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කරගෙන පිළිපදින්නන්ගේ ජාති, ජරා ආදී දුක් දුරු කරයි. ශ්‍රද්ධාව නම් වූ ඒ ධනය සති සම්බොජ්ඣංග ආදී උතුම් රත්නයන් ලබා ගැනීමට ද හේතු වෙයි.

‘‘สทฺโธ [Pg.225] สีเลน สมฺปนฺโน, ยโส โภคสมปฺปิโต;

ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๓) –

"ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, සීලයෙන් යුක්ත වූ, යසස හා භෝග සම්පත් ඇති තැනැත්තා යම් යම් ප්‍රදේශයකට යන්නේ ද, ඒ ඒ සෑම තැනකදීම ඔහු පිදුම් ලබන්නේය."

วจนโต โลกสนฺถุติญฺจ อาวหตีติ กตฺวา ‘‘วิตฺต’’นฺติ วุตฺตา. ยสฺมา ปเนตํ สทฺธาวิตฺตํ อนุคามิกํ อนญฺญสาธารณํ สพฺพสมฺปตฺติเหตุ, โลกิยสฺส หิรญฺญสุวณฺณาทิวิตฺตสฺสาปิ นิทานํ. สทฺโธเยว หิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา วิตฺตํ อธิคจฺฉติ, อสฺสทฺธสฺส ปน วิตฺตํ ยาวเทว อนตฺถาย โหติ, ตสฺมา ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปุริสสฺสาติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทเทสนา; ตสฺมา น เกวลํ ปุริสสฺส, อิตฺถิอาทีนมฺปิ สทฺธาวิตฺตเมว เสฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ.

යන වචනයට අනුව ලෝකයාගේ ගෞරවය ද ලැබෙන හෙයින් ශ්‍රද්ධාව 'ධනය' ලෙස හඳුන්වයි. මෙම ශ්‍රද්ධා ධනය පරලොවට ද අනුගමනය කරන, අන් අයට සාධාරණ නොවන (තමාටම අයත්), සියලු සම්පත් ලබා දෙන හේතුවයි. ලෞකික රන් රිදී ලැබීමට ද එයම නිදානයකි. ශ්‍රද්ධාවන්තයාම දානාදී පින්කම් කොට ලෞකික ධනය ද ලබයි. අශ්‍රද්ධාවන්තයා සතු ධනය බොහෝ විට අනර්ථය පිණිසම පවතී. එබැවින් ශ්‍රද්ධාව 'ශ්‍රේෂ්ඨතම ධනය' යැයි වදාරන ලදී. මෙහිදී 'පුරුෂයාට' යැයි පැවසීම උතුම් බව දැක්වීමට කළ දේශනාවකි; එබැවින් ස්ත්‍රී පුරුෂ භේදයකින් තොරව සැමටම ශ්‍රද්ධාවම ශ්‍රේෂ්ඨ ධනය වන බව දත යුතුය.

ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม, ทานสีลภาวนาธมฺโม วา. สุจิณฺโณติ สุกโต สุจริโต. สุขมาวหาตีติ โสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลาทีนํ วิย มนุสฺสสุขํ, สกฺกาทีนํ วิย ทิพฺพสุขํ, ปริโยสาเน จ มหาปทุมาทีนํ วิย นิพฺพานสุขญฺจ อาวหตีติ.

'ධම්ම' යනු දස කුසල් ධර්මය හෝ දාන, සීල, භාවනා යන ධර්මයයි. 'සුචිණ්ණ' යනු මැනවින් පුරුදු කරන ලද හෝ මැනවින් හැසිරුණු යන්නයි. එය සෝණ, රට්ඨපාල ආදීන්ට මෙන් මනුෂ්‍ය සැපය ද, සක්දෙවිඳු ආදීන්ට මෙන් දිව්‍ය සැපය ද, අවසානයේ මහා පදුම කුමරුන්ට මෙන් නිවන් සැපය ද ගෙන දෙන්නේය.

สจฺจนฺติ อยํ สจฺจสทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ – ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๒๔) วาจาสจฺเจ. ‘‘สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จา’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓) วิรติสจฺเจ. ‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา, ปวาทิยาเส กุสลาวทานา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๑) ทิฏฺฐิสจฺเจ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, พฺราหฺมณสจฺจานี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๘๕) พฺราหฺมณสจฺเจ. ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุตียมตฺถี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๙๐) ปรมตฺถสจฺเจ. ‘‘จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒๑๖) อริยสจฺเจ. อิธ ปน ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, วิรติสจฺจํ วา อพฺภนฺตรํ กตฺวา วาจาสจฺจํ อธิปฺเปตํ, ยสฺสานุภาเวน อุทกาทีนิ วเส วตฺเตนฺติ ชาติชรามรณปารํ ตรนฺติ. ยถาห –

'සච්ච' (සත්‍යය) යන වචනය විවිධ අර්ථවල දැකිය හැකිය. "සත්‍යය කතා කළ යුතුය, ක්‍රෝධ නොකළ යුතුය" යන්නෙහි වාචසික සත්‍යයයි. "සත්‍යයෙහි පිහිටි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ" යන්නෙහි විරති සත්‍යයයි (වැළකීමයි). "ඇතැම්හු නානාවිධ සත්‍යයන් පවසති" යන්නෙහි දෘෂ්ටි සත්‍යයයි (මතවාද). "මහණෙනි, මේ බ්‍රාහ්මණ සත්‍යයෝ සතරකි" යන්නෙහි බ්‍රාහ්මණ සත්‍යයයි. "සත්‍යය එකකි, දෙවැන්නක් නැත" යන්නෙහි පරමාර්ථ සත්‍යයයි. "සතර සත්‍යයන්ගෙන් කීයක් කුසල් ද?" යන්නෙහි ආර්ය සත්‍යයයි. මෙහිදී අදහස් කළේ වාචසික සත්‍යයයි. පරමාර්ථ සත්‍යය වන නිවන හා විරති සත්‍යය ද මෙහි අභ්‍යන්තරිකව අඩංගු වේ. ඒ සත්‍යයේ බලයෙන් ජලය පවා තමාට අවශ්‍ය ලෙස මෙහෙයවිය හැකි අතර ජාති, ජරා, මරණවලින් එතෙර විය හැකිය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘สจฺเจน วาเจนุทกมฺปิ ธาวติ, วิสมฺปิ สจฺเจน หนนฺติ ปณฺฑิตา;

สจฺเจน เทโว ถนยํ ปวสฺสติ, สจฺเจ ฐิตา นิพฺพุตึ ปตฺถยนฺติ.

සත්‍ය වචනයෙන් ජලය ද වළක්වයි (හෝ ජලය මතින් යයි), පණ්ඩිතයෝ සත්‍යය මගින් විෂ පවා නසති. සත්‍යය කරණකොට ගෙන වැසි වසින දෙවියා ගර්ජනා කරමින් වසින්නේය. සත්‍යයෙහි පිහිටියෝ නිවන් සැප ප්‍රාර්ථනා කරති.

‘‘เย [Pg.226] เกจิเม อตฺถิ รสา ปถพฺยา, สจฺจํ เตสํ สาทุตรํ รสานํ;

สจฺเจ ฐิตา สมณพฺราหฺมณา จ, ตรนฺติ ชาติมรณสฺส ปาร’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๓๓);

පෘථිවියෙහි යම් රස කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියලු රසයන් අතර සත්‍යය ම වඩාත් මිහිරි ය. සත්‍යයෙහි පිහිටි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ජාති-මරණ සංඛ්‍යාත සංසාර සයුරේ එතෙරට (නිවනට) පැමිණෙති.

สาทุตรนฺติ มธุรตรํ, ปณีตตรํ. รสานนฺติ เย อิเม ‘‘มูลรโส, ขนฺธรโส’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๒๘-๖๓๐) นเยน สายนียธมฺมา, เย จิเม ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สพฺพํ ผลรสํ (มหาว. ๓๐๐) อรสรูโป ภวํ โคตโม, เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา, สทฺทรสา (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๓), อนาปตฺติ รสรเส (ปาจิ. ๖๐๗-๖๐๙), อยํ ธมฺมวินโย เอกรโส วิมุตฺติรโส (อ. นิ. ๘.๑๙; จูฬว. ๓๘๕), ภาคี วา ภควา อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺสา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๔๙; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) นเยน วาจารสูปวชฺชา อวเสสพฺยญฺชนาทโย ธมฺมา ‘‘รสา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ รสานํ สจฺจํ หเว สาทุตรํ สจฺจเมว สาทุตรํ, สาธุตรํ วา เสฏฺฐตรํ, อุตฺตมตรํ. มูลรสาทโย หิ สรีรํ อุปพฺรูเหนฺติ, สํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ. สจฺจรเส วิรติสจฺจวาจาสจฺจรสา สมถวิปสฺสนาทีหิ จิตฺตมุปพฺรูเหนฺติ, อสํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหนฺติ, วิมุตฺติรโส ปรมตฺถสจฺจรสปริภาวิตตฺตา สาทุ, อตฺถรสธมฺมรสา จ ตทธิคมูปายภูตํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ นิสฺสาย ปวตฺติโตติ.

‘සාදුතර’ යනු වඩාත් මිහිරි වූ, වඩාත් ප්‍රණීත වූ යන්නයි. 'රස' යනු මුල් රස, කඳ රස ආදී වශයෙන් විස්තර කර ඇති රස විඳිය යුතු ධර්මයන් ය. ‘මහණෙනි, මම සියලු පළතුරු රස අනුදනිමි’ යනාදී පාඨයන්හි සඳහන් වන රසයන් ද, ‘භවත් ගෞතමයන් රස රහිතය (අරස රූප)’, ‘බ්‍රාහ්මණය, යම් ඒ රූප රස, ශබ්ද රස’ යනාදී පාඨයන්හි සඳහන් වන රසයන් ද, ‘රසයෙහි ඇවතක් නැත’ යනාදී විනය පාඨයන් ද, ‘මේ ධර්ම විනය විමුක්ති රසයම එකම රසය කොට ඇත්තේය’ යනාදී පාඨයන්හි සඳහන් වන රසයන් ද, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථ රසය හා ධර්ම රසය විඳින සේක’ යනාදී වශයෙන් වචන රසයෙන් බැහැර වූ, සෙසු ව්‍යංජනාදී ධර්මයන් ද ‘රස’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ඒ සියලු රසයන් අතරින් සත්‍යයම වඩාත් මිහිරි ය, නැතහොත් උතුම් ය. මුල් රස ආදිය ශරීරය පෝෂණය කරන අතර කෙලෙස් සහිත සැපයක් (සංකිලෙසික සුඛ) ගෙන දෙයි. සත්‍ය රසය නම් වූ විරති සත්‍යය හා සත්‍ය වචනය, සමථ විපස්සනා ආදියෙන් සිත වර්ධනය කරයි, කෙලෙස් රහිත සැපයක් ගෙන දෙයි. විමුක්ති රසය පරමාර්ථ සත්‍ය රසයෙන් පෝෂණය වූ බැවින් උතුම් ය. අර්ථ රසය හා ධර්ම රසය ද එය ලබා ගැනීමේ උපාය වූ අර්ථය හා ධර්මය නිස්සය කරගෙන පවතියි.

ปญฺญาชีวินฺติ เอตฺถ ปน ยฺวายํ อนฺเธกจกฺขุทฺวิจกฺขุเกสุ ทฺวิจกฺขุปุคฺคโล คหฏฺโฐ วา กมฺมนฺตานุฏฺฐานสรณคมนทานสํวิภาคสีลสมาทานอุโปสถกมฺมาทิคหฏฺฐปฏิปทํ, ปพฺพชิโต วา อวิปฺปฏิสารกรสีลสงฺขาตํ ตทุตฺตริจิตฺตวิสุทฺธิอาทิเภทํ วา ปพฺพชิตปฏิปทํ ปญฺญาย อาราเธตฺวา ชีวติ, ตสฺส ปญฺญาชีวิโน ชีวิตํ, ตํ วา ปญฺญาชีวึ ชีวิตํ เสฏฺฐมาหูติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වීම’ (පඤ්ඤාජීවිං) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: අන්ධ, ඒකාක්ෂි (එක් ඇසක් ඇති) සහ ද්ව්‍යාක්ෂි (ඇස් දෙකක් ඇති) පුද්ගලයන් අතරින් දෑස් ඇති ගිහියා කර්මාන්ත කිරීම, සරණාගමනය, දාන-සංවිභාගය, ශීලය සමාදන් වීම සහ උපෝසථ කර්ම ආදී ගිහි පිළිවෙත් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව ඉටු කරමින් ජීවත් වෙයි. පැවිද්දා ද විපිළිසර බවක් ඇති නොකරන ශීල සංඛ්‍යාත වූ, එයින් මතු සිතේ පිරිසිදුකම ආදී ප්‍රභේද ඇති පැවිදි පිළිවෙත ප්‍රඥාවෙන් යුතුව සපුරාලමින් ජීවත් වෙයි. ඒ ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නාගේ ජීවිතය උතුම් යැයි පණ්ඩිතයෝ පවසති.

๑๘๕-๖. เอวํ ภควตา วิสฺสชฺชิเต จตฺตาโรปิ ปญฺเห สุตฺวา อตฺตมโน ยกฺโข อวเสเสปิ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ตรติ โอฆ’’นฺติ คาถมาห. อถสฺส ภควา ปุริมนเยเนว วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สทฺธาย ตรตี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ โย จตุพฺพิธํ โอฆํ ตรติ, โส สํสารณฺณวมฺปิ ตรติ, วฏฺฏทุกฺขมฺปิ อจฺเจติ, กิเลสมลาปิ ปริสุชฺฌติ, เอวํ [Pg.227] สนฺเตปิ ปน ยสฺมา อสฺสทฺโธ โอฆตรณํ อสทฺทหนฺโต น ปกฺขนฺทติ, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺเคน ปมตฺโต ตตฺเถว สตฺตวิสตฺตตาย สํสารณฺณวํ น ตรติ, กุสีโต ทุกฺขํ วิหรติ โวกิณฺโณ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, อปฺปญฺโญ สุทฺธิมคฺคํ อชานนฺโต น ปริสุชฺฌติ, ตสฺมา ตปฺปฏิปกฺขํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา อยํ คาถา วุตฺตา.

185-6. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න හතරකට පිළිතුරු දුන් පසු, සතුටට පත් ආලවක යක්ෂයා ඉතිරි ප්‍රශ්න හතර අසමින් ‘සැඩපහර (ඕඝය) තරණය කරන්නේ කෙසේද?’ යන ගාථාව විමසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර පරිදිම පිළිතුරු දෙමින් ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් සැඩපහර තරණය කරයි’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහිදී, සිවු වැදෑරුම් ඕඝය තරණය කරන්නා සංසාර සාගරය ද තරණය කරයි, වෘත්ත දුක ද ඉක්මවයි, කෙලෙස් මලින් ද පිරිසිදු වෙයි. එසේ වුවද, ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයා සැඩපහර තරණය කිරීම කෙරෙහි විශ්වාසයක් නොමැති බැවින් ඉදිරියට පියවරක් නොතබයි; පංච කාම ගුණයන්හි සිත මුදා හැර ප්‍රමාද වූ පුද්ගලයා එහිම තදින් ඇලී සිටින බැවින් සංසාර සාගරයෙන් එතෙර නොවේ; අලස පුද්ගලයා අකුසල ධර්මයන්ගෙන් මිශ්‍ර වී දුක් සහිතව වාසය කරයි; ප්‍රඥාව නැති පුද්ගලයා විශුද්ධි මාර්ගය නොදන්නා බැවින් පිරිසිදු නොවේ. එබැවින් ඒ අගුණවලට ප්‍රතිපක්ෂ ගුණ පෙන්වා දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

เอวํ วุตฺตาย เจตาย ยสฺมา โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานํ สทฺธินฺทฺริยํ, ตสฺมา ‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ อิมินา ปเทน ทิฏฺโฐฆตรณํ โสตาปตฺติมคฺคํ โสตาปนฺนญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน โสตาปนฺโน กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สาตจฺจกิริยาสงฺขาเตน อปฺปมาเทน สมนฺนาคโต ทุติยมคฺคํ อาราเธตฺวา ฐเปตฺวา สกิเทว อิมํ โลกํ อาคมนมตฺตํ อวเสสํ โสตาปตฺติมคฺเคน อติณฺณํ ภโวฆวตฺถุํ สํสารณฺณวํ ตรติ, ตสฺมา ‘‘อปฺปมาเทน อณฺณว’’นฺติ อิมินา ปเทน ภโวฆตรณํ สกทาคามิมคฺคํ สกทาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา สกทาคามี วีริเยน ตติยมคฺคํ อาราเธตฺวา สกทาคามิมคฺเคน อนตีตํ กาโมฆวตฺถุํ; กาโมฆสญฺญิตญฺจ กามทุกฺขมจฺเจติ, ตสฺมา ‘‘วีริเยน ทุกฺขมจฺเจตี’’ติ อิมินา ปเทน กาโมฆตรณํ อนาคามิมคฺคํ อนาคามิญฺจ ปกาเสติ. ยสฺมา ปน อนาคามี วิคตกามปงฺกตาย ปริสุทฺธาย ปญฺญาย เอกนฺตปริสุทฺธํ จตุตฺถมคฺคปญฺญํ อาราเธตฺวา อนาคามิมคฺเคน อปฺปหีนํ อวิชฺชาสงฺขาตํ ปรมมลํ ปชหติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ อิมินา ปเทน อวิชฺโชฆตรณํ อรหตฺตมคฺคํ อรหนฺตญฺจ ปกาเสติ. อิมาย จ อรหตฺตนิกูเฏน กถิตาย คาถาย ปริโยสาเน ยกฺโข โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ.

මෙසේ වදාළ කල්හි, ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය සෝතාපත්ති අංගයන්ට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වන බැවින් ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් සැඩපහර තරණය කරයි’ යන පදයෙන් දෘෂ්ටි ඕඝය තරණය කිරීම ද, සෝතාපත්ති මාර්ගය හා සෝතාපන්න පුද්ගලයා ද දක්වනු ලබයි. සෝතාපන්න පුද්ගලයා කුසල් දහම් වැඩීමෙහි නිරන්තරයෙන් යෙදීම සංඛ්‍යාත වූ අප්‍රමාදයෙන් යුක්තව දෙවන මාර්ගය (සකෘදාගාමී) ලබා ගනී. සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් එතෙර නොවූ, නැවත එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට පැමිණීම ඉතිරිව ඇති භව ඕඝ සංඛ්‍යාත සංසාර සාගරය ඔහු තරණය කරයි. එබැවින් ‘අප්‍රමාදයෙන් සාගරය තරණය කරයි’ යන පදයෙන් භව ඕඝය තරණය කිරීම ද, සකෘදාගාමී මාර්ගය හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයා ද දක්වනු ලබයි. සකෘදාගාමී තැනැත්තා වීර්යයෙන් තෙවන මාර්ගය (අනාගාමී) ලබා ගනී. සකෘදාගාමී මාර්ගයෙන් එතෙර නොවූ කාම ඕඝ වස්තුව හා කාම සැඩපහරින් හටගන්නා දුක ඔහු ඉක්මවා යයි. එබැවින් ‘වීර්යයෙන් දුක ඉක්මවයි’ යන පදයෙන් කාම ඕඝය තරණය කිරීම ද, අනාගාමී මාර්ගය හා අනාගාමී පුද්ගලයා ද දක්වනු ලබයි. අනාගාමී තැනැත්තා කාම පංකයෙන් තොර වූ පිරිසිදු ප්‍රඥාවෙන්, ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදු වූ සිව්වන මාර්ග ප්‍රඥාව (අර්හත් මාර්ගය) ලබා ගනී. අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ අවිද්‍යාව නම් වූ පරම මලය ඔහු දුරු කරයි. එබැවින් ‘ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වෙයි’ යන පදයෙන් අවිද්‍යා ඕඝය තරණය කිරීම ද, අර්හත් මාර්ගය හා රහතන් වහන්සේ ද දක්වනු ලබයි. අර්හත් ඵලය උච්චතම අවස්ථාව කොට දේශනා කරන ලද මෙම ගාථාව අවසානයේ ආලවක යක්ෂයා සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියේය.

๑๘๗. อิทานิ ตเมว ‘‘ปญฺญาย ปริสุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปญฺญาปทํ คเหตฺวา อตฺตโน ปฏิภาเนน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทคาถมาห. ตตฺถ กถํ สูติ สพฺพตฺเถว อตฺถยุตฺติปุจฺฉา โหติ. อยญฺหิ ปญฺญาทิอตฺถํ ญตฺวา ตสฺส ยุตฺตึ ปุจฺฉติ ‘‘กถํ กาย ยุตฺติยา เกน การเณน ปญฺญํ ลภตี’’ติ. เอส นโย ธนาทีสุ.

187. දැන්, 'ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වේ' යනුවෙන් (මීට පෙර) වදාළ ඒ ප්‍රඥා පදයම ගෙන, තමන්ගේම ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත ප්‍රශ්නයක් විමසනු කැමතිව, 'කෙසේ නම් ප්‍රඥාව ලබන්නේද?' යන මෙම සය පද ගාථාව (ආළවක යක්ෂයා) ප්‍රකාශ කළේය. එහි 'කෙසේ නම්' (කථං සු) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලු අතින්ම අර්ථ යුක්තිය විමසන ප්‍රශ්නයකි. මක්නිසාද යත්, ඔහු ප්‍රඥාව යනු කුමක්දැයි දැනගෙන, එහි යෝග්‍යතාවය විමසන බැවිනි. එනම්, 'කිනම් ක්‍රමයකින්, කිනම් හේතුවකින් ප්‍රඥාව ලබන්නේද?' යන්නයි. ධනය ආදිය පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

๑๘๘. อถสฺส [Pg.228] ภควา จตูหิ การเณหิ ปญฺญาลาภํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺทหาโน’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – เยน ปุพฺพภาเค กายสุจริตาทิเภเทน, อปรภาเค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยเภเทน ธมฺเมน อรหนฺโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา นิพฺพานํ ปตฺตา, ตํ สทฺทหาโน อรหตํ ธมฺมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา โลกิยโลกุตฺตรํ ปญฺญํ ลภติ. ตญฺจ โข น สทฺธามตฺตเกเนว, ยสฺมา ปน สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ตสฺมา อุปสงฺกมนโต ปภุติ ยาว ธมฺมสฺสวเนน สุสฺสูสํ ลภติ. กิ วุตฺตํ โหติ – ตํ ธมฺมํ สทฺทหิตฺวาปิ อาจริยุปชฺฌาเย กาเลน อุปสงฺกมิตฺวา วตฺตกรเณน ปยิรุปาสิตฺวา ยทา ปยิรุปาสนาย อาราธิตจิตฺตา กิญฺจิ วตฺตุกามา โหนฺติ. อถ อธิคตาย โสตุกามตาย โสตํ โอทหิตฺวา สุณนฺโต ลภตีติ. เอวํ สุสูสมฺปิ จ สติอวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺโต สุภาสิตทุพฺภาสิตญฺญุตาย วิจกฺขโณ เอว ลภติ, น อิตโร. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ’’ติ.

188. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු හතරක් මගින් ප්‍රඥාව ලැබීම පෙන්වා දෙමින් 'සද්ධහානෝ' (ශ්‍රද්ධාව ඇතිව...) යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේය - යම් ධර්මයක් පූර්ව භාගයේදී කාය සුචරිතාදී වශයෙන් ද, අපර භාගයේදී සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වශයෙන් ද පවතී ද, යම් ධර්මයක් මඟින් බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලා නිවනට පැමිණි සේක් ද, රහතන් වහන්සේලාගේ නිවනට මඟ පෙන්වන ඒ ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව තබන්නා ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ලබයි. එහෙත් එය හුදු ශ්‍රද්ධාවෙන් පමණක් නොලැබේ. ශ්‍රද්ධාව උපන් තැනැත්තා ඇසුරු කරයි, ඇසුරු කරන්නා (ගුරු-උපධ්‍යායයන්ට) උපස්ථාන කරයි, උපස්ථාන කරන්නා කන් යොමු කරයි, කන් යොමු කරන්නා ධර්මය අසයි. එබැවින් ඇසුරු කිරීමේ සිට ධර්ම ශ්‍රවණය දක්වා ක්‍රියාවලිය තුළින් ඔහු ඉගෙනීමේ කැමැත්ත (සුස්සූසා) ලබයි. මෙහි අදහස නම් - ඒ ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇතිව වුවද, කලින් කලට ගුරු-උපධ්‍යායයන් වෙත පැමිණ, වත්පිළිවෙත් කරමින් ඔවුන් ඇසුරු කළ යුතුය. ඔවුන් එම ඇසුරෙන් සතුටට පත්ව යමක් වදාරනු කැමති වූ විට, ධර්මය ඇසීමේ කැමැත්තෙන් කන් යොමු කර අසන්නා ප්‍රඥාව ලබයි. මෙසේ අසන විට පවා සිහි නොමුළාව (සති අවිප්පවාසේන), අප්‍රමාදව, සුභාෂිත හා දුර්භාෂිත වචන හඳුනාගත හැකි විචක්ෂණශීලී තැනැත්තාම ප්‍රඥාව ලබයි, අනෙකෙක් නොවේ. එබැවින් 'අප්‍රමාදීව හා විචක්ෂණව' (අප්පමත්තෝ විචක්ඛණෝ) යැයි වදාළ සේක.

เอวํ ยสฺมา สทฺธาย ปญฺญาลาภสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, สุสฺสูสาย สกฺกจฺจํ ปญฺญาธิคมูปายํ สุณาติ, อปฺปมาเทน คหิตํ น สมฺมุสฺสติ, วิจกฺขณตาย อนูนาธิกํ อวิปรีตญฺจ คเหตฺวา วิตฺถาริกํ กโรติ. สุสฺสูสาย วา โอหิตโสโต ปญฺญาปฏิลาภเหตุํ ธมฺมํ สุณาติ, อปฺปมาเทน สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรติ, วิจกฺขณตาย ธตานํ ธมฺมานํ อตฺถมุปปริกฺขติ, อถานุปุพฺเพน ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺมาสฺส ภควา ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ ปุฏฺโฐ อิมานิ จตฺตาริ การณานิ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห – ‘‘สทฺทหาโน…เป… วิจกฺขโณ’’ติ.

මෙසේ යමෙක් ශ්‍රද්ධාව නිසා ප්‍රඥාව ලැබීමට හේතු වන පිළිවෙතෙහි යෙදෙයි ද, ඉගෙනීමේ කැමැත්ත (සුස්සූසා) නිසා ගෞරව පූර්වකව ප්‍රඥාව ලැබීමේ උපාය අසයි ද, අප්‍රමාදය නිසා අසාගත් දේ අමතක නොකරයි ද, විචක්ෂණභාවය නිසා අඩුවක් හෝ වැරදීමක් නොමැතිව එම අර්ථය ග්‍රහණය කරගෙන විස්තර කරයි ද (ඔහු ප්‍රඥාව ලබයි). එසේත් නැතිනම්, ඉගෙනීමේ කැමැත්තෙන් කන් යොමු කර ප්‍රඥාව ලැබීමට හේතු වන ධර්මය අසයි; අප්‍රමාදව අසා ධර්මය දරයි; විචක්ෂණ බව නිසා දරාගත් ධර්මයේ අර්ථය විමසයි; ඉන්පසු අනුපිළිවෙලින් පරමාර්ථ සත්‍යය සාක්ෂාත් කරයි. එබැවින් ආළවකයා විසින් 'කෙසේ නම් ප්‍රඥාව ලබන්නේද?' යැයි විමසූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම කරුණු හතර පෙන්වා දෙමින් 'සද්ධහානෝ... විචක්ඛණෝ' යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

๑๘๙. อิทานิ ตโต ปเร ตโย ปญฺเห วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘ปติรูปการี’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ เทสกาลาทีนิ อหาเปตฺวา โลกิยสฺส โลกุตฺตรสฺส วา ธนสฺส ปติรูปํ อธิคมูปายํ กโรตีติ ปติรูปการี. ธุรวาติ เจตสิกวีริยวเสน อนิกฺขิตฺตธุโร. อุฏฺฐาตาติ ‘‘โย จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณา ภิยฺโย น มญฺญตี’’ติอาทินา (เถรคา. ๒๓๒; ที. นิ. ๓.๒๕๓) นเยน กายิกวีริยวเสน อุฏฺฐานสมฺปนฺโน อสิถิลปรกฺกโม. วินฺทเต [Pg.229] ธนนฺติ เอกมูสิกาย น จิรสฺเสว ทฺเวสตสหสฺสสงฺขํ จูฬนฺเตวาสี วิย โลกิยธนญฺจ, มหลฺลกมหาติสฺสตฺเถโร วิย โลกุตฺตรธนญฺจ ลภติ. โส หิ ‘‘ตีหิ อิริยาปเถหิ วิหริสฺสามี’’ติ วตฺตํ กตฺวา ถินมิทฺธาคมนเวลาย ปลาลจุมฺพฏกํ เตเมตฺวา, สีเส กตฺวา, คลปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา, ถินมิทฺธํ ปฏิพาเหนฺโต ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สจฺเจนาติ วจีสจฺเจนาปิ ‘‘สจฺจวาที ภูตวาที’’ติ, ปรมตฺถสจฺเจนาปิ ‘‘พุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ อริยสาวโก’’ติ เอวํ กิตฺตึ ปปฺโปติ. ททนฺติ ยํกิญฺจิ อิจฺฉิตปตฺถิตํ ททนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ, สมฺปาเทติ กโรตีติ อตฺโถ. ทุทฺททํ วา ททํ คนฺถติ, ทานมุเขน วา จตฺตาริปิ สงฺคหวตฺถูนิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เตหิ มิตฺตานิ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

189. දැන් ඉතිරි ප්‍රශ්න තුනට පිළිතුරු දෙමින් 'පතිරූපකාරී' (සුදුසු දේ කරන්නා) යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'පතිරූපකාරී' යනු දේශ කාලාදිය නොඉක්මවා, ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර ධනය ලැබීමට සුදුසු උපාය මාර්ගයන්හි යෙදෙන්නා ය. 'ධුරවා' යනු මානසික වීර්යය අත් නොහරින්නා ය. 'උට්ඨාතා' යනු 'යමෙක් ශීත උෂ්ණ දෙකම තණකොළයකටත් වඩා මායිම් නොකරන්නේද' යන ක්‍රමයට කායික වීර්යයෙන් යුක්තව නොසැලෙන උත්සාහයක් ඇත්තා ය. 'වින්දතේ ධනං' යනු එක් මී කුණක් ඇසුරින් නොබෝ කලකින් ලක්ෂ දෙකක ලෞකික ධනය උපයාගත් චූළ අන්තේවාසිකයා මෙන් ලෞකික ධනය ද, මහල්ලක මහතිස්ස තෙරුන් මෙන් ලෝකෝත්තර ධනය ද ලබයි යන්නයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ 'ඉරියව් තුනකින් පමණක් වෙසෙමි' යි වත් සමාදන් වී, නිදිමත එන විට පිදුරු වළල්ලක් තෙමා හිස මත තබාගෙන, බෙල්ල දක්වා ජලයේ බැස නිදිමත දුරු කරමින් වසර දොළහක් මුළුල්ලේ වීර්ය වඩා අර්හත්වය ලබාගත් සේක. 'සච්චේන' යනු 'සත්‍යවාදී, ඇති තතු පවසන' යනුවෙන් වාචසික සත්‍යයෙන් ද, 'බුදු, පසේබුදු, ආර්ය ශ්‍රාවක' යනුවෙන් පරමාර්ථ සත්‍යයෙන් ද කීර්තියට පත්වීමයි. 'දදං' යනු යම්කිසි කැමති දෙයක් දීමෙන් මිතුරන් ඇති කර ගැනීම, ඔවුන් රඳවා ගැනීමයි. එනම් දුෂ්කර පරිත්‍යාග කිරීමෙන් මිතුරන් ඇති කර ගනියි. දානය යන මුලික කරුණ තුළ සතර සංග්‍රහ වස්තූන්ම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඒ මගින් මිතුරන් ඇති කර ගන්නා බව මෙහි අදහසයි.

๑๙๐. เอวํ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารเณน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเกน นเยน จตฺตาโร ปญฺเห วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘กถํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ อิมํ ปญฺจมํ ปญฺหํ คหฏฺฐวเสน วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ยสฺเสเต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส ‘‘สทฺทหาโน อรหต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตาย สพฺพกลฺยาณธมฺมุปฺปาทิกาย สทฺธาย สมนฺนาคตตฺตา สทฺธสฺส ฆรเมสิโน ฆราวาสํ ปญฺจ วา กามคุเณ เอสนฺตสฺส คเวสนฺตสฺส กามโภคิโน คหฏฺฐสฺส ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการํ สจฺจํ, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสปญฺญานาเมน วุตฺโต ธมฺโม, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตา ธีติ, ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปกาโร จาโค จาติ เอเต จตุโร ธมฺมา สนฺติ. ส เว เปจฺจ น โสจตีติ อิธโลกา ปรโลกํ คนฺตฺวา ส เว น โสจตีติ.

190. මෙසේ ගිහි පැවිදි දෙපිරිසටම පොදු වූ, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර යන උභය අංශයන්ම මිශ්‍ර වූ ක්‍රමයකින් ප්‍රශ්න සතරක් විසඳා, දැන් "පරලොවදී ශෝක නොවන්නේ කෙසේද?" යන පස්වන ප්‍රශ්නය ගිහි ජීවිතය මුල් කරගනිමින් විසඳමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යස්සෙතේ" යනුවෙන් ඇරඹෙන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේය: "අරහතුන් වහන්සේලාගේ ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගන්නා වූ" යන්නෙන් කියැවුණු පරිදි, සියලු කල්‍යාණ ධර්මයන් උපදවන්නා වූ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත බැවින් ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, පංච කාම ගුණයන් සොයමින් ගිහි ගෙයි වසන කාමභෝගී ගෘහස්ථයා හට, "සත්‍යය නිසා කීර්තිය ලබයි" යන්නෙන් වදාළ සත්‍යවාදී බව ද, "ධර්මය ඇසීමට කැමති තැනැත්තා ප්‍රඥාව ලබයි" යන්නෙන් ශ්‍රවණ ප්‍රඥාව නැමැති නාමයෙන් වදාළ "ධර්මය" ද, "ධුරධරව උත්සාහවත් වන්නේය" යන්නෙන් ධුරය හා උත්සාහය යන නාමයන්ගෙන් වදාළ "ධෘතිය" ද, "දන් දෙන්නා මිතුරන් දිනා ගනියි" යන්නෙන් වදාළ "ත්‍යාගය" ද යන මේ ධර්ම සතර ඇද්ද, ඔහු මෙලොවින් පරලොවට ගොස් ඒකාන්තයෙන්ම ශෝක නොකරන්නේය. එනම් මෙලොවින් පරලොවට ගොස් ඔහු සැබවින්ම ශෝක නොකරයි.

๑๙๑. เอวํ ภควา ปญฺจมมฺปิ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตํ ยกฺขํ โจเทนฺโต อาห – ‘‘อิงฺฆ อญฺเญปี’’ติ. ตตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อญฺเญปีติ อญฺเญปิ ธมฺเม ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ, อญฺเญปิ วา ปูรณาทโย สพฺพญฺญุปฏิญฺเญ ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉสฺสุ. ยทิ อมฺเหหิ ‘‘สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา สจฺจา ภิยฺโย กิตฺติปฺปตฺติการณํ วา, ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติ เอตฺถ สุสฺสูสนปญฺญาปเทเสน วุตฺตา ทมา ภิยฺโย [Pg.230] โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาปฏิลาภการณํ วา. ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปการา จาคา ภิยฺโย มิตฺตคนฺถนการณํ วา, ‘‘ธุรวา อุฏฺฐาตา’’ติ เอตฺถ ตํ ตํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ธุรนาเมน อุฏฺฐานนาเมน จ วุตฺตาย มหาภารสหนฏฺเฐน อุสฺโสฬฺหีภาวปฺปตฺตาย วีริยสงฺขาตาย ขนฺตฺยา ภิยฺโย โลกิยโลกุตฺตรธนวินฺทนการณํ วา, ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อิเมเหว จตูหิ ธมฺเมหิ ภิยฺโย อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เปจฺจ อโสจนการณํ วา อิธ วิชฺชตีติ อยเมตฺถ สทฺธึ สงฺเขปโยชนาย อตฺถวณฺณนา. วิตฺถารโต ปน เอกเมกํ ปทํ อตฺถุทฺธารปทุทฺธารวณฺณนานเยหิ วิภชิตฺวา เวทิตพฺพา.

191. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පස්වන ප්‍රශ්නය ද විසඳා, එම යක්ෂයාට අවවාද කරමින් "ඉංඝ අඤ්ඤේපි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ඉංඝ" යනු උනන්දු කරවීම (අවවාද කිරීම) අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. "අඤ්ඤේපි" යනු වෙනත් ධර්මගරුක බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් ද විමසන්න, එසේත් නැතිනම් තමන් සර්වඥ යැයි කියා ගන්නා පූරණ ආදී වූ බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් විමසන්න යන්නයි. අප විසින් "සත්‍යය නිසා කීර්තිය ලබයි" යන්නෙහි වදාළ සත්‍යයට වඩා කීර්තිය ලැබීමට උසස් හේතුවක් තිබේදැයි ද, "ධර්මය ඇසීමට කැමති තැනැත්තා ප්‍රඥාව ලබයි" යන්නෙහි ශ්‍රවණ ප්‍රඥා යන පදයෙන් වදාළ දමයට (ඉන්ද්‍රිය සංවරයට) වඩා ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ලැබීමට වෙනත් උසස් හේතුවක් තිබේදැයි ද, "දන් දෙන්නා මිතුරන් දිනා ගනියි" යන්නෙහි වදාළ ත්‍යාගයට වඩා මිතුරන් ඇති කර ගැනීමට උසස් හේතුවක් තිබේදැයි ද, "ධුරධරව උත්සාහවත් වන්නේය" යන්නෙහි ඒ ඒ අර්ථයන් මුල් කොට ගෙන ධුරය හා උත්සාහය ලෙස හඳුන්වන ලද, මහත් බර දැරීම නැමැති උත්සාහවන්ත බවට පත් වූ, වීර්යය සංඛ්‍යාත ක්ෂාන්තියට (ඉවසීමට) වඩා ලෞකික ලෝකෝත්තර ධනය ලැබීමට උසස් හේතුවක් ඇත්දැයි ද, "සත්‍යය, ධර්මය, ධෘතිය, ත්‍යාගය" යනුවෙන් වදාළ මේ ධර්ම සතරට වඩා මෙලොවින් පරලොව ගිය පසු ශෝක නොකිරීමට වෙනත් හේතුවක් ඇත්දැයි විමසා බලන්න. මෙය මෙහි සැකෙවින් අර්ථ වර්ණනාව හා පද ගැලපීමයි. විස්තර වශයෙන් නම් එක එක පදය අර්ථුද්ධාර හා පදුද්ධාර වර්ණනා ක්‍රමයට බෙදා වෙන් කර තේරුම් ගත යුතුය.

๑๙๒. เอวํ วุตฺเต ยกฺโข เยน สํสเยน อญฺเญ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส ปหีนตฺตา ‘‘กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ, ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ วตฺวา เยปิสฺส อปุจฺฉนการณํ น ชานนฺติ, เตปิ ชานาเปนฺโต ‘‘โยหํ อชฺช ปชานามิ, โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ อาห. ตตฺถ อชฺชาติ อชฺชาทึ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปชานามีติ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ชานามิ. โย อตฺโถติ เอตฺตาวตา ‘‘สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญ’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ ทสฺเสติ สมฺปรายิโกติ อิมินา ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ เปจฺจ โสกาภาวกรํ สมฺปรายิกํ. อตฺโถติ จ การณสฺเสตํ อธิวจนํ. อยญฺหิ อตฺถสทฺโท ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑; ที. นิ. ๑.๒๕๕) ปาฐตฺเถ วตฺตติ. ‘‘อตฺโถ เม, คหปติ, หิรญฺญสุวณฺเณนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๕๐; ม. นิ. ๓.๒๕๘) กิจฺจตฺเถ ‘‘โหติ สีลวตํ อตฺโถ’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๑๑) วุฑฺฒิมฺหิ. ‘‘พหุชโน ภชเต อตฺถเหตู’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๘๙) ธเน. ‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๗.๖๖; สํ. นิ. ๑.๒๕๐; เถรคา. ๔๔๓) หิเต. ‘‘อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิต’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๙๒) การเณ. อิธ ปน การเณ. ตสฺมา ยํ ปญฺญาทิลาภาทีนํ การณํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ, ยญฺจ เปจฺจ โสกาภาวสฺส การณํ สมฺปรายิกํ, ตํ โยหํ อชฺช ภควตา วุตฺตนเยน สามํเยว ปชานามิ, โส กถํ นุ ทานิ ปุจฺเฉยฺยํ ปุถู สมณพฺราหฺมเณติ เอวเมตฺถ สงฺเขปโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

192. මෙසේ වදාළ කල්හි, යක්ෂයා යම් සැකයක් නිසා අන් අයගෙන් විමසන්නට සිටියේද, එම සැකය (සෝවාන් මඟින්) දුරු වූ බැවින් "දැන් මම කුමකට බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් විමසන්නෙම්ද?" යැයි පවසා, තමන් අන් අයගෙන් නොවිමසීමට හේතුව නොදන්නා අයට ද එය දැනගනු පිණිස "මම අද පරලොව වැඩ පිණිස පවතින ඒ අර්ථය අවබෝධ කරගත්තෙමි" යි පැවසීය. එහි "අජ්ජ" යනු අද පටන් යන්නයි. "පජානාමි" යනු ඉහත කී ක්‍රමයට අවබෝධ කරගනිමි යන්නයි. "යෝ අත්ථෝ" යන්නෙන් "ධර්මය ඇසීමට කැමති තැනැත්තා ප්‍රඥාව ලබයි" යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ මෙලොව වැඩ (දෘෂ්ටධර්මික අර්ථය) දක්වයි. "සම්පරායිකෝ" යන්නෙන් "යමෙකුට මේ ධර්ම සතර ඇද්ද" යනාදී වශයෙන් වදාළ පරලොව ශෝක නොවීමට හේතු වන සම්පරායික අර්ථය දක්වයි. "අත්ථ" යනු හේතුවට නමකි. මෙම "අත්ථ" ශබ්දය "අර්ථ සහිත වූ ව්‍යංජන සහිත වූ" යනාදී තැන්වල පැහැදිලි අර්ථයෙහි ද, "ගෘහපතිය, මට රන් රිදීවලින් අර්ථයක් ඇත" යනාදී තැන්වල අවශ්‍යතාවයෙහි ද, "සිල්වතුන්ට අර්ථයක් (දියුණුවක්) වේ" යනාදී තැන්වල දියුණුවෙහි ද, "බොහෝ ජනයා අර්ථය (ධනය) හේතුවෙන් සේවය කරති" යනාදී තැන්වල ධනයෙහි ද, "දෙපිරිසගේම අර්ථය (යහපත) සලසයි" යනාදී තැන්වල යහපතෙහි ද, "කරුණක් පැනනැඟුණු කල පණ්ඩිතයා අවශ්‍ය වේ" යනාදී තැන්වල හේතුවෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී එය යෙදී ඇත්තේ හේතුව යන අරුතිනි. එබැවින් ප්‍රඥා ලාභය ආදියේ මෙලොව හේතුව ද, පරලොව ශෝක නොකිරීමේ සම්පරායික හේතුව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයටම මම අද අවබෝධ කරගත්තෙමි. එබැවින් මම දැන් කුමට බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් විමසන්නෙම්ද? යනුවෙන් මෙහි සැකෙවින් අර්ථය දත යුතුය.

๑๙๓. เอวํ [Pg.231] ยกฺโข ‘‘ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ วตฺวา ตสฺส ญาณสฺส ภควํมูลกตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ’’ติ อาห. ตตฺถ อตฺถายาติ หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา’’ติ (ชา. ๑.๑.๙๗) เอตฺถ วุตฺตจาเคน ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ อคฺคทกฺขิเณยฺยํ พุทฺธํ ปชานามีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘สงฺฆํ สนฺธาย เอวมาหา’’ติ ภณนฺติ.

193. මෙසේ යක්ෂයා "පරලොව අර්ථය අවබෝධ කරගත්තෙමි" යි පවසා, තම අවබෝධය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කරගෙන ලැබුණක් බව පෙන්වමින් "ඒකාන්තයෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ වැඩ පිණිස ආලවී නුවරට වැඩි සේක" යනාදී ගාථාව පැවසීය. එහි "අත්ථාය" යනු යහපත පිණිස හෝ දියුණුව පිණිස යන්නයි. "යම් තැනක දෙන ලද දානය මහත්ඵල වේද" යන්නෙන්, "යමෙකුට මේ ධර්ම සතර ඇද්ද" යන තැන වදාළ ත්‍යාගය අනුව යම් තැනක දෙන ලද දානය මහත්ඵල වේද, ඒ අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ මම අවබෝධ කරගත්තෙමි යනු අර්ථයයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ මෙය සංඝ රත්නය අරමුණු කොට වදාළ බවයි.

๑๙๔. เอวํ อิมาย คาถาย อตฺตโน หิตาธิคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปรหิตาย ปฏิปตฺตึ ทีเปนฺโต อาห ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามี’’ติ. ตสฺสตฺโถ เหมวตสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

194. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් තමාගේ හිත සුව සාදා ගැනීම පෙන්වා දී, දැන් පරහිත සුවය උදෙසා වූ පිළිවෙත ප්‍රකාශ කරමින් ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි’’ (මම එසේ හැසිරෙන්නෙමි) යනුවෙන් පැවසීය. එහි අර්ථය හේමවත සූත්‍රයේ දැක්වුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය.

เอวมิมาย คาถาย ปริโยสานญฺจ รตฺติวิภายนญฺจ สาธุการสทฺทุฏฺฐานญฺจ อาฬวกกุมารสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ อานยนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ราชปุริสา สาธุการสทฺทํ สุตฺวา ‘‘เอวรูโป สาธุการสทฺโท ฐเปตฺวา พุทฺเธ น อญฺเญสํ อพฺภุคฺคจฺฉติ, อาคโต นุ โข ภควา’’ติ อาวชฺเชนฺตา ภควโต สรีรปฺปภํ ทิสฺวา, ปุพฺเพ วิย พหิ อฏฺฐตฺวา, นิพฺพิสงฺกา อนฺโตเยว ปวิสิตฺวา, อทฺทสํสุ ภควนฺตํ ยกฺขสฺส ภวเน นิสินฺนํ, ยกฺขญฺจ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ฐิตํ. ทิสฺวาน ยกฺขํ อาหํสุ – ‘‘อยํ เต, มหายกฺข, ราชกุมาโร พลิกมฺมาย อานีโต, หนฺท นํ ขาท วา ภุญฺช วา, ยถาปจฺจยํ วา กโรหี’’ติ. โส โสตาปนฺนตฺตา ลชฺชิโต วิเสสโต จ ภควโต ปุรโต เอวํ วุจฺจมาโน, อถ ตํ กุมารํ อุโภหิ หตฺเถหิ ปฏิคฺคเหตฺวา ภควโต อุปนาเมสิ – ‘‘อยํ ภนฺเต กุมาโร มยฺหํ เปสิโต, อิมาหํ ภควโต ทมฺมิ, หิตานุกมฺปกา พุทฺธา, ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา อิมํ ทารกํ อิมสฺส หิตตฺถาย สุขตฺถายา’’ติ. อิมญฺจ คาถมาห –

මෙසේ මෙම ගාථාව අවසාන වීම ද, අලුයම උදාවීම ද, සාධුකාර හඬ පැතිරීම ද, ආළවක කුමරු යක්ෂයාගේ භවනයට පැමිණවීම ද යන මේ සියල්ල එකම මොහොතක සිදු විය. රජපුරුෂයෝ ඒ සාධුකාර හඬ අසා, ‘‘මෙවැනි සාධුකාර හඬක් බුදුරජාණන් වහන්සේට මිස අන් කිසිවකුට ඇති නොවේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළා දැයි’’ සිතමින් සිටියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව දැක, පෙර මෙන් බිය නොවී ඇතුළටම පිවිස, යක්ෂයාගේ භවනයෙහි වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද දොහොත් මුදුන් දී වඳිමින් සිටින යක්ෂයා ද දුටුවෝය. යක්ෂයා දැක ඔවුහු මෙසේ කීහ – ‘‘මහා යක්ෂය, මෙම රාජ කුමාරයා බිලි පූජාව සඳහා ගෙනෙන ලද්දකි, මෙන්න මොහු කන්න, නැතහොත් භුක්ති විඳින්න, එසේත් නැතිනම් කැමති දෙයක් කරන්න.’’ ඔහු (ආළවක) සෝවාන් පුද්ගලයෙකු වූ බැවින් ලජ්ජාවට පත් විය, විශේෂයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මෙසේ පැවසූ විටය. ඉක්බිති ඔහු එම කුමාරයා දෑතින්ම පිළිගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පමුණුවා මෙසේ කීවේය – ‘‘ස්වාමීනි, මෙම කුමාරයා මා වෙත එවූවෙකි, මොහු මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කරමි. බුදුවරු හිතානුකම්පාවෙන් යුක්ත වෙති. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දරුවාගේ හිත සුව පිණිසත් සැප පිණිසත් මෙම දරුවා පිළිගන්නා සේක්වා!’’ තවද මෙම ගාථාව පැවසීය –

‘‘อิมํ กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณํ, สพฺพงฺคุเปตํ ปริปุณฺณพฺยญฺชนํ;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ททามิ เต, ปฏิคฺคห โลกหิตาย จกฺขุมา’’ติ.

‘‘සියයක් පින් ලකුණෙන් යුත්, සියලු අඟ පසඟින් සම්පූර්ණ වූ, පිරිපුන් ලක්ෂණ ඇති මෙම කුමරුන් පහන් වූ සිතින් යුතුව මම ඔබට පූජා කරමි. පස් ඇසින් යුත් බුදුරජාණන් වහන්ස, ලෝක සත්වයාගේ යහපත උදෙසා මොහු පිළිගන්නා සේක්වා!’’

ปฏิคฺคเหสิ ภควา กุมารํ, ปฏิคฺคณฺหนฺโต จ ยกฺขสฺส จ กุมารสฺส จ มงฺคลกรณตฺถํ ปาทูนคาถํ อภาสิ. ตํ ยกฺโข กุมารํ สรณํ คเมนฺโต ติกฺขตฺตุํ จตุตฺถปาเทน ปูเรติ. เสยฺยถิทํ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කුමාරයා පිළිගත්හ. පිළිගන්නා ගමන්ම යක්ෂයාටත් කුමාරයාටත් සෙත් පැතීම පිණිස එක් පාදයක් අඩු ගාථාවක් වදාළ සේක. යක්ෂයා ඒ කුමාරයා තෙරුවන් සරණෙහි පිහිටුවනු කැමතිව එම සිව්වන පාදය තෙවරක් සම්පූර්ණ කළේය. එනම් –

‘‘ทีฆายุโก [Pg.232] โหตุ อยํ กุมาโร,ตุวญฺจ ยกฺข สุขิโต ภวาหิ;

อพฺยาธิตา โลกหิตาย ติฏฺฐถ,อยํ กุมาโร สรณมุเปติ พุทฺธํ…เป… ธมฺมํ…เป… สงฺฆ’’นฺติ.

‘‘මෙම කුමාරයා දීර්ඝායුෂ ලබත්වා! යක්ෂය, ඔබ ද සුවපත් වෙන්න. ලෝවැසියන්ගේ යහපත පිණිස රෝග පීඩා නැතිව ජීවත් වන්න. මෙම කුමාරයා බුදුන් සරණ යයි... ධර්මය සරණ යයි... සංඝයා සරණ යයි.’’

ภควา กุมารํ ราชปุริสานํ อทาสิ – ‘‘อิมํ วฑฺเฒตฺวา ปุน มเมว เทถา’’ติ. เอวํ โส กุมาโร ราชปุริสานํ หตฺถโต ยกฺขสฺส หตฺถํ ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต ‘‘หตฺถโก อาฬวโก’’ติ ชาโต. ตํ อาทาย ปฏินิวตฺเต ราชปุริเส ทิสฺวา กสฺสกวนกมฺมิกาทโย ‘‘กึ ยกฺโข กุมารํ อติทหรตฺตา น อิจฺฉตี’’ติ ภีตา ปุจฺฉึสุ. ราชปุริสา ‘‘มา ภายถ, เขมํ กตํ ภควตา’’ติ สพฺพมาโรเจสุํ. ตโต ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สกลํ อาฬวีนครํ เอกโกลาหเลน ยกฺขาภิมุขํ อโหสิ. ยกฺโขปิ ภควโต ภิกฺขาจารกาเล อนุปฺปตฺเต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อุปฑฺฒมคฺคํ อาคนฺตฺวา นิวตฺติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කුමාරයා රජපුරුෂයන්ට භාර කරමින් ‘‘මොහු ඇති දැඩි කර නැවත මා වෙතම ලබා දෙන්නැයි’’ වදාළහ. මෙසේ එම කුමාරයා රජපුරුෂයන්ගේ අතින් යක්ෂයාගේ අතට ද, යක්ෂයාගේ අතින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතට ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතින් නැවත රජපුරුෂයන්ගේ අතට ද (එනම් අතින් අතට) ගිය බැවින් ‘‘හත්ථක ආළවක’’ යන නාමය ඔහුට ලැබුණි. ඔහු රැගෙන ආපසු එන රජපුරුෂයන් දැක ගොවීන් සහ වනයේ වැඩකරන පිරිස් බියට පත්ව ‘‘කුමාරයා කුඩා වැඩිබව පවසා යක්ෂයා මොහු ප්‍රතික්ෂේප කළා දැයි’’ විමසූහ. ‘‘බිය නොවන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ල යහපත් කළ සේකැයි’’ රජපුරුෂයෝ සියල්ල පැවසූහ. එවිට මුළු ආළවී නුවරම සාධුකාර දෙමින් යක්ෂ භවනය දෙසට ඝෝෂා කළහ. යක්ෂයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩිය යුතු වේලාව පැමිණි විට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මඟ අඩක් දක්වා ගමන් කර ආපසු හැරුණේය.

อถ ภควา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นครทฺวาเร อญฺญตรสฺมึ วิวิตฺเต รุกฺขมูเล ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตโต มหาชนกาเยน สทฺธึ ราชา จ นาครา จ เอกโต สมฺปิณฺฑิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ‘‘กถํ, ภนฺเต, เอวํ ทารุณํ ยกฺขํ ทมยิตฺถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. เตสํ ภควา ยุทฺธมาทึ กตฺวา ‘‘เอวํ นววิธวสฺสํ วสฺสิ, เอวํ วิภึสนกํ อกาสิ, เอวํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺสาหํ เอวํ วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ ตเมวาฬวกสุตฺตํ กเถสิ. กถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตโต ราชา จ นาครา จ เวสฺสวณมหาราชสฺส ภวนสมีเป ยกฺขสฺส ภวนํ กตฺวา ปุปฺผคนฺธาทิสกฺการูเปตํ นิจฺจํ พลึ ปวตฺเตสุํ. ตญฺจ กุมารํ วิญฺญุตํ ปตฺตํ ‘‘ตฺวํ ภควนฺตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิ, คจฺฉ, ภควนฺตํเยว ปยิรุปาสสฺสุ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ วิสฺสชฺเชสุํ. โส ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปยิรุปาสมาโน น จิรสฺเสว อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย สพฺพํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อโหสิ. ภควา จ นํ เอตทคฺเค นิทฺทิสิ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ จตูหิ [Pg.233] สงฺคหวตฺถูหิ ปริสํ สงฺคณฺหนฺตานํ ยทิทํ หตฺถโก อาฬวโก’’ติ (อ นิ. ๑.๒๕๑).

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගරයෙහි පිඬුසිඟා වැඩ වළඳා අවසන් වී, නගර ද්වාරයෙහි විවේකී එක්තරා රුක් මූලයක පැනවූ උතුම් බුද්ධ ආසනයක වැඩහුන් සේක. එවිට මහා ජනකාය සමඟ රජු ද වැසියෝ ද එක්ව පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පිරිවරාගෙන හිඳ, ‘‘ස්වාමීනි, මෙවැනි දරුණු යක්ෂයෙකු දමනය කළේ කෙසේ දැයි’’ විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට එම සංග්‍රාමය මුල සිට පවසමින් ‘‘ඔහු නව වැදෑරුම් වැසි වස්වා, මෙවැනි බියකරු දෑ කර, මෙවැනි ප්‍රශ්න විමසූ බවත්, මම ඒවාට මෙසේ පිළිතුරු දුන් බවත්’’ පවසමින් එම ආළවක සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක. දේශනය අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීහු ධර්මාවබෝධය කළහ. ඉක්බිති රජු සහ නගර වැසියෝ වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ භවනය අසල ආළවක යක්ෂයාට භවනයක් කර දී, මල් සුවඳ ආදී පූජාවන්ගෙන් යුතුව නිරන්තරයෙන් බිලි පූජා පැවැත්වූහ. ඒ කුමාරයා වැඩිවියට පත් වූ විට ‘‘ඔබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා ජීවිතය ලැබූ අයෙක්, යන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද භික්ෂු සංඝයා ද ඇසුරු කරන්නැයි’’ පවසා පිටත් කර යැවූහ. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද භික්ෂු සංඝයා ද ඇසුරු කරමින් නොබෝ කලකින්ම අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටා, සියලු බුද්ධ වචනය උගෙන පන්සියයක් උපාසකයන් පිරිවරා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔහු ඒතදග්ග තනතුරෙහි පිහිටුවමින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘‘මහණෙනි, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් පිරිස සංග්‍රහ කරන මාගේ ශ්‍රාවක උපාසකයන් අතර මේ හත්ථක ආළවක අග්‍ර වන්නේය’’ (අං.නි. 1.251).

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อาฬวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි එන ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

๑๑. วิชยสุตฺตวณฺณนา

11. විජය සූත්‍ර වර්ණනාව

จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ นนฺทสุตฺตํ. ‘‘วิชยสุตฺตํ กายวิจฺฉนฺทนิกสุตฺต’’นฺติปิ วุจฺจติ. กา อุปฺปตฺติ? อิทํ กิร สุตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตํ, ตสฺมา อสฺส ทุวิธา อุปฺปตฺติ. ตตฺถ ภควตา อนุปุพฺเพน กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺวา, สากิเย วิเนตฺวา นนฺทาทโย ปพฺพาเชตฺวา, อนุญฺญาตาย มาตุคามสฺส ปพฺพชฺชาย อานนฺทตฺเถรสฺส ภคินี นนฺทา, เขมกสกฺกรญฺโญ ธีตา อภิรูปนนฺทา, ชนปทกลฺยาณี นนฺทาติ ติสฺโส นนฺทาโย ปพฺพชึสุ. เตน จ สมเยน ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ. อภิรูปนนฺทา อภิรูปา เอว อโหสิ ทสฺสนียา ปาสาทิกา, เตเนวสฺสา อภิรูปนนฺทาติ นามมกํสุ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ รูเปน อตฺตนา สทิสํ น ปสฺสติ. ตา อุโภปิ รูปมทมตฺตา ‘‘ภควา รูปํ วิวณฺเณติ, ครหติ, อเนกปริยาเยน รูเป อาทีนวํ ทสฺเสตี’’ติ ภควโต อุปฏฺฐานํ น คจฺฉนฺติ, ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปสนฺนา กสฺมา ปพฺพชิตาติ เจ? อคติยา. อภิรูปนนฺทาย หิ วาเรยฺยทิวเสเยว สามิโก สกฺยกุมาโร กาลมกาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อกามกํ ปพฺพาเชสุํ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทาปิ อายสฺมนฺเต นนฺเท อรหตฺตํ ปตฺเต นิราสา หุตฺวา ‘‘มยฺหํ สามิโก จ มาตา จ มหาปชาปติ อญฺเญ จ ญาตกา ปพฺพชิตา, ญาตีหิ วินา ทุกฺโข ฆราวาโส’’ติ ฆราวาเส อสฺสาทมลภนฺตี ปพฺพชิตา, น สทฺธาย.

විජය සූත්‍රය ‘කායවිච්ඡන්දනික සූත්‍රය’ යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. මෙහි ආරම්භය කෙසේ ද? මෙම සූත්‍රය කරුණු දෙකක් නිමිති කරගෙන දේශනා කළ බැවින් මෙයට දෙවැදෑරුම් ආරම්භයක් ඇත. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිවෙළින් කිඹුල්වත් පුරයට පැමිණ, ශාක්‍යයන් දමනය කර, නන්ද කුමරු ආදීන් පැවිදි කරවා, ස්ත්‍රීන්ට පැවිද්ද අනුදැන වදාළ කල්හි, ආනන්ද තෙරුන්ගේ සහෝදරිය වූ නන්දා ද, ඛේමක ශාක්‍ය රජුගේ දියණිය වූ අභිරූපනන්දා ද, ජනපදකල්‍යාණී නන්දා ද යන නන්දා නමින් හැඳින්වූ කුමාරිකාවන් තිදෙනෙකු පැවිදි විය. එම අවධියේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. අභිරූපනන්දා ඉතා රූමත්, දර්ශනීය හා ප්‍රසාදජනක තැනැත්තියක් වූ බැවින් ඇයට ‘අභිරූපනන්දා’ යැයි නම් කරන ලදී. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාව ද තමාට සමාන රූපයක් ඇත්තියක ලොවෙහි නොදුටුවාය. මොවුන් දෙදෙනාම රූප මදයෙන් මත්ව, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූපයෙහි දොස් පවසති, එය හෙළා දකිති, නොයෙක් ආකාරයෙන් රූපයෙහි ආදීනව දක්වති' යනුවෙන් සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත උපස්ථානයට නොගියහ, උන්වහන්සේව දැකීමට පවා අකමැති වූහ. මෙසේ පැහැදීමක් නොමැතිව ඔවුන් පැවිදි වූයේ මන්ද? එයට හේතුව අසරණ වීමයි. අභිරූපනන්දාවගේ විවාහ මංගල්‍යය දිනම ඇගේ සැමියා වූ ශාක්‍ය කුමාරයා මියගිය අතර, පසුව ඇගේ දෙමව්පියෝ ඇයව අකමැත්තෙන් පැවිදි කරවූහ. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාව ද ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් රහත් වූ පසු තමා කෙරෙහි බලාපොරොත්තු අත්හැර, 'මගේ සැමියාත්, මව වූ මහාප්‍රජාපතියත්, අනෙකුත් නෑයනුත් පැවිදි වී සිටිති, නෑයන් නොමැති ගිහිගෙය දුකකි' යි සිතා ගිහිගෙයි ආශ්වාදයක් නොලබමින් පැවිදි වූවා මිස ශ්‍රද්ධාවෙන් නොවේ.

อถ ภควา ตาสํ ญาณปริปากํ วิทิตฺวา มหาปชาปตึ อาณาเปสิ ‘‘สพฺพาปิ ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา โอวาทํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. ตา อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต อญฺญํ เปเสนฺติ. ตโต ภควา ‘‘สมฺปตฺเต วาเร อตฺตนาว [Pg.234] อาคนฺตพฺพํ, น อญฺญา เปเสตพฺพา’’ติ อาห. อเถกทิวสํ อภิรูปนนฺทา อคมาสิ. ตํ ภควา นิมฺมิตรูเปน สํเวเชตฺวา ‘‘อฏฺฐีนํ นครํ กต’’นฺติ อิมาย ธมฺมปทคาถาย –

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ඥානය මෝරා ඇති බව දැන, 'සියලු භික්ෂුණීන් අනුපිළිවෙළින් අවවාද ලැබීමට පැමිණිය යුතුය' යැයි මහාප්‍රජාපතියට නියෝග කළ සේක. ඔවුන් තමන්ගේ වාරය පැමිණි විට වෙනත් අයෙකු පිටත් කරති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'වාරය පැමිණි විට තමාම පැමිණිය යුතුය, වෙනත් අයෙකු නොඑවිය යුතුය' යැයි වදාළ සේක. එක් දිනක් අභිරූපනන්දාව පැමිණි අතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මවාගත් රූපයකින් ඇයව සංවේගයට පත් කරවා, 'අට්ඨීනං නගරං කතං' යන මෙම ධම්මපද ගාථාවෙන් සංවේගය ඇති කළ සේක.

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙);

නන්දාවෙනි, රෝගී වූ, අශුචි සහිත වූ, කුණු වූ, අඥානයන් විසින් පතන ලද, නව දොරින් අශුචි වැගිරෙන මේ ශරීර සමූහය දෙස බලන්න.

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;

ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๓๔๔;

เถรีคา. ๒๐) –

අනිමිත්ත භාවනාව වඩන්න, මානානුසය ප්‍රහාණය කරන්න. ඉන්පසු මානය අවබෝධ කර ප්‍රහාණය කිරීමෙන් උපශාන්තව හැසිරෙන්න.

อิมาหิ เถรีคาถาหิ จ อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. อเถกทิวสํ สาวตฺถิวาสิโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา สมาทินฺนุโปสถา สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย เชตวนํ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนปริโยสาเน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา นครํ ปวิสนฺติ. ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ธมฺมกถํ สุตฺวา ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คจฺฉติ. ตตฺถ มนุสฺสา จ ภิกฺขุนิโย จ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. จตุปฺปมาณิเก หิ โลกสนฺนิวาเส สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อปฺปสีทนฺโต นาม นตฺถิ. รูปปฺปมาณิกา หิ ปุคฺคลา ภควโต ลกฺขณขจิตมนุพฺยญฺชนวิจิตฺรํ สมุชฺชลิตเกตุมาลาพฺยามปฺปภาวินทฺธมลงฺการตฺถมิว โลกสฺส สมุปฺปนฺนํ รูปํ ทิสฺวา ปสีทนฺติ, โฆสปฺปมาณิกา อเนกสเตสุ ชาตเกสุ กิตฺติโฆสํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ กรวีกมธุรนิคฺโฆสํ พฺรหฺมสฺสรญฺจ สุตฺวา, ลูขปฺปมาณิกา ปตฺตจีวราทิลูขตํ ทุกฺกรการิกลูขตํ วา ทิสฺวา, ธมฺมปฺปมาณิกา สีลกฺขนฺธาทีสุ ยํกิญฺจิ ธมฺมกฺขนฺธํ อุปปริกฺขิตฺวา. ตสฺมา สพฺพฏฺฐาเนสุ ภควโต วณฺณํ ภาสนฺติ. ชนปทกลฺยาณี นนฺทา ภิกฺขุนิปสฺสยํ ปตฺวาปิ อเนกปริยาเยน ภควโต วณฺณํ ภาสนฺตานํ เตสํ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปคนฺตุกามา หุตฺวา ภิกฺขุนีนํ อาโรเจสิ. ภิกฺขุนิโย ตํ คเหตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ.

මෙම තේරී ගාථාවන්ගෙන් ද අනුපිළිවෙළින් ඇයව රහත්ඵලයේ පිහිටුවූ සේක. එක් දිනක් සැවැත් වැසියෝ දහවල් දන් දී, උපෝසථය සමාදන්ව, මනා ලෙස හැඳ පැළඳ, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන ධර්මය ඇසීමට ජේතවනයට ගොස්, ධර්ම ශ්‍රවණය අවසානයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ නගරයට පිවිසෙති. භික්ෂුණී සංඝයා ද ධර්ම කථාව අසා භික්ෂුණී ආරාමයට වඩිති. එහිදී මිනිස්සු ද භික්ෂුණීහු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරති. ප්‍රමාණ හතරක් ඔස්සේ බලන ලෝක සන්නිවාසයෙහි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක නොපැහැදෙන කිසිවෙක් නැත. රූපය ප්‍රමාණ කොට ගන්නා පුද්ගලයෝ, ලෝකයට අලංකාරයක් බඳු වූ, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් හා අසීති අනුව්‍යංජනයෙන් විසිතුරු වූ, බැබළෙන කේතුමාලාවෙන් හා බ්‍යාමප්‍රභාවෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූපය දැක පැහැදෙති. ශබ්දය ප්‍රමාණ කොට ගන්නා පුද්ගලයෝ, සිය ගණන් ජාතක කතාවල කියවෙන උන්වහන්සේගේ කීර්ති රාවය ද, අෂ්ටාංග සමන්නාගත වූ, කරවීක පක්ෂියෙකුගේ හඬ මෙන් මධුර වූ බ්‍රහ්ම ස්වරය ද අසා පැහැදෙති. රළු පැවතුම් ප්‍රමාණ කොට ගන්නා පුද්ගලයෝ, පාත්‍ර සිවුරු ආදියේ රළු බව හෝ දුෂ්කරක්‍රියාවේ රළු බව දැක පැහැදෙති. ධර්මය ප්‍රමාණ කොට ගන්නා පුද්ගලයෝ, සීලක්ඛන්ධාදී යම්කිසි ධර්මස්කන්ධයක් විමසා බලා පැහැදෙති. එබැවින් සෑම තැනකදීම ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරති. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාව ද භික්ෂුණී ආරාමයට පැමිණ, නොයෙක් අයුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නන්ගෙන් ඒ ගැන අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යාමට කැමති වී භික්ෂුණීන්ට ඒ බව දැන්වූවාය. භික්ෂුණීහු ඇයව කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ.

ภควา ปฏิกจฺเจว ตสฺสาคมนํ วิทิตฺวา กณฺฏเกน กณฺฏกํ, อาณิยา จ อาณึ นีหริตุกาโม ปุริโส วิย รูเปเนว รูปมทํ วิเนตุํ อตฺตโน อิทฺธิพเลน ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ อติทสฺสนียํ อิตฺถึ ปสฺเส ฐตฺวา พีชมานํ อภินิมฺมินิ. นนฺทา ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ อุปสงฺกมิตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนฺตเร นิสีทิตฺวา, ปาทตลา ปภุติ ยาว เกสคฺคา ภควโต [Pg.235] รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปุน ตํ ภควโต ปสฺเส ฐิตํ นิมฺมตรูปญฺจ ทิสฺวา ‘‘อโห อยํ อิตฺถี รูปวตี’’ติ อตฺตโน รูปมทํ ชหิตฺวา ตสฺสา รูเป อภิรตฺตภาวา อโหสิ. ตโต ภควา ตํ อิตฺถึ วีสติวสฺสปฺปมาณํ กตฺวา ทสฺเสสิ. มาตุคาโม หิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิโกเยว โสภติ, น ตโต อุทฺธํ. อถ ตสฺสา รูปปริหานึ ทิสฺวา นนฺทาย ตสฺมึ รูเป ฉนฺทราโค ตนุโก อโหสิ. ตโต ภควา อวิชาตวณฺณํ, สกึวิชาตวณฺณํ, มชฺฌิมิตฺถิวณฺณํ, มหิตฺถิวณฺณนฺติ เอวํ ยาว วสฺสสติกํ โอภคฺคํ ทณฺฑปรายณํ ติลกาหตคตฺตํ กตฺวา, ทสฺเสตฺวา ปสฺสมานาเยว นนฺทาย ตสฺสา มรณํ อุทฺธุมาตกาทิเภทํ กากาทีหิ สมฺปริวาเรตฺวา ขชฺชมานํ ทุคฺคนฺธํ เชคุจฺฉปฏิกูลภาวญฺจ ทสฺเสสิ. นนฺทาย ตํ กมํ ทิสฺวา ‘‘เอวเมวํ มมปิ อญฺเญสมฺปิ สพฺพสาธารโณ อยํ กโม’’ติ อนิจฺจสญฺญา สณฺฐาสิ, ตทนุสาเรน จ ทุกฺขนตฺตสญฺญาปิ, ตโย ภวา อาทิตฺตมิว อคารํ อปฺปฏิสรณา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. อถ ภควา ‘‘กมฺมฏฺฐาเน ปกฺขนฺตํ นนฺทาย จิตฺต’’นฺติ ญตฺวา ตสฺสา สปฺปายวเสน อิมา คาถาโย อภาสิ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයගේ පැමිණීම කලින්ම දැන, එක් කටුවකින් තවත් කටුවක් ඉවත් කරන්නාක් මෙන් හෝ ඇණයකින් ඇණයක් ගලවන්නාක් මෙන්, ඇයගේ රූප මදය (රූපය පිළිබඳ ආඩම්බරය) රූපයෙන්ම දුරු කරනු පිණිස, තම ඉර්ධි බලයෙන් පසළොස් හෝ සොළොස් හැවිරිදි වියෙහි පසුවන, ඉතා රූමත් ස්ත්‍රියක් මවා තමන් වහන්සේ අසල පවන් සලමින් සිටින සේ දැක්වූහ. නන්දාව භික්ෂුණීන් සමඟ පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, භික්ෂුණී සංඝයා මැද හිඳ, පාද තලයේ සිට කෙස් අග දක්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය දැක, නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසල සිටින ඒ මවන ලද රූපය දැක "අහෝ මේ ස්ත්‍රිය ඉතා රූමත්ය" යි සිතා තමාගේ රූප මදය අත්හැර ඒ මවන ලද රූපය කෙරෙහි ඇලුම් කළාය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ස්ත්‍රිය විසි හැවිරිදි වියට පත් කර දැක්වූහ. මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියකගේ රූපය සොළොස් හැවිරිදි වියේදීම බබළයි, ඉන් පසු නොවේ. එවිට එම රූපයේ පිරිහීම දැක නන්දාවගේ ඒ රූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම (ඡන්දරාගය) තුනී විය. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයව දරුවන් නොවදූ ස්ත්‍රියක ලෙසද, එක් වරක් වැදූ ස්ත්‍රියක ලෙසද, මධ්‍යම වයසේ ස්ත්‍රියක ලෙසද, මහලු ස්ත්‍රියක ලෙසද, මෙසේ වසර සියයක් වයසැති, කොදු ගැසුණු, සැරයටියක් වාරු කරගත්, ශරීරය ලප කැළැල්වලින් පිරුණු ස්ත්‍රියක් කර පෙන්වූහ. නන්දාව බලා සිටියදීම ඇයගේ මරණය සිදුවී, සිරුර ඉදිමී කුණු වී, කපුටන් වැනි සතුන් විසින් වට කරගෙන කනු ලබන, දුර්ගන්ධයෙන් යුත් පිළිකුල් සහගත තත්ත්වය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වූහ. නන්දාව එය දැක "මේ ශරීරය මට මෙන්ම අන් අයටත් පොදු වූවකි" යි අනිත්‍ය සංඥාව ඇති කර ගත්තාය. ඒ අනුව දුක්ඛ, අනාත්ම සංඥාද ඇති විය. භවත්‍රයම දැවෙන ගෙයක් මෙන් පිළිසරණක් නොමැතිව ඇයට වැටහිණි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්දාවගේ සිත කර්මස්ථානයට යොමුවී ඇති බව දැන ඇයට ගැලපෙන පරිදි මෙම ගාථාවන් දේශනා කළහ.

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ. (เถรีคา. ๑๙);

“නන්දාවෙනි, නිතර රෝගී වූ, අශුචියෙන් යුත්, කුණු වූ, උඩින් හා යටින් (කුණු) වැගිරෙන, මෝඩයන් විසින් පතන ලද මේ සිරුර දෙස බලන්න.”

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

ธาตุโส สุญฺญโต ปสฺส, มา โลกํ ปุนราคมิ;

ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. (สุ. นิ. ๒๐๕);

“මෙය යම් සේද, අර (මළ සිරුර) ද එසේමය. අර (මළ සිරුර) යම් සේද, මෙයද එසේමය. (මේ සිරුර) ධාතු වශයෙන් ශුන්‍ය බව දකින්න. නැවත ලෝකයට නොඑන්න. භවයෙහි ඇති තෘෂ්ණාව දුරු කර උපශාන්තව හැසිරෙන්න.”

คาถาปริโยสาเน นนฺทา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา อุปริมคฺคาธิคมตฺถํ สุญฺญตปริวารํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต อิมํ สุตฺตมภาสิ. อยํ ตาวสฺส เอกา อุปฺปตฺติ.

ගාථාව කෙළවර නන්දාව සෝවාන් ඵලයට පත් වූවාය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයට මතු මග ඵල ලැබීම පිණිස ශුන්‍යතාවය පිරිවර කොට ඇති විදර්ශනා කර්මස්ථානය වදාරමින් මේ සූත්‍රය දේශනා කළහ. මෙය මෙම සූත්‍රයේ පළමු උත්පත්ති කතාවයි.

ภควติ ปน ราชคเห วิหรนฺเต ยา สา จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๒๖) วิตฺถารโต วุตฺตสมุฏฺฐานาย สาลวติยา คณิกาย ธีตา ชีวกสฺส กนิฏฺฐา สิริมา นาม มาตุ อจฺจเยน ตํ ฐานํ ลภิตฺวา ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธ’’นฺติ (ธ. ป. ๒๒๓; ชา. ๑.๒.๑) อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ ปุณฺณกเสฏฺฐิธีตรํ อวมญฺญิตฺวา, ภควนฺตํ ขมาเปนฺตี ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, โสตาปนฺนา หุตฺวา อฏฺฐ นิจฺจภตฺตานิ [Pg.236] ปวตฺเตสิ. ตํ อารพฺภ อญฺญตโร นิจฺจภตฺติโก ภิกฺขุ ราคํ อุปฺปาเทสิ. อาหารกิจฺจมฺปิ จ กาตุํ อสกฺโกนฺโต นิราหาโร นิปชฺชีติ ธมฺมปทคาถาวตฺถุมฺหิ วุตฺตํ. ตสฺมึ ตถานิปนฺเนเยว สิริมา กาลํ กตฺวา ยามภวเน สุยามสฺส เทวี อโหสิ. อถ ตสฺสา สรีรสฺส อคฺคิกิจฺจํ นิวาเรตฺวา อามกสุสาเน รญฺญา นิกฺขิปาปิตํ สรีรํ ทสฺสนาย ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อคมาสิ, ตมฺปิ ภิกฺขุํ อาทาย, ตถา นาครา จ ราชา จ. ตตฺถ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘ปุพฺเพ สิริมาย อฏฺฐุตฺตรสหสฺเสนาปิ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ตํ ทานชฺช กากณิกายาปิ ทฏฺฐุกาโม นตฺถี’’ติ. สิริมาปิ เทวกญฺญา ปญฺจหิ รถสเตหิ ปริวุตา ตตฺราคมาสิ. ตตฺราปิ ภควา สนฺนิปติตานํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สุตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน โอวาทตฺถํ ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพ’’นฺติ (ธ. ป. ๑๔๗) อิมญฺจ ธมฺมปทคาถํ อภาสิ. อยมสฺส ทุติยา อุปฺปตฺติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩවසන කාලයෙහි, චීවරක්ඛන්ධකයෙහි විස්තර කර ඇති පරිදි සාලවතී නම් ගණිකාවගේ දියණිය වූද, ජීවකගේ බාල සහෝදරිය වූද සිරිමා නම් තැනැත්තිය තම මවගේ ඇවෑමෙන් ඒ තනතුර ලබා ගත්තාය. “අක්කෝධේන ජිනේ කෝධං” යන ගාථාවේ වස්තු කතාවෙහි දැක්වෙන පරිදි ඇය පුණ්ණක සිටු දියණියට අවමන් කර පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් සමාව ගෙන ධර්මය අසා සෝවාන් වී අටක් වූ නිත්‍ය බත් දානය පවත්වාගෙන ගියාය. ඇය අරභයා එක්තරා නිත්‍ය බත් වළඳන භික්ෂුවක් ඇය කෙරෙහි රාගයක් ඇති කර ගත්තේය. ඔහු ආහාර පවා ගැනීමට නොහැකිව නිරාහාරව වැතිර සිටි බව ධම්මපද ගාථා වස්තු කතාවෙහි සඳහන් වේ. ඔහු එසේ වැතිර සිටියදීම සිරිමා කළුරිය කර යාම දිව්‍ය ලෝකයේ සුයාම දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ දේවියක් වූවාය. එවිට රජතුමා ලවා ඇයගේ සිරුර ආදාහනය නොකර අමු සොහොනෙහි තැන්පත් කරවා, එය බැලීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන වැඩම කළහ. ඒ රාගාධික භික්ෂුවද කැඳවාගෙන ගිය අතර වැසියෝද රජුද එහි පැමිණියහ. එහිදී මිනිස්සු “පෙර සිරිමාව දැකීමට කහවනු එක්දහස් අටක් ගෙවිය යුතු වූ අතර දැන් ඇයව කකාණික මිනුමකටවත් බැලීමට කෙනෙකු නැත” යි කීහ. සිරිමා දිව්‍යංගනාවද රිය පන්සියයක් පිරිවරාගෙන එහි පැමිණියාය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රැස්වූ පිරිසට ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස මේ සූත්‍රයද, ඒ භික්ෂුවට අවවාද පිණිස “පස්ස චිත්තකතං බිම්බං” යන ධම්මපද ගාථාවද වදාළහ. මෙය මෙහි දෙවන උත්පත්ති කතාවයි.

๑๙๕. ตตฺถ จรํ วาติ สกลรูปกายสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุเขนาภินีหาเรน คจฺฉนฺโต วา. ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ ตสฺเสว อุสฺสาปนภาเวน ติฏฺฐนฺโต วา. นิสินฺโน อุท วา สยนฺติ ตสฺเสว เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนอุปริมภาคสมุสฺสาปนภาเวน นิสินฺโน วา, ติริยํ ปสารณภาเวน สยนฺโต วา. สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ ตานิ ตานิ ปพฺพานิ สมิญฺเชติ จ ปสาเรติ จ.

195. එහි ‘චරං වා’ යනු මුළු ශරීරයම යා යුතු දිශාවට යොමු කරමින් ගමන් කිරීමයි. ‘යදි වා තිට්ඨන්ති’ යනු ඒ ශරීරයම කෙළින් තබාගෙන සිටගෙන සිටීමයි. ‘නිසින්නෝ උද වා සයන්ති’ යනු ශරීරයේ යටි කොටස නමා උඩු කොටස කෙළින් තබාගෙන හිඳගෙන සිටීම හෝ සිරස් අතට දිගා වී නිදා ගැනීමයි. ‘සමිඤ්ජේති පසාරේති’ යනු ඒ ඒ අත් පා සන්ධි නැමීම සහ දිග හැරීමයි.

เอสา กายสฺส อิญฺชนาติ สพฺพาเปสา อิมสฺเสว สวิญฺญาณกสฺส กายสฺส อิญฺชนา จลนา ผนฺทนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ จรนฺโต วา ปสาเรนฺโต วา, อปิจ โข ปน ‘‘จรามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส คนฺตพฺพทิสาภิมุโข อภินีหาโร โหติ, เทสนฺตเร รูปนฺตรปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘จร’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘ติฏฺฐามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส สมุสฺสาปนํ โหติ, อุปรูปริฏฺฐาเนน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘ติฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘นิสีทามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส เหฏฺฐิมภาคสมิญฺชนญฺจ อุปริมภาคสมุสฺสาปนญฺจ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘นิสินฺโน’’ติ วุจฺจติ. ตถา ‘‘สยามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ตํสมุฏฺฐานา [Pg.237] วาโยธาตุ กายํ ผรติ, เตนสฺส ติริยํ ปสารณํ โหติ, ตถาภาเวน รูปปาตุภาโวติ อตฺโถ. เตน ‘‘สย’’นฺติ วุจฺจติ.

‘‘මෙය ශරීරයේ සැලීමයි’’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මේ සවිඤ්ඤාණක ශරීරයේම සියලු ම සැලීම, සෙලවීම හා වෙවුලීමයි. මෙහි ගමන් කරන්නා වූ හෝ අත් පා දිගු කරන්නා වූ වෙනත් කිසිවෙකු නැත. එතකුදු වුවත්, ‘‘මම ඇවිදින්නෙමියි’’ කියා සිතක් උපදින කල්හි, එම සිතින් හටගත් (චිත්තජ) වායෝ ධාතුව මුළු ශරීරය පුරා පැතිර යයි. ඒ හේතුවෙන් යා යුතු දිශාවට අභිමුඛව ශරීරය ඉදිරියට ගෙනයාමක් සිදු වේ. එනම් එක් තැනක තිබූ රූප පරම්පරාව තවත් තැනක පහළ වීමයි. එබැවින් ‘‘ඇවිදියි’’ (සංචරණය කරයි) යැයි කියනු ලැබේ. එසේම, ‘‘මම සිටගෙන ඉන්නෙමියි’’ කියා සිතක් උපදින කල්හි, එම සිතින් හටගත් වායෝ ධාතුව ශරීරය පුරා පැතිර යයි. ඒ හේතුවෙන් ශරීරය කෙලින් එසවීම සිදු වේ. එනම් රූප පරම්පරාව ඉහළට ඉහළට පිහිටීමයි. එබැවින් ‘‘සිටගෙන සිටියි’’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම, ‘‘මම වාඩි වෙමියි’’ කියා සිතක් උපදින කල්හි, එම සිතින් හටගත් වායෝ ධාතුව ශරීරය පුරා පැතිර යයි. ඒ හේතුවෙන් ශරීරයේ යට කොටස නැමීමත්, උඩ කොටස කෙලින් තබා ගැනීමත් සිදු වේ. ඒ ආකාරයෙන් රූප පහළ වීම ‘‘හිඳගෙන සිටියි’’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම, ‘‘මම සැතපෙමියි’’ කියා සිතක් උපදින කල්හි, එම සිතින් හටගත් වායෝ ධාතුව ශරීරය පුරා පැතිර යයි. ඒ හේතුවෙන් ශරීරය හරස් අතට දිගු වීම සිදු වේ. ඒ ආකාරයෙන් රූප පහළ වීම ‘‘සැතපෙයි’’ යැයි කියනු ලැබේ.

เอวํ จายมายสฺมา โย โกจิ อิตฺถนฺนาโม จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ ยเมตํ ตตฺถ ตตฺถ อิริยาปเถ เตสํ เตสํ ปพฺพานํ สมิญฺชนปฺปสารณวเสน สมิญฺเชติ ปสาเรตีติ วุจฺจติ. ตมฺปิ ยสฺมา สมิญฺชนปฺปสารณจิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ยถาวุตฺเตเนว นเยน โหติ, ตสฺมา เอสา กายสฺส อิญฺชนา, นตฺเถตฺถ อญฺโญ โกจิ, สุญฺญมิทํ เกนจิ จรนฺเตน วา ปสาเรนฺเตน วา สตฺเตน วา ปุคฺคเลน วา. เกวลํ ปน –

මෙසේ වූ කල, අසවල් නම ඇති ආයුෂ්මතෙකු ඇවිදියි හෝ සිටගෙන සිටියි හෝ හිඳගෙන සිටියි හෝ සැතපෙයි කියා යම් දෙයක් කියනු ලබන්නේ ද, ඒ ඒ ඉරියව්වල දී ඒ ඒ අවයව නැමීම හා දිගු කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් නැමෙයි, දිගු වෙයි කියා ද කියනු ලැබේ. එය ද නැමීමේ හෝ දිගු කිරීමේ සිත උපදින විට ඉහත දැක්වූ ආකාරයට ම සිදු වේ. එබැවින් මෙය ශරීරයේ සැලීමක් පමණි. මෙහි ගමන් කරන හෝ අත්පා දිගු කරන වෙනත් කිසිවෙකු නැත. මෙය ඇවිදින්නා වූ හෝ අත්පා දිගු කරන්නා වූ කිසිදු සත්වයෙකුගෙන් හෝ පුද්ගලයෙකුගෙන් හිස් වූවකි. එහෙත් මෙහි -

‘‘จิตฺตนานตฺตมาคมฺม, นานตฺตํ โหติ วายุโน;

วายุนานตฺตโต นานา, โหติ กายสฺส อิญฺชนา’’ติ. –

‘‘සිතේ විවිධත්වය නිසා වායෝ ධාතුවේ විවිධත්වය ඇති වේ. වායෝ ධාතුවේ විවිධත්වය හේතුවෙන් ශරීරයේ සැලීම විවිධාකාර වේ.’’

อยเมตฺถ ปรมตฺโถ.

මෙහි පරමාර්ථය මෙයයි.

เอวเมตาย คาถาย ภควา ยสฺมา เอกสฺมึ อิริยาปเถ จิรวินิโยเคน กายปีฬนํ โหติ, ตสฺส จ วิโนทนตฺถํ อิริยาปถปริวตฺตนํ กรียติ, ตสฺมา ‘‘จรํ วา’’ติอาทีหิ อิริยาปถปฏิจฺฉนฺนํ ทุกฺขลกฺขณํ ทีเปติ, ตถา จรณกาเล ฐานาทีนมภาวโต สพฺพเมตํ จรณาทิเภทํ ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ ภณนฺโต สนฺตติปฏิจฺฉนฺนํ อนิจฺจลกฺขณํ. ตาย ตาย สามคฺคิยา ปวตฺตาย ‘‘เอสา กายสฺส อิญฺชนา’’ติ จ อตฺตปฏิกฺเขเปน ภณนฺโต อตฺตสญฺญาฆนปฏิจฺฉนฺนํ อนตฺตลกฺขณํ ทีเปติ.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම් හෙයකින් එක් ඉරියව්වක බොහෝ වේලාවක් රැඳී සිටීමෙන් ශරීරයේ පීඩාවක් හටගන්නේ ද, එම පීඩාව දුරු කිරීම පිණිස ඉරියව් මාරු කිරීම සිදු කරන්නේ ද, එබැවින් ‘‘ඇවිදින හෝ’’ යනාදියෙන් ඉරියව් මඟින් වැසී පවතින දුක්ඛ ලක්ෂණය පෙන්වා දෙති. එසේම ඇවිදින අවස්ථාවේ සිටගෙන සිටීම ආදිය නොමැති බැවින්, මේ සියලු ඇවිදීම ආදි භේදයන් ‘‘මෙය ශරීරයේ සැලීමයි’’ කියා වදාරමින් සන්තතිය (පරම්පරාව) මඟින් වැසී පවතින අනිච්ච ලක්ෂණය පෙන්වා දෙති. ඒ ඒ හේතු සාමග්‍රීන්ගේ එකතුවෙන් පවතින මෙය ‘‘ශරීරයේ සැලීමක්’’ යැයි වදාරමින්, ආත්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, ඝන සංඥාවෙන් වැසී පවතින අනත්ත ලක්ෂණය පෙන්වා දෙති.

๑๙๖. เอวํ ลกฺขณตฺตยทีปเนน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ปุน สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภทสฺสนตฺถํ ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติ อารภิ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส เจสา กายสฺส อิญฺชนา, สฺวายํ กาโย วิสุทฺธิมคฺเค ทฺวตฺตึสาการวณฺณนายํ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ ปกาสิเตหิ สฏฺฐาธิเกหิ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ นวหิ นฺหารุสเตหิ จ สํยุตฺตตฺตา อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต. ตตฺเถว ปกาสิเตน อคฺคปาทงฺคุลิตจาทินา ตเจน จ นวเปสิสตปฺปเภเทน จ มํเสน อวลิตฺตตฺตา ตจมํสาวเลปโน ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูโลติ เวทิตพฺโพ[Pg.238]. กิญฺเจตฺถ เวทิตพฺพํ สิยา, ยทิ เอส ยา สา มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สกลสรีรโต สํกฑฺฒิตา พทรฏฺฐิปฺปมาณา ภเวยฺย, ตาย มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวิยา นีลาทิรงฺคชาเตน เคหภิตฺติ วิย ปฏิจฺฉนฺโน น ภเวยฺย, อยํ ปน เอวํ สุขุมายปิ ฉวิยา กาโย ปฏิจฺฉนฺโน ปญฺญาจกฺขุวิรหิเตหิ พาลปุถุชฺชเนหิ ยถาภูตํ น ทิสฺสติ. ฉวิราครญฺชิโต หิสฺส ปรมเชคุจฺฉปฏิกูลธมฺมสงฺขาโต ตโจปิ ตจปลิเวฐิตํ ยํ ตํ ปเภทโต –

196. මෙසේ ත්‍රිලක්ෂණය පෙන්වා දීමෙන් ශුන්‍යතා කර්මස්ථානය දේශනා කොට, නැවත සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක අශුභය පෙන්වා දීම සඳහා ‘‘ඇට සහ නහරවලින් බැඳුණු’’ යනාදිය ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය නම් - යම් ශරීරයකට මේ සැලීම ඇත්තේ ද, එම ශරීරය විසුද්ධිමග්ගයේ දෙතිස් කුණප වර්ණනාවෙහි වර්ණ, සටහන්, දිශා, පිහිටීම හා සීමා වශයෙන් මෙන්ම ක්‍රියාවක් නැති (අව්‍යාපාර) ආකාරයෙන් පෙන්වා දුන් පරිදි, තුන්සිය සැටක් (360) වූ ඇටවලින් ද නවසියයක් (900) වූ නහරවලින් ද යුක්ත බැවින් ‘‘ඇට නහරවලින් බැඳුනු’’ නම් වේ. එහිම පෙන්වා දුන් පරිදි පයැඟිලි තුඩේ සිට මුළු ශරීරයම වසා ඇති සමින් ද නවසියයක් වූ මස් වැදැලිවලින් ද ආලේප කර ඇති බැවින් ‘‘සමින් හා මස්වලින් ආලේප කරන ලද’’, අතිශයින් දුගඳ වූ පිළිකුල් සහගත දෙයක් ලෙස දත යුතුය. මෙහිලා තවදුරටත් දත යුතු වන්නේ, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ මිනිසෙකුගේ මුළු සිරුරේම සම එකතු කළහොත් එය මහවිරු ඇටයක් පමණ (බදරට්ඨි) වන බවයි. මැස්සෙකුගේ තටුවක් මෙන් ඉතා සියුම් වූ එම සම නිල් ආදි වර්ණ ගැන්වූ නිවසක බිත්තියක් මෙන් ශරීරය වසා නොතිබුණේ නම්, (එහි පිළිකුල් බව මනාව පෙනෙනු ඇත). එහෙත් මෙතරම් සියුම් සමකින් වැසී ඇති නිසා ප්‍රඥා ඇසක් නොමැති බාල පෘථග්ජනයන්ට මෙම ශරීරය ඇති සැටියෙන් නොපෙනේ. සම කෙරෙහි ඇති රාගයෙන් මුළා වූ ඔහුට අතිශයින් පිළිකුල් සහගත වූ සම පවා සමකින් වට වූ පදාර්ථයක් ලෙස ඇති සැටියෙන් නොපෙනේ. එහි ප්‍රභේද මෙසේයි -

‘‘นวเปสิสตา มํสา, อวลิตฺตา กเฬวเร;

นานากิมิกุลากิณฺณํ, มิฬฺหฏฺฐานํว ปูติกา’’ติ. –

‘‘නවසියයක් මස් වැදැලි මෙම සිරුරේ ආලේප කර ඇත. මෙය නානාවිධ පණු පවුල්වලින් පිරුණු, අසූචි වළක් මෙන් කුණු වූවකි.’’

เอวํ วุตฺตํ นวมํสสตมฺปิ, มํสาวลิตฺตา เย เต –

මෙසේ නවසියයක් මස් වැදැලි ඇති බව වදාරන ලදී. මස්වලින් ආලේප කර ඇති මෙය -

‘‘นวนฺหารุสตา โหนฺติ, พฺยามมตฺเต กเฬวเร;

พนฺธนฺติ อฏฺฐิสงฺฆาตํ, อคารมิว วลฺลิยา’’ติ. –

‘‘බමයක් පමණ වූ මෙම සිරුරෙහි නවසියයක් නහර තිබේ. වැල්වලින් නිවසක් බඳින්නාක් මෙන් ඒවා ඇට සමූහය එකට බැඳ තබයි.’’

เตปิ, นฺหารุสมุฏฺฐิตานิ ปฏิปาฏิยา อวฏฺฐิตานิ ปูตีนิ ทุคฺคนฺธานิ ตีณิ สฏฺฐาธิกานิ อฏฺฐิสตานิปิ ยถาภูตํ น ทิสฺสนฺติ ยโต อนาทิยิตฺวา ตํ มกฺขิกาปตฺตสุขุมจฺฉวึ. ยานิ ปนสฺส ฉวิราครตฺเตน ตเจน ปลิเวฐิตตฺตา สพฺพโลกสฺส อปากฏานิ นานปฺปการานิ อพฺภนฺตรกุณปานิ ปรมาสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉนียปฏิกูลานิ, ตานิปิ ปญฺญาจกฺขุนา ปฏิวิชฺฌิตฺวา เอวํ ปสฺสิตพฺโพ ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร…เป… ปิตฺตสฺส จ วสาย จา’’ติ.

පිළිවෙළින් පිහිටි, නහරවලින් බැඳුණු, කුණු වූ, දුගඳ හමන එම තුන්සිය සැටක් ඇට ද මැස්සෙකුගේ තටුවක් වැනි සියුම් සම නිසා ඇති සැටියෙන් නොපෙනේ. සම කෙරෙහි වූ රාගයෙන් මත්ව සමින් වැසී ඇති බැවින් මුළු ලොවටම සැඟවී ඇති, ඇතුළත ඇති නානාවිධ කුණපයන්, අතිශයින් අශුචි වූ දුගඳ හැමන පිළිකුල් දේවල් ද ප්‍රඥා ඇසින් විනිවිද දැක, ‘‘මෙම ශරීරය අන්ත්‍රවලින් පිරී ඇත, උදරයෙන් (අමු අසූචිවලින්) පිරී ඇත...පෙ... පිතෙන් හා මේදයෙන් පිරී ඇත’’ යනාදී වශයෙන් දත යුතුය.

๑๙๗. ตตฺถ อนฺตสฺส ปูโร อนฺตปูโร. อุทรสฺส ปูโร อุทรปูโร. อุทรนฺติ จ อุทริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ ฐานนาเมน ‘‘อุทร’’นฺติ วุตฺตํ. ยกนเปฬสฺสาติ ยกนปิณฺฑสฺส. วตฺถิโนติ มุตฺตสฺส. ฐานูปจาเรน ปเนตํ ‘‘วตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ปูโรติ อธิกาโร, ตสฺมา ยกนเปฬสฺส ปูโร วตฺถิโน ปูโรติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอส นโย หทยสฺสาติอาทีสุ. สพฺพาเนว เจตานิ อนฺตาทีนิ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทเภเทน อพฺยาปารนเยน จ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนยวเสเนว เวทิตพฺพานิ.

197. එහි 'අන්තපූර' යනු බඩවැලෙන් පිරුණේ යන්නයි. 'උදරපූර' යනු නොපැසුණු ආහාරයෙන් (ආමයෙන්) පිරුණේ යන්නයි. 'උදර' යනු ආමයට (නොපැසුණු ආහාරයට) කියන නමකි. එය පිහිටා ඇති ස්ථානය අනුව 'උදර' යැයි කියනු ලැබේ. 'යකනපෙළස්ස' යනු අක්මා පිණ්ඩයට (අක්මා ගුළියට) නමකි. 'වත්ථිනො' යනු මූත්‍රයට නමකි. ස්ථානෝපචාර වශයෙන් (ස්ථානයේ නමින් වස්තුව හැඳින්වීම) එය 'වත්ථි' (මුත්‍රාශය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 'පූර' යන පදය මෙහි අධිකාර (පසුපසින් එන පදයන් හා සම්බන්ධ වන) පදයක් බැවින් අක්මාවෙන් පිරුණා වූ ද, මුත්‍රාශයෙන් (මුත්‍රාවෙන්) පිරුණා වූ ද ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. හෘදය වස්තුව ආදියෙහි ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. මේ බඩවැල් ආදී සියලු අවයවයන්ගේ වර්ණය, හැඩය, දිශාව, පිහිටීම හා සීමා වෙන් කිරීම් මෙන්ම, ඒවායේ ඇති අජීවී (අව්‍යාපාර) ස්වභාවය ද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇති අයුරින්ම තේරුම් ගත යුතුය.

๑๙๙-๒๐๐. เอวํ ภควา ‘‘น กิญฺเจตฺถ เอกมฺปิ คยฺหูปคํ มุตฺตามณิสทิสํ อตฺถิ, อญฺญทตฺถุ อสุจิปริปูโรวายํ กาโย’’ติ อพฺภนฺตรกุณปํ ทสฺเสตฺวา [Pg.239] อิทานิ ตเมว อพฺภนฺตรกุณปํ พหินิกฺขมนกุณเปน ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุพฺเพ วุตฺตญฺจ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘อถสฺส นวหิ โสเตหี’’ติ คาถาทฺวยมาห.

199-200. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙහි මුතු මැණික් බඳු වූ ග්‍රහණය කළ යුතු කිසිවක් නැත, සැබවින්ම මේ ශරීරය අශුචියෙන් පිරුණක්ම වේ' යැයි අභ්‍යන්තර කුණපයන් පෙන්වා දී, දැන් එම අභ්‍යන්තර කුණපයන්ම පිටතට ගලා යාම මඟින් ප්‍රකට කර පෙන්වනු පිණිසත්, පෙර පවසන ලද කරුණු සම්පිණ්ඩනය කර දැක්වීමටත් 'අථස්ස නවහි සෝතේහි' යන ගාථා දෙක වදාළ සේක.

ตตฺถ อถาติ ปริยายนฺตรนิทสฺสนํ, อปเรนาปิ ปริยาเยน อสุจิภาวํ ปสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อสฺสาติ อิมสฺส กายสฺส. นวหิ โสเตหีติ อุโภอกฺขิจฺฉิทฺทกณฺณจฺฉิทฺทนาสาฉิทฺทมุขวจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺเคหิ. อสุจิ สวตีติ สพฺพโลกปากฏนานปฺปการปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉอสุจิเยว สวติ, สนฺทติ, ปคฺฆรติ, น อญฺญํ กิญฺจิ อครุจนฺทนาทิคนฺธชาตํ วา มณิมุตฺตาทิรตนชาตํ วา. สพฺพทาติ ตญฺจ โข สพฺพทา รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ปุพฺพณฺเหปิ สายนฺเหปิ ติฏฺฐโตปิ คจฺฉโตปีติ. กึ ตํ อสุจีติ เจ? ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทิ. เอตสฺส หิ ทฺวีหิ อกฺขิจฺฉิทฺเทหิ อปนีตตจมํสสทิโส อกฺขิคูถโก, กณฺณจฺฉิทฺเทหิ รโชชลฺลสทิโส กณฺณคูถโก, นาสาฉิทฺเทหิ ปุพฺพสทิสา สิงฺฆาณิกา จ สวติ, มุเขน จ วมติ. กึ วมตีติ เจ? เอกทา ปิตฺตํ, ยทา อพทฺธปิตฺตํ กุปฺปิตํ โหติ, ตทา ตํ วมตีติ อธิปฺปาโย. เสมฺหญฺจาติ น เกวลญฺจ ปิตฺตํ, ยมฺปิ อุทรปฏเล เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ ติฏฺฐติ, ตมฺปิ เอกทา วมติ. ตํ ปเนตํ วณฺณาทิโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐๓-๒๐๔, ๒๑๐-๒๑๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘เสมฺหญฺจา’’ติ จ-สทฺเทน เสมฺหญฺจ อญฺญญฺจ เอวรูปํ อุทริยโลหิตาทิอสุจึ วมตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สตฺตหิ ทฺวาเรหิ อสุจิวมนํ ทสฺเสตฺวา กาลญฺญู ปุคฺคลญฺญู ปริสญฺญู จ ภควา ตทุตฺตริ ทฺเว ทฺวารานิ วิเสสวจเนน อนามสิตฺวา อปเรน ปริยาเยน สพฺพสฺมาปิ กายา อสุจิสวนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายมฺหา เสทชลฺลิกา’’ติ. ตตฺถ เสทชลฺลิกาติ เสโท จ โลณปฏลมลเภทา ชลฺลิกา จ, ตสฺส ‘‘สวติ สพฺพทา’’ติ อิมินา สทฺธึ สมฺพนฺโธ.

එහි 'අථ' යනු වෙනත් ක්‍රමයකින් දැක්වීමයි; එනම් 'වෙනත් ආකාරයකින් ද (මේ කයේ) අශුචි බව බලන්න' යන්නයි. 'අස්ස' යනු මේ ශරීරයේ යන්නයි. 'නවහි සෝතේහි' යනු ඇස් සිදුරු දෙක, කන් සිදුරු දෙක, නාසා සිදුරු දෙක, මුඛය, ගුද මාර්ගය හා මුත්‍රා මාර්ගය යන (නව දොරටු) මගිනි. 'අසුචි සවති' යනු මුළු ලොවටම ප්‍රකට වූ, නන්වැදෑරුම්, අතිශයින් දුගඳැති, පිළිකුල් සහගත අශුචිම වැගිරෙයි, ගලා යයි, තැවරෙයි යන්නයි. අගිල් හෝ සඳුන් වැනි සුවඳවත් දෙයක් හෝ මැණික්, මුතු ආදී රත්නයන්ගේ ස්වභාවයක් එහි නැත. 'සබ්බදා' යනු රෑ දහවල් දෙක්හි ද, උදය සවස ද, සිටගෙන සිටින විට මෙන්ම ඇවිදින විට ද යන සැම කල්හිම යන්නයි. ඒ වැගිරෙන අශුචි මොනවාද? 'ඇසින් ඇස් පීතූ (කබ)' ආදියයි. සැබවින්ම මෙහි ඇස් සිදුරු දෙකෙන් සම හා මස් ඉවත් කළාක් වැනි ඇස් පීතූ වැගිරෙයි. කන් සිදුරුවලින් දූවිලි හා මල වැනි කන් මල වැගිරෙයි. නාසා සිදුරුවලින් සැරව වැනි සොටු වැගිරෙයි. මුඛයෙන් වමනය කරයි. කුමක් වමනය කරයිද? එක්තරා අවස්ථාවක පිත වමනය කරයි; එනම් පිත කෝප වූ විට එය වමනය කරයි යන අදහසයි. 'සෙම ද' යනු පිත පමණක් නොව, ආමාශ පටලයෙහි පතක් පමණ පිරී පවතින යම් සෙමක් ඇද්ද, එය ද ඇතැම් විට වමනය කරයි. එහි වර්ණය ආදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. 'සෙම ද' යන තන්හි 'ච' ශබ්දයෙන් සෙම පමණක් නොව ආමාශයෙහි පවතින ලේ ආදී මෙවැනිම වූ අනෙකුත් අශුචි ද වමනය කරන බව පෙන්වයි. මෙසේ දොරටු සතකින් අශුචි පිටවීම පෙන්වා දී, කාලය දන්නා වූ ද, පුද්ගලයා දන්නා වූ ද, පිරිස දන්නා වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතිරි දොරටු දෙක (ගුද හා මූත්‍ර මාර්ග) පිළිබඳ විශේෂ කොට සඳහන් නොකර, වෙනත් ක්‍රමයකින් මුළු ශරීරයෙන්ම අශුචි වැගිරෙන ආකාරය පෙන්වමින් 'කායම්හා සේදජල්ලිකා' (කයින් දාඩිය හා කිලිටි වැගිරෙයි) යැයි වදාළ සේක. එහි 'සේදජල්ලිකා' යනු දාඩිය හා ලුණු ස්ථර වැනි කුණු කිලිටියි. එය 'සවති සබ්බදා' (සැමවිටම වැගිරෙයි) යන්න සමඟ සම්බන්ධ කොට අර්ථ දත යුතුය.

๒๐๑. เอวํ ภควา ยถา นาม ภตฺเต ปจฺจมาเน ตณฺฑุลมลญฺจ อุทกมลญฺจ เผเณน สทฺธึ อุฏฺฐหิตฺวา อุกฺขลิมุขํ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตถา อสิตปีตาทิเภเท อาหาเร กมฺมเชน อคฺคินา ปจฺจมาเน ยํ อสิตปีตาทิมลํ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก’’ติอาทินา เภเทน นิกฺขมนฺตํ อกฺขิอาทีนิ มกฺเขตฺวา พหิ คฬติ, ตสฺสาปิ วเสน อิมสฺส กายสฺส [Pg.240] อสุจิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ โลเก อุตฺตมงฺคสมฺมตํ สีสํ อติวิสิฏฺฐภาวโต ปจฺเจนฺตา วนฺทเนยฺยานมฺปิ วนฺทนํ น กโรนฺติ, ตสฺสาปิ นิสฺสารตาย อสุจิตาย จสฺส อสุจิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถสฺส สุสิรํ สีส’’นฺติ อิมํ คาถมาห.

201. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, බත් පිසෙන කල සහල්වල කුණු සහ ජලයෙහි කුණු පෙණ සමඟ මතු වී සැළි මුවෙහි තැවරී පිටතට ගලා යන්නාක් මෙන්, අනුභව කළ ආහාර පාන ආදිය කර්මජ තේජෝ ධාතුවෙන් (ජඨරග්නියෙන්) පැසෙන කල, එම ආහාරයන්ගේ කුණු මතු වී 'ඇසෙන් ඇස් පීතූ වැගිරෙයි' ආදී ක්‍රමයෙන් පිටතට පැමිණෙමින් ඇස් ආදියෙහි තැවරී පිටතට වැගිරෙන ආකාරය පෙන්වූ සේක. එමඟින් මේ ශරීරයේ අශුචි බව පෙන්වා දී, දැන් ලෝකයෙහි උතුම් අංගය ලෙස සම්මත වූ ද, ඉතා විශිෂ්ට බැවින් මානයෙන් මත්ව සිටින්නන් වන්දනා කළ යුත්තන්ට පවා හිස නමා ආචාර නොකරන්නා වූ ද ඒ හිසෙහි පවතින අසාර බව හා අශුචි බව පෙන්වනු පිණිස 'අථස්ස සුසිරං සීසං' යන ගාථාව වදාළ සේක.

ตตฺถ สุสิรนฺติ ฉิทฺทํ. มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตนฺติ ทธิภริตอลาพุกํ วิย มตฺถลุงฺคภริตํ. ตญฺจ ปเนตํ มตฺถลุงฺคํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุภโต นํ มญฺญติ พาโลติ ตเมนํ เอวํ นานาวิธกุณปภริตมฺปิ กายํ ทุจฺจินฺติตจินฺตี พาโล สุภโต มญฺญติ, สุภํ สุจึ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ ตีหิปิ ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ มญฺญติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิชฺชาย ปุรกฺขโต จตุสจฺจปฏิจฺฉาทเกน โมเหน ปุรกฺขโต, โจทิโต, ปวตฺติโต, ‘‘เอวํ อาทิย, เอวํ อภินิวิส เอวํ มญฺญาหี’’ติ คาหิโตติ อธิปฺปาโย. ปสฺส ยาว อนตฺถกรา จายํ อวิชฺชาติ.

එහි 'සුසිරං' යනු කුහරයයි. 'මත්තලුංගස්ස පූරිතං' යනු මුදවපු කිරි පිරවූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් මොළයෙන් පිරී පවතින බවයි. ඒ මොළය පිළිබඳ විස්තර ද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. 'අඥාන පුද්ගලයා මෙය සුබ ලෙස සලකයි' යනු මෙසේ නන්වැදෑරුම් කුණපයන්ගෙන් පිරී පවතින මේ ශරීරය වැරදි ලෙස කල්පනා කරන මෝඩයා 'සුබය, පිරිසිදුය, ඉෂ්ටය, කාන්තය, මනාපය' යැයි තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා මානය යන වැරදි හැඟීම් (මඤ්ඤනා) තුනෙන් යුතුව සලකයි. ඒ මන්ද? ඔහු අවිද්‍යාව පෙරටු කරගත් බැවින් හා සතර සත්‍යය වසා ගන්නා මෝහයෙන් මෙහෙයවන ලද බැවිනි. 'මෙසේ පිළිගන්න, මෙසේ ඇලෙන්න, මෙසේ සිතන්න' යැයි (මෝහය විසින්) ග්‍රහණය කරවා ඇති බව අදහසයි. මේ අවිද්‍යාව කෙතරම් නම් අනර්ථයක් සිදු කරන්නේ දැයි බලන්න.

๒๐๒. เอวํ ภควา สวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวิญฺญาณกวเสน ทสฺเสตุํ, ยสฺมา วา จกฺกวตฺติรญฺโญปิ กาโย ยถาวุตฺตกุณปภริโตเยว โหติ, ตสฺมา สพฺพปฺปกาเรนปิ สมฺปตฺติภเว อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิปตฺติภเว ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติ คาถมาห.

202. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සවිඥානක (පණ ඇති) ශරීරය මඟින් අසුභය දක්වා, දැන් අවිඥානක (පණ නැති) ශරීරය මඟින් අසුභය දැක්වීමට ද, නැතහොත් සක්විති රජෙකුගේ වුවද ශරීරය කලින් කී පරිදි කුණුපයන්ගෙන් පිරී පවත්නා බැවින්, සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පත් ඇති අවස්ථාවෙහි (ජීවත්ව සිටියදී) අසුභය පෙන්වා දී, දැන් විපත්තියට පත් අවස්ථාවෙහි (මරණින් පසු) අසුභය දැක්වීම සඳහා ‘‘යදා ච සො මතො සෙති’’ යන ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – สฺวายเมวํวิโธ กาโย ยทา อายุอุสฺมาวิญฺญาณาปคเมน มโต วาตภริตภสฺตา วิย อุทฺธุมาตโก วณฺณปริเภเทน วินีลโก สุสานสฺมึ นิรตฺถํว กลิงฺครํ ฉฑฺฑิตตฺตา อปวิทฺโธ เสติ, อถ ‘‘น ทานิสฺส ปุน อุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เอกํสโตเยว อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโย. ตตฺถ มโตติ อนิจฺจตํ ทสฺเสติ, เสตีติ นิรีหกตฺตํ. ตทุภเยน จ ชีวิตพลมทปฺปหาเน นิโยเชติ. อุทฺธุมาโตติ สณฺฐานวิปตฺตึ ทสฺเสติ, วินีลโกติ ฉวิราควิปตฺตึ. ตทุภเยน จ รูปมทปฺปหาเน วณฺณโปกฺขรตํ ปฏิจฺจ มานปฺปหาเน จ นิโยเชติ. อปวิทฺโธติ คเหตพฺพาภาวํ ทสฺเสติ, สุสานสฺมินฺติ อนฺโต อธิวาเสตุมนรหํ ชิคุจฺฉนียภาวํ. ตทุภเยนปิ ‘‘มม’’นฺติ คาหสฺส สุภสญฺญาย จ ปหาเน นิโยเชติ. อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโยติ ปฏิกิริยาภาวํ ทสฺเสติ, เตน จ ปริวารมทปฺปหาเน นิโยเชติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: මෙබඳු වූ ඒ ශරීරය යම් කලක ආයුෂය, උෂ්ණය සහ විඥානය පහව යාමෙන් මරණයට පත්ව, හුළං පිරවූ සම් මල්ලක් මෙන් ඉදිමී, වර්ණය වෙනස් වීමෙන් නිල් පැහැ වී, සොහොනෙහි ප්‍රයෝජනයක් නැති දර කැබැල්ලක් මෙන් අත්හැර දමන ලදුව පවතී ද, එවිට ‘‘දැන් මොහු නැවත නැගී නොසිටින්නේය’’ කියා ඥාතීහු ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු කෙරෙහි අපේක්ෂා රහිත වෙති. මෙහි ‘‘මතො’’ (මළේය) යන්නෙන් අනිත්‍ය බව දක්වයි; ‘‘සෙති’’ (සොහොනෙහි පවතී) යන්නෙන් ක්‍රියාවක් රහිත බව (නිශ්චේතන බව) දක්වයි. එම පද දෙකෙන්ම ජීවිතයේ බලය පිළිබඳව ඇති මදය (ආඩම්බරය) ප්‍රහාණය කිරීමට යොමු කරයි. ‘‘උද්ධුමාතො’’ යන්නෙන් රූපයේ (සංස්ථානයේ) විපත්තිය දක්වයි, ‘‘විනීලකො’’ යන්නෙන් ශරීර වර්ණය කෙරෙහි ඇති රාගයේ විපත්තිය දක්වයි. ඒ පද දෙකෙන් රූප මදය ප්‍රහාණය කිරීමටත්, ශරීර වර්ණය හා ලස්සන නිසා ඇතිවන මානය ප්‍රහාණය කිරීමටත් යොමු කරයි. ‘‘අපවිද්ධො’’ යන්නෙන් පිළිගත යුතු කිසිවක් එහි නැති බව දක්වයි; ‘‘සුසානස්මිං’’ යන්නෙන් සොහොන තුළ තබාගෙන සිටීමට නුසුදුසු පිළිකුල් සහගත බව දක්වයි. ඒ කරුණු දෙකෙන් ‘‘මගේය’’ යන දැඩිව ගැනීම හා ශුභ සංඥාව ප්‍රහාණය කිරීමට යොමු කරයි. ‘‘ඥාතීන් අපේක්ෂා රහිත වේ’’ යන්නෙන් මරණයෙන් පසු කිසිදු පිළිකරක් (නැවත පණ ගැන්වීමක්) කළ නොහැකි බව පෙන්වන අතර, ඒ මඟින් පිරිවර පිළිබඳ ඇති මදය ප්‍රහාණය කිරීමට යොමු කරයි.

๒๐๓. เอวมิมาย [Pg.241] คาถาย อปริภินฺนาวิญฺญาณกวเสน อสุภํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริภินฺนวเสนาปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ขาทนฺติ น’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ เย จญฺเญติ เย จ อญฺเญปิ กากกุลลาทโย กุณปภกฺขา ปาณิโน สนฺติ, เตปิ นํ ขาทนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมว.

203. මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් නොබිඳුණු (අලුත්) මළ සිරුරක් මඟින් අසුභය පෙන්වා, දැන් ශරීරය බිඳී විසිරී යාමෙන් ද අසුභය දැක්වීමට ‘‘ඛාදන්ති නං’’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘‘යෙ චඤ්ඤෙ’’ යනු වෙනත් යම් කපුටන්, උකුස්සන් ආදී කුණුප අනුභව කරන සත්තු වෙත්ද, ඔවුහු ද ඒ මළ සිරුර අනුභව කරති යන්න අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

๒๐๔. เอวํ ‘‘จรํ วา’’ติอาทินา นเยน สุญฺญตกมฺมฏฺฐานวเสน, ‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต’’ติอาทินา สวิญฺญาณกาสุภวเสน ‘‘ยทา จ โส มโต เสตี’’ติอาทินา อวิญฺญาณกาสุภวเสน กายํ ทสฺเสตฺวา เอวํ นิจฺจสุขตฺตภาวสุญฺเญ เอกนฺตอสุเภ จาปิ กายสฺมึ ‘‘สุภโต นํ มญฺญติ พาโล, อวิชฺชาย ปุรกฺขโต’’ติ อิมินา พาลสฺส วุตฺตึ ปกาเสตฺวา อวิชฺชามุเขน จ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปณฺฑิตสฺส วุตฺตึ ปริญฺญามุเขน จ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อารภิ.

204. මෙසේ ‘‘චරං වා’’ ආදී ක්‍රමයෙන් ශූන්‍යතා කමටහන වශයෙන් ද, ‘‘අට්ඨින්හාරුසංයුත්තො’’ ආදී වශයෙන් සවිඥානක අසුභය වශයෙන් ද, ‘‘යදා ච සො මතො සෙති’’ ආදී වශයෙන් අවිඥානක අසුභය වශයෙන් ද ශරීරය දක්වා, මෙසේ නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම යන දේවලින් ශූන්‍ය වූත් ඒකාන්තයෙන්ම අසුභ වූත් ශරීරයෙහි, ‘‘මෝඩයා අවිද්‍යාවෙන් වැසී එය ශුභ යැයි සිතයි’’ කියා අඥානයාගේ හැසිරීම ප්‍රකාශ කොට, අවිද්‍යාව මුල් කරගෙන සංසාර වට්ටය දක්වා, දැන් එහි පණ්ඩිතයාගේ හැසිරීමත් පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම) මුල් කරගෙන විවට්ටය (නිවන) දැක්වීමට ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචනං’’ යන ගාථාව ආරම්භ කළ සේක.

ตตฺถ สุตฺวานาติ โยนิโส นิสาเมตฺวา. พุทฺธวจนนฺติ กายวิจฺฉนฺทนกรํ พุทฺธวจนํ. ภิกฺขูติ เสกฺโข วา ปุถุชฺชโน วา. ปญฺญาณวาติ ปญฺญาณํ วุจฺจติ วิปสฺสนา อนิจฺจาทิปฺปกาเรสุ ปวตฺตตฺตา, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิธาติ สาสเน. โส โข นํ ปริชานาตีติ โส อิมํ กายํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. กถํ? ยถา นาม กุสโล วาณิโช อิทญฺจิทญฺจาติ ภณฺฑํ โอโลเกตฺวา ‘‘เอตฺตเกน คหิเต เอตฺตโก นาม อุทโย ภวิสฺสตี’’ติ ตุลยิตฺวา ตถา กตฺวา ปุน สอุทยํ มูลํ คณฺหนฺโต ตํ ภณฺฑํ ฉฑฺเฑติ, เอวเมวํ ‘‘อฏฺฐินฺหารุอาทโย อิเม เกสโลมาทโย จา’’ติ ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, ‘‘อนิจฺจา เอเต ธมฺมา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ ตุลยนฺโต ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ, เอวํ ตีรยิตฺวา อริยมคฺคํ ปาปุณนฺโต ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ. สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกอสุภวเสน วา ปสฺสนฺโต ญาตปริญฺญาย ปริชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ปสฺสนฺโต ตีรณปริญฺญาย, อรหตฺตมคฺเคน ตโต ฉนฺทราคํ อปกฑฺฒิตฺวา ตํ ปชหนฺโต ปหานปริญฺญาย ปริชานาติ.

එහි ‘‘සුත්වාන’’ යනු නුවණින් මෙනෙහි කොට ඇසීමයි. ‘‘බුද්ධවචනං’’ යනු ශරීරය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දුරු කරන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයයි. ‘‘භික්ඛු’’ යනු සේඛ පුද්ගලයා හෝ පෘථග්ජන පුද්ගලයාය. ‘‘පඤ්ඤාණවා’’ යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් පවත්නා විපස්සනා ප්‍රඥාවයි, එයින් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. ‘‘ඉධ’’ යනු මෙම ශාසනයෙහි ය. ‘‘සො ඛො නං පරිජානාති’’ යනු ඔහු මෙම ශරීරය පිරිඤ්ඤා තුනකින් පිරිසිඳ දනියි. ඒ කෙසේද? දක්ෂ වෙළෙන්දෙක් ‘‘මේ මේ බඩු තිබේ’’ යයි බලා, ‘‘මෙපමණ මුදලකට ගතහොත් මෙපමණ ලාභයක් ලැබෙන්නේය’’ කියා කිරා මැන බලා, එසේ කොට නැවත ලාභය සමඟ මුල් මුදල ගෙන ඒ බඩු අත්හරින්නාක් මෙන්, එමෙන්ම ‘‘මේ ඇට, නහර ආදියයි, මේ කෙස් ලොම් ආදියයි’’ කියා ඥාන ඇසින් බලමින් ඥාත පිරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දනියි. ‘‘මේ ධර්මයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය’’ කියා මෙනෙහි කරමින් තීරණ පිරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දනියි. මෙසේ තීරණය කොට ආර්ය මාර්ගයට පැමිණෙමින් එහිදී ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් පහාන පිරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දනියි. නැතහොත් සවිඥානක හෝ අවිඥානක අසුභ වශයෙන් බලමින් ඥාත පිරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දනියි, අනිත්‍යාදී වශයෙන් බලමින් තීරණ පිරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දනියි, අර්හත් මාර්ගයෙන් එයින් ඡන්දරාගය ඉවත් කොට එය ප්‍රහාණය කරමින් පහාන පිරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දනියි.

กสฺมา โส เอวํ ปริชานาตีติ เจ? ยถาภูตญฺหิ ปสฺสติ, ยสฺมา ยถาภูตํ ปสฺสตีติ อตฺโถ. ‘‘ปญฺญาณวา’’ติอาทินา เอว จ เอตสฺมึ อตฺเถ [Pg.242] สิทฺเธ ยสฺมา พุทฺธวจนํ สุตฺวา ตสฺส ปญฺญาณวตฺตํ โหติ, ยสฺมา จ สพฺพชนสฺส ปากโฏปายํ กาโย อสุตฺวา พุทฺธวจนํ น สกฺกา ปริชานิตุํ, ตสฺมา ตสฺส ญาณเหตุํ อิโต พาหิรานํ เอวํ ทฏฺฐุํ อสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺวาน พุทฺธวจน’’นฺติ อาห. นนฺทาภิกฺขุนึ ตญฺจ วิปลฺลตฺถจิตฺตํ ภิกฺขุํ อารพฺภ เทสนาปวตฺติโต อคฺคปริสโต ตปฺปฏิปตฺติปฺปตฺตานํ ภิกฺขุภาวทสฺสนโต จ ‘‘ภิกฺขู’’ติ อาห.

ඔහු එසේ පිරිසිඳ දන්නේ ඇයිද යත්? තත් වූ පරිද්දෙන් (යථාභූතව) දකින බැවිනි. ‘‘පඤ්ඤාණවා’’ ආදී වශයෙන් මේ අර්ථය සිද්ධ වන අතර, බුද්ධ වචනය ඇසීමෙන් ඔහු ප්‍රඥාවන්ත වන බැවින් ද, සියලු දෙනාටම ප්‍රකටව පෙනෙන මෙම ශරීරය බුද්ධ වචනය නොඇසූ අයෙකුට පිරිසිඳ දැකිය නොහැකි බැවින් ද, ඔහුගේ ඥානයට හේතුව සහ ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ට මෙලෙස දැකීමට ඇති නොහැකියාව පෙන්වීමට ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචනං’’ යයි වදාළ සේක. නන්දා භික්ෂුණිය සහ සිරිමා කෙරෙහි සිත පෙරළී ගිය භික්ෂුව අරභයා දේශනාව පවත්වන ලද බැවින් ද, අග්‍ර පිරිස වන බැවින් ද, එම ප්‍රතිපත්තියට පැමිණි අයගේ භික්ෂු භාවය දැක්වීමට ද ‘‘භික්ඛු’’ යයි වදාළ සේක.

๒๐๕. อิทานิ ‘‘ยถาภูตญฺหิ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยถา ปสฺสนฺโต ยถาภูตํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิท’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทํ สวิญฺญาณกาสุภํ อายุอุสฺมาวิญฺญาณานํ อนปคมา จรติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, สยติ; ตถา เอตํ เอตรหิ สุสาเน สยิตํ อวิญฺญาณกมฺปิ ปุพฺเพ เตสํ ธมฺมานํ อนปคมา อโหสิ. ยถา จ เอตํ เอตรหิ มตสรีรํ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา น จรติ, น ติฏฺฐติ, น นิสีทติ, น เสยฺยํ กปฺเปติ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา ภวิสฺสติ. ยถา จ อิทํ สวิญฺญาณกํ เอตรหิ น สุสาเน มตํ เสติ, น อุทฺธุมาตกาทิภาวมุปคตํ, ตถา เอตํ เอตรหิ มตสรีรมฺปิ ปุพฺเพ อโหสิ. ยถา ปเนตํ เอตรหิ อวิญฺญาณกาสุภํ มตํ สุสาเน เสติ, อุทฺธุมาตกาทิภาวญฺจ อุปคตํ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ ภวิสฺสตีติ.

205. දැන් "යථාභූතය (ඇති සැටිය) දක්නට ලැබේ" යන මෙහි, යමෙකු ඇති සැටිය දක්නා අයුරු පෙන්වීමට, "යම් සේ මෙය ද එසේ ම එය ද වෙයි, යම් සේ එය ද එසේ ම මෙය ද වෙයි" යනුවෙන් වදාළහ. එහි අර්ථය මෙසේ ය: සජීවී වූ (විඥානය සහිත වූ) මේ අශුභ ශරීරය ආයුෂය, උෂ්ණත්වය හා විඥානය පහව නොගිය තාක් කල් ඇවිදින, සිටින, හිඳින හා නිදන අයුරින් ම, සොහොනෙහි වැතිර ඇති විඥානයෙන් තොර වූ ඒ ශරීරය ද, මීට පෙර මේ ධර්මයන් (ආයු, උෂ්ණත්වය හා විඥානය) පහව නොගිය අවධියේ දී එලෙස ම පැවතුණි. තවද, දැනට මළ සිරුරක් වී ඇති ඒ කය එම ධර්මයන් පහව යාම නිසා දැන් ඇවිදින්නේ, සිටින්නේ, හිඳින්නේ හෝ නිදන්නේ නැත. එලෙස ම විඥානය සහිත මේ ශරීරය ද එම ධර්මයන් පහව ගිය කල්හි එසේ ම වන්නේ ය. තවද, දැනට ජීවත්ව පවතින මේ කය සොහොනෙහි වැතිර නොමැතිවාක් මෙන් ම ඉදිමීම ආදී පිළිකුල් තත්ත්වයට පත්ව නොමැතිවාක් මෙන් ම, දැනට මළ සිරුරක්ව ඇති ඒ කය ද පෙරදී එසේ ම පැවතුණි. යම් සේ දැන් මේ මළ සිරුර විඥානයෙන් තොරව, අශුභව සොහොනෙහි වැතිර තිබේ ද, ඉදිමීම ආදී පිළිකුල් තත්ත්වයට පත්ව තිබේ ද, එලෙස ම මේ සජීවී ශරීරය ද මතු දිනක එසේ ම වන්නේ ය.

ตตฺถ ยถา อิทํ ตถา เอตนฺติ อตฺตนา มตสฺส สรีรสฺส สมานภาวํ กโรนฺโต พาหิเร โทสํ ปชหติ. ยถา เอตํ ตถา อิทนฺติ มตสรีเรน อตฺตโน สมานภาวํ กโรนฺโต อชฺฌตฺติเก ราคํ ปชหติ. เยนากาเรน อุภยํ สภํ กโรติ, ตํ ปชานนฺโต อุภยตฺถ โมหํ ปชหติ. เอวํ ยถาภูตทสฺสเนน ปุพฺพภาเคเยว อกุสลมูลปฺปหานํ สาเธตฺวา, ยสฺมา เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพน อรหตฺตมคฺคํ ปตฺวา สพฺพํ ฉนฺทราคํ วิราเชตุํ สมตฺโถ โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, กาเย ฉนฺทํ วิราชเย’’ติ. เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อนุปุพฺเพนาติ ปาฐเสโส.

එහි "යම් සේ මෙය ද එසේ ම එය ද වෙයි" යන පදයෙන් තමා සහ මළ සිරුර අතර සමාන බව සලකමින් බාහිර රූප කෙරෙහි ඇති වන ගැටීම (ද්වේෂය) දුරු කරයි. "යම් සේ එය ද එසේ ම මෙය ද වෙයි" යන පදයෙන් මළ සිරුර හා තමා අතර සමානත්වය සලකමින් තමාගේ ශරීරය කෙරෙහි පවතින ඇල්ම (රාගය) දුරු කරයි. යම් අයුරකින් අභ්‍යන්තර හා බාහිර යන දෙකම සමාන බව පසක් කර ගන්නේ ද, එය මැනවින් දැනගන්නා තැනැත්තා එම දෙකෙහි ම පවතින මුළාව (මෝහය) දුරු කරයි. මෙසේ ඇති සැටිය දැකීමෙන් පූර්ව භාගයේ දී ම අකුසල මූලයන් ප්‍රහාණය කොට, මෙලෙස පිළිපන් මහණ තෙමේ පිළිවෙළින් අරහත් මාර්ගයට පැමිණ සියලු ඇල්ම හා රාගය දුරු කිරීමට සමත් වන බැවින් "තමාගේ හා අන්‍යයන්ගේ ද යන දෙපාර්ශවයේ ම ශරීරයෙහි පවතින ඇල්ම දුරු කළ යුතු ය" යි වදාළහ. "මෙසේ පිළිපන් මහණ තෙමේ පිළිවෙළින්" යනු මෙහි ඉතිරි පෙළ පාඨයයි.

๒๐๖. เอวํ เสกฺขภูมึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต โส’’ติ. ตสฺสตฺโถ – โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรํ ผลํ ปาปุณาติ, อถ สพฺพโส ฉนฺทราคสฺส [Pg.243] ปหีนตฺตา ‘‘ฉนฺทราควิรตฺโต’’ติ จ, มรณาภาเวน ปณีตฏฺเฐน วา อมตํ สพฺพสงฺขารวูปสมนโต สนฺตึ ตณฺหาสงฺขาตวานาภาวโต นิพฺพานํ, จวนาภาวโต อจฺจุตนฺติ สํวณฺณิตํ ปทมชฺฌคาติ จ วุจฺจติ. อถ วา โส ภิกฺขุ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปญฺญาณวา มคฺคานนฺตรผเล ฐิโต ฉนฺทราควิรตฺโต นาม โหติ, วุตฺตปฺปการญฺจ ปทมชฺฌคาติ เวทิตพฺโพ. เตน ‘‘อิทมสฺส ปหีนํ, อิทญฺจาเนน ลทฺธ’’นฺติ ทีเปติ.

206. මෙසේ සේඛ භූමිය පෙන්වා දී, දැන් අසේඛ භූමිය පෙන්වීමට "ඔහු ඇල්මෙන් හා රාගයෙන් තොර වූයේ ය" යි වදාළහ. එහි අර්ථය මෙසේ ය: ඒ මහණ තෙමේ අරහත් මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රඥාවන්ත වූයේ, මාර්ගයට අනතුරුව ම ඵලය ලබයි. එවිට සියලු ආකාරයෙන් ම ඇල්ම හා රාගය ප්‍රහාණය කළ බැවින් "ඡන්දරාගයෙන් වෙන් වූයේ" යැයි ද, මරණයක් නොමැති බැවින් හෝ උතුම් අර්ථයෙන් "අමෘතය" කියා ද, සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳීම නිසා "ශාන්තිය" කියා ද, තෘෂ්ණාව නමැති ඇලීම නොමැති බැවින් "නිර්වාණය" කියා ද, පිරිහීමක් නොමැති බැවින් "අච්‍යුත" කියා ද වර්ණනා කරන ලද උතුම් නිවන් පදයට පැමිණියේ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, ඒ මහණ තෙමේ අරහත් මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රඥාවන්තව, මාර්ගයට අනතුරුව ලැබෙන ඵලයෙහි පිහිටා ඡන්දරාගයෙන් වෙන් වූවෙක් නම් වෙයි. කලින් සඳහන් කළ පරිදි ඔහු නිවන් පදයට පැමිණියෙකු ලෙස හඳුනාගත යුතු ය. ඒ මගින් "ඔහු විසින් මෙය (අකුසලය) ප්‍රහාණය කරන ලදී, මෙය (නිවන) ලබන ලදී" යන බව පෙන්වා දෙයි.

๒๐๗-๒๐๘. เอวํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกวเสน อสุภกมฺมฏฺฐานํ สห นิปฺผตฺติยา กเถตฺวา ปุน สงฺเขปเทสนาย เอวํ มหโต อานิสํสสฺส อนฺตรายกรํ ปมาทวิหารํ ครหนฺโต ‘‘ทฺวิปาทโกย’’นฺติ คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อปาทกาทโยปิ กายา อสุจีเยว, อิธาธิการวเสน ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วา, ยสฺมา วา อญฺเญ อสุจิภูตาปิ กายา โลณมฺพิลาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา มนุสฺสานํ โภชเนปิ อุปนียนฺติ, น ตฺเวว มนุสฺสกาโย, ตสฺมา อสุจิตรภาวมสฺส ทสฺเสนฺโตปิ ‘‘ทฺวิปาทโก’’ติ อาห.

207-208. මෙසේ සජීවී හා අජීවී වශයෙන් අශුභ කර්මස්ථානය එහි ප්‍රතිඵල ද සහිතව දේශනා කොට, නැවතත් සංක්ෂිප්ත දේශනාවකින් එවන් මහත් ආනිසංසයකට බාධා පමුණුවන ප්‍රමාද වී වාසය කිරීම හෙළා දකිමින් "මේ දෙපා ඇත්තා වූ (කය)" යනුවෙන් ඇරඹෙන ගාථා දෙක වදාළහ. එහි පාද රහිත සතුන්ගේ ආදී ශරීරයන් ද අශුචි (අපිරිසිදු) වුවත්, මෙහි ප්‍රධානත්වය සලකා හෝ මිනිස් ශරීරය වෙන් කොට දැක්වීමට හෝ එසේ වදාළහ. නැතහොත්, අන්‍ය සතුන්ගේ ශරීර අපිරිසිදු වුවත් ඒවා ලුණු ඇඹුල් දමා සකස් කොට මිනිසුන්ගේ ආහාර පිණිස ගනු ලැබේ. නමුත් මිනිස් සිරුර එසේ නොවේ. එබැවින් මිනිස් ශරීරයේ ඇති අධික අපිරිසිදු බව පෙන්වීමට "දෙපා ඇත්තා වූ" යනුවෙන් වදාළහ.

อยนฺติ มนุสฺสกายํ ทสฺเสติ. ทุคฺคนฺโธ ปริหีรตีติ ทุคฺคนฺโธ สมาโน ปุปฺผคนฺธาทีหิ อภิสงฺขริตฺวา ปริหีรติ. นานากุณปปริปูโรติ เกสาทิอเนกปฺปการกุณปภริโต. วิสฺสวนฺโต ตโต ตโตติ ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปฏิจฺฉาเทตุํ ฆเฏนฺตานมฺปิ ตํ วายามํ นิปฺผลํ กตฺวา นวหิ ทฺวาเรหิ เขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ, โลมกูเปหิ จ เสทชลฺลิกํ วิสฺสวนฺโตเยว. ตตฺถ ทานิ ปสฺสถ – เอตาทิเสน กาเยน โย ปุริโส วา อิตฺถี วา โกจิ พาโล มญฺเญ อุณฺณเมตเว ตณฺหาทิฏฺฐิมานมญฺญนาหิ ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา ‘‘นิจฺโจ’’ติ วาติอาทินา นเยน โย อุณฺณมิตุํ มญฺเญยฺย, ปรํ วา ชาติอาทีหิ อวชาเนยฺย อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺโต, กิมญฺญตฺร อทสฺสนา ฐเปตฺวา อริยมคฺเคน อริยสจฺจทสฺสนาภาวํ กิมญฺญํ ตสฺส เอวํ อุณฺณมาวชานนการณํ สิยาติ.

"මෙය" යන පදයෙන් මිනිස් සිරුර පෙන්වයි. "දුගඳ හමන මෙය පරිහරණය කරයි" යනු දුගඳ හමන ශරීරය මල් සුවඳ ආදියෙන් සරසා පරිහරණය කිරීමයි. "නොයෙක් කුණුපයන්ගෙන් පිරී ඇත" යනු කේසාදී වූ අනේක විධ අශුද්ධ කොටස්වලින් පිරී ඇති බවයි. "තැනින් තැන වැගිරෙයි" යනු මල් සුවඳ ආදියෙන් එය වසා ගැනීමට උත්සාහ කළත්, එම වෑයම නිශ්ඵල කරමින් නව දොරටුවලින් කෙළ, සොටු ආදිය ද රෝම කූපවලින් දාඩිය හා කුණු ද නිරන්තරයෙන් වැගිරෙන බවයි. එහි "දැන් බලන්න" - මෙවන් ශරීරයක් ඇතිව යම් මෝඩ පුරුෂයෙක් හෝ ස්ත්‍රියක් තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා මානය යන මඤ්ඤනාවන්ගෙන් "මම වෙමි", "මගේ ය", "ස්ථිර ය" ආදී වශයෙන් උඩඟු වීමට සිතයි ද, තමා උසස් තැනක තබා ගනිමින් ජාති ආදියෙන් අන්‍යයන් පහත් කොට සලකයි ද, එය ආර්ය මාර්ගය තුළින් ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර නොගැනීම (නොදැකීම) මිස අන් කිමෙක් ද? ආර්ය සත්‍යය නොදැකීම හැර මෙලෙස උඩඟු වීමට හා අන්‍යයන් පහත් කිරීමට ඔහුට ඇති වෙනත් හේතුව කුමක් ද?

เทสนาปริโยสาเน นนฺทา ภิกฺขุนี สํเวคมาปาทิ – ‘‘อโห วต เร, อหํ พาลา, ยา มํเยว อารพฺภ เอวํ วิวิธธมฺมเทสนาปวตฺตกสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ นาคมาสิ’’นฺติ. เอวํ สํวิคฺคา จ ตเมว ธมฺมเทสนํ สมนฺนาหริตฺวา [Pg.244] เตเนว กมฺมฏฺฐาเนน กติปยทิวสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ทุติยฏฺฐาเนปิ กิร เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, สิริมา เทวกญฺญา อนาคามิผลํ ปตฺตา, โส จ ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ.

දේශනාව අවසානයේදී නන්දා භික්ෂුණිය සංවේගයට පත් වූවාය. "අහෝ! මම කෙතරම් මෝඩයෙක් වීමිද? මා උදෙසාම මෙබඳු විවිධ වූ ධර්ම දේශනා පවත්වන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථානය පිණිස මම නොපැමිණියෙමි" යි ඇය සිතුවාය. මෙසේ සංවේගයට පත් වූ ඇය, එම ධර්ම දේශනාවම මැනවින් මෙනෙහි කොට, එම කමටහනෙන්ම දින කිහිපයක් ඇතුළත අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කළාය. දෙවන අවස්ථාවේදී ද දේශනාව අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන් හට ධර්මාවබෝධය විය. සිරිමා දිව්‍යාංගනාව අනාගාමී ඵලයට පත් වූ අතර, ඒ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย วิชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි විජය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๑๒. มุนิสุตฺตวณฺณนา

12. මුණි සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๐๙. สนฺถวาโต ภยํ ชาตนฺติ มุนิสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? น สพฺพสฺเสว สุตฺตสฺส เอกา อุปฺปตฺติ, อปิเจตฺถ อาทิโต ตาว จตุนฺนํ คาถานํ อยมุปฺปตฺติ – ภควติ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต คามกาวาเส อญฺญตรา ทุคฺคติตฺถี มตปติกา ปุตฺตํ ภิกฺขูสุ ปพฺพาเชตฺวา อตฺตนาปิ ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิ. เต อุโภปิ สาวตฺถิยํ วสฺสํ อุปคนฺตฺวา อภิณฺหํ อญฺญมญฺญสฺส ทสฺสนกามา อเหสุํ. มาตา กิญฺจิ ลภิตฺวา ปุตฺตสฺส หรติ, ปุตฺโตปิ มาตุ. เอวํ สายมฺปิ ปาโตปิ อญฺญมญฺญํ สมาคนฺตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ สํวิภชมานา, สมฺโมทมานา, สุขทุกฺขํ ปุจฺฉมานา, นิราสงฺกา อเหสุํ. เตสํ เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน สํสคฺโค อุปฺปชฺชิ, สํสคฺคา วิสฺสาโส, วิสฺสาสา โอตาโร, ราเคน โอติณฺณจิตฺตานํ ปพฺพชิตสญฺญา จ มาตุปุตฺตสญฺญา จ อนฺตรธายิ. ตโต มริยาทวีติกฺกมํ กตฺวา อสทฺธมฺมํ ปฏิเสวึสุ, อยสปฺปตฺตา จ วิพฺภมิตฺวา อคารมชฺเฌ วสึสุ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ‘‘กึ นุ โส, ภิกฺขเว, โมฆปุริโส มญฺญติ น มาตา ปุตฺเต สารชฺชติ, ปุตฺโต วา ปน มาตรี’’ติ ครหิตฺวา ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๕.๕๕) อวเสสสุตฺเตนปิ ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว –

209. ඇලීම (සන්ථවය) නිසා බිය හටගත් බව පවසන මුණි සූත්‍රයයි. මෙහි උප්පත්ති කතාව කුමක්ද? මුළු සූත්‍රයටම එක් පොදු උප්පත්ති කතාවක් නැතත්, මෙහි ආරම්භයේ ඇති ගාථා සතරෙහි උප්පත්තිය මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩ වසන සමයෙහි, එක්තරා ගමක විසූ දිළිඳු ස්ත්‍රියක් ඇගේ ස්වාමියා මියගිය පසු තම පුත්‍රයාව භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයෙහි මහණ කරවා, පසුව ඇය ද භික්ෂුණීන් සමීපයෙහි මහණ වූවාය. ඒ මවත් පුතාත් දෙදෙනාම සැවැත්නුවර වස් සමාදන් වී නිතර එකිනෙකා දැකීමට කැමැත්තෙන් පසු වූහ. මව කිසිදු ලාභයක් ලැබූ විට එය පුතු වෙනුවෙන් ගෙනැවිත් දෙයි; පුතා ද යමක් ලැබූ විට එය මව වෙනුවෙන් ගෙන යයි. මෙසේ සවස් කාලයේත් උදෑසන කාලයේත් එකිනෙකා හමු වී, ලැබුණු දේ බෙදා හදා ගනිමින්, සතුටු සාමීචියෙහි යෙදෙමින්, සැප දුක් විමසමින් කිසිදු සැකයකින් තොරව විසූහ. ඔවුන් නිතර මෙලෙස මුණගැසීම නිසා ඔවුන් අතර ඇලීමක් (සංසර්ගයක්) ඇති විය. ඇලීම නිසා අතිශය විශ්වාසයක් ද, විශ්වාසය නිසා රාගයට අවස්ථාවක් ද ඇති විය. රාගයෙන් සිත යටපත් වූ ඒ මවට සහ පුතාට තමන් පැවිද්දන් බව හෝ මව සහ පුතා බව යන හැඟීම අතුරුදහන් විය. ඉන්පසු ශික්ෂා පද ඉක්මවා අසද්ධර්මයෙහි (මෙවුන්දම් සේවනයෙහි) යෙදුණු ඔවුහු, අපකීර්තියට පත්ව මහණකම හැරදමා ගිහි ගෙයි වාසය කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ඒ මෝඝ පුරුෂයා, මව පුතු කෙරෙහි හෝ පුතා මව කෙරෙහි හෝ ඇලෙන්නේ නැතැයි සිතුවේ මන්ද?" යි ගර්හා කළ සේක. පසුව "මහණෙනි, මම මෙබඳු තවත් එකම රූපයක්වත් නොදකිමි" ආදී වශයෙන් සූත්‍රයේ ඉතිරි කොටසින් භික්ෂූන් තුළ සංවේගය ඇති කරමින් මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, එබැවින් මෙහිදී -"

‘‘วิสํ ยถา หลาหลํ, เตลํ ปกฺกุถิตํ ยถา;

ตมฺพโลหวิลีนํว, มาตุคามํ วิวชฺชเย’’ติ จ. –

"හලාහල විෂක් මෙන් ද, රත් වී උතුරන තෙල් මෙන් ද, දිය කළ තඹ ලෝහයක් මෙන් ද මාතුගාමයා (ස්ත්‍රිය) මඟහැරිය යුතුය."

วตฺวา [Pg.245] ปุน ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ – ‘‘สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ อิมา อตฺตุปนายิกา จตสฺโส คาถา อภาสิ.

මෙසේ වදාරා නැවත භික්ෂූන්ට ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස "සන්ථවාතෝ භයං ජාතං" යනුවෙන් තමාටම අදාළ කරගත යුතු (ආදර්ශවත්) මෙම ගාථා සතර වදාළ සේක.

ตตฺถ สนฺถโว ตณฺหาทิฏฺฐิมิตฺตเภเทน ติวิโธติ ปุพฺเพ วุตฺโต. อิธ ตณฺหาทิฏฺฐิสนฺถโว อธิปฺเปโต. ตํ สนฺธาย ภควา อาห – ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาต’’นฺติ. ตญฺหิ ตสฺส อภิณฺหทสฺสนกามตาทิตณฺหาย พลวกิเลสภยํ ชาตํ, เยน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต มาตริ วิปฺปฏิปชฺชิ. อตฺตานุวาทาทิกํ วา มหาภยํ, เยน สาสนํ ฉฑฺเฑตฺวา วิพฺภนฺโต. นิเกตาติ ‘‘รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา โข, คหปติ, ‘นิเกตสารี’ติ วุจฺจตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓) นเยน วุตฺตา อารมฺมณปฺปเภทา. ชายเต รโชติ ราคโทสโมหรโช ชายเต. กึ วุตฺตํ โหติ? น เกวลญฺจ ตสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, อปิจ โข ปน ยเทตํ กิเลสานํ นิวาสฏฺเฐน สาสวารมฺมณํ ‘‘นิเกต’’นฺติ วุจฺจติ, อิทานิสฺส ภินฺนสํวรตฺตา อติกฺกนฺตมริยาทตฺตา สุฏฺฐุตรํ ตโต นิเกตา ชายเต รโช, เยน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต อนยพฺยสนํ ปาปุณิสฺสติ. อถ วา ปสฺสถ, ภิกฺขเว, ยถา อิทํ ตสฺส โมฆปุริสสฺส สนฺถวาโต ภยํ ชาตํ, ยถา จ สพฺพปุถุชฺชนานํ นิเกตา ชายเต รโชติ เอวมฺเปตํ ปททฺวยํ โยเชตพฺพํ.

එහි "සන්ථව" යන්න තණ්හා, දිට්ඨි සහ මිත්ත වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වන බව පෙර පවසන ලදී. මෙහිදී තණ්හා සහ දිට්ඨි ඇලීම (සන්ථවය) අදහස් කෙරේ. එය අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ "මහණෙනි, ඒ මෝඝ පුරුෂයාට ඇලීම නිසා බිය හටගත් ආකාරය බලන්න" යනුවෙනි. නිතර දැකීමට ඇති කැමැත්ත ආදී තණ්හාව නිසා ඔහු තුළ බලවත් කෙලෙස් බියක් හටගත් අතර, ඉන් සංවර වීමට නොහැකිව ඔහු මව සමඟ වැරදි ලෙස හැසිරුණේය. නැතහොත් තමාටම දොස් පවරා ගැනීම ආදී මහා බියක් ඇති වූ අතර, ඒ නිසා සසුන අත්හැර ගිහි විය. "නිකේත" යනු රූප නිමිත්ත ආදී අරමුණු ඇසුරු කිරීම නිසා ඇති වන බැඳීමයි. "රජෝ" (දූවිලි) යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන කෙලෙස් රජස් ය. මෙහි අදහස නම්, ඔහුට ඇලීම නිසා බිය හටගත්තා පමණක් නොව, කෙලෙස්වලට වාසස්ථානයක් බඳු වූ ඒ ඇලෙන සුලු අරමුණු හෙවත් "නිකේතය" නිසා දැන් ඔහු තුළ ඉතා තදින් කෙලෙස් රජස් හටගන්නා බවයි. ඉන් කිලුටු වූ සිතින් ඔහු විනාශයට පත් වන්නේය. එසේත් නැතිනම් "ඒ මෝඝ පුරුෂයාට ඇලීම නිසා බිය හටගත් ආකාරයත්, සියලු පෘථග්ජනයන්ට ඇලීම නිසා කෙලෙස් රජස් හටගන්නා ආකාරයත් බලන්න" යි මේ පද දෙක සම්බන්ධ කළ යුතුය.

สพฺพถา ปน อิมินา ปุริมทฺเธน ภควา ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ‘‘อนิเกต’’นฺติ ปจฺฉิมทฺธมาห. ตตฺถ ยถาวุตฺตนิเกตปฏิกฺเขเปน อนิเกตํ, สนฺถวปฏิกฺเขเปน จ อสนฺถวํ เวทิตพฺพํ. อุภยมฺเปตํ นิพฺพานสฺสาธิวจนํ. เอตํ เว มุนิทสฺสนนฺติ เอตํ อนิเกตมสนฺถวํ พุทฺธมุนินา ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ เวติ วิมฺหยตฺเถ นิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตน จ ยํ นาม นิเกตสนฺถววเสน มาตาปุตฺเตสุ วิปฺปฏิปชฺชมาเนสุ อนิเกตมสนฺถวํ, เอตํ มุนินา ทิฏฺฐํ อโห อพฺภุตนฺติ อยมธิปฺปาโย สิทฺโธ โหติ. อถ วา มุนิโน ทสฺสนนฺติปิ มุนิทสฺสนํ, ทสฺสนํ นาม ขนฺติ รุจิ, ขมติ เจว รุจฺจติ จาติ อตฺโถ.

සෑම ආකාරයකින්ම, මෙම ගාථාවේ පූර්ව අර්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෘථග්ජනයන්ගේ දැක්ම ගර්හා කොට, තම දැක්ම ප්‍රශංසා කරමින් "අනිකේත" (බැඳීමක් නැති) යනුවෙන් ගාථාවේ පසු අර්ධය වදාළ සේක. එහි නිකේත (බැඳීම) බැහැර කිරීමෙන් "අනිකේත" බවත්, සන්ථව (ඇලීම) බැහැර කිරීමෙන් "අසන්ථව" බවත් දත යුතුය. මේ පද දෙකම නිවනට නමකි. "ඒතං වේ මුණිදස්සනං" යනු ඒ බැඳීමක් නැති, ඇලීමක් නැති නිවන මුණිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද්දක් යන අරුතයි. එහි "වේ" යන නිපාතය පුදුමය පළ කිරීමේ අර්ථයෙන් දත යුතුය. ඉන් අදහස් වන්නේ, ඇලීම් සහ බැඳීම් නිසා මව සහ පුතා පවා වරදෙහි බැඳෙද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් එවැනි බැඳීම් හා ඇලීම් රහිත වූ නිවන දක්නා ලදි, එය අහෝ අද්භූතය යන්නයි. එසේත් නැතිනම්, මුණිවරයාගේ දැක්ම "මුණිදස්සන" නම් වේ. මෙහි දැක්ම යනු ඉවසීම සහ රුචියයි; එනම් බුදුරජාණන් වහන්සේ (නිවන) ඉවසන සේක, රුචි කරන සේක යන්න අර්ථයයි.

๒๑๐. ทุติยคาถาย โย ชาตมุจฺฉิชฺชาติ โย กิสฺมิญฺจิเทว วตฺถุสฺมึ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ กิเลสํ ยถา อุปฺปนฺนากุสลปฺปหานํ โหติ, ตถา [Pg.246] วายมนฺโต ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปุน อนิพฺพตฺตนวเสน อุจฺฉินฺทิตฺวา โย อนาคโตปิ กิเลโส ตถารูปปฺปจฺจยสโมธาเน นิพฺพตฺติตุํ อภิมุขีภูตตฺตา วตฺตมานสมีเป วตฺตมานลกฺขเณน ‘‘ชายนฺโต’’ติ วุจฺจติ, ตญฺจ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, ยถา อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาโท โหติ, ตถา วายมนฺโต น นิพฺพตฺเตยฺยาติ อตฺโถ. กถญฺจ น นิพฺพตฺเตยฺย? อสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, เยน ปจฺจเยน โส นิพฺพตฺเตยฺย ตํ นานุปฺปเวเสยฺย น สโมธาเนยฺย. เอวํ สมฺภารเวกลฺลกรเณน ตํ น โรปเยยฺย ชายนฺตํ. อถ วา ยสฺมา มคฺคภาวนาย อตีตาปิ กิเลสา อุจฺฉิชฺชนฺติ อายตึ วิปากาภาเวน วตฺตมานาปิ น โรปียนฺติ ตทภาเวน, อนาคตาปิ จิตฺตสนฺตตึ นานุปฺปเวสียนฺติ อุปฺปตฺติสามตฺถิยวิฆาเตน, ตสฺมา โย อริยมคฺคภาวนาย ชาตมุจฺฉิชฺช น โรปเยยฺย ชายนฺตํ, อนาคตมฺปิ จสฺส ชายนฺตสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตมาหุ เอกํ มุนินํ จรนฺตํ, โส จ อทฺทกฺขิ สนฺติปทํ มเหสีติ เอวมฺเปตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เอกนฺตนิกฺกิเลสตาย เอกํ, เสฏฺฐฏฺเฐน วา เอกํ. มุนินนฺติ มุนึ, มุนีสุ วา เอกํ. จรนฺตนฺติ สพฺพาการปริปูราย โลกตฺถจริยาย อวเสสจริยาหิ จ จรนฺตํ. อทฺทกฺขีติ อทฺทส. โสติ โย ชาตมุจฺฉิชฺช อโรปเน อนนุปฺปเวสเน จ สมตฺถตาย ‘‘น โรปเยยฺย ชายนฺตมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ’’ติ วุตฺโต พุทฺธมุนิ. สนฺติปทนฺติ สนฺติโกฏฺฐาสํ, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวิปสฺสนานิพฺพานเภทาสุ ตีสุ สมฺมุติสนฺติ, ตทงฺคสนฺติ, อจฺจนฺตสนฺตีสุ เสฏฺฐํ เอวํ อนุปสนฺเต โลเก อจฺจนฺตสนฺตึ อทฺทส มเหสีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

210. දෙවන ගාථාවෙහි ‘යෝ ජාතමුච්ඡිජ්ජ’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් පුද්ගලයෙක් යම් කිසි අරමුණක හටගත් හෝ උපන් කෙලෙස්, උපන් අකුසල් දුරු කරන අයුරින් වීර්යය කරමින්, එම අරමුණෙහි නැවත කෙලෙස් හට නොගන්නා ලෙස සහමුලින්ම සිඳලයිද; එසේම යෝග්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් අනාගතයෙහි හටගැනීමට සූදානම්ව පවතින බැවින්, වර්තමානයට ආසන්න වශයෙන් වර්තමාන ලක්ෂණයෙන් යුතුව ‘හටගනිමින් පවතින’ (ජායන්තං) යැයි කියනු ලබන කෙලෙස් වර්ධනය වීමට ඉඩ නොදෙයිද, එනම් නූපන් අකුසල් නූපදින අයුරින් වීර්යය කරමින් ඒවා ජනිත වීමට ඉඩ නොදෙයිද යන්න මෙහි අදහසයි. එය වළක්වන්නේ කෙසේද? එම කෙලෙස් හටගැනීමට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්ට ඉඩ නොදීමෙන් සහ ඒවා එක්රැස් වීමට ඉඩ නොදීමෙන්, කෙලෙස් වැඩීමට අවශ්‍ය සාධක අහිමි කිරීමෙන් ‘ජායන්ත’ කෙලෙස් වර්ධනය වීමට ඉඩ නොදෙයි. එසේත් නැතහොත්, ආර්ය මාර්ග භාවනාව මඟින් අනාගත විපාක අහිමි වන බැවින් අතීත කෙලෙස්ද සිඳී යයි, වර්තමාන කෙලෙස්ද වර්ධනය නොවේ, කෙලෙස්වල හටගැනීමේ ශක්තිය නැති කරන බැවින් අනාගත කෙලෙස්ද චිත්ත සන්තතියට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොලැබේ. එබැවින්, ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙන් උපන් කෙලෙස් සිඳ දමා, හටගන්නා කෙලෙස් වර්ධනය වීමට ඉඩ නොදී, අනාගත කෙලෙස් ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙන ඒ පුද්ගලයා තනිව හැසිරෙන මුනිවරයෙකු යැයි පවසනු ලැබේ. ඒ මහා ඉසිනන් වහන්සේ ශාන්ති පදය (නිවන) දුටු සේක. උන්වහන්සේ කෙලෙස් රහිත බැවින් හෝ උතුම් බැවින් ‘එක’ (තනි) නම් වෙති. ‘මුනිනං’ යනු මුනිවරයායි. ‘චරන්තං’ යනු ලෝකයාගේ යහපත උදෙසාත්, අනෙකුත් උතුම් ප්‍රතිපදාවන්ගෙන් යුක්තවත් හැසිරෙන බවයි. ‘අද්දක්ඛි’ යනු දුටුවේය යන්නයි. සම්මුති ශාන්තිය, තදංග ශාන්තිය සහ අත්‍යන්ත ශාන්තිය (නිවන) යන ශාන්තිත්‍රය අතුරින්, නොසන්සුන් ලෝකයෙහි උතුම්ම ශාන්තිය වූ අත්‍යන්ත ශාන්තිය මහා ඉසිනන් වහන්සේ දුටු බව මෙහි අර්ථයයි.

๒๑๑. ตติยคาถาย สงฺขายาติ คณยิตฺวา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีมํสิตฺวา ยถาภูตโต ญตฺวา, ทุกฺขปริญฺญาย ปริชานิตฺวาติ อตฺโถ. วตฺถูนีติ เยสุ เอวมยํ โลโก สชฺชติ, ตานิ ขนฺธายตนธาตุเภทานิ กิเลสฏฺฐานานิ. ปมาย พีชนฺติ ยํ เตสํ วตฺถูนํ พีชํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ, ตํ ปมาย หึสิตฺวา, พาธิตฺวา, สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปชหิตฺวาติ อตฺโถ. สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉติ เยน ตณฺหาทิฏฺฐิสิเนเหน สิเนหิตํ ตํ พีชํ อายตึ ปฏิสนฺธิวเสน ตํ ยถาวุตฺตํ วตฺถุสสฺสํ วิรุเหยฺย, ตํ สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ, ตปฺปฏิปกฺขาย มคฺคภาวนาย ตํ นานุปฺปเวเสยฺยาติ อตฺโถ. ส เว มุนิ ชาติขยนฺตทสฺสีติ โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ชาติยา จ มรณสฺส จ อนฺตภูตสฺส นิพฺพานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสี [Pg.247] ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขํ. อิมาย จตุสจฺจภาวนาย นวปฺปเภทมฺปิ อกุสลวิตกฺกํ ปหาย สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺโต อนุปุพฺเพน จริมวิญฺญาณกฺขยา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา ‘‘เทโว วา มนุสฺโส วา’’ติ น อุเปติ สงฺขํ. อปรินิพฺพุโต เอว วา ยถา กามวิตกฺกาทิโน วิตกฺกสฺส อปฺปหีนตฺตา ‘‘อยํ ปุคฺคโล รตฺโต’’ติ วา ‘‘ทุฏฺโฐ’’ติ วา สงฺขํ อุเปติ, เอวํ ตกฺกํ ปหาย น อุเปติ สงฺขนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

211. තුන්වන ගාථාවෙහි ‘සංඛාය’ යනු පිරිසිඳ දැන, විමසා බලා තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීමයි; එනම් දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ අවබෝධ කර ගැනීමයි. ‘වස්තූන්’ (වත්ථූනි) යනු ලෝකයා ඇලී සිටින කෙලෙස්වලට රුකුල් දෙන ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතුන්ය. ‘බීජය මර්ධනය කොට’ (පමාය බීජං) යනු එම වස්තූන්ගේ බීජය වැනි වූ අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණය සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් නසාලීමයි. තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය නමැති සෙනෙහසින් (තෙතමනයෙන්) යුක්ත වූ විට, එම විඤ්ඤාණ බීජය අනාගත ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත කෙලෙස් නමැති වස්තු-සස්‍යය වර්ධනය කරයි. එම තණ්හා සෙනෙහසට ඉඩ නොදී, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ මාර්ග භාවනාවෙන් එය ඇතුළු වීම වළක්වාලීම මෙහි අදහසයි. නිවන සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ජාතියේත් මරණයේත් කෙළවර වූ නිවන දුටු බැවින් ඒ බුදු-මුනිවරයා ‘ජාතික්ඛයන්තදස්සී’ (ජාතියේ ක්ෂය වීම දකින්නා) නම් වෙති. උන්වහන්සේ විතර්කයන් අත්හැර සංඛ්‍යාවකට (දේව, මනුෂ්‍ය ආදී වශයෙන් ගණනය කිරීමකට) පත් නොවෙති. සතර සත්‍යය භාවනා කිරීමෙන් අකුසල් විතර්කයන් ප්‍රහාණය කොට, සඋපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට පැමිණ ලෝකර්ථචරියාවෙහි යෙදෙමින් සිට, අවසානයේ චුති සිත නිරුද්ධ වීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවට පත්වන බැවින් උන්වහන්සේ ‘දෙවියෙක’ හෝ ‘මිනිසෙක’ යන සංඛ්‍යාවට පත් නොවෙති. පෘථුජ්ජනයන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් ‘රාගිකයා’ හෝ ‘දූෂිතයා’ ලෙස සංඛ්‍යාවට පත් වුවද, විතර්කයන් ප්‍රහාණය කළ මුනිවරයා එසේ සංඛ්‍යාවට පත් නොවන බව මෙහි අර්ථයයි.

๒๑๒. จตุตฺถคาถาย อญฺญายาติ อนิจฺจาทินเยน ชานิตฺวา. สพฺพานีติ อนวเสสานิ, นิเวสนานีติ กามภวาทิเก ภเว. นิวสนฺติ หิ เตสุ สตฺตา, ตสฺมา ‘‘นิเวสนานี’’ติ วุจฺจนฺติ. อนิกามยํ อญฺญตรมฺปิ เตสนฺติ เอวํ ทิฏฺฐาทีนวตฺตา เตสํ นิเวสนานํ เอกมฺปิ อปตฺเถนฺโต โส เอวรูโป พุทฺธมุนิ มคฺคภาวนาพเลน ตณฺหาเคธสฺส วิคตตฺตา วีตเคโธ, วีตเคธตฺตา เอว จ อคิทฺโธ, น ยถา เอเก อวีตเคธา เอว สมานา ‘‘อคิทฺธมฺหา’’ติ ปฏิชานนฺติ, เอวํ. นายูหตีติ ตสฺส ตสฺส นิเวสนสฺส นิพฺพตฺตกํ กุสลํ วา อกุสลํ วา น กโรติ. กึ การณา? ปารคโต หิ โหติ, ยสฺมา เอวรูโป สพฺพนิเวสนานํ ปารํ นิพฺพานํ คโต โหตีติ อตฺโถ.

212. සිව්වන ගාථාවෙහි ‘අඤ්ඤාය’ යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගැනීමයි. ‘සබ්බානි නිවේසනානි’ යනු සත්ත්වයන් වාසය කරන කාම භව ආදී සියලු භවයන්ය. භවයන්හි ආදීනව දැකීම නිසා ඒ කිසිදු වාසස්ථානයක් (භවයක්) ප්‍රාර්ථනා නොකරන, මාර්ග භාවනා බලයෙන් තණ්හාව දුරු කළ ඒ බුදු-මුනිවරයා කෙලෙස්වලින් තොර බැවින් ‘වීතගේධ’ නම් වෙති, එබැවින්ම උන්වහන්සේ ‘අගිද්ධ’ (ගිජු නොවූ) නම් වෙති. උන්වහන්සේ ඇතැම් අය මෙන් තණ්හාව සහිතව සිටිමින් ‘මම ගිජු නොවෙමි’ යි බොරුවට පවසන්නෙකු නොවේ. ‘නායූහති’ යනු ඒ ඒ භවයන් ඇති කරන කුසල් හෝ අකුසල් කර්ම රැස් නොකිරීමයි. ඊට හේතුව උන්වහන්සේ සියලු භව-නිවාසයන්ගෙන් එතෙර වූ නිවනට (පාරගත) පැමිණ සිටින බැවිනි.

เอวํ ปฐมคาถาย ปุถุชฺชนทสฺสนํ ครหิตฺวา อตฺตโน ทสฺสนํ ปสํสนฺโต ทุติยคาถาย เยหิ กิเลเสหิ ปุถุชฺชโน อนุปสนฺโต โหติ, เตสํ อภาเวน อตฺตโน สนฺติปทาธิคมํ ปสํสนฺโต ตติยคาถาย เยสุ วตฺถูสุ ปุถุชฺชโน ตกฺกํ อปฺปหาย ตถา ตถา สงฺขํ อุเปติ, เตสุ จตุสจฺจภาวนาย ตกฺกํ ปหาย อตฺตโน สงฺขานุปคมนํ ปสํสนฺโต จตุตฺถคาถาย อายติมฺปิ ยานิ นิเวสนานิ กามยมาโน ปุถุชฺชโน ภวตณฺหาย อายูหติ, เตสุ ตณฺหาภาเวน อตฺตโน อนายูหนํ ปสํสนฺโต จตูหิ คาถาหิ อรหตฺตนิกูเฏเนว เอกฏฺฐุปฺปตฺติกํ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් පෘථග්ජනයාගේ දැක්ම හෙළා දැක, තමන් වහන්සේගේ දැක්ම පසසමින් ද; දෙවන ගාථාවෙන් යම් කෙලෙස් නිසා පෘථග්ජනයා නොසන්සුන් වන්නේ ද, එම කෙලෙස් නොමැති බැවින් තමන් වහන්සේ ලැබූ ශාන්ති පදයෙහි (නිවනෙහි) අධිගමය පසසමින් ද; තෙවන ගාථාවෙන් යම් වස්තූන් කෙරෙහි පෘථග්ජනයා විතර්ක ප්‍රහීණ නොකොට ඒ ඒ ආකාරයෙන් සංඛ්‍යාවට (සත්ව, පුද්ගල ආදී වශයෙන් කෙරෙන පැනවීම්වලට) පැමිණේ ද, එම වස්තූන් කෙරෙහි චතුරාර්ය සත්‍ය භාවනාවෙන් විතර්ක ප්‍රහීණ කොට තමන් වහන්සේ සංඛ්‍යාවට පත් නොවීම පසසමින් ද; සිව්වන ගාථාවෙන් මතු කාලයෙහි යම් භව නිවාසයන් පතමින් පෘථග්ජනයා භව තණ්හාවෙන් උත්සාහ (කර්ම රැස්) කෙරේ ද, ඒවා කෙරෙහි තණ්හාව නොමැති බැවින් තමන් වහන්සේගේ උත්සාහ රහිත බව පසසමින් ද, මෙසේ ගාථා හතරකින් රහත් බව මුදුන් පමුණුවමින් එක් කරුණක් අරභයා කළ මෙම දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

๒๑๓. สพฺพาภิภุนฺติ กา อุปฺปตฺติ? มหาปุริโส มหาภินิกฺขมนํ กตฺวา อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย พาราณสึ คจฺฉนฺโต [Pg.248] โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร อุปเกนาชีวเกน สมาคจฺฉิ. เตน จ ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) นเยน ปุฏฺโฐ ‘‘สพฺพาภิภู’’ติอาทีนิ อาห. อุปโก ‘‘หุเปยฺยาวุโส’’ติ วตฺวา, สีสํ โอกมฺเปตฺวา, อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกามิ. อนุกฺกเมน จ วงฺกหารชนปเท อญฺญตรํ มาควิกคามํ ปาปุณิ. ตเมนํ มาควิกเชฏฺฐโก ทิสฺวา – ‘‘อโห อปฺปิจฺโฉ สมโณ วตฺถมฺปิ น นิวาเสติ, อยํ โลเก อรหา’’ติ ฆรํ เนตฺวา มํสรเสน ปริวิสิตฺวา ภุตฺตาวิญฺจ นํ สปุตฺตทาโร วนฺทิตฺวา ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถ, อหํ ปจฺจเยน อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิมนฺเตตฺวา, วสโนกาสํ กตฺวา อทาสิ. โส ตตฺถ วสติ.

213. 'සබ්බාභිභූ' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය (සිද්ධිය) කුමක්ද? මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනුපිළිවෙලින් සර්වඥතාඥානය ලබා, ධර්මචක්‍ර ප්‍රවර්තනය සඳහා බරණැස බලා වඩිනා සේක්, බෝධි මණ්ඩලයත් ගයාවත් අතරතුර දී උපක නම් ආජීවකයා මුණගැසුණි. ඔහු විසින් 'ඇවැත්නි, ඔබගේ ඉන්ද්‍රියයෝ ඉතා ප්‍රසන්නය' යන ආදී වශයෙන් විමසනු ලැබූ කල, 'සබ්බාභිභූ' යන ආදී ගාථා පද වදාළ සේක. උපක 'ඇවැත්නි, එය එසේ විය හැකිය' කියා හිස සලා, අතුරු මාවතකට පිවිස නික්ම ගියේය. ඔහු පිළිවෙලින් වංග ජනපදයෙහි එක්තරා වැදි ගමකට පැමිණියේය. වැදි නායකයා මොහු දැක, 'අහෝ, මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ ඉතා අල්පේච්ඡය, වස්ත්‍රයක් පවා ඇඳ නැත, මොහු ලොව රහතන් වහන්සේ නමකැයි' සිතා ගෙදරට කැඳවාගෙන ගොස් මස් රසයෙන් යුත් ආහාරයෙන් සංග්‍රහ කළේය. අනුභව කොට අවසන් වූ පසු අඹුදරුවන් සමඟ වැඳ, 'ස්වාමීනි, මෙහිම වැඩ වසනු මැනවි, මම සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන්නෙමි' යි ආරාධනා කොට, වාසය කිරීමට තැනක් සාදා දුන්නේය. ඔහු එහි වාසය කරයි.

มาควิโก คิมฺหกาเล อุทกสมฺปนฺเน สีตเล ปเทเส จริตุํ ทูรํ อปกฺกนฺเตสุ มิเคสุ ตตฺถ คจฺฉนฺโต ‘‘อมฺหากํ อรหนฺตํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหสฺสู’’ติ ฉาวํ นาม ธีตรํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา ทสฺสนียา โหติ โกฏฺฐาสสมฺปนฺนา. ทุติยทิวเส อุปโก ฆรํ อาคโต ตํ ทาริกํ สพฺพํ อุปจารํ กตฺวา, ปริวิสิตุํ อุปคตํ ทิสฺวา, ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, มรามี’’ติ นิราหาโร สยิ. สตฺตเม ทิวเส มาควิโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ อุปกสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. สา – ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มาควิโก ‘‘อาคตเวเสเนว นํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ ตงฺขณญฺเญว คนฺตฺวา – ‘‘กึ, ภนฺเต, อผาสุก’’นฺติ ปาเท ปรามสนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วท, ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, สพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก – ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, อิเธว มรณํ เสยฺโย’’ติ อาห. ‘‘ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺป’’นฺติ? ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆราวาสํ อธิฏฺฐาตุ’’นฺติ? โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกิณิสฺสามี’’ติ. มาควิโกปิ ‘‘อมฺหากํ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา, ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต [Pg.249] วิชายิ. สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. ฉาวา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. โส ตํ อสหนฺโต ‘‘ภทฺเท, อหํ อนนฺตชินสฺส สนฺติกํ คจฺฉามี’’ติ มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกามิ.

වැදි නායකයා ගිම්හාන කාලයෙහි දඩයම් සතුන් ජලය ඇති සිසිල් පෙදෙස් කරා ඈතට ගිය කල්හි, එහි යනු පිණිස 'අපගේ රහතන් වහන්සේට මැනවින් උපස්ථාන කරව' යි 'ඡාවා' නම් තම දියණියට නියම කොට, පුතුන් හා සහෝදරයන් සමඟ නික්ම ගියේය. ඔහුගේ එම දියණිය ඉතා රූමත් වූවාය, මනා අඟ පසඟින් යුක්ත වූවාය. දෙවන දින උපක ගෙදරට පැමිණි කල්හි, එම තරුණිය සියලු වතාවත් කොට ආහාර පිරිනැමීමට පැමිණෙනු දැක, රාගයෙන් මඩනා ලද්දේ ආහාර අනුභව කිරීමට පවා නොහැකිව, භාජනයකට ආහාර ගෙන තමා වසන තැනට ගොස්, ආහාරය එකත්පසෙක තබා, 'සැබවින්ම ඡාවාව ලබන්නෙම් නම් ජීවත් වන්නෙමි, නැතහොත් මිය යන්නෙමි' යි නිරාහාරව වැතිර සිටියේය. හත්වන දිනයෙහි වැදි නායකයා ආපසු පැමිණ දියණියගෙන් උපක පිළිබඳ තොරතුරු විමසීය. ඇය, 'එක් දිනක් පමණක් පැමිණ නැවත නොපැමිණි බව' පැවසුවාය. වැද්දා, 'පැමිණි වෙසින්ම ඔහු වෙත ගොස් විමසන්නෙමි' යි එම මොහොතේම ගොස්, 'ස්වාමීනි, ඔබට කිසියම් අපහසුවක්ද?' විමසමින් පාද පිරිමැද්දේය. උපක කෙඳිරිගාමින් එහා මෙහා පෙරළුණේය. වැද්දා, 'ස්වාමීනි, පවසන්න, මා විසින් කළ හැකි යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල කරන්නෙමි' යි කීවේය. උපක, 'ඡාවාව ලබන්නෙම් නම් ජීවත් වන්නෙමි, නැතහොත් මෙහිම මිය යාම මට උතුම්ය' යි කීවේය. වැද්දා 'ස්වාමීනි, ඔබ කිසියම් ශිල්පයක් දන්නෙහිද?' යි විමසූ කල, 'මම නොදනිමි' යි ඔහු කීවේය. 'ස්වාමීනි, කිසිදු ශිල්පයක් නොදන්නෙකුට ගිහිගෙය පාලනය කළ නොහැකිය' යි කී කල, ඔහු 'මම කිසිදු ශිල්පයක් නොදනිමි, එහෙත් ඔබ වෙනුවෙන් මස් ගෙන යන්නෙකු වන්නෙමි, මස් විකුණන්නෙමි' යි කීවේය. වැදි නායකයා ද 'අපට එයම සතුටකි' යි පවසා උතුරු සළුවක් දී, ගෙදරට කැඳවාගෙන ගොස් දියණිය පාවා දුන්නේය. ඔවුන්ගේ එක්වීමෙන් පුතෙකු උපන්නේය. ඔහුට 'සුභද්‍ර' යයි නම් තැබූහ. ඡාවා දරුවා නැලවීමේ ගීත මගින් උපකට උපහාස කළාය. ඔහු එය ඉවසිය නොහැකිව, 'පින්වතිය, මම අනන්තජින බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි' යි පවසා මධ්‍ය දේශය දෙසට නික්ම ගියේය.

ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวนมหาวิหาเร. อถ โข ภควา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, อนนฺตชิโนติ ปุจฺฉมาโน อาคจฺฉติ, ตสฺส มํ ทสฺเสยฺยาถา’’ติ. อุปโกปิ โข อนุปุพฺเพเนว สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร มม สหาโย อนนฺตชิโน นาม อตฺถิ, โส กุหึ วสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. ภควา ตสฺสานุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. โส เทสนาปริโยสาเน อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ. ภิกฺขู ตสฺส ปุพฺพปฺปวตฺตึ สุตฺวา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ภควา ปฐมํ นิสฺสิริกสฺส นคฺคสมณสฺส ธมฺมํ เทเสสี’’ติ. ภควา ตํ กถาสมุฏฺฐานํ วิทิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ กเถสุํ. ตโต ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเหตุอปฺปจฺจยา ธมฺมํ เทเสติ, นิมฺมลา ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, น สกฺกา ตตฺถ โทสํ ทฏฺฐุํ. เตน, ภิกฺขเว, ธมฺมเทสนูปนิสฺสเยน อุปโก เอตรหิ อนาคามี ชาโต’’ติ วตฺวา อตฺตโน เทสนามลาภาวทีปิกํ อิมํ คาถมภาสิ.

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කලින්ම භික්ෂූන්ට මෙසේ අණ කළ සේක: "මහණෙනි, 'අනන්තජින' කවුදැයි විමසමින් යමෙක් පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහුට මා පෙන්වන්න." ඉක්බිති උපක ආජීවකයා ද අනුපිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණ විහාරය මැද සිට, "මේ විහාරයෙහි මාගේ යහළු වූ 'අනන්තජින' නමැත්තෙක් සිටී ද? ඔහු කොහි වසන්නේද?" යි විමසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අනුරූප වන පරිදි ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි ඔහු අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුගේ පූර්ව ප්‍රවෘත්තිය අසා, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව අශ්‍රීක වූ, නිර්වස්ත්‍ර පරිව්‍රාජකයෙකුට ධර්මය දේශනා කළ සේක" යි කථාවක් ඇති කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කථාවේ උපත දැන, ගඳකිළියෙන් නික්ම ඒ මොහොතට අනුරූප ප්‍රාතිහාර්යයකින් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට භික්ෂූන් ඇමතූ සේක: "මහණෙනි, දැන් ඔබ කුමන කථාවකින් යුක්තව මෙහි රැස්ව සිටින්නහුද?" ඔවුන් සියල්ල සැළ කළහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව ධර්මය දේශනා නොකරති. තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නිර්මල ය. එහි දොසක් දැකිය නොහැකිය. මහණෙනි, ඒ ධර්ම දේශනාවේ උපනිශ්‍රය නිසා දැන් උපක අනාගාමී විය" යි වදාරා, ස්වකීය දේශනාවෙහි කිලිටි නැති බව දැක්වීම සඳහා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – สาสเวสุ สพฺพขนฺธายตนธาตูสุ ฉนฺทราคปฺปหาเนน เตหิ อนภิภูตตฺตา สยญฺจ เต ธมฺเม สพฺเพ อภิภุยฺย ปวตฺตตฺตา สพฺพาภิภุํ. เตสญฺจ อญฺเญสญฺจ สพฺพธมฺมานํ สพฺพากาเรน วิทิตตฺตา สพฺพวิทุํ. สพฺพธมฺมเทสนสมตฺถาย โสภนาย เมธาย สมนฺนาคตตฺตา สุเมธํ. เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สาสวขนฺธาทิเภเทสุ สพฺพธมฺเมสุ อุปลิมฺปติ, เตสํ เลปานํ อภาวา เตสุ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺตํ. เตสุ จ สพฺพธมฺเมสุ ฉนฺทราคาภาเวน สพฺเพ เต ธมฺเม ชหิตฺวา ฐิตตฺตา สพฺพญฺชหํ. อุปธิวิเวกนินฺเนน จิตฺเตน ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน วิเสเสน มุตฺตตฺตา ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตํ, อธิมุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ เวทยนฺติ ชานนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ มุนิ, ตสฺส กุโต เทสนามลนฺติ อตฺตานํ วิภาเวติ[Pg.250]. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วาสทฺโทติ. เกจิ ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘อุปโก ตทา ตถาคตํ ทิสฺวาปิ ‘อยํ พุทฺธมุนี’ติ น สทฺทหี’’ติ เอวํ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ, ตโต ภควา ‘‘สทฺทหตุ วา มา วา, ธีรา ปน ตํ มุนึ เวทยนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมภาสีติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: ආශ්‍රව සහිත වූ සියලු ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතූන් කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ඒවායින් මැඩපවත්වා ගත නොහැකි බැවින් ද, තමන් වහන්සේම ඒ සියලු ධර්මයන් මැඩපවත්වා පවතින බැවින් ද උන්වහන්සේ 'සබ්බාභිභූ' (සියල්ල මැඩපැවැත්වූ තැනැත්තා) නම් වන සේක. එම ධර්මයන් ද අනෙකුත් සියලු ධර්මයන් ද සියලු ආකාරයෙන් දත් බැවින් උන්වහන්සේ 'සබ්බවිදූ' (සියල්ල දන්නා තැනැත්තා) නම් වන සේක. සියලු ධර්මයන් දේශනා කිරීමට සමත් වූ ශෝභන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් 'සුමේධ' (යහපත් ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා) නම් වන සේක. යම් තණ්හා දිට්ඨි ලේපයන්ගේ (ඇලීම්වල) වසයෙන් ආශ්‍රව සහිත ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේද ඇති සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි සත්වයා ඇලෙන්නේ ද, එම ලේපයන් නොමැති බැවින් ඒ සියලු ධර්මයන්හි නොඇලුණේ 'අනුපලිත්ත' නම් වන සේක. ඒ සියලු ධර්මයන්හි ඡන්දරාගය නැති බැවින් ඒ සියලු ධර්මයන් අත්හැර සිටින බැවින් 'සබ්බඤ්ජහ' (සියල්ල අත්හළ තැනැත්තා) නම් වන සේක. උපධි විවේකය (කෙලෙස් රහිත බව) කරා නැමුණු සිතින්, තණ්හාව ක්ෂය වූ නිවනෙහි විශේෂයෙන් මිදුණු බැවින් 'තණ්හක්ඛයෙ විමුත්ත' (තණ්හාව ක්ෂය වීමේදී මිදුණු තැනැත්තා) යනු 'අධිමුත්ත' (බැසගත්/නැමුණු) යන අර්ථයයි. 'තං වාපි ධීරා මුනි වේදයන්තී' යන්නෙන් පණ්ඩිත සත්වයෝ එවැනි උතුමෙකු 'මුනිවරයෙකු' ලෙස දනිති යන්නයි. "මේ මුනිවරයා කෙතරම් සුවිශේෂීදැයි බලන්න, ඔහුගේ දේශනාවෙහි කිලිටක් කොයින්ද?" යි තමන් වහන්සේව ප්‍රකාශ කරති. මෙහි 'වා' යන ශබ්දය ප්‍රකාශ කිරීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඇතැම්හු මෙසේ වර්ණනා කරති: "එකල උපක තථාගතයන් වහන්සේ දැකලත් 'මොහු බුද්ධ මුනිවරයෙකි' යි විශ්වාස නොකළේය" යි භික්ෂූන් කතාවක් ඇති කළහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඔහු විශ්වාස කළත් නැතත්, පණ්ඩිතයෝ ඒ මුනිවරයා හඳුනති" යි පෙන්වා දෙමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

๒๑๔. ปญฺญาพลนฺติ กา อุปฺปตฺติ? อยํ คาถา เรวตตฺเถรํ อารพฺภ วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วุตฺตนเยเนว เรวตตฺเถรสฺส อาทิโต ปภุติ ปพฺพชฺชา, ปพฺพชิตสฺส ขทิรวเน วิหาโร, ตตฺถ วิหรโต วิเสสาธิคโม, ภควโต ตตฺถ คมนปจฺจาคมนญฺจ เวทิตพฺพํ. ปจฺจาคเต ปน ภควติ โย โส มหลฺลกภิกฺขุ อุปาหนํ สมฺมุสฺสิตฺวา ปฏินิวตฺโต ขทิรรุกฺเข อาลคฺคิตํ ทิสฺวา สาวตฺถึ อนุปฺปตฺโต วิสาขาย อุปาสิกาย ‘‘กึ, ภนฺเต, เรวตตฺเถรสฺส วสโนกาโส รมณีโย’’ติ ภิกฺขู ปุจฺฉมานาย เยหิ ภิกฺขูหิ ปสํสิโต, เต อปสาเทนฺโต ‘‘อุปาสิเก, เอเต ตุจฺฉํ ภณนฺติ, น สุนฺทโร ภูมิปฺปเทโส, อติลูขกกฺขฬํ ขทิรวนเมวา’’ติ อาห. โส วิสาขาย อาคนฺตุกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติเต ภิกฺขู อุชฺฌาเปนฺโต อาห – ‘‘กึ, อาวุโส, เรวตตฺเถรสฺส เสนาสเน รมณียํ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐ’’นฺติ. ภควา ตํ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘เรวตํ, ภนฺเต, อารพฺภ กถา อุปฺปนฺนา ‘เอวํ นวกมฺมิโก กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, เรวโต นวกมฺมิโก, อรหา เรวโต ขีณาสโว’’ติ วตฺวา ตํ อารพฺภ เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.

214. 'පඤ්ඤාබලං' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? මෙම ගාථාව රේවත තෙරුන් වහන්සේ අරභයා වදාරන ලද්දකි. එහි "ගාමේ වා යදි වාරඤ්ඤෙ" යන ගාථාවෙහි සඳහන් කළ පරිදිම රේවත තෙරුන් වහන්සේගේ ආරම්භයේ සිට පැවිදි වීමත්, පැවිදි වූ පසු ඛදිර වනයෙහි (කිහිඹිරි වනයෙහි) වාසය කිරීමත්, එහි වසන අතරතුර විශේෂාධිගමනය (රහත් බව) ලැබීමත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩම කිරීම හා නැවත වැඩම කිරීමත් දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැවත වැඩම කළ පසු, යම් මහලු භික්ෂුවක් තමාගේ පාවහන් අමතක වී නැවත යන විට ඒවා කිහිඹිරි ගසක එල්ලී තිබෙනු දැක සැවැත් නුවරට පැමිණි විට, විසාඛා උපාසිකාව "ස්වාමීනි, රේවත තෙරුන් වහන්සේගේ වාසස්ථානය රමණීයද?" යි භික්ෂූන්ගෙන් විමසූ කල්හි, යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා එය ප්‍රශංසා කළාහුද, ඔවුන්ව පහත් කරවමින් "උපාසිකාවනි, මොවුන් හිස් බස් පවසති, ඒ භූමිය සුන්දර නැත, එය ඉතා රළු වූ, කටුක වූ කිහිඹිරි වනයක්ම පමණි" යි කීවේය. ඔහු විසාඛාවගේ ආගන්තුක දානය වළඳා, පසුව මණ්ඩල මාලයෙහි රැස්ව සිටි භික්ෂූන්ට දොස් නගමින්, "ඇවැත්නි, රේවත තෙරුන්ගේ සෙනසුනෙහි රමණීය කුමක් ඔබ දුටුවෙහිද?" යි කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය දැන ගඳකිළියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට අනුරූප ප්‍රාතිහාර්යයකින් පිරිස මැදට වැඩම කොට, බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට භික්ෂූන් ඇමතූ සේක: "මහණෙනි, දැන් ඔබ කුමන කථාවකින් යුක්තව රැස්ව සිටින්නහුද?" ඔවුහු "ස්වාමීනි, රේවත තෙරුන් අරභයා 'මෙසේ නවකම් (ගොඩනැගීම්) කරන්නෙකු කවදා මහණ දම් පුරන්නේද?' යි කථාවක් ඇති විය" යි සැළ කළහ. "මහණෙනි, රේවත නවකම් කරන්නෙකු නොවේ, රේවත ක්ෂීණාශ්‍රව වූ රහතන් වහන්සේ නමකි" යි වදාරා, ඒ රේවත තෙරුන් අරභයා එම භික්ෂූන්ට ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ทุพฺพลกรกิเลสปฺปหานสาธเกน วิกุพฺพนอธิฏฺฐานปฺปเภเทน วา ปญฺญาพเลน สมนฺนาคตตฺตา ปญฺญาพลํ, จตุปาริสุทฺธิสีเลน ธุตงฺควเตน จ อุปปนฺนตฺตา สีลวตูปปนฺนํ, มคฺคสมาธินา ผลสมาธินา อิริยาปถสมาธินา จ สมาหิตํ, อุปจารปฺปนาเภเทน ฌาเนน ฌาเน วา รตตฺตา ฌานรตํ, สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา สติมํ, ราคาทิสงฺคโต ปมุตฺตตา สงฺคา ปมุตฺตํ, ปญฺจเจโตขิลจตุอาสวาภาเวน อขิลํ อนาสวํ ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ตมฺปิ เอวํ ปญฺญาทิคุณสํยุตฺตํ สงฺคาทิโทสวิสํยุตฺตํ ปณฺฑิตา สตฺตา มุนึ วา เวทยนฺติ. ปสฺสถ ยาว ปฏิวิสิฏฺโฐวายํ [Pg.251] ขีณาสวมุนิ, โส ‘‘นวกมฺมิโก’’ติ วา ‘‘กทา สมณธมฺมํ กริสฺสตี’’ติ วา กถํ วตฺตพฺโพ. โส หิ ปญฺญาพเลน ตํ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ, น นวกมฺมกรเณน, กตกิจฺโจว โส, น อิทานิ สมณธมฺมํ กริสฺสตีติ เรวตตฺเถรํ วิภาเวติ. วิภาวนตฺโถ หิ เอตฺถ วา-สทฺโทติ.

මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: දුබල කරන කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම සාක්ෂාත් කරන්නා වූ විකුබ්බන ඉද්ධි හා අධිට්ඨාන ඉද්ධි ආදී ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්ත බැවින් 'ප්‍රඥා බලය' නම් වේ. චතුපාරිසුද්ධි සීලයෙන් හා ධුතාංග ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් 'සීලවතූපපන්න' (සීල ව්‍රතයන්ගෙන් යුක්ත) නම් වේ. මාර්ග සමාධිය, ඵල සමාධිය හා ඉරියව් පැවැත්වීමේ සමාධියෙන් යුක්ත බැවින් 'සමාහිත' (එකාග්‍ර වූ) නම් වේ. උපචාර හා අර්පණා වශයෙන් වූ ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු බැවින් 'ධ්‍යානරත' නම් වේ. ස්මෘතියේ විපුලත්වයට පත් බැවින් 'සතිමන්ත' නම් වේ. රාගාදී කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු බැවින් 'සංගා පමුත්ත' නම් වේ. පංච චේතෝඛිල හා සිව් වැදෑරුම් ආසවයන්ගෙන් තොර බැවින් 'අඛිල' හා 'අනාසව' නම් වේ. ප්‍රඥාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද, කෙලෙස් බැඳීම්වලින් වෙන් වූ ද එවැනි පුද්ගලයා පණ්ඩිතයන් විසින් 'මූනි' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. මෙම රේවත තෙරුන් වහන්සේ කෙතරම් සුවිශේෂී රහත් මුනිවරයෙක්දැයි බලන්න. උන්වහන්සේ 'නවකම්මිකයෙකැ'යි (ඉදිකිරීම් කරන්නෙකු) හෝ 'කවදා ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේදැයි' කෙසේ නම් කිව හැකිද? මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ ඒ විහාරය නිම කළේ තමන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා බලයෙනි, නොව නවකම් (ගොඩනැඟීම්) කිරීමෙන් නොවේ. උන්වහන්සේ කටයුතු නිම කළ අයෙකි. දැන් උන්වහන්සේට අමුතුවෙන් කළ යුතු ශ්‍රමණ ධර්මයක් නැතැයි මෙයින් රේවත තෙරුන්ගේ ගුණය පැහැදිලි කරයි. මෙහි 'වා' යන්නෙන් අර්ථය විස්තර කිරීම (වීභාවන) අදහස් වේ.

๒๑๕. เอกํ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? โพธิมณฺฑโต ปภุติ ยถากฺกมํ กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺเต ภควติ ปิตาปุตฺตสมาคเม วตฺตมาเน ภควา สมฺโมทมาเนน รญฺญา สุทฺโธทเนน ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, คหฏฺฐกาเล คนฺธกรณฺฑเก วาสิตานิ กาสิกาทีนิ ทุสฺสานิ นิวาเสตฺวา อิทานิ กถํ ฉินฺนกานิ ปํสุกูลานิ ธาเรถา’’ติ เอวมาทินา วุตฺโต ราชานํ อนุนยมาโน –

215. 'එකං චරන්තං' යන ගාථාවේ උප්පත්තිය කෙසේද? බුදුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩලයේ සිට පිළිවෙළින් කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ කල්හි, පිය-පුතු හමුව සිදුවන අවස්ථාවේදී, සතුටට පත් සුද්ධෝදන රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ගිහි කාලයේ සුවඳ කරඬුවල බහා තැබූ සුවඳවත් වූ කාසික වස්ත්‍ර ආදිය ඇන්දාහ. දැන් කෙසේ නම් කැබලි කර මසා නිම කළ පංසුකූල සිවුරු දරන්නෙහිද?' මෙසේ පවසා රජුට කරුණු පැහැදිලි කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක;

‘‘ยํ ตฺวํ ตาต วเท มยฺหํ, ปฏฺฏุณฺณํ ทุกูลกาสิกํ;

ปํสุกูลํ ตโต เสยฺยํ, เอตํ เม อภิปตฺถิต’’นฺติ. –

'පියාණෙනි, ඔබ මා හට යම් පට පිළී, දුකුල පිළී හෝ කාසික වස්ත්‍ර ගැන පවසන්නේද, පංසුකූලය ඒ සියල්ලට වඩා උතුම්ය. මා කැමති වූයේ ද එයටමය.'

อาทีนิ วตฺวา โลกธมฺเมหิ อตฺตโน อวิกมฺปภาวํ ทสฺเสนฺโต รญฺโญ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ สตฺตปทคาถมภาสิ.

යනාදිය වදාරා, ලෝක ධර්මයන් හමුවේ තම නොසැලෙන බව දක්වමින් රජුට ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස පද හතකින් යුත් මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ปพฺพชฺชาสงฺขาตาทีหิ เอกํ, อิริยาปถาทีหิ จริยาหิ จรนฺตํ. โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ. สพฺพฏฺฐาเนสุ ปมาทาภาวโต อปฺปมตฺตํ. อกฺโกสนครหนาทิเภทาย นินฺทาย วณฺณนโถมนาทิเภทาย ปสํสาย จาติ อิมาสุ นินฺทาปสํสาสุ ปฏิฆานุนยวเสน อเวธมานํ. นินฺทาปสํสามุเขน เจตฺถ อฏฺฐปิ โลกธมฺมา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. สีหํว เภริสทฺทาทีสุ สทฺเทสุ อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ปกติวิการานุปคเมน อสนฺตสนฺตํ, ปนฺเตสุ วา เสนาสเนสุ สนฺตาสาภาเวน. วาตํว สุตฺตมยาทิเภเท ชาลมฺหิ จตูหิ มคฺเคหิ ตณฺหาทิฏฺฐิชาเล อสชฺชมานํ, อฏฺฐสุ วา โลกธมฺเมสุ ปฏิฆานุนยวเสน อสชฺชมานํ. ปทุมํว โตเยน โลเก ชาตมฺปิ เยสํ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ วเสน สตฺตา โลเกน ลิปฺปนฺติ, เตสํ เลปานํ ปหีนตฺตา โลเกน อลิปฺปมานํ, นิพฺพานคามิมคฺคํ อุปฺปาเทตฺวา เตน มคฺเคน เนตารมญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ. อตฺตโน ปน อญฺเญน เกนจิ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา อเนตพฺพตฺตา อนญฺญเนยฺยํ ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว.

එහි අර්ථය මෙසේය: පැවිද්ද ආදියෙන් හුදෙකලාව, විවිධ ඉරියව්වන්ගෙන් යුතුව හැසිරෙන බැවින් 'එකං චරන්තං' නම් වේ. මෝනෙය්‍ය ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'මුනි' නම් වේ. සෑම කල්හිම පමා නොවන බැවින් 'අප්පමත්ත' නම් වේ. බැණ වැදීම හා ගැරහීම ආදී වූ නින්දාවන්හිදී ද, ගුණ වැයීම හා පැසසීම ආදී වූ ප්‍රශංසාවන්හිදී ද ක්‍රෝධය හෝ ඇලීම ඇති කර නොගෙන නොසැලෙන බැවින් 'අවේධමාන' නම් වේ. මෙහි නින්දා ප්‍රශංසා යන මුඛයෙන් අෂ්ට ලෝක ධර්මයෝම කියන ලදැයි දත යුතුය. බෙර හඬ ආදී ශබ්ද හමුවේ සිංහයෙකු නොසැලෙන්නාක් මෙන්, අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් හමුවේ ස්වභාවය වෙනස් නොවී තැති නොගන්නා බැවින් 'සීහංව සද්දේසු අසන්තසන්තං' නම් වේ. හුදෙකලා සේනාසනයන්හි බියක් නැති බැවින් ද එසේම වේ. නූල්වලින් කළ දැලක සුළඟ නොබැඳෙන්නාක් මෙන්, සතර මාර්ග ඥානයන්ගෙන් තණ්හා හා දෘෂ්ටි නමැති දැලෙහි නොබැඳෙන බැවින් 'වාතංව ජාලම්හි අසජ්ජමානං' නම් වේ. නැතහොත් අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් හමුවේ ගැටීමකින් හෝ ඇලීමකින් තොර බැවින් එසේ නම් වේ. ජලයෙන් නොතෙමෙන නෙළුම් මලක් මෙන්, ලෝකයෙහි උපන්නද ලෝකයා කෙලෙස්වලින් තවරන තණ්හා දෘෂ්ටි ප්‍රහීණ කළ බැවින් ලෝකයෙහි නොගෑවෙන (අලිප්පමාන) පුද්ගලයා 'මුනි' නම් වේ. නිවනට මඟ සලසා ගෙන ඒ මාර්ගයෙන් අනෙක් දෙවි මිනිසුන්ව ද මෙහෙයවන (නේතාරං) බැවින් ද, තමන් වහන්සේට වෙනත් කිසිවෙකු විසින් මඟ පෙන්විය යුතු නැති බැවින් (අනඤ්ඤනෙය්‍යං) ද එවැනි තැනැත්තා බුද්ධ මූනිවරයෙකු ලෙස ධීරාදීහු හඳුනා ගනිති. මෙසේ තමන් වහන්සේ පිළිබඳව පැහැදිලි කළ සේක. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ අයුරින්ම වේ.

๒๑๖. โย [Pg.252] โอคหเณติ กา อุปฺปตฺติ? ภควโต ปฐมาภิสมฺพุทฺธสฺส จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตทสปารมิทสอุปปารมิทสปรมตฺถปารมิปฺปเภทํ อภินีหารคุณปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน อภินิพฺพตฺติคุณํ ตตฺถ นิวาสคุณํ มหาวิโลกนคุณํ คพฺภโวกฺกนฺตึ คพฺภวาสํ คพฺภนิกฺขมนํ ปทวีติหารํ ทิสาวิโลกนํ พฺรหฺมคชฺชนํ มหาภินิกฺขมนํ มหาปธานํ อภิสมฺโพธึ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ผลญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, ทสพลญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ, ฉพฺพิธํ อสาธารณญาณํ, อฏฺฐวิธํ สาวกสาธารณพุทฺธญาณํ, จุทฺทสวิธํ พุทฺธญาณํ, อฏฺฐารสพุทฺธคุณปริจฺเฉทกญาณํ, เอกูนวีสติวิธปจฺจเวกฺขณญาณํ, สตฺตสตฺตติวิธญาณวตฺถุ เอวมิจฺจาทิคุณสตสหสฺเส นิสฺสาย ปวตฺตํ มหาลาภสกฺการํ อสหมาเนหิ ติตฺถิเยหิ อุยฺโยชิตาย จิญฺจมาณวิกาย ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติ อิมิสฺสา คาถาย วตฺถุมฺหิ วุตฺตนเยน จตุปริสมชฺเฌ ภควโต อยเส อุปฺปาทิเต ตปฺปจฺจยา ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘เอวรูเปปิ นาม อยเส อุปฺปนฺเน น ภควโต จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถี’’ติ. ตํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน ปริสมชฺฌํ ปตฺวา, พุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? เต สพฺพํ อาโรเจสุํ. ตโต ภควา – ‘‘พุทฺธา นาม, ภิกฺขเว, อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ตาทิโน โหนฺตี’’ติ วตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.

216. "යෝ ඕගහණේ" යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ දස පාරමී, දස උප පාරමී හා දස පරමත්ථ පාරමී වශයෙන් වූ සමතිස් පෙරුම් දම් පුරා, බෝධිසම්භාරයන් සම්පූර්ණ කොට, තුසිත භවනයෙහි උපත ලැබීමේ ගුණය ද, එහි වාසය කිරීමේ ගුණය ද, පංච මහා විලෝකන ගුණය ද, මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම, එහි වාසය කිරීම හා ඉන් බිහිවීම ද, සත් පියවරක් තැබීම ද, දසත බැලීම හා බ්‍රහ්ම ගර්ජනා කිරීම ද, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය ද, මහා ප්‍රධාන වීර්යය ද, සම්මා සම්බුද්ධත්වය හා දහම් සක් පැවැත්වීම ද, සිවු වැදෑරුම් මඟ ඥාන හා පල ඥානය ද, අට පිරිස මැද නොසැලෙන ඥානය ද, දස බල ඥානය ද, සතර යෝනි පරිච්ඡේදක ඥානය ද, පංච ගති පරිච්ඡේදක ඥානය ද, ස වැදෑරුම් අසාධාරණ ඥානය ද, අට වැදෑරුම් ශ්‍රාවක සාධාරණ බුද්ධ ඥානය ද ඇතුළු තුදුස් වැදෑරුම් බුද්ධ ඥානය ද, අෂ්ටාදස බුද්ධ ගුණයන් පිරිසිඳ දන්නා ඥානය ද, දහ නව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තූන් ද ආදී වූ මෙකී නොකී අප්‍රමාණ බුදුගුණයන් නිසාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ලැබෙන මහත් වූ ලාභ සත්කාරයන් ඉවසාගත නොහැකි වූ අන්‍ය තීර්ථකයන් විසින් උසිගන්වන ලද චිඤ්චා මාණවිකාව, 'ඒකං ධම්මං අතීතස්ස' යන ගාථාවෙහි වස්තු ප්‍රවෘත්තියෙහි දැක්වෙන පරිදි සතර පිරිස මැද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අකීර්තියක් සිදු කළාය. ඒ හේතුවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා 'මෙවැනි අකීර්තියක් පැමිණි කල්හි පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතෙහි කිසිදු වෙනසක් ඇති නොවන්නේය' යනුවෙන් කතාවක් ආරම්භ කළහ. එය දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට උචිත ප්‍රාතිහාර්යයන් පාමින් පිරිස මැදට වැඩම කර, බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ, 'මහණෙනි, ඔබ මෙහි රැස්ව සිටින්නේ කිනම් කතාවකින් ද?' යි විමසා වදාළහ. උන්වහන්සේලා සියල්ල සැළ කළහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, බුදුවරුන් යනු අටලෝ දහමෙහි දී නොසැලෙන (තාදී) ගුණ ඇත්තෝ වෙති' යි වදාරා, ඒ භික්ෂූන්ට ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළහ.

ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม โอคหเณ มนุสฺสานํ นฺหานติตฺเถ องฺคฆํสนตฺถาย จตุรสฺเส วา อฏฺฐํเส วา ถมฺเภ นิขาเต อุจฺจกุลีนาปิ นีจกุลีนาปิ องฺคํ ฆํสนฺติ, น เตน ถมฺภสฺส อุนฺนติ วา โอนติ วา โหติ. เอวเมวํ โย โอคหเณ ถมฺโภริวาภิชายติ ยสฺมึ ปเร วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปเร ติตฺถิยา วา อญฺเญ วา วณฺณวเสน อุปริมํ วา อวณฺณวเสน เหฏฺฐิมํ วา วาจาปริยนฺตํ วทนฺติ, ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ อนุนยํ วา ปฏิฆํ วา อนาปชฺชมาโน ตาทิภาเวน โย โอคหเณ ถมฺโภริว ภวตีติ. ตํ วีตราคํ สุสมาหิตินฺทฺริยนฺติ ตํ อิฏฺฐารมฺมเณ ราคาภาเวน วีตราคํ, อนิฏฺฐารมฺมเณ จ โทสโมหาภาเวน สุสมาหิตินฺทฺริยํ, สุฏฺฐุ วา สโมธาเนตฺวา ฐปิตินฺทฺริยํ, รกฺขิตินฺทฺริยํ, โคปิตินฺทฺริยนฺติ [Pg.253] วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ พุทฺธมุนึ เวทยนฺติ, ตสฺส กถํ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺตานํ วิภาเวติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

එහි අර්ථය මෙසේය: යම් සේ ස්නානය කරන තොටුපළක මිනිසුන්ට සිරුර පිරිමැදීම පිණිස සතරැස් හෝ අටැස් වූ කණුවක් (ටැඹක්) සිටුවා ඇති කල්හි, උසස් කුල ඇත්තෝ ද පහත් කුල ඇත්තෝ ද එහි ශරීරය පිරිමදිති; එහෙත් ඒ නිසා ඒ කණුවේ කිසිදු උස් වීමක් හෝ පහත් වීමක් සිදු නොවේ. එලෙසම අන්‍යයන් විසින් යම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් අන්තගාමී වචන පවසන කල්හි, ඒ කෙරෙහි තොටුපළෙහි කණුවක් මෙන් ස්ථාවරව සිටින තැනැත්තා 'තාදී' ගුණයෙන් යුක්ත වේ. එහි අදහස කුමක්ද? තීර්ථකයන් හෝ වෙනත් අය යම් කරුණක් ගැන ගුණ වර්ණනා කරමින් උසස් කොට කීව ද, අගුණ කියමින් පහත් කොට කීව ද, ඒ ගැන අනුනය (ඇලීම) හෝ පටිඝය (ගැටීම) ඇති කර නොගෙන, තොටුපළේ කණුවක් මෙන් නොසැලී සිටින්නේ 'තාදී' භාවයෙන් යුක්ත වූවෙකි. 'වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං' යනු ඉෂ්ට අරමුණු හමුවේ රාගය නැති බැවින් වීතරාගී වූ ද, අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ ද්වේෂය හෝ මෝහය නැති බැවින් මනාව තැන්පත් වූ ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද තැනැත්තායි. එනම් මනාව සංවර කර ගත්, ආරක්ෂා කර ගත්, රැක ගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තා යන අර්ථයයි. එවැනි තැනැත්තා බුදුන් වහන්සේ ආදී පණ්ඩිතයෝ 'මුනිවරයෙක්' යැයි හඳුන්වති; බුද්ධ මුනිවරයා යැයි හඳුන්වති. 'එම බුද්ධ මුනිවරයාගේ සිතෙහි වෙනසක් ඇති වන්නේ කෙසේ ද?' යි උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේව ප්‍රකට කළහ. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

๒๑๗. โย เว ฐิตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา เสฏฺฐิธีตา ปาสาทา โอรุยฺห เหฏฺฐาปาสาเท ตนฺตวายสาลํ คนฺตฺวา ตสรํ วฏฺเฏนฺเต ทิสฺวา ตสฺส อุชุภาเวน ตปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ อคฺคเหสิ – ‘‘อโห วต สพฺเพ สตฺตา กายวจีมโนวงฺกํ ปหาย ตสรํ วิย อุชุจิตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติ. สา ปาสาทํ อภิรุหิตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ตเทว นิมิตฺตํ อาวชฺเชนฺตี นิสีทิ. เอวํ ปฏิปนฺนาย จสฺสา น จิรสฺเสว อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ อโหสิ, ตทนุสาเรเนว จ ทุกฺขานตฺตลกฺขณานิปิ. อถสฺสา ตโยปิ ภวา อาทิตฺตา วิย อุปฏฺฐหึสุ. ตํ ตถา วิปสฺสมานํ ญตฺวา ภควา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ มุญฺจิ. สา ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชนฺตี ภควนฺตํ ปสฺเส นิสินฺนมิว ทิสฺวา อุฏฺฐาย ปญฺชลิกา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ภควา สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมเทสนาวเสน อิมํ คาถมภาสิ.

217. 'යෝ වේ ඨිතත්තෝ' යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? සැවැත් නුවර එක්තරා සිටු දියණියක් ප්‍රාසාදයෙන් බැස, ප්‍රාසාදයට පහළින් වූ රෙදි වියන්නන්ගේ ශාලාවට ගොස් රෙදි වියන නැවියා (නූල් එළන උපකරණය) ක්‍රියා කරන අයුරු දැක, එහි ඇති ඍජු බව අරමුණු කොට නිමිත්තක් ගත්තාය. 'අහෝ! සියලු සත්ත්වයෝ ද කය, වචනය හා සිත යන තිදොරෙහි වංක බව දුරු කොට, රෙදි වියන නැවියා මෙන් ඍජු සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා!' යි ඇය සිතුවාය. ඇය නැවත ප්‍රාසාදයට නැඟී නැවත නැවතත් එම නිමිත්තම මෙනෙහි කරමින් සිටියාය. මෙලෙස පිළිපන් ඇයට නොබෝ කලකින්ම අනිච්ච ලක්ෂණය ප්‍රකට විය. එය අනුසාරයෙන් දුක්ඛ හා අනත්ත ලක්ෂණ ද ප්‍රකට විය. එකල්හි ඇයට කාම, රූප, අරූප යන භවත්‍රයම ගිනි ගත්තාක් මෙන් වැටහිණි. ඇය එලෙස විදර්ශනා වඩන බව දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩ සිටිමින්ම රශ්මි මාලාවක් විහිදුවා වදාළහ. ඇය එය දැක 'මෙය කුමක්ද?' යි මෙනෙහි කරද්දී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් අසල වැඩ සිටින්නාක් මෙන් දැක නැඟී සිට ඇඳිලි බැඳ වැඳ සිටියාය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයට ගැලපෙන දහම අවබෝධ කරගෙන ධර්ම දේශනා වශයෙන් මෙම ගාථාව වදාළහ.

ตสฺสตฺโถ – โย เว เอกคฺคจิตฺตตาย อกุปฺปวิมุตฺติตาย จ วุฑฺฒิหานีนํ อภาวโต วิกฺขีณชาติสํสารตฺตา ภวนฺตรูปคมนาภาวโต จ ฐิตตฺโต, ปหีนกายวจีมโนวงฺกตาย อคติคมนาภาเวน วา ตสรํว อุชุ, หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนตฺตา ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ, ปาปกานิ กมฺมานิ คูถคตํ วิย มุตฺตคตํ วิย จ ชิคุจฺฉติ, หิรียตีติ วุตฺตํ โหติ. โยควิภาเคน หิ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ สทฺทสตฺเถ สิชฺฌติ. วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจาติ กายวิสมาทิวิสมํ กายสมาทิสมญฺจ ปหานภาวนากิจฺจสาธเนน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน อุปปริกฺขมาโน. ตํ วาปิ ขีณาสวํ ธีรา มุนึ เวทยนฺตีติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถาวุตฺตนเยน มคฺคปญฺญาย วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจ โย เว ฐิตตฺโต โหติ, โส เอวํ ตสรํว อุชุ หุตฺวา กิญฺจิ วีติกฺกมํ อนาปชฺชนฺโต ชิคุจฺฉติ กมฺเมหิ ปาปเกหิ. ตํ วาปิ ธีรา มุนึ เวทยนฺติ. ยโต อีทิโส โหตีติ ขีณาสวมุนึ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เสฏฺฐิธีตา โสตาปตฺติผเล [Pg.254] ปติฏฺฐหิ. เอตฺถ จ วิกปฺเป วา สมุจฺจเย วา วาสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

එහි අර්ථය මෙසේය: යම් පුද්ගලයෙකු සැබවින්ම සිතේ ඒකාග්‍රතාවය සහ අකුප්ප විමුක්තිය (නොසැලෙන අරහත් ඵලය) නිසා දියුණුව හෝ පිරිහීම යන දෙකෙහිම නැති බවෙන් ද, ක්ෂය වූ ජාති සංසාරයක් ඇති බැවින් තවත් භවයකට පැමිණීමක් නොමැති හෙයින් ද ස්ථිර වූ සිත් ඇත්තෙකු වේ ද (ස්ථිතාත්ම වේ ද), කය වචනය සහ මනසේ ඇති වංක බව දුරු කිරීමෙන් හෝ අගතියට නොයෑමෙන් නූල් හුයක් මෙන් සෘජු ද, හිරි-ඔතප්පයෙන් යුක්ත බැවින් අකුසල කර්මයන් පිළිකුල් කරයි ද, ඔහු අකුසල කර්මයන් අසූචි හා මූත්‍රා මෙන් පිළිකුල් කරයි ද, ඒ පිළිබඳව ලැජ්ජා වෙයි ද යන්න මෙයින් කියවේ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි යෝග විභාගය මගින් ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය යෙදීම සිද්ධ වේ. 'විසම හා සම දේ විමසමින්' යනු කාය දුශ්චරිතාදී විෂම දේ ද, කාය සුචරිතාදී සම දේ ද ප්‍රහාණය හා වැඩීම යන කෘත්‍යයන් සාධනය කරන මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් විමසමින්, පිරික්සමින් සිටීමයි. ඥානවන්තයෝ ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ 'මුනි' යැයි හඳුන්වති. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? ඉහත කී පරිදි මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් විෂම හා සම දේ විමසන යම් පුද්ගලයෙක් ස්ථිර වූ සිත් ඇත්තෙකු වේ ද, ඔහු නූල් හුයක් මෙන් සෘජු වී කිසිදු වරදකට නොපැමිණ පව්කම් පිළිකුල් කරයි. ඥානවන්තයෝ ඔහු මුනිවරයෙකු ලෙස හඳුන්වති. ක්ෂීණාශ්‍රව මුනිවරයා මෙබඳු යැයි දක්වමින් අරහත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් (අවසානය කරමින්) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ශ්‍රේෂ්ඨි දියණිය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. මෙහි 'වා' යන ශබ්දය විකල්ප අර්ථයෙන් හෝ සමුච්චය අර්ථයෙන් ගත යුතුය.

๒๑๘. โย สญฺญตตฺโตติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กิร อาฬวิยํ วิหรนฺเต อาฬวีนคเร อญฺญตโร ตนฺตวาโย สตฺตวสฺสิกํ ธีตรํ อาณาเปสิ – ‘‘อมฺม, หิยฺโย อวสิฏฺฐตสรํ น พหุ, ตสรํ วฏฺเฏตฺวา ลหุํ ตนฺตวายสาลํ อาคจฺเฉยฺยาสิ, มา โข จิรายี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. โส สาลํ คนฺตฺวา ตนฺตํ วิเนนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ ทิวสญฺจ ภควา มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺสา ทาริกาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ เทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปเคว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย นครํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อทฺธา อชฺช โกจิ อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ปเคว ปวิฏฺโฐ ภควา’’ติ ภควนฺตํ อุปคจฺฉึสุ. ภควา เยน มคฺเคน สา ทาริกา ปิตุสนฺติกํ คจฺฉติ, ตสฺมึ อฏฺฐาสิ. นครวาสิโน ตํ ปเทสํ สมฺมชฺชิตฺวา, ปริปฺโผสิตฺวา, ปุปฺผูปหารํ กตฺวา, วิตานํ พนฺธิตฺวา, อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, มหาชนกาโย ปริวาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. สา ทาริกา ตํ ปเทสํ ปตฺตา มหาชนปริวุตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. ตํ ภควา อามนฺเตตฺวา – ‘‘ทาริเก กุโต อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘น ชานาสี’’ติ? ‘‘ชานามิ ภควา’’ติ. ‘‘ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ ภควา’’ติ.

218. 'යෝ සඤ්ඤතත්තෝ' (යම් සංයත වූ ආත්මයක් ඇත්තෙක් වේ ද) යන මේ ගාථාව කිනම් හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආළවියෙහි වැඩ වසන කල, ආළවී නුවර එක්තරා රෙදි වියන්නෙකු තම සත් හැවිරිදි දියණියට මෙසේ අණ කළේය: 'දියණිය, ඊයේ ඉතිරි වූ නූල් ඔතන ලද හුය (තසරය) වැඩි නැත. එම නිසා ඉක්මනින් නූල් ඔතාගෙන රෙදි වියන ශාලාවට එන්න, ප්‍රමාද නොවන්න.' ඇය ද 'යහපතැයි' පවසා එය පිළිගත්තාය. ඔහු ශාලාවට ගොස් රෙදි වියමින් සිටියේය. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගිට ලෝකය දෙස බලන සේක්, ඒ දැරියට සෝවාන් ඵලය ලැබීමට ඇති උපනිශ්‍රය ද, දේශනාව අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය වන බව ද දැක, උදෑසනම ශරීර කටයුතු නිමවා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන නුවරට වැඩම කළ සේක. මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, 'අද නිසැකවම යමෙකුට අනුග්‍රහයක් ලැබෙනු ඇත, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෑසනම වැඩම කළ සේකැයි' පවසා උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දැරිය පියා වෙත යන මාර්ගයේ වැඩ සිටි සේක. නුවර වැසියෝ ඒ ප්‍රදේශය පිරිසිදු කර, පැන් ඉස, මල් පූජා කර, වියන් බැඳ ආසනයක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ ආසනයෙහි වැඩ සිටි අතර මහජනයා උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටියහ. ඒ දැරිය එම ස්ථානයට පැමිණි විට, මහා ජනකායක් පිරිවරා සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක පස්වණක් මණ්ඩලයෙන් වැඳ සිටියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයට කතා කොට, 'දැරිය, ඔබ කොහේ සිට ආවෙහි ද?' යි විමසූ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම නොදනිමි' යි ඇය පැවසුවාය. 'ඔබ කොහේ යන්නෙහි ද?' යි විමසූ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම නොදනිමි' යි ඇය පැවසුවාය. 'ඔබ නොදන්නෙහි ද?' යි විමසූ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම දනිමි' යි ඇය පැවසුවාය. 'ඔබ දන්නෙහි ද?' යි විමසූ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම නොදනිමි' යි ඇය පැවසුවාය.

ตํ สุตฺวา มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อยํ ทาริกา อตฺตโน ฆรา อาคตาปิ ภควตา ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ตนฺตวายสาลํ คจฺฉนฺตี จาปิ ปุจฺฉิยมานา ‘น ชานามี’ติ อาห, ‘น ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘ชานามี’ติ อาห, ‘ชานาสี’ติ วุตฺตา ‘น ชานามี’ติ อาห, สพฺพํ ปจฺจนีกเมว กโรตี’’ติ. ภควา มนุสฺสานํ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุกาโม ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ มยา ปุจฺฉิตํ, กึ ตยา วุตฺต’’นฺติ? สา อาห – ‘‘น มํ, ภนฺเต, โกจิ น ชานาติ, ฆรโต อาคตา ตนฺตวายสาลํ คจฺฉตี’’ติ; อปิจ มํ ตุมฺเห ปฏิสนฺธิวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุโต อาคตาสี’’ติ, จุติวเสน ปุจฺฉถ, ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ อหญฺจ น ชานามิ. ‘‘กุโต จมฺหิ อาคตา; นิรยา วา เทวโลกา วา’’ติ, น หิ ชานามิ, ‘‘กุหิมฺปิ คมิสฺสามิ นิรยํ วา เทวโลกํ วา’’ติ, ตสฺมา ‘‘น ชานามี’’ติ [Pg.255] อวจํ. ตโต มํ ภควา มรณํ สนฺธาย ปุจฺฉิ – ‘‘น ชานาสี’’ติ, อหญฺจ ชานามิ. ‘‘สพฺเพสํ มรณํ ธุว’’นฺติ, เตนาโวจํ ‘‘ชานามี’’ติ. ตโต มํ ภควา มรณกาลํ สนฺธาย ปุจฺฉิ ‘‘ชานาสี’’ติ, อหญฺจ น ชานามิ ‘‘กทา มริสฺสามิ กึ อชฺช วา อุทาหุ สฺเว วา’’ติ, เตนาโวจํ ‘‘น ชานามี’’ติ. ภควา ตาย วิสฺสชฺชิตํ ปญฺหํ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ อนุโมทิ. มหาชนกาโยปิ ‘‘ยาว ปณฺฑิตา อยํ ทาริกา’’ติ สาธุการสหสฺสานิ อทาสิ. อถ ภควา ทาริกาย สปฺปายํ วิทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต –

එම වදන් අසා මිනිස්සු මෙසේ දොස් පැවරූහ: 'පින්වත්නි, බලන්න, මේ දැරිය තම නිවසේ සිට පැමිණියත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූ විට 'නොදනිමි' යි කීවාය. රෙදි වියන ශාලාවට යන අතරතුරත් 'නොදනිමි' යි කීවාය. 'නොදන්නෙහි දැයි' ඇසූ විට 'දනිමි' යි ද, 'දන්නෙහි දැයි' ඇසූ විට 'නොදනිමි' යි ද කීවාය. ඇය පවසන්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම පරස්පර විරෝධී කතා ය.' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිසුන්ට එහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස ඇගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: 'මා කුමක් ඇසුවේ ද, ඔබ කුමක් කීවෙහි ද?' ඇය මෙසේ පැවසුවාය: 'ස්වාමීනි, මා නිවසේ සිට රෙදි වියන ශාලාවට යන බව නොදන්නා කෙනෙකු නැත. එහෙත් ඔබ වහන්සේ ප්‍රතිසන්ධිය (පෙර භවය) ගැන අදහස් කරමින් 'කොහේ සිට ආවෙහි ද' යි විමසූ සේක. චුතිය (මරණයෙන් පසු භවය) ගැන අදහස් කරමින් 'කොහේ යන්නෙහි ද' යි විමසූ සේක. මම පෙර භවයේ නිරයෙන් ආවෙම් ද දෙව්ලොවින් ආවෙම් ද කියා මම නොදනිමි. එමෙන්ම මරණින් පසු නිරයට යන්නෙම් ද දෙව්ලොවට යන්නෙම් ද කියා ද නොදනිමි. එබැවින් 'නොදනිමි' යි කීවෙමි. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මරණය පිළිබඳව අදහස් කරමින් 'නොදන්නෙහි දැයි' විමසූ සේක. සියලු සතුන්ට මරණය නියත බව මම දනිමි. එබැවින් 'දනිමි' යි කීවෙමි. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මරණය සිදු වන කාලය ගැන අදහස් කරමින් 'දන්නෙහි දැයි' විමසූ සේක. මා අද මැරෙයි ද හෙට මැරෙයි ද කියා මා නොදන්නා බැවින් 'නොදනිමි' යි කීවෙමි.' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇය ප්‍රශ්න විසඳූ ආකාරය ගැන 'සාදු සාදු' කියා අනුමෝදන් වූ සේක. මහජනයා ද 'මේ දැරිය කොතරම් ඥානවන්ත ද' පවසමින් දහස් ගණන් සාධුකාර දුන්හ. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැරියට සුදුසු වූ ධර්මය දැන ධර්ම දේශනා කරමින් මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘อนฺธภูโต อยํ โลโก, ตนุเกตฺถ วิปสฺสติ;

สกุโณ ชาลมุตฺโตว, อปฺโป สคฺคาย คจฺฉตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๗๔) –

“මේ ලෝකයා (ප්‍රඥා ඇසක් නොමැති බැවින්) අන්ධ වී ඇත; මෙහි (යථාර්ථය) වටහා ගන්නා තැනැත්තා අල්පය. දැලෙන් මිදුණු පක්ෂියෙකු මෙන් ස්වල්ප දෙනෙක්ම ස්වර්ගයට (නිවනට) යති.”

อิมํ คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව අවසානයේ එම දැරිය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියා ය. තවද අසූහාරදහසක් සත්ත්වයෝ ධර්මාවබෝධය ලැබූහ.

สา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ปิตา ตํ ทิสฺวา ‘‘จิเรนาคตา’’ติ กุทฺโธ เวเคน ตนฺเต เวมํ ปกฺขิปิ. ตํ นิกฺขมิตฺวา ทาริกาย กุจฺฉึ ภินฺทิ. สา ตตฺเถว กาลมกาสิ. โส ทิสฺวา – ‘‘นาหํ มม ธีตรํ ปหรึ, อปิจ โข อิมํ เวมํ เวคสา นิกฺขมิตฺวา อิมิสฺสา กุจฺฉึ ภินฺทิ. ชีวติ นุ โข นนุ โข’’ติ วีมํสนฺโต มตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มนุสฺสา มํ ‘อิมินา ธีตา มาริตา’ติ ญตฺวา อุปกฺโกเสยฺยุํ, เตน ราชาปิ ครุกํ ทณฺฑํ ปเณยฺย, หนฺทาหํ ปฏิกจฺเจว ปลายามี’’ติ. โส ทณฺฑภเยน ปลายนฺโต ภควโต สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ วสโนกาสํ ปาปุณิ. เต จ ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อทํสุ. โส ตํ อุคฺคเหตฺวา วายมนฺโต น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ, เต จสฺส อาจริยุปชฺฌายา. อถ มหาปวารณาย สพฺเพว ภควโต สนฺติกํ อคมํสุ – ‘‘วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสฺสามา’’ติ. ภควา ปวาเรตฺวา วุตฺถวสฺโส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คามนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน อาฬวึ อคมาสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา ทานาทีนิ กโรนฺตา ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ‘‘ธีตรํ มาเรตฺวา อิทานิ กํ มาเรตุํ อาคโตสี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุปฺปณฺเฑสุํ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา อุปฏฺฐานเวลายํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ภควา – ‘‘น, ภิกฺขเว[Pg.256], อยํ ภิกฺขุ ธีตรํ มาเรสิ, สา อตฺตโน กมฺเมน มตา’’ติ วตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน มนุสฺเสหิ ทุพฺพิชานํ ขีณาสวมุนิภาวํ ปกาเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.

ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ තම පියා වෙත ගියා ය. පියා ඇය දැක “පමා වී ආවා” යි කෝප වී වේගයෙන් රෙදි වියන වේමය (හුය) ඇය දෙසට විසි කළේ ය. එය වේගයෙන් ගොස් දැරියගේ කුස සිදුරු කළේ ය. ඇය එතැන ම කළුරිය කළා ය. පියා එය දැක, “මම මගේ දියණියට පහර දුන්නේ නැත, එහෙත් මේ වේමය වේගයෙන් ගොස් ඇගේ කුස සිදුරු කළේ ය. ඇය ජීවත් වේ ද නැද්ද?” යි විමසා බලා, ඇය මිය ගොස් ඇති බව දැක මෙසේ සිතී ය: “මිනිසුන් ‘මොහු දියණිය මැරුවේ ය’ යි දැන මට දොස් පවරනු ඇත, රජු ද දරුණු දඬුවම් පමුණුවනු ඇත. එබැවින් මම කලින් ම පලා යන්නෙමි.” ඔහු දඬුවමට බියෙන් පලා ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන වනයේ වසන භික්ෂූන් වෙත ගියේ ය. ඔහු ඒ භික්ෂූන් වෙත ගොස් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේ ය. භික්ෂූහු ඔහු පැවිදි කර තචපංචක කමටහන ලබා දුන්හ. ඔහු එය උගෙන වීර්යය වඩා නොබෝ කලකින් ම රහත් භාවයට පත් විය. ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් ද (රහත් වූහ). පසුව මහා පවාරණ දිනයේ දී සියලු දෙනා ම “පිරිසිදු පවාරණයෙන් පවාරණය වන්නෙමු” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවාරණය අවසානයේ වස් වැස නිමවා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ගම් නියම්ගම් පිළිවෙළින් චාරිකාවේ වඩිමින් අනුපිළිවෙළින් ආළවී නුවරට වැඩම කළ සේක. එහි දී මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කර දානමානාදිය පවත්වද්දී, ඒ භික්ෂුව දැක “දියණිය මරා දැන් කවරෙකු මරන්නට ආවේ දැයි” පවසමින් නිග්‍රහ කළහ. භික්ෂූහු එය අසා උපස්ථාන කරන වේලාවේ දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ කරුණ සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව දියණිය මැරුවේ නැත, ඇය තම කර්මය නිසා ම මිය ගියා ය” යි වදාරා, ඒ භික්ෂුව මිනිසුන්ට හඳුනා ගැනීමට අපහසු රහත් මුනිවරයෙකු බව ප්‍රකාශ කරමින් භික්ෂූන්ට ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – โย ตีสุปิ กมฺมทฺวาเรสุ สีลสํยเมน สํยตตฺโต กาเยน วา วาจาย วา เจตสา วา หึสาทิกํ น กโรติ ปาปํ, ตญฺจ โข ปน ทหโร วา ทหรวเย ฐิโต, มชฺฌิโม วา มชฺฌิมวเย ฐิโต, เอเตเนว นเยน เถโร วา ปจฺฉิมวเย ฐิโตติ กทาจิปิ น กโรติ. กึ การณา? ยตตฺโต, ยสฺมา อนุตฺตราย วิรติยา สพฺพปาเปหิ อุปรตจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

එහි අර්ථය මෙසේ ය - යම් භික්ෂුවක් තිදොරින් ම සංවර වී තමා පාලනය කර ගනිමින් කයින්, වචනයෙන් හෝ සිතින් හිංසා පීඩා ආදී කිසිදු පවක් නොකරයි ද, ඔහු තරුණ වයසේ සිටියත්, මැදි වයසේ සිටියත්, එමෙන්ම මහලු වයසේ සිටින ස්ථවිරවරයෙකු වුවත් කිසිවිටෙකත් පව් නොකරයි. එයට හේතුව කුමක්ද? හෙතෙම සංයත වූ බැවිනි. එනම් අනුත්තර වූ විරතියෙන් යුතුව සියලු අකුසලයන්ගෙන් දුරු වූ සිත් ඇති බැවිනි.

อิทานิ มุนิ อโรสเนยฺโย น โส โรเสติ กญฺจีติ เอเตสํ ปทานํ อยํ โยชนา จ อธิปฺปาโย จ – โส ขีณาสวมุนิ อโรสเนยฺโย ‘‘ธีตุมารโก’’ติ วา ‘‘เปสกาโร’’ติ วา เอวมาทินา นเยน กาเยน วา วาจาย วา โรเสตุํ, ฆฏฺเฏตุํ, พาเธตุํ อรโห น โหติ. โสปิ หิ น โรเสติ กญฺจิ, ‘‘นาหํ มม ธีตรํ มาเรมิ, ตฺวํ มาเรสิ, ตุมฺหาทิโส วา มาเรตี’’ติอาทีนิ วตฺวา กญฺจิ น โรเสติ, น ฆฏฺเฏติ, น พาเธติ, ตสฺมา โสปิ น โรสเนยฺโย. อปิจ โข ปน ‘‘ติฏฺฐตุ นาโค, มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ, นโม กโรหิ นาคสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๙) วุตฺตนเยน นมสฺสิตพฺโพเยว โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ เอตฺถ ปน ตมฺปิ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ เอวํ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย เจตฺถ – ตํ ‘‘อยํ อโรสเนยฺโย’’ติ เอเต พาลมนุสฺสา อชานิตฺวา โรเสนฺติ. เย ปน ธีรา โหนฺติ, เต ธีราว ตมฺปิ มุนึ เวทยนฺติ, อยํ ขีณาสวมุนีติ ชานนฺตีติ.

දැන් ‘මුනි අරෝසනෙයියෝ න සෝ රෝසේති කඤ්චි’ යන පදයන්හි විවරණය හා අදහස මෙසේ ය - ඒ රහත් මුනිවරයා “දියණිය මැරූ තැනැත්තා” හෝ “රෙදි වියන්නා” යනාදී ලෙස කයින් හෝ වචනයෙන් කෝප ගැන්වීමට, පෙළීමට හෝ හිරිහැර කිරීමට සුදුසු පුද්ගලයෙකු නොවේ. ඔහු ද කිසිවෙකු කෝප නොගන්වයි. “මම මගේ දියණිය මැරුවේ නැත, ඔබ මැරුවා, ඔබ වැන්නවුන් මැරුවා” යනාදී වචන කියා කිසිවෙකු කෝප නොගන්වයි, පෙළීමක් හෝ හිරිහැරයක් නොකරයි. එබැවින් ඔහු කෝප ගැන්විය යුත්තෙකු නොවේ. එපමණක් නොව, “නාගයා (රහතන් වහන්සේ) එසේ ම සිටීවා, නාගයා නොපෙළන්න, නාගයාට නමස්කාර කරන්න” යනුවෙන් දේශනා කළ පරිදි වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට ම සුදුසු වේ. ‘තං වාපි ධීරා මුනි වේදයන්ති’ යන්නෙහි පද බෙදීම හා අදහස මෙසේ ය - ඒ රහතන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෝ මුනිවරයෙකු ලෙස හඳුනා ගනිති. මෙහි අදහස නම් - ඒ මුනිවරයා කෝප ගැන්විය නොහැකි උත්තමයෙකු බව නොදැන බාල ජනයා ඔහුට නින්දා අපහාස කරති. එහෙත් යම් පණ්ඩිතයෝ වෙත් ද, ඔවුහු ම “මොහු රහත් මුනිවරයෙකැ” යි හඳුනා ගනිති.

๒๑๙. ยทคฺคโตติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจคฺคทายโก นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. โส นิปฺผชฺชมาเนสุ สสฺเสสุ เขตฺตคฺคํ, ราสคฺคํ, โกฏฺฐคฺคํ, กุมฺภิอคฺคํ, โภชนคฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อคฺคานิ เทติ. ตตฺถ ปฐมปกฺกานิเยว สาลิ-ยว-โคธูม-สีสานิ อาหราเปตฺวา ยาคุปายาสปุถุกาทีนิ ปฏิยาเทตฺวา ‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี, อคฺคํ โส อธิคจฺฉตี’’ติ เอวํทิฏฺฐิโก หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ [Pg.257] เทติ, อิทมสฺส เขตฺตคฺคทานํ. นิปฺผนฺเนสุ ปน สสฺเสสุ ลายิเตสุ มทฺทิเตสุ จ วรธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส ราสคฺคทานํ. ปุน เตหิ ธญฺเญหิ โกฏฺฐาคารานิ ปูราเปตฺวา ปฐมโกฏฺฐาคารวิวรเณ ปฐมนีหฏานิ ธญฺญานิ คเหตฺวา ตเถว ทานํ เทติ, อิทมสฺส โกฏฺฐคฺคทานํ. ยํ ยเทว ปนสฺส ฆเร รนฺเธติ, ตโต อคฺคํ อนุปฺปตฺตปพฺพชิตานํ อทตฺวา อนฺตมโส ทารกานมฺปิ น กิญฺจิ เทติ, อิทมสฺส กุมฺภิอคฺคทานํ. ปุน อตฺตโน โภชนกาเล ปฐมูปนีตํ โภชนํ ปุเรภตฺตกาเล สงฺฆสฺส, ปจฺฉาภตฺตกาเล สมฺปตฺตยาจกานํ, ตทภาเว อนฺตมโส สุนขานมฺปิ อทตฺวา น ภุญฺชติ, อิทมสฺส โภชนคฺคทานํ. เอวํ โส ปญฺจคฺคทายโกตฺเวว อภิลกฺขิโต อโหสิ.

219. "යදග්ගතෝ" (යම් අග්‍ර වූ දෙයක්) යන්නෙහි ආරම්භය කුමක්ද? සැවැත් නුවර පඤ්චග්ගදායක නම් වූ බමුණෙක් වූයේය. ඔහු අස්වනු ලැබෙන කල්හි කුඹුරේ අග්‍රය, රැස් කළ ධාන්‍යයේ අග්‍රය, අටුවේ අග්‍රය, මුට්ටියේ අග්‍රය සහ භෝජනයේ අග්‍රය යනුවෙන් අග්‍ර දාන පහක් ලබා දෙයි. එහිදී ප්‍රථමයෙන් පැසුණු හැල් වී, යව, තිරිඟු ආදිය ගෙන්වා ගෙන, කැඳ, කිරිබත්, විලඳ ආදිය පිළියෙළ කොට, "ප්‍රඥාවන්ත වූ අග්‍ර දානය දෙන්නා අග්‍ර වූ ඵල ලබන්නේය" යන දෘෂ්ටිය ඇතිව බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දානය දෙයි. මෙය ඔහුගේ කුඹුරේ අග්‍ර දානයයි. භෝග පැසුණු පසු ඒවා කපා පෑගූ විට, උතුම් වූ ධාන්‍ය වෙන් කරගෙන එලෙසම දන් දෙයි; මෙය ඔහුගේ රැස් කළ ධාන්‍යයේ අග්‍ර දානයයි. නැවතත් ඒ ධාන්‍යවලින් අටු පුරවා, පළමුවෙන් අටුව විවෘත කරන විට මුලින්ම පිටතට ගන්නා ධාන්‍ය ගෙන එලෙසම දන් දෙයි; මෙය ඔහුගේ අටුවේ අග්‍ර දානයයි. තම නිවසේ යම් ආහාරයක් පිසිනු ලබයිද, එයින් අග්‍ර කොටස පැමිණි පැවිදි උතුමන්ට පූජා නොකර, අවසානයේ තම දරුවන්ට පවා කිසිවක් නොදෙයි; මෙය ඔහුගේ මුට්ටියේ අග්‍ර දානයයි. නැවතත් තමා ආහාර ගන්නා වේලාවෙහි, තමාට පිළිගැන්වූ ප්‍රණීත ආහාරයෙන් මුල් කොටස උදය කාලයේදී නම් මහා සංඝරත්නයට ද, සවස් කාලයේදී නම් පැමිණි යාචකයන්ට ද, ඔවුන් නොමැති නම් අවසානයේ සුනඛයන්ට පවා නොදී තමා ආහාර නොගනියි; මෙය ඔහුගේ භෝජනයේ අග්‍ර දානයයි. මෙලෙස ඔහු "පඤ්චග්ගදායක" යන නමින්ම ප්‍රකට විය.

อเถกทิวสํ ภควา ปจฺจูสสมเย พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส พฺราหฺมณิยา จ โสตาปตฺติมคฺคอุปนิสฺสยํ ทิสฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา อติปฺปเคว คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู ปิหิตทฺวารํ คนฺธกุฏึ ทิสฺวา – ‘‘อชฺช ภควา เอกโกว คามํ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. ภควาปิ พฺราหฺมณสฺส โภชนเวลายํ นิกฺขมิตฺวา สาวตฺถึ ปาวิสิ. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา เอวํ – ‘‘นูนชฺช โกจิ สตฺโต อนุคฺคเหตพฺโพ อตฺถิ, ตถา หิ ภควา เอกโกว ปวิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา น ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ นิมนฺตนตฺถาย. ภควาปิ อนุปุพฺเพน พฺราหฺมณสฺส ฆรทฺวารํ สมฺปตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน พฺราหฺมโณ โภชนํ คเหตฺวา นิสินฺโน โหติ, พฺราหฺมณี ปนสฺส พีชนึ คเหตฺวา ฐิตา. สา ภควนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สจายํ พฺราหฺมโณ ปสฺเสยฺย, ปตฺตํ คเหตฺวา สพฺพํ โภชนํ ทเทยฺย, ตโต เม ปุน ปจิตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา อปฺปสาทญฺจ มจฺเฉรญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ยถา พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ น ปสฺสติ, เอวํ ตาลวณฺเฏน ปฏิจฺฉาเทสิ. ภควา ตํ ญตฺวา สรีราภํ มุญฺจิ. ตํ พฺราหฺมโณ สุวณฺโณภาสํ ทิสฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ อุลฺโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทฺวาเร ฐิตํ. พฺราหฺมณีปิ ‘‘ทิฏฺโฐเนน ภควา’’ติ ตาวเทว ตาลวณฺฏํ นิกฺขิปิตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ, วนฺทิตฺวา จสฺสา อุฏฺฐหนฺติยา สปฺปายํ วิทิตฺวา –

එක් දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයේ බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, ඒ බමුණාට සහ බැමිණියට සෝවාන් මාර්ගය ලැබීමේ උපනිශ්‍රය දැක, ශරීර කෘත්‍ය නිමවා ඉතා අලුයම ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක. වසා ඇති දොර ඇති ගන්ධකුටිය දැක භික්ෂූන් වහන්සේලා, "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම ගමට වැඩම කිරීමට කැමති සේකැයි" දැන, පිණ්ඩපාත වේලාවේදී ගන්ධකුටිය ප්‍රදක්ෂිණා කොට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද බමුණාගේ භෝජන වේලාවේදී නික්ම සැවැත් නුවරට වැඩම කළ සේක. මිනිසුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, "අද යම් සත්වයෙකුට අනුග්‍රහ පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම වැඩම කළ සේකැයි" දැන, උන්වහන්සේට දානයට ආරාධනා කිරීමට ඉදිරිපත් නොවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පිළිවෙළින් බමුණාගේ ගෙදොරට වැඩම කොට වැඩ සිටි සේක. ඒ වේලාවේ බමුණා ආහාර ගනිමින් සිටි අතර, බැමිණිය පවනක් ගෙන ඔහුට පවන් සලමින් සිටියාය. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, "ඉදින් මේ බමුණා උන්වහන්සේව දුටුවහොත්, පාත්‍රය ගෙන සියලු ආහාර දන් දෙනු ඇත, එවිට මට නැවත පිසීමට සිදු වනු ඇතැයි" සිතා, අමනාපයෙන් හා මසුරුකමින් බමුණාට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොපෙනෙන සේ තල් අත්තෙන් මුවා කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය දැන ශරීර රශ්මිය විහිදුවූ සේක. බමුණා ඒ ස්වර්ණ වර්ණ ආලෝකය දැක "මොකක්ද මේ" කියා බලන විට දොරකඩ වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. බැමිණිය ද "දැන් මොහුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙනුණා" යැයි සිතා එසැණින් තල් අත්ත පසෙක තබා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් පස්වනක් පිහිටුවා වැඳ නමස්කාර කළාය. ඇය වැඳ නැගිට සිටින කල්හි ඇයට සුදුසු දහම දැන—

‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ;

อสตา จ น โสจติ, ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖๗) –

"සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නාමරූපයන්හි යමෙකුට 'මගේ' යන මමත්වය නැද්ද, නැති වූ දෙය ගැන ශෝක නොකරන්නේද, ඔහු සැබවින්ම 'භික්ෂුවක්' යැයි කියනු ලැබේ."

อิมํ [Pg.258] คาถมภาสิ. สา คาถาปริโยสาเนเยว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณปิ ภควนฺตํ อนฺโตฆรํ ปเวเสตฺวา, วราสเน นิสีทาเปตฺวา, ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา, อตฺตโน อุปนีตโภชนํ อุปนาเมสิ – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺยา, สาธุ, เม ตํ โภชนํ อตฺตโน ปตฺเต ปติฏฺฐาเปถา’’ติ. ภควา ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิ. กตภตฺตกิจฺโจ จ พฺราหฺมณสฺส สปฺปายํ วิทิตฺวา อิมํ คาถมภาสิ.

මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක. ගාථාව අවසානයේ ඇය සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියාය. බමුණා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවස තුළට වඩාහිඳුවා, උතුම් ආසනයක වැඩහිඳුවා, පැන් පූජා කොට, තමා වෙනුවෙන් පිළියෙළ කළ භෝජනය පූජා කළේය. "ස්වාමීනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ඔබ වහන්සේ අග්‍ර වූ දක්ෂිණේය උත්තමයා වන සේක. මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මේ භෝජනය ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රයට පිළිගන්නා සේක්වා" යි පූජා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස එය පිළිගෙන වළඳා වදාළ සේක. වළඳා අවසානයේ බමුණාට ද සුදුසු දහම දැන මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ยํ กุมฺภิโต ปฐมเมว คหิตตฺตา อคฺคโต, อทฺธาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา มชฺฌโต, เอกทฺวิกฏจฺฉุมตฺตาวเสสาย กุมฺภิยา อาคนฺตฺวา ตโต คหิตตฺตา เสสโต วา ปิณฺฑํ ลเภถ. ปรทตฺตูปชีวีติ ปพฺพชิโต. โส หิ อุทกทนฺตโปณํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ปเรเนว ทตฺตํ อุปชีวติ, ตสฺมา ‘‘ปรทตฺตูปชีวี’’ติ วุจฺจติ. นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาทีติ อคฺคโต ลทฺธา อตฺตานํ วา ทายกํ วา โถเมตุมฺปิ นารหติ ปหีนานุนยตฺตา. เสสโต ลทฺธา ‘‘กึ เอตํ อิมินา ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน ทายกํ นิปาเตตฺวา อปฺปิยวจนานิ วตฺตาปิ น โหติ ปหีนปฏิฆตฺตา. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ปหีนานุนยปฏิฆํ ธีราว มุนึ เวทยนฺตีติ พฺราหฺมณสฺส อรหตฺตนิกูเฏน คาถํ เทเสสิ. คาถาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ.

එහි අර්ථය මෙසේය – බත බෙදන භාජනයෙන් පළමුවෙන්ම ගත් බැවින් අග්‍ර කොටසින් හෝ, බඳුනේ අඩක් ඉතිරිව තිබියදී එතැනින් ගත් බැවින් මධ්‍ය කොටසින් හෝ, හැඳි එකක් දෙකක් පමණක් ඉතිරිව තිබියදී එතැනින් ගත් බැවින් ශේෂ වූ කොටසින් හෝ පිණ්ඩපාතය ලබන්නේය. 'පරදත්තූපජීවී' යනු පැවිද්දාය. මන්දයත්, ඔහු පැන් සහ දැහැටි හැර සෙසු සියල්ල අන්‍යයන් විසින් දෙනු ලබන දෙයින් යැපෙන බැවින් 'පරදත්තූපජීවී' යැයි කියනු ලැබේ. 'නාලං ථුතුං නෝපි නිපච්චවාදී' යනු අග්‍ර කොටස ලැබුණු විට අනුනය (ඇල්ම) ප්‍රහීණ කළ බැවින් තමාට හෝ දායකයාට ප්‍රශංසා කිරීමට පවා නොපෙළඹෙයි. ශේෂ වූ කොටස ලැබුණු විට 'මොහු මෙය දුන්නේ ඇයි' ආදී වශයෙන් දායකයා පහත් කොට අප්‍රිය වචන පවසන්නෙකු ද නොවේ; ඒ පටිඝය (තරහව) ප්‍රහීණ කළ බැවිනි. අනුනය හා පටිඝය ප්‍රහීණ කළ එම පුද්ගලයා ද පණ්ඩිතයෝ 'මුනිවරයෙකු' ලෙස හඳුන්වති යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයාට අර්හත්ත්වය කෙළවර කොට මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ බ්‍රාහ්මණයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

๒๒๐. มุนึ จรนฺตนฺติ กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตโร เสฏฺฐิปุตฺโต อุตุวเสน ตีสุ ปาสาเทสุ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริจารยมาโน ทหโรว ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา, มาตาปิตโร ยาจิตฺวา, ขคฺควิสาณสุตฺเต ‘‘กามา หิ จิตฺรา’’ติ (สุ. นิ. ๕๐) อิมิสฺสา คาถาย อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา จ อุปฺปพฺพชิตฺวา จ จตุตฺถวาเร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ ปุพฺพปริจเยน ภิกฺขู ภณนฺติ – ‘‘สมโย, อาวุโส, อุปฺปพฺพชิตุ’’นฺติ. โส ‘‘อภพฺโพ ทานาหํ, อาวุโส, วิพฺภมิตุ’’นฺติ อาห. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘เอวเมตํ, ภิกฺขเว, อภพฺโพ โส ทานิ วิพฺภมิตุ’’นฺติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ อาวิกโรนฺโต อิมํ คาถมาห.

220. 'මුනිං චරන්තං' යන මෙම ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කුමක්ද? සැවැත් නුවර එක්තරා සිටු පුත්‍රයෙක් ඍතු තුනට සරිලන ප්‍රාසාද තුනක සියලු සම්පත් භුක්ති විඳිමින් වසන අතර, තරුණ වියේදීම පැවිදි වීමට කැමති විය. ඔහු මව්පියන්ගෙන් අවසර ගෙන, ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රයේ 'කාමා හි චිත්‍රා' ගාථාවෙහි නිදානයෙහි දැක්වෙන පරිදිම තෙවරක් පැවිදි වී උපැවිදි වී, සිව්වන වර පැවිදි වී අර්හත්ත්වයට පත් විය. ඔහුගේ පෙර පුරුද්ද දන්නා භික්ෂූහු, "ඇවැත්නි, දැන් උපැවිදි වීමට කාලයයි" කියා කීහ. ඔහු "ඇවැත්නි, දැන් මා ගිහි වීමට අභව්‍යය (නොහැකිය)" යි පැවසීය. එය අසා භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, එය එසේමය, ඔහු දැන් ගිහි වීමට අභව්‍යය" යි වදාරා, ඔහුගේ ක්ෂීණාශ්‍රව මුනිභාවය හෙළි කරමින් මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.

ตสฺสตฺโถ [Pg.259] – โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนึ, เอกวิหาริตาย, ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการาสุ วา จริยาสุ ยาย กายจิ จริยาย จรนฺตํ, ปุพฺเพ วิย เมถุนธมฺเม จิตฺตํ อกตฺวา อนุตฺตราย วิรติยา วิรตํ เมถุนสฺมา. ทุติยปาทสฺส สมฺพนฺโธ – กีทิสํ มุนึ จรนฺตํ วิรตํ เมถุนสฺมาติ เจ? โย โยพฺพเน โนปนิพชฺฌเต กฺวจิ, โย ภทฺเรปิ โยพฺพเน วตฺตมาเน กฺวจิ อิตฺถิรูเป ยถา ปุเร, เอวํ เมถุนราเคน น อุปนิพชฺฌติ. อถ วา กฺวจิ อตฺตโน วา ปรสฺส วา โยพฺพเน ‘‘ยุวา ตาวมฺหิ, อยํ วา ยุวาติ ปฏิเสวามิ ตาว กาเม’’ติ เอวํ โย ราเคน น อุปนิพชฺฌตีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ. น เกวลญฺจ วิรตํ เมถุนสฺมา, อปิจ โข ปน ชาติมทาทิเภทา มทา, กามคุเณสุ สติวิปฺปวาสสงฺขาตา ปมาทาปิ จ วิรตํ, เอวํ มทปฺปมาทา วิรตตฺตา เอว จ วิปฺปมุตฺตํ สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ. ยถา วา เอโก โลกิกายปิ วิรติยา วิรโต โหติ, น เอวํ, กึ ปน วิปฺปมุตฺตํ วิรตํ, สพฺพกิเลสพนฺธเนหิ วิปฺปมุตฺตตฺตา โลกุตฺตรวิรติยา วิรตนฺติปิ อตฺโถ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีรา เอว มุนึ เวทยนฺติ, ตุมฺเห ปน นํ น เวทยถ, เตน นํ เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ.

එහි අර්ථය මෙසේය – මෞනෙය්‍ය ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'මුනි' නම් වේ. හුදෙකලාව වාසය කරමින් හෝ කලින් කී පරිදි යම් පිළිවෙතක හැසිරෙමින්, පෙර මෙන් මෛථුන ධර්මයෙහි සිත නොයොදවා අනුත්තර වූ විරතියෙන් මෛථුනයෙන් වෙන් වූයේ වෙයි. දෙවන පාදයෙහි සම්බන්ධය මෙසේය – කවර බඳු මුනිවරයෙක් මෛථුනයෙන් වෙන්ව හැසිරෙන්නේද? යමෙක් යොවුන් වියෙහි වුවද කිසි තැනක නොබැඳේද, එනම් ඉතා සුන්දර යොවුන් වියේ පසුවන ස්ත්‍රී රූපයක පවා පෙර මෙන් මෛථුන රාගයෙන් නොබැඳේ ද ඔහුය. එසේම තමාගේ හෝ අනුන්ගේ යොවුන් බව ගැන සිතා 'මම තවම තරුණය, මොහුත් තරුණය, එබැවින් කාමයන් භුක්ති විඳිමි' යි රාගයෙන් නොබැඳේ නම් එය ද මෙහි අර්ථයයි. හුදෙක් මෛථුනයෙන් පමණක් නොව, ජාති මානය ආදී මදයන්ගෙන් ද, කාම ගුණයන්හි සිහිය මුළා වීම සංඛ්‍යාත ප්‍රමාදයෙන් ද වෙන් වූ බැවින්, සියලු ක්ලේශ බන්ධනයන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තාය. යම් සේ ලෞකික විරතියෙන් වෙන් වූවකු වේද, මොහු එසේ නොව සියලු ක්ලේශ බන්ධනයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ලෝකෝත්තර විරතියෙන් වෙන් වූයේ යන අර්ථයයි. පණ්ඩිතයෝ එවන් තැනැත්තා මුනිවරයෙකු ලෙස හඳුන්වති. ඔබ ඔහු ගැන නොදන්නා බැවින් මෙසේ පවසන්නෙහිය යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

๒๒๑. อญฺญาย โลกนฺติ กา อุปฺปตฺติ? ภควา กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรติ. เตน สมเยน นนฺทสฺส อาภรณมงฺคลํ, อภิเสกมงฺคลํ, อาวาหมงฺคลนฺติ ตีณิ มงฺคลานิ อกํสุ. ภควาปิ ตตฺถ นิมนฺติโต ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิกฺขมนฺโต นนฺทสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อทาสิ. ตํ นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา ชนปทกลฺยาณี ‘‘ตุวฏฺฏํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ‘‘หนฺท ภควา ปตฺต’’นฺติ วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต วิหารเมว คโต. ภควา คนฺธกุฏิปริเวเณ ฐตฺวา ‘‘อาหร, นนฺท, ปตฺต’’นฺติ คเหตฺวา ‘‘ปพฺพชิสฺสสี’’ติ อาห. โส ภควโต คารเวน ปฏิกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ปพฺพชามิ, ภควา’’ติ อาห. ตํ ภควา ปพฺพาเชสิ. โส ปน ชนปทกลฺยาณิยา วจนํ ปุนปฺปุนํ สรนฺโต อุกฺกณฺฐิ. ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา นนฺทสฺส อนภิรตึ วิโนเทตุกาโม ‘‘ตาวตึสภวนํ คตปุพฺโพสิ, นนฺทา’’ติ อาห. นนฺโท ‘‘นาหํ, ภนฺเต, คตปุพฺโพ’’ติ อโวจ.

221. 'අඤ්ඤාය ලෝකං' යන මෙම ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වත් පුර වැඩවසන සේක. එකල නන්ද කුමාරයාගේ මංගල උත්සව තුනක් විය: ආභරණ පැළඳවීමේ මංගල්‍යය, අභිෂේක මංගල්‍යය සහ විවාහ මංගල්‍යයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එහි වැඩම කිරීමට ආරාධනා ලබා පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එහි වැඩම කර දන් වළඳා නික්ම යන විට නන්ද කුමාරයාගේ අතට පාත්‍රය දුන් සේක. ඔහු නික්ම යනු දුටු ජනපදකල්‍යාණිය "ආර්ය පුත්‍රය, වහාම ආපසු එන්න" යැයි පැවසුවාය. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, පාත්‍රය ගනු මැනව" යි කීමට නොහැකිව විහාරයටම ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටි පරිවේණයේ සිට "නන්ද, පාත්‍රය දෙන්න" යි පවසා එය ගෙන, "පැවිදි වන්නෙහිද?" යි ඇසූ සේක. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකිව "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම පැවිදි වෙමි" යි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව පැවිදි කළ සේක. ඔහු ජනපදකල්‍යාණියගේ වචනය නැවත නැවතත් සිහි කරමින් කලකිරීමට පත් විය. භික්ෂූහු ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්දගේ නොසතුට දුරු කරනු කැමතිව "නන්ද, ඔබ මීට පෙර තව්තිසා භවනයට ගොස් තිබේද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, මම මීට පෙර ගොස් නැත්තෙමි" යි නන්ද පැවසීය.

ตโต นํ ภควา อตฺตโน อานุภาเวน ตาวตึสภวนํ เนตฺวา เวชยนฺตปาสาททฺวาเร อฏฺฐาสิ. ภควโต อาคมนํ วิทิตฺวา สกฺโก อจฺฉราคณปริวุโต [Pg.260] ปาสาทา โอโรหิ. ตา สพฺพาปิ กสฺสปสฺส ภควโต สาวกานํ ปาทมกฺขนเตลํ ทตฺวา กกุฏปาทินิโย อเหสุํ. อถ ภควา นนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสสิ โน, ตฺวํ นนฺท, อิมานิ ปญฺจ อจฺฉราสตานิ กกุฏปาทานี’’ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. มาตุคามสฺส นาม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนํ คเหตพฺพนฺติ สกเลปิ พุทฺธวจเน เอตํ นตฺถิ. อถ จ ปเนตฺถ ภควา อุปายกุสลตาย อาตุรสฺส โทเส อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม เวชฺโช สุโภชนํ วิย นนฺทสฺส ราคํ อุคฺคิเลตฺวา นีหริตุกาโม นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณํ อนุญฺญาสิ ยถา ตํ อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ. ตโต ภควา อจฺฉราเหตุ นนฺทสฺส พฺรหฺมจริเย อภิรตึ ทิสฺวา ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘ภตกวาเทน นนฺทํ โจเทถา’’ติ. โส เตหิ โจทิยมาโน ลชฺชิโต โยนิโส มนสิ กโรนฺโต ปฏิปชฺชิตฺวา น จิรสฺเสว อรหตฺตํ สจฺฉากาสิ. ตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ภควโตปิ ญาณํ อุทปาทิ. ภิกฺขู อชานนฺตา ตเถวายสฺมนฺตํ โจเทนฺติ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทานิ นนฺโท เอวํ โจเทตพฺโพ’’ติ ตสฺส ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් නන්ද කුමාරයාව තව්තිසා භවනයට කැඳවාගෙන ගොස් වෛජයන්ත ප්‍රාසාද ද්වාරයෙහි වැඩසිටි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම දැනගත් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා දිව්‍යාංගනාවන් පිරිවරාගෙන ප්‍රාසාදයෙන් බැස ආවේය. ඒ සියලු දිව්‍යාංගනාවෝ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට පාද තෙල් පූජා කළ පින් බලයෙන් පරෙවි පාදයන් වැනි රතු පැහැති පාද ඇත්තියෝ වූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්ද කුමාරයා අමතා, "නන්ද, පරෙවි පාද වැනි රතු පාද ඇති මෙම පන්සියයක් දිව්‍යාංගනාවන් දකින්නෙහිද?" යැයි විමසූ සේක. (මෙහි සියල්ල විස්තර කළ යුතුය). ස්ත්‍රීන්ගේ නිමිති සහ අනුබ්‍යඤ්ජනයන් (ලක්ෂණ) ග්‍රහණය කරගත යුතු බව මුළු බුද්ධ වචනයෙහිම කිසිදු තැනක සඳහන් නොවේ. එසේ වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපාය කුසලතාවයෙන් යුතුව, රෝගියෙකුගේ ශරීරයේ ඇති දෝෂ වමනය කරවා ඉවත් කිරීමට කැමති වෛද්‍යවරයෙකු මෙන්, නන්ද කුමාරයාගේ රාගය වමනය කරවා ඉවත් කරනු පිණිස, අනුත්තර පුරිසදම්මසාරථී ගුණයෙන් යුතුව නිමිති හා අනුබ්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කිරීමට අනුදැන වදාළ සේක. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් දිව්‍යාංගනාවන් කෙරෙහි ඇල්මෙන් යුතුව බඹසර හැසිරීමෙහි නිරත වන බව දැක, "මහණෙනි, නන්දට 'වැටුප් ලබන්නා' (භතක) යන වචනයෙන් චෝදනා කරන්න" යැයි භික්ෂූන්ට අණ කළ සේක. එම භික්ෂූන්ගේ චෝදනාවට ලක් වූ නන්ද තෙරුන් ලැජ්ජාවට පත්ව, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුතුව පිළිපැද නොබෝ කලකින්ම අර්හත් භාවය සාක්ෂාත් කළ සේක. උන්වහන්සේගේ සක්මන් මළුව අග වෘක්ෂයක සිටි දේවතාවෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ බව සැල කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට ද එය අවබෝධ විය. මේ බව නොදත් භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙර පරිදිම ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන්ට චෝදනා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, දැන් නන්දට එසේ චෝදනා නොකළ යුතුය" යැයි පවසමින්, උන්වහන්සේගේ ක්ෂීණාශ්‍රව මුනි භාවය ප්‍රකාශ කරමින් එම භික්ෂූන්ට ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ทุกฺขสจฺจววตฺถานกรเณน ขนฺธาทิโลกํ อญฺญาย ชานิตฺวา ววตฺถเปตฺวา นิโรธสจฺจสจฺฉิกิริยาย ปรมตฺถทสฺสึ, สมุทยปฺปหาเนน จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ, ปหีนสมุทยตฺตา รูปมทาทิเวคสหเนน จกฺขาทิอายตนสมุทฺทญฺจ อติตริย อติตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา มคฺคภาวนาย, ‘‘ตนฺนิทฺเทสา ตาที’’ติ อิมาย ตาทิลกฺขณปฺปตฺติยา ตาทึ. โย วายํ กามราคาทิกิเลสราสิเยว อวหนนฏฺเฐน โอโฆ, กุจฺฉิตคติปริยาเยน สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, สมุทยปฺปหาเนเนว ตํ โอฆํ สมุทฺทญฺจ อติตริย อติติณฺโณฆตฺตา อิทานิ ตุมฺเหหิ เอวํ วุจฺจมาเนปิ วิการมนาปชฺชนตาย ตาทิมฺปิ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ จ อธิปฺปาโย จ เวทิตพฺโพ. ตํ ฉินฺนคนฺถํ อสิตํ อนาสวนฺติ อิทํ ปนสฺส ถุติวจนเมว, อิมาย จตุสจฺจภาวนาย จตุนฺนํ คนฺถานํ ฉินฺนตฺตา ฉินฺนคนฺถํ, ทิฏฺฐิยา ตณฺหาย วา กตฺถจิ อนิสฺสิตตฺตา อสิตํ, จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตีติ ตมฺปิ ธีราว ขีณาสวมุนึ เวทยนฺติ ตุมฺเห ปน อเวทยมานา เอวํ ภณถาติ ทสฺเสติ.

එහි අර්ථය මෙසේය: දුක්ඛ සත්‍යය විනිශ්චය කිරීමෙන් ස්කන්ධ ආදී ලෝකය මැනවින් දැන, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් පරමාර්ථය දක්නා සුළු වූ, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් සිවු වැදෑරුම් ඕඝයන් තරණය කළ, සමුදය ප්‍රහීණ කළ බැවින් රූප මද ආදී වේගයන් ඉවසීමෙන් යුතුව චක්ෂුරාදී ආයතන නමැති සමුද්‍රය මාර්ග භාවනාවෙන් ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා 'තාදී' (අකම්පිත තැනැත්තා) ලෙස හැඳින්වේ. යම් මේ කාම රාගාදී කෙලෙස් රාශියක් ඇදගෙන යන අර්ථයෙන් 'ඕඝ' නම් වේද, නීච ගති ඇති කරන අර්ථයෙන් සහ පිරී පවතින අර්ථයෙන් 'සමුද්‍රය' නම් වේද, සමුදය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ම ඒ ඕඝය සහ සමුද්‍රය තරණය කළ බැවින් ද, දැන් ඔබ වහන්සේලා එලෙස පැවසුවද විකාරයට පත් නොවන බැවින් ද උන්වහන්සේ 'තාදී' ගුණයෙන් යුක්ත වෙති. මෙහි අර්ථය හා අදහස එලෙස දත යුතුය. 'සිඳින ලද ග්‍රන්ථ ඇති, තණ්හා දිට්ඨි ඇසුරු නොකළ, ආශ්‍රව රහිත වූ' යන්න උන්වහන්සේට කළ ප්‍රශංසාවකි. සතර සත්‍යය භාවනා කිරීමෙන් සතර ග්‍රන්ථයන් සිඳ දැමූ බැවින් 'ඡින්නගන්ථ' (සිඳින ලද ග්‍රන්ථ ඇති) නම් වේ. දෘෂ්ටියෙන් හෝ තණ්හාවෙන් කිසිවක් ඇසුරු නොකළ බැවින් 'අසිත' නම් වේ. සතර ආශ්‍රවයන් නොමැති බැවින් 'අනාසව' යැයි කියනු ලැබේ. 'ප්‍රාඥයෝ ඒ මුණිවරයා හඳුනති' යන්නෙන් පණ්ඩිතයෝ උන්වහන්සේ ක්ෂීණාශ්‍රව මුණිවරයෙකු ලෙස හඳුනන බවත්, ඔබ වහන්සේලා නොදැන මෙසේ පවසන බවත් දක්වයි.

๒๒๒. อสมา [Pg.261] อุโภติ กา อุปฺปตฺติ? อญฺญตโร ภิกฺขุ โกสลรฏฺเฐ ปจฺจนฺตคามํ นิสฺสาย อรญฺเญ วิหรติ. ตสฺมิญฺจ คาเม มิคลุทฺทโก ตสฺส ภิกฺขุโน วสโนกาสํ คนฺตฺวา มิเค พนฺธติ. โส อรญฺญํ ปวิสนฺโต เถรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตมฺปิ ปสฺสติ, อรญฺญา อาคจฺฉนฺโต คามโต นิกฺขมนฺตมฺปิ ปสฺสติ. เอวํ อภิณฺหทสฺสเนน เถเร ชาตสิเนโห อโหสิ. โส ยทา พหุํ มํสํ ลภติ, ตทา เถรสฺสาปิ รสปิณฺฑปาตํ เทติ. มนุสฺสา อุชฺฌายนฺติ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อมุกสฺมึ ปเทเส มิคา ติฏฺฐนฺติ, จรนฺติ, ปานียํ ปิวนฺตี’ติ ลุทฺทกสฺส อาโรเจติ. ตโต ลุทฺทโก มิเค มาเรติ, เตน อุโภ สงฺคมฺม ชีวิกํ กปฺเปนฺตี’’ติ. อถ ภควา ชนปทจาริกํ จรมาโน ตํ ชนปทํ อคมาสิ. ภิกฺขู คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ลุทฺทเกน สทฺธึ สมานชีวิกาภาวสาธกํ ตสฺส ภิกฺขุโน ขีณาสวมุนิภาวํ ทีเปนฺโต เตสํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.

222. 'අසමා උභෝ' (දෙදෙනා අසමානය) යන ගාථාවෙහි උප්පත්ති කථාව මෙසේය: එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් කෝසල ජනපදයේ ප්‍රත්‍යන්ත ගමක් ඇසුරු කරමින් වනයෙහි වැඩසිටි සේක. ඒ ගමෙහි වසන එක් මුව වැද්දෙක් එම භික්ෂූන් වහන්සේ වසන ප්‍රදේශයට ගොස් මුවන් බැඳ තබයි. ඔහු වනයට ඇතුළු වන විට තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වඩිනවා දකියි. වනයෙන් පිටතට එන විට තෙරුන් වහන්සේ ගමෙන් පිටව වනයට වඩිනවා දකියි. මෙසේ නිරන්තරයෙන් දැකීමෙන් තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඔහු තුළ සෙනෙහසක් ඇති විය. ඔහුට බොහෝ මස් ලැබුණු දිනක තෙරුන් වහන්සේට ද ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතයක් පූජා කරයි. එවිට මිනිස්සු, "මෙම භික්ෂුව 'අසවල් ප්‍රදේශයෙහි මුවන් සිටිති, හැසිරෙති, පැන් බොති' යැයි වැද්දාට පවසයි. ඉන්පසු වැද්දා මුවන් මරා දමයි. මෙලෙස දෙදෙනාම එක්ව දිවි පෙවෙත ගෙවති" යැයි දොස් පැවරූහ. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාවෙහි වඩිනා අතරතුර එම ප්‍රදේශයට වැඩම කළ සේක. පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වැඩි භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ පුවත අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, වැද්දා සහ භික්ෂුව අතර සමාන ජීවන වෘත්තියක් නොමැති බව තහවුරු කරමින්, එම භික්ෂුවගේ ක්ෂීණාශ්‍රව මුණි භාවය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ඒ භික්ෂූන්ට ධර්ම දේශනා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – โย จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ, โย จ ลุทฺทโก, เอเต อสมา อุโภ. ยํ มนุสฺสา ภณนฺติ ‘‘สมานชีวิกา’’ติ, ตํ มิจฺฉา. กึ การณา? ทูรวิหารวุตฺติโน, ทูเร วิหาโร จ วุตฺติ จ เนสนฺติ ทูรวิหารวุตฺติโน. วิหาโรติ วสโนกาโส, โส จ ภิกฺขุโน อรญฺเญ, ลุทฺทกสฺส จ คาเม. วุตฺตีติ ชีวิกา, สา จ ภิกฺขุโน คาเม สปทานภิกฺขาจริยา, ลุทฺทกสฺส จ อรญฺเญ มิคสกุณมารณา. ปุน จปรํ คิหี ทารโปสี, โส ลุทฺทโก เตน กมฺเมน ปุตฺตทารํ โปเสติ. อมโม จ สุพฺพโต, ปุตฺตทาเรสุ ตณฺหาทิฏฺฐิมมตฺตวิรหิโต สุจิวตตฺตา สุนฺทรวตตฺตา จ สุพฺพโต โส ขีณาสวภิกฺขุ. ปุน จปรํ ปรปาณโรธาย คิหี อสญฺญโต, โส ลุทฺทโก คิหี ปรปาณโรธาย เตสํ ปาณานํ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาย กายวาจาจิตฺเตหิ อสํยโต. นิจฺจํ มุนี รกฺขติ ปาณิเน ยโต, อิตโร ปน ขีณาสวมุนิ กายวาจาจิตฺเตหิ นิจฺจํ ยโต สํยโต ปาณิโน รกฺขติ. เอวํ สนฺเต เต กถํ สมานชีวิกา ภวิสฺสนฺตีติ?

එහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "මහණෙනි, යම් මහණෙක් ඇද්ද, යම් වැද්දෙක් (මෘග වැද්දෙක්) ඇද්ද, මොවුන් දෙදෙනාම අසමානය. 'ඔවුන් දෙදෙනාගේ ජීවනෝපාය සමාන යැයි' මිනිසුන් යමක් පවසත් නම්, එය වැරදිය. ඊට හේතුව කුමක්ද? වාසස්ථානයෙන් හා හැසිරීමෙන් ඔවුන් දෙදෙනා එකිනෙකාට බෙහෙවින් දුරස්ථ බැවිනි. 'විහාරය' යනු වාසය කරන ස්ථානයයි. එය භික්ෂුවට අරණ්‍යය (වනය) වන අතර වැද්දාට ගම වේ. 'වෘත්තිය' යනු ජීවනෝපායයි. එය භික්ෂුවට ගමෙහි ගෙවල් පිළිවෙළින් පිණ්ඩපාතයේ හැසිරීම වන අතර වැද්දාට වනයෙහි මෘගයන් හා පක්ෂීන් මැරීම වේ. තවද, 'ගිහියා අඹුදරුවන් පෝෂණය කරන්නෙකි' යනු, එම වැද්දා සිය වෘත්තියෙන් අඹුදරුවන් පෝෂණය කරයි. 'මමත්වයක් නැති, යහපත් වත් ඇති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, අඹුදරුවන් කෙරෙහි තණ්හා, දිට්ඨි සහ මමත්වයෙන් තොර වූ, පිරිසිදු හා යහපත් වත් පිළිවෙත් ඇති එම රහත් භික්ෂුවයි. තවද, ගිහියා අන්‍ය සත්වයන්ට හිංසා කිරීමෙහි අසංවරය. එම වැද්දා ගිහියෙකු ලෙස අන්‍ය ප්‍රාණීන්ට හිංසා කරමින්, ඔවුන්ගේ ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ කරමින් කය, වචනය හා සිතින් අසංවරව වාසය කරයි. 'මුනිවරයා සැමවිටම ප්‍රාණීන් රකියි' යනු, අරහත් මුනිවරයා තැන්පත් වූයේ, කය, වචනය හා සිතින් නිරතුරුව සංවර වූයේ සත්වයන් ආරක්ෂා කරයි. මෙසේ පවත්නා කල්හි, ඔවුන් දෙදෙනා කෙසේ නම් සමාන ජීවනෝපායක් ඇත්තන් වන්නාහුද?"

๒๒๓. สิขี ยถาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควติ กปิลวตฺถุสฺมึ วิหรนฺเต สากิยานํ กถา อุทปาทิ – ‘‘ปฐมกโสตาปนฺโน ปจฺฉา โสตาปตฺตึ ปตฺตสฺส ธมฺเมน วุฑฺฒตโร โหติ, ตสฺมา ปจฺฉา โสตาปนฺเนน ภิกฺขุนา ปฐมโสตาปนฺนสฺส คิหิโน อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพานี’’ติ ตํ กถํ อญฺญตโร [Pg.262] ปิณฺฑจาริโก ภิกฺขุ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ‘‘อญฺญา เอว หิ อยํ ชาติ, ปูชเนยฺยวตฺถุ ลิงฺค’’นฺติ สนฺธาย ‘‘อนาคามีปิ เจ, ภิกฺขเว, คิหี โหติ, เตน ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ สามเณรสฺส อภิวาทนาทีนิ กตฺตพฺพาเนวา’’ติ วตฺวา ปุน ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปฐมโสตาปนฺนคหฏฺฐโต อติมหนฺตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนตฺถํ อิมํ คาถมภาสิ.

223. "සිඛී යථා" (මොනරෙකු මෙන්) යන ගාථාවෙහි උප්පත්ති කථාව කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරයෙහි වැඩවසන කල්හි, ශාක්‍යයන් අතර මෙබඳු කථාවක් ඇති විය: "ධර්මානුකූලව බලන කල, පළමුව සෝවාන් වූ තැනැත්තා පසුව සෝවාන් වූ තැනැත්තාට වඩා වයසින් වැඩිමහල් වේ. එබැවින් පසුව සෝවාන් වූ භික්ෂුව විසින් පළමුව සෝවාන් වූ ගිහියාට වැඳීම ආදී ගරුබුහුමන් කළ යුතුය." පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන එක්තරා භික්ෂුවක් මෙම කථාව අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මෙය (මහණකම) අන්‍ය වූ ජාතියකි, පූජනීය වස්තුව සහ ලකුණ (ලිංගය) සලකා බැලිය යුතුය" යන්න අරමුණු කරමින්, "මහණෙනි, ඉදින් ගිහියෙක් අනාගාමී වූවද, ඔහු විසින් එදිනම පැවිදි වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට වුවද වැඳීම ආදී ගරුබුහුමන් කළ යුතුමය" යැයි වදාරා, පසුව සෝවාන් වූ භික්ෂුව හා පළමුව සෝවාන් වූ ගිහිගෙයි වසන්නා අතර පවතින අතිමහත් වෙනස පෙන්වා දීම සඳහා භික්ෂූන්ට ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – ยฺวายํ มตฺถเก ชาตาย สิขาย สพฺภาเวน สิขี, มณิทณฺฑสทิสาย คีวาย นีลคีโวติ จ มยูรวิหงฺคโม วุจฺจติ. โส ยถา หริตหํสตมฺพหํสขีรหํสกาฬหํสปากหํสสุวณฺณหํเสสุ ยฺวายํ สุวณฺณหํโส, ตสฺส หํสสฺส ชเวน โสฬสิมฺปิ กลํ น อุเปติ. สุวณฺณหํโส หิ มุหุตฺตเกน โยชนสหสฺสมฺปิ คจฺฉติ, โยชนมฺปิ อสมตฺโถ อิตโร. ทสฺสนียตาย ปน อุโภปิ ทสฺสนียา โหนฺติ, เอวํ คิหี ปฐมโสตาปนฺโนปิ กิญฺจาปิ มคฺคทสฺสเนน ทสฺสนีโย โหติ. อถ โข โส ปจฺฉา โสตาปนฺนสฺสาปิ มคฺคทสฺสเนน ตุลฺยทสฺสนียภาวสฺสาปิ ภิกฺขุโน ชเวน นานุกโรติ. กตเมน ชเวน? อุปริมคฺควิปสฺสนาญาณชเวน. คิหิโน หิ ตํ ญาณํ ทนฺธํ โหติ ปุตฺตทาราทิชฏาย ชฏิตตฺตา, ภิกฺขุโน ปน ติกฺขํ โหติ ตสฺสา ชฏาย วิชฏิตตฺตา. สฺวายมตฺโถ ภควตา ‘‘มุนิโน วิวิตฺตสฺส วนมฺหิ ฌายโต’’ติ อิมินา ปาเทน ทีปิโต. อยญฺหิ เสกฺขมุนิ ภิกฺขุ กายจิตฺตวิเวเกน จ วิวิตฺโต โหติ, ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌาเนน จ นิจฺจํ วนสฺมึ ฌายติ. กุโต คิหิโน เอวรูโป วิเวโก จ ฌานญฺจาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโยติ?

එහි අර්ථය මෙසේය: හිස මත හටගත් සිඛාව (චූඩාව) ඇති බැවින් 'සිඛී' යැයි ද, මැණික් යෂ්ටියක් වැනි (නීල වර්ණ) ගෙලක් ඇති බැවින් 'නීලගීව' යැයි ද හඳුන්වන මොනරා අහසින් යන පක්ෂියෙකි. හරිත හංස, තම්බ හංස, ක්ෂීර හංස, කාල හංස, පාක හංස හා ස්වර්ණ හංස යන හංස වර්ග අතරින් ස්වර්ණ හංසයාගේ වේගයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් ලබා ගැනීමට මොනරා සමත් නොවේ. ස්වර්ණ හංසයා මොහොතකින් යොදුන් දහසක් වුවද ගමන් කරයි; අනෙක් මොනරාට එක් යොදුනක්වත් යාමට නොහැකිය. එහෙත් දැකීමට ලස්සන (දර්ශනීය) බව අතින් බලන කල දෙදෙනාම දර්ශනීය වෙති. එමෙන්ම ගිහියා පළමුව සෝවාන් වූවද, මාර්ග ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් ඔහු දර්ශනීය වේ. එසේ වුවද, ඔහු පසුව සෝවාන් වූ, මාර්ග ඥානයෙන් යුක්ත වීම නිසා සමාන ලෙස දර්ශනීය වූ භික්ෂුවගේ වේගය අනුගමනය කිරීමට සමත් නොවේ. ඒ කිනම් වේගයක්ද? ඉහළ මාර්ගයන්ට අදාළ විදර්ශනා ඥානයේ වේගයයි. අඹුදරුවන් ආදී කෙලෙස් ජාලයෙන් (අවුලෙන්) වෙලී සිටින බැවින් ගිහියාගේ එම ඥානය මන්දගාමී වේ; එහෙත් භික්ෂුව එම කෙලෙස් ජාලය ලිහා දමා ඇති බැවින් ඔහුගේ ඥානය තියුණු වේ. මෙම අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "විවේකීව වනයෙහි ධ්‍යාන වඩන මුනිවරයා" යන පාදයෙන් පැහැදිලි කරන ලදී. ශෛක්ෂ්‍ය මුනිවරයෙකු වූ මෙම භික්ෂුව කාය විවේකයෙන් හා චිත්ත විවේකයෙන් යුක්ත වූයේ, ලක්ෂණාරම්මණ උපනිජ්ඣානයෙන් යුතුව නිරතුරුව වනයෙහි ධ්‍යාන වඩයි. ගිහියෙකුට මෙබඳු වූ විවේකයක් හෝ ධ්‍යානයක් කොයින්ද? මෙහි අදහස මෙයයි. (මෙසේ මුනි සූත්‍රයේ විවරණය නිම විය.)

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย มุนิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවේ මුනි සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

นิฏฺฐิโต จ ปฐโม วคฺโค อตฺถวณฺณนานยโต, นาเมน

අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමයට අනුව පළමු වග්ගය නිම විය. නමින් එය,

อุรควคฺโคติ.

උරග වග්ගයයි.

๒. จูฬวคฺโค

2. චූළ වග්ගය

๑. รตนสุตฺตวณฺณนา

1. රතන සූත්‍ර වර්ණනාව

ยานีธ [Pg.263] ภูตานีติ รตนสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร เวสาลิยํ ทุพฺภิกฺขาทโย อุปทฺทวา อุปฺปชฺชึสุ. เตสํ วูปสมนตฺถาย ลิจฺฉวโย ราชคหํ คนฺตฺวา, ยาจิตฺวา, ภควนฺตํ เวสาลิมานยึสุ. เอวํ อานีโต ภควา เตสํ อุปทฺทวานํ วูปสมนตฺถาย อิทํ สุตฺตมภาสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. โปราณา ปนสฺส เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ อุปฺปตฺตึ วณฺณยนฺติ. สา เอวํ เวทิตพฺพา – พาราณสิรญฺโญ กิร อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ คพฺโภ สณฺฐาสิ. สา ตํ ญตฺวา รญฺโญ นิเวเทสิ. ราชา คพฺภปริหารํ อทาสิ. สา สมฺมา ปริหริยมานคพฺภา คพฺภปริปากกาเล วิชายนฆรํ ปาวิสิ. ปุญฺญวตีนํ ปจฺจูสสมเย คพฺภวุฏฺฐานํ โหติ, สา จ ตาสํ อญฺญตรา, เตน ปจฺจูสสมเย อลตฺตกปฏลพนฺธุชีวกปุปฺผสทิสํ มํสเปสึ วิชายิ. ตโต ‘‘อญฺญา เทวิโย สุวณฺณพิมฺพสทิเส ปุตฺเต วิชายนฺติ, อคฺคมเหสี มํสเปสินฺติ รญฺโญ ปุรโต มม อวณฺโณ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตน อวณฺณภเยน ตํ มํสเปสึ เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อญฺเญน ปฏิกุชฺชิตฺวา ราชมุทฺทิกาย ลญฺเฉตฺวา คงฺคาย โสเต ปกฺขิปาเปสิ. มนุสฺเสหิ ฉฑฺฑิตมตฺเต เทวตา อารกฺขํ สํวิทหึสุ. สุวณฺณปฏฺฏิกญฺเจตฺถ ชาติหิงฺคุลเกน ‘‘พาราณสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปชา’’ติ ลิขิตฺวา พนฺธึสุ. ตโต ตํ ภาชนํ อูมิภยาทีหิ อนุปทฺทุตํ คงฺคาย โสเตน ปายาสิ.

‘යනීධ භූතානි’ යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ රතන සූත්‍රයයි. එහි ආරම්භය කෙසේද? අතීතයේ වෛශාලි නුවර දුර්භික්ෂාදී උවදුරු හටගත්තේය. ඒවා සන්සිඳවීම පිණිස ලිච්ඡවී රජවරු රජගහ නුවරට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇරයුම් කර වෛශාලියට වැඩම කරවූහ. මෙසේ වැඩම කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපද්‍රවයන් සන්සිඳවීම පිණිස මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි. පැරණි ආචාර්යවරු වෛශාලි වස්තුවෙහි පටන් එහි ආරම්භය විස්තර කරති. එය මෙසේ දත යුතුය: බරණැස් රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි කළලයක් පිහිටියේය. ඇය එය දැන රජුට දැන්වූවාය. රජතුමා ගර්භ පරිරක්ෂණය (ගැබ් පෙරහැර) ලබා දුන්නේය. ඇය මැනවින් පෝෂණය කළ ගැබක් ඇතිව, ප්‍රසූත කාලය පැමිණි විට ප්‍රසූතිකාගාරයට පිවිසුණාය. පින්වන්තියන්ගේ ප්‍රසූතිය අලුයම් කාලයේ සිදුවන අතර, ඇයද ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු වූ බැවින් අලුයම් කාලයේදී ලාකඩ හෝ බන්දුජීවක මලක් වැනි මස් වැදැල්ලක් ප්‍රසූත කළාය. ඉක්බිති “අනෙක් දේවීහු රන් පිළිම බඳු පුතුන් වදති, අගමෙහෙසිය මස් වැදැල්ලක් වැදුවායැයි රජු ඉදිරියේ මට අපකීර්තියක් වේ යැයි” සිතා, ඒ අවනම්බුවට ඇති බිය නිසා ඒ මස් වැදැල්ල එක් භාජනයක බහා, තවත් එකකින් වසා, රාජ මුද්‍රාව තබා ගංගා නදියේ සැඩ පහරට දැමූහ. මිනිසුන් විසින් එය අත්හළ සැනින් දේවතාවෝ ආරක්ෂාව සැලසූහ. එහි රන් පතක “බරණැස් රජුගේ අගමෙහෙසියගේ දරුවා” යනුවෙන් ජාතිහිඟුලෙන් ලියා බැඳ තැබූහ. ඉක්බිති ඒ භාජනය රළ බිය ආදියෙන් පීඩාවක් නොවී ගංගා සැඩ පහරේ ගසාගෙන ගියේය.

เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส โคปาลกุลํ นิสฺสาย คงฺคาย ตีเร วสติ. โส ปาโตวคงฺคํ โอติณฺโณ ตํ ภาชนํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปํสุกูลสญฺญาย อคฺคเหสิ. ตโต ตตฺถ ตํ อกฺขรปฏฺฏิกํ ราชมุทฺทิกาลญฺฉนญฺจ ทิสฺวา มุญฺจิตฺวา ตํ มํสเปสึ อทฺทส. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สิยา คพฺโภ, ตถา หิสฺส ทุคฺคนฺธปูติภาโว นตฺถี’’ติ ตํ อสฺสมํ เนตฺวา สุทฺเธ โอกาเส ฐเปสิ. อถ อฑฺฒมาสจฺจเยน ทฺเว มํสเปสิโย อเหสุํ. ตาปโส ทิสฺวา สาธุกตรํ ฐเปสิ. ตโต ปุน อทฺธมาสจฺจเยน เอกเมกิสฺสา เปสิยา หตฺถปาทสีสานมตฺถาย ปญฺจ ปญฺจ ปิฬกา อุฏฺฐหึสุ. อถ ตโต อทฺธมาสจฺจเยน เอกา [Pg.264] มํสเปสิ สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก; เอกา ทาริกา อโหสิ. เตสุ ตาปสสฺส ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ, องฺคุฏฺฐโต จสฺส ขีรํ นิพฺพตฺติ, ตโต ปภุติ จ ขีรภตฺตํ ลภติ. โส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ขีรํ ทารกานํ มุเข อาสิญฺจติ. เตสํ ยํ ยํ อุทรํ ปวิสติ, ตํ สพฺพํ มณิภาชนคตํ วิย ทิสฺสติ. เอวํ นิจฺฉวี อเหสุํ. อปเร ปน อาหุ – ‘‘สิพฺพิตฺวา ฐปิตา วิย เนสํ อญฺญมญฺญํ ลีนา ฉวิ อโหสี’’ติ. เอวํ เต นิจฺฉวิตาย วา ลีนจฺฉวิตาย วา ลิจฺฉวีติ ปญฺญายึสุ.

ඒ සමයේදී එක්තරා තාපසයෙක් ගොපලු කුලයක් ඇසුරු කරමින් ගංගා තීරයේ වාසය කළේය. ඔහු අලුයම ගඟට බැස, ඒ භාජනය පාවී එනු දැක, හිමිකරුවෙකු නැති වස්තුවක් (පාංශුකූලයක්) යන හැඟීමෙන් එය ගත්තේය. පසුව එහි තිබූ අකුරු ලියූ රන් පත සහ රාජ මුද්‍රාව දැක, එය විවෘත කළ විට ඒ මස් වැදැල්ල දුටුවේය. එය දැක ඔහුට මෙසේ සිතිණි - “මෙය සජීවී කළලයක් විය යුතුය, මන්ද යත් මෙහි දුගඳක් හෝ කුණු වූ ස්වභාවයක් නැත”. ඔහු එය අසපුවට ගෙන ගොස් පිරිසිදු ස්ථානයක තැබීය. පසුව අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එය මස් වැදලි දෙකක් බවට පත් විය. තාපසයා එය දැක වඩාත් යහපත් ලෙස තැන්පත් කළේය. නැවතත් අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එක් එක් මස් වැදැල්ලෙහි අත්, පා සහ හිස පිණිස ගැටිති පහ බැගින් හටගත්තේය. ඉන්පසු තවත් අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එක් මස් වැදැල්ලක් රන් පිළිමයක් බඳු පිරිමි දරුවෙකු බවටත්, අනෙක ගැහැණු දරුවෙකු බවටත් පත් විය. ඔවුන් කෙරෙහි තාපසයාට පුත්‍ර ස්නේහයක් උපන්නේය. ඔහුගේ මාපටැඟිල්ලෙන් කිරි වැගිරිණි. එතැන් සිට ඔහුට කිරි බත් ලැබිණි. ඔහු බත් අනුභව කොට කිරි දරුවන්ගේ මුඛයට වත් කළේය. ඔවුන්ගේ කුසට යම් දෙයක් ඇතුළු වේද, ඒ සියල්ල මැණික් භාජනයක බහා ඇති දෙයක් මෙන් පිටතට පෙනුණි. මෙසේ ඔවුන්ට බාහිර සමක් නොපෙනුණු බැවින් ‘නිච්ඡවී’ වූහ. අනෙක් අය පවසන්නේ “මසා තැබුවාක් මෙන් ඔවුන්ගේ සම එකිනෙකට ඇලී තිබුණේය” යනුවෙනි. මෙසේ පිටිසමක් නොමැති බැවින් හෝ ඇලුණු සමක් ඇති බැවින් ඔවුහු “ලිච්ඡවී” යනුවෙන් ප්‍රකට වූහ.

ตาปโส ทารเก โปเสนฺโต อุสฺสูเร คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, อติทิวา ปฏิกฺกมติ. ตสฺส ตํ พฺยาปารํ ญตฺวา โคปาลกา อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, ปพฺพชิตานํ ทารกโปสนํ ปลิโพโธ, อมฺหากํ ทารเก เทถ, มยํ โปเสสฺสาม, ตุมฺเห อตฺตโน กมฺมํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โคปาลกา ทุติยทิวเส มคฺคํ สมํ กตฺวา, ปุปฺเผหิ โอกิริตฺวา; ธชปฏากา อุสฺสาเปตฺวา ตูริเยหิ วชฺชมาเนหิ อสฺสมํ อาคตา. ตาปโส ‘‘มหาปุญฺญา ทารกา, อปฺปมาเทน วฑฺเฒถ, วฑฺเฒตฺวา จ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรถ, ปญฺจโครเสน ราชานํ โตเสตฺวา ภูมิภาคํ คเหตฺวา นครํ มาเปถ, ตตฺร กุมารํ อภิสิญฺจถา’’ติ วตฺวา ทารเก อทาสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ทารเก เนตฺวา โปเสสุํ.

තාපසයා දරුවන් පෝෂණය කරමින් දහවල් කාලයේ පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වඩියි, ඉතා අව්ව රත්වූ පසු ආපසු එයි. ඔහුගේ ඒ වෙහෙස දැක ගොපල්ලෝ මෙසේ කීහ - “ස්වාමීනි, පැවිද්දන්ට දරුවන් පෝෂණය කිරීම බාධාවකි (පලිබෝධයකි), අපට දරුවන් දෙන්න, අපි ඔවුන්ව පෝෂණය කරන්නෙමු, ඔබ වහන්සේ ඔබගේ මහණ දහමෙහි යෙදෙන්න.” තාපසයා “යහපතැයි” පවසා එය පිළිගත්තේය. ගොපල්ලෝ පසුදින මාවත සමතලා කොට, මල් ඉස, ධජ පතාක ඔසවා, තූර්ය වාදනයන් මධ්‍යයේ අසපුවට පැමිණියහ. තාපසයා “මෙම දරුවෝ මහත් පින් ඇත්තෝය, අප්‍රමාදීව ඔවුන්ව ඇති දැඩි කරන්න, ඔවුන් වැඩුණු පසු ඔවුනොවුන් අතර ආවාහ විවාහ සිදු කරන්න, පස්ගෝ රසයෙන් රජතුමාව සතුටු කරවා භූමි භාගයක් ලබාගෙන නගරයක් ඉදිකරන්න, එහිදී කුමාරයාව අභිෂේක කරන්න” යැයි පවසා දරුවන් භාර දුන්නේය. ඔවුහු “යහපතැයි” පිළිගෙන දරුවන් රැගෙන ගොස් ඇති දැඩි කළහ.

ทารกา วฑฺฒิมนฺวาย กีฬนฺตา วิวาทฏฺฐาเนสุ อญฺเญ โคปาลทารเก หตฺเถนปิ ปาเทนปิ ปหรนฺติ, เต โรทนฺติ. ‘‘กิสฺส โรทถา’’ติ จ มาตาปิตูหิ วุตฺตา ‘‘อิเม นิมฺมาตาปิติกา ตาปสโปสิตา อมฺเห อตีว ปหรนฺตี’’ติ วทนฺติ. ตโต เตสํ มาตาปิตโร ‘‘อิเม ทารกา อญฺเญ ทารเก วิเหเฐนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ, น อิเม สงฺคเหตพฺพา, วชฺเชตพฺพา อิเม’’ติ อาหํสุ. ตโต ปภุติ กิร โส ปเทโส ‘‘วชฺชี’’ติ วุจฺจติ โยชนสตํ ปริมาเณน. อถ ตํ ปเทสํ โคปาลกา ราชานํ โตเสตฺวา อคฺคเหสุํ. ตตฺเถว นครํ มาเปตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ กุมารํ อภิสิญฺจิตฺวา ราชานํ อกํสุ. ตาย จสฺส ทาริกาย สทฺธึ วาเรยฺยํ กตฺวา กติกํ อกํสุ – ‘‘น พาหิรโต ทาริกา อาเนตพฺพา, อิโต ทาริกา น กสฺสจิ ทาตพฺพา’’ติ. เตสํ ปฐมสํวาเสน ทฺเว ทารกา ชาตา ธีตา จ ปุตฺโต จ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุํ ทฺเว ทฺเว ชาตา. ตโต เตสํ [Pg.265] ทารกานํ ยถากฺกมํ วฑฺฒนฺตานํ อารามุยฺยานนิวาสนฏฺฐานปริวารสมฺปตฺตึ คเหตุํ อปฺปโหนฺตํ ตํ นครํ ติกฺขตฺตุํ คาวุตนฺตเรน คาวุตนฺตเรน ปากาเรน ปริกฺขิปึสุ. ตสฺส ปุนปฺปุนํ วิสาลีกตตฺตา เวสาลีตฺเวว นามํ ชาตํ. อิทํ เวสาลีวตฺถุ.

ඒ දරුවන් වැඩුණු පසු කෙළිසෙල්ලම් කරන අතරතුර විවිධ වාදවිවාද ඇති කරගනිමින්, අන්‍ය වූ ගොපලු දරුවන්ට අතින් හා පයින් පහර දුන්හ. එවිට ඒ දරුවෝ හඬන්නට වූහ. 'නුඹලා කුමකට හඬන්නහුද?' කියා දෙමාපියන් ඇසූ විට, 'මව්පියන් නැති, තාපසයා විසින් ඇතිදැඩි කරන ලද මේ දරුවන් අපට බොහෝ සේ පහර දෙති' යි පැවසූහ. එවිට ඔවුන්ගේ දෙමාපියෝ, 'මේ දරුවන් අන් දරුවන්ට පීඩා කරති, දුක් පමුණුවති. මොවුන් ඇසුරු නොකළ යුතුය, මොවුන් මඟහැරිය යුතුය (වජ්ජේතබ්බා)' යැයි පැවසූහ. එතැන් සිට යොදුන් සියයක ප්‍රමාණයක් වූ ඒ ප්‍රදේශය 'වජ්ජී' යන නමින් හඳුන්වන ලදී. ඉන්පසු ගොපල්ලෝ රජතුමාව සතුටු කර ඒ ප්‍රදේශය තමන් වෙත ලබා ගත්හ. එහිම නගරයක් ඉදි කර සොළොස් හැවිරිදි කුමාරයාව අභිෂේක කොට රජු බවට පත් කළහ. ඒ කුමරිය සමඟ විවාහය සිදු කරමින්, 'පිටතින් කිසිදු දියණියක මෙහි මනාලියක ලෙස නොගෙනා යුතුය, මෙහි සිටින කිසිදු දියණියක පිටත කිසිවෙකුට විවාහ කර නොදිය යුතුය' කියා ගිවිසුමක් ද කරගත්හ. ඔවුන්ගේ ප්‍රථම සංවාසයෙන් පුතෙකු සහ දියණියක ලෙස නිවුන් දරුවන් දෙදෙනෙකු උපන්හ. මෙලෙස දහසය වතාවක්ම දරුවන් දෙදෙනා බැගින් උපන්හ. ඒ දරුවන් ක්‍රමයෙන් වැඩෙද්දී, එහි ඇති උයන්වතු, වාසස්ථාන සහ පිරිවර සම්පත්තියට ඒ නගරය ප්‍රමාණවත් නොවූ බැවින්, නගරය වටා ගාවුතෙන් ගාවුතයට පවුරු තුන් වරක් ඉදි කර නගරය විශාල කළහ. එය නැවත නැවතත් විශාල කරන ලද (විසාලීකතත්තා) බැවින්ම 'වේසාලී' (වෛශාලී) යන නම ඇති විය. මෙය වෛශාලී පුරයේ උපත පිළිබඳ කතාවයි.

อยํ ปน เวสาลี ภควโต อุปฺปนฺนกาเล อิทฺธา เวปุลฺลปฺปตฺตา อโหสิ. ตตฺถ หิ ราชูนํเยว สตฺต สหสฺสานิ สตฺต จ สตานิ สตฺต จ ราชาโน อเหสุํ, ตถา ยุวราชเสนาปติภณฺฑาคาริกปฺปภุตีนํ. ยถาห –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වන කාලය වන විට මේ වෛශාලී නගරය ඉතා සමෘද්ධිමත් හා අතිශයින් දියුණු තත්ත්වයක පැවතියේය. එහි රජවරුන් හත්දහස් හත්සිය හත් දෙනෙකු සිටි අතර, යුවරාජවරු, සේනාපතිවරු සහ භාණ්ඩාගාරිකවරු ද එපමණම සංඛ්‍යාවක් වූහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘เตน โข ปน สมเยน เวสาลี อิทฺธา เจว โหติ ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา สุภิกฺขา จ, สตฺต จ ปาสาทสหสฺสานิ, สตฺต จ ปาสาทสตานิ, สตฺต จ ปาสาทา, สตฺต จ กูฏาคารสหสฺสานิ, สตฺต จ กูฏาคารสตานิ, สตฺต จ กูฏาคารานิ, สตฺต จ อารามสหสฺสานิ, สตฺต จ อารามสตานิ, สตฺต จ อารามา, สตฺต จ โปกฺขรณิสหสฺสานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิสตานิ, สตฺต จ โปกฺขรณิโย’’ติ (มหาว. ๓๒๖).

“ඒ සමයෙහි වෛශාලී නගරය සමෘද්ධිමත් වූවාය, වර්ධනය වූවාය, බොහෝ ජනයාගෙන් හා මනුෂ්‍යයන්ගෙන් පිරී පැවතියේය, ආහාරපාන සුලභ වූවාය (සුභික්ෂ වූවාය). එහි ප්‍රාසාද හත්දහස් හත්සිය හතක් ද, කූටාගාර (උඩුමහල් ගෙවල්) හත්දහස් හත්සිය හතක් ද, උයන්වතු හත්දහස් හත්සිය හතක් ද, පොකුණු හත්දහස් හත්සිය හතක් ද තිබුණි.”

สา อปเรน สมเยน ทุพฺภิกฺขา อโหสิ ทุพฺพุฏฺฐิกา ทุสฺสสฺสา. ปฐมํ ทุคฺคตมนุสฺสา มรนฺติ, เต พหิทฺธา ฉฑฺเฑนฺติ. มตมนุสฺสานํ กุณปคนฺเธน อมนุสฺสา นครํ ปวิสึสุ. ตโต พหุตรา มียนฺติ, ตาย ปฏิกูลตาย จ สตฺตานํ อหิวาตกโรโค อุปฺปชฺชิ. อิติ ตีหิ ทุพฺภิกฺขอมนุสฺสโรคภเยหิ อุปทฺทุตาย เวสาลิยา นครวาสิโน อุปสงฺกมิตฺวา ราชานมาหํสุ – ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ นคเร ติวิธํ ภยมุปฺปนฺนํ, อิโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตมา ราชกุลปริวฏฺฏา เอวรูปํ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ, ตุมฺหากํ มญฺเญ อธมฺมิกตฺเตน เอตรหิ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ราชา สพฺเพ สนฺถาคาเร สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘มยฺหํ อธมฺมิกภาวํ วิจินถา’’ติ อาห. เต สพฺพํ ปเวณึ วิจินนฺตา น กิญฺจิ อทฺทสํสุ.

පසු කලෙක ඒ නගරයෙහි වැසි නොලැබීමෙන් හා බෝග පාළුවීමෙන් සාගතයක් ඇති විය. පළමුව දිළිඳු මිනිස්සු මිය ගියහ. ඔවුන්ගේ මළසිරුරු නගරයෙන් බැහැරට දමන ලදී. මියගිය මිනිසුන්ගේ මළකුණු ගඳ නිසා අමනුෂ්‍යයෝ නගරයට ඇතුළු වූහ. ඒ හේතුවෙන් තවත් බොහෝ පිරිසක් මිය ගියහ. එම පිළිකුල් සහගත තත්ත්වය නිසා සත්ත්වයන්ට අහිවාතක රෝගය වැළඳුණි. මෙලෙස දුර්භික්ෂ බිය, අමනුෂ්‍ය බිය සහ රෝග බිය යන ත්‍රිවිධ බියෙන් පීඩිත වූ වෛශාලී නගරවාසීහු රජතුමා වෙත පැමිණ මෙසේ කීහ: 'මහාරාජයෙනි, මේ නගරයෙහි ත්‍රිවිධ බියක් හටගෙන තිබේ. මීට පෙර රජ පරම්පරා හතක් දක්වා මෙවැනි විපතක් හටගෙන නැත. අප සිතන පරිදි මෙය ඔබගේ අධාර්මික බව නිසා මේ කාලයේ ඇති වූවකි.' එවිට රජතුමා සියලු දෙනාම සන්ථාගාරයට රැස් කරවා, 'මාගේ යම් අධාර්මික බවක් ඇත්දැයි සොයා බලන්න' යැයි කීවේය. ඔවුහු සියලු පරම්පරාගත චාරිත්‍ර විමසා බැලුවද රජුගේ කිසිදු වරදක් නොදුටහ.

ตโต รญฺโญ โทสํ อทิสฺวา ‘‘อิทํ ภยํ อมฺหากํ กถํ วูปสเมยฺยา’’ติ จินฺเตสุํ. ตตฺถ เอกจฺเจ ฉ สตฺถาโร อปทิสึสุ – ‘‘เอเตหิ โอกฺกนฺตมตฺเต วูปสมิสฺสตี’’ติ. เอกจฺเจ อาหํสุ – ‘‘พุทฺโธ กิร โลเก อุปฺปนฺโน, โส ภควา สพฺพสตฺตหิตาย ธมฺมํ เทเสติ มหิทฺธิโก [Pg.266] มหานุภาโว, เตน โอกฺกนฺตมตฺเต สพฺพภยานิ วูปสเมยฺยุ’’นฺติ. เตน เต อตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กหํ ปน โส ภควา เอตรหิ วิหรติ, อมฺเหหิ วา เปสิเต อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อาหํสุ. อถาปเร อาหํสุ – ‘‘พุทฺธา นาม อนุกมฺปกา, กิสฺส นาคจฺเฉยฺยุํ, โส ปน ภควา เอตรหิ ราชคเห วิหรติ, ราชา จ พิมฺพิสาโร ตํ อุปฏฺฐหติ, กทาจิ โส อาคนฺตุํ น ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘เตน หิ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อาเนสฺสามา’’ติ ทฺเว ลิจฺฉวิราชาโน มหตา พลกาเยน ปหูตํ ปณฺณาการํ ทตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ เปเสสุํ – ‘‘พิมฺพิสารํ สญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนถา’’ติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ ปณฺณาการํ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ นิเวเทตฺวา ‘‘มหาราช, ภควนฺตํ อมฺหากํ นครํ เปเสหี’’ติ อาหํสุ. ราชา น สมฺปฏิจฺฉิ – ‘‘ตุมฺเห เอว ชานาถา’’ติ อาห. เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ นคเร ตีณิ ภยานิ อุปฺปนฺนานิ. สเจ ภควา อาคจฺเฉยฺย, โสตฺถิ โน ภเวยฺยา’’ติ. ภควา อาวชฺเชตฺวา ‘‘เวสาลิยํ รตนสุตฺเต วุตฺเต สา รกฺขา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬานิ ผริสฺสติ, สุตฺตปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสสิ. อถ ราชา พิมฺพิสาโร ภควโต อธิวาสนํ สุตฺวา ‘‘ภควตา เวสาลิคมนํ อธิวาสิต’’นฺติ นคเร โฆสนํ การาเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สมฺปฏิจฺฉิตฺถ เวสาลิคมน’’นฺติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อาคเมถ, ยาว มคฺคํ ปฏิยาเทมี’’ติ.

එහෙයින් රජුගේ වරදක් නොදුටු වැසියෝ "මේ බිය අපට කෙසේ නම් සන්සිඳෙයිද?" යි සිතූහ. එහිදී ඇතැමෙක් මක්ඛලි ගෝසාල ආදී ශාස්තෘවරුන් හයදෙනා ගැන පවසමින් "ඔවුන් පැමිණි සැණින් මේ බිය සන්සිඳෙනු ඇත" යි කීහ. තවත් පිරිසක් පවසනුයේ "ලොව බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වී ඇති බවත්, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ධර්මය දේශනා කරන බවත්, උන්වහන්සේ මහත් ඉර්ධිමත් හා මහානුභාව සම්පන්න වන බැවින් උන්වහන්සේගේ පැමිණීමෙන්ම සියලු බිය පහව යනු ඇති බවත්" ය. එයින් සතුටට පත් ඔවුහු "දැන් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහි වැඩ වෙසෙත්ද? අප ආරාධනා කළහොත් වැඩම කරත්ද?" යි විමසූහ. තවත් පිරිසක් "බුදුවරුන් යනු මහා කරුණාවන්ත පිරිසකි, උන්වහන්සේලා වැඩම නොකරන්නේ මන්ද? දැන් උන්වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩ වෙසෙන අතර බිම්බිසාර රජතුමා උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරයි, සමහර විට ඔහු වැඩම කිරීමට ඉඩ නොදෙනු ඇත" යි පැවසූහ. "එසේ නම් රජු කැමති කරවාගෙන වැඩම කරවමු" යි පවසමින් ලිච්ඡවි රජවරු දෙදෙනෙකු මහත් සේනාවක් හා පඬුරු පාක්කුඩම් ද සහිතව බිම්බිසාර රජු වෙත යවා "බිම්බිසාර රජුට කරුණු වටහා දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැඩම කරවන්න" යි නියම කළහ. ඔවුහු ගොස් රජුට පඬුරු දී තොරතුරු දන්වා "මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අපගේ නුවරට වැඩම කරවන්න" යි ඉල්ලූහ. රජතුමා ඊට එකඟ නොවී "ඔබලාම උන්වහන්සේට ඒ බව දන්වන්න" යි පැවසීය. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ මෙසේ කීහ: "ස්වාමීනි, අපගේ නුවර බිය තුනක් හටගෙන ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරන්නේ නම් අපට සෙත් ශාන්තියක් වන්නේය." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ගැන සලකා බලා "විශාලා මහනුවරදී රතන සූත්‍රය දේශනා කළ විට එහි රැකවරණය කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල පැතිරෙනු ඇත, දේශනය අවසානයේ අසූ හතර දහසක් සත්වයින්ට ධර්මාවබෝධය වන්නේය" යි සිතා වැඩම කිරීමට එකඟ වූහ. ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා ඒ බව අසා "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවරට වැඩම කිරීමට එකඟ වූ සේක" යි නුවර අණබෙර යවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, විශාලා මහනුවරට වැඩම කිරීමට එකඟ වූ සේක්ද?" යි විමසීය. "එසේය මහරජ" යි වදාළ විට, "ස්වාමීනි, මම මාර්ගය සකස් කරන තෙක් වැඩ සිටින සේක්වා" යි රජු පැවසීය.

อถ โข ราชา พิมฺพิสาโร ราชคหสฺส จ คงฺคาย จ อนฺตรา ปญฺจโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา, โยชเน โยชเน วิหารํ มาเปตฺวา, ภควโต คมนกาลํ ปฏิเวเทสิ. ภควา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปายาสิ. ราชา ปญฺจโยชนํ มคฺคํ ปญฺจวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ ชาณุมตฺตํ โอกิราเปตฺวา ธชปฏากาปุณฺณฆฏกทลิอาทีนิ อุสฺสาเปตฺวา ภควโต ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุสฺส เอกเมกํ อุกฺขิปาเปตฺวา สทฺธึ อตฺตโน ปริวาเรน ปุปฺผคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต เอเกกสฺมึ วิหาเร ภควนฺตํ วสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ปญฺจหิ ทิวเสหิ คงฺคาตีรํ เนสิ. ตตฺถ สพฺพาลงฺกาเรหิ นาวํ อลงฺกโรนฺโต เวสาลิกานํ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘อาคโต ภควา, มคฺคํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ [Pg.267] กโรถา’’ติ. เต ‘‘ทิคุณํ ปูชํ กริสฺสามา’’ติ เวสาลิยา จ คงฺคาย จ อนฺตรา ติโยชนํ ภูมึ สมํ กตฺวา ภควโต จตฺตาริ, เอเกกสฺส จ ภิกฺขุโน ทฺเว ทฺเว เสตจฺฉตฺตานิ สชฺเชตฺวา ปูชํ กุรุมานา คงฺคาตีเร อาคนฺตฺวา อฏฺฐํสุ.

ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා රජගහ නුවර සහ ගංගා නදිය අතර වූ යොදුන් පහක භූමිය සමතලා කර, යොදුනෙන් යොදුනට විහාර කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඩම කිරීමට කාලය දන්වා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පන්සියයක් මහා සංඝයා වහන්සේ පිරිවරා වැඩම කළ සේක. රජතුමා යොදුන් පහක මාර්ගය පස්වණක් මල්වලින් දණක් තෙක් තැවරෙන සේ ඉස, ධජ පතාක හා පුන්කලස් ද කෙසෙල් ගස් ආදිය ද තබා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සේසත් දෙකක් ද එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට එක් සේසත බැගින් ද ඔසවා, තම පිරිස ද සමඟ මල් සුවඳ ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් එක් එක් විහාරයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා, මහා දාන පවත්වමින් දින පහකින් ගංගා තීරයට වැඩම කරවීය. එහිදී සියලු අලංකාරයන්ගෙන් ඔරුවක් සරසා විශාලා මහනුවර වැසියන්ට පණිවිඩයක් යැවීය: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, මඟ සරසා සියලු දෙනාම උන්වහන්සේ පිළිගැනීමට ඉදිරියට එන්න." ඔවුහු ද "අපි බිම්බිසාර රජුට වඩා දෙගුණයක පූජා පවත්වන්නෙමු" යි කියා විශාලා මහනුවර සහ ගංගා නදිය අතර වූ යොදුන් තුනක භූමිය සමතලා කර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සේසත් හතරක් ද එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට සේසත් දෙක බැගින් ද සූදානම් කර, පූජා පවත්වමින් ගංගා තීරයට පැමිණ සිටියහ.

พิมฺพิสาโร ทฺเว นาวาโย สงฺฆาเฏตฺวา, มณฺฑปํ กตฺวา, ปุปฺผทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ สพฺพรตนมยํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปสิ. ภควา ตสฺมึ นิสีทิ. ปญฺจสตา ภิกฺขูปิ นาวํ อภิรุหิตฺวา ยถานุรูปํ นิสีทึสุ. ราชา ภควนฺตํ อนุคจฺฉนฺโต คลปฺปมาณํ อุทกํ โอโรหิตฺวา ‘‘ยาว, ภนฺเต, ภควา อาคจฺฉติ, ตาวาหํ อิเธว คงฺคาตีเร วสิสฺสามี’’ติ วตฺวา นิวตฺโต. อุปริ เทวตา ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปูชมกํสุ, เหฏฺฐา คงฺคานิวาสิโน กมฺพลสฺสตราทโย นาคา ปูชมกํสุ. เอวํ มหติยา ปูชาย ภควา โยชนมตฺตํ อทฺธานํ คงฺคาย คนฺตฺวา เวสาลิกานํ สีมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ.

බිම්බිසාර රජතුමා ඔරු දෙකක් යා කර, මණ්ඩපයක් තනවා, මල් දාම ආදියෙන් සරසා එහි රත්නමය බුද්ධාසනයක් පැනවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩසිටි සේක. පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද ඔරුවට නැඟ සුදුසු පරිදි වැඩ සිටියහ. රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස ගෙල දක්වා ජලයට බැස "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැවත වඩින තෙක් මම මෙහිම ගංගා තීරයේ නැවතී සිටින්නෙමි" යි කියා ආපසු හැරුණේය. ඉහළ අහසේ අකනිටා භවනය දක්වා දේවතාවෝ පූජා පැවැත්වූහ, පහළ ගංගාවෙහි වසන කම්බලස්සතර ආදී නාගයෝ ද පූජා පැවැත්වූහ. මෙසේ මහා පූජාවන් මධ්‍යයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යොදුනක් පමණ වූ ගංගා මාර්ගය ගෙවා විශාලා මහනුවර සීමාවට ඇතුළු වූ සේක.

ตโต ลิจฺฉวิราชาโน เตน พิมฺพิสาเรน กตปูชาย ทิคุณํ กโรนฺตา คลปฺปมาเณ อุทเก ภควนฺตํ ปจฺจุคฺคจฺฉึสุ. เตเนว ขเณน เตน มุหุตฺเตน วิชฺชุปฺปภาวินทฺธนฺธการวิสฏกูโฏ คฬคฬายนฺโต จตูสุ ทิสาสุ มหาเมโฆ วุฏฺฐาสิ. อถ ภควตา ปฐมปาเท คงฺคาตีเร นิกฺขิตฺตมตฺเต โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. เย เตเมตุกามา, เต เอว เตเมนฺติ, อเตเมตุกามา น เตเมนฺติ. สพฺพตฺถ ชาณุมตฺตํ อูรุมตฺตํ กฏิมตฺตํ คลปฺปมาณํ อุทกํ วหติ, สพฺพกุณปานิ อุทเกน คงฺคํ ปเวสิตานิ ปริสุทฺโธ ภูมิภาโค อโหสิ.

එවිට ලිච්ඡවි රජවරු ඒ බිම්බිසාර රජු කළ පූජාවට වඩා දෙගුණයක් පූජා පවත්වමින්, ගෙල දක්වා ජලයට බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිගත්හ. ඒ මොහොතේම, ඒ ඇසිල්ලේම විදුලි රැහැන් සහිතව අඳුර විහිදුවන මහා වැහි වලාකුළු හතර දිශාවෙන්ම නැඟී ගුගුරන්නට විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම පළමු පියවර ගංගා තීරයේ තබත්ම 'පොක්ඛරවස්ස' නම් වූ මහා වැස්ස වැස්සේය. තෙමෙන්නට කැමති අය පමණක් තෙමුණු අතර, තෙමෙන්නට අකමැති අය නොතෙමුණහ. හැමතැනම දණක් තෙක්, කළවයක් තෙක්, ඉඟක් තෙක් සහ ගෙල තෙක් ජලය ගලා ගියේය. සියලු කුණුපයන් ජලයෙන් ගසාගෙන ගොස් ගංගාවට වැටුණු අතර, මුළු භූමියම පිරිසිදු විය.

ลิจฺฉวิราชาโน ภควนฺตํ อนฺตรา โยชเน โยชเน วาสาเปตฺวา มหาทานานิ ทตฺวา ตีหิ ทิวเสหิ ทิคุณํ ปูชํ กโรนฺตา เวสาลึ นยึสุ. เวสาลึ สมฺปตฺเต ภควติ สกฺโก เทวานมินฺโท เทวสงฺฆปุรกฺขโต อาคจฺฉิ, มเหสกฺขานํ เทวานํ สนฺนิปาเตน อมนุสฺสา เยภุยฺเยน ปลายึสุ. ภควา นครทฺวาเร ฐตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ อานนฺท, รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา พลิกมฺมูปกรณานิ คเหตฺวา ลิจฺฉวิกุมาเรหิ สทฺธึ เวสาลิยา ตีสุ ปาการนฺตเรสุ วิจรนฺโต ปริตฺตํ กโรหี’’ติ รตนสุตฺตํ อภาสิ. เอวํ ‘‘เกน ปเนตํ สุตฺตํ, กทา, กตฺถ, กสฺมา จ วุตฺต’’นฺติ เอเตสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนา วิตฺถาเรน เวสาลิวตฺถุโต ปภุติ โปราเณหิ วณฺณิยติ.

ලිච්ඡවී රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව මඟ දිගට යොදුනෙන් යොදුන නතර කරවා ගනිමින්, මහා දාන පින්කම් පවත්වා දින තුනකින් බිම්බිසාර රජතුමා පෑ පූජාවට වඩා දෙගුණයක පූජා සත්කාර පවත්වමින් විශාලා මහනුවරට වැඩම කරවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවරට වැඩම කළ කල්හි, දෙවිවරුන්ගේ අධිපති වූ සක් දෙවිඳු දෙව් පිරිස පිරිවරාගෙන එතැනට පැමිණියේය. මහේශාක්‍ය දෙවියන්ගේ රැස්වීම හේතුවෙන් අමනුෂ්‍යයෝ බොහෝ සෙයින් පලා ගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගර ද්වාරයෙහි වැඩසිටිමින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අමතා, "ආනන්ද, මේ රතන සූත්‍රය උගෙන, පූජා භාණ්ඩ රැගෙන ලිච්ඡවි කුමාරවරුන් සමඟ විශාලා මහනුවර ප්‍රාකාර තුන අතර ඇවිදිමින් පිරිත් දේශනා කරමින් ආරක්ෂාව සලසන්න" යැයි වදාරා රතන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙසේ "මෙම සූත්‍රය කවුරුන් විසින්, කවදා, කොහේදී සහ කුමන හේතුවක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක්ද?" යන මේ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු පැරණි ආචාර්යවරුන් විසින් විශාලා මහනුවර පිළිබඳ කථා පුවතේ සිට විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.

เอวํ [Pg.268] ภควโต เวสาลึ อนุปฺปตฺตทิวเสเยว เวสาลินครทฺวาเร เตสํ อุปทฺทวานํ ปฏิฆาตตฺถาย วุตฺตมิทํ รตนสุตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อายสฺมา อานนฺโท ปริตฺตตฺถาย ภาสมาโน ภควโต ปตฺเตน อุทกํ อาทาย สพฺพนครํ อพฺภุกฺกิรนฺโต อนุวิจริ. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ วุตฺตมตฺเตเยว จ เถเรน เย ปุพฺเพ อปลาตา สงฺการกูฏภิตฺติปฺปเทสาทินิสฺสิตา อมนุสฺสา, เต จตูหิ ทฺวาเรหิ ปลายึสุ, ทฺวารานิ อโนกาสานิ อเหสุํ. ตโต เอกจฺเจ ทฺวาเรสุ โอกาสํ อลภมานา ปาการํ ภินฺทิตฺวา ปลาตา. อมนุสฺเสสุ คตมตฺเตสุ มนุสฺสานํ คตฺเตสุ โรโค วูปสนฺโต, เต นิกฺขมิตฺวา สพฺพคนฺธปุปฺผาทีหิ เถรํ ปูเชสุํ. มหาชโน นครมชฺเฌ สนฺถาคารํ สพฺพคนฺเธหิ ลิมฺปิตฺวา วิตานํ กตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ตตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควนฺตํ อาเนสิ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවරට වැඩි දිනයේදීම, එම නගරයේ උපද්‍රව දුරු කිරීම පිණිස නගර ද්වාරය අසලදී දේශනා කරන ලද මේ රතන සූත්‍රය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ උගෙන, ආරක්ෂාව පිණිස එය සජ්ඣායනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පිරිත් පැන් ගෙන මුළු නගරය පුරාම ඉසිමින් සැරිසැරූහ. තෙරුන් වහන්සේ "යං කිඤ්චි" යන පදය උච්චාරණය කරනවාත් සමඟම, මීට පෙර පලා නොගොස් කසළ ගොඩවල් හා බිත්ති ආශ්‍රිතව සැඟවී සිටි අමනුෂ්‍යයෝ සතර දොරටුවලින් පලා ගියහ. දොරටුවල ඉඩකඩ නැති වන තරමට ඔවුහු එතැන පිරී සිටියහ. එවිට ඇතැම් අමනුෂ්‍යයෝ දොරටුවලින් පිටවීමට ඉඩක් නොලැබ ප්‍රාකාර බිඳගෙන පලා ගියහ. අමනුෂ්‍යයන් ඉවත්ව ගිය සැණින් මිනිසුන්ගේ ශරීරවල පැවති රෝග පීඩා සන්සිඳුණි. ඔවුහු නිවෙස්වලින් පිටතට පැමිණ සියලු වර්ගයේ සුවඳ විලවුන් හා මල් ආදියෙන් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළහ. මහජනයා නගර මධ්‍යයේ වූ සන්ථාගාර ශාලාව සියලු සුවඳ ද්‍රව්‍යවලින් ආලේප කර, උඩු වියන් බැඳ, සියලු අලංකාරයන්ගෙන් සරසා, එහි බුද්ධාසනයක් පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව එහි වැඩම කරවූහ.

ภควา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ราชาโน มนุสฺสา จ ปติรูเป โอกาเส นิสีทึสุ. สกฺโกปิ เทวานมินฺโท ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวปริสาย สทฺธึ อุปนิสีทิ อญฺเญ จ เทวา. อานนฺทตฺเถโรปิ สพฺพํ เวสาลึ อนุวิจรนฺโต อารกฺขํ กตฺวา เวสาลินครวาสีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตตฺถ ภควา สพฺเพสํ ตเทว รตนสุตฺตํ อภาสีติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සන්ථාගාර ශාලාවට පිවිස පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩසිටි සේක. භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ද, රජවරුන් සහ සෙසු මිනිසුන් ද තමන්ට සුදුසු ස්ථානවල අසුන් ගත්හ. සක් දෙවිඳු ද දෙව්ලොව දෙපිරිසක් සමඟ තම පිරිස පිරිවරාගෙන එතැන අසුන් ගත් අතර සෙසු දෙවියෝ ද පැමිණියහ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද මුළු විශාලා මහනුවර පුරා සැරිසරා ආරක්ෂාව සලසා, විශාලා නගර වැසියන් සමඟ පැමිණ එකත්පසක අසුන් ගත්හ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියලු දෙනාටම එම රතන සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක.

๒๒๔. ตตฺถ ยานีธ ภูตานีติ ปฐมคาถายํ ยานีติ ยาทิสานิ อปฺเปสกฺขานิ วา มเหสกฺขานิ วา. อิธาติ อิมสฺมึ ปเทเส, ตสฺมึ ขเณ สนฺนิปติตฏฺฐานํ สนฺธายาห. ภูตานีติ กิญฺจาปิ ภูตสทฺโท ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๖๙) วิชฺชมาเน, ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) ขนฺธปญฺจเก, ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขุ, มหาภูตา เหตู’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) จตุพฺพิเธ ปถวีธาตฺวาทิรูเป, ‘‘โย จ กาลฆโส ภูโต’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) ขีณาสเว, ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๐) สพฺพสตฺเต, ‘‘ภูตคามปาตพฺยตายา’’ติ เอวมาทีสุ (ปาจิ. ๙๐) รุกฺขาทิเก, ‘‘ภูตํ ภูตโต สญฺชานาตี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓) จาตุมหาราชิกานํ เหฏฺฐา สตฺตนิกายํ อุปาทาย วตฺตติ. อิธ ปน อวิเสสโต อมนุสฺเสสุ ทฏฺฐพฺโพ.

224. එහි "යානීධ භූතානි" යන පළමු ගාථාවෙහි "යානි" යනු අල්පේශාක්‍ය හෝ මහේශාක්‍ය වූ යම් ස්වභාවයක් ඇති (භූතයන්) යන්නයි. "ඉධ" යනු මේ ප්‍රදේශයෙහි, ඒ මොහොතේ රැස්ව සිටින ස්ථානය අරමුණු කර පවසන ලද්දකි. "භූතානි" යන්නෙහි, "භූත" ශබ්දය "භූතස්මිං පාචිත්තියං" යනාදී තැන්වල පවතින සත්‍යය යන අර්ථයෙන් ද, "භූතමිදං භික්ඛවේ" යනාදී තැන්වල පංචස්කන්ධය යන අර්ථයෙන් ද, "මහාභූතා හේතූ" යනාදී තැන්වල පඨවි ආදී සතර මහා භූත රූප යන අර්ථයෙන් ද, "යෝ ච කාලඝසෝ භූතෝ" යනාදී තැන්වල රහතන් වහන්සේ යන අර්ථයෙන් ද, "භූතා ලෝකේ සමුස්සයං" යනාදී තැන්වල සියලු සත්වයන් යන අර්ථයෙන් ද, "භූතගාම පාතබ්‍යතාය" යනාදී තැන්වල ගස් වැල් ආදිය යන අර්ථයෙන් ද, "භූතං භූතතෝ සඤ්ජානාති" යනාදී තැන්වල චාතුම්මහාරාජිකයට පහළ සත්ව සමූහයා යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. එහෙත් මෙහිදී නම් එය විශේෂයෙන් අමනුෂ්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් ගත යුතුය.

สมาคตานีติ [Pg.269] สนฺนิปติตานิ. ภุมฺมานีติ ภูมิยํ นิพฺพตฺตานิ. วาติ วิกปฺปเน. เตน ยานีธ ภุมฺมานิ วา ภูตานิ สมาคตานีติ อิมเมกํ วิกปฺปํ กตฺวา ปุน ทุติยํ วิกปฺปํ กาตุํ ‘‘ยานิ วา อนฺตลิกฺเข’’ติ อาห. อนฺตลิกฺเข วา ยานิ ภูตานิ นิพฺพตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ อิธ สมาคตานีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยามโต ยาว อกนิฏฺฐํ, ตาว นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ อากาเส ปาตุภูตวิมาเนสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อนฺตลิกฺเข ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ. ตโต เหฏฺฐา สิเนรุโต ปภุติ ยาว ภูมิยํ รุกฺขลตาทีสุ อธิวตฺถานิ ปถวิยญฺจ นิพฺพตฺตานิ ภูตานิ, ตานิ สพฺพานิ ภูมิยํ ภูมิปฏิพทฺเธสุ จ รุกฺขลตาปพฺพตาทีสุ นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘ภุมฺมานิ ภูตานี’’ติ เวทิตพฺพานิ.

"සමාගතානි" යනු රැස් වූ යන්නයි. "භුම්මානි" යනු පොළොවෙහි උපන් යන්නයි. "වා" යනු විකල්ප අර්ථයෙහි (තවත් අවස්ථාවක් දැක්වීමට) යෙදේ. ඒ අනුව "යම් භූත කෙනෙක් පොළොවෙහි රැස්ව සිටිත් ද" යන එක් විකල්පයක් දක්වා, නැවත දෙවන විකල්පයක් දැක්වීමට "යම් භූත කෙනෙක් අහසෙහි සිටිත් ද" (යානි වා අන්තලික්ඛේ) යනුවෙන් වදාළ සේක. අහසෙහි උපන් යම් භූත කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ලෝම මෙහි රැස්ව සිටිති යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙහිදී යාම දිව්‍ය ලෝකයේ සිට අකනිට්ඨා බඹලොව දක්වා උපන් භූතයන්, අහසෙහි පහළ වූ විමානවල උපදින බැවින් "අන්තලික්ඛේ භූතානි" ලෙස දත යුතුය. ඉන් පහළ මහා මේරු පර්වතයේ සිට පොළොව දක්වා ගස් වැල් ආදියේ වසන දෙවියන් සහ පොළොවෙහි උපන් භූතයන්, පොළොවෙහි හෝ පොළොව හා සම්බන්ධ ගස්, වැල්, පර්වත ආදියෙහි උපදින බැවින් "භුම්මානි භූතානි" ලෙස දත යුතුය.

เอวํ ภควา สพฺพาเนว อมนุสฺสภูตานิ ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ วิกปฺเปตฺวา ปุน เอเกน ปเทน ปริคฺคเหตฺวา ‘‘สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตู’’ติ อาห. สพฺเพติ อนวเสสา. เอวาติ อวธารเณ, เอกมฺปิ อนปเนตฺวาติ อธิปฺปาโย. ภูตาติ อมนุสฺสา. สุมนา ภวนฺตูติ สุขิตมนา, ปีติโสมนสฺสชาตา ภวนฺตูติ อตฺโถ. อโถปีติ กิจฺจนฺตรสนฺนิโยชนตฺถํ วากฺโยปาทาเน นิปาตทฺวยํ. สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิตนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา, มนสิ กตฺวา, สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺติโลกุตฺตรสุขาวหํ มม เทสนํ สุณนฺตุ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "භුම්මානි වා යානි වා අන්තලික්ඛේ" යන පද දෙකෙන් භූමියෙහි හෝ අහසෙහි වසන්නා වූ සියලු අමනුෂ්‍ය භූතයන් වෙන් කොට දක්වා, නැවතත් එක් පදයකින් ඔවුන් සියල්ලන්ම ඇතුළත් කරමින් "සියලු භූතයෝ සතුටු සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා" යි වදාළ සේක. "සබ්බේ" යනු කිසිවකුත් ඉතිරි නොකර සියල්ලන්ම යන්නයි. "ඒව" යන්නෙන් අවධාරණය කරන්නේ කිසිවකුත් බැහැර නොකරන බවයි. "භූතා" යනු අමනුෂ්‍යයෝ ය. "සුමනා භවන්තු" යනු සුවපත් වූ සිත් ඇති, ප්‍රීතියෙන් හා සොම්නසින් යුක්ත වූවෝ වෙත්වා යන්නයි. "අථෝපි" යනු තවත් කර්තව්‍යයක් හා සම්බන්ධ කිරීම පිණිස යෙදෙන නිපාත දෙකකි. "සක්කච්චං සුණන්තු භාසිතං" යනු මනා කොට ගෞරවයෙන් යුතුව, මෙනෙහි කරමින්, සියලු සිත ඒකරාශී කරගෙන, දිව්‍ය සම්පත් හා ලෝකෝත්තර සැපය ගෙන එන්නා වූ මාගේ දේශනාව ශ්‍රවණය කරත්වා යන්නයි.

เอวเมตฺถ ภควา ‘‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานี’’ติ อนิยมิตวจเนน ภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน ‘‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’’ติ ทฺวิธา วิกปฺเปตฺวา ตโต ‘‘สพฺเพว ภูตา’’ติ ปุน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘สุมนา ภวนฺตู’’ติ อิมินา วจเนน อาสยสมฺปตฺติยํ นิโยเชนฺโต ‘‘สกฺกจฺจ สุณนฺตุ ภาสิต’’นฺติ ปโยคสมฺปตฺติยํ, ตถา โยนิโสมนสิการสมฺปตฺติยํ ปรโตโฆสสมฺปตฺติยญฺจ, ตถา อตฺตสมฺมาปณิธิสปฺปุริสูปนิสฺสยสมฺปตฺตีสุ สมาธิปญฺญาเหตุสมฺปตฺตีสุ จ นิโยเชนฺโต คาถํ สมาเปสิ.

මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යානීධ භූතානි සමාගතානි" යන අනිශ්චිත වචනයෙන් භූතයන් ඇතුළත් කරගෙන, නැවත "භුම්මානි වා යානි වා අන්තලික්ඛේ" යනුවෙන් දෙයාකාරයකට වෙන් කර, ඉන්පසු "සබ්බේව භූතා" යනුවෙන් නැවතත් එක් රැස් කොට "සුමනා භවන්තු" යන වචනයෙන් අදහස් සම්පත්තියෙහි යොමු කරවමින් ද, "සක්කච්චං සුණන්තු භාසිතං" යන වචනයෙන් ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙහි (වීර්යයෙහි) යොමු කරවමින් ද, එමෙන්ම යෝනිසෝමනසිකාර සම්පත්තියෙහි සහ පරතෝඝෝෂ සම්පත්තියෙහි ද, එමෙන්ම ආත්ම සම්මාපණිධි, සත්පුරුෂාශ්‍රය සම්පත්තියෙහි සහ සමාධි-ප්‍රඥා හේතු සම්පත්තීන්හි ද යොමු කරවමින් මෙම ගාථාව සම්පූර්ණ කළ සේක.

๒๒๕. ตสฺมา หิ ภูตาติ ทุติยคาถา. ตตฺถ ตสฺมาติ การณวจนํ. ภูตาติ อามนฺตนวจนํ. นิสาเมถาติ สุณาถ. สพฺเพติ อนวเสสา[Pg.270]. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ตุมฺเห ทิพฺพฏฺฐานานิ ตตฺถ อุปโภคสมฺปทญฺจ ปหาย ธมฺมสฺสวนตฺถํ อิธ สมาคตา, น นฏนจฺจนาทิทสฺสนตฺถํ, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ‘‘สุมนา ภวนฺตุ สกฺกจฺจ สุณนฺตู’’ติ วจเนน เตสํ สุมนภาวํ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตญฺจ ทิสฺวา อาห – ยสฺมา ตุมฺเห สุมนภาเวน อตฺตสมฺมาปณิธิโยนิโสมนสิการาสยสุทฺธีหิ สกฺกจฺจํ โสตุกมฺยตาย สปฺปุริสูปนิสฺสยปรโตโฆสปทฏฺฐานโต ปโยคสุทฺธีหิ จ ยุตฺตา, ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพติ. อถ วา ยํ ปุริมคาถาย อนฺเต ‘‘ภาสิต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณภาเวน อปทิสนฺโต อาห – ‘‘ยสฺมา มม ภาสิตํ นาม อติทุลฺลภํ อฏฺฐกฺขณปริวชฺชิตสฺส ขณสฺส ทุลฺลภตฺตา, อเนกานิสํสญฺจ ปญฺญากรุณาคุเณน ปวตฺตตฺตา, ตญฺจาหํ วตฺตุกาโม ‘สุณนฺตุ ภาสิต’นฺติ อโวจํ. ตสฺมา หิ ภูตา นิสาเมถ สพฺเพ’’ติ อิทํ อิมินา คาถาปเทน วุตฺตํ โหติ.

225. "තස්මා හි භූතා" යනු දෙවන ගාථාවයි. එහි "තස්මා" යනු හේතුව දක්වන වචනයකි. "භූතා" යනු ආමන්ත්‍රණයකි. "නිසාමේථ" යනු ශ්‍රවණය කරනු යන්නයි. "සබ්බේ" යනු කිසිවකුත් ඉතිරි නොකර සියල්ලන්ම යන්නයි. මෙයින් කියැවෙන්නේ කුමක්ද? "ඔබ සියලු දෙනා දිව්‍යමය වාසස්ථාන හා එහි සම්පත් අතහැර ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස මෙහි රැස් වූවාහු මිස, නැටුම් ගැයුම් ආදිය නැරඹීමට නොපැමිණියාහුය. එබැවින් පින්වත් භූතයනි, ඔබ සැම දෙනාම මා පවසන දේට සවන් දෙන්න" යන්නයි. එසේත් නැතිනම් "සුමනා භවන්තු සක්කච්චං සුණන්තු" යන වචනයෙන් ඔවුන්ගේ යහපත් මානසිකත්වය හා ගෞරවයෙන් යුතුව ඇසීමේ කැමැත්ත දැක මෙසේ වදාළ සේක: "ඔබ සැම සතුටු සිතින් යුතුව ආත්ම සම්මාපණිධිය, යෝනිසෝමනසිකාරය සහ පිරිසිදු අදහස්වලින් යුක්ත බැවින් ද, ගෞරවයෙන් ඇසීමේ කැමැත්ත නිසා සත්පුරුෂාශ්‍රය සහ පරතෝඝෝෂය යන පදනමින් යුත් වීර්ය පාරිශුද්ධියෙන් යුක්ත බැවින් ද, පින්වත් භූතයනි, ඔබ සැම දෙනාම සවන් දෙන්න." එසේත් නැතිනම් පෙර ගාථාව අවසානයේ "භාසිතං" යනුවෙන් වදාළ දෙයෙහි හේතුව දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක: "අට මහ අකාලයන්ගෙන් තොර වූ ක්ෂණ සම්පත්තිය ලැබීම දුර්ලභ බැවින් මාගේ දේශනාව ලැබීම ඉතා දුර්ලභය, එය ප්‍රඥාව හා කරුණා ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් බොහෝ ආනිසංස ගෙන දෙයි. මම එය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමැත්තෙමි, එබැවින් ‘භාසිතං සුණන්තු’ යයි වදාළෙමි. එබැවින් පින්වත් භූතයනි, ඔබ සැම දෙනාම සවන් දෙන්න" යන්න මෙම ගාථා පදයෙන් අදහස් වේ.

เอวเมตํ การณํ นิโรเปนฺโต อตฺตโน ภาสิตนิสามเน นิโยเชตฺวา นิสาเมตพฺพํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยายํ ตีหิ อุปทฺทเวหิ อุปทฺทุตา มานุสี ปชา, ตสฺสา มานุสิยา ปชาย มิตฺตภาวํ หิตชฺฌาสยตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปถาติ. เกจิ ปน ‘‘มานุสิยํ ปช’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ ภุมฺมตฺถาสมฺภวา น ยุชฺชติ. ยมฺปิ จญฺเญ อตฺถํ วณฺณยนฺติ, โสปิ น ยุชฺชติ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ – นาหํ พุทฺโธติ อิสฺสริยพเลน วทามิ, อปิจ ปน ตุมฺหากญฺจ อิมิสฺสา จ มานุสิยา ปชาย หิตตฺถํ วทามิ – ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ. เอตฺถ จ –

මෙසේ එම හේතුව තහවුරු කරමින්, තමන් වහන්සේගේ දේශනාවට සවන් දීමට ඔවුන් යොමු කරවා, සවන් දිය යුතු කරුණ මෙසේ වදාළ සේක: "මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෙත් සිත පතුරුවන්න." එහි අර්ථය නම්: "උවදුරු තුනකින් පීඩා විඳින මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෛත්‍රිය සහ හිතෛෂී භාවය ඇති කරගන්න" යන්නයි. ඇතැම් ගුරුවරු "මානුසියං පජං" කියා කියවති, නමුත් එය භූමියෙහි හටගත් යන අර්ථයට නොගැලපේ. වෙනත් අය දක්වන අර්ථයන් ද නොගැලපේ. මෙහි අදහස නම්: "මම බුදුන් වහන්සේය යන බලතල ප්‍රකාශ නොකරමි, එහෙත් ඔබගේත් මෙම මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවගේත් හිතසුව පිණිස ‘මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෙත් සිත පතුරුවන්න’ යයි වදාරමි" යන්නයි.

‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิเชตฺวา, ราชิสโย ยชมานา อนุปริยคา;

อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ.

කවර හෝ රජවරු සත්ත්වයන්ගෙන් පිරුණු පෘථිවිය ජයගෙන, රාජ ඉසීන් මෙන් යාග පවත්වමින් සැරිසැරූහ ද; අස්සමේධ, පුරිසමේධ, සම්මාපාස, වාජපෙය්‍ය, නිරග්ගළ යන යාගයන් කළාහු ද,

‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส, กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ.

මැනවින් වඩන ලද මෛත්‍රී සිතක දහසයෙන් පංගුවක අගයක් හෝ ඒ කිසිදු යාගයකින් නොලැබේ.

‘‘เอกมฺปิ [Pg.271] เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต, เมตฺตายติ กุสลี เตน โหติ;

สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปี, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญ’’นฺติ. (อ. นิ. ๘.๑) –

ඉදින් යමෙක් දූෂිත නොවූ සිතින් යුතුව එක් ප්‍රාණියකු කෙරෙහි වුව ද මෛත්‍රිය වඩන්නේ නම්, එයින් ඔහු කුසල් ඇත්තෙක් වෙයි. සියලු ප්‍රාණීන් කෙරෙහි කරුණාවන්ත සිතින් යුත් ආර්ය පුද්ගලයා බොහෝ පින් රැස් කරයි.

เอวมาทีนํ สุตฺตานํ เอกาทสานิสํสานญฺจ วเสน เย เมตฺตํ กโรนฺติ, เตสํ เมตฺตา หิตาติ เวทิตพฺพา.

මෛත්‍රී ආනිසංස එකොළොස සහ මෙවැනි සූත්‍රයන්හි දැක්වෙන පරිදි, යමෙක් මෛත්‍රිය වඩන්නේ ද, ඔවුන්ට එම මෛත්‍රිය හිතසුව පිණිස පවතින බව දත යුතුය.

‘‘เทวตานุกมฺปิโต โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๑๕๓;

อุทา. ๗๖;

มหาว. ๒๘๖) –

දෙවියන්ගේ අනුකම්පාව ලැබූ පුද්ගලයා සැමවිටම යහපතම දකියි.

เอวมาทีนํ วเสน เยสุ กรียติ, เตสมฺปิ หิตาติ เวทิตพฺพา.

මේ ආදී වශයෙන් යම් කෙනෙකු කෙරෙහි මෛත්‍රිය පවත්වනු ලැබේ ද, ඔවුන්ට ද එය හිතසුව පිණිස පවතින බව දත යුතුය.

เอวํ อุภเยสมฺปิ หิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชายา’’ติ วตฺวา อิทานิ อุปการมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – เย มนุสฺสา จิตฺตกมฺมกฏฺฐกมฺมาทีหิปิ เทวตา กตฺวา เจติยรุกฺขาทีนิ จ อุปสงฺกมิตฺวา เทวตา อุทฺทิสฺส ทิวา พลึ กโรนฺติ, กาฬปกฺขาทีสุ จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ. สลากภตฺตาทีนิ วา ทตฺวา อารกฺขเทวตา อุปาทาย ยาว พฺรหฺมเทวตานํ ปตฺติทานนิยฺยาตเนน ทิวา พลึ กโรนฺติ, ฉตฺตาโรปนทีปมาลา สพฺพรตฺติกธมฺมสฺสวนาทีนิ การาเปตฺวา ปตฺติทานนิยฺยาตเนน จ รตฺตึ พลึ กโรนฺติ, เต กถํ น รกฺขิตพฺพา. ยโต เอวํ ทิวา จ รตฺโต จ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กโรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ. ตสฺมา พลิกมฺมการณาปิ เต มนุสฺเส รกฺขถ โคปยถ, อหิตํ เตสํ อปเนถ, หิตํ อุปเนถ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ตํ กตญฺญุภาวํ หทเย กตฺวา นิจฺจมนุสฺสรนฺตาติ.

මෙසේ දෙපාර්ශවයටම වැඩදායක බව පෙන්වා දෙමින්, "මනුෂ්‍ය ප්‍රජාව කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවන්න" යැයි වදාරා, දැන් මිනිසුන්ගෙන් ලැබෙන උපකාරයද පෙන්වා දෙමින්, "යම් මිනිසුන් දිවා රාත්‍රී දෙකෙහි පූජා (බලි) පවත්වත්ද, එබැවින් ඔවුන්ව අප්‍රමාදීව ආරක්ෂා කරව්" යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - යම් මිනිස්සු සිතුවම්, කැටයම් ආදියෙන් දේව රූප සාදාගෙන, චෛත්‍ය හා වෘක්ෂාදී ස්ථාන කරා පැමිණ දේවතාවන් උදෙසා දහවල පූජා පවත්වත්ද, කළු පක්ෂය ආදී කාලයන්හි රාත්‍රියේ පූජා පවත්වත්ද, එසේම සලාක බත් ආදිය පූජා කරමින් ආරක්ෂක දේවතාවන් පටන් බ්‍රහ්ම දේවතාවන් දක්වා පින් අනුමෝදන් කරමින් දහවල පූජා පවත්වත්ද, කුඩ එසවීම්, පහන් පූජා, මල් පූජා සහ මුළු රාත්‍රිය පුරා ධර්ම ශ්‍රවණයන් පවත්වා පින් අනුමෝදන් කරමින් රාත්‍රී කාලයේ පූජා පවත්වත්ද, ඔවුන්ව කෙසේ නම් ආරක්ෂා නොකර සිටිය හැකිද? ඔබ උදෙසාම දිවා රාත්‍රී මෙසේ පූජා පවත්වන බැවින් ඔවුන්ව ආරක්ෂා කරව්. එබැවින් ඒ පූජා කර්මයන් නිසාම ඒ මිනිසුන්ව රකිව්, රැකවල් කරව්, ඔවුන්ට පැමිණෙන අයහපත දුරු කරව්, යහපත සලසව්, අප්‍රමාදීව ඒ කෘතඥතාව හදවතෙහි තබාගෙන නිරතුරුව සිහිපත් කරව් යන්නයි.

๒๒๖. เอวํ เทวตาสุ มนุสฺสานํ อุปการกภาวํ ทสฺเสตฺวา เตสํ อุปทฺทววูปสมนตฺถํ พุทฺธาทิคุณปฺปกาสเนน จ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมสฺสวนตฺถํ ‘‘ยํกิญฺจิ วิตฺต’’นฺติอาทินา นเยน สจฺจวจนํ ปยุชฺชิตุมารทฺโธ. ตตฺถ ยํกิญฺจีติ อนิยมิตวเสน อนวเสสํ ปริยาทิยติ ยํกิญฺจิ ตตฺถ ตตฺถ โวหารูปคํ[Pg.272]. วิตฺตนฺติ ธนํ. ตญฺหิ วิตฺตึ ชเนตีติ วิตฺตํ. อิธ วาติ มนุสฺสโลกํ นิทฺทิสติ, หุรํ วาติ ตโต ปรํ อวเสสโลกํ. เตน จ ฐเปตฺวา มนุสฺเส สพฺพโลกคฺคหเณ ปตฺเต ‘‘สคฺเคสุ วา’’ติ ปรโต วุตฺตตฺตา ฐเปตฺวา มนุสฺเส จ สคฺเค จ อวเสสานํ นาคสุปณฺณาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ. เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ยํ มนุสฺสานํ โวหารูปคํ อลงฺการปริโภคูปคญฺจ ชาตรูปรชตมุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬโลหิตงฺกมสารคลฺลาทิกํ, ยญฺจ มุตฺตามณิวาลุกตฺถตาย ภูมิยา รตนมยวิมาเนสุ อเนกโยชนสตวิตฺถเตสุ ภวเนสุ อุปฺปนฺนานํ นาคสุปณฺณาทีนํ วิตฺตํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.

226. මෙසේ දේවතාවන් කෙරෙහි මිනිසුන්ගේ උපකාරී බව පෙන්වා දී, ඔවුන්ගේ උපද්‍රව සංසිඳුවීම පිණිසත්, බුද්ධාදී ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් දෙවි මිනිසුන්ගේ ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිසත් "යම්කිසි ධනයක් වේද" (යංකිංචි විත්තං) යනාදී ක්‍රමයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාවක් ආරම්භ කළ සේක. එහි 'යංකිංචි' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ අවිනිශ්චිතව දක්වන ලද්දකි. 'විත්ත' යනු ධනයයි. එය සතුට උපදවන බැවින් 'විත්ත' නම් වේ. 'ඉධ' යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකය දක්වයි. 'හුරං' යන්නෙන් එයින් පරිබාහිර සෙසු ලෝක දක්වයි. එහි මනුෂ්‍යයන් හැර සියලු ලෝක ඇතුළත් වන නමුත්, පසුව "සග්ගෙසු වා" (ස්වර්ගයන්හි හෝ) යැයි සඳහන් වන බැවින්, මෙහිදී 'හුරං' යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයත් ස්වර්ග ලෝකයත් හැර ඉතිරි නාග සුපර්ණාදීන් ගැන ගත යුතුය. මෙසේ මේ පද දෙකෙන් මනුෂ්‍යයන් පරිහරණය කරන රන්, රිදී, මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය, පබළු, පද්මරාග, මසාරගල්ල ආදී වූ ආභරණ මෙන්ම, නාග සුපර්ණාදීන්ගේ වැලි තලාවන්හි විසිරී ඇති මුතු මැණික් හා යොදුන් සිය ගණන් විශාල වූ රත්නමය විමානයන්හි ඇති ධනයද අදහස් කෙරේ.

สคฺเคสุ วาติ กามาวจรรูปาวจรเทวโลเกสุ. เต หิ โสภเนน กมฺเมน อชียนฺติ คมฺมนฺตีติ สคฺคา, สุฏฺฐุ วา อคฺคาติปิ สคฺคา. ยนฺติ ยํ สสฺสามิกํ วา อสฺสามิกํ วา. รตนนฺติ รตึ นยติ, วหติ, ชนยติ, วฑฺเฒตีติ รตนํ, ยํกิญฺจิ จิตฺตีกตํ มหคฺฆํ อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ อโนมสตฺตปริโภคญฺจ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. ยถาห –

'සග්ගෙසු වා' යනු කාමාවචර හා රූපාවචර දේව ලෝකයන්ය. සොඳුරු වූ කුසල කර්මයන්ගෙන් ලඟා වන බැවින් ඒවා 'සග්ග' (ස්වර්ග) නම් වේ. එසේම ඉතා උතුම් (අග්‍ර) බැවින්ද 'සග්ග' නම් වේ. 'යං' යන්නෙන් හිමිකරුවන් සහිත වූ හෝ රහිත වූ දෙය අදහස් වේ. 'රතන' (රත්නය) යනු සතුට (රතිය) පමුණුවන, දරන, උපදවන හා වඩවන දෙයයි. සම්භාවනාවට පාත්‍ර වූ, ඉතා අගනා, අසමසම වූ, දැකීමට අපහසු වූ සහ උත්තම සත්ත්වයන් විසින් පරිහරණය කරනු ලබන යමක් වේද, එයට 'රත්නය' යන්න නමකි. එය මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ.

"යමක් සම්භාවනීය වේද, ඉතා වටින්නේ වේද, අසමසම වේද, දැකීමට අසීරු වේද, උතුම් සත්ත්වයන්ගේ පරිභෝජනයට සුදුසු වේද, ඒ නිසාම එය 'රත්නය' යැයි කියනු ලැබේ."

ปณีตนฺติ อุตฺตมํ, เสฏฺฐํ, อตปฺปกํ. เอวํ อิมินา คาถาปเทน ยํ สคฺเคสุ อเนกโยชนสตปฺปมาณสพฺพรตนมยวิมาเนสุ สุธมฺมเวชยนฺตปฺปภุตีสุ สสฺสามิกํ, ยญฺจ พุทฺธุปฺปาทวิรเหน อปายเมว ปริปูเรนฺเตสุ สตฺเตสุ สุญฺญวิมานปฏิพทฺธํ อสฺสามิกํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ ปถวีมหาสมุทฺทหิมวนฺตาทินิสฺสิตํ อสฺสามิกํ รตนํ, ตํ นิทฺทิฏฺฐํ โหติ.

'පණීත' යනු උත්තම වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, එපමණක් යැයි සෑහීමකට පත් විය නොහැකි තරම් අගනා වූ යන්නයි. මෙසේ මෙම ගාථා පදයෙන් ස්වර්ග ලෝකයන්හි ඇති යොදුන් සිය ගණන් විශාල වූ, සියලු රත්නයෙන් නිර්මිත සුධර්මා සභාව හා වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය ආදී හිමිකරුවන් සහිත වූ රත්නයන් මෙන්ම, බුද්ධෝත්පාද කාලයක් නොමැති විට අපාය ලෝක පිරී යන කල්හි හිස්ව පවතින විමානයන්ට අයත් හිමිකරුවන් රහිත රත්නයන් සහ මහ පොළොව, මහා සාගරය, හිමවන්තය ආශ්‍රිතව පවතින සෙසු අස්වාමික රත්නයන්ද අදහස් කෙරේ.

น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนาติ น-อิติ ปฏิเสเธ, โน-อิติ อวธารเณ. สมนฺติ ตุลฺยํ. อตฺถีติ วิชฺชติ. ตถาคเตนาติ พุทฺเธน. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ เอตํ วิตฺตญฺจ รตนญฺจ ปกาสิตํ, เอตฺถ เอกมฺปิ พุทฺธรตเนน สทิสํ รตนํ เนวตฺถิ. ยมฺปิ หิ ตํ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ มณิรตนญฺจ, ยมฺหิ อุปฺปนฺเน มหาชโน น อญฺญตฺถ จิตฺตีการํ กโรติ, น โกจิ ปุปฺผคนฺธาทีนิ คเหตฺวา ยกฺขฏฺฐานํ วา ภูตฏฺฐานํ วา คจฺฉติ, สพฺโพปิ ชโน จกฺกรตนมณิรตนเมว จิตฺตึ กโรติ ปูเชติ, ตํ ตํ วรํ ปตฺเถติ, ปตฺถิตปตฺถิตญฺจสฺส เอกจฺจํ สมิชฺฌติ, ตมฺปิ [Pg.273] รตนํ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ จิตฺตีกตฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคเต หิ อุปฺปนฺเน เย เกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา, น เต อญฺญตฺร จิตฺตีการํ กโรนฺติ, น กญฺจิ อญฺญํ ปูเชนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ, ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชอนาถปิณฺฑิกาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติ วิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ, โก ปน วาโท อญฺเญสํ จิตฺตีการานํ. อปิจ กสฺสญฺญสฺส ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปรินิพฺพานฏฺฐานานิ ปฏิมาเจติยาทีนิ วา อุทฺทิสฺส เอวํ จิตฺตีการครุกาโร วตฺตติ ยถา ภควโต. เอวํ จิตฺตีกตฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

"තථාගතයන් වහන්සේට සමාන වූ කිසිවෙක් නැත" යන මෙහි 'න' යන්න ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථයෙහි ද, 'නො' යන්න අවධාරණ (නියත) අර්ථයෙහි ද යෙදේ. 'සමං' යනු සමාන යන්නයි. 'අත්ථි' යනු පවතී යන්නයි. 'තථාගතේන' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? යම් ධනයක් හෝ රත්නයක් ලොව ප්‍රකාශ වී ඇත්ද, ඒ අතරින් බුද්ධ රත්නයට සමාන වූ එකදු රත්නයක්වත් නැත. ගරු බුහුමන් ලැබිය යුතු යන අර්ථයෙන් යම් රත්නයක් වේද, එනම් සක්විති රජුගේ චක්‍ර රත්නය සහ මණි රත්නය වැනි දෑ, ඒවා පහළ වූ කල මහජනයා වෙනත් තැනක ගරු බුහුමන් නොදක්වති. කිසිවෙක් මල් සුවඳ ආදිය ගෙන යක්ෂයන් හෝ භූතයන් සිටින තැන් කරා නොයති. මුළු මහත් ජනයාම චක්‍ර රත්නයට සහ මණි රත්නයටම ගරු බුහුමන් කරති, පුදති, විවිධ වරයන් පතති, ඔවුන් පැතූ පැතූ දෑ ඒ අයුරින්ම සමෘද්ධිමත් වේ. එහෙත් ඒ රත්නය පවා බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් ගරු බුහුමන් ලැබිය යුතු යන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේම ඒ උතුම් රත්නය වන්නේය. මන්ද, තථාගතයන් වහන්සේ පහළ වූ කල මහේශාඛ්‍ය වූ යම් දෙවි මිනිසුන් වෙත්ද, ඔවුහු බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බැහැරව අන් කිසිවකුට ගරු බුහුමන් නොදක්වති, අන් කිසිවකු පූජා නොකරති. එසේ හෙයින් සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා මහා මේරු පර්වතයක් බඳු රත්න දාමයකින් තථාගතයන් වහන්සේ පිදුවේය. බිම්බිසාර රජු, කොසොල් රජු, අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ආදී අන්‍ය දෙවි මිනිසුන් ද තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් උන්වහන්සේ පිදූහ. පිරිනිවන් පෑ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා අසෝක මහරජු කෝටි අනූ හයක ධනයක් වැය කොට මුළු දඹදිව පුරා අසූ හතර දහසක් වෙහෙර විහාර කරවීය. අන්‍යයන්ගේ ගරු බුහුමන් ගැන කවර කථාද? තවද, පිරිනිවන් පෑ වෙනත් කවරකුගේ නම් උපත, බුද්ධත්වය, ධර්මචක්‍ර ප්‍රවර්තනය සහ පිරිනිවන් පෑම සිදු වූ ස්ථාන උදෙසා හෝ පිළිම, චෛත්‍ය ආදිය උදෙසා බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙන් මෙබඳු ගරු බුහුමන් සත්කාර පවත්වනු ලැබේද? මෙලෙස ගරු බුහුමන් ලැබිය යුතු යන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රත්නයක් ලොව නැත.

ตถา ยมฺปิ ตํ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, เสยฺยถิทํ – กาสิกํ วตฺถํ. ยถาห – ‘‘ชิณฺณมฺปิ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจา’’ติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ มหคฺฆฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ เยสํ ปํสุกมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เสยฺยถาปิ อโสกสฺส รญฺโญ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เอวํ มหคฺฆตาวจเน เจตฺถ โทสาภาวสาธกํ อิทํ ตาว สุตฺตปทํ เวทิตพฺพํ –

එලෙසම, ඉතා අගනා (මහග්ඝ) යන අර්ථයෙන් ද රත්නයක් වේ නම්, නිදසුනක් ලෙස කාසි සළු දැක්විය හැකිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පරිදි "මහණෙනි, පැරණි වූ ද කාසි සළුව පැහැපත් වෙයි, පහසට සැපදායක වෙයි, ඉතා අගනේ ද වෙයි." එහෙත් එය පවා බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් ඉතා අගනා යන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේම ඒ උතුම් රත්නය වන්නේය. මන්ද, තථාගතයන් වහන්සේ යමකුගෙන් පාංශුකූල වස්ත්‍රයක් වුව ද පිළිගන්නේ නම්, එය ඔවුන්ට මහත්ඵල මහානිසංස ලබා දෙයි. අසෝක රජුට වූවාක් මෙනි. මෙය උන්වහන්සේගේ ඉතා අගනා බව (මහග්ඝත්වය) නිසා වන්නකි. මෙලෙස 'ඉතා අගනා' යන වචනය සම්බන්ධයෙන් මෙහි දෝෂයක් නොමැති බව තහවුරු කිරීම පිණිස මේ සූත්‍ර පාඨය දත යුතුය.

‘‘เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย วทามิ. เสยฺยถาปิ ตํ, ภิกฺขเว, กาสิกํ วตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๐).

"යමකුගෙන් උන්වහන්සේ සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන සහ ගිලන්පස යන සිව්පසය පිළිගන්නේ නම්, එය ඔවුන්ට මහත්ඵල මහානිසංස ලබා දෙයි. මෙය උන්වහන්සේගේ ඉතා අගනා බව (මහග්ඝත්වය) නිසා මම පවසමි. මහණෙනි, කාසි සළුව ඉතා අගනා වන්නාක් මෙන්ම, මම මේ පුද්ගලයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ද ඒ හා සමාන කොට පවසමි."

เอวํ มหคฺฆฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

මෙලෙස ඉතා අගනා යන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රත්නයක් ලොව නැත.

ตถา ยมฺปิ ตํ อตุลฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ อินฺทนีลมณิมยนาภิ สตฺตรตนมยสหสฺสารํ ปวาฬมยเนมิ, รตฺตสุวณฺณมยสนฺธิ, ยสฺส ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อุปริ เอกํ มุณฺฑารํ โหติ [Pg.274] วาตํ คเหตฺวา สทฺทกรณตฺถํ, เยน กโต สทฺโท สุกุสลปฺปตาฬิตปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย โหติ. ยสฺส นาภิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว สีหมุขานิ โหนฺติ, อพฺภนฺตรํ สกฏจกฺกสฺเสว สุสิรํ, ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, กมฺมปจฺจเยน อุตุโต สมุฏฺฐาติ. ยํ ราชา ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรตฺวา ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส ปุณฺณมทิวเส สีสํนฺหาโต อุโปสถิโก อุปริปาสาทวรคโต สีลานิ โสเธนฺโต นิสินฺโน ปุณฺณจนฺทํ วิย สูริยํ วิย จ อุฏฺเฐนฺตํ ปสฺสติ, ยสฺส ทฺวาทสโยชนโต สทฺโท สุยฺยติ, โยชนโต วณฺโณ ทิสฺสติ, ยํ มหาชเนน ‘‘ทุติโย มญฺเญ จนฺโท สูริโย วา อุฏฺฐิโต’’ติ อติวิย โกตูหลชาเตน ทิสฺสมานํ นครสฺส อุปริ อาคนฺตฺวา รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส ปาจีนปสฺเส นาติอุจฺจํ นาตินีจํ หุตฺวา มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ.

එලෙසම, අසදෘශ (අතුල්‍ය) යන අර්ථයෙන් ද රත්නයක් වේ නම්, නිදසුනක් ලෙස සක්විති රජුට පහළ වන චක්‍ර රත්නය දැක්විය හැකිය. එහි ඉඳුනිල් මැණිකෙන් කළ දැක් (නැබ), සත් රුවනින් කළ අර දහසක්, පබළුවලින් කළ නිම් වළල්ලක් සහ රතු රනින් කළ සන්ධි පවතී. එම චක්‍ර රත්නයේ සෑම අර දහයකටම ඉහළින් එක් විශේෂ අරයක් ඇති අතර, එය සුළඟ වැදී හඬ නැගීම සඳහා වෙයි. එමගින් නික්මෙන හඬ මනාව පුහුණු වූ වාදකයකු පංචාංගික තූර්ය භාණ්ඩයක් වාදනය කිරීමේදී නැගෙන හඬ බඳුය. එහි දැක්කෙහි දෙපස සිංහ මුඛ දෙකක් ඇති අතර, එහි ඇතුළත කරත්ත රෝදයක මෙන් සිදුරක් පවතී. එය තැනූවකු හෝ කරවූවකු නැත, එය කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ඍතු නිසා හටගනියි. සක්විති රජු දසවිධ සක්විති වත් පුරා, පසළොස්වක පොහෝ දිනක හිස සෝදා නා උපෝසථිකව උතුම් ප්‍රාසාදයෙහි සිල් සමාදන්ව සිටින කල්හි, පුන් සඳක් හෝ හිරු මඬලක් මෙන් ඒ චක්‍ර රත්නය ඉහළට මතු වනු දකියි. එහි හඬ යොදුන් දොළසක සිට ඇසෙන අතර වර්ණය යොදුනක සිට පෙනෙයි. "දෙවැනි සඳක් හෝ හිරු මඬලක් පහළ වී ඇතැයි" මහජනයා මහත් කුතුහලයෙන් යුතුව බලා සිටින අතරතුර, එය නගරය ඉහළින් පැමිණ, රජුගේ අන්තඃපුරයේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි ඉතා උස් ද නොවන ඉතා මිටි ද නොවන සේ, මහජනයාට සුවඳ දුම් මල් ආදියෙන් පිදිය හැකි සුදුසු තැනක, අක්ෂය බිඳුණු රෝදයක් මෙන් නිශ්චලව පවතියි.

ตเทว อนุพนฺธมานํ หตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท สตฺตปฺปติฏฺโฐ อิทฺธิมา เวหาสงฺคโม อุโปสถกุลา วา ฉทฺทนฺตกุลา วา อาคจฺฉติ. อุโปสถกุลา อาคจฺฉนฺโต หิ สพฺพเชฏฺโฐ อาคจฺฉติ, ฉทฺทนฺตกุลา สพฺพกนิฏฺโฐ สิกฺขิตสิกฺโข ทมถูเปโต. โส ทฺวาทสโยชนํ ปริสํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อนุสํยายิตฺวา ปุเรปาตราสเมว สกํ ราชธานึ อาคจฺฉติ.

එම චක්‍රවර්තී රජුට අනුබද්ධව ඇත් රත්නය පහළ වෙයි. මුළුමනින්ම සුදු පැහැති, රතු පැහැති පාද ඇති, සප්තප්පතිට්ඨිත (අංග හතකින් පොළොව ස්පර්ශ වන), සෘද්ධිමත්, අහසින් යා හැකි එම ඇතා උපෝසථ කුලයෙන් හෝ ඡද්දන්ත කුලයෙන් පැමිණෙයි. උපෝසථ කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් එම කුලයේ ජේෂ්ඨයා පැමිණෙයි; ඡද්දන්ත කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් එම කුලයේ ලාබාලම, මැනවින් හික්මුණු, දමනය වූ ඇතා පැමිණෙයි. ඒ ඇත් රත්නය යොදුන් දොළසක පිරිවරක් සමඟ මුළු දඹදිවම සැරිසරා, උදෑසන ආහාරයට පෙර නැවත සිය අගනුවරටම පැමිණෙයි.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ อสฺสรตนํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพเสโต รตฺตปาโท กากสีโส มุญฺชเกโส วลาหกสฺส ราชกุลา อาคจฺฉติ. เสสเมตฺถ หตฺถิรตนสทิสเมว.

එම ඇත් රත්නයට පසුව අස් රත්නය පහළ වෙයි. මුළුමනින්ම සුදු පැහැති, රතු පැහැති පාද ඇති, කපුටකුගේ හිස වැනි කළු පැහැති හිසක් ඇති, මුඤ්ජ තණ වැනි මෘදු කෙස් ඇති එම අශ්වයා වලාහක අශ්වරාජ කුලයෙන් පැමිණෙයි. ඉතිරි විස්තර ඇත් රත්නයට සමානමය.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ มณิรตนํ อุปฺปชฺชติ. โส โหติ มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อายามโต จกฺกนาภิสทิโส, เวปุลฺลปพฺพตา อาคจฺฉติ, โส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร รญฺโญ ธชคฺคโต โยชนํ โอภาเสติ, ยสฺโสภาเสน มนุสฺสา ‘‘ทิวา’’ติ มญฺญมานา กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ, อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ อุปาทาย ปสฺสนฺติ.

ඉන්පසුව මිණි රත්නය පහළ වෙයි. එම මිණි රත්නය අලංකාර වූ, උසස් ජාතියේ වෛදූර්යය මැණිකකි. පැති අටක් ඇති, මැනවින් ඔප දැමූ, රෝදයක නැබක් වැනි හැඩයක් ඇති එය වේපුල්ල පර්වතයෙන් පැමිණෙයි. සිව්වැදෑරුම් අඳුර පවතින විට පවා, රජුගේ ධජය කෙළවර තැබූ විට එය යොදුනක් දුරට ආලෝකය පතුරුවයි. මිනිස්සු එහි ආලෝකයෙන් "දවාල" යැයි සිතා සිය කටයුතුවල නිරත වෙති. අවසානයේ කුඩා කෘමීන් පවා පැහැදිලිව දැකගත හැකිය.

ตมฺปิ [Pg.275] อนุพนฺธมานํ อิตฺถิรตนํ อุปฺปชฺชติ. ปกติอคฺคมเหสี วา โหติ, อุตฺตรกุรุโต วา อาคจฺฉติ มทฺทราชกุลโต วา, อติทีฆาทิฉโทสวิวชฺชิตา อติกฺกนฺตา มานุสํ วณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพํ วณฺณํ, ยสฺสา รญฺโญ สีตกาเล อุณฺหานิ คตฺตานิ โหนฺติ, อุณฺหกาเล สีตานิ, สตธา โผฏิตตูลปิจุโน วิย สมฺผสฺโส โหติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ วายติ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ, ปุพฺพุฏฺฐายิตาทิอเนกคุณสมนฺนาคตา จ โหติ.

ඉන්පසුව ඉති රත්නය පහළ වෙයි. ඇය රජුගේ සාමාන්‍ය අගමෙහෙසිය හෝ උතුරුකුරු දිවයිනෙන් හෝ මද්ද රාජ කුලයෙන් පැමිණි තැනැත්තියකි. ඕ තොමෝ උස වැඩි වීම ආදී සය වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, මිනිස් රූපය ඉක්මවා ගිය නමුත් දිව්‍ය රූපයට නොපැමිණි රූපයකින් යුක්ත වන්නීය. රජුට සීතල කාලයේදී ඇගේ ශරීරය උණුසුම් වන අතර, උණුසුම් කාලයේදී ශරීරය සිසිල් වෙයි. ඇගේ ස්පර්ශය සිය වාරයක් තලා පිරිසිදු කරන ලද පුළුන් මෙන් මෘදුය. ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳද හමයි. ඇය රජුට පෙර අවදි වීම ආදී නොයෙක් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන්නීය.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ คหปติรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติกมฺมกโร เสฏฺฐิ, ยสฺส จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต ทิพฺพํ จกฺขุ ปาตุภวติ, เยน สมนฺตโต โยชนมตฺเต นิธึ ปสฺสติ สสฺสามิกมฺปิ อสฺสามิกมฺปิ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต ธเนน ธนกรณียํ กริสฺสามี’’ติ.

ඉන්පසුව ගෘහපති රත්නය පහළ වෙයි. ඔහු රජුගේ කටයුතු සිදු කරන සාමාන්‍ය සිටුවරයෙකි. චක්‍ර රත්නය පහළ වූ සැණින් ඔහුට දිව්‍ය චක්ෂුස පහළ වන අතර, ඒ මඟින් ඔහුට යොදුනක් මානයේ ඇති හිමිකරුවන් සහිත හෝ රහිත නිධන් දැකගත හැකිය. ඔහු රජු වෙත පැමිණ, "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ උත්සාහවත් නොවී සිටින්න, මම ඔබ වහන්සේගේ ධනයෙන් කළ යුතු කටයුතු ඉටු කරන්නෙමි" යි පවසයි.

ตมฺปิ อนุพนฺธมานํ ปริณายกรตนํ อุปฺปชฺชติ รญฺโญ ปกติเชฏฺฐปุตฺโต, จกฺกรตเน อุปฺปนฺนมตฺเต อติเรกปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต โหติ, ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย เจตสา จิตฺตํ ปริชานิตฺวา นิคฺคหปคฺคหสมตฺโถ โหติ. โส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปวาเรติ – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ, เทว, โหหิ, อหํ เต รชฺชํ อนุสาสิสฺสามี’’ติ. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ยสฺส น สกฺกา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา อคฺโฆ กาตุํ ‘‘สตํ วา สหสฺสํ วา อคฺฆติ โกฏึ วา’’ติ. ตตฺถ เอกรตนมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อตุลฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ น สกฺกา สีลโต วา สมาธิโต วา ปญฺญาทีนํ วา อญฺญตรโต เกนจิ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา ‘‘เอตฺตกคุโณ วา อิมินา สโม วา สปฺปฏิภาโค วา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. เอวํ อตุลฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

ඉන්පසුව පරිනායක රත්නය පහළ වෙයි. ඔහු රජුගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයාය. චක්‍ර රත්නය පහළ වූ සැණින් ඔහු අතිවිශේෂ ප්‍රඥාවකින් හා දක්ෂතාවයකින් යුක්ත වෙයි. යොදුන් දොළසක පිරිසගේ සිත් ස්වකීය සිතින් හඳුනාගෙන, දඬුවම් දිය යුත්තන්ට දඬුවම් දීමටත් සංග්‍රහ කළ යුත්තන්ට සංග්‍රහ කිරීමටත් ඔහු දක්ෂ වෙයි. ඔහු රජු වෙත පැමිණ, "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ උත්සාහවත් නොවී සිටින්න, මම ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් රාජ්‍යය පාලනය කරන්නෙමි" යි පවසයි. තවද අසමසම අර්ථයෙන් යම් රත්නයක් වේද, යමක වටිනාකම "සියයක් හෝ දහසක් හෝ කෝටියක්" යැයි මැන බලා තීරණය කළ නොහැකිද, ඒ අතර බුද්ධ රත්නයට සමාන වූ එකදු රත්නයක්වත් නැත. අසමසම අර්ථයෙන් රත්නයක් වන්නේ නම්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. තථාගතයන් වහන්සේගේ සීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව ආදී ගුණධර්මයන් මෙපමණ යැයි හෝ මෙවැනි කෙනෙකුට සමාන යැයි හෝ කිසිවෙකුටත් මැන බලා නිම කළ නොහැකිය. මෙලෙස අසමසම අර්ථයෙන්ද තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රත්නයක් නැත.

ตถา ยมฺปิ ตํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – ทุลฺลภปาตุภาโว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกาทีนิ จ ตสฺส รตนานิ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ, กุโต จกฺกวตฺติอาทีนํ รตนตฺตํ, ยานิ เอกสฺมึเยว กปฺเป อเนกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ยสฺมา ปน อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป ตถาคตสุญฺโญ โลโก [Pg.276] โหติ, ตสฺมา ตถาคโต เอว กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนโต ทุลฺลภทสฺสโน. วุตฺตํ เจตํ ภควตา ปรินิพฺพานสมเย –

එලෙසම, දැකීම දුර්ලභ යන අර්ථයෙන්ද රත්නයක් වෙයි. එනම්, ලොව පහළ වීම දුර්ලභ වූ චක්‍රවර්තී රජු සහ ඔහුගේ චක්‍ර රත්නය ආදී රත්නයන්ය. ඒවාද බුද්ධ රත්නයට සමාන නොවේ. දැකීම දුර්ලභ යන අර්ථයෙන් රත්නයක් වන්නේ නම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. එක් කල්පයක් තුළ බොහෝ වාරයක් පහළ වන චක්‍රවර්තී ආදීන්ට රත්න බවක් කොයින්ද? නමුත් අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනක් තිස්සේ ලෝකය තථාගතයන් වහන්සේගෙන් හිස්ව පවතියි. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ කලාතුරකින් පහළ වන බැවින් දැකීම ඉතා දුර්ලභය. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘เทวตา, อานนฺท, อุชฺฌายนฺติ – ‘ทูรา จ วตมฺห อาคตา ตถาคตํ ทสฺสนาย, กทาจิ กรหจิ ตถาคตา โลเก อุปฺปชฺชนฺติ อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา, อชฺเชว รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, อยญฺจ มเหสกฺโข ภิกฺขุ ภควโต ปุรโต ฐิโต โอวาเรนฺโต, น มยํ ลภาม ปจฺฉิเม กาเล ตถาคตํ ทสฺสนายา’’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๐).

"ආනන්දය, දෙවියෝ මෙසේ දොස් පවරති: 'අපි තථාගතයන් වහන්සේ දැකගැනීම පිණිස ඉතා ඈත සිට පැමිණියෙමු. අරහත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ තථාගතයන් වහන්සේලා ලොව පහළ වන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. අද රැයෙහි අලුයම් කාලයේදී තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම සිදුවනු ඇත. නමුත් මහා තේජවන්ත වූ මේ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටගෙන අපගේ දැකීම වළක්වති. අවසාන මොහොතේදී තථාගතයන් වහන්සේ දැකගැනීමට අපට අවස්ථාවක් නොලැබේ' යි දෙවියෝ දොස් පවරති."

เอวํ ทุลฺลภทสฺสนฏฺเฐนปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

මෙලෙස දැකීම දුර්ලභ යන අර්ථයෙන්ද තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රත්නයක් නැත.

ตถา ยมฺปิ ตํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนาทิ. ตญฺหิ โกฏิสตสหสฺสธนานมฺปิ สตฺตภูมิกปาสาทวรตเล วสนฺตานมฺปิ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสาทีนํ นีจกุลิกานํ โอมกปุริสานํ สุปินนฺเตปิ ปริโภคตฺถาย น นิพฺพตฺตติ. อุภโต สุชาตสฺส ปน รญฺโญ ขตฺติยสฺเสว ปริปูริตทสวิธจกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปริโภคตฺถาย นิพฺพตฺตนโต อโนมสตฺตปริโภคํเยว โหติ, ตมฺปิ พุทฺธรตเนน สมํ นตฺถิ. ยทิ หิ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. ตถาคโต หิ โลเก อโนมสตฺตสมฺมตานมฺปิ อนุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ วิปรีตทสฺสนานํ ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อญฺเญสญฺจ เอวรูปานํ สุปินนฺเตปิ อปริโภโค, อุปนิสฺสยสมฺปนฺนานํ ปน จตุปฺปทายปิ คาถาย ปริโยสาเน อรหตฺตมธิคนฺตุํ สมตฺถานํ นิพฺเพธิกญาณทสฺสนานํ พาหิยทารุจีริยปฺปภุตีนํ อญฺเญสญฺจ มหากุลปฺปสุตานํ มหาสาวกานํ ปริโภโค. เต หิ ตํ ทสฺสนานุตฺตริยสวนานุตฺตริยปาริจริยานุตฺตริยาทีนิ สาเธนฺตา ตถา ตถา ปริภุญฺชนฺติ. เอวํ อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ.

එමෙන්ම, ශ්‍රේෂ්ඨ සත්වයන්ගේ පරිභෝජනයට (පාවිච්චියට) සුදුසු වීම යන අර්ථයෙන් ද රත්නය නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස සක්විති රජුගේ සක් රුවන ආදියයි. එම සක් රුවන ආදිය කෝටි ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ධනයක් ඇති, සත් මහල් ප්‍රාසාදවල වසන චණ්ඩාල, බෙන, වැදි, රථ කාරක, පුක්කුස වැනි පහත් කුලවල උපන් හීන පුද්ගලයන් හට සිහිනයකින් පවා පරිභෝජනය පිණිස පහළ නොවේ. එහෙත් මව්පිය දෙපාර්ශ්වයෙන්ම පිරිසිදු උපතක් ඇති, දස සක්විති වත් මැනවින් පුරන ලද ක්ෂත්‍රිය රජුගේම පරිභෝජනය පිණිස එය පහළ වන බැවින්, එය ශ්‍රේෂ්ඨ සත්වයන්ගේ පරිභෝජනයම වේ. එහෙත් එය ද බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් ශ්‍රේෂ්ඨ සත්වයන් විසින් පරිභෝජනය කරනු ලබන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වන සේක. තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ සත්වයන් ලෙස සම්මත වුවද, උපනිශ්‍රය සම්පත් නොමැති, විපරීත දෘෂ්ටි ඇති පූරණ කස්සප ආදී සය දෙනෙකු වූ ශාස්තෘවරුන්ට සහ එවැනි අයට සිහිනයකින් පවා ඇසුරු කිරීමට (පරිභෝජනයට) නොලැබෙන්නාහ. එහෙත් සිව්පද ගාථාවක අවසානයෙහි පවා අරහත් ඵලයට පැමිණීමට සමර්ථ වූ, විනිවිද දකින ඥාන දර්ශන ඇති බාහිය දාරුචීරිය ආදී වූ සහ අනෙකුත් මහා කුලයන්හි උපන් මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැනි උපනිශ්‍රය සම්පත් ඇත්තන්ගේ පරිභෝජනය පිණිස තථාගතයන් වහන්සේ ලැබෙන්නාහ. ඒ උත්තමයෝ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි දස්සනානුත්තරිය, සවනානුත්තරිය, පාරිචරියානුත්තරිය ආදිය සිදු කර ගනිමින් ඒ ඒ අයුරින් තථාගතයන් වහන්සේව ඇසුරු කරති. මෙලෙස ශ්‍රේෂ්ඨ සත්වයන්ගේ පරිභෝජනය යන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත.

ยมฺปิ ตํ อวิเสสโต รติชนนฏฺเฐน รตนํ. เสยฺยถิทํ – รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จกฺกรตนํ. ตญฺหิ ทิสฺวา ราชา จกฺกวตฺติ อตฺตมโน โหติ, เอวมฺปิ ตํ รญฺโญ รตึ ชเนติ. ปุน จปรํ ราชา จกฺกวตฺติ วาเมน หตฺเถน สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิรติ ‘‘ปวตฺตตุ [Pg.277] ภวํ จกฺกรตนํ, อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ. ตโต จกฺกรตนํ ปญฺจงฺคิกํ วิย ตูริยํ มธุรสฺสรํ นิจฺฉรนฺตํ อากาเสน ปุรตฺถิมํ ทิสํ คจฺฉติ, อนฺวเทว ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกานุภาเวน ทฺวาทสโยชนวิตฺถิณฺณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย นาติอุจฺจํ นาตินีจํ อุจฺจรุกฺขานํ เหฏฺฐาภาเคน, นีจรุกฺขานํ อุปริภาเคน, รุกฺเขสุ ปุปฺผผลปลฺลวาทิปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคตานํ หตฺถโต ปณฺณาการญฺจ คณฺหนฺโต ‘‘เอหิ โข มหาราชา’’ติเอวมาทินา ปรมนิปจฺจกาเรน อาคเต ปฏิราชาโน ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน อนุสาสนฺโต คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ราชา ภุญฺชิตุกาโม วา ทิวาเสยฺยํ วา กปฺเปตุกาโม โหติ, ตตฺถ จกฺกรตนํ อากาสา โอตริตฺวา อุทกาทิสพฺพกิจฺจกฺขเม สเม ภูมิภาเค อกฺขาหตํ วิย ติฏฺฐติ. ปุน รญฺโญ คมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน ปุริมนเยเนว สทฺทํ กโรนฺตํ คจฺฉติ, ยํ สุตฺวา ทฺวาทสโยชนิกาปิ ปริสา อากาเสน คจฺฉติ. จกฺกรตนํ อนุปุพฺเพน ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ, ตสฺมึ อชฺโฌคาหนฺเต อุทกํ โยชนปฺปมาณํ อปคนฺตฺวา ภิตฺตีกตํ วิย ติฏฺฐติ. มหาชโน ยถากามํ สตฺต รตนานิ คณฺหาติ. ปุน ราชา สุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม รชฺช’’นฺติ อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา นิวตฺตติ. เสนา ปุรโต โหติ, จกฺกรตนํ ปจฺฉโต, ราชา มชฺเฌ. จกฺกรตนสฺส โอสกฺกิโตสกฺกิตฏฺฐานํ อุทกํ ปริปูรติ. เอเตเนว อุปาเยน ทกฺขิณปจฺฉิมอุตฺตเรปิ สมุทฺเท คจฺฉติ.

එමෙන්ම, විශේෂයක් නොමැතිව සතුට උපදවන යන අර්ථයෙන් ද රත්නය නම් වේ. එනම් සක්විති රජුගේ සක් රුවනයි. සක්විති රජු එම සක් රුවන දැක සතුටට පත් වේ; මෙලෙස එය රජුට සතුට උපදවයි. තවද සක්විති රජු වම් අතින් රන් භෘංගාරයක් (කෙණ්ඩියක්) ගෙන දකුණු අතින් "භවත් සක් රුවන පවතිත්වා, භවත් සක් රුවන ජය ගනිත්වා" යි පවසමින් සක් රුවනට පැන් ඉස අභිෂේක කරයි. එවිට සක් රුවන පංචාංගික තූර්ය නාදයක් මෙන් මිහිරි හඬක් නිකුත් කරමින් අහසින් පෙරදිග දිශාවට ගමන් කරයි. එය අනුගමනය කරමින් සක්විති රජු ද සක් රුවනේ ආනුභාවයෙන් යොදුන් දොළසක් පුරා පැතිරුණු සිවුරඟ සේනාව සමඟ ගමන් කරයි. එහිදී සක් රුවන ඉතා උසස් නොවන මෙන්ම ඉතා පහත් නොවන ලෙස, එනම් උස ගස්වලට පහළින් හා මිටි ගස්වලට ඉහළින් ගමන් කරයි. එහිදී ගස්වල මල්, ඵල, ලියලු ආදී පඬුරු රැගෙන එන ජනයාගේ අතින් එම පඬුරු පිළිගනිමින් ද, "මහරජතුමනි, වැඩම කළ මැනව" යනාදී වශයෙන් අතිශය ගෞරවයෙන් හා යටහත් පහත් භාවයෙන් තමා වෙත පැමිණෙන ප්‍රතිරාජයන් හට "පණ නොසැකිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් අනුශාසනා කරමින් රජු ගමන් කරයි. රජු යම් තැනක ආහාර ගැනීමට හෝ දිවා විවේකය ගැනීමට කැමති වන්නේ ද, එහිදී සක් රුවන අහසින් බැස, පැන් ආදී සියලු කටයුතු සඳහා සුදුසු වූ සමතලා භූමියක රිය සකක අලයක් සවි කළාක් මෙන් ස්ථාවරව පවතී. නැවත රජුට ගමන් කිරීමේ සිතක් ඇති වූ විට පෙර පරිදිම හඬ නිකුත් කරමින් එය ගමන් කරයි. ඒ හඬ ඇසී යොදුන් දොළසක් වූ පිරිස ද අහසින් ගමන් කරති. සක් රුවන පිළිවෙළින් පෙරදිග මහා සමුද්‍රයට ඇතුළු වේ. එය ඇතුළු වන කල්හි මුහුදු ජලය යොදුනක් පමණ ඈතට ඉවත් වී බිත්තියක් මෙන් පවතී. එවිට මහා ජනයා තමන්ට කැමති පරිදි සත් රුවන ලබා ගනිති. නැවත රජු රන් භෘංගාරය ගෙන "මෙතැන් සිට මෙය මගේ රාජ්‍යයයි" පවසමින් පැන් ඉස ආපසු හැරේ. එවිට සේනාව පෙරටුගාමී වන අතර, සක් රුවන පසුපසින් ද, රජු මැදින් ද ගමන් කරති. සක් රුවන පසු බැස යන තැන් නැවත ජලයෙන් පිරී යයි. මේ අයුරින්ම දකුණු, බටහිර සහ උතුරු යන සෙසු සමුද්‍රයන් කරා ද සක් රුවන ගමන් කරයි.

เอวํ จตุทฺทิสํ อนุสํยายิตฺวา จกฺกรตนํ ติโยชนปฺปมาณํ อากาสํ อาโรหติ. ตตฺถ ฐิโต ราชา จกฺกรตนานุภาเวน วิชิตํ ปญฺจสตปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ปุพฺพวิเทหํ, ตถา อฏฺฐโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ อุตฺตรกุรุํ, สตฺตโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํเยว อปรโคยานํ, ทสโยชนสหสฺสปริมณฺฑลํ ชมฺพุทีปญฺจาติ เอวํ จตุมหาทีปทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปฏิมณฺฑิตํ เอกํ จกฺกวาฬํ สุผุลฺลปุณฺฑรีกวนํ วิย โอโลเกติ. เอวํ โอโลกยโต จสฺส อนปฺปิกา รติ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ ตํ จกฺกรตนํ รญฺโญ รตึ ชเนติ, ตมฺปิ พุทฺธรตนสมํ นตฺถิ. ยทิ หิ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, ตถาคโตว รตนํ. กึ กริสฺสติ เอตํ จกฺกรตนํ? ตถาคโต หิ ยสฺสา ทิพฺพาย รติยา จกฺกรตนาทีหิ สพฺเพหิปิ ชนิตา จกฺกวตฺติรติ สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น [Pg.278] อุเปติ, ตโตปิ รติโต อุตฺตริตรญฺจ ปณีตตรญฺจ อตฺตโน โอวาทปฺปติกรานํ อสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ เทวมนุสฺสานํ ปฐมชฺฌานรตึ, ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานรตึ, อากาสานญฺจายตนรตึ, วิญฺญาณญฺจายตนอากิญฺจญฺญายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนรตึ, โสตาปตฺติมคฺครตึ, โสตาปตฺติผลรตึ, สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคผลรติญฺจ ชเนติ. เอวํ รติชนนฏฺเฐนาปิ ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถีติ.

මෙසේ සතර දිශාවන්හි සැරිසරා සක්විති රත්නය යොදුන් තුනක් පමණ උසට අහසට නැඟෙයි. එහි රැඳී සිටි සක්විති රජු සක්විති රත්නයේ ආනුභාවයෙන් ජය ගන්නා ලද, කුඩා දූපත් පන්සියයකින් අලංකාර වූ, වටප්‍රමාණය යොදුන් හත්දහසක් වන පූර්වවිදේහය ද, එසේම වටප්‍රමාණය යොදුන් අටදහසක් වන උත්තරකුරු දිවයින ද, වටප්‍රමාණය යොදුන් හත්දහසක්ම වන අපරගෝයානය ද, වටප්‍රමාණය යොදුන් දසදහසක් වන ජම්බුද්වීපය ද යන මෙසේ සතර මහා දීපයන්ගෙන් හා කුඩා දූපත් දෙදහසකින් අලංකාර වූ මුළු සක්වළම මැනවින් පිපුණු පියුම් වනයක් මෙන් නිරීක්ෂණය කරයි. මෙසේ බලන්නා වූ ඒ රජුට මහත් වූ ප්‍රීතියක් උපදියි. මෙසේ ඒ සක්විති රත්නය රජුට ප්‍රීතිය උපදවයි, එහෙත් එය බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් 'රත්නය' නම් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේම එකම රත්නය වන සේක. මේ සක්විති රත්නය කුමක් කරන්නේද? තථාගතයන් වහන්සේ යම් දිව්‍යමය ප්‍රීතියක් උපදවන සේක් ද, සක්විති රත්නය ආදී සියලු වස්තූන්ගෙන් උපදවන සක්විති රජුගේ ප්‍රීතිය එම ප්‍රීතියේ ගණනයකට හෝ කොටසකට හෝ කොටසකින් පංගුවකට හෝ සමාන නොවේ. ඒ සක්විති රජුගේ ප්‍රීතියට වඩා බෙහෙවින් උතුම් වූ ද ප්‍රණීත වූ ද ප්‍රීතියක් තමන් වහන්සේගේ අවවාද පිළිපදින අසංඛ්‍යයක් වූ දේව-මනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රථම ධ්‍යාන ප්‍රීතිය, දෙවන-තෙවන-සිවුවන-පස්වන ධ්‍යාන ප්‍රීතිය, ආකාසානඤ්චායතන ප්‍රීතිය, විඤ්ඤාණඤ්චායතන-ආකිඤ්චඤ්ඤායතන-නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ප්‍රීතිය, සෝතාපත්ති මාර්ග ප්‍රීතිය, සෝතාපත්ති ඵල ප්‍රීතිය, සකදාගාමී-අනාගාමී-අරහත් මාර්ග ඵල ප්‍රීතිය ද තථාගතයන් වහන්සේ උපදවන සේක. මෙසේ ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත.

อปิจ รตนํ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกญฺจ. ตตฺถ อวิญฺญาณกํ จกฺกรตนํ มณิรตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อนินฺทฺริยพทฺธํ สุวณฺณรชตาทิ, สวิญฺญาณกํ หตฺถิรตนาทิ ปริณายกรตนปริโยสานํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ อินฺทฺริยพทฺธํ. เอวํ ทุวิเธ เจตฺถ สวิญฺญาณกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อวิญฺญาณกํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิรตนํ, สวิญฺญาณกานํ หตฺถิรตนาทีนํ อลงฺการตฺถาย อุปนียติ.

තවද, රත්නය නම් සවිඥානක (පණ ඇති) සහ අවිඥානක (පණ නැති) යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි අවිඥානක රත්නය නම් සක්විති රත්නය, මණි රත්නය හෝ ඉන්ද්‍රියයන් හා සම්බන්ධ නොවන රන් රිදී ආදී වෙනත් යම් වස්තුවකි. සවිඥානක රත්නය නම් හස්ති රත්නයේ සිට පරිණායක රත්නය දක්වා වූ හෝ ඉන්ද්‍රියයන් හා සම්බන්ධ වූ වෙනත් යම් රත්නයකි. මෙසේ මේ දෙවදෑරුම් රත්නයන් අතරින් සවිඥානක රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? යම් හෙයකින් රන්, රිදී, මැණික්, මුතු ආදී අවිඥානක රත්නයන් හස්ති රත්නය ආදී සවිඥානක රත්නයන්ගේ අලංකාරය පිණිස යොදාගනු ලබන බැවිනි.

สวิญฺญาณกรตนมฺปิ ทุวิธํ ติรจฺฉานคตรตนํ, มนุสฺสรตนญฺจ. ตตฺถ มนุสฺสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา ติรจฺฉานคตรตนํ มนุสฺสรตนสฺส โอปวยฺหํ โหติ. มนุสฺสรตนมฺปิ ทุวิธํ อิตฺถิรตนํ, ปุริสรตนญฺจ. ตตฺถ ปุริสรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อิตฺถิรตนํ ปุริสรตนสฺส ปริจาริกตฺตํ อาปชฺชติ. ปุริสรตนมฺปิ ทุวิธํ อคาริกรตนํ, อนคาริกรตนญฺจ. ตตฺถ อนคาริกรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? ยสฺมา อคาริกรตเนสุ อคฺโค จกฺกวตฺตีปิ สีลาทิคุณยุตฺตํ อนคาริกรตนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา จ ทิพฺพมานุสิกา สมฺปตฺติโย ปาปุณิตฺวา อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.

සවිඥානක රත්නය ද තිරිසන් රත්නය සහ මනුෂ්‍ය රත්නය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි මනුෂ්‍ය රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? තිරිසන් රත්නය මනුෂ්‍ය රත්නයට පරිහරණය කළ හැකි වාහනයක් (වස්තුවක්) වන බැවිනි. මනුෂ්‍ය රත්නය ද ස්ත්‍රී රත්නය සහ පුරුෂ රත්නය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි පුරුෂ රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ස්ත්‍රී රත්නය පුරුෂ රත්නයට සේවය සලසන්නියක බවට පත්වන බැවිනි. පුරුෂ රත්නය ද ගිහි රත්නය සහ පැවිදි (අනගාරික) රත්නය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි පැවිදි රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගිහි රත්නයන් අතර අග්‍ර වූ සක්විති රජු පවා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුත් පැවිදි රත්නයන්ට පස්ලොව පිහිටුවා වැඳ, උපස්ථාන කර, ඇසුරු කර, දිව්‍යමය සහ මානුෂික සම්පත් ලබාගෙන අවසානයේ නිවන් සම්පත්තිය පවා ලබාගන්නා බැවිනි.

เอวํ อนคาริกรตนมฺปิ ทุวิธํ – อริยปุถุชฺชนวเสน. อริยรตนมฺปิ ทุวิธํ เสกฺขาเสกฺขวเสน. อเสกฺขรตนมฺปิ ทุวิธํ สุกฺขวิปสฺสกสมถยานิกวเสน, สมถยานิกรตนมฺปิ ทุวิธํ สาวกปารมิปฺปตฺตํ, อปฺปตฺตญฺจ. ตตฺถ สาวกปารมิปฺปตฺตํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาวกปารมิปฺปตฺตรตนโตปิ ปจฺเจกพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานสทิสาปิ หิ อเนกสตา สาวกา เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส คุณานํ สตภาคมฺปิ น อุเปนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธรตนโตปิ สมฺมาสมฺพุทฺธรตนํ อคฺคมกฺขายติ. กสฺมา? คุณมหนฺตตาย. สกลมฺปิ หิ ชมฺพุทีปํ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆฏฺเฏนฺตา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส คุณานํ เนว สงฺขํ น กลํ น [Pg.279] กลภาคํ อุเปนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). เอวํ เกนจิปิ ปริยาเยน ตถาคตสมํ รตนํ นตฺถิ. เตนาห ภควา ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติ.

මෙසේ පැවිදි (අනගාරික) රත්නය ද ආර්ය සහ පෘථග්ජන වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. ආර්ය රත්නය ද සේඛ සහ අසේඛ වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අසේඛ රත්නය ද ශුෂ්ක විදර්ශක සහ සමථයානික වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. සමථයානික රත්නය ද ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි සහ නොපැමිණි වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි ශ්‍රාවක පාරමිතාවට පැමිණි තැනැත්තා ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගුණ මහිමයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාය. ශ්‍රාවක පාරමී ප්‍රාප්ත රත්නයට වඩා ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගුණ මහිමයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාමය. සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන හා සමාන වූ සිය ගණනක් ශ්‍රාවකයෝ පවා එක් ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරයෙකුගේ ගුණයන්ගෙන් සියයෙන් පංගුවකටවත් සමාන නොවෙති. ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ රත්නයට වඩා සම්මා සම්බුද්ධ රත්නය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි වදාරනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ගුණ මහිමයේ පරම ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාමය. මුළු දඹදිව පුරාම එකිනෙකා ගැටෙන පරිදි පළක් බැඳ වැඩසිටින ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරයන්ගෙන් පිරී තිබුණ ද, ඔවුන් එක් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණයන්ගෙන් සංඛ්‍යාවකට හෝ කොටසකට හෝ කොටසකින් පංගුවකට හෝ සම කළ නොහැකිය. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, පා රහිත වූ හෝ පා දෙකක් ඇති වූ හෝ... යම් පමණ සත්ත්වයෝ වෙත් ද, තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ' යනාදී වශයෙනි. මෙසේ කිසිදු අයුරකින් තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන වූවෙක් නැත' යි වදාළ සේක.

เอวํ ภควา พุทฺธรตนสฺส อญฺเญหิ รตเนหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ เนว ชาตึ น โคตฺตํ น โกลปุตฺติยํ น วณฺณโปกฺขรตาทึ นิสฺสาย, อปิจ โข อวีจิมุปาทาย ภวคฺคปริยนฺเต โลเก สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ คุเณหิ พุทฺธรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධ රත්නය අන්‍ය වූ රත්නයන් හා සමාන නොවන බව වදාරා, දැන් ඒ සත්ත්වයන්ට හටගත් උපද්‍රවයන් සංසිඳවීම පිණිස, ජාතිය හෝ ගෝත්‍රය හෝ කුලවන්ත භාවය හෝ රූප සෝභාව හෝ පදනම් කර නොගෙන, අවීචි නිරයේ සිට භවග්ගය දක්වා වූ ලෝකයෙහි සීල සමාධි ස්කන්ධයන් ආදී ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බුද්ධ රත්නයේ අසදෘශ භාවය (සමාන කළ නොහැකි බව) පදනම් කරගෙන, "බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ මේ රත්නය ද උතුම් ය, මේ සත්‍යානුභාවයෙන් සුවපත් වේවා" යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළ සේක.

ตสฺสตฺโถ – อิทมฺปิ อิธ วา หุรํ วา สคฺเคสุ วา ยํกิญฺจิ อตฺถิ วิตฺตํ วา รตนํ วา, เตน สทฺธึ เตหิ เตหิ คุเณหิ อสมตฺตา พุทฺธรตนํ ปณีตํ. ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอเตน สจฺเจน อิเมสํ ปาณีนํ โสตฺถิ โหตุ, โสภนานํ อตฺถิตา โหตุ, อโรคตา นิรุปทฺทวตาติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘จกฺขุํ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติเอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๕) อตฺตภาเวน วา อตฺตนิยภาเวน วาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ จกฺขุ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ อปฺปฏิสิทฺธเมว สิยา. เอวํ รตนํ ปณีตนฺติ รตนตฺตํ ปณีตํ, รตนภาโว ปณีโตติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา หิ พุทฺโธ เนว รตนนฺติ สิชฺเฌยฺย. น หิ ยตฺถ รตนํ อตฺถิ, ตํ รตนนฺติ สิชฺฌติ. ยตฺถ ปน จิตฺตีกตาทิอตฺถสงฺขาตํ เยน วา เตน วา วิธินา สมฺพนฺธคตํ รตนตฺตํ อตฺถิ, ยสฺมา ตํ รตนตฺตมุปาทาย รตนนฺติ ปญฺญาปียติ, ตสฺมา ตสฺส รตนตฺตสฺส อตฺถิตาย รตนนฺติ สิชฺฌติ. อถ วา อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนนฺติ อิมินาปิ การเณน พุทฺโธว รตนนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมตฺตาย จ ภควตา อิมาย คาถาย ราชกุลสฺส โสตฺถิ ชาตา, ภยํ วูปสนฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

එහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - "මෙම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි හෝ, නාග ගරුඩ ආදීන් වසන පරලොවක හෝ, දිව්‍ය ලෝකයන්හි හෝ යම්කිසි වටිනා වස්තුවක් හෝ රත්නයක් වේ ද, ඒ කිසිවක් ඒ ඒ ගුණධර්මයන්ගෙන් බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවන බැවින් බුද්ධ රත්නය ම උතුම් වන්නේ ය. ඉදින් මෙය සත්‍යයක් නම්, මේ සත්‍ය බලයෙන් මෙම සත්ත්වයන්ට සෙත් වේවා, යහපත උදා වේවා, නිරෝගී බව හා උපද්‍රව රහිත බව උදා වේවා" යන්නයි. තවද මෙහි 'බුද්ධේ රතනං පණීතං' යන්නෙන් රත්න භාවය ම උතුම් බව දත යුතුය. එසේ නොවන්නට බුදුරජාණන් වහන්සේ රත්නයක් බවට පත් නොවේ. රත්නයක් යන නාමය සිද්ධ වන්නේ වටිනාකම හා ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත බව යන අර්ථයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම ගාථාව වදාළ කෙණෙහි ම රජ පවුලට සෙත් ශාන්තිය උදා විය, බිය දුරු විය. මෙම ගාථාවේ අණසක කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල වසන අමනුෂ්‍යයන් විසින් ද පිළිගන්නා ලදී.

๒๒๗. เอวํ พุทฺธคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ นิพฺพานธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขยํ วิราค’’นฺติ. ตตฺถ ยสฺมา นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย ราคาทโย ขีณา โหนฺติ ปริกฺขีณา, ยสฺมา วา ตํ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธกฺขยมตฺตํ, ยสฺมา จ [Pg.280] ตํ ราคาทิวิยุตฺตํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ, ยสฺมา วา ตมฺหิ สจฺฉิกเต ราคาทโย อจฺจนฺตํ วิรตฺตา โหนฺติ วิคตา วิทฺธสฺตา, ตสฺมา ‘‘ขย’’นฺติ จ ‘‘วิราค’’นฺติ จ วุจฺจติ. ยสฺมา ปนสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, ตสฺมา ตํ น ชายติ น ชียติ น มียตีติ กตฺวา ‘‘อมต’’นฺติ วุจฺจติ, อุตฺตมฏฺเฐน ปน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตนฺติ. ยทชฺฌคาติ ยํ อชฺฌคา วินฺทิ, ปฏิลภิ, อตฺตโน ญาณพเลน สจฺฉากาสิ. สกฺยมุนีติ สกฺยกุลปฺปสุตตฺตา สกฺโย, โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคตตฺตา มุนิ, สกฺโย เอว มุนิ สกฺยมุนิ. สมาหิโตติ อริยมคฺคสมาธินา สมาหิตจิตฺโต. น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจีติ เตน ขยาทินามเกน สกฺยมุนินา อธิคเตน ธมฺเมน สมํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ นตฺถิ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

227. මෙසේ බුද්ධ ගුණයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව කොට, දැන් නිවන් දහමෙහි ගුණය පැවසීම පිණිස "ඛයං විරාගං" යනුවෙන් ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේය: යම් හෙයකින් නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් රාගාදී කෙලෙසුන් ක්ෂය වී යන්නේ ද, එබැවින් එය 'ඛය' (ක්ෂය වීම) නම් වේ. රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් හා ඒවා පහ වී යන බැවින් 'විරාග' නම් වේ. එයට ඉපදීමක්, දිරා යාමක් හෝ වෙනස් වීමක් නොපෙනෙන බැවින් එය ඉපදෙන්නේ නැති, දිරන්නේ නැති, මිය යන්නේ නැති යන අර්ථයෙන් 'අමත' (අමෘත) නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අර්ථයෙන් එය 'පණීත' නම් වේ. 'යදජ්ඣගා' යනු යම් නිවනක් තමන් වහන්සේගේ ඥාන බලයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ සේක් ද යන්නයි. ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් 'ශාක්‍ය' ද, මෞනෙය්‍ය (මුනි) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'මුනි' ද වන බැවින් 'ශාක්‍යමුනි' නම් වන සේක. ආර්ය මාර්ග සමාධියෙන් සමාහිත සිත් ඇති බැවින් 'සමාහිත' නම් වන සේක. ඒ ශාක්‍යමුනි බුදුරජාණන් වහන්සේ අවබෝධ කළ ඒ නිවන් දහමට සමාන වූ කිසිදු ධර්මයක් නැත. එබැවින් අන්‍ය සූත්‍රයන්හි ද "මහණෙනි, සංඛත හෝ අසංඛත යම්තාක් ධර්මයන් වේ ද, ඒ ධර්මයන් අතර විරාගය (නිවන) අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යැයි වදාරන ලදී.

เอวํ ภควา นิพฺพานธมฺมสฺส อญฺเญหิ ธมฺเมหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ เตสํ สตฺตานํ อุปฺปนฺนอุปทฺทววูปสมนตฺถํ ขยวิราคามตปณีตตาคุเณหิ นิพฺพานธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม รตนํ ปณีตํ เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවන් දහම අන්‍ය ධර්මයන් හා සමාන නොවන බව වදාරා, දැන් ඒ සත්ත්වයන්ට හටගත් උපද්‍රවයන් සංසිඳවීම පිණිස, ක්ෂය වූ, විරාගී වූ, අමෘත වූ, ප්‍රණීත වූ ගුණධර්මයන්ගෙන් යුත් ධර්ම රත්නයේ අසදෘශ භාවය පදනම් කරගෙන "ධර්මයෙහි වූ මේ රත්නය ද උතුම් ය, මේ සත්‍යානුභාවයෙන් සුවපත් වේවා" යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළ සේක. මෙහි අර්ථය ද පෙර ගාථාවෙහි කී පරිදි ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ අණසක ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

๒๒๘. เอวํ นิพฺพานธมฺมคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ มคฺคธมฺมคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ’’ติ. ตตฺถ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานี’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธ, อุตฺตโม ปสํสนีโย จาติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ จ โส เสฏฺโฐ จาติ พุทฺธเสฏฺโฐ. อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาเตสุ วา พุทฺเธสุ เสฏฺโฐติ พุทฺธเสฏฺโฐ. โส พุทฺธเสฏฺโฐ ยํ ปริวณฺณยี, ‘‘อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺคานํ, เขมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕) จ ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) จ เอวมาทินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปสํสิ ปกาสยิ. สุจินฺติ กิเลสมลสมุจฺเฉทกรณโต อจฺจนฺตโวทานํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยญฺจ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลทานโต ‘‘อานนฺตริกสมาธี’’ติ อาหุ. น หิ มคฺคสมาธิญฺหิ อุปฺปนฺเน ตสฺส ผลุปฺปตฺตินิเสธโก โกจิ อนฺตราโย อตฺถิ. ยถาห –

228. මෙසේ නිවන් දහමෙහි ගුණයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව කොට, දැන් මග දහමෙහි ගුණයෙන් සත්‍යය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස "යං බුද්ධසෙට්ඨො" යනාදී ගාථාව ආරම්භ කරන ලදි. එහි "සත්‍යයන් අවබෝධ කළ හෙයින්" යනාදී ක්‍රමයෙන් බුද්ධ නම් වන සේක, උතුම් වූ ද ප්‍රසංසනීය වූ ද බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. බුදු වූ ද ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද උත්තමයා "බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයා" (බුද්ධසෙට්ඨො) නම් වේ. එසේත් නැතිනම් අනුබුදුවරුන් හා පසේබුදුවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨ නම් වේ. ඒ බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ යම් මගක් වර්ණනා කළ සේක් ද, එනම් "මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිවනට පැමිණීම පිණිස අභයස්ථානය වේ" යනාදී වශයෙන් ද, "මහණෙනි, මම තොපට උපනිශ්‍රය සහිත වූ, පිරිවර සහිත වූ ආර්ය සම්‍යක් සමාධිය දේශනා කරමි" යනාදී වශයෙන් ද ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රශංසා කළ සේක, ප්‍රකාශ කළ සේක. "සුචිං" යනු කෙලෙස් මල සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ කරන බැවින් අතිශයින්ම පිරිසිදු බවයි. "සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු" යනු තමා ඇති වූ සැණින් කිසිදු පරතරයක් නොමැතිව නියත වශයෙන්ම ඵල දානය කරන බැවින් "ආනන්තරික සමාධිය" යැයි පවසන ලදි. මාර්ග සමාධිය උපන් කල්හි එහි ඵල උත්පත්තිය වැළැක්වීමට සමත් කිසිදු බාධාවක් නැත. එය මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘อยญฺจ [Pg.281] ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗).

"යම් පුද්ගලයෙක් සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරනු පිණිස පිළිපන්නේ වේ ද, ඒ කාලය කල්පය විනාශ වන වේලාව වුව ද, මේ පුද්ගලයා සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කරන තාක් කල් කල්පය විනාශ නොවන්නේමය. මේ පුද්ගලයා 'ස්ථිතකල්පී' පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ගයට පැමිණි සියලුම පුද්ගලයෝ ද ස්ථිතකල්පීහු වෙති."

สมาธินา เตน สโม น วิชฺชตีติ เตน พุทฺธเสฏฺฐปริวณฺณิเตน สุจินา อานนฺตริกสมาธินา สโม รูปาวจรสมาธิ วา อรูปาวจรสมาธิ วา โกจิ น วิชฺชติ. กสฺมา? เตสํ ภาวิตตฺตา ตตฺถ ตตฺถ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺสาปิ ปุน นิรยาทีสุ อุปฺปตฺติสมฺภวโต, อิมสฺส จ อรหตฺตสมาธิสฺส ภาวิตตฺตา อริยปุคฺคลสฺส สพฺพุปฺปตฺติสมุคฺฆาตสมฺภวโต. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

"සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති" යනු බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද ඒ පිරිසිදු ආනන්තරික සමාධියට සමාන වූ රූපාවචර සමාධියක් හෝ අරූපාවචර සමාධියක් හෝ කිසිවක් නැත යන්නයි. ඒ මන්ද? ලෞකික සමාධීන් වැඩූවද ඒ ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපත ලබා නැවත නිරයාදී අපායන්හි උපත ලැබීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. නමුත් මේ අර්හත් මාර්ග සමාධිය වැඩීමෙන් ආර්ය පුද්ගලයාට සියලු පුනර්භවයන් මුලිනුපුටා දැමීමට හැකි වේ. එබැවින් වෙනත් සූත්‍ර දේශනාවකදී ද "මහණෙනි, යම්තාක් සංඛත හෝ අසංඛත ධර්මයන් වෙත් ද, ඒ අතරින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදි.

เอวํ ภควา อานนฺตริกสมาธิสฺส อญฺเญหิ สมาธีหิ อสมตํ วตฺวา อิทานิ ปุริมนเยเนว มคฺคธมฺมรตนสฺส อสทิสภาวํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ ธมฺเม…เป… โหตู’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්තරික සමාධිය අනෙක් සමාධීන් හා සමාන නොවන බව වදාරා, දැන් පෙර ක්‍රමයෙන්ම මාර්ග ධර්ම රත්නයෙහි අසදෘශ භාවය ඇසුරු කොට "ඉදම්පි ධම්මේ..." යනාදී සත්‍ය වාචනය යොදනු ලබයි. එහි අර්ථය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවෙහි ආඥාව ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදි.

๒๒๙. เอวํ มคฺคธมฺมคุเณนาปิ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ สงฺฆคุเณนาปิ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย ปุคฺคลา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคา. เตสญฺหิ จมฺปกวกุลกุสุมาทีนํ สหชาตวณฺณคนฺธาทโย วิย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา. เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปสํสนียา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐสตํ ปสตฺถา’’ติ.

229. මෙසේ මග දහමෙහි ගුණයෙන් ද සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට, දැන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණයෙන් සත්‍යය පවසනු පිණිස "යේ පුග්ගලා" යනාදී ගාථාව ආරම්භ කරන ලදි. එහි "යේ" යනු පොදුවේ පුද්ගලයන් හැඳින්වීමයි. "පුද්ගලා" යනු සත්ත්වයෝය. "අට්ඨ" යනු ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යා ප්‍රමාණයයි. මක්නිසාද යත්, මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් සතර දෙනා සහ ඵලස්ථ පුද්ගලයන් සතර දෙනා වශයෙන් අට දෙනෙක් වන බැවිනි. "සතං පසත්ථා" යනු බුද්ධ, පසේබුද්ධ, ශ්‍රාවක යන සත්පුරුෂයන් විසින් ද, අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන් විසින් ද ප්‍රශංසා කරන ලද බවයි. ඒ මන්ද? සහජාත වූ සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවිනි. එනම්, දෑ සමන්, වතුසුදු ආදී මල්වලට සහජයෙන්ම උරුම වූ වර්ණ සුවඳ ආදිය මෙන් මොවුන්ට ද සහජාත සීල සමාධි ආදී ගුණ ඇත්තේය. එබැවින් ඔවුහු වර්ණ සුවඳින් යුත් මල් මෙන් දෙවි මිනිසුන් වන සත්පුරුෂයන්ට ප්‍රිය වෙති, මනාප වෙති, ප්‍රශංසනීය වෙති. එබැවින් "යේ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා" යැයි වදාරන ලදි.

อถ วา เยติ อนิยเมตฺวา อุทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐสตนฺติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ [Pg.282] ตโย โสตาปนฺนา, กามรูปารูปภเวสุ อธิคตปฺผลา ตโย สกทาคามิโน, เต สพฺเพปิ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตุวีสติ, อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ, อวิเหสุ ปญฺจ, ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสตวชฺชา จตฺตาโรติ จตุวีสติ อนาคามิโน, สุกฺขวิปสฺสโก สมถยานิโกติ ทฺเว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส. เต สพฺเพปิ สทฺธาธุรปญฺญาธุรานํ วเสน ทิคุณา หุตฺวา อฏฺฐสตํ โหนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

එසේත් නැතිනම්, "යේ" යනු නියමයක් නැතිව හැඳින්වීමයි. "පුද්ගලා" යනු සත්ත්වයෝය. "අට්ඨසතං" යනු ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යා ප්‍රමාණයයි. එනම් ඒකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම වශයෙන් සෝවාන් පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. කාම, රූප, අරූප භවයන්හි ඵල ලැබූ සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. ඒ සියලු දෙනා ප්‍රතිපදා සතරේ වශයෙන් විසි හතර දෙනෙක් වෙති. අන්තරා පරිනිබ්බායී, උපහච්ච පරිනිබ්බායී, සසංඛාර පරිනිබ්බායී, අසංඛාර පරිනිබ්බායී, උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී වශයෙන් අවිහ ලෝකයෙහි අනාගාමීහු පස් දෙනෙකි. එසේම අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී ලෝකවල ද පස් දෙනා බැගින් වෙති. අකනිට්ඨ ලෝකයෙහි උද්ධංසෝත පුද්ගලයා හැර ඉතිරි සතර දෙනා වශයෙන් අනාගාමීහු විසි හතර දෙනෙක් වෙති. සුක්ඛවිපස්සක හා සමථයානික වශයෙන් රහතන් වහන්සේලා දෙනමකි. මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙකි. මෙසේ පනස් හතර දෙනෙකි. ඒ සියලු දෙනා ශ්‍රද්ධා ධුර හා ප්‍රඥා ධුර වශයෙන් දෙගුණ වී එකසිය අට දෙනෙක් (108) වෙති. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම වේ.

จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺตีติ เต สพฺเพปิ อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วาติ วิตฺถารวเสน อุทฺทิฏฺฐปุคฺคลา, สงฺเขปวเสน โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เต ทกฺขิเณยฺยาติ เอตฺถ เตติ ปุพฺเพ อนิยเมตฺวา อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา นิทฺเทโส. เย ปุคฺคลา วิตฺถารวเสน อฏฺฐ วา อฏฺฐสตํ วา, สงฺเขปวเสน จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺตีติ วุตฺตา, สพฺเพปิ เต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. ทกฺขิณา นาม กมฺมญฺจ กมฺมวิปากญฺจ สทฺทหิตฺวา ‘‘เอส เม อิทํ เวชฺชกมฺมํ วา ชงฺฆเปสนิกํ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ อนเปกฺขิตฺวา ทียมาโน เทยฺยธมฺโม, ตํ อรหนฺติ นาม สีลาทิคุณยุตฺตา ปุคฺคลา. อิเม จ ตาทิสา, เตน วุจฺจนฺติ เต ‘‘ทกฺขิเณยฺยา’’ติ.

‘මේ පුද්ගල යුගල සතරකි’ යනු ඒ සියලු දෙනාම සවිස්තරාත්මකව අට දෙනෙකු හෝ එක්සිය අට දෙනෙකු ලෙස දැක්වූව ද, සංක්ෂේප වශයෙන් සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ හා ඵලට්ඨ එක් යුගලයක් ද, මේ ආකාරයට රහත් මග්ගට්ඨ හා ඵලට්ඨ දක්වා යුගල සතරක් වෙති. ‘ඔවුහු දක්ඛිණෙය්‍ය වෙති’ යන්නෙහි ‘තේ’ (ඔවුහු) යන පදය කලින් අවිනිශ්චිතව දක්වන ලද පුද්ගලයන් නිශ්චිතව හඳුන්වා දීමකි. යම් පුද්ගලයන් සවිස්තරව අට දෙනෙකු හෝ එක්සිය අට දෙනෙකු ලෙස ද, සංක්ෂේපව යුගල සතරක් ලෙස ද වදාරන ලද්දේ ද, ඒ සියලු දෙනාම දක්ඛිණාව (පූජාව) ලැබීමට සුදුසු බැවින් ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ නම් වෙති. දක්ඛිණාව නම් කර්මය හා කර්ම විපාකය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා, ‘මොහු මට මේ වෙදකම් කරනු ඇත, හෝ පණිවිඩ ගෙන යනු ඇත’ යනාදී අපේක්ෂාවන්ගෙන් තොරව දෙනු ලබන දාය වස්තුවයි. ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයෝ එය ලැබීමට සුදුස්සෝ වෙති. මොවුහු ද එබඳු ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ යැයි කියනු ලබති.

สุคตสฺส สาวกาติ ภควา โสภเนน คมเนน ยุตฺตตฺตา, โสภนญฺจ ฐานํ คตตฺตา, สุฏฺฐุ จ คตตฺตา สุฏฺฐุ เอว จ คทตฺตา สุคโต, ตสฺส สุคตสฺส. สพฺเพปิ เต วจนํ สุณนฺตีติ สาวกา. กามญฺจ อญฺเญปิ สุณนฺติ, น ปน สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ. อิเม ปน สุตฺวา กตฺตพฺพํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ กตฺวา มคฺคผลานิ ปตฺตา, ตสฺมา ‘‘สาวกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิภาวํ อุปคตตฺตา มหปฺผลานิ โหนฺติ. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

‘සුගතයාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශෝභන ගමනින් යුක්ත බැවින් ද, ශෝභන ස්ථානයට (නිවනට) වැඩි බැවින් ද, මැනවින් වැඩි බැවින් ද, මැනවින් දහම් දෙසූ බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වෙති. ඒ සුගතයාණන් වහන්සේගේ වචනය අසන බැවින් සියල්ලෝම ‘ශ්‍රාවක’ නම් වෙති. සෙසු අය ද කැමැත්තෙන් දහම් අසතත්, අසා කටයුතු කළ යුතු දේ නොකරති. මොවුහු වනාහි අසා කටයුතු කළ යුතු ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය පුරා මගඵල ලැබූහ. එබැවින් ‘ශ්‍රාවකයෝ’ යැයි කියනු ලබති. ‘ඔවුන්ට දෙන ලද දෑ මහත්ඵල වේ’ යනු ඒ සුගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා විෂයෙහි ස්වල්ප වූ දානයක් දුන්න ද, ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ පිරිසිදු බව නිසා එම දක්ඛිණාව පාරිශුද්ධත්වයට පත්ව මහත්ඵල මහානිසංස වේ. එබැවින් වෙනත් සූත්‍රයක ද මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

“මහණෙනි, යම්තාක් සංඝයෝ හෝ ගණයා ඇද්ද, ඒ අතර තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. එනම් මේ පුරුෂ යුගල සතර හා පුරුෂ පුද්ගල අට දෙනා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශ්‍රාවක සංඝයා... (පෙ)... විපාකය අතින් අග්‍ර වෙති.”

เอวํ [Pg.283] ภควา สพฺเพสมฺปิ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු මග්ගට්ඨ හා ඵලට්ඨ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම පදනම් කරගෙන “ඉදම්පි සංඝේ” යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරති. එහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ආඥාව ද කෝටි ශතසහස්‍රයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

๒๓๐. เอวํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐานํ วเสน สงฺฆคุเณน สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตโต เอกจฺจิยานํ ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย สุปฺปยุตฺตา’’ติ. ตตฺถ เยติ อนิยมิตุทฺเทสวจนํ. สุปฺปยุตฺตาติ สุฏฺฐุ ปยุตฺตา, อเนกวิหิตํ อเนสนํ ปหาย สุทฺธาชีวิตํ นิสฺสาย วิปสฺสนาย อตฺตานํ ปยุญฺชิตุมารทฺธาติ อตฺโถ. อถ วา สุปฺปยุตฺตาติ ปริสุทฺธกายวจีปโยคสมนฺนาคตา. เตน เตสํ สีลกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. มนสา ทฬฺเหนาติ ทฬฺเหน มนสา, ถิรสมาธิยุตฺเตน เจตสาติ อตฺโถ. เตน เตสํ สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสติ. นิกฺกามิโนติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขา หุตฺวา ปญฺญาธุเรน วีริเยน สพฺพกิเลเสหิ กตนิกฺกมนา. เตน เตสํ วีริยสมฺปนฺนํ ปญฺญากฺขนฺธํ ทสฺเสติ.

230. මෙසේ මග්ගට්ඨ හා ඵලට්ඨ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් සංඝ ගුණයෙන් සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට, දැන් ඒ අතරින් ඵලසමාපත්ති සුවය අනුභව කරන්නා වූ ඛීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමන්ගේම ගුණය කීම පිණිස “යේ සුප්පයුත්තා” යනාදී ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘යේ’ යනු අවිනිශ්චිත පුද්ගලයන් හැඟවීමට යෙදූ පදයකි. ‘සුප්පයුත්තා’ යනු මැනවින් යෙදුණු, එනම් නන්වැදෑරුම් වැරදි ආජීවයන් අතහැර පිරිසිදු ජීවිතයක් මත පිහිටා විපස්සනාවෙහි තමන්ව මැනවින් යෙදවූ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් ‘සුප්පයුත්තා’ යනු අතිශය පිරිසිදු වූ කාය වාග් ප්‍රයෝගයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. එයින් ඔවුන්ගේ ශීලස්කන්ධය දක්වයි. ‘මනසා දළ්හේන’ යනු ස්ථිර සමාධියෙන් යුක්ත වූ සිතින් යන අර්ථයයි. එයින් ඔවුන්ගේ සමාධිස්කන්ධය දක්වයි. ‘නික්කාමිනෝ’ යනු කය කෙරෙහි හෝ ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් වීර්යයෙන් සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු යන අර්ථයයි. එයින් ඔවුන්ගේ වීර්යයෙන් යුක්ත ප්‍රඥාස්කන්ධය දක්වයි.

โคตมสาสนมฺหีติ โคตฺตโต โคตมสฺส ตถาคตสฺเสว สาสนมฺหิ. เตน อิโต พหิทฺธา นานปฺปการมฺปิ อมรตปํ กโรนฺตานํ สุปฺปโยคาทิคุณาภาวโต กิเลเสหิ นิกฺกมนาภาวํ ทีเปติ. เตติ ปุพฺเพ อุทฺทิฏฺฐานํ นิทฺเทสวจนํ. ปตฺติปตฺตาติ เอตฺถ ปตฺตพฺพาติ ปตฺติ, ปตฺตพฺพา นาม ปตฺตุํ อรหา, ยํ ปตฺวา อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน โหนฺติ, อรหตฺตผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปตฺตึ ปตฺตาติ ปตฺติปตฺตา. อมตนฺติ นิพฺพานํ. วิคยฺหาติ อารมฺมณวเสน วิคาหิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มุธาติ อพฺยเยน กากณิกมตฺตมฺปิ พฺยยํ อกตฺวา. นิพฺพุตินฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสทรถํ ผลสมาปตฺตึ. ภุญฺชมานาติ อนุภวมานา. กึ วุตฺตํ โหติ? เย อิมสฺมึ โคตมสาสนมฺหิ สีลสมฺปนฺนตฺตา สุปฺปยุตฺตา, สมาธิสมฺปนฺนตฺตา มนสา ทฬฺเหน, ปญฺญาสมฺปนฺนตฺตา นิกฺกามิโน, เต อิมาย สมฺมาปฏิปทาย อมตํ วิคยฺห มุธา ลทฺธา ผลสมาปตฺติสญฺญิตํ นิพฺพุตึ ภุญฺชมานา ปตฺติปตฺตา นาม โหนฺตีติ.

‘ගෝතම ශාසනම්හි’ යනු ගෝත්‍රයෙන් ගෝතම වූ තථාගතයන් වහන්සේගේම ශාසනයෙහි යන්නයි. එයින් මෙම ශාසනයෙන් බැහැරව නන්වැදෑරුම් අමරතප (අමර තපස්) රකින්නවුන් තුළ මැනවින් යෙදීම ආදී ගුණ නැති බැවින් කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මීමක් නැති බව දක්වයි. ‘තේ’ යනු කලින් දක්වන ලද පුද්ගලයන්ම හැඳින්වීමකි. ‘පත්තිපත්තා’ යන්නෙහි ‘පත්ති’ යනු පැමිණිය යුතු දෙයයි. පැමිණිය යුතු දෙය නම් අර්හත් ඵලයයි, එයට පැමිණි විට සැබෑ ලෙසම යෝගක්ඛේම (නිවන) ලබති. එම අර්හත් ඵලයට පැමිණි බැවින් ‘පත්තිපත්තා’ නම් වෙති. ‘අමතං’ යනු නිවනයි. ‘විගය්හ’ යනු අරමුණු වශයෙන් නිවනට අවතීර්ණ වී යන්නයි. ‘ලද්ධා’ යනු ලබාගෙනයි. ‘මුධා’ යනු කිසිදු මිලක් හෝ වෙහෙසක් නොදරා (නොමිලේ) යන්නයි. ‘නිබ්බුතිං’ යනු කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳුණු ඵලසමාපත්ති සුවයයි. ‘භුඤ්ජමානා’ යනු අනුභව කරමින් යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? “යම් රහත් උතුමන් කෙනෙක් මේ ගෝතම ශාසනයෙහි ශීල සම්පන්න බැවින් මැනවින් යෙදුණාහු ද, සමාධි සම්පන්න බැවින් ස්ථිර සිතින් යුක්ත වූවාහු ද, ප්‍රඥා සම්පන්න බැවින් නිෂ්කාමී වූවාහු ද, ඔවුහු මේ සම්මා පටිපත්තියෙන් අමෘත නිවන අරමුණු කොට, වෙහෙසකින් තොරව ලැබූ ඵලසමාපත්ති සංඛ්‍යාත නිබ්බුතිය අනුභව කරමින් අර්හත් ඵලයට පැමිණියෝ වෙති” යන්නයි.

เอวํ ภควา ผลสมาปตฺติสุขมนุภวนฺตานํ ขีณาสวปุคฺคลานํเยว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ [Pg.284] ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵලසමාපත්ති සුවය අනුභව කරන්නා වූ ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උතුමන්ගේ ම බලයෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණය ම ඇසුරු කොටගෙන "ඉදම්පි සංඝේ" යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ද ආඥාව කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

๒๓๑. เอวํ ขีณาสวปุคฺคลานํ คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ พหุชนปจฺจกฺเขน โสตาปนฺนสฺเสว คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ยถินฺทขีโล’’ติ. ตตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารนิวารณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวินฺติ ภูมึ. สิโตติ อนฺโต ปวิสิตฺวา นิสฺสิโต. สิยาติ ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคตวาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมนฺติ ตถาวิธํ. สปฺปุริสนฺติ อุตฺตมปุริสํ. วทามีติ ภณามิ. โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ. ตตฺถ อริยสจฺจานิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

231. මෙලෙස ක්ෂීණාශ්‍රව උතුමන්ගේ ගුණයෙන් සංඝරත්නය මූලික කරගත් සත්‍ය වචනය වදාරා, දැන් බොහෝ දෙනාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ම ගුණයෙන් වදාළ යුතු බැවින් "යථින්දඛීලෝ" යන ගාථාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'යථා' යනු උපමා වාචකයකි. 'ඉන්දඛීලෝ' යනු නගර ද්වාරය ස්ථාවර කරනු පිණිස දොරකඩ ඇතුළත රියන් අටක් හෝ දහයක් පොළොව හාරා සිටුවන ලද හරවත් ලීයෙන් නිම කළ කණුවට නමකි. 'පඨවිං' යනු පොළොවයි. 'සිතෝ' යනු ඇතුළතට පිවිස පිහිටි යන්නයි. 'සියා' යනු වන්නේය යන්නයි. 'චතුබ්භි වාතේහි' යනු සතර දිශාවෙන් පැමිණෙන සුළඟිනි. 'අසම්පකම්පියෝ' යනු සෙලවීමට හෝ සොලවා දැමීමට නොහැකි බවයි. 'තථූපමං' යනු එවැනි උපමාවක් ඇති බවයි. 'සප්පුරිසං' යනු උත්තම පුරුෂයාට (සෝවාන් පුද්ගලයාට) කියනු ලැබේ. 'වදාමි' යනු පවසමි යන්නයි. 'යෝ අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සති' යනු යම් පුද්ගලයෙක් සිව්සස් දහම් ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකී ද යන්නයි. එහි ආර්ය සත්‍යයන් පිළිබඳ විස්තර විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි ම දත යුතුය.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา หิ อินฺทขีโล คมฺภีรเนมตาย ปถวิสฺสิโต จตุพฺภิ วาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย สิยา, อิมมฺปิ สปฺปุริสํ ตถูปมเมว วทามิ, โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา โสปิ อินฺทขีโล วิย จตูหิ วาเตหิ สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิโย โหติ, ตมฺหา ทสฺสนา เกนจิ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตสฺมา สุตฺตนฺตเรปิ วุตฺตํ –

මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි – යම් සේ ගැඹුරු අත්තිවාරමක් ඇති බැවින් පොළොවෙහි මැනවින් පිහිටි ඉන්ද්‍රඛීලය (කොරටු කණුව) සතර දිශාවෙන් එන සුළඟින් සොලවාලිය නොහැකි ද, එලෙසම සිව්සස් දහම් ප්‍රඥාවෙන් දකින මෙම සත්පුරුෂයා ද එවැනි උපමා ඇත්තෙකු ලෙස මම පවසමි. ඒ මන්ද? එම සත්පුරුෂයා ද, ඉන්ද්‍රඛීලය සතර දිශාවෙන් එන සුළඟට අකම්පිත වන්නා සේ ම, සියලු අන්‍ය ලබ්ධික වාද නමැති සුළඟින් අකම්පිත වන බැවිනි. එම දර්ශනය නිසා ඔහුව කිසිවෙකුට සෙලවීමට හෝ සොලවා දැමීමට නොහැකිය. එබැවින් වෙනත් සූත්‍ර දේශනාවක මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อโยขีโล วา อินฺทขีโล วา คมฺภีรเนโม สุนิขาโต อจโล อสมฺปกมฺปี, ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ, เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปจาเลยฺย. ปจฺฉิมาย…เป… ทกฺขิณาย… อุตฺตราย เจปิ…เป… น สมฺปจาเลยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? คมฺภีรตฺตา, ภิกฺขเว, เนมสฺส สุนิขาตตฺตา อินฺทขีลสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย จ โข เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ…เป… ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, เต น อญฺญสฺส สมณสฺส [Pg.285] วา พฺราหฺมณสฺส วา มุขํ โอโลเกนฺติ ‘อยํ นูน ภวํ ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุทิฏฺฐตฺตา, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙).

"මහණෙනි, යම් සේ යකඩ කණුවක් හෝ ඉන්ද්‍රඛීලයක් (කොරටු කණුවක්) ගැඹුරු අත්තිවාරමක් ඇතිව, මැනවින් පිහිටුවා තිබේ නම්, එය අචල වෙයි, අකම්පිත වෙයි. නැගෙනහිර දිශාවෙන් දැඩි සුළඟක් හා වැස්සක් ආවත්, එය සැලෙන්නේ නැත, වෙවුලන්නේ නැත, සොලවාලිය නොහැකිය. බටහිරින්... දකුණින්... උතුරින් දැඩි සුළඟක් හා වැස්සක් ආවත් එය සොලවාලිය නොහැකිය. ඊට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඉන්ද්‍රඛීලයෙහි අත්තිවාරම ගැඹුරු වීමත්, මැනවින් පොළොවෙහි පිහිටුවා තිබීමත් ය. මහණෙනි, එලෙසම යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් 'මෙය දුකයි' කියා ද... 'දුක් නිරෝධයට යන මඟයි' කියා ද තත්ත්වාකාරයෙන් දනිත් ද, ඔවුහු 'මේ පින්වතා සැබවින්ම දනිමින් දනියි, දකිමින් දකියි' කියා අන් ශ්‍රමණයෙකුගේ හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ මුහුණ නොබලති. ඊට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සිව්සස් දහම් මැනවින් දැක ඇති බැවිනි."

เอวํ ภควา พหุชนปจฺจกฺขสฺส โสตาปนฺนสฺเสว วเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ දෙනාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ම බලයෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණය ම ඇසුරු කොටගෙන "ඉදම්පි සංඝේ" යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ද ආඥාව කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

๒๓๒. เอวํ อวิเสสโต โสตาปนฺนสฺส คุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย เต ตโย โสตาปนฺนา เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. ยถาห –

232. මෙලෙස පොදුවේ සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ගුණයෙන් සංඝරත්නය මූලික කරගත් සත්‍ය වචනය වදාරා, දැන් ඒකාබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම යන සෝවාන් පුද්ගලයන් තිදෙනා පිළිබඳව යම් සේ වදාළේ ද:

‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ…เป… โส เอกํเยว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ เอกพีชี. ตถา ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล. ตถา สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑-๓๓).

"මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන් සෝවාන් වෙයි... හෙතෙම එකම භවයක් උපත ලබා දුක් කෙළවර කරයි, මොහු 'ඒකබීජී' නම් වෙයි. එලෙසම කුල දෙකක හෝ තුනක හැසිර සසර සැරිසරා දුක් කෙළවර කරයි, මොහු 'කෝලංකෝල' නම් වෙයි. එලෙසම දෙව්ලොව හා මිනිස්ලොව සත් වතාවක් සැරිසරා දුක් කෙළවර කරයි, මොහු 'සත්තක්ඛත්තුපරම' නම් වෙයි."

เตสํ สพฺพกนิฏฺฐสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘เย อริยสจฺจานี’’ติ. ตตฺถ เย อริยสจฺจานีติ เอตํ วุตฺตนยเมว. วิภาวยนฺตีติ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมิตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺสปิ โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐปญฺเญน, สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ โหติ. สุเทสิตานีติ สมาสพฺยาสสากลฺยเวกลฺยาทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กิญฺจาปิ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปฺปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรธา ฐเปตฺวา สตฺต [Pg.286] ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา อตฺถงฺคตตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเว เอว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ.

මෙම සෝතාපන්න පුද්ගලයන් තිදෙනා අතුරින්, සත්වැනි භවය පරම කොට ඇති (සත්තක්ඛත්තුපරම) අවම මට්ටමේ සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ගුණය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා "යේ අරියසච්චානි" යන ගාථා පාදය ආරම්භ කරන ලදී. එහි "යේ අරියසච්චානි" යන්න කලින් පැහැදිලි කළ පරිදිම වේ. "විභාවයන්ති" යනු ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් සත්‍යය වසාගෙන සිටින ක්ලේෂ අන්ධකාරය දුරු කොට, තමන්ට එම සත්‍යයන් ප්‍රකට කර ගැනීමයි. "ගම්භීරපඤ්ඤේන" යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ ඥානයෙන් ළඟාවිය නොහැකි, අප්‍රමාණ වූ ප්‍රඥාවෙන් යුත් සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් යන්නයි. "සුදේසිතානි" යනු සංක්ෂිප්ත වශයෙන් හා විස්තර වශයෙන් ද, සාකල්‍යයෙන් හා වෛකල්‍යයෙන් ද නොයෙක් ක්‍රම මගින් මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. "කිඤ්චාපි තේ හොන්ති භුසං පමත්තා" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කළ එම පුද්ගලයන් දිව්‍ය රාජ්‍ය හෝ සක්විති රජකම් වැනි ප්‍රමාදයට කරුණු ඇති තැන්වලදී දැඩි ලෙස ප්‍රමාදයට පත් වුවද, සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානය මගින් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වන බැවින්, අනමතග්ග සංසාරයෙහි ඇති විය හැකි භවයන්ගෙන් සත්වැනි භවයෙන් මතු අටවැනි භවයක් ඔවුන් නොගන්නා බවයි. ඔවුහු සත්වැනි භවයේදීම විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පත් වෙති.

เอวํ ภควา สตฺตกฺขตฺตุปรมวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයාගේ වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම පදනම් කරගෙන "ඉදම්පි සංඝේ" යනාදී වශයෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරති. එහි අර්ථය පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම ගාථාවේ ආඥාව ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

๒๓๓. เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส อฏฺฐมํ ภวํ อนาทิยนคุเณน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ตสฺเสว สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺเฐน คุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘สหาวสฺสา’’ติ. ตตฺถ สหาวาติ สทฺธึเยว. อสฺสาติ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ วุตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ทสฺสนสมฺปทายาติ โสตาปตฺติมคฺคสมฺปตฺติยา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ นิพฺพานํ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสมฺปทาย สพฺพปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส อตฺตนิ ปาตุภาโว ทสฺสนสมฺปทา, ตาย ทสฺสนสมฺปทาย สห เอว. ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺตีติ เอตฺถ สุอิติ ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ‘‘อิทํสุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหตี’’ติเอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วิย. ยโต สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย ตโย ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ ปหีนา ภวนฺตีติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ.

233. මෙලෙස අටවැනි භවයක් නොගන්නා වූ සත්තක්ඛත්තුපරම සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ගුණයෙන් සංඝ රත්නය මුල් කොට ගත් සත්‍ය වචනය වදාරා, දැන් සත්වැනි භවය දක්වා උත්පත්තිය ලැබුවද භවය ප්‍රහීණ නොකළ අනෙකුත් පුද්ගලයන්ට වඩා උතුම් වූ එම පුද්ගලයාගේම ගුණය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා "සහාවස්ස" යනාදී ගාථාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි "සහාව" යනු "සමගම" යන්නයි. "අස්ස" යනු "අටවැනි භවයක් නොගන්නා" යයි කියන ලද පුද්ගලයාටයි. "දස්සනසම්පදාය" යනු සෝතාපත්ති මාර්ග සම්පත්තියයි. සෝතාපත්ති මාර්ගය වනාහි නිවන දැක කළ යුතු කිස නිම කරන බැවින්, ප්‍රථම වරට නිවන දැකීම යන අර්ථයෙන් "දර්ශනය" යයි කියනු ලැබේ. එය තමා තුළ පහළ වීම "දර්ශන සම්පත්තිය" නම් වේ. එම දර්ශන සම්පත්තිය සමගම "තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්ති" යන්නෙහි "ස්සු" යනු පද පූරණය සඳහා යෙදෙන නිපාතයකි. "සාරිපුත්තය, මාගේ මෙම මහා විකට භෝජනයෙහි..." යනාදී තැන්වල මෙන් එය පද පූරණය පිණිස යෙදේ. යම් කලෙක දර්ශන සම්පත්තිය සමගම ධර්මයන් තුනක් ප්‍රහීණ වේද, මෙය මෙහි අර්ථයයි.

อิทานิ ชหิตธมฺมทสฺสนตฺถํ อาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ตตฺถ สติ กาเย วิชฺชมาเน อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สตี วา ตตฺถ กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมานา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. สติเยว วา กาเย ทิฏฺฐีติปิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ยถาวุตฺตปฺปกาเร กาเย วิชฺชมาเน รูปาทิสงฺขาโต อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. ตสฺสา จ ปหีนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ปหีนานิเยว โหนฺติ. สา หิ เนสํ มูลํ. สพฺพกิเลสพฺยาธิวูปสมนโต ปญฺญา ‘‘จิกิจฺฉิต’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ปญฺญาจิกิจฺฉิตํ อิโต วิคตํ, ตโต วา ปญฺญาจิกิจฺฉิตา อิทํ วิคตนฺติ วิจิกิจฺฉิตํ, ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) นเยน [Pg.287] วุตฺตาย อฏฺฐวตฺถุกาย วิมติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺสา ปหีนตฺตา สพฺพวิจิกิจฺฉิตานิ ปหีนานิ โหนฺติ. ตญฺหิ เนสํ มูลํ. ‘‘อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธี’’ติเอวมาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อาคตํ โคสีลกุกฺกุรสีลาทิกํ สีลํ โควตกุกฺกุรวตาทิกญฺจ วตํ ‘‘สีลพฺพต’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส ปหีนตฺตา สพฺพมฺปิ นคฺคิยมุณฺฑิกาทิ อมรตปํ ปหีนํ โหติ. ตญฺหิ ตสฺส มูลํ. เตน สพฺพาวสาเน วุตฺตํ ‘‘ยทตฺถิ กิญฺจี’’ติ. ทุกฺขทสฺสนสมฺปทาย เจตฺถ สกฺกายทิฏฺฐิ, สมุทยทสฺสนสมฺปทาย วิจิกิจฺฉิตํ, มคฺคทสฺสนนิพฺพานทสฺสนสมฺปทาย สีลพฺพตํ ปหียตีติ วิญฺญาตพฺพํ.

දැන් ප්‍රහීණ කරන ලද ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා "සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡිතඤ්ච, සීලබ්බතං වාපි යදත්ථි කිඤ්චි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සක්කායදිට්ඨි" යනු පංච උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත කය පවතිද්දී ඒ කෙරෙහි ඇති වන විසි වැදෑරුම් දෘෂ්ටියයි. නැතහොත් ඉහත කී කයෙහි පවත්නා වූ දෘෂ්ටියයි. එසේත් නැතහොත් රූප ආදිය "ආත්මය" ලෙස ගන්නා වූ දෘෂ්ටියයි. එය ප්‍රහීණ වීමෙන් සියලු දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහීණ වේ. මන්දයත් එය සියලු දෘෂ්ටීන්ගේ මූලය බැවිනි. සියලු කෙලෙස් රෝග සන්සිඳුවන බැවින් ප්‍රඥාව "චිකිච්ඡිත" (වෙදකම) යයි කියනු ලැබේ. එම ප්‍රඥා නැමැති වෙදකමෙන් තොර වූ සැකය "විචිකිච්ඡිත" නම් වේ. මෙය "ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි" යනාදී ක්‍රමයට වදාරන ලද අට වැදෑරුම් සැකය සඳහා නමකි. එය ප්‍රහීණ වීමෙන් සියලු සැකයන් ප්‍රහීණ වේ. මන්දයත් එය සැකයන්ගේ මූලය බැවිනි. "මෙයින් බැහැර මහණ බමුණන්ගේ සීලයෙන් ශුද්ධිය වේ, වතින් ශුද්ධිය වේ" යනාදී වශයෙන් එන ගෝ සීල, සුනඛ සීල ආදිය "සීලබ්බත" නම් වේ. එය ප්‍රහීණ වීමෙන් නිරුවත්ව සිටීම, හිස මුඩු කිරීම ආදී සියලු අමර තපස් ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් අවසානයට "යදත්ථි කිඤ්චි" (යම් කිසිවක් වේද) යයි වදාරන ලදී. මෙහිදී දුක්ඛ සත්‍යය දැකීමෙන් සක්කාය දිට්ඨිය ද, සමුදය සත්‍යය දැකීමෙන් විචිකිච්ඡාව ද, මාර්ග හා නිරෝධ සත්‍යයන් දැකීමෙන් සීලබ්බතපරාමාසය ද ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය.

๒๓๔. เอวมสฺส กิเลสวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ กิเลสวฏฺเฏ สติ เยน วิปากวฏฺเฏน ภวิตพฺพํ, ตปฺปหานา ตสฺสาปิ ปหานํ ทีเปนฺโต อาห ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จตฺตาโร อปายา นาม นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรกายา, เตหิ เอส สตฺต ภเว อุปาทิยนฺโตปิ วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ.

234. මෙසේ ඔහු කෙරෙහි කෙලෙස් වෘත්තය ප්‍රහීණ වීම පෙන්වා, දැන් එම කෙලෙස් වෘත්තය පවතින කල්හි ඇති විය හැකි විපාක වෘත්තය ද ප්‍රහීණ වන ආකාරය පෙන්වීමට "චතූහාපායේහි ච විප්පමුත්තෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සතර අපාය නම් නිරය, තිරිසන්, ප්‍රේත හා අසුර නිකායයි. ඔහු සත්වැනි භවයක් ලැබුවද මෙම සතර අපායෙන් නිදහස් වූයේ වෙයි යන්න අර්ථයයි.

เอวมสฺส วิปากวฏฺฏปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยํ อิมสฺส วิปากวฏฺฏสฺส มูลภูตํ กมฺมวฏฺฏํ, ตสฺสาปิ ปหานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อภิฐานานีติ โอฬาริกฏฺฐานานิ, ตานิ เอส ฉ อภพฺโพ กาตุํ. ตานิ จ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๒๗๑; ม. นิ. ๓.๑๒๘; วิภ. ๘๐๙) นเยน เอกกนิปาเต วุตฺตานิ มาตุฆาตปิตุฆาตอรหนฺตฆาตโลหิตุปฺปาทสงฺฆเภทอญฺญสตฺถารุทฺเทสกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. ตานิ หิ กิญฺจาปิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน อริยสาวโก กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ ชีวิตา น โวโรเปติ, อปิจ โข ปน ปุถุชฺชนภาวสฺส วิครหณตฺถํ วุตฺตานิ. ปุถุชฺชโน หิ อทิฏฺฐิสมฺปนฺนตฺตา เอวํมหาสาวชฺชานิ อภิฐานานิปิ กโรติ, ทสฺสนสมฺปนฺโน ปน อภพฺโพ ตานิ กาตุนฺติ. อภพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ภวนฺตเรปิ อกรณทสฺสนตฺถํ. ภวนฺตเรปิ หิ เอส อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺโตปิ ธมฺมตาย เอว เอตานิ วา ฉ, ปกติปาณาติปาตาทีนิ วา ปญฺจ เวรานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทเสน สห ฉ ฐานานิ น กโรติ, ยานิ สนฺธาย เอกจฺเจ ‘‘ฉฉาภิฐานานี’’ติ ปฐนฺติ. มตมจฺฉคฺคาหาทโย เจตฺถ อริยสาวกคามทารกานํ นิทสฺสนํ.

මෙලෙස ඒ තැනැත්තා හට විපාක වට්ටය ප්‍රහාණය කිරීම දක්වා, දැන් මෙම විපාක වට්ටයට මූලික හේතුව වන කර්ම වට්ටයද ප්‍රහාණය කරන බව දැක්වීම සඳහා "සය වැදෑරුම් අභිඨානයන් (අතිශය බරපතළ වැරදි) කිරීමට ඔහු අභව්‍ය වෙයි" යනුවෙන් වදාළහ. එහි 'අභිඨානයන්' යනු ඉතා දරුණු අකුසලයන්ය. සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා (සෝවාන් පුද්ගලයා) එම සය වැදෑරුම් අකුසලයන් කිරීමට අභව්‍ය වේ. "මහණෙනි, දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයෙකු (සෝවාන් පුද්ගලයෙකු) තම මෑණියන් ජීවිතයෙන් තොර කිරීම (මව් මැරීම) යන කාරණය සිදු නොවිය හැක්කකි" යනාදී වශයෙන් ඒකක නිපාතයෙහි දක්වා ඇති පරිදි මව් මැරීම, පිය මැරීම, රහතන් වහන්සේලා මැරීම, බුදුන්ගේ ලේ සෙලවීම, සංඝ භේදය සහ අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු සරණ යෑම යන මේවා මෙහි අදහස් කරන බව දත යුතුය. සැබවින්ම දෘෂ්ටි සම්පන්න ආර්ය ශ්‍රාවකයා කුහුඹුවෙකු හෝ වේයෙකු වැනි කුඩා සතෙකුවත් ජීවිතයෙන් තොර නොකරයි. එසේ තිබියදීත් මෙලෙස සඳහන් කර ඇත්තේ පෘථග්ජන භාවයෙහි ඇති නින්දිත බව ප්‍රකාශ කිරීමටය. පෘථග්ජනයා දෘෂ්ටි සම්පන්න නොවන බැවින් මෙවැනි මහා සාවද්‍ය අකුසලයන් පවා සිදු කළ හැකිය. එහෙත් දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයා ඒවා කිරීමට අභව්‍යය. මෙහි 'අභව්‍ය' බව සඳහන් කර ඇත්තේ මතු භවයකදී වුවද ඔහු මේවා සිදු නොකරන බව පෙන්වීමටය. මක්නිසාද යත්, මතු භවයකදී තමා ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු බව ඔහු නොදැන සිටියද, ධර්මතාවයට අනුවම පාණාතිපාතාදී පංච වේරයන් මෙන්ම අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු ඇදහීම යන මේ සය වැදෑරුම් කරුණු ඔහුගෙන් සිදු නොවේ. මේ සම්බන්ධයෙන් ඇතැම් ගුරුවරුන් "ඡච්ඡාභිට්ඨානානි" (6+6 අභිඨානයන්) ලෙසද කියවති. ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වූ ගම් වැසි කුඩා දරුවන් මැරුණු මසුන් ඇල්ලීම ආදිය මෙයට නිදසුන් ලෙස දැක්විය හැකිය.

เอวํ [Pg.288] ภควา สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อริยสาวกสฺส อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වන භවය දක්වා උත්පත්ති ගන්නා වූද, භවය ප්‍රහාණය නොකළ පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ට වඩා උතුම් ගුණයෙන් යුක්ත වූද ආර්ය ශ්‍රාවකයා සම්බන්ධයෙන් සංඝ රත්නයේ ගුණ වදාරා, දැන් එම ගුණයම පදනම් කර ගනිමින් "ඉදම්පි සංඝේ" (මෙයද සංඝ රත්නයෙහි ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණයකි) යනුවෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරති. මෙහි අර්ථය පෙර පරිදිම දත යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණසකද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල වසන අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

๒๓๕. เอวํ สตฺต ภเว อาทิยโตปิ อญฺเญหิ อปฺปหีนภวาทาเนหิ ปุคฺคเลหิ วิสิฏฺฐคุณวเสน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ‘‘น เกวลํ ทสฺสนสมฺปนฺโน ฉ อภิฐานานิ อภพฺโพ กาตุํ, กึ ปน อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนายปิ อภพฺโพ’’ติ ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘กิญฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปก’’นฺติ.

235. මෙලෙස සත් භවයක් දක්වා උත්පත්ති ගන්නා ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ගුණ වදාරා, දැන් "දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයා ඒ මහා අකුසලයන් සය කිරීමට පමණක් නොව, යම් හෙයකින් අල්ප වූ හෝ අකුසලයක් කළහොත් එය වසං කිරීමටද අභව්‍ය වෙයි" යනුවෙන් ප්‍රමාදයෙන් වසන දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයා පවා තමා කළ වැරැද්ද වසං නොකිරීමේ උතුම් ගුණය දැක්වීමට "කිඤ්චාපි සෝ කම්මං කරෝති පාපකං" යන ගාථාව ආරම්භ කළහ.

ตสฺสตฺโถ – โส ทสฺสนสมฺปนฺโน กิญฺจาปิ สติสมฺโมเสน ปมาทวิหารํ อาคมฺม ยํ ตํ ภควตา โลกวชฺชสญฺจิจฺจานติกฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๕; อ. นิ. ๘.๑๙; อุทา. ๔๕), ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ กุฏิการสหเสยฺยาทึ วา ปณฺณตฺติวชฺชวีติกฺกมสงฺขาตํ พุทฺธปฏิกุฏฺฐํ กาเยน ปาปกมฺมํ กโรติ, ปทโสธมฺมอุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนาสมฺผปฺปลาปผรุสวจนาทึ วา วาจาย, อุท เจตสา วา กตฺถจิ โลภโทสุปฺปาทนชาตรูปาทิสาทิยนํ จีวราทิปริโภเคสุ อปจฺจเวกฺขณาทึ วา ปาปกมฺมํ กโรติ. อภพฺโพ โส ตสฺส ปฏิจฺฉทาย, น โส ตํ ‘‘อิทํ อกปฺปิยมกรณีย’’นฺติ ชานิตฺวา มุหุตฺตมฺปิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตงฺขณญฺเญว ปน สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ กตฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, ‘‘น ปุน กริสฺสามี’’ติ เอวํ สํวริตพฺพํ วา สํวรติ. กสฺมา? ยสฺมา อภพฺพตา ทิฏฺฐปทสฺส วุตฺตา, เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทาย ทิฏฺฐนิพฺพานปทสฺส ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อภพฺพตา วุตฺตาติ อตฺโถ.

එහි අර්ථය මෙසේය – එම දෘෂ්ටි සම්පන්න ආර්ය ශ්‍රාවකයා යම් හෙයකින් සිහි මුළාවීමෙන් හෝ ප්‍රමාදයෙන් යුතුව වාසය කිරීම නිසා, ලෝක සම්මතයෙන් වරදක් ලෙස සැලකෙන යම් ශික්ෂා පදයක් උල්ලංඝනය කළහොත් - ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරා ඇත්තේ "මා විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා පනවන ලද යම් ශික්ෂා පදයක් වේද, මගේ ශ්‍රාවකයෝ එය දිවි හිමියෙන් වුවද උල්ලංඝනය නොකරති" යනුවෙනි - එහෙත් එය හැර බුදු රජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද පඤ්ඤත්ති වජ්ජ ගණයට අයත් කුටිකාර හෝ සහසෙය්‍යා ආදී යම් ශික්ෂා පදයක් කයින් උල්ලංඝනය කිරීමෙන් අකුසලයක් කළහොත් හෝ පදසෝධම්ම, උත්තරී ඡප්පඤ්ච වාචා ධර්ම දේශනා, සම්ඵප්ප්‍රලාප, පරුෂ වචන ආදී වූ වචනයෙන් සිදුවන අකුසලයක් කළහොත් හෝ සිතින් ලෝභ දෝෂ උපදවා ගනිමින් රන් රිදී ආදිය පිළිගැනීම හෝ සිවුරු පිරිකර පරිභෝජනයේදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම ආදී වූ අකුසලයක් කළහොත් හෝ ඔහු එය වසං කිරීමට අභව්‍ය වේ. "මෙය අපට අකැපය, නොකළ යුතුය" කියා දැනගෙන ඔහු එය මොහොතක්වත් වසං නොකරයි. ඒ මොහොතේම බුදු රජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ හෝ බුද්ධිමත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ඉදිරියේ එය ප්‍රකාශ කර, ධර්මානුකූලව එය පිළියම් කර ගනී. "මතු මෙවැනි වැරදි නොකරමි" යි සංවර විය යුතු පරිදි සංවර වෙයි. ඒ මන්ද? නිවන දුටු තැනැත්තා හට එවැනි අභව්‍ය බවක් වදාරා ඇති බැවිනි. නිවන් දුටු දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයා අකුසලයක් කොට එය වසං කිරීමට අභව්‍ය බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

กถํ –

එය කෙසේ සිදු වන්නේද යත් –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทหโร กุมาโร มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก หตฺเถน วา ปาเทน วา องฺคารํ อกฺกมิตฺวา ขิปฺปเมว ปฏิสํหรติ[Pg.289], เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ฆมฺมตา เอสา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส, กิญฺจาปิ ตถารูปึ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ยถารูปาย อาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อถ โข นํ ขิปฺปเมว สตฺถริ วา วิญฺญูสุ วา สพฺรหฺมจารีสุ เทเสติ วิวรติ อุตฺตานีกโรติ, เทเสตฺวา วิวริตฺวา อุตฺตานีกตฺวา อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙๖).

"මහණෙනි, යම් සේ බිළිඳු වූ, උඩුකුරුව වැතිර සිටින කුඩා දරුවෙක් තම අතින් හෝ පයින් ගිනිකබලක් ස්පර්ශ වූ සැණින් වහා එය ඉවතට ගන්නේද, මහණෙනි, එලෙසම දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයාගේ ධර්මතාවයද එබඳුය. ඔහු යම් හෙයකින් එවැනි වරදකට (ආපත්තියකට) පත් වුවද, එම වරදින් නිදහස් වීමේ ක්‍රමවේදය දන්නේය. ඔහු වහාම බුදු රජාණන් වහන්සේ වෙත හෝ බුද්ධිමත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා වෙත ගොස් එම වරද ප්‍රකාශ කරයි, විවෘත කරයි, පැහැදිලි කරයි. එසේ ප්‍රකාශ කර, විවෘත කර, පැහැදිලි කර මතු සංවරයට පැමිණෙයි."

เอวํ ภควา ปมาทวิหาริโนปิ ทสฺสนสมฺปนฺนสฺส กตปฏิจฺฉาทนาภาวคุเณน สงฺฆรตนสฺส คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමාදව වාසය කළද, දර්ශන සම්පත්තියෙන් (සෝවාන් ඵලයෙන්) යුක්ත වූ පුද්ගලයා විසින් තමා අතින් සිදු වූ වැරැද්ද වසං නොකිරීමේ ගුණය මගින් සංඝ රත්නයෙහි ගුණය වදාරා, දැන් එම ගුණයම පදනම් කරගෙන “ඉදම්පි සංඝේ” යනුවෙන් සත්‍ය ක්‍රියාව සිදු කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි ආඥාව ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ වාසය කරන අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දේ වෙයි.

๒๓๖. เอวํ สงฺฆปริยาปนฺนานํ ปุคฺคลานํ เตน เตน คุณปฺปกาเรน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ ยฺวายํ ภควตา รตนตฺตยคุณํ ทีเปนฺเตน อิธ สงฺเขเปน อญฺญตฺร จ วิตฺถาเรน ปริยตฺติธมฺโม เทสิโต, ตมฺปิ นิสฺสาย ปุน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ ยถ ผุสฺสิตคฺเค’’ติ. ตตฺถ อาสนฺนสนฺนิเวสววตฺถิตานํ รุกฺขานํ สมูโห วนํ, มูลสารเผคฺคุตจสาขาปลาเสหิ ปวุฑฺโฒ คุมฺโพ ปคุมฺโพ, วเน ปคุมฺโพ วนปฺปคุมฺโพ, สฺวายํ ‘‘วนปฺปคุมฺเพ’’ติ วุตฺโต. เอวมฺปิ หิ วตฺตุํ ลพฺภติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว’’ติอาทีสุ วิย. ยถาติ โอปมฺมวจนํ. ผุสฺสิตานิ อคฺคานิ อสฺสาติ ผุสฺสิตคฺโค, สพฺพสาขาปสาขาสุ สญฺชาตปุปฺโผติ อตฺโถ. โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ‘‘ผุสฺสิตคฺเค’’ติ วุตฺโต. คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเหติ เย จตฺตาโร คิมฺหมาสา, เตสํ จตุนฺนํ คิมฺหานํ เอกสฺมึ มาเส. กตมสฺมึ มาเส อิติ เจ? ปฐมสฺมึ คิมฺเห, จิตฺรมาเสติ อตฺโถ. โส หิ ‘‘ปฐมคิมฺโห’’ติ จ ‘‘พาลวสนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ปทตฺถโต ปากฏเมว.

236. මෙලෙස සංඝයාට ඇතුළත් පුද්ගලයන්ගේ ඒ ඒ ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සංඝයා මුල් කරගත් සත්‍යය වදාරා, දැන් රත්නත්‍රයේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මෙහි (රතන සූත්‍රයේ) සංක්ෂිප්තව ද වෙනත් තැන්වල විස්තරාත්මකව ද දේශනා කරන ලද යම් පරියත්ති ධර්මයක් වේද, එයද පදනම් කරගෙන නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේ මුල් කරගත් සත්‍යයක් දේශනා කිරීමට “වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ” යන ගාථාව ආරම්භ කළ සේක. එහි එකිනෙකට සමීපව පිහිටි වෘක්ෂ සමූහය ‘වන’ නම් වේ. මුල්, අරටු, එළුවල, පොතු, අතු සහ පත්‍රවලින් වැඩුණු පඳුර ‘පගුම්බ’ නම් වේ. වනයේ ඇති පඳුර ‘වනප්පගුම්බ’ නම් වේ. එය මෙහි ‘වනප්පගුම්බේ’ යනුවෙන් දැක්වේ. “සවිතක්ක සවිචාර ධර්ම පවතී, අවිතක්ක විචාර මාත්‍ර ධර්ම පවතී, සැපයෙහි දුකෙහි ජීවය පවතී” යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ද ‘වනප්පගුම්බේ’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘යථා’ යනු උපමාවකි. යම් වනයක අතු අග මල් පිපී ඇත්නම් එය ‘ඵුස්සිතග්ග’ නම් වේ. සියලු අතු පතර මල් හටගෙන ඇති බව මෙයින් අදහස් වේ. එය පෙර කී පරිදිම ‘ඵුස්සිතග්ගේ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. ‘ගිම්හාන මාසේ පඨමස්මිං ගිම්හේ’ යනු ගිම්හාන මාස හතර අතුරින් පළමු මාසයෙහි යන්නයි. ඒ කිනම් මාසයක්ද යත්? ගිම්හානයේ පළමු මාසය වූ චිත්‍ර (බක්) මාසයයි. එය ‘ප්‍රථම ගිම්හානය’ කියා ද ‘බාල වසන්තය’ කියා ද හඳුන්වනු ලැබේ. ඉන් පසුව එන පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකටය.

อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา ปฐมคิมฺหนามเก พาลวสนฺเต นานาวิธรุกฺขคหเน วเน สุปุปฺผิตคฺคสาโข ตรุณรุกฺขคจฺฉปริยายนาโม ปคุมฺโพ อติวิย สสฺสิริโก โหติ, เอวเมวํ ขนฺธายตนาทีหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทีหิ [Pg.290] สีลสมาธิกฺขนฺธาทีหิ วา นานปฺปกาเรหิ อตฺถปฺปเภทปุปฺเผหิ อติวิย สสฺสิริกตฺตา ตถูปมํ นิพฺพานคามิมคฺคทีปนโต นิพฺพานคามึ ปริยตฺติธมฺมวรํ เนว ลาภเหตุ น สกฺการาทิเหตุ, เกวลญฺหิ มหากรุณาย อพฺภุสฺสาหิตหทโย สตฺตานํ ปรมํหิตาย อเทสยีติ. ปรมํหิตายาติ เอตฺถ จ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิโก, อยํ ปนตฺโถ ‘‘ปรมหิตาย นิพฺพานาย อเทสยี’’ติ.

මෙහි පිණ්ඩර්ථය (සාරාංශය) මෙයයි – ‘ප්‍රථම ගිම්හාන’ නම් වූ බාල වසන්ත කාලයෙහි, නොයෙක් වෘක්ෂයන්ගෙන් ගහන වනයෙහි, අතු අග මල් මනාව පිපී ගිය තරුණ වෘක්ෂ පඳුරක් යම් සේ ඉතා ශෝභමාන වේ ද, එමෙන්ම ස්කන්ධ, ආයතන ආදියෙන් ද, සතිපට්ඨාන, සම්මප්පධාන ආදියෙන් ද, සීල, සමාධි ආදී විවිධ ප්‍රභේද සහිත අර්ථ නමැති පුෂ්පයන්ගෙන් ඉතා ශෝභමාන වූ හෙයින් ද, නිවනට පමුණුවන මාවත පැහැදිලි කරන හෙයින් ද, නිවනට පමුණුවන්නා වූ උතුම් පරියත්ති ධර්මය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාභ ප්‍රයෝජන පිණිස හෝ සත්කාර සම්මාන පිණිස දේශනා නොකළ සේක. කේවළ වශයෙන්ම මහා කරුණාවෙන් පෙලඹුණු හදවතින් යුතුව සත්ත්වයන්ගේ පරම හිතසුව පිණිසම දේශනා කළ සේක. ‘පරමංහිතාය’ යන මෙහි ගාථාව බන්ධනය කිරීමේ පහසුව පිණිස අනුනාසිකය (නිග්ගහීතය) යොදා ඇත. එහි අර්ථය නම් “පරම හිත වූ නිවන පිණිස දේශනා කළ සේක” යන්නයි.

เอวํ ภควา อิมํ สุปุปฺผิตคฺควนปฺปคุมฺพสทิสํ ปริยตฺติธมฺมํ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฺปการปริยตฺติธมฺมสงฺขาตํ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනාව පිපුණු මල් ඇති වන ලැහැබක් බඳු වූ මෙම පරියත්ති ධර්මය වදාරා, දැන් එම පරියත්ති ධර්මයම පදනම් කරගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ මුල් කරගත් “ඉදම්පි බුද්ධේ” යන සත්‍ය වචනය වදාරන සේක. එහි අර්ථය පෙර සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය. කේවළ වශයෙන් මෙහිදී, “යථෝක්ත පරියත්ති ධර්ම සංඛ්‍යාත වූ මෙම උතුම් රත්නය බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇත්තේය” යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ගාථාවෙහි ආඥාව ද කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ වාසය කරන අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දේ වෙයි.

๒๓๗. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺเมน พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ โลกุตฺตรธมฺเมน วตฺตุมารทฺโธ ‘‘วโร วรญฺญู’’ติ. ตตฺถ วโรติ ปณีตาธิมุตฺติเกหิ อิจฺฉิโต ‘‘อโห วต มยมฺปิ เอวรูปา อสฺสามา’’ติ, วรคุณโยคโต วา วโร, อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วรญฺญูติ นิพฺพานญฺญู. นิพฺพานญฺหิ สพฺพธมฺมานํ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, ตญฺเจส โพธิมูเล สยํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา อญฺญาสิ. วรโทติ ปญฺจวคฺคิยภทฺทวคฺคิยชฏิลาทีนํ อญฺเญสญฺจ เทวมนุสฺสานํ นิพฺเพธภาคิยวาสนาภาคิยวรธมฺมทายีติ อตฺโถ. วราหโรติ วรสฺส มคฺคสฺส อาหฏตฺตา วราหโรติ วุจฺจติ. โส หิ ภควา ทีปงฺกรโต ปภุติ สมตึส ปารมิโย ปูเรนฺโต ปุพฺพเกหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ อนุยาตํ ปุราณํ มคฺควรํ อาหริ, เตน วราหโรติ วุจฺจติ. อปิจ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาเภน วโร, นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย วรญฺญู, สตฺตานํ วิมุตฺติสุขทาเนน วรโท, อุตฺตมปฏิปทาหรเณน วราหโร, เอเตหิ โลกุตฺตรคุเณหิ อธิกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อนุตฺตโร.

237. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පරියත්ති ධර්මය මගින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මුල් කරගත් සත්‍යය වදාරා, දැන් ලෝකෝත්තර ධර්මයෙන් දේශනා කිරීමට “වරෝ වරඤ්ඤූ” යනාදී ගාථාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘වර’ යනු උතුම් ධර්මය කෙරෙහි ඇලුම් කරන ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයන් විසින් “අහෝ! අපි ද මෙබඳු වන්නෙමු නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙන් ප්‍රාර්ථනා කරනු ලබන හෙයින් ද, උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන හෙයින් ද ‘වර’ නම් වේ. ‘උත්තම’ හෙවත් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘වරඤ්ඤූ’ යනු නිවන දන්නා වූ තැනැත්තා යන්නයි. සියලු ධර්මයන්ට වඩා උතුම් යන අර්ථයෙන් නිවන ‘වර’ නම් වේ. එම නිවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මූලයේදී ස්වයංභූ ඥානයෙන් අවබෝධ කළ සේක. ‘වරදෝ’ යනු පස්වග මහණුන්, භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන්, ජටිලයන් ඇතුළු අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන්ට අවබෝධය ඇති කරන හෝ වාසනා ගුණයෙන් යුක්ත වූ උතුම් ධර්මය ලබා දුන් හෙයින් ‘වරද’ නම් වන සේක. ‘වරාහරෝ’ යනු උතුම් වූ ආර්ය මාර්ගය ගෙන ආ හෙයින් ‘වරාහර’ නම් වන සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට තිස් පෙරුම්දම් පුරමින්, අතීත සම්මා සම්බුදුවරුන් විසින් අනුගමනය කරන ලද ඒ පුරාණ උතුම් මාවත ගෙන ආ සේක; එබැවින් ‘වරාහර’ යයි කියනු ලැබේ. තවද, සර්වඥතා ඥානය ලැබීමෙන් ‘වර’ ද, නිවන සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ‘වරඤ්ඤූ’ ද, සත්ත්වයන්ට විමුක්ති සුවය ලබා දීමෙන් ‘වරද’ ද, උතුම් වූ ප්‍රතිපදාව ගෙන ඒමෙන් ‘වරාහර’ ද වන සේක. මෙම ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් අධික වූ වෙනත් කිසිවෙකු නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ ‘අනුත්තර’ වන සේක.

อปโร นโย – วโร อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรญฺญู ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรโท จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วราหโร สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน, วรํ มคฺคสจฺจมาหรีติ. ตถา วโร ปุญฺญุสฺสเยน, วรญฺญู ปญฺญุสฺสเยน, วรโท พุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายสมฺปทาเนน, วราหโร [Pg.291] ปจฺเจกพุทฺธภาวตฺถิกานํ ตทุปายาหรเณน, อนุตฺตโร ตตฺถ ตตฺถ อสทิสตาย, อตฺตนา วา อนาจริยโก หุตฺวา ปเรสํ อาจริยภาเวน, ธมฺมวรํ อเทสยิ สาวกภาวตฺถิกานํ ตทตฺถาย สฺวาขาตตาทิคุณยุตฺตสฺส วรธมฺมสฺส เทสนโต. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - උපසම අධිට්ඨානය (ශාන්තිය සඳහා වූ අධිෂ්ඨානය) සම්පූර්ණ කිරීමෙන් 'වර' (උතුම්) වන සේක. ප්‍රඥා අධිට්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් 'වරඤ්ඤූ' (උතුම් දේ දන්නා) වන සේක. ත්‍යාග අධිට්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් 'වරද' (උතුම් දේ දෙන) වන සේක. සත්‍ය අධිට්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් උතුම් වූ මාර්ග සත්‍යය ගෙන ආ බැවින් 'වරාහර' (උතුම් දේ ගෙනෙන) වන සේක. එසේම, පින් රැස් කිරීමෙන් 'වර' ද, ප්‍රඥාව රැස් කිරීමෙන් 'වරඤ්ඤූ' ද, බුදු බව පතන්නන්ට ඒ සඳහා වූ උපාය මාර්ග සලසා දීමෙන් 'වරද' ද, පසේබුදු බව පතන්නන්ට ඒ සඳහා වූ උපාය මාර්ග ගෙන ඒමෙන් 'වරාහර' ද වන සේක. ඒ ඒ තැන්හි අසදෘශ (සමාන කළ නොහැකි) බැවින් 'අනුත්තර' වන සේක. නැතහොත් තමන් වහන්සේට ගුරුවරයකු නොමැතිව අන් අයට ගුරුවරයකු වූ බැවින් 'අනුත්තර' වන සේක. ශ්‍රාවක බව පතන්නන් උදෙසා ස්වාක්ඛාතාදී ගුණයෙන් යුත් උතුම් ධර්මය දේශනා කළ බැවින් 'ධම්මවරං අදේසයී' (උතුම් දහම දේශනා කළ සේක) නම් වන සේක. ඉතිරිය පෙර කී පරිදිම වේ.

เอวํ ภควา นววิเธน โลกุตฺตรธมฺเมน อตฺตโน คุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชติ ‘‘อิทมฺปิ พุทฺเธ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ยํ วรํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ เอส อญฺญาสิ, ยญฺจ อทาสิ, ยญฺจ อาหริ, ยญฺจ อเทสยิ, อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නව වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මය මඟින් තමන් වහන්සේගේ ගුණය ප්‍රකාශ කොට, දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කරගෙන බුදුන් වහන්සේ මුල් කරගත් "ඉදම්පි බුද්ධේ" යන සත්‍ය වචනය ප්‍රකාශ කරන සේක. එහි අර්ථය පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. එහෙත්, එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් උතුම් නව ලෝකෝත්තර ධර්මයක් අවබෝධ කළේ ද, යමක් දුන්නේ ද, යමක් ගෙන ආවේ ද, යමක් දේශනා කළේ ද, "මෙය ද බුදුන් කෙරෙහි උතුම් රත්නයකි" යනුවෙන් මෙහිදී සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ගාථාවේ අණසක කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ වාසී අමනුෂ්‍යයන් විසින් ද පිළිගන්නා ලදී.

๒๓๘. เอวํ ภควา ปริยตฺติธมฺมํ โลกุตฺตรธมฺมญฺจ นิสฺสาย ทฺวีหิ คาถาหิ พุทฺธาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺวา อิทานิ เย ตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ สุตานุสาเรน จ ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ นิสฺสาย ปุน สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจํ วตฺตุมารทฺโธ ‘‘ขีณํ ปุราณ’’นฺติ. ตตฺถ ขีณนฺติ สมุจฺฉินฺนํ. ปุราณนฺติ ปุราตนํ. นวนฺติ สมฺปติ วตฺตมานํ. นตฺถิสมฺภวนฺติ อวิชฺชมานปาตุภาวํ. วิรตฺตจิตฺตาติ วิคตราคจิตฺตา. อายติเก ภวสฺมินฺติ อนาคตมทฺธานํ ปุนพฺภเว. เตติ เยสํ ขีณํ ปุราณํ นวํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู. ขีณพีชาติ อุจฺฉินฺนพีชา. อวิรูฬฺหิฉนฺทาติ วิรูฬฺหิฉนฺทวิรหิตา. นิพฺพนฺตีติ วิชฺฌายนฺติ. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. ยถายํ ปทีโปติ อยํ ปทีโป วิย.

238. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පර්යාප්ති ධර්මය හා ලෝකෝත්තර ධර්මය ඇසුරු කොට ගාථා දෙකකින් බුද්ධ අධිෂ්ඨානයෙන් යුත් සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට, දැන් යම් කෙනෙක් ඒ පර්යාප්ති ධර්මය අසා, ඇසූ පරිදි පිළිපැද, නව වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මයම අවබෝධ කළේ ද, ඔවුන්ගේ අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන සම්පත්තිය නමැති ගුණය ඇසුරු කොට නැවත සංඝයා කෙරෙහි අධිෂ්ඨානය ඇති "ඛීණං පුරාණං" යන සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමට ආරම්භ කළ සේක. එහි 'ඛීණං' යනු මනා කොට සිඳී ගිය යන්නයි. 'පුරාණං' යනු පැරණි (අතීත කර්ම) ය. 'නවං' යනු වර්තමානයෙහි පවතින අලුත් (කර්ම) ය. 'නත්ථි සම්භවං' යනු නැවත ඇතිවීමක් (පළ පහළ වීමක්) නොමැති බවයි. 'විරත්තචිත්තා' යනු පහ වූ රාගික සිත් ඇති බවයි. 'ආයතිකේ භවස්මිං' යනු අනාගත කාලයේ නැවත උපතක් පිළිබඳවයි. 'තේ' යනු යමෙකුගේ පැරණි කර්ම ක්ෂය වූයේ ද, අලුත් උපතක් නොමැති ද, අනාගත භවයෙහි නොඇලුණු සිත් ඇත්තාහු ද, ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන් වහන්සේලා ය. 'ඛීණබීජා' යනු (කර්ම නමැති) බීජ සිඳී ගිය බවයි. 'අවිරූළ්හිඡන්දා' යනු නැවත වැඩීමේ කැමැත්තෙන් තොර වූ බවයි. 'නිබ්බන්ති' යනු නිවී යති යන්නයි. 'ධීරා' යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝ ය. 'යථායං පදීපෝ' යනු මේ පහනක් මෙනි යන්නයි.

กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ ตํ สตฺตานํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมฺปิ ปุราณํ อตีตกาลิกํ กมฺมํ ตณฺหาสิเนหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปฏิสนฺธิอาหรณสมตฺถตาย อขีณํเยว โหติ, ตํ ปุราณํ กมฺมํ เยสํ อรหตฺตมคฺเคน ตณฺหาสิเนหสฺส โสสิตตฺตา อคฺคินา ทฑฺฒพีชมิว อายตึ วิปากทานาสมตฺถตาย ขีณํ. ยญฺจ เนสํ พุทฺธปูชาทิวเสน อิทานิ ปวตฺตมานํ กมฺมํ นวนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ตณฺหาปหาเนเนว ฉินฺนมูลปาทปปุปฺผมิว อายตึ ผลทานาสมตฺถตาย เยสํ นตฺถิสมฺภวํ, เย จ ตณฺหาปหาเนเนว อายติเก ภวสฺมึ วิรตฺตจิตฺตา, เต ขีณาสวา ภิกฺขู ‘‘กมฺมํ เขตฺตํ วิญฺญาณํ [Pg.292] พีช’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๗๗) เอตฺถ วุตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส กมฺมกฺขเยเนว ขีณตฺตา ขีณพีชา. โยปิ ปุพฺเพ ปุนพฺภวสงฺขาตาย วิรูฬฺหิยา ฉนฺโท อโหสิ, ตสฺสาปิ สมุทยปฺปหาเนเนว ปหีนตฺตา ปุพฺเพ วิย จุติกาเล อสมฺภเวน อวิรูฬฺหิฉนฺทา ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีรา จริมวิญฺญาณนิโรเธน ยถายํ ปทีโป นิพฺพุโต, เอวํ นิพฺพนฺติ, ปุน ‘‘รูปิโน วา อรูปิโน วา’’ติ เอวมาทึ ปญฺญตฺติปถํ อจฺเจนฺตีติ. ตสฺมึ กิร สมเย นครเทวตานํ ปูชนตฺถาย ชาลิเตสุ ปทีเปสุ เอโก ปทีโป วิชฺฌายิ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ยถายํ ปทีโป’’ติ.

මෙයින් කුමක් කියවුණේ ද? සත්වයන්ට හටගෙන නිරුද්ධ වූ යම් පැරණි අතීත කර්මයක් ඇද්ද, තෘෂ්ණා නමැති සෙනෙහස (තෙතමනය) ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් එය ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන ඒමට සමත් බැවින් 'අක්ඛීණ' (ක්ෂය නොවූ) ම වේ. අර්හත් මාර්ගයෙන් තෘෂ්ණා නමැති සෙනෙහස වියළා දැමූ බැවින්, ගින්නෙන් දැවුණු බීජයක් මෙන් මතු විපාක දීමට අසමත් බැවින්, ඒ පැරණි කර්මය එම රහතන් වහන්සේලාට ක්ෂය වී ඇත. ඔවුන් විසින් බුද්ධ පූජාදී වශයෙන් දැන් කරනු ලබන යම් කර්මයක් වේ ද, එය 'නව' (අලුත්) කර්ම ලෙස හැඳින්වේ. තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කළ බැවින්, මුල සිඳුණු ගසක මල් මෙන් මතු ඵල දීමට අසමත් බැවින් ඔවුන්ට 'නත්ථි සම්භවං' (නැවත උපතක් නැත) වේ. තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ම අනාගත භවයෙහි නොඇලුණු සිත් ඇති ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූහු, "කර්මය කුඹුරයි, විඤ්ඤාණය බීජයයි" යන මෙහි දැක්වෙන ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය කර්මය ක්ෂය වීමෙන්ම ක්ෂය වූ බැවින් 'ඛීණබීජා' (බීජ ක්ෂය වූවෝ) වෙති. පෙර පුනර්භවය නමැති වැඩීම කෙරෙහි යම් කැමැත්තක් (ඡන්දයක්) වී ද, එය ද සමුදය (තෘෂ්ණාව) ප්‍රහීණ කිරීමෙන් පහ වූ බැවින්, පෙර මෙන් චුති කාලයේදී නැවත ඇති නොවන බැවින් ඔවුහු 'අවිරූළ්හිඡන්දා' (වැඩීමේ කැමැත්තක් නැත්තෝ) වෙති. ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් 'ධීරා' (ධීරයෝ) වෙති. අවසාන විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් "මේ පහන නිවී ගියාක් මෙන්" ඔවුහු පිරිනිවන් පාති. නැවත "රූපී හෝ අරූපී" යනාදී වශයෙන් පැනවීමේ මග ඉක්මවා යති. ඒ අවස්ථාවේදී නගර දේවතාවන් පිදීම සඳහා දල්වන ලද පහන් අතරින් එක් පහනක් නිවී ගිය බවත්, එය දැක්වීම සඳහා "යථායං පදීපෝ" (මේ පහන මෙන්) යන්න වදාළ බවත් පැවසේ.

เอวํ ภควา เย ตํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ คาถาหิ วุตฺตํ ปริยตฺติธมฺมํ อสฺโสสุํ, สุตานุสาเรเนว ปฏิปชฺชิตฺวา นวปฺปการมฺปิ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคมึสุ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติคุณํ วตฺวา อิทานิ ตเมว คุณํ นิสฺสาย สงฺฆาธิฏฺฐานํ สจฺจวจนํ ปยุญฺชนฺโต เทสนํ สมาเปสิ ‘‘อิทมฺปิ สงฺเฆ’’ติ. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, เกวลํ ปน อิทมฺปิ ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ขีณาสวภิกฺขูนํ นิพฺพานสงฺขาตํ สงฺเฆ รตนํ ปณีตนฺติ เอวํ โยเชตพฺพํ. อิมิสฺสาปิ คาถาย อาณา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อมนุสฺเสหิ ปฏิคฺคหิตาติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, පෙර ගාථා දෙකෙන් වදාළ ඒ පර්යාප්ති ධර්මය අසා, ඇසූ පරිදි පිළිපැද, නව වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළ යම් කෙනෙක් වූවාහු ද, ඔවුන්ගේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ සම්පත් ගුණය ප්‍රකාශ කොට, දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කරමින් සංඝ අධිෂ්ඨානයෙන් යුත් සත්‍ය වචනය ප්‍රකාශ කරමින් "ඉදම්පි සංඝේ" යන දේශනාව අවසන් කළ සේක. එහි අර්ථය පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. එහෙත් මෙහිදී "මේ උතුම් රත්නය සංඝයා කෙරෙහි ද ඇත" යන්න ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන්ගේ නිර්වාණය යන අර්ථයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ගාථාවේ අණසක ද කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ වාසී අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

เทสนาปริโยสาเน ราชกุลสฺส โสตฺถิ อโหสิ, สพฺพูปทฺทวา วูปสมึสุ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

දේශනාව අවසානයේ රාජකීය පවුලට සෙත් වූයේය. සියලු උපද්‍රවයෝ සන්සිඳුණාහ. අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය වූයේය.

๒๓๙-๒๔๑. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ภควตา รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย สจฺจวจนํ ปยุญฺชมาเนน นาครสฺส โสตฺถิ กตา, มยาปิ นาครสฺส โสตฺถิตฺถํ รตนตฺตยคุณํ นิสฺสาย กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา อวสาเน คาถาตฺตยํ อภาสิ ‘‘ยานีธ ภูตานี’’ติ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺโธ ยถา โลกหิตตฺถาย อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเนหิ อาคนฺตพฺพํ, ตถา อาคตโต, ยถา จ เอเตหิ คนฺตพฺพํ, ตถา คตโต, ยถา วา เอเตหิ อาชานิตพฺพํ, ตถา อาชานนโต, ยถา จ ชานิตพฺพํ, ตถา ชานนโต, ยญฺจ ตเถว โหติ, ตสฺส คทนโต จ ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ โส เทวมนุสฺเสหิ ปุปฺผคนฺธาทินา พหินิพฺพตฺเตน อุปกรเณน, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตาทินา จ อตฺตนิ นิพฺพตฺเตน อติวิย ปูชิโต, ตสฺมา สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺพเทวปริสํ อตฺตนา สทฺธึ สมฺปิณฺเฑตฺวา [Pg.293] อาห ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ.

239-241. ඉක්බිති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙසේ සිතුවේය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රත්නත්‍රයේ ගුණයන් ඇසුරු කොට සත්‍ය ක්‍රියාවක් සිදු කිරීමෙන් නගරවාසීන්ට සෙත් ශාන්තිය උදා කළ සේක. මම ද නගරවාසීන්ගේ යහපත පිණිස රත්නත්‍රයේ ගුණයන් ඇසුරු කොට යමක් පැවසිය යුතුය.” මෙසේ සිතා අවසානයේ “යානීධ භූතානි” යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථා තුන දේශනා කළේය. එහිදී, ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහ කරන්නන් පැමිණිය යුතු පරිද්දෙන් ම පැමිණි බැවින් ද, ඔවුන් යා යුතු පරිද්දෙන් ම ගිය බැවින් ද, අවබෝධ කරගත යුතු දේ ඒ පරිද්දෙන් ම අවබෝධ කරගත් බැවින් ද, දැනගත යුතු දේ ඒ පරිද්දෙන් ම දන්නා බැවින් ද, යමක් යම් සේ ම වේ ද එය එලෙස ම දේශනා කරන බැවින් ද බුදුන් වහන්සේ “තථාගත” යැයි කියනු ලැබේ. තවද, බාහිරව හටගත් මල් සුවඳ ආදියෙන් හා අනෙකුත් පූජා භාණ්ඩයන්ගෙන් ද, තමා තුළ උපදවා ගත් ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපත්තියෙන් ද දෙවි මිනිසුන් විසින් උන්වහන්සේට අතිශයින් ම පූජා පවත්වන බැවින්, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා තමා සමඟ සියලු දෙවි පිරිස එක් කරගෙන මෙසේ පැවසීය: “දෙවි මිනිසුන් විසින් පුදන ලද, තථාගත වූ ඒ බුදු රජාණන් වහන්සේට අපි නමස්කාර කරමු, (සියලු සත්ත්වයන්ට) සෙත් වේවා!”

ยสฺมา ปน ธมฺเม มคฺคธมฺโม ยถา ยุคนนฺธ สมถวิปสฺสนาพเลน คนฺตพฺพํ กิเลสปกฺขํ สมุจฺฉินฺทนฺเตน, ตถา คโตติ ตถาคโต. นิพฺพานธมฺโมปิ ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สพฺพทุกฺขวิฆาตาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา อวคโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ สงฺโฆปิ ยถา อตฺตหิตาย ปฏิปนฺเนหิ คนฺตพฺพํ เตน เตน มคฺเคน, ตถา คโต, ตสฺมา ‘‘ตถาคโต’’ ตฺเวว วุจฺจติ. ตสฺมา อวเสสคาถาทฺวเยปิ ตถาคตํ ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตุ, ตถาคตํ สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตูติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

තවද, ධර්මය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, යුගනද්ධ සමථ විපස්සනා බලයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු ක්ලේශ පක්ෂය මැනවින් සිඳලමින් යා යුතු නිවන කරා ගමන් කරන බැවින් මාර්ග ධර්මය “තථාගත” නම් වේ. නිවන් ධර්මය ද යම් සේ ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගනු ලැබුවේ ද, එය සියලු දුක් විනාශ කිරීම පිණිස පවතින බැවින් හා බුදු පසේබුදු රහතන් වහන්සේලා විසින් ද එලෙස ම අවබෝධ කරගන්නා ලද බැවින් “තථාගත” යැයි කියනු ලැබේ. එසේම සංඝ රත්නය ද තම අභිවෘද්ධිය පතා පිළිපන් උතුමන් විසින් යා යුතු ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ඒ ආකාරයෙන් ම ගමන් කළ බැවින් “තථාගත” යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. එබැවින් ඉතිරි ගාථා දෙකෙහි ද “තථාගත වූ ධර්මයට අපි නමස්කාර කරමු, සෙත් වේවා!” සහ “තථාගත වූ සංඝයාට අපි නමස්කාර කරමු, සෙත් වේවා!” යනුවෙන් වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදි ම වේ.

เอวํ สกฺโก เทวานมินฺโท อิมํ คาถาตฺตยํ ภาสิตฺวา ภควนฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวปุรเมว คโต สทฺธึ เทวปริสาย. ภควา ปน ตเทว รตนสุตฺตํ ทุติยทิวเสปิ เทเสสิ, ปุน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เอวํ ภควา ยาว สตฺตมํ ทิวสํ เทเสสิ, ทิวเส ทิวเส ตเถว ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ภควา อฑฺฒมาสเมว เวสาลิยํ วิหริตฺวา ราชูนํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ปฏิเวเทสิ. ตโต ราชาโน ทิคุเณน สกฺกาเรน ปุน ตีหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ คงฺคาตีรํ นยึสุ. คงฺคายํ นิพฺพตฺตา นาคราชาโน จินฺเตสุํ – ‘‘มนุสฺสา ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ สุวณฺณรชตมณิมยา นาวาโย มาเปตฺวา สุวณฺณรชตมณิมเย เอว ปลฺลงฺเก ปญฺญาเปตฺวา ปญฺจวณฺณปทุมสญฺฉนฺนํ อุทกํ กริตฺวา ‘‘อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ อุปคตา. ภควา อธิวาเสตฺวา รตนนาวมารูฬฺโห ปญฺจ จ ภิกฺขุสตานิ สกํ สกํ นาวํ. นาคราชาโน ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นาคภวนํ ปเวเสสุํ. ตตฺร สุทํ ภควา สพฺพรตฺตึ นาคปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. ทุติยทิวเส ทิพฺเพหิ ขาทนียโภชนีเยหิ มหาทานํ อทํสุ. ภควา อนุโมทิตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ.

මෙසේ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙම ගාථා තුන දේශනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැදකුණු කොට දෙවි පිරිස සමඟ දිව්‍ය පුරයට ම ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවන දිනයෙහි ද එම රතන සූත්‍රය ම දේශනා කළ සේක. නැවතත් අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන් හට ධර්මාවබෝධය විය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වන දිනය දක්වා ම දේශනා කළ සේක. දිනපතා ම එලෙස ම ධර්මාවබෝධය සිදු විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අඩමසක් විශාලා මහනුවර වැඩ වසමින්, රජවරුන්ට “මම වඩින්නෙමි” යැයි දන්වා සිටි සේක. ඉක්බිති රජවරු දෙගුණයක් වූ පූජා සත්කාර සහිතව නැවත දින තුනකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා තීරයට වැඩම කරවූහ. ගංගා නදියේ වෙසෙන නාග රාජයෝ මෙසේ සිතූහ: “මිනිස්සු තථාගතයන් වහන්සේට සත්කාර කරති, අපි කුමකට නොකරමුද?” යැයි රන් රිදී මිණිවලින් කළ නෞකාවන් මවා, රන් රිදී මිණිමයෙන් ම පැනවූ පලඟින් හා පංච වර්ණ පද්මයන්ගෙන් වැසුණු ජලයෙන් යුක්තව “අපට අනුග්‍රහ කළ මැනව” යැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාරා රන් නෞකාවට වැඩි සේක. පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද තම තමන්ගේ නෞකාවලට වැඩිහ. නාග රාජයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයා නාග භවනයට වැඩම කරවූහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු රැය පුරා නාග පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. දෙවන දිනයෙහි දිව්‍යමය ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන්ගෙන් මහා දානයක් පූජා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුමෝදනා පවත්වා නාග භවනයෙන් පිටත් වූ සේක.

ภูมฏฺฐา เทวา ‘‘มนุสฺสา จ นาคา จ ตถาคตสฺส สกฺการํ กโรนฺติ, มยํ กึ น กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา วนคุมฺพรุกฺขปพฺพตาทีสุ ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุกฺขิปึสุ. เอเตเนว อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมภวนํ, ตาว มหาสกฺการวิเสโส [Pg.294] นิพฺพตฺติ. พิมฺพิสาโรปิ ลิจฺฉวีหิ อาคตกาเล กตสกฺการโต ทิคุณมกาสิ, ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหิ ทิวเสหิ ภควนฺตํ ราชคหํ อาเนสิ.

“මිනිසුන් හා නාගයන් තථාගතයන් වහන්සේට සත්කාර කරති, අපි කුමකට නොකරමුද?” යැයි භූමාටු දෙවියෝ සිතා වනලැහැබ්, වෘක්ෂ හා පර්වත ආදියෙහි කුඩ සහ කොඩි එසවූහ. මේ ආකාරයෙන් ම අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ම මහත් වූ පූජා සත්කාර විශේෂයක් හටගත්තේය. බිම්බිසාර රජතුමා ද ලිච්ඡවී රජවරුන් පැමිණි අවස්ථාවේ කළ පූජා සත්කාරයට වඩා දෙගුණයකින් පූජා පවත්වා, පෙර කී ආකාරයෙන් ම දින පහකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩම කරවීය.

ราชคหมนุปฺปตฺเต ภควติ ปจฺฉาภตฺตํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิปติตานํ ภิกฺขูนํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ – ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต อานุภาโว, ยํ อุทฺทิสฺส คงฺคาย โอรโต จ ปารโต จ อฏฺฐโยชโน ภูมิภาโค นินฺนญฺจ ถลญฺจ สมํ กตฺวา วาลุกาย โอกิริตฺวา ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน, โยชนปฺปมาณํ คงฺคาย อุทกํ นานาวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนํ, ยาว อกนิฏฺฐภวนา ฉตฺตาติฉตฺตานิ อุสฺสิตานี’’ติ. ภควา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ? ภิกฺขู สพฺพํ อาโรเจสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘น, ภิกฺขเว, อยํ ปูชาวิเสโส มยฺหํ พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข ปุพฺเพ อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘น มยํ, ภนฺเต, ตํ อปฺปมตฺตกํ ปริจฺจาคํ ชานาม, สาธุ โน ภควา ตถา กเถตุ, ยถา มยํ ตํ ชาเนยฺยามา’’ติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩම කළ පසු, එක්තරා දිනක පස්වරු කාලයෙහි මණ්ඩල මාලයෙහි (සභා මණ්ඩපයෙහි) රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර මෙවැනි කථාවක් ඇති විය: "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය කෙතරම් අසිරිමත්ද! උන්වහන්සේ උදෙසා ගංගා නදියෙන් මෙපිට හා එපිට යොදුන් අට බැගින් වූ භූමි භාගය උස් පහත් තැන් සමතලා කර, වැලි අතුරා, මල්වලින් පිරි පවතියි. ගංගා ජලය එක් යොදුනක් දුරට විවිධ වර්ණ ඇති පද්මයන්ගෙන් වැසී ඇත. අකනිට්ඨ භවනය දක්වාම ඡත්‍ර පිට ඡත්‍ර එසවී තිබේ." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පුවත දැන ගන්ධකුටියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට උචිත වූ ප්‍රාතිහාර්යයකින් යුතුව වැඩම කර මණ්ඩල මාලයෙහි පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩසිටි සේක. වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, ඔබ දැන් කුමන කථාවකින් යුතුව සිටියහුද?" යි විමසූ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා සියල්ල සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මේ සුවිශේෂී පූජාව මාගේ බුද්ධානුභාවයෙන් හටගත් දෙයක් නොවේ; නාග, දේව හෝ බ්‍රහ්ම ආනුභාවයෙන් හටගත් දෙයක් ද නොවේ. මෙය පෙර භවයකදී කරන ලද ස්වල්ප වූ පරිත්‍යාගයක ආනුභාවයෙන් සිදු වූවකි." එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා, "ස්වාමීනි, ඒ සුළු පරිත්‍යාගය පිළිබඳව අපි නොදනිමු. අපට එය තේරුම් ගත හැකි පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන සේක්වා" යි අයැද සිටියහ.

ภควา อาห – ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ตกฺกสิลายํ สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต สุสีโม นาม มาณโว โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วเยน, โส เอกทิวสํ ปิตรํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ปิตา อาห – ‘‘กึ, ตาต สุสีมา’’ติ? โส อาห – ‘‘อิจฺฉามหํ, ตาต, พาราณสึ คนฺตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ตาต สุสีม, อสุโก นาม พฺราหฺมโณ มม สหายโก, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหาหี’’ติ กหาปณสหสฺสํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อภิวาเทตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ คนฺตฺวา อุปจารยุตฺเตน วิธินา อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อตฺตานํ นิเวเทสิ. อาจริโย ‘‘มม สหายกสฺส ปุตฺโต’’ติ มาณวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปาหุเนยฺยมกาสิ. โส อทฺธานกิลมถํ ปฏิวิโนเทตฺวา ตํ กหาปณสหสฺสํ อาจริยสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ โอกาสํ ยาจิ. อาจริโย โอกาสํ กตฺวา อุคฺคณฺหาเปสิ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, පෙර කාලයෙහි තක්සලා නුවර 'සංඛ' නම් බ්‍රාහ්මණයෙක් විය. ඔහුට සොළොස් හැවිරිදි වියෙහි පසු වූ 'සුසීම' නම් පුතෙකු විය. දිනක් ඔහු පියා වෙත පැමිණ, වැඳ, එකත්පස්ව සිටියේය. පියා ඔහුගෙන්, "පින්වත් සුසීම, කුමක්ද?" යි ඇසීය. ඔහු, "පියාණෙනි, මම බරණැසට ගොස් ශිල්ප හැදෑරීමට කැමැත්තෙමි" යි කීය. "එසේ නම් පින්වත් සුසීම, අසවල් බ්‍රාහ්මණයා මාගේ මිතුරෙකි. ඔහු වෙත ගොස් ශිල්ප උගනුව" යි පවසා ඔහුට කහවණු දහසක් ලබා දුන්නේය. ඔහු එය ගෙන මව්පියන් වැඳ, පිළිවෙළින් බරණැසට ගොස්, නිසි වත්පිළිවෙත් පුරා ආචාර්යවරයා වෙත ගොස් වැඳ තමා පිළිබඳව සැළ කළේය. ආචාර්යවරයා "මොහු මාගේ මිතුරාගේ පුත්‍රයා ය" යි පිළිගෙන සියලු ආගන්තුක සත්කාර කළේය. සුසීම මාණවකයා ගමන් විඩාව නිවාගෙන, ඒ කහවණු දහස ආචාර්යවරයාගේ පාමුල තබා ශිල්ප හැදෑරීමට අවසර ඉල්ලා සිටියේය. ආචාර්යවරයා අවසර දී ඔහුට ශිල්ප ඉගැන්වීය.

โส [Pg.295] ลหุญฺจ คณฺหนฺโต พหุญฺจ คณฺหนฺโต คหิตคหิตญฺจ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตมิว สีหเตลํ อวินสฺสมานํ ธาเรนฺโต ทฺวาทสวสฺสิกํ สิปฺปํ กติปยมาเสเนว ปริโยสาเปสิ. โส สชฺฌายํ กโรนฺโต อาทิมชฺฌํเยว ปสฺสติ, โน ปริโยสานํ. อถ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘อิมสฺส สิปฺปสฺส อาทิมชฺฌเมว ปสฺสามิ, ปริโยสานํ น ปสฺสามี’’ติ. อาจริโย อาห – ‘‘อหมฺปิ, ตาต, เอวเมวา’’ติ. ‘‘อถ โก, อาจริย, อิมสฺส สิปฺปสฺส ปริโยสานํ ชานาตี’’ติ? ‘‘อิสิปตเน, ตาต, อิสโย อตฺถิ, เต ชาเนยฺยุ’’นฺติ. เต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปุจฺฉามิ, อาจริยา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, ตาต, ยถาสุข’’นฺติ. โส อิสิปตนํ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานํ ชานาถา’’ติ? ‘‘อามาวุโส, ชานามา’’ติ. ‘‘ตํ มมฺปิ สิกฺขาเปถา’’ติ. ‘‘เตน, หาวุโส, ปพฺพชาหิ, น สกฺกา อปพฺพชิเตน สิกฺขิตุ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต, ปพฺพาเชถ วา มํ, ยํ วา อิจฺฉถ, ตํ กตฺวา ปริโยสานํ ชานาเปถา’’ติ. เต ตํ ปพฺพาเชตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชตุํ อสมตฺถา ‘‘เอวํ เต นิวาเสตพฺพํ, เอวํ ปารุปิตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน อาภิสมาจาริกํ สิกฺขาเปสุํ. โส ตตฺถ สิกฺขนฺโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา น จิเรเนว ปจฺเจกโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. สกลพาราณสิยํ ‘‘สุสีมปจฺเจกพุทฺโธ’’ติ ปากโฏ อโหสิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต สมฺปนฺนปริวาโร. โส อปฺปายุกสํวตฺตนิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา น จิเรเนว ปรินิพฺพายิ. ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธา จ มหาชนกาโย จ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโต คเหตฺวา นครทฺวาเร ถูปํ ปติฏฺฐาเปสุํ.

ඔහු ඉතා ඉක්මනින් ද බොහෝ දේ ද උගත්තේය. උගත් දෑ ස්වර්ණ භාජනයක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් නොපිරිහී මතකයේ තබා ගත්තේය. වසර දොළහක් තිස්සේ ඉගෙන ගත යුතු ශිල්පය මාස කිහිපයකින් නිම කළේය. ඔහු සජ්ඣායනා කරන විට එහි මුල සහ මැද පමණක් දැක්කේය; අවසානය (නිර්වාණය හෝ විමුක්තිය) නොදැක්කේය. ඉක්බිති ඔහු ආචාර්යවරයා වෙත ගොස්, "මම මේ ශිල්පයේ මුල සහ මැද පමණක් දකිමි, අවසානය නොදකිමි" යි පැවසීය. එවිට ආචාර්යවරයා, "පින්වත, මමත් එසේමය" යි කීය. "එසේ නම් ආචාර්යතුමනි, මේ ශිල්පයේ අවසානය දන්නේ කවුද?" යි විමසූ විට, "පින්වත, ඉසිපතනයෙහි සෘෂිවරු සිටිති, ඔවුන් එය දන්නවා ඇත" යි කීය. "ආචාර්යතුමනි, මම ඔවුන් වෙත ගොස් විමසන්නෙමි" යි පැවසූ විට, "පින්වත, කැමති පරිදි විමසන්න" යි ආචාර්යවරයා වදාළේය. ඔහු ඉසිපතනයට ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හමුවී, "මුල, මැද, අග දන්නා සේක්ද?" යි විමසීය. "එසේය ඇවැත්නි, අපි දන්නෙමු" යි වදාළහ. "එසේ නම් මටත් එය උගන්වනු මැනවි" යි කී කල, "ඇවැත්නි, එසේ නම් පැවිදි වන්න, ගිහියෙකුට මෙය ඉගෙන ගත නොහැකිය" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, මැනවි. මාව පැවිදි කරනු මැනවි, නැතහොත් ඔබ කැමති දෙයක් කර මට මෙහි අවසානය අවබෝධ කර දෙන්න" යි ඉල්ලීය. උන්වහන්සේලා ඔහුව පැවිදි කර, කමටහන් දීමට අපොහොසත් බැවින් "මෙසේ හැඳිය යුතුය, මෙසේ පෙරවිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් අභිසමාචාරික ශික්ෂාවන් ඉගැන්වූහ. එහි හික්මුණු ඔහු පාරමී ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් වැඩි කලක් නොගොස් පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කළේය. මුළු බරණැස් පුරයෙහිම ඔහු "සුසීම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. උන්වහන්සේ මහා ලාභ සත්කාර හා පිරිවර ලැබූ සේක. එහෙත් අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්මයක් කර තිබූ බැවින් උන්වහන්සේ වැඩි කලක් නොගොස් පිරිනිවන් පෑ සේක. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ මහා ජනකාය උන්වහන්සේගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන නුවර දොරටුව අසල ස්තූපයක් කරවූහ.

อถ โข สงฺโข พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺโต เม จิรคโต, น จสฺส ปวตฺตึ ชานามี’’ติ ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม ตกฺกสิลาย นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปตฺวา มหาชนกายํ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา พหูสุ เอโกปิ เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตึ ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘สุสีโม นาม มาณโว อิธ อาคโต อตฺถิ, อปิ นุ ตสฺส ปวตฺตึ ชานาถา’’ติ? เต ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ชานาม, อสฺมึ นคเร พฺราหฺมณสฺส สนฺติเก ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, อยมสฺส ถูโป ปติฏฺฐาปิโต’’ติ อาหํสุ. โส ภูมึ หตฺเถน [Pg.296] ปหริตฺวา, โรทิตฺวา จ ปริเทวิตฺวา จ ตํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ติณานิ อุทฺธริตฺวา อุตฺตรสาฏเกน วาลุกํ อาเนตฺวา, ปจฺเจกพุทฺธเจติยงฺคเณ อากิริตฺวา, กมณฺฑลุโต อุทเกน สมนฺตโต ภูมึ ปริปฺโผสิตฺวา วนปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา อุตฺตรสาฏเกน ปฏากํ อาโรเปตฺวา ถูปสฺส อุปริ อตฺตโน ฉตฺตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามีติ.

ඉන්පසු සංඛ බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: 'මගේ පුත්‍රයා ගොස් බොහෝ කලකි, ඔහුගේ කිසිදු තොරතුරක් මම නොදනිමි.' ඔහු සිය පුත්‍රයා දැකීමේ කැමැත්තෙන් තක්සලාවෙන් නික්ම, පිළිවෙළින් බරණැසට පැමිණ රැස්ව සිටි මහජනකාය දැක, 'නිසැකවම මේ බොහෝ දෙනා අතර මගේ පුත්‍රයා පිළිබඳ තොරතුරක් දන්නා එක් අයෙකු හෝ සිටිය හැකිය'යි සිතා ඔවුන් වෙතට ගොස් මෙසේ විමසුවේය: 'සුසීම නම් මානවකයෙක් මෙහි පැමිණියේද? ඔබ ඔහු ගැන කිසිදු තොරතුරක් දන්නේද?' එවිට ඔවුහු මෙසේ කීහ: 'එසේය බ්‍රාහ්මණය, අපි ඔහු ගැන දනිමු. ඔහු මේ නගරයේ බ්‍රාහ්මණයෙකු යටතේ වේදත්‍රය හදාරා කෙළ පැමිණ, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා සමීපයේ පැවිදි වී, පසේබුදු බවට පත්ව, අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය. ඔහු උදෙසා කරවන ලද ස්තූපය මෙයයි.' එවිට ඔහු අතින් පොළොවට ගසා හඬා වැලපී, එම චෛත්‍ය මළුවට ගොස් තණකොළ උදුරා දමා, තමාගේ උතුරු සළුවෙන් වැලි ගෙනැවිත් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේගේ චෛත්‍ය මළුවෙහි අතුරා, කෙණ්ඩියෙන් පැන් ගෙන හාත්පසින් බිම ඉස, වල්මල්වලින් පූජා පවත්වා, උතුරු සළුවෙන් ධජයක් සාදා ඔසවා, ස්තූපය මුදුනේ තමාගේ කුඩය බැඳ නික්ම ගියේය.

เอวํ อตีตํ ทสฺเสตฺวา ตํ ชาตกํ ปจฺจุปฺปนฺเนน อนุสนฺเธนฺโต ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กเถสิ – ‘‘สิยา โข ปน โว, ภิกฺขเว, เอวมสฺส อญฺโญ นูน เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสี’’ติ, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อหํ เตน สมเยน สงฺโข พฺราหฺมโณ อโหสึ, มยา สุสีมสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส เจติยงฺคเณ ติณานิ อุทฺธฏานิ, ตสฺส เม กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺคํ วิคตขาณุกณฺฏกํ กตฺวา สมํ สุทฺธมกํสุ, มยา ตตฺถ วาลุกา โอกิณฺณา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน อฏฺฐโยชนมคฺเค วาลุกํ โอกิรึสุ. มยา ตตฺถ วนกุสุเมหิ ปูชา กตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน นวโยชนมคฺเค ถเล จ อุทเก จ นานาปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ อกํสุ. มยา ตตฺถ กมณฺฑลุทเกน ภูมิ ปริปฺโผสิตา, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน เวสาลิยํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. มยา ตสฺมึ เจติเย ปฏากา อาโรปิตา, ฉตฺตญฺจ พทฺธํ, ตสฺส เม นิสฺสนฺเทน ยาว อกนิฏฺฐภวนา ปฏากา จ อาโรปิตา, ฉตฺตาติฉตฺตานิ จ อุสฺสิตานิ. อิติ โข, ภิกฺขเว, อยํ มยฺหํ ปูชาวิเสโส เนว พุทฺธานุภาเวน นิพฺพตฺโต, น นาคเทวพฺรหฺมานุภาเวน, อปิจ โข อปฺปมตฺตกปริจฺจาคานุภาเวน นิพฺพตฺโต’’ติ. ธมฺมกถาปริโยสาเน อิมํ คาถมภาสิ –

මෙසේ අතීත කතාව දක්වා, ඒ ජාතක කතාව වර්තමාන පුවත සමඟ ගළපමින් භික්ෂූන්ට මෙසේ ධර්ම දේශනා කළ සේක: 'මහණෙනි, ඒ කාලයේ සංඛ බ්‍රාහ්මණයා වූයේ වෙනත් අයෙකු යැයි ඔබට සිතෙන්නට පුළුවන. එහෙත් එය එසේ නොසැලකිය යුතුය. ඒ කාලයේ සංඛ බ්‍රාහ්මණයා වූයේ මමයි. මා විසින් සුසීම පසේබුදු රජාණන් වහන්සේගේ චෛත්‍ය මළුවෙහි තණකොළ උදුරා දමන ලදී. ඒ කර්මයේ විපාක වශයෙන්, යොදුන් අටක් දිග මාර්ගයෙහි ගල්, මුල් හා කටු පඳුරු ඉවත් කර සමතලා කර පිරිසිදු කරන ලදී. මා එහි වැලි අතුරන ලදී; එහි විපාක වශයෙන් යොදුන් අටක් දිග මාර්ගයෙහි මිනිස්සු වැලි අතුළහ. මා එහි වල්මල්වලින් පූජා කළෙමි; එහි විපාක වශයෙන් යොදුන් නවයක් දිග මාර්ගයෙහි ගොඩබිම මෙන්ම ජලයෙහිද නොයෙක් මල්වලින් මල් ඇතිරිලි කළහ. මා එහි කෙණ්ඩියෙන් පැන් ඉසින ලදී; එහි විපාක වශයෙන් වෛශාලියෙහි පොක්ඛරවස්ස වැසි වැසුණේය. මා ඒ චෛත්‍යයෙහි ධජයක් එසවූයෙමි, කුඩයක් ද බැඳ තැබුවෙමි; එහි විපාක වශයෙන් අකනිට්ඨා භවනය දක්වා ධජයන් ඔසවන ලදී, කුඩ පිට කුඩ මැනවින් ඔසවන ලදී. මහණෙනි, මේ මට ලැබුණු සුවිශේෂී පූජා සත්කාරයන් බුද්ධානුභාවයෙන් හටගත්තක් නොවේ, නාග, දිව්‍ය හෝ බ්‍රහ්ම අනුභාවයෙන් හටගත්තක් ද නොවේ. මෙය අතීතයේ කරන ලද අල්ප වූ පරිත්‍යාගයක අනුභාවයෙන් හටගත්තකි.' ධර්ම දේශනාව අවසානයේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ;

จเช มตฺตาสุขํ ธีโร, สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๙๐);

යමෙක් අල්ප වූ සැපයක් අත්හැරීමෙන් මහත් වූ සැපයක් දකින්නේ නම්, ඒ මහත් සැපය මැනවින් දකින නුවණැත්තා අල්ප වූ සැපය අත්හැරිය යුතුය.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย รตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි රතන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๒. อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา

2. ආමගන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

สามากจิงฺคูลกจีนกานิ [Pg.297] จาติ อามคนฺธสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ อามคนฺโธ นาม พฺราหฺมโณ ปญฺจหิ มาณวกสเตหิ สทฺธึ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพตนฺตเร อสฺสมํ การาเปตฺวา วนมูลผลาหาโร หุตฺวา ตตฺถ ปฏิวสติ, น กทาจิ มจฺฉมํสํ ขาทติ. อถ เตสํ ตาปสานํ โลณมฺพิลาทีนิ อปริภุญฺชนฺตานํ ปณฺฑุโรโค อุปฺปชฺชิ. ตโต เต ‘‘โลณมฺพิลาทิเสวนตฺถาย มนุสฺสปถํ คจฺฉามา’’ติ ปจฺจนฺตคามํ สมฺปตฺตา. ตตฺถ มนุสฺสา เตสุ ปสีทิตฺวา นิมนฺเตตฺวา โภเชสุํ, กตภตฺตกิจฺจานํ เนสํ มญฺจปีฐปริโภคภาชนปาทมกฺขนาทีนิ อุปเนตฺวา ‘‘เอตฺถ, ภนฺเต, วสถ, มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ วสนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกมึสุ. ทุติยทิวเสปิ เนสํ ทานํ ทตฺวา ปุน ฆรปฏิปาฏิยา เอเกกทิวสํ ทานมทํสุ. ตาปสา จตุมาสํ ตตฺถ วสิตฺวา โลณมฺพิลาทิเสวนาย ถิรภาวปฺปตฺตสรีรา หุตฺวา ‘‘มยํ, อาวุโส, คจฺฉามา’’ติ มนุสฺสานํ อาโรเจสุํ. มนุสฺสา เตสํ เตลตณฺฑุลาทีนิ อทํสุ. เต ตานิ อาทาย อตฺตโน อสฺสมเมว อคมํสุ. ตญฺจ คามํ ตเถว สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร อาคมึสุ. มนุสฺสาปิ เตสํ อาคมนกาลํ วิทิตฺวา ทานตฺถาย ตณฺฑุลาทีนิ สชฺเชตฺวาว อจฺฉนฺติ, อาคเต จ เน ตเถว สมฺมาเนนฺติ.

'සාමාකචිංගූලකචීනකානි ච' යනාදී ලෙස ඇරඹෙන ආමගන්ධ සූත්‍රයේ උප්පත්තිය කවරේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර, ආමගන්ධ නම් බ්‍රාහ්මණයෙක් පන්සියයක් මාණවකයන් සමඟ තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී හිමාලයට වැදී, පර්වත අතර අසපුවක් කරවා ගෙන වල් අල, මුල්, ඵලාඵල ආහාරයට ගනිමින් එහි වාසය කළේය. ඔහු කිසි කලක මස් හෝ මාළු අනුභව නොකළේය. එවිට, ලුණු හා ඇඹුල් ආදිය පරිභෝජනය නොකළ ඒ තාපසයන්ට පාණ්ඩු රෝගය වැළඳුණි. ඉක්බිති ඔවුහු 'ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස මනුෂ්‍ය පථයට යමු' යි සිතා ප්‍රත්‍යන්ත ගමකට පැමිණියහ. එහි මිනිස්සු ඔවුන් කෙරෙහි පැහැදී ඇරයුම් කර දන් දුන්හ. දන් වැළඳීමෙන් පසු ඔවුන්ට ඇඳ, පුටු, පරිභෝජන භාජන, පා තෙල් ආදිය පූජා කර 'ස්වාමීනි, මෙහි වාසය කරන්න, කලකිරීමට පත් නොවන්න' යි වාසස්ථාන පෙන්වා නික්ම ගියහ. දෙවන දිනයෙහි ද ඔවුන්ට දන් දී නැවත පිළිවෙළින් නිවාසවලින් දිනපතා දන් දුන්හ. තාපසයෝ සිව්මසක් එහි වාසය කර ලුණු ඇඹුල් පරිභෝජනය කිරීමෙන් සිරුරු ශක්තිමත් කරගෙන, 'ඇවැත්නි, අපි යමු' යි මිනිසුන්ට දැනුම් දුන්හ. මිනිස්සු ඔවුන්ට තෙල්, සහල් ආදිය පූජා කළහ. ඔවුහු ඒවා ගෙන තම අසපුවටම ආපසු පැමිණියහ. එම ගමට වසරක් පාසා එලෙස පැමිණියහ. මිනිස්සු ද ඔවුන් පැමිණෙන කාලය දැන දන් දීම සඳහා සහල් ආදිය සූදානම් කරගෙන සිටි අතර, ඔවුන් පැමිණි පසු පෙර පරිදිම ගරු සත්කාර කළහ.

อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตตฺถ วิหรนฺโต เตสํ ตาปสานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตโต นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน ตํ คามํ อนุปฺปตฺโต. มนุสฺสา ภควนฺตํ ทิสฺวา มหาทานานิ อทํสุ. ภควา เตสํ ธมฺมํ เทเสสิ. เต ตาย ธมฺมเทสนาย อปฺเปกจฺเจ โสตาปนฺนา, เอกจฺเจ สกทาคามิโน, เอกจฺเจ อนาคามิโน อเหสุํ, เอกจฺเจ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ภควา ปุนเทว สาวตฺถึ ปจฺจาคมาสิ. อถ เต ตาปสา ตํ คามํ อาคมึสุ. มนุสฺสา ตาปเส ทิสฺวา น ปุพฺพสทิสํ โกตูหลมกํสุ. ตาปสา ตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ, อาวุโส, อิเม มนุสฺสา น ปุพฺพสทิสา, กึ นุ โข อยํ คาโม ราชทณฺเฑน อุปทฺทุโต, อุทาหุ ทุพฺภิกฺเขน, อุทาหุ อมฺเหหิ สีลาทิคุเณหิ สมฺปนฺนตโร โกจิ ปพฺพชิโต อิมํ คามมนุปฺปตฺโต’’ติ? เต อาหํสุ – ‘‘น, ภนฺเต, ราชทณฺเฑน, น ทุพฺภิกฺเขนายํ คาโม อุปทฺทุโต, อปิจ พุทฺโธ โลเก [Pg.298] อุปฺปนฺโน, โส ภควา พหุชนหิตาย ธมฺมํ เทเสนฺโต อิธาคโต’’ติ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වී, උතුම් වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වා, පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩම කොට එහි වැඩවසන සේක. එහිදී ඒ තවුසන්ගේ (නිවන් දැකීමට ඇති) උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, එතැනින් නික්ම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවේ වඩිමින් පිළිවෙළින් ඒ ගමට පැමිණි සේක. මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක මහා දානමාන පූජා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ ධර්ම දේශනාව හේතුවෙන් ඇතැම්හු සෝවාන් වූහ, ඇතැම්හු සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැම්හු අනාගාමී වූහ, තවත් ඇතැම්හු පැවිදි වී අරිහත් භාවයට පත් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැවතත් සැවැත් නුවරටම වැඩම කළ සේක. ඉක්බිති ඒ තවුසෝ ඒ ගමට පැමිණියහ. මිනිස්සු තවුසන් දැක පෙර පරිදි මහත් උනන්දුවක් හෝ කලබලයක් නොදැක්වූහ. තවුසෝ ඔවුන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: "ඇවැත්නි, මේ මිනිස්සු පෙර මෙන් නොවන්නේ ඇයි? මේ ගමට රජ දඬුවමක් පැමිණ තිබේද? නැතහොත් සාගතයක් පැමිණ තිබේද? එසේත් නැතිනම් අපට වඩා සීලාදී ගුණයෙන් සපිරි වෙනත් කිසියම් පැවිදි කෙනෙක් මේ ගමට වැඩම කළේද?" ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, මේ ගමට රජ දඬුවමක් හෝ සාගතයක් පැමිණ නැත. එහෙත් ලොව බුදු කෙනෙකුන් පහළ වී ඇත. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ ජනයාගේ යහපත පිණිස ධර්මය දේශනා කරමින් මෙහි වැඩම කළ සේක."

ตํ สุตฺวา อามคนฺธตาปโส ‘‘พุทฺโธติ, คหปตโย, วเทถา’’ติ? ‘‘พุทฺโธติ, ภนฺเต, วทามา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ อตฺตมโน อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข โส พุทฺโธ อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก, ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘อามคนฺโธ นาม มจฺฉมํสํ, คหปตโย’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี อโหสิ – ‘‘มาเหว โข ปน พุทฺโธ สิยา’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธานํ ปาตุภาโว นาม ทุลฺลโภ, คนฺตฺวา พุทฺธํ ทิสฺวา ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ. ตโต เยน ภควา คโต, ตํ มคฺคํ มนุสฺเส ปุจฺฉิตฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย ตุริตตุริโต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สาวตฺถึ อนุปฺปตฺวา เชตวนเมว ปาวิสิ สทฺธึ สกาย ปริสาย. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโน เอว โหติ. ตาปสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ตุณฺหีภูตา อนภิวาเทตฺวาว เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ภควา ‘‘กจฺจิ โว อิสโย ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน เตหิ สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิ. เตปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทิมาหํสุ. ตโต อามคนฺโธ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ โคตม, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘โก โส, พฺราหฺมณ, อามคนฺโธ นามา’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ, โภ โคตมา’’ติ. ภควา ‘‘น, พฺราหฺมณ, มจฺฉมํสํ อามคนฺโธ. อปิจ โข อามคนฺโธ นาม สพฺเพ กิเลสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา ‘‘น, พฺราหฺมณ, อิทานิ ตฺวเมว อามคนฺธํ ปุจฺฉิ, อตีเตปิ ติสฺโส นาม พฺราหฺมโณ กสฺสปํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ. เอวญฺจ โส ปุจฺฉิ, เอวญฺจสฺส ภควา พฺยากาสี’’ติ ติสฺเสน จ พฺราหฺมเณน กสฺสเปน จ ภควตา วุตฺตคาถาโย เอว อาเนตฺวา ตาหิ คาถาหิ พฺราหฺมณํ สญฺญาเปนฺโต อาห – ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ. อยํ ตาว อิมสฺส สุตฺตสฺส อิธ อุปฺปตฺติ.

එය ඇසූ ආමගන්ධ තවුසා "ගෘහපතියනි, ඔබ 'බුද්ධ' කියා පැවසුවාද?" යි ඇසීය. "එසේය ස්වාමීනි, 'බුද්ධ' කියා පැවසුවෙමු" යි තෙවරක් පැවසූ කල්හි, "බුද්ධ යන මේ ශබ්දය පවා ලෝකයෙහි ඉතා දුර්ලභය" යි මහත් සතුටට පත්ව ප්‍රීති වාක්‍ය පවසා, "ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ආමගන්ධය අනුභව කරන්නේද? නැද්ද?" යි විමසීය. "ස්වාමීනි, ආමගන්ධය යනු කුමක්ද?" "ගෘහපතියනි, ආමගන්ධය යනු මස් මාංශයි." "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මස් මාංශ වළඳන සේක" යි මිනිස්සු කීහ. එය ඇසූ තවුසා පසුතැවිල්ලට පත්ව, "එසේ නම් උන්වහන්සේ බුදු කෙනෙකු විය නොහැකිය" යි සිතීය. නැවතත් ඔහු මෙසේ සිතීය: "බුදුවරුන්ගේ පහළ වීම ඉතා දුර්ලභය. මම ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක විමසා ඒ ගැන දැනගන්නෙමි." ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ මඟ මිනිසුන්ගෙන් විමසමින්, වස්සා කෙරෙහි ඇලුනු දෙනක මෙන් ඉතා ඉක්මනින්, යන මඟ සෑම තැනකම එක් රැයක් පමණක් නවාතැන් ගනිමින් සැවැත් නුවරට පැමිණ, තමාගේ පිරිස සමඟම ජේතවනාරාමයට ඇතුළු විය. ඒ අවස්ථාවේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ධර්මය දේශනා කිරීම පිණිස අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. තවුසෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, නිහඬවම, වැඳුම් පිදුම් නොකරම එකත්පසක වාඩි වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඉෂිවරුනි, ඔබ සැමට සැප සනීප කෙසේද?" යනාදී වශයෙන් ඔවුන් සමඟ සතුටු සාමීචියෙහි යෙදුණු සේක. ඔවුහු ද "භවත් ගෞතමයෙනි, අපට සුවසේ ඉවසිය හැකිය" යනාදිය පැවසූහ. ඉක්බිති ආමගන්ධ තවුසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසීය: "භවත් ගෞතමයෙනි, ඔබ ආමගන්ධය අනුභව කරන්නේද? නැද්ද?" "බ්‍රාහ්මණය, ආමගන්ධය යනු කුමක්ද?" "භවත් ගෞතමයෙනි, මස් මාංශයි." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "බ්‍රාහ්මණය, මස් මාංශ යනු ආමගන්ධය නොවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම ආමගන්ධය යනු සියලු කෙලෙස් සහ පවිටු අකුසල ධර්මයන්ය." එසේ වදාරා, "බ්‍රාහ්මණය, දැනට ඔබ පමණක් නොව ආමගන්ධය ගැන විමසුවේ, අතීතයේදී තිස්ස නම් බ්‍රාහ්මණයෙක් කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ද මෙසේම විමසුවේය. ඔහු විමසුවේත් මෙලෙසමය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්නේත් මෙලෙසමය" යි පවසා, ඒ ගාථාවන්ම ගෙන හැර දක්වමින් බ්‍රාහ්මණයාට කරුණු වටහා දෙනු පිණිස "සාමාකචිංගූලකචීනකානි චා" යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. මෙය මේ සූත්‍රය දේශනා කිරීමට ලැබුණු නිමිත්ත වේ.

อตีเต ปน กสฺสโป กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐาสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธนวตี นาม พฺราหฺมณี, ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. อคฺคสาวโกปิ ตํ ทิวสํเยว เทวโลกา จวิตฺวา อนุปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส ปชาปติยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. เอวํ เตสํ เอกทิวสเมว ปฏิสนฺธิคฺคหณญฺจ [Pg.299] คพฺภวุฏฺฐานญฺจ อโหสิ, เอกทิวสเมว เอเตสํ เอกสฺส กสฺสโป, เอกสฺส ติสฺโสติ นามมกํสุ. เต สหปํสุกีฬนกา ทฺเว สหายา อนุปุพฺเพน วุฑฺฒึ อคมึสุ. ติสฺสสฺส ปิตา ปุตฺตํ อาณาเปสิ – ‘‘อยํ, ตาต, กสฺสโป นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตฺวมฺปิสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กเรยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อุโภปิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. ตโต วุฑฺฒึ อนุปฺปตฺตกาเลปิ ติสฺโส โพธิสตฺตํ อาห – ‘‘เอหิ, สมฺม, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ โพธิสตฺโต น นิกฺขมิ. ติสฺโส ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปากํ คต’’นฺติ สยํ นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ ปพฺพตปาเท อสฺสมํ การาเปตฺวา วสติ. โพธิสตฺโตปิ อปเรน สมเยน ฆเร ฐิโตเยว อานาปานสฺสตึ ปริคฺคเหตฺวา จตฺตาริ ฌานานิ อภิญฺญาโย จ อุปฺปาเทตฺวา ปาสาเทน โพธิมณฺฑสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘ปุน ปาสาโท ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ, โส สกฏฺฐาเนเยว ปติฏฺฐาสิ. อปพฺพชิเตน กิร โพธิมณฺฑํ อุปคนฺตุํ น สกฺกาติ. โส ปพฺพชิตฺวา โพธิมณฺฑํ ปตฺวา นิสีทิตฺวา สตฺต ทิวเส ปธานโยคํ กตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สมฺมาสมฺโพธึ สจฺฉากาสิ.

අතීතයේ කස්සප නම් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අසංඛෙය්‍ය අටක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පාරමී ධර්මයන් පුරා, බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත නම් බ්‍රාහ්මණයාගේ බිරිඳ වූ ධනවතී නම් බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ද එදිනම දෙව්ලොවින් චුතව අනුපුරෝහිත බ්‍රාහ්මණයාගේ බිරිඳගේ කුසෙහි උපන්නෝය. මෙසේ ඔවුන් දෙදෙනාගේ පිළිසිඳ ගැනීම සහ උපත එකම දිනක සිදු වූ අතර, එදිනම ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකුට කස්සප කියා ද අනෙක් අයෙකුට තිස්ස කියා ද නම් තැබූහ. කුඩා කල සිටම වැලි සෙල්ලම් කරමින් එකට හැදුණු වැඩුණු ඒ මිතුරන් දෙදෙනා ක්‍රමයෙන් තාරුණ්‍යයට පත් වූහ. තිස්සගේ පියා තම පුත්‍රයාට මෙසේ අණ කළේය: "පුත තිස්ස, මේ කස්සප තරුණයා ගිහිගෙය හැර ගොස් මහණ වී බුදු වන්නේය. ඔබත් ඔහු සමීපයෙහි පැවිදි වී සසර දුකින් මිදෙන්න." ඔහු "යහපතැයි" පවසා එය පිළිගෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "යහළුව, අපි දෙදෙනාම පැවිදි වෙමු" යැයි කීවේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද "යහපතැයි" පවසා එය පිළිගත්හ. ඉන්පසු ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ කල ද තිස්ස බෝධිසත්වයන් හට "යහළුව, එන්න, අපි මහණ වෙමු" යැයි පැවසීය. එහෙත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එවෙලේ ගිහිගෙයින් නික්මුණේ නැත. "මොහුගේ ඥානය තවමත් මෝරා නැතැ"යි සිතූ තිස්ස, තමාම ගිහිගෙය හැර ගොස් සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, වනයෙහි කඳු පාමුල අසපුවක් කරවාගෙන වාසය කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද පසු කලෙක ගිහිගෙයි වසන අතරතුරදීම ආනාපානසතිය වඩා රූපාවචර ධ්‍යාන සතර සහ අභිඥාවන් උපදවා ගෙන, ප්‍රාසාදය පිටින්ම බෝධි මණ්ඩලය සමීපයට ගොස්, "මේ ප්‍රාසාදය නැවත තිබූ තැනම පිහිටාවා" යි අධිෂ්ඨාන කළහ. එවිට ඒ ප්‍රාසාදය තිබූ තැනම පිහිටියේය. නොපැවිදි වූවකුට බෝධි මණ්ඩලයට ළඟා විය නොහැකි බව සිතා උන්වහන්සේ පැවිදි වී බෝධි මණ්ඩලය වෙත ගොස්, එහි වැඩ හිඳ සත් දිනක් වීර්ය වඩා සත්වන දිනයේදී සම්මා සම්බෝධිය සාක්ෂාත් කළ සේක.

ตทา อิสิปตเน วีสติสหสฺสา ปพฺพชิตา ปฏิวสนฺติ. อถ กสฺสโป ภควา เต อามนฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. สุตฺตปริโยสาเน สพฺเพว อรหนฺโต อเหสุํ. โส สุทํ ภควา วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวุโต ตตฺเถว อิสิปตเน วสติ. กิกี จ นํ กาสิราชา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาติ. อเถกทิวสํ พาราณสิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ติสฺสสฺส ตาปสสฺส อสฺสมํ ปตฺวา ตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตาปโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พาราณสิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ. ตาปโส ทุลฺลภวจนํ สุตฺวา ปีติโสมนสฺสชาโต ปุจฺฉิ – ‘‘กึ โส อามคนฺธํ ภุญฺชติ, น ภุญฺชตี’’ติ? ‘‘โก ภนฺเต, อามคนฺโธ’’ติ? ‘‘มจฺฉมํสํ อาวุโส’’ติ. ‘‘ภควา, ภนฺเต, มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ตาปโส วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘คนฺตฺวา ตํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ ‘อามคนฺธํ ปริภุญฺชามี’ติ วกฺขติ, ตโต นํ ‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จ อนนุจฺฉวิกเมต’นฺติ นิวาเรตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามี’’ติ สลฺลหุกํ อุปกรณํ [Pg.300] คเหตฺวา สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน สายนฺหสมเย พาราณสึ ปตฺวา อิสิปตนเมว ปาวิสิ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. ตาปโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม อนภิวาเทตฺวา ตุณฺหีภูโต เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ตํ ทิสฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปฏิสมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ กสฺสปา’’ติอาทีนิ วตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ภควนฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘อามคนฺธํ, โภ กสฺสป, ภุญฺชสิ, น ภุญฺชสี’’ติ? ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ. ‘‘สาธุ, สาธุ, โภ กสฺสป, ปรกุณปํ อขาทนฺโต สุนฺทรมกาสิ, ยุตฺตเมตํ โภโต กสฺสปสฺส ชาติยา จ กุลสฺส จ โคตฺตสฺส จา’’ติ. ตโต ภควา ‘‘อหํ กิเลเส สนฺธาย ‘อามคนฺธํ น ภุญฺชามี’ติ วทามิ, พฺราหฺมโณ มจฺฉมํสํ ปจฺเจติ, ยํนูนาหํ สฺเว คามํ ปิณฺฑาย อปวิสิตฺวา กิกีรญฺโญ เคหา อาภตํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺเชยฺยํ, เอวํ อามคนฺธํ อารพฺภ กถา ปวตฺติสฺสติ. ตโต พฺราหฺมณํ ธมฺมเทสนาย สญฺญาเปสฺสามี’’ติ ทุติยทิวเส กาลสฺเสว สรีรปริกมฺมํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปาวิสิ. ภิกฺขู คนฺธกุฏิทฺวารํ ปิหิตํ ทิสฺวา ‘‘น ภควา อชฺช ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวิสิตุกาโม’’ติ ญตฺวา คนฺธกุฏึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิณฺฑาย ปวิสึสุ.

එසමයෙහි ඉසිපතනයෙහි විසිදහසක් පැවිද්දෝ වාසය කළහ. එකල්හි කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් අමතා ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයෙහි සියල්ලෝම අර්හත් භාවයට පත් වූහ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන එම ඉසිපතනයෙහිම වැඩසිටි සේක. කාසි රජු වූ කිකී රජතුමා උන්වහන්සේට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කළේය. ඉක්බිති එක් දිනක් බරණැස වාසී එක් පුරුෂයෙක් පර්වතයෙහි සඳුන් හර ආදිය සොයනුයේ, තිස්ස තාපසයාගේ අසපුවට පැමිණ, ඔහුට වැඳ එකත්පසෙක සිටියේය. තාපසයා ඔහු දැක, “ඔබ කොහේ සිට පැමිණියේද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, බරණැස සිටයි.” “එහි පුවත කුමක්ද?” “ස්වාමීනි, එහි කස්සප නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපන් සේක.” තාපසයා මේ දුර්ලභ වචනය අසා ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්ව, “උන්වහන්සේ ආමගන්ධය වළඳන සේක්ද, නැද්ද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, ආමගන්ධය යනු කුමක්ද?” “ඇවැත්නි, මස් මාංශයි.” “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මස් මාංශ වළඳන සේක.” එය අසා තාපසයා කලකිරීමට පත්ව නැවත මෙසේ සිතුවේය: “මම ගොස් උන්වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමි. ඉදින් උන්වහන්සේ ‘මම ආමගන්ධය වළඳමි’ යි පවසන්නේ නම්, එවිට ‘ස්වාමීනි, මෙය ඔබවහන්සේගේ ජාතියට, කුලයට හා ගෝත්‍රයට නොගැලපෙන්නකි’ යි වළක්වා, උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී සසරින් එතෙර වන්නෙමි.” මෙසේ සිතා සැහැල්ලු පිරිකර ගෙන, යන මග සෑම තැනකම එක් රැයක් බැගින් නවාතැන් ගනිමින්, සවස් කාලයෙහි බරණැසට පැමිණ ඉසිපතනයටම ඇතුළු විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඒ අවස්ථාවෙහි ධර්ම දේශනා කිරීම සඳහා අස්නෙහි වැඩ සිටි සේක. තාපසයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳුම් පිදුම් නොකර නිහඬව එකත්පසෙක සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු දැක පෙර කී පරිදිම පිළිසඳරෙහි යෙදුණු සේක. ඔහුද “භවත් කස්සපයන් වහන්ස, සැප සේ වෙසෙන්නේද?” යනාදී වචන පවසා එකත්පසෙක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසීය: “භවත් කස්සපයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ ආමගන්ධය වළඳන සේක්ද, නැද්ද?” “බ්‍රාහ්මණය, මම ආමගන්ධය නොවළඳමි.” “සාධු! සාධු! භවත් කස්සපයන් වහන්ස, අනුන්ගේ කුණප (මස්) අනුභව නොකිරීමෙන් ඔබවහන්සේ යහපතක් කළ සේක. මෙය භවත් කස්සපයන් වහන්සේගේ ජාතියට, කුලයට හා ගෝත්‍රයට සුදුසුය.” එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මම කෙලෙස් අරමුණු කරගෙන ‘ආමගන්ධය නොවළඳමි’ යි පවසමි. බ්‍රාහ්මණයා එය මස් මාංශ යැයි විශ්වාස කරයි. එබැවින් මම හෙට ගමට පිඬු පිණිස නොවැඩ, කිකී රජුගේ නිවසින් ගෙනෙන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳන්නෙමි. එවිට ආමගන්ධය අරභයා කථාවක් ඇති වනු ඇත. ඉන්පසු ධර්ම දේශනාවකින් බ්‍රාහ්මණයාට කරුණු වටහා දෙන්නෙමි.” මෙසේ සිතා දෙවන දිනයෙහි අලුයම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා ගඳකිළියට වැඩම කළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා ගඳකිළි දොර වසා ඇති බව දැක, “අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කිරීමට අදහස් නොකරන සේක” යි දැන, ගඳකිළිය පැදකුණු කොට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ.

ภควาปิ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตาปโสปิ โข ปตฺตสากํ ปจิตฺวา ขาทิตฺวา ภควโต สนฺติเก นิสีทิ. กิกี กาสิราชา ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘กุหึ ภควา, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วิหาเร, มหาราชา’’ติ จ สุตฺวา นานาพฺยญฺชนรสมเนกมํสวิกติสมฺปนฺนํ โภชนํ ภควโต ปาเหสิ. อมจฺจา วิหารํ เนตฺวา ภควโต อาโรเจตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ปริวิสนฺตา ปฐมํ นานามํสวิกติสมฺปนฺนํ ยาคุํ อทํสุ, ตาปโส ทิสฺวา ‘‘ขาทติ นุ โข โน’’ติ จินฺเตนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา ตสฺส ปสฺสโตเยว ยาคุํ ปิวนฺโต มํสขณฺฑํ มุเข ปกฺขิปิ. ตาปโส ทิสฺวา กุทฺโธ. ปุน ยาคุปีตสฺส นานารสพฺยญฺชนํ โภชนมทํสุ, ตมฺปิ คเหตฺวา ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา อติวิย กุทฺโธ ‘‘มจฺฉมํสํ ขาทนฺโตเยว ‘น ขาทามี’ติ ภณตี’’ติ. อถ ภควนฺตํ กตภตฺตกิจฺจํ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนํ อุปสงฺกมฺม ‘‘โภ กสฺสป, มุสา ตฺวํ ภณสิ, เนตํ ปณฺฑิตกิจฺจํ. มุสาวาโท หิ ครหิโต พุทฺธานํ, เยปิ เต ปพฺพตปาเท วนมูลผลาทีหิ ยาเปนฺตา อิสโย วสนฺติ, เตปิ มุสา น ภณนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน อิสีนํ คุเณ คาถาย วณฺเณนฺโต อาห ‘‘สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จา’’ติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ගඳකිළියෙන් නික්ම පනවන ලද අස්නෙහි වැඩ සිටි සේක. තාපසයාද පලා කොළ තම්බා අනුභව කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳගත්තේය. කාසි රජු වූ කිකී රජතුමා භික්ෂූන් වහන්සේලා පිඬු පිණිස වඩිනු දැක, “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහේද?” යි විමසා, “මහරජ, වෙහෙරෙහි වැඩ සිටින සේක” යි අසා, නොයෙක් රසවත් ව්‍යංජනවලින් හා නොයෙක් මාංශ වර්ගවලින් යුත් භෝජනයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යැවීය. ඇමතිවරු එය විහාරයට ගෙන ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වා, පැන් පූජා කොට පූජා කරමින් පළමුව නොයෙක් මාංශයන්ගෙන් යුත් කැඳ පූජා කළහ. තාපසයා එය දැක “මුන්වහන්සේ මෙය වළඳන සේක්ද නැද්ද?” යි සිතමින් සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු බලා සිටියදීම කැඳ වළඳමින් මාංශ කැබැල්ලක් මුවෙහි තබා ගත් සේක. තාපසයා එය දැක කෝපයට පත් විය. නැවත කැඳ වැළඳීමෙන් පසු නොයෙක් රසවත් ව්‍යංජන සහිත භෝජනය පූජා කළහ. එයද ගෙන වළඳනු දැක ඔහු අතිශයින් කෝපයට පත්ව, “මස් මාංශ වළඳමින්ම ‘වළඳන්නේ නැතැ’යි පවසනවා” යි (සිතීය). ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳ අවසන් කොට අත්පා සෝදා වැඩ සිටින කල, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ කීවේය: “භවත් කස්සපය, ඔබ බොරු පවසන්නෙහිය. මෙය පණ්ඩිතයන්ගේ කාර්යයක් නොවේ. මක්නිසාද යත් මුසාවාදය බුදුවරයන් වහන්සේලා විසින් හෙළා දකින ලද්දකි. පර්වත පාමුල වනයේ අල මුල් පලතුරු අනුභව කරමින් වෙසෙන යම් ඉසිවරුන් වෙත්ද, ඔවුහු පවා බොරු නොපවසති” යි පවසා, නැවතත් ඉසිවරුන්ගේ ගුණ ගාථාවකින් වර්ණනා කරමින් “සාමාක චිංගුලක චීනක...” යනාදී වශයෙන් පැවසීය.

๒๔๒. ตตฺถ [Pg.301] สามากาติ ธุนิตฺวา วา สีสานิ อุจฺจินิตฺวา วา คยฺหูปคา ติณธญฺญชาติ. ตถา จิงฺคูลกา กณวีรปุปฺผสณฺฐานสีสา โหนฺติ. จีนกานีติ อฏวิปพฺพตปาเทสุ อโรปิตชาตา จีนมุคฺคา. ปตฺตปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ หริตปณฺณํ. มูลผลนฺติ ยํกิญฺจิ กนฺทมูลํ. ควิปฺผลนฺติ ยํกิญฺจิ รุกฺขวลฺลิผลํ. มูลคฺคหเณน วา กนฺทมูลํ, ผลคฺคหเณน รุกฺขวลฺลิผลํ, ควิปฺผลคฺคหเณน อุทเก ชาตสิงฺฆาตกกเสรุกาทิผลํ เวทิตพฺพํ. ธมฺเมน ลทฺธนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนาทิมิจฺฉาชีวํ ปหาย วเน อุญฺฉาจริยาย ลทฺธํ. สตนฺติ สนฺโต อริยา. อสฺนมานาติ ภุญฺชมานา. น กามกามา อลิกํ ภณนฺตีติ เต เอวํ อมมา อปริคฺคหา เอตานิ สามากาทีนิ ภุญฺชมานา อิสโย ยถา ตฺวํ สาทุรสาทิเก กาเม ปตฺถยนฺโต อามคนฺธํ ภุญฺชนฺโตเยว ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’’ติ ภณนฺโต อลิกํ ภณสิ, ตถา น กามกามา อลิกํ ภณนฺติ, กาเม กามยนฺตา มุสา น ภณนฺตีติ อิสีนํ ปสํสาย ภควโต นินฺทํ ทีเปติ.

242. එහි ‘සාමාකා’ යනු ගසා දැමීමෙන් හෝ කරල් කැඩීමෙන් ලබා ගන්නා තණ ධාන්‍ය වර්ගයකි. ‘සීනකා’ යනු වනාන්තර හා පර්වත පාමුල ඉබේ වැවෙන උඳු වර්ගයකි. ‘පත්තප්ඵලං’ යනු යම්කිසි පලා වර්ගයකි. ‘මූලප්ඵලං’ යනු අල වර්ගයකි. ‘ගවිප්ඵලං’ යනු යම්කිසි ගස් වැල්වල හටගන්නා ගෙඩි වර්ගයකි. මූල ග්‍රහණයෙන් අල වර්ගද, ඵල ග්‍රහණයෙන් ගස් වැල්වල ගෙඩිද, ගවිප්ඵල ග්‍රහණයෙන් ජලයෙහි හටගන්නා හීංකුරුළු වැනි ඵල වර්ගද දත යුතුය. ‘ධම්මේන ලද්ධං’ යනු දූත මෙහෙවර වැනි මිථ්‍යා ආජීවයන් අත්හැර වනයෙහි පල වැල සෙවීමෙන් සොයාගත් දෙයයි. ‘සතං’ යනු සත්පුරුෂ ආර්යයන් වහන්සේලාය. ‘අස්නමානා’ යනු වළඳන්නා වූ යන්නයි. ‘න කාමකාමා අලිකං භණන්ති’ යනු ඒ ආර්යයෝ මෙසේ මමත්වය හා පරිග්‍රහය රහිතව ඒ සාමාක ආදී දේ වළඳන ඍෂිවරුන් මෙනි. “ඔබ රසවත් කාමයන් පතමින් කුණුප (මස්) අනුභව කරමින්ම ‘බ්‍රාහ්මණය, මම කුණුප අනුභව නොකරමි’ යි බොරු කියන්නාක් මෙන්, කාමයන් කැමති වන්නෝ බොරු නොකියති” යි ඍෂිවරුන්ට ප්‍රශංසා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන චෝදනාව (නිග්‍රහය) මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ.

๒๔๓. เอวํ อิสีนํ ปสํสาปเทเสน ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ อตฺตนา อธิปฺเปตํ นินฺทาวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา นิปฺปริยาเยเนว ภควนฺตํ นินฺทนฺโต อาห ‘‘ยทสฺนมาโน’’ติ ตตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร. อยํ ปนตฺโถ – ยํ กิญฺจิเทว สสมํสํ วา ติตฺติรมํสํ วา โธวนจฺเฉทนาทินา ปุพฺพปริกมฺเมน สุกตํ, ปจนวาสนาทินา ปจฺฉาปริกมฺเมน สุนิฏฺฐิตํ, น มาตรา น ปิตรา, อปิจ โข ปน ‘‘ทกฺขิเณยฺโย อย’’นฺติ มญฺญมาเนหิ ธมฺมกาเมหิ ปเรหิ ทินฺนํ, สกฺการกรเณน ปยตํ ปณีตมลงฺกตํ, อุตฺตมรสตาย โอชวนฺตตาย ถามพลภรณสมตฺถตาย จ ปณีตํ อสฺนมาโน อาหารยมาโน, น เกวลญฺจ ยํกิญฺจิ มํสเมว, อปิจ โข ปน อิทมฺปิ สาลีนมนฺนํ วิจิตกาฬกํ สาลิตณฺฑุโลทนํ ปริภุญฺชมาโน โส ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธํ, โส ตฺวํ ยํกิญฺจิ มํสํ ภุญฺชมาโน อิทญฺจ สาลีนมนฺนํ ปริภุญฺชมาโน ภุญฺชสิ, กสฺสป, อามคนฺธนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ.

243. මේ අයුරින් ඍෂිවරුන්ට ප්‍රශංසා කිරීමේ මුවාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නින්දා කොට, දැන් තමා අදහස් කළ නින්දා කටයුතු කරුණ පෙන්වමින්, සෘජුවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගර්හා කරනු පිණිස ‘යදස්නමානො’ (යම් ආහාරයක් වළඳන කල්හි) යනුවෙන් පැවසීය. එහි ‘ද’ කාරය පදසන්ධිය පිණිස යෙදුණකි. මෙහි අර්ථය නම් - සේදීම, කැපීම ආදී පූර්ව පරිකර්මවලින් මැනවින් සකස් කරන ලද, පිසීම හා රස ගැන්වීම් ආදී පසු පරිකර්මවලින් නිම කරන ලද, හාවුන්ගේ හෝ වටු කුරුල්ලන්ගේ හෝ යම් මස් වර්ගයක් වේද; එය මව විසින් හෝ පියා විසින් කරන ලද්දක් නොව, ‘මොහු දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයෙකි’යි සලකා ධර්මයට ලැදි අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද්දකි; ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව පිරිනමන ලද, පිරිසිදු, ප්‍රණීත, මැනවින් සරසන ලද, උත්තම රසයෙන් හා පෝෂණ ගුණයෙන් යුක්ත, ශරීර ශක්තිය හා බලය වැඩීමට සමත් වූ ඒ ප්‍රණීත ආහාරය වළඳමින්, තවද හුදෙක් යම් මස් වර්ගයක් පමණක් නොව, කළු සහල් ආදිය ඉවත් කර තෝරාගත් ඇල් සහලේ බතද වළඳමින්, “කස්සපයෙනි, ඔබ ඔය වළඳන්නේ ආමගන්ධයයි (අමු පිළී ආහාරයයි)” යනුවෙනි. “ඔබ යම් මස් වර්ගයක් වළඳමින්, මෙම ඇල් සහලේ බතද අනුභව කරමින්, කස්සපයෙනි, ඔබ ආමගන්ධය වළඳන්නෙහිය”යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෝත්‍ර නාමයෙන් ඇමතීය.

๒๔๔. เอวํ อาหารโต ภควนฺตํ นินฺทิตฺวา อิทานิ มุสาวาทํ อาโรเปตฺวา นินฺทนฺโต อาห ‘‘น อามคนฺโธ…เป… สุสงฺขเตหี’’ติ. ตสฺสตฺโถ [Pg.302] – ปุพฺเพ มยา ปุจฺฉิโต สมาโน ‘‘น อามคนฺโธ มม กปฺปตี’’ติ อิจฺเจว ตฺวํ ภาสสิ, เอวํ เอกํเสเนว ตฺวํ ภาสสิ พฺรหฺมพนฺธุ พฺราหฺมณคุณวิรหิตชาติมตฺตพฺราหฺมณาติ ปริภาสนฺโต ภณติ. สาลีนมนฺนนฺติ สาลิตณฺฑุโลทนํ. ปริภุญฺชมาโนติ ภุญฺชมาโน. สกุนฺตมํเสหิ สุสงฺขเตหีติ ตทา ภควโต อภิหฏํ สกุณมํสํ นิทฺทิสนฺโต ภณติ.

244. මෙසේ ආහාරය මුල් කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නින්දා කොට, දැන් මුසාවාදයෙන් චෝදනා කරමින් නින්දා කරනු පිණිස ‘න ආමගන්ධො... පෙ... සුසංඛතෙහි’ යන ගාථාව පැවසීය. එහි අර්ථය නම් - “පෙර මා විසින් විමසන ලද කල්හි ‘මට ආමගන්ධය (අමු පිළී) කැප නැතැ’යි ඔබ පැවසුවෙහිය. බ්‍රාහ්මණ ගුණයන්ගෙන් තොර, උපතින් පමණක් බ්‍රාහ්මණයෙකු වූ බ්‍රාහ්මණ බන්ධු වූ ඔබ එසේ ඒකාන්තයෙන්ම පැවසුවෙහිය”යි නින්දා කරමින් පවසයි. ‘සාලීනමන්නං’ යනු ඇල් සහලේ බතයි. ‘පරිභුඤ්ජමානො’ යනු වළඳමින් යන්නයි. ‘සකුන්තමංසෙහි සුසංඛතෙහි’ යන්නෙන් එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා ගෙන එන ලද පක්ෂි මාංශය පෙන්වා දෙමින් පවසයි.

เอวํ ภณนฺโต เอว จ ภควโต เหฏฺฐา ปาทตลา ปภุติ ยาว อุปริ เกสคฺคา สรีรมุลฺโลเกนฺโต ทฺวตฺตึสวรลกฺขณาสีติอนุพฺยญฺชนสมฺปทํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปญฺจ ทิสฺวา ‘‘เอวรูโป มหาปุริสลกฺขณาทิปฏิมณฺฑิตกาโย น มุสา ภณิตุํ อรหติ. อยํ หิสฺส ภวนฺตเรปิ สจฺจวาจานิสฺสนฺเทเนว อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โอทาตา มุทุ ตูลสนฺนิภา, เอเกกานิ จ โลมกูเปสุ โลมานิ. สฺวายํ กถมิทานิ มุสา ภณิสฺสติ. อทฺธา อญฺโญ อิมสฺส อามคนฺโธ ภวิสฺสติ, ยํ สนฺธาย เอตทโวจ – ‘นาหํ, พฺราหฺมณ, อามคนฺธํ ภุญฺชามี’ติ, ยํนูนาหํ เอตํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา สญฺชาตพหุมาโน โคตฺเตเนว อาลปนฺโต อิมํ คาถาเสสํ อาห –

මෙලෙස පවසමින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යටි පතුල් පටන් හිස මුදුන දක්වා ශරීරය දෙස බලන ඔහු, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් හා අසූවක් අනුබ්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූද, බ්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලයෙන් වට වූද රූපය දැක මෙසේ සිතීය: “මහා පුරුෂ ලක්ෂණාදියෙන් සැරසුණු මෙවැනි ශරීරයක් ඇත්තෙකුට බොරු කීමට නොහැකිය. සැබවින්ම මොහුගේ පෙර භවයන්හි පවා සත්‍යවාදී වීමේ අනුසසින්ම දෙනෙත් අතර සුදු පැහැති, මොළොක්, පුළුන් වැනි ඌර්ණ රෝම ධාතුව පිහිටා ඇත; රෝම කූපයක එක රෝමය බැගින් පිහිටා ඇත. එවන් වූ මොහු දැන් කෙසේ බොරු පවසන්නද? ඒකාන්තයෙන්ම මොහු ‘බ්‍රාහ්මණය, මම ආමගන්ධය අනුභව නොකරමි’යි පැවසුවේ වෙනත් අර්ථයක් අදහස් කරගෙනය. එබැවින් මම ඒ පිළිබඳව විමසන්නෙමි”යි සිතා, මහත් ගෞරවයක් ඇති කරගෙන ගෝත්‍ර නාමයෙන්ම අමතමින් මෙම ගාථාවේ ඉතිරි කොටස පැවසීය:

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํปกาโร ตว อามคนฺโธ’’ติ.

“කස්සපයෙනි, මම ඔබෙන් මේ කරුණ විමසමි. ඔබ වහන්සේ අදහස් කරන ඒ ආමගන්ධය (පිළී ගඳ) කෙබඳු ආකාර එකක්ද?”

๒๔๕. อถสฺส ภควา อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปาณาติปาโต’’ติ เอวมาทิมาห. ตตฺถ ปาณาติปาโตติ ปาณวโธ. วธเฉทพนฺธนนฺติ เอตฺถ สตฺตานํ ทณฺฑาทีหิ อาโกฏนํ วโธ, หตฺถปาทาทีนํ เฉทนํ เฉโท, รชฺชุอาทีหิ พนฺโธ พนฺธนํ. เถยฺยํ มุสาวาโทติ เถยฺยญฺจ มุสาวาโท จ. นิกตีติ ‘‘ทสฺสามิ, กริสฺสามี’’ติอาทินา นเยน อาสํ อุปฺปาเทตฺวา นิราสากรณํ. วญฺจนานีติ อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ คาหาปนาทีนิ. อชฺเฌนกุตฺตนฺติ นิรตฺถกมเนกคนฺถปริยาปุณนํ. ปรทารเสวนาติ ปรปริคฺคหิตาสุ จาริตฺตาปชฺชนํ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส ปาณาติปาตาทิอกุสลธมฺมสมุทาจาโร อามคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ [Pg.303] กุณปคนฺโธ. กึ การณา? อมนุญฺญตฺตา กิเลสอสุจิมิสฺสกตฺตา สพฺภิ ชิคุจฺฉิตตฺตา ปรมทุคฺคนฺธภาวาวหตฺตา จ. เย หิ อุสฺสนฺนกิเลสา สตฺตา, เต เตหิ อติทุคฺคนฺธา โหนฺติ, นิกฺกิเลสานํ มตสรีรมฺปิ ทุคฺคนฺธํ น โหติ, ตสฺมา เอสามคนฺโธ. มํสโภชนํ ปน อทิฏฺฐมสุตมปริสงฺกิตญฺจ อนวชฺชํ, ตสฺมา น หิ มํสโภชนํ อามคนฺโธติ.

245. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ආමගන්ධය යනු කුමක්දැයි පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘පාණාතිපාතො’ (ප්‍රාණඝාතය) යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි ‘පාණාතිපාතො’ යනු සතුන් මැරීමයි. ‘වධ-ඡේද-බන්ධනං’ යන්නෙහි, සතුන්ට දණ්ඩ ආදියෙන් තැලීම ‘වධ’ නම් වේ; අත් පා ආදිය කැපීම ‘ඡේද’ නම් වේ; ලණු ආදියෙන් බැඳීම ‘බන්ධන’ නම් වේ. ‘ථෙය්‍යං මුසාවාදො’ යනු සොරකම හා බොරු කීමයි. ‘නිකති’ යනු “දෙන්නෙමි, කරන්නෙමි” යනාදී වශයෙන් බලාපොරොත්තු ඇති කරවා පසුව එය ඉටු නොකර රවටා අසරණ කිරීමයි. ‘වඤ්චනානි’ යනු රන් නොවන දෑ රන් ලෙස පෙන්වා කහවනු ආදියෙන් කරන වංචාවන්ය. ‘අජ්ඣෙනකුත්තං’ යනු නිෂ්ඵල වූ බොහෝ ග්‍රන්ථ හැදෑරීමයි. ‘පරදාරසෙවනා’ යනු පර ස්ත්‍රීන් සේවනය කිරීමයි (කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමයි). “මේවා ආමගන්ධයන් මිස මස් අනුභවය ආමගන්ධය නොවේ” යනු - ප්‍රාණඝාතය ආදී වූ මේ අකුසල ධර්මයන්හි හැසිරීමම ආමගන්ධයයි, විෂ ගන්ධයයි, කුණප ගන්ධයයි. එයට හේතුව කුමක්ද? එය මන වඩන සුළු නොවීම, කෙලෙස් නමැති අශුචි මිශ්‍ර වී තිබීම, සත්පුරුෂයන් විසින් පිළිකුල් කිරීම සහ පරම දුර්ගන්ධය ඇති කරන බැවිනි. යම් සත්ත්ව කෙනෙකු කෙලෙස් බහුලව වෙසෙත්ද, ඔවුහු ඒ කෙලෙස් හේතුවෙන් අතිශය දුර්ගන්ධ ඇත්තෝ වෙති. කෙලෙස් රහිත වූවන්ගේ මළ සිරුර පවා දුර්ගන්ධ නොවේ. එබැවින් මෙය (අකුසලය) ආමගන්ධයයි. මස් අනුභවය වනාහි තමා උදෙසා මැරූ බව නොදුටු, නොඇසූ හා සැක නොකටයුතු වූයේ නම් එය නිවැරදි දෙයකි. එබැවින් මස් අනුභවය ආමගන්ධය නොවේ.

๒๔๖. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย เอเกน นเยน อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ยสฺมา เต เต สตฺตา เตหิ เตหิ อามคนฺเธหิ สมนฺนาคตา, น เอโก เอว สพฺเพหิ, น จ สพฺเพ เอเกเนว, ตสฺมา เนสํ เต เต อามคนฺเธ ปกาเสตุํ ‘‘เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา’’ติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย ตาว เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ทฺเว คาถาโย อภาสิ.

246. මෙසේ ධර්මාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් (ධර්ම ස්වභාවයන් මුල් කරගත් දේශනාවෙන්) එක් ක්‍රමයකින් ආමගන්ධය පැහැදිලි කොට, දැන් ඒ ඒ සත්ත්වයන් ඒ ඒ ආමගන්ධයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින්ද, එක් අයෙකු තුළම සියලු ආමගන්ධයන් හෝ සියලු දෙනා තුළම එක් ආමගන්ධයක් හෝ නොමැති බැවින්ද, ඔවුන් තුළ පවතින ඒ ඒ ආමගන්ධයන් ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘යේ ඉධ කාමේසු අසඤ්ඤතා ජනා’ (මේ ලොව යම් කෙනෙක් කාමයන්හි අසංවර වෙද්ද) යනාදී වශයෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ආමගන්ධය විස්තර කරමින් ගාථා දෙකක් වදාළ සේක.

ตตฺถ เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนาติ เย เกจิ อิธ โลเก กามปฏิเสวนสงฺขาเตสุ กาเมสุ มาติมาตุจฺฉาทีสุปิ มริยาทาวิรเหน ภินฺนสํวรตาย อสํยตา ปุถุชฺชนา. รเสสุ คิทฺธาติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา รเส ปริภุญฺชนฺติ. อสุจิภาวมสฺสิตาติ ตาย รสคิทฺธิยา รสปฏิลาภตฺถาย นานปฺปการมิจฺฉาชีวสงฺขาตอสุจิภาวมิสฺสิตา. นตฺถิกทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิสมนฺนาคตา. วิสมาติ วิสเมน กายกมฺมาทินา สมนฺนาคตา. ทุรนฺนยาติ ทุวิญฺญาปยา สนฺทิฏฺฐิปรามาสีอาธานคฺคาหีทุปฺปฏินิสฺสคฺคิตาสมนฺนาคตา. เอสามคนฺโธติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘กาเมสุ อสํยตตา รสคิทฺธตา อาชีววิปตฺตินตฺถิกทิฏฺฐิกายทุจฺจริตาทิวิสมตา ทุรนฺนยภาวตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน ยถาวุตฺเตเนวตฺเถน น อามคนฺโธติ.

එහි ‘යේ ඉධ කාමේසු අසඤ්ඤතා ජනා’ යනු - මේ ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් කාම සේවනය නම් වූ කාමයන්හි, මව හෝ මව් පාර්ශවයේ ඥාතීන් කෙරෙහි පවා සීමාව ඉක්මවා යමින් සංවරය බිඳ අසංවර වූ පෘථග්ජනයෝ වෙද්ද; ‘රසේසු ගිද්ධා’ යනු - දිවට දැනෙන රසයන් කෙරෙහි ගිජු වූ, ඇලුණු, මුළා වූ, බැඳුණු, එහි ආදීනව නොදන්නා වූ, ඉන් මිදීමේ ප්‍රඥාව නැතිව රස විඳින පෘථග්ජනයෝ වෙද්ද; ‘අසුචිභාවමස්සිතා’ යනු - ඒ රස ගිජුකම නිසා රසයන් ලබා ගැනීම පිණිස විවිධ ප්‍රකාර වූ මිථ්‍යා ආජීවය නම් වූ අශුචි බවට පත් වූවෝ වෙද්ද; ‘නත්ථිකදිට්ඨි’ යනු - “දුන් දෙයෙහි විපාක නැත” යනාදී වූ දස වස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූවෝ වෙද්ද; ‘විසමා’ යනු - විසම වූ කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූවෝ වෙද්ද; ‘දුරන්නයා’ යනු - අනුන් හට අවබෝධ කරවීමට අපහසු වූ, තමා ගත් දෘෂ්ටිය දැඩිව ගෙන අත්හැරීමට අකමැති ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූවෝ වෙද්ද; “මෙය ආමගන්ධයයි” යන්නෙන් - මෙම ගාථාවෙන් පුද්ගලයන් මුල් කරගෙන පෙන්වා දෙන ලද, කාමයන්හි අසංවර බව, රස ගිජුකම, ආජීව විපත්තිය (වැරදි ජීවිකාව), නත්ථික දෘෂ්ටිය, කාය දුශ්චරිතාදී විසම බව සහ දෘෂ්ටි ගත් ස්වභාවය යන මේ සවැදෑරුම් කරුණු පෙර කී අර්ථයෙන්ම ආමගන්ධය ලෙස දත යුතුය. “මස් අනුභවය නොව” යන්නෙන් - මස් අනුභවය වනාහි ඉහත කී අර්ථයෙන් ආමගන්ධය නොවන බව අදහස් වේ.

๒๔๗. ทุติยคาถายปิ เย ลูขสาติ เย ลูขา นิรสา, อตฺตกิลมถานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ทารุณาติ กกฺขฬา โทวจสฺสตายุตฺตา. ปิฏฺฐิมํสิกาติ [Pg.304] ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิโน. เอเต หิ อภิมุขํ โอโลเกตุมสกฺโกนฺตา ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสขาทกา วิย โหนฺติ, เตน ‘‘ปิฏฺฐิมํสิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. มิตฺตทฺทุโนติ มิตฺตทูหกา, ทารธนชีวิเตสุ วิสฺสาสมาปนฺนานํ มิตฺตานํ ตตฺถ มิจฺฉาปฏิปชฺชนกาติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺกรุณาติ กรุณาวิรหิตา สตฺตานํ อนตฺถกามา. อติมานิโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปเร อติมญฺญติ, โย เอวรูโป มาโน เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) เอวํ วุตฺเตน อติมาเนน สมนฺนาคตา. อทานสีลาติ อทานปกติกา, อทานาธิมุตฺตา อสํวิภาครตาติ อตฺโถ. น จ เทนฺติ กสฺสจีติ ตาย จ ปน อทานสีลตาย ยาจิตาปิ สนฺตา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทนฺติ, อทินฺนปุพฺพกกุเล มนุสฺสสทิสา นิชฺฌามตณฺหิกเปตปรายณา โหนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อาทานสีลา’’ติปิ ปฐนฺติ, เกวลํ คหณสีลา, กสฺสจิ ปน กิญฺจิ น เทนฺตีติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ลูขตา, ทารุณตา, ปิฏฺฐิมํสิกตา, มิตฺตทูภิตา, นิกฺกรุณตา, อติมานิตา, อทานสีลตา, อทาน’’นฺติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อฏฺฐวิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ.

247. දෙවන ගාථාවෙහි ද 'යේ ලූඛා' යනු රළු වූ, නීරස වූ, ආත්ම ක්ලමථයෙහි (සිරුර වෙහෙසවීමේ) යෙදුණු යන්න අර්ථයයි. 'දාරුණා' යනු කර්කශ වූ, අවවාද දීමට අපහසු (දුබ්බච) බවින් යුත් අයයි. 'පිට්ඨිමංසිකා' යනු ඉදිරියේ මිහිරි ලෙස කතා කොට පසෙකට වූ විට අගුණ පවසන්නන්ය. මොවුන් ඉදිරිපිට බැලීමට නොහැකිව, පුද්ගලයා අහක බලාගත් විට පිට මස් කන්නන් මෙන් වන බැවින් 'පිට්ඨිමංසිකා' (කේලාම් කියන්නන්) යැයි කියනු ලැබේ. 'මිත්තද්දුනෝ' යනු මිත්‍රද්‍රෝහීන්ය; එනම් අඹුදරුවන්, ධනය හා ජීවිතය පිළිබඳ විශ්වාසය තැබූ මිතුරන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපදින්නන් යන්නයි. 'නික්කරුණා' යනු කරුණාවෙන් තොරවූ, සත්වයන්ගේ අහිත කැමති වන්නන්ය. 'අතිමානිනෝ' යනු 'මෙහි ඇතැම් අයෙක් ජාතියෙන් හෝ... වෙනත් කරුණකින් හෝ අනුන් පහත් කොට සලකයි ද, මෙබඳු වූ මානය හා සිතේ උඩඟු බව' (විභංග 880) යනුවෙන් දැක්වෙන අතිමානයෙන් යුක්ත වූවන්ය. 'අදානසීලා' යනු දන් නොදෙන ස්වභාවය ඇති, දීමට අකමැති, බෙදා හදා ගැනීමට රුචියක් නැති යන අර්ථයයි. 'න ච දෙන්ති කස්සචි' යනු ඒ දන් නොදෙන ස්වභාවය නිසාම, යදියන් පැමිණ ඉල්ලුව ද කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදෙන බවයි. ඔවුන් පෙර දන් නොදුන් පවුල්වල ඉපදී දැවෙන තණ්හාවෙන් යුතු ප්‍රේතයින් බවට පත්වෙති. ඇතැම්හු 'ආදානසීලා' ලෙස ද කියවති, එහි අර්ථය නම් අනුන්ගෙන් ගැනීමට පමණක් පුරුදු වූ, කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදෙන යන්නයි. 'එසාමගන්ධෝ න හි මංසභෝජනං' යනු මෙම ගාථාවෙන් පුද්ගලයන් මුල් කරගෙන පෙන්වා දුන් රළු බව, දරුණු බව, කේලාම් කීම, මිත්‍රද්‍රෝහී බව, නික්කරුණා බව, අතිමානය, මසුරුකම හා දන් නොදීම යන අට වැදෑරුම් කරුණු පෙර කී අර්ථයෙන්ම 'ආමගන්ධ' (පිළීගඳ/කිලිටි) ලෙස දත යුතුය. මස් අනුභවය ආමගන්ධයක් නොවේ.

๒๔๘. เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ทฺเว คาถาโย วตฺวา ปุน ตสฺส ตาปสสฺส อาสยานุปริวตฺตนํ วิทิตฺวา ธมฺมาธิฏฺฐานาเยว เทสนาย เอกํ คาถํ อภาสิ. ตตฺถ โกโธ อุรคสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. มโทติ ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, อาโรคฺยมโท’’ติอาทินา (วิภ. ๘๓๒) นเยน วิภงฺเค วุตฺตปฺปเภโท จิตฺตสฺส มชฺชนภาโว. ถมฺโภติ ถทฺธภาโว. ปจฺจุปฏฺฐาปนาติ ปจฺจนีกฏฺฐาปนา, ธมฺเมน นเยน วุตฺตสฺส ปฏิวิรุชฺฌิตฺวา ฐานํ. มายาติ ‘‘อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๙๔) นเยน วิภงฺเค วิภตฺตา กตปาปปฏิจฺฉาทนตา. อุสูยาติ ปรลาภสกฺการาทีสุ อิสฺสา. ภสฺสสมุสฺสโยติ สมุสฺสิตํ ภสฺสํ, อตฺตุกฺกํสนตาติ วุตฺตํ โหติ. มานาติมาโนติ ‘‘อิเธกจฺโจ ชาติยา วา…เป… อญฺญตรญฺญตเรน วตฺถุนา ปุพฺพกาลํ ปเรหิ [Pg.305] สทิสํ อตฺตานํ ทหติ, อปรกาลํ อตฺตานํ เสยฺยํ ทหติ, ปเร หีเน ทหติ, โย เอวรูโป มาโน…เป… เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺสา’’ติ (วิภ. ๘๘๐) วิภงฺเค วิภตฺโต. อสพฺภิ สนฺถโวติ อสปฺปุริเสหิ สนฺถโว. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส โกธาทิ นววิโธ อกุสลราสิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน อามคนฺโธติ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ.

248. මෙසේ පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ගාථා දෙකක් වදාරා, නැවතත් ඒ තිස්ස තාපසයාගේ අදහස් වෙනස් වූ බව දැන ධර්මාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන්ම එක් ගාථාවක් වදාළ සේක. එහි 'කෝධෝ' (ක්‍රෝධය) යන්න උරග සූත්‍රයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'මදෝ' යනු 'ජාති මදය, ගෝත්‍ර මදය, ආරෝග්‍ය මදය' ආදී වශයෙන් (විභංග 832) විභංග ප්‍රකරණයෙහි දැක්වෙන සිතේ මත් වූ ස්වභාවයයි. 'ථම්භෝ' යනු තද බවයි (මොළොක් නොවන බව). 'පච්චුපට්ඨාපනා' යනු විරුද්ධව නැගී සිටීමයි, එනම් ධාර්මික ක්‍රමයට පවසන කරුණට විරුද්ධව නැගී සිටීමයි. 'මායා' යනු 'මෙහි ඇතැමෙක් කයෙන් දුසිරිතෙහි යෙදී' (විභංග 894) ආදී වශයෙන් විභංගයෙහි විග්‍රහ කළ පරිදි කළ පව් සැඟවීමේ ස්වභාවයයි. 'උසූයා' යනු අන්‍යයන්ගේ ලාභ සත්කාරාදිය කෙරෙහි ඇති වන ඊර්ෂ්‍යාවයි. 'භස්සසමුස්සයෝ' යනු තමා උසස් කොට කතා කිරීම සහ තමා හුවා දැක්වීමයි. 'මානාතිමානෝ' යනු 'මෙහි ඇතැමෙක් ජාතියෙන් හෝ වෙනත් කරුණකින් කලින් අනුන්ට සමාන යැයි සලකා පසුව තමා උසස් යැයි ද අනුන් පහත් යැයි ද සලකයි ද, මෙබඳු මානය හා සිතේ උඩඟු බව' (විභංග 880) ලෙස විභංගයෙහි විග්‍රහ කර ඇත. 'අසබ්භි සන්ථවෝ' යනු අසත්පුරුෂයන් සමඟ ඇති ඇසුරයි. 'එසාමගන්ධෝ න හි මංසභෝජනං' යනු ක්‍රෝධය ආදී වූ මේ නව වැදෑරුම් අකුසල සමූහය පෙර කී අර්ථයෙන්ම 'ආමගන්ධ' ලෙස දත යුතුය; මස් අනුභවය ආමගන්ධයක් නොවේ.

๒๔๙. เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานาย เทสนาย นววิธํ อามคนฺธํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อามคนฺเธ วิสฺสชฺเชนฺโต ติสฺโส คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ เย ปาปสีลาติ เย ปาปสมาจารตาย ‘‘ปาปสีลา’’ติ โลเก ปากฏา. อิณฆาตสูจกาติ วสลสุตฺเต วุตฺตนเยน อิณํ คเหตฺวา ตสฺส อปฺปทาเนน อิณฆาตา, เปสุญฺเญน สูจกา จ. โวหารกูฏา อิธ ปาฏิรูปิกาติ ธมฺมฏฺฏฏฺฐาเน ฐิตา ลญฺชํ คเหตฺวา สามิเก ปราเชนฺตา กูเฏน โวหาเรน สมนฺนาคตตฺตา โวหารกูฏา, ธมฺมฏฺฐปฏิรูปกตฺตา ปาฏิรูปิกา. อถ วา อิธาติ สาสเน. ปาฏิรูปิกาติ ทุสฺสีลา. เต หิ ยสฺมา เนสํ อิริยาปถสมฺปทาทีหิ สีลวนฺตปฏิรูปํ อตฺถิ, ตสฺมา ปฏิรูปา, ปฏิรูปา เอว ปาฏิรูปิกา. นราธมา เยธ กโรนฺติ กิพฺพิสนฺติ เย อิธ โลเก นราธมา มาตาปิตูสุ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธาทีสุ จ มิจฺฉาปฏิปตฺติสญฺญิตํ กิพฺพิสํ กโรนฺติ. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาปสีลตา, อิณฆาตตา, สูจกตา, โวหารกูฏตา, ปาฏิรูปิกตา, กิพฺพิสการิตา’’ติ อปโรปิ ปุพฺเพ วุตฺเตเนวตฺเถน ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ.

249. මෙසේ ධර්මාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් නව වැදෑරුම් ආමගන්ධයන් පෙන්වා දී, නැවතත් පෙර කී ක්‍රමයටම පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ආමගන්ධය විස්තර කරමින් ගාථා තුනක් වදාළ සේක. එහි 'යේ පාපසීලා' යනු පාපී සමාචාරයන් නිසා ලෝකයා අතර 'පාපී සිල් ඇත්තන්' ලෙස ප්‍රකට වූවන්ය. 'ඉණඝාතසූචකා' යනු වසල සූත්‍රයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයට ණය ගෙන එය ආපසු නොදීමෙන් ණය නසන්නන් සහ කේලාම් කියන්නන්ය. 'වෝහාරකූටා ඉධ පාටිරූපිකා' යනු විනිශ්චය සභාවල හිඳ අල්ලස් ගෙන හිමිකරුවන් පරාජය කරමින් වංචනික ගනුදෙනුවල නියැලෙන අය සහ ධර්මයේ පිහිටි අය ලෙස වෙස් ගෙන සිටින අයයි. නැතහොත් 'ඉධ' යනු මේ ශාසනයෙහි ය; 'පාටිරූපිකා' යනු දුස්සීල මහණුන්ය. ඔවුන්ගේ ඉරියව් පැවැත්ම ආදිය සිල්වතුන්ගේ මෙන් පෙනෙන බැවින් ඔවුන් 'ප්‍රතිරූපකයෝ' (වෙස් ගත්තෝ) නම් වෙති. 'නරාධමා යේධ කරොන්ති කිබ්බිසං' යනු මේ ලෝකයේ මව්පියන් කෙරෙහි ද, බුදු-පසේබුදු ආදීන් කෙරෙහි ද වැරදි ලෙස පිළිපදිමින් පාපී ක්‍රියා කරන නරාධමයන්ය. 'එසාමගන්ධෝ න හි මංසභෝජනං' යනු මේ ගාථාවෙන් පුද්ගලයන් මුල් කරගෙන පෙන්වා දුන් පාපී පැවැත්ම, ණය පැහැර හැරීම, කේලාම් කීම, වංචනික ගනුදෙනු, ව්‍යාජ වෙස් ගැනීම හා පාපී ක්‍රියාවල නිරත වීම යන හය වැදෑරුම් කරුණු පෙර කී පරිදිම 'ආමගන්ධ' ලෙස දත යුතුය; මස් අනුභවය ආමගන්ධයක් නොවේ.

๒๕๐. เย อิธ ปาเณสุ อสญฺญตา ชนาติ เย ชนา อิธโลเก ปาเณสุ ยถากามจาริตาย สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ มาเรตฺวา อนุทฺทยามตฺตสฺสาปิ อกรเณน อสํยตา. ปเรสมาทาย วิเหสมุยฺยุตาติ ปเรสํ สนฺตกํ อาทาย ธนํ วา ชีวิตํ วา ตโต ‘‘มา เอวํ กโรถา’’ติ ยาจนฺตานํ วา นิวาเรนฺตานํ วา ปาณิเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ วิเหสํ อุยฺยุตา. ปเร วา สตฺเต สมาทาย ‘‘อชฺช ทส, อชฺช วีส’’นฺติ เอวํ สมาทิยิตฺวา เตสํ วธพนฺธนาทีหิ วิเหสมุยฺยุตา. ทุสฺสีลลุทฺทาติ นิสฺสีลา จ ทุราจารตฺตา[Pg.306], ลุทฺทา จ กุรูรกมฺมนฺตา โลหิตปาณิตาย, มจฺฉฆาตกมิคพนฺธกสากุณิกาทโย อิธาธิปฺเปตา. ผรุสาติ ผรุสวาจา. อนาทราติ ‘‘อิทานิ น กริสฺสาม, วิรมิสฺสาม เอวรูปา’’ติ เอวํ อาทรวิรหิตา. เอสามคนฺโธ น หิ มํสโภชนนฺติ เอส เอตาย คาถาย ปุคฺคเล อธิฏฺฐาย นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน ปุพฺเพ วุตฺโต จ อวุตฺโต จ ‘‘ปาเณสุ อสํยตตา ปเรสํ วิเหสตา ทุสฺสีลตา ลุทฺทตา ผรุสตา อนาทโร’’ติ ฉพฺพิโธ อามคนฺโธ เวทิตพฺโพ, น หิ มํสโภชนนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตมฺปิ หิ โสตูนํ โสตุกามตาย อวธารณตาย ทฬฺหีกรณตายาติ เอวมาทีหิ การเณหิ ปุน วุจฺจติ. เตเนว จ ปรโต วกฺขติ ‘‘อิจฺเจตมตฺถํ ภควา ปุนปฺปุนํ, อกฺขาสิ นํ เวทยิ มนฺตปารคู’’ติ.

250. 'යේ ඉධ පාණේසු අසඤ්ඤතා ජනා' යනු මේ ලෝකයේ යම් ජනයෙක් සතුන් කෙරෙහි තමන්ට රිසි පරිදි හැසිරෙමින්, සිය ගණන් දහස් ගණන් මරා දමමින් මඳ හෝ කරුණාවක් නොමැතිව අසංවරව වෙසෙත්ද ඔවුන්ය. 'පරේසමාදාය විහේසමුය්‍යුතා' යනු අනුන් සතු ධනය හෝ ජීවිතය පැහැරගෙන, පසුව 'මෙසේ නොකරන්න' යැයි යදින හෝ වළක්වන අයට අතින්, කැට කැබිලිවලින් හෝ මුගුරුවලින් හිංසා කිරීමට උත්සාහවත් වන්නන්ය. නැතහොත් අන්‍ය සතුන් අල්ලාගෙන 'අද දහයකි, අද විස්සකි' ලෙස රැස් කර ඔවුන් මැරීමට හෝ බැඳ තැබීමට වෙහෙස වන්නන්ය. 'දුස්සීලලද්දා' යනු දුස්සීල වූ, දුරාචාරී වූ ද, රුදුරු ක්‍රියා කරන ලේ තැවරුණු දෑත් ඇති දඩයක්කාරයන්ය; මෙහිදී මසුන් මරන්නන්, මුවන් මරන්නන්, කුරුල්ලන් මරන්නන් ආදීන් අදහස් වේ. 'ඵරුසා' යනු රළු වචන පවසන්නන්ය. 'අනාදරා' යනු 'දැන් මෙසේ නොකරන්නෙමු, මෙයින් වළකින්නෙමු' ආදී වශයෙන් ගෞරවයක් හෝ සංවර වීමේ අදහසක් නැති අයයි. 'එසාමගන්ධෝ න හි මංසභෝජනං' යනු මේ ගාථාවෙන් පුද්ගලයන් මුල් කරගෙන පෙන්වා දුන් ප්‍රාණඝාතය, මැරීම, කැපීම, බැඳීම ආදී වශයෙන් පෙර කියන ලද සහ නොකියන ලද සතුන් කෙරෙහි අසංවර බව, අනුන්ට හිංසා කිරීම, දුස්සීල බව, දඩයම් කිරීම, රළු බව හා අනාදර බව යන හය වැදෑරුම් කරුණු 'ආමගන්ධ' ලෙස දත යුතුය; මස් අනුභවය ආමගන්ධයක් නොවේ. පෙර වදාළ කරුණුම නැවත වදාරන්නේ ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ රුචිය පිණිසත්, තහවුරු කිරීම පිණිසත්ය. එබැවින් මතුෙහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කරුණ නැවත නැවතත් පවසා වදාළ සේක...' යන්න පවසනු ඇත.

๒๕๑. เอเตสุ คิทฺธา วิรุทฺธาติปาติโนติ เอเตสุ ปาเณสุ เคเธน คิทฺธา, โทเสน วิรุทฺธา, โมเหน อาทีนวํ อปสฺสนฺตา ปุนปฺปุนํ อชฺฌาจารปฺปตฺติยา อติปาติโน, เอเตสุ วา ‘‘ปาณาติปาโต วธเฉทพนฺธน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ ปาปกมฺเมสุ ยถาสมฺภวํ เย เคธวิโรธาติปาตสงฺขาตา ราคโทสโมหา, เตหิ คิทฺธา วิรุทฺธา อติปาติโน จ. นิจฺจุยฺยุตาติ อกุสลกรเณ นิจฺจํ อุยฺยุตา, กทาจิ ปฏิสงฺขาย อปฺปฏิวิรตา. เปจฺจาติ อสฺมา โลกา ปรํ คนฺตฺวา. ตมํ วชนฺติ เย, ปตนฺติ สตฺตา นิรยํ อวํสิราติ เย โลกนฺตริกนฺธการสงฺขาตํ นีจกุลตาทิเภทํ วา ตมํ วชนฺติ, เย จ ปตนฺติ สตฺตา อวีจิอาทิเภทํ นิรยํ อวํสิรา อโธคตสีสา. เอสามคนฺโธติ เตสํ สตฺตานํ ตมวชนนิรยปตนเหตุ เอส เคธวิโรธาติปาตเภโท สพฺพามคนฺธมูลภูโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน ติวิโธ อามคนฺโธ. น หิ มํสโภชนนฺติ มํสโภชนํ ปน น อามคนฺโธติ.

251. මුන් කෙරෙහි (මේ සත්වයන් කෙරෙහි) තෘෂ්ණාවෙන් ඇලුනා වූ ද, ද්වේෂයෙන් විරුද්ධ වුනා වූ ද, මෝහයෙන් ආදීනව නොදක්නා බැවින් නැවත නැවතත් අකුසල්හි නියැලීමෙන් ප්‍රාණඝාතාදිය ඉක්මවා පවත්නා වූ ද යන්න මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, ප්‍රාණඝාතය, මැරීම, කැපීම, බැඳීම ආදී වශයෙන් කියන ලද පාප කර්මයන්හි දී ඒ ඒ අයුරින් යම් ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහයන් උපදී ද, ඒ ලෝභයෙන් ඇලුනා වූ ද, ද්වේෂයෙන් විරුද්ධ වුනා වූ ද, මෝහයෙන් සත්ව හිංසාවෙහි නියැලෙන්නා වූ ද යනුයි. 'නිච්චුය්‍යුතා' යනු අකුසල් කිරීමෙහි නිරතුරුවම උත්සාහවත් වූ, කිසිදු විටෙක නුවණින් සලකා ඉන් නොමිදුනා වූ යන්නයි. 'පෙච්ච' යනු මේ ලොවින් පරලොවට ගොස් ය. 'තමං වජන්ති යේ, පතන්ති සත්තා නිරයං අවංසිරා' යනු යම් සත්වයෝ ලෝකන්තරික අන්ධකාරය වැනි අඳුරට හෝ හීන කුලයන්හි ඉපදීම වැනි අඳුරු බවට පමුණුවන්නා වූ මෝහයට පැමිණෙත් ද, යම් සත්වයෝ හිස යටට හැරී (අධෝගත සිරසින්) අවීචි ආදී නිරයන්හි වැටෙත් ද යන්නයි. 'එසාමගන්ධෝ' යනු ඒ සත්වයන් අඳුරට පැමිණවීමටත් නිරයෙහි වැටීමටත් හේතු වන, ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් යුත් ප්‍රාණඝාතාදී වූ මේ සියලු අර්ථයෙන් ම ප්‍රකාශ වන ත්‍රිවිධ ආමගන්ධයයි. මස් මාංශ අනුභවය පමණක් ආමගන්ධය නොවේ.

๒๕๒. เอวํ ภควา ปรมตฺถโต อามคนฺธํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุคฺคติมคฺคภาวญฺจสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยสฺมึ มจฺฉมํสโภชเน ตาปโส อามคนฺธสญฺญี ทุคฺคติมคฺคสญฺญี จ หุตฺวา ตสฺส อโภชเนน สุทฺธิกาโม หุตฺวา ตํ น ภุญฺชติ, ตสฺส จ อญฺญสฺส จ ตถาวิธสฺส โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติ อิมํ ฉปฺปทํ คาถมาห. ตตฺถ สพฺพปทานิ [Pg.307] อนฺติมปาเทน โยเชตพฺพานิ – น มจฺฉมํสํ โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขํ, น อาหุติยญฺญมุตูปเสวนา โสเธติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ เอวํ. เอตฺถ จ น มจฺฉมํสนฺติ อขาทิยมานํ มจฺฉมํสํ น โสเธติ, ตถา อนาสกตฺตนฺติ เอวํ โปราณา วณฺเณนฺติ. เอวํ ปน สุนฺทรตรํ สิยา ‘‘น มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น มจฺฉมํสานานาสกตฺตํ, มจฺฉมํสานํ อนาสกตฺตํ น โสเธติ, มจฺจ’’นฺติ อถาปิ สิยา, เอวํ สนฺเต อนาสกตฺตํ โอหียตีติ? ตญฺจ น, อมรตเปน สงฺคหิตตฺตา. ‘‘เย วาปิ โลเก อมรา พหู ตปา’’ติ เอตฺถ หิ สพฺโพปิ วุตฺตาวเสโส อตฺตกิลมโถ สงฺคหํ คจฺฉตีติ. นคฺคิยนฺติ อเจลกตฺตํ. มุณฺฑิยนฺติ มุณฺฑภาโว. ชฏาชลฺลนฺติ ชฏา จ รโชชลฺลญฺจ. ขราชินานีติ ขรานิ อชินจมฺมานิ. อคฺคิหุตฺตสฺสุปเสวนาติ อคฺคิปาริจาริยา. อมราติ อมรภาวปตฺถนตาย ปวตฺตกายกิเลสา. พหูติ อุกฺกุฏิกปฺปธานาทิเภทโต อเนเก. ตปาติ สรีรสนฺตาปา. มนฺตาติ เวทา. อาหุตีติ อคฺคิโหมกมฺมํ. ยญฺญมุตูปเสวนาติ อสฺสเมธาทิยญฺญา จ อุตูปเสวนา จ. อุตูปเสวนา นาม คิมฺเห อาตปฏฺฐานเสวนา, วสฺเส รุกฺขมูลเสวนา, เหมนฺเต ชลปฺปเวสเสวนา. น โสเธนฺติ มจฺจํ อวิติณฺณกงฺขนฺติ กิเลสสุทฺธิยา วา ภวสุทฺธิยา วา อวิติณฺณวิจิกิจฺฉํ มจฺจํ น โสเธนฺติ. กงฺขามเล หิ สติ น วิสุทฺโธ โหติ, ตฺวญฺจ สกงฺโขเยวาติ. เอตฺถ จ ‘‘อวิติณฺณกงฺข’’นฺติ เอตํ ‘‘น มจฺฉมํส’’นฺติอาทีนิ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข มจฺฉมํสานํ อโภชนาทินา สิยา วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ ตาปสสฺส กงฺขาย อุปฺปนฺนาย ภควตา วุตฺตํ สิยาติ โน อธิปฺปาโย. ยา จสฺส ‘‘โส มจฺฉมํสํ ภุญฺชตี’’ติ สุตฺวาว พุทฺเธ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

252. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පරමාර්ථ වශයෙන් ආමගන්ධය හෙවත් පිළිගඳ යනු කුමක්දැයි පැහැදිලි කොට, එය දුගතියට මඟ පෙන්වන බව ප්‍රකාශ කළ සේක. දැන්, යම් මස් මාංශ අනුභවයක් සම්බන්ධයෙන් තවුසා 'මේ ආමගන්ධයයි, මෙය දුගති මාර්ගයයි' යන වැරදි සංඥාවෙන් යුක්ත ව, එය අනුභව නොකිරීමෙන් පිරිසිදු වීමට කැමති ව එය අනුභව නොකළේ ද, එවැනි පිළිවෙත් මගින් සත්වයා පිරිසිදු කිරීමට නොහැකි බව පෙන්වා දෙමින් 'න මච්ඡමංසං' යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථාව වදාළ සේක. එහි සෑම පදයක් ම අවසාන පාදය සමඟ මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය: 'සැකය නොතරණය කළ මනුෂ්‍යයා මස් මාංශ අනුභව නොකිරීමෙන් පවිත්‍ර නොකෙරේ, පූජා පැවැත්වීමෙන් හෝ සෘතුමය තපස් රැකීමෙන් පවිත්‍ර නොකෙරේ' යනාදී වශයෙනි. මෙහි 'න මච්ඡමංසං' යනු මස් මාංශ අනුභව නොකිරීමෙන් පමණක් සත්වයා පවිත්‍ර නොවන බවයි. පුරාණාචාර්යවරුන් පවසන්නේ 'අනාසකත්තං' (නිරාහාරව සිටීම) යන්නෙන් ද පවිත්‍ර නොවන බවයි. වඩාත් උචිත අර්ථය නම්, මස් මාංශ අනුභව නොකිරීම හුදෙක් සත්වයා පවිත්‍ර කිරීමට සමත් නොවන බවයි. මෙහිදී නිරාහාරව සිටීම (අනාසකත්ත) මග හැරෙන්නේ ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්, එය 'අමරතප' යන අත්තකිලමතානුයෝගී පිළිවෙත් තුළ ඇතුළත් වන බැවින් එය මග නොහැරෙන බවයි. 'නග්ගියං' යනු නිර්වස්ත්‍රව සිටීමයි. 'මුණ්ඩියං' යනු හිස මුඩු කර සිටීමයි. 'ජටාජල්ලං' යනු ජටා දැරීම සහ ශරීරයෙහි කුණු තවරා ගැනීමයි. 'ඛරාජිනානි' යනු රළු වූ අඳුන් දිවි සම් දැරීමයි. 'අග්ගිහුත්තස්සුපසේවනා' යනු ගිනි දෙවියන් පිදීමයි. 'අමරා' යනු මරණින් මතු අමරණීය භාවයක් පතා ශරීරයට දුක් දෙන ව්‍රතයන් ය. 'බහූ තපා' යනු උක්කුටිකව සිටීම ආදී විවිධ දුෂ්කර තපස් ක්‍රමයන් ය. 'මන්තා' යනු වේද මන්ත්‍රයන් ය. 'ආහුති' යනු ගින්නෙහි පිදීමයි. 'යඤ්ඤමුතූපසේවනා' යනු යාග හෝම සහ සෘතුමය වශයෙන් ශරීරයට දුක් දීමයි. සෘතු තපස් යනු ගිම්හානයේ අව්වේ සිටීම, වස්සානයේ ගසක් යට සිටීම සහ හේමන්තයේ දියේ බැස සිටීමයි. 'න සෝධෙන්ති මච්චං අවිතිණ්ණකංඛං' යනු කෙලෙස් පිරිසිදු කිරීමෙන් හෝ භවය පිරිසිදු කිරීම සම්බන්ධයෙන් සැකය දුරු නොකළ පුද්ගලයා මේවායින් පවිත්‍ර නොවන බවයි. සැකය නම් වූ කිලුට ඇති තාක් පිරිසිදු බවක් ඇති නොවේ, 'ඔබ ද තවමත් සැක සහිත ය' යන්න මෙහි අදහසයි. 'සැකය නොතරණය කළ' යන මේ වචනය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව අසා 'මස් මාංශ අනුභව නොකිරීම ආදියෙන් පිරිසිදු විය හැකි ද?' යන සැකය තවුසා තුළ උපන් බැවින් වදාරන ලද්දක් යන්න අපගේ අදහසයි. එසේම 'ඒ බුදුන් වහන්සේ මස් මාංශ වළඳන සේක' යන්න අසා බුදුන් කෙරෙහි ඇති වූ සැකය අරභයා මෙය වදාරන ලද්දක් බව ද දත යුතුය.

๒๕๓. เอวํ มจฺฉมํสานาสกตฺตาทีนํ โสเธตุํ อสมตฺถภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โสเธตุํ สมตฺเถ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘โสเตสุ คุตฺโต’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ โสเตสูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ. คุตฺโตติ อินฺทฺริยสํวรคุตฺติยา สมนฺนาคโต. เอตฺตาวตา อินฺทฺริยสํวรปริวารสีลํ ทสฺเสติ. วิทิตินฺทฺริโย จเรติ ญาตปริญฺญาย ฉฬินฺทฺริยานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา จเรยฺย, วิหเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺตาวตา วิสุทฺธสีลสฺส นามรูปปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. ธมฺเม ฐิโตติ อริยมคฺเคน อภิสเมตพฺพจตุสจฺจธมฺเม ฐิโต. เอเตน โสตาปตฺติภูมึ ทสฺเสติ. อชฺชวมทฺทเว [Pg.308] รโตติ อุชุภาเว จ มุทุภาเว จ รโต. เอเตน สกทาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สกทาคามี หิ กายวงฺกาทิกรานํ จิตฺตถทฺธภาวกรานญฺจ ราคโทสานํ ตนุภาวา อชฺชวมทฺทเว รโต โหติ. สงฺคาติโคติ ราคโทสสงฺคาติโค. เอเตน อนาคามิภูมึ ทสฺเสติ. สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส เหตุปฺปหาเนน ปหีนสพฺพทุกฺโข. เอเตน อรหตฺตภูมึ ทสฺเสติ. น ลิปฺปติ ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโรติ โส เอวํ อนุปุพฺเพน อรหตฺตํ ปตฺโต ธิติสมฺปทาย ธีโร ทิฏฺฐสุเตสุ ธมฺเมสุ เกนจิ กิเลเสน น ลิปฺปติ. น เกวลญฺจ ทิฏฺฐสุเตสุ, มุตวิญฺญาเตสุ จ น ลิปฺปติ, อญฺญทตฺถุ ปรมวิสุทฺธิปฺปตฺโต โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

253. මෙසේ මස් මාංශ අනුභව නොකිරීම ආදියෙන් පිරිසිදු විය නොහැකි බව පෙන්වා දී, දැන් පිරිසිදු වීමට සැබැවින් ම සමර්ථ වූ ධර්මයන් පෙන්වමින් 'සෝතේසු ගුත්තෝ' යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'සෝතේසු' යනු සය වැදෑරුම් ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි ය. 'ගුත්තෝ' යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. මෙයින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය පිරිවර කොට ඇති ශීලය දක්වයි. 'විදිතින්ද්‍රියෝ චරේ' යනු ඤාතපරිඤ්ඤාවෙන් ඉන්ද්‍රිය හය පිළිබඳව නිවැරදිව අවබෝධ කරගෙන පිළිපැදිය යුතුය යන්නයි. මෙයින් පිරිසිදු ශීලයකින් යුත් පුද්ගලයාගේ නාම-රූප පරිච්ඡේද ඥානය දක්වයි. 'ධම්මේ ඨිතෝ' යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් අවබෝධ කළ යුතු සතර සත්‍ය ධර්මයෙහි පිහිටි යන්නයි. මෙයින් සෝතාපත්ති භූමිය දක්වයි. 'අජ්ජවමද්දවේ රතෝ' යනු සෘජු බවෙහි සහ මෘදු බවෙහි ඇලුනු යන්නයි. මෙයින් සකෘදාගාමි භූමිය දක්වයි. සකෘදාගාමි පුද්ගලයා කයෙහි ඇද ඇති කරන සහ සිත තද බවට පත් කරන රාග, ද්වේෂයන් තුනී කළ බැවින් සෘජු හා මෘදු ගුණයෙහි ඇලුනේ වෙයි. 'සංගාතිගෝ' යනු රාග, ද්වේෂ නම් වූ බැඳීම් ඉක්මවා ගිය යන්නයි. මෙයින් අනාගාමි භූමිය දක්වයි. 'සබ්බදුක්ඛප්පහීනෝ' යනු සියලු වට්ට දුක්ඛයන්ට හේතු වූ අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සියලු දුක් දුරු කළ යන්නයි. මෙයින් අරහත් භූමිය දක්වයි. 'න ලිප්පති දිට්ඨසුතේසු ධීරෝ' යනු මෙසේ පිළිවෙළින් අරහත්වයට පත් වූ, ධෛර්යයෙන් යුත් ඒ ප්‍රඥාවන්තයා දුටු හෝ ඇසූ දේ කෙරෙහි කිසිදු කෙලෙස් ධර්මයකින් නොඇලෙන්නේය යන්නයි. හුදෙක් දිට්ඨ, සුත පමණක් නොව මුත (ගඳ, රස, ස්පර්ශ) සහ විඤ්ඤාත (මනසින් දන්නා දේ) කෙරෙහි ද කෙලෙස්වලින් නොඇලෙයි. ඒකාන්තයෙන් ම පරම පවිත්‍රත්වයට පත් වන්නේය යනුවෙන් අරහත්වය අග්‍ර කොට දක්වමින් දේශනාව අවසන් කළ සේක.

๒๕๔-๕. อิโต ปรํ ‘‘อิจฺเจตมตฺถ’’นฺติ ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ วุตฺตา. ตาสมตฺโถ – อิติ ภควา กสฺสโป เอตมตฺถํ ปุนปฺปุนํ อเนกาหิ คาถาหิ ธมฺมาธิฏฺฐานาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย จ เทสนาย ยาว ตาปโส อญฺญาสิ, ตาว โส อกฺขาสิ กเถสิ วิตฺถาเรสิ. นํ เวทยิ มนฺตปารคูติ โสปิ ตญฺจ อตฺถํ มนฺตปารคู, เวทปารคู, ติสฺโส พฺราหฺมโณ เวทยิ อญฺญาสิ. กึ การณา? ยสฺมา อตฺถโต จ ปทโต จ เทสนานยโต จ จิตฺราหิ คาถาหิ มุนี ปกาสยิ. กีทิโส? นิรามคนฺโธ อสิโต ทุรนฺนโย, อามคนฺธกิเลสาภาวา นิรามคนฺโธ, ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยาภาวา อสิโต, พาหิรทิฏฺฐิวเสน ‘‘อิทํ เสยฺโย อิทํ วร’’นฺติ เกนจิ เนตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุรนฺนโย. เอวํ ปกาสิตวโต จสฺส สุตฺวาน พุทฺธสฺส สุภาสิตํ ปทํ สุกถิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา นิรามคนฺธํ นิกฺกิเลสโยคํ, สพฺพทุกฺขปฺปนูทนํ สพฺพวฏฺฏทุกฺขปฺปนูทนํ, นีจมโน นีจจิตฺโต หุตฺวา วนฺทิ ตถาคตสฺส, ติสฺโส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส ปาเท ปญฺจปติฏฺฐิตํ กตฺวา วนฺทิ. ตตฺเถว ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถาติ ตตฺเถว จ นํ อาสเน นิสินฺนํ กสฺสปํ ภควนฺตํ ติสฺโส ตาปโส ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ, อยาจีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ภควา ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ อาห. โส ตงฺขณํเยว อฏฺฐปริกฺขารยุตฺโต หุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา วสฺสสติกตฺเถโร วิย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สาวกปารมิญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติสฺโส นาม อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุน ทุติโย ภารทฺวาโช นาม. เอวํ ตสฺส ภควโต ติสฺสภารทฺวาชํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ.

254-5. මින් ධර්ම මහා මී ප්‍රකාශ මන්ත්‍රයන්හි පරතෙරට වේද පරතෙරට ඒ තිස්ස බ්‍රාහ්මණයා ද එම අර්ථය වටහා ගත්තේය, අවබෝධ කර ගත්තේය. ඒ මක්නිසාද? මුණිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ අර්ථ වශයෙන් ද, පද වශයෙන් ද, දේශනා ක්‍රම වශයෙන් ද විසිතුරු ගාථාවලින් එය ප්‍රකාශ කළ බැවිනි. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙබඳු ද? ආමගන්ධ (කෙලෙස් කුණු) රහිත වූ, තෘෂ්ණා දිට්ඨිවලින් තොර වූ (අසිත), අනුගමනය කිරීමට අපහසු (දුරන්නය) වූ සේක. ආමගන්ධ නැමැති කෙලෙස් නැති බැවින් 'නිරාමගන්ධ' නම් වන සේක. තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ටි ඇසුරු නොකරන බැවින් 'අසිත' නම් වන සේක. බාහිර දෘෂ්ටි වශයෙන් ‘‘මෙය උතුම්ය, මෙය ශ්‍රේෂ්ඨය’’යි කියා කිසිවකුට තමන් වහන්සේව මෙහෙයවිය නොහැකි බැවින් 'දුරන්නය' නම් වන සේක. මෙලෙස ප්‍රකාශ කළා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුභාෂිත වචනය හා මැනවින් වදාළ ධර්ම දේශනාව අසා, ආමගන්ධ රහිත වූ, ක්ලේශ යෝගයන්ගෙන් තොර වූ, සියලු සසර දුක් නසන්නා වූ ඒ තථාගතයන් වහන්සේට යටහත් පහත් සිතින් යුක්තව තිස්ස බ්‍රාහ්මණයා තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් අබියස පඤ්චපතිට්ඨිතයෙන් වන්දනා කළේය. ‘‘තත්ථේව පබ්බජ්ජමාරෝචයිත්ථ’’ යනු, භාග්‍යවත් කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ එම අසුනෙහි ම වැඩසිටියදී තිස්ස තාපසයා තමන්ගේ පැවිදි වීමේ කැමැත්ත ප්‍රකාශ කළේය, පැවිද්ද අයැද සිටියේය යන්නයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ‘‘එහි භික්ෂු’’ යැයි වදාළ සේක. ඔහු ඒ මොහොතේම අටපිරිකරින් යුක්තව, අහසින් පැමිණ වසර සියයක් පැවිදි වූ මහා තෙරනමක මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට වන්දනා කළේය. දින කිහිපයකින් ම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය අවබෝධ කරගෙන 'තිස්ස' නමින් අග්‍රශ්‍රාවක බවට පත් විය. දෙවන අග්‍රශ්‍රාවකයා වූයේ 'භාරද්වාජ' ය. මෙලෙස ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තිස්ස සහ භාරද්වාජ නමින් ශ්‍රාවක යුවළක් සිටියහ.

อมฺหากํ [Pg.309] ปน ภควา ยา จ ติสฺเสน พฺราหฺมเณน อาทิโต ติสฺโส คาถา วุตฺตา, ยา จ กสฺสเปน ภควตา มชฺเฌ นว, ยา จ ตทา สงฺคีติกาเรหิ อนฺเต ทฺเว, ตา สพฺพาปิ จุทฺทส คาถา อาเนตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา อิมํ อามคนฺธสุตฺตํ อาจริยปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ ตาปสสตานํ อามคนฺธํ พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา โส พฺราหฺมโณ ตเถว นีจมโน หุตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ สทฺธึ ปริสาย. ‘‘เอถ ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ. เต ตเถว เอหิภิกฺขุภาวํ ปตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กติปาเหเนว สพฺเพว อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ.

අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද, තිස්ස බ්‍රාහ්මණයා විසින් මුලින් වදාළ ගාථා තුන ද, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මැද දී වදාළ ගාථා නවය ද, එසමයෙහි සංගීතිකාරක තෙරණුවන් විසින් අගට එක් කළ ගාථා දෙක ද යන මේ සියලු ගාථා දාහතර ම ඇතුළත් කොට සම්පූර්ණ කරමින්, තම ගුරුතුමා ප්‍රමුඛ පන්සියයක් තාපසවරුන්ට මෙම 'ආමගන්ධ සූත්‍රය' දේශනා කළ සේක. එය අසා ඒ බ්‍රාහ්මණයා ද පෙර පරිදිම නිහතමානී සිතින් යුක්තව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වන්දනා කොට පිරිස සමඟ පැවිද්ද අයැද සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘මහණෙනි, මෙහි එන්න’’ (ඒථ භික්ඛවෝ) යැයි වදාළ සේක. ඔවුහු ද එලෙසින්ම 'එහි භික්ෂු' භාවය ලබා අහසින් පැමිණ බුදුරජාණන් වහන්සේට වන්දනා කොට දින කිහිපයකින් ම සියල්ලෝ ම උතුම් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියහ.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි,

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย อามคนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවෙහි ආමගන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๓. หิริสุตฺตวณฺณนา

3. හිරි සූත්‍ර වර්ණනාව

หิรึ ตรนฺตนฺติ หิริสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อนุปฺปนฺเน ภควติ สาวตฺถิยํ อญฺญตโร พฺราหฺมณมหาสาโล อฑฺโฒ อโหสิ อสีติโกฏิธนวิภโว. ตสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ ปิโย มนาโป. โส ตํ เทวกุมารํ วิย นานปฺปกาเรหิ สุขูปกรเณหิ สํวฑฺเฒนฺโต ตํ สาปเตยฺยํ ตสฺส อนิยฺยาเตตฺวาว กาลมกาสิ สทฺธึ พฺราหฺมณิยา. ตโต ตสฺส มาณวสฺส มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ภณฺฑาคาริโก สารคพฺภํ วิวริตฺวา สาปเตยฺยํ นิยฺยาเตนฺโต อาห – ‘‘อิทํ เต, สามิ, มาตาปิตูนํ สนฺตกํ, อิทํ อยฺยกปยฺยกานํ สนฺตกํ, อิทํ สตฺตกุลปริวฏฺเฏน อาคต’’นฺติ. มาณโว ธนํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ธนํเยว ทิสฺสติ, เยหิ ปน อิทํ สญฺจิตํ, เต น ทิสฺสนฺติ, สพฺเพว มจฺจุวสํ คตา. คจฺฉนฺตา จ น อิโต กิญฺจิ อาทาย อคมํสุ, เอวํ นาม โภเค ปหาย คนฺตพฺโพ ปรโลโก, น สกฺกา กิญฺจิ อาทาย คนฺตุํ อญฺญตฺร สุจริเตน. ยํนูนาหํ อิมํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา สุจริตธนํ คณฺเหยฺยํ, ยํ สกฺกา อาทาย คนฺตุ’’นฺติ. โส ทิวเส ทิวเส สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปุน จินฺเตสิ – ‘‘ปหูตมิทํ ธนํ, กึ อิมินา เอวมปฺปเกน ปริจฺจาเคน, ยํนูนาหํ [Pg.310] มหาทานํ ทเทยฺย’’นฺติ. โส รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, มม ฆเร เอตฺตกํ ธนํ อตฺถิ, อิจฺฉามิ เตน มหาทานํ ทาตุํ. สาธุ, มหาราช, นคเร โฆสนํ การาเปถา’’ติ. ราชา ตถา การาเปสิ. โส อาคตาคตานํ ภาชนานิ ปูเรตฺวา สตฺตหิ ทิวเสหิ สพฺพธนมทาสิ, ทตฺวา จ จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ มหาปริจฺจาคํ กตฺวา อยุตฺตํ ฆเร วสิตุํ, ยํนูนาหํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ. ตโต ปริชนสฺส เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. เต ‘‘มา, ตฺวํ สามิ, ‘ธนํ ปริกฺขีณ’นฺติ จินฺตยิ, มยํ อปฺปเกเนว กาเลน นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ธนสญฺจยํ กริสฺสามา’’ติ วตฺวา นานปฺปกาเรหิ ตํ ยาจึสุ. โส เตสํ ยาจนํ อนาทิยิตฺวาว ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ.

‘‘හිරිං තරන්තං’’ යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ හිරි සූත්‍රයයි. එහි උප්පත්ති කතාව කුමක් ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර, සැවැත් නුවර අසූ කෝටියක් ධනය ඇති එක්තරා බ්‍රාහ්මණ මහාසාලයෙක් විසීය. ඔහුට ඉතා ප්‍රියමනාප එකම පුතෙක් සිටියේය. ඔහු එම දරුවා දෙව්කුමරෙකු මෙන් විවිධාකාර සැප සම්පත් ලබා දෙමින් හැදී වැඩී, නමුත් එම ධනය ඔහුට පවරා දීමට පෙර තම බිරිඳ සමඟ මිය ගියේය. ඉන්පසු ඒ තරුණයාගේ දෙමාපියන්ගේ ඇවෑමෙන් භාණ්ඩාගාරිකයා රන් ගබඩාව විවෘත කොට ධනය ඔහුට පවරා දෙමින් මෙසේ කීවේය: ‘‘ස්වාමීනි, මේ ඔබේ මව්පියන් සතු ධනයයි, මේ ඔබේ මුත්තණුවන් හා මී මුත්තණුවන් සතු ධනයයි, මේ පරම්පරා හතකින් පැවත ආ ධනයයි.’’ ඒ තරුණයා ධනය දෙස බලා මෙසේ සිතුවේය: ‘‘මේ ධනය පමණක් පෙනෙන්නට තිබේ. නමුත් මේ ධනය රැස් කළ අය දැන් පෙනෙන්නට නැත. ඔවුන් සියල්ලෝම මරණයට බිලි වී ගොස් ඇත. ඔවුන් යන විට මෙයින් කිසිවක් රැගෙන ගියේ නැත. මෙලෙස ධන සම්පත් අතහැර පරලොව යා යුතුය. යහපත් චරිතය (සුචරිතය) හැර වෙන කිසිවක් රැගෙන යා නොහැකිය. මම මේ ධනය අතහැර රැගෙන යා හැකි සුචරිතය නැමැති ධනය රැස් කර ගන්නේ නම් කෙතරම් අගනේද?’’ ඔහු දිනපතා ලක්ෂයක් බැගින් ධනය වියදම් කරමින් සිටියදී නැවතත් මෙසේ සිතුවේය: ‘‘මේ ධනය ඉතා අධිකය. මෙතරම් සුළු ප්‍රමාණයකින් දන් දීමෙන් කුමන පලක් ද? මම මහා දානයක් දෙන්නෙමි.’’ ඔහු රජතුමාට මෙසේ දැන්වීය: ‘‘මහරජතුමනි, මගේ නිවසේ මෙතරම් ධනයක් ඇත. මම එයින් මහා දානයක් දීමට කැමැත්තෙමි. මහරජතුමනි, නගරය පුරා මේ බව අණබෙර යවා දැනුම් දෙන්න.’’ රජතුමා ද එලෙසම කරවීය. ඔහු පැමිණි පැමිණි ජනයාගේ භාජන පුරවමින් දින හතක් පුරා සියලු ධනය දන් දුන්නේය. දන් දී මෙසේ සිතුවේය: ‘‘මෙවැනි මහා පරිත්‍යාගයක් කොට නිවසේ විසීම නුසුදුසුය. මම පැවිදි වන්නෙමි.’’ ඉන්පසු ඔහු සිය පිරිසට මේ බව දැන්වීය. ඔවුන් ‘‘ස්වාමීනි, ධනය අවසන් යැයි ඔබ නොසිතන්න. අපි ඉතා කෙටි කලකින් විවිධ උපක්‍රම මගින් නැවත ධනය රැස් කරන්නෙමු’’ යැයි කියමින් ඔවුන් විවිධ ආකාරයෙන් ඔහුගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. ඔහු ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම් නොතකා තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි විය.

ตตฺถ อฏฺฐวิธา ตาปสา – สปุตฺตภริยา, อุญฺฉาจาริกา, สมฺปตฺตกาลิกา, อนคฺคิปกฺกิกา, อสฺมมุฏฺฐิกา, ทนฺตลุยฺยกา, ปวตฺตผลิกา, วณฺฏมุตฺติกา จาติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘๐). ตตฺถ สปุตฺตภริยาติ ปุตฺตทาเรน สทฺธึ ปพฺพชิตฺวา กสิวณิชฺชาทีหิ ชีวิกํ กปฺปยมานา เกณิยชฏิลาทโย. อุญฺฉาจาริกาติ นครทฺวาเร อสฺสมํ การาเปตฺวา ตตฺถ ขตฺติยพฺราหฺมณกุมาราทโย สิปฺปาทีนิ สิกฺขาเปตฺวา หิรญฺญสุวณฺณํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ติลตณฺฑุลาทิกปฺปิยภณฺฑปฏิคฺคาหกา, เต สปุตฺตภริเยหิ เสฏฺฐตรา. สมฺปตฺตกาลิกาติ อาหารเวลาย สมฺปตฺตํ อาหารํ คเหตฺวา ยาเปนฺตา, เต อุญฺฉาจาริเกหิ เสฏฺฐตรา. อนคฺคิปกฺกิกาติ อคฺคินา อปกฺกปตฺตผลานิ ขาทิตฺวา ยาเปนฺตา, เต สมฺปตฺตกาลิเกหิ เสฏฺฐตรา. อสฺมมุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิปาสาณํ คเหตฺวา อญฺญํ วา กิญฺจิ วาสิสตฺถกาทึ คเหตฺวา วิจรนฺตา ยทา ฉาตา โหนฺติ, ตทา สมฺปตฺตรุกฺขโต ตจํ คเหตฺวา ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อนคฺคิปกฺกิเกหิ เสฏฺฐตรา. ทนฺตลุยฺยกาติ มุฏฺฐิปาสาณาทีนิปิ อคเหตฺวา จรนฺตา ขุทากาเล สมฺปตฺตรุกฺขโต ทนฺเตหิ อุปฺปาเฏตฺวา ตจํ ขาทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย พฺรหฺมวิหาเร ภาเวนฺติ, เต อสฺมมุฏฺฐิเกหิ เสฏฺฐตรา. ปวตฺตผลิกาติ ชาตสฺสรํ วา วนสณฺฑํ วา นิสฺสาย วสนฺตา ยํ ตตฺถ สเร ภิสมุฬาลาทิ, ยํ วา วนสณฺเฑ ปุปฺผกาเล ปุปฺผํ, ผลกาเล ผลํ, ตเมว ขาทนฺติ. ปุปฺผผเล อสติ อนฺตมโส ตตฺถ รุกฺขปปฏิกมฺปิ ขาทิตฺวา วสนฺติ, น ตฺเวว อาหารตฺถาย อญฺญตฺร คจฺฉนฺติ. อุโปสถงฺคาธิฏฺฐานํ [Pg.311] พฺรหฺมวิหารภาวนํ จ กโรนฺติ, เต ทนฺตลุยฺยเกหิ เสฏฺฐตรา. วณฺฏมุตฺติกา นาม วณฺฏมุตฺตานิ ภูมิยํ ปติตานิ ปณฺณานิเยว ขาทนฺติ, เสสํ ปุริมสทิสเมว, เต สพฺพเสฏฺฐา.

එහි තාපසයෝ අට වැදෑරුම් වෙති. එනම්: අඹුදරුවන් සහිත තාපසයන් (සපුත්තභරිය), පිඬු සිඟා යැපෙන තාපසයන් (උඤ්ඡාචාරික), නියමිත වේලාවට ලැබෙන දෙයින් යැපෙන තාපසයන් (සම්පත්තකාලික), ගින්නෙන් නොපිසූ පත්‍ර හා ඵලවැල අනුභව කරන තාපසයන් (අනග්ගිපක්කික), ගල් කැටවලින් තලා ආහාර ගන්නා තාපසයන් (අස්මමුට්ඨික), දත්වලින් ම පොතු ගලවා අනුභව කරන තාපසයන් (දන්තලුය්යක), ඉබේ වැටුණු ඵලවැල අනුභව කරන තාපසයන් (පවත්තඵලික) සහ නාරටියෙන් වෙන් වී වැටුණු කොළ පමණක් අනුභව කරන තාපසයන් (වණ්ටමුත්තික) යනුවෙනි. එහි ‘අඹුදරුවන් සහිත තාපසයන්’ යනු අඹුදරුවන් සමඟ පැවිදි වී ගොවිතැන් හා වෙළෙඳාම් ආදියෙන් ජීවත් වන කේණිය ජටිලයා වැනි අයයි. ‘පිඬු සිඟා යැපෙන තාපසයන්’ යනු නුවර දොරටුව අසල අසපුවක් කරවාගෙන එහි සිටින ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණ කුමාරවරුන්ට ශිල්ප ශාස්ත්‍ර උගන්වමින්, රන් රිදී ප්‍රතික්ෂේප කර තල සහ සහල් වැනි කැප දෑ පමණක් පිළිගන්නා අයයි; ඔවුන් අඹුදරුවන් සහිත තාපසයන්ට වඩා උතුම් ය. ‘නියමිත වේලාවට ලැබෙන දෙයින් යැපෙන්නන්’ යනු ආහාර වේලාව පැමිණි විට ලැබෙන ආහාරය පමණක් ගෙන යැපෙන අයයි; ඔවුන් පිඬු සිඟා යැපෙන්නන්ට වඩා උතුම් ය. ‘ගින්නෙන් නොපිසූ ආහාර අනුභව කරන්නන්’ යනු ගින්නෙන් නොපිසූ පත්‍ර හා ඵලවැල කා යැපෙන අයයි; ඔවුන් සම්පත්තකාලික තාපසයන්ට වඩා උතුම් ය. ‘ගල් කැටවලින් තලා ආහාර ගන්නා තාපසයන්’ යනු මිටිගල් හෝ කැත්තක්, පිහියක් වැනි යමක් රැගෙන ඇවිදිමින්, කුසගිනි වූ විට හමුවන ගසක පොතු තලා අනුභව කොට, උපෝසථ අංග අධිෂ්ඨාන කරගෙන සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩන අයයි; ඔවුන් අනග්ගිපක්කිකයන්ට වඩා උතුම් ය. ‘දත්වලින් ම පොතු ගලවා අනුභව කරන්නන්’ යනු මිටිගල් ආදිය පවා නොගෙන ඇවිදිමින්, කුසගිනි වූ විට හමුවන ගසක පොත්ත දත්වලින් ම ගලවා අනුභව කොට, උපෝසථ අංග සමාදන් වී බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩන අයයි; ඔවුන් අස්මමුට්ඨිකයන්ට වඩා උතුම් ය. ‘ඉබේ වැටුණු ඵලවැල අනුභව කරන්නන්’ යනු ස්වාභාවික විලක් හෝ වනයක් ඇසුරු කරගෙන වසමින්, එහි විලෙහි ඇති නෙළුම් අල ආදිය ද, වනයෙහි මල් පිපෙන කාලයට මල් ද, ගෙඩි හටගන්නා කාලයට ගෙඩි ද පමණක් අනුභව කරන අයයි. මල් හෝ ගෙඩි නැති විට අවසානයේ එහි ගස්පොතු හෝ කා වසන නමුත්, ආහාර සොයා වෙනත් තැනකට නොයති. ඔවුන් ද උපෝසථ අංග අධිෂ්ඨානය හා බ්‍රහ්ම විහරණ භාවනාව කරති; ඔවුන් දන්තලුය්යකයන්ට වඩා උතුම් ය. ‘වණ්ටමුත්තික’ නම් වූ තාපසයෝ නටුවෙන් ගිලිහී බිම වැටුණු කොළ පමණක් අනුභව කරති. සෙසු පිළිවෙත් පෙර තාපසයන්ට සමාන ය. ඔවුන් සියල්ලන්ට ම වඩා උතුම් ය.

อยํ ปน พฺราหฺมณกุลปุตฺโต ‘‘ตาปสปพฺพชฺชาสุ อคฺคปพฺพชฺชํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วณฺฏมุตฺติกปพฺพชฺชเมว ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺเต ทฺเว ตโย ปพฺพเต อติกฺกมฺม อสฺสมํ การาเปตฺวา ปฏิวสติ. อถ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก ปุริโส ปพฺพเต จนฺทนสาราทีนิ คเวสนฺโต ตสฺส อสฺสมํ ปตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิโต, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กา ตตฺถ ปวตฺตี’’ติ? ‘‘ตตฺถ, ภนฺเต, มนุสฺสา อปฺปมตฺตา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘กสฺส โอวาทํ สุตฺวา’’ติ? ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. ตาปโส พุทฺธสทฺทสฺสวเนน วิมฺหิโต ‘‘พุทฺโธติ ตฺวํ, โภ ปุริส, วเทสี’’ติ อามคนฺเธ วุตฺตนเยเนว ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ’’ติ อตฺตมโน ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโม หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘น ยุตฺตํ พุทฺธสฺส สนฺติกํ ตุจฺฉเมว คนฺตุํ, กึ นุ โข คเหตฺวา คจฺเฉยฺย’’นฺติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม อามิสครุกา น โหนฺติ, หนฺทาหํ ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉามี’’ติ จตฺตาโร ปญฺเห อภิสงฺขริ –

මේ බ්‍රාහ්මණ තරුණයා ‘තාපස පැවිදි ක්‍රම අතරින් අග්‍ර වූ පැවිද්ද සමාදන් වන්නෙමි’ යි සිතා, වණ්ටමුත්තික පැවිද්ද ම ලබා හිමාලයේ කඳු දෙක තුනක් පසු කර අසපුවක් කරවාගෙන වාසය කළේය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වී උතුම් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කොට, පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩම කර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩසිටි සේක. ඒ දිනවල සැවැත් නුවර වැසි එක් පුරුෂයෙක් කන්දේ සඳුන් අරටු ආදිය සොයමින් ගොස්, මේ තාපසයාගේ අසපුවට පැමිණ ඔහුට වැඳ එකත්පසක සිටගත්තේය. තාපසයා ඔහු දැක ‘ඔබ කොහේ සිට පැමිණියේද?’ යි ඇසීය. ‘ස්වාමීනි, සැවැත් නුවර සිට’ යි ඔහු කීවේය. ‘එහි විස්තර මොනවාද?’ යි ඇසූ විට, ‘ස්වාමීනි, එහි මිනිස්සු අප්‍රමාදව දානාදී පින්කම් කරති’ යි ඔහු පැවසීය. ‘කාගේ අවවාද අසා ද?’ යි ඇසූ විට, ‘භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේගේ’ යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. ‘බුද්ධ’ යන හඬ ඇසීමෙන් මවිතයට පත් තාපසයා, ‘පින්වත් පුරුෂය, ඔබ ‘බුද්ධ’ කියා කීවෙහිද?’ යි ආමගන්ධ සූත්‍රයේ දැක්වෙන පරිදි තෙවරක් ම විමසා, ‘මේ බුද්ධ යන ශබ්දය පවා ලොව දුර්ලභ ය’ යි සතුටට පත්ව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට යාමට කැමති වී මෙසේ සිතීය: ‘බුදු රජාණන් වහන්සේ හමුවට හිස් අතින් යාම නුසුදුසු ය, කුමක් රැගෙන යම් ද?’ යි සිතා, නැවතත්, ‘බුදු රජාණන් වහන්සේලා ආමිසයට බර නැත, එබැවින් මම ධර්ම පඬුරක් රැගෙන යන්නෙමි’ යි ප්‍රශ්න හතරක් පිළියෙළ කළේය.

‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ, กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ;

กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ, กึ รสานํ อคฺค’’นฺติ.

‘ආශ්‍රය නොකළ යුතු මිතුරා කෙබඳු ද? ආශ්‍රය කළ යුතු මිතුරා කෙබඳු ද? කිනම් උත්සාහයක් යෙදිය යුතු ද? රසයන් අතරින් අග්‍ර රසය කුමක් ද?’

โส เต ปญฺเห คเหตฺวา มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนํ ปวิฏฺโฐ. ภควาปิ ตสฺมึ สมเย ธมฺมเทสนตฺถาย อาสเน นิสินฺโนเยว โหติ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา อวนฺทิตฺวาว เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘กจฺจิ, อิสิ, ขมนีย’’นฺติอาทินา นเยน สมฺโมทิ. โสปิ ‘‘ขมนียํ, โภ โคตมา’’ติอาทินา นเยน ปฏิสมฺโมทิตฺวา ‘‘ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห วาจาย เอว วิสฺสชฺเชสฺสตี’’ติ มนสา เอว ภควนฺตํ เต ปญฺเห ปุจฺฉิ. ภควา พฺราหฺมเณน ปุฏฺโฐ อาทิปญฺหํ [Pg.312] ตาว วิสฺสชฺเชตุํ หิรึ ตรนฺตนฺติ อารภิตฺวา อฑฺฒเตยฺยา คาถาโย อาห.

ඔහු ඒ ප්‍රශ්න ද රැගෙන මධ්‍ය දේශය දෙසට පිටත් වී, පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණ ජේතවනයට ඇතුළු විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඒ අවස්ථාවේ දහම් දෙසීම සඳහා අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, වඳින්නේ නැතිව ම එකත්පසක සිටගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඉසිවරය, ඔබට ඉවසන්නට (ශරීරයට සැපවත් ද) හැකිද?’ යනාදී ලෙස පිළිසඳරෙහි යෙදුණහ. ඔහු ද ‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉවසන්නට (සැපවත්) හැකිය’ යනාදී ලෙස පිළිසඳර පවත්වා, ‘ඉදින් මොහු බුදු කෙනෙකු නම්, සිතින් විමසන ප්‍රශ්නවලට වචනයෙන් ම පිළිතුරු දෙනු ඇතැයි’ සිතා, සිතින් ම ඒ ප්‍රශ්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසීය. බ්‍රාහ්මණයා විසින් විමසන ලද පළමු ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘හිරිං තරන්තං’ යනාදී ලෙස ගාථා දෙකහමාරක් වදාළ සේක.

๒๕๖. ตาสํ อตฺโถ – หิรึ ตรนฺตนฺติ หิรึ อติกฺกมนฺตํ อหิริกํ นิลฺลชฺชํ. วิชิคุจฺฉมานนฺติ อสุจิมิว ปสฺสมานํ. อหิริโก หิ หิรึ ชิคุจฺฉติ อสุจิมิว ปสฺสติ, เตน นํ น ภชติ น อลฺลียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิชิคุจฺฉมาน’’นฺติ. ตวาหมสฺมิ อิติ ภาสมานนฺติ ‘‘อหํ, สมฺม, ตว สหาโย หิตกาโม สุขกาโม, ชีวิตมฺปิ เม ตุยฺหํ อตฺถาย ปริจฺจตฺต’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ภาสมานํ. สยฺหานิ กมฺมานิ อนาทิยนฺตนฺติ เอวํ ภาสิตฺวาปิ จ สยฺหานิ กาตุํ สกฺกานิปิ ตสฺส กมฺมานิ อนาทิยนฺตํ กรณตฺถาย อสมาทิยนฺตํ. อถ วา จิตฺเตน ตตฺถ อาทรมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ, อปิจ โข ปน อุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนเมว ทสฺเสนฺตํ. เนโส มมนฺติ อิติ นํ วิชญฺญาติ ตํ เอวรูปํ ‘‘มิตฺตปฏิรูปโก เอโส, เนโส เม มิตฺโต’’ติ เอวํ ปณฺฑิโต ปุริโส วิชาเนยฺย.

256. ඒවායේ අර්ථය නම් – ‘හිරිං තරන්තං’ යනු ලැජ්ජාව ඉක්මවා යන, හිරියක් නැති, නිර්ලජ්ජිත තැනැත්තා ය. ‘විජිගුච්ඡමානං’ යනු අශූචි දෙස බලන්නාක් මෙන් හිරිය (ලැජ්ජාව) දෙස බලන තැනැත්තා ය. ලැජ්ජා නැති පුද්ගලයා හිරියට පිළිකුල් කරයි, එය අශූචි මෙන් දකියි. එබැවින් ඔහු එවැනි හිරියක් ඇත්තන් ඇසුරු නොකරයි, ලං නොවේ. එහෙයින් ‘පිළිකුල් කරන්නා’ යැයි කියන ලදී. ‘තවාහමස්මි ඉති භාසමානං’ යනු ‘යහළුව, මම ඔබගේ යහළුවා වෙමි, ඔබේ යහපත හා සැපය කැමති වෙමි, ඔබ වෙනුවෙන් මාගේ ජීවිතය පවා කැප කර ඇත්තෙමි’ යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් පමණක් පවසන තැනැත්තා ය. ‘සය්හානි කම්මානි අනාදියන්තං’ යනු එසේ පැවසුව ද, තමාට කළ හැකිව තිබෙන කාර්යයන් පවා (මිතුරා වෙනුවෙන්) ඉටු නොකරන, ඒවා කිරීමට භාර නොගන්නා තැනැත්තා ය. එසේත් නැතිනම් සිතින් ඒ මිතුරා කෙරෙහි අල්ප වූ හෝ ගෞරවයක් නැති, කරදරයක් පැමිණි විට විනාශය ම පෙන්වන තැනැත්තා ය. ‘නේසෝ මමං’ යනු ‘මොහු මාගේ මිතුරෙකු නොවේ, මොහු මිතුරු ප්‍රතිරූපකයෙකි (මිතුරෙකු ලෙස පෙනී සිටින හතුරෙකි)’ යි නුවණැති පුරුෂයා විසින් හඳුනාගත යුතු බවයි.

๒๕๗. อนนฺวยนฺติ ยํ อตฺถํ ทสฺสามิ, กริสฺสามีติ จ ภาสติ, เตน อนนุคตํ. ปิยํ วาจํ โย มิตฺเตสุ ปกุพฺพตีติ โย อตีตานาคเตหิ ปเทหิ ปฏิสนฺถรนฺโต นิรตฺถเกน สงฺคณฺหนฺโต เกวลํ พฺยญฺชนจฺฉายามตฺเตเนว ปิยํ มิตฺเตสุ วาจํ ปวตฺเตติ. อกโรนฺตํ ภาสมานํ, ปริชานนฺติ ปณฺฑิตาติ เอวรูปํ ยํ ภาสติ, ตํ อกโรนฺตํ, เกวลํ วาจาย ภาสมานํ ‘‘วจีปรโม นาเมส อมิตฺโต มิตฺตปฏิรูปโก’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปณฺฑิตา ชานนฺติ.

257. ‘අනන්වයං’ යනු ‘මම මෙය දෙන්නෙමි, මෙය කරන්නෙමි’ යි පැවසුව ද, ඒ වචනයට අනුව ක්‍රියාවක් නොමැති බවයි. ‘පියං වාචං යෝ මිත්තේසු පකුබ්බති’ යනු අතීත හා අනාගත කතාවලින් පිළිසඳර පවත්වමින්, නිස්සාර වචනවලින් සංග්‍රහ කරමින්, හුදෙක් වචන මාත්‍රයෙන් ම මිතුරන් කෙරෙහි ප්‍රිය වචන පවත්වන තැනැත්තා ය. ‘අකරොන්තං භාසමානං, පරිජානන්ති පණ්ඩිතා’ යනු පවසන දෙය ක්‍රියාවෙන් නොකරන, වචනයට පමණක් සීමා වූ තැනැත්තා ‘මොහු වචනය පමණක් පරම කොට ගත්, මිත්‍රයෙකු නොවන මිතුරු ප්‍රතිරූපකයෙකි’ යි පණ්ඩිතයෝ වටහා ගනිති.

๒๕๘. น โส มิตฺโต โย สทา อปฺปมตฺโต, เภทาสงฺกี รนฺธเมวานุปสฺสีติ โย เภทเมว อาสงฺกมาโน กตมธุเรน อุปจาเรน สทา อปฺปมตฺโต วิหรติ, ยํกิญฺจิ อสฺสติยา อมนสิกาเรน กตํ, อญฺญาณเกน วา อกตํ, ‘‘ยทา มํ ครหิสฺสติ, ตทา นํ เอเตน ปฏิโจเทสฺสามี’’ติ เอวํ รนฺธเมว อนุปสฺสติ, น โส มิตฺโต เสวิตพฺโพติ.

258. යම් මිතුරෙකු නිතරම භේදයක් ඇතිවේදැයි සැක කරමින්, අනෙකාගේ වැරදි සෙවීමේ ම අරමුණින් සිටී නම් ඔහු සැබෑ මිතුරෙකු නොවේ. පමාවකින් හෝ නොසැලකිල්ලෙන් කළ යමක් හෝ නොදැනුවත්කම නිසා නොකළ යමක් ඇත්දැයි සොයමින්, "මොහු මට දොස් නැගූ විට මම මෙයින් ඔහුට චෝදනා කරමි" යනුවෙන් සිදුරු සොයමින් සිටින තැනැත්තා සේවනය නොකළ යුතු ය.

เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต น เสวิตพฺโพ’’ติ อิมํ อาทิปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทุติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ยสฺมิญฺจ เสตี’’ติ อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห. ตสฺสตฺโถ [Pg.313] ยสฺมิญฺจ มิตฺเต มิตฺโต ตสฺส หทยมนุปวิสิตฺวา สยเนน ยถา นาม ปิตุ อุรสิ ปุตฺโต ‘‘อิมสฺส มยิ อุรสิ สยนฺเต ทุกฺขํ วา อนตฺตมนตา วา ภเวยฺยา’’ติอาทีหิ อปริสงฺกมาโน นิพฺพิสงฺโก หุตฺวา เสติ, เอวเมวํ ทารธนชีวิตาทีสุ วิสฺสาสํ กโรนฺโต มิตฺตภาเวน นิพฺพิสงฺโก เสติ. โย จ ปเรหิ การณสตํ การณสหสฺสมฺปิ วตฺวา อเภชฺโช, ส เว มิตฺโต เสวิตพฺโพติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කිනම් මිතුරෙකු සේවනය නොකළ යුතු ද?" යන පළමු ප්‍රශ්නය විසඳා, දෙවැනි ප්‍රශ්නය විසඳීම පිණිස "යම් මිතුරෙකු කෙරෙහි විශ්වාසයෙන් වෙසේද" යන ගාථා අර්ධය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: යම් මිතුරෙකු කෙරෙහි තම හදවතට පිවිසියාක් මෙන් විශ්වාසය තබා, පියෙකුගේ ලය මත වැතිරෙන පුත්‍රයෙකු මෙන්, "මම මෙහි වැතිර සිටින විට මොහුට දුකක් හෝ අප්‍රසාදයක් ඇති වේ යැයි" සැක නොකර වෙසේ ද, එලෙසම අඹුදරුවන්, ධනය හා ජීවිතය ගැන පවා විශ්වාසය තබා මිත්‍රත්වයෙන් යුතුව වෙසේ ද, ඔහු සැබෑ මිතුරෙකි. අන් අය කරුණු සියයක් හෝ දහසක් කීවත් ඔහු බිඳිය නොහැකි නම්, ඔහු සැබවින්ම සේවනය කළ යුතු මිතුරෙකි.

๒๕๙. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส มิตฺโต เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ ทุติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปามุชฺชกรณ’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ปามุชฺชํ กโรตีติ ปามุชฺชกรณํ. ฐานนฺติ การณํ. กึ ปน ตนฺติ? วีริยํ. ตญฺหิ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปีติปาโมชฺชสุขมุปฺปาทนโต ปามุชฺชกรณนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘สฺวาขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๙). ปสํสํ อาวหตีติ ปสํสาวหนํ. อาทิโต ทิพฺพมานุสกสุขานํ, ปริโยสาเน นิพฺพานสุขสฺส อาวหนโต ผลูปจาเรน สุขํ. ผลํ ปฏิกงฺขมาโน ผลานิสํโส. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วหนฺโต โปริสํ ธุรนฺติ ปุริสานุจฺฉวิกํ ภารํ อาทาย วิหรนฺโต เอตํ สมฺมปฺปธานวีริยสงฺขาตํ ฐานํ ภาเวติ, อีทิโส ปโยโค เสวิตพฺโพติ.

259. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කිනම් මිතුරෙකු සේවනය කළ යුතු ද?" යන දෙවැනි ප්‍රශ්නය විසඳා, තෙවැනි ප්‍රශ්නය විසඳීම පිණිස "ප්‍රමෝදය ඇති කරන" යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය - ප්‍රමෝදය ඇති කරන්නේ යම් ධර්මයක් ද එය 'ප්‍රමෝදකරණ' නම් වේ. එය කුමක්ද? වීර්යයයි. ධර්මය හා සැබැඳි ප්‍රීතිය, ප්‍රමෝදය හා සැපය උපදවන හෙයින් වීර්යයට 'ප්‍රමෝදකරණ' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්ම විනයෙහි යමෙක් ඇරඹූ වීර්යය ඇත්තේ ද, ඔහු සුවසේ වෙසෙයි." එය ප්‍රශංසාව ගෙන දෙන හෙයින් 'ප්‍රසංසාවහන' නම් වේ. ආරම්භයේ දී දිව්‍ය මනුෂ්‍ය සැප ද, අවසානයේ දී නිවන් සැප ද ගෙන දෙන බැවින් ඵලෝපචාර වශයෙන් 'සැප' නම් වේ. ඵලය අපේක්ෂා කරන බැවින් 'ඵලානිසංස' නම් වේ. දියුණු කරයි යන අර්ථයෙන් 'භාවේති' යැයි කියනු ලැබේ. පුරුෂයෙකුට සුදුසු බරක් දරා සිටින්නාක් මෙන් ඇරඹූ වීර්යය සංඛ්‍යාත මෙම කරුණ දියුණු කරයි. මෙබඳු ප්‍රයත්නයක් සේවනය කළ යුතු ය.

๒๖๐. เอวํ ภควา ‘‘กีทิโส ปโยโค ปยุญฺชิตพฺโพ’’ติ ตติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺถํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘ปวิเวกรส’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปวิเวโกติ กิเลสวิเวกโต ชาตตฺตา อคฺคผลํ วุจฺจติ, ตสฺส รโสติ อสฺสาทนฏฺเฐน ตํสมฺปยุตฺตํ สุขํ. อุปสโมปิ กิเลสูปสมนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานสงฺขาตอุปสมารมฺมณตฺตา วา ตเทว, ธมฺมปีติรโสปิ อริยธมฺมโต อนเปตาย นิพฺพานสงฺขาเต ธมฺเม อุปฺปนฺนาย ปีติยา รสตฺตา ตเทว. ตํ ปวิเวกรสํ อุปสมสฺส จ รสํ ปิตฺวา ตเทว ธมฺมปีติรสํ ปิวํ นิทฺทโร โหติ นิปฺปาโป, ปิวิตฺวาปิ กิเลสปริฬาหาภาเวน นิทฺทโร, ปิวนฺโตปิ ปหีนปาปตฺตา นิปฺปาโป โหติ, ตสฺมา เอตํ รสานมคฺคนฺติ. เกจิ ปน ‘‘ฌานนิพฺพานปจฺจเวกฺขณานํ กายจิตฺตอุปธิวิเวกานญฺจ วเสน ปวิเวกรสาทโย ตโย เอว เอเต ธมฺมา’’ติ โยเชนฺติ[Pg.314], ปุริมเมว สุนฺทรํ. เอวํ ภควา จตุตฺถปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต อรหา อโหสีติ.

260. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කිනම් උත්සාහයක් කළ යුතු ද?" යන තෙවැනි ප්‍රශ්නය විසඳා, සිව්වැනි ප්‍රශ්නය විසඳීම පිණිස "ප්‍රවිවේක රසය" යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි 'ප්‍රවිවේක' යනු ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් උපන් අග්‍ර ඵලය (රහත් පලය) යි. එහි රසය යනු විඳීමේ අර්ථයෙන් එය හා සම්ප්‍රයුක්ත සැපයයි. 'උපසම' යනු ද ක්ලේශයන් සන්සිඳීමෙන් උපන් බැවින් හෝ නිවන නම් වූ සන්සිඳීම අරමුණු කරන බැවින් එයම වේ. 'ධර්ම ප්‍රීති රසය' යනු ද ආර්ය ධර්මයෙන් තොර නොවන, නිවන නම් වූ ධර්මයෙහි උපන් ප්‍රීතියේ රසය බැවින් එයම වේ. ඒ ප්‍රවිවේක රසය හා උපසම රසය පානය කර, ඒ ධර්ම ප්‍රීති රසයම වළඳන්නා ක්ලේශ දාහයෙන් තොර (නිද්දර) වෙයි, පාප රහිත (නිප්පාප) වෙයි. ක්ලේශයන් නැති බැවින් තැවීමක් නැත, පාපයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් අකුසල් නැත. එබැවින් මෙය රසයන් අතර අග්‍ර වේ. ඇතැම් ගුරුවරුන් ධ්‍යාන, නිවන් හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා මගින් හෝ කාය, චිත්ත හා උපධි විවේක වශයෙන් මේ ධර්ම තුන යොදති. එහෙත් මුලින් කී අර්ථයම උසස් වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිව්වැනි ප්‍රශ්නය විසඳමින් අරහත්වය අවසාන කොට දේශනාව නිම කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඒ බමුණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයේ පැවිදි වී දින කිහිපයකින් සිවුපිළිසිඹියාපත් රහතන් වහන්සේ නමක් බවට පත් විය.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අටුවාවෙහි

สุตฺตนิปาต-อฏฺฐกถาย หิริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සුත්තනිපාත අටුවාවෙහි හිරි සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.

පළමු කොටස නිම විය.