Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

ඛුද්දකනිකායෙ

ขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาสุตตนิบาต

(පඨමො භාගො)

(ภาคที่ ๑)

ගන්ථාරම්භකථා

คำปรารภในการเริ่มคัมภีร์

උත්තමං [Pg.1] වන්දනෙය්‍යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං;

යො ඛුද්දකනිකායම්හි, ඛුද්දාචාරප්පහායිනා.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระรัตนตรัยอันสูงสุดกว่าสิ่งที่ควรบูชาทั้งหลาย (พระสุตตนิบาต) ใด ในขุททกนิกาย (อันพระผู้มีพระภาคเจ้า) ผู้ทรงละอาจาระอันเลวทราม

දෙසිතො ලොකනාථෙන, ලොකනිස්සරණෙසිනා;

තස්ස සුත්තනිපාතස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

อันพระโลกนาถผู้แสวงหาทางออกจากโลกทรงแสดงไว้ ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาแห่งพระสุตตนิบาตนั้น

අයං සුත්තනිපාතො ච, ඛුද්දකෙස්වෙව ඔගධො;

යස්මා තස්මා ඉමස්සාපි, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

ก็เพราะเหตุที่สุตตนิบาตนี้หยั่งลงในขุททกนิกายทั้งหลายนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาแม้แห่งสุตตนิบาตนี้

ගාථාසතසමාකිණ්ණො, ගෙය්‍යබ්‍යාකරණඞ්කිතො;

කස්මා සුත්තනිපාතොති, සඞ්ඛමෙස ගතොති චෙ.

(คัมภีร์นี้) เกลื่อนกล่นด้วยคาถานับร้อย ประทับตราว่าเป็นเคยยะและไวยากรณ์ หากมีคำถามว่า 'เพราะเหตุไร คัมภีร์นี้จึงถึงซึ่งการนับว่า สุตตนิบาต'

සුවුත්තතො සවනතො, අත්ථානං සුට්ඨු තාණතො;

සූචනා සූදනා චෙව, යස්මා සුත්තං පවුච්චති.

เพราะเหตุที่ (ธรรม) ถูกเรียกว่า 'สูตร' เนื่องจากตรัสไว้ดี เป็นสิ่งที่ควรฟัง เพราะรักษาเนื้อความไว้เป็นอย่างดี ทั้งเพราะชี้แจงและหลั่งไหลซึ่งเนื้อความ

තථාරූපානි සුත්තානි, නිපාතෙත්වා තතො තතො;

සමූහතො අයං තස්මා, සඞ්ඛමෙවමුපාගතො.

เพราะเหตุนั้น คัมภีร์นี้ซึ่งรวบรวมสูตรทั้งหลายอันมีลักษณะเช่นนั้น ซึ่งตกไป (รวมไว้) จากที่นั้นๆ จึงถึงซึ่งการนับอย่างนี้ (ว่าสุตตนิบาต)

සබ්බානි චාපි සුත්තානි, පමාණන්තෙන තාදිනො;

වචනානි අයං තෙසං, නිපාතො ච යතො තතො.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะสูตรทั้งปวงเป็นพระดำรัสของพระตถาคตผู้คงที่ แต่มีประมาณไม่เท่ากัน เพราะเหตุนั้น คัมภีร์นี้จึงเป็นที่รวมลงแห่งสูตรเหล่านั้นจากที่นั้นๆ

අඤ්ඤසඞ්ඛානිමිත්තානං, විසෙසානමභාවතො;

සඞ්ඛං සුත්තනිපාතොති, එවමෙව සමජ්ඣගාති.

เพราะไม่มีนิมิตคือชื่ออื่นที่พิเศษ (คัมภีร์นี้) จึงได้รับชื่อว่า สุตตนิบาต อย่างนี้นี่เอง

1. උරගවග්ගො

๑. อุรควรรค

1. උරගසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอุรคสูตร

එවං [Pg.2] සමධිගතසඞ්ඛො ච යස්මා එස වග්ගතො උරගවග්ගො, චූළවග්ගො, මහාවග්ගො, අට්ඨකවග්ගො, පාරායනවග්ගොති පඤ්ච වග්ගා හොන්ති; තෙසු උරගවග්ගො ආදි. සුත්තතො උරගවග්ගෙ ද්වාදස සුත්තානි, චූළවග්ගෙ චුද්දස, මහාවග්ගෙ ද්වාදස, අට්ඨකවග්ගෙ සොළස, පාරායනවග්ගෙ සොළසාති සත්තති සුත්තානි. තෙසං උරගසුත්තං ආදි. පරියත්තිපමාණතො අට්ඨ භාණවාරා. එවං වග්ගසුත්තපරියත්තිපමාණවතො පනස්ස –

เพราะเหตุที่สุตตนิบาตนี้ได้รับชื่ออย่างนี้แล้ว โดยแบ่งเป็นวรรค มี ๕ วรรค คือ อุรควรรค จูฬวรรค มหาวรรค อัฏฐกวรรค และปารายนวรรค ในวรรคเหล่านั้น อุรควรรคเป็นวรรคแรก โดยแบ่งเป็นสูตร ในอุรควรรคมี ๑๒ สูตร, ในจูฬวรรคมี ๑๔ สูตร, ในมหาวรรคมี ๑๒ สูตร, ในอัฏฐกวรรคมี ๑๖ สูตร, ในปารายนวรรคมี ๑๖ สูตร รวมเป็น ๗๐ สูตร ในสูตรเหล่านั้น อุรคสูตรเป็นสูตรแรก โดยประมาณแห่งปริยัติ มี ๘ ภาณวาร ก็ สุตตนิบาตนี้มีประมาณโดยวรรค โดยสูตร และโดยปริยัติ ดังนี้แล แต่สำหรับสุตตนิบาตนี้ –

‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං, විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි;

සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණ’’න්ති. –

ภิกษุใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือนกำจัดพิษงูที่แผ่ซ่านไปแล้วด้วยโอสถ ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ เหมือนงูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่าทิ้งไป ฉะนั้น

අයං ගාථා ආදි. තස්මා අස්සා ඉතො පභුති අත්ථවණ්ණනං කාතුං ඉදං වුච්චති –

คาถานี้เป็นคาถาแรก เพราะเหตุนั้น เพื่อจะกระทำอรรถกถาแห่งคาถานั้น ตั้งแต่บัดนี้ไป ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තා ගාථා අයං ඉමං;

විධිං පකාසයිත්වාස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති.

คาถานี้ อันท่านผู้ใด ตรัสไว้ ณ ที่ไหน ในกาลไหน เพราะเหตุไร ข้าพเจ้าจักประกาศระเบียบนี้แล้ว จึงจักกระทำอรรถกถาแห่งคาถานั้น

කෙන පනායං ගාථා වුත්තා, කත්ථ, කදා, කස්මා ච වුත්තාති? වුච්චතෙ – යො සො භගවා චතුවීසතිබුද්ධසන්තිකෙ ලද්ධබ්‍යාකරණො යාව වෙස්සන්තරජාතකං, තාව පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ උප්පජ්ජි, තතොපි චවිත්වා සක්‍යරාජකුලෙ උපපත්තිං ගහෙත්වා, අනුපුබ්බෙන කතමහාභිනික්ඛමනො බොධිරුක්ඛමූලෙ සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා, ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා දෙව-මනුස්සානං හිතාය ධම්මං දෙසෙසි, තෙන භගවතා සයම්භුනා අනාචරියකෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන වුත්තා. සා ච පන ආළවියං. යදා ච භූතගාමසික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තදා තත්ථ උපගතානං ධම්මදෙසනත්ථං වුත්තාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපවිස්සජ්ජනා. විත්ථාරතො පන දූරෙනිදානඅවිදූරෙනිදානසන්තිකෙනිදානවසෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථ දූරෙනිදානං නාම දීපඞ්කරතො [Pg.3] යාව පච්චුප්පන්නවත්ථුකථා, අවිදූරෙනිදානං නාම තුසිතභවනතො යාව පච්චුප්පන්නවත්ථුකථා, සන්තිකෙනිදානං නාම බොධිමණ්ඩතො යාව පච්චුප්පන්නවත්ථුකථාති.

ก็คาถานี้ ใครกล่าว ที่ไหน เมื่อไร และเพราะเหตุไร? ขอตอบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ทรงได้รับพุทธพยากรณ์ในสำนักของพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์แล้ว ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตราบเท่าเวสสันดรชาดก แล้วบังเกิดในดุสิตภพ จุติจากดุสิตภพนั้นแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในราชสกุลศากยะ โดยลำดับ ทรงกระทำมหาภิเนษกรมณ์แล้ว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณ ณ โคนต้นโพธิ์ ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คาถานี้ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นสยัมภู ไม่มีอาจารย์ ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ ก็ (ตรัสไว้) ที่เมืองอาฬวี และตรัสไว้เมื่อทรงบัญญัติภูตคามสิกขาบท เพื่อแสดงธรรมแก่ผู้ที่มาประชุมกัน ณ ที่นั้นในกาลนั้น นี้เป็นการตอบโดยย่อในเรื่องนี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบโดยนัยแห่งทูเรนิทาน อวิทูเรนิทาน และสันติเกนิทาน ในนิทานทั้งสามนั้น ที่ชื่อว่า ทูเรนิทาน คือ เรื่องตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงเรื่องในปัจจุบัน, ที่ชื่อว่า อวิทูเรนิทาน คือ เรื่องตั้งแต่ดุสิตภพจนถึงเรื่องในปัจจุบัน, ที่ชื่อว่า สันติเกนิทาน คือ เรื่องตั้งแต่โพธิมณฑลจนถึงเรื่องในปัจจุบัน

තත්ථ යස්මා අවිදූරෙනිදානං සන්තිකෙනිදානඤ්ච දූරෙනිදානෙයෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති, තස්මා දූරෙනිදානවසෙනෙවෙත්ථ විත්ථාරතො විස්සජ්ජනා වෙදිතබ්බා. සා පනෙසා ජාතකට්ඨකථායං වුත්තාති ඉධ න විත්ථාරිතා. තතො තත්ථ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අයං පන විසෙසො – තත්ථ පඨමගාථාය සාවත්ථියං වත්ථු උප්පන්නං, ඉධ ආළවියං. යථාහ –

ในนิทานทั้งสามนั้น เพราะเหตุที่อวิทูเรนิทานและสันติเกนิทานย่อมถึงซึ่งการรวมลงในทูเรนิทานนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พึงทราบการตอบโดยพิสดารในเรื่องนี้โดยนัยแห่งทูเรนิทานเท่านั้น ก็การตอบนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในชาตกัฏฐกถา เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวให้พิสดารในที่นี้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบเรื่องนิทานโดยนัยที่ท่านกล่าวให้พิสดารไว้แล้วในชาตกัฏฐกถานั้นเถิด ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในชาตกัฏฐกถานั้น เรื่องแห่งคาถาแรกเกิดขึ้นที่เมืองสาวัตถี ส่วนในที่นี้ (เรื่อง) เกิดขึ้นที่เมืองอาฬวี ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා ආළවියං විහරති අග්ගාළවෙ චෙතියෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආළවකා භික්ඛූ නවකම්මං කරොන්තා රුක්ඛං ඡින්දන්තිපි ඡෙදාපෙන්තිපි. අඤ්ඤතරොපි ආළවකො භික්ඛු රුක්ඛං ඡින්දති. තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘මා, භන්තෙ, අත්තනො භවනං කත්තුකාමො මය්හං භවනං ඡින්දී’ති. සො භික්ඛු අනාදියන්තො ඡින්දියෙව. තස්සා ච දෙවතාය දාරකස්ස බාහුං ආකොටෙසි. අථ ඛො තස්සා දෙවතාය එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො තස්සා දෙවතාය එතදහොසි – ‘න ඛො මෙතං පතිරූපං, යාහං ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව ජීවිතා වොරොපෙය්‍යං, යංනූනාහං භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සා දෙවතා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. ‘සාධු, සාධු දෙවතෙ, සාධු ඛො ත්වං, දෙවතෙ, තං භික්ඛුං ජීවිතා න වොරොපෙසි. සචජ්ජ ත්වං, දෙවතෙ, තං භික්ඛුං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාසි, බහුඤ්ච ත්වං, දෙවතෙ, අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යාසි. ගච්ඡ ත්වං, දෙවතෙ, අමුකස්මිං ඔකාසෙ රුක්ඛො විවිත්තො, තස්මිං උපගච්ඡා’’’ති (පාචි. 89).

สมัยนั้น พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อัคคาฬวเจดีย์ ในเมืองอาฬวี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุชาวเมืองอาฬวีผู้กำลังทำนวกรรม ย่อมตัดต้นไม้เองบ้าง ให้ผู้อื่นตัดบ้าง ภิกษุชาวเมืองอาฬวีรูปหนึ่งก็กำลังตัดต้นไม้อยู่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้น ได้กล่าวกะภิกษุนั้นดังนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านผู้ประสงค์จะทำที่อยู่ของตน โปรดอย่าตัดที่อยู่ของข้าพเจ้าเลย' ภิกษุนั้นไม่เอื้อเฟื้อ ตัดต้นไม้นั้นนั่นเทียว และได้ฟันถูกแขนของบุตรแห่งเทวดานั้น ครั้งนั้นแล เทวดานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ไฉนหนอ เราพึงปลงภิกษุนี้จากชีวิตเสียในที่นี้เอง' ครั้งนั้นแล เทวดานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า 'การที่เราจะพึงปลงภิกษุนี้จากชีวิตเสียในที่นี้เอง ไม่สมควรแก่เราเลย ไฉนหนอ เราพึงกราบทูลเนื้อความนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า' ครั้งนั้นแล เทวดานั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'ดีแล้ว ดีแล้ว เทวดา ดีแล้วแล เทวดา ที่ท่านมิได้ปลงภิกษุนั้นจากชีวิต หากวันนี้ท่านปลงภิกษุนั้นจากชีวิตไซร้ ท่านจะพึงประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ดูกรเทวดา ท่านจงไปเถิด ที่โอกาสโน้นมีต้นไม้ว่างอยู่ ท่านจงเข้าไปอาศัยอยู่ในต้นไม้นั้นเถิด' (วินย. ๔/๘๙)

එවඤ්ච පන වත්වා පුන භගවා තස්සා දෙවතාය උප්පන්නකොධවිනයනත්ථං –

ก็ ครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส (คาถานี้) อีก เพื่อกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วแก่เทวดานั้น –

‘‘යො වෙ උප්පතිතං කොධං, රථං භන්තංව වාරයෙ’’ති. (ධ. ප. 222) –

ผู้ใดแล พึงห้ามความโกรธที่เกิดขึ้นไว้ได้ เหมือนสารถีห้ามรถที่กำลังแล่นผิดทางไว้ได้ (ธ. ป. ๒๒๒) –

ඉමං [Pg.4] ගාථං අභාසි. තතො ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා රුක්ඛං ඡින්දිස්සන්තිපි, ඡෙදාපෙස්සන්තිපි, එකින්ද්‍රියං සමණා සක්‍යපුත්තියා ජීවං විහෙඨෙන්තී’’ති එවං මනුස්සානං උජ්ඣායිතං සුත්වා භික්ඛූහි ආරොචිතො භගවා – ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 90) ඉමං සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ උපගතානං ධම්මදෙසනත්ථං –

ได้ตรัสพระคาถานี้. แต่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำติเตียนของพวกมนุษย์ว่า "ไฉนหนอ พระสมณะเชื้อสายศากยบุตรจึงตัดต้นไม้เองบ้าง ให้คนอื่นตัดบ้าง, พระสมณะเชื้อสายศากยบุตรเบียดเบียนชีวะซึ่งมีอินทรีย์เดียว" ดังนี้ อันภิกษุทั้งหลายกราบทูลแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ว่า "เป็นปาจิตตีย์เพราะพรากภูตคาม" (ปาจิตตีย์ ๙๐) แล้ว เพื่อทรงแสดงธรรมแก่ชนทั้งหลายผู้เข้าไปเฝ้าในที่นั้น

‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං,විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහී’’ති. –

ผู้ใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือน(หมอ)กำจัดพิษงูที่ซ่านไปแล้วด้วยโอสถทั้งหลาย ฉะนั้น

ඉමං ගාථං අභාසි. එවමිදං එකංයෙව වත්ථු තීසු ඨානෙසු සඞ්ගහං ගතං – විනයෙ, ධම්මපදෙ, සුත්තනිපාතෙති. එත්තාවතා ච යා සා මාතිකා ඨපිතා –

ได้ตรัสพระคาถานี้. เรื่องหนึ่งเรื่องเดียวนี้นับสงเคราะห์เข้าใน ๓ ที่อย่างนี้ คือ ในพระวินัย ในธรรมบท และในสุตตนิบาต. และด้วยคำเพียงเท่านี้ มาติกาใดที่ตั้งไว้แล้วนั้น

‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තා ගාථා අයං ඉමං;

විධි පකාසයිත්වාස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. –

พระคาถานี้ อันบุคคลใด กล่าวไว้ในที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด, (ข้าพเจ้า) จักแสดงวิธีนี้แล้ว จักกระทำอรรถกถาแห่งพระคาถานั้น

සා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච පකාසිතා හොති ඨපෙත්වා අත්ථවණ්ණනං.

มาติกานั้น เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร เว้นแต่อรรถกถา.

1. අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා. යොති යො යාදිසො ඛත්තියකුලා වා පබ්බජිතො, බ්‍රාහ්මණකුලා වා පබ්බජිතො, නවො වා මජ්ඣිමො වා ථෙරො වා. උප්පතිතන්ති උද්ධමුද්ධං පතිතං ගතං, පවත්තන්ති අත්ථො, උප්පන්නන්ති වුත්තං හොති. උප්පන්නඤ්ච නාමෙතං වත්තමානභුත්වාපගතොකාසකතභූමිලද්ධවසෙන අනෙකප්පභෙදං. තත්ථ සබ්බම්පි සඞ්ඛතං උප්පාදාදිසමඞ්ගි වත්තමානුප්පන්නං නාම, යං සන්ධාය ‘‘උප්පන්නා ධම්මා, අනුප්පන්නා ධම්මා, උප්පාදිනො ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 17) වුත්තං. ආරම්මණරසමනුභවිත්වා නිරුද්ධං අනුභුත්වාපගතසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලං, උප්පාදාදිත්තයමනුප්පත්වා නිරුද්ධං භුත්වාපගතසඞ්ඛාතං සෙසසඞ්ඛතඤ්ච භුත්වාපගතුප්පන්නං නාම. තදෙතං ‘‘එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොතී’’ති (ම. නි. 1.234; පාචි. 417) ච, ‘‘යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාපාරිපූරී හොතී’’ති ච එවමාදීසු සුත්තන්තෙසු දට්ඨබ්බං. ‘‘යානිස්ස තානි පුබ්බෙ කතානි කම්මානී’’ති එවමාදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) නයෙන වුත්තං කම්මං අතීතම්පි සමානං අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්සොකාසං කත්වා ඨිතත්තා, තථා කතොකාසඤ්ච විපාකං අනුප්පන්නම්පි එවං කතෙ ඔකාසෙ අවස්සමුප්පත්තිතො ඔකාසකතුප්පන්නං [Pg.5] නාම. තාසු තාසු භූමීසු අසමූහතමකුසලං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම.

๑. นี้เป็นอรรถกถาในสุตตนิบาตนี้. บทว่า โย คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง จะเป็นผู้ออกจากตระกูลกษัตริย์บวชก็ตาม ออกจากตระกูลพราหมณ์บวชก็ตาม จะเป็นภิกษุใหม่ก็ตาม ภิกษุปานกลางก็ตาม พระเถระก็ตาม. บทว่า อุปฺปติตํ ได้แก่ ตกไปแล้วเบื้องบนๆ คือ ไปแล้ว เป็นไปแล้ว อธิบายว่า เกิดขึ้นแล้ว. และธรรมที่ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วนั้น มีหลายประเภท ด้วยอำนาจแห่ง วัตตมานุปปันนะ (เกิดขึ้นในปัจจุบัน) ภูตวาปคตูปปันนะ (เคยเกิดขึ้นแล้วล่วงไป) โอกาสกตูปปันนะ (กรรมทำโอกาสให้เกิดขึ้น) และภูมิลัทธูปปันนะ (กิเลสที่ได้ภูมิ). ในธรรมเหล่านั้น สังขตธรรมทั้งหมดที่ประกอบด้วยอุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า วัตตมานุปปันนะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า "ธรรมา อุปปันนา, ธรรมา อนุปปันนา, ธรรมา อุปปาทิโน" (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗). กุศลและอกุศลที่เรียกว่า อนุภูตวาปคตะ ซึ่งดับไปแล้วหลังจากเสวยรสของอารมณ์ และสังขตธรรมที่เหลือที่เรียกว่า ภูตวาปคตะ ซึ่งดับไปแล้วหลังจากถึงขณะทั้งสามมีอุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า ภูตวาปคตูปปันนะ. ธรรมนั้นพึงเห็นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ทิฏฐิอันลามกเช่นนี้เกิดขึ้นแล้ว" (ม. นิกาย. ๑.๒๓๔; ปาจิตตีย์ ๔๑๗) และ "ความเจริญบริบูรณ์แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมมีได้อย่างไร". กรรมที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "กรรมเหล่านั้นอันเขากระทำไว้แล้วในกาลก่อน" (ม. นิกาย. ๓.๒๔๘; เนตติ. ๑๒๐) แม้จะเป็นอดีต แต่เพราะห้ามวิบากของกรรมอื่นแล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตนตั้งอยู่ และวิบากที่กรรมทำโอกาสให้แล้วเช่นนั้น แม้จะยังไม่เกิดขึ้น แต่เพราะเมื่อโอกาสถูกทำขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอน จึงชื่อว่า โอกาสกตูปปันนะ. อกุศลที่ยังมิได้ถอนขึ้นในภูมิทั้งหลายนั้นๆ ชื่อว่า ภูมิลัทธูปปันนะ.

එත්ථ ච භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – භූමි නාම විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා. භූමිලද්ධං නාම තෙසු උප්පත්තාරහං කිලෙසජාතං. තෙන හි සා භූමිලද්ධා නාම හොතීති. තස්මා ‘‘භූමිලද්ධ’’න්ති වුච්චති. තඤ්ච පන න ආරම්මණවසෙන. ආරම්මණවසෙන හි සබ්බෙපි අතීතාදිභෙදෙ පරිඤ්ඤාතෙපි ච ඛීණාසවානං ඛන්ධෙ ආරබ්භ කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති මහාකච්චායනඋප්පලවණ්ණාදීනං ඛන්ධෙ ආරබ්භ සොරෙය්‍යසෙට්ඨිපුත්තනන්දමාණවකාදීනං විය. යදි චෙතං භූමිලද්ධං නාම සියා, තස්ස අප්පහෙය්‍යතො න කොචි භවමූලං ජහෙය්‍ය. වත්ථුවසෙන පන භූමිලද්ධං නාම වෙදිතබ්බං. යත්ථ යත්ථ හි විපස්සනාය අපරිඤ්ඤාතා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ උප්පාදතො පභුති තෙසු වට්ටමූලං කිලෙසජාතං අනුසෙති. තං අප්පහීනට්ඨෙන භූමිලද්ධුප්පන්නං නාමාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච යස්ස ඛන්ධෙසු අප්පහීනානුසයිතා කිලෙසා, තස්ස තෙ එව ඛන්ධා තෙසං කිලෙසානං වත්ථු, න ඉතරෙ ඛන්ධා. අතීතක්ඛන්ධෙසු චස්ස අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං අතීතක්ඛන්ධා එව වත්ථු, න ඉතරෙ. එසෙව නයො අනාගතාදීසු. තථා කාමාවචරක්ඛන්ධෙසු අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං කාමාවචරක්ඛන්ධා එව වත්ථු, න ඉතරෙ. එස නයො රූපාරූපාවචරෙසු.

และในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภูมิและภูมิลัทธะ. กล่าวคือ ภูมิ ได้แก่ ปัญจขันธ์ในไตรภูมิอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. ภูมิลัทธะ ได้แก่ หมู่กิเลสที่สมควรจะเกิดขึ้นในปัญจขันธ์นั้น. เพราะเหตุนั้น กิเลสนั้นจึงชื่อว่า ภูมิลัทธา. เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ภูมิลัทธะ". แต่กิเลสนั้นไม่ได้เกิดขึ้นด้วยอำนาจอารมณ์. จริงอยู่ โดยอำนาจอารมณ์ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภขันธ์ทั้งหมดมีอดีตเป็นต้น แม้ที่พระขีณาสพกำหนดรู้แล้ว เหมือนกิเลสของโสเรยยเศรษฐีบุตรและนันทมาณพเป็นต้นเกิดขึ้นโดยปรารภขันธ์ของพระมหากัจจายนะและพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น. และหากว่ากิเลสนี้จะพึงชื่อว่า ภูมิลัทธะ แล้วไซร้ เพราะละกิเลสนั้นไม่ได้ ก็จะไม่มีใครละมูลแห่งภพได้เลย. แต่พึงทราบว่าชื่อว่า ภูมิลัทธะ โดยอำนาจวัตถุ. จริงอยู่ ในบุคคลใดๆ ขันธ์ทั้งหลายที่ยังมิได้กำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาย่อมเกิดขึ้น, ในบุคคลนั้นๆ หมู่กิเลสอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะย่อมนอนเนื่องอยู่ในขันธ์เหล่านั้นจำเดิมแต่อุปปาทขณะ. กิเลสนั้นพึงทราบว่าชื่อว่า ภูมิลัทธูปปันนะ เพราะเป็นสภาวะที่ยังละไม่ได้. และในบรรดากิเลสเหล่านั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้และนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ของบุคคลใด, ขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุแห่งกิเลสเหล่านั้นของบุคคลนั้น, ขันธ์อื่นหาใช่ไม่. และสำหรับบุคคลนั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้และนอนเนื่องอยู่ในอดีตขันธ์, อดีตขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุ, ขันธ์อื่นหาใช่ไม่. นัยนี้เช่นกันในอนาคตขันธ์เป็นต้น. เช่นเดียวกัน กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้และนอนเนื่องอยู่ในกามาวจรขันธ์, กามาวจรขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุ, ขันธ์อื่นหาใช่ไม่. นัยนี้เช่นกันในรูปาวจรขันธ์และอรูปาวจรขันธ์.

සොතාපන්නාදීනං පන යස්ස යස්ස අරියපුග්ගලස්ස ඛන්ධෙසු තං තං වට්ටමූලං කිලෙසජාතං තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනං, තස්ස තස්ස තෙ තෙ ඛන්ධා පහීනානං තෙසං තෙසං වට්ටමූලකිලෙසානං අවත්ථුතො භූමීති සඞ්ඛං න ලභන්ති. පුථුජ්ජනස්ස පන සබ්බසො වට්ටමූලානං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා යං කිඤ්චි කරියමානං කම්මං කුසලං වා අකුසලං වා හොති, ඉච්චස්ස කිලෙසප්පච්චයා වට්ටං වඩ්ඪති. තස්සෙතං වට්ටමූලං රූපක්ඛන්ධෙ එව, න වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ එව වා, න රූපක්ඛන්ධාදීසූති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අනුසයිතත්තා. කථං? පථවීරසාදිමිව රුක්ඛෙ. යථා හි මහාරුක්ඛෙ පථවීතලං අධිට්ඨාය පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච නිස්සාය තප්පච්චයා මූලඛන්ධසාඛපසාඛපත්තපල්ලවපලාසපුප්ඵඵලෙහි වඩ්ඪිත්වා නභං පූරෙත්වා යාවකප්පාවසානං බීජපරම්පරාය රුක්ඛපවෙණීසන්තානෙ ඨිතෙ [Pg.6] ‘‘තං පථවීරසාදි මූලෙ එව, න ඛන්ධාදීසු, ඵලෙ එව වා, න මූලාදීසූ’’ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන සබ්බෙස්වෙව මූලාදීසු අනුගතත්තා, එවං. යථා පන තස්සෙව රුක්ඛස්ස පුප්ඵඵලාදීසු නිබ්බින්නො කොචි පුරිසො චතූසු දිසාසු මණ්ඩූකකණ්ටකං නාම රුක්ඛෙ විසං පයොජෙය්‍ය, අථ සො රුක්ඛො තෙන විසසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො පථවීරසආපොරසපරියාදින්නෙන අප්පසවනධම්මතං ආගම්ම පුන සන්තානං නිබ්බත්තෙතුං සමත්ථො න භවෙය්‍ය, එවමෙවං ඛන්ධප්පවත්තියං නිබ්බින්නො කුලපුත්තො තස්ස පුරිසස්ස චතූසු දිසාසු රුක්ඛෙ විසප්පයොජනං විය අත්තනො සන්තානෙ චතුමග්ගභාවනං ආරභති. අථස්ස සො ඛන්ධසන්තානො තෙන චතුමග්ගවිසසම්ඵස්සෙන සබ්බසො වට්ටමූලකිලෙසානං පරියාදින්නත්තා කිරියභාවමත්තමුපගතකායකම්මාදි සබ්බකම්මප්පභෙදො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තධම්මතමාගම්ම භවන්තරසන්තානං නිබ්බත්තෙතුං සමත්ථො න හොති. කෙවලං පන චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරින්ධනො විය ජාතවෙදො අනුපාදානො පරිනිබ්බාති. එවං භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං.

ส่วนในพระอริยบุคคลทั้งหลายมีพระโสดาบันเป็นต้น หมู่กิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะอย่างนั้นๆ อันมรรคอย่างนั้นๆ ละได้แล้วในขันธ์ทั้งหลายของพระอริยบุคคลองค์ใดๆ ขันธ์เหล่านั้นๆ ของบุคคลนั้นๆ ย่อมไม่ถึงการนับว่า 'ภูมิ' เพราะมิได้เป็นวัตถุ (ที่ตั้ง) แห่งวัฏฏมูลกิเลสเหล่านั้นๆ ที่ถูกละแล้ว ส่วนปุถุชน เพราะยังละวัฏฏมูลกิเลสไม่ได้โดยสิ้นเชิง กรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่กำลังทำอยู่ จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม วัฏฏะของบุคคลนั้นย่อมเจริญขึ้นเพราะมีกิเลสเป็นปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ วัฏฏมูลนั้นของบุคคลนั้น มีอยู่เฉพาะในรูปขันธ์เท่านั้น ไม่มีในเวทนาขันธ์เป็นต้น...ฯลฯ... หรือมีอยู่เฉพาะในวิญญาณขันธ์เท่านั้น ไม่มีในรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้ ไม่พึงกล่าว เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสนั้นนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ ๕ โดยไม่เจาะจง อย่างไร? เหมือนปฐวีรส (ธาตุดิน) เป็นต้นในต้นไม้ อุปมาเหมือนต้นไม้ใหญ่ อาศัยพื้นปฐพีตั้งอยู่ อาศัยปฐวีรสและอาโปรส (ธาตุน้ำ) แล้วเจริญขึ้นด้วยราก ลำต้น กิ่งใหญ่ กิ่งน้อย ใบ ใบอ่อน เปลือก ดอก และผล แผ่ไปเต็มท้องฟ้า ดำรงอยู่ในสันตติแห่งพันธุ์ไม้โดยสืบต่อเมล็ดพันธุ์ไปจนสิ้นกัปป์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ไม่พึงกล่าวว่า 'ต้นไม้นั้นตั้งอยู่เฉพาะที่รากคือปฐวีรสเป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้ตั้งอยู่ที่ลำต้นเป็นต้น หรือตั้งอยู่เฉพาะที่ผลเท่านั้น ไม่ได้ตั้งอยู่ที่รากเป็นต้น' เพราะเหตุไร? เพราะปฐวีรสเป็นต้นนั้นแผ่ซ่านไปในส่วนทั้งปวงมีรากเป็นต้นโดยไม่เจาะจง ฉันใด ก็ฉันนั้นอีกอุปมาหนึ่ง บุรุษคนหนึ่งผู้เบื่อหน่ายในดอกและผลเป็นต้นของต้นไม้นั้น พึงใส่ยาพิษชื่อว่ามัณฑูกกัณฏกะ (หนามเขียด) ไว้ที่ต้นไม้ในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น ต้นไม้นั้นถูกสัมผัสแห่งพิษนั้นกระทบแล้ว เพราะปฐวีรสและอาโปรสสิ้นไป จึงถึงความเป็นสภาวะที่ไม่สามารถให้ผลได้อีก ไม่สามารถที่จะให้สันตติเกิดขึ้นได้อีก ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้น กุลบุตรผู้เบื่อหน่ายในความสืบต่อแห่งขันธ์ ย่อมเริ่มเจริญจตุมรรคภาวนาในสันดานของตน เหมือนบุรุษนั้นใส่ยาพิษที่ต้นไม้ในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น สันตติแห่งขันธ์ของกุลบุตรนั้น อันสัมผัสแห่งพิษคือจตุมรรคนั้นกระทบแล้ว เพราะวัฏฏมูลกิเลสทั้งปวงสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ประเภทแห่งกรรมทั้งปวงมีกายกรรมเป็นต้นอันถึงความเป็นเพียงกิริยา อาศัยสภาวะที่จะบังเกิดในภพใหม่อีกในอนาคต จึงไม่สามารถที่จะให้สันตติในภพอื่นเกิดขึ้นได้ แต่โดยส่วนเดียว ด้วยการดับแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย ย่อมปรินิพพานเหมือนไฟที่สิ้นเชื้อ ไม่มีอุปาทาน ฉันนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งภูมิและภูมิลัทธะอย่างนี้

අපිච අපරම්පි සමුදාචාරාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතවසෙන චතුබ්බිධමුප්පන්නං. තත්ථ වත්තමානුප්පන්නමෙව සමුදාචාරුප්පන්නං. චක්ඛාදීනං පන ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ පුබ්බභාගෙ අනුප්පජ්ජමානම්පි කිලෙසජාතං ආරම්මණස්ස අධිග්ගහිතත්තා එව අපරභාගෙ අවස්සමුප්පත්තිතො ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නන්ති වුච්චති. කල්‍යාණිගාමෙ පිණ්ඩාය චරතො මහාතිස්සත්ථෙරස්ස විසභාගරූපදස්සනෙන උප්පන්නකිලෙසජාතඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තස්ස ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.26; අ. නි. 6.58) පයොගො දට්ඨබ්බො. සමථවිපස්සනානං අඤ්ඤතරවසෙන අවික්ඛම්භිතකිලෙසජාතං චිත්තසන්තතිමනාරූළ්හං උප්පත්තිනිවාරකස්ස හෙතුනො අභාවා අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. තං ‘‘අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධාපෙතී’’තිආදීසු (පාරා. 165) දට්ඨබ්බං. සමථවිපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භිතම්පි කිලෙසජාතං අරියමග්ගෙන අසමූහතත්තා උප්පත්තිධම්මතං අනතීතන්ති කත්වා අසමූහතුප්පන්නන්ති වුච්චති. ආකාසෙන ගච්ඡන්තස්ස අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො ථෙරස්ස කුසුමිතරුක්ඛෙ උපවනෙ පුප්ඵානි ඔචිනන්තස්ස මධුරස්සරෙන [Pg.7] ගායතො මාතුගාමස්ස ගීතස්සරං සුතවතො උප්පන්නකිලෙසජාතඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තස්ස ‘‘අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං බහුලීකරොන්තො උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අන්තරායෙව අන්තරධාපෙතී’’තිආදීසු (සං. නි. 5.157) පයොගො දට්ඨබ්බො. තිවිධම්පි චෙතං ආරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතුප්පන්නං භූමිලද්ධෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං.

อีกประการหนึ่ง คำว่า 'อุปปันนะ' (เกิดขึ้นแล้ว) มี ๔ อย่าง โดยนัยแห่งสมุทาจาระ, อารัมมณัคคหิตะ, อวิกขัมภิตะ และอสมูหตะ ในบรรดาสี่อย่างนั้น อุปปันนะที่เกิดขึ้นในปัจจุบันขณะนั่นแหละ ชื่อว่า สมุทาจารุปปันนะ ส่วนหมู่กิเลสที่แม้ยังไม่เกิดขึ้นในเบื้องต้น แต่เมื่ออารมณ์มาสู่คลองแห่งจักษุเป็นต้นแล้ว เพราะการยึดถืออารมณ์นั่นเอง จะต้องเกิดขึ้นในภายหลังอย่างแน่นอน นี้เรียกว่า อารัมมณัคคหิตุปปันนะ ตัวอย่างในข้อนี้คือ หมู่กิเลสที่เกิดขึ้นแก่พระมหาติสสเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านกัลยาณี เพราะเห็นวิสภาครูป พึงเห็นการประยุกต์ใช้ในข้อความมีอาทิว่า 'กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว' หมู่กิเลสที่ยังไม่ได้ข่มไว้ด้วยสมถะหรือวิปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ยังไม่ปรากฏขึ้นในสันตติแห่งจิต เพราะไม่มีเหตุที่จะห้ามการเกิดขึ้น ชื่อว่า อวิกขัมภิตุปปันนะ พึงเห็นในข้อความมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธินี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว เป็นธรรมอันสงบ ประณีต เป็นเครื่องอยู่เป็นสุข ย่อมยังบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ ให้อันตรธานไปได้ทันที' หมู่กิเลสที่แม้ข่มไว้ได้ด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา แต่เพราะยังมิได้ถูกถอนรากด้วยอริยมรรค จึงยังไม่ล่วงพ้นธรรมดาที่จะต้องเกิดขึ้นอีก ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า อสมูหตุปปันนะ ตัวอย่างในข้อนี้คือ หมู่กิเลสที่เกิดขึ้นแก่พระเถระผู้ได้สมาบัติ ๘ กำลังไปในอากาศ ได้ยินเสียงเพลงของมาตุคามผู้กำลังร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะขณะเก็บดอกไม้อยู่ในป่าใกล้หมู่บ้าน พึงเห็นการประยุกต์ใช้ในข้อความมีอาทิว่า 'เมื่อเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้มาก ย่อมยังบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ ให้อันตรธานไปในระหว่างนั่นเทียว' พึงทราบว่า อุปปันนะทั้ง ๓ อย่างนี้ คือ อารัมมณัคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ สงเคราะห์เข้าในภูมิลัทธะนั่นเอง

එවමෙතස්මිං යථාවුත්තප්පභෙදෙ උප්පන්නෙ භූමිලද්ධාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතුප්පන්නවසෙනායං කොධො උප්පන්නොති වෙදිතබ්බො. කස්මා? එවංවිධස්ස විනෙතබ්බතො. එවංවිධමෙව හි උප්පන්නං යෙන කෙනචි විනයෙන විනෙතුං සක්කා හොති. යං පනෙතං වත්තමානභුත්වාපගතොකාසකතසමුදාචාරසඞ්ඛාතං උප්පන්නං, එත්ථ අඵලො ච අසක්‍යො ච වායාමො. අඵලො හි භුත්වාපගතෙ වායාමො වායාමන්තරෙනාපි තස්ස නිරුද්ධත්තා. තථා ඔකාසකතෙ. අසක්‍යො ච වත්තමානසමුදාචාරුප්පන්නෙ කිලෙසවොදානානං එකජ්ඣමනුප්පත්තිතොති.

ในคำว่า 'อุปปันนะ' ที่มีประเภทตามที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ พึงทราบว่า โทสะนี้ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว โดยนัยแห่งภูมิลัทธุปปันนะ อารัมมณัคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ เพราะเหตุไร? เพราะโทสะประเภทนี้เป็นสิ่งที่พึงฝึกได้ จริงอยู่ โทสะที่เกิดขึ้นแล้วประเภทนี้เท่านั้น ที่สามารถฝึกได้ด้วยวินัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนอุปปันนะที่เรียกว่า วัตตมานะ (ปัจจุบัน), ภูตวาปคตะ (ผ่านไปแล้ว), โอกาสกตะ (เกิดขึ้นเมื่อมีโอกาส) และสมุทาจาระ (การล่วงละเมิด) นั้น ความพยายามในอุปปันนะเหล่านี้ย่อมไร้ผลและเป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ความพยายามในภูตวาปคตะ (สิ่งที่ผ่านไปแล้ว) ย่อมไร้ผล เพราะมันดับไปแล้วแม้โดยไม่ต้องใช้ความพยายามอื่น ในโอกาสกตะก็เช่นกัน และความพยายามเป็นไปไม่ได้ในวัตตมานสมุทาจารุปปันนะ เพราะความบริสุทธิ์จากกิเลสไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกัน (กับการเกิดขึ้นของกิเลส)

විනෙතීති එත්ථ පන –

ส่วนในบทว่า 'วิเนติ' (ย่อมแนะนำ) นี้ มีคำอธิบายดังนี้

‘‘දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;

තෙසු අට්ඨවිධෙනෙස, විනෙතීති පවුච්චති’’.

วินัยชื่อว่ามี ๒ อย่าง ใน ๒ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๕ ประเภท ในบรรดาวินัยเหล่านั้น กล่าวกันว่า บุคคลนี้ย่อมแนะนำ (โทสะ) ด้วยวินัย ๘ อย่าง

අයඤ්හි සංවරවිනයො, පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙ විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො.

ก็วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัย และปหานวินัย. และในวินัย ๒ อย่างนั้น วินัยแต่ละอย่างๆ แตกออกไป ๕ ประการ. คือ แม้สังวรวินัยก็มี ๕ อย่าง ได้แก่ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร. แม้ปหานวินัยก็มี ๕ อย่าง ได้แก่ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน และนิสสรณปหาน.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’තිආදීසු (විභ. 511) සීලසංවරො, ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) සතිසංවරො.

ในสังวรวินัยและปหานวินัยนั้น สีลสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้วซึ่งปาฏิโมกขสังวรนี้" (วิภงฺค. ๕๑๑) สติสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" (ที.นิ. ๑/๒๑๓; ม.นิ. ๑/๒๙๕; สํ.นิ. ๔/๒๓๙; อํ.นิ. ๓/๑๖).

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041) –

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนอชิตะ) กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องป้องกันกระแสเหล่านั้น เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องสังวรณ์กระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา ดังนี้ (สุ.นิ. ๑๐๔๑) –

ආදීසු [Pg.8] ඤාණසංවරො, ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114) ඛන්තිසංවරො, ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, පජහති, විනොදෙතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114) වීරියසංවරො වෙදිතබ්බො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායවචීදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

ญาณสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้น (ดังที่ยกมานี้), ขันติสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน" (ม.นิ. ๑/๒๔; อํ.นิ. ๔/๑๑๔), วิริยสังวร พึงทราบในพระบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมไม่อนุญาต ย่อมละ ย่อมบรรเทาซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" (ม.นิ. ๑/๒๖; อํ.นิ. ๔/๑๑๔). ก็สังวรทั้งหมดนี้ ชื่อว่าสังวร เพราะสำรวมกายทุจริตและวจีทุจริตเป็นต้น อันเป็นสิ่งที่พึงสำรวมและพึงแนะนำตามสมควรแก่ตน และชื่อว่าวินัย เพราะแนะนำ. พึงทราบว่า สังวรวินัยย่อมแตกออกเป็น ๕ ประการ ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනඞ්ගෙසු යාව අත්තනො අපරිහානවසෙන පවත්ති, තාව තෙන තෙන ඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථසන්තානස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙසු අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකම්‍යතාය, උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම. යං පන උපචාරප්පනාභෙදස්ස සමාධිනො යාව අත්තනො අපරිහානිපවත්ති, තාව තෙනාභිහතානං නීවරණානං යථාසකං විතක්කාදිපච්චනීකධම්මානඤ්ච අනුප්පත්තිසඞ්ඛාතං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං පන චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ යථාසකං ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගහනස්ස පුන අච්චන්තඅප්පවත්තිභාවෙන සමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං පහානං, ඉදං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං පන සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති, තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති [Pg.9] වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො. එවමෙකෙකස්ස පඤ්චධා භින්නත්තා දසෙතෙ විනයා හොන්ති.

ฉันใด การละสันดานแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นๆ ด้วยญาณนั้นๆ ย่อมมีอยู่ ตราบเท่าที่วิปัสสนังคะมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้นยังเป็นไปอยู่โดยไม่เสื่อมไปจากตน. กล่าวคือ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถาน, การละอเหตุทิฏฐิและวิสมเหตุทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหะ, การละความเคลือบแคลงสงสัยด้วยกังขาวิตรณะในส่วนเบื้องหลังแห่งปัจจยปริคคหะนั้น, การละความยึดถือว่า "เรา" "ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนะ, การละความสำคัญว่ามรรคในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคด้วยมัคคามัคคววัตถาน, การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนะ, การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนะ, การละความสำคัญว่าปลอดภัยในสิ่งที่มีภัยด้วยภยทัสสนะ, การละความสำคัญว่าน่ายินดีด้วยอาทีนวทัสสนะ, การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนา, การละความไม่ปรารถนาจะพ้นด้วยมุจจิตุกัมยตาญาณ, การละความไม่อุเบกขาด้วยอุเบกขาญาณ, การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและในพระนิพพานด้วยอนุโลมญาณ, การละความยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ, นี้ชื่อว่า ตทังคปหาน. ส่วนการละอันนับเนื่องด้วยการไม่เกิดขึ้นอีกแห่งนิวรณ์ทั้งหลายที่ถูกสมาธิข่มไว้แล้ว และแห่งธรรมที่เป็นข้าศึกมีวิตกเป็นต้นตามสมควร ตราบเท่าที่สมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภทยังเป็นไปอยู่โดยไม่เสื่อมไปจากตน นี้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน. ส่วนการละอันนับเนื่องด้วยการตัดขาด คือความไม่เป็นไปอีกโดยสิ้นเชิงซึ่งหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิคตะทั้งหลาย" (ธ.ส. ๒๗๗) ตามสมควรในสันดานของตนผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความเป็นผู้เจริญอริยมรรค ๔ แล้ว นี้ชื่อว่า สมุจเฉทปหาน. ส่วนการละกิเลสทั้งหลายคือความสงบระงับไปในขณะแห่งผล นี้ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน. ส่วนพระนิพพานอันเป็นที่สลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง เป็นที่ละสังขตธรรมทั้งปวงได้แล้ว นี้ชื่อว่า นิสสรณปหาน. ก็การละทั้งหมดนี้ เพราะเป็นปหานโดยอรรถว่าสละ และเป็นวินัยโดยอรรถว่าแนะนำ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย" หรือเพราะวินัยนั้นๆ มีแก่ผู้มีการละนั้นๆ การละแม้นี้จึงเรียกว่า "ปหานวินัย". พึงทราบว่า แม้ปหานวินัยก็แตกออกเป็น ๕ ประการ ด้วยประการฉะนี้. เพราะวินัยแต่ละอย่างๆ แตกออกเป็น ๕ ประการอย่างนี้ วินัยเหล่านี้จึงมี ๑๐ ประการ.

තෙසු පටිප්පස්සද්ධිවිනයං නිස්සරණවිනයඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙන අට්ඨවිධෙන විනයෙනෙස තෙන තෙන පරියායෙන විනෙතීති පවුච්චති. කථං? සීලසංවරෙන කායවචීදුච්චරිතානි විනෙන්තොපි හි තංසම්පයුත්තං කොධං විනෙති, සතිපඤ්ඤාසංවරෙහි අභිජ්ඣාදොමනස්සාදීනි විනෙන්තොපි දොමනස්සසම්පයුත්තං කොධං විනෙති, ඛන්තිසංවරෙන සීතාදීනි ඛමන්තොපි තංතංආඝාතවත්ථුසම්භවං කොධං විනෙති, වීරියසංවරෙන බ්‍යාපාදවිතක්කං විනෙන්තොපි තංසම්පයුත්තං කොධං විනෙති. යෙහි ධම්මෙහි තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානානි හොන්ති, තෙසං ධම්මානං අත්තනි නිබ්බත්තනෙන තෙ තෙ ධම්මෙ පජහන්තොපි තදඞ්ගප්පහාතබ්බං වික්ඛම්භෙතබ්බං සමුච්ඡින්දිතබ්බඤ්ච කොධං විනෙති. කාමඤ්චෙත්ථ පහානවිනයෙන විනයො න සම්භවති. යෙහි පන ධම්මෙහි පහානං හොති, තෙහි විනෙන්තොපි පරියායතො ‘‘පහානවිනයෙන විනෙතී’’ති වුච්චති. පටිප්පස්සද්ධිප්පහානකාලෙ පන විනෙතබ්බාභාවතො නිස්සරණප්පහානස්ස ච අනුප්පාදෙතබ්බතො න තෙහි කිඤ්චි විනෙතීති වුච්චති. එවං තෙසු පටිප්පස්සද්ධිවිනයං නිස්සරණවිනයඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙන අට්ඨවිධෙන විනයෙනෙස තෙන තෙන පරියායෙන විනෙතීති පවුච්චතීති. යෙ වා –

ในวินัย ๑๐ ประการนั้น ยกเว้นปฏิปัสสัทธิวินัยและนิสสรณวินัยแล้ว บัณฑิตกล่าวว่า บุคคลนี้ย่อมแนะนำด้วยวินัยที่เหลือ ๘ ประการ โดยปริยายนั้นๆ. อย่างไร? คือ แม้เมื่อแนะนำกายทุจริตและวจีทุจริตด้วยสีลสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะที่สัมปยุตด้วยทุจริตนั้น, แม้เมื่อแนะนำอภิชฌาและโทมนัสเป็นต้นด้วยสติสังวรและปัญญาสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส, แม้เมื่ออดทนต่อความหนาวเป็นต้นด้วยขันติสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะอันเกิดจากอาฆาตวัตถุนั้นๆ, แม้เมื่อแนะนำพยาบาทวิตกด้วยวิริยสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะที่สัมปยุตด้วยวิตกนั้น. ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน ย่อมมีได้ด้วยธรรมเหล่าใด, แม้เมื่อละธรรมอกุศลเหล่านั้นๆ เพราะธรรมกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นในตน ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะอันพึงละด้วยตทังคปหาน พึงข่มไว้ด้วยวิกขัมภนปหาน และพึงตัดขาดด้วยสมุจเฉทปหาน. จริงอยู่ ในที่นี้ วินัยด้วยปหานวินัยย่อมไม่มี. แต่ว่า การละย่อมมีได้ด้วยธรรมเหล่าใด, แม้เมื่อแนะนำด้วยธรรมเหล่านั้น โดยปริยาย บัณฑิตก็กล่าวว่า "ย่อมแนะนำด้วยปหานวินัย". แต่ในกาลแห่งปฏิปัสสัทธิปหาน เพราะไม่มีสิ่งที่พึงแนะนำ และเพราะนิสสรณปหานเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดขึ้นไม่ได้ บัณฑิตจึงไม่กล่าวว่า "ย่อมแนะนำสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยปหานทั้งสองนั้น". ด้วยประการฉะนี้ ในวินัย ๑๐ ประการนั้น ยกเว้นปฏิปัสสัทธิวินัยและนิสสรณวินัยแล้ว บัณฑิตจึงกล่าวว่า บุคคลนี้ย่อมแนะนำด้วยวินัยที่เหลือ ๘ ประการ โดยปริยายนั้นๆ. หรืออีกนัยหนึ่ง –

‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? යස්මිං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලෙ ආඝාතො ජායෙථ, මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බා…පෙ… කරුණා… උපෙක්ඛා… අසති-අමනසිකාරො තස්මිං පුග්ගලෙ ආපජ්ජිතබ්බො, එවං තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො. කම්මස්සකතා එව වා තස්මිං පුග්ගලෙ අධිට්ඨාතබ්බා කම්මස්සකො අයමායස්මා…පෙ… දායාදො භවිස්සතී’’ති (අ. නි. 5.161) –

ภิกษุทั้งหลาย วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการเหล่านี้ อันเป็นที่ซึ่งภิกษุพึงระงับความอาฆาตที่เกิดขึ้นแล้วโดยสิ้นเชิง ๕ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ความอาฆาตพึงเกิดขึ้นในบุคคลใด พึงเจริญเมตตาในบุคคลนั้น... (ละ)... กรุณา... อุเบกขา... พึงถึงความไม่มีสติ ไม่ใส่ใจในบุคคลนั้น พึงระงับความอาฆาตในบุคคลนั้นอย่างนี้ หรือพึงตั้งมั่นในความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนในบุคคลนั้นว่า ท่านผู้นี้มีกรรมเป็นของตน... (ละ)... จักเป็นทายาทแห่งกรรม ดังนี้

එවං පඤ්ච ආඝාතපටිවිනයා වුත්තා. යෙ ච –

วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วอย่างนี้ และข้อที่ว่า –

‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? ඉධාවුසො[Pg.10], එකච්චො පුග්ගලො අපරිසුද්ධකායසමාචාරො හොති, පරිසුද්ධවචීසමාචාරො, එවරූපෙපි, ආවුසො, පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) –

ผู้มีอายุทั้งหลาย วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการเหล่านี้ อันเป็นที่ซึ่งภิกษุพึงระงับความอาฆาตที่เกิดขึ้นแล้วโดยสิ้นเชิง ๕ ประการ อะไรบ้าง? ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกายสมาจารไม่บริสุทธิ์ แต่มีวจีสมาจารบริสุทธิ์ ผู้มีอายุทั้งหลาย พึงระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้ ดังนี้

එවමාදිනාපි නයෙන පඤ්ච ආඝාතපටිවිනයා වුත්තා. තෙසු යෙන කෙනචි ආඝාතපටිවිනයෙන විනෙන්තොපෙස විනෙතීති පවුච්චති. අපිච යස්මා –

แม้โดยนัยมีอย่างนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสวิธีระงับความอาฆาตไว้ ๕ ประการ ในบรรดาวิธีเหล่านั้น แม้เมื่อบุคคลระงับความอาฆาตด้วยวิธีระงับความอาฆาตอย่างใดอย่างหนึ่ง บุคคลนั้นย่อมได้ชื่อว่า 'ย่อมระงับ' อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ว่า –

‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔක්කන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදොසෙය්‍ය, න මෙ සො තෙන සාසනකරො’’ති (ම. නි. 1.232) –-

ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พวกโจรผู้คอยดักปล้นจะใช้เลื่อยมีด้ามสองข้างเลื่อยอวัยวะน้อยใหญ่ ในกาลนั้น ผู้ใดพึงยังใจให้ประทุษร้าย ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเราเพราะเหตุนั้น ดังนี้

එවං සත්ථු ඔවාදං,

ซึ่งโอวาทของพระศาสดาอย่างนี้

‘‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති;

කුද්ධං අප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං.

ผู้ใดโกรธตอบต่อผู้ที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวกว่าเขาเพราะการโกรธตอบนั้น ผู้ที่ไม่โกรธตอบต่อผู้ที่โกรธ ย่อมชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච;

පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මති’’. (සං. නි. 1.188);

ผู้ใดเมื่อรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว เป็นผู้มีสติสงบระงับเสีย ผู้นั้นย่อมชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่คนทั้งสอง คือ ทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น

‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති – ‘අහො, වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සා’ති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා (අ. නි. 7.64).

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการเหล่านี้ เป็นที่พอใจของศัตรู เป็นเครื่องกระทำศัตรู ย่อมมาถึงคนมักโกรธ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ ๗ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูอย่างนี้ว่า 'โอหนอ ขอให้ผู้นี้มีผิวพรรณทรามเถิด' ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะศัตรูย่อมไม่ยินดีด้วยความมีผิวพรรณดีของศัตรู ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้มักโกรธนี้ ถูกความโกรธครอบงำ มีความโกรธเป็นเบื้องหน้า ถึงแม้เขาจะอาบน้ำดี ลูบไล้ดี ตัดผมและหนวด นุ่งผ้าขาวสะอาด แต่เขาก็เป็นผู้มีผิวพรรณทรามอยู่นั่นเอง เพราะถูกความโกรธครอบงำ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่หนึ่ง ซึ่งเป็นที่พอใจของศัตรู เป็นเครื่องกระทำศัตรู ย่อมมาถึงคนมักโกรธ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති – ‘අහො, වතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යා’ති…පෙ… ‘න පචුරත්ථො අස්සා’ති…පෙ… ‘න භොගවා අස්සා’ති…පෙ… ‘න යසවා අස්සා’ති…පෙ… ‘න මිත්තවා අස්සා’ති…පෙ… ‘කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං [Pg.11] විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යා’ති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙන නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය… මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා…පෙ… වාචාය…පෙ… මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’’ති (අ. නි. 7.64).

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูอย่างนี้ว่า 'โอหนอ ขอให้ผู้นี้นอนเป็นทุกข์เถิด'...(ละ)... 'ขออย่าให้มีประโยชน์มากเลย'...(ละ)... 'ขออย่าให้มีโภคะเลย'...(ละ)... 'ขออย่าให้มียศเลย'...(ละ)... 'ขออย่าให้มีมิตรเลย'...(ละ)... 'เบื้องหน้าแต่การแตกแห่งกาย หลังจากตายไป ขอให้เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด' ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะศัตรูย่อมไม่ยินดีด้วยการไปสู่สุคติของศัตรู ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้มักโกรธนี้ ถูกความโกรธครอบงำ มีความโกรธเป็นเบื้องหน้า ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา... ด้วยใจ เขาประพฤติทุจริตด้วยกายแล้ว...(ละ)... ด้วยวาจา...(ละ)... ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว เบื้องหน้าแต่การแตกแห่งกาย หลังจากตายไป...(ละ)... ย่อมเข้าถึงนรก เพราะถูกความโกรธครอบงำ ดังนี้

‘‘කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති…පෙ…. (අ. නි. 7.64;

මහානි. 5);

ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม...(ละ)...

‘‘යෙන කොධෙන කුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං කොධං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො. (ඉතිවු. 4);

สัตว์ทั้งหลายโกรธแล้วด้วยความโกรธใด ย่อมไปสู่ทุคติ ผู้มีวิปัสสนาทั้งหลาย รู้ชอบซึ่งความโกรธนั้นแล้ว ย่อมละเสียได้

‘‘කොධං ජහෙ විප්පජහෙය්‍ය මානං, සංයොජනං සබ්බමතික්කමෙය්‍ය. (ධ. ප. 221);

พึงละความโกรธ พึงละมานะเสียให้ขาด พึงก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง

‘‘අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො. (අ. නි. 7.64;

ඉතිවු. 88);

ความโกรธก่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ความโกรธเป็นเครื่องประทุษร้ายจิต

‘‘එකාපරාධං ඛම භූරිපඤ්ඤ, න පණ්ඩිතා කොධබලා භවන්තී’’ති. (ජා. 1.15.19) –

ดูก่อนผู้มีปัญญามาก ท่านจงอดทนต่อความผิดครั้งหนึ่ง เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่มีความโกรธเป็นกำลัง ดังนี้

එවමාදිනා නයෙන කොධෙ ආදීනවඤ්ච පච්චවෙක්ඛතොපි කොධො විනයං උපෙති. තස්මා එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා කොධං විනෙන්තොපි එස විනෙතීති වුච්චති.

โดยนัยมีอย่างนี้เป็นต้น แม้เมื่อพิจารณาเห็นโทษในความโกรธ ความโกรธก็ย่อมถึงความสงบระงับได้ เพราะฉะนั้น แม้บุคคลผู้ระงับความโกรธด้วยการพิจารณาอย่างนี้ ก็ย่อมได้ชื่อว่า 'ย่อมระงับ'

කොධන්ති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.340; අ. නි. 9.29) නයෙන සුත්තෙ වුත්තානං නවන්නං, ‘‘අත්ථං මෙ න චරී’’ති ආදීනඤ්ච තප්පටිපක්ඛතො සිද්ධානං නවන්නමෙවාති අට්ඨාරසන්නං, ඛාණුකණ්ටකාදිනා අට්ඨානෙන සද්ධිං එකූනවීසතියා ආඝාතවත්ථූනං අඤ්ඤතරාඝාතවත්ථුසම්භවං ආඝාතං. විසටන්ති විත්ථතං. සප්පවිසන්ති සප්පස්ස විසං. ඉවාති ඔපම්මවචනං, ඉ-කාර ලොපං කත්වා ව-ඉච්චෙව වුත්තං. ඔසධෙහීති අගදෙහි. ඉදං වුත්තං හොති – යථා විසතිකිච්ඡකො වෙජ්ජො සප්පෙන දට්ඨං සබ්බං කායං ඵරිත්වා ඨිතං විසටං සප්පවිසං මූලඛන්ධතචපත්තපුප්ඵාදීනං අඤ්ඤතරෙහි [Pg.12] නානාභෙසජ්ජෙහි පයොජෙත්වා කතෙහි වා ඔසධෙහි ඛිප්පමෙව විනෙය්‍ය, එවමෙවං යො යථාවුත්තෙනත්ථෙන උප්පතිතං චිත්තසන්තානං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං කොධං යථාවුත්තෙසු විනයනූපායෙසු යෙන කෙනචි උපායෙන විනෙති නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොතීති.

บทว่า โกธํ ได้แก่ ความอาฆาต คือความเกิดขึ้นแห่งอาฆาตวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาฆาตวัตถุ ๑๙ ประการ คือ อาฆาตวัตถุ ๙ ประการที่ตรัสไว้ในพระสูตรโดยนัยเป็นต้นว่า 'ความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นว่า ผู้นั้นได้ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา' และอาฆาตวัตถุอีก ๙ ประการอันสำเร็จมาจากข้อที่มีนัยตรงกันข้ามเป็นต้นว่า 'ผู้นั้นไม่ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เรา' รวมเป็น ๑๘ ประการ พร้อมกับความโกรธในเรื่องไม่เป็นเรื่องมีตอและหนามเป็นต้น บทว่า วิสฏํ ได้แก่ ที่แผ่ซ่านไป บทว่า สปฺปวิสํ ได้แก่ พิษงู บทว่า อิว เป็นศัพท์แสดงอุปมา ท่านลบ อิ อักษรเสียแล้วกล่าวเป็น ว นั่นเทียว บทว่า โอสเธหิ ได้แก่ ด้วยยาแก้พิษ ความหมายที่ท่านประสงค์จะกล่าวในที่นี้มีดังนี้ – เปรียบเหมือนหมอผู้รักษาพิษ พึงกำจัดพิษงูที่แผ่ซ่านไปทั่วทั้งกายของผู้ถูกงูกัดให้หายไปโดยฉับพลัน ด้วยยาแก้พิษต่างๆ ที่ทำขึ้นโดยประกอบเภสัชต่างๆ มีราก ลำต้น เปลือก ใบ และดอก เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ฉันใด บุคคลใด ย่อมระงับ คือ ไม่อดกลั้น ละ บรรเทา กระทำให้สิ้นไป ซึ่งความโกรธที่เกิดขึ้นด้วยเหตุตามที่กล่าวแล้ว อันแผ่ซ่านไปตั้งอยู่ในสันดานแห่งจิต ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอุบายเป็นเครื่องระงับตามที่กล่าวแล้ว ฉันนั้น

සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරන්ති සො එවං කොධං විනෙන්තො භික්ඛු යස්මා කොධො තතියමග්ගෙන සබ්බසො පහීයති, තස්මා ඔරපාරසඤ්ඤිතානි පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානි ජහාතීති වෙදිතබ්බො. අවිසෙසෙන හි පාරන්ති තීරස්ස නාමං, තස්මා ඔරානි ච තානි සංසාරසාගරස්ස පාරභූතානි චාති කත්වා ‘‘ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. අථ වා ‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි’’, සො තතියමග්ගෙන සබ්බසො කොධං විනෙත්වා අනාගාමිඵලෙ ඨිතො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං. තත්ථ ඔරන්ති සකත්තභාවො, පාරන්ති පරත්තභාවො. ඔරං වා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, පාරං ඡ බාහිරායතනානි. තථා ඔරං මනුස්සලොකො, පාරං දෙවලොකො. ඔරං කාමධාතු, පාරං රූපාරූපධාතු. ඔරං කාමරූපභවො, පාරං අරූපභවො. ඔරං අත්තභාවො, පාරං අත්තභාවසුඛූපකරණානි. එවමෙතස්මිං ඔරපාරෙ චතුත්ථමග්ගෙන ඡන්දරාගං පජහන්තො ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි අනාගාමිනො කාමරාගස්ස පහීනත්තා ඉධත්තභාවාදීසු ඡන්දරාගො එව නත්ථි; අපිච ඛො පනස්ස තතියමග්ගාදීනං විය වණ්ණප්පකාසනත්ථං සබ්බමෙතං ඔරපාරභෙදං සඞ්ගහෙත්වා තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුත්තං.

บทว่า "ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ความว่า ภิกษุผู้กำจัดความโกรธได้อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมละได้ เพราะเหตุที่ความโกรธอันตติยมรรคละได้โดยสิ้นเชิง ฉะนั้น พึงทราบว่า เธอย่อมละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ที่ชื่อว่าฝั่งในและฝั่งนอกได้ จริงอยู่ โดยทั่วไป คำว่า "ปารํ" เป็นชื่อของฝั่ง เพราะฉะนั้น สังโยชน์เหล่านั้นเป็นทั้งฝั่งในและเป็นประดุจฝั่งนอกของสังสารสาคร ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า "โอรปารํ" อีกอย่างหนึ่ง "ภิกษุใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือนหมอกำจัดพิษงูที่ซ่านไปแล้วด้วยยา" ภิกษุนั้นกำจัดความโกรธได้โดยสิ้นเชิงด้วยตติยมรรคแล้ว ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ย่อมละโอรปารํได้ ในคำนั้น บทว่า "โอรํ" คือ อัตภาพของตน, บทว่า "ปารํ" คือ อัตภาพของผู้อื่น หรืออีกอย่างหนึ่ง อายตนะภายใน ๖ ชื่อว่า โอรํ, อายตนะภายนอก ๖ ชื่อว่า ปารํ ฉันนั้นเหมือนกัน มนุสสโลก ชื่อว่า โอรํ, เทวโลก ชื่อว่า ปารํ กามธาตุ ชื่อว่า โอรํ, รูปธาตุและอรูปธาตุ ชื่อว่า ปารํ กามภพและรูปภพ ชื่อว่า โอรํ, อรูปภพ ชื่อว่า ปารํ อัตภาพ ชื่อว่า โอรํ, อุปกรณ์อันเป็นสุขแห่งอัตภาพ ชื่อว่า ปารํ ภิกษุผู้ละฉันทราคะในโอรปาระนี้ได้อย่างนี้ ด้วยจตุตถมรรค จึงเรียกว่า "ย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ในข้อนี้ แม้ว่าพระอนาคามีจะละกามราคะได้แล้ว ฉันทราคะในความเป็นอย่างนี้เป็นต้นจึงไม่มีเลยก็จริง แต่ถึงกระนั้น เพื่อจะประกาศคุณของมรรคนั้นเหมือนตติยมรรคเป็นต้น ท่านจึงรวบรวมโอรปารเภททั้งหมดนี้แล้วกล่าวว่า "ย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ด้วยการละฉันทราคะในโอรปารเภทนั้น

ඉදානි තස්සත්ථස්ස විභාවනත්ථාය උපමං ආහ ‘‘උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, සප්පස්සෙතං අධිවචනං. සො දුවිධො – කාමරූපී ච අකාමරූපී ච. කාමරූපීපි දුවිධො – ජලජො ථලජො ච. ජලජො ජලෙ එව කාමරූපං ලභති, න ථලෙ, සඞ්ඛපාලජාතකෙ සඞ්ඛපාලනාගරාජා විය. ථලජො ථලෙ එව, න ජලෙ. සො ජජ්ජරභාවෙන ජිණ්ණං, චිරකාලතාය පුරාණඤ්චාති සඞ්ඛං ගතං. තචං ජහන්තො චතුබ්බිධෙන ජහාති – සජාතියං ඨිතො, ජිගුච්ඡන්තො, නිස්සාය, ථාමෙනාති. සජාති නාම සප්පජාති දීඝත්තභාවො. උරගා හි පඤ්චසු ඨානෙසු සජාතිං නාතිවත්තන්ති – උපපත්තියං, චුතියං, විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනෙ, සමානජාතියා [Pg.13] මෙථුනපටිසෙවනෙ, ජිණ්ණතචාපනයනෙ චාති. සප්පො හි යදා තචං ජහාති, තදා සජාතියංයෙව ඨත්වා ජහාති. සජාතියං ඨිතොපි ච ජිගුච්ඡන්තො ජහාති. ජිගුච්ඡන්තො නාම යදා උපඩ්ඪට්ඨානෙ මුත්තො හොති, උපඩ්ඪට්ඨානෙ අමුත්තො ඔලම්බති, තදා නං අට්ටීයන්තො ජහාති. එවං ජිගුච්ඡන්තොපි ච දණ්ඩන්තරං වා මූලන්තරං වා පාසාණන්තරං වා නිස්සාය ජහාති. නිස්සාය ජහන්තොපි ච ථාමං ජනෙත්වා, උස්සාහං කත්වා, වීරියෙන වඞ්කං නඞ්ගුට්ඨං කත්වා, පස්සසන්තොව ඵණං කරිත්වා ජහාති. එවං ජහිත්වා යෙනකාමං පක්කමති. එවමෙවං අයම්පි භික්ඛු ඔරපාරං ජහිතුකාමො චතුබ්බිධෙන ජහාති – සජාතියං ඨිතො, ජිගුච්ඡන්තො, නිස්සාය, ථාමෙනාති. සජාති නාම භික්ඛුනො ‘‘අරියාය ජාතියා ජාතො’’ති (ම. නි. 2.351) වචනතො සීලං. තෙනෙවාහ ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සප්පඤ්ඤො’’ති (සං. නි. 1.23; පෙටකො. 22). එවමෙතිස්සං සජාතියං ඨිතො භික්ඛු තං සකත්තභාවාදිභෙදං ඔරපාරං ජිණ්ණපුරාණතචමිව දුක්ඛං ජනෙන්තං තත්ථ තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන ජිගුච්ඡන්තො කල්‍යාණමිත්තෙ නිස්සාය අධිමත්තවායාමසඞ්ඛාතං ථාමං ජනෙත්වා ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (අ. නි. 3.16; විභ. 519) වුත්තනයෙන රත්තින්දිවං ඡධා විභජිත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො උරගො විය, වඞ්කං නඞ්ගුට්ඨං පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උරගො විය පස්සසන්තො, අයම්පි අසිථිලපරක්කමතාය වායමන්තො උරගො විය ඵණං කරිත්වා, අයම්පි ඤාණවිප්ඵාරං ජනෙත්වා උරගොව තචං ඔරපාරං ජහාති. ජහිත්වා ච උරගො විය ඔහිතතචො යෙනකාමං අයම්පි ඔහිතභාරො අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුදිසං පක්කමතීති. තෙනාහ භගවා –

บัดนี้ เพื่อจะทำให้เนื้อความนั้นแจ่มแจ้ง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอุปมาว่า "งูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่าทิ้งไป ฉันใด" ในบทเหล่านั้น สัตว์ที่ไปด้วยอก ชื่อว่า อุรโค (งู) คำนี้เป็นชื่อเรียกของงู งูนั้นมี ๒ ชนิด คือ กามรูปี (จำแลงรูปได้) และอกามรูปี (จำแลงรูปไม่ได้) แม้งูจำพวกกามรูปีก็มี ๒ ชนิด คือ ชลชะ (เกิดในน้ำ) และถลชะ (เกิดบนบก) งูที่เกิดในน้ำย่อมจำแลงรูปได้ในน้ำเท่านั้น ไม่ใช่บนบก เหมือนสังขปาลนาคราชในสังขปาลชาดก งูที่เกิดบนบกย่อมจำแลงรูปได้บนบกเท่านั้น ไม่ใช่ในน้ำ งูนั้นเมื่อจะลอกคราบที่เก่าเพราะความคร่ำคร่า และถึงซึ่งความเป็นของโบราณเพราะกาลเวลาอันยาวนาน ย่อมลอกด้วยอาการ ๔ อย่าง คือ ตั้งอยู่ในชาติของตน, รังเกียจ, อาศัย, และด้วยกำลัง คำว่า ชาติของตน หมายถึง ชาติงูซึ่งมีลำตัวยาว จริงอยู่ งูทั้งหลายย่อมไม่ล่วงเลยชาติของตนในฐานะ ๕ คือ ในเวลาเกิด, เวลาตาย, เวลาหลับโดยปล่อยตัว, เวลาเสพเมถุนกับงูชาติเดียวกัน, และเวลาลอกคราบเก่า จริงอยู่ เมื่องูจะลอกคราบ มันจะตั้งอยู่ในชาติของตนแล้วจึงลอก แม้ตั้งอยู่ในชาติของตนแล้ว ก็ยังรังเกียจจึงลอก ที่ชื่อว่ารังเกียจ คือ เมื่อคราบหลุดไปได้ครึ่งหนึ่ง อีกครึ่งหนึ่งยังไม่หลุดห้อยอยู่ ตอนนั้นมันจะเอือมระอาคราบนั้นแล้วจึงลอกทิ้ง แม้รังเกียจอย่างนี้ ก็ยังต้องอาศัยซอกไม้ ซอกรากไม้ หรือซอกหินในการลอก แม้เมื่ออาศัยลอก ก็ยังต้องทำกำลังให้เกิด ทำความพยายาม ด้วยความเพียร ทำหางให้คดงอ หายใจเข้าแล้วแผ่พังพานจึงลอกได้ ลอกคราบได้อย่างนี้แล้ว ก็เลื้อยไปได้ตามปรารถนา ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุนี้ผู้ปรารถนาจะละโอรปาระ ย่อมละได้ด้วยอาการ ๔ อย่าง คือ ตั้งอยู่ในชาติของตน, รังเกียจ, อาศัย, และด้วยกำลัง คำว่า ชาติของตน ของภิกษุ หมายถึง ศีล ตามที่ตรัสไว้ว่า "เกิดโดยชาติแห่งอริยะ" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล" ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในชาติของตนคือศีลนี้แล้ว รังเกียจโอรปาระอันมีอัตภาพของตนเป็นต้น ซึ่งก่อให้เกิดทุกข์เหมือนคราบเก่าที่คร่ำคร่า โดยเห็นโทษในภพนั้นๆ อาศัยกัลยาณมิตร ทำกำลังคือความพยายามอย่างยิ่งยวดให้เกิดขึ้น ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดวัน" แบ่งกลางคืนกลางวันออกเป็น ๖ ส่วนแล้วพากเพียรพยายามอยู่ เหมือนงู (ที่พยายามลอกคราบ) เหมือนงูที่ขดหางเป็นบัลลังก์แล้วหายใจเข้า ภิกษุนี้ก็พยายามด้วยความเพียรที่ไม่ย่อหย่อน เหมือนงูแผ่พังพาน ภิกษุนี้ก็ทำญาณให้แผ่ไพศาล แล้วย่อมละโอรปาระได้เหมือนงูลอกคราบ และเมื่อละได้แล้ว ก็เป็นผู้ปลงภาระลงได้แล้ว ย่อมมุ่งหน้าไปสู่ทิศคืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุได้ตามปรารถนา เหมือนงูที่สลัดคราบทิ้งแล้วเลื้อยไปได้ตามปรารถนา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං, විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි;

සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණ’’න්ති.

"ภิกษุใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือนหมอกำจัดพิษงูที่ซ่านไปแล้วด้วยยา ฉันใด ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ เหมือนงูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่าทิ้งไป ฉันนั้น"

එවමෙසා භගවතා අරහත්තනිකූටෙන පඨමගාථා දෙසිතාති.

ปฐมคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยมีอรหัตตผลเป็นยอด ด้วยประการฉะนี้

2. ඉදානි දුතියගාථාය අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තත්‍රාපි –

๒. บัดนี้ ถึงลำดับการพรรณนาเนื้อความแห่งคาถาที่สอง ในคาถานั้นก็เช่นกัน –

‘‘යෙන [Pg.14] යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තා ගාථා අයං ඉමං;

විධිං පකාසයිත්වාස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. –

"คาถานี้ อันบุคคลใด กล่าวไว้ ณ ที่ไหน เมื่อไร เพราะเหตุไร ข้าพเจ้าจะประกาศวิธีนี้แล้ว จึงจักทำการพรรณนาเนื้อความแห่งคาถานั้น"

අයමෙව මාතිකා. තතො පරඤ්ච සබ්බගාථාසු. අතිවිත්ථාරභයෙන පන ඉතො පභුති මාතිකං අනික්ඛිපිත්වා උප්පත්තිදස්සනනයෙනෙව තස්සා තස්සා අත්ථං දස්සෙන්තො අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි. සෙය්‍යථිදං යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙසන්ති අයං දුතියගාථා.

นี้คือมาติกา และในคาถาทั้งปวงต่อจากนี้ไปก็เช่นกัน แต่เพราะเกรงว่าจะพิสดารเกินไป ตั้งแต่คาถานี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะไม่ตั้งมาติกา แต่จะแสดงเนื้อความของคาถานั้นๆ โดยนัยแห่งการแสดงที่มา แล้วจึงทำการพรรณนาเนื้อความ ได้แก่ คาถาที่สองนี้ว่า "ภิกษุใดตัดราคะได้โดยไม่เหลือ"

තස්සුප්පත්ති – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො අඤ්ඤතරො සුවණ්ණකාරපුත්තො ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතො. ථෙරො තස්ස ‘‘දහරානං අසුභං සප්පාය’’න්ති මන්ත්වා රාගවිඝාතත්ථං අසුභකම්මට්ඨානං අදාසි. තස්ස තස්මිං ආසෙවනමත්තම්පි චිත්තං න ලභති. සො ‘‘අනුපකාරං මමෙත’’න්ති ථෙරස්ස ආරොචෙසි. ථෙරො ‘‘දහරානමෙතං සප්පාය’’න්ති මන්ත්වා පුනපි තදෙවාචික්ඛි. එවං චත්තාරො මාසා අතීතා, සො කිඤ්චිමත්තම්පි විසෙසං න ලභති. තතො නං ථෙරො භගවතො සන්තිකං නෙසි. භගවා ‘‘අවිසයො, සාරිපුත්ත, තුය්හෙතස්ස සප්පායං ජානිතුං, බුද්ධවෙනෙය්‍යො එසො’’ති වත්වා පභස්සරවණ්ණං පදුමං ඉද්ධියා නිම්මිනිත්වා තස්ස හත්ථෙ පාදාසි – ‘‘හන්ද, භික්ඛු, ඉමං විහාරපච්ඡායායං වාලිකාතලෙ නාළෙන විජ්ඣිත්වා ඨපෙහි, අභිමුඛඤ්චස්ස පල්ලඞ්කෙන නිසීද ‘ලොහිතං ලොහිත’න්ති ආවජ්ජෙන්තො’’ති. අයං කිර පඤ්ච ජාතිසතානි සුවණ්ණකාරොව අහොසි. තෙනස්ස ‘‘ලොහිතකනිමිත්තං සප්පාය’’න්ති ඤත්වා භගවා ලොහිතකකම්මට්ඨානං අදාසි. සො තථා කත්වා මුහුත්තෙනෙව යථාක්කමං තත්ථ චත්තාරිපි ඣානානි අධිගන්ත්වා අනුලොමපටිලොමාදිනා නයෙන ඣානකීළං ආරභි. අථ භගවා ‘තං පදුමං මිලායතූ’ති අධිට්ඨාසි. සො ඣානා වුට්ඨිතො තං මිලාතං කාළවණ්ණං දිස්වා ‘‘පභස්සරරූපං ජරාය පරිමද්දිත’’න්ති අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභි. තතො නං අජ්ඣත්තම්පි උපසංහරි. තතො ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති තයොපි භවෙ ආදිත්තෙ විය පස්සි. එවං පස්සතො චස්සාවිදූරෙ පදුමස්සරො අත්ථි. තත්ථ දාරකා ඔරොහිත්වා පදුමානි භඤ්ජිත්වා භඤ්ජිත්වා රාසිං කරොන්ති. තස්ස තානි උදකෙ පදුමානි නළවනෙ අග්ගිජාලා විය ඛායිංසු, පත්තානි පතන්තානි පපාතං පවිසන්තානි විය ඛායිංසු, ථලෙ නික්ඛිත්තපදුමානං අග්ගානි මිලාතානි අග්ගිඩඩ්ඪානි විය [Pg.15] ඛායිංසු. අථස්ස තදනුසාරෙන සබ්බධම්මෙ උපනිජ්ඣායතො භිය්‍යොසොමත්තාය තයො භවා ආදිත්තමිව අගාරං අප්පටිසරණා හුත්වා උපට්ඨහිංසු. තතො භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව තස්ස භික්ඛුනො උපරි සරීරාභං මුඤ්චි. සා චස්ස මුඛංයෙව අජ්ඣොත්ථරි. තතො සො ‘‘කිමෙත’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො භගවන්තං ආගන්ත්වා සමීපෙ ඨිතමිව දිස්වා උට්ඨායාසනා අඤ්ජලිං පණාමෙසි. අථස්ස භගවා සප්පායං විදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ඔභාසගාථං අභාසි ‘‘යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙස’’න්ති.

เรื่องเกิดขึ้นของคาถานั้นมีอยู่ว่า สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล บุตรของช่างทองคนหนึ่ง ผู้เป็นอุปัฏฐากของพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ได้บวชในสำนักของพระเถระ พระเถระทรงดำริว่า "อสุภะเป็นสัปปายะแก่ภิกษุหนุ่ม" จึงได้ให้อสุภกรรมฐานแก่เธอเพื่อกำจัดราคะ จิตของเธอนั้นไม่ได้แม้เพียงความคุ้นเคยในอสุภกรรมฐานนั้น เธอจึงกราบเรียนพระเถระว่า "กรรมฐานนี้ไม่เป็นอุปการะแก่ข้าพเจ้า" พระเถระทรงดำริว่า "กรรมฐานนี้เป็นสัปปายะแก่ภิกษุหนุ่ม" จึงบอกกรรมฐานนั้นอีก สี่เดือนผ่านไปอย่างนี้ เธอไม่ได้บรรลุคุณวิเศษอะไรเลย ลำดับนั้น พระเถระจึงพาเธอไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "สารีบุตร การที่เธอจะรู้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะแก่ภิกษุนี้ ไม่ใช่วิสัยของเธอ ภิกษุนี้เป็นพุทธเวไนย" แล้วทรงเนรมิตดอกบัวหลวงมีสีสดใสด้วยฤทธิ์ ประทานให้ในมือของเธอ ตรัสว่า "มาเถิด ภิกษุ เธอจงเอาดอกบัวนี้ไปปักไว้ด้วยก้านที่พื้นทรายในเงาวิหาร แล้วนั่งขัดสมาธิเบื้องหน้าดอกบัวนั้น พิจารณาอยู่ว่า 'สีแดงหนอ สีแดงหนอ'" ได้ยินว่า ภิกษุนี้เคยเป็นช่างทองมาถึง ๕๐๐ ชาติ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า "โลหิตกนิมิตเป็นสัปปายะแก่เธอ" จึงประทานโลหิตกกรรมฐาน เธอทำอย่างนั้นแล้ว ได้บรรลุฌานทั้ง ๔ โดยลำดับในชั่วขณะนั้นเอง แล้วเริ่มเล่นฌานสมาบัติด้วยนัยมีอนุโลมและปฏิโลมเป็นต้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิษฐานว่า "ขอให้ดอกบัวนั้นจงเหี่ยวแห้งไป" เธอออกจากฌานแล้ว เห็นดอกบัวนั้นเหี่ยวแห้งมีสีดำคล้ำ จึงได้อนิจจสัญญาว่า "รูปอันผ่องใส ถูกชราเบียดเบียนแล้ว" ลำดับนั้น เธอน้อมสัญญานั้นเข้ามาในภายในด้วย ลำดับนั้น เธอเห็นภพทั้งสามดุจถูกไฟไหม้อยู่ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" เมื่อเธอกำลังพิจารณาอยู่อย่างนี้ มีสระบัวอยู่ไม่ไกล ในสระนั้น พวกเด็กๆ ลงไปหักดอกบัวแล้วๆ เล่าๆ ทำเป็นกองไว้ ดอกบัวเหล่านั้นในน้ำปรากฏแก่เธอประดุจเปลวไฟในป่าอ้อ ใบที่ร่วงหล่นปรากฏประดุจกำลังตกลงสู่เหว ยอดของดอกบัวที่วางไว้บนบกซึ่งเหี่ยวแห้งแล้ว ปรากฏประดุจถูกไฟไหม้ ครั้งนั้น เมื่อเธอพิจารณาธรรมทั้งปวงตามลำดับนั้น ภพทั้งสามได้ปรากฏโดยความเป็นของไม่มีที่พึ่งพิง ดุจเรือนที่ถูกไฟไหม้โพลงอยู่ โดยอาการยิ่งขึ้นไปอีก ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีแห่งพระวรกายไปเบื้องบนของภิกษุนั้น พระรัศมีนั้นได้แผ่ปกคลุมเพียงใบหน้าของเธอ ลำดับนั้น เธอพิจารณาอยู่ว่า "นี่คืออะไรหนอ" ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประดุจเสด็จมาประทับยืนอยู่ใกล้ๆ จึงลุกจากอาสนะประนมมือไหว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบกรรมฐานอันเป็นสัปปายะแก่เธอ เมื่อจะทรงแสดงธรรม จึงได้ตรัสโอภาสคาถานี้ว่า "โย ราคมุทจฺฉิทา อเสสํ" เป็นต้น

තත්ථ රඤ්ජනවසෙන රාගො, පඤ්චකාමගුණරාගස්සෙතං අධිවචනං. උදච්ඡිදාති උච්ඡින්දති, භඤ්ජති, විනාසෙති. අතීතකාලිකානම්පි හි ඡන්දසි වත්තමානවචනං අක්ඛරචින්තකා ඉච්ඡන්ති. අසෙසන්ති සානුසයං. භිසපුප්ඵංව සරොරුහන්ති සරෙ විරූළ්හං පදුමපුප්ඵං විය. විගය්හාති ඔගය්හ, පවිසිත්වාති අත්ථො. සෙසං පුබ්බසදිසමෙව. කිං වුත්තං හොති? යථා නාම එතෙ දාරකා සරං ඔරුය්හ භිසපුප්ඵං සරොරුහං ඡින්දන්ති, එවමෙවං යො භික්ඛු ඉමං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසං ඔගය්හ –

ในคาถานั้น ชื่อว่าราคะ เพราะอรรถว่าย้อมใจ คำว่า ราคะ นั้น เป็นชื่อของราคะในกามคุณ ๕ บทว่า อุทจฺฉิทา คือ ย่อมตัด, ย่อมทำลาย, ย่อมยังให้พินาศ จริงอยู่ อาจารย์ผู้ศึกษาอักขรวิธี ย่อมปรารถนาวิภัตติที่เป็นปัจจุบันกาล แม้ในวิภัตติที่เป็นอดีตกาลในฉันท์ บทว่า อเสสํ คือ พร้อมทั้งอนุสัย บทว่า ภิสปุปฺผํว สโรรุหํ คือ เหมือนดอกบัวที่เกิดในสระ งอกขึ้นในสระ บทว่า วิคยฺห คือ หยั่งลง, เข้าไป, นี้คือความหมาย บทที่เหลือเหมือนกับคาถาก่อนนั่นเทียว ความว่าอย่างไร? เปรียบเหมือนเด็กเหล่านั้นลงไปในสระแล้วย่อมเด็ดดอกบัวมีเหง้าซึ่งเกิดในสระ ฉันใด ภิกษุใดหยั่งลงสู่โลกสันนิวาสอันเป็นไปในธาตุ ๓ นี้ ฉันนั้น...

‘‘නත්ථි රාගසමො අග්ගි’’;

(ධ. ප. 202);

"ไฟเสมอด้วยราคะไม่มี" (ธ. ป. ๒๐๒);

‘‘කාමරාගෙන දය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිදය්හති’’;

(සං. නි. 1.212);

"ข้าพระองค์ย่อมเร่าร้อนด้วยกามราคะ จิตของข้าพระองค์ย่อมเร่าร้อนยิ่ง" (สํ. นิ. ๑.๒๑๒);

‘‘යෙ රාගරත්තානුපතන්ති සොතං, සයං කතං මක්කටකොව ජාලං’’. (ධ. ප. 347);

"ชนเหล่าใดยินดีในราคะ ย่อมตกไปตามกระแส (ตัณหา) เหมือนแมงมุมตกไปตามใยที่ตนทำเอง" (ธ. ป. ๓๔๗);

‘‘රත්තො ඛො, ආවුසො, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පාණම්පි හනතී’’ති (අ. නි. 3.56, 72) –

"ดูก่อนอาวุโส ผู้กำหนัดแล้ว ถูกราคะครอบงำ มีจิตถูกราคะยึดครอง ย่อมฆ่าสัตว์ได้" (อ. นิ. ๓.๕๖, ๗๒) –

එවමාදිනයමනුගන්ත්වා රාගාදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන යථාවුත්තප්පකාරෙහි සීලසංවරාදීහි සංවරෙහි සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකෙසු වත්ථූසු අසුභසඤ්ඤාය ච ථොකං ථොකං රාගං සමුච්ඡින්දන්තො අනාගාමිමග්ගෙන අවසෙසං අරහත්තමග්ගෙන ච තතො අනවසෙසම්පි උච්ඡින්දති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙනෙව සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණන්ති. එවමෙසා භගවතා අරහත්තනිකූටෙන ගාථා දෙසිතා. දෙසනාපරියොසානෙ ච සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති.

(ภิกษุ) ตามนัยมีอย่างนี้เป็นต้น ด้วยการพิจารณาเห็นโทษในราคะ ด้วยสังวรทั้งหลาย มีศีลสังวรเป็นต้น ตามประเภทที่กล่าวแล้ว และด้วยอสุภสัญญาในวัตถุทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ตัดราคะได้ทีละน้อยๆ ย่อมตัดราคะที่เหลือด้วยอนาคามิมรรค และย่อมตัดราคะที่เหลือจากนั้นจนหมดสิ้นด้วยอรหัตตมรรค โดยประการที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ภิกษุนั้นย่อมละภพฝั่งนี้และฝั่งโน้น เหมือนงูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่า ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงคาถานี้ โดยมีอรหัตผลเป็นยอดอย่างนี้ และในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่ในอรหัตผล

3. යො [Pg.16] තණ්හමුදච්ඡිදාති කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති. අඤ්ඤතරො භික්ඛු ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ විහරන්තො තණ්හාවසෙන අකුසලවිතක්කං විතක්කෙති. භගවා තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා ඉමං ඔභාසගාථමභාසි.

๓. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า โย ตณฺหมุทจฺฉิทา เป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่ง อยู่ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ตรึกอกุศลวิตกด้วยอำนาจแห่งตัณหา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอัธยาศัยของเธอแล้ว จึงตรัสโอภาสคาถานี้

තත්ථ තස්සතීති තණ්හා. විසයෙහි තිත්තිං න උපෙතීති අත්ථො. කාමභවවිභවතණ්හානමෙතං අධිවචනං. සරිතන්ති ගතං පවත්තං, යාව භවග්ගා අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතන්ති වුත්තං හොති. සීඝසරන්ති සීඝගාමිනිං, සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකං ආදීනවං අගණෙත්වා මුහුත්තෙනෙව පරචක්කවාළම්පි භවග්ගම්පි සම්පාපුණිතුං සමත්ථන්ති වුත්තං හොති. එවමෙතං සරිතං සීඝසරං සබ්බප්පකාරම්පි තණ්හං –

ในคาถานั้น ธรรมชาติใดย่อมกระหาย ชื่อว่าตัณหา ความว่า ย่อมไม่ถึงความอิ่มในอารมณ์ทั้งหลาย คำว่า ตัณหา นั้น เป็นชื่อของกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา บทว่า สริตํ คือ ที่ไปแล้ว เป็นไปแล้ว ความว่า ที่แผ่ไปครอบงำอยู่จนถึงภวัคคพรหม บทว่า สีฆสรํ คือ ที่ไปเร็ว ความว่า ที่สามารถไปถึงจักรวาลอื่นหรือภวัคคพรหมได้ในชั่วขณะ โดยไม่คำนึงถึงโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพ ตัณหานี้ซึ่งเป็นธรรมชาติที่ซ่านไป ที่ไปเร็ว มีประการทั้งปวงอย่างนี้...

‘‘උපරිවිසාලා දුප්පූරා, ඉච්ඡා විසටගාමිනී;

යෙ ච තං අනුගිජ්ඣන්ති, තෙ හොන්ති චක්කධාරිනො’’ති.

"ความอยากมีส่วนเบื้องบนกว้างใหญ่ เติมให้เต็มได้ยาก ซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ชนเหล่าใดติดใจในความอยากนั้น ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งจักร (คือสังสารจักร)"

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධානසංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තතී’’ති. (ඉතිවු. 15, 105;

මහානි. 191;

චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107);

“บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง ย่อมท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ย่อมล่วงพ้นสังสารวัฏ คือความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้” ดังนี้

‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසොති ඛො, මහාරාජා’’ති (ම. නි. 2.305) ච –

“ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา” ดังนี้ด้วย

එවමාදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන වුත්තප්පකාරෙහි සීලසංවරාදීහි ච යො ථොකං ථොකං විසොසයිත්වා අරහත්තමග්ගෙන අසෙසං උච්ඡිජ්ජති, සො භික්ඛු තස්මිංයෙව ඛණෙ සබ්බප්පකාරම්පි ජහාති ඔරපාරන්ති. දෙසනාපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති.

ภิกษุใด ด้วยการพิจารณาเห็นโทษอย่างนี้ และด้วยศีลสังวรเป็นต้นตามประเภทที่กล่าวแล้ว ยังกิเลสให้เหือดแห้งไปทีละน้อยๆ แล้วย่อมตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรค ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้นได้แม้ทุกอย่างในขณะนั้นนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล ดังนี้

4. යො මානමුදබ්බධීති කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති. අඤ්ඤතරො භික්ඛු ගඞ්ගාය තීරෙ විහරන්තො ගිම්හකාලෙ අප්පොදකෙ සොතෙ කතං නළසෙතුං පච්ඡා ආගතෙන මහොඝෙන වුය්හමානං දිස්වා ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා’’ති සංවිග්ගො අට්ඨාසි. තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා භගවා ඉමං ඔභාසගාථං අභාසි.

๔. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า โย มานมุพฺพธีติ? (เรื่องเกิดขึ้นว่า) พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งอยู่ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคาในฤดูร้อน เห็นสะพานไม้อ้อที่ทำไว้ในกระแสน้ำที่มีน้ำน้อย อันกระแสน้ำใหญ่ที่มาภายหลังพัดพาไปอยู่ จึงเกิดความสังเวชว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ” ดังนี้แล้ว ได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของภิกษุนั้นแล้ว ได้ตรัสโอภาสคาถานี้

තත්ථ [Pg.17] මානොති ජාතිආදිවත්ථුකො චෙතසො උණ්ණාමො. සො ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානො, ‘‘සදිසොහමස්මී’’ති මානො, ‘‘හීනොහමස්මී’’ති මානොති එවං තිවිධො හොති. පුන ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති, සෙය්‍යස්ස සදිසො, සෙය්‍යස්ස හීනො, සදිසස්ස සෙය්‍යො, සදිසස්ස සදිසො, සදිසස්ස හීනො, හීනස්ස සෙය්‍යො, හීනස්ස සදිසො, හීනස්ස හීනොහමස්මී’’ති මානොති එවං නවවිධො හොති. තං සබ්බප්පකාරම්පි මානං –

ในบทเหล่านั้น บทว่า มานะ ได้แก่ ความเย่อหยิ่งแห่งจิตอันมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ มานะนั้นมี ๓ อย่าง คือ มานะว่า “เราดีกว่าเขา” มานะว่า “เราเสมอกับเขา” มานะว่า “เราด้อยกว่าเขา” อีกอย่างหนึ่ง มานะมี ๙ อย่าง คือ มานะว่า “เราดีกว่าคนที่ดีกว่า” “เราเสมอกับคนที่ดีกว่า” “เราด้อยกว่าคนที่ดีกว่า” “เราดีกว่าคนที่เสมอกัน” “เราเสมอกับคนที่เสมอกัน” “เราด้อยกว่าคนที่เสมอกัน” “เราดีกว่าคนที่ด้อยกว่า” “เราเสมอกับคนที่ด้อยกว่า” “เราด้อยกว่าคนที่ด้อยกว่า” ซึ่งมานะแม้ทุกอย่างนั้น-

‘‘යෙන මානෙන මත්තාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගති’’න්ති. (ඉතිවු. 6) –

“สัตว์ทั้งหลายมัวเมาแล้วด้วยมานะใด ย่อมไปสู่ทุคติ (ด้วยมานะนั้น)” ดังนี้

ආදිනා නයෙන තත්ථ ආදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන වුත්තප්පකාරෙහි සීලසංවරාදීහි ච යො ථොකං ථොකං වධෙන්තො කිලෙසානං අබලදුබ්බලත්තා නළසෙතුසදිසං ලොකුත්තරධම්මානං අතිබලත්තා මහොඝසදිසෙන අරහත්තමග්ගෙන අසෙසං උදබ්බධි, අනවසෙසප්පහානවසෙන උච්ඡින්දන්තො වධෙතීති වුත්තං හොති. සො භික්ඛු තස්මිංයෙව ඛණෙ සබ්බප්පකාරම්පි ජහාති ඔරපාරන්ති. දෙසනාපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති.

ภิกษุใด ด้วยการพิจารณาเห็นโทษในมานะนั้นโดยนัยเป็นต้น (นี้) และด้วยศีลสังวรเป็นต้นตามประเภทที่กล่าวแล้ว ทำลายมานะอันเปรียบด้วยสะพานไม้อ้อ เพราะกิเลสทั้งหลายไม่มีกำลังและอ่อนกำลัง ไปทีละน้อยๆ แล้วพึงทำลายโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรคอันเปรียบด้วยกระแสน้ำใหญ่ เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายมีกำลังยิ่ง ท่านกล่าวว่า ชื่อว่าทำลาย คือ ตัดขาดด้วยสามารถแห่งการละโดยไม่เหลือ ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้นได้แม้ทุกอย่างในขณะนั้นนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล ดังนี้

5. ති කා උප්පත්ති? ඉමිස්සා ගාථාය ඉතො පරානඤ්ච ද්වාදසන්නං එකායෙව උප්පත්ති. එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති. තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො අත්තනො ධීතුයා වාරෙය්‍යෙ පච්චුපට්ඨිතෙ චින්තෙසි – ‘‘කෙනචි වසලෙන අපරිභුත්තපුබ්බෙහි පුප්ඵෙහි දාරිකං අලඞ්කරිත්වා පතිකුලං පෙසෙස්සාමී’’ති. සො සන්තරබාහිරං සාවත්ථිං විචිනන්තො කිඤ්චි තිණපුප්ඵම්පි අපරිභුත්තපුබ්බං නාද්දස. අථ සම්බහුලෙ ධුත්තකජාතිකෙ බ්‍රාහ්මණදාරකෙ සන්නිපතිතෙ දිස්වා ‘‘එතෙ පුච්ඡිස්සාමි, අවස්සං සම්බහුලෙසු කොචි ජානිස්සතී’’ති උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. තෙ තං බ්‍රාහ්මණං උප්පණ්ඩෙන්තා ආහංසු – ‘‘උදුම්බරපුප්ඵං නාම, බ්‍රාහ්මණ, ලොකෙ න කෙනචි පරිභුත්තපුබ්බං. තෙන ධීතරං අලඞ්කරිත්වා දෙහී’’ති. සො දුතියදිවසෙ කාලස්සෙව වුට්ඨාය භත්තවිස්සග්ගං කත්වා අචිරවතියා නදියා තීරෙ උදුම්බරවනං ගන්ත්වා එකමෙකං රුක්ඛං විචිනන්තො පුප්ඵස්ස වණ්ටමත්තම්පි නාද්දස. අථ වීතිවත්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ දුතියතීරං අගමාසි. තත්ථ ච අඤ්ඤතරො භික්ඛු අඤ්ඤතරස්මිං මනුඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසින්නො කම්මට්ඨානං [Pg.18] මනසි කරොති. සො තත්ථ උපසඞ්කමිත්වා අමනසිකරිත්වා, සකිං නිසීදිත්වා, සකිං උක්කුටිකො හුත්වා, සකිං ඨත්වා, තං රුක්ඛං සබ්බසාඛාවිටපපත්තන්තරෙසු විචිනන්තො කිලමති. තතො නං සො භික්ඛු ආහ – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කිං මග්ගසී’’ති? ‘‘උදුම්බරපුප්ඵං, භො’’ති. ‘‘උදුම්බරපුප්ඵං නාම, බ්‍රාහ්මණ, ලොකෙ නත්ථි, මුසා එතං වචනං, මා කිලමා’’ති. අථ භගවා තස්ස භික්ඛුනො අජ්ඣාසයං විදිත්වා ඔභාසං මුඤ්චිත්වා සමුප්පන්නසමන්නාහාරබහුමානස්ස ඉමා ඔභාසගාථායො අභාසි ‘‘යො නාජ්ඣගමා භවෙසු සාර’’න්ති සබ්බා වත්තබ්බා.

๕. อะไรเป็นเหตุเกิด? เหตุเกิดแห่งคาถานี้และคาถาอีก ๑๒ คาถาถัดจากนี้ไปเป็นเรื่องเดียวกันนั่นเทียว สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล เมื่อการแต่งงานของธิดาพราหมณ์คนหนึ่งปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า เขาได้คิดว่า “เราจักประดับเด็กหญิงด้วยดอกไม้ที่คนถ่อยไรๆ ยังไม่เคยใช้สอย แล้วส่งไปยังตระกูลของสามี” เขาเที่ยวค้นหาทั่วกรุงสาวัตถีทั้งภายในและภายนอก ก็ไม่เห็นแม้ดอกหญ้าชนิดใดที่ยังไม่เคยมีใครใช้สอย ครั้งนั้น เขาเห็นเด็กหนุ่มพราหมณ์ผู้เป็นนักเลงจำนวนมากประชุมกันอยู่ จึงเข้าไปหาแล้วถามด้วยคิดว่า “เราจักถามคนพวกนี้ ในบรรดาคนจำนวนมาก ต้องมีใครสักคนหนึ่งรู้แน่” เด็กหนุ่มเหล่านั้นต้องการจะล้อเลียนพราหมณ์นั้น จึงกล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ดอกไม้ชื่อว่าดอกมะเดื่อ ในโลกนี้ยังไม่มีใครเคยใช้สอย ท่านจงประดับธิดาด้วยดอกไม้นั้นแล้วมอบให้เถิด” ในวันที่สอง เขาตื่นแต่เช้าตรู่ จัดแจงเรื่องอาหารแล้ว ได้ไปยังป่ามะเดื่อริมฝั่งแม่น้ำอจิรวดี เที่ยวค้นหาตามต้นไม้แต่ละต้น ก็ไม่เห็นแม้เพียงขั้วของดอกไม้ ครั้งนั้น เมื่อเวลาเที่ยงล่วงไปแล้ว เขาได้ข้ามไปยังฝั่งที่สอง และ ณ ที่นั้น ภิกษุรูปหนึ่งนั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้อันน่ารื่นรมย์แห่งหนึ่ง กำลังมนสิการกรรมฐานอยู่ พราหมณ์นั้นเข้าไปยังที่นั้นแล้ว ไม่ได้ใส่ใจ (ภิกษุ) นั่งลงครั้งหนึ่ง นั่งยองๆ ครั้งหนึ่ง ยืนขึ้นครั้งหนึ่ง เที่ยวค้นหาตามต้นไม้นั้นในระหว่างกิ่งใหญ่ กิ่งน้อย และใบไม้ทั้งปวง จนลำบาก ลำดับนั้น ภิกษุนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านแสวงหาอะไร” (พราหมณ์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ (ข้าพเจ้า) แสวงหาดอกมะเดื่อ” (ภิกษุกล่าวว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ ดอกไม้ชื่อว่าดอกมะเดื่อไม่มีในโลก คำนั้นเป็นคำเท็จ ท่านอย่าลำบากเลย” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของภิกษุนั้นแล้ว ทรงเปล่งพระรัศมีไป ได้ตรัสโอภาสคาถาเหล่านี้แก่ภิกษุผู้มีความเคารพซึ่งเกิดขึ้นและน้อมเข้ามาดีแล้วว่า “โย นาชฺฌคมา ภเวสุ สารํ” เป็นต้น พึงกล่าวคาถาทั้งหมด

තත්ථ පඨමගාථාය තාව නාජ්ඣගමාති නාධිගච්ඡි, නාධිගච්ඡති වා. භවෙසූති කාමරූපාරූපසඤ්ඤීඅසඤ්ඤීනෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීඑකවොකාරචතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවෙසු. සාරන්ති නිච්චභාවං අත්තභාවං වා. විචිනන්ති පඤ්ඤාය ගවෙසන්තො. පුප්ඵමිව උදුම්බරෙසූති යථා උදුම්බරරුක්ඛෙසු පුප්ඵං විචිනන්තො එස බ්‍රාහ්මණො නාජ්ඣගමා, එවං යො යොගාවචරොපි පඤ්ඤාය විචිනන්තො සබ්බභවෙසු කිඤ්චි සාරං නාජ්ඣගමා. සො අසාරකට්ඨෙන තෙ ධම්මෙ අනිච්චතො අනත්තතො ච විපස්සන්තො අනුපුබ්බෙන ලොකුත්තරධම්මෙ අධිගච්ඡන්තො ජහාති ඔරපාරං උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණන්ති අයමත්ථො යොජනා ච. අවසෙසගාථාසු පනස්ස යොජනං අවත්වා විසෙසත්ථමත්තමෙව වක්ඛාම.

ในคาถาเหล่านั้น ก่อนอื่น ในคาถาแรก บทว่า นาชฺฌคมา คือ ไม่ได้บรรลุ หรือ ไม่บรรลุ บทว่า ภเวสุ คือ ในกามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญีภพ อสัญญีภพ เนวสัญญานาสัญญีภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ บทว่า สารํ คือ ความเป็นของเที่ยง หรือ ความเป็นอัตตา บทว่า วิจินํ คือ ค้นหาอยู่ด้วยปัญญา บทว่า ปุปฺผมิว อุทุมฺพเรสุ ความว่า พราหมณ์นี้เที่ยวค้นหาดอกไม้ในต้นมะเดื่อทั้งหลายแล้วไม่พบฉันใด ฉันนั้น แม้โยคาวจรใดค้นหาอยู่ด้วยปัญญา ก็ไม่พบสาระอะไรๆ ในภพทั้งปวง โยคาวจรนั้นเห็นแจ้งธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงและโดยความเป็นอนัตตา เพราะเป็นของไม่มีสาระ บรรลุโลกุตรธรรมโดยลำดับ ย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้น ดุจงูละคราบเก่าที่คร่ำคร่า ฉันนั้น นี้เป็นเนื้อความและวิธีเชื่อมความ ส่วนในคาถาที่เหลือ เราจักไม่กล่าววิธีเชื่อมความ แต่จักกล่าวเฉพาะเนื้อความพิเศษเท่านั้น

๖.

‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා,ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො’’ති. (උදා. 20) –

“ความโกรธทั้งหลายย่อมไม่มีในภายในของบุคคลใด และบุคคลนั้นก้าวล่วงความมีความไม่มีนี้เสียได้” ดังนี้

එත්ථ තාව අයං ‘අන්තරසද්දො’ –

ในบทนี้ ก่อนอื่น คำว่า ‘อันตร’ นี้

‘‘නදීතීරෙසු සණ්ඨානෙ, සභාසු රථියාසු ච;

ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති. (සං. නි. 1.228);

“ชนทั้งหลายมาประชุมปรึกษากัน ที่ริมฝั่งแม่น้ำ ที่พัก ในสภาและตามถนน (ปรึกษา) ถึงเรื่องของเราและของท่านว่า มีอะไรเป็นเหตุในระหว่าง” ดังนี้

‘‘අප්පමත්තකෙන විසෙසාධිගමෙන අන්තරා වොසානමාපාදි’’ (අ. නි. 10.84);

‘‘අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣතී’’ති. (අ. නි. 7.64;

ඉතිවු. 88) –

“ได้ถึงความหยุดในระหว่าง ด้วยการบรรลุคุณวิเศษเพียงเล็กน้อย” (อํ. ทสก. ๑๐.๘๔); “ความโกรธก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, ความโกรธทำจิตให้กำเริบ; ภัยเกิดจากภายใน, ชนไม่รู้ชัดซึ่งภัยนั้น” (อํ. สตฺตก. ๗.๖๔; อิติ. ๘๘) –

එවං [Pg.19] කාරණවෙමජ්ඣචිත්තාදීසු සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. ඉධ පන චිත්තෙ. තතො යස්සන්තරතො න සන්ති කොපාති තතියමග්ගෙන සමූහතත්තා යස්ස චිත්තෙ න සන්ති කොපාති අත්ථො. යස්මා පන භවොති සම්පත්ති, විභවොති විපත්ති. තථා භවොති වුද්ධි, විභවොති හානි. භවොති සස්සතො, විභවොති උච්ඡෙදො. භවොති පුඤ්ඤං, විභවොති පාපං. විභවො අභවොති ච අත්ථතො එකමෙව. තස්මා ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එත්ථ යා එසා සම්පත්තිවිපත්තිවුඩ්ඪිහානිසස්සතුච්ඡෙදපුඤ්ඤපාපවසෙන ඉති අනෙකප්පකාරා භවාභවතා වුච්චති. චතූහිපි මග්ගෙහි යථාසම්භවං තෙන තෙන නයෙන තං ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එවමත්ථො ඤාතබ්බො.

ศัพท์นี้ปรากฏในอรรถหลายอย่าง มีเหตุ, ท่ามกลาง และจิตเป็นต้น. แต่ในที่นี้หมายถึงจิต. เพราะฉะนั้น บทว่า ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา จึงมีความว่า ความโกรธทั้งหลายในจิตของบุคคลใดไม่มี เพราะถูกถอนขึ้นด้วยมรรคที่ ๓. อนึ่ง เพราะเหตุว่า ภพ คือความสมบัติ, วิภพ คือความวิบัติ. อีกอย่างหนึ่ง ภพ คือความเจริญ, วิภพ คือความเสื่อม. ภพ คือสัสสตทิฏฐิ, วิภพ คืออุจเฉททิฏฐิ. ภพ คือบุญ, วิภพ คือบาป. และวิภพกับอภพ โดยอรรถก็เป็นอย่างเดียวกัน. เพราะฉะนั้น ในบทว่า อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า ความเป็นภพและอภพนานาประการนี้ใด ที่กล่าวกันโดยเป็นความสมบัติและความวิบัติ, ความเจริญและความเสื่อม, สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, บุญและบาป, บุคคลนั้นก้าวล่วงความเป็นภพและอภพนั้นด้วยมรรคทั้ง ๔ ตามสมควร โดยนัยนั้นๆ.

7. යස්ස විතක්කාති එත්ථ පන යස්ස භික්ඛුනො තයො කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කා, තයො ඤාතිජනපදාමරවිතක්කා, තයො පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තලාභසක්කාරසිලොකඅනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තවිතක්කාති එතෙ නව විතක්කා සමන්තභද්දකෙ වුත්තනයෙන තත්ථ තත්ථ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිපක්ඛවවත්ථානෙන තස්ස තස්ස පහානසමත්ථෙහි තීහි හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ච විධූපිතා භුසං ධූපිතා සන්තාපිතා දඩ්ඪාති අත්ථො. එවං විධූපෙත්වා ච අජ්ඣත්තං සුවිකප්පිතා අසෙසා, නියකජ්ඣත්තභූතෙ අත්තනො ඛන්ධසන්තානෙ අජ්ඣත්තජ්ඣත්තභූතෙ චිත්තෙ ච යථා න පුන සම්භවන්ති, එවං අරහත්තමග්ගෙන අසෙසා ඡින්නා. ඡින්නඤ්හි කප්පිතන්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති (සං. නි. 1.122; 4.365). එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๗. ส่วนในบทว่า ยสฺส วิตกฺกา นี้ มีความว่า วิตก ๙ อย่างเหล่านี้ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ๓ อย่าง, ญาติวิตก ชนบทวิตก อมรวิตก ๓ อย่าง, วิตกที่ประกอบด้วยความอนุเคราะห์ผู้อื่น วิตกที่ประกอบด้วยลาภสักการะและชื่อเสียง วิตกที่ประกอบด้วยการไม่ดูหมิ่น ๓ อย่าง ของภิกษุใด อันมรรคเบื้องต่ำ ๓ ซึ่งสามารถละวิตกนั้นๆ ได้ กำจัดแล้ว คือ ทำให้สั่นแล้วอย่างยิ่ง ทำให้เร่าร้อน เผาแล้ว โดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตภัททกคาถา ด้วยการพิจารณาเห็นโทษในวิตกนั้นๆ และด้วยการกำหนดธรรมฝ่ายตรงข้าม. และเมื่อกำจัดแล้วอย่างนี้ วิตกเหล่านั้นก็เป็นอันกำจัดแล้วด้วยดีในภายในโดยสิ้นเชิง คือ ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรค โดยประการที่วิตกเหล่านั้นจะไม่เกิดขึ้นอีกในสันดานแห่งขันธ์ของตนอันเป็นภายใน และในจิตอันเป็นภายในโดยแท้. จริงอยู่ สิ่งที่ถูกตัดเรียกว่า กัปปิตะ ดังที่ตรัสว่า “กปฺปิตเกสมสฺสุ” (ผู้มีผมและหนวดอันตัดแล้ว). พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้.

8. ඉදානි යො නාච්චසාරීති එත්ථ යො නාච්චසාරීති යො නාතිධාවි. න පච්චසාරීති න ඔහීයි. කිං වුත්තං හොති? අච්චාරද්ධවීරියෙන හි උද්ධච්චෙ පතන්තො අච්චාසරති, අතිසිථිලෙන කොසජ්ජෙ පතන්තො පච්චාසරති. තථා භවතණ්හාය අත්තානං කිලමෙන්තො අච්චාසරති, කාමතණ්හාය කාමසුඛමනුයුඤ්ජන්තො පච්චාසරති. සස්සතදිට්ඨියා අච්චාසරති, උච්ඡෙදදිට්ඨියා පච්චාසරති. අතීතං අනුසොචන්තො අච්චාසරති, අනාගත පටිකඞ්ඛන්තො පච්චාසරති. පුබ්බන්තානුදිට්ඨියා අච්චාසරති, අපරන්තානුදිට්ඨියා පච්චාසරති. තස්මා යො එතෙ උභො අන්තෙ වජ්ජෙත්වා මජ්ඣිමං පටිපදං පටිපජ්ජන්තො නාච්චසාරී න පච්චසාරීති එවං වුත්තං හොති. සබ්බං [Pg.20] අච්චගමා ඉමං පපඤ්චන්ති තාය ච පන අරහත්තමග්ගවොසානාය මජ්ඣිමාය පටිපදාය සබ්බං ඉමං වෙදනාසඤ්ඤාවිතක්කප්පභවං තණ්හාමානදිට්ඨිසඞ්ඛාතං තිවිධං පපඤ්චං අච්චගමා අතික්කන්තො, සමතික්කන්තොති අත්ථො.

๘. บัดนี้ ในบทว่า โย นาจฺจสารี ความว่า โย นาจฺจสารี คือ ผู้ใดไม่แล่นไปเกิน. น ปจฺจสารี คือ ไม่ถอยกลับ. ความว่าอย่างไร? คือว่า ผู้ที่ตกไปในอุทธัจจะด้วยความเพียรที่ปรารภเกินไป ชื่อว่าแล่นไปเกิน, ผู้ที่ตกไปในความเกียจคร้านด้วยความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ชื่อว่าถอยกลับ. อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่ทำตนให้ลำบากด้วยภวตัณหา ชื่อว่าแล่นไปเกิน, ผู้ที่ประกอบกามสุขด้วยกามตัณหา ชื่อว่าถอยกลับ. แล่นไปเกินด้วยสัสสตทิฏฐิ, ถอยกลับด้วยอุจเฉททิฏฐิ. ผู้ที่เศร้าโศกถึงอดีต ชื่อว่าแล่นไปเกิน, ผู้ที่หวังอนาคต ชื่อว่าถอยกลับ. แล่นไปเกินด้วยทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องต้น, ถอยกลับด้วยทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องปลาย. เพราะฉะนั้น ผู้ใดเว้นส่วนสุดทั้งสองนี้แล้ว ดำเนินมัชฌิมาปฏิปทาอยู่ จึงตรัสว่า ไม่แล่นไปเกิน ไม่ถอยกลับ. ส่วนในบทว่า สพฺพํ อจฺจคมา อิมํ ปปญฺจํ มีความว่า ก็ด้วยมัชฌิมาปฏิปทานั้น อันมีอรหัตตมรรคเป็นที่สุด ได้ล่วงเลย คือ ก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดีแล้ว ซึ่งปปัญจธรรม ๓ อย่างนี้ทั้งหมด คือ ที่มีเวทนา สัญญา และวิตกเป็นแดนเกิด อันได้แก่ ตัณหา มานะ และทิฏฐิ.

9. තදනන්තරගාථාය පන සබ්බං විතථමිදන්ති ඤත්වා ලොකෙති අයමෙව විසෙසො. තස්සත්ථො – සබ්බන්ති අනවසෙසං, සකලමනූනන්ති වුත්තං හොති. එවං සන්තෙපි පන විපස්සනුපගං ලොකියඛන්ධායතනධාතුප්පභෙදං සඞ්ඛතමෙව ඉධාධිප්පෙතං. විතථන්ති විගතතථභාවං. නිච්චන්ති වා සුඛන්ති වා සුභන්ති වා අත්තාති වා යථා යථා කිලෙසවසෙන බාලජනෙහි ගය්හති, තථාතථාභාවතො විතථන්ති වුත්තං හොති. ඉදන්ති තමෙව සබ්බං පච්චක්ඛභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ. ඤත්වාති මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා, තඤ්ච පන අසම්මොහතො, න විසයතො. ලොකෙති ඔකාසලොකෙ සබ්බං ඛන්ධාදිභෙදං ධම්මජාතං ‘‘විතථමිද’’න්ති ඤත්වාති සම්බන්ධො.

๙. ส่วนในคาถาถัดไป มีข้อพิเศษเพียงเท่านี้ว่า สพฺพํ วิตถํ อิทนฺติ ญตฺวา โลเก. อรรถแห่งบทนั้นมีดังนี้: บทว่า สพฺพํ คือ ทั้งหมด ไม่มีเหลือ ไม่พร่อง. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ก็ประสงค์เอาเฉพาะสังขตธรรม อันเป็นประเภทโลกิยขันธ์ อายตนะ ธาตุ ที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. บทว่า วิตถํ คือ มีความเป็นจริงปราศไปแล้ว. คือว่า เพราะไม่มีสภาวะเป็นอย่างนั้นๆ ตามที่ปุถุชนทั้งหลายยึดถือด้วยอำนาจกิเลสว่า เที่ยงบ้าง เป็นสุขบ้าง งามบ้าง เป็นอัตตาบ้าง จึงเรียกว่า วิตถะ (ผิดพลาด). บทว่า อิทํ พระองค์ตรัสเพื่อแสดงธรรมทั้งหมดนั้นโดยความเป็นประจักษ์. บทว่า ญตฺวา คือ รู้แล้วด้วยมรรคปัญญา และรู้นั้น ก็โดยความไม่หลงใหล ไม่ใช่โดยความเป็นอารมณ์. ความเชื่อมความมีดังนี้ว่า รู้แล้วในโอกาสโลกซึ่งธรรมธาตุทั้งหมดอันมีขันธ์เป็นต้นเป็นประเภทว่า “ธรรมนี้เป็นของผิดพลาด”.

10-13. ඉදානි ඉතො පරාසු චතූසු ගාථාසු වීතලොභො වීතරාගො වීතදොසො වීතමොහොති එතෙ විසෙසා. එත්ථ ලුබ්භනවසෙන ලොභො. සබ්බසඞ්ගාහිකමෙතං පඨමස්ස අකුසලමූලස්ස අධිවචනං, විසමලොභස්ස වා. යො සො ‘‘අප්පෙකදා මාතුමත්තීසුපි ලොභධම්මා උප්පජ්ජන්ති, භගිනිමත්තීසුපි ලොභධම්මා උප්පජ්ජන්ති, ධීතුමත්තීසුපි ලොභධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති (සං. නි. 4.127) එවං වුත්තො. රජ්ජනවසෙන රාගො, පඤ්චකාමගුණරාගස්සෙතං අධිවචනං. දුස්සනවසෙන දොසො, පුබ්බෙ වුත්තකොධස්සෙතං අධිවචනං. මුය්හනවසෙන මොහො, චතූසු අරියසච්චෙසු අඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ යස්මා අයං භික්ඛු ලොභං ජිගුච්ඡන්තො විපස්සනං ආරභි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං ලොභං විනෙත්වා විගතලොභො විහරෙය්‍ය’’න්ති, තස්මා තස්ස ලොභප්පහානූපායං සබ්බසඞ්ඛාරානං විතථභාවදස්සනං ලොභප්පහානානිසංසඤ්ච ඔරපාරප්පහානං දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ. එස නයො ඉතො පරාසුපි. කෙචි පනාහු – ‘‘යථාවුත්තෙනෙව නයෙන එතෙ ධම්මෙ ජිගුච්ඡිත්වා විපස්සනමාරද්ධස්ස තස්ස තස්ස භික්ඛුනො එකමෙකාව එත්ථ ගාථා වුත්තා’’ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. එස නයො ඉතො පරාසු චතූසු ගාථාසු.

๑๐-๑๓. บัดนี้ ในคาถาทั้ง ๔ ต่อจากนี้ไป บทเหล่านี้คือ วีตโลโภ (ผู้มีโลภะไปปราศ), วีตราโค (ผู้มีราคะไปปราศ), วีตโทโส (ผู้มีโทสะไปปราศ), วีตโมโห (ผู้มีโมหะไปปราศ) เป็นข้อพิเศษ. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า โลภะ เพราะอรรถว่าอยากได้. คำนี้เป็นชื่อที่รวบรวมทั้งหมดของอกุศลมูลที่ ๑ หรือเป็นชื่อของวิสมโลภะ. โลภะใดที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “บางครั้ง โลภธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแม้ในมารดา, โลภธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแม้ในพี่สาวน้องสาว, โลภธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแม้ในธิดา”. ชื่อว่า ราคะ เพราะอรรถว่ากำหนัด, คำนี้เป็นชื่อของราคะในกามคุณ ๕. ชื่อว่า โทสะ เพราะอรรถว่าประทุษร้าย, คำนี้เป็นชื่อของความโกรธที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ชื่อว่า โมหะ เพราะอรรถว่าหลง, คำนี้เป็นชื่อของความไม่รู้ในอริยสัจ ๔. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุที่ภิกษุนี้รังเกียจโลภะแล้ว เริ่มวิปัสสนาว่า “เมื่อไรหนอ เราจะกำจัดโลภะแล้ว เป็นผู้มีโลภะไปปราศอยู่ได้”, เพราะฉะนั้น พระองค์เมื่อจะทรงแสดงอุบายในการละโลภะ, การเห็นความเป็นของผิดพลาดแห่งสังขารทั้งปวง, อานิสงส์แห่งการละโลภะ และการละฝั่งในและฝั่งนอก แก่ภิกษุนั้น จึงตรัสคาถานี้. นัยนี้มีในคาถาทั้งหลายต่อจากนี้ไปเช่นกัน. แต่บางท่านกล่าวว่า “ในที่นี้ พระองค์ตรัสคาถาเพียงคาถาเดียวๆ แก่ภิกษุนั้นๆ ผู้รังเกียจธรรมเหล่านี้แล้วเริ่มวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง”. พึงถือเอาข้อความที่ชอบใจ. นัยนี้มีในคาถาทั้ง ๔ ต่อจากนี้ไปเช่นกัน.

14. අයං [Pg.21] පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ සයන්තීති අනුසයා කාමරාගපටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාභවරාගාවිජ්ජානං එතං අධිවචනං. සම්පයුත්තධම්මානං අත්තනො ආකාරානුවිධානට්ඨෙන මූලා; අඛෙමට්ඨෙන අකුසලා; ධම්මානං පතිට්ඨාභූතාතිපි මූලා; සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකට්ඨෙන අකුසලා; උභයම්පෙතං ලොභදොසමොහානං අධිවචනං. තෙ හි ‘‘ලොභො, භික්ඛවෙ, අකුසලඤ්ච අකුසලමූලඤ්චා’’තිආදිනා නයෙන එවං නිද්දිට්ඨා. එවමෙතෙ අනුසයා තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනත්තා යස්ස කෙචි න සන්ති, එතෙ ච අකුසලමූලා තථෙව සමූහතාසෙ, සමූහතා ඉච්චෙව අත්ථො. පච්චත්තබහුවචනස්ස හි සෙ-කාරාගමං ඉච්ඡන්ති සද්දලක්ඛණකොවිදා. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සෙති නිපාතො’’ති වණ්ණයන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. එත්ථ පන ‘‘කිඤ්චාපි සො එවංවිධො භික්ඛු ඛීණාසවො හොති, ඛීණාසවො ච නෙව ආදියති, න පජහති, පජහිත්වා ඨිතො’’ති වුත්තො. තථාපි වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනලක්ඛණෙන ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. අථ වා අනුපාදිසෙසාය ච නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තො අත්තනො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතං ජහාති ඔරපාරන්ති වෙදිතබ්බො.

๑๔. นี่เป็นคำอธิบายความหมายในที่นี้ – ธรรมเหล่าใด ย่อมตามนอนในสันดาน เพราะยังละไม่ได้ ฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า อนุสัย คำว่า อนุสัย นี้ เป็นชื่อของกามราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ภวราคะ และอวิชชา ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า มูล เพราะกระทำสัมปยุตตธรรมให้เป็นไปตามอาการของตน ชื่อว่า อกุศล เพราะไม่มีความเกษม และชื่อว่า มูล แม้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า อกุศล เพราะมีวิบากเป็นโทษและเป็นทุกข์ คำทั้งสองนั้นเป็นชื่อของโลภะ โทสะ และโมหะ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย โลภะเป็นอกุศลด้วย เป็นอกุศลมูลด้วย" อนุสัยเหล่านี้ อันบุคคลใดละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ อนุสัยบางอย่างจึงไม่มีแก่บุคคลนั้น และอกุศลมูลเหล่านี้ อันบุคคลนั้นถอนขึ้นได้แล้วโดยประการนั้นเหมือนกัน คำว่า สมูหตาเส มีความหมายว่า สมูหตา (ถอนขึ้นแล้ว) นั่นเอง จริงอยู่ ผู้รู้ลักษณะทางไวยากรณ์ ย่อมต้องการให้มี เส-การ อาคมในที่สุดของปฐมาวิภัตติฝ่ายพหูพจน์ ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายอธิบายว่า "เส เป็นนิบาต" พอใจอย่างใด ก็พึงถือเอาอย่างนั้น แต่ในที่นี้ มีคำกล่าวว่า "แม้ว่าภิกษุผู้เป็นเช่นนั้นจะเป็นพระขีณาสพ และพระขีณาสพนั้นย่อมไม่ถือเอา ย่อมไม่ละ แต่เป็นผู้ละได้แล้วดำรงอยู่" ถึงกระนั้น ท่านก็กล่าวว่า "ย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ด้วยลักษณะของปัจจุบันกาลวิภัตติในความหมายของอดีตกาลอันใกล้ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ผู้ที่กำลังจะปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ย่อมละอายตนะภายในและภายนอกของตนที่เรียกว่าฝั่งในและฝั่งนอก

තත්ථ කිලෙසපටිපාටියා මග්ගපටිපාටියා චාති ද්විධා අනුසයානං අභාවො වෙදිතබ්බො. කිලෙසපටිපාටියා හි කාමරාගානුසයපටිඝානුසයානං තතියමග්ගෙන අභාවො හොති, මානානුසයස්ස චතුත්ථමග්ගෙන, දිට්ඨානුසයවිචිකිච්ඡානුසයානං පඨමමග්ගෙන, භවරාගානුසයාවිජ්ජානුසයානං චතුත්ථමග්ගෙනෙව. මග්ගපටිපාටියා පන පඨමමග්ගෙන දිට්ඨානුසයවිචිකිච්ඡානුසයානං අභාවො හොති. දුතියමග්ගෙන කාමරාගානුසයපටිඝානුසයානං තනුභාවො, තතියමග්ගෙන සබ්බසො අභාවො, චතුත්ථමග්ගෙන මානානුසයභවරාගානුසයාවිජ්ජානුසයානං අභාවො හොති. තත්ථ යස්මා න සබ්බෙ අනුසයා අකුසලමූලා; කාමරාගභවරාගානුසයා එව හි ලොභාකුසලමූලෙන සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. පටිඝානුසයාවිජ්ජානුසයා ච ‘‘දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං’’ ඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, දිට්ඨිමානවිචිකිච්ඡානුසයා පන න කිඤ්චි අකුසලමූලං හොන්ති, යස්මා වා අනුසයාභාවවසෙන ච අකුසලමූලසමුග්ඝාතවසෙන ච කිලෙසප්පහානං පට්ඨපෙසි, තස්මා –

ในเรื่องนั้น พึงทราบความไม่มีแห่งอนุสัย ๒ ประการ คือ โดยลำดับแห่งกิเลส และโดยลำดับแห่งมรรค จริงอยู่ โดยลำดับแห่งกิเลส ความไม่มีแห่งกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๓, ความไม่มีแห่งมานานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๔, ความไม่มีแห่งทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๑, ความไม่มีแห่งภวราคานุสัยและอวิชชานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๔ เท่านั้น ส่วนโดยลำดับแห่งมรรค ความไม่มีแห่งทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๑ ด้วยมรรคที่ ๒ กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยย่อมเบาบางลง, ด้วยมรรคที่ ๓ ย่อมไม่มีโดยสิ้นเชิง, ด้วยมรรคที่ ๔ ความไม่มีแห่งมานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย ย่อมมีได้ ในบรรดาอนุสัยเหล่านั้น เพราะอนุสัยทั้งหมดไม่ใช่อกุศลมูล จริงอยู่ กามราคานุสัยและภวราคานุสัยเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้ากับโลภะอกุศลมูล ส่วนปฏิฆานุสัยและอวิชชานุสัย ก็นับเข้าใน "โทสะเป็นอกุศลมูล" และ "โมหะเป็นอกุศลมูล" ตามลำดับ ส่วนทิฏฐานุสัย มานานุสัย และวิจิกิจฉานุสัย ไม่เป็นอกุศลมูลอะไรเลย หรือเพราะพระองค์ทรงตั้งการละกิเลสไว้โดยนัยแห่งความไม่มีอนุสัย และโดยนัยแห่งการถอนรากอกุศลมูล ฉะนั้น (จึงตรัสว่า) –

‘‘යස්සානුසයා [Pg.22] න සන්ති කෙචි, මූලා ච අකුසලා සමූහතාසෙ’’. –

อนุสัยเหล่าใดไม่มีแก่บุคคลใด และอกุศลมูลทั้งหลายอันบุคคลนั้นถอนขึ้นได้แล้ว

ඉති භගවා ආහ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสไว้ดังนี้

15. යස්ස දරථජාති එත්ථ පන පඨමුප්පන්නා කිලෙසා පරිළාහට්ඨෙන දරථා නාම, අපරාපරුප්පන්නා පන තෙහි දරථෙහි ජාතත්තා දරථජා නාම. ඔරන්ති සක්කායො වුච්චති. යථාහ – ‘‘ඔරිමං තීරන්ති ඛො, භික්ඛු, සක්කායස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.238). ආගමනායාති උප්පත්තියා. පච්චයාසෙති පච්චයා එව. කිං වුත්තං හොති? යස්ස පන උපාදානක්ඛන්ධග්ගහණාය පච්චයභූතා අරියමග්ගෙන පහීනත්තා, කෙචි දරථජවෙවචනා කිලෙසා න සන්ති, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරන්ති.

๑๕. คำว่า ฝั่งใน (โอรํ) หมายถึง สักกายะ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุ คำว่า ฝั่งใน นี้ เป็นชื่อของสักกายะ" บทว่า อาคมนาย ได้แก่ เพื่อการเกิดขึ้น บทว่า ปจฺจยาเส ได้แก่ ปัจจัยนั่นเอง ความว่าอย่างไร ความว่า กิเลสทั้งหลายอันเป็นปัจจัยเพื่อการยึดมั่นอุปาทานขันธ์ อันบุคคลใดละได้แล้วด้วยอริยมรรค กิเลสเหล่านั้นซึ่งเป็นคำไวพจน์ของคำว่า "เกิดจากความเดือดร้อน" บางอย่างจึงไม่มีแก่บุคคลนั้น ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง

16. යස්ස වනථජාති එත්ථපි දරථජා විය වනථජා වෙදිතබ්බා. වචනත්ථෙ පන අයං විසෙසො – වනුතෙ, වනොතීති වා වනං යාචති සෙවති භජතීති අත්ථො. තණ්හායෙතං අධිවචනං. සා හි විසයානං පත්ථනතො සෙවනතො ච ‘‘වන’’න්ති වුච්චති. තං පරියුට්ඨානවසෙන වනං ථරති තනොතීති වනථො, තණ්හානුසයස්සෙතං අධිවචනං. වනථා ජාතාති වනථජාති. කෙචි පනාහු ‘‘සබ්බෙපි කිලෙසා ගහනට්ඨෙන වනථොති වුච්චන්ති, අපරාපරුප්පන්නා පන වනථජා’’ති. අයමෙව චෙත්ථ උරගසුත්තෙ අත්ථො අධිප්පෙතො, ඉතරො පන ධම්මපදගාථායං. විනිබන්ධාය භවායාති භවවිනිබන්ධාය. අථ වා චිත්තස්ස විසයෙසු විනිබන්ධාය ආයතිං උප්පත්තියා චාති අත්ථො. හෙතුයෙව හෙතුකප්පා.

๑๖. แม้ในบทว่า ยสฺส วนถชา นี้ ก็พึงทราบว่า วนถชา (เกิดจากตัณหา) เหมือนกับ ทรถชา (เกิดจากความเดือดร้อน) แต่ในทางวจนัตถะ มีความพิเศษดังนี้ คือ ธรรมชาติใดย่อมขอ ย่อมเสพในอารมณ์ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า วนะ ความว่า ย่อมขอ ย่อมเสพ ย่อมคบ คำว่า วนะ นี้ เป็นชื่อของตัณหา จริงอยู่ ตัณหานั้นเรียกว่า "วนะ" เพราะปรารถนาและเสพซึ่งอารมณ์ทั้งหลาย ธรรมชาติใด ย่อมแผ่ไป ย่อมกระทำให้กว้างขวางซึ่งวนะ (ตัณหา) นั้น โดยอำนาจแห่งการครอบงำ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า วนถะ, คำว่า วนถะ นี้ เป็นชื่อของตัณหานุสัย ธรรมชาติที่เกิดจากวนถะ ชื่อว่า วนถชา แต่บางท่านกล่าวว่า "กิเลสทั้งหมดเรียกว่า วนถะ เพราะเป็นดุจป่าทึบ, ส่วนกิเลสที่เกิดขึ้นในภายหลังเรียกว่า วนถชา" ในอุรคสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาความหมายนี้เท่านั้น, ส่วนความหมายอื่น ท่านประสงค์เอาในธรรมบทคาถา บทว่า วินิพนฺธาย ภวาย ได้แก่ เพื่อผูกไว้ในภพ อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า เพื่อผูกจิตไว้ในอารมณ์ทั้งหลาย และเพื่อการเกิดขึ้นในอนาคต บทว่า เหตุกปฺปา ได้แก่ เหตุ นั่นเอง

17. යො නීවරණෙති එත්ථ නීවරණාති චිත්තං, හිතපටිපත්තිං වා නීවරන්තීති නීවරණා, පටිච්ඡාදෙන්තීති අත්ථො. පහායාති ඡඩ්ඩෙත්වා. පඤ්චාති තෙසං සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො. ඊඝාභාවතො අනීඝො. කථංකථාය තිණ්ණත්තා තිණ්ණකථංකථො. විගතසල්ලත්තා විසල්ලො. කිං වුත්තං හොති? යො භික්ඛු කාමච්ඡන්දාදීනි පඤ්ච නීවරණානි සමන්තභද්දකෙ වුත්තනයෙන සාමඤ්ඤතො විසෙසතො ච නීවරණෙසු ආදීනවං දිස්වා තෙන තෙන මග්ගෙන පහාය තෙසඤ්ච පහීනත්තා එව කිලෙසදුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ඊඝස්සාභාවෙන [Pg.23] අනීඝො, ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) නයෙන පවත්තාය කථංකථාය තිණ්ණත්තා තිණ්ණකථංකථො, ‘‘තත්ථ කතමෙ පඤ්ච සල්ලා? රාගසල්ලො, දොසසල්ලො, මොහසල්ලො, මානසල්ලො, දිට්ඨිසල්ලො’’ති වුත්තානං පඤ්චන්නං සල්ලානං විගතත්තා විසල්ලො. සො භික්ඛු පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ජහාති ඔරපාරන්ති.

๑๗. ในบทว่า โย นีวรเณ นี้ ธรรมชาติใดย่อมห้ามจิต หรือห้ามการปฏิบัติที่เป็นประโยชน์ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า นิวรณ์ ความว่า ย่อมปกปิด บทว่า ปหาย ได้แก่ ละทิ้งแล้ว บทว่า ปญฺจ เป็นการกำหนดจำนวนของนิวรณ์เหล่านั้น ชื่อว่า อนีโฆ (ผู้ไม่มีทุกข์) เพราะไม่มีทุกข์ ชื่อว่า ติณฺณกถํกโถ (ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว) เพราะข้ามความสงสัยได้แล้ว ชื่อว่า วิสลฺโล (ผู้ไม่มีลูกศร) เพราะลูกศรไปปราศแล้ว ความว่าอย่างไร ความว่า ภิกษุใดเห็นโทษในนิวรณ์ ๕ ประการ มีกามฉันทะเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตภัททกคาถา ทั้งโดยทั่วไปและโดยพิเศษ แล้วละได้ด้วยมรรคนั้นๆ และเพราะละนิวรณ์เหล่านั้นได้นั่นเอง จึงชื่อว่า อนีโฆ (ผู้ไม่มีทุกข์) เพราะไม่มีทุกข์ที่เรียกว่ากิเลสทุกข์ ชื่อว่า ติณฺณกถํกโถ (ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว) เพราะข้ามความสงสัยที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือไม่หนอ" ได้แล้ว ชื่อว่า วิสลฺโล (ผู้ไม่มีลูกศร) เพราะลูกศร ๕ ประการที่ตรัสไว้ว่า "ในบรรดาลูกศรเหล่านั้น ลูกศร ๕ ประการเป็นไฉน? คือ ลูกศรคือราคะ ลูกศรคือโทสะ ลูกศรคือโมหะ ลูกศรคือมานะ ลูกศรคือทิฏฐิ" ไปปราศแล้ว ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง

අත්‍රාපි ච කිලෙසපටිපාටියා මග්ගපටිපාටියා චාති ද්විධා එව නීවරණප්පහානං වෙදිතබ්බං. කිලෙසපටිපාටියා හි කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස බ්‍යාපාදනීවරණස්ස ච තතියමග්ගෙන පහානං හොති, ථිනමිද්ධනීවරණස්ස උද්ධච්චනීවරණස්ස ච චතුත්ථමග්ගෙන. ‘‘අකතං වත මෙ කුසල’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) නයෙන පවත්තස්ස විප්පටිසාරසඞ්ඛාතස්ස කුක්කුච්චනීවරණස්ස විචිකිච්ඡානීවරණස්ස ච පඨමමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා පන කුක්කුච්චනීවරණස්ස විචිකිච්ඡානීවරණස්ස ච පඨමමග්ගෙන පහානං හොති, කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස බ්‍යාපාදනීවරණස්ස ච දුතියමග්ගෙන තනුභාවො හොති, තතියෙන අනවසෙසප්පහානං. ථිනමිද්ධනීවරණස්ස උද්ධච්චනීවරණස්ස ච චතුත්ථමග්ගෙන පහානං හොතීති. එවං –

อนึ่ง ในการละนิวรณ์นั้น พึงทราบการละนิวรณ์ว่ามี ๒ อย่างเท่านั้น คือ โดยลำดับแห่งกิเลส และโดยลำดับแห่งมรรค. จริงอยู่ โดยลำดับแห่งกิเลส การละกามฉันทนิวรณ์และพยาปาทนิวรณ์ย่อมมีได้ด้วยตติยมรรค, การละถีนมิทธนิวรณ์และอุทธัจจนิวรณ์ (ย่อมมีได้) ด้วยจตุตถมรรค. การละกุกกุจจนิวรณ์อันชื่อว่าความเดือดร้อนใจ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "โอหนอ กุศลเราไม่ได้ทำไว้" และการละวิจิกิจฉานิวรณ์ (ย่อมมีได้) ด้วยปฐมมรรค. ส่วนโดยลำดับแห่งมรรค การละกุกกุจจนิวรณ์และวิจิกิจฉานิวรณ์ย่อมมีได้ด้วยปฐมมรรค, กามฉันทนิวรณ์และพยาปาทนิวรณ์ย่อมเบาบางลงด้วยทุติยมรรค และละได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยตติยมรรค. การละถีนมิทธนิวรณ์และอุทธัจจนิวรณ์ย่อมมีได้ด้วยจตุตถมรรค ด้วยประการฉะนี้

‘‘යො නීවරණෙ පහාය පඤ්ච, අනීඝො තිණ්ණකථංකථො විසල්ලො;

සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිවත්තචං පුරාණ’’න්ති. –

ภิกษุใดละนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีทุกข์ ข้ามความสงสัยได้ ถอนลูกศร (คือกิเลส) เสียได้ ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้และฝั่งหน้าได้ เหมือนงูลอกคราบเก่าของตนทิ้งไป ฉะนั้น

අරහත්තනිකූටෙනෙව භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො. ‘‘එකච්චෙ යෙන යෙන තෙසං භික්ඛූනං යා යා ගාථා දෙසිතා, තෙන තෙන තස්සා තස්සා ගාථාය පරියොසානෙ සො සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො’’ති වදන්ති.

พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาโดยมียอดคืออรหัตตผลนั่นเทียว. ในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงคาถาใดๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นโดยนัยใดๆ, ในกาลจบคาถานั้นๆ โดยนัยนั้นๆ ภิกษุนั้นๆ ก็ได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล"

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය උරගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาอุรคสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

2. ධනියසුත්තවණ්ණනා

๒. พรรณนาธนิยสูตร

18. පක්කොදනොති [Pg.24] ධනියසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති. තෙන සමයෙන ධනියො ගොපො මහීතීරෙ පටිවසති. තස්සායං පුබ්බයොගො – කස්සපස්ස භගවතො පාවචනෙ දිබ්බමානෙ වීසති වස්සසහස්සානි දිවසෙ දිවසෙ සඞ්ඝස්ස වීසති සලාකභත්තානි අදාසි. සො තතො චුතො දෙවෙසු උප්පන්නො. එවං දෙවලොකෙ එකං බුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ විදෙහරට්ඨමජ්ඣෙ පබ්බතරට්ඨං නාම අත්ථි තත්ථ ධම්මකොරණ්ඩං නාම නගරං, තස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිපුත්තො හුත්වා අභිනිබ්බත්තො, ගොයූථං නිස්සාය ජීවති. තස්ස හි තිංසමත්තානි ගොසහස්සානි හොන්ති, සත්තවීසසහස්සා ගාවො ඛීරං දුය්හන්ති. ගොපා නාම නිබද්ධවාසිනො න හොන්ති. වස්සිකෙ චත්තාරොමාසෙ ථලෙ වසන්ති, අවසෙසෙ අට්ඨමාසෙ යත්ථ තිණොදකං සුඛං ලබ්භති, තත්ථ වසන්ති. තඤ්ච නදීතීරං වා ජාතස්සරතීරං වා හොති. අථායම්පි වස්සකාලෙ අත්තනො වසිතගාමතො නික්ඛමිත්වා ගුන්නං ඵාසුවිහාරත්ථාය ඔකාසං ගවෙසන්තො මහාමහී භිජ්ජිත්වා එකතො කාලමහී එකතො මහාමහිච්චෙව සඞ්ඛං ගන්ත්වා සන්දමානා පුන සමුද්දසමීපෙ සමාගන්ත්වා පවත්තා. යං ඔකාසං අන්තරදීපං අකාසි, තං පවිසිත්වා වච්ඡානං සාලං අත්තනො ච නිවෙසනං මාපෙත්වා වාසං කප්පෙසි. තස්ස සත්ත පුත්තා, සත්ත ධීතරො, සත්ත සුණිසා, අනෙකෙ ච කම්මකාරා හොන්ති. ගොපා නාම වස්සනිමිත්තං ජානන්ති. යදා සකුණිකා කුලාවකානි රුක්ඛග්ගෙ කරොන්ති, කක්කටකා උදකසමීපෙ ද්වාරං පිදහිත්වා ථලසමීපද්වාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තදා සුවුට්ඨිකා භවිස්සතීති ගණ්හන්ති. යදා පන සකුණිකා කුලාවකානි නීචට්ඨානෙ උදකපිට්ඨෙ කරොන්ති, කක්කටකා ථලසමීපෙ ද්වාරං පිදහිත්වා උදකසමීපද්වාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තදා දුබ්බුට්ඨිකා භවිස්සතීති ගණ්හන්ති.

๑๘. บทว่า ปักโกทโน ได้แก่ ธนิยสูตร. อะไรเป็นเหตุเกิด? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น นายธนิยะผู้เป็นโคบาลอาศัยอยู่ ณ ริมฝั่งแม่น้ำมหี. นี้เป็นบุพพกรรมของนายธนิยะนั้น คือ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะที่รุ่งเรืองอยู่ เขาได้ถวายสลากภัต ๒๐ ที่แก่สงฆ์ทุกๆ วัน ตลอดสองหมื่นปี. เขาจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้บังเกิดในหมู่เทพ. เขาใช้เวลาหนึ่งพุทธันดรในเทวโลกอย่างนี้แล้ว ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ในท่ามกลางวิเทหรัฐ มีแคว้นชื่อปัพพตะ ในที่นั้นมีนครชื่อธัมมโกรัณฑะ เขาได้บังเกิดเป็นบุตรของเศรษฐีในนครนั้น อาศัยฝูงโคเลี้ยงชีพ. ได้ยินว่า เขามีโคประมาณสามหมื่นตัว, แม่โคสองหมื่นเจ็ดพันตัวให้น้ำนม. คนเลี้ยงโคโดยปกติไม่อยู่เป็นหลักแหล่ง. ในฤดูฝน ๔ เดือน พวกเขาจะอยู่ที่ดอน, ใน ๘ เดือนที่เหลือ พวกเขาจะอยู่ในที่ที่หาหญ้าและน้ำได้ง่าย. และที่นั้นก็คือริมฝั่งแม่น้ำหรือริมฝั่งสระที่เกิดขึ้นเอง. ครั้งนั้น แม้นายธนิยะนี้ก็เช่นกัน ในฤดูฝน ได้ออกจากหมู่บ้านที่ตนเคยอยู่ แสวงหาสถานที่เพื่อความอยู่ผาสุกของฝูงโค (จนไปถึงที่ซึ่ง) แม่น้ำมหามาหีและกาฬมาหีไหลมารวมกันเป็นสายเดียว มีชื่อเรียกว่ามหามาหีเท่านั้น แล้วไหลไปรวมกับทะเลอีกครั้งในที่ใกล้สมุทร. (แม่น้ำ) ได้ทำให้สถานที่ใดเป็นเกาะกลางน้ำ เขาก็เข้าไปในที่นั้น สร้างโรงสำหรับลูกโคและที่อยู่ของตนแล้ว ได้อาศัยอยู่. เขามีบุตร ๗ คน, ธิดา ๗ คน, สะใภ้ ๗ คน, และคนงานอีกมากมาย. คนเลี้ยงโคโดยปกติจะรู้ลักษณะของฝน. เมื่อใดที่ฝูงนกทำรังบนยอดไม้, ปูทั้งหลายปิดรูที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำแล้วใช้รูที่อยู่ใกล้ที่ดอน, เมื่อนั้นพวกเขาก็ถือเอาเป็นนิมิตว่า 'ฝนจะตกดี'. แต่เมื่อใดที่ฝูงนกทำรังในที่ต่ำใกล้ผิวน้ำ, ปูทั้งหลายปิดรูที่อยู่ใกล้ที่ดอนแล้วใช้รูที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำ, เมื่อนั้นพวกเขาก็ถือเอาเป็นนิมิตว่า 'ฝนจะแล้ง'.

අථ සො ධනියො සුවුට්ඨිකනිමිත්තානි උපසල්ලක්ඛෙත්වා උපකට්ඨෙ වස්සකාලෙ අන්තරදීපා නික්ඛමිත්වා මහාමහියා පරතීරෙ සත්තසත්තාහම්පි දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන අනජ්ඣොත්ථරණොකාසෙ අත්තනො වසනොකාසං කත්වා සමන්තා පරික්ඛිපිත්වා, වච්ඡසාලායො මාපෙත්වා, තත්ථ නිවාසං කප්පෙසි. අථස්ස දාරුතිණාදිසඞ්ගහෙ කතෙ සබ්බෙසු පුත්තදාරකම්මකරපොරිසෙසු [Pg.25] සමානියෙසු ජාතෙසු නානප්පකාරෙ ඛජ්ජභොජ්ජෙ පටියත්තෙ සමන්තා චතුද්දිසා මෙඝමණ්ඩලානි උට්ඨහිංසු. සො ධෙනුයො දුහාපෙත්වා, වච්ඡසාලාසු වච්ඡෙ සණ්ඨාපෙත්වා, ගුන්නං චතුද්දිසා ධූමං කාරාපෙත්වා, සබ්බපරිජනං භොජාපෙත්වා, සබ්බකිච්චානි කාරාපෙත්වා තත්ථ තත්ථ දීපෙ උජ්ජාලාපෙත්වා, සයං ඛීරෙන භත්තං භුඤ්ජිත්වා, මහාසයනෙ සයන්තො අත්තනො සිරිසම්පත්තිං දිස්වා, තුට්ඨචිත්තො හුත්වා, අපරදිසාය මෙඝත්ථනිතසද්දං සුත්වා නිපන්නො ඉමං උදානං උදානෙසි ‘‘පක්කොදනො දුද්ධඛීරොහමස්මී’’ති.

ครั้งนั้น นายธนิยะนั้นสังเกตเห็นนิมิตว่าฝนจะตกดี เมื่อฤดูฝนใกล้เข้ามา จึงออกจากเกาะกลางน้ำนั้น ไปยังฝั่งตรงข้ามของแม่น้ำมหามาหี ในสถานที่ซึ่งน้ำท่วมไม่ถึงแม้ฝนจะตกตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ทำที่อยู่ของตน ล้อมรั้วไว้โดยรอบ สร้างโรงสำหรับลูกโคแล้ว ได้อาศัยอยู่ในที่นั้น. ครั้นเมื่อเขาได้รวบรวมฟืนและหญ้าเป็นต้นไว้แล้ว เมื่อบุตร ภรรยา และคนงานชายทั้งหมดมาประชุมพร้อมเพรียงกันแล้ว เมื่อของขบเคี้ยวของฉันชนิดต่างๆ ถูกจัดเตรียมไว้แล้ว กลุ่มเมฆก็ตั้งขึ้นจากทิศทั้งสี่โดยรอบ. เขาให้คนรีดนมแม่โคทั้งหลาย จัดแจงให้ลูกโคทั้งหลายอยู่ในโรงโค ให้คนก่อควันไล่ยุงให้ฝูงโคในทิศทั้งสี่ ให้บริวารทั้งหมดบริโภคอาหาร จัดการกิจการงานทั้งหมดให้เสร็จสิ้น ให้คนจุดประทีปตามที่ต่างๆ แล้วตนเองบริโภคข้าวกับน้ำนม นอนอยู่บนที่นอนอันใหญ่โต เห็นสิริสมบัติของตนแล้ว มีใจยินดี ได้ยินเสียงฟ้าร้องจากอีกทิศหนึ่ง ขณะที่นอนอยู่นั้น ก็ได้เปล่งอุทานนี้ว่า 'เรามีข้าวหุงสุกแล้ว มีนมรีดแล้ว'

තත්‍රායං අත්ථවණ්ණනා – පක්කොදනොති සිද්ධභත්තො. දුද්ධඛීරොති ගාවො දුහිත්වා ගහිතඛීරො. අහන්ති අත්තානං නිදස්සෙති, අස්මීති අත්තනො තථාභාවං. පක්කොදනො දුද්ධඛීරො ච අහමස්මි භවාමීති අත්ථො. ඉතීති එවමාහාති අත්ථො. නිද්දෙසෙ පන ‘‘ඉතීති පදසන්ධි, පදසංසග්ගො, පදපාරිපූරි, අක්ඛරසමවායො බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාමෙත’’න්ති (චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1) එවමස්ස අත්ථො වණ්ණිතො. සොපි ඉදමෙව සන්ධායාති වෙදිතබ්බො. යං යං හි පදං පුබ්බපදෙන වුත්තං, තස්ස තස්ස එවමාහාති එතමත්ථං පකාසෙන්තොයෙව ඉතිසද්දො පච්ඡිමෙන පදෙන මෙත්තෙය්‍යො ඉති වා භගවා ඉති වා එවමාදිනා පදසන්ධි හොති, නාඤ්ඤථා.

ในคาถานั้น มีการพรรณนาความหมายดังนี้: บทว่า "ปักโกทโน" หมายถึง ผู้มีข้าวสุกแล้ว บทว่า "ทุทฺธขีโร" หมายถึง ผู้รีดนมโคแล้วได้น้ำนมมา บทว่า "อหํ" แสดงถึงตนเอง บทว่า "อสฺมิ" แสดงถึงความเป็นอย่างนั้นของตน ความหมายคือ "เราเป็นผู้มีข้าวสุกแล้วและเป็นผู้มีน้ำนมที่รีดแล้ว" บทว่า "อิติ" มีความหมายว่า "กล่าวอย่างนี้" ส่วนในคัมภีร์นิทเทส ความหมายของบทว่า "อิติ" นี้ ท่านพรรณนาไว้ว่า "คือการเชื่อมบท การเกี่ยวเนื่องของบท การทำให้บทเต็ม ความสละสลวยของพยัญชนะ และลำดับของบท" (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทเทส ๑) พึงทราบว่า แม้คำพรรณนานั้น ท่านก็กล่าวหมายถึง (ลำดับของบท) นี้เท่านั้น จริงอยู่ อิติศัพท์ย่อมเป็นตัวเชื่อมบท (ปทสนธิ) กับบทหลัง มีอาทิว่า "เมตฺเตยฺโย อิติ" หรือ "ภควา อิติ" เพื่อแสดงความหมายว่า "กล่าวอย่างนี้" ของบทหลังแต่ละบทที่สัมพันธ์กับบทหน้า ด้วยประการอื่นหามิได้

ධනියො ගොපොති තස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස නාමසමොධානං. සො හි යානිමානි ථාවරාදීනි පඤ්ච ධනානි, තෙසු ඨපෙත්වා දානසීලාදිඅනුගාමිකධනං, ඛෙත්තවත්ථු-ආරාමාදිතො ථාවරධනතොපි, ගවස්සාදිතො ජඞ්ගමධනතොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිතො සංහාරිමධනතොපි, සිප්පායතනාදිතො අඞ්ගසමධනතොපි යං තං ලොකස්ස පඤ්චගොරසානුප්පදානෙන බහූපකාරං තං සන්ධාය ‘‘නත්ථි ගොසමිතං ධන’’න්ති (සං. නි. 1.13; නෙත්ති. 123) එවං විසෙසිතං ගොධනං, තෙන සමන්නාගතත්තා ධනියො, ගුන්නං පාලනතො ගොපො. යො හි අත්තනො ගාවො පාලෙති, සො ‘‘ගොපො’’ති වුච්චති. යො පරෙසං වෙතනෙන භටො හුත්වා, සො ගොපාලකො. අයං පන අත්තනොයෙව, තෙන ගොපොති වුත්තො.

บทว่า "ธนิโย โคโป" เป็นการรวมชื่อของเศรษฐีบุตรนั้น จริงอยู่ ในบรรดาทรัพย์ ๕ อย่าง มีถาวรทรัพย์เป็นต้น ยกเว้นอานุคามิกทรัพย์ มีทานและศีลเป็นต้นแล้ว ทรัพย์คือโคซึ่งมีอุปการะมากแก่โลกด้วยการให้โครสห้าอย่าง ท่านหมายถึงทรัพย์คือโคนั้น จึงทำให้พิเศษขึ้นว่า "ทรัพย์ที่เสมอด้วยโคไม่มี" (สํ.นิ. ๑.๑๓; เนตฺติ. ๑๒๓) ทั้งโดยเป็นถาวรทรัพย์จากที่นา ที่ดิน และสวน เป็นต้น ทั้งโดยเป็นชังคมทรัพย์จากโคและม้า เป็นต้น ทั้งโดยเป็นสังหาริมทรัพย์จากเงินและทอง เป็นต้น และทั้งโดยเป็นอังคสมทรัพย์จากศิลปวิทยา เป็นต้น เพราะเขาเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยทรัพย์คือโคนั้น จึงชื่อว่า "ธนิยะ" เพราะเลี้ยงดูฝูงโค จึงชื่อว่า "โคโป" จริงอยู่ ผู้ใดเลี้ยงโคของตน ผู้นั้นเรียกว่า "โคโป" ส่วนผู้ใดเป็นลูกจ้างรับค่าจ้างเลี้ยงโคของผู้อื่น ผู้นั้นเรียกว่า "โคปาลกะ" แต่ผู้นี้เลี้ยงโคของตนเองเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "โคโป"

අනුතීරෙති [Pg.26] තීරස්ස සමීපෙ. මහියාති මහාමහීනාමිකාය නදියා. සමානෙන අනුකූලවත්තිනා පරිජනෙන සද්ධිං වාසො යස්ස සො සමානවාසො, අයඤ්ච තථාවිධො. තෙනාහ ‘‘සමානවාසො’’ති. ඡන්නාති තිණපණ්ණච්ඡදනෙහි අනොවස්සකා කතා. කුටීති වසනඝරස්සෙතං අධිවචනං. ආහිතොති ආභතො, ජාලිතො වා. ගිනීති අග්ගි. තෙසු තෙසු ඨානෙසු අග්ගි ‘‘ගිනී’’ති වොහරීයති. අථ චෙ පත්ථයසීති ඉදානි යදි ඉච්ඡසීති වුත්තං හොති. පවස්සාති සිඤ්ච, පග්ඝර, උදකං මුඤ්චාති අත්ථො. දෙවාති මෙඝං ආලපති. අයං තාවෙත්ථ පදවණ්ණනා.

บทว่า "อนุติเร" หมายถึง ใกล้ฝั่ง บทว่า "มหิยา" หมายถึง แห่งแม่น้ำชื่อมหามหี ผู้ใดอยู่ร่วมกับบริวารที่ประพฤติตามสมควรแก่กัน ผู้นั้นชื่อว่า "สมานวาสะ" และผู้นี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมานวาโส" บทว่า "ฉันนา" หมายถึง (กระท่อม) ที่มุงด้วยหญ้าและใบไม้ ทำให้ฝนรั่วรดไม่ได้ บทว่า "กุฏี" เป็นชื่อเรียกเรือนที่อยู่อาศัย บทว่า "อาหิโต" หมายถึง นำมาแล้ว หรือ ก่อขึ้นแล้ว บทว่า "คินิ" หมายถึง ไฟ ในที่นั้นๆ ไฟถูกเรียกว่า "คินิ" บทว่า "อถ เจ ปตฺถยสี" ความว่า บัดนี้ ถ้าท่านปรารถนา บทว่า "ปวสฺส" มีความหมายว่า จงรดลงมา จงไหลหลั่ง จงปล่อยน้ำลงมา บทว่า "เทว" เป็นการเรียกเมฆ นี้เป็นการพรรณนาบทในที่นี้ก่อน

අයං පන අත්ථවණ්ණනා – එවමයං ධනියො ගොපො අත්තනො සයනඝරෙ මහාසයනෙ නිපන්නො මෙඝත්ථනිතං සුත්වා ‘‘පක්කොදනොහමස්මී’’ති භණන්තො කායදුක්ඛවූපසමූපායං කායසුඛහෙතුඤ්ච අත්තනො සන්නිහිතං දීපෙති. ‘‘දුද්ධඛීරොහමස්මී’’ති භණන්තො චිත්තදුක්ඛවූපසමූපායං චිත්තසුඛහෙතුඤ්ච. ‘‘අනුතීරෙ මහියා’’ති නිවාසට්ඨානසම්පත්තිං, ‘‘සමානවාසො’’ති තාදිසෙ කාලෙ පියවිප්පයොගපදට්ඨානස්ස සොකස්සාභාවං. ‘‘ඡන්නා කුටී’’ති කායදුක්ඛාපගමපටිඝාතං. ‘‘ආහිතො ගිනී’’ති යස්මා ගොපාලකා පරික්ඛෙපධූමදාරුඅග්ගිවසෙන තයො අග්ගී කරොන්ති. තෙ ච තස්ස ගෙහෙ සබ්බෙ කතා, තස්මා සබ්බදිසාසු පරික්ඛෙපග්ගිං සන්ධාය ‘‘ආහිතො ගිනී’’ති භණන්තො වාළමිගාගමනනිවාරණං දීපෙති, ගුන්නං මජ්ඣෙ ගොමයාදීහි ධූමග්ගිං සන්ධාය ඩංසමකසාදීහි ගුන්නං අනාබාධං, ගොපාලකානං සයනට්ඨානෙ දාරුඅග්ගිං සන්ධාය ගොපාලකානං සීතාබාධපටිඝාතං. සො එවං දීපෙන්තො අත්තනො වා ගුන්නං වා පරිජනස්ස වා වුට්ඨිපච්චයස්ස කස්සචි ආබාධස්ස අභාවතො පීතිසොමනස්සජාතො ආහ – ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති.

ส่วนนี้เป็นการพรรณนาความหมาย: ธนิยโคบาลผู้นี้ นอนอยู่บนที่นอนใหญ่ในเรือนนอนของตน ได้ยินเสียงฟ้าร้องแล้ว เมื่อกล่าวว่า "เรามีข้าวสุกแล้ว" ย่อมแสดงถึงอุบายระงับทุกข์ทางกายและเหตุแห่งสุขทางกายที่ตนมีอยู่ เมื่อกล่าวว่า "เรามีน้ำนมที่รีดแล้ว" (ย่อมแสดงถึง) อุบายระงับทุกข์ทางใจและเหตุแห่งสุขทางใจ (เมื่อกล่าวว่า) "ใกล้ฝั่งแม่น้ำมหี" (ย่อมแสดงถึง) ความสมบูรณ์ของสถานที่อยู่ (เมื่อกล่าวว่า) "อยู่ร่วมกับบริวารที่เสมอกัน" (ย่อมแสดงถึง) การไม่มีความโศกซึ่งมีเหตุใกล้คือการพลัดพรากจากของรักในกาลเช่นนั้น (เมื่อกล่าวว่า) "กระท่อมมุงดีแล้ว" (ย่อมแสดงถึง) การป้องกันความทุกข์ทางกายที่จะเกิดขึ้น (เมื่อกล่าวว่า) "ไฟก่อขึ้นแล้ว" เพราะว่าพวกคนเลี้ยงโคย่อมก่อไฟ ๓ กอง คือ ไฟล้อม ไฟรมควัน และไฟจากฟืน และไฟเหล่านั้นทั้งหมดก็ถูกก่อขึ้นในเรือนของเขา เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "ไฟก่อขึ้นแล้ว" โดยหมายถึงไฟที่ล้อมไว้ในทุกทิศ ย่อมแสดงถึงการป้องกันการมาของสัตว์ร้าย, โดยหมายถึงไฟรมควันด้วยมูลโคเป็นต้นในท่ามกลางฝูงโค (ย่อมแสดงถึง) การไม่มีโรคภัยจากริ้นและยุงเป็นต้นแก่ฝูงโค, และโดยหมายถึงไฟจากฟืนในที่นอนของพวกคนเลี้ยงโค (ย่อมแสดงถึง) การป้องกันโรคภัยคือความหนาวแก่พวกคนเลี้ยงโค เขาเมื่อแสดงอย่างนี้ เพราะไม่มีโรคภัยใดๆ อันเกิดจากฝนตกแก่ตนเอง แก่ฝูงโค หรือแก่บริวาร จึงเกิดปีติโสมนัส กล่าวว่า "ดูก่อนเทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด"

19. එවං ධනියස්ස ඉමං ගාථං භාසමානස්ස අස්සොසි භගවා දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය ජෙතවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං විහරන්තො. සුත්වා ච පන බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස ධනියඤ්ච පජාපතිඤ්චස්ස ‘‘ඉමෙ උභොපි හෙතුසම්පන්නා. සචෙ අහං ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙස්සාමි, උභොපි පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති. නො චෙ ගමිස්සාමි, ස්වෙ උදකොඝෙන විනස්සිස්සන්තී’’ති තං ඛණෙයෙව සාවත්ථිතො සත්ත යොජනසතානි ධනියස්ස නිවාසට්ඨානං ආකාසෙන ගන්ත්වා තස්ස කුටියා උපරි අට්ඨාසි. ධනියො තං ගාථං පුනප්පුනං භාසතියෙව[Pg.27], න නිට්ඨාපෙති, භගවති ගතෙපි භාසති. භගවා ච තං සුත්වා ‘‘න එත්තකෙන සන්තුට්ඨා වා විස්සත්ථා වා හොන්ති, එවං පන හොන්තී’’ති දස්සෙතුං –

๑๙. พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวันมหาวิหาร ได้ทรงสดับคำของธนิยะผู้กำลังกล่าวคาถานี้อยู่ ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ ล่วงวิสัยของมนุษย์ ครั้นทรงสดับแล้ว เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นธนิยะและภรรยาของเขา (ทรงดำริว่า) "ทั้งสองคนนี้เป็นผู้มีเหตุสมบูรณ์ ถ้าเราไปแสดงธรรม ทั้งสองคนจักบวชแล้วบรรลุพระอรหัต แต่ถ้าเราไม่ไป พรุ่งนี้ทั้งสองจักพินาศด้วยกระแสน้ำ" ในขณะนั้นเอง พระองค์เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังที่อยู่ของธนิยะซึ่งห่างออกไปเจ็ดร้อยโยชน์โดยทางอากาศ แล้วประทับยืนอยู่เบื้องบนกระท่อมของเขา ฝ่ายธนิยะก็กล่าวคาถานั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ยังไม่จบ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปถึงแล้ว ก็ยังกล่าวอยู่ และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่า "บุคคลจะชื่อว่าเป็นผู้สันโดษหรือเป็นผู้วางใจด้วยเหตุเพียงเท่านี้หามิได้ แต่จะเป็นได้ด้วยเหตุอย่างนี้" (จึงตรัสว่า)

‘‘අක්කොධනො විගතඛිලොහමස්මි, අනුතීරෙ මහියෙකරත්තිවාසො;

විවටා කුටි නිබ්බුතො ගිනි, අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති. –

"เราเป็นผู้ไม่มีความโกรธ เป็นผู้มีกิเลสดุจตะปูถอนขึ้นแล้ว อยู่คืนเดียวที่ริมฝั่งแม่น้ำมหี กระท่อมของเราเปิดแล้ว ไฟของเราดับแล้ว ดูก่อนเทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด"

ඉමං පටිගාථං අභාසි බ්‍යඤ්ජනසභාගං නො අත්ථසභාගං. න හි ‘‘පක්කොදනො’’ති, ‘‘අක්කොධනො’’ති ච ආදීනි පදානි අත්ථතො සමෙන්ති මහාසමුද්දස්ස ඔරිමපාරිමතීරානි විය, බ්‍යඤ්ජනං පනෙත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චි සමෙතීති බ්‍යඤ්ජනසභාගානි හොන්ති. තත්ථ පුරිමගාථාය සදිසපදානං වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

(พระผู้มีพระภาคเจ้า) ได้ตรัสคาถาตอบนี้ ซึ่งมีพยัญชนะคล้ายกัน แต่มีความหมายไม่คล้ายกัน จริงอยู่ บททั้งหลายมีอาทิว่า "ปักโกทโน" และ "อักโกธโน" ย่อมไม่เสมอกันโดยความหมาย เปรียบเหมือนฝั่งข้างนี้และฝั่งข้างโน้นของมหาสมุทร แต่ในคาถาทั้งสองนี้ พยัญชนะมีความคล้ายคลึงกันอยู่บ้าง เพราะเหตุนั้นจึงเป็นคาถาที่มีพยัญชนะคล้ายกัน ในคาถาทั้งสองนั้น พึงทราบความหมายของบทที่คล้ายกันในคาถาแรกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

විසෙසපදානං පනායං පදතො අත්ථතො ච වණ්ණනා – අක්කොධනොති අකුජ්ඣනසභාවො. යො හි සො පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරආඝාතවත්ථුසම්භවො කොධො එකච්චස්ස සුපරිත්තොපි උප්පජ්ජමානො හදයං සන්තාපෙත්වා වූපසම්මති, යෙන ච තතො බලවතරුප්පන්නෙන එකච්චො මුඛවිකුණනමත්තං කරොති, තතො බලවතරෙන එකච්චො ඵරුසං වත්තුකාමො හනුසඤ්චලනමත්තං කරොති, අපරො තතො බලවතරෙන ඵරුසං භණති, අපරො තතො බලවතරෙන දණ්ඩං වා සත්ථං වා ගවෙසන්තො දිසා විලොකෙති, අපරො තතො බලවතරෙන දණ්ඩං වා සත්ථං වා ආමසති, අපරො තතො බලවතරෙන දණ්ඩාදීනි ගහෙත්වා උපධාවති, අපරො තතො බලවතරෙන එකං වා ද්වෙ වා පහාරෙ දෙති, අපරො තතො බලවතරෙන අපි ඤාතිසාලොහිතං ජීවිතා වොරොපෙති, එකච්චො තතො බලවතරෙන පච්ඡා විප්පටිසාරී අත්තානම්පි ජීවිතා වොරොපෙති සීහළදීපෙ කාලගාමවාසී අමච්චො විය. එත්තාවතා ච කොධො පරමවෙපුල්ලප්පත්තො හොති. සො භගවතා බොධිමණ්ඩෙයෙව සබ්බසො පහීනො උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො, තස්මා භගවා ‘‘අක්කොධනොහමස්මී’’ති ආහ.

อนึ่ง นี้เป็นคำอธิบายบทพิเศษทั้งหลายทั้งโดยบทและโดยอรรถ บทว่า อกฺโกธโน คือ มีสภาวะไม่โกรธ จริงอยู่ ความโกรธใดนั้นที่เกิดจากอาฆาตวัตถุมีประการตามที่กล่าวแล้วในก่อน เมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลบางคน แม้จะเล็กน้อยยิ่ง ก็แผดเผาหทัยแล้วย่อมสงบไป และด้วยความโกรธที่เกิดขึ้นมีกำลังกว่านั้น บุคคลบางคนย่อมทำเพียงการบิดเบี้ยวแห่งใบหน้า ด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น บุคคลบางคนประสงค์จะกล่าวคำหยาบ ย่อมทำเพียงการสั่นแห่งคาง คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมกล่าวคำหยาบ คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น แสวงหาท่อนไม้หรือศาสตรา ย่อมแลดูทิศทั้งหลาย คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมลูบคลำท่อนไม้หรือศาสตรา คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ถือเอาท่อนไม้เป็นต้นแล้ววิ่งเข้าไป คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมให้การประหารครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมปลงแม้ญาติสายโลหิตจากชีวิต บุคคลบางคนด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง ย่อมปลงแม้ตนเองจากชีวิต เหมือนอำมาตย์ผู้ชาวบ้านกาฬคามในเกาะสีหล ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความโกรธย่อมถึงความไพบูลย์อย่างยิ่ง ความโกรธนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงละได้แล้วโดยสิ้นเชิง ณ โพธิมณฑลนั่นเทียว มีรากอันตัดขาดแล้ว ทรงทำให้เป็นดุจตอต้นตาล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เราเป็นผู้ไม่โกรธ"

විගතඛිලොති අපගතඛිලො. යෙ හි තෙ චිත්තබන්ධභාවෙන පඤ්ච චෙතොඛිලා වුත්තා, යෙ හි ච ඛිලභූතෙ චිත්තෙ සෙය්‍යථාපි නාම ඛිලෙ භූමිභාගෙ [Pg.28] චත්තාරො මාසෙ වස්සන්තෙපි දෙවෙ සස්සානි න රුහන්ති, එවමෙවං සද්ධම්මස්සවනාදිකුසලහෙතුවස්සෙ වස්සන්තෙපි කුසලං න රුහති තෙ ච භගවතා බොධිමණ්ඩෙයෙව සබ්බසො පහීනා, තස්මා භගවා ‘‘විගතඛිලොහමස්මී’’ති ආහ.

บทว่า วิคตขิโล คือ มีตะปูคือเครื่องตรึงใจไปปราศแล้ว จริงอยู่ เจโตขีล ๕ ประการเหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเครื่องผูกพันจิต และจริงอยู่ เมื่อจิตเป็นดุจหลักตอ อุปมาเหมือนในภาคพื้นดินที่มีหลักตอ แม้เมื่อฝนตกอยู่ตลอด ๔ เดือน พืชพันธุ์ย่อมไม่งอกงาม ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อฝนคือกุศลเหตุมีการฟังพระสัทธรรมเป็นต้นตกอยู่ กุศลก็ย่อมไม่งอกงาม (แก่บุคคลผู้มีจิตเป็นดุจหลักตอ) เจโตขีลเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงละได้แล้วโดยสิ้นเชิง ณ โพธิมณฑลนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เราเป็นผู้มีตะปูคือเครื่องตรึงใจไปปราศแล้ว"

එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො. යථා හි ධනියො තත්ථ චත්තාරො වස්සිකෙ මාසෙ නිබද්ධවාසං උපගතො, න තථා භගවා. භගවා හි තංයෙව රත්තිං තස්ස අත්ථකාමතාය තත්ථ වාසං උපගතො. තස්මා ‘‘එකරත්තිවාසො’’ති ආහ. විවටාති අපනීතච්ඡදනා. කුටීති අත්තභාවො. අත්තභාවො හි තං තං අත්ථවසං පටිච්ච කායොතිපි ගුහාතිපි දෙහොතිපි සන්දෙහොතිපි නාවාතිපි රථොතිපි වණොතිපි ධජොතිපි වම්මිකොතිපි කුටීතිපි කුටිකාතිපි වුච්චති. ඉධ පන කට්ඨාදීනි පටිච්ච ගෙහනාමිකා කුටි විය අට්ඨිආදීනි පටිච්ච සඞ්ඛ්‍යං ගතත්තා ‘‘කුටී’’ති වුත්තො. යථාහ –

การอยู่คืนหนึ่งมีแก่พระองค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ဧကရတ္တိဝါသ (ผู้มีการอยู่คืนเดียว) จริงอยู่ เหมือนอย่างธนิยะเข้าถึงการอยู่ประจำตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝนในที่นั้นฉันใด พระผู้มีพระภาคไม่ได้ (ทรงอยู่ประจำ) ฉันนั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าถึงการประทับอยู่ ณ ที่นั้นในคืนนั้นนั่นเทียว ด้วยความปรารถนาประโยชน์แก่ธนิยะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ဧကရတ္တိဝါသ บทว่า วิวฏา คือ มีเครื่องมุงบังอันนำออกแล้ว บทว่า กุฏิ คือ อัตภาพ จริงอยู่ อัตภาพอาศัยอำนาจประโยชน์นั้นๆ ย่อมถูกเรียกว่า กายบ้าง, ถ้ำบ้าง, เดหะบ้าง, สันเดหะบ้าง, นาวาบ้าง, รถบ้าง, แผลบ้าง, ธงบ้าง, จอมปลวกบ้าง, กุฏิบ้าง, กุฏิน้อยบ้าง แต่ในที่นี้ อัตภาพถูกเรียกว่า "กุฏิ" เพราะอาศัยกระดูกเป็นต้นจึงถึงการนับ (ว่าเป็นกุฏิ) เหมือนกุฏิชื่อว่าเรือนที่อาศัยไม้เป็นต้น (จึงถึงการนับว่าเป็นเรือน) ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, කට්ඨඤ්ච පටිච්ච, වල්ලිඤ්ච පටිච්ච, මත්තිකඤ්ච පටිච්ච, තිණඤ්ච පටිච්ච, ආකාසො පරිවාරිතො අගාරංත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති; එවමෙව ඛො, ආවුසො, අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච, න්හාරුඤ්ච පටිච්ච, මංසඤ්ච පටිච්ච, චම්මඤ්ච පටිච්ච, ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306).

"ดูก่อนอาวุโส อุปมาเหมือนอากาศอันไม้ เถาวัลย์ ดิน และหญ้าแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงการนับว่าเรือนฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน อากาศอันกระดูก เอ็น เนื้อ และหนังแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงการนับว่ารูป"

චිත්තමක්කටස්ස නිවාසතො වා කුටි. යථාහ –

อีกอย่างหนึ่ง (อัตภาพ) ชื่อว่ากุฏิ เพราะเป็นที่อยู่ของลิงคือจิต ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘අට්ඨිකඞ්කලකුටි චෙ සා, මක්කටාවසථො ඉති;

මක්කටො පඤ්චද්වාරාය, කුටිකාය පසක්කිය;

ද්වාරෙන අනුපරියාති, ඝට්ටයන්තො පුනප්පුන’’න්ති. (ථෙරගා. 125);

"กุฏิคือโครงกระดูกนี้แล เป็นที่อาศัยของลิง ลิงนั้นเข้าไปสู่กุฏิน้อยมีประตู ๕ แล้ว ย่อมเที่ยวไปตามประตู กระทบอยู่บ่อยๆ"

සා කුටි යෙන තණ්හාමානදිට්ඨිඡදනෙන සත්තානං ඡන්නත්තා පුනප්පුනං රාගාදිකිලෙසවස්සං අතිවස්සති. යථාහ –

กุฏินั้น เพราะเป็นสิ่งที่ถูกมุงบังไว้สำหรับสัตว์ทั้งหลายด้วยเครื่องมุงบังคือตัณหา มานะ และทิฏฐิใด ฝนคือกิเลสมีราคะเป็นต้นจึงรั่วรดอย่างยิ่งอยู่บ่อยๆ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘ඡන්නමතිවස්සති, විවටං නාතිවස්සති;

තස්මා ඡන්නං විවරෙථ, එවං තං නාතිවස්සතී’’ති. (උදා. 45;

ථෙරගා. 447;

පරි. 339);

"ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้ ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดสิ่งนั้นอย่างนี้"

අයං [Pg.29] ගාථා ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තා ඛන්ධකෙ ථෙරගාථායඤ්ච. ඛන්ධකෙ හි ‘‘යො ආපත්තිං පටිච්ඡාදෙති, තස්ස කිලෙසා ච පුනප්පුනං ආපත්තියො ච අතිවස්සන්ති, යො පන න පටිච්ඡාදෙති, තස්ස නාතිවස්සන්තී’’ති ඉමං අත්ථං පටිච්ච වුත්තා. ථෙරගාථායං ‘‘යස්ස රාගාදිච්ඡදනං අත්ථි, තස්ස පුන ඉට්ඨාරම්මණාදීසු රාගාදිසම්භවතො ඡන්නමතිවස්සති. යො වා උප්පන්නෙ කිලෙසෙ අධිවාසෙති, තස්සෙව අධිවාසිතකිලෙසච්ඡදනච්ඡන්නා අත්තභාවකුටි පුනප්පුනං කිලෙසවස්සං අතිවස්සති. යස්ස පන අරහත්තමග්ගඤාණවාතෙන කිලෙසච්ඡදනස්ස විද්ධංසිතත්තා විවටා, තස්ස නාතිවස්සතී’’ති. අයමත්ථො ඉධ අධිප්පෙතො. භගවතා හි යථාවුත්තං ඡදනං යථාවුත්තෙනෙව නයෙන විද්ධංසිතං, තස්මා ‘‘විවටා කුටී’’ති ආහ. නිබ්බුතොති උපසන්තො. ගිනීති අග්ගි. යෙන හි එකාදසවිධෙන අග්ගිනා සබ්බමිදං ආදිත්තං. යථාහ – ‘‘ආදිත්තං රාගග්ගිනා’’ති විත්ථාරො. සො අග්ගි භගවතො බොධිමූලෙයෙව අරියමග්ගසලිලසෙකෙන නිබ්බුතො, තස්මා ‘‘නිබ්බුතො ගිනී’’ති ආහ.

คาถานี้ท่านกล่าวไว้ใน ๒ ที่ คือในขันธกะและในเถรคาถา จริงอยู่ ในขันธกะ ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงเนื้อความนี้ว่า "ภิกษุใดปกปิดอาบัติ กิเลสทั้งหลายและอาบัติทั้งหลายย่อมรั่วรดภิกษุนั้นบ่อยๆ ส่วนภิกษุใดไม่ปกปิด (กิเลสและอาบัติ) ย่อมไม่รั่วรดภิกษุนั้น" ในเถรคาถา (ท่านกล่าวว่า) "ผู้ใดมีเครื่องมุงบังคือราคะเป็นต้น ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นอีก เพราะมีความเกิดขึ้นแห่งราคะเป็นต้นในอิฏฐารมณ์เป็นต้น หรือภิกษุใดอดกลั้นกิเลสที่เกิดขึ้น ฝนคือกิเลสย่อมรั่วรดกุฏิคืออัตภาพของภิกษุนั้นนั่นเทียว อันเครื่องมุงบังคือกิเลสที่อดกลั้นไว้มุงบังแล้ว อยู่บ่อยๆ ส่วนผู้ใด (มีกุฏิคืออัตภาพ) อันเปิดโล่งแล้ว เพราะเครื่องมุงบังคือกิเลสถูกทำลายแล้วด้วยลมคืออรหัตตมรรคญาณ ฝน (คือกิเลส) ย่อมไม่รั่วรดผู้นั้น" อรรถนี้เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ จริงอยู่ เครื่องมุงบังตามที่กล่าวแล้ว อันพระผู้มีพระภาคทรงทำลายแล้วโดยนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "กุฏิอันเปิดแล้ว" บทว่า นิพฺพุโต คือ สงบระงับแล้ว บทว่า คินิ คือ ไฟ จริงอยู่ ทั้งหมดนี้ถูกไฟ ๑๑ กองใดเผาแล้ว ดังที่ตรัสว่า "อันไฟคือราคะเผาแล้ว" เป็นต้น ความพิสดารพึงทราบโดยอาทิตตปริยายสูตร ไฟนั้นของพระผู้มีพระภาคดับแล้ว ณ โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์นั่นเทียวด้วยการรดแห่งน้ำคืออริยมรรค เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไฟดับแล้ว"

එවං වදන්තො ච ධනියං අතුට්ඨබ්බෙන තුස්සමානං අඤ්ඤාපදෙසෙනෙව පරිභාසති, ඔවදති, අනුසාසති. කථං? ‘‘අක්කොධනො’’ති හි වදමානො, ධනිය, ත්වං ‘‘පක්කොදනොහමස්මී’’ති තුට්ඨො, ඔදනපාකො ච යාවජීවං ධනපරික්ඛයෙන කත්තබ්බො, ධනපරික්ඛයො ච ආරක්ඛාදිදුක්ඛපදට්ඨානො, එවං සන්තෙ දුක්ඛෙනෙව තුට්ඨො හොසි. අහං පන ‘‘අක්කොධනොහමස්මී’’ති තුස්සන්තො සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකදුක්ඛාභාවෙන තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. ‘‘විගතඛිලො’’ති වදමානො ත්වං ‘‘දුද්ධඛීරොහමස්මී’’ති තුස්සන්තො අකතකිච්චොව ‘‘කතකිච්චොහමස්මී’’ති මන්ත්වා තුට්ඨො, අහං පන ‘‘විගතඛිලොහමස්මී’’ති තුස්සන්තො කතකිච්චොව තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. ‘‘අනුතීරෙ මහියෙකරත්තිවාසො’’ති වදමානො ත්වං අනුතීරෙ මහියා සමානවාසොති තුස්සන්තො චතුමාසනිබද්ධවාසෙන තුට්ඨො. නිබද්ධවාසො ච ආවාසසඞ්ගෙන හොති, සො ච දුක්ඛො, එවං සන්තෙ දුක්ඛෙනෙව තුට්ඨො හොසි. අහං පන එකරත්තිවාසොති තුස්සන්තො අනිබද්ධවාසෙන තුට්ඨො, අනිබද්ධවාසො ච ආවාසසඞ්ගාභාවෙන හොති, ආවාසසඞ්ගාභාවො ච සුඛොති සුඛෙනෙව තුට්ඨො හොමීති දීපෙති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสอย่างนี้ ก็ทรงติเตียน ทรงโอวาท ทรงสั่งสอนธนิยโคบาลผู้ยินดีในสิ่งที่ไม่น่ายินดี ด้วยอุบายอย่างอื่น อย่างไร? คือ เมื่อตรัสว่า "เราเป็นผู้ไม่โกรธ" นั้น พระองค์ทรงแสดงว่า "ธนิยะ ท่านยินดีว่า 'เรามีข้าวสุกแล้ว' แต่การหุงข้าวก็ต้องทำไปตลอดชีวิตด้วยความสิ้นเปลืองทรัพย์สมบัติ และความสิ้นเปลืองทรัพย์สมบัติก็มีทุกข์คือการต้องคอยระวังรักษาเป็นต้นเป็นเหตุใกล้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ชื่อว่ายินดีด้วยทุกข์นั่นเอง ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'เราเป็นผู้ไม่โกรธ' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะไม่มีทุกข์ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ" เมื่อตรัสว่า "เราเป็นผู้มีตอคือ...สิ้นแล้ว" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'เรามีน้ำนมที่รีดแล้ว' ท่านยังไม่ได้ทำกิจที่ควรทำ แต่กลับสำคัญว่า 'เราทำกิจเสร็จแล้ว' จึงยินดี ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'เราเป็นผู้มีตอคือ...สิ้นแล้ว' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะทำกิจเสร็จแล้ว" เมื่อตรัสว่า "เราพักอยู่คืนเดียวที่ริมฝั่งแม่น้ำมหี" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'เรามีที่พักอยู่เสมอที่ริมฝั่งแม่น้ำมหี' ท่านยินดีด้วยการอยู่ประจำตลอด ๔ เดือน แต่การอยู่ประจำย่อมมีความข้องอยู่กับที่อยู่ และความข้องนั้นเป็นทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ชื่อว่ายินดีด้วยทุกข์นั่นเอง ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'เราพักอยู่คืนเดียว' ก็ชื่อว่ายินดีด้วยการไม่อยู่ประจำ และการไม่อยู่ประจำย่อมมีได้เพราะไม่มีความข้องอยู่กับที่อยู่ และการไม่มีความข้องอยู่ก็เป็นสุข เราจึงชื่อว่ายินดีด้วยสุขนั่นเอง"

‘‘විවටා [Pg.30] කුටී’’ති වදමානො ත්වං ඡන්නා කුටීති තුස්සන්තො ඡන්නගෙහතාය තුට්ඨො, ගෙහෙ ච තෙ ඡන්නෙපි අත්තභාවකුටිකං කිලෙසවස්සං අතිවස්සති, යෙන සඤ්ජනිතෙහි චතූහි මහොඝෙහි වුය්හමානො අනයබ්‍යසනං පාපුණෙය්‍යාසි, එවං සන්තෙ අතුට්ඨබ්බෙනෙව තුට්ඨො හොසි. අහං පන ‘‘විවටා කුටී’’ති තුස්සන්තො අත්තභාවකුටියා කිලෙසච්ඡදනාභාවෙන තුට්ඨො. එවඤ්ච මෙ විවටාය කුටියා න තං කිලෙසවස්සං අතිවස්සති, යෙන සඤ්ජනිතෙහි චතූහි මහොඝෙහි වුය්හමානො අනයබ්‍යසනං පාපුණෙය්‍යං, එවං සන්තෙ තුට්ඨබ්බෙනෙව තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. ‘‘නිබ්බුතො ගිනී’’ති වදමානො ත්වං ආහිතො ගිනීති තුස්සන්තො අකතූපද්දවනිවාරණොව කතූපද්දවනිවාරණොස්මීති මන්ත්වා තුට්ඨො. අහං පන නිබ්බුතො ගිනීති තුස්සන්තො එකාදසග්ගිපරිළාහාභාවතො කතූපද්දවනිවාරණතායෙව තුට්ඨොති දීපෙති. ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වදමානො එවං විගතදුක්ඛානං අනුප්පත්තසුඛානං කතසබ්බකිච්චානං අම්හාදිසානං එතං වචනං සොභති, අථ චෙ පත්ථයසි, පවස්ස දෙව, න නො තයි වස්සන්තෙ වා අවස්සන්තෙ වා වුඩ්ඪි වා හානි වා අත්ථි, ත්වං පන කස්මා එවං වදසීති දීපෙති. තස්මා යං වුත්තං ‘‘එවං වදන්තො ච ධනිය අතුට්ඨබ්බෙනෙව තුස්සමානං අඤ්ඤාපදෙසෙනෙව පරිභාසති ඔවදති, අනුසාසතී’’ති, තං සම්මදෙව වුත්තන්ති.

เมื่อตรัสว่า "กระท่อมของเราเปิดโล่ง" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'กระท่อมของเรามุงบังดีแล้ว' ท่านยินดีเพราะมีเรือนที่มุงบังแล้ว แต่ถึงแม้เรือนของท่านจะมุงบังดีแล้ว ฝนคือกิเลสก็ยังตกลงมาอย่างหนักในกระท่อมคืออัตภาพของท่าน ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ท่านก็จะถูกโอฆะใหญ่ทั้ง ๔ พัดพาไปถึงความพินาศฉิบหายได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ชื่อว่ายินดีในสิ่งที่ไม่น่ายินดีนั่นเอง ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'กระท่อมของเราเปิดโล่ง' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะไม่มีเครื่องมุงบังคือกิเลสในกระท่อมคืออัตภาพ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ฝนคือกิเลสนั้นย่อมไม่ตกลงมาอย่างหนักในกระท่อมที่เปิดโล่งของเรา ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว เราก็จะไม่ถูกโอฆะใหญ่ทั้ง ๔ พัดพาไปถึงความพินาศฉิบหายได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็ชื่อว่ายินดีในสิ่งที่น่ายินดีนั่นเอง" เมื่อตรัสว่า "ไฟของเราดับแล้ว" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'ไฟของเราก่อขึ้นแล้ว' ท่านยังไม่ได้ป้องกันอุปัทวะ แต่กลับสำคัญว่า 'เราป้องกันอุปัทวะแล้ว' จึงยินดี ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'ไฟของเราดับแล้ว' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะไม่มีความเร่าร้อนแห่งไฟ ๑๑ กอง จึงเป็นการป้องกันอุปัทวะได้แล้วนั่นเอง" เมื่อตรัสว่า "เอาเถิด ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด ท่านเทวะ" พระองค์ทรงแสดงว่า "คำพูดเช่นนี้ย่อมงดงามสำหรับผู้เช่นเรา ผู้ซึ่งปราศจากทุกข์แล้ว บรรลุสุขแล้ว ทำกิจทุกอย่างเสร็จแล้ว คือ เอาเถิด ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด ท่านเทวะ สำหรับเรา ไม่ว่าท่านจะตกหรือไม่ตก ก็ไม่มีความเจริญหรือความเสื่อม แต่ท่านเล่า เหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้น" เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวไว้ว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสอย่างนี้ ก็ทรงติเตียน ทรงโอวาท ทรงสั่งสอนธนิยโคบาลผู้ยินดีในสิ่งที่ไม่น่ายินดี ด้วยอุบายอย่างอื่น" นั้น เป็นคำที่กล่าวไว้ถูกต้องแล้วโดยแท้

20. එවමිමං භගවතා වුත්තං ගාථං සුත්වාපි ධනියො ගොපො ‘‘කො අයං ගාථං භාසතී’’ති අවත්වා තෙන සුභාසිතෙන පරිතුට්ඨො පුනපි තථාරූපං සොතුකාමො අපරම්පි ගාථමාහ ‘‘අන්ධකමකසා’’ති. තත්ථ අන්ධකාති කාළමක්ඛිකානං අධිවචනං, පිඞ්ගලමක්ඛිකානන්තිපි එකෙ. මකසාති මකසායෙව. න විජ්ජරෙති නත්ථි. කච්ඡෙති ද්වෙ කච්ඡා – නදීකච්ඡො ච පබ්බතකච්ඡො ච. ඉධ නදීකච්ඡො. රුළ්හතිණෙති සඤ්ජාතතිණෙ. චරන්තීති භත්තකිච්චං කරොන්ති. වුට්ඨිම්පීති වාතවුට්ඨිආදිකා අනෙකා වුට්ඨියො, තා ආළවකසුත්තෙ පකාසයිස්සාම. ඉධ පන වස්සවුට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. සහෙය්‍යුන්ති ඛමෙය්‍යුං. සෙසං පාකටමෙව. එත්ථ ධනියො යෙ අන්ධකමකසා සන්නිපතිත්වා රුධිරෙ පිවන්තා මුහුත්තෙනෙව ගාවො අනයබ්‍යසනං පාපෙන්ති, තස්මා වුට්ඨිතමත්තෙයෙව තෙ ගොපාලකා පංසුනා ච සාඛාහි ච [Pg.31] මාරෙන්ති, තෙසං අභාවෙන ගුන්නං ඛෙමතං, කච්ඡෙ රුළ්හතිණචරණෙන අද්ධානගමනපරිස්සමාභාවං වත්වා ඛුදාකිලමථාභාවඤ්ච දීපෙන්තො ‘‘යථා අඤ්ඤෙසං ගාවො අන්ධකමකසසම්ඵස්සෙහි දිස්සමානා අද්ධානගමනෙන කිලන්තා ඛුදාය මිලායමානා එකවුට්ඨිනිපාතම්පි න සහෙය්‍යුං, න මෙ තථා ගාවො, මය්හං පන ගාවො වුත්තප්පකාරාභාවා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛතුං වා වුට්ඨිම්පි සහෙය්‍යු’’න්ති දීපෙති.

๒๐. ธนิยโคบาล ครั้นได้ฟังคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสนี้แล้ว ก็มิได้กล่าวว่า "นี่ใครกันมากล่าวคาถา" แต่กลับยินดียิ่งในสุภาษิตนั้น ด้วยความประสงค์จะฟังคาถาเช่นนั้นอีก จึงกล่าวคาถาอื่นอีกว่า "อันธกมกสา" เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า อันธกา เป็นชื่อเรียกแมลงวันดำ บางอาจารย์กล่าวว่าเป็นชื่อเรียกแมลงวันสีน้ำตาล บทว่า มกสา คือ ยุง นั่นเอง บทว่า น วิชฺชเร คือ ไม่มี บทว่า กจฺเฉ ได้แก่ ที่ลุ่ม ๒ อย่าง คือ ที่ลุ่มริมแม่น้ำ และที่ลุ่มระหว่างภูเขา ในที่นี้หมายถึงที่ลุ่มริมแม่น้ำ บทว่า รุฬฺหติเณ คือ ในที่ที่มีหญ้างอกงาม บทว่า จรนฺติ คือ ทำกิจคือการกิน บทว่า วุฏฺฐิมฺปิ คือ ฝนหลายอย่าง มีฝนลมเป็นต้น ซึ่งเราจะอธิบายในอาฬวกสูตร แต่ในที่นี้กล่าวหมายถึงฝนในฤดูฝน บทว่า สเหยฺยุํ คือ พึงทนได้ บทที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว ในข้อนี้ ธนิยโคบาลแสดงความว่า "เหลือบและยุงเหล่าใดที่พากันมาดื่มเลือด ทำให้ฝูงโคถึงความพินาศฉิบหายได้ในชั่วครู่ เพราะเหตุนั้น พอฝนตั้งเค้าขึ้นเท่านั้น พวกคนเลี้ยงโคก็จะฆ่าเหลือบและยุงเหล่านั้นเสียด้วยผงธุลีบ้าง ด้วยกิ่งไม้บ้าง เพราะไม่มีสัตว์เหล่านั้น ฝูงโคจึงมีความเกษม และเมื่อกล่าวถึงการไม่มีความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกลเพราะได้เที่ยวเล็มกินหญ้าที่งอกงามในที่ลุ่ม และการไม่มีความเหนื่อยล้าจากความหิวแล้ว จึงแสดงความว่า 'โคของคนอื่น ๆ ถูกสัมผัสของเหลือบและยุงเบียดเบียน เหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกล อ่อนเพลียเพราะความหิว ย่อมไม่อาจทนแม้แต่ฝนที่ตกลงมาครั้งเดียวได้ฉันใด โคของเราไม่เป็นฉันนั้น แต่โคของเราเพราะไม่มีเหตุการณ์ดังกล่าว จึงสามารถทนฝนได้แม้สองหรือสามครั้ง' "

21. තතො භගවා යස්මා ධනියො අන්තරදීපෙ වසන්තො භයං දිස්වා, කුල්ලං බන්ධිත්වා, මහාමහිං තරිත්වා, තං කච්ඡං ආගම්ම ‘‘අහං සුට්ඨු ආගතො, නිබ්භයෙව ඨානෙ ඨිතො’’ති මඤ්ඤමානො එවමාහ, සභයෙ එව ච සො ඨානෙ ඨිතො, තස්මා තස්ස ආගමනට්ඨානා අත්තනො ආගමනට්ඨානං උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච වණ්ණෙන්තො ‘‘බද්ධාසි භිසී’’ති ඉමං ගාථමභාසි, අත්ථසභාගං නො බ්‍යඤ්ජනසභාගං.

๒๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า เพราะเหตุที่ธนิยโคบาลอาศัยอยู่ที่เกาะกลางแม่น้ำ เห็นภัยแล้ว จึงผูกแพ ข้ามแม่น้ำมหีสายใหญ่ มายังที่ลุ่มนั้น แล้วสำคัญว่า "เรามาดีแล้ว ตั้งอยู่ในที่ที่ปลอดภัยทีเดียว" จึงได้กล่าวอย่างนี้ แต่เขาก็ยังตั้งอยู่ในที่ที่มีภัยนั่นเอง เพราะฉะนั้น พระองค์เมื่อจะทรงประกาศที่ที่พระองค์เสด็จมาว่าสูงกว่าและประณีตกว่าที่ที่ธนิยโคบาลมา จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า "พทฺธาสิ ภิสี" เป็นต้น ซึ่งมีเนื้อความคล้ายกัน แต่มีพยัญชนะไม่เหมือนกัน

තත්ථ භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධකුල්ලො වුච්චති ලොකෙ. අරියස්ස පන ධම්මවිනයෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචනං. අරියමග්ගො හි –

ในคาถานั้น บทว่า ภิสี ในทางโลกหมายถึงแพที่ผูกขึ้นโดยทำให้แผ่กว้างและหนา แต่ในพระธรรมวินัยของพระอริยเจ้านั้น คำนี้เป็นชื่อเรียกอริยมรรค เพราะว่า อริยมรรคคือ –

‘‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමායනං;

නාවා උත්තරසෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’. (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 101);

"มรรค บรรพต หนทาง ทางเดิน ทางตรง ทางใหญ่ เรือ สะพานข้าม แพ ภิสี และทางเดินที่ทอดข้าม" (จูฬนิทเทส ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๑๐๑)

‘‘අද්ධානං පභවො චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’.

"และเป็นที่มาแห่งหนทางไกล ดังที่ประกาศไว้ในที่นั้น ๆ"

ඉමායපි ගාථාය භගවා පුරිමනයෙනෙව තං ඔවදන්තො ඉමං අත්ථං ආහාති වෙදිතබ්බො – ධනිය, ත්වං කුල්ලං බන්ධිත්වා, මහිං තරිත්වා, ඉමං ඨානමාගතො, පුනපි ච තෙ කුල්ලො බන්ධිතබ්බො එව භවිස්සති, නදී ච තරිතබ්බා, න චෙතං ඨානං ඛෙමං. මයා පන එකචිත්තෙ මග්ගඞ්ගානි සමොධානෙත්වා ඤාණබන්ධනෙන බද්ධා අහොසි භිසි. සා ච සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මපරිපුණ්ණතාය එකරසභාවූපගතත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනෙන පුන බන්ධිතබ්බප්පයොජනාභාවෙන දෙවමනුස්සෙසු කෙනචි මොචෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ච සුසඞ්ඛතා. තාය චම්හි තිණ්ණො, පුබ්බෙ පත්ථිතං තීරප්පදෙසං ගතො. ගච්ඡන්තොපි ච න සොතාපන්නාදයො විය කඤ්චිදෙව පදෙසං ගතො. අථ ඛො පාරගතො සබ්බාසවක්ඛයං සබ්බධම්මපාරං පරමං ඛෙමං නිබ්බානං ගතො, තිණ්ණොති වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, පාරගතොති අරහත්තං පත්තො[Pg.32]. කිං විනෙය්‍ය පාරගතොති චෙ? විනෙය්‍ය ඔඝං, කාමොඝාදිචතුබ්බිධං ඔඝං තරිත්වා අතික්කම්ම තං පාරං ගතොති. ඉදානි ච පන මෙ පුන තරිතබ්බාභාවතො අත්ථො භිසියා න විජ්ජති, තස්මා මමෙව යුත්තං වත්තුං ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති.

พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะนั้นโดยนัยก่อนนั่นเทียว จึงได้ตรัสเนื้อความนี้ด้วยพระคาถานี้ว่า ดูก่อนธนิยะ ท่านผูกแพ ข้ามแม่น้ำใหญ่ มาถึงที่นี้แล้ว ถึงกระนั้น ท่านก็ยังต้องผูกแพ และยังต้องข้ามแม่น้ำอีก เพราะที่นี้ยังไม่เกษม ส่วนเราตถาคตได้ประมวลองค์มรรคทั้งหลายไว้ในจิตดวงเดียว ผูกแพคือองค์มรรคไว้แล้วด้วยเครื่องผูกคือญาณ และแพนั้นเราก็ปรุงแต่งดีแล้ว เพราะบริบูรณ์ด้วยโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ, เพราะถึงความเป็นรสเดียวกัน, เพราะไม่ก้าวก่ายกันและกัน, เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะต้องผูกอีก และเพราะอันใครๆ ในหมู่เทวดาและมนุษย์ไม่สามารถจะแก้ได้ เราข้ามได้แล้วด้วยแพนั้น ถึงแล้วซึ่งประเทศคือฝั่งที่ปรารถนาไว้ในกาลก่อน และแม้เมื่อไปอยู่ ก็มิได้ไปสู่ประเทศเพียงเล็กน้อยเหมือนพระโสดาบันเป็นต้น แต่ว่า ถึงฝั่งแล้ว คือถึงแล้วซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวง เป็นฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง เป็นแดนเกษมอย่างยิ่ง อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ข้ามแล้ว" คือ ถึงแล้วซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ คำว่า "ถึงฝั่ง" คือ ถึงแล้วซึ่งพระอรหัต หากมีคำถามว่า "ทรงละอะไรจึงถึงฝั่ง?" พึงตอบว่า ทรงละโอฆะ คือข้ามแล้ว ก้าวล่วงแล้วซึ่งโอฆะ ๔ อย่าง มีกาโมฆะเป็นต้น จึงถึงฝั่งนั้น และบัดนี้ เพราะเราไม่มีกิจที่จะต้องข้ามอีก ความต้องการด้วยแพจึงไม่มี เพราะเหตุนั้น เราตถาคตเท่านั้นสมควรจะกล่าวคำว่า "ดูก่อนเทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด"

22. තම්පි සුත්වා ධනියො පුරිමනයෙනෙව ‘‘ගොපී මම අස්සවා’’ති ඉමං ගාථං අභාසි. තත්ථ ගොපීති භරියං නිද්දිසති. අස්සවාති වචනකරා කිංකාරපටිසාවිනී. අලොලාති මාතුගාමො හි පඤ්චහි ලොලතාහි ලොලො හොති – ආහාරලොලතාය, අලඞ්කාරලොලතාය, පරපුරිසලොලතාය, ධනලොලතාය, පාදලොලතාය. තථා හි මාතුගාමො භත්තපූවසුරාදිභෙදෙ ආහාරෙ ලොලතාය අන්තමසො පාරිවාසිකභත්තම්පි භුඤ්ජති, හත්ථොතාපකම්පි ඛාදති, දිගුණං ධනමනුප්පදත්වාපි සුරං පිවති. අලඞ්කාරලොලතාය අඤ්ඤං අලඞ්කාරං අලභමානො අන්තමසො උදකතෙලකෙනපි කෙසෙ ඔසණ්ඩෙත්වා මුඛං පරිමජ්ජති. පරපුරිසලොලතාය අන්තමසො පුත්තෙනපි තාදිසෙ පදෙසෙ පක්කොසියමානො පඨමං අසද්ධම්මවසෙන චින්තෙති. ධනලොලතාය ‘‘හංසරාජං ගහෙත්වාන සුවණ්ණා පරිහායථ’’. පාදලොලතාය ආරාමාදිගමනසීලො හුත්වා සබ්බං ධනං විනාසෙති. තත්ථ ධනියො ‘‘එකාපි ලොලතා මය්හං ගොපියා නත්ථී’’ති දස්සෙන්තො අලොලාති ආහ.

๒๒. ธนิยะครั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า "โคปีภรรยาของข้าพเจ้าเป็นผู้ว่านอนสอนง่าย" ในคาถานั้น คำว่า โคปี หมายถึงภรรยา คำว่า อัสสวา (ว่านอนสอนง่าย) คือ เป็นผู้ทำตามคำ เป็นผู้คอยฟังว่า "จะให้ทำอะไร" คำว่า อโลลา (ไม่โลเล) คือ เพราะว่ามาตุคามย่อมเป็นผู้โลเลด้วยความโลเล ๕ อย่าง ได้แก่ ความโลเลในอาหาร, ความโลเลในเครื่องประดับ, ความโลเลในชายอื่น, ความโลเลในทรัพย์, และความโลเลในย่างก้าว (ชอบเที่ยว) จริงอย่างนั้น มาตุคามเพราะความโลเลในอาหารมีข้าว ขนม และสุราเป็นต้น โดยที่สุดแม้ข้าวที่ค้างคืนก็ยังบริโภค แม้ขนมร้อนติดมือก็ยังกิน แม้ไม่ได้ทำให้ทรัพย์เพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าก็ยังดื่มสุรา เพราะความโลเลในเครื่องประดับ เมื่อไม่ได้เครื่องประดับอื่น โดยที่สุดแม้ใช้น้ำต่างน้ำมันหวีผมแล้วก็ลูบไล้ใบหน้า เพราะความโลเลในชายอื่น โดยที่สุดแม้ถูกบุตรของตนเรียกในที่เช่นนั้น ก็ย่อมคิดในเบื้องต้นโดยความเป็นอสัทธรรม เพราะความโลเลในทรัพย์ (มีตัวอย่างว่า) "ท่านทั้งหลายจงจับพญาหงส์แล้วเสื่อมจากทองคำเถิด" เพราะความโลเลในย่างก้าว มีปกติชอบไปสู่อารามเป็นต้น ย่อมทำทรัพย์ทั้งหมดให้พินาศไป ในบรรดาความโลเลเหล่านั้น ธนิยะเมื่อจะแสดงว่า "ความโลเลแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่มีแก่โคปีภรรยาของข้าพเจ้า" จึงกล่าวว่า "อโลลา"

දීඝරත්තං සංවාසියාති දීඝකාලං සද්ධිං වසමානා කොමාරභාවතො පභුති එකතො වඩ්ඪිතා. තෙන පරපුරිසෙ න ජානාතීති දස්සෙති. මනාපාති එවං පරපුරිසෙ අජානන්තී මමෙව මනං අල්ලීයතීති දස්සෙති. තස්සා න සුණාමි කිඤ්චි පාපන්ති ‘‘ඉත්ථන්නාමෙන නාම සද්ධිං ඉමාය හසිතං වා ලපිතං වා’’ති එවං තස්සා න සුණාමි, කඤ්චි අතිචාරදොසන්ති දස්සෙති.

คำว่า "ทีฆรัตตํ สํวาสิยา" (อยู่ร่วมกันมานาน) หมายความว่า อยู่ร่วมกันตลอดกาลนาน เติบโตมาด้วยกันตั้งแต่ยังเป็นเด็กสาว ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า "นางไม่รู้จักชายอื่น" คำว่า "มนาปา" (เป็นที่พอใจ) ท่านแสดงว่า "เมื่อไม่รู้จักชายอื่นอย่างนี้ จิตใจของนางก็ย่อมผูกพันอยู่กับข้าพเจ้าผู้เดียว" คำว่า "ตสฺสา น สุณามิ กิญฺจิ ปาปํ" (ข้าพเจ้าไม่ได้ยินสิ่งชั่วไรๆ ของนางเลย) ท่านแสดงว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ยินโทษคือการประพฤตินอกใจอะไรๆ ของนางเลยว่า 'นางผู้นี้ได้หัวเราะหรือพูดคุยกับชายชื่อโน้น'"

23. අථ භගවා එතෙහි ගුණෙහි ගොපියා තුට්ඨං ධනියං ඔවදන්තො පුරිමනයෙනෙව ‘‘චිත්තං මම අස්සව’’න්ති ඉමං ගාථමභාසි, අත්ථසභාගං, බ්‍යඤ්ජනසභාගඤ්ච. තත්ථ උත්තානත්ථානෙව පදානි. අයං පන අධිප්පායො – ධනිය, ත්වං ‘‘ගොපී මම අස්සවා’’ති තුට්ඨො, සා පන තෙ අස්සවා [Pg.33] භවෙය්‍ය වා න වා; දුජ්ජානං පරචිත්තං, විසෙසතො මාතුගාමස්ස. මාතුගාමඤ්හි කුච්ඡියා පරිහරන්තාපි රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති, එවං දුරක්ඛචිත්තත්තා එව න සක්කා තුම්හාදිසෙහි ඉත්ථී අලොලාති වා සංවාසියාති වා මනාපාති වා නිප්පාපාති වා ජානිතුං. මය්හං පන චිත්තං අස්සවං ඔවාදපටිකරං මම වසෙ වත්තති, නාහං තස්ස වසෙ වත්තාමි. සො චස්ස අස්සවභාවො යමකපාටිහාරියෙ ඡන්නං වණ්ණානං අග්ගිධාරාසු ච උදකධාරාසු ච පවත්තමානාසු සබ්බජනස්ස පාකටො අහොසි. අග්ගිනිම්මානෙ හි තෙජොකසිණං සමාපජ්ජිතබ්බං උදකනිම්මානෙ ආපොකසිණං, නීලාදිනිම්මානෙ නීලාදිකසිණානි. බුද්ධානම්පි හි ද්වෙ චිත්තානි එකතො නප්පවත්තන්ති, එකමෙව පන අස්සවභාවෙන එවං වසවත්ති අහොසි. තඤ්ච ඛො පන සබ්බකිලෙසබන්ධනාපගමා විමුත්තං, විමුත්තත්තා තදෙව අලොලං, න තව ගොපී. දීපඞ්කරබුද්ධකාලතො ච පභුති දානසීලාදීහි දීඝරත්තං පරිභාවිතත්තා සංවාසියං, න තව ගොපී. තදෙතං අනුත්තරෙන දමථෙන දමිතත්තා සුදන්තං, සුදන්තත්තා අත්තනො වසෙන ඡද්වාරවිසෙවනං පහාය මමෙව අධිප්පායමනස්ස වසෙනානුවත්තනතො මනාපං, න තව ගොපී.

๒๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะผู้ยินดีในโคปีภรรยาด้วยคุณเหล่านี้ จึงได้ตรัสพระคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า "จิตของเราว่าง่าย" ซึ่งมีส่วนแห่งอรรถและส่วนแห่งพยัญชนะเสมอกัน ในคาถานั้น บททั้งหลายมีอรรถตื้นทั้งนั้น ส่วนนี้เป็นอธิบาย: ดูก่อนธนิยะ ท่านยินดีแล้วว่า "โคปีภรรยาของเราว่าง่าย" แต่นางนั้นจะว่าง่ายต่อท่านหรือไม่ก็ตาม จิตของผู้อื่นรู้ได้ยาก โดยเฉพาะจิตของมาตุคาม เพราะแม้ผู้ที่ประคองมาตุคามไว้ในท้องก็ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ เพราะมีจิตที่รักษายากอย่างนี้นี่เอง คนเช่นท่านจึงไม่สามารถที่จะรู้ได้ว่า สตรีไม่โลเล หรืออยู่ร่วมกันมานาน หรือเป็นที่พอใจ หรือไม่มีความชั่ว ส่วนจิตของเราตถาคตนั้นว่าง่าย รับโอวาทได้ดี อยู่ในอำนาจของเรา เรามิได้อยู่ในอำนาจของจิตนั้น และความเป็นผู้ว่าง่ายของจิตนั้นได้ปรากฏแก่ชนทั้งปวงในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ เมื่อท่อไฟและท่อน้ำแห่งวรรณะ ๖ เป็นไปอยู่ จริงอยู่ ในการเนรมิตไฟ พึงเข้าเตโชกสิณ ในการเนรมิตน้ำ พึงเข้าอาโปกสิณ ในการเนรมิตสีเขียวเป็นต้น พึงเข้ากสิณมีสีเขียวเป็นต้น เพราะว่าแม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จิต ๒ ดวงย่อมไม่เป็นไปพร้อมกัน แต่จิตดวงเดียวนั่นแหละเป็นไปในอำนาจอย่างนี้ได้ด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย อีกอย่างหนึ่ง จิตนั้นหลุดพ้นแล้วเพราะปราศจากเครื่องผูกคือสรรพกิเลส เพราะหลุดพ้นแล้ว จิตนั้นจึงไม่โลเล ไม่ใช่โคปีภรรยาของท่าน และเพราะอบรมมาดีแล้วด้วยทานศีลเป็นต้นตลอดกาลนานตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้า จึงชื่อว่าอยู่ร่วมกันมานาน ไม่ใช่โคปีภรรยาของท่าน จิตนั้นอันเราฝึกแล้วด้วยทมะอันยอดเยี่ยม จึงฝึกดีแล้ว เพราะฝึกดีแล้ว จึงละการเข้าไปเสพในทวาร ๖ ตามอำนาจของตน และเพราะคล้อยตามอำนาจความประสงค์ของเราเท่านั้น จึงเป็นที่พอใจ ไม่ใช่โคปีภรรยาของท่าน

පාපං පන මෙ න විජ්ජතීති ඉමිනා පන භගවා තස්ස අත්තනො චිත්තස්ස පාපාභාවං දස්සෙති, ධනියො විය ගොපියා. සො චස්ස පාපාභාවො න කෙවලං සම්මාසම්බුද්ධකාලෙයෙව, එකූනතිංස වස්සානි සරාගාදිකාලෙ අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්සාපි වෙදිතබ්බො. තදාපි හිස්ස අගාරියභාවානුරූපං විඤ්ඤුපටිකුට්ඨං කායදුච්චරිතං වා වචීදුච්චරිතං වා මනොදුච්චරිතං වා න උප්පන්නපුබ්බං. තතො පරං මාරොපි ඡබ්බස්සානි අනභිසම්බුද්ධං, එකං වස්සං අභිසම්බුද්ධන්ති සත්ත වස්සානි තථාගතං අනුබන්ධි ‘‘අප්පෙව නාම වාලග්ගනිතුදනමත්තම්පිස්ස පාපසමාචාරං පස්සෙය්‍ය’’න්ති. සො අදිස්වාව නිබ්බින්නො ඉමං ගාථං අභාසි –

ด้วยบทว่า “บาปของเราไม่มี” นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่มีบาปแห่งพระจิตของพระองค์ เหมือนที่ธนิยะแสดง (ความไม่มีบาป) ของนางโคปี และความไม่มีบาปของพระองค์นั้น พึงทราบว่ามิใช่มีเฉพาะแต่ในกาลที่ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น แม้เมื่อครั้งประทับอยู่ท่ามกลางเรือน ในกาลที่ยังทรงมีราคะเป็นต้น ตลอด ๒๙ พรรษา (ก็ไม่มีบาป) จริงอยู่ แม้ในกาลนั้น กายทุจริต วจีทุจริต หรือมโนทุจริต อันสมควรแก่ภาวะของผู้ครองเรือน ซึ่งวิญญูชนพึงติเตียน ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่พระองค์เลย หลังจากนั้น แม้มารก็ได้ติดตามพระตถาคตตลอด ๗ ปี คือ ๖ ปีเมื่อยังมิได้ตรัสรู้ และ ๑ ปีเมื่อตรัสรู้แล้ว ด้วยคิดว่า “ไฉนหนอ เราพึงเห็นความประพฤติชั่วของพระองค์แม้เพียงเท่าปลายขนทรายทิ่มแทง” มารนั้นเมื่อไม่เห็นเลย ก็เบื่อหน่าย ได้กล่าวคาถานี้ว่า –

‘‘සත්ත වස්සානි භගවන්තං, අනුබන්ධිං පදාපදං;

ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං, සම්බුද්ධස්ස සතීමතො’’ති. (සු. නි. 448);

“ข้าพระองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปทุกฝีก้าวตลอด ๗ ปี แต่ก็มิได้พบช่องทางของพระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีสติเลย”

බුද්ධකාලෙපි නං උත්තරමාණවො සත්ත මාසානි අනුබන්ධි ආභිසමාචාරිකං දට්ඨුකාමො. සො කිඤ්චි වජ්ජං අදිස්වාව පරිසුද්ධසමාචාරො භගවාති ගතො. චත්තාරි හි තථාගතස්ස අරක්ඛෙය්‍යානි. යථාහ –

แม้ในพุทธกาล อุตตรมาณพปรารถนาจะเห็นอาภิสมาจาริกวัตร (ความประพฤติอันดีงาม) จึงได้ติดตามพระองค์อยู่ ๗ เดือน เขาเมื่อไม่เห็นโทษอะไรๆ เลย ก็จากไปพร้อมกับกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงมีความประพฤติบริสุทธิ์” จริงอยู่ ธรรมที่พระตถาคตมิต้องทรงระวังมี ๔ อย่าง ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘චත්තාරිමානි[Pg.34], භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස අරක්ඛෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? පරිසුද්ධකායසමාචාරො, භික්ඛවෙ, තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං, යං තථාගතො රක්ඛෙය්‍ය ‘මා මෙ ඉදං පරො අඤ්ඤාසී’ති, පරිසුද්ධවචීසමාචාරො…පෙ… පරිසුද්ධමනොසමාචාරො…පෙ… පරිසුද්ධාජීවො, භික්ඛවෙ, තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස මිච්ඡාජීවො, යං තථාගතො රක්ඛෙය්‍ය ‘මා මෙ ඉදං පරො අඤ්ඤාසී’’’ති (අ. නි. 7.58).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ตถาคตมิต้องระวังมี ๔ อย่างนี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์, กายทุจริตของตถาคตไม่มี ที่ตถาคตจะต้องระวังว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้เรื่องนี้ของเราเลย’, ตถาคตมีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์...ฯลฯ... ตถาคตมีความประพฤติทางใจบริสุทธิ์...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีอาชีวะบริสุทธิ์, มิจฉาอาชีวะของตถาคตไม่มี ที่ตถาคตจะต้องระวังว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้เรื่องนี้ของเราเลย’”

එවං යස්මා තථාගතස්ස චිත්තස්ස න කෙවලං සම්මාසම්බුද්ධකාලෙ, පුබ්බෙපි පාපං නත්ථි එව, තස්මා ආහ – ‘‘පාපං පන මෙ න විජ්ජතී’’ති. තස්සාධිප්පායො – මමෙව චිත්තස්ස පාපං න සක්කා සුණිතුං, න තව ගොපියා. තස්මා යදි එතෙහි ගුණෙහි තුට්ඨෙන ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වත්තබ්බං, මයාවෙතං වත්තබ්බන්ති.

ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่บาปแห่งจิตของตถาคตไม่มีเลย มิใช่เฉพาะแต่ในกาลเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น แม้ในกาลก่อนก็ไม่มี ฉะนั้น จึงตรัสว่า “บาปของเราไม่มี” อธิบายความของบทนั้นว่า “ใครๆ ไม่สามารถจะได้ยินบาปแห่งจิตของเราได้เลย ไม่ใช่ (จะได้ยินบาป) ของนางโคปีของท่าน เพราะฉะนั้น หากท่านผู้ยินดีแล้วด้วยคุณเหล่านี้จะพึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด’ เรานี่แหละควรเป็นผู้กล่าวคำนั้น”

24. තම්පි සුත්වා ධනියො තතුත්තරිපි සුභාසිතරසායනං පිවිතුකාමො අත්තනො භුජිස්සභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තවෙතනභතොහමස්මී’’ති. තත්ථ අත්තවෙතනභතොති අත්තනියෙනෙව ඝාසච්ඡාදනෙන භතො, අත්තනොයෙව කම්මං කත්වා ජීවාමි, න පරස්ස වෙතනං ගහෙත්වා පරස්ස කම්මං කරොමීති දස්සෙති. පුත්තාති ධීතරො ච පුත්තා ච, තෙ සබ්බෙ පුත්තාත්වෙව එකජ්ඣං වුච්චන්ති. සමානියාති සන්නිහිතා අවිප්පවුට්ඨා. අරොගාති නිරාබාධා, සබ්බෙව ඌරුබාහුබලාති දස්සෙති. තෙසං න සුණාමි කිඤ්චි පාපන්ති තෙසං චොරාති වා පරදාරිකාති වා දුස්සීලාති වා කිඤ්චි පාපං න සුණාමීති.

๒๔. ธนิยะได้ฟังคำนั้นแล้ว ปรารถนาจะดื่มสุภาสิตอันเป็นโอสถทิพย์ยิ่งขึ้นไปอีก จึงแสดงความเป็นผู้เป็นไทแก่ตน กล่าวคาถาว่า “ข้าพเจ้าเป็นลูกจ้างที่รับค่าจ้างของตน” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “ลูกจ้างที่รับค่าจ้างของตน” ท่านแสดงความว่า ข้าพเจ้าได้รับการเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มของตนเอง เลี้ยงชีพด้วยการทำงานของตนเอง ไม่ได้รับค่าจ้างของผู้อื่นมาทำงานให้ผู้อื่น บทว่า “บุตรทั้งหลาย” หมายถึง ทั้งธิดาและบุตร เขาทั้งหมดนั้นถูกเรียกรวมกันว่าบุตร บทว่า “อยู่พร้อมหน้ากัน” หมายถึง อยู่พร้อมหน้ากัน ไม่ได้พลัดพราก บทว่า “ไม่มีโรค” หมายถึง ไม่มีโรคภัย ท่านแสดงว่า ทุกคนล้วนมีกำลังต้นขาและกำลังแขน บทว่า “ข้าพเจ้าไม่ได้ยินบาปอะไรๆ ของพวกเขา” หมายความว่า ข้าพเจ้าไม่ได้ยินบาปอะไรๆ ของพวกเขา ว่าเป็นโจรบ้าง ว่าเป็นผู้ล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่นบ้าง หรือว่าเป็นผู้ทุศีลบ้าง

25. එවං වුත්තෙ භගවා පුරිමනයෙනෙව ධනියං ඔවදන්තො ඉමං ගාථං අභාසි – ‘‘නාහං භතකො’’ති. අත්‍රාපි උත්තානත්ථානෙව පදානි. අයං පන අධිප්පායො – ත්වං ‘‘භුජිස්සොහමස්මී’’ති මන්ත්වා තුට්ඨො, පරමත්ථතො ච අත්තනො කම්මං කරිත්වා ජීවන්තොපි දාසො එවාසි තණ්හාදාසත්තා, භතකවාදා ච න පරිමුච්චසි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’’ති (ම. නි. 2.305). පරමත්ථතො පන නාහං භතකොස්මි කස්සචි. අහඤ්හි කස්සචි පරස්ස වා අත්තනො වා භතකො න හොමි. කිං කාරණා? යස්මා [Pg.35] නිබ්බිට්ඨෙන චරාමි සබ්බලොකෙ. අහඤ්හි දීපඞ්කරපාදමූලතො යාව බොධි, තාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස භතකො අහොසිං. සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පන නිබ්බිට්ඨො නිබ්බිසො රාජභතො විය. තෙනෙව නිබ්බිට්ඨෙන සබ්බඤ්ඤුභාවෙන ලොකුත්තරසමාධිසුඛෙන ච ජීවාමි. තස්ස මෙ ඉදානි උත්තරිකරණීයස්ස කතපරිචයස්ස වා අභාවතො අප්පහීනපටිසන්ධිකානං තාදිසානං විය පත්තබ්බො කොචි අත්ථො භතියා න විජ්ජති. ‘‘භටියා’’තිපි පාඨො. තස්මා යදි භුජිස්සතාය තුට්ඨෙන ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වත්තබ්බං, මයාවෙතං වත්තබ්බන්ති.

๒๕. เมื่อธนิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะโดยนัยก่อนนั่นเอง ได้ตรัสคาถานี้ว่า “เราไม่ใช่ลูกจ้าง” แม้ในคาถานี้ บททั้งหลายก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ส่วนนี้เป็นอธิบายความ: ท่านยินดีด้วยสำคัญว่า “เราเป็นไท” แต่โดยปรมัตถ์แล้ว แม้ท่านจะเลี้ยงชีพด้วยการทำงานของตน ก็ยังเป็นทาสอยู่นั่นเอง เพราะความเป็นทาสของตัณหา และยังไม่พ้นจากคำกล่าวว่าเป็นลูกจ้าง คำนี้มีกล่าวไว้ว่า “โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา” แต่โดยปรมัตถ์แล้ว เราไม่ใช่ลูกจ้างของใคร จริงอยู่ เราไม่ได้เป็นลูกจ้างของผู้อื่นหรือของตน เพราะเหตุไร? เพราะเราเที่ยวไปในโลกทั้งปวงด้วยค่าจ้างที่ได้รับแล้ว (คือบรรลุผลแล้ว) จริงอยู่ เราได้เป็นลูกจ้างของพระสัพพัญญุตญาณ ตั้งแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรจนถึงการตรัสรู้ แต่เมื่อบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ก็เป็นผู้ได้รับค่าจ้างแล้ว ไม่มีกิจต้องทำอีก เหมือนราชบุรุษ (ที่ได้รับบำเหน็จแล้ว) เราเป็นอยู่ด้วยความเป็นพระสัพพัญญูที่ได้รับผลตอบแทนแล้วนั้น และด้วยโลกุตรสมาธิสุข บัดนี้ สำหรับเรานั้น เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป หรือการสั่งสมสิ่งที่ทำแล้ว ประโยชน์อะไรๆ ที่จะพึงบรรลุด้วยการรับจ้างย่อมไม่มี เหมือนบุคคลเช่นนั้นผู้ยังละปฏิสนธิไม่ได้ มีบาลีเป็น “bhaṭiyā” ก็มี เพราะฉะนั้น หากท่านผู้ยินดีแล้วในความเป็นไทจะพึงกล่าวว่า “ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด” เรานี่แหละควรเป็นผู้กล่าวคำนั้น

26. තම්පි සුත්වා ධනියො අතිත්තොව සුභාසිතාමතෙන අත්තනො පඤ්චප්පකාරගොමණ්ඩලපරිපුණ්ණභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථි වසා’’ති. තත්ථ වසාති අදමිතවුඩ්ඪවච්ඡකා. ධෙනුපාති ධෙනුං පිවන්තා තරුණවච්ඡකා, ඛීරදායිකා වා ගාවො. ගොධරණියොති ගබ්භිනියො. පවෙණියොති වයප්පත්තා බලීබද්දෙහි සද්ධිං මෙථුනපත්ථනකගාවො. උසභොපි ගවම්පතීති යො ගොපාලකෙහි පාතො එව න්හාපෙත්වා, භොජෙත්වා, පඤ්චඞ්ගුලං දත්වා, මාලං බන්ධිත්වා – ‘‘එහි, තාත, ගාවො ගොචරං පාපෙත්වා රක්ඛිත්වා ආනෙහී’’ති පෙසීයති, එවං පෙසිතො ච තා ගාවො අගොචරං පරිහරිත්වා, ගොචරෙ චාරෙත්වා, සීහබ්‍යග්ඝාදිභයා පරිත්තායිත්වා ආනෙති, තථාරූපො උසභොපි ගවම්පති ඉධ මය්හං ගොමණ්ඩලෙ අත්ථීති දස්සෙසි.

๒๖. ธนิยะได้ฟังคำนั้นแล้ว ยังไม่อิ่มด้วยสุภาสิตอันเป็นอมตะ จึงแสดงความสมบูรณ์แห่งฝูงโค ๕ ประเภทของตน กล่าวคาถาว่า “มีโคสาว” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “โคสาว” หมายถึง โคตัวเมียที่ยังไม่ได้ฝึกและเติบโตแล้ว บทว่า “ลูกโคดูดนม” หมายถึง ลูกโคหนุ่มที่ยังดื่มนมแม่โค หรือแม่โคที่ให้น้ำนม บทว่า “แม่โคตั้งท้อง” หมายถึง แม่โคที่ตั้งท้อง บทว่า “แม่โคที่พร้อมจะผสมพันธุ์” หมายถึง แม่โคที่ถึงวัยเจริญพันธุ์ ปรารถนาการสืบพันธุ์กับโคตัวผู้ บทว่า “แม้โคอุสภะผู้เป็นจ่าฝูง” ท่านแสดงความว่า โคอุสภะผู้เป็นจ่าฝูงเช่นนั้น คือโคที่คนเลี้ยงโคให้อาบน้ำ ให้กินอาหารแต่เช้าตรู่ ประทับรอยฝ่ามือห้านิ้ว คล้องพวงมาลัย แล้วส่งไปพร้อมกับสั่งว่า “มานี่แน่ะ พ่อ จงนำฝูงโคไปสู่ทุ่งหญ้า ดูแลแล้วนำกลับมา” และเมื่อถูกส่งไปอย่างนี้ มันก็นำโคเหล่านั้นกลับมา โดยหลีกเลี่ยงที่ที่ไม่ควรไป ต้อนไปกินหญ้าในที่อันควร คุ้มครองจากภัยคือราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น โคอุสภะผู้เป็นจ่าฝูงเช่นนั้นก็มีอยู่ในฝูงโคของข้าพเจ้า ณ ที่นี้

27. එවං වුත්තෙ භගවා තථෙව ධනියං ඔවදන්තො ඉමං පච්චනීකගාථං ආහ ‘‘නත්ථි වසා’’ති. එත්ථ චෙස අධිප්පායො – ඉධ අම්හාකං සාසනෙ අදමිතට්ඨෙන වුඩ්ඪට්ඨෙන ච වසාසඞ්ඛාතා පරියුට්ඨානා වා, තරුණවච්ඡකෙ සන්ධාය වසානං මූලට්ඨෙන ඛීරදායිනියො සන්ධාය පග්ඝරණට්ඨෙන ධෙනුපාසඞ්ඛාතා අනුසයා වා, පටිසන්ධිගබ්භධාරණට්ඨෙන ගොධරණිසඞ්ඛාතා පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරචෙතනා වා, සංයොගපත්ථනට්ඨෙන පවෙණිසඞ්ඛාතා පත්ථනා තණ්හා වා, ආධිපච්චට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච ගවම්පතිඋසභසඞ්ඛාතං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං වා නත්ථි, ස්වාහං ඉමාය සබ්බයොගක්ඛෙමභූතාය නත්ථිතාය තුට්ඨො. ත්වං පන සොකාදිවත්ථුභූතාය අත්ථිතාය තුට්ඨො[Pg.36]. තස්මා සබ්බයොගක්ඛෙමතාය තුට්ඨස්ස මමෙවෙතං යුත්තං වත්තුං ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති.

๒๗. เมื่อธนิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะอย่างนั้นเหมือนกัน จึงได้ตรัสคาถาที่เป็นปฏิปักษ์นี้ว่า “วสา (ไขมัน) ไม่มี” เป็นต้น และในคาถานี้มีอธิบายดังนี้: ในศาสนานี้ของเรา ปริยุฏฐานกิเลสที่ชื่อว่า “วสา” โดยความหมายว่ายังไม่ได้ฝึกฝนและโดยความหมายว่าเจริญวัยก็ดี, อนุสัยกิเลสที่ชื่อว่า “เธนุปา” (ลูกโค) โดยหมายถึงลูกโคหนุ่มในความหมายว่าเป็นรากเหง้าของไขมัน และหมายถึงแม่โคให้นมในความหมายว่าหลั่งไหลก็ดี, ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร และอาเนญชาภิสังขารเจตนา ที่ชื่อว่า “โคธรณี” (แม่โคมีครรภ์) โดยความหมายว่าทรงครรภ์คือปฏิสนธิก็ดี, ตัณหาคือความปรารถนา ที่ชื่อว่า “ปเวณี” (ประเพณี, เชื้อสาย) โดยความหมายว่าปรารถนาเครื่องผูกก็ดี, หรืออภิสังขารวิญญาณที่ชื่อว่า “โคอุสภะผู้เป็นใหญ่แห่งโค” โดยความหมายว่าเป็นใหญ่ เป็นประธาน และประเสริฐสุดก็ดี ไม่มีเลย, เรานั้นยินดีแล้วในความไม่มีนี้ อันเป็นความเกษมจากโยคะทั้งปวง ส่วนท่านยินดีแล้วในความมี อันเป็นวัตถุแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เราผู้ยินดีแล้วในความเกษมจากโยคะทั้งปวงเท่านั้น จึงควรที่จะกล่าวคำนี้ว่า “ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด”

28. තම්පි සුත්වා ධනියො තතුත්තරිපි සුභාසිතං අමතරසං අධිගන්තුකාමො අත්තනො ගොගණස්ස ඛිලබන්ධනසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛිලා නිඛාතා’’ති. තත්ථ ඛිලාති ගුන්නං බන්ධනත්ථම්භා. නිඛාතාති ආකොටෙත්වා භූමියං පවෙසිතා ඛුද්දකා මහන්තා ඛණිත්වා ඨපිතා. අසම්පවෙධීති අකම්පකා. දාමාති වච්ඡකානං බන්ධනත්ථාය කතා ගන්ථිතපාසයුත්තා රජ්ජුබන්ධනවිසෙසා. මුඤ්ජමයාති මුඤ්ජතිණමයා. නවාති අචිරකතා. සුසණ්ඨානාති සුට්ඨු සණ්ඨානා, සුවට්ටිතසණ්ඨානා වා. න හි සක්ඛින්තීති නෙව සක්ඛිස්සන්ති. ධෙනුපාපි ඡෙත්තුන්ති තරුණවච්ඡකාපි ඡින්දිතුං.

๒๘. ธนิยะได้ฟังคำนั้นแล้ว มีความประสงค์จะบรรลุอมตรสคือสุภาษิตยิ่งขึ้นไปอีก เมื่อจะแสดงความถึงพร้อมแห่งหลักและเครื่องผูกของฝูงโคของตน จึงกล่าวว่า “หลักทั้งหลายข้าพเจ้าฝังไว้ดีแล้ว” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ขิลา คือ หลักสำหรับผูกโคทั้งหลาย บทว่า นิกขาตา คือ (หลัก) ทั้งเล็กทั้งใหญ่ที่ตอกแล้ว ขุดแล้ว ให้เข้าไปในแผ่นดินแล้วตั้งไว้ บทว่า อสมฺปเวธี คือ ไม่หวั่นไหว บทว่า ทามา คือ เชือกชนิดพิเศษมีปมและบ่วงที่ทำไว้เพื่อผูกลูกโคทั้งหลาย บทว่า มุญฺชมยา คือ ทำด้วยหญ้ามุงกระต่าย บทว่า นวา คือ ทำไว้ไม่นาน บทว่า สุสณฺฐานา คือ มีสัณฐานดี หรือมีสัณฐานที่ขวั้นดีแล้ว บทว่า น หิ สกฺขินฺติ คือ ไม่สามารถเลยทีเดียว (ที่จะตัด) บทว่า เธนุปาปิ เฉตฺตุํ คือ แม้ลูกโคทั้งหลายก็ (ไม่สามารถ) เพื่อจะตัด

29. එවං වුත්තෙ භගවා ධනියස්ස ඉන්ද්‍රිය-පරිපාකකාලං ඤත්වා පුරිමනයෙනෙව තං ඔවදන්තො ඉමං චතුසච්චදීපිකං ගාථං අභාසි ‘‘උසභොරිව ඡෙත්වා’’ති. තත්ථ උසභොති ගොපිතා ගොපරිණායකො ගොයූථපති බලීබද්දො. කෙචි පන භණන්ති ‘‘ගවසතජෙට්ඨො උසභො, සහස්සජෙට්ඨො වසභො, සතසහස්සජෙට්ඨො නිසභො’’ති. අපරෙ ‘‘එකගාමඛෙත්තෙ ජෙට්ඨො උසභො, ද්වීසු ජෙට්ඨො වසභො, සබ්බත්ථ අප්පටිහතො නිසභො’’ති. සබ්බෙපෙතෙ පපඤ්චා, අපිච ඛො පන උසභොති වා වසභොති වා නිසභොති වා සබ්බෙපෙතෙ අප්පටිසමට්ඨෙන වෙදිතබ්බා. යථාහ – ‘‘නිසභො වත භො සමණො ගොතමො’’ති (සං. නි. 1.38). ර-කාරො පදසන්ධිකරො. බන්ධනානීති රජ්ජුබන්ධනානි කිලෙසබන්ධනානි ච. නාගොති හත්ථී. පූතිලතන්ති ගළොචීලතං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායො, වස්සසතිකොපි සුනඛො කුක්කුරො, තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’’ති වුච්චති, එවං අභිනවාපි ගළොචීලතා අසාරකත්තෙන ‘‘පූතිලතා’’ති වුච්චති. දාලයිත්වාති ඡින්දිත්වා. ගබ්භඤ්ච සෙය්‍යඤ්ච ගබ්භසෙය්‍යං. තත්ථ ගබ්භග්ගහණෙන ජලාබුජයොනි, සෙය්‍යග්ගහණෙන අවසෙසා. ගබ්භසෙය්‍යමුඛෙන වා සබ්බාපි තා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ පදත්ථතො උත්තානමෙව.

๒๙. เมื่อธนิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลที่อินทรีย์ของธนิยะแก่กล้าแล้ว เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่เขาโดยนัยก่อนนั่นเทียว จึงได้ตรัสคาถานี้อันประกาศสัจจะ ๔ ว่า “เราตัดเครื่องผูกได้แล้ว ดุจโคอุสภะ” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อุสภะ คือ โคผู้เป็นบิดา เป็นผู้นำฝูงโค เป็นจ่าฝูงโค เป็นโคผู้มีกำลัง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “โคที่ใหญ่กว่าโคร้อยตัวชื่อว่า อุสภะ, ที่ใหญ่กว่าโคพันตัวชื่อว่า วสภะ, ที่ใหญ่กว่าโคแสนตัวชื่อว่า นิสภะ” อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “โคที่ใหญ่ในเขตบ้านเดียวชื่อว่า อุสภะ, ที่ใหญ่ในสองเขตบ้านชื่อว่า วสภะ, ที่ไม่มีใครขัดขวางได้ในทุกที่ชื่อว่า นิสภะ” คำเหล่านั้นทั้งหมดเป็นปปัญจะ แต่โดยแท้จริงแล้ว คำว่า อุสภะ ก็ดี วสภะ ก็ดี หรือ นิสภะ ก็ดี ทั้งหมดนี้พึงทราบโดยความหมายว่าไม่มีผู้เสมอเหมือน ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ สมณโคดมเป็นดุจนิสภะหนอ” ร-อักษร ทำหน้าที่เชื่อมบท บทว่า พนฺธนานิ คือ เครื่องผูกคือเชือก และเครื่องผูกคือกิเลส บทว่า นาโค คือ ช้าง บทว่า ปูติลตํ คือ เถาวัลย์ที่พันคอ เปรียบเหมือนว่า แม้ร่างกายมีสีดังทอง ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า), แม้สุนัขอายุร้อยปี ก็เรียกว่า กุกกุระ (ลูกสุนัข), แม้สุนัขจิ้งจอกที่เกิดในวันนั้น ก็เรียกว่า ชรสิงคาล (สุนัขจิ้งจอกแก่) ฉันใด แม้เถาวัลย์ที่พันคอที่เพิ่งเกิดใหม่ ก็เรียกว่า ปูติลตา (เถาวัลย์เน่า) โดยความหมายว่าไม่มีแก่นสาร ฉันนั้น บทว่า ทาลยิตฺวา คือ ตัดแล้ว ครรภ์ด้วย การนอนด้วย ชื่อว่า คัพภเสยยํ (การนอนในครรภ์) ในบทนั้น การถือเอาศัพท์ว่า คัพภะ หมายถึง ชลาพุชโยนิ, การถือเอาศัพท์ว่า เสยยะ หมายถึง โยนิที่เหลือ หรือพึงทราบว่า โยนิเหล่านั้นทั้งหมด พระองค์ตรัสไว้โดยมุขคือคัพภเสยยะ บทที่เหลือในคาถานี้ มีความหมายตื้นอยู่แล้วโดยอรรถแห่งบท

අයං [Pg.37] පනෙත්ථ අධිප්පායො – ධනිය, ත්වං බන්ධනෙන තුට්ඨො, අහං පන බන්ධනෙන අට්ටීයන්තො ථාමවීරියූපෙතො මහාඋසභොරිව බන්ධනානි පඤ්චුද්ධම්භාගියසංයොජනානි චතුත්ථඅරියමග්ගථාමවීරියෙන ඡෙත්වා, නාගො පූතිලතංව පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනබන්ධනානි හෙට්ඨාමග්ගත්තයථාමවීරියෙන දාලයිත්වා, අථ වා උසභොරිව බන්ධනානි අනුසයෙ නාගො පූතිලතංව පරියුට්ඨානානි ඡෙත්වා දාලයිත්වාව ඨිතො. තස්මා න පුන ගබ්භසෙය්‍යං උපෙස්සං. සොහං ජාතිදුක්ඛවත්ථුකෙහි සබ්බදුක්ඛෙහි පරිමුත්තො සොභාමි – ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වදමානො. තස්මා සචෙ ත්වම්පි අහං විය වත්තුමිච්ඡසි, ඡින්ද තානි බන්ධනානීති. එත්ථ ච බන්ධනානි සමුදයසච්චං, ගබ්භසෙය්‍යා දුක්ඛසච්චං, ‘‘න උපෙස්ස’’න්ති එත්ථ අනුපගමො අනුපාදිසෙසවසෙන, ‘‘ඡෙත්වා දාලයිත්වා’’ති එත්ථ ඡෙදො පදාලනඤ්ච සඋපාදිසෙසවසෙන නිරොධසච්චං, යෙන ඡින්දති පදාලෙති ච, තං මග්ගසච්චන්ති.

อธิบายในที่นี้มีดังนี้: ดูก่อนธนิยะ ท่านยินดีด้วยเครื่องผูก ส่วนเราเบื่อหน่ายต่อเครื่องผูก เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังและความเพียร ตัดเครื่องผูกคืออุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยกำลังและความเพียรแห่งอริยมรรคที่ ๔ ดุจโคอุสภะใหญ่ (ตัดเครื่องผูก) และทำลายเครื่องผูกคือโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยกำลังและความเพียรแห่งมรรคเบื้องต่ำ ๓ ดุจพญาช้างทำลายเถาวัลย์เน่า, อีกนัยหนึ่ง เราตัดอนุสัยกิเลสดุจโคอุสภะตัดเครื่องผูก และทำลายปริยุฏฐานกิเลสดุจพญาช้างทำลายเถาวัลย์เน่าแล้วดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น เราจักไม่เข้าถึงการนอนในครรภ์อีก เรานั้นผู้หลุดพ้นแล้วจากทุกข์ทั้งปวงอันมีชาติทุกข์เป็นวัตถุ ย่อมงดงามเมื่อกล่าวว่า “ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด” เพราะเหตุนั้น ถ้าแม้ท่านปรารถนาจะกล่าวเหมือนเรา ก็จงตัดเครื่องผูกเหล่านั้นเสีย และในที่นี้ เครื่องผูกทั้งหลาย คือ สมุทัยสัจ, การนอนในครรภ์ คือ ทุกขสัจ, ในบทว่า “น อุเปสฺสํ” นี้ การไม่เข้าถึง หมายถึง อนุปาทิเสสนิพพาน, ในบทว่า “เฉตฺวา ทาลยิตฺวา” นี้ การตัดและการทำลาย หมายถึง นิโรธสัจ คือ สอุปาทิเสสนิพพาน, ธรรมใดที่ใช้ตัดและทำลายกิเลส ธรรมนั้นคือ มรรคสัจ

එවමෙතං චතුසච්චදීපිකං ගාථං සුත්වා ගාථාපරියොසානෙ ධනියො ච පජාපති චස්ස ද්වෙ ච ධීතරොති චත්තාරො ජනා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. අථ ධනියො අවෙච්චප්පසාදයොගෙන තථාගතෙ මූලජාතාය පතිට්ඨිතාය සද්ධාය පඤ්ඤාචක්ඛුනා භගවතො ධම්මකායං දිස්වා ධම්මතාය චොදිතහදයො චින්තෙසි – ‘‘බන්ධනානි ඡින්දිං, ගබ්භසෙය්‍යො ච මෙ නත්ථී’’ති අවීචිං පරියන්තං කත්වා යාව භවග්ගා කො අඤ්ඤො එවං සීහනාදං නදිස්සති අඤ්ඤත්‍ර භගවතා, ආගතො නු ඛො මෙ සත්ථාති. තතො භගවා ඡබ්බණ්ණරස්මිජාලවිචිත්‍රං සුවණ්ණරසසෙකපිඤ්ජරං විය සරීරාභං ධනියස්ස නිවෙසනෙ මුඤ්චි ‘‘පස්ස දානි යථාසුඛ’’න්ති.

เมื่อได้ฟังคาถานี้อันประกาศสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว ในเวลาจบคาถา ชน ๔ คน คือ ธนิยะ ภรรยาของเขา และธิดา ๒ คน ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล ครั้งนั้น ธนิยะอาศัยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระตถาคต ด้วยศรัทธาอันมีรากเกิดแล้วตั้งมั่นแล้ว ได้เห็นพระธรรมกายของพระผู้มีพระภาคด้วยปัญญาจักษุ มีใจอันธรรมดากระตุ้นเตือนแล้ว ได้คิดว่า “ใครอื่นนอกจากพระผู้มีพระภาค จะสามารถบันลือสีหนาทเช่นนี้ว่า ‘เราตัดเครื่องผูกได้แล้ว และการนอนในครรภ์ของเราไม่มี’ ซึ่งแผ่ไปตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหมได้ พระศาสดาของเราเสด็จมาแล้วหนอ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระรัศมีแห่งพระวรกาย อันวิจิตรด้วยข่ายแห่งพระฉัพพรรณรังสี ดุจกรงทองที่รดด้วยน้ำทอง ในนิเวศน์ของธนิยะ (ด้วยพระดำรัสว่า) “บัดนี้ ท่านจงดูตามสบายเถิด”

30. අථ ධනියො අන්තො පවිට්ඨචන්දිමසූරියං විය සමන්තා පජ්ජලිතපදීපසහස්සසමුජ්ජලිතමිව ච නිවෙසනං දිස්වා ‘‘ආගතො භගවා’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි. තස්මිංයෙව ච සමයෙ මෙඝොපි පාවස්සි. තෙනාහු සඞ්ගීතිකාරා ‘‘නින්නඤ්ච ථලඤ්ච පූරයන්තො’’ති. තත්ථ නින්නන්ති පල්ලලං. ථලන්ති උක්කූලං. එවමෙතං උක්කූලවිකූලං සබ්බම්පි සමං කත්වා පූරයන්තො මහාමෙඝො පාවස්සි, වස්සිතුං ආරභීති වුත්තං හොති. තාවදෙවාති යං ඛණං භගවා සරීරාභං මුඤ්චි, ධනියො ච ‘‘සත්ථා මෙ ආගතො’’ති සද්ධාමයං චිත්තාභං [Pg.38] මුඤ්චි, තං ඛණං පාවස්සීති. කෙචි පන ‘‘සූරියුග්ගමනම්පි තස්මිංයෙව ඛණෙ’’ති වණ්ණයන්ති.

๓๐. ครั้งนั้น ธนิยะเห็นเรือนของตนสว่างไสวโดยรอบ ราวกับพระจันทร์และพระอาทิตย์เสด็จเข้าไปภายใน และราวกับสว่างไสวด้วยประทีปพันดวง จึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้ว” ก็ในสมัยนั้นนั่นเอง ฝนก็ได้ตกลงมา เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า “ยังที่ลุ่มและที่ดอนให้เต็ม” ในบทเหล่านั้น บทว่า นินฺนํ ได้แก่ ที่ลุ่ม บทว่า ถลํ ได้แก่ ที่ดอน ความว่า มหาเมฆได้ตกลงมา ยังที่ดอนและที่ลุ่มแม้ทั้งหมดนี้ให้เต็ม กระทำให้เสมอกัน คือ เริ่มที่จะตก บทว่า ตาวเทว ความว่า ในขณะใดที่พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระสรีรประภา และธนิยะได้เปล่งรัศมีแห่งจิตอันประกอบด้วยศรัทธาว่า “พระศาสดาของเราเสด็จมาแล้ว” ในขณะนั้น ฝนก็ได้ตกลงมา ก็อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า “แม้การขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ก็ได้มีในขณะนั้นนั่นเอง”

31-32. එවං තස්මිං ධනියස්ස සද්ධුප්පාදතථාගතොභාසඵරණසූරියුග්ගමනක්ඛණෙ වස්සතො දෙවස්ස සද්දං සුත්වා ධනියො පීතිසොමනස්සජාතො ඉමමත්ථං අභාසථ ‘‘ලාභා වත නො අනප්පකා’’ති ද්වෙ ගාථා වත්තබ්බා.

๓๑-๓๒. ด้วยประการฉะนี้ ในขณะที่ศรัทธาของธนิยะเกิดขึ้น ขณะที่พระรัศมีของพระตถาคตแผ่ไป และขณะที่ดวงอาทิตย์ขึ้นนั้น ธนิยะได้ฟังเสียงฝนที่กำลังตก ก็เกิดปีติโสมนัส ได้กล่าวเนื้อความนี้ พึงกล่าวคาถา 2 คาถาว่า “ลาภา วต โน อนปฺปกา” (เป็นลาภของเราหนอ ไม่น้อยเลย)

තත්ථ යස්මා ධනියො සපුත්තදාරො භගවතො අරියමග්ගපටිවෙධෙන ධම්මකායං දිස්වා, ලොකුත්තරචක්ඛුනා රූපකායං දිස්වා, ලොකියචක්ඛුනා සද්ධාපටිලාභං ලභි. තස්මා ආහ – ‘‘ලාභා වත නො අනප්පකා, යෙ මයං භගවන්තං අද්දසාමා’’ති. තත්ථ වත ඉති විම්හයත්ථෙ නිපාතො. නො ඉති අම්හාකං. අනප්පකාති විපුලා. සෙසං උත්තානමෙව. සරණං තං උපෙමාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි මග්ගපටිවෙධෙනෙවස්ස සිද්ධං සරණගමනං, තත්ථ පන නිච්ඡයගමනමෙව ගතො, ඉදානි වාචාය අත්තසන්නිය්‍යාතනං කරොති. මග්ගවසෙන වා සන්නිය්‍යාතනසරණතං අචලසරණතං පත්තො, තං පරෙසං වාචාය පාකටං කරොන්තො පණිපාතසරණගමනං ගච්ඡති. චක්ඛුමාති භගවා පකතිදිබ්බපඤ්ඤාසමන්තබුද්ධචක්ඛූහි පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. තං ආලපන්තො ආහ – ‘‘සරණං තං උපෙම චක්ඛුමා’’ති. ‘‘සත්ථා නො හොහි තුවං මහාමුනී’’ති ඉදං පන වචනං සිස්සභාවූපගමනෙනාපි සරණගමනං පූරෙතුං භණති, ගොපී ච අහඤ්ච අස්සවා, බ්‍රහ්මචරියං සුගතෙ චරාමසෙති ඉදං සමාදානවසෙන.

ในคาถาเหล่านั้น เพราะเหตุที่ธนิยะพร้อมทั้งบุตรและภรรยา ได้เห็นธรรมกายของพระผู้มีพระภาคด้วยการแทงตลอดอริยมรรค ได้เห็นรูปกายด้วยโลกุตรจักษุ และได้บรรลุศรัทธาด้วยโลกิยจักษุ เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า “เป็นลาภของเราหนอ ไม่น้อยเลย ที่พวกเราได้เห็นพระผู้มีพระภาค” ในบทเหล่านั้น บทว่า วต เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ บทว่า โน คือ ของเราทั้งหลาย บทว่า อนปฺปกา คือ ไพบูลย์ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ก็ในบทว่า สรณํ ตํ อุเปม (ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์เป็นที่พึ่ง) นี้ แม้ว่าสรณคมน์ของธนิยะนั้นจะสำเร็จแล้วด้วยการแทงตลอดมรรคนั่นเทียว และในที่นั้นเขาได้ถึง (สรณะ) อย่างแน่นอนแล้ว แต่บัดนี้ เขากระทำการมอบตนด้วยวาจา หรือว่า เขาได้บรรลุสรณะคือการมอบตน ซึ่งเป็นสรณะอันไม่หวั่นไหว ด้วยอำนาจแห่งมรรคแล้ว เมื่อจะกระทำสรณะนั้นให้ปรากฏแก่ผู้อื่นด้วยวาจา จึงถึงปณิปาตสรณคมน์ (การถึงสรณะด้วยการหมอบกราบ) บทว่า จกฺขุมา ความว่า พระผู้มีพระภาคชื่อว่าผู้มีจักษุ ด้วยจักษุ 5 ประการ คือ ปกติจักษุ (มังสจักษุ) ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ สมันตจักษุ และพุทธจักษุ เมื่อจะเรียกพระองค์นั้น จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้มีจักษุ ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์เป็นที่พึ่ง” ส่วนคำนี้ว่า “ข้าแต่มหามุนี ขอพระองค์จงเป็นศาสดาของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด” เขากล่าวเพื่อยังสรณคมน์ให้บริบูรณ์แม้ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์ ส่วนคำว่า “นางโคปีและข้าพระองค์ ผู้ว่าง่าย จักประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต” เขากล่าวด้วยอำนาจแห่งการสมาทาน

තත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති මෙථුනවිරතිමග්ගසමණධම්මසාසනසදාරසන්තොසානමෙතං අධිවචනං. ‘‘බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.83) හි මෙථුනවිරති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති. ‘‘ඉදං ඛො පන මෙ පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.329) මග්ගො. ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.155) සමණධම්මො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්චා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.174) සාසනං.

ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมจริยํ นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากเมถุน, มรรค, สมณธรรม, ศาสนา, และความสันโดษในภรรยาของตน จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า พฺรหฺมจารี (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์) (ม.นิ. 1.83) การงดเว้นจากเมถุน ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์ ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์นี้ของเรา ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว” (ที.นิ. 2.329) มรรค (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้ชัดซึ่งการประพฤติพรหมจรรย์อันประกอบด้วยองค์ 4” (ม.นิ. 1.155) สมณธรรม (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ในบทเป็นต้นว่า “พรหมจรรย์นั้นเป็นพรหมจรรย์ที่รุ่งเรืองและแผ่ไพศาล” (ที.นิ. 3.174) ศาสนา (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์)

‘‘මයඤ්ච [Pg.39] භරියා නාතික්කමාම, අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම, තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති. (ජා. 1.10.97) –

“พวกเราไม่นอกใจภรรยา และภรรยาทั้งหลายก็ไม่นอกใจพวกเรา พวกเราประพฤติพรหมจรรย์ (งดเว้นจากเมถุน) ในหญิงอื่นนอกจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของพวกเราจึงไม่ตาย” (ชา. 1.10.97)

එවමාදීසු සදාරසන්තොසො. ඉධ පන සමණධම්මබ්‍රහ්මචරියපුබ්බඞ්ගමං උපරිමග්ගබ්‍රහ්මචරියමධිප්පෙතං. සුගතෙති සුගතස්ස සන්තිකෙ. භගවා හි අන්තද්වයමනුපග්ගම්ම සුට්ඨු ගතත්තා, සොභණෙන ච අරියමග්ගගමනෙන සමන්නාගතත්තා, සුන්දරඤ්ච නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඨානං ගතත්තා සුගතොති වුච්චති. සමීපත්ථෙ චෙත්ථ භුම්මවචනං, තස්මා සුගතස්ස සන්තිකෙති අත්ථො. චරාමසෙති චරාම. යඤ්හි තං සක්කතෙ චරාමසීති වුච්චති, තං ඉධ චරාමසෙති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සෙති නිපාතො’’ති භණන්ති. තෙනෙව චෙත්ථ ආයාචනත්ථං සන්ධාය ‘‘චරෙම සෙ’’තිපි පාඨං විකප්පෙන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං.

ในบทเป็นต้นอย่างนี้ ความสันโดษในภรรยาของตน (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ก็ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอุปริมรรคพรหมจรรย์ อันมีสมณธรรมพรหมจรรย์เป็นเบื้องต้น บทว่า สุคเต คือ ในสำนักของพระสุคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคท่านเรียกว่า สุคต เพราะไม่เสด็จเข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสอง เพราะเสด็จไปดีแล้ว เพราะทรงประกอบด้วยการดำเนินไปคืออริยมรรคอันงดงาม และเพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงดงามที่เรียกว่านิพพาน ในบทนี้เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่าใกล้ เพราะเหตุนั้น จึงมีอรรถว่า ในสำนักของพระสุคต บทว่า จรามเส คือ จราม (เราจงประพฤติ) คำใดที่ในภาษาสันสกฤตท่านกล่าวว่า จรามสิ คำนั้นในที่นี้ (ภาษาบาลี) คือ จรามเส ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “เส เป็นนิบาต” เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ในที่นี้ ท่านจึงวิเคราะห์บทว่า “จเรม เส” บ้าง โดยหมายเอาอรรถว่าอ้อนวอน คำใดเป็นที่ชอบใจ พึงถือเอาคำนั้น

එවං ධනියො බ්‍රහ්මචරියචරණාපදෙසෙන භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජ්ජපයොජනං දීපෙන්තො ආහ ‘‘ජාතීමරණස්ස පාරගූ, දුක්ඛස්සන්තකරා භවාමසෙ’’ති. ජාතිමරණස්ස පාරං නාම නිබ්බානං, තං අරහත්තමග්ගෙන ගච්ඡාම. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකරාති අභාවකරා. භවාමසෙති භවාම, අථ වා අහො වත මයං භවෙය්‍යාමාති. ‘‘චරාමසෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව තං වෙදිතබ්බං. එවං වත්වාපි ච පුන උභොපි කිර භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ නො භගවා’’ති එවං පබ්බජ්ජං යාචිංසූති.

ด้วยประการฉะนี้ ธนิยะทูลขอบรรพชากะพระผู้มีพระภาคโดยอ้างถึงการประพฤติพรหมจรรย์แล้ว เมื่อจะแสดงประโยชน์ของบรรพชา จึงกล่าวว่า “ขอพวกข้าพระองค์จงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งชาติและมรณะ เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์เถิด” ที่ชื่อว่าฝั่งแห่งชาติและมรณะ คือพระนิพพาน (ความว่า) ขอพวกข้าพระองค์จงถึงพระนิพพานนั้นด้วยอรหัตตมรรค บทว่า ทุกฺขสฺส คือ แห่งวัฏทุกข์ บทว่า อนฺตกรา คือ ผู้กระทำให้ไม่มี บทว่า ภวามเส คือ ภวาม (ขอจงเป็น) หรืออีกอย่างหนึ่ง (มีความหมายว่า) โอหนอ ขอพวกเราพึงเป็น ในบทว่า จรามเส นี้ พึงทราบความนั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ได้ยินว่า แม้ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ทั้งสองคนก็ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วทูลขอบรรพชาอีกอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดให้ข้าพระองค์ทั้งสองบวชเถิด”

33. අථ මාරො පාපිමා එවං තෙ උභොපි වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචන්තෙ දිස්වා – ‘‘ඉමෙ මම විසයං අතික්කමිතුකාමා, හන්ද නෙසං අන්තරායං කරොමී’’ති ආගන්ත්වා ඝරාවාසෙ ගුණං දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ ‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති. තත්ථ නන්දතීති තුස්සති මොදති. පුත්තෙහීති පුත්තෙහිපි ධීතරෙහිපි, සහයොගත්ථෙ, කරණත්ථෙ වා කරණවචනං, පුත්තෙහි සහ නන්දති, පුත්තෙහි කරණභූතෙහි නන්දතීති වුත්තං හොති. පුත්තිමාති පුත්තවා පුග්ගලො. ඉතීති එවමාහ. මාරොති වසවත්තිභූමියං අඤ්ඤතරො දාමරිකදෙවපුත්තො. සො හි සට්ඨානාතික්කමිතුකාමං ජනං [Pg.40] යං සක්කොති, තං මාරෙති. යං න සක්කොති, තස්සපි මරණං ඉච්ඡති. තෙන ‘‘මාරො’’ති වුච්චති. පාපිමාති ලාමකපුග්ගලො, පාපසමාචාරො වා. සඞ්ගීතිකාරානමෙතං වචනං, සබ්බගාථාසු ච ඊදිසානි. යථා ච පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපියො ගොහි තථෙව නන්දති. යස්ස ගාවො අත්ථි, සොපි ගොපියො, ගොහි සහ, ගොහි වා කරණභූතෙහි තථෙව නන්දතීති අත්ථො.

๓๓. ครั้งนั้น มารผู้มีบาป เห็นท่านทั้งสองนั้นไหว้แล้วขอบรรพชาอยู่อย่างนี้ จึงคิดว่า 'ชนเหล่านี้ใคร่จะก้าวล่วงวิสัยของเรา เอาเถิด เราจักทำอันตรายแก่พวกเขา' ดังนี้แล้ว จึงมาแสดงคุณในฆราวาสวิสัย กล่าวคาถานี้ว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย' ในบทเหล่านั้น บทว่า นนฺทติ (ย่อมเพลิดเพลิน) คือ ย่อมยินดี ย่อมร่าเริง บทว่า ปุตฺเตหิ (เพราะบุตรทั้งหลาย) ได้แก่ เพราะบุตรชายและเพราะบุตรสาวี เป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่า 'พร้อมกับ' หรือในอรรถว่า 'เป็นเครื่องมือ' ความว่า ย่อมเพลิดเพลินพร้อมกับบุตรทั้งหลาย หรือย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลายผู้เป็นเหตุ บทว่า ปุตฺติมา (ผู้มีบุตร) ได้แก่ บุคคลผู้มีบุตร บทว่า อิติ (ดังนี้) คือ กล่าวแล้วอย่างนี้ บทว่า มาโร (มาร) ได้แก่ เทวบุตรผู้เกเรตนหนึ่งในวสวัตตีภูมิ จริงอยู่ มารนั้นสามารถแก่บุคคลใดผู้ใคร่จะก้าวล่วงแดนของตน ก็ย่อมฆ่าบุคคลนั้นเสีย ไม่สามารถแก่บุคคลใด ก็ย่อมปรารถนาความตายแม้ของบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า 'มาร' บทว่า ปาปิมา (ผู้มีบาป) ได้แก่ บุคคลเลวทราม หรือผู้มีสมาจารอันลามก นี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย และในคาถาทั้งปวงก็มีคำเช่นนี้ อนึ่ง ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลายฉันใด ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน อธิบายว่า ผู้ใดมีโคอยู่ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่าผู้มีโค ย่อมเพลิดเพลินพร้อมกับโคทั้งหลาย หรือเพราะโคทั้งหลายผู้เป็นเหตุ ฉันนั้นเหมือนกัน

එවං වත්වා ඉදානි තස්සත්ථස්ස සාධකකාරණං නිද්දිසති, ‘‘උපධී හි නරස්ස නන්දනා’’ති. තත්ථ උපධීති චත්තාරො උපධයො – කාමූපධි, ඛන්ධූපධි, කිලෙසූපධි, අභිසඞ්ඛාරූපධීති. කාමා හි ‘‘යං පඤ්චකාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො උපධීයති එත්ථ සුඛන්ති ඉමිනා වචනත්ථෙන උපධීති වුච්චන්ති. ඛන්ධාපි ඛන්ධමූලකදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, අභිසඞ්ඛාරාපි භවදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතොති. ඉධ පන කාමූපධි අධිප්පෙතො. සො සත්තසඞ්ඛාරවසෙන දුවිධො. තත්ථ සත්තපටිබද්ධො පධානො, තං දස්සෙන්තො ‘‘පුත්තෙහි ගොහී’’ති වත්වා කාරණමාහ – ‘‘උපධී හි නරස්ස නන්දනා’’ති. තස්සත්ථො – යස්මා ඉමෙ කාමූපධී නරස්ස නන්දනා, නන්දයන්ති නරං පීතිසොමනස්සං උපසංහරන්තා, තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපියො ගොහි තථෙව නන්දති, ත්වඤ්ච පුත්තිමා ගොපියො ච, තස්මා එතෙහි, නන්ද, මා පබ්බජ්ජං පාටිකඞ්ඛි. පබ්බජිතස්ස හි එතෙ උපධයො න සන්ති, එවං සන්තෙ ත්වං දුක්ඛස්සන්තං පත්ථෙන්තොපි දුක්ඛිතොව භවිස්සසී’’ති.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ มารจึงแสดงเหตุอันเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนั้นว่า 'เพราะว่าอุปธิทั้งหลายเป็นที่เพลิดเพลินของนรชน' ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปธิ ได้แก่ อุปธิ ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ จริงอยู่ กามทั้งหลายถูกเรียกว่าอุปธิ ด้วยวจนัตถะว่า 'สุขย่อมถูกยึดไว้ในกามนี้' เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'สุขโสมนัสใดอาศัยเบญจกามคุณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของกามทั้งหลาย' แม้ขันธ์ทั้งหลาย (ก็ชื่อว่าอุปธิ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์มีขันธ์เป็นมูล แม้กิเลสทั้งหลาย (ก็ชื่อว่าอุปธิ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย แม้อภิสังขารทั้งหลาย (ก็ชื่อว่าอุปธิ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งภวทุกข์ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอากามูปธิ กามูปธินั้นมี ๒ อย่างโดยอำนาจแห่งสัตตสังขาร ใน ๒ อย่างนั้น กามูปธิที่เนื่องกับสัตว์เป็นประธาน เมื่อจะแสดงกามูปธินั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะบุตรทั้งหลาย เพราะโคทั้งหลาย' แล้วกล่าวเหตุว่า 'เพราะว่าอุปธิทั้งหลายเป็นที่เพลิดเพลินของนรชน' อรรถแห่งคำนั้นมีว่า เพราะเหตุว่ากามูปธิเหล่านี้เป็นที่เพลิดเพลินของนรชน คือย่อมทำนรชนให้เพลิดเพลิน นำมาซึ่งปีติและโสมนัส เพราะเหตุนั้น พึงทราบข้อนี้ว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน' และท่านก็เป็นผู้มีบุตรและเป็นผู้มีโค เพราะเหตุนั้น ท่านจงเพลิดเพลินด้วยสิ่งเหล่านี้เถิด อย่าปรารถนาบรรพชาเลย เพราะว่าอุปธิเหล่านี้ย่อมไม่มีแก่ผู้บวชแล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านแม้ปรารถนาที่สุดแห่งทุกข์ ก็จักเป็นผู้มีทุกข์นั่นเทียว

ඉදානි තස්සපි අත්ථස්ස සාධකකාරණං නිද්දිසති ‘‘න හි සො නන්දති, යො නිරූපධී’’ති. තස්සත්ථො – යස්මා යස්සෙතෙ උපධයො නත්ථි, සො පියෙහි ඤාතීහි විප්පයුත්තො නිබ්භොගූපකරණො න නන්දති, තස්මා ත්වං ඉමෙ උපධයො වජ්ජෙත්වා පබ්බජිතො දුක්ඛිතොව භවිස්සසීති.

บัดนี้ มารแสดงเหตุอันเป็นเครื่องยืนยันแม้ซึ่งเนื้อความนั้นว่า 'ก็ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน' อรรถแห่งคำนั้นมีว่า เพราะเหตุว่าผู้ใดไม่มีอุปธิเหล่านี้ ผู้นั้นปราศจากญาติอันเป็นที่รัก ไม่มีโภคทรัพย์และเครื่องอุปการะ ย่อมไม่เพลิดเพลิน เพราะเหตุนั้น ท่านละอุปธิเหล่านี้แล้วบวช จักเป็นผู้มีทุกข์นั่นเทียว

34. අථ භගවා ‘‘මාරො අයං පාපිමා ඉමෙසං අන්තරායාය ආගතො’’ති විදිත්වා ඵලෙන ඵලං පාතෙන්තො විය තායෙව මාරෙනාභතාය උපමාය මාරවාදං භින්දන්තො තමෙව ගාථං පරිවත්තෙත්වා ‘‘උපධි [Pg.41] සොකවත්ථූ’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති. තත්ථ සබ්බං පදත්ථතො උත්තානමෙව. අයං පන අධිප්පායො – මා, පාපිම, එවං අවච ‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති. සබ්බෙහෙව හි පියෙහි, මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො, අනතික්කමනීයො අයං විධි, තෙසඤ්ච පියමනාපානං පුත්තදාරානං ගවාස්සවළවහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනං විනාභාවෙන අධිමත්තසොකසල්ලසමප්පිතහදයා සත්තා උම්මත්තකාපි හොන්ති ඛිත්තචිත්තා, මරණම්පි නිගච්ඡන්ති මරණමත්තම්පි දුක්ඛං. තස්මා එවං ගණ්හ – සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා. යථා ච පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපියො ගොහි තථෙව සොචතීති. කිං කාරණා? උපධී හි නරස්ස සොචනා. යස්මා ච උපධී හි නරස්ස සොචනා, තස්මා එව ‘‘න හි සො සොචති, යො නිරූපධි’’. යො උපධීසු සඞ්ගප්පහානෙන නිරුපධි හොති, සො සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන, කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙන, යෙන යෙනෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. සෙය්‍යථාපි නාම පක්ඛී සකුණො …පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. එවං සබ්බසොකසමුග්ඝාතා ‘‘න හි සො සොචති, යො නිරුපධී’’ති. ඉති භගවා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං වොසාපෙසි. අථ වා යො නිරුපධි, යො නික්කිලෙසො, සො න සොචති. යාවදෙව හි කිලෙසා සන්ති, තාවදෙව සබ්බෙ උපධයො සොකප්ඵලාව හොන්ති. කිලෙසප්පහානා පන නත්ථි සොකොති. එවම්පි අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං වොසාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ධනියො ච ගොපී ච උභොපි පබ්බජිංසු. භගවා ආකාසෙනෙව ජෙතවනං අගමාසි. තෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකරිංසු. වසනට්ඨානෙ ච නෙසං ගොපාලකා විහාරං කාරෙසුං. සො අජ්ජාපි ගොපාලකවිහාරොත්වෙව පඤ්ඤායතීති.

๓๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า 'มารผู้มีบาปนี้มาเพื่อทำอันตรายแก่ชนเหล่านี้' ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงทำลายวาทะของมารด้วยอุปมาที่มารนั่นแหละนำมา ราวกับทรงใช้ผลไม้สอยผลไม้ จึงทรงพลิกคาถานั้นกลับแล้วแสดงว่า 'อุปธิเป็นวัตถุแห่งความโศก' ได้ตรัสว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย' ในบทเหล่านั้น ทุกบทมีความหมายตื้นโดยอรรถแห่งบทอยู่แล้ว ส่วนนี้เป็นอธิปรายว่า ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย' เพราะว่าความพลัดพราก ความจากกันจากของรักของชอบใจทั้งปวง เป็นธรรมดาที่ใครๆ ไม่อาจล่วงพ้นได้ และเพราะความพลัดพรากจากบุตรภรรยา โค ม้า ลา ทอง เงิน เป็นต้น อันเป็นที่รักที่ชอบใจเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายมีหทัยอันลูกศรคือความโศกอย่างยิ่งเสียบแทงแล้ว ย่อมเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่านก็มี ย่อมถึงความตายบ้าง ประสบทุกข์เพียงดังความตายบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจงถือเอาความอย่างนี้ว่า ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย และผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลายฉันใด ผู้มีโคก็ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่าอุปธิทั้งหลายเป็นเหตุแห่งความเศร้าโศกของนรชน และเพราะเหตุว่าอุปธิทั้งหลายเป็นเหตุแห่งความเศร้าโศกของนรชน เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ 'ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก' ผู้ใดเป็นผู้ไม่มีอุปธิเพราะละความข้องในอุปธิทั้งหลายได้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย ด้วยบิณฑบาตเพียงเพื่อบริหารท้อง ย่อมหลีกไปทางใดๆ ก็ถือเอาไปได้เลย เปรียบเหมือนนกมีปีก... (ละไว้)... ย่อมรู้ชัดว่า...ภพใหม่เพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก เพราะถอนความโศกทั้งปวงได้ด้วยประการฉะนี้ (จึงตรัสว่า) 'ก็ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก' ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตตผล อีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดไม่มีอุปธิ คือไม่มีกิเลส ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก จริงอยู่ ตราบใดที่กิเลสทั้งหลายยังมีอยู่ ตราบนั้นอุปธิทั้งปวงก็ย่อมมีแต่ความโศกเป็นผล แต่เมื่อละกิเลสได้แล้ว ความโศกย่อมไม่มี แม้อย่างนี้ พระองค์ก็ทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตตผลนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา ทั้งธนิยะและนางโคปีก็ได้บรรพชา พระผู้มีพระภาคเสด็จไปพระเชตวันทางอากาศนั่นเทียว ท่านเหล่านั้นบวชแล้วได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล และพวกคนเลี้ยงโคได้สร้างวิหารในที่อยู่ของท่านเหล่านั้น วิหารนั้นแม้ทุกวันนี้ก็ยังปรากฏชื่อว่า โคปาลกวิหาร นั่นเทียว

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ධනියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพรรณนาธนิยสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบแล้ว

3. ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพรรณนาขัคควิสาณสูตร

සබ්බෙසු [Pg.42] භූතෙසූති ඛග්ගවිසාණසුත්තං. කා උප්පත්ති? සබ්බසුත්තානං චතුබ්බිධා උප්පත්ති – අත්තජ්ඣාසයතො, පරජ්ඣාසයතො, අට්ඨුප්පත්තිතො, පුච්ඡාවසිතො චාති. ද්වයතානුපස්සනාදීනඤ්හි අත්තජ්ඣාසයතො උප්පත්ති, මෙත්තසුත්තාදීනං පරජ්ඣාසයතො, උරගසුත්තාදීනං අට්ඨුප්පත්තිතො, ධම්මිකසුත්තාදීනං පුච්ඡාවසිතො. තත්ථ ඛග්ගවිසාණසුත්තස්ස අවිසෙසෙන පුච්ඡාවසිතො උප්පත්ති. විසෙසෙන පන යස්මා එත්ථ කාචි ගාථා තෙන තෙන පච්චෙකසම්බුද්ධෙන පුට්ඨෙන වුත්තා, කාචි අපුට්ඨෙන අත්තනා අධිගතමග්ගනයානුරූපං උදානංයෙව උදානෙන්තෙන, තස්මා කායචි ගාථාය පුච්ඡාවසිතො, කායචි අත්තජ්ඣාසයතො උප්පත්ති.

ขัคควิสาณสูตร มีคำขึ้นต้นว่า สัพเพสุ ภูเตสุ. มีอุปปัตติ (เหตุเกิด) อย่างไร? อุปปัตติของพระสูตรทั้งปวงมี ๔ อย่าง คือ เกิดจากอัธยาศัยของพระองค์เอง (อัตตัชฌาสัย), เกิดจากอัธยาศัยของผู้อื่น (ปรัชฌาสัย), เกิดจากเรื่องราวที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ), และเกิดจากการตอบคำถาม (ปุจฉาวสิกะ). จริงอยู่ อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีทวยตานุปัสสนาสูตรเป็นต้น เกิดจากอัธยาศัยของพระองค์เอง, อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีเมตตสูตรเป็นต้น เกิดจากอัธยาศัยของผู้อื่น, อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีอุรคสูตรเป็นต้น เกิดจากเรื่องราวที่เกิดขึ้น, อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีธัมมิกสูตรเป็นต้น เกิดจากการตอบคำถาม. ในบรรดาอุปปัตติเหล่านั้น อุปปัตติของขัคควิสาณสูตรโดยทั่วไปเกิดจากการตอบคำถาม. แต่โดยพิเศษ เพราะในพระสูตรนี้ คาถาบางบท พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าองค์นั้นๆ ตรัสไว้เมื่อถูกทูลถาม, คาถาบางบท (ตรัสไว้) เมื่อมิได้ถูกทูลถาม โดยทรงเปล่งอุทานตามแนวทางแห่งมรรคที่พระองค์ทรงบรรลุแล้วด้วยพระองค์เอง, เพราะเหตุนั้น อุปปัตติของคาถาบางบทจึงเกิดจากการตอบคำถาม, ของบางบทเกิดจากอัธยาศัยของพระองค์เอง.

තත්ථ යා අයං අවිසෙසෙන පුච්ඡාවසිතො උප්පත්ති, සා ආදිතො පභුති එවං වෙදිතබ්බා – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘බුද්ධානං පත්ථනා ච අභිනීහාරො ච දිස්සති; තථා සාවකානං, පච්චෙකබුද්ධානං න දිස්සති; යංනූනාහං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සො පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා යථාක්කමෙන එතමත්ථං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා පුබ්බයොගාවචරසුත්තං අභාසි –

ในบรรดาอุปปัตติเหล่านั้น อุปปัตติที่เกิดจากการตอบคำถามโดยทั่วไปนั้น พึงทราบดังนี้ตั้งแต่ต้นไป – สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระอานนท์ไปสู่ที่สงัด หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า – ‘ความปรารถนาและอภินิหาร (การตั้งความปรารถนาอย่างแรงกล้า) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรากฏ, ของพระสาวกทั้งหลายก็เช่นกัน, (แต่) ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ปรากฏ; ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถาม (เรื่องนี้)’ ดังนี้. ท่านลุกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลถามเนื้อความนั้นตามลำดับ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสปุพพโยคาวจรสืตรแก่ท่านว่า –

‘‘පඤ්චිමෙ, ආනන්ද, ආනිසංසා පුබ්බයොගාවචරෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ පටිකච්චෙව අඤ්ඤං ආරාධෙති. නො චෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ පටිකච්චෙව අඤ්ඤං ආරාධෙති, අථ මරණකාලෙ අඤ්ඤං ආරාධෙති. නො චෙ මරණකාලෙ අඤ්ඤං ආරාධෙති, අථ දෙවපුත්තො සමානො අඤ්ඤං ආරාධෙති, අථ බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, අථ පච්ඡිමෙ කාලෙ පච්චෙකසම්බුද්ධො හොතී’’ති –

‘ดูก่อนอานนท์ อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้มีแก่บุคคลผู้เคยบำเพ็ญโยคธรรมในกาลก่อน คือ ในปัจจุบันชาตินี้เอง ย่อมบรรลุอรหัตตผลได้ก่อน. หากในปัจจุบันชาตินี้ยังไม่บรรลุอรหัตตผลได้ก่อน ลำดับนั้น ย่อมบรรลุอรหัตตผลในเวลาใกล้ตาย. หากในเวลาใกล้ตายยังไม่บรรลุอรหัตตผล ลำดับนั้น เมื่อเป็นเทพบุตรแล้วย่อมบรรลุอรหัตตผล, ลำดับนั้น ย่อมเป็นผู้มีอภิญญารวดเร็วในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, ลำดับนั้น ในกาลสุดท้าย ย่อมเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า’ ดังนี้ –

එවං වත්වා පුන ආහ –

ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ได้ตรัสต่อไปอีกว่า –

‘‘පච්චෙකබුද්ධා නාම, ආනන්ද, අභිනීහාරසම්පන්නා පුබ්බයොගාවචරා හොන්ති. තස්මා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං සබ්බෙසං පත්ථනා ච අභිනීහාරො ච ඉච්ඡිතබ්බො’’ති.

‘ดูก่อนอานนท์ บุคคลที่ชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นผู้เคยบำเพ็ญโยคธรรมในกาลก่อนและสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา). เพราะเหตุนั้น พึงปรารถนาความปรารถนาและอภินิหารของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหมด’ ดังนี้.

සො [Pg.43] ආහ – ‘‘බුද්ධානං, භන්තෙ, පත්ථනා කීව චිරං වට්ටතී’’ති? බුද්ධානං, ආනන්ද, හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, මජ්ඣිමපරිච්ඡෙදෙන අට්ඨ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සොළස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච. එතෙ ච භෙදා පඤ්ඤාධිකසද්ධාධිකවීරියාධිකවසෙන ඤාතබ්බා. පඤ්ඤාධිකානඤ්හි සද්ධා මන්දා හොති, පඤ්ඤා තික්ඛා. සද්ධාධිකානං පඤ්ඤා මජ්ඣිමා හොති, සද්ධා බලවා. වීරියාධිකානං සද්ධාපඤ්ඤා මන්දා, වීරියං බලවන්ති. අප්පත්වා පන චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ වෙස්සන්තරදානසදිසං දානං දෙන්තොපි තදනුරූපසීලාදිසබ්බපාරමිධම්මෙ ආචිනන්තොපි අන්තරා බුද්ධො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. කස්මා? ඤාණං ගබ්භං න ගණ්හාති, වෙපුල්ලං නාපජ්ජති, පරිපාකං න ගච්ඡතීති. යථා නාම තිමාසචතුමාසපඤ්චමාසච්චයෙන නිප්ඵජ්ජනකං සස්සං තං තං කාලං අප්පත්වා දිවසෙ දිවසෙ සහස්සක්ඛත්තුං කෙළායන්තොපි උදකෙන සිඤ්චන්තොපි අන්තරා පක්ඛෙන වා මාසෙන වා නිප්ඵාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. කස්මා? සස්සං ගබ්භං න ගණ්හාති, වෙපුල්ලං නාපජ්ජති, පරිපාකං න ගච්ඡතීති. එවමෙවං අප්පත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි…පෙ… නෙතං ඨානං විජ්ජතීති. තස්මා යථාවුත්තමෙව කාලං පාරමිපූරණං කාතබ්බං ඤාණපරිපාකත්ථාය. එත්තකෙනපි ච කාලෙන බුද්ධත්තං පත්ථයතො අභිනීහාරකරණෙ අට්ඨ සම්පත්තියො ඉච්ඡිතබ්බා. අයඤ්හි –

ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความปรารถนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายดำเนินไปนานเพียงไร?’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ ความปรารถนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย โดยกำหนดอย่างต่ำ ดำเนินไปสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป, โดยกำหนดอย่างกลาง แปดอสงไขยกับอีกแสนกัป, โดยกำหนดอย่างสูง สิบหกอสงไขยกับอีกแสนกัป. และความแตกต่างเหล่านี้พึงทราบโดยจำแนกเป็นพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยปัญญา ผู้ยิ่งด้วยศรัทธา และผู้ยิ่งด้วยวิริยะ. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยปัญญา ศรัทธาจะอ่อน แต่ปัญญาจะแก่กล้า. สำหรับพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยศรัทธา ปัญญาจะปานกลาง แต่ศรัทธาจะมีกำลัง. สำหรับพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยวิริยะ ศรัทธาและปัญญาจะอ่อน แต่วิริยะจะมีกำลัง. แต่เมื่อยังไม่ถึงสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป แม้จะให้ทานเสมอด้วยทานของพระเวสสันดรทุกๆ วัน และสั่งสมบารมีธรรมทั้งปวงมีศีลเป็นต้นที่สมควรแก่การตรัสรู้ ก็จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในระหว่างกาลนั้นได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. เพราะเหตุไร? เพราะพระญาณยังไม่ตั้งครรภ์ ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ยังไม่ถึงความแก่รอบ. เปรียบเหมือนข้าวกล้าที่จะสุกได้ในเวลา ๓, ๔ หรือ ๕ เดือน เมื่อยังไม่ถึงเวลานั้นๆ แม้จะประคบประหงมรดน้ำวันละพันครั้ง ก็จะทำให้สุกได้ในระหว่างกาลเพียงกึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. เพราะเหตุไร? เพราะข้าวกล้ายังไม่ตั้งรวง ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ยังไม่ถึงความแก่รอบ ฉันใด, การที่บุคคลจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในระหว่างกาลเมื่อยังไม่ถึงสี่อสงไขย...ฯลฯ...ข้อนี้ก็ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมตลอดกาลเวลาที่ตรัสไว้แล้วนั้น เพื่อความแก่รอบแห่งพระญาณ. และสำหรับผู้ปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าตลอดกาลเพียงเท่านี้ พึงปรารถนาสมบัติ ๘ ประการในการกระทำอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา). จริงอยู่ (มีคำกล่าวไว้ว่า) –

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59);

‘ความเป็นมนุษย์, ความถึงพร้อมแห่งเพศ, เหตุ (คืออุปนิสัยแห่งพระอรหัต), การได้พบพระศาสดา, การบวช, ความถึงพร้อมแห่งคุณ, อธิการ (การบำเพ็ญบารมีอันยิ่ง), และฉันทตา (ความพอใจอย่างแรงกล้า); เมื่อธรรม ๘ ประการนี้ประชุมพร้อมกัน อภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ย่อมสำเร็จ’ ดังนี้.

අභිනීහාරොති ච මූලපණිධානස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ මනුස්සත්තන්ති මනුස්සජාති. අඤ්ඤත්‍ර හි මනුස්සජාතියා අවසෙසජාතීසු දෙවජාතියම්පි ඨිතස්ස පණිධි න ඉජ්ඣති. එත්ථ ඨිතෙන පන බුද්ධත්තං පත්ථෙන්තෙන දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා මනුස්සත්තංයෙව පත්ථෙතබ්බං. තත්ථ ඨත්වා පණිධි කාතබ්බො. එවඤ්හි සමිජ්ඣති. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. මාතුගාමනපුංසකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකානඤ්හි මනුස්සජාතියං ඨිතානම්පි පණිධි න සමිජ්ඣති. තත්ථ ඨිතෙන පන බුද්ධත්තං පත්ථෙන්තෙන දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා පුරිසභාවොයෙව පත්ථෙතබ්බො. තත්ථ ඨත්වා පණිධි කාතබ්බො. එවඤ්හි [Pg.44] සමිජ්ඣති. හෙතූති අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පත්ති. යො හි තස්මිං අත්තභාවෙ වායමන්තො අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො, තස්ස සමිජ්ඣති, නො ඉතරස්ස, යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි දීපඞ්කරපාදමූලෙ පබ්බජිත්වා තෙනත්තභාවෙන අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො අහොසි. සත්ථාරදස්සනන්ති බුද්ධානං සම්මුඛාදස්සනං. එවඤ්හි ඉජ්ඣති, නො අඤ්ඤථා; යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි දීපඞ්කරං සම්මුඛා දිස්වා පණිධෙසි. පබ්බජ්ජාති අනගාරියභාවො. සො ච ඛො සාසනෙ වා කම්මවාදිකිරියවාදිතාපසපරිබ්බාජකනිකායෙ වා වට්ටති යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි සුමෙධො නාම තාපසො හුත්වා පණිධෙසි. ගුණසම්පත්තීති ඣානාදිගුණපටිලාභො. පබ්බජිතස්සාපි හි ගුණසම්පන්නස්සෙව ඉජ්ඣති, නො ඉතරස්ස; යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි පඤ්චාභිඤ්ඤො අට්ඨසමාපත්තිලාභී ච හුත්වා පණිධෙසි. අධිකාරොති අධිකකාරො, පරිච්චාගොති අත්ථො. ජීවිතාදිපරිච්චාගඤ්හි කත්වා පණිදහතොයෙව ඉජ්ඣති, නො ඉතරස්ස; යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි –

และคำว่า อภินิหาร นี้เป็นชื่อของการตั้งความปรารถนาครั้งแรก. ในองค์ ๘ นั้น คำว่า มนุสสัตตะ คือ ความเป็นมนุษย์. เพราะว่า เว้นจากชาติมนุษย์แล้ว ในชาติที่เหลือ แม้ผู้ดำรงอยู่ในเทวชาติ ความปรารถนาก็ไม่สำเร็จ. ส่วนผู้ที่ดำรงอยู่ในชาตินั้น เมื่อปรารถนาความเป็นพุทธะ พึงกระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ปรารถนาความเป็นมนุษย์เท่านั้น. ครั้นดำรงอยู่ในความเป็นมนุษย์นั้นแล้ว พึงตั้งความปรารถนา. ด้วยประการฉะนี้จึงจะสำเร็จ. คำว่า ลิงคสัมปัตติ คือ ความเป็นบุรุษ. เพราะว่า แม้ผู้เป็นมาตุคาม กะเทย อุภโตพยัญชนก ดำรงอยู่ในชาติมนุษย์ ความปรารถนาก็ไม่สำเร็จ. ส่วนผู้ที่ดำรงอยู่ในภาวะนั้น เมื่อปรารถนาความเป็นพุทธะ พึงกระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ปรารถนาความเป็นบุรุษเท่านั้น. ครั้นดำรงอยู่ในความเป็นบุรุษนั้นแล้ว พึงตั้งความปรารถนา. ด้วยประการฉะนี้จึงจะสำเร็จ. คำว่า เหตุ คือ ความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยแห่งพระอรหัต. เพราะว่า บุคคลใดพากเพียรอยู่ในอัตภาพนั้น สามารถเพื่อจะบรรลุพระอรหัตได้ ความปรารถนาของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จ, ของบุคคลอื่นหามิได้, เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น บวชในสำนักพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้าแล้ว เป็นผู้สามารถเพื่อจะบรรลุพระอรหัตด้วยอัตภาพนั้นได้. คำว่า สัตถารทัสสนะ คือ การได้เห็นพระพุทธเจ้าทั้งหลายต่อหน้า. ด้วยประการฉะนี้จึงจะสำเร็จ, โดยประการอื่นหามิได้; เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น ได้เห็นพระทีปังกรพุทธเจ้าต่อหน้าแล้ว จึงตั้งความปรารถนา. คำว่า บรรพชา คือ ความเป็นอนาคาริก. ก็บรรพชานั้น ย่อมควรในพระศาสนา หรือในคณะของดาบสและปริพาชกผู้เป็นกรรมวาทีและกิริยวาที เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น ได้เป็นดาบสชื่อสุเมธแล้ว จึงตั้งความปรารถนา. คำว่า คุณสมบัติ คือ การได้คุณมีฌานเป็นต้น. เพราะว่า แม้ผู้บวชแล้ว ความปรารถนาย่อมสำเร็จแก่ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณเท่านั้น, ของบุคคลอื่นหามิได้; เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น ได้เป็นผู้ได้อภิญญา ๕ และได้สมาบัติ ๘ แล้ว จึงตั้งความปรารถนา. คำว่า อธิการ คือ การกระทำยิ่ง, อธิบายว่า การบริจาค. เพราะว่า ความปรารถนาย่อมสำเร็จแก่ผู้กระทำการบริจาคมีชีวิตเป็นต้นแล้วตั้งความปรารถนาเท่านั้น, ของบุคคลอื่นหามิได้; เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น –

‘‘අක්කමිත්වාන මං බුද්ධො, සහ සිස්සෙහි ගච්ඡතු;

මා නං කලලෙ අක්කමිත්ථ, හිතාය මෙ භවිස්සතී’’ති. (බු. වං. 2.53) –

“ขอพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกทั้งหลาย ทรงเหยียบข้าพระองค์แล้วเสด็จไปเถิด ขอพระองค์อย่าได้ทรงเหยียบลงในเปือกตมเลย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพระองค์” ดังนี้ (พุทธวงศ์ ๒.๕๓) –

එවං ජීවිතපරිච්චාගං කත්වා පණිධෙසි. ඡන්දතාති කත්තුකම්‍යතා. සා යස්ස බලවතී හොති, තස්ස ඉජ්ඣති. සා ච, සචෙ කොචි වදෙය්‍ය ‘‘කො චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච කප්පෙ නිරයෙ පච්චිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡතී’’ති, තං සුත්වා යො ‘‘අහ’’න්ති වත්තුං උස්සහති, තස්ස බලවතීති වෙදිතබ්බා. තථා යදි කොචි වදෙය්‍ය ‘‘කො සකලචක්කවාළං වීතච්චිකානං අඞ්ගාරානං පූරං අක්කමන්තො අතික්කමිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡති, කො සකලචක්කවාළං සත්තිසූලෙහි ආකිණ්ණං අක්කමන්තො අතික්කමිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡති, කො සකලචක්කවාළං සමතිත්තිකං උදකපුණ්ණං උත්තරිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡති, කො සකලචක්කවාළං නිරන්තරං වෙළුගුම්බසඤ්ඡන්නං මද්දන්තො අතික්කමිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡතී’’ති තං සුත්වා යො ‘‘අහ’’න්ති වත්තුං උස්සහති, තස්ස බලවතීති වෙදිතබ්බා. එවරූපෙන ච කත්තුකම්‍යතාඡන්දෙන සමන්නාගතො සුමෙධපණ්ඩිතො පණිධෙසීති.

ท่านได้กระทำการสละชีวิตอย่างนี้แล้ว ตั้งความปรารถนา. คำว่า ฉันทตา คือ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ. ฉันทะนั้นของผู้ใดมีกำลัง, ความปรารถนาของผู้นั้นย่อมสำเร็จ. ก็ฉันทะนั้น, หากมีใครกล่าวว่า “ใครเล่าไหม้ในนรกตลอดสี่อสงไขยแสนกัปแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ” ดังนี้, ผู้ใดได้ฟังคำนั้นแล้ว อาจเพื่อจะกล่าวว่า “เราเอง” ได้, พึงทราบว่า ฉันทะของผู้นั้นมีกำลัง. ฉันใดก็ดี หากมีใครกล่าวว่า “ใครเล่าเหยียบย่ำข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันเต็มด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ, ใครเล่าเหยียบย่ำข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันเกลื่อนกล่นด้วยหลาวและหอกแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ, ใครเล่าว่ายข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันเต็มด้วยน้ำเสมอขอบแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ, ใครเล่าเหยียบย่ำข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันปกคลุมด้วยกอไผ่ไม่มีระหว่างแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ” ดังนี้, ผู้ใดได้ฟังคำนั้นแล้ว อาจเพื่อจะกล่าวว่า “เราเอง” ได้, พึงทราบว่า ฉันทะของผู้นั้นมีกำลัง. สุเมธบัณฑิตผู้ประกอบด้วยฉันทะคือความใคร่เพื่อจะกระทำอันมีลักษณะเช่นนี้ ได้ตั้งความปรารถนาแล้ว ดังนี้.

එවං [Pg.45] සමිද්ධාභිනීහාරො ච බොධිසත්තො ඉමානි අට්ඨාරස අභබ්බට්ඨානානි න උපෙති. සො හි තතො පභුති න ජච්චන්ධො හොති, න ජච්චබධිරො, න උම්මත්තකො, න එළමූගො, න පීඨසප්පී, න මිලක්ඛූසු උප්පජ්ජති, න දාසිකුච්ඡියා නිබ්බත්තති, න නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, නාස්ස ලිඞ්ගං පරිවත්තති, න පඤ්චානන්තරියකම්මානි කරොති, න කුට්ඨී හොති, න තිරච්ඡානයොනියං වට්ටකතො පච්ඡිමත්තභාවො හොති, න ඛුප්පිපාසිකනිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතෙසු උප්පජ්ජති, න කාලකඤ්චිකාසුරෙසු, න අවීචිනිරයෙ, න ලොකන්තරිකෙසු, කාමාවචරෙසු න මාරො හොති, රූපාවචරෙසු න අසඤ්ඤීභවෙ, න සුද්ධාවාසභවෙසු උප්පජ්ජති, න අරූපභවෙසු, න අඤ්ඤං චක්කවාළං සඞ්කමති.

พระโพธิสัตว์ผู้มีอภินิหารอันสำเร็จแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่เข้าถึงอัพพัฏฐาน ๑๘ ประการเหล่านี้. เพราะว่า ท่านจำเดิมแต่นั้นไป ย่อมไม่เป็นคนตาบอดแต่กำเนิด, ไม่เป็นคนหูหนวกแต่กำเนิด, ไม่เป็นคนบ้า, ไม่เป็นคนใบ้, ไม่เป็นคนง่อยเปลี้ย, ไม่เกิดในหมู่มิลักขะ, ไม่เกิดในครรภ์ของนางทาสี, ไม่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ, เพศของท่านย่อมไม่แปรเปลี่ยน, ไม่กระทำปัญจานันตริยกรรม, ไม่เป็นโรคเรื้อน, เมื่อเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ย่อมไม่มีอัตภาพสุดท้ายต่ำกว่านกคุ่ม, ไม่เกิดในหมู่เปรตจำพวกขุปปิปาสิกะและนิชฌามตัณหิกะ, ไม่เกิดในหมู่กาลกัญจิกาสูร, ไม่เกิดในอเวจีนรก, ไม่เกิดในโลกันตนรก, ในกามาวจรภพ ไม่เป็นมาร, ในรูปาวจรภพ ไม่เกิดในอสัญญีภพ, ไม่เกิดในสุทธาวาสภพ, ไม่เกิดในอรูปภพ, ไม่ย้ายไปสู่จักรวาลอื่น.

යා චිමා උස්සාහො උම්මඞ්ගො අවත්ථානං හිතචරියා චාති චතස්සො බුද්ධභූමියො, තාහි සමන්නාගතො හොති. තත්ථ –

พุทธภูมิ ๔ ประการเหล่านี้ใด คือ อุตสาหะ อุโมงค์ อวัตถานะ และหิตจริยา, ท่านย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยพุทธภูมิเหล่านั้น. ในพุทธภูมิเหล่านั้น –

‘‘උස්සාහො වීරියං වුත්තං, උම්මඞ්ගො පඤ්ඤා පවුච්චති;

අවත්ථානං අධිට්ඨානං, හිතචරියා මෙත්තාභාවනා’’ති. –

“อุตสาหะ ท่านกล่าวว่าคือวิริยะ, อุโมงค์ ท่านกล่าวว่าคือปัญญา, อวัตถานะ คืออธิษฐาน, หิตจริยา คือเมตตาภาวนา” ดังนี้ –

වෙදිතබ්බා. යෙ චාපි ඉමෙ නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො, පවිවෙකජ්ඣාසයො, අලොභජ්ඣාසයො, අදොසජ්ඣාසයො, අමොහජ්ඣාසයො, නිස්සරණජ්ඣාසයොති ඡ අජ්ඣාසයා බොධිපරිපාකාය සංවත්තන්ති, යෙහි සමන්නාගතත්තා නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා කාමෙ දොසදස්සාවිනො, පවිවෙකජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සඞ්ගණිකාය දොසදස්සාවිනො, අලොභජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා ලොභෙ දොසදස්සාවිනො, අදොසජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා දොසෙ දොසදස්සාවිනො, අමොහජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා මොහෙ දොසදස්සාවිනො, නිස්සරණජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සබ්බභවෙසු දොසදස්සාවිනොති වුච්චන්ති, තෙහි ච සමන්නාගතො හොති.

พึงทราบ. ก็อัธยาศัย ๖ ประการเหล่านี้ใด คือ เนกขัมมัชฌาสัย ปวิเวกัชฌาสัย อโลภัชฌาสัย อโทสัชฌาสัย อโมหัชฌาสัย และนิสสรณัชฌาสัย ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งโพธิญาณ, เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยอัธยาศัยเหล่าใด พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีเนกขัมมัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในกามทั้งหลาย, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีปวิเวกัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอโลภัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในโลภะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอโทสัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในโทสะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอโมหัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในโมหะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีนิสสรณัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในภพทั้งปวง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้, และท่านย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยอัธยาศัยเหล่านั้น.

පච්චෙකබුද්ධානං පන කීව චිරං පත්ථනා වට්ටතීති? පච්චෙකබුද්ධානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච. තතො ඔරං න සක්කා. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ කාරණං වෙදිතබ්බං. එත්තකෙනාපි ච කාලෙන පච්චෙකබුද්ධත්තං පත්ථයතො අභිනීහාරකරණෙ පඤ්ච සම්පත්තියො ඉච්ඡිතබ්බා. තෙසඤ්හි –

ก็สำหรับพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย การตั้งความปรารถนาต้องใช้เวลานานเท่าไรจึงจะสมควร? (ตอบว่า) สำหรับพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ต้องใช้เวลา) สองอสงไขยกับอีกแสนกัป หย่อนกว่านั้นไม่สามารถ (สำเร็จได้) พึงทราบเหตุในเรื่องนี้โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว และแม้ด้วยกาลเพียงเท่านี้ ผู้ปรารถนาความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ในขณะที่ทำการตั้งความปรารถนา พึงปรารถนาสมบัติ ๕ ประการ จริงอยู่ สำหรับท่านเหล่านั้น (สมบัติ ๕ ประการคือ) –

මනුස්සත්තං [Pg.46] ලිඞ්ගසම්පත්ති, විගතාසවදස්සනං;

අධිකාරො ඡන්දතා එතෙ, අභිනීහාරකාරණා.

ความเป็นมนุษย์, ความถึงพร้อมแห่งเพศ, การได้เห็นพระผู้สิ้นอาสวะ, การกระทำยิ่ง, และความมีฉันทะ เหล่านี้เป็นเหตุแห่งการตั้งความปรารถนา

තත්ථ විගතාසවදස්සනන්ති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං යස්ස කස්සචි දස්සනන්ති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ในบรรดาเหตุเหล่านั้น คำว่า "การได้เห็นพระผู้สิ้นอาสวะ" มีความหมายว่า การได้เห็นท่านผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระสาวก ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

අථ සාවකානං පත්ථනා කිත්තකං වට්ටතීති? ද්වින්නං අග්ගසාවකානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච, අසීතිමහාසාවකානං කප්පසතසහස්සං, තථා බුද්ධස්ස මාතාපිතූනං උපට්ඨාකස්ස පුත්තස්ස චාති. තතො ඔරං න සක්කා. වුත්තනයමෙවෙත්ථ කාරණං. ඉමෙසං පන සබ්බෙසම්පි අධිකාරො ඡන්දතාති ද්වඞ්ගසම්පන්නොයෙව අභිනීහාරො හොති.

อนึ่ง การตั้งความปรารถนาของพระสาวกทั้งหลาย สมควร (ใช้เวลา) นานเท่าไร? (ตอบว่า) สำหรับพระอัครสาวกทั้งสอง (การตั้งความปรารถนาจะสำเร็จได้ต้องใช้เวลา) หนึ่งอสงไขยกับอีกแสนกัป, สำหรับพระมหาสาวก ๘๐ รูป (ต้องใช้เวลา) แสนกัป, และฉันนั้นเหมือนกันสำหรับพระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พุทธอุปัฏฐาก และพระพุทธโอรส หย่อนกว่านั้นไม่สามารถ (สำเร็จได้) เหตุในเรื่องนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ก็สำหรับท่านทั้งหมดเหล่านี้ การตั้งความปรารถนาย่อมประกอบด้วยองค์สองเท่านั้น คือ การกระทำยิ่ง และความมีฉันทะ

එවං ඉමාය පත්ථනාය ඉමිනා ච අභිනීහාරෙන යථාවුත්තප්පභෙදං කාලං පාරමියො පූරෙත්වා බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජන්තා ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා උප්පජ්ජන්ති, පච්චෙකබුද්ධා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිකුලානං අඤ්ඤතරස්මිං, අග්ගසාවකා පන ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලෙස්වෙව බුද්ධා ඉව සබ්බබුද්ධා සංවට්ටමානෙ කප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති, විවට්ටමානෙ කප්පෙ උප්පජ්ජන්ති. පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධෙ අප්පත්වා බුද්ධානං උප්පජ්ජනකාලෙයෙව උප්පජ්ජන්ති. බුද්ධා සයඤ්ච බුජ්ඣන්ති, පරෙ ච බොධෙන්ති. පච්චෙකබුද්ධා සයමෙව බුජ්ඣන්ති, න පරෙ බොධෙන්ති. අත්ථරසමෙව පටිවිජ්ඣන්ති, න ධම්මරසං. න හි තෙ ලොකුත්තරධම්මං පඤ්ඤත්තිං ආරොපෙත්වා දෙසෙතුං සක්කොන්ති, මූගෙන දිට්ඨසුපිනො විය වනචරකෙන නගරෙ සායිතබ්‍යඤ්ජනරසො විය ච නෙසං ධම්මාභිසමයො හොති. සබ්බං ඉද්ධිසමාපත්තිපටිසම්භිදාපභෙදං පාපුණන්ති, ගුණවිසිට්ඨතාය බුද්ධානං හෙට්ඨා සාවකානං උපරි හොන්ති, අඤ්ඤෙ පබ්බාජෙත්වා ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙන්ති, ‘‘චිත්තසල්ලෙඛො කාතබ්බො, වොසානං නාපජ්ජිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා උද්දෙසෙන උපොසථං කරොන්ති, ‘අජ්ජුපොසථො’ති වචනමත්තෙන වා. උපොසථං කරොන්තා ච ගන්ධමාදනෙ මඤ්ජූසකරුක්ඛමූලෙ රතනමාළෙ සන්නිපතිත්වා කරොන්තීති. එවං භගවා ආයස්මතො ආනන්දස්ස පච්චෙකබුද්ධානං සබ්බාකාරපරිපූරං පත්ථනඤ්ච අභිනීහාරඤ්ච කථෙත්වා, ඉදානි ඉමාය පත්ථනාය ඉමිනා ච අභිනීහාරෙන සමුදාගතෙ තෙ තෙ පච්චෙකබුද්ධෙ කථෙතුං ‘‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩ’’න්තිආදිනා [Pg.47] නයෙන ඉමං ඛග්ගවිසාණසුත්තං අභාසි. අයං තාව අවිසෙසෙන පුච්ඡාවසිතො ඛග්ගවිසාණසුත්තස්ස උප්පත්ති.

พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ครั้นทรงบำเพ็ญบารมีตลอดกาลตามประเภทที่กล่าวแล้ว ด้วยการปรารถนาและการตั้งความปรารถนาอย่างนี้แล้ว เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์, พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมอุบัติ) ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งในบรรดาตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ และตระกูลคหบดี, ส่วนพระอัครสาวกทั้งหลายย่อมอุบัติในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์เท่านั้นเหมือนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าทั้งปวงย่อมไม่อุบัติในสังวัฏฏกัป ย่อมอุบัติในวิวัฏฏกัป พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นในพุทธันดร (คือในกาลที่ว่างจากพระพุทธเจ้า) พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสรู้ด้วยพระองค์เองด้วย และย่อมทรงยังผู้อื่นให้รู้ตามด้วย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสรู้ได้เฉพาะพระองค์เอง แต่ไม่อาจยังผู้อื่นให้รู้ตามได้ ท่านย่อมแทงตลอดเฉพาะอรรถรส แต่ไม่แทงตลอดธรรมรส จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นไม่สามารถยกโลกุตรธรรมขึ้นสู่บัญญัติแล้วแสดงได้ การตรัสรู้ธรรมของท่านเหล่านั้นเป็นเหมือนความฝันที่คนใบ้เห็น และเหมือนรสของแกงที่คนป่าได้ลิ้มในเมือง ท่านย่อมบรรลุประเภทแห่งฤทธิ์ สมาบัติ และปฏิสัมภิทาทั้งปวง โดยความที่ทรงคุณวิเศษ ท่านจึงอยู่ต่ำกว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แต่อยู่สูงกว่าพระสาวกทั้งหลาย ท่านให้ผู้อื่นบวชแล้ว ย่อมให้ศึกษาในอภิสมาจาริกสิกขา ท่านย่อมทำอุโบสถด้วยอุเทศนี้ว่า "พึงทำการขัดเกลาจิต ไม่พึงถึงความสิ้นสุด (แห่งความเพียร)" หรือด้วยเพียงคำกล่าวว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ" และเมื่อทำอุโบสถ ท่านย่อมประชุมกันทำที่ลานแก้ว ณ โคนต้นมัญชูสกพฤกษ์ ที่ภูเขาคันธมาทน์ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกการปรารถนาและการตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแก่ท่านพระอานนท์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ผู้มาประชุมกันด้วยการปรารถนาและการตั้งความปรารถนานี้ จึงได้ตรัสขัคควิสาณสูตรนี้ ด้วยนัยมีอาทิว่า "สัพเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทัณฑัง" นี้คือความเป็นมาแห่งขัคควิสาณสูตร อันเนื่องมาจากคำถาม โดยนัยทั่วไปก่อน

35. ඉදානි විසෙසෙන වත්තබ්බා. තත්ථ ඉමිස්සා තාව ගාථාය එවං උප්පත්ති වෙදිතබ්බා – අයං කිර පච්චෙකබුද්ධො පච්චෙකබොධිසත්තභූමිං ඔගාහන්තො ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤිකො හුත්වා ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො සමණධම්මං අකාසි. එතං කිර වත්තං අපරිපූරෙත්වා පච්චෙකබොධිං පාපුණන්තා නාම නත්ථි. කිං පනෙතං ගතපච්චාගතවත්තං නාම? හරණපච්චාහරණන්ති. තං යථා විභූතං හොති, තථා කථෙස්සාම.

๓๕. บัดนี้ พึงกล่าวโดยพิเศษ ในเรื่องนั้น พึงทราบความเป็นมาแห่งคาถานี้อย่างนี้ก่อน – ได้ยินว่า พระปัจเจกพุทธเจ้านี้ เมื่อหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระปัจเจกโพธิสัตว์ ได้บำเพ็ญบารมีตลอดสองอสงไขยกับอีกแสนกัปแล้ว บวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่ ได้กระทำสมณธรรม ได้ยินว่า ผู้ที่ไม่บำเพ็ญวัตรนี้ให้บริบูรณ์แล้วจะบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณนั้นไม่มี ก็คตปัจจาคตวัตรนี้คืออะไร? (คือ) การนำไปและการนำกลับ เราจักกล่าววัตรนั้นให้แจ่มแจ้ง

ඉධෙකච්චො භික්ඛු හරති, න පච්චාහරති; එකච්චො පච්චාහරති, න හරති; එකච්චො පන නෙව හරති, න පච්චාහරති; එකච්චො හරති ච පච්චාහරති ච. තත්ථ යො භික්ඛු පගෙව වුට්ඨාය චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා, බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චිත්වා, පානීයඝටං පූරෙත්වා පානීයමාළෙ ඨපෙත්වා, ආචරියවත්තං උපජ්ඣායවත්තං කත්වා, ද්වෙඅසීති ඛුද්දකවත්තානි චුද්දස මහාවත්තානි ච සමාදාය වත්තති, සො සරීරපරිකම්මං කත්වා, සෙනාසනං පවිසිත්වා, යාව භික්ඛාචාරවෙලා තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා, වෙලං ඤත්වා, නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා, සඞ්ඝාටිං ඛන්ධෙ කරිත්වා, පත්තං අංසෙ ආලග්ගෙත්වා, කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තො චෙතියඞ්ගණං පත්වා, චෙතියඤ්ච බොධිඤ්ච වන්දිත්වා, ගාමසමීපෙ චීවරං පාරුපිත්වා, පත්තමාදාය ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එවං පවිට්ඨො ච ලාභී භික්ඛු පුඤ්ඤවා උපාසකෙහි සක්කතගරුකතො උපට්ඨාකකුලෙ වා පටික්කමනසාලායං වා පටික්කමිත්වා උපාසකෙහි තං තං පඤ්හං පුච්ඡියමානො තෙසං පඤ්හවිස්සජ්ජනෙන ධම්මදෙසනාවික්ඛෙපෙන ච තං මනසිකාරං ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛමති, විහාරං ආගතොපි භික්ඛූනං පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, ධම්මං භණති, තං තං බ්‍යාපාරමාපජ්ජති, පච්ඡාභත්තම්පි පුරිමයාමම්පි මජ්ඣිමයාමම්පි එවං භික්ඛූහි සද්ධිං පපඤ්චිත්වා කායදුට්ඨුල්ලාභිභූතො පච්ඡිමයාමෙපි සයති, නෙව කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, අයං වුච්චති හරති, න පච්චාහරතීති.

ภิกษุบางรูปในศาสนานี้นำไป แต่ไม่นำกลับ, บางรูปนำกลับ แต่ไม่นำไป, ส่วนบางรูปไม่นำไปและไม่นำกลับ, บางรูปนำไปและนำกลับด้วย ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดตื่นแต่เช้าตรู่ ทำวัตรที่ลานพระเจดีย์และลานโพธิ์ รดน้ำที่ต้นโพธิ์ เติมหม้อน้ำดื่มให้เต็มแล้วตั้งไว้ที่ร้านน้ำดื่ม ทำอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตร สมาทานวัตรน้อย ๘๒ ประการแล้วประพฤติอยู่ ภิกษุนั้นทำสรีรกิจแล้ว เข้าไปยังเสนาสนะ ใช้เวลาอยู่ในที่สงัดจนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ทราบเวลาแล้ว นุ่งสบง คาดประคดเอว ห่มอุตตราสงค์ พาดสังฆาฏิไว้บนบ่า คล้องบาตรไว้ที่บ่า ทำกรรมฐานไว้ในใจ ไปถึงลานพระเจดีย์ ไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์แล้ว ห่มจีวรใกล้หมู่บ้าน ถือบาตรเข้าไปยังหมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ภิกษุผู้มีลาภ มีบุญ เข้าไปแล้วอย่างนี้ อันอุบาสกทั้งหลายสักการะเคารพแล้ว หลีกไปยังตระกูลอุปัฏฐากหรือศาลาพัก เมื่อถูกอุบาสกทั้งหลายถามปัญหาต่างๆ ก็ละการมนสิการนั้นแล้วออกมา ด้วยการวิสัชนาปัญหาและการแสดงธรรมที่ทำให้ฟุ้งซ่านแก่พวกเขา แม้มาถึงวิหารแล้ว เมื่อถูกภิกษุทั้งหลายถามปัญหาก็กล่าวตอบ กล่าวธรรม ย่อมถึงซึ่งความขวนขวายต่างๆ ทำให้เนิ่นช้าอยู่กับภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ แม้ในเวลาหลังภัตตาหาร แม้ในปฐมยาม แม้ในมัชฌิมยาม ถูกความเมื่อยขบแห่งกายครอบงำ ย่อมหลับแม้ในปัจฉิมยาม ไม่ทำกรรมฐานไว้ในใจเลย ภิกษุนี้เรียกว่า นำไป แต่ไม่นำกลับ

යො [Pg.48] පන බ්‍යාධිබහුලො හොති, භුත්තාහාරො පච්චූසසමයෙ න සම්මා පරිණමති, පගෙව වුට්ඨාය යථාවුත්තං වත්තං කාතුං න සක්කොති කම්මට්ඨානං වා මනසි කාතුං, අඤ්ඤදත්ථු යාගුං වා භෙසජ්ජං වා පත්ථයමානො කාලස්සෙව පත්තචීවරමාදාය ගාමං පවිසති. තත්ථ යාගුං වා භෙසජ්ජං වා භත්තං වා ලද්ධා භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො කම්මට්ඨානං මනසි කත්වා, විසෙසං පත්වා වා අප්පත්වා වා, විහාරං ආගන්ත්වා, තෙනෙව මනසිකාරෙන විහරති. අයං වුච්චති පච්චාහරති න හරතීති. එදිසා ච භික්ඛූ යාගුං පිවිත්වා, විපස්සනං ආරභිත්වා, බුද්ධසාසනෙ අරහත්තං පත්තා ගණනපථං වීතිවත්තා. සීහළදීපෙයෙව තෙසු තෙසු ගාමෙසු ආසනසාලාය න තං ආසනං අත්ථි, යත්ථ යාගුං පිවිත්වා අරහත්තං පත්තො භික්ඛු නත්ථීති.

ส่วนภิกษุรูปใดมีอาพาธมาก อาหารที่ฉันแล้วย่อมไม่ย่อยดีในเวลารุ่งเช้า ไม่สามารถลุกขึ้นแต่เช้าตรู่เพื่อทำวัตรตามที่กล่าวไว้แล้ว หรือเพื่อมนสิการกรรมฐานได้ แต่ปรารถนาข้าวต้มหรือเภสัช จึงครองบาตรจีวรเข้าบ้านไปแต่เช้าทีเดียว ในบ้านนั้น ครั้นได้ข้าวต้ม เภสัช หรือภัตตาหารแล้ว ทำภัตกิจให้สำเร็จแล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ มนสิการกรรมฐาน บรรลุคุณวิเศษหรือไม่บรรลุก็ตาม กลับมาสู่วิหารแล้ว ย่อมอยู่ด้วยมนสิการนั้นนั่นแหละ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้กลับนำมา แต่ไปไม่นำไป ก็ภิกษุเช่นนี้ ดื่มข้าวต้มแล้ว ปรารภวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตในพระพุทธศาสนา มีจำนวนนับไม่ถ้วน แม้ในเกาะสีหล ในบ้านนั้นๆ ไม่มีอาสนะในศาลาที่พักแห่งใด ที่จะไม่มีภิกษุผู้ดื่มข้าวต้มแล้วบรรลุพระอรหัต

යො පන පමාදවිහාරී හොති නික්ඛිත්තධුරො, සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා පඤ්චවිධචෙතොඛිලවිනිබන්ධනබද්ධචිත්තො විහරන්තො කම්මට්ඨානමනසිකාරමනනුයුත්තො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා ගිහිපපඤ්චෙන පපඤ්චිතො තුච්ඡකො නික්ඛමති, අයං වුච්චති නෙව හරති න පච්චාහරතීති.

ส่วนภิกษุรูปใดเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ทอดธุระเสียแล้ว ทำลายวัตรทั้งปวง มีจิตถูกผูกมัดด้วยเจโตขีลและวินิพันธะ ๕ ประการ อยู่ไปโดยไม่ประกอบมนสิการในกรรมฐาน เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว ก็มัวเนิ่นช้าอยู่ด้วยคิหิปปัญจะ (เรื่องไร้สาระของคฤหัสถ์) ย่อมออกมามือเปล่า ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ไปก็ไม่นำไป กลับก็ไม่นำมา

යො පන පගෙව වුට්ඨාය පුරිමනයෙනෙව සබ්බවත්තානි පරිපූරෙත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. කම්මට්ඨානං නාම දුවිධං – සබ්බත්ථකං, පාරිහාරියඤ්ච. සබ්බත්ථකං නාම මෙත්තා ච මරණස්සති ච. තං සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බතො ‘‘සබ්බත්ථක’’න්ති වුච්චති. මෙත්තා නාම ආවාසාදීසු සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. ආවාසෙසු හි මෙත්තාවිහාරී භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති, තෙන ඵාසු අසඞ්ඝට්ඨො විහරති. දෙවතාසු මෙත්තාවිහාරී දෙවතාහි රක්ඛිතගොපිතො සුඛං විහරති. රාජරාජමහාමත්තාදීසු මෙත්තාවිහාරී, තෙහි මමායිතො සුඛං විහරති. ගාමනිගමාදීසු මෙත්තාවිහාරී සබ්බත්ථ භික්ඛාචරියාදීසු මනුස්සෙහි සක්කතගරුකතො සුඛං විහරති. මරණස්සතිභාවනාය ජීවිතනිකන්තිං පහාය අප්පමත්තො විහරති.

ส่วนภิกษุรูปใดลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ บำเพ็ญวัตรทั้งปวงให้บริบูรณ์โดยนัยก่อนนั่นเทียวแล้ว นั่งขัดสมาธิมนสิการกรรมฐานอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต กรรมฐานชื่อว่ามี ๒ อย่าง คือ สัพพัตถกกรรมฐาน และปาริหาริยกรรมฐาน เมตตาและมรณัสสติ ชื่อว่าสัพพัตถกกรรมฐาน กรรมฐานนั้นท่านเรียกว่า 'สัพพัตถกะ' เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง เมตตาชื่อว่าเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง มีอาวาสเป็นต้น จริงอยู่ ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในอาวาส ย่อมเป็นที่รักของเพื่อนสพรหมจารี ด้วยเหตุนั้นจึงอยู่เป็นสุข ไม่กระทบกระทั่งกัน ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในเหล่าเทวดา ย่อมเป็นผู้อันเทวดาทั้งหลายคุ้มครองรักษา อยู่เป็นสุข ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น ย่อมเป็นที่รักใคร่ของท่านเหล่านั้น อยู่เป็นสุข ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในบ้านและนิคมเป็นต้น ย่อมเป็นผู้อันมนุษย์ทั้งหลายสักการะเคารพในที่ทุกแห่ง มีที่เที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น อยู่เป็นสุข ภิกษุเจริญมรณัสสติ ละความใคร่ในชีวิตแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่

යං පන සදා පරිහරිතබ්බං චරිතානුකූලෙන ගහිතත්තා දසාසුභකසිණානුස්සතීසු අඤ්ඤතරං, චතුධාතුවවත්ථානමෙව වා, තං සදා පරිහරිතබ්බතො, රක්ඛිතබ්බතො, භාවෙතබ්බතො ච පාරිහාරියන්ති වුච්චති, මූලකම්මට්ඨානන්තිපි [Pg.49] තදෙව. තත්ථ යං පඨමං සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං මනසි කරිත්වා පච්ඡා පාරිහාරියකම්මට්ඨානං මනසි කරොති, තං චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන දස්සෙස්සාම.

ส่วนกรรมฐานใดอันภิกษุถือเอาตามสมควรแก่จริตแล้วพึงบริหารเป็นนิตย์ คือ กรรมฐานอย่างใดอย่างหนึ่งในอสุภะ ๑๐ กสิณ ๑๐ อนุสสติ ๑๐ หรือจตุธาตุววัตถาน กรรมฐานนั้นเรียกว่า 'ปาริหาริยะ' เพราะเป็นกรรมฐานที่พึงบริหาร พึงรักษา และพึงเจริญเป็นนิตย์ กรรมฐานนั้นนั่นแหละเป็นมูลกรรมฐานด้วย ในกรรมฐาน ๒ อย่างนั้น ภิกษุรูปใดมนสิการสัพพัตถกกรรมฐานก่อน แล้วจึงมนสิการปาริหาริยกรรมฐานในภายหลัง เราจักแสดงกรรมฐานนั้นโดยนัยแห่งจตุธาตุววัตถาน

අයඤ්හි යථාඨිතං යථාපණිහිතං කායං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති – යං ඉමස්මිං සරීරෙ වීසතිකොට්ඨාසෙසු කක්ඛළං ඛරගතං, සා පථවීධාතු. යං ද්වාදසසු ආබන්ධනකිච්චකරං ස්නෙහගතං, සා ආපොධාතු. යං චතූසු පරිපාචනකරං උසුමගතං, සා තෙජොධාතු. යං පන ඡසු විත්ථම්භනකරං වායොගතං, සා වායොධාතු. යං පනෙත්ථ චතූහි මහාභූතෙහි අසම්ඵුට්ඨං ඡිද්දං විවරං, සා ආකාසධාතු. තංවිජානනකං චිත්තං විඤ්ඤාණධාතු. තතො උත්තරි අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථි. කෙවලං සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොව අයන්ති.

จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมพิจารณากายตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า สิ่งใดในสรีระนี้ ในบรรดาส่วน ๒๐ อย่าง มีลักษณะแข้นแข็ง หยาบกระด้าง สิ่งนั้นคือปถวีธาตุ สิ่งใดในบรรดาส่วน ๑๒ อย่าง ทำหน้าที่ยึดเหนี่ยว มีลักษณะเอิบอาบ สิ่งนั้นคืออาโปธาตุ สิ่งใดในบรรดาส่วน ๔ อย่าง ทำหน้าที่ย่อยอาหาร มีลักษณะร้อน สิ่งนั้นคือเตโชธาตุ ส่วนสิ่งใดในบรรดาส่วน ๖ อย่าง ทำหน้าที่ค้ำจุน มีลักษณะเคลื่อนไหว สิ่งนั้นคือวาโยธาตุ ช่องว่างที่มหาภูตรูป ๔ ไม่ได้กระทบในกายนี้ คืออากาสธาตุ จิตที่รู้แจ้งสิ่งนั้นคือวิญญาณธาตุ นอกจากธาตุเหล่านี้แล้ว สัตว์หรือบุคคลอื่นไม่มี นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ เท่านั้น

එවං ආදිමජ්ඣපරියොසානතො කම්මට්ඨානං මනසි කරිත්වා, කාලං ඤත්වා, උට්ඨායාසනා නිවාසෙත්වා, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගාමං පිණ්ඩාය ගච්ඡති. ගච්ඡන්තො ච යථා අන්ධපුථුජ්ජනා අභික්කමාදීසු ‘‘අත්තා අභික්කමති, අත්තනා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා, ‘‘අහං අභික්කමාමි, මයා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා සම්මුය්හන්ති, තථා අසම්මුය්හන්තො ‘‘අභික්කමාමීති චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ තෙනෙව චිත්තෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානා සන්ධාරණවායොධාතු උප්පජ්ජති. සා ඉමං පථවීධාත්වාදිසන්නිවෙසභූතං කායසම්මතං අට්ඨිකසඞ්ඝාටං විප්ඵරති, තතො චිත්තකිරියාවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අයං කායසම්මතො අට්ඨිකසඞ්ඝාටො අභික්කමති. තස්සෙවං අභික්කමතො එකෙකපාදුද්ධාරණෙ චතූසු ධාතූසු වායොධාතුඅනුගතා තෙජොධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. අතිහරණවීතිහරණාපහරණෙසු පන තෙජොධාතුඅනුගතා වායොධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. ඔරොහණෙ පන පථවීධාතුඅනුගතා ආපොධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. සන්නික්ඛෙපනසමුප්පීළනෙසු ආපොධාතුඅනුගතා පථවීධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. ඉච්චෙතා ධාතුයො තෙන තෙන අත්තනො උප්පාදකචිත්තෙන සද්ධිං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති. තත්ථ කො එකො අභික්කමති, කස්ස වා එකස්ස අභික්කමන’’න්ති එවං එකෙකපාදුද්ධාරණාදිප්පකාරෙසු එකෙකස්මිං පකාරෙ උප්පන්නධාතුයො, තදවිනිබ්භුත්තා ච සෙසා රූපධම්මා, තංසමුට්ඨාපකං චිත්තං, තංසම්පයුත්තා ච [Pg.50] සෙසා අරූපධම්මාති එතෙ රූපාරූපධම්මා. තතො පරං අතිහරණවීතිහරණාදීසු අඤ්ඤං පකාරං න සම්පාපුණන්ති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති. තස්මා අනිච්චා. යඤ්ච අනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තාති එවං සබ්බාකාරපරිපූරං කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව ගච්ඡති. අත්ථකාමා හි කුලපුත්තා සාසනෙ පබ්බජිත්වා දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සත්තතිපි සතම්පි එකතො වසන්තා කතිකවත්තං කත්වා විහරන්ති – ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ න ඉණට්ඨා, න භයට්ඨා, න ජීවිකාපකතා පබ්බජිතා; දුක්ඛා මුච්චිතුකාමා පනෙත්ථ පබ්බජිතා. තස්මා ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිග්ගණ්හථ, ඨානෙ නිසජ්ජාය, සයනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිග්ගණ්හථා’’ති. තෙ එවං කතිකවත්තං කත්වා භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා අඩ්ඪඋසභඋසභඅඩ්ඪගාවුතගාවුතන්තරෙසු පාසාණා හොන්ති, තාය සඤ්ඤාය කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාව ගච්ඡන්ති. සචෙ කස්සචි ගමනෙ කිලෙසො උප්පජ්ජති, තත්ථෙව නං නිග්ගණ්හාති. තථා අසක්කොන්තො තිට්ඨති. අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි තිට්ඨති. සො – ‘‘අයං භික්ඛු තුය්හං උප්පන්නවිතක්කං ජානාති, අනනුච්ඡවිකං තෙ එත’’න්ති අත්තානං පටිචොදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තත්ථෙව අරියභූමිං ඔක්කමති. තථා අසක්කොන්තො නිසීදති. අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි නිසීදතීති සොයෙව නයො. අරියභූමි ඔක්කමිතුං අසක්කොන්තොපි තං කිලෙසං වික්ඛම්භෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව ගච්ඡති. න කම්මට්ඨානවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන පාදං උද්ධරති. උද්ධරති චෙ, පටිනිවත්තිත්වා පුරිමප්පදෙසංයෙව එති සීහළදීපෙ ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදෙවත්ථෙරො විය.

โยคีบุคคลมนสิการกรรมฐานตั้งแต่ต้น ท่ามกลาง และที่สุดอย่างนี้แล้ว รู้เวลา ลุกจากอาสนะ นุ่งห่มเรียบร้อยแล้ว ย่อมเดินไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว และเมื่อเดินไป ก็ไม่หลงผิดเหมือนปุถุชนผู้มืดบอดที่หลงผิดในการก้าวไปเป็นต้นว่า "อัตตาก้าวไป, การก้าวไปอันอัตตาให้เกิดขึ้น" หรือ "เราก้าวไป, การก้าวไปอันเราให้เกิดขึ้น" แต่พิจารณาว่า "เมื่อจิตว่า 'เราจะก้าวไป' เกิดขึ้น วาโยธาตุอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน มีลักษณะค้ำจุน ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตนั้นนั่นเอง วาโยธาตุนั้นย่อมแผ่ไปสู่ร่างที่สมมติว่าเป็นกายนี้ อันเป็นที่ประชุมแห่งกระดูก จากนั้น ด้วยอำนาจการแผ่ไปแห่งวาโยธาตุอันเกิดจากกิริยาของจิต ร่างที่สมมติว่าเป็นกายนี้ อันเป็นที่ประชุมแห่งกระดูก ย่อมก้าวไป ในการก้าวไปนั้น ในการยกเท้าขึ้นแต่ละก้าว เตโชธาตุอันมีวาโยธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ส่วนในการก้าวไปข้างหน้า การก้าวไปด้านข้าง และการนำไป วาโยธาตุอันมีเตโชธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ในการย่างลง อาโปธาตุอันมีปถวีธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ในการวางลงและการกดลง ปถวีธาตุอันมีอาโปธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ธาตุเหล่านี้ย่อมแตกดับไปในที่นั้นๆ นั่นเอง พร้อมกับจิตที่เป็นตัวสร้างของตนๆ ในกระบวนการนั้น ใครคนหนึ่งก้าวไป หรือการก้าวไปเป็นของใครคนหนึ่งกันเล่า" อย่างนี้ ในอาการแต่ละอย่าง มีการยกเท้าขึ้นแต่ละก้าวเป็นต้น รูปธรรมและอรูปธรรมเหล่านี้ คือ ธาตุที่เกิดขึ้น, รูปธรรมที่เหลืออันแยกออกจากกันไม่ได้, จิตที่เป็นสมุฏฐานแห่งรูปธรรมนั้น, และอรูปธรรมที่เหลืออันสัมปยุตด้วยจิตนั้น หลังจากนั้น ย่อมไม่ถึงอาการอื่น ย่อมแตกดับไปในที่นั้นๆ นั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา เธอย่อมมนสิการกรรมฐานที่บริบูรณ์ทุกประการอย่างนี้ไป ด้วยว่า กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ บวชในพระศาสนาแล้ว สิบรูปบ้าง ยี่สิบรูปบ้าง สามสิบรูปบ้าง สี่สิบรูปบ้าง ห้าสิบรูปบ้าง หกสิบรูปบ้าง เจ็ดสิบรูปบ้าง หรือร้อยรูปบ้าง อยู่ร่วมกัน ทำกติกวัตรแล้วอยู่ว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายไม่ได้บวชเพราะเป็นหนี้ ไม่ได้บวชเพราะกลัวภัย ไม่ได้บวชเพื่ออาชีพ แต่ท่านทั้งหลายบวชในศาสนานี้เพราะต้องการจะพ้นจากทุกข์ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดิน ในขณะเดินนั่นแหละ จงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืน ในขณะนั่ง ในขณะนอน ในขณะนั้นๆ นั่นแหละ" ภิกษุเหล่านั้นทำกติกวัตรอย่างนี้แล้ว เมื่อไปบิณฑบาต ในระหว่างครึ่งอุสภะ หนึ่งอุสภะ ครึ่งคาวุต หรือหนึ่งคาวุต ย่อมมีก้อนหินอยู่ ท่านเหล่านั้นมีสัญญานั้นเป็นเครื่องหมาย มนสิการกรรมฐานเท่านั้นแล้วเดินไป ถ้ากิเลสเกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปใดในขณะเดิน เธอย่อมข่มกิเลสนั้นในที่นั้นนั่นเอง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น เธอย่อมหยุดยืน ครั้งนั้น แม้ภิกษุผู้เดินมาข้างหลังของเธอก็หยุดยืน ภิกษุรูปนั้นตักเตือนตนเองว่า "ภิกษุรูปนี้รู้ถึงวิตกที่เกิดขึ้นของท่านแล้ว การกระทำของท่านนี้ไม่สมควรเลย" ดังนี้แล้ว เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยเจ้าในที่นั้นนั่นเอง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น เธอย่อมนั่งลง ครั้งนั้น แม้ภิกษุผู้เดินมาข้างหลังของเธอก็นั่งลง นัยก็อย่างเดียวกันนั้น แม้เมื่อไม่อาจหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยเจ้าได้ เธอก็ข่มกิเลสนั้นไว้แล้ว มนสิการกรรมฐานเท่านั้นแล้วเดินต่อไป เธอย่อมไม่ยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ปราศจากกรรมฐาน ถ้าเผลอยกขึ้น ก็จะกลับมายังที่เดิมอีก เหมือนพระมหาปุสสเทวเถระผู้อยู่ในอาลินทกะ ในเกาะสีหล

සො කිර එකූනවීසති වස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො එව විහාසි. මනුස්සාපි සුදං අන්තරාමග්ගෙ කසන්තා ච වපන්තා ච මද්දන්තා ච කම්මානි කරොන්තා ථෙරං තථා ගච්ඡන්තං දිස්වා – ‘‘අයං ථෙරො පුනප්පුනං නිවත්තිත්වා ගච්ඡති, කිං නු ඛො මග්ගමූළ්හො, උදාහු කිඤ්චි පමුට්ඨො’’ති සමුල්ලපන්ති. සො තං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන සමණධම්මං කරොන්තො වීසතිවස්සබ්භන්තරෙ අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තප්පත්තදිවසෙ චස්ස චඞ්කමනකොටියං අධිවත්ථා දෙවතා අඞ්ගුලීහි දීපං උජ්ජාලෙත්වා අට්ඨාසි. චත්තාරොපි මහාරාජානො සක්කො ච දෙවානමින්දො, බ්‍රහ්මා ච සහම්පති උපට්ඨානං ආගමංසු. තඤ්ච ඔභාසං දිස්වා වනවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො තං දුතියදිවසෙ පුච්ඡි [Pg.51] ‘‘රත්තිභාගෙ ආයස්මතො සන්තිකෙ ඔභාසො අහොසි, කිං සො ඔභාසො’’ති? ථෙරො වික්ඛෙපං කරොන්තො ‘‘ඔභාසො නාම දීපොභාසොපි හොති, මණිඔභාසොපී’’ති එවමාදිං ආහ. සො ‘‘පටිච්ඡාදෙථ තුම්හෙ’’ති නිබද්ධො ‘‘ආමා’’ති පටිජානිත්වා ආරොචෙසි.

ได้ยินว่า พระเถระนั้นได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่นั่นเทียวตลอด 19 ปี แม้พวกมนุษย์ที่กำลังไถนา หว่านข้าว นวดข้าว และทำการงานอื่นๆ อยู่ในระหว่างทาง เมื่อเห็นพระเถระเดินไปอย่างนั้น ก็พูดคุยกันว่า "พระเถระรูปนี้เดินกลับไปกลับมาอยู่เรื่อยๆ ท่านหลงทางหรือหนอ หรือว่าลืมอะไรไว้" พระเถระนั้นไม่ใส่ใจคำพูดนั้น ยังคงทำสมณธรรมด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น จนได้บรรลุพระอรหัตภายใน 20 ปี และในวันที่ท่านบรรลุพระอรหัต เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ปลายทางจงกรมได้จุดประทีปด้วยนิ้วมือของตนแล้วยืนอยู่ แม้ท้าวมหาราชทั้งสี่ ท้าวสักกะจอมเทพ และท้าวสหัมบดีพรหม ก็ได้มาเข้าเฝ้า พระมหาติสสเถระผู้อยู่ป่าเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว ในวันรุ่งขึ้นจึงได้ถามท่านว่า "เมื่อคืนนี้ มีแสงสว่างเกิดขึ้นในสำนักของท่านผู้มีอายุ แสงสว่างนั้นคืออะไรหรือขอรับ" พระเถระเมื่อจะบ่ายเบี่ยง จึงกล่าวเป็นต้นว่า "ชื่อว่าแสงสว่างนั้น แสงประทีปก็มี แสงแก้วมณีก็มี" เมื่อถูกพระมหาติสสเถระรบเร้าว่า "ท่านกำลังปกปิดอยู่" ท่านจึงยอมรับว่า "ขอรับ" แล้วได้บอกความจริงไป

කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය ච. සොපි කිර ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො ‘‘පඨමං තාව භගවතො මහාපධානං පූජෙමී’’ති සත්ත වස්සානි ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාසි. පුන සොළස වස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. එවං කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො විප්පයුත්තෙන චිත්තෙන උද්ධටෙ පන පටිනිවත්තන්තො ගාමසමීපං ගන්ත්වා, ‘‘ගාවී නු පබ්බජිතො නූ’’ති ආසඞ්කනීයප්පදෙසෙ ඨත්වා, සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා පත්තං ගහෙත්වා, ගාමද්වාරං පත්වා, කච්ඡකන්තරතො උදකං ගහෙත්වා, ගණ්ඩූසං කත්වා ගාමං පවිසති ‘‘භික්ඛං දාතුං වා වන්දිතුං වා උපගතෙ මනුස්සෙ ‘දීඝායුකා හොථා’ති වචනමත්තෙනපි මා මෙ කම්මට්ඨානවික්ඛෙපො අහොසී’’ති සචෙ පන ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, කිං සත්තමී, උදාහු අට්ඨමී’’ති දිවසං පුච්ඡන්ති, උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙති. සචෙ දිවසපුච්ඡකා න හොන්ති, නික්ඛමනවෙලායං ගාමද්වාරෙ නිට්ඨුභිත්වාව යාති.

และพึงปฏิบัติดุจพระมหานาคเถระผู้พำนักอยู่ที่กาลวัลลิมณฑป ได้ยินว่า แม้พระเถระนั้น เมื่อบำเพ็ญคตปัจจาคตวัตร ด้วยคิดว่า 'เบื้องต้น เราจะบูชาความเพียรใหญ่อย่างยิ่งของพระผู้มีพระภาคเจ้าก่อน' จึงได้อธิษฐานอิริยาบถยืนและเดินจงกรมเท่านั้นตลอด ๗ ปี ต่อมา ได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอีก ๑๖ ปี จึงบรรลุพระอรหัต ภิกษุพึงยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้นอย่างนี้ แต่เมื่อเท้าที่ยกขึ้นนั้น (จิต) กลับปราศจากกรรมฐาน ก็พึงหันกลับ ครั้นไปถึงใกล้บ้านแล้ว พึงยืนอยู่ในที่อันจะพึงสงสัยได้ว่า 'นั่นโคหรือบรรพชิตหนอ' แล้วครองผ้าสังฆาฏิ ถือบาตร ถึงประตูบ้านแล้ว ตักน้ำจากกระบอกน้ำที่รักแร้ อมบ้วนปากแล้วจึงเข้าบ้าน ด้วยคิดว่า 'ขอความฟุ้งซ่านแห่งกรรมฐานอย่าได้มีแก่เรา แม้เพียงเพราะคำพูดว่า 'ขอท่านจงมีอายุยืน' แก่มนุษย์ทั้งหลายผู้เข้ามาเพื่อถวายภิกษาหรือเพื่อไหว้เลย' แต่ถ้าพวกเขาถามถึงวันว่า 'ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวัน ๗ ค่ำ หรือ ๘ ค่ำ' ก็พึงกลืนน้ำแล้วบอกไป ถ้าไม่มีผู้ถามถึงวัน ในเวลาที่ออกจากบ้าน ก็พึงบ้วนน้ำทิ้งที่ประตูบ้านแล้วจึงไป

සීහළදීපෙයෙව කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතා පඤ්ඤාසභික්ඛූ විය ච. තෙ කිර වස්සූපනායිකඋපොසථදිවසෙ කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං නාලපිස්සාමා’’ති. ගාමඤ්ච පිණ්ඩාය පවිසන්තා ගාමද්වාරෙ උදකගණ්ඩූසං කත්වා පවිසිංසු, දිවසෙ පුච්ඡිතෙ උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙසුං, අපුච්ඡිතෙ ගාමද්වාරෙ නිට්ඨුභිත්වා විහාරං ආගමංසු. තත්ථ මනුස්සා නිට්ඨුභනට්ඨානං දිස්වා ජානිංසු ‘‘අජ්ජ එකො ආගතො, අජ්ජ ද්වෙ’’ති. එවඤ්ච චින්තෙසුං ‘‘කිං නු ඛො එතෙ අම්හෙහෙව සද්ධිං න සල්ලපන්ති, උදාහු අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි? යදි අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි න සල්ලපන්ති, අද්ධා විවාදජාතා භවිස්සන්ති, හන්ද නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛමාපෙස්සාමා’’ති සබ්බෙ විහාරං අගමංසු. තත්ථ පඤ්ඤාසභික්ඛූසු වස්සං උපගතෙසු ද්වෙ භික්ඛූ එකොකාසෙ නාද්දසංසු. තතො යො තෙසු චක්ඛුමා පුරිසො, සො එවමාහ – ‘‘න, භො, කලහකාරකානං වසනොකාසො ඊදිසො හොති, සුසම්මට්ඨං චෙතියඞ්ගණං බොධියඞ්ගණං, සුනික්ඛිත්තා සම්මජ්ජනියො, සූපට්ඨපිතං පානීයපරිභොජනීය’’න්ති. තෙ තතොව [Pg.52] නිවත්තා. තෙ භික්ඛූ අන්තොතෙමාසෙයෙව විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තං පත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුං.

และพึงปฏิบัติดุจภิกษุ ๕๐ รูปผู้เข้าพรรษาในวัดกลัมพติตถะ ที่เกาะสีหล ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นได้ทำกติกวัตรในวันอุโบสถเข้าพรรษาว่า 'พวกเรายังไม่บรรลุพระอรหัต จักไม่พูดจากันและกัน' เมื่อจะเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต ก็อมน้ำบ้วนปากที่ประตูบ้านแล้วจึงเข้าไป เมื่อถูกถามถึงวัน ก็กลืนน้ำแล้วบอกไป เมื่อไม่ถูกถาม ก็บ้วนน้ำทิ้งที่ประตูบ้านแล้วกลับสู่วิหาร ในที่นั้น พวกมนุษย์เห็นที่บ้วนน้ำลายแล้วก็รู้ว่า 'วันนี้มาหนึ่งรูป วันนี้มาสองรูป' และคิดกันอย่างนี้ว่า 'ไฉนหนอ ท่านเหล่านี้จึงไม่พูดจากับพวกเรา หรือแม้แต่กันและกัน? ถ้าแม้แต่กันและกันก็ไม่พูดจา คงจะเกิดวิวาทกันเป็นแน่ เอาเถิด เราจะไปให้ท่านขอขมากันและกัน' แล้วทั้งหมดก็พากันไปที่วิหาร ในที่นั้น ในบรรดาภิกษุ ๕๐ รูปผู้เข้าพรรษา พวกเขาไม่เห็นภิกษุสองรูปอยู่ในที่เดียวกันเลย ลำดับนั้น บุรุษผู้มีจักษุในหมู่พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า 'ไม่ใช่หรอก ท่านทั้งหลาย ที่อยู่ของผู้ที่ทะเลาะกันไม่เป็นเช่นนี้ ลานพระเจดีย์ ลานพระศรีมหาโพธิ์ ก็กวาดไว้อย่างดี ไม้กวาดก็เก็บไว้เรียบร้อย น้ำฉันน้ำใช้ก็ตั้งไว้พร้อม' พวกเขาจึงกลับจากที่นั้น ภิกษุเหล่านั้นปรารภวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตภายในพรรษา ๓ เดือนนั่นเอง แล้วได้ปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา

එවං කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතභික්ඛූ විය ච කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො ගාමසමීපං පත්වා, උදකගණ්ඩූසං කත්වා, වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා, යත්ථ සුරාසොණ්ඩධුත්තාදයො කලහකාරකා චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදයො වා නත්ථි, තං වීථිං පටිපජ්ජති. තත්ථ ච පිණ්ඩාය චරමානො න තුරිතතුරිතො විය ජවෙන ගච්ඡති, ජවනපිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගං නාම නත්ථි. විසමභූමිභාගප්පත්තං පන උදකභරිතසකටමිව නිච්චලොව හුත්වා ගච්ඡති. අනුඝරං පවිට්ඨො ච දාතුකාමං අදාතුකාමං වා සල්ලක්ඛෙතුං තදනුරූපං කාලං ආගමෙන්තො භික්ඛං ගහෙත්වා, පතිරූපෙ ඔකාසෙ නිසීදිත්වා, කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තො ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා, අක්ඛබ්භඤ්ජනවණාලෙපනපුත්තමංසූපමාවසෙන පච්චවෙක්ඛන්තො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙති, නෙව දවාය න මදාය…පෙ… භුත්තාවී ච උදකකිච්චං කත්වා, මුහුත්තං භත්තකිලමථං පටිප්පස්සම්භෙත්වා, යථා පුරෙ භත්තං, එවං පච්ඡා භත්තං පුරිමයාමං පච්ඡිමයාමඤ්ච කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. අයං වුච්චති හරති චෙව පච්චාහරති චාති. එවමෙතං හරණපච්චාහරණං ගතපච්චාගතවත්තන්ති වුච්චති.

ภิกษุพึงปฏิบัติดุจพระมหานาคเถระผู้พำนักอยู่ที่กาลวัลลิมณฑป และดุจภิกษุทั้งหลายผู้เข้าพรรษาในวัดกลัมพติตถะอย่างนี้ คือ พึงยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น ครั้นถึงใกล้บ้านแล้ว พึงอมน้ำบ้วนปาก พึงพิจารณาถนนหนทาง ถนนใดไม่มีคนขี้เมา นักเลง คนพาลเกเร หรือช้างม้าดุร้ายเป็นต้น ก็พึงเดินไปตามถนนนั้น และเมื่อเที่ยวบิณฑบาตในถนนนั้น ก็ไม่พึงเดินเร็วเหมือนรีบร้อน เพราะธุดงค์ที่ชื่อว่า ชวนปิณฑปาติกะ (เที่ยวบิณฑบาตเร็ว) ไม่มี แต่เมื่อถึงพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ พึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหวไป ดุจเกวียนที่เต็มด้วยน้ำ และเมื่อเข้าไปตามลำดับเรือน พึงรอคอยเวลาที่สมควรเพื่อสังเกตผู้ที่ประสงค์จะถวายหรือไม่ประสงค์จะถวาย แล้วรับภิกษา นั่งในโอกาสอันสมควร ทำกรรมฐานไว้ในใจ ตั้งปฏิกูลสัญญาในอาหาร พิจารณาโดยอุปมาด้วยการหยอดน้ำมันที่เพลาเกวียน การทายาที่แผล และเนื้อบุตร พึงบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ มิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา...ฯลฯ... และเมื่อฉันเสร็จแล้ว ทำกิจด้วยน้ำ ระงับความอ่อนเพลียจากภัตกิจครู่หนึ่ง พึงทำกรรมฐานไว้ในใจในปฐมยามและปัจฉิมยาม ทั้งก่อนฉันและหลังฉันฉันนั้น นี้เรียกว่า ย่อมนำไปและย่อมนำกลับ การนำไปและนำกลับอย่างนี้ ท่านเรียกว่า คตปัจจาคตวัตร

එතං පූරෙන්තො යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොති, පඨමවයෙ එව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ පඨමවයෙ පාපුණාති, අථ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති. නො චෙ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති, අථ මරණසමයෙ පාපුණාති. නො චෙ මරණසමයෙ පාපුණාති, අථ දෙවපුත්තො හුත්වා පාපුණාති. නො චෙ දෙවපුත්තො හුත්වා පාපුණාති, අථ පච්චෙකසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බාති. නො චෙ පච්චෙකසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බාති, අථ බුද්ධානං සන්තිකෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති; සෙය්‍යථාපි – ථෙරො බාහියො, මහාපඤ්ඤො වා හොති; සෙය්‍යථාපි ථෙරො සාරිපුත්තො.

ผู้บำเพ็ญวัตรนี้ ถ้าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย ย่อมบรรลุพระอรหัตในปฐมวัยทีเดียว ถ้าไม่บรรลุในปฐมวัย ก็จะบรรลุในมัชฌิมวัย ถ้าไม่บรรลุในมัชฌิมวัย ก็จะบรรลุในเวลาใกล้ตาย ถ้าไม่บรรลุในเวลาใกล้ตาย ก็จะไปเป็นเทวบุตรแล้วบรรลุ ถ้าเป็นเทวบุตรแล้วยังไม่บรรลุ ก็จะเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าแล้วปรินิพพาน ถ้าเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าแล้วยังไม่ปรินิพพาน ก็จะเป็นผู้มีอภิญญารวดเร็วในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระพาหิยเถระ หรือเป็นผู้มีปัญญามาก เปรียบเหมือนพระสารีบุตรเถระ

අයං පන පච්චෙකබොධිසත්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා, ආරඤ්ඤිකො හුත්වා, වීසති වස්සසහස්සානි එතං ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා, කාලං කත්වා, කාමාවචරදෙවලොකෙ උප්පජ්ජි. තතො චවිත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. කුසලා ඉත්ථියො තදහෙව ගබ්භසණ්ඨානං ජානන්ති, සා ච තාසමඤ්ඤතරා[Pg.53], තස්මා තං ගබ්භපතිට්ඨානං රඤ්ඤො නිවෙදෙසි. ධම්මතා එසා, යං පුඤ්ඤවන්තෙ සත්තෙ ගබ්භෙ උප්පන්නෙ මාතුගාමො ගබ්භපරිහාරං ලභති. තස්මා රාජා තස්සා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා තතො පභුති නාච්චුණ්හං කිඤ්චි අජ්ඣොහරිතුං ලභති, නාතිසීතං, නාතිඅම්බිලං, නාතිලොණං, නාතිකටුකං, නාතිතිත්තකං. අච්චුණ්හෙ හි මාතරා අජ්ඣොහටෙ ගබ්භස්ස ලොහකුම්භිවාසො විය හොති, අතිසීතෙ ලොකන්තරිකවාසො විය, අච්චම්බිලලොණකටුකතිත්තකෙසු භුත්තෙසු සත්ථෙන ඵාලෙත්වා අම්බිලාදීහි සිත්තානි විය ගබ්භසෙය්‍යකස්ස අඞ්ගානි තිබ්බවෙදනානි හොන්ති. අතිචඞ්කමනට්ඨානනිසජ්ජාසයනතොපි නං නිවාරෙන්ති – ‘‘කුච්ඡිගතස්ස සඤ්චලනදුක්ඛං මා අහොසී’’ති. මුදුකත්ථරණත්ථතාය භූමියං චඞ්කමනාදීනි මත්තාය කාතුං ලභති, වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නං සාදුසප්පායං අන්නපානං ලභති. පරිග්ගහෙත්වාව නං චඞ්කමාපෙන්ති, නිසීදාපෙන්ති, වුට්ඨාපෙන්ති.

ส่วนพระปัจเจกโพธิสัตว์นี้ บวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะแล้ว เป็นผู้อยู่ป่า บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรนี้สิ้นสองหมื่นปี ทำกาละแล้ว บังเกิดในกามาวจรเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าพาราณสี หญิงผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมรู้ลักษณะแห่งครรภ์ในวันนั้นเอง และพระนางก็เป็นผู้หนึ่งในหญิงเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระนางจึงได้กราบทูลการตั้งครรภ์นั้นแด่พระราชา นี่เป็นธรรมดา ที่เมื่อสัตว์ผู้มีบุญบังเกิดในครรภ์ มารดาย่อมได้รับการบริหารครรภ์ เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงได้พระราชทานการบริหารครรภ์แก่พระนาง จำเดิมแต่นั้นมา พระนางไม่ได้เสวยของร้อนจัด เย็นจัด เปรี้ยวจัด เค็มจัด เผ็ดจัด หรือขมจัดเลย ด้วยว่าเมื่อพระมารดาเสวยของร้อนจัด ย่อมเป็นเหมือนการอยู่ในโลหกุมภีนรกสำหรับทารกในครรภ์ เมื่อเสวยของเย็นจัด ก็เป็นเหมือนการอยู่ในโลกันตริกนรก เมื่อเสวยของเปรี้ยวจัด เค็มจัด เผ็ดจัด หรือขมจัด อวัยวะของทารกผู้อยู่ในครรภ์ย่อมมีเวทนากล้า ประดุจถูกผ่าด้วยมีดแล้วราดด้วยของเปรี้ยวเป็นต้น เขาทั้งหลายยังห้ามพระนางแม้จากการเดิน ยืน นั่ง และนอนที่มากเกินไป ด้วยคิดว่า "ขอความทุกข์จากการไหวตัวอย่าได้มีแก่ทารกในครรภ์เลย" พระนางได้รับอนุญาตให้ทำการเดินเป็นต้นแต่พอประมาณบนพื้นที่ที่ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดอันอ่อนนุ่ม ได้รับพระกระยาหารและเครื่องดื่มอันสมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นเป็นต้น ซึ่งอร่อยและเป็นที่สบาย พวกเขาประคองพระนางให้ทรงพระดำเนิน ให้นั่ง และให้ลุกขึ้น

සා එවං පරිහරියමානා ගබ්භපරිපාකකාලෙ සූතිඝරං පවිසිත්වා පච්චූසසමයෙ පුත්තං විජායි පක්කතෙලමද්දිතමනොසිලාපිණ්ඩිසදිසං ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණූපෙතං. තතො නං පඤ්චමදිවසෙ අලඞ්කතප්පටියත්තං රඤ්ඤො දස්සෙසුං, රාජා තුට්ඨො ඡසට්ඨියා ධාතීහි උපට්ඨාපෙසි. සො සබ්බසම්පත්තීහි වඩ්ඪමානො න චිරස්සෙව විඤ්ඤුතං පාපුණි. තං සොළසවස්සුද්දෙසිකමෙව සමානං රාජා රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි, විවිධනාටකානි චස්ස උපට්ඨාපෙසි. අභිසිත්තො රාජපුත්තො රජ්ජං කාරෙසි නාමෙන බ්‍රහ්මදත්තො සකලජම්බුදීපෙ වීසතියා නගරසහස්සෙසු. ජම්බුදීපෙ හි පුබ්බෙ චතුරාසීති නගරසහස්සානි අහෙසුං. තානි පරිහායන්තානි සට්ඨි අහෙසුං, තතො පරිහායන්තානි චත්තාලීසං, සබ්බපරිහායනකාලෙ පන වීසති හොන්ති. අයඤ්ච බ්‍රහ්මදත්තො සබ්බපරිහායනකාලෙ උප්පජ්ජි. තෙනස්ස වීසති නගරසහස්සානි අහෙසුං, වීසති පාසාදසහස්සානි, වීසති හත්ථිසහස්සානි, වීසති අස්සසහස්සානි, වීසති රථසහස්සානි, වීසති පත්තිසහස්සානි, වීසති ඉත්ථිසහස්සානි – ඔරොධා ච නාටකිත්ථියො ච, වීසති අමච්චසහස්සානි. සො මහාරජ්ජං කාරයමානො එව කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤායො, අට්ඨ සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙසි. යස්මා පන අභිසිත්තරඤ්ඤා නාම අවස්සං අට්ටකරණෙ නිසීදිතබ්බං, තස්මා එකදිවසං පගෙව පාතරාසං භුඤ්ජිත්වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදි. තත්ථ උච්චාසද්දමහාසද්දං අකංසු. සො ‘‘අයං සද්දො සමාපත්තියා උපක්කිලෙසො’’ති පාසාදතලං [Pg.54] අභිරුහිත්වා ‘‘සමාපත්තිං අප්පෙමී’’ති නිසින්නො නාසක්ඛි අප්පෙතුං, රජ්ජවික්ඛෙපෙන සමාපත්ති පරිහීනා. තතො චින්තෙසි ‘‘කිං රජ්ජං වරං, උදාහු සමණධම්මො’’ති. තතො ‘‘රජ්ජසුඛං පරිත්තං අනෙකාදීනවං, සමණධම්මසුඛං පන විපුලමනෙකානිසංසං උත්තමපුරිසසෙවිතඤ්චා’’ති ඤත්වා අඤ්ඤතරං අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘ඉමං රජ්ජං ධම්මෙන සමෙන අනුසාස, මා ඛො අධම්මකාරං අකාසී’’ති සබ්බං නිය්‍යාතෙත්වා පාසාදං අභිරුහිත්වා සමාපත්තිසුඛෙන විහරති, න කොචි උපසඞ්කමිතුං ලභති අඤ්ඤත්‍ර මුඛධොවනදන්තකට්ඨදායකභත්තනීහාරකාදීහි.

พระนางผู้ได้รับการบริหารครรภ์อย่างนี้ เมื่อครรภ์แก่เต็มที่แล้ว ได้เข้าไปยังโรงคลอด ประสูติพระโอรสในเวลารุ่งอรุณ ผู้มีลักษณะเปรียบด้วยก้อนมโนศิลาที่ชโลมด้วยน้ำมันหอม ประกอบด้วยลักษณะแห่งผู้มีบุญและวาสนา ต่อมาในวันที่ห้า พวกเขาได้นำพระกุมารผู้ทรงเครื่องประดับตกแต่งแล้วไปถวายแด่พระราชา พระราชาทรงโสมนัส จึงโปรดให้พระพี่เลี้ยง ๖๖ คน บำรุงเลี้ยงดู พระกุมารนั้นเจริญวัยด้วยสมบัติทั้งปวง ไม่นานนักก็ทรงบรรลุถึงความเป็นผู้รู้เดียงสา เมื่อพระองค์มีพระชนมายุได้ประมาณ ๑๖ พรรษา พระราชาได้ทรงอภิเษกพระองค์ในราชสมบัติ และได้จัดหานางละครต่างๆ ถวายแด่พระองค์ พระราชโอรสผู้ได้รับการอภิเษกแล้ว ทรงพระนามว่าพรหมทัต ได้ทรงครองราชสมบัติในเมืองสองหมื่นแห่งทั่วชมพูทวีป ด้วยว่าในกาลก่อน ในชมพูทวีปได้มีเมืองแปดหมื่นสี่พันแห่ง เมืองเหล่านั้นเมื่อเสื่อมลงเหลือหกหมื่นแห่ง จากนั้นเมื่อเสื่อมลงเหลือสี่หมื่นแห่ง แต่ในกาลที่เสื่อมที่สุดย่อมมีสองหมื่นแห่ง และพระเจ้าพรหมทัตนี้ได้บังเกิดในกาลที่เสื่อมที่สุดนั้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมีเมืองสองหมื่นแห่ง ปราสาทสองหมื่นหลัง ช้างสองหมื่นเชือก ม้าสองหมื่นตัว รถสองหมื่นคัน พลเดินเท้าสองหมื่นคน สตรีสองหมื่นนาง ทั้งนางในและนางละคร และอำมาตย์สองหมื่นคน พระองค์ขณะที่ทรงครองมหาราชสมบัติอยู่นั่นเอง ทรงกระทำกสิณบริกรรมแล้ว ได้ทรงยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด แต่เพราะว่าพระราชาผู้ได้รับการอภิเษกแล้วจำต้องประทับในศาลวินิจฉัยเป็นแน่แท้ เพราะเหตุนั้น วันหนึ่ง พระองค์เสวยพระกระยาหารเช้าแต่เนิ่นๆ แล้วได้ประทับในศาลวินิจฉัย ณ ที่นั้น พวกเขาได้ส่งเสียงอื้ออึงกึกก้อง พระองค์ทรงดำริว่า "เสียงนี้เป็นอุปกิเลสของสมาบัติ" จึงเสด็จขึ้นสู่พื้นปราสาท ประทับนั่งด้วยทรงดำริว่า "เราจักเข้าสมาบัติ" แต่ก็ไม่สามารถจะเข้าได้ สมาบัติได้เสื่อมไปเพราะความฟุ้งซ่านในราชกิจ ต่อจากนั้น พระองค์ทรงดำริว่า "อะไรประเสริฐกว่ากัน ราชสมบัติหรือสมณธรรม" ลำดับนั้น ทรงทราบว่า "สุขในราชสมบัติมีเล็กน้อย มีโทษมาก ส่วนสุขในสมณธรรมนั้นไพบูลย์ มีอานิสงส์มาก และเป็นสิ่งที่อุดมบุรุษเสพ" จึงทรงมีรับสั่งแก่อำมาตย์คนหนึ่งว่า "ท่านจงปกครองราชสมบัตินี้โดยธรรมโดยเสมอ อย่าได้กระทำการอันเป็นอธรรมเลย" ทรงมอบหมายทุกสิ่งแล้ว เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับอยู่ด้วยสุขในสมาบัติ ไม่มีผู้ใดได้รับอนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ เว้นแต่ผู้ถวายน้ำล้างพระพักตร์ ไม้ชำระพระทนต์ และผู้นำพระกระยาหารเป็นต้น

තතො අද්ධමාසමත්තෙ වීතික්කන්තෙ මහෙසී පුච්ඡි ‘‘රාජා උය්‍යානගමනබලදස්සනනාටකාදීසු කත්ථචි න දිස්සති, කුහිං ගතො’’ති? තස්සා තමත්ථං ආරොචෙසුං. සා අමච්චස්ස පාහෙසි ‘‘රජ්ජෙ පටිච්ඡිතෙ අහම්පි පටිච්ඡිතා හොමි, එතු මයා සද්ධිං සංවාසං කප්පෙතූ’’ති. සො උභො කණ්ණෙ ථකෙත්වා ‘‘අසවනීයමෙත’’න්ති පටික්ඛිපි. සා පුනපි ද්වත්තික්ඛත්තුං පෙසෙත්වා අනිච්ඡමානං තජ්ජාපෙසි – ‘‘යදි න කරොසි, ඨානාපි තෙ චාවෙමි, ජීවිතාපි වොරොපෙමී’’ති. සො භීතො ‘‘මාතුගාමො නාම දළ්හනිච්ඡයො, කදාචි එවම්පි කාරාපෙය්‍යා’’ති එකදිවසං රහො ගන්ත්වා තාය සද්ධිං සිරිසයනෙ සංවාසං කප්පෙසි. සා පුඤ්ඤවතී සුඛසම්ඵස්සා. සො තස්සා සම්ඵස්සරාගෙන රත්තො තත්ථ අභික්ඛණං සඞ්කිතසඞ්කිතොව අගමාසි. අනුක්කමෙන අත්තනො ඝරසාමිකො විය නිබ්බිසඞ්කො පවිසිතුමාරද්ධො.

ต่อมาเมื่อเวลาล่วงไปได้ประมาณกึ่งเดือน พระมเหสีได้ตรัสถามว่า "พระราชาไม่ปรากฏพระองค์ ณ ที่ใดเลย ไม่ว่าจะเป็นการเสด็จพระราชอุทยาน การตรวจพล หรือการทอดพระเนตรละครเป็นต้น พระองค์เสด็จไปที่ไหน" พวกเขาได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระนาง พระนางจึงส่งสาส์นไปถึงอำมาตย์ว่า "เมื่อท่านรับราชสมบัติแล้ว แม้หม่อมฉันก็เป็นอันว่าท่านได้รับไว้แล้ว ขอท่านจงมาอยู่ร่วมกับหม่อมฉันเถิด" อำมาตย์นั้นได้เอามือทั้งสองปิดหูแล้วปฏิเสธไปว่า "เรื่องนี้เป็นสิ่งที่ไม่ควรฟัง" พระนางส่งสาส์นไปอีกสองสามครั้ง เมื่ออำมาตย์ไม่ยอม จึงทรงขู่ไปว่า "ถ้าท่านไม่ทำ เราจะถอดท่านออกจากตำแหน่ง และจะปลงชีวิตท่านเสีย" อำมาตย์นั้นกลัวแล้วคิดว่า "อันว่ามาตุคามนั้นมีความตั้งใจเด็ดเดี่ยว บางทีอาจจะให้กระทำเช่นนั้นจริงๆ ก็ได้" วันหนึ่งจึงไปยังที่ลับ อยู่ร่วมกับพระนางบนพระแท่นบรรทมอันเป็นสิริ พระนางเป็นผู้มีบุญ มีสัมผัสอันเป็นสุข อำมาตย์นั้นกำหนัดแล้วด้วยราคะในสัมผัสของพระนาง จึงไปยังที่นั้นบ่อยๆ ด้วยความรู้สึกหวาดระแวง โดยลำดับ เขาได้เริ่มเข้าไปโดยปราศจากความหวาดระแวง ประดุจเป็นเจ้าของเรือนของตนเอง

තතො රාජමනුස්සා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා න සද්දහති. දුතියම්පි තතියම්පි ආරොචෙසුං. තතො නිලීනො සයමෙව දිස්වා සබ්බාමච්චෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ආරොචෙසි. තෙ – ‘‘අයං රාජාපරාධිකො හත්ථච්ඡෙදං අරහති, පාදච්ඡෙදං අරහතී’’ති යාව සූලෙ උත්තාසනං, තාව සබ්බකම්මකාරණානි නිද්දිසිංසු. රාජා – ‘‘එතස්ස වධබන්ධනතාළනෙ මය්හං විහිංසා උප්පජ්ජෙය්‍ය, ජීවිතා වොරොපනෙ පාණාතිපාතො භවෙය්‍ය, ධනහරණෙ අදින්නාදානං, අලං එවරූපෙහි කතෙහි, ඉමං මම රජ්ජා නික්කඩ්ඪථා’’ති ආහ. අමච්චා තං නිබ්බිසයං අකංසු. සො අත්තනො ධනසාරඤ්ච පුත්තදාරඤ්ච ගහෙත්වා පරවිසයං අගමාසි. තත්ථ රාජා සුත්වා ‘‘කිං ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, ඉච්ඡාමි තං උපට්ඨාතු’’න්ති. සො තං සම්පටිච්ඡි. අමච්චො කතිපාහච්චයෙන ලද්ධවිස්සාසො තං රාජානං එතදවොච – ‘‘මහාරාජ, අමක්ඛිකමධුං [Pg.55] පස්සාමි, තං ඛාදන්තො නත්ථී’’ති. රාජා ‘‘කිං එතං උප්පණ්ඩෙතුකාමො භණතී’’ති න සුණාති. සො අන්තරං ලභිත්වා පුනපි සුට්ඨුතරං වණ්ණෙත්වා ආරොචෙසි. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘බාරාණසිරජ්ජං, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘මං නෙත්වා මාරෙතුකාමොසී’’ති ආහ. සො ‘‘මා, දෙව, එවං අවච, යදි න සද්දහසි, මනුස්සෙ පෙසෙහී’’ති. සො මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ ගන්ත්වා ගොපුරං ඛණිත්වා රඤ්ඤො සයනඝරෙ උට්ඨහිංසු.

ลำดับนั้น พวกราชบุรุษได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาไม่ทรงเชื่อ พวกเขาได้กราบทูลแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม ลำดับนั้น พระองค์ทรงซุ่มทอดพระเนตรด้วยพระองค์เองแล้ว จึงรับสั่งให้ประชุมอำมาตย์ทั้งปวงแล้วได้ตรัสบอก อำมาตย์เหล่านั้นได้ชี้แจงกรรมกรณ์ทั้งปวง ตั้งแต่การตัดมือ การตัดเท้า จนถึงการเสียบด้วยหลาวว่า 'ผู้นี้เป็นผู้ประทุษร้ายต่อพระราชา สมควรถูกตัดมือ สมควรถูกตัดเท้า' พระราชาตรัสว่า 'เมื่อมีการฆ่า การจองจำ และการเฆี่ยนตีแก่ผู้นี้ ความเบียดเบียนพึงเกิดขึ้นแก่เรา เพราะการปลงชีวิต ปาณาติบาตพึงมี เพราะการริบทรัพย์ อทินนาทานพึงมี พอทีกับการกระทำเช่นนี้ พวกท่านจงขับไล่ผู้นี้ออกจากแว่นแคว้นของเรา' พวกอำมาตย์ได้เนรเทศเขาออกจากแว่นแคว้น เขาได้นำเอาทรัพย์สมบัติแก่นสารและบุตรภรรยาของตนไปยังต่างเมือง พระราชาในเมืองนั้นทรงสดับแล้วจึงตรัสถามว่า 'ท่านมาด้วยเหตุใด' 'ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ปรารถนาจะบำรุงพระองค์' พระองค์จึงทรงรับเขาไว้ อำมาตย์นั้น เมื่อล่วงไป ๒-๓ วัน ได้รับความไว้วางพระทัยแล้ว ได้กราบทูลพระราชานั้นดังนี้ว่า 'ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เห็นรวงผึ้งที่ไม่มีตัวผึ้ง แต่ไม่มีผู้ใดเสวย' พระราชาทรงดำริว่า 'เขากล่าวอะไร ประสงค์จะเยาะเย้ยหรือ' จึงไม่ทรงฟัง เขาได้โอกาสแล้วจึงพรรณนาให้ดียิ่งขึ้นอีกแล้วกราบทูล พระราชาตรัสถามว่า 'นั่นคืออะไร' 'ราชสมบัติกรุงพาราณสี พระเจ้าข้า' พระราชาตรัสว่า 'ท่านประสงค์จะนำเราไปให้เขาฆ่าหรือ' เขากราบทูลว่า 'ข้าแต่เทวะ ขออย่าได้ตรัสเช่นนั้น หากไม่ทรงเชื่อ ขอได้โปรดส่งคนไป' พระองค์จึงทรงส่งคนไป พวกเขาไปแล้วขุดอุโมงค์ที่ซุ้มประตู แล้วไปโผล่ขึ้นในพระบรรทมของพระราชา

රාජා දිස්වා ‘‘කිස්ස ආගතාත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘චොරා මයං, මහාරාජා’’ති. රාජා තෙසං ධනං දාපෙත්වා ‘‘මා පුන එවමකත්ථා’’ති ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. තෙ ආගන්ත්වා තස්ස රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. සො පුනපි ද්වත්තික්ඛත්තුං තථෙව වීමංසිත්වා ‘‘සීලවා රාජා’’ති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා සීමන්තරෙ එකං නගරං උපගම්ම තත්ථ අමච්චස්ස පාහෙසි ‘‘නගරං වා මෙ දෙහි යුද්ධං වා’’ති. සො බ්‍රහ්මදත්තස්ස තමත්ථං ආරොචාපෙසි ‘‘ආණාපෙතු දෙවො කිං යුජ්ඣාමි, උදාහු නගරං දෙමී’’ති. රාජා ‘‘න යුජ්ඣිතබ්බං, නගරං දත්වා ඉධාගච්ඡා’’ති පෙසෙසි. සො තථා අකාසි. පටිරාජාපි තං නගරං ගහෙත්වා අවසෙසනගරෙසුපි තථෙව දූතං පාහෙසි. තෙපි අමච්චා තථෙව බ්‍රහ්මදත්තස්ස ආරොචෙත්වා තෙන ‘‘න යුජ්ඣිතබ්බං, ඉධාගන්තබ්බ’’න්ති වුත්තා බාරාණසිං ආගමංසු.

พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามว่า 'พวกท่านมาด้วยเหตุใด' 'ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นโจร ข้าแต่มหาราช' พระราชาทรงรับสั่งให้พระราชทานทรัพย์แก่พวกเขาแล้ว ทรงประทานโอวาทว่า 'อย่าได้ทำเช่นนี้อีก' แล้วทรงปล่อยตัวไป พวกเขากลับมาแล้วได้กราบทูลแด่พระราชานั้น พระองค์ทรงส่งคนไปทดสอบอีกสองสามครั้งเช่นนั้นเหมือนกัน ทรงดำริว่า 'พระราชาทรงมีศีล' จึงทรงรวบรวมเสนา ๔ เหล่า เสด็จไปยังเมืองหนึ่งที่ชายแดน แล้วทรงส่งสาส์นไปถึงอำมาตย์ที่นั่นว่า 'ท่านจงให้เมืองแก่เรา หรือมิฉะนั้นก็จงรบ' อำมาตย์นั้นจึงให้คนไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระเจ้าพรหมทัตว่า 'ขอเทวะได้โปรดมีพระบัญชาเถิด ข้าพระองค์จะรบ หรือว่าจะยอมมอบเมือง' พระราชาทรงส่งสาส์นไปว่า 'ไม่ควรจะรบ ท่านจงมอบเมืองให้แล้วมาที่นี่เถิด' เขาได้กระทำตามนั้น แม้พระราชาฝ่ายศัตรูก็ทรงยึดเมืองนั้นแล้ว ได้ส่งทูตไปยังเมืองที่เหลือทั้งหลายโดยทำนองเดียวกัน แม้อำมาตย์เหล่านั้นก็ได้กราบทูลแด่พระเจ้าพรหมทัตโดยทำนองเดียวกัน เมื่อพระองค์ตรัสว่า 'ไม่ควรจะรบ ควรจะมาที่นี่' ก็ได้พากันมายังกรุงพาราณสี

තතො අමච්චා බ්‍රහ්මදත්තං ආහංසු – ‘‘මහාරාජ, තෙන සහ යුජ්ඣාමා’’ති. රාජා – ‘‘මම පාණාතිපාතො භවිස්සතී’’ති වාරෙසි. අමච්චා – ‘‘මයං, මහාරාජ, තං ජීවග්ගාහං ගහෙත්වා ඉධෙව ආනෙස්සාමා’’ති නානාඋපායෙහි රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ‘‘එහි මහාරාජා’’ති ගන්තුං ආරද්ධා. රාජා ‘‘සචෙ සත්තමාරණප්පහරණවිලුම්පනකම්මං න කරොථ, ගච්ඡාමී’’ති භණති. අමච්චා ‘‘න, දෙව, කරොම, භයං දස්සෙත්වා පලාපෙමා’’ති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා ඝටෙසු දීපෙ පක්ඛිපිත්වා රත්තිං ගච්ඡිංසු. පටිරාජා තං දිවසං බාරාණසිසමීපෙ නගරං ගහෙත්වා ඉදානි කින්ති රත්තිං සන්නාහං මොචාපෙත්වා පමත්තො නිද්දං ඔක්කමි සද්ධිං බලකායෙන. තතො අමච්චා බාරාණසිරාජානං ගහෙත්වා පටිරඤ්ඤො ඛන්ධාවාරං ගන්ත්වා සබ්බඝටෙහි දීපෙ නිහරාපෙත්වා එකපජ්ජොතාය සෙනාය සද්දං අකංසු. පටිරඤ්ඤො අමච්චො මහාබලං දිස්වා භීතො අත්තනො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘උට්ඨෙහි අමක්ඛිකමධුං ඛාදාහී’’ති මහාසද්දං අකාසි. තථා දුතියොපි, තතියොපි. පටිරාජා තෙන සද්දෙන පටිබුජ්ඣිත්වා [Pg.56] භයං සන්තාසං ආපජ්ජි. උක්කුට්ඨිසතානි පවත්තිංසු. සො ‘‘පරවචනං සද්දහිත්වා අමිත්තහත්ථං පත්තොම්හී’’ති සබ්බරත්තිං තං තං විප්පලපිත්වා දුතියදිවසෙ ‘‘ධම්මිකො රාජා, උපරොධං න කරෙය්‍ය, ගන්ත්වා ඛමාපෙමී’’ති චින්තෙත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨහිත්වා ‘‘ඛම, මහාරාජ, මය්හං අපරාධ’’න්ති ආහ. රාජා තං ඔවදිත්වා ‘‘උට්ඨෙහි, ඛමාමි තෙ’’ති ආහ. සො රඤ්ඤා එවං වුත්තමත්තෙයෙව පරමස්සාසප්පත්තො අහොසි, බාරාණසිරඤ්ඤො සමීපෙයෙව ජනපදෙ රජ්ජං ලභි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සහායකා අහෙසුං.

ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระเจ้าพรหมทัตว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จะรบกับพระองค์' พระราชาทรงห้ามไว้ว่า 'ปาณาติบาตจักมีแก่เรา' พวกอำมาตย์กราบทูลว่า 'พวกข้าพระองค์ ข้าแต่มหาราช จะจับพระองค์นั้นมาถวายทั้งเป็น ณ ที่นี้ทีเดียว' แล้วได้ทูลชี้แจงให้พระราชาทรงเข้าพระทัยด้วยอุบายต่างๆ แล้วกล่าวว่า 'ขอเชิญเสด็จเถิด มหาราช' แล้วก็เริ่มจะไป พระราชาตรัสว่า 'ถ้าพวกท่านจักไม่กระทำการฆ่า การประหาร และการปล้นสะดมสัตว์ทั้งหลาย เราจึงจักไป' พวกอำมาตย์กราบทูลว่า 'ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์จักไม่กระทำ จักเพียงแสดงภัยให้พวกเขาหนีไป' แล้วจึงรวบรวมเสนา ๔ เหล่า ใส่คบเพลิงไว้ในหม้อแล้วพากันไปในเวลากลางคืน พระราชาฝ่ายศัตรูในวันนั้นทรงยึดเมืองใกล้กรุงพาราณสีได้แล้ว ในราตรีนั้นเอง ทรงรับสั่งให้ปลดเครื่องเกราะแล้ว ทรงประมาทบรรทมหลับไปพร้อมกับหมู่พล ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ได้ทูลเชิญพระราชาแห่งกรุงพาราณสีเสด็จไปยังค่ายของพระราชาฝ่ายศัตรู แล้วรับสั่งให้นำคบเพลิงออกจากหม้อทั้งหมด แล้วให้กองทัพซึ่งมีแสงสว่างเป็นอันเดียวกันทำเสียงอื้ออึงขึ้น อำมาตย์ของพระราชาฝ่ายศัตรูเห็นกองทัพใหญ่แล้วเกิดความกลัว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาของตนแล้วร้องเสียงดังว่า 'ขอเชิญเสด็จลุกขึ้นเถิด ขอเชิญเสวยรวงผึ้งที่ไม่มีตัวผึ้งเถิด' เขากระทำเช่นนั้นแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม พระราชาฝ่ายศัตรูทรงตื่นบรรทมเพราะเสียงนั้นแล้ว ทรงถึงความหวาดกลัวสะดุ้ง เสียงโห่ร้องนับร้อยได้บังเกิดขึ้น พระองค์ทรงรำพันต่างๆ ตลอดทั้งคืนว่า 'เราเชื่อคำของผู้อื่น จึงตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูเสียแล้ว' พอถึงวันรุ่งขึ้นจึงทรงดำริว่า 'พระราชาผู้ทรงธรรมคงจักไม่ทรงเบียดเบียน เราจะไปขอขมาพระองค์' แล้วจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชา ประทับคุกเข่าลงแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่มหาราช ขอได้โปรดทรงอดโทษความผิดของข้าพระองค์ด้วยเถิด' พระราชาทรงประทานโอวาทแก่พระองค์แล้วตรัสว่า 'จงลุกขึ้นเถิด เราอดโทษให้ท่าน' พระองค์พอได้สดับคำที่พระราชาตรัสอย่างนั้นเท่านั้น ก็ทรงถึงความเบาพระทัยอย่างยิ่ง ได้ครองราชสมบัติในชนบทใกล้ๆ กับพระราชาแห่งกรุงพาราณสีนั่นเอง พระราชาทั้งสองพระองค์ได้เป็นสหายกันและกัน

අථ බ්‍රහ්මදත්තො ද්වෙපි සෙනා සම්මොදමානා එකතො ඨිතා දිස්වා ‘‘මමෙකස්ස චිත්තානුරක්ඛණාය අස්මිං ජනකායෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතබින්දු න උප්පන්නං. අහො සාධු, අහො සුට්ඨු, සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තු, අවෙරා හොන්තු, අබ්‍යාපජ්ඣා හොන්තූ’’ති මෙත්තාඣානං උප්පාදෙත්වා, තදෙව පාදකං කත්වා, සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා, පච්චෙකබොධිඤාණං සච්ඡිකත්වා, සයම්භුතං පාපුණි. තං මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛෙන සුඛිතං හත්ථික්ඛන්ධෙ නිසින්නං අමච්චා පණිපාතං කත්වා ආහංසු – ‘‘යානකාලො, මහාරාජ, විජිතබලකායස්ස සක්කාරො කාතබ්බො, පරාජිතබලකායස්ස භත්තපරිබ්බයො දාතබ්බො’’ති. සො ආහ – ‘‘නාහං, භණෙ, රාජා, පච්චෙකබුද්ධො නාමාහ’’න්ති. කිං දෙවො භණති, න එදිසා පච්චෙකබුද්ධා හොන්තීති? කීදිසා, භණෙ, පච්චෙකබුද්ධාති? පච්චෙකබුද්ධා නාම ද්වඞ්ගුලකෙසමස්සු අට්ඨපරික්ඛාරයුත්තා භවන්තීති. සො දක්ඛිණහත්ථෙන සීසං පරාමසි, තාවදෙව ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, පබ්බජිතවෙසො පාතුරහොසි, ද්වඞ්ගුලකෙසමස්සු අට්ඨපරික්ඛාරසමන්නාගතො වස්සසතිකත්ථෙරසදිසො අහොසි. සො චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා හත්ථික්ඛන්ධතො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පදුමපුප්ඵෙ නිසීදි. අමච්චා වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, කම්මට්ඨානං, කථං අධිගතොසී’’ති පුච්ඡිංසු. සො යතො අස්ස මෙත්තාඣානකම්මට්ඨානං අහොසි, තඤ්ච විපස්සනං විපස්සිත්වා අධිගතො, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො උදානගාථඤ්ච බ්‍යාකරණගාථඤ්ච ඉමඤ්ඤෙව ගාථං අභාසි ‘‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩ’’න්ති.

ครั้งนั้น พระเจ้าพรหมทัตทอดพระเนตรเห็นกองทัพทั้งสองฝ่ายต่างยินดีปรองดองกัน ยืนอยู่ ณ ที่แห่งเดียวกัน จึงทรงดำริว่า "เพราะเหตุแห่งการรักษาจิตของเราผู้เดียว ในหมู่ชนนี้ แม้เพียงหยาดโลหิตประมาณเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้ ก็มิได้เกิดขึ้น โอ ดีจริงหนอ โอ งามจริงหนอ ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุข จงเป็นผู้ไม่มีเวร จงเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนเถิด" ดังนี้แล้ว ทรงยังเมตตาฌานให้เกิดขึ้น ทรงกระทำเมตตาฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ทรงพิจารณาสังขารทั้งหลาย ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ ได้บรรลุความเป็นพระสยัมภูแล้ว พวกอำมาตย์ได้กระทำการนอบน้อมต่อพระองค์ผู้ทรงมีความสุขด้วยมรรคสุขและผลสุข ประทับนั่งอยู่บนคอช้าง แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ถึงเวลาเสด็จแล้ว สักการะอันพระองค์พึงกระทำแก่หมู่พลที่ชนะแล้ว ข้าวและเสบียงอันพระองค์พึงประทานแก่หมู่พลที่พ่ายแพ้" พระองค์ตรัสว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราไม่ใช่พระราชา เราชื่อว่าเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า" (พวกอำมาตย์ทูลว่า) "สมมติเทพตรัสอะไร พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนี้" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสถามว่า) "ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเช่นไร" (พวกอำมาตย์ทูลว่า) "ชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มีผมและหนวดยาวสององคุลี ประกอบด้วยบริขาร ๘" พระองค์จึงทรงลูบพระเศียรด้วยพระหัตถ์เบื้องขวา ในขณะนั้นเอง เพศคฤหัสถ์ก็อันตรธานไป เพศบรรพชิตก็ปรากฏขึ้น เป็นผู้มีผมและหนวดยาวสององคุลี ถึงพร้อมด้วยบริขาร ๘ เป็นเช่นกับพระเถระผู้มีพรรษา ๑๐๐ ได้เป็นแล้ว พระองค์ทรงเข้าจตุตถฌานแล้วเหาะขึ้นไปสู่เวหาสน์จากคอช้าง ประทับนั่งในดอกบัว พวกอำมาตย์ถวายบังคมแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรรมฐานของพระองค์คืออะไร พระองค์บรรลุได้อย่างไร" เพราะเหตุที่เมตตาฌานกรรมฐานได้มีแล้วแก่พระองค์นั้น และพระองค์ทรงเจริญวิปัสสนานั้นแล้วจึงได้บรรลุ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ซึ่งเป็นทั้งอุทานคาถาและพยากรณคาถาว่า "สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ" ดังนี้

තත්ථ සබ්බෙසූති අනවසෙසෙසු. භූතෙසූති සත්තෙසු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන රතනසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම. නිධායාති නික්ඛිපිත්වා. දණ්ඩන්ති [Pg.57] කායවචීමනොදණ්ඩං, කායදුච්චරිතාදීනමෙතං අධිවචනං. කායදුච්චරිතඤ්හි දණ්ඩයතීති දණ්ඩො, බාධෙති අනයබ්‍යසනං පාපෙතීති වුත්තං හොති. එවං වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං ච. පහරණදණ්ඩො එව වා දණ්ඩො, තං නිධායාතිපි වුත්තං හොති. අවිහෙඨයන්ති අවිහෙඨයන්තො. අඤ්ඤතරම්පීති යංකිඤ්චි එකම්පි. තෙසන්ති තෙසං සබ්බභූතානං. න පුත්තමිච්ඡෙය්‍යාති අත්‍රජො, ඛෙත්‍රජො, දින්නකො, අන්තෙවාසිකොති ඉමෙසු චතූසු පුත්තෙසු යං කිඤ්චි පුත්තං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කුතො සහායන්ති සහායං පන ඉච්ඡෙය්‍යාති කුතො එව එතං.

ในคาถานั้น บทว่า สพฺเพสุ ความว่า ในสัตว์ทั้งปวงไม่มีเหลือ บทว่า ภูเตสุ ความว่า ในสัตว์ทั้งหลาย นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร เราจักกล่าวในรัตนสุตตวัณณนา บทว่า นิธาย ความว่า วางแล้ว บทว่า ทณฺฑํ ความว่า ทัณฑ์คือ กาย วาจา และใจ คำว่า ทัณฑ์ นี้เป็นชื่อของกายทุจริตเป็นต้น จริงอยู่ กายทุจริตย่อมลงโทษ เหตุนั้นจึงชื่อว่าทัณฑ์ ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมให้ถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ วจีทุจริตและมโนทุจริตก็ฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง ทัณฑ์คือเครื่องประหารนั่นแหละ ชื่อว่าทัณฑ์ ท่านกล่าวอธิบายว่า วางทัณฑ์นั้นแล้ว บทว่า อวิเหฐยํ ความว่า ไม่เบียดเบียนอยู่ บทว่า อญฺญตรํปิ ความว่า แม้คนใดคนหนึ่ง บทว่า เตสํ ความว่า แห่งภูตทั้งปวงเหล่านั้น บทว่า น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย ความว่า ไม่พึงปรารถนาบุตรคนใดคนหนึ่งในบุตร ๔ จำพวกเหล่านี้ คือ อตรชะ เขตตชะ ทินนกะ และอันเตวาสิก บทว่า กุโต สหายํ ความว่า ก็จะพึงปรารถนาสหายแต่ที่ไหนเล่า

එකොති පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො, අදුතියට්ඨෙන එකො, තණ්හාපහානෙන එකො, එකන්තවිගතකිලෙසොති එකො, එකො පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො. සමණසහස්සස්සාපි හි මජ්ඣෙ වත්තමානො ගිහිසඤ්ඤොජනස්ස ඡින්නත්තා එකො – එවං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො. එකො තිට්ඨති, එකො ගච්ඡති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ඉරියති වත්තතීති – එවං අදුතියට්ඨෙන එකො.

บทว่า เอโก ความว่า เป็นผู้เดียวโดยนับเนื่องในบรรพชา, เป็นผู้เดียวโดยอรรถว่าไม่มีเพื่อนสอง, เป็นผู้เดียวเพราะละตัณหาได้, เป็นผู้เดียวเพราะมีกิเลสไปปราศโดยส่วนเดียว, เป็นผู้เดียวเพราะตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณด้วยตนเอง จริงอยู่ แม้เป็นไปอยู่ท่ามกลางสมณะพันรูป ก็ชื่อว่าเป็นผู้เดียว เพราะตัดฆราวาสสังโยชน์ได้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวโดยนับเนื่องในบรรพชา ยืนผู้เดียว ไปผู้เดียว นั่งผู้เดียว สำเร็จการนอนผู้เดียว เป็นไปในอิริยาบถผู้เดียว ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวโดยอรรถว่าไม่มีเพื่อนสอง

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධානසංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති.

"บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง ย่อมท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน สู่ความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่น ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสารไปได้

‘‘එවමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං;

වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති. (ඉතිවු. 15, 105;

මහානි. 191;

චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107) –

"ภิกษุรู้โทษอย่างนี้แล้ว ว่าตัณหาเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์ พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีความยึดมั่น มีสติเที่ยวไปเถิด" (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทเทส ๑๐๗) –

එවං තණ්හාපහානට්ඨෙන එකො. සබ්බකිලෙසාස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති – එවං එකන්තවිගතකිලෙසොති එකො. අනාචරියකො හුත්වා සයම්භූ සාමඤ්ඤෙව පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති – එවං එකො පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො.

ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวโดยอรรถว่าละตัณหาได้ กิเลสทั้งปวงของท่านเป็นสิ่งที่ละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว กระทำให้เป็นดุจตอตาล กระทำให้ถึงความไม่มี มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวเพราะมีกิเลสไปปราศโดยส่วนเดียว เป็นผู้ไม่มีอาจารย์ เป็นผู้รู้เองโดยชอบด้วยตนเองนั่นเทียว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวเพราะตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณด้วยตนเอง

චරෙති යා ඉමා අට්ඨ චරියායො; සෙය්‍යථිදං – පණිධිසම්පන්නානං චතූසු ඉරියාපථෙසු ඉරියාපථචරියා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අජ්ඣත්තිකායතනෙසු ආයතනචරියා, අප්පමාදවිහාරීනං චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සතිචරියා, අධිචිත්තමනුයුත්තානං චතූසු ඣානෙසු සමාධිචරියා, බුද්ධිසම්පන්නානං චතූසු අරියසච්චෙසු ඤාණචරියා, සම්මා පටිපන්නානං චතූසු අරියමග්ගෙසු මග්ගචරියා, අධිගතප්ඵලානං චතූසු සාමඤ්ඤඵලෙසු [Pg.58] පත්තිචරියා, තිණ්ණං බුද්ධානං සබ්බසත්තෙසු ලොකත්ථචරියා, තත්ථ පදෙසතො පච්චෙකබුද්ධසාවකානන්ති. යථාහ – ‘‘චරියාති අට්ඨ චරියායො ඉරියාපථචරියා’’ති (පටි. ම. 1.197; 3.28) විත්ථාරො. තාහි චරියාහි සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා යා ඉමා ‘‘අධිමුච්චන්තො සද්ධාය චරති, පග්ගණ්හන්තො වීරියෙන චරති, උපට්ඨහන්තො සතියා චරති, අවික්ඛිත්තො සමාධිනා චරති, පජානන්තො පඤ්ඤාය චරති, විජානන්තො විඤ්ඤාණෙන චරති, එවං පටිපන්නස්ස කුසලා ධම්මා ආයතන්තීති ආයතනචරියාය චරති, එවං පටිපන්නො විසෙසමධිගච්ඡතීති විසෙසචරියාය චරතී’’ති (පටි. ම. 1.197; 3.29) එවං අපරාපි අට්ඨ චරියා වුත්තා. තාහිපි සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති අත්ථො. ඛග්ගවිසාණකප්පොති එත්ථ ඛග්ගවිසාණං නාම ඛග්ගමිගසිඞ්ගං. කප්පසද්දස්ස අත්ථං විත්ථාරතො මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං පකාසයිස්සාම. ඉධ පනායං ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත, භො, කිර සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා’’ති (ම. නි. 1.260) එවමාදීසු විය පටිභාගො වෙදිතබ්බො. ඛග්ගවිසාණකප්පොති ඛග්ගවිසාණසදිසොති වුත්තං හොති. අයං තාවෙත්ථ පදතො අත්ථවණ්ණනා.

คำว่า "จเร" (พึงเที่ยวไป) คือ จริยา ๘ ประการเหล่านี้ ได้แก่ อิริยาปถจริยาในอิริยาบถ ๔ ของผู้สมบูรณ์ด้วยความปรารถนา, อายตนจริยาในอัชฌัตติกายตนะของท่านผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, สติจริยาในสติปัฏฐาน ๔ ของท่านผู้มีปกติอยู่ในความไม่ประมาท, สมาธิจริยาในฌาน ๔ ของท่านผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งอธิจิตต์, ญาณจริยาในอริยสัจ ๔ ของท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, มรรคจริยาในอริยมรรค ๔ ของท่านผู้ปฏิบัติชอบ, ปัตติจริยาในสามัญผล ๔ ของท่านผู้บรรลุผลแล้ว, โลกัตถจริยาในสรรพสัตว์ของพระพุทธเจ้า ๓ ประเภท และในจริยาเหล่านั้น โลกัตถจริยามีแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกโดยส่วนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า "คำว่า จริยา ได้แก่ จริยา ๘ ประการ คือ อิริยาปถจริยา เป็นต้น" พึงทราบโดยพิสดาร ความว่า พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง จริยา ๘ ประการแม้อื่นอีกเหล่านี้ที่ตรัสไว้ว่า "ผู้น้อมใจเชื่อ ย่อมประพฤติด้วยศรัทธา, ผู้ประคองไว้ ย่อมประพฤติด้วยวิริยะ, ผู้เข้าไปตั้งมั่น ย่อมประพฤติด้วยสติ, ผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมประพฤติด้วยสมาธิ, ผู้รู้ทั่วพร้อม ย่อมประพฤติด้วยปัญญา, ผู้รู้แจ้ง ย่อมประพฤติด้วยวิญญาณ, กุศลธรรมทั้งหลายย่อมตั้งมั่นแก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมประพฤติด้วยอายตนจริยา, ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมบรรลุคุณวิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมประพฤติด้วยวิเสสจริยา" ความว่า พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาแม้เหล่านั้น ในบทว่า ขคฺควิสาณกปฺโป นี้ ชื่อว่า ขัคควิสาณะ ได้แก่ เขาของแรด (ขคฺคมิค) เราจักประกาศอรรถของกัปปศัพท์โดยพิสดารในมงคลสูตรวัณณนา แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า กัปปศัพท์นี้มีอรรถว่า เปรียบเทียบ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระศาสดาทรงปรึกษาหารือกับพระสาวกผู้เสมอด้วยพระองค์" บทว่า ขคฺควิสาณกปฺโป ท่านกล่าวหมายความว่า "ผู้เสมอด้วยเขาแรด" นี้เป็นการพรรณนาอรรถตามบทในพระสูตรนี้ก่อน

අධිප්පායානුසන්ධිතො පන එවං වෙදිතබ්බා – ය්වායං වුත්තප්පකාරො දණ්ඩො භූතෙසු පවත්තියමානො අහිතො හොති, තං තෙසු අප්පවත්තනෙන තප්පටිපක්ඛභූතාය මෙත්තාය පරහිතූපසංහාරෙන ච සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං, නිහිතදණ්ඩත්තා එව ච. යථා අනිහිතදණ්ඩා සත්තා භූතානි දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා විහෙඨයන්ති, තථා අවිහෙඨයං අඤ්ඤතරම්පි තෙසං. ඉමං මෙත්තාකම්මට්ඨානමාගම්ම යදෙව තත්ථ වෙදනාගතං සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණගතං තඤ්ච තදනුසාරෙනෙව තදඤ්ඤඤ්ච සඞ්ඛාරගතං විපස්සිත්වා ඉමං පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති අයං තාව අධිප්පායො.

ส่วนโดยอธิปปายและอนุสนธิ พึงทราบดังนี้ ทัณฑ์อันมีประการดังกล่าวแล้วนี้ใด เมื่อเป็นไปในหมู่สัตว์ ย่อมไม่เป็นประโยชน์ (เรา) วางทัณฑ์ในสรรพสัตว์ทั้งปวง ด้วยการไม่ให้ทัณฑ์นั้นเป็นไปในสัตว์เหล่านั้น ด้วยเมตตาอันเป็นปฏิปักษ์ต่อทัณฑ์นั้น และด้วยการนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้อื่น และเพราะความเป็นผู้มีทัณฑ์อันวางแล้วนั่นเทียว สัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่วางทัณฑ์ ย่อมเบียดเบียนภูตสัตว์ทั้งหลาย ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ฉันใด (เรา) ไม่เบียดเบียนซึ่งสัตว์ตนใดตนหนึ่งในสัตว์เหล่านั้นฉันนั้น อาศัยเมตตากัมมัฏฐานนี้แล้ว พิจารณาเห็นด้วยวิปัสสนาซึ่งสิ่งใดก็ตามที่เป็นส่วนแห่งเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณในเมตตาฌานนั้น และซึ่งสังขตธรรมอื่นจากนั้น โดยลำดับแห่งธรรมชาตินั้นนั่นเทียว (จึงได้บรรลุ) ว่า "เราได้บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณนี้" นี้เป็นอธิปปายก่อน

අයං පන අනුසන්ධි – එවං වුත්තෙ තෙ අමච්චා ආහංසු – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, කුහිං ගච්ඡථා’’ති? තතො තෙන ‘‘පුබ්බපච්චෙකසම්බුද්ධා කත්ථ වසන්තී’’ති ආවජ්ජෙත්වා ඤත්වා ‘‘ගන්ධමාදනපබ්බතෙ’’ති වුත්තෙ පුනාහංසු – ‘‘අම්හෙ දානි, භන්තෙ, පජහථ, න ඉච්ඡථා’’ති. අථ පච්චෙකබුද්ධො ආහ – ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍යා’’ති සබ්බං. තත්‍රාධිප්පායො – අහං ඉදානි අත්‍රජාදීසු යං [Pg.59] කිඤ්චි පුත්තම්පි න ඉච්ඡෙය්‍යං, කුතො පන තුම්හාදිසං සහායං? තස්මා තුම්හෙසුපි යො මයා සද්ධිං ගන්තුං මාදිසො වා හොතුං ඉච්ඡති, සො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. අථ වා තෙහි ‘‘අම්හෙ දානි, භන්තෙ, පජහථ න ඉච්ඡථා’’ති වුත්තෙ සො පච්චෙකබුද්ධො ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය කුතො සහාය’’න්ති වත්වා අත්තනො යථාවුත්තෙනත්ථෙන එකචරියාය ගුණං දිස්වා පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො ඉමං උදානං උදානෙසි – ‘‘එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. එවං වත්වා පෙක්ඛමානස්සෙව මහාජනස්ස ආකාසෙ උප්පතිත්වා ගන්ධමාදනං අගමාසි.

ส่วนนี้เป็นอนุสนธิ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านจะไปที่ไหน" ลำดับนั้น เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงคำนึงรู้ว่า "พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ประทับอยู่ที่ไหน" แล้วตรัสตอบว่า "ที่ภูเขาคันธมาทน์" อำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านละพวกข้าพเจ้าแล้ว ไม่ต้องการ (พวกข้าพเจ้า) แล้ว" ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าได้ตรัสคาถาทั้งหมด มีคำว่า "น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย" เป็นต้น อธิปปายในคาถานั้นว่า "เราในบัดนี้ ไม่พึงปรารถนาบุตรคนใดคนหนึ่ง มีอตรชบุตรเป็นต้น แล้วไฉนจะปรารถนาสหายเช่นท่านเล่า เพราะเหตุนั้น แม้ในพวกท่าน ผู้ใดปรารถนาจะไปกับเรา หรือเป็นเช่นเรา ผู้นั้นพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจเขาแรด" อีกนัยหนึ่ง เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านละพวกข้าพเจ้าแล้ว ไม่ต้องการ (พวกข้าพเจ้า) แล้ว" พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสว่า "เราไม่พึงปรารถนาบุตร ไฉนจะปรารถนาสหายเล่า" แล้วทรงเห็นคุณแห่งการเที่ยวไปผู้เดียวด้วยอรรถตามที่ตนกล่าวแล้ว ทรงบันเทิง เกิดปีติโสมนัส ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ว่า "พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจเขาแรด" ตรัสอย่างนี้แล้ว ขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว ก็เหาะขึ้นไปในอากาศ เสด็จไปยังภูเขาคันธมาทน์

ගන්ධමාදනො නාම හිමවති චූළකාළපබ්බතං, මහාකාළපබ්බතං, නාගපලිවෙඨනං, චන්දගබ්භං, සූරියගබ්භං, සුවණ්ණපස්සං, හිමවන්තපබ්බතන්ති සත්ත පබ්බතෙ අතික්කම්ම හොති. තත්ථ නන්දමූලකං නාම පබ්භාරං පච්චෙකබුද්ධානං වසනොකාසො. තිස්සො ච ගුහායො – සුවණ්ණගුහා, මණිගුහා, රජතගුහාති. තත්ථ මණිගුහාද්වාරෙ මඤ්ජූසකො නාම රුක්ඛො යොජනං උබ්බෙධෙන, යොජනං විත්ථාරෙන. සො යත්තකානි උදකෙ වා ථලෙ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි තානි පුප්ඵයති විසෙසෙන පච්චෙකබුද්ධාගමනදිවසෙ. තස්සූපරිතො සබ්බරතනමාළො හොති. තත්ථ සම්මජ්ජනකවාතො කචවරං ඡඩ්ඩෙති, සමකරණවාතො සබ්බරතනමයං වාලිකං සමං කරොති, සිඤ්චනකවාතො අනොතත්තදහතො ආනෙත්වා උදකං සිඤ්චති, සුගන්ධකරණවාතො හිමවන්තතො සබ්බෙසං ගන්ධරුක්ඛානං ගන්ධෙ ආනෙති, ඔචිනකවාතො පුප්ඵානි ඔචිනිත්වා පාතෙති, සන්ථරකවාතො සබ්බත්ථ සන්ථරති. සදා පඤ්ඤත්තානෙව චෙත්ථ ආසනානි හොන්ති, යෙසු පච්චෙකබුද්ධුප්පාදදිවසෙ උපොසථදිවසෙ ච සබ්බපච්චෙකබුද්ධා සන්නිපතිත්වා නිසීදන්ති. අයං තත්ථ පකති. අභිසම්බුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදති. තතො සචෙ තස්මිං කාලෙ අඤ්ඤෙපි පච්චෙකබුද්ධා සංවිජ්ජන්ති, තෙපි තඞ්ඛණං සන්නිපතිත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු නිසීදන්ති. නිසීදිත්වා ච කිඤ්චිදෙව සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨහන්ති, තතො සඞ්ඝත්ථෙරො අධුනාගතපච්චෙකබුද්ධං සබ්බෙසං අනුමොදනත්ථාය ‘‘කථමධිගත’’න්ති කම්මට්ඨානං පුච්ඡති. තදාපි සො තමෙව අත්තනො උදානබ්‍යාකරණගාථං භාසති. පුන භගවාපි ආයස්මතා ආනන්දෙන පුට්ඨො තමෙව ගාථං භාසති, ආනන්දො ච සඞ්ගීතියන්ති එවමෙකෙකා ගාථා පච්චෙකසම්බොධිඅභිසම්බුද්ධට්ඨානෙ, මඤ්ජූසකමාළෙ[Pg.60], ආනන්දෙන පුච්ඡිතකාලෙ, සඞ්ගීතියන්ති චතුක්ඛත්තුං භාසිතා හොතීති.

ภูเขาชื่อคันธมาทน์ ตั้งอยู่ในป่าหิมพานต์ โดยล่วงเลยภูเขา ๗ ลูก คือ จูฬกาฬบรรพต มหากาฬบรรพต นาคปลิเวฐนบรรพต จันทคัพภบรรพต สุริยคัพภบรรพต สุวรรณปัสสบรรพต และหิมวันตบรรพต ณ ที่นั้น มีเงื้อมเขาชื่อนันทมูลกะ เป็นที่ประทับของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และมีถ้ำ ๓ ถ้ำ คือ ถ้ำทอง ถ้ำแก้วมณี และถ้ำเงิน ในบรรดาถ้ำเหล่านั้น ที่ประตูถ้ำแก้วมณี มีต้นไม้ชื่อมัญชูสกะ สูง ๑ โยชน์ กว้าง ๑ โยชน์ ต้นไม้นั้นมีดอกไม้ในน้ำหรือบนบกอยู่เท่าใด ก็จะออกดอกทั้งหมดนั้น โดยเฉพาะในวันที่พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมา เบื้องบนของภูเขานั้นมีลานที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง ณ ที่นั้น ลมกวาดขยะย่อมพัดเอาขยะไปทิ้ง ลมปรับพื้นให้เรียบย่อมทำทรายที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงให้เรียบเสมอกัน ลมประพรมน้ำย่อมนำน้ำมาจากสระอโนดาตมาประพรม ลมทำกลิ่นหอมย่อมนำกลิ่นของต้นไม้หอมทั้งปวงมาจากป่าหิมพานต์ ลมเก็บดอกไม้ย่อมเก็บดอกไม้แล้วโปรยลงมา ลมปูลาดย่อมปูลาดไปทั่วทุกแห่ง ในที่นั้นมีอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วเสมอ ซึ่งในวันอุบัติแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้าและในวันอุโบสถ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งปวงจะประชุมกันแล้วประทับนั่ง นี้เป็นปกติในที่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว เสด็จไปที่นั่นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ จากนั้น หากในกาลนั้นมีพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์อื่น ๆ อยู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็จะประชุมกันในขณะนั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ และครั้นประทับนั่งแล้ว ก็เข้าสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วออกจากสมาบัติ จากนั้น พระสังฆเถระจะถามกรรมฐานกะพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มาใหม่ เพื่อความอนุโมทนาของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งปวงว่า "ท่านบรรลุได้อย่างไร" แม้ในกาลนั้น ท่านก็จะกล่าวอุทานพยากรณคาถาของตนนั้นเอง อีกครั้งหนึ่ง แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อพระอานนท์ผู้มีอายุทูลถาม ก็ตรัสคาถานั้นเอง และพระอานนท์ก็กล่าวในคราวทำสังคายนา ด้วยประการฉะนี้ คาถาแต่ละคาถาจึงเป็นคาถาที่ถูกกล่าว ๔ ครั้ง คือ ในสถานที่ตรัสรู้พระปัจเจกสัมโพธิญาณ, ที่ลานต้นมัญชูสกะ, ในกาลที่พระอานนท์ทูลถาม, และในคราวทำสังคายนา

පඨමගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาที่หนึ่ง จบแล้ว

36. සංසග්ගජාතස්සාති කා උප්පත්ති? අයම්පි පච්චෙකබොධිසත්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ වීසති වස්සසහස්සානි පුරිමනයෙනෙව සමණධම්මං කරොන්තො කසිණපරිකම්මං කත්වා, පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා, නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා, ලක්ඛණසම්මසනං කත්වා, අරියමග්ගං අනධිගම්ම බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති. සො තතො චුතො බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි උප්පජ්ජිත්වා පුරිමනයෙනෙව වඩ්ඪමානො යතො පභුති ‘‘අයං ඉත්ථී අයං පුරිසො’’ති විසෙසං අඤ්ඤාසි, තතුපාදාය ඉත්ථීනං හත්ථෙ න රමති, උච්ඡාදනන්හාපනමණ්ඩනාදිමත්තම්පි න සහති. තං පුරිසා එව පොසෙන්ති, ථඤ්ඤපායනකාලෙ ධාතියො කඤ්චුකං පටිමුඤ්චිත්වා පුරිසවෙසෙන ථඤ්ඤං පායෙන්ති. සො ඉත්ථීනං ගන්ධං ඝායිත්වා සද්දං වා සුත්වා රොදති, විඤ්ඤුතං පත්තොපි ඉත්ථියො පස්සිතුං න ඉච්ඡති, තෙන තං අනිත්ථිගන්ධොත්වෙව සඤ්ජානිංසු.

๓๖. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า สํสคฺคชาตสฺส? แม้พระปัจเจกโพธิสัตว์องค์นี้ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ได้บำเพ็ญสมณธรรมโดยนัยก่อนนั่นเทียวตลอดสองหมื่นปี กระทำกสิณบริกรรม ให้ปฐมฌานบังเกิด กำหนดนามรูป กระทำลักขณสัมมสนะ แต่ยังไม่บรรลุอริยมรรค ก็บังเกิดในพรหมโลก ท่านจุติจากพรหมโลกนั้นแล้ว ก็บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี เจริญวัยโดยนัยก่อนนั่นเทียว จำเดิมแต่กาลที่ทรงทราบความแตกต่างว่า "นี่หญิง นี่ชาย" ตั้งแต่นั้นมา ก็ไม่ทรงยินดีในมือของสตรี แม้เพียงการขัดสี การสรงสนาน การประดับตกแต่ง เป็นต้น ก็ไม่ทรงทน บุรุษทั้งหลายเท่านั้นที่เลี้ยงดูพระองค์ ในเวลาถวายพระขีรรส เหล่าพระนมก็สวมเสื้อเกราะแล้วถวายพระขีรรสในเพศบุรุษ พระองค์ทรงได้กลิ่นหรือได้ยินเสียงของสตรีแล้วก็ทรงกันแสง แม้เมื่อทรงเจริญพระชันษาแล้ว ก็ไม่ปรารถนาจะทอดพระเนตรเห็นสตรี เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงขนานพระนามพระองค์ว่า อนิฏฐิคันธะ

තස්මිං සොළසවස්සුද්දෙසිකෙ ජාතෙ රාජා ‘‘කුලවංසං සණ්ඨපෙස්සාමී’’ති නානාකුලෙහි තස්ස අනුරූපා කඤ්ඤායො ආනෙත්වා අඤ්ඤතරං අමච්චං ආණාපෙසි ‘‘කුමාරං රමාපෙහී’’ති. අමච්චො උපායෙන තං රමාපෙතුකාමො තස්ස අවිදූරෙ සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා නාටකානි පයොජාපෙසි. කුමාරො ගීතවාදිතසද්දං සුත්වා – ‘‘කස්සෙසො සද්දො’’ති ආහ. අමච්චො ‘‘තවෙසො, දෙව, නාටකිත්ථීනං සද්දො, පුඤ්ඤවන්තානං ඊදිසානි නාටකානි හොන්ති, අභිරම, දෙව, මහාපුඤ්ඤොසි ත්ව’’න්ති ආහ. කුමාරො අමච්චං දණ්ඩෙන තාළාපෙත්වා නික්කඩ්ඪාපෙසි. සො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා කුමාරස්ස මාතරා සහ ගන්ත්වා, කුමාරං ඛමාපෙත්වා, පුන අමච්චං අප්පෙසි. කුමාරො තෙහි අතිනිප්පීළියමානො සෙට්ඨසුවණ්ණං දත්වා සුවණ්ණකාරෙ ආණාපෙසි – ‘‘සුන්දරං ඉත්ථිරූපං කරොථා’’ති. තෙ විස්සකම්මුනා නිම්මිතසදිසං සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං ඉත්ථිරූපං කත්වා දස්සෙසුං. කුමාරො දිස්වා විම්හයෙන සීසං චාලෙත්වා මාතාපිතූනං පෙසෙසි ‘‘යදි ඊදිසිං ඉත්ථිං ලභිස්සාමි, ගණ්හිස්සාමී’’ති. මාතාපිතරො [Pg.61] ‘‘අම්හාකං පුත්තො මහාපුඤ්ඤො, අවස්සං තෙන සහ කතපුඤ්ඤා කාචි දාරිකා ලොකෙ උප්පන්නා භවිස්සතී’’ති තං සුවණ්ණරූපං රථං ආරොපෙත්වා අමච්චානං අප්පෙසුං ‘‘ගච්ඡථ, ඊදිසිං දාරිකං ගවෙසථා’’ති. තෙ ගහෙත්වා සොළස මහාජනපදෙ විචරන්තා තං තං ගාමං ගන්ත්වා උදකතිත්ථාදීසු යත්ථ යත්ථ ජනසමූහං පස්සන්ති, තත්ථ තත්ථ දෙවතං විය සුවණ්ණරූපං ඨපෙත්වා නානාපුප්ඵවත්ථාලඞ්කාරෙහි පූජං කත්වා, විතානං බන්ධිත්වා, එකමන්තං තිට්ඨන්ති – ‘‘යදි කෙනචි එවරූපා දිට්ඨපුබ්බා භවිස්සති, සො කථං සමුට්ඨාපෙස්සතී’’ති? එතෙනුපායෙන අඤ්ඤත්‍ර මද්දරට්ඨා සබ්බෙ ජනපදෙ ආහිණ්ඩිත්වා තං ‘‘ඛුද්දකරට්ඨ’’න්ති අවමඤ්ඤමානා තත්ථ පඨමං අගන්ත්වා නිවත්තිංසු.

เมื่อพระกุมารนั้นมีพระชันษาประมาณ ๑๖ ปี พระราชาทรงดำริว่า "เราจักสถาปนาวงศ์สกุล" จึงทรงนำพระธิดาที่คู่ควรแก่พระกุมารนั้นมาจากตระกูลต่าง ๆ แล้วรับสั่งแก่อำมาตย์คนหนึ่งว่า "จงทำให้พระกุมารยินดีเถิด" อำมาตย์ปรารถนาจะทำให้พระกุมารนั้นยินดีโดยอุบาย จึงให้ล้อมม่านไว้ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ แล้วให้จัดนางละครแสดง พระกุมารทรงสดับเสียงขับร้องและประโคมดนตรี จึงตรัสว่า "นั่นเสียงของใคร" อำมาตย์กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ นั่นเป็นเสียงของเหล่านางละครของพระองค์ ผู้มีบุญย่อมมีการละครเช่นนี้ ขอพระองค์จงทรงยินดีเถิด ข้าแต่เทวะ พระองค์ทรงมีบุญมาก" พระกุมารรับสั่งให้โบยอำมาตย์ด้วยท่อนไม้แล้วขับไล่ออกไป อำมาตย์นั้นกราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จไปพร้อมกับพระมารดาของพระกุมาร ทรงขอให้พระกุมารอดโทษ แล้วส่งอำมาตย์ไปอีก พระกุมารถูกท่านเหล่านั้นบีบคั้นอย่างยิ่ง จึงประทานทองคำชั้นเลิศแล้วรับสั่งแก่ช่างทองว่า "ท่านทั้งหลายจงทำรูปสตรีที่งดงาม" ช่างทองเหล่านั้นทำรูปสตรีที่ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ดุจท้าววิศวกรรมเนรมิต แล้วนำมาถวาย พระกุมารทอดพระเนตรเห็นแล้ว ทรงสั่นพระเศียรด้วยความอัศจรรย์ใจ แล้วส่งไปถวายพระมารดาและพระบิดา พร้อมกับทูลว่า "หากหม่อมฉันจะได้สตรีเช่นนี้ หม่อมฉันจะรับไว้" พระมารดาและพระบิดาทรงดำริว่า "บุตรของเรามีบุญมาก หญิงสาวคนใดคนหนึ่งผู้ได้ทำบุญร่วมกับเขามาจะต้องเกิดในโลกอย่างแน่นอน" จึงให้เชิญรูปทองนั้นขึ้นสู่ราชรถ แล้วส่งอำมาตย์ทั้งหลายไปว่า "ท่านทั้งหลายจงไป จงแสวงหาหญิงสาวเช่นนี้" อำมาตย์เหล่านั้นรับไปแล้ว เที่ยวไปในมหาชนบท ๑๖ แห่ง ไปยังหมู่บ้านนั้น ๆ เห็นหมู่ชนในที่ใด ๆ เช่น ที่ท่าน้ำ เป็นต้น ก็ตั้งรูปทองนั้นไว้ในที่นั้น ๆ ดุจเทวดา ทำการบูชาด้วยดอกไม้ ผ้า และเครื่องอลังการต่าง ๆ กั้นเพดาน แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง (ด้วยคิดว่า) "ถ้าหากใครเคยเห็นสตรีรูปงามเช่นนี้ เขาจะเริ่มพูดขึ้นมาเอง" ด้วยอุบายนี้ พวกเขาเที่ยวไปในชนบททั้งปวง ยกเว้นมัททรัฐ โดยดูหมิ่นรัฐนั้นว่าเป็นรัฐเล็ก ๆ จึงไม่ไปที่นั่นก่อน แล้วก็กลับมา

තතො නෙසං අහොසි ‘‘මද්දරට්ඨම්පි තාව ගච්ඡාම, මා නො බාරාණසිං පවිට්ඨෙපි රාජා පුන පාහෙසී’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං අගමංසු. සාගලනගරෙ ච මද්දවො නාම රාජා. තස්ස ධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා අභිරූපා හොති. තස්සා වණ්ණදාසියො න්හානොදකත්ථාය තිත්ථං ගතා. තත්ථ අමච්චෙහි ඨපිතං තං සුවණ්ණරූපං දූරතොව දිස්වා ‘‘අම්හෙ උදකත්ථාය පෙසෙත්වා රාජපුත්තී සයමෙව ආගතා’’ති භණන්තියො සමීපං ගන්ත්වා ‘‘නායං සාමිනී, අම්හාකං සාමිනී ඉතො අභිරූපතරා’’ති ආහංසු. අමච්චා තං සුත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා අනුරූපෙන නයෙන දාරිකං යාචිංසු, සොපි අදාසි. තතො බාරාණසිරඤ්ඤො පාහෙසුං ‘‘ලද්ධා දාරිකා, සාමං ආගච්ඡිස්සති, උදාහු අම්හෙව ආනෙමා’’ති? සො ච ‘‘මයි ආගච්ඡන්තෙ ජනපදපීළා භවිස්සති, තුම්හෙව ආනෙථා’’ති පෙසෙසි.

ลำดับนั้น ความคิดได้เกิดขึ้นแก่อำมาตย์เหล่านั้นว่า “พวกเราพึงไปยังมัททรัฐก่อนเถิด พระราชาอย่าได้ทรงส่งพวกเราไปอีกเลย แม้เมื่อพวกเราเข้าไปยังกรุงพาราณสีแล้ว” (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้ไปยังสาคลนครในมัททรัฐ ก็ในสาคลนคร มีพระราชาพระนามว่ามัททวะ พระธิดาของพระองค์มีพระชนมายุประมาณ 16 พรรษา มีพระรูปโฉมงดงามยิ่งนัก เหล่านางทาสีวรรณะของพระนางได้ไปยังท่าอาบน้ำเพื่อตักน้ำสรง ณ ที่นั้น พวกนางเห็นรูปทองคำนั้นที่พวกอำมาตย์ตั้งไว้แต่ไกลเทียว พลางกล่าวว่า “พระราชธิดาทรงส่งพวกเรามาเพื่อตักน้ำ แล้วเสด็จมาด้วยพระองค์เอง” แล้วเข้าไปใกล้ ได้กล่าวว่า “นี่ไม่ใช่พระแม่เจ้าของพวกเรา พระแม่เจ้าของพวกเรามีพระรูปโฉมงดงามกว่านางนี้” พวกอำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ทูลขอพระธิดาโดยนัยอันสมควร แม้พระองค์ก็ได้ประทานให้ ลำดับนั้น พวกเขาได้ส่งสาส์นไปถึงพระราชาแห่งกรุงพาราณสีว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายได้พระธิดาแล้ว พระองค์จะเสด็จมาด้วยพระองค์เอง หรือว่าพวกข้าพระองค์จะนำไปถวาย?” และพระองค์ได้ทรงส่งสาส์นตอบไปว่า “เมื่อเราไป ความเดือดร้อนแก่ชนบทจักมี พวกท่านนั่นแหละจงนำมาเถิด”

අමච්චා දාරිකං ගහෙත්වා නගරා නික්ඛමිත්වා කුමාරස්ස පාහෙසුං – ‘‘ලද්ධා සුවණ්ණරූපසදිසී දාරිකා’’ති. කුමාරො සුත්වාව රාගෙන අභිභූතො පඨමජ්ඣානා පරිහායි. සො දූතපරම්පරං පෙසෙසි ‘‘සීඝං ආනෙථ, සීඝං ආනෙථා’’ති. තෙ සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙනෙව බාරාණසිං පත්වා බහිනගරෙ ඨිතා රඤ්ඤො පාහෙසුං – ‘‘අජ්ජ පවිසිතබ්බං, නො’’ති? රාජා ‘‘සෙට්ඨකුලා ආනීතා දාරිකා, මඞ්ගලකිරියං කත්වා මහාසක්කාරෙන පවෙසෙස්සාම, උය්‍යානං තාව නං නෙථා’’ති ආණාපෙසි. තෙ තථා අකංසු. සා අච්චන්තසුඛුමාලා යානුග්ඝාතෙන උබ්බාළ්හා අද්ධානපරිස්සමෙන උප්පන්නවාතරොගා මිලාතමාලා විය [Pg.62] හුත්වා රත්තිංයෙව කාලමකාසි. අමච්චා ‘‘සක්කාරා පරිභට්ඨම්හා’’ති පරිදෙවිංසු. රාජා ච නාගරා ච ‘‘කුලවංසො විනට්ඨො’’ති පරිදෙවිංසු. නගරෙ මහාකොලාහලං අහොසි. කුමාරස්ස සුතමත්තෙයෙව මහාසොකො උදපාදි. තතො කුමාරො සොකස්ස මූලං ඛණිතුමාරද්ධො. සො චින්තෙසි – ‘‘අයං සොකො නාම න අජාතස්ස හොති, ජාතස්ස පන හොති, තස්මා ජාතිං පටිච්ච සොකො’’ති. ‘‘ජාති පන කිං පටිච්චා’’ති? තතො ‘‘භවං පටිච්ච ජාතී’’ති එවං පුබ්බභාවනානුභාවෙන යොනිසො මනසිකරොන්තො අනුලොමපටිලොමපටිච්චසමුප්පාදං දිස්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තත්ථෙව නිසින්නො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තං මග්ගඵලසුඛෙන සුඛිතං සන්තින්ද්‍රියං සන්තමානසං නිසින්නං දිස්වා, පණිපාතං කත්වා, අමච්චා ආහංසු – ‘‘මා සොචි, දෙව, මහන්තො ජම්බුදීපො, අඤ්ඤං තතො සුන්දරතරං ආනෙස්සාමා’’ති. සො ආහ – ‘‘නාහං සොචකො, නිස්සොකො පච්චෙකබුද්ධො අහ’’න්ති. ඉතො පරං සබ්බං පුරිමගාථාසදිසමෙව ඨපෙත්වා ගාථාවණ්ණනං.

พวกอำมาตย์รับพระธิดาแล้ว ออกจากพระนคร ส่งสาส์นไปถึงพระกุมารว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายได้พระธิดาผู้เปรียบดังรูปทองคำแล้ว” พระกุมารพอได้ทรงสดับ ก็ถูกราคะครอบงำ เสื่อมจากปฐมฌาน พระองค์ได้ทรงส่งทูตไปเป็นลำดับๆ ว่า “จงรีบนำมา จงรีบนำมา” พวกอำมาตย์เหล่านั้นพักค้างคืนเพียงคืนเดียวในทุกที่ ถึงกรุงพาราณสีแล้ว หยุดอยู่ที่นอกพระนคร ได้ส่งสาส์นไปทูลพระราชาว่า “วันนี้จะพึงเข้าไปหรือไม่?” พระราชาทรงมีพระบรมราชโองการว่า “พระธิดาที่นำมาจากตระกูลอันประเสริฐ เราจักกระทำมงคลพิธีแล้วเชิญเข้าพระนครด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ พวกท่านจงนำนางไปยังอุทยานก่อนเถิด” พวกอำมาตย์เหล่านั้นได้กระทำตามนั้น พระนางผู้มีพระวรกายบอบบางอย่างยิ่ง ถูกความกระเทือนแห่งยานเบียดเบียน มีโรคลมเกิดขึ้นเพราะความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกล เป็นประดุจพวงมาลัยที่เหี่ยวแห้ง ได้สิ้นพระชนม์ในราตรีนั้นเอง พวกอำมาตย์คร่ำครวญว่า “พวกเราคลาดจากสักการะเสียแล้ว” ทั้งพระราชาและชาวเมืองต่างคร่ำครวญว่า “วงศ์สกุลได้พินาศแล้ว” ความโกลาหลครั้งใหญ่ได้เกิดขึ้นในพระนคร ความโศกเศร้าอย่างใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่พระกุมารเพียงแค่ได้ทรงสดับ ลำดับนั้น พระกุมารได้ทรงเริ่มขุดรากแห่งความโศก พระองค์ทรงดำริว่า “ความโศกนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังไม่เกิด แต่ย่อมมีแก่ผู้ที่เกิดแล้ว เพราะฉะนั้น ความโศกย่อมอาศัยชาติเกิดขึ้น” “ก็ชาติเล่า อาศัยอะไรเกิดขึ้น?” ลำดับนั้น (ทรงดำริว่า) “ชาติอาศัยภพเกิดขึ้น” ดังนี้ ด้วยอานุภาพแห่งภาวนาที่เคยอบรมมาในกาลก่อน เมื่อทรงมนสิการโดยแยบคาย ได้ทรงเห็นปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ทรงพิจารณาสังขารทั้งหลาย ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้นเอง ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ พวกอำมาตย์เห็นพระองค์ผู้มีความสุขด้วยสุขแห่งมรรคผล มีอินทรีย์สงบ มีพระทัยสงบ ประทับนั่งอยู่ จึงได้กระทำการนอบน้อมแล้วกราบทูลว่า “ขอฝ่าบาทอย่าได้ทรงโศกเศร้าเลย ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่นัก พวกข้าพระองค์จะนำสตรีอื่นที่งดงามกว่านางนั้นมาถวาย” พระองค์ตรัสว่า “เราไม่ใช่ผู้โศกเศร้า เราเป็นผู้ปราศจากความโศก เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า” ต่อจากนี้ไป (เนื้อความ) ทั้งหมดเหมือนกับคาถาก่อนๆ เว้นไว้แต่คำอธิบายคาถา

ගාථාවණ්ණනායං පන සංසග්ගජාතස්සාති ජාතසංසග්ගස්ස. තත්ථ දස්සන, සවන, කාය, සමුල්ලපන, සම්භොගසංසග්ගවසෙන පඤ්චවිධො සංසග්ගො. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නරාගො දස්සනසංසග්ගො නාම. තත්ථ සීහළදීපෙ කාළදීඝවාපීගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තං කල්‍යාණවිහාරවාසීදීඝභාණකදහරභික්ඛුං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තා කෙනචි උපායෙන තං අලභිත්වා, කාලකතා කුටුම්බියධීතා, තස්සා නිවාසනචොළඛණ්ඩං දිස්වා ‘‘එවරූපවත්ථධාරිනියා නාම සද්ධිං සංවාසං නාලත්ථ’’න්ති හදයං ඵාලෙත්වා කාලකතො. සො එව ච දහරො නිදස්සනං.

ก็ในคำอธิบายคาถา บทว่า สํสคฺคชาตสฺส หมายถึง ผู้มีความเกี่ยวข้องอันเกิดขึ้นแล้ว ในบรรดานั้น ความเกี่ยวข้องมี 5 อย่าง คือ ด้วยอำนาจแห่งทัสสนสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการเห็น) สวนสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการฟัง) กายสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องทางกาย) สมุลลาปนสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการสนทนา) และสัมโภคสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการร่วมอภิรมย์) ใน 5 อย่างนั้น ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งจักขุวิญญาณวิถีเพราะเห็นกันและกัน ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ในเรื่องนั้น มีธิดาของคหบดีในเกาะสีหล ณ บ้านกาฬทีฆวาปี เห็นภิกษุหนุ่มผู้ทรงทีฆนิกายชาววัดกัลยาณีเที่ยวบิณฑบาตแล้วมีจิตปฏิพัทธ์ เมื่อไม่ได้ภิกษุนั้นด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ได้ถึงแก่กรรม (ภิกษุหนุ่มนั้น) เห็นชิ้นผ้านุ่งของนางแล้ว (คิดว่า) “เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงผู้ครองผ้าเช่นนี้เลยหนอ” ก็มีหัวใจแตกสลาย ถึงแก่มรณภาพ ภิกษุหนุ่มนั้นแลเป็นอุทาหรณ์

පරෙහි පන කථියමානං රූපාදිසම්පත්තිං අත්තනා වා හසිතලපිතගීතසද්දං සුත්වා සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො සවනසංසග්ගො නාම. තත්‍රාපි ගිරිගාමවාසීකම්මාරධීතාය පඤ්චහි කුමාරීහි සද්ධිං පදුමස්සරං ගන්ත්වා, න්හත්වා මාලං ආරොපෙත්වා, උච්චාසද්දෙන ගායන්තියා ආකාසෙන ගච්ඡන්තො සද්දං සුත්වා කාමරාගෙන විසෙසා පරිහායිත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තො පඤ්චග්ගළලෙණවාසී තිස්සදහරො නිදස්සනං.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งโสตวิญญาณวิถี เพราะได้ฟังความถึงพร้อมด้วยรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวถึง หรือตนเองได้ฟังเสียงหัวเราะ เสียงพูด หรือเสียงขับร้อง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ แม้ในเรื่องนั้น ภิกษุหนุ่มชื่อติสสะ ผู้อยู่ในถ้ำปัญจัคคฬะ เป็นอุทาหรณ์ ท่านกำลังเหาะไปในอากาศ ได้ยินเสียงของธิดานายช่างทองชาวบ้านคิรีคาม ซึ่งไปสระปทุมพร้อมกับเด็กหญิง 5 คน อาบน้ำแล้วทัดดอกไม้ กำลังขับร้องด้วยเสียงอันดัง แล้วเกิดกามราคะ เสื่อมจากคุณวิเศษ ถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์

අඤ්ඤමඤ්ඤං අඞ්ගපරාමසනෙන උප්පන්නරාගො කායසංසග්ගො නාම. ධම්මගායනදහරභික්ඛු චෙත්ථ නිදස්සනං. මහාවිහාරෙ කිර දහරභික්ඛු ධම්මං භාසති[Pg.63]. තත්ථ මහාජනෙ ආගතෙ රාජාපි අගමාසි සද්ධිං අන්තෙපුරෙන. තතො රාජධීතාය තස්ස රූපඤ්ච සද්දඤ්ච ආගම්ම බලවරාගො උප්පන්නො, තස්ස ච දහරස්සාපි. තං දිස්වා රාජා සල්ලක්ඛෙත්වා සාණිපාකාරෙන පරික්ඛිපාපෙසි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පරාමසිත්වා ආලිඞ්ගිංසු. පුන සාණිපාකාරං අපනෙත්වා පස්සන්තා ද්වෙපි කාලකතෙයෙව අද්දසංසූති.

ราคะที่เกิดขึ้นด้วยการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่ของกันและกัน ชื่อว่า กายสังสัคคะ ภิกษุหนุ่มผู้สวดแสดงธรรมเป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้ ได้ยินว่า ที่มหาวิหาร มีภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งแสดงธรรม ณ ที่นั้น เมื่อมหาชนมาแล้ว แม้พระราชาก็ได้เสด็จมาพร้อมกับฝ่ายใน ลำดับนั้น ราคะอันมีกำลังกล้าได้เกิดขึ้นแก่พระราชธิดาโดยอาศัยรูปและเสียงของภิกษุนั้น และราคะก็ได้เกิดขึ้นแม้แก่ภิกษุหนุ่มนั้นด้วย พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ทรงกำหนดหมายได้แล้ว จึงรับสั่งให้กั้นด้วยม่านผ้า คนทั้งสองได้ลูบคลำและกอดกันและกัน เมื่อเปิดม่านผ้าออกอีกครั้ง ผู้คนก็ได้เห็นคนทั้งสองถึงแก่กรรมแล้วทั้งคู่นั่นเทียว

අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනසමුල්ලපනෙ උප්පන්නො රාගො පන සමුල්ලපනසංසග්ගො නාම. භික්ඛුභික්ඛුනීහි සද්ධිං පරිභොගකරණෙ උප්පන්නරාගො සම්භොගසංසග්ගො නාම. ද්වීසුපි චෙතෙසු පාරාජිකප්පත්තො භික්ඛු ච භික්ඛුනී ච නිදස්සනං. මරිචිවට්ටිනාමමහාවිහාරමහෙ කිර දුට්ඨගාමණි අභයමහාරාජා මහාදානං පටියාදෙත්වා උභතොසඞ්ඝං පරිවිසති. තත්ථ උණ්හයාගුයා දින්නාය සඞ්ඝනවකසාමණෙරී අනාධාරකස්ස සඞ්ඝනවකසාමණෙරස්ස දන්තවලයං දත්වා සමුල්ලාපං අකාසි. තෙ උභොපි උපසම්පජ්ජිත්වා සට්ඨිවස්සා හුත්වා පරතීරං ගතා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමුල්ලාපෙන පුබ්බසඤ්ඤං පටිලභිත්වා තාවදෙව ජාතසිනෙහා සික්ඛාපදං වීතික්කමිත්වා පාරාජිකා අහෙසුන්ති.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นในการพูดจาทักทายปราศรัยกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นในการใช้สอยร่วมกันกับภิกษุและภิกษุณี ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ในสังสัคคะทั้งสองนี้ มีภิกษุและภิกษุณีผู้ต้องอาบัติปาราชิกเป็นอุทาหรณ์ ได้ยินว่า ในงานมหกรรมที่มหาวิหารชื่อมริจวัฏฏิ มหาราชทุฏฐคามณีอภัยทรงจัดเตรียมมหาทานแล้วทรงอังคาสภิกษุสงฆ์สองฝ่าย ในทานนั้น เมื่อมีการถวายข้าวต้มร้อน สามเณรีผู้เป็นนวกะได้ถวายเชิงบาตรที่ทำด้วยงาช้างแก่สามเณรผู้เป็นนวกะซึ่งไม่มีเชิงบาตร แล้วได้สนทนาปราศรัยกัน ทั้งสองนั้นอุปสมบทแล้ว มีพรรษาได้ ๖๐ ปี ไปยังฝั่งโน้น ได้ระลึกถึงสัญญาในกาลก่อนได้เพราะการสนทนากันและกัน เกิดความรักใคร่ขึ้นในขณะนั้นเอง จึงล่วงสิกขาบท ต้องอาบัติปาราชิก

එවං පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ යෙන කෙනචි සංසග්ගෙන ජාතසංසග්ගස්ස භවති ස්නෙහො, පුරිමරාගපච්චයා බලවරාගො උප්පජ්ජති. තතො ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොති තමෙව ස්නෙහං අනුගච්ඡන්තං සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකසොකපරිදෙවාදිනානප්පකාරකං දුක්ඛමිදං පහොති, නිබ්බත්තති, භවති, ජායති. අපරෙ පන ‘‘ආරම්මණෙ චිත්තස්ස වොස්සග්ගො සංසග්ගො’’ති භණන්ති. තතො ස්නෙහො, ස්නෙහා දුක්ඛමිදන්ති.

ในสังสัคคะ ๕ อย่างนี้ เมื่อบุคคลมีความคลุกคลีด้วยสังสัคคะอย่างใดอย่างหนึ่ง ความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น, ราคะอย่างรุนแรงย่อมเกิดขึ้นเพราะราคะในกาลก่อนเป็นปัจจัย. แต่นั้น ทุกข์นี้อันเนื่องมาจากความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์นี้มีประการต่างๆ มีความโศกความร่ำไรเป็นต้น ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ซึ่งติดตามความรักใคร่นั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้น, บังเกิด, มีขึ้น, เจริญขึ้น. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "การปล่อยจิตไปในอารมณ์ ชื่อว่า สังสัคคะ" เพราะฉะนั้นจึงเกิดความรักใคร่, เพราะความรักใคร่จึงเกิดทุกข์นี้.

එවමත්ථප්පභෙදං ඉමං අඩ්ඪගාථං වත්වා සො පච්චෙකබුද්ධො ආහ – ‘‘ස්වාහං යමිදං ස්නෙහන්වයං සොකාදිදුක්ඛං පහොති, තස්ස දුක්ඛස්ස මූලං ඛනන්තො පච්චෙකසම්බොධිමධිගතො’’ති. එවං වුත්තෙ තෙ අමච්චා ආහංසු – ‘‘අම්හෙහි දානි, භන්තෙ, කිං කාතබ්බ’’න්ති? තතො සො ආහ – ‘‘තුම්හෙ වා අඤ්ඤෙ වා යො ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිතුකාමො, සො සබ්බොපි ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. එත්ථ ච යං ‘‘ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොතී’’ති වුත්තං ‘‘තදෙව සන්ධාය ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා යථාවුත්තෙන සංසග්ගෙන සංසග්ගජාතස්ස භවති ස්නෙහො, ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොති, එතං යථාභූතං ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො අහං අධිගතොති. එවං අභිසම්බන්ධිත්වා චතුත්ථපාදො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව [Pg.64] උදානවසෙන වුත්තොපි වෙදිතබ්බො. තතො පරං සබ්බං පුරිමගාථාය වුත්තසදිසමෙවාති.

พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น ครั้นตรัสคาถากึ่งหนึ่งนี้ซึ่งมีความหมายแตกต่างกันดังนี้แล้ว ได้ตรัสว่า "เรานั้นขุดรากแห่งทุกข์ คือ ทุกข์มีโศกเป็นต้นอันเนื่องมาจากความรักใคร่นี้ จึงได้บรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณ" เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ พวกข้าพเจ้าควรทำอย่างไร" แต่นั้น ท่านจึงตรัสว่า "พวกท่านก็ตาม หรือคนอื่นๆ ก็ตาม ผู้ใดปรารถนาจะพ้นจากทุกข์นี้ ผู้นั้นทั้งหมดพึงพิจารณาเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจดังนอแรด" และในข้อนี้ พึงทราบว่า คำที่ตรัสว่า "พึงพิจารณาเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่" นี้ ตรัสหมายถึงคำที่ว่า "ทุกข์นี้อันเนื่องมาจากความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น" นั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง ความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เกิดจากการคลุกคลีด้วยสังสัคคะตามที่กล่าวแล้ว ทุกข์นี้อันเนื่องมาจากความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น เราพิจารณาเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่นี้ตามความเป็นจริง จึงได้บรรลุแล้ว. พึงทราบว่า บาทที่สี่ แม้จะตรัสไว้โดยเป็นอุทานตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ก็พึงเชื่อมความอย่างนี้. ต่อจากนั้นไปทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นเอง.

සංසග්ගගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาว่าด้วยคาถาเรื่องความคลุกคลี จบ.

37. මිත්තෙ සුහජ්ජෙති කා උප්පත්ති? අයං පච්චෙකබොධිසත්තො පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව උප්පජ්ජිත්වා බාරාණසියං රජ්ජං කාරෙන්තො පඨමං ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘කිං සමණධම්මො වරො, රජ්ජං වර’’න්ති වීමංසිත්වා චතුන්නං අමච්චානං හත්ථෙ රජ්ජං නිය්‍යාතෙත්වා සමණධම්මං කරොති. අමච්චා ‘‘ධම්මෙන සමෙන කරොථා’’ති වුත්තාපි ලඤ්ජං ගහෙත්වා අධම්මෙන කරොන්ති. තෙ ලඤ්ජං ගහෙත්වා සාමිකෙ පරාජෙන්තා එකදා අඤ්ඤතරං රාජවල්ලභං පරාජෙසුං. සො රඤ්ඤො භත්තහාරකෙන සද්ධිං පවිසිත්වා සබ්බං ආරොචෙසි. රාජා දුතියදිවසෙ සයං විනිච්ඡයට්ඨානං අගමාසි. තතො මහාජනකායා – ‘‘අමච්චා සාමිකෙ අසාමිකෙ කරොන්තී’’ති මහාසද්දං කරොන්තා මහායුද්ධං විය අකංසු. අථ රාජා විනිච්ඡයට්ඨානා වුට්ඨාය පාසාදං අභිරුහිත්වා සමාපත්තිං අප්පෙතුං නිසින්නො තෙන සද්දෙන වික්ඛිත්තචිත්තො න සක්කොති අප්පෙතුං. සො ‘‘කිං මෙ රජ්ජෙන, සමණධම්මො වරො’’ති රජ්ජසුඛං පහාය පුන සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විපස්සන්තො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. කම්මට්ඨානඤ්ච පුච්ඡිතො ඉමං ගාථං අභාසි –

๓๗. เรื่องราวของคาถา "มิตฺเต สุหชฺเช" เป็นอย่างไร? พระปัจเจกโพธิสัตว์องค์นี้บังเกิดตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อน ขณะทรงครองราชย์ในกรุงพาราณสี ได้ยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นแล้ว ทรงพิจารณาว่า "สมณธรรมประเสริฐ หรือราชสมบัติประเสริฐ" จึงทรงมอบราชสมบัติไว้ในมือของอำมาตย์ ๔ คน แล้วทรงบำเพ็ญสมณธรรม. อำมาตย์ทั้งหลายแม้จะได้รับสั่งว่า "ท่านทั้งหลายจงปฏิบัติโดยธรรมโดยเสมอภาค" ก็ยังรับสินบนแล้วตัดสินโดยอธรรม. พวกเขารับสินบนแล้วทำให้เจ้าของทรัพย์ต้องพ่ายแพ้ วันหนึ่งได้ทำให้ราชวัลลภคนหนึ่งต้องพ่ายแพ้. ราชวัลลภนั้นได้เข้าไปพร้อมกับคนนำพระกระยาหารของพระราชาแล้วกราบทูลเรื่องทั้งหมด. ในวันที่สอง พระราชาเสด็จไปยังศาลวินิจฉัยด้วยพระองค์เอง. ขณะนั้นมหาชนได้ส่งเสียงกึกก้องประดุจสงครามใหญ่ว่า "พวกอำมาตย์ทำให้คนที่ไม่ใช่เจ้าของกลายเป็นเจ้าของ". ลำดับนั้น พระราชาทรงลุกจากศาลวินิจฉัย เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับนั่งเพื่อจะเข้าสมาบัติ แต่ทรงมีพระทัยฟุ้งซ่านด้วยเสียงนั้น จึงไม่สามารถเข้าสมาบัติได้. พระองค์ทรงดำริว่า "ราชสมบัติจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา สมณธรรมประเสริฐกว่า" ดังนี้แล้ว ทรงสละราชสุข ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นอีกครั้ง เจริญวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ. และเมื่อถูกทูลถามถึงกรรมฐาน ก็ได้ตรัสคาถานี้ว่า –

‘‘මිත්තෙ සුහජ්ජෙ අනුකම්පමානො, හාපෙති අත්ථං පටිබද්ධචිත්තො;

එතං භයං සන්ථවෙ පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บุคคลเมื่ออนุเคราะห์มิตรสหาย ย่อมมีจิตผูกพัน ทำให้ประโยชน์ของตนเสื่อมไป บุคคลเมื่อเห็นภัยนี้ในความสนิทสนม พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจดังนอแรด"

තත්ථ මෙත්තායනවසෙන මිත්තා. සුහදයභාවෙන සුහජ්ජා. කෙචි හි එකන්තහිතකාමතාය මිත්තාව හොන්ති, න සුහජ්ජා. කෙචි ගමනාගමනට්ඨානනිසජ්ජාසමුල්ලාපාදීසු හදයසුඛජනනෙන සුහජ්ජාව හොන්ති, න මිත්තා. කෙචි තදුභයවසෙන සුහජ්ජා චෙව මිත්තා ච. තෙ දුවිධා හොන්ති – අගාරියා අනගාරියා ච. තත්ථ අගාරියා තිවිධා හොන්ති – උපකාරො, සමානසුඛදුක්ඛො, අනුකම්පකොති. අනගාරියා විසෙසෙන අත්ථක්ඛායිනො එව. තෙ චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා හොන්ති. යථාහ –

ในคาถานั้น บุคคลชื่อว่า "มิตร" เพราะมีความรักใคร่ ชื่อว่า "สหาย" เพราะมีใจดี จริงอยู่ บางพวกเป็นเพียงมิตรเพราะปรารถนาประโยชน์โดยส่วนเดียว แต่ไม่ใช่สหาย บางพวกเป็นเพียงสหายเพราะทำให้ใจเป็นสุขในการไป การมา การยืน การนั่ง การสนทนา เป็นต้น แต่ไม่ใช่มิตร บางพวกเป็นทั้งสหายและมิตรเพราะเหตุทั้งสองนั้น มิตรและสหายเหล่านั้นมี ๒ ประเภท คือ คฤหัสถ์และบรรพชิต ในบรรดามิตรเหล่านั้น มิตรที่เป็นคฤหัสถ์มี ๓ ประเภท คือ มิตรมีอุปการะ มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ และมิตรผู้อนุเคราะห์ ส่วนมิตรที่เป็นบรรพชิตโดยพิเศษคือมิตรผู้บอกประโยชน์เท่านั้น มิตรเหล่านั้นประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘චතූහි [Pg.65] ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි උපකාරො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – පමත්තං රක්ඛති, පමත්තස්ස සාපතෙය්‍යං රක්ඛති, භීතස්ස සරණං හොති, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු තද්දිගුණං භොගං අනුප්පදෙති’’ (දී. නි. 3.261).

"ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรมีอุปการะผู้เป็นสหาย พึงทราบได้ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ๑. รักษามิตรผู้ประมาทแล้ว ๒. รักษาทรัพย์สมบัติของมิตรผู้ประมาทแล้ว ๓. เป็นที่พึ่งของมิตรผู้หวาดกลัวได้ ๔. เมื่อมีกิจธุระเกิดขึ้น ย่อมให้ทรัพย์สมบัติมากกว่าที่มิตรต้องการถึงสองเท่า" (ที.นิ. ๓.๒๖๑).

තථා –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි සමානසුඛදුක්ඛො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – ගුය්හමස්ස ආචික්ඛති, ගුය්හමස්ස පරිගූහති, ආපදාසු න විජහති, ජීවිතම්පිස්ස අත්ථාය පරිච්චත්තං හොති’’ (දී. නි. 3.262).

"ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ผู้เป็นสหาย พึงทราบได้ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ๑. บอกความลับของตนแก่มิตร ๒. ปิดบังความลับของมิตร ๓. ไม่ละทิ้งในยามวิบัติ ๔. แม้ชีวิตก็สละเพื่อประโยชน์แก่มิตรได้" (ที.นิ. ๓.๒๖๒).

තථා –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි අනුකම්පකො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – අභවෙනස්ස න නන්දති, භවෙනස්ස නන්දති, අවණ්ණං භණමානං නිවාරෙති, වණ්ණං භණමානං පසංසති’’ (දී. නි. 3.264).

"ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้อนุเคราะห์ผู้เป็นสหาย พึงทราบได้ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ๑. ไม่ยินดีในความเสื่อมของมิตร ๒. ยินดีในความเจริญของมิตร ๓. ห้ามปรามคนที่กล่าวโทษมิตร ๔. สรรเสริญคนที่กล่าวคุณของมิตร" (ที.นิ. ๓.๒๖๔).

තථා –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි අත්ථක්ඛායී මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – පාපා නිවාරෙති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙති, අස්සුතං සාවෙති, සග්ගස්ස මග්ගං ආචික්ඛතී’’ති (දී. නි. 3.263).

ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้บอกประโยชน์ เป็นมิตรมีใจดี พึงทราบได้โดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. ห้ามจากบาป ๒. ให้ตั้งอยู่ในกัลยาณธรรม ๓. ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ๔. บอกทางสวรรค์ ดังนี้ (ที.นิ. ๓.๒๖๓)

තෙස්විධ අගාරියා අධිප්පෙතා. අත්ථතො පන සබ්බෙපි යුජ්ජන්ති. තෙ මිත්තෙ සුහජ්ජෙ. අනුකම්පමානොති අනුදයමානො. තෙසං සුඛං උපසංහරිතුකාමො දුක්ඛං අපහරිතුකාමො ච.

ในบรรดามิตรเหล่านั้น ในที่นี้ท่านประสงค์ถึงมิตรที่เป็นคฤหัสถ์ แต่โดยอรรถแล้ว แม้มิตรทั้งหมดก็ใช้ได้ (คำว่า) อนุเคราะห์มิตรผู้มีใจดีเหล่านั้นอยู่ บทว่า 'Anukampamāno' (อนุเคราะห์อยู่) หมายถึง มีใจเอ็นดู คือเป็นผู้ใคร่จะนำสุขมาให้และใคร่จะนำทุกข์ออกไปให้แก่มิตรเหล่านั้น

හාපෙති අත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථවසෙන තිවිධං, තථා අත්තත්ථපරත්ථඋභයත්ථවසෙනාපි තිවිධං. අත්ථං ලද්ධවිනාසනෙන අලද්ධානුප්පාදනෙනාති ද්විධාපි හාපෙති විනාසෙති. පටිබද්ධචිත්තොති ‘‘අහං ඉමං විනා න ජීවාමි, එස මෙ ගති, එස මෙ පරායණ’’න්ති එවං අත්තානං නීචෙ ඨානෙ ඨපෙන්තොපි පටිබද්ධචිත්තො හොති. ‘‘ඉමෙ මං විනා න ජීවන්ති, අහං තෙසං ගති, තෙසං පරායණ’’න්ති එවං අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තොපි පටිබද්ධචිත්තො හොති. ඉධ පන එවං පටිබද්ධචිත්තො අධිප්පෙතො. එතං භයන්ති එතං අත්ථහාපනභයං, අත්තනො සමාපත්තිහානිං සන්ධාය වුත්තං. සන්ථවෙති [Pg.66] තිවිධො සන්ථවො – තණ්හාදිට්ඨිමිත්තසන්ථවවසෙන. තත්ථ අට්ඨසතප්පභෙදාපි තණ්හා තණ්හාසන්ථවො, ද්වාසට්ඨිභෙදාපි දිට්ඨි දිට්ඨිසන්ථවො, පටිබද්ධචිත්තතාය මිත්තානුකම්පනා මිත්තසන්ථවො. සො ඉධාධිප්පෙතො. තෙන හිස්ස සමාපත්ති පරිහීනා. තෙනාහ – ‘‘එතං භයං සන්ථවෙ පෙක්ඛමානො අහමධිගතො’’ති. සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති වෙදිතබ්බන්ති.

บทว่า 'Hāpeti atthaṃ' (ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม) คือ ประโยชน์ ๓ อย่าง ได้แก่ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง และอีกนัยหนึ่ง ประโยชน์ ๓ อย่าง ได้แก่ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม ให้พินาศไปได้ ๒ ทาง คือ โดยการทำลายสิ่งที่ได้แล้ว และโดยการไม่ทำให้สิ่งที่ยังไม่ได้เกิดขึ้น บทว่า 'Paṭibaddhacitto' (มีจิตผูกพัน) คือ แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในที่ต่ำว่า 'เราเว้นจากผู้นี้แล้วจะมีชีวิตอยู่ไม่ได้ ผู้นี้เป็นที่ไปของเรา ผู้นี้เป็นที่พึ่งของเรา' ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในที่สูงว่า 'คนเหล่านี้เว้นจากเราแล้วจะมีชีวิตอยู่ไม่ได้ เราเป็นที่ไปของพวกเขา เราเป็นที่พึ่งของพวกเขา' ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แต่ในที่นี้ ประสงค์ถึงผู้มีจิตผูกพันอย่างนี้ บทว่า 'Etaṃ bhayaṃ' (ภัยนั่น) คือ ภัยคือความเสื่อมแห่งประโยชน์นั่น ท่านกล่าวหมายถึงความเสื่อมจากสมาบัติของตน บทว่า 'Santhave' (ในความสนิทสนม) ความสนิทสนมมี ๓ อย่าง คือ ตัณหาสันถวะ ทิฏฐิสันถวะ และมิตตสันถวะ ใน ๓ อย่างนั้น ตัณหาแม้มี ๑๐๘ อย่าง ชื่อว่าตัณหาสันถวะ ทิฏฐิแม้มี ๖๒ อย่าง ชื่อว่าทิฏฐิสันถวะ ความอนุเคราะห์มิตรด้วยความเป็นผู้มีจิตผูกพัน ชื่อว่ามิตตสันถวะ มิตตสันถวะนั้นเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะว่า สมาบัติของท่านเสื่อมไปแล้วเพราะมิตตสันถวะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เราเล็งเห็นภัยนั่นในความสนิทสนม จึงได้บรรลุแล้ว' พึงทราบว่า ส่วนที่เหลือก็มีนัยเหมือนที่กล่าวแล้วนั่นแล

මිත්තසුහජ්ජගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยมิตรและสหาย จบแล้ว

38. වංසො විසාලොති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ තයො පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නා. තතො චවිත්වා තෙසං ජෙට්ඨකො බාරාණසිරාජකුලෙ නිබ්බත්තො, ඉතරෙ පච්චන්තරාජකුලෙසු. තෙ උභොපි කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, අනුක්කමෙන පච්චෙකබුද්ධා හුත්වා, නන්දමූලකපබ්භාරෙ වසන්තා එකදිවසං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘මයං කිං කම්මං කත්වා ඉමං ලොකුත්තරසුඛං අනුප්පත්තා’’ති ආවජ්ජෙත්වා පච්චවෙක්ඛමානා කස්සපබුද්ධකාලෙ අත්තනො චරියං අද්දසංසු. තතො ‘‘තතියො කුහි’’න්ති ආවජ්ජෙන්තා බාරාණසියං රජ්ජං කාරෙන්තං දිස්වා තස්ස ගුණෙ සරිත්වා ‘‘සො පකතියාව අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතො අහොසි, අම්හාකඤ්ඤෙව ඔවාදකො වත්තා වචනක්ඛමො පාපගරහී, හන්ද, නං ආරම්මණං දස්සෙත්වා මොචෙස්සාමා’’ති ඔකාසං ගවෙසන්තා තං එකදිවසං සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං උය්‍යානං ගච්ඡන්තං දිස්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා උය්‍යානද්වාරෙ වෙළුගුම්බමූලෙ අට්ඨංසු. මහාජනො අතිත්තො රාජදස්සනෙන රාජානං ඔලොකෙති. තතො රාජා ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි මම දස්සනෙ අබ්‍යාවටො’’ති ඔලොකෙන්තො පච්චෙකබුද්ධෙ අද්දක්ඛි. සහ දස්සනෙනෙව චස්ස තෙසු සිනෙහො උප්පජ්ජි.

๓๘. คาถาว่า 'Vaṃso visālo' เป็นต้น มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ ๓ องค์ บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรตลอดสองหมื่นปี แล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว องค์พี่ใหญ่บังเกิดในราชตระกูลกรุงพาราณสี ส่วนอีกสององค์บังเกิดในราชตระกูลปัจจันตชนบท ทั้งสององค์นั้นเรียนกรรมฐานแล้ว สละราชสมบัติ บวชแล้ว ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยลำดับ อาศัยอยู่ที่นันทมูลกบรรพต วันหนึ่ง ออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาว่า 'เราทำกรรมอะไรหนอ จึงได้บรรลุโลกุตรสุขนี้' เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ได้เห็นจริยาของตนในสมัยพระพุทธเจ้ากัสสปะ จากนั้น เมื่อพิจารณาว่า 'องค์ที่สามอยู่ที่ไหน' ก็เห็นว่ากำลังครองราชย์อยู่ในกรุงพาราณสี จึงระลึกถึงคุณของพระองค์ว่า 'พระองค์นั้นโดยปกติแล้วเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีอัปปิจฉตาเป็นต้น เป็นผู้ให้โอวาทแก่เราทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้ติเตียนบาป เอาเถิด เราจะแสดงอารมณ์แล้วช่วยให้พระองค์พ้นทุกข์' เมื่อแสวงหาโอกาสอยู่ วันหนึ่งเห็นพระราชานั้นประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงเสด็จไปยังอุทยาน จึงเหาะมาทางอากาศแล้วยืนอยู่ที่โคนกอไผ่ที่ประตูอุทยาน มหาชนยังไม่อิ่มด้วยการเห็นพระราชา ก็มองดูพระราชาอยู่ ลำดับนั้น พระราชาทรงมองดูว่า 'มีใครบ้างหนอที่ไม่สนใจในการเห็นเรา' ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พร้อมกับการได้เห็นนั่นเอง ความรักในพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็เกิดขึ้นแก่พระองค์

සො හත්ථික්ඛන්ධා ඔරුය්හ සන්තෙන උපචාරෙන තෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, කිං නාමා තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. තෙ ආහංසු ‘‘මයං, මහාරාජ, අසජ්ජමානා නාමා’’ති. ‘‘භන්තෙ, ‘අසජ්ජමානා’ති එතස්ස කො අත්ථො’’ති? ‘‘අලග්ගනත්ථො, මහාරාජා’’ති. තතො තං වෙළුගුම්බං දස්සෙන්තා ආහංසු – ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, ඉමං වෙළුගුම්බං සබ්බසො මූලඛන්ධසාඛානුසාඛාහි සංසිබ්බිත්වා ඨිතං අසිහත්ථො පුරිසො මූලෙ ඡෙත්වා ආවිඤ්ඡන්තො න සක්කුණෙය්‍ය උද්ධරිතුං[Pg.67], එවමෙව ත්වං අන්තො ච බහි ච ජටාය ජටිතො ආසත්තවිසත්තො තත්ථ ලග්ගො. සෙය්‍යථාපි වා පනස්ස වෙමජ්ඣගතොපි අයං වංසකළීරො අසඤ්ජාතසාඛත්තා කෙනචි අලග්ගො ඨිතො, සක්කා ච පන අග්ගෙ වා මූලෙ වා ඡෙත්වා උද්ධරිතුං, එවමෙව මයං කත්ථචි අසජ්ජමානා සබ්බදිසා ගච්ඡාමා’’ති තාවදෙව චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා පස්සතො එව රඤ්ඤො ආකාසෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමංසු. තතො රාජා චින්තෙසි – ‘‘කදා නු ඛො අහම්පි එවං අසජ්ජමානො භවෙය්‍ය’’න්ති තත්ථෙව නිසීදිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. පුරිමනයෙනෙව කම්මට්ඨානං පුච්ඡිතො ඉමං ගාථං අභාසි –

พระราชานั้นเสด็จลงจากคอช้าง เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นด้วยอุปจารวัตรอันสงบ แล้วตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายชื่ออะไร' ท่านเหล่านั้นทูลตอบว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาชื่อว่า อสัชชมานะ (ผู้ไม่ข้อง)' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า อสัชชมานะ นี้มีความหมายว่าอย่างไร' (ท่านเหล่านั้นทูลตอบว่า) 'มีความหมายว่า ผู้ไม่ติดข้อง มหาบพิตร' จากนั้น ท่านเหล่านั้นชี้ไปที่กอไผ่นั้นแล้วกล่าวว่า 'มหาบพิตร เปรียบเหมือนกอไผ่นี้ที่เกี่ยวพันกันอยู่โดยสิ้นเชิงทั้งราก ลำต้น กิ่ง และกิ่งก้านสาขา บุรุษผู้ถือดาบตัดที่โคนแล้ว แม้จะดึงอยู่ก็ไม่สามารถถอนขึ้นมาได้ ฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงพัวพันด้วยรกคือตัณหาทั้งภายในและภายนอก ทรงข้องอยู่ ติดอยู่ พัวพันอยู่ในอารมณ์นั้น อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนหน่อไผ่นี้ที่อยู่ท่ามกลางกอไผ่นั้น ยังไม่มีกิ่งก้านเกิดขึ้น จึงไม่ติดข้องอยู่กับสิ่งใด สามารถตัดที่ปลายหรือที่โคนแล้วถอนขึ้นมาได้ ฉันใด พวกอาตมาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ติดข้องในอารมณ์ใดๆ จึงไปได้ทุกทิศ' (กล่าวแล้ว) ท่านเหล่านั้นก็เข้าจตุตถฌานในขณะนั้นเอง แล้วเหาะไปทางอากาศสู่นันทมูลกบรรพตต่อหน้าพระราชาที่ทอดพระเนตรอยู่ ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'เมื่อไรหนอ เราจึงจะเป็นผู้ไม่ติดข้องอย่างนี้บ้าง' แล้วประทับนั่ง ณ ที่นั้นเจริญวิปัสสนา ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อถูกทูลถามถึงกรรมฐานโดยนัยก่อน ก็ได้ตรัสคาถานี้ว่า

‘‘වංසො විසාලොව යථා විසත්තො, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා;

වංසක්කළීරොව අසජ්ජමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

ความเยื่อใยใดในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (ความเยื่อใยนั้น) พัวพันอยู่ เหมือนกอไผ่ที่ใหญ่โต (บุคคล) ไม่ติดข้องอยู่ เหมือนหน่อไผ่ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ดังนี้

තත්ථ වංසොති වෙළු. විසාලොති විත්ථිණ්ණො. චකාරො අවධාරණත්ථො, එවකාරො වා අයං, සන්ධිවසෙනෙත්ථ එකාරො නට්ඨො. තස්ස පරපදෙන සම්බන්ධො, තං පච්ඡා යොජෙස්සාම. යථාති පටිභාගෙ. විසත්තොති ලග්ගො, ජටිතො සංසිබ්බිතො. පුත්තෙසු දාරෙසු චාති පුත්තධීතුභරියාසු. යා අපෙක්ඛාති යා තණ්හා යො ස්නෙහො. වංසක්කළීරොව අසජ්ජමානොති වංසකළීරො විය අලග්ගමානො. කිං වුත්තං හොති? යථා වංසො විසාලො විසත්තො එව හොති, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා, සාපි එවං තානි වත්ථූනි සංසිබ්බිත්වා ඨිතත්තා විසත්තා එව. ස්වාහං තාය අපෙක්ඛාය අපෙක්ඛවා විසාලො වංසො විය විසත්තොති එවං අපෙක්ඛාය ආදීනවං දිස්වා තං අපෙක්ඛං මග්ගඤාණෙන ඡින්දන්තො අයං වංසකළීරොව රූපාදීසු වා ලොභාදීසු වා කාමභවාදීසු වා දිට්ඨාදීසු වා තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අසජ්ජමානො පච්චෙකබොධිං අධිගතොති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ในคาถานั้น บทว่า วํโส คือ ไม้ไผ่. บทว่า วิสาโล คือ กว้างขวาง. จ-อักษร มีอรรถว่ากำหนด หรือว่า นี้เป็น เอว-อักษร, เอ-อักษรในคำนี้หายไปเพราะสนธิ. การเชื่อมโยงของศัพท์นั้นมีกับบทหลัง, เราจักประกอบศัพท์นั้นในภายหลัง. บทว่า ยถา คือ ในส่วนที่เปรียบกัน. บทว่า วิสตฺโต คือ ติดข้อง, พัวพัน, ร้อยรัด. บทว่า ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ คือ ในบุตร ธิดา และภรรยาทั้งหลาย. บทว่า ยา อเปกฺขา คือ ตัณหาใด ความเยื่อใยใด. บทว่า วํสกฺกลีโรว อสชฺชมาโน คือ ไม่ติดข้อง ดุจหน่อไม้. ความว่าอย่างไร? คือ กอไผ่ที่แผ่กว้างออกไปย่อมเกี่ยวพันกันฉันใด, ความเยื่อใยใดในบุตรและภรรยาทั้งหลาย, แม้ความเยื่อใยนั้นก็เกี่ยวพันอยู่อย่างนั้นเหมือนกัน เพราะตั้งอยู่โดยร้อยรัดวัตถุเหล่านั้นไว้. เรานั้นเห็นโทษในความเยื่อใยนั้นอย่างนี้ว่า 'เราผู้มีความเยื่อใยย่อมข้องอยู่ดุจกอไผ่ที่แผ่กว้าง' แล้ว, เมื่อตัดความเยื่อใยนั้นด้วยมรรคญาณ, ก็ไม่ติดข้องอยู่ ดุจหน่อไม้นี้ ในรูปเป็นต้นบ้าง ในโลภะเป็นต้นบ้าง ในกามภพเป็นต้นบ้าง หรือในทิฏฐิเป็นต้นบ้าง ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ จึงได้บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

වංසකළීරගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาแห่งวังสกลีรคาถา จบแล้ว.

39. මිගො [Pg.68] අරඤ්ඤම්හීති කා උප්පත්ති? එකො කිර භික්ඛු කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ යොගාවචරො කාලං කත්වා, බාරාණසියං සෙට්ඨිකුලෙ උප්පන්නො අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ මහාභොගෙ, සො සුභගො අහොසි. තතො පරදාරිකො හුත්වා තත්ථ කාලකතො නිරයෙ නිබ්බත්තො තත්ථ පච්චිත්වා විපාකාවසෙසෙන සෙට්ඨිභරියාය කුච්ඡිම්හි ඉත්ථිපටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. නිරයතො ආගතානං ගත්තානි උණ්හානි හොන්ති. තෙන සෙට්ඨිභරියා ඩය්හමානෙන උදරෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන තං ගබ්භං ධාරෙත්වා කාලෙන දාරිකං විජායි. සා ජාතදිවසතො පභුති මාතාපිතූනං සෙසබන්ධුපරිජනානඤ්ච දෙස්සා අහොසි. වයප්පත්තා ච යම්හි කුලෙ දින්නා, තත්ථාපි සාමිකසස්සුසසුරානං දෙස්සාව අහොසි අප්පියා අමනාපා. අථ නක්ඛත්තෙ ඝොසිතෙ සෙට්ඨිපුත්තො තාය සද්ධිං කීළිතුං අනිච්ඡන්තො වෙසිං ආනෙත්වා කීළති. සා තං දාසීනං සන්තිකා සුත්වා සෙට්ඨිපුත්තං උපසඞ්කමිත්වා නානප්පකාරෙහි අනුනයිත්වා ආහ – ‘‘අය්‍යපුත්ත, ඉත්ථී නාම සචෙපි දසන්නං රාජූනං කනිට්ඨා හොති, චක්කවත්තිනො වා ධීතා, තථාපි සාමිකස්ස පෙසනකරා හොති. සාමිකෙ අනාලපන්තෙ සූලෙ ආරොපිතා විය දුක්ඛං පටිසංවෙදෙති. සචෙ අහං අනුග්ගහාරහා, අනුග්ගහෙතබ්බා. නො චෙ, විස්සජ්ජෙතබ්බා, අත්තනො ඤාතිකුලං ගමිස්සාමී’’ති. සෙට්ඨිපුත්තො – ‘‘හොතු, භද්දෙ, මා සොචි, කීළනසජ්ජා හොහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති ආහ. සෙට්ඨිධීතා තාවතකෙනපි සල්ලාපමත්තෙන උස්සාහජාතා ‘‘ස්වෙ නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති බහුං ඛජ්ජභොජ්ජං පටියාදෙති. සෙට්ඨිපුත්තො දුතියදිවසෙ අනාරොචෙත්වාව කීළනට්ඨානං ගතො. සා ‘‘ඉදානි පෙසෙස්සති, ඉදානි පෙසෙස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙන්තී නිසින්නා උස්සූරං දිස්වා මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ පච්චාගන්ත්වා ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො ගතො’’ති ආරොචෙසුං. සා සබ්බං තං පටියාදිතං ආදාය යානං අභිරුහිත්වා උය්‍යානං ගන්තුං ආරද්ධා.

๓๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า มิโค อรญฺญมฺหิ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ภิกษุรูปหนึ่ง เป็นผู้ประกอบความเพียรในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ทำกาละแล้ว เกิดในตระกูลเศรษฐี ในกรุงพาราณสี ซึ่งมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เขาชื่อว่าสุภคะ. ในภพนั้น เขาเป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น แล้วทำกาละในที่นั้น บังเกิดในนรก. ไหม้ในนรกนั้นแล้ว ด้วยเศษแห่งวิบาก ได้ถือปฏิสนธิเป็นหญิงในครรภ์ของภรรยาเศรษฐี. ร่างกายของเหล่าสัตว์ผู้มาจากนรกย่อมร้อน. เพราะเหตุนั้น ภรรยาเศรษฐีจึงทรงครรภ์นั้นไว้ด้วยความลำบากยากเย็น ด้วยท้องที่ร้อนรุ่ม แล้วคลอดธิดาออกมาตามกาล. นางเป็นที่เกลียดชังของมารดาบิดาและของญาติกับบริชนที่เหลือ ตั้งแต่ในวันที่เกิด. และเมื่อเจริญวัยแล้ว ถูกส่งไปสู่ตระกูลใด แม้ในตระกูลนั้น ก็เป็นที่เกลียดชัง ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของสามีและพ่อแม่สามี. ครั้งนั้น เมื่อนักขัตฤกษ์ถูกประกาศขึ้น บุตรเศรษฐีไม่ปรารถนาจะเล่นกับนาง จึงนำหญิงแพศยามาแล้วเล่นด้วย. นางได้ฟังเรื่องนั้นจากสำนักของพวกทาสีแล้ว เข้าไปหาบุตรเศรษฐี อ้อนวอนด้วยประการต่างๆ แล้วกล่าวว่า "นายท่าน, ธรรมดาว่าหญิง แม้หากว่าเป็นน้องสาวคนเล็กของพระราชา ๑๐ พระองค์ หรือเป็นธิดาของพระเจ้าจักรพรรดิ ถึงกระนั้นก็เป็นผู้ทำการรับใช้ของสามี. เมื่อสามีไม่พูดด้วย ย่อมเสวยทุกข์ราวกับถูกเสียบด้วยหลาว. ถ้าหม่อมฉันเป็นผู้ควรแก่การอนุเคราะห์ ก็พึงได้รับการอนุเคราะห์. ถ้าไม่, ก็พึงถูกส่งกลับ, หม่อมฉันจักไปยังตระกูลญาติของตน". บุตรเศรษฐีกล่าวว่า "น้องหญิง, เอาเถิด, เธออย่าเศร้าโศกเลย, จงเป็นผู้เตรียมพร้อมเพื่อการเล่นเถิด, เราจักเล่นนักขัตฤกษ์กัน". ธิดาเศรษฐีมีใจร่าเริงขึ้นด้วยการสนทนาเพียงเท่านั้น คิดว่า "พรุ่งนี้เราจักเล่นนักขัตฤกษ์" จึงจัดเตรียมของเคี้ยวของฉันจำนวนมากไว้. ในวันที่สอง บุตรเศรษฐีไม่บอกกล่าวก่อนเลย ได้ไปยังสถานที่เล่น. นางนั่งมองดูทางอยู่ด้วยคิดว่า "เดี๋ยวเขาก็จะส่งคนมา, เดี๋ยวเขาก็จะส่งคนมา" เมื่อเห็นว่าสายแล้ว จึงส่งคนไป. คนเหล่านั้นกลับมาแล้วแจ้งว่า "บุตรเศรษฐีไปแล้ว". นางจึงนำของที่จัดเตรียมไว้นั้นทั้งหมดขึ้นสู่ยาน เริ่มจะไปยังอุทยาน.

අථ නන්දමූලකපබ්භාරෙ පච්චෙකසම්බුද්ධො සත්තමෙ දිවසෙ නිරොධා වුට්ඨාය අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා නාගලතාදන්තපොණං ඛාදිත්වා ‘‘කත්ථ අජ්ජ භික්ඛං චරිස්සාමී’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං සෙට්ඨිධීතරං දිස්වා ‘‘ඉමිස්සා මයි සක්කාරං කරිත්වා තං කම්මං පරික්ඛයං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා පබ්භාරසමීපෙ [Pg.69] සට්ඨියොජනං මනොසිලාතලං, තත්ථ ඨත්වා නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා තස්සා පටිපථෙ ඔරුය්හ බාරාණසීභිමුඛො අගමාසි. තං දිස්වා දාසියො සෙට්ඨිධීතාය ආරොචෙසුං. සා යානා ඔරුය්හ සක්කච්චං වන්දිත්වා, පත්තං ගහෙත්වා, සබ්බරසසම්පන්නෙන ඛාදනීයභොජනීයෙන පූරෙත්වා, පදුමපුප්ඵෙන පටිච්ඡාදෙත්වා හෙට්ඨාපි පදුමපුප්ඵං කත්වා, පුප්ඵකලාපං හත්ථෙන ගහෙත්වා, පච්චෙකබුද්ධං උපසඞ්කමිත්වා, තස්ස හත්ථෙ පත්තං දත්වා, වන්දිත්වා, පුප්ඵකලාපහත්ථා පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, යථා ඉදං පුප්ඵං, එවාහං යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජාමි, තත්ථ තත්ථ මහාජනස්ස පියා භවෙය්‍යං මනාපා’’ති. එවං පත්ථෙත්වා දුතියං පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, දුක්ඛො ගබ්භවාසො, තං අනුපගම්ම පදුමපුප්ඵෙ එවං පටිසන්ධි භවෙය්‍යා’’ති. තතියම්පි පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, ජිගුච්ඡනීයො මාතුගාමො, චක්කවත්තිධීතාපි පරවසං ගච්ඡති, තස්මා අහං ඉත්ථිභාවං අනුපගම්ම පුරිසො භවෙය්‍ය’’න්ති. චතුත්ථම්පි පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, ඉමං සංසාරදුක්ඛං අතික්කම්ම පරියොසානෙ තුම්හෙහි පත්තං අමතං පාපුණෙය්‍ය’’න්ති.

ครั้งนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ณ ถ้ำนันทมูลกะ ในวันที่เจ็ด ออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ล้างพระพักตร์ที่สระอโนดาต เคี้ยวไม้ชำระฟันชื่อว่านาคลดาแล้ว เมื่อทรงพิจารณาว่า "วันนี้เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหนหนอ" ทรงเห็นธิดาเศรษฐีนั้นแล้ว ทรงทราบว่า "เมื่อหญิงนี้ทำสักการะในเราแล้ว กรรมนั้นของนางจักถึงความสิ้นไป" ใกล้ถ้ำนั้น มีแผ่นมโนศิลาประมาณ ๖๐ โยชน์, ทรงยืนอยู่ที่นั่น นุ่งแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา เสด็จมาทางอากาศ ลงในระหว่างทางของนางแล้ว เสด็จมุ่งหน้าไปยังกรุงพาราณสี. พวกทาสีเห็นท่านแล้วจึงบอกแก่ธิดาเศรษฐี. นางลงจากยาน ไหว้โดยเคารพ รับบาตรแล้ว บรรจุให้เต็มด้วยของเคี้ยวของฉันอันสมบูรณ์ด้วยรสทุกอย่าง ปิดด้วยดอกบัวปทุม ทำดอกบัวปทุมไว้ข้างล่างด้วย ถือช่อดอกไม้ไว้ในมือ เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้า ถวายบาตรในมือของท่านแล้ว ไหว้แล้ว มือถือช่อดอกไม้ ตั้งความปรารถนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ดอกไม้นี้เป็นฉันใด, แม้ข้าพระองค์ เมื่อเกิดในที่ใดๆ ก็ขอให้เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของมหาชนในที่นั้นๆ ฉันนั้นเถิด". ตั้งความปรารถนาอย่างนี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาข้อที่สองว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, การอยู่ในครรภ์เป็นทุกข์, ขอข้าพระองค์อย่าได้เข้าถึงการอยู่ในครรภ์นั้นเลย ขอให้ได้ปฏิสนธิในดอกบัวปทุมเท่านั้นเถิด". ได้ตั้งความปรารถนาแม้ข้อที่สามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, มาตุคามเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ, แม้ธิดาของพระเจ้าจักรพรรดิก็ยังต้องอยู่ในอำนาจของผู้อื่น, เพราะฉะนั้น ขอข้าพระองค์อย่าได้เข้าถึงความเป็นหญิงเลย ขอให้เป็นบุรุษเถิด". ได้ตั้งความปรารถนาแม้ข้อที่สี่ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ขอข้าพระองค์ก้าวล่วงทุกข์ในสงสารนี้แล้ว ในที่สุด พึงบรรลุอมตธรรมที่ท่านทั้งหลายได้บรรลุแล้วเถิด".

එවං චතුරො පණිධයො කත්වා, තං පදුමපුප්ඵකලාපං පූජෙත්වා, පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ‘‘පුප්ඵසදිසො එව මෙ ගන්ධො චෙව වණ්ණො ච හොතූ’’ති ඉමං පඤ්චමං පණිධිං අකාසි. තතො පච්චෙකබුද්ධො පත්තං පුප්ඵකලාපඤ්ච ගහෙත්වා ආකාසෙ ඨත්වා –

ครั้นตั้งปณิธาน ๔ ประการอย่างนี้แล้ว บูชาช่อดอกบัวปทุมนั้นแล้ว ไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ได้ตั้งปณิธานข้อที่ห้านี้ว่า "ขอให้กลิ่นและวรรณะของข้าพระองค์เหมือนกับดอกไม้ทีเดียวเถิด". ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรับบาตรและช่อดอกไม้แล้ว ประทับยืนในอากาศ –

‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣතු;

සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. –

"สิ่งที่เธอปรารถนาแล้ว ตั้งใจแล้ว จงสำเร็จโดยพลันทีเดียว; ขอความดำริทั้งปวงจงเต็มบริบูรณ์ เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ ฉะนั้น".

ඉමාය ගාථාය සෙට්ඨිධීතාය අනුමොදනං කත්වා ‘‘සෙට්ඨිධීතා මං ගච්ඡන්තං පස්සතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. සෙට්ඨිධීතාය තං දිස්වා මහතී පීති උප්පන්නා. භවන්තරෙ කතං අකුසලකම්මං අනොකාසතාය පරික්ඛීණං, චිඤ්චම්බිලධොතතම්බභාජනමිව සුද්ධා ජාතා. තාවදෙව චස්සා පතිකුලෙ ඤාතිකුලෙ ච සබ්බො ජනො තුට්ඨො ‘‘කිං කරොමා’’ති පියවචනානි පණ්ණාකාරානි ච පෙසෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො මනුස්සෙ පෙසෙසි ‘‘සීඝං සීඝං ආනෙථ සෙට්ඨිධීතරං, අහං විස්සරිත්වා උය්‍යානං ආගතො’’ති. තතො පභුති ච නං උරෙ විලිත්තචන්දනං විය ආමුත්තමුත්තාහාරං විය පුප්ඵමාලං විය ච පියායන්තො පරිහරි.

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ทรงทำอนุโมทนาแก่ธิดาเศรษฐีด้วยคาถานี้แล้ว จึงทรงอธิษฐานว่า "ขอธิดาเศรษฐีจงเห็นเราผู้กำลังไปเถิด" แล้วได้เสด็จไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะ ฝ่ายธิดาเศรษฐีครั้นเห็นท่านแล้ว ก็เกิดปีติอย่างใหญ่หลวง อกุศลกรรมที่ทำไว้ในภพอื่นก็สิ้นไปเพราะไม่มีโอกาสให้ผล นางกลายเป็นผู้บริสุทธิ์ดุจภาชนะทองแดงที่ขัดด้วยมะขามเปียก ในทันใดนั้นเอง ชนทั้งปวงทั้งในตระกูลสามีและในตระกูลญาติก็พากันยินดี ส่งถ้อยคำอันเป็นที่รักและเครื่องบรรณาการมา (ถามว่า) "จะให้พวกเราทำอะไร" บุตรเศรษฐีได้ส่งคนมา (บอกว่า) "จงรีบพาธิดาเศรษฐีมาโดยเร็ว เราเผลอไปอุทยานเสีย" จำเดิมแต่นั้นมา เขาก็รักใคร่ทะนุถนอมนาง ดุจจันทน์ที่ลูบไล้บนอก ดุจสร้อยมุกดาที่สวมไว้ และดุจพวงมาลัย

සා [Pg.70] තත්ථ යාවතායුකං ඉස්සරියභොගසුඛං අනුභවිත්වා කාලං කත්වා පුරිසභාවෙන දෙවලොකෙ පදුමපුප්ඵෙ උප්පජ්ජි. සො දෙවපුත්තො ගච්ඡන්තොපි පදුමපුප්ඵගබ්භෙයෙව ගච්ඡති, තිට්ඨන්තොපි, නිසීදන්තොපි, සයන්තොපි පදුමගබ්භෙයෙව සයති. මහාපදුමදෙවපුත්තොති චස්ස නාමං අකංසු. එවං සො තෙන ඉද්ධානුභාවෙන අනුලොමපටිලොමං ඡදෙවලොකෙ එව සංසරති.

นางเสวยสุขในความเป็นใหญ่และโภคทรัพย์ตลอดอายุขัยในภพนั้นแล้ว เมื่อทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในดอกบัวในเทวโลกด้วยเพศบุรุษ เทพบุตรนั้น แม้เมื่อไป ก็ไปในห้องแห่งดอกบัวนั่นเทียว แม้เมื่อยืน แม้เมื่อนั่ง แม้เมื่อนอน ก็นอนในห้องแห่งดอกบัวนั่นเทียว (เทพทั้งหลาย) ได้ตั้งชื่อของเทพบุตรนั้นว่า มหาปทุมเทพบุตร ด้วยประการฉะนี้ เทพบุตรนั้นย่อมท่องเที่ยวไปมาในเทวโลก 6 ชั้นเท่านั้น ด้วยอิทธานุภาพนั้น

තෙන ච සමයෙන බාරාණසිරඤ්ඤො වීසති ඉත්ථිසහස්සානි හොන්ති. රාජා එකිස්සාපි කුච්ඡියං පුත්තං න ලභති. අමච්චා රාජානං විඤ්ඤාපෙසුං ‘‘දෙව, කුලවංසානුපාලකො පුත්තො ඉච්ඡිතබ්බො, අත්‍රජෙ අවිජ්ජමානෙ ඛෙත්‍රජොපි කුලවංසධරො හොතී’’ති. රාජා ‘‘ඨපෙත්වා මහෙසිං අවසෙසා නාටකිත්ථියො සත්තාහං ධම්මනාටකං කරොථා’’ති යථාකාමං බහි චරාපෙසි, තථාපි පුත්තං නාලත්ථ. පුන අමච්චා ආහංසු – ‘‘මහාරාජ, මහෙසී නාම පුඤ්ඤෙන ච පඤ්ඤාය ච සබ්බිත්ථීනං අග්ගා, අප්පෙව නාම දෙවො මහෙසියාපි කුච්ඡිස්මිං පුත්තං ලභෙය්‍යා’’ති. රාජා මහෙසියා එතමත්ථං ආරොචෙසි. සා ආහ – ‘‘මහාරාජ, යා ඉත්ථී සච්චවාදිනී සීලවතී, සා පුත්තං ලභෙය්‍ය, හිරොත්තප්පරහිතාය කුතො පුත්තො’’ති පාසාදං අභිරුහිත්වා පඤ්ච සීලානි සමාදියිත්වා පුනප්පුනං අනුමජ්ජති. සීලවතියා රාජධීතාය පඤ්ච සීලානි අනුමජ්ජන්තියා පුත්තපත්ථනාචිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙ සක්කස්ස ආසනං සන්තප්පි.

ก็ในสมัยนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสีมีพระสนมสองหมื่นนาง พระราชาไม่ได้พระโอรสในพระครรภ์ของหญิงแม้แต่นางเดียว พวกอำมาตย์จึงกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่เทวะ พึงปรารถนาพระโอรสผู้จะสืบต่อราชสกุล แม้เมื่อไม่มีโอรสที่เกิดจากตน (อตรชะ) แม้โอรสที่เกิดในเขต (เขตรชะ) ก็เป็นผู้ดำรงวงศ์สกุลได้" พระราชาจึงรับสั่งว่า "ยกเว้นพระอัครมเหสี หญิงฟ้อนรำที่เหลือจงทำการฟ้อนรำอันเป็นธรรมตลอด 7 วัน" แล้วโปรดให้เที่ยวไปภายนอกได้ตามความพอใจ ถึงกระนั้น ก็มิได้พระโอรส อีกครั้งหนึ่ง พวกอำมาตย์กราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าพระอัครมเหสีย่อมเป็นผู้เลิศกว่าหญิงทั้งปวงทั้งโดยบุญและโดยปัญญา บางทีพระองค์อาจจะได้พระโอรสในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีก็ได้" พระราชาได้ตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่พระอัครมเหสี พระนางทูลว่า "ข้าแต่มหาราช หญิงใดเป็นผู้มีสัจจะ มีศีล หญิงนั้นพึงได้บุตร หญิงที่ปราศจากหิริโอตตัปปะ จะมีบุตรแต่ที่ไหนได้" แล้วเสด็จขึ้นสู่ปราสาท สมาทานศีล 5 แล้วพิจารณาอยู่เนืองๆ เมื่อพระราชธิดาผู้มีศีลกำลังพิจารณาศีล 5 อยู่ พอจิตที่ปรารถนาบุตรเกิดขึ้นเท่านั้น อาสนะของท้าวสักกะก็แสดงอาการร้อน

අථ සක්කො ආසනතාපකාරණං ආවජ්ජෙන්තො එතමත්ථං විදිත්වා ‘‘සීලවතියා රාජධීතාය පුත්තවරං දෙමී’’ති ආකාසෙනාගන්ත්වා දෙවියා සම්මුඛෙ ඨත්වා ‘‘කිං පත්ථෙසි දෙවී’’ති පුච්ඡි. ‘‘පුත්තං, මහාරාජා’’ති. ‘‘දම්මි තෙ, දෙවි, පුත්තං, මා චින්තයී’’ති වත්වා දෙවලොකං ගන්ත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො එත්ථ ඛීණායුකො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අයං මහාපදුමො උපරිදෙවලොකෙ උප්පජ්ජිතුං ඉතො චවතී’’ති ඤත්වා තස්ස විමානං ගන්ත්වා ‘‘තාත මහාපදුම, මනුස්සලොකං ගච්ඡාහී’’ති යාචි. සො ආහ – ‘‘මහාරාජ, මා එවං භණි, ජෙගුච්ඡො මනුස්සලොකො’’ති. ‘‘තාත, ත්වං මනුස්සලොකෙ පුඤ්ඤං කත්වා ඉධූපපන්නො, තත්ථෙව ඨත්වා පාරමියො පූරෙතබ්බා, ගච්ඡ, තාතා’’ති. ‘‘දුක්ඛො, මහාරාජ, ගබ්භවාසො, න සක්කොමි තත්ථ වසිතු’’න්ති. ‘‘කිං තෙ, තාත, ගබ්භවාසෙන, තථා හි ත්වං කම්මමකාසි, යථා [Pg.71] පදුමගබ්භෙයෙව නිබ්බත්තිස්සසි, ගච්ඡ, තාතා’’ති පුනප්පුනං වුච්චමානො අධිවාසෙසි.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะทรงใคร่ครวญถึงสาเหตุที่อาสนะร้อน ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราจะให้พรคือบุตรแก่พระราชธิดาผู้มีศีล" จึงเสด็จมาทางอากาศ ประทับยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระเทวีแล้วตรัสถามว่า "พระเทวีปรารถนาสิ่งใด" (พระนางทูลว่า) "ปรารถนาพระโอรสเพคะ มหาราช" (ท้าวสักกะ) ตรัสว่า "เราจะให้บุตรแก่เธอ พระเทวี อย่ากังวลไปเลย" แล้วเสด็จไปยังเทวโลก ทรงใคร่ครวญว่า "มีเทพบุตรผู้สิ้นอายุในที่นี้บ้างหรือไม่หนอ" ทรงทราบว่า "มหาปทุมเทพบุตรนี้จะจุติจากที่นี่เพื่อไปบังเกิดในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป" จึงเสด็จไปยังวิมานของเทพบุตรนั้นแล้วทรงวิงวอนว่า "พ่อมหาปทุมะ ท่านจงไปยังมนุสสโลกเถิด" เทพบุตรนั้นทูลว่า "ข้าแต่มหาราช อย่าตรัสอย่างนั้นเลย มนุสสโลกเป็นที่น่ารังเกียจ" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "พ่อ ท่านทำบุญในมนุสสโลกแล้วจึงมาบังเกิดในที่นี้ ท่านพึงอยู่ในที่นั้นนั่นแหละบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้เต็มเปี่ยม ไปเถิด พ่อ" (เทพบุตรทูลว่า) "ข้าแต่มหาราช การอยู่ในครรภ์เป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สามารถอยู่ในที่นั้นได้" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "พ่อ ท่านจะเดือดร้อนอะไรด้วยการอยู่ในครรภ์เล่า ก็ท่านได้ทำกรรมไว้แล้วอย่างที่ท่านจะบังเกิดในห้องแห่งดอกบัวนั่นเทียว ไปเถิด พ่อ" เมื่อถูกตรัสบอกอยู่เนืองๆ เทพบุตรนั้นก็ทรงรับคำ

තතො මහාපදුමො දෙවලොකා චවිත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො උය්‍යානෙ සිලාපට්ටපොක්ඛරණියං පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්තො. තඤ්ච රත්තිං මහෙසී පච්චූසසමයෙ සුපිනන්තෙන වීසතිඉත්ථිසහස්සපරිවුතා උය්‍යානං ගන්ත්වා සිලාපට්ටපොක්ඛරණියං පදුමස්සරෙ පුත්තං ලද්ධා විය අහොසි. සා පභාතාය රත්තියා සීලානි රක්ඛමානා තථෙව තත්ථ ගන්ත්වා එකං පදුමපුප්ඵං අද්දස. තං නෙව තීරෙ හොති න ගම්භීරෙ. සහ දස්සනෙනෙව චස්සා තත්ථ පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. සා සාමංයෙව පවිසිත්වා තං පුප්ඵං අග්ගහෙසි. පුප්ඵෙ ගහිතමත්තෙයෙව පත්තානි විකසිංසු. තත්ථ තට්ටකෙ ආසිත්තසුවණ්ණපටිමං විය දාරකං අද්දස. දිස්වාව ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති සද්දං නිච්ඡාරෙසි. මහාජනො සාධුකාරසහස්සානි මුඤ්චි, රඤ්ඤො ච පෙසෙසි. රාජා සුත්වා ‘‘කත්ථ ලද්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ලද්ධොකාසඤ්ච සුත්වා ‘‘උය්‍යානඤ්ච පොක්ඛරණියං පදුමඤ්ච අම්හාකඤ්ඤෙව ඛෙත්තං, තස්මා අම්හාකං ඛෙත්තෙ ජාතත්තා ඛෙත්‍රජො නාමායං පුත්තො’’ති වත්වා නගරං පවෙසෙත්වා වීසතිසහස්සඉත්ථියො ධාතිකිච්චං කාරාපෙසි. යා යා කුමාරස්ස රුචිං ඤත්වා පත්ථිතපත්ථිතං ඛාදනීයං ඛාදාපෙති, සා සා සහස්සං ලභති. සකලබාරාණසී චලිතා, සබ්බො ජනො කුමාරස්ස පණ්ණාකාරසහස්සානි පෙසෙසි. කුමාරො තං තං අතිනෙත්වා ‘‘ඉමං ඛාද, ඉමං භුඤ්ජා’’ති වුච්චමානො භොජනෙන උබ්බාළ්හො උක්කණ්ඨිතො හුත්වා, ගොපුරද්වාරං ගන්ත්වා, ලාඛාගුළකෙන කීළති.

ลำดับนั้น มหาปทุมเทพบุตรจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในห้องแห่งดอกบัวในสระโบกขรณีแผ่นศิลาในพระอุทยานของพระเจ้ากรุงพาราณสี ในคืนนั้นเอง พระอัครมเหสีในเวลาใกล้รุ่ง ทรงพระสุบินว่า พระนางแวดล้อมด้วยหญิงสองหมื่นนางเสด็จไปยังพระอุทยาน ได้พระโอรสในสระบัวในสระโบกขรณีแผ่นศิลา ครั้นรุ่งเช้า พระนางผู้ทรงรักษาศีลอยู่ ได้เสด็จไปยังที่นั้นเหมือนในพระสุบิน ทอดพระเนตรเห็นดอกบัวดอกหนึ่ง ดอกบัวนั้นมิได้อยู่ริมฝั่ง ทั้งมิได้อยู่ในที่ลึก พร้อมกับการทอดพระเนตรเห็นนั่นเอง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่พระนางในดอกบัวนั้น พระนางเสด็จลงไปจับดอกบัวนั้นด้วยพระองค์เอง พอทรงจับดอกบัวเท่านั้น กลีบทั้งหลายก็คลี่บานออก ในดอกบัวนั้น พระนางได้ทอดพระเนตรเห็นทารก ดุจรูปทองที่หล่อไว้บนแผ่นกระดาน พอทอดพระเนตรเห็น ก็ทรงเปล่งเสียงว่า "เราได้บุตรแล้ว" มหาชนเปล่งเสียงสาธุการนับพัน และได้ส่งข่าวไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงสดับแล้ว ตรัสถามว่า "ได้ที่ไหน" และเมื่อทรงสดับถึงสถานที่ที่ได้แล้ว จึงตรัสว่า "ทั้งอุทยาน ทั้งสระโบกขรณี และทั้งดอกบัว เป็นเขตของเราทั้งนั้น เพราะฉะนั้น บุตรนี้ชื่อว่าเขตรชะ เพราะเกิดในเขตของเรา" แล้วโปรดให้เชิญเข้าสู่พระนคร รับสั่งให้หญิงสองหมื่นนางทำหน้าที่พระนม หญิงคนใดๆ ทราบความพอพระทัยของพระกุมารแล้ว ถวายของควรเคี้ยวที่ทรงปรารถนาแล้วๆ หญิงคนนั้นๆ ย่อมได้ทรัพย์หนึ่งพัน ทั่วทั้งกรุงพาราณสีเกิดความครึกครื้น ชนทั้งปวงส่งเครื่องบรรณาการนับพันมาถวายพระกุมาร พระกุมารเมื่อถูกนำของควรเคี้ยวและของควรบริโภคนั้นๆ มาถวาย และถูกทูลว่า "จงเสวยสิ่งนี้เถิด จงเสวยสิ่งนี้เถิด" ก็ทรงอึดอัดเบื่อหน่ายด้วยโภชนะ จึงเสด็จไปยังซุ้มประตู ทรงเล่นด้วยลูกดิ่งครั่ง

තදා අඤ්ඤතරො පච්චෙකබුද්ධො බාරාණසිං නිස්සාය ඉසිපතනෙ වසති. සො කාලස්සෙව වුට්ඨාය සෙනාසනවත්තසරීරපරිකම්මමනසිකාරාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා, පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ‘‘අජ්ජ කත්ථ භික්ඛං ගහෙස්සාමී’’ති ආවජ්ජෙන්තො කුමාරස්ස සම්පත්තිං දිස්වා ‘‘එස පුබ්බෙ කිං කම්මං කරී’’ති වීමංසන්තො ‘‘මාදිසස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා, චතස්සො පත්ථනා පත්ථෙසි තත්ථ තිස්සො සිද්ධා, එකා තාව න සිජ්ඣති, තස්ස උපායෙන ආරම්මණං දස්සෙමී’’ති භික්ඛාචරියවසෙන කුමාරස්ස සන්තිකං අගමාසි. කුමාරො තං දිස්වා ‘‘සමණ, මා ඉධ ආගච්ඡි, ඉමෙ හි තම්පි ‘ඉදං ඛාද, ඉදං භුඤ්ජා’ති වදෙය්‍යු’’න්ති ආහ. සො එකවචනෙනෙව තතො නිවත්තිත්වා [Pg.72] අත්තනො සෙනාසනං පාවිසි. කුමාරො පරිජනං ආහ – ‘‘අයං සමණො මයා වුත්තමත්තොව නිවත්තො, කුද්ධො, නු, ඛො මමා’’ති. තතො තෙහි ‘‘පබ්බජිතා නාම, දෙව, න කොධපරායණා හොන්ති, පරෙන පසන්නමනෙන යං දින්නං හොති, තෙන යාපෙන්තී’’ති වුච්චමානොපි ‘‘කුද්ධො එව මමායං සමණො, ඛමාපෙස්සාමි න’’න්ති මාතාපිතූනං ආරොචෙත්වා හත්ථිං අභිරුහිත්වා, මහතා රාජානුභාවෙන ඉසිපතනං ගන්ත්වා, මිගයූථං දිස්වා, පුච්ඡි ‘‘කිං නාම එතෙ’’ති? ‘‘එතෙ, සාමි, මිගා නාමා’’ති. එතෙසං ‘‘ඉමං ඛාදථ, ඉමං භුඤ්ජථ, ඉමං සායථා’’ති වත්වා පටිජග්ගන්තා අත්ථීති. නත්ථි සාමි, යත්ථ තිණොදකං සුලභං, තත්ථ වසන්තීති.

ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งอาศัยเมืองพาราณสี อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ท่านลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำกิจทั้งปวงมีวัตรในเสนาสนะ การบริหารร่างกาย และการมนสิการกรรมฐานเป็นต้นแล้ว ออกจากที่หลีกเร้น พิจารณาอยู่ว่า “วันนี้ เราจะรับภิกษาที่ไหนหนอ” ก็เห็นสมบัติของราชกุมารแล้ว จึงใคร่ครวญอยู่ว่า “ราชกุมารนี้เคยทำกรรมอะไรไว้ในกาลก่อน” (จึงทราบว่า) “ท่านได้ถวายบิณฑบาตแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเช่นเราแล้ว ตั้งความปรารถนาไว้ ๔ ประการ ในบรรดาความปรารถนาเหล่านั้น ๓ ประการสำเร็จแล้ว ประการหนึ่งยังไม่สำเร็จ เราจะแสดงอารมณ์แก่เธอโดยอุบาย” ดังนี้แล้ว จึงได้ไปยังสำนักของราชกุมารด้วยการเที่ยวบิณฑบาต ราชกุมารเห็นท่านแล้วจึงกล่าวว่า “สมณะ ท่านอย่ามาที่นี่เลย เพราะคนเหล่านี้จะพากันพูดกับท่านว่า ‘จงเคี้ยวสิ่งนี้ จงฉันสิ่งนี้’” ท่านได้ฟังคำพูดเพียงคำเดียวก็กลับจากที่นั้นเข้าไปยังเสนาสนะของตน ราชกุมารตรัสกับบริชนว่า “สมณะรูปนี้ พอเราพูดเท่านั้นก็กลับไป ท่านโกรธเราแล้วกระมังหนอ” ลำดับนั้น แม้เมื่อบริชนเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บรรพชิตทั้งหลายโดยปกติไม่เป็นผู้มากไปด้วยความโกรธ ท่านย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยวัตถุที่ผู้อื่นมีใจเลื่อมใสถวายแล้ว” (ราชกุมาร) ก็ยังทรงดำริว่า “สมณะรูปนี้โกรธเราแน่แล้ว เราจะไปขอให้ท่านอดโทษ” ดังนี้แล้ว จึงกราบทูลพระมารดาและพระบิดาแล้ว เสด็จขึ้นช้าง เสด็จไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวันด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ทอดพระเนตรเห็นฝูงเนื้อแล้ว ตรัสถามว่า “สัตว์เหล่านี้ชื่ออะไร” (บริชนกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเนื้อ” (ตรัสถามว่า) “มีใครคอยเลี้ยงดูพวกมันโดยกล่าวว่า ‘พวกเจ้าจงเคี้ยวสิ่งนี้ จงกินสิ่งนี้ จงเลียสิ่งนี้’ หรือไม่” (บริชนกราบทูลว่า) “ไม่มี พระเจ้าข้า ที่ใดมีหญ้าและน้ำหาได้ง่าย ที่นั้นพวกมันก็อาศัยอยู่”

කුමාරො ‘‘යථා ඉමෙ අරක්ඛියමානාව යත්ථ ඉච්ඡන්ති, තත්ථ වසන්ති, කදා නු, ඛො, අහම්පි එවං වසෙය්‍ය’’න්ති එතමාරම්මණං අග්ගහෙසි. පච්චෙකබුද්ධොපි තස්ස ආගමනං ඤත්වා සෙනාසනමග්ගඤ්ච චඞ්කමඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා, මට්ඨං කත්වා, එකද්වික්ඛත්තුං චඞ්කමිත්වා, පදනික්ඛෙපං දස්සෙත්වා, දිවාවිහාරොකාසඤ්ච පණ්ණසාලඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා, මට්ඨං කත්වා, පවිසනපදනික්ඛෙපං දස්සෙත්වා, නික්ඛමනපදනික්ඛෙපං අදස්සෙත්වා, අඤ්ඤත්‍ර අගමාසි. කුමාරො තත්ථ ගන්ත්වා තං පදෙසං සම්මජ්ජිත්වා මට්ඨං කතං දිස්වා ‘‘වසති මඤ්ඤෙ එත්ථ සො පච්චෙකබුද්ධො’’ති පරිජනෙන භාසිතං සුත්වා ආහ – ‘‘පාතොපි සො සමණො කුද්ධො, ඉදානි හත්ථිඅස්සාදීහි අත්තනො ඔකාසං අක්කන්තං දිස්වා, සුට්ඨුතරං කුජ්ඣෙය්‍ය, ඉධෙව තුම්හෙ තිට්ඨථා’’ති හත්ථික්ඛන්ධා ඔරුය්හ එකකොව සෙනාසනං පවිට්ඨො වත්තසීසෙන සුසම්මට්ඨොකාසෙ පදනික්ඛෙපං දිස්වා, ‘‘අයං සමණො එත්ථ චඞ්කමන්තො න වණිජ්ජාදිකම්මං චින්තෙසි, අද්ධා අත්තනො හිතමෙව චින්තෙසි මඤ්ඤෙ’’ති පසන්නමානසො චඞ්කමං ආරුහිත්වා, දූරීකතපුථුවිතක්කො ගන්ත්වා, පාසාණඵලකෙ නිසීදිත්වා, සඤ්ජාතඑකග්ගො හුත්වා, පණ්ණසාලං පවිසිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිඤාණං අධිගන්ත්වා, පුරිමනයෙනෙව පුරොහිතෙන කම්මට්ඨානෙ පුච්ඡිතෙ ගගනතලෙ නිසින්නො ඉමං ගාථමාහ –

ราชกุมารทรงยึดเอาอารมณ์นั้นว่า “เหมือนดังที่เนื้อเหล่านี้ไม่มีใครดูแลรักษา ปรารถนาจะอยู่ที่ใด ก็อยู่ที่นั่น เมื่อไรหนอ เราจะได้อยู่เช่นนี้บ้าง” แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ทรงทราบการมาของราชกุมารนั้น จึงกวาดทางเดินสู่เสนาสนะและที่จงกรม ทำให้เกลี้ยงเกลา เดินจงกรมหนึ่งหรือสองสามครั้ง แสดงรอยเท้าไว้ กวาดที่พักกลางวันและบรรณศาลา ทำให้เกลี้ยงเกลา แสดงรอยเท้าที่เดินเข้าไป แต่ไม่แสดงรอยเท้าที่เดินออกมา แล้วหลีกไปยังที่อื่น ราชกุมารเสด็จไปที่นั่น ทอดพระเนตรเห็นสถานที่นั้นที่ถูกกวาดไว้เรียบร้อย ได้สดับคำที่บริชนกล่าวว่า “ข้าพระองค์เข้าใจว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้นคงอยู่ที่นี่” จึงตรัสว่า “เมื่อเช้าสมณะรูปนั้นก็โกรธแล้ว บัดนี้เมื่อเห็นช้างม้าเป็นต้นเหยียบย่ำที่อยู่ของตน ก็คงจะโกรธยิ่งขึ้นไปอีก พวกท่านจงอยู่ที่นี่แหละ” แล้วเสด็จลงจากคอช้าง เสด็จเข้าไปยังเสนาสนะแต่เพียงพระองค์เดียว ทอดพระเนตรเห็นรอยเท้าในที่ที่กวาดไว้อย่างดีโดยมีวัตรเป็นเบื้องต้น มีพระทัยเลื่อมใส (ดำริว่า) “สมณะรูปนี้เมื่อเดินจงกรมอยู่ที่นี่ ไม่ได้คิดถึงการค้าขายเป็นต้น แน่แท้ ท่านคงคิดถึงแต่ประโยชน์ของตนเองเท่านั้น” เสด็จขึ้นสู่ที่จงกรม เสด็จไปโดยมีวิตกของปุถุชนอันขจัดได้แล้ว ประทับนั่งบนแผ่นหิน ทรงมีเอกัคคตาจิตเกิดขึ้น เสด็จเข้าไปในบรรณศาลา เจริญวิปัสสนาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ เมื่อปุโรหิตทูลถามถึงกรรมฐานโดยนัยก่อนนั่นเอง ประทับนั่งในอากาศ ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘මිගො [Pg.73] අරඤ්ඤම්හි යථා අබද්ධො, යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරාය;

විඤ්ඤූ නරො සෙරිතං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“เนื้อในป่าไม่ถูกผูกมัดฉันใด ย่อมเที่ยวไปหาอาหารตามความปรารถนาฉันใด นรชนผู้เป็นวิญญูชน เมื่อเล็งเห็นความเป็นอิสระ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉันนั้น”

තත්ථ මිගොති ද්වෙ මිගා එණීමිගො, පසදමිගො චාති. අපිච සබ්බෙසං ආරඤ්ඤිකානං චතුප්පදානමෙතං අධිවචනං. ඉධ පන පසදමිගො අධිප්පෙතො. අරඤ්ඤම්හීති ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං අරඤ්ඤං, ඉධං පන උය්‍යානමධිප්පෙතං, තස්මා උය්‍යානම්හීති වුත්තං හොති. යථාති පටිභාගෙ. අබද්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි අබද්ධො, එතෙන විස්සත්ථචරියං දීපෙති. යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරායති යෙන යෙන දිසාභාගෙන ගන්තුමිච්ඡති, තෙන තෙන දිසාභාගෙන ගොචරාය ගච්ඡති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

ในคาถานั้น บทว่า มิโค (เนื้อ) ได้แก่ เนื้อ ๒ ชนิด คือ เนื้อทราย และเนื้อฟาน อีกอย่างหนึ่ง คำนี้เป็นชื่อเรียกสัตว์สี่เท้าที่อยู่ในป่าทั้งหมด แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเนื้อฟาน บทว่า อรญฺญมฺหิ (ในป่า) ได้แก่ ที่ที่เหลือ เว้นบ้านและอุปจารบ้าน ชื่อว่าป่า แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอุทยาน เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ในอุทยาน บทว่า ยถา เป็นคำเปรียบเทียบ บทว่า อพทฺโธ (ไม่ถูกผูกมัด) คือ ไม่ถูกผูกด้วยเครื่องผูกมีเชือกเป็นต้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงการเที่ยวไปอย่างอิสระ บทว่า เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย (ย่อมเที่ยวไปหาอาหารตามความปรารถนา) คือ ปรารถนาจะไปสู่ทิศทางส่วนใดๆ ก็ย่อมไปหาอาหารในทิศทางส่วนนั้นๆ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ආරඤ්ඤකො මිගො අරඤ්ඤෙ පවනෙ චරමානො විස්සත්ථො ගච්ඡති, විස්සත්ථො තිට්ඨති, විස්සත්ථො නිසීදති, විස්සත්ථො සෙය්‍යං කප්පෙති. තං කිස්ස හෙතු? අනාපාථගතො, භික්ඛවෙ, ලුද්දස්ස; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අන්ධමකාසි මාරං අපදං, වධිත්වා මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො පාපිමතො’’ති (ම. නි. 1.287; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 125) විත්ථාරො.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่เที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ ย่อมเดินอย่างสบายใจ ยืนอย่างสบายใจ นั่งอย่างสบายใจ นอนอย่างสบายใจ ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันไม่ได้อยู่ในวิสัยของนายพราน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงัดจากกามทั้งหลาย... (ละ)... เข้าปฐมฌานอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ได้ทำมารให้บอด ทำให้ไร้ร่องรอย ทำลายจักษุของมารแล้ว ไปพ้นจากสายตาของผู้มีบาป” (ความพิสดารใน ม.นิ. ๑/๒๘๗; ขุ.จู. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส ๑๒๕)

විඤ්ඤූ [Pg.74] නරොති පණ්ඩිතපුරිසො. සෙරිතන්ති සච්ඡන්දවුත්තිතං අපරායත්තතං. පෙක්ඛමානොති පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකයමානො. අථ වා ධම්මසෙරිතං පුග්ගලසෙරිතඤ්ච. ලොකුත්තරධම්මා හි කිලෙසවසං අගමනතො සෙරිනො තෙහි සමන්නාගතා පුග්ගලා ච, තෙසං භාවනිද්දෙසො සෙරිතා. තං පෙක්ඛමානොති. කිං වුත්තං හොති? ‘‘යථා මිගො අරඤ්ඤම්හි අබද්ධො යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරාය, කදා නු ඛො අහම්පි එවං ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති ඉති මෙ තුම්හෙහි ඉතො චිතො ච පරිවාරෙත්වා ඨිතෙහි බද්ධස්ස යෙනිච්ඡකං ගන්තුං අලභන්තස්ස තස්මිං යෙනිච්ඡකගමනාභාවෙන යෙනිච්ඡකගමනෙ චානිසංසං දිස්වා අනුක්කමෙන සමථවිපස්සනා පාරිපූරිං අගමංසු. තතො පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හි. තස්මා අඤ්ඤොපි විඤ්ඤූ පණ්ඩිතො නරො සෙරිතං පෙක්ඛමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

บทว่า วิญฺญู นโร ความว่า บัณฑิตบุรุษ บทว่า เสริตํ ความว่า ความเป็นอยู่ตามความพอใจของตน ความไม่อยู่ใต้อำนาจของผู้อื่น บทว่า เปกฺขมาโน ความว่า แลดูอยู่ด้วยปัญญาจักษุ อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นอิสระแห่งธรรมและความเป็นอิสระแห่งบุคคล จริงอยู่ โลกุตรธรรมทั้งหลายชื่อว่าเป็นอิสระ เพราะไม่ไปในอำนาจแห่งกิเลส และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น (ก็ชื่อว่าเป็นอิสระ) การแสดงภาวะของธรรมและบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า เสริตา (ความเป็นอิสระ) บทว่า ตํ เปกฺขมาโน (เล็งเห็นความเป็นอิสระนั้น) ท่านกล่าวอะไรไว้? "เหมือนเนื้อในป่า ไม่มีเครื่องผูกพัน ย่อมไปหาอาหารตามที่ปรารถนาฉันใด เมื่อไรหนอ เราจักไปได้อย่างนั้นบ้าง" ดังนี้ เราผู้ถูกท่านทั้งหลายแวดล้อมอยู่ ณ ที่นี้และที่นั้น ผูกพันไว้ ไม่ได้ไปตามที่ปรารถนา เพราะไม่มีการไปตามที่ปรารถนานั้น เมื่อเห็นอานิสงส์ในการไปตามที่ปรารถนา สมถะและวิปัสสนาจึงถึงความบริบูรณ์โดยลำดับ เพราะเหตุนั้น เราจึงได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว เพราะฉะนั้น แม้บัณฑิตบุรุษผู้รู้อื่น เล็งเห็นความเป็นอิสระ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

මිගඅරඤ්ඤගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยเนื้อในป่า จบแล้ว

40. ආමන්තනා හොතීති කා උප්පත්ති? අතීතෙ කිර එකවජ්ජිකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි මුදුකජාතිකො. යදා අමච්චා තෙන සහ යුත්තං වා අයුත්තං වා මන්තෙතුකාමා හොන්ති, තදා නං පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං එකමන්තං නෙන්ති. තං එකදිවසං දිවාසෙය්‍යං උපගතං අඤ්ඤතරො අමච්චො ‘‘දෙව, මම සොතබ්බං අත්ථී’’ති එකමන්තං ගමනං යාචි. සො උට්ඨාය අගමාසි. පුන එකො මහාඋපට්ඨානෙ නිසින්නං වරං යාචි, එකො හත්ථික්ඛන්ධෙ, එකො අස්සපිට්ඨියං, එකො සුවණ්ණරථෙ, එකො සිවිකාය නිසීදිත්වා උය්‍යානං ගච්ඡන්තං යාචි. රාජා තතො ඔරොහිත්වා එකමන්තං අගමාසි. අපරො ජනපදචාරිකං ගච්ඡන්තං යාචි, තස්සාපි වචනං සුත්වා හත්ථිතො ඔරුය්හ එකමන්තං අගමාසි. එවං සො තෙහි නිබ්බින්නො හුත්වා පබ්බජි. අමච්චා ඉස්සරියෙන වඩ්ඪන්ති. තෙසු එකො ගන්ත්වා රාජානං ආහ – ‘‘අමුකං, මහාරාජ, ජනපදං මය්හං දෙහී’’ති. රාජා ‘‘තං ඉත්ථන්නාමො භුඤ්ජතී’’ති භණති. සො රඤ්ඤො වචනං අනාදියිත්වා ‘‘ගච්ඡාමහං තං ජනපදං ගහෙත්වා භුඤ්ජාමී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා, කලහං කත්වා, පුන උභොපි රඤ්ඤො සන්තිකං ආගන්ත්වා, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දොසං ආරොචෙන්ති. රාජා ‘‘න සක්කා ඉමෙ තොසෙතු’’න්ති තෙසං [Pg.75] ලොභෙ ආදීනවං දිස්වා විපස්සන්තො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. සො පුරිමනයෙනෙව ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๔๐. คาถาว่า อามนฺตนา โหติ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในอดีต มีพระราชาพระนามว่าพรหมทัตผู้เป็นกษัตริย์วัชชี ทรงมีพระชาติกำเนิดที่อ่อนโยน เมื่อใดที่เหล่าอำมาตย์ประสงค์จะปรึกษาเรื่องที่สมควรหรือไม่สมควรกับพระองค์ เมื่อนั้น พวกเขาก็จะนำพระองค์ไปยังที่ส่วนตัวทีละคนๆ วันหนึ่ง เมื่อพระองค์กำลังบรรทมกลางวัน อำมาตย์คนหนึ่งได้ทูลขอโอกาสไปสู่ที่ส่วนตัวว่า "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์มีเรื่องต้องกราบทูล" พระองค์ก็เสด็จลุกขึ้นไป อีกครั้งหนึ่ง อำมาตย์คนหนึ่งทูลขอพรขณะประทับนั่งในที่ประชุมใหญ่ อีกคนหนึ่งทูลขอขณะประทับบนคอช้าง อีกคนหนึ่งขณะประทับบนหลังม้า อีกคนหนึ่งขณะประทับบนราชรถทอง อีกคนหนึ่งทูลขอขณะประทับนั่งบนวอเสด็จไปยังอุทยาน พระราชาเสด็จลงจากที่นั้นแล้วเสด็จไปยังที่ส่วนตัว อีกคนหนึ่งทูลขอขณะเสด็จจาริกไปในชนบท เมื่อทรงสดับคำของอำมาตย์นั้นแล้ว ก็เสด็จลงจากช้างแล้วเสด็จไปยังที่ส่วนตัว ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงเบื่อหน่ายอำมาตย์เหล่านั้นจึงทรงผนวช เหล่าอำมาตย์ก็เจริญด้วยความเป็นใหญ่ ในบรรดาอำมาตย์เหล่านั้น คนหนึ่งไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์โปรดประทานชนบทชื่อโน้นแก่ข้าพระองค์" พระราชาตรัสว่า "อำมาตย์ชื่อโน้นปกครองอยู่" อำมาตย์นั้นไม่เชื่อฟังพระดำรัส คิดว่า "เราจะไปยึดชนบทนั้นมาปกครอง" แล้วไปที่นั่น ก่อการทะเลาะวิวาทขึ้น จากนั้นอำมาตย์ทั้งสองก็กลับมาเฝ้าพระราชาอีก ต่างก็กราบทูลความผิดของกันและกัน พระราชาทรงเห็นโทษในความโลภของอำมาตย์เหล่านั้นว่า "เราไม่สามารถทำให้คนเหล่านี้ยินดีได้" ทรงเจริญวิปัสสนา จึงได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า –

‘‘ආමන්තනා හොති සහායමජ්ඣෙ, වාසෙ ඨානෙ ගමනෙ චාරිකාය;

අනභිජ්ඣිතං සෙරිතං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

เมื่ออยู่ท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเชื้อเชิญ (ขอ) ทั้งในที่อยู่ ที่ยืน ที่ไป และที่เที่ยวจาริกไป บุคคลเมื่อเล็งเห็นความเป็นอิสระอันใครๆ ไม่ปรารถนา (ด้วยความโลภ) พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด

තස්සත්ථො – සහායමජ්ඣෙ ඨිතස්ස දිවාසෙය්‍යසඞ්ඛාතෙ වාසෙ ච, මහාඋපට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ඨානෙ ච, උය්‍යානගමනසඞ්ඛාතෙ ගමනෙ ච, ජනපදචාරිකසඞ්ඛාතාය චාරිකාය ච ‘‘ඉදං මෙ සුණ, ඉදං මෙ දෙහී’’තිආදිනා නයෙන තථා තථා ආමන්තනා හොති, තස්මා අහං තත්ථ නිබ්බිජ්ජිත්වා යායං අරියජනසෙවිතා අනෙකානිසංසා එකන්තසුඛා, එවං සන්තෙපි ලොභාභිභූතෙහි සබ්බකාපුරිසෙහි අනභිජ්ඣිතා අනභිපත්ථිතා පබ්බජ්ජා, තං අනභිජ්ඣිතං පරෙසං අවසවත්තනෙන ධම්මපුග්ගලවසෙන ච සෙරිතං පෙක්ඛමානො විපස්සනං ආරභිත්වා අනුක්කමෙන පච්චෙකසම්බොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – เมื่ออยู่ท่ามกลางสหาย ในที่อยู่คือการนอนกลางวัน ในที่ยืนคือที่ประชุมใหญ่ ในที่ไปคือการไปอุทยาน และในการเที่ยวจาริกไปคือการเที่ยวไปในชนบท ย่อมมีการเชื้อเชิญ (ขอ) โดยอาการนั้นๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ขอพระองค์โปรดฟังเรื่องนี้ของข้าพระองค์" "ขอพระองค์โปรดประทานสิ่งนี้แก่ข้าพระองค์" เพราะฉะนั้น เราเบื่อหน่ายในเรื่องนั้นแล้ว บรรพชาใดอันอริยชนเสพแล้ว มีอานิสงส์มาก มีความสุขโดยส่วนเดียว ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็เป็นสิ่งที่อสัตบุรุษทั้งปวงผู้ถูกความโลภครอบงำไม่เพ่งเล็ง ไม่ปรารถนา เราเล็งเห็นบรรพชาที่ไม่ถูกเพ่งเล็งนั้น และความเป็นอิสระโดยการไม่เป็นไปในอำนาจของผู้อื่น และโดยอำนาจแห่งธรรมและบุคคล ปรารภวิปัสสนาแล้ว ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณโดยลำดับ ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว

ආමන්තනාගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาอามันตนาคาถา จบแล้ว

41. ඛිඩ්ඩා රතීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං එකපුත්තකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො චස්ස එකපුත්තකො පියො අහොසි මනාපො පාණසමො. සො සබ්බිරියාපථෙසු පුත්තං ගහෙත්වාව වත්තති. සො එකදිවසං උය්‍යානං ගච්ඡන්තො තං ඨපෙත්වා ගතො. කුමාරොපි තං දිවසංයෙව උප්පන්නෙන බ්‍යාධිනා මතො. අමච්චා ‘‘පුත්තසිනෙහෙන රඤ්ඤො හදයම්පි ඵලෙය්‍යා’’ති අනාරොචෙත්වාව නං ඣාපෙසුං. රාජා උය්‍යානෙ සුරාමදෙන මත්තො පුත්තං නෙව සරි, තථා දුතියදිවසෙපි න්හානභොජනවෙලාසු. අථ භුත්තාවී නිසින්නො සරිත්වා ‘‘පුත්තං මෙ ආනෙථා’’ති ආහ. තස්ස අනුරූපෙන විධානෙන තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. තතො සොකාභිභූතො නිසින්නො එවං යොනිසො මනසාකාසි ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති. සො එවං අනුක්කමෙන අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං සම්මසන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. සෙසං සංසග්ගගාථාය වුත්තසදිසමෙව ඨපෙත්වා ගාථායත්ථවණ්ණනං.

๔๑. คาถาว่า ขิฑฺฑา รติ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ในกรุงพาราณสี ได้มีพระราชาพระนามว่าพรหมทัต ผู้มีพระโอรสองค์เดียว และพระโอรสองค์เดียวนั้นเป็นที่รัก ที่พอพระทัย ดุจชีวิตของพระองค์ ในอิริยาบถทั้งปวง พระองค์ทรงอุ้มพระโอรสไว้เสมอ วันหนึ่ง ขณะเสด็จไปยังอุทยาน พระองค์ทรงให้พระโอรสประทับไว้แล้วเสด็จไป พระกุมารก็สิ้นพระชนม์ด้วยโรคที่เกิดขึ้นในวันนั้นเอง เหล่าอำมาตย์คิดว่า "พระหฤทัยของพระราชาอาจจะแตกสลายด้วยความรักในพระโอรส" จึงไม่ได้กราบทูลให้ทรงทราบ แล้วได้ถวายพระเพลิงพระกุมารนั้น พระราชาทรงมัวเมาด้วยน้ำจัณฑ์ในอุทยาน จึงมิได้ทรงระลึกถึงพระโอรส แม้ในวันที่สอง ในเวลาสรงสนานและเสวยพระกระยาหาร ก็มิได้ทรงระลึกถึงเช่นกัน ครั้งนั้น เมื่อเสวยเสร็จแล้ว ประทับนั่งอยู่ ทรงระลึกขึ้นได้จึงตรัสว่า "จงนำโอรสของเรามา" พวกอำมาตย์ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระองค์โดยวิธีอันสมควร จากนั้น พระองค์ผู้ถูกความโศกครอบงำ ประทับนั่งอยู่นั่นเอง ทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยแยบคายว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" พระองค์ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมและปฏิโลมโดยลำดับดังนี้ จึงได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ ส่วนที่เหลือ เว้นแต่อรรถกถาคาถา เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในสังสัคคคาถา

අත්ථවණ්ණනායං [Pg.76] පන ඛිඩ්ඩාති කීළනා. සා දුවිධා හොති – කායිකා, වාචසිකා ච. තත්ථ කායිකා නාම හත්ථීහිපි කීළන්ති, අස්සෙහිපි, රථෙහිපි, ධනූහිපි, ථරූහිපීති එවමාදි. වාචසිකා නාම ගීතං, සිලොකභණනං, මුඛභෙරීති එවමාදි. රතීති පඤ්චකාමගුණරති. විපුලන්ති යාව අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච ඨානෙන සකලත්තභාවබ්‍යාපකං. සෙසං පාකටමෙව. අනුසන්ධියොජනාපි චෙත්ථ සංසග්ගගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, තතො පරඤ්ච සබ්බන්ති.

ส่วนในอรรถกถาคาถา บทว่า ขิฑฺฑา คือ การเล่น การเล่นนั้นมี ๒ อย่าง คือ กายิกา (การเล่นทางกาย) และวาจสิกา (การเล่นทางวาจา) ในสองอย่างนั้น ที่ชื่อว่า กายิกา คือ การเล่นด้วยช้างบ้าง ด้วยม้าบ้าง ด้วยรถบ้าง ด้วยธนูบ้าง ด้วยดาบบ้าง เป็นต้น ที่ชื่อว่า วาจสิกา คือ การขับร้อง การกล่าวโศลก การทำเสียงกลองด้วยปาก เป็นต้น บทว่า รติ คือ ความยินดีในเบญจกามคุณ บทว่า วิปุลํ คือ แผ่ซ่านไปทั่วอัตภาพทั้งหมด โดยตั้งอยู่กระทบไปจนถึงเยื่อในกระดูก ส่วนที่เหลือชัดเจนแล้ว แม้การเชื่อมความในคาถานี้ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสังสัคคคาถานั่นเทียว และพึงทราบคาถาทั้งหมดที่ต่อจากนั้นไป

ඛිඩ්ඩාරතිගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาขิฑฑารติคาถา จบแล้ว

42. චාතුද්දිසොති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පඤ්ච පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නා. තතො චවිත්වා තෙසං ජෙට්ඨකො බාරාණසියං රාජා අහොසි, සෙසා පාකතිකරාජානො. තෙ චත්තාරොපි කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, අනුක්කමෙන පච්චෙකබුද්ධා හුත්වා නන්දමූලකපබ්භාරෙ වසන්තා එකදිවසං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය වංසකළීරගාථායං වුත්තනයෙනෙව අත්තනො කම්මඤ්ච සහායඤ්ච ආවජ්ජෙත්වා ඤත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො උපායෙන ආරම්මණං දස්සෙතුං ඔකාසං ගවෙසන්ති. සො ච රාජා තික්ඛත්තුං රත්තියා උබ්බිජ්ජති, භීතො විස්සරං කරොති, මහාතලෙ ධාවති. පුරොහිතෙන කාලස්සෙව වුට්ඨාය සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡිතොපි ‘‘කුතො මෙ, ආචරිය, සුඛ’’න්ති සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. පුරොහිතොපි ‘‘අයං රොගො න සක්කා යෙන කෙනචි උද්ධංවිරෙචනාදිනා භෙසජ්ජකම්මෙන විනෙතුං, මය්හං පන ඛාදනූපායො උප්පන්නො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘රජ්ජහානිජීවිතන්තරායාදීනං පුබ්බනිමිත්තං එතං මහාරාජා’’ති රාජානං සුට්ඨුතරං උබ්බෙජෙත්වා තස්ස වූපසමනත්ථං ‘‘එත්තකෙ ච එත්තකෙ ච හත්ථිඅස්සරථාදයො හිරඤ්ඤසුවණ්ණඤ්ච දක්ඛිණං දත්වා යඤ්ඤො යජිතබ්බො’’ති තං යඤ්ඤයජනෙ සමාදපෙසි.

๔๒. เรื่องคาถาว่าด้วยทิศทั้งสี่ มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ ๕ องค์ บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่สองหมื่นปี แล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว พระปัจเจกโพธิสัตว์องค์พี่ใหญ่ได้เป็นพระราชาในกรุงพาราณสี ส่วนที่เหลือเป็นพระราชาสามัญ แม้ทั้งสี่พระองค์นั้นเรียนกรรมฐานแล้ว ละราชสมบัติ บวชแล้ว ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยลำดับ อาศัยอยู่ที่ภูเขานันทมูลกะ วันหนึ่งออกจากสมาบัติแล้ว ระลึกถึงกรรมและสหายของตนตามนัยที่กล่าวไว้ในวังสกลีรคาถาแล้ว ทรงทราบแล้ว จึงแสวงหาโอกาสเพื่อจะแสดงอารมณ์ (กรรมฐาน) แก่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีโดยอุบาย ส่วนพระราชานั้นทรงสะดุ้งตื่นในเวลากลางคืนถึงสามครั้ง ทรงหวาดกลัว เปล่งเสียงผิดปกติ วิ่งไปบนพื้นปราสาทชั้นบน แม้เมื่อปุโรหิตลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ทูลถามถึงการบรรทมเป็นสุข ก็ตรัสเล่าเรื่องราวทั้งหมดนั้นว่า "ท่านอาจารย์ เราจะมีความสุขมาจากไหน" แม้ปุโรหิตก็คิดว่า "โรคนี้ใครๆ ไม่สามารถบำบัดได้ด้วยเภสัชกรรมมีการทำให้อาเจียนหรือถ่ายเป็นต้น แต่เป็นอุบายหาของกินของเราเกิดขึ้นแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงทำให้พระราชาทรงหวาดสะดุ้งยิ่งขึ้นไปอีกว่า "มหาบพิตร นี่เป็นบุพนิมิตแห่งความเสื่อมจากราชสมบัติ อันตรายแก่ชีวิตเป็นต้น" แล้วชักชวนพระองค์ในการบูชายัญเพื่อระงับเหตุนั้นว่า "พึงบูชายัญโดยถวายทักษิณาเป็นช้าง ม้า รถ เป็นต้น และเงินทองจำนวนเท่านี้ๆ"

තතො පච්චෙකබුද්ධා අනෙකානි පාණසහස්සානි යඤ්ඤත්ථාය සම්පිණ්ඩියමානානි දිස්වා ‘‘එතස්මිං කම්මෙ කතෙ දුබ්බොධනෙය්‍යො භවිස්සති, හන්ද නං පටිකච්චෙව ගන්ත්වා පෙක්ඛාමා’’ති වංසකළීරගාථායං වුත්තනයෙනෙව ආගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරමානා රාජඞ්ගණෙ පටිපාටියා අගමංසු. රාජා සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො රාජඞ්ගණං ඔලොකයමානො තෙ අද්දක්ඛි[Pg.77], සහ දස්සනෙනෙව චස්ස සිනෙහො උප්පජ්ජි. තතො තෙ පක්කොසාපෙත්වා ආකාසතලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා සක්කච්චං භොජෙත්වා කතභත්තකිච්චෙ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘මයං, මහාරාජ, චාතුද්දිසා නාමා’’ති. ‘‘භන්තෙ, චාතුද්දිසාති ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති? ‘‘චතූසු දිසාසු කත්ථචි කුතොචි භයං වා චිත්තුත්‍රාසො වා අම්හාකං නත්ථි, මහාරාජා’’ති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං තං භයං කිං කාරණා න හොතී’’ති? ‘‘මයඤ්හි, මහාරාජ, මෙත්තං භාවෙම, කරුණං භාවෙම, මුදිතං භාවෙම, උපෙක්ඛං භාවෙම, තෙන නො තං භයං න හොතී’’ති වත්වා උට්ඨායාසනා අත්තනො වසතිං අගමංසු.

ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทอดพระเนตรเห็นสัตว์มีชีวิตหลายพันตัวที่ถูกรวบรวมมาเพื่อการบูชายัญ จึงดำริว่า "เมื่อกรรมนี้ถูกกระทำแล้ว พระราชานี้จะกลายเป็นผู้ที่สอนได้ยาก เอาเถิด พวกเราจงไปดูกันแต่เนิ่นๆ" แล้วจึงมาตามนัยที่กล่าวไว้ในวังสกลีรคาถา เที่ยวบิณฑบาตไปโดยลำดับในพระลานหลวง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรพระลานหลวงอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ความเสน่หาได้เกิดขึ้นแก่พระองค์พร้อมกับการทอดพระเนตรเห็นทีเดียว ลำดับนั้น ทรงให้เรียกท่านเหล่านั้นมาแล้ว ให้นั่งบนอาสนะที่ปูไว้ในที่แจ้ง ทรงถวายภัตตาหารโดยเคารพ เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว จึงตรัสถามว่า "ท่านทั้งหลายเป็นใคร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายชื่อว่า จาตุททิสา" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า จาตุททิสา นี้ มีความหมายว่าอย่างไร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร ในทิศทั้งสี่ ภัยหรือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตจากที่ไหนๆ หรือจากเหตุใดๆ ไม่มีแก่อาตมภาพทั้งหลายเลย" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ภัยนั้นจึงไม่มีแก่ท่านทั้งหลาย" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร เพราะว่าอาตมภาพทั้งหลายเจริญเมตตา เจริญกรุณา เจริญมุทิตา เจริญอุเบกขา เพราะเหตุนั้น ภัยนั้นจึงไม่มีแก่อาตมภาพทั้งหลาย" ดังนี้แล้ว จึงลุกจากอาสนะกลับไปยังที่อยู่ของตน

තතො රාජා චින්තෙසි ‘‘ඉමෙ සමණා මෙත්තාදිභාවනාය භයං න හොතීති භණන්ති, බ්‍රාහ්මණා පන අනෙකසහස්සපාණවධං වණ්ණයන්ති, කෙසං නු ඛො වචනං සච්ච’’න්ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘සමණා සුද්ධෙන අසුද්ධං ධොවන්ති, බ්‍රාහ්මණා පන අසුද්ධෙන අසුද්ධං. න ච සක්කා අසුද්ධෙන අසුද්ධං ධොවිතුං, පබ්බජිතානං එව වචනං සච්ච’’න්ති. සො ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තාදයො චත්තාරොපි බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා හිතඵරණචිත්තෙන අමච්චෙ ආණාපෙසි ‘‘සබ්බෙ පාණෙ මුඤ්චථ, සීතානි පානීයානි පිවන්තු, හරිතානි තිණානි ඛාදන්තු, සීතො ච නෙසං වාතො උපවායතූ’’ති. තෙ තථා අකංසු.

ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า "สมณะเหล่านี้กล่าวว่า ภัยย่อมไม่มีเพราะการเจริญเมตตาเป็นต้น แต่พวกพราหมณ์กลับสรรเสริญการฆ่าสัตว์หลายพันตัว คำของใครหนอเป็นจริง" ครั้งนั้น พระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า "สมณะทั้งหลายย่อมชำระล้างสิ่งที่ไม่สะอาดด้วยสิ่งที่สะอาด แต่พวกพราหมณ์ย่อมชำระล้างสิ่งที่ไม่สะอาดด้วยสิ่งที่ไม่สะอาด และไม่สามารถชำระล้างสิ่งที่ไม่สะอาดด้วยสิ่งที่ไม่สะอาดได้ คำของบรรพชิตเท่านั้นเป็นจริง" พระองค์จึงทรงเจริญพรหมวิหารทั้งสี่ประการ มีเมตตาเป็นต้น โดยนัยเริ่มต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" แล้วมีพระทัยแผ่ไปในประโยชน์เกื้อกูล รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า "จงปล่อยสัตว์ทั้งหมด ให้พวกมันดื่มน้ำที่เย็น ให้พวกมันกินหญ้าที่เขียวสด และขอให้ลมที่เย็นจงพัดมาสู่พวกมันเถิด" อำมาตย์เหล่านั้นก็ได้กระทำตามนั้น

තතො රාජා ‘‘කල්‍යාණමිත්තානං වචනෙනෙව පාපකම්මතො මුත්තොම්හී’’ති තත්ථෙව නිසින්නො විපස්සිත්වා පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. අමච්චෙහි ච භොජනවෙලායං ‘‘භුඤ්ජ, මහාරාජ, කාලො’’ති වුත්තෙ ‘‘නාහං රාජා’’ති පුරිමනයෙනෙව සබ්බං වත්වා ඉමං උදානබ්‍යාකරණගාථං අභාසි –

ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า "เราพ้นจากบาปกรรมได้ก็เพราะคำของกัลยาณมิตรโดยแท้" ดังนี้แล้ว ประทับนั่ง ณ ที่นั้นนั่นเอง ทรงเจริญวิปัสสนาแล้ว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ และเมื่ออำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลในเวลาเสวยพระกระยาหารว่า "มหาบพิตร ถึงเวลาแล้ว เชิญเสวยเถิด" พระองค์ตรัสตอบว่า "เราไม่ใช่พระราชา" แล้วตรัสทุกอย่างตามนัยก่อนหน้านี้ ได้ทรงเปล่งอุทานพยากรณคาถานี้ว่า –

‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති, සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන;

පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

เป็นผู้ไปได้ในทิศทั้งสี่ ไม่มีความขัดข้อง สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น

තත්ථ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු යථාසුඛවිහාරී, ‘‘එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.308; අ. නි. 4.125; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128) වා නයෙන බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාඵරිතා චතස්සො දිසා අස්ස සන්තීතිපි චාතුද්දිසො. තාසු දිසාසු කත්ථචි සත්තෙ [Pg.78] වා සඞ්ඛාරෙ වා භයෙන න පටිහඤ්ඤතීති අප්පටිඝො. සන්තුස්සමානොති ද්වාදසවිධස්ස සන්තොසස්සවසෙන සන්තුස්සකො, ඉතරීතරෙනාති උච්චාවචෙන පච්චයෙන. පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භීති එත්ථ පරිස්සයන්ති කායචිත්තානි, පරිහාපෙන්ති වා තෙසං සම්පත්තිං, තානි වා පටිච්ච සයන්තීති පරිස්සයා, බාහිරානං සීහබ්‍යග්ඝාදීනං අබ්භන්තරානඤ්ච කාමච්ඡන්දාදීනං කායචිත්තුපද්දවානං එතං අධිවචනං. තෙ පරිස්සයෙ අධිවාසනඛන්තියා ච වීරියාදීහි ධම්මෙහි ච සහතීති පරිස්සයානං සහිතා. ථද්ධභාවකරභයාභාවෙන අඡම්භී. කිං වුත්තං හොති? යථා තෙ චත්තාරො සමණා, එවං ඉතරීතරෙන පච්චයෙන සන්තුස්සමානො එත්ථ පටිපත්තිපදට්ඨානෙ සන්තොසෙ ඨිතො චතූසු දිසාසු මෙත්තාදිභාවනාය චාතුද්දිසො, සත්තසඞ්ඛාරෙසු පටිහනනභයාභාවෙන අප්පටිඝො ච හොති. සො චාතුද්දිසත්තා වුත්තප්පකාරානං පරිස්සයානං සහිතා, අප්පටිඝත්තා අඡම්භී ච හොතීති එවං පටිපත්තිගුණං දිස්වා යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. අථ වා තෙ සමණා විය සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන වුත්තනයෙනෙව චාතුද්දිසො හොතීති ඤත්වා එවං චාතුද්දිසභාවං පත්ථයන්තො යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා අධිගතොම්හි. තස්මා අඤ්ඤොපි ඊදිසං ඨානං පත්ථයමානො චාතුද්දිසතාය පරිස්සයානං සහිතා අප්පටිඝතාය ච අඡම්භී හුත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า จาตุทฺทิโส คือ ผู้มีปกติอยู่ตามสบายในทิศทั้ง ๔ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามที่ตรัสไว้เป็นต้นว่า "ย่อมอยู่แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง" (ที.นิ. ๓/๓๐๘; อํ.นิ. ๔/๑๒๕; จูฬนิ. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส ๑๒๘) ทิศทั้ง ๔ อันแผ่ไปแล้วด้วยพรหมวิหารภาวนา มีอยู่แก่บุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า จาตุทฺทิโส. ชื่อว่า อัปปฏิโฆ เพราะไม่กระทบกระทั่งสัตว์หรือสังขารในทิศเหล่านั้นในที่ไหนๆ เพราะความกลัว. บทว่า สนฺตุสฺสมาโน คือ ผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งสันโดษ ๑๒ อย่าง. บทว่า อิตรีตเรน คือ ด้วยปัจจัยอย่างสูงและอย่างต่ำ. ในบทว่า ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี นี้ ภัยที่ชื่อว่า ปริสสยะ เพราะเบียดเบียนกายและจิต หรือทำความสมบูรณ์ของกายและจิตนั้นให้เสื่อมไป หรืออาศัยกายและจิตเหล่านั้นเกิดขึ้น นี้เป็นชื่อของอุปัทวะทางกายและจิต ทั้งภายนอก คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น และทั้งภายใน คือ กามฉันทะ เป็นต้น. ชื่อว่า ผู้ทนต่อปริสสยะ เพราะทนต่อปริสสยะเหล่านั้นได้ด้วยอธิวาสนขันติและด้วยธรรมทั้งหลายมีวิริยะเป็นต้น. ชื่อว่า ผู้ไม่สะดุ้งกลัว เพราะไม่มีภัยอันทำให้เกิดความแข็งกระด้าง. ความว่าอย่างไร? คือ เหมือนสมณะ ๔ รูปเหล่านั้นฉันใด บุคคลนี้ก็ฉันนั้น คือ เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ตั้งอยู่ในสันโดษอันเป็นที่ตั้งแห่งปฏิปทาในที่นี้ ชื่อว่า จาตุทฺทิโส เพราะเจริญเมตตาเป็นต้นในทิศทั้ง ๔ และชื่อว่า อัปปฏิโฆ เพราะไม่มีภัยคือการกระทบกระทั่งในสัตว์และสังขารทั้งหลาย. บุคคลนั้น เพราะความเป็นผู้ไปในสี่ทิศ จึงเป็นผู้ทนต่อปริสสยะประเภทต่างๆ ที่กล่าวแล้ว และเพราะความเป็นผู้ไม่มีความขัดเคือง จึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งกลัว ด้วยเหตุนี้ เราเห็นคุณแห่งการปฏิบัติอย่างนี้แล้ว ปฏิบัติโดยแยบคาย จึงได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. อีกอย่างหนึ่ง เราได้รู้ว่า "บุคคลผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้เหมือนสมณะเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไปในสี่ทิศโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล" ดังนี้แล้ว ปรารถนาความเป็นผู้ไปในสี่ทิศอย่างนี้ จึงปฏิบัติโดยแยบคาย ได้บรรลุแล้ว. เพราะฉะนั้น แม้ผู้อื่นปรารถนาฐานะเช่นนี้ พึงเป็นผู้ทนต่อปริสสยะได้เพราะความเป็นผู้ไปในสี่ทิศ และเป็นผู้ไม่สะดุ้งกลัวเพราะความเป็นผู้ไม่มีความขัดเคือง เที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

චාතුද්දිසගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาจาตุททิสคาถา จบ.

43. දුස්සඞ්ගහාති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර අග්ගමහෙසී කාලමකාසි. තතො වීතිවත්තෙසු සොකදිවසෙසු එකං දිවසං අමච්චා ‘‘රාජූනං නාම තෙසු තෙසු කිච්චෙසු අග්ගමහෙසී අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බා, සාධු, දෙවො, අඤ්ඤං දෙවිං ආනෙතූ’’ති යාචිංසු. රාජා‘‘තෙන හි, භණෙ, ජානාථා’’ති ආහ. තෙ පරියෙසන්තා සාමන්තරජ්ජෙ රාජා මතො. තස්ස දෙවී රජ්ජං අනුසාසති. සා ච ගබ්භිනී හොති. අමච්චා ‘‘අයං රඤ්ඤො අනුරූපා’’ති ඤත්වා තං යාචිංසු. සා ‘‘ගබ්භිනී නාම මනුස්සානං අමනාපා හොති, සචෙ ආගමෙථ, යාව විජායාමි, එවං හොතු, නො චෙ, අඤ්ඤං පරියෙසථා’’ති ආහ. තෙ රඤ්ඤොපි එතමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා ‘‘ගබ්භිනීපි හොතු ආනෙථා’’ති. තෙ ආනෙසුං. රාජා තං අභිසිඤ්චිත්වා සබ්බං මහෙසීභොගං අදාසි. තස්සා පරිජනඤ්ච නානාවිධෙහි [Pg.79] පණ්ණාකාරෙහි සඞ්ගණ්හාති. සා කාලෙන පුත්තං විජායි. තම්පි රාජා අත්තනො ජාතපුත්තමිව සබ්බිරියාපථෙසු අඞ්කෙ ච උරෙ ච කත්වා විහරති. තතො දෙවියා පරිජනො චින්තෙසි ‘‘රාජා අතිවිය සඞ්ගණ්හාති කුමාරං, අතිවිස්සාසනියානි රාජහදයානි, හන්ද නං පරිභෙදෙමා’’ති.

๔๓. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ทุสฺสงฺคหา เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสีสิ้นพระชนม์. ต่อมา เมื่อวันคืนแห่งความโศกเศร้าผ่านไป วันหนึ่ง พวกอำมาตย์ได้ทูลวิงวอนว่า "อันพระราชาทั้งหลายจำเป็นต้องมีพระอัครมเหสีในกิจการนั้นๆ ขอเดชะ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ ขอพระองค์โปรดนำพระเทวีองค์อื่นมาเถิด". พระราชาตรัสว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงไปสืบหาดูเถิด". พวกเขาแสวงหาอยู่ ก็พบว่าในแว่นแคว้นใกล้เคียง พระราชาสิ้นพระชนม์ พระเทวีของพระองค์ทรงปกครองราชสมบัติ และพระนางก็ทรงพระครรภ์อยู่. พวกอำมาตย์ทราบว่า "พระนางนี้สมควรแก่พระราชา" จึงทูลขอพระนาง. พระนางตรัสว่า "อันสตรีมีครรภ์ย่อมไม่เป็นที่พอใจของมนุษย์ทั้งหลาย ถ้าท่านรอได้จนกว่าเราจะคลอด ก็จงเป็นเช่นนั้นเถิด แต่ถ้ารอไม่ได้ ก็จงไปแสวงหาหญิงอื่นเถิด". พวกอำมาตย์ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา. พระราชาตรัสว่า "แม้มีครรภ์ก็ช่างเถิด จงนำมา". พวกเขาก็นำมา. พระราชาทรงอภิเษกพระนางแล้ว ได้พระราชทานโภคสมบัติของพระมเหสีทั้งหมด และทรงสงเคราะห์บริวารของพระนางด้วยเครื่องบรรณาการต่างๆ. ต่อมา พระนางได้ประสูติพระโอรส. พระราชาก็ทรงเลี้ยงดูพระกุมารนั้นเหมือนเป็นพระโอรสของพระองค์เอง ทรงอุ้มไว้บนตักและพระอุระในอิริยาบถทั้งปวง. ครั้งนั้น บริวารของพระเทวีคิดว่า "พระราชาทรงสงเคราะห์พระกุมารยิ่งนัก น้ำพระทัยของพระราชานั้นไว้วางใจได้ยากยิ่ง เอาเถิด เรามาทำลาย (ความสัมพันธ์ของ) พระกุมารนั้นกันเถิด".

තතො කුමාරං – ‘‘ත්වං, තාත, අම්හාකං රඤ්ඤො පුත්තො, න ඉමස්ස රඤ්ඤො, මා එත්ථ විස්සාසං ආපජ්ජී’’ති ආහංසු. අථ කුමාරො ‘‘එහි පුත්තා’’ති රඤ්ඤා වුච්චමානොපි හත්ථෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪියමානොපි පුබ්බෙ විය රාජානං න අල්ලීයති. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති වීමංසන්තො තං පවත්තිං ඤත්වා ‘‘අරෙ, එතෙ මයා එවං සඞ්ගහිතාපි පටිකූලවුත්තිනො එවා’’ති නිබ්බිජ්ජිත්වා රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො. ‘‘රාජා පබ්බජිතො’’ති අමච්චපරිජනාපි බහූ පබ්බජිතා, ‘‘සපරිජනො රාජා පබ්බජිතො’’ති මනුස්සා පණීතෙ පච්චයෙ උපනෙන්ති. රාජා පණීතෙ පච්චයෙ යථාවුඩ්ඪං දාපෙති. තත්ථ යෙ සුන්දරං ලභන්ති, තෙ තුස්සන්ති. ඉතරෙ උජ්ඣායන්ති ‘‘මයං පරිවෙණසම්මජ්ජනාදීනි සබ්බකිච්චානි කරොන්තා ලූඛභත්තං ජිණ්ණවත්ථඤ්ච ලභාමා’’ති. සො තම්පි ඤත්වා ‘‘අරෙ, යථාවුඩ්ඪං දිය්‍යමානෙපි නාම උජ්ඣායන්ති, අහො, අයං පරිසා දුස්සඞ්ගහා’’ති පත්තචීවරං ආදාය එකො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තත්ථ ආගතෙහි ච කම්මට්ඨානං පුච්ඡිතො ඉමං ගාථං අභාසි –

ต่อมา พวกเขาได้กล่าวกับพระกุมารว่า "พ่อหนู ท่านเป็นโอรสของพระราชาของพวกเรา ไม่ใช่โอรสของพระราชานี้ อย่าได้ไว้วางใจในพระราชานี้เลย". ครั้งนั้น พระกุมารแม้พระราชาจะตรัสว่า "มานี่เถิด ลูก" แม้จะทรงจับพระหัตถ์ดึงไว้ ก็ไม่เข้าใกล้พระราชาเหมือนแต่ก่อน. พระราชาทรงพิจารณาว่า "นี่มันเรื่องอะไรกัน" เมื่อทรงทราบเรื่องราวนั้นแล้ว ทรงเบื่อหน่ายว่า "โอหนอ คนเหล่านี้ แม้เราจะสงเคราะห์อย่างนี้ ก็ยังประพฤติตนเป็นปฏิปักษ์" จึงทรงสละราชสมบัติแล้วเสด็จออกผนวช. เมื่อทราบว่า "พระราชาทรงผนวชแล้ว" แม้พวกอำมาตย์และบริวารจำนวนมากก็พากันบวชตาม. เมื่อทราบว่า "พระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงผนวชแล้ว" มนุษย์ทั้งหลายก็นำปัจจัยอันประณีตมาถวาย. พระราชาทรงให้แจกปัจจัยอันประณีตตามลำดับพรรษา. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น รูปใดได้ของดี ก็พอใจ. รูปอื่นๆ ก็พากันตำหนิว่า "พวกเราทำกิจทุกอย่าง มีการกวาดบริเวณเป็นต้น แต่กลับได้ภัตตาหารเศร้าหมองและผ้าเก่าๆ". แม้พระองค์ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงดำริว่า "โอหนอ แม้เราจะให้ตามลำดับพรรษา ก็ยังถูกตำหนิ โอ บริษัทนี้ช่างเลี้ยงยากเหลือเกิน" แล้วทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าป่าไปแต่ผู้เดียว ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนา ได้ทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ. ณ ที่นั้น เมื่อมีผู้มาทูลถามกรรมฐาน พระองค์จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า –

‘‘දුස්සඞ්ගහා පබ්බජිතාපි එකෙ, අථො ගහට්ඨා ඝරමාවසන්තා;

අප්පොස්සුක්කො පරපුත්තෙසු හුත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บรรพชิตบางพวกก็เลี้ยงยาก แม้คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนก็เช่นกัน พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในบุตรของผู้อื่น แล้วเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนี้แล"

සා අත්ථතො පාකටා එව. අයං පන යොජනා – දුස්සඞ්ගහා පබ්බජිතාපි එකෙ, යෙ අසන්තොසාභිභූතා, තථාවිධා එව ච අථො ගහට්ඨා ඝරමාවසන්තා. එතමහං දුස්සඞ්ගහභාවං ජිගුච්ඡන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

คาถานั้นมีความหมายปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. ส่วนนี้เป็นการประกอบความ – บรรพชิตบางพวกผู้ถูกความไม่สันโดษครอบงำ เป็นผู้เลี้ยงยาก แม้คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เรานี้รังเกียจความเป็นผู้เลี้ยงยากนั้น จึงเริ่มเจริญวิปัสสนา ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล.

දුස්සඞ්ගහගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาทุสสังคหคาถา จบ.

44. ඔරොපයිත්වාති [Pg.80] කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර චාතුමාසිකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා ගිම්හානං පඨමෙ මාසෙ උය්‍යානං ගතො. තත්ථ රමණීයෙ භූමිභාගෙ නීලඝනපත්තසඤ්ඡන්නං කොවිළාරරුක්ඛං දිස්වා ‘‘කොවිළාරමූලෙ මම සයනං පඤ්ඤාපෙථා’’ති වත්වා උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හසමයං තත්ථ සෙය්‍යං කප්පෙසි. පුන ගිම්හානං මජ්ඣිමෙ මාසෙ උය්‍යානං ගතො. තදා කොවිළාරො පුප්ඵිතො හොති, තදාපි තථෙව අකාසි. පුන ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ ගතො. තදා කොවිළාරො සඤ්ඡින්නපත්තො සුක්ඛරුක්ඛො විය හොති. තදාපි සො අදිස්වාව තං රුක්ඛං පුබ්බපරිචයෙන තත්ථෙව සෙය්‍යං ආණාපෙසි. අමච්චා ජානන්තාපි ‘‘රඤ්ඤා ආණත්ත’’න්ති භයෙන තත්ථ සයනං පඤ්ඤාපෙසුං. සො උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හසමයං තත්ථ සෙය්‍යං කප්පෙන්තො තං රුක්ඛං දිස්වා ‘‘අරෙ, අයං පුබ්බෙ සඤ්ඡන්නපත්තො මණිමයො විය අභිරූපදස්සනො අහොසි. තතො මණිවණ්ණසාඛන්තරෙ ඨපිතපවාළඞ්කුරසදිසෙහි පුප්ඵෙහි සස්සිරිකචාරුදස්සනො අහොසි. මුත්තාදලසදිසවාලිකාකිණ්ණො චස්ස හෙට්ඨා භූමිභාගො බන්ධනා පමුත්තපුප්ඵසඤ්ඡන්නො රත්තකම්බලසන්ථතො විය අහොසි. සො නාමජ්ජ සුක්ඛරුක්ඛො විය සාඛාමත්තාවසෙසො ඨිතො. ‘අහො, ජරාය උපහතො කොවිළාරො’’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අනුපාදින්නම්පි තාව ජරා හඤ්ඤති, කිමඞ්ග පන උපාදින්න’’න්ති අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභි. තදනුසාරෙනෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙ දුක්ඛතො අනත්තතො ච විපස්සන්තො ‘‘අහො වතාහම්පි සඤ්ඡින්නපත්තො කොවිළාරො විය අපෙතගිහිබ්‍යඤ්ජනො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථයමානො අනුපුබ්බෙන තස්මිං සයනතලෙ දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපන්නොයෙව පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තතො ගමනකාලෙ අමච්චෙහි ‘‘කාලො ගන්තුං, මහාරාජා’’ති වුත්තෙ ‘‘නාහං රාජා’’තිආදීනි වත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉමං ගාථං අභාසි –

๔๔. เรื่องของคาถาว่า โอโรปยิตฺวา เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาพระนามว่าจาตุมาสิกพรหมทัต เสด็จไปยังพระอุทยานในเดือนแรกแห่งคิมหันตฤดู ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นต้นกากะทิงซึ่งมีใบหนาทึบสีเขียวในภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ จึงตรัสว่า "พวกท่านจงปูที่นอนของเราที่โคนต้นกากะทิง" แล้วทรงเล่นในพระอุทยาน และในเวลาเย็นก็ทรงสำเร็จการบรรทม ณ ที่นั้น ต่อมา ในเดือนกลางแห่งคิมหันตฤดู ก็เสด็จไปยังพระอุทยานอีกครั้ง ในครั้งนั้น ต้นกากะทิงมีดอกบานสะพรั่ง พระองค์ก็ทรงกระทำเช่นเดิมอีก ต่อมา ในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู ก็เสด็จไปอีกครั้ง ในครั้งนั้น ต้นกากะทิงมีใบร่วงหล่นหมดสิ้น เป็นประดุจต้นไม้แห้ง ถึงกระนั้น พระองค์ก็มิได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้นั้น ด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อน จึงรับสั่งให้ปูที่นอน ณ ที่นั้นนั่นเอง พวกอำมาตย์แม้จะทราบอยู่ ก็ได้ปูที่นอน ณ ที่นั้น ด้วยความกลัวเพราะเป็นพระราชโองการ พระองค์ทรงเล่นในพระอุทยานแล้ว ในเวลาเย็น เมื่อจะทรงสำเร็จการบรรทม ณ ที่นั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้นั้น จึงทรงพระดำริว่า "อ้อ ต้นไม้นี้แต่ก่อนมีใบปกคลุมหนาแน่น งดงามน่าดูราวกับทำด้วยแก้วมณี ต่อจากนั้น ก็มีดอกคล้ายหน่อปะการังที่วางไว้ระหว่างกิ่งก้านสีดังแก้วมณี ทำให้มีสิริสวยงามน่าดู ทั้งพื้นดินเบื้องล่างก็เกลื่อนกลาดด้วยทรายคล้ายแผ่นมุกดา ปกคลุมด้วยดอกไม้ที่หลุดจากขั้ว ราวกับปูลาดด้วยผ้ากัมพลสีแดง ต้นไม้นั้น บัดนี้กลับยืนต้นเหลือแต่กิ่งก้านราวกับต้นไม้แห้ง อนิจจา ต้นกากะทิงถูกชราครอบงำแล้ว" ครั้นทรงดำริดังนี้แล้ว จึงทรงได้อนิจจสัญญาว่า "แม้สิ่งที่ไม่มีวิญญาณก็ยังถูกชราเบียดเบียนได้ก่อน แล้วจะกล่าวไปไยถึงสิ่งที่มีวิญญาณเล่า" พระองค์ทรงเจริญวิปัสสนาเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นทุกข์และเป็นอนัตตาตามลำดับแห่งสัญญานั้น ปรารถนาอยู่ว่า "โอหนอ แม้เราก็พึงเป็นผู้ปราศจากเครื่องหมายของคฤหัสถ์ ดุจต้นกากะทิงที่ใบร่วงหล่นหมดแล้ว" โดยลำดับ ขณะที่บรรทมตะแคงขวาอยู่บนที่นอนนั้นเอง ก็ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ต่อมา ในเวลาจะเสด็จกลับ เมื่อพวกอำมาตย์กราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ถึงเวลาเสด็จกลับแล้ว" พระองค์จึงตรัสว่า "เราไม่ใช่พระราชา" เป็นต้น แล้วได้ตรัสพระคาถานี้ตามนัยก่อนนั่นเองว่า –

‘‘ඔරොපයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි, සඤ්ඡින්නපත්තො යථා කොවිළාරො;

ඡෙත්වාන වීරො ගිහිබන්ධනානි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บุคคลผู้เป็นวีระ พึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์เสีย ดุจต้นกากะทิงที่ใบร่วงหล่นหมดแล้ว ตัดเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้แล"

තත්ථ ඔරොපයිත්වාති අපනෙත්වා. ගිහිබ්‍යඤ්ජනානීති කෙසමස්සුඔදාතවත්ථාලඞ්කාරමාලාගන්ධවිලෙපනඉත්ථිපුත්තදාසිදාසාදීනි. එතානි හි ගිහිභාවං [Pg.81] බ්‍යඤ්ජයන්ති, තස්මා ‘‘ගිහිබ්‍යඤ්ජනානී’’ති වුච්චන්ති. සඤ්ඡින්නපත්තොති පතිතපත්තො. ඡෙත්වානාති මග්ගඤාණෙන ඡින්දිත්වා. වීරොති මග්ගවීරියසමන්නාගතො. ගිහිබන්ධනානීති කාමබන්ධනානි. කාමා හි ගිහීනං බන්ධනානි. අයං තාව පදත්ථො.

ในคาถานั้น บทว่า โอโรปยิตฺวา ความว่า นำออกไปแล้ว. บทว่า คิหิพฺยญฺชนานิ ได้แก่ ผม หนวด ผ้าขาว เครื่องประดับ พวงมาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ ภรรยา บุตร ทาสี ทาส เป็นต้น. จริงอยู่ สิ่งเหล่านี้ย่อมแสดงความเป็นคฤหัสถ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "คิหิพฺยญฺชนานิ" (เครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์). บทว่า สญฺฉินฺนปตฺโต ความว่า มีใบอันร่วงหล่นแล้ว. บทว่า เฉตฺวาน ความว่า ตัดแล้วด้วยมรรคญาณ. บทว่า วีโร ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเพียรในมรรค. บทว่า คิหิพนฺธนานิ ได้แก่ เครื่องผูกคือกาม. จริงอยู่ กามทั้งหลายเป็นเครื่องผูกของคฤหัสถ์. นี้เป็นอรรถแห่งบทก่อน.

අයං පන අධිප්පායො – ‘‘අහො වතාහම්පි ඔරොපයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි සඤ්ඡින්නපත්තො යථා කොවිළාරො භවෙය්‍ය’’න්ති එවඤ්හි චින්තයමානො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ส่วนนี้เป็นอธิบายความว่า "โอหนอ แม้เราก็พึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์เสีย เป็นดุจต้นกากะทิงที่ใบร่วงหล่นหมดแล้ว" เมื่อคิดดังนี้แล้ว จึงเริ่มเจริญวิปัสสนา บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล.

කොවිළාරගාථාවණ්ණනා සමත්තා. පඨමො වග්ගො නිට්ඨිතො.

อรรถกถาโกวิฬารคาถา จบ. วรรคที่หนึ่ง จบ.

45-46. සචෙ ලභෙථාති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ ද්වෙ පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නා. තතො චවිත්වා තෙසං ජෙට්ඨකො බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො අහොසි, කනිට්ඨො පුරොහිතස්ස පුත්තො අහොසි. තෙ එකදිවසංයෙව පටිසන්ධිං ගහෙත්වා එකදිවසමෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා සහපංසුකීළිතසහායකා අහෙසුං. පුරොහිතපුත්තො පඤ්ඤවා අහොසි. සො රාජපුත්තං ආහ – ‘‘සම්ම, ත්වං පිතුනො අච්චයෙන රජ්ජං ලභිස්සසි, අහං පුරොහිතට්ඨානං, සුසික්ඛිතෙන ච සුඛං රජ්ජං අනුසාසිතුං සක්කා, එහි සිප්පං උග්ගහෙස්සාමා’’ති. තතො උභොපි පුබ්බොපචිතකම්මා හුත්වා ගාමනිගමාදීසු භික්ඛං චරමානා පච්චන්තජනපදගාමං ගතා. තඤ්ච ගාමං පච්චෙකබුද්ධා භික්ඛාචාරවෙලාය පවිසන්ති. අථ මනුස්සා පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා උස්සාහජාතා ආසනානි පඤ්ඤාපෙන්ති, පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං උපනාමෙන්ති, මානෙන්ති, පූජෙන්ති. තෙසං එතදහොසි – ‘‘අම්හෙහි සදිසා උච්චාකුලිකා නාම නත්ථි, අථ ච පනිමෙ මනුස්සා යදි ඉච්ඡන්ති, අම්හාකං භික්ඛං දෙන්ති, යදි ච නිච්ඡන්ති, න දෙන්ති, ඉමෙසං පන පබ්බජිතානං එවරූපං සක්කාරං කරොන්ති, අද්ධා එතෙ කිඤ්චි සිප්පං ජානන්ති, හන්ද නෙසං සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හාමා’’ති.

เรื่องของคาถาว่า สเจ ลเภถ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ ๒ องค์บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตร (วัตรของผู้ไปแล้วกลับมา) ตลอดสองหมื่นปี แล้วบังเกิดในเทวโลก. ครั้นจุติจากเทวโลกนั้นแล้ว องค์พี่ได้เป็นโอรสของพระราชาแห่งกรุงพาราณสี องค์น้องได้เป็นบุตรของปุโรหิต. ท่านทั้งสองถือปฏิสนธิในวันเดียวกัน คลอดจากครรภ์มารดาในวันเดียวกัน ได้เป็นสหายเล่นฝุ่นด้วยกัน. บุตรของปุโรหิตเป็นผู้มีปัญญา. เขาได้กล่าวกับราชบุตรว่า "สหาย ท่านจักได้ราชสมบัติโดยการล่วงไปแห่งพระบิดา เราจักได้ตำแหน่งปุโรหิต อันผู้ศึกษาศิลปะมาดีแล้วย่อมสามารถปกครองราชสมบัติได้โดยง่าย มาเถิด เรามาเรียนศิลปะกัน". ต่อจากนั้น ทั้งสองท่านผู้มีกรรมอันสั่งสมไว้ในปางก่อน ได้เที่ยวภิกขาจารไปในบ้านและนิคมเป็นต้น จนถึงหมู่บ้านในชนบทชายแดน. และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านนั้นในเวลาภิกขาจาร. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว เกิดความกระตือรือร้น จัดแจงอาสนะ น้อมถวายของเคี้ยวของฉันอันประณีต ให้ความเคารพ บูชา. ท่านทั้งสองได้มีความคิดดังนี้ว่า "ผู้มีตระกูลสูงเสมอด้วยเราไม่มี แต่ทว่ามนุษย์เหล่านี้ หากปรารถนาก็ให้ภิกษาแก่เรา หากไม่ปรารถนาก็ไม่ให้ แต่กลับทำการสักการะเช่นนี้แก่บรรพชิตเหล่านี้ แน่นอนว่าท่านเหล่านี้ต้องรู้ศิลปะอะไรบางอย่าง เอาเถิด เราไปเรียนศิลปะในสำนักของท่านเหล่านี้กัน".

තෙ [Pg.82] මනුස්සෙසු පටික්කන්තෙසු ඔකාසං ලභිත්වා ‘‘යං, භන්තෙ, තුම්හෙ සිප්පං ජානාථ, තං අම්හෙපි සික්ඛාපෙථා’’ති යාචිංසු. පච්චෙකබුද්ධා ‘‘න සක්කා අපබ්බජිතෙන සික්ඛිතු’’න්ති ආහංසු. තෙ පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජිංසු. තතො නෙසං පච්චෙකබුද්ධා ‘‘එවං වො නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන ආභිසමාචාරිකං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ඉමස්ස සිප්පස්ස එකීභාවාභිරති නිප්ඵත්ති, තස්මා එකෙනෙව නිසීදිතබ්බං, එකෙන චඞ්කමිතබ්බං, ඨාතබ්බං, සයිතබ්බ’’න්ති පාටියෙක්කං පණ්ණසාලමදංසු. තතො තෙ අත්තනො අත්තනො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිසීදිංසු. පුරොහිතපුත්තො නිසින්නකාලතො පභුති චිත්තසමාධානං ලද්ධා ඣානං ලභි. රාජපුත්තො මුහුත්තෙනෙව උක්කණ්ඨිතො තස්ස සන්තිකං ආගතො. සො තං දිස්වා ‘‘කිං, සම්මා’’ති පුච්ඡි. ‘‘උක්කණ්ඨිතොම්හී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි ඉධ නිසීදා’’ති. සො තත්ථ මුහුත්තං නිසීදිත්වා ආහ – ‘‘ඉමස්ස කිර, සම්ම, සිප්පස්ස එකීභාවාභිරති නිප්ඵත්තී’’ති පුරොහිතපුත්තො ‘‘එවං, සම්ම, තෙන හි ත්වං අත්තනො නිසින්නොකාසං එව ගච්ඡ, උග්ගහෙස්සාමි ඉමස්ස සිප්පස්ස නිප්ඵත්ති’’න්ති ආහ. සො ගන්ත්වා පුනපි මුහුත්තෙනෙව උක්කණ්ඨිතො පුරිමනයෙනෙව තික්ඛත්තුං ආගතො.

คนทั้งสองนั้น เมื่อพวกมนุษย์หลีกไปแล้ว ได้โอกาสจึงทูลขอว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ศิลปะใดที่ท่านทั้งหลายรู้ ขอได้โปรดสอนศิลปะนั้นแก่พวกข้าพเจ้าบ้าง” พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า “ผู้ที่ยังไม่ได้บวช ไม่สามารถจะเรียนได้” คนทั้งสองนั้นทูลขอบรรพชาแล้วจึงบวช ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้บอกอภิสมาจาริกวัตรแก่เธอทั้งสองโดยนัยเป็นต้นว่า “พวกเธอพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้” แล้วได้มอบบรรณศาลาให้คนละหลัง (พร้อมกับกล่าวว่า) “ความสำเร็จแห่งศิลปะนี้คือความยินดีในความเป็นผู้เดียว เพราะฉะนั้น พึงนั่งผู้เดียว พึงจงกรม พึงยืน พึงนอนผู้เดียว” ลำดับนั้น เธอทั้งสองเข้าไปสู่บรรณศาลาของตนๆ แล้วนั่งลง บุตรของปุโรหิตได้ความตั้งมั่นแห่งจิตตั้งแต่เวลาที่นั่งลง ได้บรรลุฌาน ส่วนราชบุตรกระสับกระส่ายในชั่วครู่เดียว ก็มายังสำนักของเขา เขาเห็นราชบุตรนั้นแล้วจึงถามว่า “สหาย เป็นอะไรไป” ราชบุตรตอบว่า “เรากระสับกระส่าย” (บุตรปุโรหิตจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนั่งที่นี่เถิด” ราชบุตรนั้นนั่งอยู่ ณ ที่นั้นครู่หนึ่งแล้วกล่าวว่า “สหาย ได้ยินว่า ความสำเร็จแห่งศิลปะนี้คือความยินดีในความเป็นผู้เดียว” บุตรปุโรหิตกล่าวว่า “ใช่แล้ว สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปยังที่นั่งของตนเถิด เราจักเรียนเอาความสำเร็จแห่งศิลปะนี้” ราชบุตรนั้นไปแล้ว ก็กระสับกระส่ายอีกในชั่วครู่เดียว กลับมาถึงสามครั้งโดยนัยก่อนนั่นเอง

තතො නං පුරොහිතපුත්තො තථෙව උය්‍යොජෙත්වා තස්මිං ගතෙ චින්තෙසි ‘‘අයං අත්තනො ච කම්මං හාපෙති, මම ච ඉධාභික්ඛණං ආගච්ඡන්තො’’ති. සො පණ්ණසාලතො නික්ඛම්ම අරඤ්ඤං පවිට්ඨො. ඉතරො අත්තනො පණ්ණසාලායෙව නිසින්නො පුනපි මුහුත්තෙනෙව උක්කණ්ඨිතො හුත්වා තස්ස පණ්ණසාලං ආගන්ත්වා ඉතො චිතො ච මග්ගන්තොපි තං අදිස්වා චින්තෙසි – ‘‘යො ගහට්ඨකාලෙ පණ්ණාකාරම්පි ආදාය ආගතො මං දට්ඨුං න ලභති, සො නාම මයි ආගතෙ දස්සනම්පි අදාතුකාමො පක්කාමි, අහො, රෙ චිත්ත, න ලජ්ජසි, යං මං චතුක්ඛත්තුං ඉධානෙසි, සොදානි තෙ වසෙ න වත්තිස්සාමි, අඤ්ඤදත්ථු තංයෙව මම වසෙ වත්තාපෙස්සාමී’’ති අත්තනො සෙනාසනං පවිසිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ආකාසෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. ඉතරොපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා තත්ථෙව අගමාසි. තෙ උභොපි මනොසිලාතලෙ නිසීදිත්වා පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං ඉමා උදානගාථායො අභාසිංසු –

ลำดับนั้น บุตรปุโรหิตส่งราชบุตรนั้นไปอย่างเดิมนั่นแหละ เมื่อราชบุตรนั้นไปแล้ว จึงคิดว่า “ผู้นี้มาที่นี่บ่อยๆ ย่อมทำกรรมฐานของตนและของเราให้เสื่อม” เขาจึงออกจากบรรณศาลาเข้าไปสู่ป่า ส่วนอีกคนหนึ่ง (ราชบุตร) นั่งอยู่ในบรรณศาลาของตนนั่นเอง ก็กระสับกระส่ายอีกในชั่วครู่เดียว มายังบรรณศาลาของเขาแล้ว แสวงหาอยู่ทั้งที่นี่และที่นั่น ก็ไม่เห็นเขา จึงคิดว่า “สหายผู้นี้ ในเวลาเป็นคฤหัสถ์ยังเคยถือเครื่องบรรณาการมาเพื่อจะพบเรา บัดนี้ เมื่อเรามาถึงแล้ว กลับไม่ต้องการแม้แต่จะให้เห็นหน้า ได้หลีกไปเสียแล้ว โอ้หนอ จิตผู้เลวทราม เจ้าไม่ละอายหรือ ที่นำเรามาที่นี่ถึงสี่ครั้ง บัดนี้ เราจักไม่เป็นไปในอำนาจของเจ้า โดยที่แท้แล้ว เราจักทำให้เจ้านั่นแหละเป็นไปในอำนาจของเรา” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปสู่เสนาสนะของตน เริ่มเจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แล้วเหาะไปทางอากาศสู่เงื้อมเขานันทมูลกะ แม้สหายอีกท่านหนึ่ง ก็เข้าไปสู่ป่า เริ่มเจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แล้วไปสู่ที่นั้นเช่นกัน ท่านทั้งสองนั้นนั่งอยู่บนแผ่นหินมโนศิลาแล้ว ต่างองค์ต่างเปล่งอุทานคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘සචෙ [Pg.83] ලභෙථ නිපකං සහායං, සද්ධිං චරං සාධුවිහාරි ධීරං;

අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානි, චරෙය්‍ය තෙනත්තමනො සතීමා.

ถ้าพึงได้สหายผู้รอบคอบ ผู้เที่ยวไปร่วมกัน มีปกติอยู่ด้วยดี มีปัญญา ก็พึงครอบงำอันตรายทั้งปวง แล้วเที่ยวไปกับสหายนั้นด้วยความดีใจ มีสติ

‘‘නො චෙ ලභෙථ නිපකං සහායං, සද්ධිං චරං සාධුවිහාරි ධීරං;

රාජාව රට්ඨං විජිතං පහාය, එකො චරෙ මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගො’’ති.

ถ้าไม่พึงได้สหายผู้รอบคอบ ผู้เที่ยวไปร่วมกัน มีปกติอยู่ด้วยดี มีปัญญา ก็พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจพระราชาที่ทรงละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้ว และดุจช้างมาตังคะที่เที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง ฉะนั้น

තත්ථ නිපකන්ති පකතිනිපුණං පණ්ඩිතං කසිණපරිකම්මාදීසු කුසලං. සාධුවිහාරින්ති අප්පනාවිහාරෙන වා උපචාරෙන වා සමන්නාගතං. ධීරන්ති ධිතිසම්පන්නං. තත්ථ නිපකත්තෙන ධිතිසම්පදා වුත්තා. ඉධ පන ධිතිසම්පන්නමෙවාති අත්ථො. ධිති නාම අසිථිලපරක්කමතා, ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’ති (ම. නි. 2.184; අ. නි. 2.5; මහානි. 196) එවං පවත්තවීරියස්සෙතං අධිවචනං. අපිච ධිකතපාපොතිපි ධීරො. රාජාව රට්ඨං විජිතං පහායාති යථා පටිරාජා ‘‘විජිතං රට්ඨං අනත්ථාවහ’’න්ති ඤත්වා රජ්ජං පහාය එකො චරති, එවං බාලසහායං පහාය එකො චරෙ. අථ වා රාජාව රට්ඨන්ති යථා සුතසොමො රාජා විජිතං රට්ඨං පහාය එකො චරි, යථා ච මහාජනකො, එවං එකො චරෙති අයම්පි තස්සත්ථො. සෙසං වුත්තානුසාරෙන සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า นิปกํ ได้แก่ ผู้มีปัญญาเฉียบแหลมโดยปกติ เป็นบัณฑิต ฉลาดในกสิณบริกรรมเป็นต้น บทว่า สาธุวิหารึ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอัปปนาวิหาร หรืออุปจารวิหาร บทว่า ธีรํ ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยธิติ (ความเพียร) ในบทว่า นิปกํ นั้น ท่านกล่าวถึงความถึงพร้อมด้วยธิติ (ในบางแห่ง) แต่ในที่นี้ มีความหมายว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยธิติ (ด้วยบทว่า ธีรํ) นั่นเอง ชื่อว่า ธิติ ได้แก่ ความมีอุตสาหะไม่ย่อหย่อน เป็นชื่อของความเพียรที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “หนัง เอ็น และกระดูกจงเหลืออยู่...” (เป็นต้น) อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่กำจัดบาปได้แล้ว ก็ชื่อว่า ธีระ บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย ความว่า เปรียบเหมือนพระราชาทรงทราบว่า “แว่นแคว้นที่พิชิตแล้วนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์” จึงทรงสละราชสมบัติแล้วเสด็จไปแต่ผู้เดียว ฉันใด บุคคลก็พึงละสหายผู้เป็นพาลแล้วเที่ยวไปผู้เดียว ฉันนั้น อีกนัยหนึ่ง บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ ความว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนอย่างที่พระเจ้าสุตโสมทรงสละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้วเสด็จไปแต่ผู้เดียว และเหมือนอย่างพระมหาชนก ฉันใด ฉันนั้น นี้ก็เป็นความหมายของบทนั้นเช่นกัน ส่วนที่เหลือสามารถทราบได้โดยนัยที่กล่าวแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่ขยายความให้พิสดาร

සහායගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยสหาย จบ

47. අද්ධා පසංසාමාති ඉමිස්සා ගාථාය යාව ආකාසතලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ පච්චෙකබුද්ධානං නිසජ්ජා, තාව චාතුද්දිසගාථාය උප්පත්තිසදිසා එව උප්පත්ති. අයං පන විසෙසො – යථා සො රාජා රත්තියා තික්ඛත්තුං උබ්බිජ්ජි, න තථා අයං, නෙවස්ස යඤ්ඤො පච්චුපට්ඨිතො අහොසි. සො ආකාසතලෙ පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු පච්චෙකබුද්ධෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘මයං, මහාරාජ, අනවජ්ජභොජිනො නාමා’’ති. ‘‘භන්තෙ, ‘අනවජ්ජභොජිනො’ති ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති? ‘‘සුන්දරං වා අසුන්දරං වා ලද්ධා නිබ්බිකාරා භුඤ්ජාම, මහාරාජා’’ති. තං සුත්වා රඤ්ඤො එතදහොසි ‘‘යංනූනාහං ඉමෙ උපපරික්ඛෙය්‍යං එදිසා වා නො වා’’ති. තං දිවසං කණාජකෙන [Pg.84] බිලඞ්ගදුතියෙන පරිවිසි. පච්චෙකබුද්ධා අමතං භුඤ්ජන්තා විය නිබ්බිකාරා භුඤ්ජිංසු. රාජා ‘‘හොන්ති නාම එකදිවසං පටිඤ්ඤාතත්තා නිබ්බිකාරා, ස්වෙ ජානිස්සාමී’’ති ස්වාතනායපි නිමන්තෙසි. තතො දුතියදිවසෙපි තථෙවාකාසි. තෙපි තථෙව පරිභුඤ්ජිංසු. අථ රාජා ‘‘ඉදානි සුන්දරං දත්වා වීමංසිස්සාමී’’ති පුනපි නිමන්තෙත්වා, ද්වෙ දිවසෙ මහාසක්කාරං කත්වා, පණීතෙන අතිවිචිත්‍රෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසි. තෙපි තථෙව නිබ්බිකාරා භුඤ්ජිත්වා රඤ්ඤො මඞ්ගලං වත්වා පක්කමිංසු. රාජා අචිරපක්කන්තෙසු තෙසු ‘‘අනවජ්ජභොජිනොව එතෙ සමණා, අහො වතාහම්පි අනවජ්ජභොජී භවෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා මහාරජ්ජං පහාය පබ්බජ්ජං සමාදාය විපස්සනං ආරභිත්වා, පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා, මඤ්ජූසකරුක්ඛමූලෙ පච්චෙකබුද්ධානං මජ්ඣෙ අත්තනො ආරම්මණං විභාවෙන්තො ඉමං ගාථං අභාසි –

๔๗. ในคาถานี้ที่ขึ้นต้นว่า อทฺธา ปสํสาม ดังนี้ เรื่องราวเบื้องต้นเป็นเช่นเดียวกับเรื่องราวในจาตุททิสคาถา ตราบเท่าที่พระปัจเจกพุทธเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในที่แจ้ง แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ พระเจ้าพาราณสีพระองค์นั้นทรงเคยสะดุ้งตื่น 3 ครั้งในเวลากลางคืน แต่พระราชาพระองค์นี้ไม่เป็นเช่นนั้น และการบูชายัญก็มิได้ถูกจัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์ พระองค์ทรงให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในที่แจ้งแล้วตรัสถามว่า "ท่านทั้งหลายคือใคร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร พวกอาตมาชื่อว่า อนวัชชโภชี" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า 'อนวัชชโภชี' นี้มีความหมายว่าอย่างไร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร พวกอาตมาได้อาหารดีหรือไม่ดี ก็ฉันโดยไม่มีอาการเปลี่ยนแปลง" เมื่อทรงสดับดังนั้น พระราชาก็ทรงมีพระราชดำริว่า "ไฉนหนอ เราพึงทดลองท่านเหล่านี้ดูว่า เป็นเช่นนั้นจริงหรือไม่" ในวันนั้น พระองค์ได้ถวายข้าวปลายเกวียนกับน้ำผักดอง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็ฉันโดยไม่มีอาการเปลี่ยนแปลง ราวกับฉันอมฤตรส พระราชาทรงดำริว่า "เป็นไปได้ว่า ในวันหนึ่งท่านอาจไม่มีอาการเปลี่ยนแปลงเพราะได้ปฏิญาณไว้ พรุ่งนี้เราจักรู้" จึงได้นิมนต์ไว้สำหรับวันรุ่งขึ้นด้วย ต่อมาในวันที่สอง ก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้นอีก พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ฉันเช่นเดิมอีก ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า "บัดนี้ เราจักถวายอาหารอย่างดีแล้วทดลองดู" จึงนิมนต์อีกครั้ง แล้วทรงกระทำมหาทานเป็นเวลาสองวัน ทรงถวายของเคี้ยวของฉันอันประณีตและวิจิตรยิ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ฉันโดยไม่มีอาการเปลี่ยนแปลงเช่นเดิม แล้วกล่าวคำมงคลแก่พระราชาแล้วก็หลีกไป เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน พระราชาทรงดำริว่า "สมณะเหล่านี้เป็นอนวัชชโภชีโดยแท้ โอ้หนอ แม้เราก็พึงเป็นอนวัชชโภชีบ้าง" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติอันยิ่งใหญ่ ทรงถือเพศบรรพชาแล้วเจริญวิปัสสนา ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว เมื่อประทับนั่งท่ามกลางหมู่พระปัจเจกพุทธเจ้า ณ โคนต้นมัญชูสกพฤกษ์ ทรงประกาศอารมณ์ของพระองค์ จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า –

‘‘අද්ධා පසංසාම සහායසම්පදං, සෙට්ඨා සමා සෙවිතබ්බා සහායා;

එතෙ අලද්ධා අනවජ්ජභොජී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

เราขอสรรเสริญความถึงพร้อมด้วยสหายโดยแท้, ควรคบหาสหายผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอกัน; เมื่อไม่ได้สหายเหล่านี้ พึงเป็นผู้บริโภคโภชนะที่ไม่มีโทษ, เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น

සා පදත්ථතො උත්තානා එව. කෙවලං පන සහායසම්පදන්ති එත්ථ අසෙඛෙහි සීලාදික්ඛන්ධෙහි සම්පන්නා සහායා එව සහායසම්පදාති වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ යොජනා – යායං වුත්තා සහායසම්පදා, තං සහායසම්පදං අද්ධා පසංසාම, එකංසෙනෙව ථොමෙමාති වුත්තං හොති. කථං? සෙට්ඨා සමා සෙවිතබ්බා සහායාති. කස්මා? අත්තනො හි සීලාදීහි සෙට්ඨෙ සෙවමානස්ස සීලාදයො ධම්මා අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණන්ති. සමෙ සෙවමානස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං සමධාරණෙන කුක්කුච්චස්ස විනොදනෙන ච ලද්ධා න පරිහායන්ති. එතෙ පන සහායකෙ සෙට්ඨෙ ච සමෙ ච අලද්ධා කුහනාදිමිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නං භොජනං භුඤ්ජන්තො තත්ථ ච පටිඝානුනයං අනුප්පාදෙන්තො අනවජ්ජභොජී හුත්වා අත්ථකාමො කුලපුත්තො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. අහම්පි හි එවං චරන්තො ඉමං සම්පත්තිං අධිගතොම්හීති.

คาถานั้นมีความหมายตื้นตามบทอยู่แล้ว เพียงแต่ในบทว่า สหายสมฺปทํ นี้ พึงทราบว่า สหายผู้สมบูรณ์ด้วยกองศีลเป็นต้น ซึ่งเป็นพระอเสขะเท่านั้น ชื่อว่า สหายสัมปทา การประกอบความในคาถานี้มีดังนี้ – สหายสัมปทาใดที่ท่านกล่าวไว้ เราย่อมสรรเสริญสหายสัมปทานั้นโดยแท้ คือกล่าวได้ว่า เราย่อมยกย่องโดยส่วนเดียว ถามว่า อย่างไร ตอบว่า คือสหายผู้ประเสริฐกว่าและผู้เสมอกันอันบุคคลพึงคบหา ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะเมื่อบุคคลคบหาสหายผู้ประเสริฐกว่าตนด้วยศีลเป็นต้น ธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ เมื่อคบหาสหายผู้เสมอกัน ธรรมที่ได้แล้วย่อมไม่เสื่อม เพราะการช่วยเหลือซึ่งกันและกัน และเพราะการบรรเทาความรำคาญใจ แต่เมื่อไม่ได้สหายเหล่านั้น ทั้งผู้ประเสริฐกว่าและผู้เสมอกัน กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ พึงเว้นมิจฉาอาชีวะมีกุหนาเป็นต้น บริโภคโภชนะที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ ไม่ทำความขัดเคืองและความพอใจในโภชนะนั้น เป็นผู้มีโภชนะอันไม่มีโทษ เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น ด้วยว่า แม้เราก็ประพฤติอย่างนี้ จึงได้บรรลุสมบัตินี้

අනවජ්ජභොජිගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาอนวัชชโภชีคาถา จบ.

48. දිස්වා [Pg.85] සුවණ්ණස්සාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො බාරාණසිරාජා ගිම්හසමයෙ දිවාසෙය්‍යං උපගතො. සන්තිකෙ චස්ස වණ්ණදාසී ගොසීතචන්දනං පිසති. තස්සා එකබාහායං එකං සුවණ්ණවලයං, එකබාහායං ද්වෙ, තානි සඞ්ඝට්ටන්ති ඉතරං න සඞ්ඝට්ටති. රාජා තං දිස්වා ‘‘එවමෙව ගණවාසෙ සඞ්ඝට්ටනා, එකවාසෙ අසඞ්ඝට්ටනා’’ති පුනප්පුනං තං දාසිං ඔලොකයමානො චින්තෙසි. තෙන ච සමයෙන සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා දෙවී තං බීජයන්තී ඨිතා හොති. සා ‘‘වණ්ණදාසියා පටිබද්ධචිත්තො මඤ්ඤෙ රාජා’’ති චින්තෙත්වා තං දාසිං උට්ඨාපෙත්වා සයමෙව පිසිතුමාරද්ධා. තස්සා උභොසු බාහාසු අනෙකෙ සුවණ්ණවලයා, තෙ සඞ්ඝට්ටන්තා මහාසද්දං ජනයිංසු. රාජා සුට්ඨුතරං නිබ්බින්නො දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපන්නොයෙව විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තං අනුත්තරෙන සුඛෙන සුඛිතං නිපන්නං චන්දනහත්ථා දෙවී උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ආලිම්පාමි, මහාරාජා’’ති ආහ. රාජා – ‘‘අපෙහි, මා ආලිම්පාහී’’ති ආහ. සා ‘‘කිස්ස, මහාරාජා’’ති ආහ. සො ‘‘නාහං රාජා’’ති. එවමෙතෙසං තං කථාසල්ලාපං සුත්වා අමච්චා උපසඞ්කමිංසු. තෙහිපි මහාරාජවාදෙන ආලපිතො ‘‘නාහං, භණෙ, රාජා’’ති ආහ. සෙසං පඨමගාථාය වුත්තසදිසමෙව.

๔๘. เรื่องราวของคาถาที่ขึ้นต้นว่า ทิสฺวา สุวณฺณสฺส เป็นอย่างไร? พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่ง บรรทมพักกลางวันในฤดูร้อน ใกล้พระองค์มีทาสีรูปงามคนหนึ่งกำลังบดไม้จันทน์โคสิตะ ที่แขนข้างหนึ่งของนางมีกำไลทองหนึ่งวง ที่แขนอีกข้างหนึ่งมีสองวง กำไลสองวงนั้นกระทบกัน ส่วนอีกวงหนึ่งไม่กระทบกัน พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงเพ่งมองทาสีนั้นบ่อยๆ พลางดำริว่า "การอยู่ร่วมกับหมู่คณะย่อมมีการกระทบกระทั่ง การอยู่ผู้เดียวย่อมไม่มีการกระทบกระทั่ง เป็นเช่นนี้เอง" ในขณะนั้น พระเทวีผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงประทับยืนถวายงานพัดอยู่ พระนางทรงดำริว่า "เห็นทีพระราชาจะมีพระทัยปฏิพัทธ์ในทาสีรูปงาม" จึงรับสั่งให้ทาสีนั้นลุกขึ้น แล้วทรงลงมือบดไม้จันทน์ด้วยพระองค์เอง ที่พระพาหาทั้งสองข้างของพระนางมีกำไลทองอยู่หลายวง กำไลเหล่านั้นกระทบกันเกิดเสียงดังลั่น พระราชาทรงเบื่อหน่ายอย่างยิ่ง ขณะที่บรรทมตะแคงขวาอยู่นั่นเอง ก็ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนาและได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ พระเทวีผู้มีไม้จันทน์ในพระหัตถ์ เสด็จเข้าไปหาพระองค์ผู้บรรทมเป็นสุขด้วยสุขอันยอดเยี่ยม แล้วทูลว่า "หม่อมฉันจะทูลไล้ทาเพคะ มหาราช" พระราชาตรัสว่า "จงหลีกไปเถิด อย่าไล้ทาเลย" พระนางทูลว่า "เหตุใดเพคะ มหาราช" พระองค์ตรัสว่า "เราไม่ใช่พระราชา" เมื่อพวกอำมาตย์ได้ยินการสนทนาของทั้งสองพระองค์ดังนั้น จึงพากันเข้าเฝ้า แม้เมื่อถูกพวกอำมาตย์ทูลเรียกด้วยคำว่า "มหาราช" พระองค์ก็ตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย เราไม่ใช่พระราชา" เรื่องที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในคาถาแรก

අයං පන ගාථාවණ්ණනා – දිස්වාති ඔලොකෙත්වා. සුවණ්ණස්සාති කඤ්චනස්ස ‘‘වලයානී’’ති පාඨසෙසො. සාවසෙසපාඨො හි අයං අත්ථො. පභස්සරානීති පභාසනසීලානි, ජුතිමන්තානීති වුත්තං හොති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. අයං පන යොජනා – දිස්වා භුජස්මිං සුවණ්ණස්ස වලයානි ‘‘ගණවාසෙ සති සඞ්ඝට්ටනා, එකවාසෙ අසඞ්ඝට්ටනා’’ති එවං චින්තෙන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ต่อไปนี้เป็นคำอธิบายคาถา – บทว่า ทิสฺวา คือ แลดูแล้ว. บทว่า สุวณฺณสฺส คือ แห่งทองคำ มีบทที่เหลือคือ "วลยานิ" (กำไลทั้งหลาย) เพราะความหมายนี้มีบทที่ยังขาดอยู่. บทว่า ปภสฺสรานิ คือ มีปกติส่องสว่าง กล่าวคือ มีความรุ่งเรือง. บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนการประกอบความมีดังนี้ – "เราเห็นกำไลทองที่แขนแล้ว คิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อมีการอยู่ร่วมกับหมู่คณะ ย่อมมีการกระทบกระทั่ง เมื่ออยู่ผู้เดียว ย่อมไม่มีการกระทบกระทั่ง' จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาและได้บรรลุซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว". ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว.

සුවණ්ණවලයගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาสุวัณณวลยคาถา จบ.

49. එවං දුතියෙනාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො බාරාණසිරාජා දහරොව පබ්බජිතුකාමො අමච්චෙ ආණාපෙසි ‘‘දෙවිං ගහෙත්වා රජ්ජං පරිහරථ, අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. අමච්චා ‘‘න, මහාරාජ, අරාජකං රජ්ජං අම්හෙහි සක්කා රක්ඛිතුං, සාමන්තරාජානො ආගම්ම විලුම්පිස්සන්ති, යාව එකපුත්තොපි උප්පජ්ජති, තාව ආගමෙහී’’ති සඤ්ඤාපෙසුං. මුදුචිත්තො රාජා [Pg.86] අධිවාසෙසි. අථ දෙවී ගබ්භං ගණ්හි. රාජා පුනපි තෙ ආණාපෙසි – ‘‘දෙවී ගබ්භිනී, පුත්තං ජාතං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිත්වා රජ්ජං පරිහරථ, අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. අමච්චා ‘‘දුජ්ජානං, මහාරාජ, එතං දෙවී පුත්තං වා විජායිස්සති ධීතරං වා, විජායනකාලං තාව ආගමෙහී’’ති පුනපි සඤ්ඤාපෙසුං. අථ සා පුත්තං විජායි. තදාපි රාජා තථෙව අමච්චෙ ආණාපෙසි. අමච්චා පුනපි රාජානං ‘‘ආගමෙහි, මහාරාජ, යාව, පටිබලො හොතී’’ති බහූහි කාරණෙහි සඤ්ඤාපෙසුං. තතො කුමාරෙ පටිබලෙ ජාතෙ අමච්චෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘පටිබලො අයං, තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිත්වා පටිපජ්ජථා’’ති අමච්චානං ඔකාසං අදත්වා අන්තරාපණා කාසායවත්ථාදයො සබ්බපරික්ඛාරෙ ආහරාපෙත්වා අන්තෙපුරෙ එව පබ්බජිත්වා මහාජනකො විය නික්ඛමි. සබ්බපරිජනො නානප්පකාරකං පරිදෙවමානො රාජානං අනුබන්ධි.

๔๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า เอวํ ทุติเยน ดังนี้เป็นอย่างไร? พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่ง ทรงพระเยาว์อยู่เทียว มีพระประสงค์จะผนวช จึงรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า "ท่านทั้งหลายจงรับพระเทวีไว้แล้วบริหารราชสมบัติเถิด เราจักบวช" พวกอำมาตย์กราบทูลให้ทรงทราบว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า ราชสมบัติที่ไร้พระราชา พวกข้าพระองค์ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ พระราชาเมืองขึ้นทั้งหลายจักมาปล้นสะดม ขอพระองค์จงรอจนกว่าพระโอรสแม้สักองค์หนึ่งจะประสูติเถิด" พระราชาผู้มีพระทัยอ่อนโยนทรงรับคำ. ครั้งนั้น พระเทวีทรงพระครรภ์. พระราชาจึงรับสั่งแก่อำมาตย์เหล่านั้นอีกว่า "พระเทวีทรงพระครรภ์แล้ว ท่านทั้งหลายจงอภิเษกพระโอรสที่ประสูติแล้วในราชสมบัติ แล้วบริหารราชสมบัติเถิด เราจักบวช" พวกอำมาตย์กราบทูลให้ทรงทราบอีกว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้อนั้นรู้ได้ยาก พระเทวีจะประสูติพระโอรสหรือพระธิดาก็ได้ ขอพระองค์จงรอจนถึงเวลาประสูติก่อนเถิด" ครั้งนั้น พระนางก็ประสูติพระโอรส. แม้ในครั้งนั้น พระราชาก็รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายอย่างนั้นเหมือนกัน. พวกอำมาตย์กราบทูลให้พระราชาทรงทราบด้วยเหตุผลหลายอย่างอีกว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงรอจนกว่าพระกุมารจะทรงสามารถเถิด" ต่อมา เมื่อพระกุมารทรงสามารถแล้ว พระราชาจึงรับสั่งให้ประชุมอำมาตย์ทั้งหลายแล้ว ไม่ประทานโอกาสแก่อำมาตย์ทั้งหลาย (ที่จะทูลทัดทาน) ตรัสว่า "กุมารนี้สามารถแล้ว ท่านทั้งหลายจงอภิเษกเขาในราชสมบัติแล้วปฏิบัติเถิด" แล้วรับสั่งให้คนนำบริขารทั้งปวงมีผ้ากาสายะเป็นต้นมาจากระหว่างตลาด ทรงผนวชในพระราชวังนั่นเอง แล้วเสด็จออกไปเหมือนพระมหาชนก. บริวารทั้งปวงคร่ำครวญด้วยประการต่างๆ ติดตามพระราชาไป.

රාජා යාව අත්තනො රජ්ජසීමා, තාව ගන්ත්වා කත්තරදණ්ඩෙන ලෙඛං කත්වා ‘‘අයං ලෙඛා නාතික්කමිතබ්බා’’ති ආහ. මහාජනො ලෙඛාය සීසං කත්වා, භූමියං නිපන්නො පරිදෙවමානො ‘‘තුය්හං දානි, තාත, රඤ්ඤො ආණා, කිං කරිස්සතී’’ති කුමාරං ලෙඛං අතික්කමාපෙසි. කුමාරො ‘‘තාත, තාතා’’ති ධාවිත්වා රාජානං සම්පාපුණි. රාජා කුමාරං දිස්වා ‘‘එතං මහාජනං පරිහරන්තො රජ්ජං කාරෙසිං, කිං දානි එකං දාරකං පරිහරිතුං න සක්ඛිස්ස’’න්ති කුමාරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො, තත්ථ පුබ්බපච්චෙකබුද්ධෙහි වසිතපණ්ණසාලං දිස්වා වාසං කප්පෙසි සද්ධිං පුත්තෙන. තතො කුමාරො වරසයනාදීසු කතපරිචයො තිණසන්ථාරකෙ වා රජ්ජුමඤ්චකෙ වා සයමානො රොදති. සීතවාතාදීහි ඵුට්ඨො සමානො ‘‘සීතං, තාත, උණ්හං, තාත, මක්ඛිකා, තාත, ඛාදන්ති, ඡාතොම්හි, තාත, පිපාසිතොම්හි, තාතා’’ති වදති. රාජා තං සඤ්ඤාපෙන්තොයෙව රත්තිං වීතිනාමෙති. දිවාපිස්ස පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තං උපනාමෙති, තං හොති මිස්සකභත්තං කඞ්ගුවරකමුග්ගාදිබහුලං. කුමාරො අච්ඡාදෙන්තම්පි තං ජිඝච්ඡාවසෙන භුඤ්ජමානො කතිපාහෙනෙව උණ්හෙ ඨපිතපදුමං විය මිලායි. පච්චෙකබොධිසත්තො පන පටිසඞ්ඛානබලෙන නිබ්බිකාරොයෙව භුඤ්ජති.

พระราชาเสด็จไปจนถึงเขตแดนแห่งราชสมบัติของพระองค์ แล้วทรงใช้พระคทาขีดเส้นไว้ ตรัสว่า "เส้นนี้ไม่พึงก้าวล่วง" มหาชนเอาศีรษะจรดที่เส้น นอนอยู่บนพื้นดิน คร่ำครวญแล้วให้พระกุมารก้าวล่วงเส้นไปพลางกล่าวว่า "บัดนี้ พระบิดา อาชญาของพระราชาจะทำอะไรท่านได้" พระกุมารทรงวิ่งไปพลางร้องว่า "เสด็จพ่อ เสด็จพ่อ" ก็ทันพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระกุมารแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราบริหารมหาชนหมู่นี้ปกครองราชสมบัติได้ เหตุไฉนบัดนี้จักไม่สามารถเลี้ยงดูเด็กคนเดียวได้" ดังนี้แล้ว จึงทรงพาพระกุมารเข้าไปในป่า ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นบรรณศาลาที่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ เคยประทับอยู่ จึงทรงประทับอยู่กับพระโอรส. ลำดับนั้น พระกุมารผู้เคยชินกับที่บรรทมอันประเสริฐเป็นต้น เมื่อบรรทมบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าหรือบนเตียงที่ถักด้วยเชือก ก็ทรงกันแสง. เมื่อถูกลมหนาวเป็นต้นกระทบ ก็ตรัสว่า "เสด็จพ่อ หนาว, เสด็จพ่อ ร้อน, เสด็จพ่อ แมลงวันกัด, เสด็จพ่อ ลูกหิว, เสด็จพ่อ ลูกกระหายน้ำ" พระราชาทรงปลอบโยนพระกุมารนั้นนั่นแหละให้ผ่านคืนไป. แม้ในเวลากลางวัน ก็เสด็จไปเพื่อบิณฑบาตแล้วนำภัตตาหารมาให้พระกุมารนั้น ภัตตาหารนั้นเป็นภัตตาหารเจือปนกัน มากไปด้วยข้าวฟ่างและถั่วเป็นต้น. พระกุมารแม้ไม่ทรงปรารถนา ก็เสวยภัตตาหารนั้นด้วยอำนาจความหิว เพียงไม่กี่วันก็เหี่ยวแห้งดุจดอกปทุมที่วางไว้กลางแดด. ส่วนพระปัจเจกโพธิสัตว์ทรงเสวยโดยปราศจากความรังเกียจด้วยกำลังแห่งการพิจารณา.

තතො සො කුමාරං සඤ්ඤාපෙන්තො ආහ – ‘‘නගරස්මිං, තාත, පණීතාහාරො ලබ්භති, තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති. කුමාරො ‘‘ආම, තාතා’’ති ආහ. තතො නං පුරක්ඛත්වා ආගතමග්ගෙනෙව නිවත්ති. කුමාරමාතාපි දෙවී [Pg.87] ‘‘න දානි රාජා කුමාරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ චිරං වසිස්සති, කතිපාහෙනෙව නිවත්තිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා රඤ්ඤා කත්තරදණ්ඩෙන ලිඛිතට්ඨානෙයෙව වතිං කාරාපෙත්වා වාසං කප්පෙසි. තතො රාජා තස්සා වතියා අවිදූරෙ ඨත්වා ‘‘එත්ථ තෙ, තාත, මාතා නිසින්නා, ගච්ඡාහී’’ති පෙසෙසි. යාව ච සො තං ඨානං පාපුණාති, තාව උදික්ඛන්තො අට්ඨාසි ‘‘මා හෙව නං කොචි විහෙඨෙය්‍යා’’ති. කුමාරො මාතු සන්තිකං ධාවන්තො අගමාසි. ආරක්ඛකපුරිසා ච නං දිස්වා දෙවියා ආරොචෙසුං. දෙවී වීසතිනාටකිත්ථිසහස්සපරිවුතා ගන්ත්වා පටිග්ගහෙසි, රඤ්ඤො ච පවත්තිං පුච්ඡි. අථ ‘‘පච්ඡතො ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා මනුස්සෙ පෙසෙසි. රාජාපි තාවදෙව සකවසතිං අගමාසි. මනුස්සා රාජානං අදිස්වා නිවත්තිංසු. තතො දෙවී නිරාසාව හුත්වා, පුත්තං ගහෙත්වා, නගරං ගන්ත්වා, තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. රාජාපි අත්තනො වසතිං පත්වා, තත්ථ නිසින්නො විපස්සිත්වා, පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, මඤ්ජූසකරුක්ඛමූලෙ පච්චෙකබුද්ධානං මජ්ඣෙ ඉමං උදානගාථං අභාසි –

ลำดับนั้น พระองค์ทรงประสงค์จะให้พระกุมารเข้าพระทัย จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย ในเมืองมีอาหารประณีต เราไปที่นั่นกันเถิด" พระกุมารทูลว่า "พระเจ้าข้า เสด็จพ่อ" ลำดับนั้น พระองค์ทรงให้พระกุมารนั้นนำหน้า เสด็จกลับโดยทางที่เสด็จมานั่นเอง. แม้พระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระกุมาร ทรงดำริว่า "บัดนี้ พระราชาทรงพาพระกุมารไป จะไม่ประทับอยู่ในป่านานนัก เพียงไม่กี่วันก็จะเสด็จกลับ" จึงรับสั่งให้สร้างรั้วขึ้นตรงที่ที่พระราชาทรงขีดไว้ด้วยพระคทา แล้วประทับอยู่. ลำดับนั้น พระราชาประทับยืนอยู่ไม่ไกลจากรั้วนั้น แล้วส่งพระกุมารไปพลางตรัสว่า "ลูกเอ๋ย มารดาของเจ้าประทับนั่งอยู่ตรงนั้น เจ้าจงไปเถิด" และตราบเท่าที่พระกุมารนั้นยังไปไม่ถึงที่นั้น พระองค์ก็ประทับยืนทอดพระเนตรอยู่ (ด้วยทรงดำริว่า) "ขออย่าให้ใครเบียดเบียนเขาเลย" พระกุมารวิ่งไปยังสำนักของพระมารดา. พวกบุรุษราชองครักษ์เห็นพระกุมารแล้วจึงกราบทูลแด่พระเทวี. พระเทวีแวดล้อมด้วยนางฟ้อนสองหมื่นนาง เสด็จไปต้อนรับ และทูลถามถึงความเป็นไปของพระราชา. ครั้นทรงสดับว่า "พระองค์เสด็จตามมาข้างหลัง" จึงส่งคนไป. ฝ่ายพระราชาก็เสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์ในขณะนั้นทีเดียว. พวกคนเหล่านั้นไม่เห็นพระราชาจึงกลับมา. ลำดับนั้น พระเทวีทรงสิ้นหวังแล้ว ทรงพาพระโอรสเสด็จไปยังพระนคร แล้วอภิเษกพระโอรสนั้นในราชสมบัติ. ฝ่ายพระราชาก็เสด็จถึงที่ประทับของพระองค์ ประทับนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ทรงเจริญวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ท่ามกลางพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ โคนต้นมัญชูสกพฤกษ์ว่า

‘‘එවං දුතියෙන සහ මමස්ස, වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා;

එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"เมื่อเราอยู่กับคนที่สองอย่างนี้ พึงมีการพูดคุยหรือความข้องเกี่ยวเกาะติด เราเล็งเห็นภัยนี้ในอนาคต จึงพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น"

සා පදත්ථතො උත්තානා එව. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – ය්වායං එතෙන දුතියෙන කුමාරෙන සීතුණ්හාදීනි නිවෙදෙන්තෙන සහවාසෙන තං සඤ්ඤාපෙන්තස්ස මම වාචාභිලාපො, තස්මිං සිනෙහවසෙන අභිසජ්ජනා ච ජාතා, සචෙ අහං ඉමං න පරිච්චජාමි, තතො ආයතිම්පි හෙස්සති යථෙව ඉදානි; එවං දුතියෙන සහ මමස්ස වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා. උභයම්පි චෙතං අන්තරායකරං විසෙසාධිගමස්සාති එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො තං ඡඩ්ඩෙත්වා යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

คาถานั้นมีเนื้อความตื้นตามบทอยู่แล้ว. ส่วนนี้เป็นอธิบายในคาถานั้น: การอยู่ร่วมกับพระกุมารผู้เป็นคนที่สองนี้ ซึ่งคอยบอกเรื่องหนาวร้อนเป็นต้น ทำให้เราผู้ต้องคอยปลอบโยนเขาเกิดการพูดคุย และเกิดความข้องเกี่ยวเกาะติดในพระกุมารนั้นด้วยอำนาจความรัก ถ้าเราไม่สละกุมารนี้เสีย แม้ในอนาคตก็จักเป็นเหมือนในบัดนี้ คือ เมื่อเราอยู่กับคนที่สอง ก็พึงมีการพูดคุยหรือความข้องเกี่ยวเกาะติด. และทั้งสองอย่างนี้เป็นอันตรายต่อการบรรลุคุณวิเศษ เราเล็งเห็นภัยนี้ในอนาคต จึงสละเขาเสียแล้วปฏิบัติโดยแยบคาย ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ආයතිභයගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาอธิบายคาถาว่าด้วยภัยในอนาคต จบ.

50. කාමා හි චිත්‍රාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර සෙට්ඨිපුත්තො දහරොව සෙට්ඨිට්ඨානං ලභි. තස්ස තිණ්ණං උතූනං තයො පාසාදා හොන්ති[Pg.88]. සො තත්ථ සබ්බසම්පත්තීහි දෙවකුමාරො විය පරිචාරෙති. සො දහරොව සමානො ‘‘පබ්බජිස්සාමී’’ති මාතාපිතරො යාචි. තෙ නං වාරෙන්ති. සො තථෙව නිබන්ධති. පුනපි නං මාතාපිතරො ‘‘ත්වං, තාත, සුඛුමාලො, දුක්කරා පබ්බජ්ජා, ඛුරධාරාය උපරි චඞ්කමනසදිසා’’ති නානප්පකාරෙහි වාරෙන්ති. සො තථෙව නිබන්ධති. තෙ චින්තෙසුං ‘‘සචායං පබ්බජති, අම්හාකං දොමනස්සං හොති. සචෙ නං නිවාරෙම, එතස්ස දොමනස්සං හොති. අපිච අම්හාකං දොමනස්සං හොතු, මා ච එතස්සා’’ති අනුජානිංසු. තතො සො සබ්බපරිජනං පරිදෙවමානං අනාදියිත්වා ඉසිපතනං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ පබ්බජි. තස්ස උළාරසෙනාසනං න පාපුණාති, මඤ්චකෙ තට්ටිකං පත්ථරිත්වා සයි. සො වරසයනෙ කතපරිචයො සබ්බරත්තිං අතිදුක්ඛිතො අහොසි. පභාතෙපි සරීරපරිකම්මං කත්වා, පත්තචීවරමාදාය පච්චෙකබුද්ධෙහි සද්ධිං පිණ්ඩාය පාවිසි. තත්ථ වුඩ්ඪා අග්ගාසනඤ්ච අග්ගපිණ්ඩඤ්ච ලභන්ති, නවකා යංකිඤ්චිදෙව ආසනං ලූඛභොජනඤ්ච. සො තෙන ලූඛභොජනෙනාපි අතිදුක්ඛිතො අහොසි. සො කතිපාහංයෙව කිසො දුබ්බණ්ණො හුත්වා නිබ්බිජ්ජි යථා තං අපරිපාකගතෙ සමණධම්මෙ. තතො මාතාපිතූනං දූතං පෙසෙත්වා උප්පබ්බජි. සො කතිපාහංයෙව බලං ගහෙත්වා පුනපි පබ්බජිතුකාමො අහොසි. තතො තෙනෙව කමෙන පබ්බජිත්වා පුනපි උප්පබ්බජිත්වා තතියවාරෙ පබ්බජිත්වා සම්මා පටිපන්නො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං වත්වා පුන පච්චෙකබුද්ධානං මජ්ඣෙ ඉමමෙව බ්‍යාකරණගාථං අභාසි –

๕๐. เรื่องของคาถาว่า กามา หิ จิตฺรา เป็นต้น มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี บุตรของเศรษฐีคนหนึ่งได้รับตำแหน่งเศรษฐีตั้งแต่ยังเป็นหนุ่ม เขามีปราสาท ๓ หลังสำหรับ ๓ ฤดู เขาอยู่ในปราสาทนั้นเพียบพร้อมด้วยสมบัติทุกอย่าง ดุจเทพกุมาร เมื่อยังเป็นหนุ่ม เขาได้ขอบิดามารดาว่า "ข้าพเจ้าจักบวช" ท่านทั้งสองก็ห้ามเขา เขาก็ยังยืนกรานเช่นนั้น บิดามารดาได้ห้ามเขาอีกด้วยเหตุผลนานาประการว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าเป็นคนสุขุม บรรพชาเป็นกิจที่ทำได้ยาก เหมือนการเดินบนคมมีดโกน" เขาก็ยังยืนกรานเช่นนั้น ท่านทั้งสองจึงคิดว่า "ถ้าคนนี้บวช เราก็จะเกิดความโทมนัส ถ้าเราห้ามเขา เขาก็จะเกิดความโทมนัส แต่ว่าขอให้เราเกิดความโทมนัสเถิด แต่อย่าให้เขาเกิดเลย" ดังนี้แล้วจึงอนุญาต ลำดับนั้น เขาไม่ใส่ใจต่อบริชนทั้งปวงที่กำลังคร่ำครวญ ไปยังป่าอิสิปตนะ บวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เขาไม่ได้เสนาสนะอันโอฬาร ได้ปูเสื่อลำแพนบนเตียงแล้วนอน เขาผู้คุ้นเคยกับการนอนบนที่นอนอันเลิศ ได้รับความทุกข์อย่างยิ่งตลอดทั้งคืน แม้ในเวลาเช้า ครั้นทำสรีรกิจแล้ว ถือบาตรและจีวร เข้าไปบิณฑบาตพร้อมกับพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ในที่นั้น พระเถระทั้งหลายย่อมได้อาสนะอันเลิศและบิณฑบาตอันเลิศ ส่วนพระนวกะได้อาสนะและโภชนะที่เศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง เขารู้สึกทุกข์อย่างยิ่งแม้เพราะโภชนะที่เศร้าหมองนั้น เพียงไม่กี่วัน เขาก็ผ่ายผอม มีผิวพรรณทราม เกิดความเบื่อหน่าย เพราะสมณธรรมยังไม่แก่กล้า ลำดับนั้น เขาจึงส่งทูตไปหาบิดามารดาแล้วสึก เพียงไม่กี่วัน เขาก็มีกำลังขึ้นอีก และปรารถนาจะบวชอีก ลำดับนั้น โดยลำดับเช่นนั้น เขาบวชแล้วสึกอีก บวชครั้งที่สาม เป็นผู้ปฏิบัติชอบ กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณแล้ว กล่าวอุทานคาถานี้แล้ว ได้กล่าวพยากรณคาถานี้อีกในท่ามกลางพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า –

‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං;

ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“กามทั้งหลายแล งดงาม หอมหวาน น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปแบบต่างๆ บุคคลเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น”

තත්ථ කාමාති ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච. තත්ථ වත්ථුකාමා මනාපියරූපාදයො ධම්මා, කිලෙසකාමා ඡන්දාදයො සබ්බෙපි රාගප්පභෙදා. ඉධ පන වත්ථුකාමා අධිප්පෙතා. රූපාදිඅනෙකප්පකාරවසෙන චිත්‍රා. ලොකස්සාදවසෙන මධුරා. බාලපුථුජ්ජනානං මනං රමෙන්තීති මනොරමා. විරූපරූපෙනාති විරූපෙන රූපෙන, අනෙකවිධෙන සභාවෙනාති වුත්තං හොති. තෙ හි රූපාදිවසෙන චිත්‍රා, රූපාදීසුපි නීලාදිවසෙන විවිධරූපා. එවං තෙන විරූපරූපෙන තථා තථා අස්සාදං දස්සෙත්වා [Pg.89] මථෙන්ති චිත්තං පබ්බජ්ජාය අභිරමිතුං න දෙන්තීති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. නිගමනම්පි ද්වීහි තීහි වා පදෙහි යොජෙත්වා පුරිමගාථාසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ในคาถานั้น คำว่า กามา ได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ในกาม ๒ อย่างนั้น วัตถุกาม ได้แก่ ธรรมทั้งหลายมีรูปอันน่าพอใจเป็นต้น, กิเลสกาม ได้แก่ ราคะประเภทต่างๆ ทั้งปวงมีฉันทะเป็นต้น แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวัตถุกาม ชื่อว่า งดงาม (จิตฺรา) เพราะมีประเภทต่างๆ มากมายมีรูปเป็นต้น ชื่อว่า หอมหวาน (มธุรา) เพราะเป็นที่ยินดีของโลก ชื่อว่า น่ารื่นรมย์ใจ (มโนรมา) เพราะทำให้ใจของปุถุชนผู้เขลาเพลิดเพลิน คำว่า วิรูปรูเปน ความว่า ด้วยรูปแบบที่แปลกๆ คือ ด้วยสภาวะอันมีประการต่างๆ จริงอยู่ กามเหล่านั้นชื่อว่า งดงาม เพราะมีรูปเป็นต้น และแม้ในรูปเป็นต้น ก็มีรูปแบบต่างๆ กันเพราะมีสีเขียวเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ กามเหล่านั้นย่อมแสดงความน่าเพลิดเพลินอย่างนั้นๆ ด้วยรูปแบบที่แปลกๆ นั้น แล้วย่ำยีจิต ไม่ให้ยินดียิ่งในบรรพชา เนื้อความที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว แม้บทสรุป ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในคาถาก่อนๆ โดยเชื่อมกับบทสองหรือสามบท

කාමගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาแห่งกามคาถา จบ

51. ඊතී චාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර රඤ්ඤො ගණ්ඩො උදපාදි. බාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති. වෙජ්ජා ‘‘සත්ථකම්මෙන විනා ඵාසු න හොතී’’ති භණන්ති. රාජා තෙසං අභයං දත්වා සත්ථකම්මං කාරාපෙසි. තෙ ඵාලෙත්වා, පුබ්බලොහිතං නීහරිත්වා, නිබ්බෙදනං කත්වා, වණං පට්ටෙන බන්ධිංසු, ආහාරාචාරෙසු ච නං සම්මා ඔවදිංසු. රාජා ලූඛභොජනෙන කිසසරීරො අහොසි, ගණ්ඩො චස්ස මිලායි. සො ඵාසුකසඤ්ඤී හුත්වා සිනිද්ධාහාරං භුඤ්ජි. තෙන ච සඤ්ජාතබලො විසයෙ පටිසෙවි. තස්ස ගණ්ඩො පුන පුරිමසභාවමෙව සම්පාපුණි. එවං යාව තික්ඛත්තුං සත්ථකම්මං කාරාපෙත්වා, වෙජ්ජෙහි පරිවජ්ජිතො නිබ්බිජ්ජිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, අරඤ්ඤං පවිසිත්වා, විපස්සනං ආරභිත්වා, සත්තහි වස්සෙහි පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං භාසිත්වා නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි.

๕๑. เรื่องของคาถาว่า อีติ จ เป็นต้น มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระเจ้าแผ่นดินทรงเกิดฝีขึ้น เวทนาอันรุนแรงเกิดขึ้น พวกหมอกล่าวว่า "ถ้าไม่ผ่าตัด ก็จะไม่มีความสบาย" พระราชาประทานอภัยแก่หมอเหล่านั้นแล้วรับสั่งให้ทำการผ่าตัด พวกเขาผ่าแล้ว นำหนองและเลือดออก ทำให้ไม่เจ็บปวด พันแผลด้วยผ้า และแนะนำพระองค์อย่างดีในเรื่องอาหารและการปฏิบัติตน พระราชาทรงมีพระวรกายซูบผอมเพราะเสวยโภชนะที่เศร้าหมอง และฝีของพระองค์ก็ยุบลง พระองค์ทรงสำคัญว่าสบายดีแล้ว จึงเสวยอาหารอันโอชะ และเพราะอาหารนั้น พระองค์ทรงมีกำลังขึ้น จึงเสพกามคุณ ฝีของพระองค์ก็กลับคืนสู่สภาพเดิมอีก ด้วยประการฉะนี้ พระองค์รับสั่งให้ทำการผ่าตัดถึงสามครั้ง ถูกพวกหมอทอดทิ้ง เกิดความเบื่อหน่าย สละราชสมบัติ บวชแล้ว เข้าไปสู่ป่า เริ่มเจริญวิปัสสนา ตลอด ๗ ปี ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ตรัสอุทานคาถานี้แล้ว เสด็จไปยังภูเขานันทมูลกะ

‘‘ඊතී ච ගණ්ඩො ච උපද්දවො ච, රොගො ච සල්ලඤ්ච භයඤ්ච මෙතං;

එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“สิ่งนี้เป็นทั้งเสนียดจัญไร เป็นทั้งฝี เป็นทั้งอุปัทวะ เป็นทั้งโรค เป็นทั้งลูกศร และเป็นทั้งภัยแก่เรา บุคคลเห็นภัยนี้ในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น”

තත්ථ එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගියානං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචනං. තස්මා කාමගුණාපි එතෙ අනෙකබ්‍යසනාවහට්ඨෙන දළ්හසන්නිපාතට්ඨෙන ච ඊති. ගණ්ඩොපි අසුචිං පග්ඝරති, උද්ධුමාතපරිපක්කපරිභින්නො හොති. තස්මා එතෙ කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපරිපක්කපරිභින්නභාවතො ච ගණ්ඩො. උපද්දවතීති උපද්දවො; අනත්ථං ජනෙන්තො අභිභවති; අජ්ඣොත්ථරතීති අත්ථො, රාජදණ්ඩාදීනමෙතං අධිවචනං. තස්මා කාමගුණාපෙතෙ අවිදිතනිබ්බානත්ථාවහහෙතුතාය සබ්බුපද්දවවත්ථුතාය ච උපද්දවො. යස්මා පනෙතෙ කිලෙසාතුරභාවං ජනෙන්තා සීලසඞ්ඛාතමාරොග්‍යං, ලොලුප්පං වා [Pg.90] උප්පාදෙන්තා පාකතිකමෙව ආරොග්‍යං විලුම්පන්ති, තස්මා ඉමිනා ආරොග්‍යවිලුම්පනට්ඨෙනෙව රොගො. අබ්භන්තරමනුප්පවිට්ඨට්ඨෙන පන අන්තොතුදකට්ඨෙන දුන්නිහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලං. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභයාවහනතො භයං. මෙ එතන්ති මෙතං. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. නිගමනං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ในคาถานั้น คำว่า อีติ เพราะหมายความว่า ย่อมมา, คำนี้เป็นชื่อเรียกเหตุแห่งความพินาศทั้งหลายที่เป็นส่วนอกุศลและเป็นอาคันตุกะ เพราะฉะนั้น แม้กามคุณเหล่านี้ก็ชื่อว่า อีติ เพราะนำมาซึ่งความพินาศมากมายและเพราะเป็นที่ประชุมกันอย่างมั่นคง แม้ฝีก็ย่อมไหลออกซึ่งของไม่สะอาด ย่อมบวม เป่ง และแตก เพราะฉะนั้น กิเลสเหล่านี้ชื่อว่า ฝี (คณฺโฑ) เพราะทำให้ของไม่สะอาดไหลออก และเพราะมีสภาพบวม เป่ง และแตกโดยอาการเกิดขึ้น แก่ และดับไป ชื่อว่า อุปัทวะ (อุปทฺทโว) เพราะย่อมเบียดเบียน คือ ย่อมครอบงำโดยก่อให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หมายความว่า ย่อมท่วมทับ, คำนี้เป็นชื่อเรียกราชทัณฑ์เป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้กามคุณเหล่านี้ก็ชื่อว่า อุปัทวะ เพราะเป็นเหตุนำมาซึ่งภาวะที่ไม่รู้นิพพาน และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะทั้งปวง อนึ่ง เพราะกิเลสเหล่านี้เมื่อก่อให้เกิดความเป็นไข้ ย่อมทำลายสุขภาพที่เรียกว่าศีล หรือเมื่อก่อให้เกิดความโลภ ย่อมทำลายแม้สุขภาพตามปกติ, เพราะฉะนั้น ด้วยความหมายว่าทำลายสุขภาพนี้เอง จึงชื่อว่า โรค (โรโค) ส่วนชื่อว่า ลูกศร (สลฺลํ) เพราะหมายความว่า เข้าไปสู่ภายใน เพราะหมายความว่า ทิ่มแทงอยู่ภายใน และเพราะหมายความว่า นำออกได้ยาก ชื่อว่า ภัย (ภยํ) เพราะนำมาซึ่งภัยในปัจจุบันและในสัมปรายภพ คำว่า เมตํ คือ เม เอตํ (สิ่งนี้แก่เรา) เนื้อความที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว บทสรุปพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว

ඊතිගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาแห่งอีติคาถา จบ

52. සීතඤ්චාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර සීතාලුකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤකුටිකාය විහරති. තස්මිඤ්ච පදෙසෙ සීතෙ සීතං, උණ්හෙ උණ්හමෙව ච හොති අබ්භොකාසත්තා පදෙසස්ස. ගොචරගාමෙ භික්ඛා යාවදත්ථාය න ලබ්භති. පිවනකපානීයම්පි දුල්ලභං, වාතාතපඩංසසරීසපාපි බාධෙන්ති. තස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉතො අඩ්ඪයොජනමත්තෙ සම්පන්නො පදෙසො, තත්ථ සබ්බෙපි එතෙ පරිස්සයා නත්ථි. යංනූනාහං තත්ථ ගච්ඡෙය්‍යං; ඵාසුකං විහරන්තෙන සක්කා විසෙසං අධිගන්තු’’න්ති. තස්ස පුන අහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම න පච්චයවසිකා හොන්ති, එවරූපඤ්ච චිත්තං වසෙ වත්තෙන්ති, න චිත්තස්ස වසෙ වත්තෙන්ති, නාහං ගමිස්සාමී’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා න අගමාසි. එවං යාවතතියකං උප්පන්නචිත්තං පච්චවෙක්ඛිත්වා නිවත්තෙසි. තතො තත්ථෙව සත්ත වස්සානි වසිත්වා, සම්මා පටිපජ්ජමානො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං භාසිත්වා නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි.

๕๒. อะไรเป็นต้นเหตุแห่งคาถาว่า สีตญฺจ เป็นต้น? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี ได้มีพระราชาพระนามว่า สีตาลุกพรหมทัต พระองค์ทรงผนวชแล้ว ประทับอยู่ในกระท่อมในป่า และในประเทศนั้น เมื่อถึงฤดูหนาวก็หนาว เมื่อถึงฤดูร้อนก็ร้อน เพราะเป็นที่โล่งแจ้ง ในหมู่บ้านโคจร ก็ไม่ได้ภิกษาตามความต้องการ แม้น้ำดื่มก็หาได้ยาก ทั้งลม แดด เหลือบ และสัตว์เลื้อยคลานก็เบียดเบียน พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า "จากที่นี่ไปประมาณครึ่งโยชน์ มีประเทศที่สมบูรณ์ ในที่นั้นภัยเหล่านี้ทั้งหมดไม่มี ถ้ากระไร เราพึงไปที่นั่น เมื่ออยู่สบาย ก็อาจบรรลุคุณวิเศษได้" อีกครั้งหนึ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นได้มีความคิดว่า "บรรพชิตชื่อว่าไม่เป็นผู้ขึ้นอยู่กับปัจจัย ย่อมทำจิตเช่นนี้ให้อยู่ในอำนาจ ไม่เป็นไปในอำนาจของจิต เราจักไม่ไป" ดังนี้ ทรงพิจารณาแล้วจึงมิได้เสด็จไป พระองค์ทรงพิจารณาจิตที่เกิดขึ้นแล้วให้กลับคืนได้ถึงสามครั้งอย่างนี้ ต่อจากนั้น พระองค์ประทับอยู่ในที่นั้นเองสิ้น ๗ ปี ทรงปฏิบัติโดยชอบ กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณแล้ว ตรัสอุทานคาถานี้แล้ว ได้เสด็จไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะ

‘‘සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච ඛුදං පිපාසං, වාතාතපෙ ඩංසසරීසපෙ ච;

සබ්බානිපෙතානි අභිසම්භවිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

บุคคลพึงครอบงำสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด คือ ความหนาวและความร้อน ความหิวและความกระหาย ลมและแดด เหลือบและสัตว์เลื้อยคลาน แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด

තත්ථ සීතඤ්චාති සීතං නාම දුවිධං අබ්භන්තරධාතුක්ඛොභපච්චයඤ්ච, බාහිරධාතුක්ඛොභපච්චයඤ්ච; තථා උණ්හං. ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා. සරීසපාති යෙ කෙචි දීඝජාතිකා සරිත්වා ගච්ඡන්ති. සෙසං පාකටමෙව. නිගමනම්පි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

ในคาถานั้น บทว่า สีตญฺจ ความว่า ความหนาวชื่อว่ามี ๒ อย่าง คือ ความหนาวที่มีความกำเริบแห่งธาตุภายในเป็นปัจจัย และความหนาวที่มีความกำเริบแห่งธาตุภายนอกเป็นปัจจัย ความร้อนก็เช่นเดียวกัน บทว่า ฑํสา ได้แก่ แมลงวันตาเหลือง (เหลือบ) บทว่า สรีสปา ได้แก่ สัตว์จำพวกใดจำพวกหนึ่งที่มีลำตัวยาว เคลื่อนที่ไปด้วยการเลื้อยไป คำที่เหลือชัดเจนแล้ว แม้ในนิคมคาถาก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล

සීතාලුකගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาสีตาลุคาถา จบแล้ว

53. නාගොවාති [Pg.91] කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා වීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙත්වා කාලකතො නිරයෙ වීසති එව වස්සානි පච්චිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ හත්ථියොනියං උප්පජ්ජිත්වා සඤ්ජාතක්ඛන්ධො පදුමවණ්ණසකලසරීරො උළාරො යූථපති මහානාගො අහොසි. තස්ස ඔභග්ගොභග්ගං සාඛාභඞ්ගං හත්ථිඡාපාව ඛාදන්ති. ඔගාහෙපි නං හත්ථිනියො කද්දමෙන ලිම්පන්ති, සබ්බං පාලිලෙය්‍යකනාගස්සෙව අහොසි. සො යූථා නිබ්බිජ්ජිත්වා පක්කමි. තතො නං පදානුසාරෙන යූථං අනුබන්ධි. එවං යාවතතියං පක්කන්තො අනුබද්ධොව. තතො චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි මය්හං නත්තකො බාරාණසියං රජ්ජං කාරෙති, යංනූනාහං අත්තනො පුරිමජාතියා උය්‍යානං ගච්ඡෙය්‍යං, තත්‍ර මං සො රක්ඛිස්සතී’’ති. තතො රත්තිං නිද්දාවසං ගතෙ යූථෙ යූථං පහාය තමෙව උය්‍යානං පාවිසි. උය්‍යානපාලො දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘හත්ථිං ගහෙස්සාමී’’ති සෙනාය පරිවාරෙසි. හත්ථී රාජානං එව අභිමුඛො ගච්ඡති. රාජා ‘‘මං අභිමුඛො එතී’’ති ඛුරප්පං සන්නය්හිත්වා අට්ඨාසි. තතො හත්ථී ‘‘විජ්ඣෙය්‍යාපි මං එසො’’ති මානුසිකාය වාචාය ‘‘බ්‍රහ්මදත්ත, මා මං විජ්ඣ, අහං තෙ අය්‍යකො’’ති ආහ. රාජා ‘‘කිං භණසී’’ති සබ්බං පුච්ඡි. හත්ථීපි රජ්ජෙ ච නරකෙ ච හත්ථියොනියඤ්ච පවත්තිං සබ්බං ආරොචෙසි. රාජා ‘‘සුන්දරං, මා භායි, මා ච කඤ්චි භිංසාපෙහී’’ති හත්ථිනො වට්ටඤ්ච ආරක්ඛකෙ ච හත්ථිභණ්ඩෙ ච උපට්ඨාපෙසි.

๕๓. อะไรเป็นต้นเหตุแห่งคาถาว่า นาโค เป็นต้น? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาองค์หนึ่งทรงครองราชย์อยู่ ๒๐ ปี สวรรคตแล้ว ไหม้อยู่ในนรกสิ้น ๒๐ ปีเช่นกัน แล้วมาเกิดในกำเนิดช้างในหิมวันตประเทศ มีร่างกายเจริญเติบโต มีผิวกายทั่วทั้งตัวดุจสีดอกปทุม เป็นช้างที่ประเสริฐ เป็นจ่าโขลง เป็นพญาช้างใหญ่ บรรดาลูกช้างทั้งหลายพากันกินกิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักลง แม้ในเวลาลงน้ำ นางช้างทั้งหลายก็เอาโคลนมาละเลงไล้ท่าน เรื่องทั้งหมดเป็นเหมือนกับพญาช้างปาลิเลยยกะ พญาช้างนั้นเบื่อหน่ายโขลงจึงหลีกไป ลำดับนั้น โขลงช้างได้ติดตามพญาช้างนั้นไปตามรอยเท้า พญาช้างหลีกไปถึงสามครั้ง ก็ถูกติดตามไปอยู่นั่นเอง ลำดับนั้น พญาช้างจึงคิดว่า "บัดนี้ หลานของเราครองราชย์อยู่ในกรุงพาราณสี ถ้ากระไร เราพึงไปยังอุทยานในชาติก่อนของเรา ที่นั่น เขาจักคุ้มครองเรา" ลำดับนั้น ในเวลากลางคืน เมื่อโขลงช้างหลับแล้ว พญาช้างจึงละโขลงเข้าไปยังอุทยานนั้นเอง นายอุทยานเห็นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชา พระราชาทรงดำริว่า "เราจักจับช้าง" จึงให้กองทัพแวดล้อมไว้ พญาช้างเดินตรงเข้าไปหาพระราชาเท่านั้น พระราชาทรงดำริว่า "ช้างนั่นเดินตรงมาหาเรา" จึงทรงเตรียมหอกแล้วประทับยืนอยู่ ลำดับนั้น พญาช้างคิดว่า "พระราชานี้อาจจะแทงเราได้" จึงกล่าวด้วยภาษามนุษย์ว่า "พรหมทัต อย่าแทงเราเลย เราเป็นปู่ของท่าน" พระราชาตรัสถามเรื่องทั้งหมดว่า "ท่านพูดอะไร" แม้พญาช้างก็ได้เล่าเรื่องราวทั้งหมด ทั้งในครั้งที่ครองราชย์ ในนรก และในกำเนิดช้าง พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว ท่านอย่ากลัวเลย และอย่าได้เบียดเบียนใครๆ" แล้วทรงจัดแจงวัตรปฏิบัติ คนดูแล และเครื่องประดับช้างให้แก่พญาช้างนั้น

අථෙකදිවසං රාජා හත්ථික්ඛන්ධගතො ‘‘අයං වීසති වස්සානි රජ්ජං කත්වා නිරයෙ පක්කො, විපාකාවසෙසෙන ච තිරච්ඡානයොනියං උප්පන්නො, තත්ථපි ගණවාසසඞ්ඝට්ටනං අසහන්තො ඉධාගතො. අහො දුක්ඛො ගණවාසො, එකීභාවො එව ච පන සුඛො’’ති චින්තෙත්වා තත්ථෙව විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තං ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතං අමච්චා උපසඞ්කමිත්වා, පණිපාතං කත්වා ‘‘යානකාලො මහාරාජා’’ති ආහංසු. තතො ‘‘නාහං රාජා’’ති වත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉමං ගාථං අභාසි –

ครั้นวันหนึ่ง พระราชาประทับบนคอช้าง ทรงพระดำริว่า "พญาช้างนี้ครองราชย์อยู่ ๒๐ ปี ได้ไปไหม้ในนรก และด้วยเศษแห่งวิบาก จึงมาเกิดในกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน แม้ในกำเนิดนั้น ก็ทนต่อการกระทบกระทั่งของการอยู่เป็นหมู่คณะไม่ได้ จึงมาที่นี่ โอ การอยู่เป็นหมู่คณะเป็นทุกข์หนอ ส่วนความเป็นผู้อยู่ผู้เดียวเป็นสุข" ดังนี้แล้ว ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนา ณ ที่นั้นเอง กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ พวกอำมาตย์เข้าไปเฝ้าพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีความสุขด้วยโลกุตรสุขนั้นแล้ว กราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ถึงเวลาเสด็จแล้ว" ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า "เราไม่ใช่พระราชา" แล้วได้ตรัสคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นแลว่า

‘‘නාගොව යූථානි විවජ්ජයිත්වා, සඤ්ජාතඛන්ධො පදුමී උළාරො;

යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

พึงเป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด เหมือนพญาช้างผู้มีกายเจริญเติบโต มีผิวพรรณดุจดอกปทุม เป็นช้างประเสริฐ ละโขลงทั้งหลายแล้ว อยู่ในป่าตามความพอใจ

සා [Pg.92] පදත්ථතො පාකටා එව. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායයොජනා. සා ච ඛො යුත්තිවසෙනෙව, න අනුස්සවවසෙන. යථා අයං හත්ථී මනුස්සකන්තෙසු සීලෙසු දන්තත්තා අදන්තභූමිං නාගච්ඡතීති වා, සරීරමහන්තතාය වා නාගො, එවං කුදාස්සු නාමාහම්පි අරියකන්තෙසු සීලෙසු දන්තත්තා අදන්තභූමිං නාගමනෙන ආගුං අකරණෙන පුන ඉත්ථත්තං අනාගමනෙන ච ගුණසරීරමහන්තතාය වා නාගො භවෙය්‍යං. යථා චෙස යූථානි විවජ්ජෙත්වා එකචරියසුඛෙන යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං ගණං විවජ්ජෙත්වා එකවිහාරසුඛෙන ඣානසුඛෙන යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ අත්තනො යථා යථා සුඛං, තථා තථා යත්තකං වා ඉච්ඡාමි, තත්තකං අරඤ්ඤෙ නිවාසං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො චරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථා චෙස සුසණ්ඨිතක්ඛන්ධතාය සඤ්ජාතක්ඛන්ධො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං අසෙඛසීලක්ඛන්ධමහන්තතාය සඤ්ජාතක්ඛන්ධො භවෙය්‍යං. යථා චෙස පදුමසදිසගත්තතාය වා පදුමකුලෙ උප්පන්නතාය වා පදුමී, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං පදුමසදිසඋජුගත්තතාය වා අරියජාතිපදුමෙ උප්පන්නතාය වා පදුමී භවෙය්‍යං. යථා චෙස ථාමබලජවාදීහි උළාරො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං පරිසුද්ධකායසමාචාරතාදීහි සීලසමාධිනිබ්බෙධිකපඤ්ඤාදීහි වා උළාරො භවෙය්‍යන්ති එවං චින්තෙන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති.

คาถานั้นมีความหมายปรากฏชัดโดยอรรถแห่งบทอยู่แล้ว ส่วนนี้เป็นการอธิบายความหมายในคาถานั้น และการอธิบายความหมายนั้น ก็เป็นการอธิบายโดยนัยแห่งเหตุผล ไม่ใช่โดยนัยแห่งการฟังตามกันมา. เปรียบเหมือนช้างนี้ เพราะความที่ถูกฝึกแล้วในศีลอันเป็นที่พอใจของมนุษย์ทั้งหลาย จึงไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ได้ฝึก หรือชื่อว่านาคะเพราะมีร่างกายใหญ่โต ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักเป็นนาคะ เพราะความที่ถูกฝึกแล้วในศีลอันเป็นที่พอใจของพระอริยเจ้าทั้งหลาย จึงไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ได้ฝึก เพราะไม่ทำบาป และเพราะไม่กลับมาสู่ภพนี้อีก หรือเพราะมีกายคือคุณอันยิ่งใหญ่ ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนช้างนี้ ละโขลงแล้ว อยู่ตามความพอใจด้วยสุขจากการเที่ยวไปตัวเดียว เที่ยวไปในป่าตัวเดียว ดุจดังนอแรด ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักละหมู่คณะแล้ว อยู่ตามความพอใจด้วยสุขจากการอยู่ผู้เดียวและด้วยฌานสุข อยู่ในป่าตามที่ตนพอใจอย่างไรๆ เท่าที่ปรารถนา อาศัยอยู่ในป่า เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉันนั้น นี้คือความหมาย. และเปรียบเหมือนช้างนี้ มีขันธ์ (ร่างกาย) ที่เกิดขึ้นดีแล้ว เพราะมีขันธ์ที่ตั้งมั่นดีแล้ว ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักมีขันธ์ (คือคุณธรรม) ที่เกิดขึ้นดีแล้ว เพราะความยิ่งใหญ่แห่งอเสขศีลขันธ์ ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนช้างนี้ ชื่อว่าปทุมิน (ผู้มีปทุม) เพราะมีกายคล้ายดอกปทุม หรือเพราะเกิดในตระกูลปทุม ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักเป็นปทุมิน เพราะมีกายที่ซื่อตรงคล้ายดอกปทุม หรือเพราะเกิดในดอกปทุมคืออริยชาติ ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนช้างนี้ เป็นผู้ประเสริฐด้วยกำลัง พละ และความเร็วเป็นต้น ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักเป็นผู้ประเสริฐด้วยกายสมาจารอันบริสุทธิ์เป็นต้น หรือด้วยศีล สมาธิ และปัญญาอันแทงตลอดเป็นต้น ฉันนั้น. เมื่อคิดดังนี้แล้ว เราจึงเริ่มเจริญวิปัสสนา บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณ.

නාගගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถานาคาคาถา จบ.

54. අට්ඨාන තන්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර පුත්තො දහරො එව සමානො පබ්බජිතුකාමො මාතාපිතරො යාචි. මාතාපිතරො නං වාරෙන්ති. සො වාරියමානොපි නිබන්ධතියෙව ‘‘පබ්බජිස්සාමී’’ති. තතො නං පුබ්බෙ වුත්තසෙට්ඨිපුත්තං විය සබ්බං වත්වා අනුජානිංසු. පබ්බජිත්වා ච උය්‍යානෙයෙව වසිතබ්බන්ති පටිජානාපෙසුං, සො තථා අකාසි. තස්ස මාතා පාතොව වීසතිසහස්සනාටකිත්ථිපරිවුතා උය්‍යානං ගන්ත්වා, පුත්තං යාගුං පායෙත්වා, අන්තරා ඛජ්ජකාදීනි ච ඛාදාපෙත්වා, යාව මජ්ඣන්හිකසමයං තෙන සද්ධිං සමුල්ලපිත්වා, නගරං පවිසති. පිතා ච මජ්ඣන්හිකෙ ආගන්ත්වා, තං භොජෙත්වා අත්තනාපි භුඤ්ජිත්වා, දිවසං තෙන සද්ධිං සමුල්ලපිත්වා, සායන්හසමයෙ [Pg.93] ජග්ගනපුරිසෙ ඨපෙත්වා නගරං පවිසති. සො එවං රත්තින්දිවං අවිවිත්තො විහරති. තෙන ඛො පන සමයෙන ආදිච්චබන්ධු නාම පච්චෙකබුද්ධො නන්දමූලකපබ්භාරෙ විහරති. සො ආවජ්ජෙන්තො තං අද්දස – ‘‘අයං කුමාරො පබ්බජිතුං අසක්ඛි, ජටං ඡින්දිතුං න සක්කොතී’’ති. තතො පරං ආවජ්ජි ‘‘අත්තනො ධම්මතාය නිබ්බිජ්ජිස්සති, නො’’ති. අථ ‘‘ධම්මතාය නිබ්බින්දන්තො අතිචිරං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තස්ස ආරම්මණං දස්සෙස්සාමී’’ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව මනොසිලාතලතො ආගන්ත්වා උය්‍යානෙ අට්ඨාසි. රාජපුරිසො දිස්වා ‘‘පච්චෙකබුද්ධො ආගතො, මහාරාජා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘ඉදානි මෙ පුත්තො පච්චෙකබුද්ධෙන සද්ධිං අනුක්කණ්ඨිතො වසිස්සතී’’ති පමුදිතමනො හුත්වා පච්චෙකබුද්ධං සක්කච්චං උපට්ඨහිත්වා තත්ථෙව වාසං යාචිත්වා පණ්ණසාලාදිවාවිහාරට්ඨානචඞ්කමාදිසබ්බං කාරෙත්වා වාසෙසි.

๕๔. อะไรเป็นต้นเหตุของคาถาว่า อฏฺฐานํ ตํ เป็นต้น? ได้ยินว่า พระราชโอรสของพระเจ้ากรุงพาราณสียังทรงพระเยาว์ มีความประสงค์จะบรรพชา จึงทูลขอต่อพระราชมารดาและพระราชบิดา พระราชมารดาและพระราชบิดาทรงห้ามพระองค์ แม้ถูกห้ามก็ยังทรงยืนกรานว่า "หม่อมฉันจะบรรพชา" ลำดับนั้น พระราชมารดาและพระราชบิดาจึงตรัสทุกอย่างเหมือนกรณีของบุตรเศรษฐีที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงทรงอนุญาต และให้ทรงปฏิญาณว่า "เมื่อบรรพชาแล้ว พึงอยู่ในพระราชอุทยานเท่านั้น" พระองค์ก็ทรงทำเช่นนั้น พระราชมารดาของพระองค์ ในเวลาเช้า แวดล้อมด้วยนางรำสองหมื่นคน เสด็จไปยังพระราชอุทยาน ให้พระโอรสฉันยาคู และให้ฉันของขบเคี้ยวเป็นต้นในระหว่างนั้น ทรงสนทนาปราศรัยกับพระโอรสจนถึงเวลาเที่ยง แล้วจึงเสด็จเข้าพระนคร ส่วนพระราชบิดาเสด็จมาในเวลาเที่ยง ให้พระองค์เสวย และพระองค์เองก็เสวยด้วย ทรงสนทนาปราศรัยกับพระโอรสตลอดวัน ในเวลาเย็น ทรงตั้งบุรุษผู้เฝ้ายามไว้แล้วจึงเสด็จเข้าพระนคร พระองค์ทรงอยู่อย่างไม่สงบวิเวกทั้งกลางวันและกลางคืนเช่นนี้ ก็ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอาทิจจพันธุ ประทับอยู่ที่เงื้อมเขานันทมูลกะ ท่านพิจารณาอยู่ ได้เห็นพระกุมารนั้น (และคิดว่า) "กุมารนี้สามารถบรรพชาได้ แต่ไม่สามารถตัดความพัวพันได้" ต่อจากนั้น ท่านพิจารณาว่า "พระกุมารจักเบื่อหน่ายได้เองตามธรรมดาหรือไม่" ครั้นแล้ว เมื่อทราบว่า "ถ้าจะเบื่อหน่ายได้เองตามธรรมดา ก็คงจะใช้เวลานานมาก" จึงคิดว่า "เราจะให้อารมณ์แก่เธอ" แล้วมาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อน จากพื้นศิลาที่ชื่อมโนสิลา มายืนอยู่ในพระราชอุทยาน ราชบุรุษเห็นแล้วจึงกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว" พระราชาทรงมีพระทัยยินดีว่า "บัดนี้ บุตรของเราจักอยู่กับพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยไม่กระสับกระส่าย" จึงทรงอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยเคารพ ทูลขอให้ท่านอยู่ ณ ที่นั้นเอง แล้วโปรดให้สร้างบรรณศาลา ที่พักกลางวัน ที่จงกรม เป็นต้นทุกอย่าง และนิมนต์ให้ท่านอยู่.

සො තත්ථ වසන්තො එකදිවසං ඔකාසං ලභිත්වා කුමාරං පුච්ඡි ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? සො ආහ ‘‘අහං පබ්බජිතො’’ති. ‘‘පබ්බජිතා නාම න එදිසා හොන්තී’’ති. ‘‘අථ භන්තෙ, කීදිසා හොන්ති, කිං මය්හං අනනුච්ඡවික’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ත්වං අත්තනො අනනුච්ඡවිකං න පෙක්ඛසි, නනු තෙ මාතා වීසතිසහස්සඉත්ථීහි සද්ධිං පුබ්බණ්හසමයෙ ආගච්ඡන්තී උය්‍යානං අවිවිත්තං කරොති, පිතා මහතා බලකායෙන සායන්හසමයෙ, ජග්ගනපුරිසා සකලරත්තිං; පබ්බජිතා නාම තව සදිසා න හොන්ති, ‘එදිසා පන හොන්තී’’’ති තත්‍ර ඨිතස්සෙව ඉද්ධියා හිමවන්තෙ අඤ්ඤතරං විහාරං දස්සෙසි. සො තත්ථ පච්චෙකබුද්ධෙ ආලම්බනබාහං නිස්සාය ඨිතෙ ච චඞ්කමන්තෙ ච රජනකම්මසූචිකම්මාදීනි කරොන්තෙ ච දිස්වා ආහ – ‘‘තුම්හෙ ඉධ, නාගච්ඡථ, පබ්බජ්ජා නාම තුම්හෙහි අනුඤ්ඤාතා’’ති. ‘‘ආම, පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතා, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සමණා නාම අත්තනො නිස්සරණං කාතුං ඉච්ඡිතපත්ථිතඤ්ච පදෙසං ගන්තුං ලභන්ති, එත්තකංව වට්ටතී’’ති වත්වා ආකාසෙ ඨත්වා –

ท่าน (พระปัจเจกพุทธเจ้า) เมื่ออยู่ที่นั่น วันหนึ่งได้โอกาสจึงถามพระกุมารว่า "ท่านคือใคร" พระกุมารตอบว่า "ข้าพเจ้าเป็นบรรพชิต" (พระปัจเจกพุทธเจ้า) กล่าวว่า "ผู้ที่ชื่อว่าบรรพชิต ย่อมไม่เป็นเช่นนี้" เมื่อพระกุมารถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น บรรพชิตเป็นเช่นไร สิ่งใดไม่สมควรแก่ข้าพเจ้า" (พระปัจเจกพุทธเจ้า) จึงกล่าวว่า "ท่านไม่เห็นสิ่งที่ไม่สมควรแก่ตนเองหรือ พระมารดาของท่านมาในเวลาเช้าพร้อมกับสตรีสองหมื่นคน ทำให้อุทยานไม่สงบวิเวกมิใช่หรือ พระบิดามาในเวลาเย็นพร้อมกับกองทัพใหญ่ (ก็ทำให้อุทยานไม่สงบวิเวก) พวกบุรุษผู้เฝ้ายาม (ก็ทำให้อุทยานไม่สงบวิเวก) ตลอดทั้งคืนมิใช่หรือ ผู้ที่ชื่อว่าบรรพชิต ย่อมไม่เป็นเหมือนท่าน แต่เป็นเช่นนี้" แล้วท่านก็ยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง แสดงวิหารแห่งหนึ่งในป่าหิมพานต์ด้วยฤทธิ์ พระกุมารนั้นเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในที่นั้น ทั้งที่กำลังยืนพิงแขนค้ำ ทั้งที่กำลังเดินจงกรม และทั้งที่กำลังทำการย้อมผ้าและเย็บผ้าเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายไม่มาที่นี่ (ในโลกมนุษย์) บรรพชาเป็นสิ่งที่ท่านทั้งหลายได้รับอนุญาตแล้วหรือ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "ใช่ บรรพชาเป็นสิ่งที่ได้รับอนุญาตแล้ว ตั้งแต่เวลาที่บวช ผู้ที่ชื่อว่าสมณะย่อมสามารถทำที่พึ่งของตน และไปสู่สถานที่ที่ตนปรารถนาและต้องการได้ เพียงเท่านี้ย่อมควร" ดังนี้แล้ว จึงยืนในอากาศ (และกล่าวคาถาว่า)

‘‘අට්ඨාන තං සඞ්ගණිකාරතස්ස, යං ඵස්සයෙ සාමයිකං විමුත්ති’’න්ති. –

"ข้อที่บุคคลผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ จะพึงได้สัมผัสสามยิกวิมุตติ (ความหลุดพ้นชั่วคราว) นั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้"

ඉමං [Pg.94] උපඩ්ඪගාථං වත්වා, දිස්සමානෙනෙව කායෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. එවං ගතෙ පච්චෙකබුද්ධෙ සො අත්තනො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිපජ්ජි. ආරක්ඛකපුරිසොපි ‘‘සයිතො කුමාරො, ඉදානි කුහිං ගමිස්සතී’’ති පමත්තො නිද්දං ඔක්කමි. සො තස්ස පමත්තභාවං ඤත්වා පත්තචීවරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පාවිසි. තත්‍ර ච විවිත්තො විපස්සනං ආරභිත්වා, පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, පච්චෙකබුද්ධට්ඨානං ගතො. තත්‍ර ච ‘‘කථමධිගත’’න්ති පුච්ඡිතො ආදිච්චබන්ධුනා වුත්තං උපඩ්ඪගාථං පරිපුණ්ණං කත්වා අභාසි.

ครั้นตรัสคาถากึ่งหนึ่งนี้แล้ว ก็ได้เสด็จไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะด้วยกายที่ปรากฏอยู่นั่นเทียว เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จไปแล้วอย่างนี้ พระดาบสนั้นเข้าไปยังบรรณศาลาของตนแล้วนอนแล้ว แม้บุรุษผู้รักษาก็คิดว่า "พระกุมารบรรทมแล้ว บัดนี้จักเสด็จไปที่ไหน" จึงประมาทหลับไป พระดาบสนั้นทรงทราบความที่บุรุษนั้นประมาทแล้ว จึงทรงถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่ป่า และในป่านั้น เป็นผู้สงัด ปรารภวิปัสสนาแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว จึงไปยังที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และในที่นั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านบรรลุได้อย่างไร" จึงได้ตรัสคาถากึ่งหนึ่งที่พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอาทิจจพันธุตรัสไว้ให้บริบูรณ์

තස්සත්ථො – අට්ඨාන තන්ති. අට්ඨානං තං, අකාරණං තන්ති වුත්තං හොති, අනුනාසිකලොපො කතො ‘‘අරියසච්චාන දස්සන’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 5.11; සු. නි. 270) විය. සඞ්ගණිකාරතස්සාති ගණාභිරතස්ස. යන්ති කරණවචනමෙතං ‘‘යං හිරීයති හිරීයිතබ්බෙනා’’තිආදීසු (ධ. ස. 30) විය. ඵස්සයෙති අධිගච්ඡෙ. සාමයිකං විමුත්තින්ති ලොකියසමාපත්තිං. සා හි අප්පිතප්පිතසමයෙ එව පච්චනීකෙහි විමුච්චනතො ‘‘සාමයිකා විමුත්තී’’ති වුච්චති. තං සාමයිකං විමුත්තිං. අට්ඨානං තං, න තං කාරණං විජ්ජති සඞ්ගණිකාරතස්ස, යෙන කාරණෙන ඵස්සයෙති එතං ආදිච්චබන්ධුස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස වචො නිසම්ම සඞ්ගණිකාරතිං පහාය යොනිසො පටිපජ්ජන්තො අධිගතොම්හීති ආහ. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

อรรถแห่งคาถานั้น - บทว่า อฏฺฐาน ตนฺติ ความว่า นั่นไม่ใช่ฐานะ นั่นไม่ใช่เหตุ มีการลบพยัญชนะนาสิก เหมือนในบทเป็นต้นว่า อริยสจฺจาน ทสฺสนํ. บทว่า สงฺคณิการตสฺส คือ แก่ผู้ยินดีในหมู่คณะ. บทว่า ยํ นี้เป็นศัพท์บอกเหตุ เหมือนในบทเป็นต้นว่า ยํ หิรียติ หิริยิตพฺเพน. บทว่า ผสฺสเย คือ พึงบรรลุ. บทว่า สามยิกํ วิมุตฺตึ คือ โลกิยสมาบัติ. เพราะว่าโลกิยสมาบัตินั้นเรียกว่า "สามยิกาวิมุตติ" เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกในสมัยที่เข้าสมาบัติแล้วๆ เท่านั้น. (ความแห่งคาถาคือ) นั่นไม่ใช่ฐานะ เหตุนั้นไม่มีแก่ผู้ยินดีในหมู่คณะ ที่จะพึงบรรลุสามยิกวิมุตตินั้นได้ด้วยเหตุใด. ท่านกล่าวว่า "เราได้สดับคำของพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอาทิจจพันธุนี้แล้ว ละความยินดีในหมู่คณะ ปฏิบัติโดยแยบคายอยู่ จึงได้บรรลุแล้ว". ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

අට්ඨානගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาอัฏฐานคาถา จบ.

දුතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

วรรคที่สอง จบ.

55. දිට්ඨීවිසූකානීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘යථා සීතාදීනං පටිඝාතකානි උණ්හාදීනි අත්ථි, අත්ථි නු ඛො එවං වට්ටපටිඝාතකං විනට්ටං, නො’’ති. සො අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘විවට්ටං ජානාථා’’ති? තෙ ‘‘ජානාම, මහාරාජා’’ති ආහංසු. රාජා – ‘‘කිං ත’’න්ති? තතො ‘‘අන්තවා ලොකො’’තිආදිනා නයෙන සස්සතුච්ඡෙදං කථෙසුං. අථ රාජා ‘‘ඉමෙ න ජානන්ති, සබ්බෙපිමෙ දිට්ඨිගතිකා’’ති සයමෙව තෙසං විලොමතඤ්ච අයුත්තතඤ්ච දිස්වා ‘‘වට්ටපටිඝාතකං විවට්ටං අත්ථි, තං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. ඉමඤ්ච උදානගාථං අභාසි පච්චෙකබුද්ධමජ්ඣෙ බ්‍යාකරණගාථඤ්ච –

๕๕. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ทิฏฺฐีวิสูกานิ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาองค์หนึ่งเสด็จอยู่ในที่ลับ ทรงดำริว่า "สิ่งกำจัดความหนาวเป็นต้น คือ ความร้อนเป็นต้น มีอยู่ฉันใด สิ่งกำจัดวัฏฏะ คือ วิวัฏฏะ จะไม่มีอยู่หรือหนอ ฉันนั้น" พระองค์จึงตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "พวกท่านรู้จักวิวัฏฏะหรือไม่?" พวกเขาทูลว่า "ข้าพระองค์รู้จัก พระเจ้าข้า" พระราชาตรัสถามว่า "สิ่งนั้นคืออะไร?" ลำดับนั้น พวกเขาได้กล่าวถึงสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิด้วยนัยเป็นต้นว่า "โลกมีที่สุด" ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า "คนเหล่านี้ไม่รู้เลย ทั้งหมดนี้เป็นผู้มีทิฏฐิ" จึงทรงเห็นความผิดและความไม่สมควรของพวกเขาด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงดำริว่า "สิ่งกำจัดวัฏฏะ คือ วิวัฏฏะ มีอยู่ สิ่งนั้นเราควรแสวงหา" จึงสละราชสมบัติ บรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนาอยู่ ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ และได้ตรัสอุทานคาถานี้และพยากรณคาถาในท่ามกลางพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า

‘‘දිට්ඨීවිසූකානි [Pg.95] උපාතිවත්තො, පත්තො නියාමං පටිලද්ධමග්ගො;

උප්පන්නඤාණොම්හි අනඤ්ඤනෙය්‍යො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"เราก้าวล่วงทิฏฐิอันซัดส่ายทั้งหลายได้แล้ว ถึงแล้วซึ่งนิยาม ได้มรรคแล้ว เราเป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด"

තස්සත්ථො – දිට්ඨීවිසූකානීති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි. තානි හි මග්ගසම්මාදිට්ඨියා විසූකට්ඨෙන විජ්ඣනට්ඨෙන විලොමට්ඨෙන ච විසූකානි. එවං දිට්ඨියා විසූකානි, දිට්ඨි එව වා විසූකානි දිට්ඨිවිසූකානි. උපාතිවත්තොති දස්සනමග්ගෙන අතික්කන්තො. පත්තො නියාමන්ති අවිනිපාතධම්මතාය සම්බොධිපරායණතාය ච නියතභාවං අධිගතො, සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං වා පඨමමග්ගන්ති. එත්තාවතා පඨමමග්ගකිච්චනිප්ඵත්ති ච තස්ස පටිලාභො ච වුත්තො. ඉදානි පටිලද්ධමග්ගොති ඉමිනා සෙසමග්ගපටිලාභං දස්සෙති. උප්පන්නඤාණොම්හීති උප්පන්නපච්චෙකබොධිඤාණො අම්හි. එතෙන ඵලං දස්සෙති. අනඤ්ඤනෙය්‍යොති අඤ්ඤෙහි ‘‘ඉදං සච්චං, ඉදං සච්ච’’න්ති න නෙතබ්බො. එතෙන සයම්භුතං දීපෙති, පත්තෙ වා පච්චෙකබොධිඤාණෙ අනෙය්‍යතාය අභාවා සයංවසිතං. සමථවිපස්සනාය වා දිට්ඨිවිසූකානි උපාතිවත්තො, ආදිමග්ගෙන පත්තො නියාමං, සෙසෙහි පටිලද්ධමග්ගො, ඵලඤාණෙන උප්පන්නඤාණො, තං සබ්බං අත්තනාව අධිගතොති අනඤ්ඤනෙය්‍යො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

อรรถแห่งคาถานั้น - บทว่า ทิฏฺฐีวิสูกานิ คือ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ. เพราะว่าทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า วิสูกะ (สิ่งซัดส่าย) ด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ โดยความหมายว่าซัดส่าย โดยความหมายว่าแทงตลอด และโดยความหมายว่าเป็นปฏิปักษ์. อย่างนี้ ทิฏฐิอันสัมมาทิฏฐิทำให้ซัดส่ายไป หรือว่า ทิฏฐินั่นเองเป็นสิ่งซัดส่าย จึงชื่อว่า ทิฏฐิวิสูกะ. บทว่า อุปาติวตฺโต คือ ก้าวล่วงแล้วด้วยทัสนมรรค. บทว่า ปตฺโต นิยามํ คือ บรรลุแล้วซึ่งภาวะที่เที่ยง เพราะความเป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำ และเพราะมีความตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า หรือว่า บรรลุแล้วซึ่งปฐมมรรค อันชื่อว่า สัมมัตตนิยาม. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงความสำเร็จกิจของปฐมมรรค และการได้ปฐมมรรคนั้น. บัดนี้ ด้วยบทว่า ปฏิสทฺธมคฺโค นี้ ท่านแสดงถึงการได้มรรคที่เหลือ. บทว่า อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ คือ เราเป็นผู้มีปัจเจกโพธิญาณเกิดขึ้นแล้ว. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงผล. บทว่า อนญฺญเนยฺโย คือ อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำว่า "นี้คือสัจจะ นี้คือสัจจะ". ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นสยัมภู หรือเมื่อบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ความเป็นผู้ที่ใครๆ พึงแนะนำย่อมไม่มี จึงเป็นผู้เป็นใหญ่ด้วยตนเอง. อีกนัยหนึ่ง ก้าวล่วงทิฏฐิอันซัดส่ายทั้งหลายได้ด้วยสมถะและวิปัสสนา ถึงแล้วซึ่งนิยามด้วยมรรคเบื้องต้น ได้มรรคแล้วด้วยมรรคที่เหลือ เป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้วด้วยผลญาณ เพราะบรรลุธรรมทั้งหมดนั้นด้วยตนเองเท่านั้น จึงชื่อว่า อนัญญเนยยะ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

දිට්ඨිවිසූකගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาทิฏฐิวิสูกคาถา จบ.

56. නිල්ලොලුපොති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර සූදො අන්තරභත්තං පචිත්වා උපනාමෙසි මනුඤ්ඤදස්සනං සාදුරසං ‘‘අප්පෙව නාම මෙ රාජා ධනමනුප්පදෙය්‍යා’’ති. තං රඤ්ඤො ගන්ධෙනෙව භොත්තුකාමතං ජනෙසි මුඛෙ ඛෙළං උප්පාදෙන්තං. පඨමකබළෙ පන මුඛෙ පක්ඛිත්තමත්තෙ සත්තරසහරණිසහස්සානි අමතෙනෙව ඵුට්ඨානි අහෙසුං. සූදො ‘‘ඉදානි මෙ දස්සති, ඉදානි මෙ දස්සතී’’ති චින්තෙසි. රාජාපි ‘‘සක්කාරාරහො සූදො’’ති චින්තෙසි – ‘‘රසං සායිත්වා පන සක්කරොන්තං මං පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡෙය්‍ය – ‘ලොලො අයං රාජා රසගරුකො’’’ති න කිඤ්චි අභණි. එවං යාව භොජනපරියොසානං, තාව සූදොපි ‘‘ඉදානි දස්සති, ඉදානි දස්සතී’’ති චින්තෙසි. රාජාපි අවණ්ණභයෙන න කිඤ්චි අභණි. තතො [Pg.96] සූදො ‘‘නත්ථි ඉමස්ස රඤ්ඤො ජිව්හාවිඤ්ඤාණ’’න්ති දුතියදිවසෙ අරසභත්තං උපනාමෙසි. රාජා භුඤ්ජන්තො ‘‘නිග්ගහාරහො අජ්ජ සූදො’’ති ජානන්තොපි පුබ්බෙ විය පච්චවෙක්ඛිත්වා අවණ්ණභයෙන න කිඤ්චි අභණි. තතො සූදො ‘‘රාජා නෙව සුන්දරං නාසුන්දරං ජානාතී’’ති චින්තෙත්වා සබ්බං පරිබ්බයං අත්තනා ගහෙත්වා යංකිඤ්චිදෙව පචිත්වා රඤ්ඤො දෙති. රාජා ‘‘අහො වත ලොභො, අහං නාම වීසති නගරසහස්සානි භුඤ්ජන්තො ඉමස්ස ලොභෙන භත්තමත්තම්පි න ලභාමී’’ති නිබ්බිජ්ජිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි, පුරිමනයෙනෙව ච ඉමං ගාථං අභාසි –

๕๖. เรื่องราวของคาถาว่า นิลฺโลลุโป เป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า พ่อครัวของพระราชาแห่งกรุงพาราณสี ปรุงอาหารมื้อพิเศษซึ่งมีลักษณะน่าดูและมีรสอร่อยแล้วน้อมเข้าไปถวาย ด้วยคิดว่า “บางทีพระราชาจะพึงพระราชทานทรัพย์แก่เราบ้าง” อาหารนั้นทำให้พระราชาทรงมีความอยากเสวยเพียงด้วยกลิ่นเท่านั้น ทำให้พระเขฬะ (น้ำลาย) สอในพระโอษฐ์ ส่วนคำข้าวคำแรก พอถูกใส่เข้าไปในพระโอษฐ์เท่านั้น เส้นประสาทรับรสเจ็ดพันเส้นก็ซาบซ่านราวกับได้สัมผัสกับน้ำอมฤต พ่อครัวคิดว่า “เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทานแก่เรา เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทานแก่เรา” แม้พระราชาก็ทรงดำริว่า “พ่อครัวสมควรได้รับรางวัล” แต่ทรงดำริต่อไปว่า “หากเราให้รางวัลหลังจากได้ลิ้มรสแล้ว กิตติศัพท์อันชั่วช้าอาจจะขจรไปถึงเราว่า ‘พระราชานี้เป็นคนละโมบ ให้ความสำคัญกับรสชาติ’” จึงมิได้ตรัสอะไรเลย ด้วยประการฉะนี้ ตลอดเวลาจนกระทั่งเสวยพระกระยาหารเสร็จ พ่อครัวก็ยังคงคิดว่า “เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทาน เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทาน” แม้พระราชาก็มิได้ตรัสอะไรเลยเพราะทรงกลัวจะเสียชื่อเสียง ต่อมา พ่อครัวคิดว่า “พระราชานี้ไม่มีชิวหาวิญญาณ (การรับรส)” ในวันที่สองจึงน้อมถวายภัตตาหารที่ไม่มีรสชาติ พระราชาขณะเสวยอยู่ แม้จะทรงทราบว่า “วันนี้พ่อครัวสมควรถูกลงโทษ” ก็ทรงพิจารณาเช่นเดิมแล้วมิได้ตรัสอะไรเลยเพราะทรงกลัวจะเสียชื่อเสียง ต่อมา พ่อครัวคิดว่า “พระราชาไม่รู้จักทั้งของดีและของไม่ดี” จึงยึดเอาเครื่องปรุงทั้งหมดไว้เอง แล้วปรุงอะไรก็ได้ถวายพระราชา พระราชาทรงเบื่อหน่ายพระทัยว่า “โอ้หนอ ความโลภ เราผู้ปกครองเมืองถึงสองหมื่นเมือง ยังไม่ได้แม้เพียงภัตตาหารที่ดีเพราะความโลภของคนผู้นี้” จึงทรงสละราชสมบัติ เสด็จออกผนวช ทรงเจริญวิปัสสนาจนได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ และได้ทรงเปล่งคาถานี้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

‘‘නිල්ලොලුපො නික්කුහො නිප්පිපාසො, නිම්මක්ඛො නිද්ධන්තකසාවමොහො;

නිරාසයො සබ්බලොකෙ භවිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“พึงเป็นผู้ไม่ละโมบ ไม่โอ้อวด ไม่มีตัณหา ไม่ลบหลู่คุณท่าน ขจัดกิเลสเครื่องเศร้าหมองและโมหะได้แล้ว ไม่มีความอาลัยในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น”

තත්ථ නිල්ලොලුපොති අලොලුපො. යො හි රසතණ්හාභිභූතො හොති, සො භුසං ලුප්පති පුනප්පුනඤ්ච ලුප්පති, තෙන ලොලුපොති වුච්චති. තස්මා එස තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘නිල්ලොලුපො’’ති. නික්කුහොති එත්ථ කිඤ්චාපි යස්ස තිවිධං කුහනවත්ථු නත්ථි, සො නික්කුහොති වුච්චති. ඉමිස්සා පන ගාථාය මනුඤ්ඤභොජනාදීසු විම්හයමනාපජ්ජනතො නික්කුහොති අයමධිප්පායො. නිප්පිපාසොති එත්ථ පාතුමිච්ඡා පිපාසා, තස්සා අභාවෙන නිප්පිපාසො, සාදුරසලොභෙන භොත්තුකම්‍යතාවිරහිතොති අත්ථො. නිම්මක්ඛොති එත්ථ පරගුණවිනාසනලක්ඛණො මක්ඛො, තස්ස අභාවෙන නිම්මක්ඛො. අත්තනො ගහට්ඨකාලෙ සූදස්ස ගුණමක්ඛනාභාවං සන්ධායාහ. නිද්ධන්තකසාවමොහොති එත්ථ රාගාදයො තයො, කායදුච්චරිතාදීනි ච තීණීති ඡ ධම්මා යථාසම්භවං අප්පසන්නට්ඨෙන සකභාවං විජහාපෙත්වා පරභාවං ගණ්හාපනට්ඨෙන කසටට්ඨෙන ච කසාවාති වෙදිතබ්බා. යථාහ –

ในบทเหล่านั้น บทว่า นิลฺโลลุโป คือ ผู้ไม่ละโมบ. จริงอยู่ ผู้ใดถูกตัณหาในรสครอบงำ ผู้นั้นย่อมกำหนัดอย่างยิ่ง ย่อมกำหนัดบ่อยๆ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า โลลุโป (ผู้ละโมบ). ฉะนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่อทรงปฏิเสธความละโมบนั้น จึงตรัสว่า นิลฺโลลุโป. ในบทว่า นิกฺกุโห นี้ แม้ว่าผู้ใดไม่มีวัตถุแห่งความโอ้อวด ๓ ประการ ผู้นั้นเรียกว่า นิกฺกุโห (ผู้ไม่โอ้อวด). แต่ในคาถานี้ มีอธิบายว่า นิกฺกุโห เพราะไม่ทำความพิศวงและความพอใจในโภชนะอันน่าพึงใจเป็นต้น. ในบทว่า นิปฺปิปาโส นี้ ความต้องการจะดื่ม ชื่อว่า ปิปาสา, เพราะไม่มีความต้องการนั้น จึงชื่อว่า นิปฺปิปาโส, อธิบายว่า ปราศจากความอยากบริโภคเพราะความโลภในรสอร่อย. ในบทว่า นิมฺมกฺโข นี้ มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) มีลักษณะคือการทำลายคุณของผู้อื่น, เพราะไม่มีมักขะนั้น จึงชื่อว่า นิมฺมกฺโข. ท่านกล่าวหมายถึงการไม่มีลักษณะแห่งการลบหลู่คุณของพ่อครัวในสมัยที่พระองค์เป็นคฤหัสถ์. ในบทว่า นิทฺธนฺตกสาวโมโห นี้ ธรรม ๖ ประการ คือ ราคะเป็นต้น ๓ อย่าง และกายทุจริตเป็นต้น ๓ อย่าง พึงทราบว่าชื่อว่า กสาวะ (เครื่องเศร้าหมอง) ตามสมควร เพราะทำให้ออกจากสภาวะของตนแล้วถือเอาสภาวะอื่นด้วยความหมายว่าไม่ผ่องใส และด้วยความหมายว่าเป็นกาก. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘තත්ථ, කතමෙ තයො කසාවා? රාගකසාවො, දොසකසාවො, මොහකසාවො, ඉමෙ තයො කසාවා. තත්ථ, කතමෙ අපරෙපි තයො කසාවා? කායකසාවො, වචීකසාවො, මනොකසාවො’’ති (විභ. 924).

“ในธรรมเหล่านั้น กสาวะ ๓ อย่างเป็นไฉน? คือ ราคกสาวะ (กิเลสเครื่องเศร้าหมองคือราคะ) โทสกสาวะ (กิเลสเครื่องเศร้าหมองคือโทสะ) โมหกสาวะ (กิเลสเครื่องเศร้าหมองคือโมหะ) เหล่านี้คือกสาวะ ๓ อย่าง. ในธรรมเหล่านั้น กสาวะอีก ๓ อย่างเป็นไฉน? คือ กายกสาวะ (ความเศร้าหมองทางกาย) วจีกสาวะ (ความเศร้าหมองทางวาจา) มโนกสาวะ (ความเศร้าหมองทางใจ)” (วิภังค์ ๙๒๔).

තෙසු [Pg.97] මොහං ඨපෙත්වා පඤ්චන්නං කසාවානං තෙසඤ්ච සබ්බෙසං මූලභූතස්ස මොහස්ස නිද්ධන්තත්තා නිද්ධන්තකසාවමොහො, තිණ්ණං එව වා කායවචීමනොකසාවානං මොහස්ස ච නිද්ධන්තත්තා නිද්ධන්තකසාවමොහො. ඉතරෙසු නිල්ලොලුපතාදීහි රාගකසාවස්ස, නිම්මක්ඛතාය දොසකසාවස්ස නිද්ධන්තභාවො සිද්ධො එව. නිරාසයොති නිත්තණ්හො. සබ්බලොකෙති සකලලොකෙ, තීසු භවෙසු ද්වාදසසු වා ආයතනෙසු භවවිභවතණ්හාවිරහිතො හුත්වාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අථ වා තයොපි පාදෙ වත්වා එකො චරෙති එකො චරිතුං සක්කුණෙය්‍යාති එවම්පි එත්ථ සම්බන්ධො කාතබ්බොති.

ในกสาวะเหล่านั้น ยกโมหะไว้ เพราะได้ซักฟอกกสาวะ ๕ อย่าง และโมหะซึ่งเป็นรากเหง้าของกสาวะทั้งหมดนั้น จึงชื่อว่า นิทฺธนฺตกสาวโมโห (ผู้มีกิเลสเครื่องเศร้าหมองและโมหะอันซักฟอกแล้ว) หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะได้ซักฟอกกายกสาวะ วจีกสาวะ มโนกสาวะ ทั้ง ๓ อย่าง และโมหะ จึงชื่อว่า นิทฺธนฺตกสาวโมโห. ในบทอื่นๆ ความเป็นผู้ซักฟอกราคกสาวะได้แล้ว ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นผู้ไม่ละโมบเป็นต้น, ความเป็นผู้ซักฟอกโทสกสาวะได้แล้ว ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นผู้ไม่ลบหลู่คุณท่าน. บทว่า นิราสโย คือ ผู้ไม่มีตัณหา. บทว่า สพฺพโลเก คือ ในโลกทั้งปวง อธิบายว่า เป็นผู้ปราศจากภวตัณหาและวิภวตัณหาในภพ ๓ หรือในอายตนะ ๑๒. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้ว. อีกนัยหนึ่ง พึงทำความเชื่อมโยงในที่นี้ว่า ครั้นกล่าวคาถา ๓ บาทแล้ว จึงกล่าวว่า เอโก จเร (พึงเที่ยวไปผู้เดียว) คือ พึงสามารถเที่ยวไปผู้เดียวได้.

නිල්ලොලුපගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยความไม่ละโมบ จบ.

57. පාපං සහායන්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා මහච්චරාජානුභාවෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොන්තො මනුස්සෙ කොට්ඨාගාරතො පුරාණධඤ්ඤානි බහිද්ධා නීහරන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං, භණෙ, ඉද’’න්ති අමච්චෙ පුච්ඡි. ‘‘ඉදානි, මහාරාජ, නවධඤ්ඤානි උප්පජ්ජිස්සන්ති, තෙසං ඔකාසං කාතුං ඉමෙ මනුස්සා පුරාණධඤ්ඤාදීනි ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති. රාජා – ‘‘කිං, භණෙ, ඉත්ථාගාරබලකායාදීනං වට්ටං පරිපුණ්ණ’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, පරිපුණ්ණන්ති’’. ‘‘තෙන හි, භණෙ, දානසාලං කාරාපෙථ, දානං දස්සාමි, මා ඉමානි ධඤ්ඤානි අනුපකාරානි විනස්සිංසූ’’ති. තතො නං අඤ්ඤතරො දිට්ඨිගතිකො අමච්චො ‘‘මහාරාජ, නත්ථි දින්න’’න්ති ආරබ්භ යාව ‘‘බාලා ච පණ්ඩිතා ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති වත්වා නිවාරෙසි. සො දුතියම්පි තතියම්පි කොට්ඨාගාරෙ විලුම්පන්තෙ දිස්වා තථෙව ආණාපෙසි. තතියම්පි නං ‘‘මහාරාජ, දත්තුපඤ්ඤත්තං යදිදං දාන’’න්තිආදීනි වත්වා නිවාරෙසි. සො ‘‘අරෙ, අහං අත්තනො සන්තකම්පි න ලභාමි දාතුං, කිං මෙ ඉමෙහි පාපසහායෙහී’’ති නිබ්බින්නො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තඤ්ච පාපං සහායං ගරහන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๕๗. เรื่องราวของคาถาว่า ปาปํ สหายํ เป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชาพระองค์หนึ่งในกรุงพาราณสี ขณะเสด็จประทักษิณพระนครด้วยพระราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ทอดพระเนตรเห็นพวกมนุษย์ขนข้าวเปลือกเก่าออกจากฉาง จึงตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า “นี่อะไรกัน ท่านผู้เจริญ?” (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) “บัดนี้ ข้าวเปลือกใหม่จักเกิดขึ้น พระเจ้าข้า พวกมนุษย์เหล่านี้จึงกำลังทิ้งข้าวเปลือกเก่าเป็นต้นเพื่อจัดหาที่ไว้สำหรับข้าวเปลือกใหม่นั้น” พระราชาตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ เสบียงสำหรับฝ่ายในและกองทัพเป็นต้นบริบูรณ์แล้วหรือ?” (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) “บริบูรณ์แล้ว พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ จงให้สร้างโรงทาน เราจักให้ทาน ขออย่าให้ข้าวเปลือกเหล่านี้ต้องเสียหายไปโดยไร้ประโยชน์เลย” ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้มีมิจฉาทิฏฐิคนหนึ่งได้ทูลทัดทานพระองค์ โดยกล่าวเริ่มตั้งแต่ “ข้าแต่มหาราช ผลแห่งทานที่ให้แล้วไม่มี” ไปจนถึง “ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อท่องเที่ยวเวียนว่ายตายเกิดไปแล้ว ก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้เอง” พระองค์ทอดพระเนตรเห็น(คน)ขนของออกจากฉาง แม้ครั้งที่สองและครั้งที่สาม ก็ทรงมีรับสั่งเช่นเดิม (อำมาตย์นั้น) ก็ได้ทูลทัดทานพระองค์แม้ในครั้งที่สาม โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่มหาราช ทานที่พระองค์ทรงบัญญัติจะให้...” พระองค์ทรงเบื่อหน่ายพระทัยว่า “อนิจจา เราไม่ได้ให้แม้ซึ่งของที่เป็นของเราเอง เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยสหายผู้ชั่วช้าเหล่านี้” จึงทรงสละราชสมบัติ เสด็จออกผนวช ทรงเจริญวิปัสสนาจนได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ และเมื่อทรงติเตียนสหายผู้ชั่วช้านั้น จึงได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้

‘‘පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ, අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං;

සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“พึงเว้นสหายผู้เลวทราม ผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอ ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งบุคคลผู้หมกมุ่น ผู้ประมาท พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้”

තස්සායං [Pg.98] සඞ්ඛෙපත්ථො – ය්වායං දසවත්ථුකාය පාපදිට්ඨියා සමන්නාගතත්තා පාපො, පරෙසම්පි අනත්ථං පස්සතීති අනත්ථදස්සී, කායදුච්චරිතාදිම්හි ච විසමෙ නිවිට්ඨො, තං අත්ථකාමො කුලපුත්තො පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං. සයං න සෙවෙති අත්තනො වසෙන න සෙවෙ. යදි පන පරවසො හොති, කිං සක්කා කාතුන්ති වුත්තං හොති. පසුතන්ති පසටං, දිට්ඨිවසෙන තත්ථ තත්ථ ලග්ගන්ති අත්ථො. පමත්තන්ති කාමගුණෙසු වොස්සට්ඨචිත්තං, කුසලභාවනාරහිතං වා. තං එවරූපං න සෙවෙ, න භජෙ, න පයිරුපාසෙ, අඤ්ඤදත්ථු එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති.

เนื้อความโดยย่อของคาถานั้นดังนี้: บุคคลใดเป็นคนเลวทรามเพราะประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ 10 ประการ, ย่อมเห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แม้แก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, และเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอ มีกายทุจริตเป็นต้น, กุลบุตรผู้ปรารถนาประโยชน์ พึงเว้นสหายผู้เลวทราม ผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอ. คำว่า 'ไม่พึงคบหาด้วยตนเอง' หมายความว่า ไม่พึงคบหาตามความพอใจของตน. แต่ถ้าหากตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น จะสามารถทำอะไรได้เล่า ดังนี้เป็นคำที่กล่าวไว้. คำว่า 'ผู้หมกมุ่น' หมายถึง ผู้ข้องอยู่, อธิบายว่า ผู้ติดอยู่ในที่นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ผู้ประมาท' หมายถึง ผู้มีจิตปล่อยในกามคุณ หรือผู้ปราศจากการเจริญกุศล. ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น, ที่แท้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้

පාපසහායගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถาธิบายคาถาว่าด้วยสหายผู้เลวทราม จบแล้ว

58. බහුස්සුතන්ති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ අට්ඨ පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නාති සබ්බං අනවජ්ජභොජීගාථාය වුත්තසදිසමෙව. අයං පන විසෙසො – පච්චෙකබුද්ධෙ නිසීදාපෙත්වා රාජා ආහ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘මයං, මහාරාජ, බහුස්සුතා නාමා’’ති. රාජා – ‘‘අහං සුතබ්‍රහ්මදත්තො නාම, සුතෙන තිත්තිං න ගච්ඡාමි, හන්ද, නෙසං සන්තිකෙ විචිත්‍රනයං සද්ධම්මදෙසනං සොස්සාමී’’ති අත්තමනො දක්ඛිණොදකං දත්වා, පරිවිසිත්වා, භත්තකිච්චපරියොසානෙ සඞ්ඝත්ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා, වන්දිත්වා, පුරතො නිසීදි ‘‘ධම්මකථං, භන්තෙ, කරොථා’’ති. සො ‘‘සුඛිතො හොතු, මහාරාජ, රාගක්ඛයො හොතූ’’ති වත්වා උට්ඨිතො. රාජා ‘‘අයං න බහුස්සුතො, දුතියො බහුස්සුතො භවිස්සති, ස්වෙ දානි විචිත්‍රධම්මදෙසනං සොස්සාමී’’ති ස්වාතනාය නිමන්තෙසි. එවං යාව සබ්බෙසං පටිපාටි ගච්ඡති, තාව නිමන්තෙසි. තෙ සබ්බෙපි ‘‘දොසක්ඛයො හොතු, මොහක්ඛයො, ගතික්ඛයො, වට්ටක්ඛයො, උපධික්ඛයො, තණ්හක්ඛයො හොතූ’’ති එවං එකෙකං පදං විසෙසෙත්වා සෙසං පඨමසදිසමෙව වත්වා උට්ඨහිංසු.

๕๘. คาถาว่า 'พหุสสุตํ' เป็นต้น มีที่มาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ 8 องค์บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรให้บริบูรณ์แล้ว บังเกิดในเทวโลก เรื่องทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในอนวัชชโภชีคาถา. แต่มีความพิเศษดังนี้: พระราชาทรงให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายประทับนั่งแล้ว ตรัสถามว่า “ท่านทั้งหลายคือใคร?” พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทูลตอบว่า “มหาบพิตร พวกข้าพระองค์ชื่อว่าพหูสูต”. พระราชาตรัสว่า “เราชื่อว่าสุตพรหมทัต ไม่ถึงความอิ่มด้วยสุตะ เอาเถิด เราจักฟังพระสัทธรรมเทศนาอันมีนัยวิจิตรในสำนักของท่านเหล่านี้” ทรงมีพระทัยยินดี ถวายทักษิโณทก อังคาสแล้ว ในเวลาเสร็จภัตกิจ ทรงรับบาตรของพระสังฆเถระ ทรงไหว้แล้ว ประทับนั่งเบื้องหน้า (ทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดแสดงธรรมกถาเถิด”. พระเถระนั้นกล่าวว่า “มหาบพิตร ขอพระองค์ทรงมีความสุขเถิด ขอความสิ้นไปแห่งราคะจงมี” แล้วก็ลุกขึ้น. พระราชา (ทรงดำริว่า) “ท่านองค์นี้ไม่ใช่พหูสูต องค์ที่สองจักเป็นพหูสูต พรุ่งนี้เราจักได้ฟังพระธรรมเทศนาอันวิจิตร” จึงทรงนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น. พระองค์เสด็จเข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทุกองค์ตามลำดับฉันใด ก็ทรงนิมนต์ฉันนั้น. แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหมดนั้น ก็ได้กล่าวธรรมบทละหนึ่งบทเป็นพิเศษว่า “ขอความสิ้นไปแห่งโทสะจงมี, ความสิ้นไปแห่งโมหะ, ความสิ้นไปแห่งคติ, ความสิ้นไปแห่งวัฏฏะ, ความสิ้นไปแห่งอุปธิ, ความสิ้นไปแห่งตัณหาจงมี” ดังนี้แล้ว ส่วนที่เหลือก็กล่าวเหมือนกับองค์แรก แล้วลุกขึ้นไป.

තතො රාජා ‘‘ඉමෙ ‘බහුස්සුතා මය’න්ති භණන්ති, න ච තෙසං විචිත්‍රකථා, කිමෙතෙහි වුත්ත’’න්ති තෙසං වචනත්ථං උපපරික්ඛිතුමාරද්ධො. අථ ‘‘රාගක්ඛයො හොතූ’’ති උපපරික්ඛන්තො ‘‘රාගෙ ඛීණෙ දොසොපි මොහොපි [Pg.99] අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙපි කිලෙසා ඛීණා හොන්තී’’ති ඤත්වා අත්තමනො අහොසි – ‘‘නිප්පරියායබහුස්සුතා ඉමෙ සමණා. යථා හි පුරිසෙන මහාපථවිං වා ආකාසං වා අඞ්ගුලියා නිද්දිසන්තෙන න අඞ්ගුලිමත්තොව පදෙසො නිද්දිට්ඨො හොති, අපිච, ඛො, පන පථවීආකාසා එව නිද්දිට්ඨා හොන්ති, එවං ඉමෙහි එකමෙකං අත්ථං නිද්දිසන්තෙහි අපරිමාණා අත්ථා නිද්දිට්ඨා හොන්තී’’ති. තතො සො ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං බහුස්සුතො භවිස්සාමී’’ති තථාරූපං බහුස්සුතභාවං පත්ථෙන්තො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං අභාසි –

ลำดับนั้น พระราชาทรงเริ่มพิจารณาความหมายแห่งคำของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น (โดยทรงดำริว่า) “สมณะเหล่านี้กล่าวว่า ‘เราเป็นพหูสูต’ แต่ถ้อยคำของท่านไม่มีความวิจิตรเลย ท่านเหล่านี้กล่าวอะไรกันแน่”. ครั้นเมื่อทรงพิจารณาคำว่า “ขอความสิ้นไปแห่งราคะจงมี” ก็ทรงทราบว่า “เมื่อราคะสิ้นไปแล้ว แม้โทสะ แม้โมหะ แม้กิเลสอื่นๆ ก็สิ้นไป” จึงทรงมีพระทัยยินดี (ทรงดำริว่า) “สมณะเหล่านี้เป็นพหูสูตโดยแน่แท้. เปรียบเหมือนบุรุษชี้นิ้วไปยังมหาปฐพีหรืออากาศ ก็มิได้ชี้เฉพาะเพียงส่วนที่มีขนาดเท่านิ้ว แต่ที่แท้แล้วย่อมชื่อว่าชี้ไปยังปฐพีและอากาศนั่นเอง ฉันใด สมณะเหล่านี้เมื่อชี้แจงเนื้อความแต่ละอย่าง ก็ย่อมชื่อว่าได้ชี้แจงเนื้อความอันประมาณมิได้ ฉันนั้น”. ลำดับนั้น พระองค์ทรงปรารถนาความเป็นพหูสูตเช่นนั้น (ทรงดำริว่า) “เมื่อไรหนอ แม้เราจักเป็นพหูสูตเช่นนี้” จึงทรงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ, මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං;

අඤ්ඤාය අත්ථානි විනෙය්‍ය කඞ්ඛං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“พึงคบหาสหายผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม ผู้ประเสริฐ มีปฏิภาณ; ครั้นทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้ว บรรเทาความสงสัยได้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้”

තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – බහුස්සුතන්ති දුවිධො බහුස්සුතො තීසු පිටකෙසු අත්ථතො නිඛිලො පරියත්තිබහුස්සුතො ච, මග්ගඵලවිජ්ජාභිඤ්ඤානං පටිවිද්ධත්තා පටිවෙධබහුස්සුතො ච. ආගතාගමො ධම්මධරො. උළාරෙහි පන කායවචීමනොකම්මෙහි සමන්නාගතො උළාරො. යුත්තපටිභානො ච මුත්තපටිභානො ච යුත්තමුත්තපටිභානො ච පටිභානවා. පරියත්තිපරිපුච්ඡාධිගමවසෙන වා තිධා පටිභානවා වෙදිතබ්බො. යස්ස හි පරියත්ති පටිභාති, සො පරියත්තිපටිභානවා. යස්ස අත්ථඤ්ච ඤාණඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච ඨානාට්ඨානඤ්ච පරිපුච්ඡන්තස්ස පරිපුච්ඡා පටිභාති, සො පරිපුච්ඡාපටිභානවා. යෙන මග්ගාදයො පටිවිද්ධා හොන්ති, සො අධිගමපටිභානවා. තං එවරූපං බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං. තතො තස්සානුභාවෙන අත්තත්ථපරත්ථඋභයත්ථභෙදතො වා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථභෙදතො වා අනෙකප්පකාරානි අඤ්ඤාය අත්ථානි. තතො – ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) කඞ්ඛට්ඨානෙසු විනෙය්‍ය කඞ්ඛං, විචිකිච්ඡං විනෙත්වා විනාසෙත්වා එවං කතසබ්බකිච්චො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති.

เนื้อความโดยย่อในคาถานั้นดังนี้: คำว่า 'พหูสูต' หมายถึง พหูสูตมี 2 อย่าง คือ 1. ปริยัติพหูสูต ผู้ไม่มีข้อบกพร่องโดยอรรถในพระไตรปิฎก และ 2. ปฏิเวธพหูสูต เพราะได้แทงตลอดมรรคผลวิชชาและอภิญญาทั้งหลาย. ผู้มีอาคมอันมาถึงแล้ว ชื่อว่า ธัมมธร. ส่วนผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันประเสริฐ ชื่อว่า ผู้ประเสริฐ. ผู้มีปฏิภาณคือ ยุตตปฏิภาณ (ปฏิภาณที่สมควร) มุตตปฏิภาณ (ปฏิภาณที่ฉับพลัน) และยุตตมุตตปฏิภาณ (ปฏิภาณที่ทั้งสมควรและฉับพลัน). หรือพึงทราบว่า ผู้มีปฏิภาณมี 3 อย่างโดยอำนาจแห่งปริยัติ ปริปุจฉา และอธิคม. จริงอยู่ ปริยัติย่อมแจ่มแจ้งแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า ปริยัติปฏิภาณ. เมื่อมีผู้ถามถึงอรรถ ญาณ ลักษณะ ฐานะและอฐานะ ปริปุจฉา (คำตอบ) ย่อมแจ่มแจ้งแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า ปริปุจฉาปฏิภาณ. มรรคเป็นต้นอันผู้ใดแทงตลอดแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า อธิคมปฏิภาณ. พึงคบหาสหายผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม ผู้ประเสริฐ มีปฏิภาณเช่นนี้. ลำดับนั้น ด้วยอานุภาพของท่านผู้นั้น ครั้นทราบประโยชน์หลายประการ โดยความแตกต่างแห่งประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือโดยความแตกต่างแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. ลำดับนั้น ครั้นบรรเทาความสงสัยในฐานะที่น่าสงสัยทั้งหลาย มีอาทิว่า “ในกาลอันล่วงแล้ว เราได้มีแล้วหรือหนอ” (ม.น. 1.18; สํ.น. 2.20) กำจัดความเคลือบแคลงสงสัยได้แล้ว เป็นผู้มีกิจทั้งปวงอันทำเสร็จแล้วอย่างนี้ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้

බහුස්සුතගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถาธิบายคาถาว่าด้วยพหูสูต จบแล้ว

59. ඛිඩ්ඩං [Pg.100] රතින්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං විභූසකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා පාතොව යාගුං වා භත්තං වා භුඤ්ජිත්වා නානාවිධවිභූසනෙහි අත්තානං විභූසාපෙත්වා මහාආදාසෙ සකලසරීරං දිස්වා යං න ඉච්ඡති තං අපනෙත්වා අඤ්ඤෙන විභූසනෙන විභූසාපෙති. තස්ස එකදිවසං එවං කරොතො භත්තවෙලා මජ්ඣන්හිකසමයො පත්තො. අථ අවිභූසිතොව දුස්සපට්ටෙන සීසං වෙඨෙත්වා, භුඤ්ජිත්වා, දිවාසෙය්‍යං උපගච්ඡි. පුනපි උට්ඨහිත්වා තථෙව කරොතො සූරියො අත්ථඞ්ගතො. එවං දුතියදිවසෙපි තතියදිවසෙපි. අථස්ස එවං මණ්ඩනප්පසුතස්ස පිට්ඨිරොගො උදපාදි. තස්සෙතදහොසි – ‘‘අහො රෙ, අහං සබ්බථාමෙන විභූසන්තොපි ඉමස්මිං කප්පකෙ විභූසනෙ අසන්තුට්ඨො ලොභං උප්පාදෙසිං. ලොභො ච නාමෙස අපායගමනීයො ධම්මො, හන්දාහං, ලොභං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๕๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "ขิฑฺฑํ รตึ" เป็นอย่างไร? ณ กรุงพาราณสี พระราชาพระนามว่าวิภูสกพรหมทัต เสวยข้าวยาคูหรือภัตตาหารแต่เช้าตรู่แล้ว ทรงให้ประดับพระวรกายด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ทอดพระเนตรพระวรกายทั้งสิ้นในพระฉาย (กระจกเงา) บานใหญ่ เมื่อไม่ทรงพอพระทัยเครื่องประดับชิ้นใด ก็ทรงให้เอาออกแล้วให้ประดับด้วยเครื่องประดับชิ้นอื่น วันหนึ่ง ขณะที่พระองค์ทรงกระทำเช่นนั้น เวลาเสวยภัตตาหารคือเวลาเที่ยงวันก็มาถึง ครั้งนั้น พระองค์ยังมิได้ทรงเครื่องประดับเสร็จ จึงทรงใช้ผ้าชิ้นหนึ่งพันพระเศียรแล้วเสวยภัตตาหาร จากนั้นเสด็จเข้าสู่ที่บรรทมกลางวัน ครั้นทรงตื่นบรรทมแล้ว ก็ทรงกระทำเช่นเดิมอีกจนกระทั่งพระอาทิตย์อัสดง แม้ในวันที่สองและวันที่สามก็เป็นเช่นนั้น ครั้งนั้น เมื่อพระองค์ทรงหมกมุ่นอยู่กับการประดับเช่นนี้ โรคปวดหลังก็ได้เกิดขึ้น พระองค์ได้ทรงพระดำริดังนี้ว่า "โอหนอ แม้เมื่อช่างกัลบกนี้ประดับให้เราด้วยความสามารถทั้งปวง เราก็ยังไม่พอใจ ก่อให้เกิดความโลภขึ้น ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าโลภะ เป็นธรรมนำไปสู่อบาย เอาล่ะ เราจักข่มโลภะ" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนาจนได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า

‘‘ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛඤ්ච ලොකෙ, අනලඞ්කරිත්වා අනපෙක්ඛමානො;

විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บุคคลไม่ตกแต่ง ไม่เยื่อใยในการเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก เป็นผู้งดเว้นจากฐานะคือการประดับ เป็นผู้มีวาจาสัตย์ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น"

තත්ථ ඛිඩ්ඩා ච රති ච පුබ්බෙ වුත්තාව. කාමසුඛන්ති වත්ථුකාමසුඛං. වත්ථුකාමාපි හි සුඛස්ස විසයාදිභාවෙන සුඛන්ති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘අත්ථි රූපං සුඛං සුඛානුපතිත’’න්ති (සං. නි. 3.60). එවමෙතං ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛඤ්ච ඉමස්මිං ඔකාසලොකෙ අනලඞ්කරිත්වා අලන්ති අකත්වා, එතං තප්පකන්ති වා සාරභූතන්ති වා එවං අග්ගහෙත්වා. අනපෙක්ඛමානොති තෙන අලඞ්කරණෙන අනපෙක්ඛණසීලො, අපිහාලුකො, නිත්තණ්හො, විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී එකො චරෙති. තත්ථ විභූසා දුවිධා – අගාරිකවිභූසා, අනගාරිකවිභූසා ච. තත්ථ අගාරිකවිභූසා සාටකවෙඨනමාලාගන්ධාදි, අනගාරිකවිභූසා පත්තමණ්ඩනාදි. විභූසා එව විභූසනට්ඨානං. තස්මා විභූසනට්ඨානා තිවිධාය විරතියා විරතො. අවිතථවචනතො සච්චවාදීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

ในคาถานั้น คำว่า ขิฑฺฑา (การเล่น) และ รติ (ความยินดี) ได้กล่าวไว้แล้วในคาถาก่อนๆ. คำว่า กามสุข หมายถึง วัตถุกามสุข. จริงอยู่ แม้วัตถุกามทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า สุข โดยความเป็นอารมณ์เป็นต้นของสุขเวทนา. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "รูปมีอยู่ เป็นสุข เป็นไปตามสุข". (บทว่า อนลงฺกริตฺวา) คือ ไม่ประดับการเล่น ความยินดี และกามสุขนี้ในโอกาสโลกนี้ ไม่กระทำว่า "พอแล้ว" ไม่ยึดถือว่า "สิ่งนั้นเป็นของจริง" หรือ "เป็นสาระ". (บทว่า อนเปกฺขมาโน) หมายถึง มีปกติไม่เยื่อใยในการประดับนั้น ไม่มีความปรารถนา ปราศจากตัณหา. (บทว่า วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที เอโก จเร) คือ งดเว้นจากฐานะคือการประดับ เป็นผู้มีวาจาสัตย์ พึงเที่ยวไปผู้เดียว. ในบทเหล่านั้น คำว่า วิภูสา (เครื่องประดับ) มี ๒ อย่าง คือ อาคาริกวิภูสา (เครื่องประดับของคฤหัสถ์) และอนาคาริกวิภูสา (เครื่องประดับของบรรพชิต). ใน ๒ อย่างนั้น อาคาริกวิภูสา ได้แก่ การนุ่งห่มผ้า การพันผ้า ระเบียบดอกไม้ ของหอม เป็นต้น. อนาคาริกวิภูสา ได้แก่ การตกแต่งบาตร เป็นต้น. การประดับนั่นเอง คือ วิภูสนัฏฐาน (ฐานะคือการประดับ). เพราะฉะนั้น ชื่อว่า งดเว้นจากฐานะคือการประดับ ด้วยวิรัติ ๓ อย่าง. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะกล่าวคำไม่ผิดพลาด. พึงเห็นเนื้อความดังนี้.

විභූසනට්ඨානගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยฐานะคือการประดับ จบ.

60. පුත්තඤ්ච [Pg.101] දාරන්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර පුත්තො දහරකාලෙ එව අභිසිත්තො රජ්ජං කාරෙසි. සො පඨමගාථාය වුත්තපච්චෙකබොධිසත්තො විය රජ්ජසිරිමනුභවන්තො එකදිවසං චින්තෙසි – ‘‘අහං රජ්ජං කාරෙන්තො බහූනං දුක්ඛං කරොමි. කිං මෙ එකභත්තත්ථාය ඉමිනා පාපෙන, හන්ද සුඛමුප්පාදෙමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๐. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "ปุตฺตญฺจ ทารํ" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชโอรสของพระเจ้ากรุงพาราณสี ได้รับอภิเษกในวัยเยาว์นั่นเองแล้วได้ครองราชสมบัติ. พระองค์นั้นทรงเสวยราชสมบัติอยู่ ดุจพระปัจเจกโพธิสัตว์ที่กล่าวไว้ในคาถาแรก. วันหนึ่งทรงพระดำริว่า "เราเมื่อครองราชย์ ย่อมทำความทุกข์ให้แก่คนจำนวนมาก. จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยบาปนี้ เพียงเพื่อภัตตาหารมื้อเดียว. เอาล่ะ เราจะยังสุขให้เกิดขึ้น" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนาจนได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า

‘‘පුත්තඤ්ච දාරං පිතරඤ්ච මාතරං, ධනානි ධඤ්ඤානි ච බන්ධවානි;

හිත්වාන කාමානි යථොධිකානි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บุคคลละบุตร ภรรยา บิดา มารดา ทรัพย์ ธัญพืช และหมู่ญาติ ละกามทั้งหลายตามส่วนแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น"

තත්ථ ධනානීති මුත්තාමණිවෙළුරියසඞ්ඛසිලාපවාළරජතජාතරූපාදීනි රතනානි. ධඤ්ඤානීති සාලිවීහියවගොධුමකඞ්කුවරකකුද්‍රූසකපභෙදානි සත්ත සෙසාපරණ්ණානි ච. බන්ධවානීති ඤාතිබන්ධුගොත්තබන්ධුමිත්තබන්ධුසිප්පබන්ධුවසෙන චතුබ්බිධෙ බන්ධවෙ. යථොධිකානීති සකසකඔධිවසෙන ඨිතානෙව. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในคาถานั้น บทว่า ธนานิ (ทรัพย์ทั้งหลาย) หมายถึง รัตนะทั้งหลาย มีแก้วมุกดา แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประพาฬ เงิน และทอง เป็นต้น. บทว่า ธญฺญานิ (ธัญพืชทั้งหลาย) หมายถึง ธัญพืช ๗ ชนิด มีข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี (อีกชนิด) ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ เป็นต้น และถั่วต่างๆ ที่เหลือ. บทว่า พนฺธวานิ (หมู่ญาติ) หมายถึง ญาติ ๔ ประเภท โดยจำแนกเป็น ญาติโดยสายเลือด ญาติโดยโคตร ญาติโดยความเป็นมิตร และญาติโดยศิลปะ. บทว่า ยโถธิกานิ (ตามส่วน) หมายถึง ตั้งอยู่ตามขอบเขตของตนๆ นั่นเอง. ส่วนที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

පුත්තදාරගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาปุตตทารคาถา จบ.

61. සඞ්ගො එසොති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර පාදලොලබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො පාතොව යාගුං වා භත්තං වා භුඤ්ජිත්වා තීසු පාසාදෙසු තිවිධනාටකානි පස්සති. තිවිධනාටකානීති කිර පුබ්බරාජතො ආගතං, අනන්තරරාජතො ආගතං, අත්තනො කාලෙ උට්ඨිතන්ති. සො එකදිවසං පාතොව දහරනාටකපාසාදං ගතො. තා නාටකිත්ථියො ‘‘රාජානං රමාපෙස්සාමා’’ති සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස අච්ඡරායො විය අතිමනොහරං නච්චගීතවාදිතං පයොජෙසුං. රාජා – ‘‘අනච්ඡරියමෙතං දහරාන’’න්ති අසන්තුට්ඨො හුත්වා මජ්ඣිමනාටකපාසාදං ගතො. තාපි නාටකිත්ථියො තථෙව අකංසු. සො තත්ථාපි තථෙව අසන්තුට්ඨො හුත්වා මහානාටකපාසාදං ගතො. තාපි නාටකිත්ථියො තථෙව අකංසු. රාජා ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතානං තාසං මහල්ලකභාවෙන අට්ඨිකීළනසදිසං නච්චං දිස්වා ගීතඤ්ච අමධුරං සුත්වා පුනදෙව දහරනාටකපාසාදං, පුන මජ්ඣිමනාටකපාසාදන්ති එවං විචරිත්වා කත්ථචි අසන්තුට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘ඉමා නාටකිත්ථියො සක්කං [Pg.102] දෙවානමින්දං අච්ඡරායො විය මං රමාපෙතුකාමා සබ්බථාමෙන නච්චගීතවාදිතං පයොජෙසුං, ස්වාහං කත්ථචි අසන්තුට්ඨො ලොභමෙව වඩ්ඪෙමි, ලොභො ච නාමෙස අපායගමනීයො ධම්මො, හන්දාහං ලොභං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๑. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "สงฺโค เอโส" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ณ กรุงพาราณสี มีพระราชาพระนามว่า ปาทโลลพรหมทัต. พระองค์นั้นเสวยข้าวยาคูหรือภัตตาหารแต่เช้าตรู่แล้ว ทอดพระเนตรการฟ้อนรำ ๓ ประเภทในปราสาท ๓ หลัง. การฟ้อนรำ ๓ ประเภทนั้น ได้ยินว่า คือ (นางฟ้อน) ที่มาจากรัชกาลก่อน, (นางฟ้อน) ที่มาจากรัชกาลถัดมา, และ (นางฟ้อน) ที่เกิดขึ้นในรัชกาลของพระองค์. วันหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นสาวแต่เช้าตรู่. นางฟ้อนเหล่านั้นคิดว่า "เราจะทำให้พระราชาทรงเพลิดเพลิน" จึงได้แสดงการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรีที่น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง ดุจนางอัปสรของท้าวสักกะจอมเทพ. พระราชาไม่ทรงพอพระทัย ด้วยทรงดำริว่า "การแสดงของหญิงสาวเหล่านี้ไม่น่าอัศจรรย์" แล้วเสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นกลาง. แม้นางฟ้อนเหล่านั้นก็ได้กระทำเช่นเดียวกัน. พระองค์ก็ไม่ทรงพอพระทัยในที่นั้นเช่นกัน แล้วเสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นใหญ่. แม้นางฟ้อนเหล่านั้นก็ได้กระทำเช่นเดียวกัน. พระราชาทอดพระเนตรการฟ้อนรำของนางฟ้อนเหล่านั้นผู้ล่วงไปแล้ว ๒-๓ รัชกาล ซึ่งแก่ชราแล้ว เป็นการฟ้อนรำที่เหมือนกับการเล่นโครงกระดูก และทรงสดับเสียงขับร้องที่ไม่ไพเราะ ก็เสด็จกลับไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นสาวอีก แล้วก็เสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นกลางอีก. เมื่อเสด็จเวียนไปมาเช่นนี้ ไม่ทรงพอพระทัยในที่ใดเลย จึงทรงพระดำริว่า "นางฟ้อนเหล่านี้ปรารถนาจะทำให้เราเพลิดเพลิน ดุจนางอัปสรของท้าวสักกะจอมเทพ จึงได้แสดงการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรีด้วยความสามารถทั้งปวง แต่เรานั้นกลับไม่พอใจในที่ใดเลย มีแต่จะเพิ่มพูนโลภะให้มากขึ้น ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าโลภะ เป็นธรรมนำไปสู่อบาย เอาล่ะ เราจักข่มโลภะ" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนาจนได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า

‘‘සඞ්ගො එසො පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යං, අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යො;

ගළො එසො ඉති ඤත්වා මතිමා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"นี้เป็นเครื่องข้อง ความสุขในกามนี้มีน้อย มีความยินดีน้อย ทุกข์ในกามนี้มีมากกว่า ผู้มีปัญญารู้ว่านี้เป็นดังเบ็ดแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น"

තස්සත්ථො – සඞ්ගො එසොති අත්තනො උපභොගං නිද්දිසති. සො හි සජ්ජන්ති තත්ථ පාණිනො කද්දමෙ පවිට්ඨො හත්ථී වියාති සඞ්ගො. පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යන්ති එත්ථ පඤ්චකාමගුණූපභොගකාලෙ විපරීතසඤ්ඤාය උප්පාදෙතබ්බතො කාමාවචරධම්මපරියාපන්නතො වා ලාමකට්ඨෙන සොඛ්‍යං පරිත්තං, විජ්ජුප්පභාය ඔභාසිතනච්චදස්සනසුඛං විය ඉත්තරං, තාවකාලිකන්ති වුත්තං හොති. අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යොති එත්ථ ච ය්වායං ‘‘යං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) වුත්තො. සො යදිදං ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, කාමානං ආදීනවො? ඉධ, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තො යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති, යදි මුද්දාය, යදි ගණනායා’’ති එවමාදිනා (ම. නි. 1.167) නයෙනෙත්ථ දුක්ඛං වුත්තං. තං උපනිධාය අප්පො උදකබින්දුමත්තො හොති. අථ ඛො දුක්ඛමෙව භිය්‍යො බහු, චතූසු සමුද්දෙසු උදකසදිසං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යො’’ති. ගළො එසොති අස්සාදං දස්සෙත්වා ආකඩ්ඪනවසෙන බළිසො විය එසො යදිදං පඤ්ච කාමගුණා. ඉති ඤත්වා මතිමාති එවං ඤත්වා බුද්ධිමා පණ්ඩිතො පුරිසො සබ්බම්පෙතං පහාය එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า บทว่า สังโค เอโส (นี้เป็นเครื่องข้อง) หมายถึงอุปโภคของตน จริงอยู่ โลภะนั้นชื่อว่า สังคะ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้องติดในกามคุณนั้น เหมือนช้างที่ลงไปในเปือกตม. ในบทว่า ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ (ในกามนี้มีความสุขเล็กน้อย) ความว่า ในเวลาบริโภคเบญจกามคุณ สุขชื่อว่ามีน้อย โดยความหมายว่าเป็นของเลวทราม เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้เกิดวิปลาสสัญญา หรือเพราะนับเนื่องในกามาวจรธรรม เป็นสุขชั่วคราว เป็นสุขเพียงชั่วขณะ เหมือนสุขในการดูการฟ้อนรำที่สว่างด้วยแสงฟ้าแลบ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และในบทว่า อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย (มีรสอร่อยน้อย แต่มีทุกข์มากกว่า) ความว่า อัสสาทะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสใด อาศัยเบญจกามคุณ ๕ เหล่านี้เกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะ (รสอร่อย) ของกามทั้งหลาย" ส่วนทุกข์ในที่นี้ พระองค์ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นอาทีนพ (โทษ) ของกามทั้งหลาย? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรในธรรมวินัยนี้ เลี้ยงชีพด้วยศิลปศาสตร์ใด ๆ คือ ด้วยวิชาหักนิ้วมือบ้าง ด้วยวิชาคำนวณบ้าง" เมื่อเทียบกับทุกข์นั้นแล้ว อัสสาทะมีน้อยเพียงหยาดน้ำ แต่โดยที่แท้ ทุกข์นั่นแหละมีมากกว่า เปรียบเหมือนน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีรสอร่อยน้อย แต่มีทุกข์มากกว่า". บทว่า คโฬ เอโส (นี้เป็นดังหัวฝี) ความว่า เบญจกามคุณ ๕ เหล่านี้เป็นเหมือนเบ็ด โดยอาการที่ดึงดูดด้วยการแสดงรสอร่อย. บทว่า อิติ ญตฺวา มติมา ความว่า บุรุษผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต ทราบอย่างนี้แล้ว ละสิ่งทั้งหมดนี้เสีย พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด.

සඞ්ගගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาสังคคาถา จบ.

62. සන්දාලයිත්වානාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අනිවත්තබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො සඞ්ගාමං ඔතිණ්ණො අජිනිත්වා අඤ්ඤං වා කිච්චං ආරද්ධො අනිට්ඨපෙත්වා න නිවත්තති, තස්මා නං එවං සඤ්ජානිංසු. සො [Pg.103] එකදිවසං උය්‍යානං ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන වනදාහො උට්ඨාසි. සො අග්ගි සුක්ඛානි ච හරිතානි ච තිණාදීනි දහන්තො අනිවත්තමානො එව ගච්ඡති. රාජා තං දිස්වා තප්පටිභාගනිමිත්තං උප්පාදෙසි. ‘‘යථායං වනදාහො, එවමෙව එකාදසවිධො අග්ගි සබ්බසත්තෙ දහන්තො අනිවත්තමානොව ගච්ඡති මහාදුක්ඛං උප්පාදෙන්තො, කුදාස්සු නාමාහම්පි ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිවත්තනත්ථං අයං අග්ගි විය අරියමග්ගඤාණග්ගිනා කිලෙසෙ දහන්තො අනිවත්තමානො ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති? තතො මුහුත්තං ගන්ත්වා කෙවට්ටෙ අද්දස නදියං මච්ඡෙ ගණ්හන්තෙ. තෙසං ජාලන්තරං පවිට්ඨො එකො මහාමච්ඡො ජාලං භෙත්වා පලායි. තෙ ‘‘මච්ඡො ජාලං භෙත්වා ගතො’’ති සද්දමකංසු. රාජා තම්පි වචනං සුත්වා තප්පටිභාගනිමිත්තං උප්පාදෙසි – ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි අරියමග්ගඤාණෙන තණ්හාදිට්ඨිජාලං භෙත්වා අසජ්ජමානො ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි, ඉමඤ්ච උදානගාථං අභාසි –

๖๒. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า สนฺทาลยิตฺวาน? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี ได้มีพระราชาพระนามว่า อนิวรรตพรหมทัต. พระองค์เมื่อเสด็จลงสู่สงคราม หากยังไม่ทรงชนะ หรือทรงเริ่มกิจอื่นแล้ว หากยังไม่ทรงทำใหสำเร็จ ก็จะไม่เสด็จกลับ เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้จักพระองค์อย่างนั้น. วันหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังอุทยาน. ในสมัยนั้น ไฟป่าได้เกิดขึ้น. ไฟนั้นเผาไหม้หญ้าเป็นต้น ทั้งที่แห้งและที่สด ไม่ถอยกลับเลย มีแต่ลามไปข้างหน้า. พระราชาทอดพระเนตรเห็นไฟนั้นแล้ว ทรงยังปฏิภาคนิมิตให้เกิดขึ้นว่า "ไฟป่านี้ฉันใด ไฟคือ กิเลส ๑๑ กอง ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเผาไหม้สรรพสัตว์ ไม่ถอยกลับเลย มีแต่ลามไปข้างหน้า ทำให้เกิดทุกข์ใหญ่ เมื่อไรหนอ แม้เราจะเผากิเลสด้วยไฟคืออริยมรรคญาณ ไม่ถอยกลับ เหมือนไฟนี้ เพื่อความไม่กลับมาแห่งทุกข์นี้ แล้วพึงไปได้หนอ?". จากนั้น เสด็จไปครู่หนึ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นชาวประมงกำลังจับปลาในแม่น้ำ. ปลาใหญ่ตัวหนึ่งที่เข้าไปในแหของพวกเขา ได้ทำลายแหแล้วหนีไป. พวกเขาได้ส่งเสียงร้องว่า "ปลาทำลายแหหนีไปแล้ว". พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว ก็ทรงยังปฏิภาคนิมิตให้เกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ แม้เราจะทำลายข่ายคือตัณหาและทิฏฐิด้วยอริยมรรคญาณ ไม่ข้องติด แล้วพึงไปได้หนอ?". พระองค์ทรงสละราชสมบัติ ออกผนวชแล้ว ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนา ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ และได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘සන්දාලයිත්වාන සංයොජනානි, ජාලංව භෙත්වා සලිලම්බුචාරී;

අග්ගීව දඩ්ඪං අනිවත්තමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บุคคลทำลายสังโยชน์ทั้งหลายแล้ว เหมือนสัตว์น้ำทำลายข่าย, ไม่หวนกลับมายังที่ที่เผาแล้ว เหมือนไฟ, พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น."

තස්සා දුතියපාදෙ ජාලන්ති සුත්තමයං වුච්චති. අම්බූති උදකං, තත්ථ චරතීති අම්බුචාරී, මච්ඡස්සෙතං අධිවචනං. සලිලෙ අම්බුචාරී සලිලම්බුචාරී, තස්මිං නදීසලිලෙ ජාලං භෙත්වා අම්බුචාරීවාති වුත්තං හොති. තතියපාදෙ දඩ්ඪන්ති දඩ්ඪට්ඨානං වුච්චති. යථා අග්ගි දඩ්ඪට්ඨානං පුන න නිවත්තති, න තත්ථ භිය්‍යො ආගච්ඡති, එවං මග්ගඤාණග්ගිනා දඩ්ඪං කාමගුණට්ඨානං අනිවත්තමානො තත්ථ භිය්‍යො අනාගච්ඡන්තොති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในบาทที่สองแห่งคาถานั้น คำว่า ชาลํ หมายถึง ข่ายที่ทำด้วยด้าย. คำว่า อมฺพุ คือ น้ำ, สัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำนั้น ชื่อว่า อัมพุจารี, คำนี้เป็นชื่อของปลา. สัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำ ชื่อว่า สลิลัมพุจารี, ท่านกล่าวว่า เหมือนสัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำ ทำลายข่ายในน้ำแห่งแม่น้ำนั้น. ในบาทที่สาม คำว่า ทฑฺฒํ หมายถึง สถานที่ที่ถูกเผา. ไฟย่อมไม่กลับไปยังสถานที่ที่ถูกเผาแล้วอีก ไม่ไปสู่ที่นั้นยิ่งขึ้นไปฉันใด ฉันนั้น ท่านกล่าวว่า ไม่กลับไป ไม่ไปยิ่งขึ้นไปในที่ตั้งแห่งกามคุณอันไฟคือมรรคญาณเผาแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

සන්දාලනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาสันตาลนคาถา จบ.

63. ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර චක්ඛුලොලබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා පාදලොලබ්‍රහ්මදත්තො විය නාටකදස්සනමනුයුත්තො හොති. අයං පන විසෙසො – සො අසන්තුට්ඨො තත්ථ තත්ථ ගච්ඡති, අයං තං තං නාටකං දිස්වා අතිවිය අභිනන්දිත්වා නාටකපරිවත්තදස්සනෙන තණ්හං වඩ්ඪෙන්තො විචරති. සො කිර නාටකදස්සනාය ආගතං අඤ්ඤතරං [Pg.104] කුටුම්බියභරියං දිස්වා රාගං උප්පාදෙසි. තතො සංවෙගමාපජ්ජිත්වා පුන ‘‘අහං ඉමං තණ්හං වඩ්ඪෙන්තො අපායපරිපූරකො භවිස්සාමි, හන්ද නං නිග්ගණ්හාමී’’ති පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පුරිමපටිපත්තිං ගරහන්තො තප්පටිපක්ඛගුණදීපිකං ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๓. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า โอกฺขิตฺตจกฺขุ? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาพระนามว่า จักขุโลลพรหมทัต ทรงขวนขวายในการทอดพระเนตรการฟ้อนรำ เหมือนพระเจ้าปาทโลลพรหมทัต. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ พระองค์นั้นไม่ทรงสันโดษ เสด็จไปในที่นั้น ๆ ส่วนพระองค์นี้ ทอดพระเนตรการฟ้อนรำนั้น ๆ แล้ว ทรงยินดียิ่งนัก ทรงยังตัณหาให้เจริญด้วยการทอดพระเนตรเหลียวดูนางฟ้อน เสด็จเที่ยวไป. ได้ยินว่า พระองค์ทอดพระเนตรเห็นภรรยาของคฤหบดีคนหนึ่งซึ่งมาเพื่อดูการฟ้อนรำแล้ว ทรงยังราคะให้เกิดขึ้น. จากนั้น ทรงถึงความสังเวชแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราเมื่อยังตัณหานี้ให้เจริญ จักเป็นผู้ทำอบายให้เต็ม เอาเถิด เราจะข่มตัณหานั้นเสีย" ดังนี้แล้ว จึงออกผนวช เจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ทรงติเตียนปฏิปทาเดิมของพระองค์ ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ซึ่งประกาศคุณอันเป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิปทานั้นว่า –

‘‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ න ච පාදලොලො, ගුත්තින්ද්‍රියො රක්ඛිතමානසානො;

අනවස්සුතො අපරිඩය්හමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

"บุคคลมีจักษุทอดลงแล้ว ไม่คะนองเท้า มีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว มีใจอันรักษาแล้ว ไม่มีกิเลสรั่วไหล ไม่ถูกกิเลสแผดเผา พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น."

තත්ථ ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති හෙට්ඨාඛිත්තචක්ඛු, සත්ත ගීවට්ඨීනි පටිපාටියා ඨපෙත්වා පරිවජ්ජගහෙතබ්බදස්සනත්ථං යුගමත්තං පෙක්ඛමානොති වුත්තං හොති. න තු හනුකට්ඨිනා හදයට්ඨිං සඞ්ඝට්ටෙන්තො. එවඤ්හි ඔක්ඛිත්තචක්ඛුතා න සමණසාරුප්පා හොතී. න ච පාදලොලොති එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියොති එවං ගණමජ්ඣං පවිසිතුකාමතාය කණ්ඩූයමානපාදො විය අභවන්තො, දීඝචාරිකඅනවට්ඨිතචාරිකවිරතො වා. ගුත්තින්ද්‍රියොති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු ඉධ විසුංවුත්තාවසෙසවසෙන ගොපිතින්ද්‍රියො. රක්ඛිතමානසානොති මානසං යෙව මානසානං, තං රක්ඛිතමස්සාති රක්ඛිතමානසානො. යථා කිලෙසෙහි න විලුප්පති, එවං රක්ඛිතචිත්තොති වුත්තං හොති. අනවස්සුතොති ඉමාය පටිපත්තියා තෙසු තෙසු ආරම්මණෙසු කිලෙසඅන්වාස්සවවිරහිතො. අපරිඩය්හමානොති එවං අන්වාස්සවවිරහාව කිලෙසග්ගීහි අපරිඩය්හමානො. බහිද්ධා වා අනවස්සුතො, අජ්ඣත්තං අපරිඩය්හමානො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในคาถานั้น บทว่า "มีจักษุทอดลง" หมายความว่า มีจักษุทอดลงเบื้องต่ำ คือ ท่านกล่าวว่า ตั้งกระดูกคอ ๗ ท่อนไว้โดยลำดับ แลดูอยู่ประมาณชั่วแอก เพื่อจะดูโดยละการเหลียวมอง แต่ไม่ใช่ค้อมลงจนกระดูกคางจรดกระดูกอก เพราะการมีจักษุทอดลงอย่างนั้น ไม่สมควรแก่สมณะ บทว่า "ไม่คะนองเท้า" หมายความว่า ไม่วิ่งไปเหมือนคนเป็นโรคหิดที่เท้า ด้วยความต้องการจะเข้าไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะอย่างนี้ว่า ก้าวที่สองทับรอยเท้าที่หนึ่ง ก้าวที่สามทับรอยเท้าทั้งสอง หรือเว้นจากการเดินไกลและการเดินที่ไม่สม่ำเสมอ บทว่า "มีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว" หมายความว่า มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ ๖ ด้วยอำนาจแห่งการคุ้มครองที่เหลือจากที่กล่าวไว้โดยเฉพาะในคาถานี้ บทว่า "มีใจอันรักษาแล้ว" หมายความว่า ใจนั่นแหละชื่อว่า มานสานะ ใจนั้นอันบุคคลนั้นรักษาแล้วมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีใจอันรักษาแล้ว ท่านกล่าวว่า มีจิตอันรักษาแล้วอย่างที่กิเลสทั้งหลายฉาบทาไม่ได้ บทว่า "ไม่ชุ่มด้วยกิเลส" หมายความว่า ปราศจากความชุ่มด้วยกิเลสในอารมณ์นั้นๆ ด้วยปฏิปทานี้ บทว่า "ไม่เร่าร้อน" หมายความว่า เพราะปราศจากความชุ่มด้วยกิเลสอย่างนั้นนั่นแหละ จึงไม่ถูกไฟกิเลสแผดเผา หรือ ไม่ถูกกิเลสซึมซาบในภายนอก ไม่เร่าร้อนในภายใน ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ඔක්ඛිත්තචක්ඛුගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยการทอดจักษุ จบ.

64. ඔහාරයිත්වාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අයං අඤ්ඤොපි චාතුමාසිකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා චතුමාසෙ චතුමාසෙ උය්‍යානකීළං ගච්ඡති. සො එකදිවසං ගිම්හානං මජ්ඣිමෙ මාසෙ උය්‍යානං පවිසන්තො උය්‍යානද්වාරෙ [Pg.105] පත්තසඤ්ඡන්නං පුප්ඵාලඞ්කතවිටපං පාරිච්ඡත්තකකොවිළාරං දිස්වා එකං පුප්ඵං ගහෙත්වා උය්‍යානං පාවිසි. තතො ‘‘රඤ්ඤා අග්ගපුප්ඵං ගහිත’’න්ති අඤ්ඤතරොපි අමච්චො හත්ථික්ඛන්ධෙ ඨිතො එව එකං පුප්ඵං අග්ගහෙසි. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බො බලකායො අග්ගහෙසි. පුප්ඵං අනස්සාදෙන්තා පත්තම්පි ගණ්හිංසු. සො රුක්ඛො නිප්පත්තපුප්ඵො ඛන්ධමත්තොව අහොසි. තං රාජා සායන්හසමයෙ උය්‍යානා නික්ඛමන්තො දිස්වා ‘‘කිං කතො අයං රුක්ඛො, මම ආගමනවෙලායං මණිවණ්ණසාඛන්තරෙසු පවාළසදිසපුප්ඵාලඞ්කතො අහොසි, ඉදානි නිප්පත්තපුප්ඵො ජාතො’’ති චින්තෙන්තො තස්සෙවාවිදූරෙ අපුප්ඵිතං රුක්ඛං සඤ්ඡන්නපලාසං අද්දස. දිස්වා චස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං රුක්ඛො පුප්ඵභරිතසාඛත්තා බහුජනස්ස ලොභනීයො අහොසි, තෙන මුහුත්තෙනෙව බ්‍යසනං පත්තො, අයං පනඤ්ඤො අලොභනීයත්තා තථෙව ඨිතො. ඉදම්පි රජ්ජං පුප්ඵිතරුක්ඛො විය ලොභනීයං, භික්ඛුභාවො පන අපුප්ඵිතරුක්ඛො විය අලොභනීයො. තස්මා යාව ඉදම්පි අයං රුක්ඛො විය න විලුප්පති, තාව අයමඤ්ඤො සඤ්ඡන්නපත්තො යථා පාරිච්ඡත්තකො, එවං කාසාවෙන පරිසඤ්ඡන්නෙන හුත්වා පබ්බජිතබ්බ’’න්ති. සො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๔. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "โอหารยิตฺวา" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี มีพระราชาอีกพระองค์หนึ่งพระนามว่า จาตุมาสิกพรหมทัต เสด็จไปทรงเล่นในอุทยานทุกๆ ๔ เดือน วันหนึ่ง ในเดือนกลางแห่งฤดูร้อน ขณะเสด็จเข้าสู่อุทยาน ทอดพระเนตรเห็นต้นทองหลางซึ่งมีใบหนาแน่น มีกิ่งก้านประดับด้วยดอกไม้ ดุจฉัตร ที่ประตูอุทยาน จึงทรงเด็ดดอกไม้ดอกหนึ่งแล้วเสด็จเข้าสู่อุทยาน ต่อจากนั้น เมื่อพระราชาทรงเด็ดดอกไม้ยอดแล้ว แม้อำมาตย์คนหนึ่งยืนอยู่บนคอช้างก็เด็ดดอกไม้ดอกหนึ่ง โดยนัยนี้นี่แหละ พลนิกายทั้งหมดก็เด็ดเอา พวกที่ไม่พอใจดอกไม้ ก็เอาแม้กระทั่งใบ ต้นไม้นั้นก็ไม่มีใบไม่มีดอก เหลือแต่ลำต้น พระราชาเมื่อเสด็จออกจากอุทยานในเวลาเย็น ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้นั้นแล้วทรงดำริว่า "ต้นไม้นี้ถูกทำอะไร ในเวลาที่เรามา มันประดับด้วยดอกไม้คล้ายปะการังในระหว่างกิ่งที่มีสีเหมือนแก้วมณี บัดนี้กลับไม่มีใบไม่มีดอก" ขณะทรงดำริดังนี้ ก็ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ที่ไม่มีดอก มีใบหนาแน่น อยู่ไม่ไกลจากต้นไม้นั้น และเมื่อทอดพระเนตรแล้ว ก็ทรงมีพระดำรินี้ว่า "ต้นไม้นี้เพราะมีกิ่งเต็มไปด้วยดอกไม้ จึงเป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เพราะเหตุนั้นจึงถึงความพินาศในชั่วครู่เดียว ส่วนต้นไม้อื่นนี้ เพราะไม่เป็นที่น่าปรารถนา จึงตั้งอยู่เหมือนเดิม แม้ราชสมบัตินี้ก็เป็นที่น่าปรารถนาเหมือนต้นไม้มีดอก ส่วนภาวะแห่งภิกษุไม่เป็นที่น่าปรารถนาเหมือนต้นไม้ไม่มีดอก เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ราชสมบัตินี้ยังไม่ถูกทำลายเหมือนต้นไม้นี้ ตราบนั้น เราพึงบวชเป็นผู้ห่มคลุมด้วยผ้ากาสาวะ เหมือนต้นทองหลางอีกต้นหนึ่งนี้ที่มีใบหนาแน่น" ทรงดำริดังนี้แล้ว พระองค์ทรงสละราชสมบัติ บรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนา ทรงทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ตรัสอุทานคาถานี้ว่า

‘‘ඔහාරයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි, සඤ්ඡන්නපත්තො යථා පාරිඡත්තො;

කාසායවත්ථො අභිනික්ඛමිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

บุคคลละเครื่องหมายของคฤหัสถ์แล้ว เหมือนต้นทองหลางที่มีใบปกคลุมหนาแน่น ออกบวช ครองผ้ากาสาวะแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น

තත්ථ කාසායවත්ථො අභිනික්ඛමිත්වාති ඉමස්ස පාදස්ස ගෙහා අභිනික්ඛමිත්වා කාසායවත්ථො හුත්වාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති.

ในคาถานั้น พึงทราบอรรถแห่งบาทคาถาว่า "กาสายวัตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา" นี้อย่างนี้ว่า ออกจากเรือนแล้ว เป็นผู้ครองผ้ากาสาวะ ส่วนที่เหลืออาจทราบได้โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้นจึงไม่ขยายความ

පාරිච්ඡත්තකගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาปาริฉัตตกคาถา จบ.

තතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

วรรคที่ ๓ จบ.

65. රසෙසූති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර බාරාණසිරාජා උය්‍යානෙ අමච්චපුත්තෙහි පරිවුතො සිලාපට්ටපොක්ඛරණියං කීළති. තස්ස සූදො [Pg.106] සබ්බමංසානං රසං ගහෙත්වා අතීව සුසඞ්ඛතං අමතකප්පං අන්තරභත්තං පචිත්වා උපනාමෙසි. සො තත්ථ ගෙධමාපන්නො කස්සචි කිඤ්චි අදත්වා අත්තනාව භුඤ්ජි. උදකකීළතො ච අතිවිකාලෙ නික්ඛන්තො සීඝං සීඝං භුඤ්ජි. යෙහි සද්ධිං පුබ්බෙ භුඤ්ජති, න තෙසං කඤ්චි සරි. අථ පච්ඡා පටිසඞ්ඛානං උප්පාදෙත්වා ‘‘අහො, මයා පාපං කතං, ය්වාහං රසතණ්හාය අභිභූතො සබ්බජනං විසරිත්වා එකකොව භුඤ්ජිං. හන්ද රසතණ්හං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පුරිමපටිපත්තිං ගරහන්තො තප්පටිපක්ඛගුණදීපිකං ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๕. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "รเสสุ" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชาแห่งกรุงพาราณสีพระองค์หนึ่ง แวดล้อมด้วยบุตรของอำมาตย์ในอุทยาน ทรงเล่นอยู่ในสระโบกขรณีที่มีแผ่นศิลา พ่อครัวของพระองค์นำรสของเนื้อทุกชนิดมาปรุงอาหารระหว่างมื้อที่ปรุงอย่างดีเลิศ ดุจน้ำอมฤต แล้วน้อมเข้าไปถวาย พระองค์ทรงเกิดความตะกละในอาหารนั้น ไม่ประทานอะไรแก่ใครเลย เสวยแต่พระองค์เดียว และเสด็จขึ้นจากการทรงเล่นน้ำในเวลาเย็นมาก ก็รีบเสวยอย่างรวดเร็ว ไม่ทรงระลึกถึงใครๆ ในหมู่ชนที่เคยเสวยร่วมกันในกาลก่อนเลย ครั้งนั้น ภายหลังทรงเกิดความสังเวชขึ้นว่า "โอหนอ เราทำกรรมชั่วเสียแล้ว ที่เราถูกรสแห่งตัณหาครอบงำ ลืมคนทั้งหมด เสวยแต่ผู้เดียว เอาล่ะ เราจะข่มรสแห่งตัณหา" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ บรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนา ทรงทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ ขณะทรงติเตียนปฏิปทาเดิมของพระองค์ ได้ตรัสอุทานคาถานี้ซึ่งแสดงคุณอันเป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิปทานั้นว่า

‘‘රසෙසු ගෙධං අකරං අලොලො, අනඤ්ඤපොසී සපදානචාරී;

කුලෙ කුලෙ අප්පටිබද්ධචිත්තො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

บุคคลไม่ทำความตะกละในรสทั้งหลาย ไม่โลเล ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับ มีจิตไม่ผูกพันในตระกูลนั้นๆ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น

තත්ථ රසෙසූති අම්බිලමධුරතිත්තකකටුකලොණිකඛාරිකකසාවාදිභෙදෙසු සායනීයෙසු. ගෙධං අකරන්ති ගිද්ධිං අකරොන්තො, තණ්හං අනුප්පාදෙන්තොති වුත්තං හොති. අලොලොති ‘‘ඉදං සායිස්සාමි, ඉදං සායිස්සාමී’’ති එවං රසවිසෙසෙසු අනාකුලො. අනඤ්ඤපොසීති පොසෙතබ්බකසද්ධිවිහාරිකාදිවිරහිතො, කායසන්ධාරණමත්තෙන සන්තුට්ඨොති වුත්තං හොති. යථා වා පුබ්බෙ උය්‍යානෙ රසෙසු ගෙධකරණලොලො හුත්වා අඤ්ඤපොසී ආසිං, එවං අහුත්වා යාය තණ්හාය ලොලො හුත්වා රසෙසු ගෙධං කරොති. තං තණ්හං හිත්වා ආයතිං තණ්හාමූලකස්ස අඤ්ඤස්ස අත්තභාවස්ස අනිබ්බත්තනෙන අනඤ්ඤපොසීති දස්සෙති. අථ වා අත්ථභඤ්ජනකට්ඨෙන අඤ්ඤෙති කිලෙසා වුච්චන්ති. තෙසං අපොසනෙන අනඤ්ඤපොසීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො. සපදානචාරීති අවොක්කම්මචාරී අනුපුබ්බචාරී, ඝරපටිපාටිං අඡඩ්ඩෙත්වා අඩ්ඪකුලඤ්ච දලිද්දකුලඤ්ච නිරන්තරං පිණ්ඩාය පවිසමානොති අත්ථො. කුලෙ කුලෙ අප්පටිබද්ධචිත්තොති ඛත්තියකුලාදීසු යත්ථ කත්ථචි කිලෙසවසෙන අලග්ගචිත්තො, චන්දූපමො නිච්චනවකො හුත්වාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า rasesu (ในรสทั้งหลาย) หมายถึง ในของที่ควรลิ้ม อันมีประเภทต่างๆ คือ เปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม ด่าง ฝาด เป็นต้น บทว่า Gedhaṃ akaraṃ (ไม่ทำความอยาก) หมายความว่า ไม่ทำความอยาก ไม่ให้ตัณหาเกิดขึ้น บทว่า Alolo (ไม่โลเล) หมายถึง ไม่วุ่นวายในรสวิเศษทั้งหลายอย่างนี้ว่า "เราจะลิ้มรสนี้ เราจะลิ้มรสนี้" บทว่า Anaññaposī (ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น) หมายความว่า ปราศจากสัทธิวิหาริกเป็นต้นที่พึงเลี้ยงดู สันโดษด้วยเพียงการประคองกายไว้ หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่เราเคยเป็นผู้โลเลเพราะทำความอยากในรสทั้งหลายในอุทยานในกาลก่อน เป็นผู้ที่ผู้อื่นเลี้ยงดู, ไม่เป็นเช่นนั้น, บุคคลย่อมทำความอยากในรสทั้งหลายด้วยตัณหาใด, ละตัณหานั้นแล้ว ไม่ก่ออัตภาพอื่นอันมีตัณหาเป็นมูลในอนาคต, ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าเป็นผู้ชื่อว่า anaññaposī (ผู้ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น) อีกอย่างหนึ่ง กิเลสทั้งหลายเรียกว่า "อื่น" (añña) เพราะมีอรรถว่าทำลายประโยชน์ เพราะไม่เลี้ยงดูกิเลสเหล่านั้น จึงชื่อว่า anaññaposī นี้เป็นอรรถในบทนี้ บทว่า Sapadānacārī (เที่ยวไปตามลำดับ) หมายความว่า เที่ยวไปไม่ข้ามลำดับ เที่ยวไปตามลำดับ คือ ไม่ละลำดับบ้าน เข้าไปเพื่อบิณฑบาตในตระกูลคนมั่งมีและตระกูลคนยากจนติดต่อกันไป บทว่า Kule kule appaṭibaddhacitto (มีจิตไม่ติดข้องในตระกูล) หมายความว่า มีจิตไม่ติดข้องด้วยอำนาจกิเลสในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ในบรรดาตระกูลกษัตริย์เป็นต้น เป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์ เป็นผู้ใหม่อยู่เสมอ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

රසගෙධගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถารสเคธคาถา จบแล้ว

66. පහාය [Pg.107] පඤ්චාවරණානීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා පඨමජ්ඣානලාභී අහොසි. සො ඣානානුරක්ඛණත්ථං රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පටිපත්තිසම්පදං දීපෙන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๖. คาถาว่า Pahāya pañcāvaraṇāni มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี มีพระราชาพระองค์หนึ่งได้ปฐมฌาน พระองค์นั้น เพื่อจะรักษาฌาน จึงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา ได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อจะทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปฏิปทาของพระองค์ จึงได้ตรัสอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘පහාය පඤ්චාවරණානි චෙතසො, උපක්කිලෙසෙ බ්‍යපනුජ්ජ සබ්බෙ;

අනිස්සිතො ඡෙත්ව සිනෙහදොසං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“บุคคลละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ขจัดอุปกิเลสทั้งปวงได้แล้ว ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) ตัดสิเนหโทสะได้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น”

තත්ථ ආවරණානීති නීවරණානෙව. තානි අත්ථතො උරගසුත්තෙ වුත්තානි. තානි පන යස්මා අබ්භාදයො විය චන්දසූරියෙ චෙතො ආවරන්ති, තස්මා ‘‘ආවරණානි චෙතසො’’ති වුත්තානි. තානි උපචාරෙන වා අප්පනාය වා පහාය. උපක්කිලෙසෙති උපගම්ම චිත්තං විබාධෙන්තෙ අකුසලෙ ධම්මෙ, වත්ථොපමාදීසු වුත්තෙ අභිජ්ඣාදයො වා. බ්‍යපනුජ්ජාති පනුදිත්වා විනාසෙත්වා, විපස්සනාමග්ගෙන පජහිත්වාති අත්ථො. සබ්බෙති අනවසෙසෙ. එවං සමථවිපස්සනාසම්පන්නො පඨමමග්ගෙන දිට්ඨිනිස්සයස්ස පහීනත්තා අනිස්සිතො. සෙසමග්ගෙහි ඡෙත්වා තෙධාතුකං සිනෙහදොසං, තණ්හාරාගන්ති වුත්තං හොති. සිනෙහො එව හි ගුණපටිපක්ඛතො සිනෙහදොසොති වුත්තො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า āvaraṇāni ได้แก่ นิวรณ์นั่นเอง นิวรณ์เหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอรรถในอุรคสูตร ก็เพราะเหตุที่นิวรณ์เหล่านั้น ย่อมกั้นจิตไว้ เหมือนเมฆเป็นต้นกั้นพระจันทร์และพระอาทิตย์ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "āvaraṇāni cetaso" (เครื่องกั้นแห่งจิต) คือ ละนิวรณ์เหล่านั้นได้ด้วยอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ บทว่า upakkilese หมายถึง อกุศลธรรมที่เข้ามาเบียดเบียนจิต หรือหมายถึงอภิชฌาเป็นต้นที่ตรัสไว้ในวัตถูปมสูตรเป็นต้น บทว่า byapanujja หมายความว่า ขจัดแล้ว ทำลายแล้ว คือ ละได้แล้วด้วยวิปัสสนามรรค บทว่า sabbe หมายถึง ทั้งปวง ไม่มีเหลือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสมถะและวิปัสสนาอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ไม่อาศัย เพราะละทิฏฐินิสัยได้ด้วยปฐมมรรค ตัดสิเนหโทสะอันเป็นไปในภูมิ ๓ ด้วยมรรคที่เหลือ หมายความว่า ตัณหาราคะ จริงอยู่ สิเนหะ (ความรัก) นั่นแหละ ชื่อว่า สิเนหโทสะ (โทษคือความรัก) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ආවරණගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาอาวรณคาถา จบแล้ว

67. විපිට්ඨිකත්වානාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා චතුත්ථජ්ඣානලාභී අහොසි. සො ඣානානුරක්ඛණත්ථං රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පටිපත්තිසම්පදං දීපෙන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๖๗. คาถาว่า Vipiṭṭhikatvāna มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี มีพระราชาพระองค์หนึ่งได้จตุตถฌาน พระองค์นั้น เพื่อจะรักษาฌาน จึงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา ได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อจะทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปฏิปทาของพระองค์ จึงได้ตรัสอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘විපිට්ඨිකත්වාන සුඛං දුඛඤ්ච, පුබ්බෙව ච සොමනස්සදොමනස්සං;

ලද්ධානුපෙක්ඛං සමථං විසුද්ධං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“บุคคลทำสุขและทุกข์ไว้เบื้องหลัง ละโสมนัสและโทมนัสได้ก่อนเทียว ได้อุเบกขาและสมถะอันบริสุทธิ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น”

තත්ථ [Pg.108] විපිට්ඨිකත්වානාති පිට්ඨිතො කත්වා, ඡඩ්ඩෙත්වා ජහිත්වාති අත්ථො. සුඛං දුඛඤ්චාති කායිකං සාතාසාතං. සොමනස්සදොමනස්සන්ති චෙතසිකං සාතාසාතං. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං. සමථන්ති චතුත්ථජ්ඣානසමථමෙව. විසුද්ධන්ති පඤ්චනීවරණවිතක්කවිචාරපීතිසුඛසඞ්ඛාතෙහි නවහි පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා විසුද්ධං, නිද්ධන්තසුවණ්ණමිව විගතූපක්කිලෙසන්ති අත්ථො.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า vipiṭṭhikatvāna หมายความว่า ทำไว้เบื้องหลัง คือ สละแล้ว ละแล้ว บทว่า sukhaṃ dukhañca หมายถึง สุขและทุกข์ทางกาย บทว่า somanassadomanassaṃ หมายถึง สุขและทุกข์ทางใจ บทว่า upekkhaṃ หมายถึง อุเบกขาในจตุตถฌาน บทว่า samathaṃ หมายถึง สมถะในจตุตถฌานนั่นเอง บทว่า visuddhaṃ หมายความว่า บริสุทธิ์แล้ว เพราะพ้นจากปัจจนิกธรรม ๙ ประการ คือ นิวรณ์ ๕ วิตก วิจาร ปีติ สุข, ปราศจากอุปกิเลส เหมือนทองคำที่หลอมไล่ขี้ออกแล้ว

අයං පන යොජනා – විපිට්ඨිකත්වාන සුඛං දුක්ඛඤ්ච පුබ්බෙව පඨමජ්ඣානුපචාරභූමියංයෙව දුක්ඛං, තතියජ්ඣානුපචාරභූමියං සුඛන්ති අධිප්පායො. පුන ආදිතො වුත්තං චකාරං පරතො නෙත්වා ‘‘සොමනස්සං දොමනස්සඤ්ච විපිට්ඨිකත්වාන පුබ්බෙවා’’ති අධිකාරො. තෙන සොමනස්සං චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ, දොමනස්සඤ්ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙයෙවාති දීපෙති. එතානි හි එතෙසං පරියායතො පහානට්ඨානානි. නිප්පරියායතො පන දුක්ඛස්ස පඨමජ්ඣානං, දොමනස්සස්ස දුතියජ්ඣානං, සුඛස්ස තතියජ්ඣානං, සොමනස්සස්ස චතුත්ථජ්ඣානං පහානට්ඨානං. යථාහ – ‘‘පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’තිආදි (සං. නි. 5.510). තං සබ්බං අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 165) වුත්තං. යතො පුබ්බෙව තීසු පඨමජ්ඣානාදීසු දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි විපිට්ඨිකත්වා එත්ථෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ සොමනස්සං විපිට්ඨිකත්වා ඉමාය පටිපදාය ලද්ධානුපෙක්ඛං සමථං විසුද්ධං එකො චරෙති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති.

ก็ต่อไปนี้เป็นการประกอบความ – ความว่า ทำสุขและทุกข์ไว้เบื้องหลังก่อนเทียว คือ (ละ) ทุกข์ในอุปจารภูมิแห่งปฐมฌานนั่นเอง, (ละ) สุขในอุปจารภูมิแห่งตติยฌาน อีกอย่างหนึ่ง พึงโยค "จ" ศัพท์ที่กล่าวไว้ในตอนต้นไปไว้ข้างหลัง แล้วถือเอาความว่า "ทำโสมนัสและโทมนัสไว้เบื้องหลังก่อนเทียว" ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่า (ละ) โสมนัสในอุปจารแห่งจตุตถฌาน และ (ละ) โทมนัสในอุปจารแห่งทุติยฌานนั่นเอง จริงอยู่ ฌานเหล่านี้เป็นที่ละเวทนาเหล่านั้นโดยปริยาย ส่วนโดยนิปปริยาย ปฐมฌานเป็นที่ละทุกข์, ทุติยฌานเป็นที่ละโทมนัส, ตติยฌานเป็นที่ละสุข, จตุตถฌานเป็นที่ละโสมนัส ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เข้าปฐมฌานอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในฌานนั้นย่อมดับไปไม่มีเหลือ" เป็นต้น เรื่องทั้งหมดนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธัมมสังคณี ชื่ออัฏฐสาลินี เพราะเหตุที่ทำทุกข์ โทมนัส และสุขไว้เบื้องหลังในฌาน ๓ คือปฐมฌานเป็นต้นก่อนเทียว แล้วทำโสมนัสไว้เบื้องหลังในจตุตถฌานนี้เท่านั้น ด้วยปฏิปทานี้ ได้อุเบกขาและสมถะอันบริสุทธิ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว บทที่เหลือชัดเจนในทุกที่แล้วนั่นเทียว

විපිට්ඨිකත්වාගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาวิปิฏฐิกัตวาคาถา จบแล้ว

68. ආරද්ධවීරියොති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර පච්චන්තරාජා සහස්සයොධපරිමාණබලකායො රජ්ජෙන ඛුද්දකො, පඤ්ඤාය මහන්තො අහොසි. සො එකදිවසං ‘‘කිඤ්චාපි අහං ඛුද්දකො, පඤ්ඤවතා ච පන සක්කා සකලජම්බුදීපං ගහෙතු’’න්ති චින්තෙත්වා සාමන්තරඤ්ඤො දූතං පාහෙසි – ‘‘සත්තදිවසබ්භන්තරෙ මෙ රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති. තතො සො අත්තනො අමච්චෙ සමොධානෙත්වා ආහ – ‘‘මයා තුම්හෙ අනාපුච්ඡායෙව සාහසං කතං, අමුකස්ස රඤ්ඤො එවං පහිතං, කිං කාතබ්බ’’න්ති? තෙ ආහංසු – ‘‘සක්කා, මහාරාජ, සො දූතො නිවත්තෙතු’’න්ති? ‘‘න සක්කා, ගතො භවිස්සතී’’ති. ‘‘යදි එවං විනාසිතම්හා තයා, තෙන හි දුක්ඛං [Pg.109] අඤ්ඤස්ස සත්ථෙන මරිතුං. හන්ද, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරිත්වා මරාම, අත්තානං පහරිත්වා මරාම, උබ්බන්ධාම, විසං ඛාදාමා’’ති. එවං තෙසු එකමෙකො මරණමෙව සංවණ්ණෙති. තතො රාජා – ‘‘කිං මෙ, ඉමෙහි, අත්ථි, භණෙ, මය්හං යොධා’’ති ආහ. අථ ‘‘අහං, මහාරාජ, යොධො, අහං, මහාරාජ, යොධො’’ති තං යොධසහස්සං උට්ඨහි.

๖๘. เรื่องราวของคาถาว่า อารทฺธวีริโย เป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า มีพระราชาชายแดนพระองค์หนึ่ง มีกำลังพลประมาณหนึ่งพันโยธา เป็นพระราชาเล็กโดยราชสมบัติ แต่ทรงยิ่งใหญ่โดยปัญญา. วันหนึ่ง พระองค์ทรงดำริว่า "ถึงแม้เราจะเป็นพระราชาเล็ก แต่ก็สามารถยึดชมพูทวีปทั้งสิ้นได้ด้วยปัญญา" แล้วจึงส่งทูตไปสู่สำนักของพระราชาใกล้เคียงว่า "ภายในเจ็ดวัน จงมอบราชสมบัติแก่เรา หรือจงรบ". ลำดับนั้น พระองค์รับสั่งให้อำมาตย์ของพระองค์ประชุมกันแล้วตรัสว่า "เราได้ทำการหุนหันพลันแล่นโดยมิได้ปรึกษาพวกท่านก่อน ได้ส่งสาส์นไปถึงพระราชาโน้นอย่างนี้ จะควรทำอย่างไร?". อำมาตย์เหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่มหาราช จะสามารถให้ทูตนั้นกลับมาได้หรือไม่?". (พระราชาตรัสว่า) "ไม่สามารถ เขาคงจะไปแล้ว". (อำมาตย์ทูลว่า) "ถ้าเช่นนั้น พวกข้าพระองค์ก็ถูกพระองค์ทำลายแล้ว เพราะฉะนั้น การตายด้วยศัสตราของผู้อื่นเป็นทุกข์ เอาเถิด พวกเราจงฆ่าฟันกันเองแล้วตาย จงฆ่าตัวเองแล้วตาย จงผูกคอตาย หรือจงกินยาพิษ". ด้วยประการฉะนี้ อำมาตย์แต่ละคนต่างก็พรรณนาถึงแต่ความตาย. ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "ท่านทั้งหลาย เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยคนเหล่านี้ เรามีนักรบอยู่". ครั้งนั้น นักรบหนึ่งพันคนนั้นลุกขึ้นกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นนักรบ ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นนักรบ".

රාජා ‘‘එතෙ උපපරික්ඛිස්සාමී’’ති මන්ත්වා චිතකං සජ්ජෙත්වා ආහ – ‘‘මයා, භණෙ, ඉදං නාම සාහසං කතං, තං මෙ අමච්චා පටික්කොසන්ති, සොහං චිතකං පවිසිස්සාමි, කො මයා සද්ධිං පවිසිස්සති, කෙන මය්හං ජීවිතං පරිච්චත්ත’’න්ති? එවං වුත්තෙ පඤ්චසතා යොධා උට්ඨහිංසු – ‘‘මයං, මහාරාජ, පවිසාමා’’ති. තතො රාජා අපරෙ පඤ්චසතෙ යොධෙ ආහ – ‘‘තුම්හෙ ඉදානි, තාතා, කිං කරිස්සථා’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘නායං, මහාරාජ, පුරිසකාරො, ඉත්ථිකිරියා එසා, අපිච මහාරාජෙන පටිරඤ්ඤො දූතො පෙසිතො, තෙන මයං රඤ්ඤා සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා මරිස්සාමා’’ති. තතො රාජා ‘‘පරිච්චත්තං තුම්හෙහි මම ජීවිත’’න්ති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා තෙන යොධසහස්සෙන පරිවුතො ගන්ත්වා රජ්ජසීමාය නිසීදි.

พระราชาทรงดำริว่า "เราจักทดลองคนเหล่านี้" จึงรับสั่งให้เตรียมเชิงตะกอนแล้วตรัสว่า "ท่านทั้งหลาย เราได้ทำการหุนหันพลันแล่นชื่อนี้ พวกอำมาตย์ตำหนิเราในการกระทำนั้น เรานั้นจักเข้าสู่เชิงตะกอน ใครจักเข้าพร้อมกับเรา ใครสละชีวิตเพื่อเรา?". เมื่อตรัสดังนี้แล้ว นักรบห้าร้อยคนลุกขึ้นทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จักเข้าไป". ลำดับนั้น พระราชาตรัสกับนักรบอีกห้าร้อยคนที่เหลือว่า "พ่อทั้งหลาย บัดนี้พวกท่านจะทำอย่างไร?". พวกเขาทูลว่า "ข้าแต่มหาราช นี่ไม่ใช่กิจของบุรุษ นี่เป็นกิริยาของสตรี อีกประการหนึ่ง มหาราชทรงส่งทูตไปสู่สำนักของข้าศึกแล้ว พวกข้าพระองค์จักสู้รบกับพระราชานั้นแล้วตาย". ลำดับนั้น พระราชา (ทรงดำริว่า) "พวกท่านสละชีวิตเพื่อเราแล้ว" จึงทรงจัดเตรียมเสนาสี่เหล่า แวดล้อมด้วยนักรบหนึ่งพันคนนั้น เสด็จไปประทับ ณ ชายแดนของราชอาณาจักร.

සොපි පටිරාජා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘අරෙ, සො ඛුද්දකරාජා මම දාසස්සාපි නප්පහොතී’’ති කුජ්ඣිත්වා සබ්බං බලකායං ආදාය යුජ්ඣිතුං නික්ඛමි. ඛුද්දකරාජා තං අබ්භුය්‍යාතං දිස්වා බලකායං ආහ – ‘‘තාතා, තුම්හෙ න බහුකා; සබ්බෙ සම්පිණ්ඩිත්වා, අසිචම්මං ගහෙත්වා, සීඝං ඉමස්ස රඤ්ඤො පුරතො උජුකං එව ගච්ඡථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. අථ සා සෙනා ද්විධා භිජ්ජිත්වා අන්තරමදාසි. තෙ තං රාජානං ජීවග්ගාහං ගණ්හිංසු, අඤ්ඤෙ යොධා පලායිංසු. ඛුද්දකරාජා ‘‘තං මාරෙමී’’ති පුරතො ධාවති, පටිරාජා තං අභයං යාචි. තතො තස්ස අභයං දත්වා, සපථං කාරාපෙත්වා, තං අත්තනො මනුස්සං කත්වා, තෙන සහ අඤ්ඤං රාජානං අබ්භුග්ගන්ත්වා, තස්ස රජ්ජසීමාය ඨත්වා පෙසෙසි – ‘‘රජ්ජං වා මෙ දෙතු යුද්ධං වා’’ති. සො ‘‘අහං එකයුද්ධම්පි න සහාමී’’ති රජ්ජං නිය්‍යාතෙසි. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බරාජානො ගහෙත්වා අන්තෙ බාරාණසිරාජානම්පි අග්ගහෙසි.

แม้พระราชาข้าศึกพระองค์นั้น ครั้นทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ก็ทรงกริ้วว่า "เฮ้ย พระราชาเล็กน้อยนั่นไม่พอเป็นคู่ต่อสู้แม้กับทาสของเรา" แล้วจึงทรงนำกองทัพทั้งหมดออกไปเพื่อรบ. พระราชาองค์เล็กทอดพระเนตรเห็นกองทัพที่ยกมานั้นแล้ว จึงตรัสกับกองกำลังของพระองค์ว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านมีจำนวนไม่มาก จงรวมกันทั้งหมด ถือดาบและโล่ แล้วจงรีบตรงเข้าไปเบื้องหน้าพระราชานี้ทีเดียว". พวกเขาก็ได้กระทำตามนั้น. ครั้งนั้น กองทัพนั้นได้แตกออกเป็นสองส่วนและเปิดช่องให้. พวกเขาได้จับพระราชานั้นเป็นเชลย ส่วนนักรบอื่นๆ ก็หนีไป. พระราชาองค์เล็กวิ่งเข้าไปเบื้องหน้า (พลางดำริว่า) "เราจะฆ่าเขาเสีย" พระราชาข้าศึกจึงขออภัยโทษ. ลำดับนั้น พระราชานั้นประทานอภัยโทษแก่เขา ให้กระทำสัตย์สาบาน แล้วทรงทำให้เป็นคนของพระองค์ จากนั้นพร้อมกับพระราชานั้น เสด็จยกทัพไปสู่พระราชาองค์อื่น ประทับยืน ณ ชายแดนแห่งราชอาณาจักรของพระราชานั้นแล้วส่งสาส์นไปว่า "จงมอบราชสมบัติแก่เรา หรือจงรบ". พระราชาพระองค์นั้น (ทรงดำริว่า) "เราไม่สามารถสู้รบแม้สักครั้งเดียวได้" จึงทรงมอบราชสมบัติ. ด้วยอุบายนี้เอง พระองค์ทรงยึดพระราชาทั้งปวงได้ และในที่สุดก็ได้ยึดแม้กระทั่งพระราชาแห่งกรุงพาราณสี.

සො [Pg.110] එකසතරාජපරිවුතො සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං අනුසාසන්තො චින්තෙසි – ‘‘අහං පුබ්බෙ ඛුද්දකො අහොසිං, සොම්හි අත්තනො ඤාණසම්පත්තියා සකලජම්බුදීපස්ස ඉස්සරො ජාතො. තං ඛො පන මෙ ඤාණං ලොකියවීරියසම්පයුත්තං, නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය සංවත්තති, සාධු වතස්ස ස්වාහං ඉමිනා ඤාණෙන ලොකුත්තරධම්මං ගවෙසෙය්‍ය’’න්ති. තතො බාරාණසිරඤ්ඤො රජ්ජං දත්වා, පුත්තදාරඤ්ච සකජනපදමෙව පෙසෙත්වා, පබ්බජ්ජං සමාදාය විපස්සනං ආරභිත්වා, පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො වීරියසම්පත්තිං දීපෙන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි –

พระองค์ผู้มีพระราชาหนึ่งร้อยเอ็ดพระองค์เป็นบริวาร ขณะทรงปกครองราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงดำริว่า "ในกาลก่อน เราเป็นพระราชาเล็กน้อย บัดนี้เราได้เป็นใหญ่ในชมพูทวีปทั้งสิ้นด้วยความถึงพร้อมแห่งญาณของตน แต่ญาณของเรานั้นประกอบด้วยวิริยะอันเป็นโลกิยะ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัดเลยหนอ ถ้ากระไร เราพึงแสวงหาโลกุตรธรรมด้วยญาณนี้ ก็จะเป็นการดี". ลำดับนั้น พระองค์จึงประทานราชสมบัติแก่พระราชาแห่งกรุงพาราณสี ทรงส่งพระโอรสและพระชายาไปยังชนบทของพระองค์เอง ทรงสมาทานบรรพชาแล้วปรารภวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อจะทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งวิริยะของพระองค์ จึงได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘ආරද්ධවිරියො පරමත්ථපත්තියා, අලීනචිත්තො අකුසීතවුත්ති;

දළ්හනික්කමො ථාමබලූපපන්නො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

บุคคลผู้ปรารภความเพียรเพื่อบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง มีจิตไม่ท้อถอย มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน มีความบากบั่นมั่นคง ถึงพร้อมด้วยกำลังและความแข็งแกร่ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้แล

තත්ථ ආරද්ධං වීරියමස්සාති ආරද්ධවිරියො. එතෙන අත්තනො වීරියාරම්භං ආදිවීරියං දස්සෙති. පරමත්ථො වුච්චති නිබ්බානං, තස්ස පත්තියා පරමත්ථපත්තියා. එතෙන වීරියාරම්භෙන පත්තබ්බඵලං දස්සෙති. අලීනචිත්තොති එතෙන බලවීරියූපත්ථම්භානං චිත්තචෙතසිකානං අලීනතං දස්සෙති. අකුසීතවුත්තීති එතෙන ඨානආසනචඞ්කමනාදීසු කායස්ස අනවසීදනං. දළ්හනික්කමොති එතෙන ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’ති (ම. නි. 2.184; අ. නි. 2.5; මහානි. 196) එවං පවත්තං පදහනවීරියං දස්සෙති, යං තං අනුපුබ්බසික්ඛාදීසු පදහන්තො ‘‘කායෙන චෙව පරමසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච නං අතිවිජ්ඣ පස්සතී’’ති වුච්චති. අථ වා එතෙන මග්ගසම්පයුත්තවීරියං දස්සෙති. තඤ්හි දළ්හඤ්ච භාවනාපාරිපූරිං ගතත්තා, නික්කමො ච සබ්බසො පටිපක්ඛා නික්ඛන්තත්තා, තස්මා තංසමඞ්ගීපුග්ගලොපි දළ්හො නික්කමො අස්සාති ‘‘දළ්හනික්කමො’’ති වුච්චති. ථාමබලූපපන්නොති මග්ගක්ඛණෙ කායථාමෙන ඤාණබලෙන ච උපපන්නො, අථ වා ථාමභූතෙන බලෙන උපපන්නොති ථාමබලූපපන්නො, ථිරඤාණබලූපපන්නොති වුත්තං හොති. එතෙන තස්ස වීරියස්ස විපස්සනාඤාණසම්පයොගං දීපෙන්තො යොනිසො පදහනභාවං සාධෙති. පුබ්බභාගමජ්ඣිමඋක්කට්ඨවීරියවසෙන වා තයොපි පාදා යොජෙතබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในคาถานั้น บทว่า อารทฺธวิริโย ความว่า ความเพียรที่บุคคลนั้นปรารภแล้วมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้มีความเพียรปรารภแล้ว ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความเพียรเบื้องต้นคือการเริ่มความเพียรของตน พระนิพพานเรียกว่าปรมัตถ์ เพื่อการบรรลุพระนิพพานนั้น ชื่อว่าปรมัตถปัตติยา ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงผลที่พึงบรรลุด้วยการเริ่มความเพียร ด้วยบทว่า อลีนจิตฺโต ย่อมแสดงความไม่ท้อถอยแห่งจิตและเจตสิกอันมีความเพียรอย่างมีกำลังค้ำจุนไว้ ด้วยบทว่า อกุสีตวุตฺติ ย่อมแสดงความไม่จมลงแห่งกายในอิริยาบถมีการยืน การนั่ง การเดินจงกรม เป็นต้น ด้วยบทว่า ทฬฺหนิกฺกโม ย่อมแสดงความเพียรในการบำเพ็ญเพียรที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "หนังและเอ็นจงเหือดแห้งไปเถิด" ซึ่งบุคคลผู้บำเพ็ญเพียรในสิกขาตามลำดับเป็นต้นนั้น ย่อมถูกกล่าวว่า "ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปรมสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นแทงตลอดซึ่งปรมสัจจะนั้นด้วยปัญญา" อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงวิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรค จริงอยู่ วิริยะนั้นมั่นคงเพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา และชื่อว่านิกกมะ (การก้าวออก) เพราะก้าวออกจากธรรมที่เป็นข้าศึกโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้น แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยวิริยะนั้น ก็มีความเพียรคือก้าวออกอันมั่นคง เหตุนั้นจึงเรียกว่า "ทฬฺหนิกฺกโม" บทว่า ถามพลูปปนฺโน คือ ในขณะแห่งมรรค เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังกายและกำลังญาณ อีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังคือกำลังความสามารถ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ถามพลูปปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังแห่งญาณอันมั่นคง ด้วยบทนี้ เมื่อแสดงการสัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณแห่งวิริยะนั้น ย่อมยังความเป็นผู้บำเพ็ญเพียรโดยแยบคายให้สำเร็จ หรือว่า บาตรคาถาทั้งสามพึงประกอบตามกำลังแห่งความเพียรในส่วนเบื้องต้น ท่ามกลาง และอย่างยิ่ง ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ආරද්ධවීරියගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยความเพียรที่ปรารภแล้ว จบ.

69. පටිසල්ලානන්ති [Pg.111] කා උප්පත්ති? ඉමිස්සා ගාථාය ආවරණගාථාය උප්පත්තිසදිසා එව උප්පත්ති, නත්ථි කොචි විසෙසො. අත්ථවණ්ණනායං පනස්සා පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා සල්ලීනං එකත්තසෙවිතා එකීභාවො, කායවිවෙකොති අත්ථො. ඣානන්ති පච්චනීකඣාපනතො ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානතො ච චිත්තවිවෙකො වුච්චති. තත්ථ අට්ඨසමාපත්තියො නීවරණාදිපච්චනීකඣාපනතො ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො ච ඣානන්ති වුච්චති, විපස්සනාමග්ගඵලානි සත්තසඤ්ඤාදිපච්චනීකඣාපනතො, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානතොයෙව චෙත්ථ ඵලානි. ඉධ පන ආරම්මණූපනිජ්ඣානමෙව අධිප්පෙතං. එවමෙතං පටිසල්ලානඤ්ච ඣානඤ්ච අරිඤ්චමානො, අජහමානො, අනිස්සජ්ජමානො. ධම්මෙසූති විපස්සනූපගෙසු පඤ්චක්ඛන්ධාදිධම්මෙසු. නිච්චන්ති සතතං, සමිතං, අබ්භොකිණ්ණං. අනුධම්මචාරීති තෙ ධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තමානෙන අනුගතං විපස්සනාධම්මං චරමානො. අථ වා ධම්මාති නව ලොකුත්තරධම්මා, තෙසං ධම්මානං අනුලොමො ධම්මොති අනුධම්මො, විපස්සනායෙතං අධිවචනං. තත්ථ ‘‘ධම්මානං නිච්චං අනුධම්මචාරී’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං විභත්තිබ්‍යත්තයෙන ‘‘ධම්මෙසූ’’ති වුත්තං සියා. ආදීනවං සම්මසිතා භවෙසූති තාය අනුධම්මචරිතාසඞ්ඛාතාය විපස්සනාය අනිච්චාකාරාදිදොසං තීසු භවෙසු සමනුපස්සන්තො එවං ඉමං කායවිවෙකචිත්තවිවෙකං අරිඤ්චමානො සිඛාප්පත්තවිපස්සනාසඞ්ඛාතාය පටිපදාය අධිගතොති වත්තබ්බො එකො චරෙති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

๖๙. ในคาถาว่า ปฏิสลฺลานํ มีอุปปัตติ (เรื่องราวเบื้องต้น) เป็นอย่างไร? อุปปัตติแห่งคาถานี้เหมือนกับอุปปัตติแห่งอาวรณคาถานั่นเทียว ไม่มีความพิเศษอะไรๆ ส่วนในอรรถกถาแห่งคาถานั้น บทว่า ปฏิสลฺลานํ ความว่า การหลีกเร้น คือการเสพความเป็นผู้เดียว ความเป็นผู้เดียว โดยการกลับจากสัตตสังขารนั้นๆ อธิบายว่า กายวิเวก บทว่า ฌานํ เรียกว่า จิตตวิเวก เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึก และเพราะเพ่งอารมณ์และลักษณะ ในคำนั้น สมาบัติ ๘ เรียกว่า ฌาน เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น และเพราะเพ่งอารมณ์ ส่วนวิปัสสนา มรรค และผล (เรียกว่าฌาน) เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึกมีสัตตสัญญาเป็นต้น และในที่นี้ ผลทั้งหลาย (เรียกว่าฌาน) เพราะเพ่งลักษณะนั่นเทียว แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอารัมมณูปนิชฌานเท่านั้น (ผู้ปฏิบัติ) ไม่ละ ไม่สละ ไม่ปล่อย ซึ่งปฏิสัลลานะและฌานนั้นอย่างนี้ บทว่า ธมฺเมสุ คือ ในธรรมทั้งหลายมีขันธ์ ๕ เป็นต้น อันเป็นอุปการะแก่วิปัสสนา บทว่า นิจฺจํ คือ ติดต่อกัน สม่ำเสมอ ไม่ระคน บทว่า อนุธมฺมจารี คือ ประพฤติวิปัสสนาธรรมอันเป็นไปตามลำดับ โดยปรารภธรรมเหล่านั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมา คือ โลกุตรธรรม ๙ ธรรมที่อนุโลมแก่ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อนุธรรม คำนี้เป็นชื่อของวิปัสสนา ในคำนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี" พึงกล่าวว่า "ธมฺเมสุ" ด้วยการสับเปลี่ยนวิภัตติ เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา บทว่า อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ คือ พิจารณาเห็นโทษมีอาการไม่เที่ยงเป็นต้นในภพทั้งสาม ด้วยวิปัสสนาที่ชื่อว่าอนุธรรมจริตานั้น ไม่ละกายวิเวกและจิตตวิเวกนี้อย่างนี้ พึงทราบการประกอบความดังนี้ว่า บรรลุแล้วด้วยปฏิปทาที่ชื่อว่าวิปัสสนาอันถึงยอด ดังนี้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว

පටිසල්ලානගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาปฏิสัลลานคาถา จบ.

70. තණ්හක්ඛයන්ති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර බාරාණසිරාජා මහච්චරාජානුභාවෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොති. තස්ස සරීරසොභාය ආවට්ටිතහදයා සත්තා පුරතො ගච්ඡන්තාපි නිවත්තිත්වා තමෙව උල්ලොකෙන්ති, පච්ඡතො ගච්ඡන්තාපි, උභොහි පස්සෙහි ගච්ඡන්තාපි. පකතියා එව හි බුද්ධදස්සනෙ පුණ්ණචන්දසමුද්දරාජදස්සනෙ ච අතිත්තො ලොකො. අථ අඤ්ඤතරා කුටුම්බියභරියාපි උපරිපාසාදගතා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ඔලොකයමානා අට්ඨාසි. රාජා තං දිස්වාව පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘ජානාහි තාව, භණෙ, අයං ඉත්ථී සසාමිකා වා [Pg.112] අසාමිකා වා’’ති. සො ගන්ත්වා ‘‘සසාමිකා’’ති ආරොචෙසි. අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘ඉමා වීසතිසහස්සනාටකිත්ථියො දෙවච්ඡරායො විය මංයෙව එකං අභිරමෙන්ති, සො දානාහං එතාපි අතුසිත්වා පරස්ස ඉත්ථියා තණ්හං උප්පාදෙසිං, සා උප්පන්නා අපායමෙව ආකඩ්ඪතී’’ති තණ්හාය ආදීනවං දිස්වා ‘‘හන්ද නං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๗๐. ในคาถาว่า ตณฺหกฺขยํ มีอุปปัตติ (เรื่องราวเบื้องต้น) เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่งทรงกระทำประทักษิณพระนครด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีใจน้อมไปในพระสิริโฉมของพระองค์ แม้ผู้ที่เดินไปข้างหน้า ก็หันกลับมามองพระองค์นั่นเทียว แม้ผู้ที่เดินตามไปข้างหลัง แม้ผู้ที่เดินไปทั้งสองข้าง (ก็มองพระองค์) จริงอยู่ โดยปกติแล้ว โลกย่อมไม่อิ่มในการเห็นพระพุทธเจ้า การเห็นพระจันทร์เต็มดวง การเห็นมหาสมุทร และการเห็นพระราชา ครั้งนั้น แม้ภรรยาของคฤหบดีคนหนึ่ง ขึ้นไปอยู่บนปราสาท เปิดสีหบัญชร ยืนมองดูอยู่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้ว ก็ทรงมีพระทัยปฏิพัทธ์ รับสั่งแก่อำมาตย์ว่า "แน่ะ ท่าน จงไปสืบดูซิว่า หญิงนี้มีสามีหรือไม่มีสามี" อำมาตย์นั้นไปแล้ว ได้กราบทูลว่า "มีสามี พระเจ้าข้า" ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า "หญิงฟ้อนรำสองหมื่นคนเหล่านี้ ประดุจนางอัปสร ย่อมบำเรอเราผู้เดียวเท่านั้น บัดนี้ เรานั้นไม่ยินดีแม้ในหญิงเหล่านั้นแล้ว ยังให้ตัณหาเกิดขึ้นในภรรยาของผู้อื่น ตัณหานั้นเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมฉุดไปสู่อบายเท่านั้น" ทรงเห็นโทษในตัณหาแล้ว (ทรงดำริว่า) "เอาล่ะ เราจะข่มตัณหานั้นเสีย" จึงทรงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า

‘‘තණ්හක්ඛයං පත්ථයමප්පමත්තො, අනෙළමූගො සුතවා සතීමා;

සඞ්ඛාතධම්මො නියතො පධානවා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

ผู้ไม่ประมาท ปรารถนาความสิ้นตัณหา ไม่เป็นใบ้ ไม่บอดใบ้ เป็นพหูสูต มีสติ มีธรรมอันพิจารณาแล้ว เป็นผู้เที่ยง มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด

තත්ථ තණ්හක්ඛයන්ති නිබ්බානං, එවං දිට්ඨාදීනවාය තණ්හාය එව අප්පවත්තිං. අප්පමත්තොති සාතච්චකාරී සක්කච්චකාරී. අනෙළමූගොති අලාලාමුඛො. අථ වා අනෙළො ච අමූගො ච, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තොති වුත්තං හොති. හිතසුඛසම්පාපකං සුතමස්ස අත්ථීති සුතවා ආගමසම්පන්නොති වුත්තං හොති. සතීමාති චිරකතාදීනං අනුස්සරිතා. සඞ්ඛාතධම්මොති ධම්මුපපරික්ඛාය පරිඤ්ඤාතධම්මො. නියතොති අරියමග්ගෙන නියාමං පත්තො. පධානවාති සම්මප්පධානවීරියසම්පන්නො. උප්පටිපාටියා එස පාඨො යොජෙතබ්බො. එවමෙතෙහි අප්පමාදාදීහි සමන්නාගතො නියාමසම්පාපකෙන පධානෙන පධානවා, තෙන පධානෙන පත්තනියාමත්තා නියතො, තතො අරහත්තප්පත්තියා සඞ්ඛාතධම්මො. අරහා හි පුන සඞ්ඛාතබ්බාභාවතො ‘‘සඞ්ඛාතධම්මො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙඛා පුථූ ඉධා’’ති (සු. නි. 1044; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 7). සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในคาถานั้น บทว่า ตณฺหกฺขยํ คือพระนิพพาน อันเป็นความไม่เป็นไปแห่งตัณหาซึ่งมีโทษอันเห็นแล้วอย่างนี้. บทว่า อปฺปมตฺโต คือ ผู้กระทำติดต่อ ผู้กระทำโดยเคารพ. บทว่า อเนฬมูโค คือ ผู้ไม่มีน้ำลายไหล. อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ไม่มีโทษและไม่เป็นใบ้ ท่านกล่าวว่า เป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด. ชื่อว่า สุตวา เพราะมีสุตะอันนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาคม. บทว่า สติมา คือ ระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้แล้วนานเป็นต้นได้. บทว่า สงฺขาตธมฺโม คือ มีธรรมอันกำหนดรู้แล้วด้วยการพิจารณาธรรม. บทว่า นิยโต คือ ถึงความแน่นอนด้วยอริยมรรค. บทว่า ปธานวา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมัปปธานวิริยะ. พึงประกอบบทนี้โดยลำดับย้อนกลับ. คือ ผู้ประกอบด้วยธรรมมีอัปปมาทะเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ชื่อว่า ปธานวา เพราะมีความเพียรอันยังความแน่นอนให้ถึงพร้อม, ชื่อว่า นิยโต เพราะถึงความแน่นอนแล้วด้วยความเพียรนั้น, ชื่อว่า สังขาตธัมโม เพราะบรรลุอรหัตตผลแล้วจากความเพียรนั้น. จริงอยู่ พระอรหันต์ ท่านเรียกว่า "สังขาตธัมโม" เพราะไม่มีธรรมที่ต้องกำหนดรู้อีก. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว และพระเสขะทั้งหลายเป็นอันมากในศาสนานี้". เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

තණ්හක්ඛයගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาตัณหักขยคาถา จบแล้ว.

71. සීහො වාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරස්ස කිර බාරාණසිරඤ්ඤො දූරෙ උය්‍යානං හොති. සො පගෙව වුට්ඨාය උය්‍යානං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ යානා ඔරුය්හ උදකට්ඨානං උපගතො ‘‘මුඛං ධොවිස්සාමී’’ති. තස්මිඤ්ච පදෙසෙ සීහී පොතකං ජනෙත්වා ගොචරාය ගතා. රාජපුරිසො තං දිස්වා ‘‘සීහපොතකො දෙවා’’ති ආරොචෙසි. රාජා ‘‘සීහො කිර [Pg.113] න කස්සචි භායතී’’ති තං උපපරික්ඛිතුං භෙරිආදීනි ආකොටාපෙසි. සීහපොතකො තං සද්දං සුත්වාපි තථෙව සයි. රාජා යාවතතියකං ආකොටාපෙසි, සො තතියවාරෙ සීසං උක්ඛිපිත්වා සබ්බං පරිසං ඔලොකෙත්වා තථෙව සයි. අථ රාජා ‘‘යාවස්ස මාතා නාගච්ඡති, තාව ගච්ඡාමා’’ති වත්වා ගච්ඡන්තො චින්තෙසි – ‘‘තං දිවසං ජාතොපි සීහපොතකො න සන්තසති න භායති, කුදාස්සු නාමාහම්පි තණ්හාදිට්ඨිපරිතාසං ඡෙත්වා න සන්තසෙය්‍යං න භායෙය්‍ය’’න්ති. සො තං ආරම්මණං ගහෙත්වා, ගච්ඡන්තො පුන කෙවට්ටෙහි මච්ඡෙ ගහෙත්වා සාඛාසු බන්ධිත්වා පසාරිතෙ ජාලෙ වාතං අලග්ගංයෙව ගච්ඡමානං දිස්වා, තම්පි නිමිත්තං අග්ගහෙසි – ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි තණ්හාදිට්ඨිජාලං මොහජාලං වා ඵාලෙත්වා එවං අසජ්ජමානො ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

๗๑. ในคาถาว่า สีโห ว เป็นต้น มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชากรุงพาราณสีพระองค์หนึ่งมีพระราชอุทยานอยู่ไกล. พระองค์เสด็จลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ เสด็จไปยังพระราชอุทยาน ระหว่างทางได้เสด็จลงจากยาน เสด็จเข้าไปยังที่ที่มีน้ำด้วยทรงดำริว่า "จักล้างหน้า". และในที่นั้น นางราชสีห์คลอดลูกแล้วออกไปหาอาหาร. ราชบุรุษเห็นลูกราชสีห์นั้นจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ นั่นลูกราชสีห์". พระราชาทรงดำริว่า "ได้ยินว่า ราชสีห์ย่อมไม่กลัวใคร" จึงรับสั่งให้ตีกลองเป็นต้นเพื่อจะทดลองลูกราชสีห์นั้น. ลูกราชสีห์แม้ได้ยินเสียงนั้นแล้วก็นอนนิ่งอยู่เช่นเดิม. พระราชาทรงรับสั่งให้ตีถึงสามครั้ง ในครั้งที่สาม มันยกศีรษะขึ้นมองดูบริษัททั้งหมดแล้วก็นอนนิ่งอยู่เช่นเดิม. ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า "ตราบใดที่แม่ของมันยังไม่มา เราไปกันเถิด" แล้วขณะเสด็จไปก็ทรงดำริว่า "แม้ลูกราชสีห์ที่เพิ่งเกิดในวันนั้นยังไม่สะดุ้ง ไม่กลัว เมื่อไรหนอ เราจึงจะตัดความสะดุ้งคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว ไม่สะดุ้ง ไม่กลัว". พระองค์ทรงยึดเอานั้นเป็นอารมณ์ ขณะเสด็จไปอีก ทอดพระเนตรเห็นลมพัดไปโดยไม่ติดตาข่ายที่ชาวประมงจับปลาแล้วผูกไว้ที่กิ่งไม้และขึงไว้ ก็ทรงยึดเอานั้นเป็นนิมิตอีกว่า "เมื่อไรหนอ เราจึงจะทำลายข่ายคือตัณหาและทิฏฐิ หรือข่ายคือโมหะแล้วไปอย่างไม่ข้องติดเช่นนี้ได้".

අථ උය්‍යානං ගන්ත්වා සිලාපට්ටපොක්ඛරණිතීරෙ නිසින්නො වාතබ්භාහතානි පදුමානි ඔනමිත්වා උදකං ඵුසිත්වා වාතවිගමෙ පුන යථාඨානෙ ඨිතානි උදකෙන අනුපලිත්තානි දිස්වා තම්පි නිමිත්තං අග්ගහෙසි – ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි යථා එතානි උදකෙ ජාතානි උදකෙන අනුපලිත්තානි තිට්ඨන්ති, එවමෙවං ලොකෙ ජාතො ලොකෙන අනුපලිත්තො තිට්ඨෙය්‍ය’’න්ති. සො පුනප්පුනං ‘‘යථා සීහවාතපදුමානි, එවං අසන්තසන්තෙන අසජ්ජමානෙන අනුපලිත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

ต่อมา เสด็จไปยังพระราชอุทยาน ประทับนั่งอยู่ริมสระโบกขรณีที่มีแผ่นศิลา ทอดพระเนตรเห็นดอกบัวทั้งหลายที่ถูกลมพัดแรง โน้มลงสัมผัสน้ำ เมื่อลมสงบก็กลับตั้งอยู่ตามเดิม ไม่เปียกชุ่มด้วยน้ำ ก็ทรงยึดเอานั้นเป็นนิมิตอีกว่า "เมื่อไรหนอ เราจะเป็นเหมือนดอกบัวเหล่านี้ที่เกิดในน้ำ แต่ไม่เปียกชุ่มด้วยน้ำ ฉันใดก็ฉันนั้น เราเกิดในโลก แต่จะไม่แปดเปื้อนด้วยโลกได้". พระองค์ทรงดำริอยู่บ่อยๆ ว่า "พึงเป็นผู้ไม่สะดุ้ง ไม่ข้องติด ไม่แปดเปื้อน เหมือนราชสีห์ ลม และดอกบัว" ทรงดำริแล้ว สละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้เปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘සීහොව සද්දෙසු අසන්තසන්තො, වාතොව ජාලම්හි අසජ්ජමානො;

පදුමංව තොයෙන අලිප්පමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

“พึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งในเสียงทั้งหลายเหมือนราชสีห์ ไม่ข้องติดในข่ายเหมือนลม ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำเหมือนดอกบัว พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจนอแรด ฉะนี้แล.”

තත්ථ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, පණ්ඩුසීහො, කාළසීහො, කෙසරසීහොති. කෙසරසීහො තෙසං අග්ගමක්ඛායති. සොව ඉධ අධිප්පෙතො. වාතො පුරත්ථිමාදිවසෙන අනෙකවිධො, පදුමං රත්තසෙතාදිවසෙන. තෙසු යො කොචි වාතො යංකිඤ්චි පදුමඤ්ච වට්ටතියෙව. තත්ථ යස්මා සන්තාසො අත්තසිනෙහෙන හොති, අත්තසිනෙහො ච තණ්හාලෙපො, සොපි දිට්ඨිසම්පයුත්තෙන වා දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙන වා ලොභෙන [Pg.114] හොති, සො ච තණ්හායෙව. සජ්ජනං පන තත්ථ උපපරික්ඛාවිරහිතස්ස මොහෙන හොති, මොහො ච අවිජ්ජා. තත්ථ සමථෙන තණ්හාය පහානං හොති, විපස්සනාය, අවිජ්ජාය. තස්මා සමථෙන අත්තසිනෙහං පහාය සීහොව සද්දෙසු අනිච්චාදීසු අසන්තසන්තො, විපස්සනාය මොහං පහාය වාතොව ජාලම්හි ඛන්ධායතනාදීසු අසජ්ජමානො, සමථෙනෙව ලොභං ලොභසම්පයුත්තං එව දිට්ඨිඤ්ච පහාය, පදුමංව තොයෙන සබ්බභවභොගලොභෙන අලිප්පමානො. එත්ථ ච සමථස්ස සීලං පදට්ඨානං, සමථො සමාධි, විපස්සනා පඤ්ඤාති. එවං තෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු සිද්ධෙසු තයොපි ඛන්ධා සිද්ධා හොන්ති. තත්ථ සීලක්ඛන්ධෙන සුරතො හොති. සො සීහොව සද්දෙසු ආඝාතවත්ථූසු කුජ්ඣිතුකාමතාය න සන්තසති. පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන පටිවිද්ධසභාවො වාතොව ජාලම්හි ඛන්ධාදිධම්මභෙදෙ න සජ්ජති, සමාධික්ඛන්ධෙන වීතරාගො පදුමංව තොයෙන රාගෙන න ලිප්පති. එවං සමථවිපස්සනාහි සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි ච යථාසම්භවං අවිජ්ජාතණ්හානං තිණ්ණඤ්ච අකුසලමූලානං පහානවසෙන අසන්තසන්තො අසජ්ජමානො අලිප්පමානො ච වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ในคาถานั้น บทว่า สีโห คือ ราชสีห์มี ๔ จำพวก ได้แก่ ติณสีหะ ปัณฑุสีหะ กาฬสีหะ และเกสรสรสีหะ. ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น เกสรสรสีหะ ท่านกล่าวว่าประเสริฐที่สุด ในที่นี้ประสงค์ถึงเกสรสรสีหะนั้น. ลมมีหลายชนิดโดยจำแนกเป็นลมทิศตะวันออกเป็นต้น ดอกบัวก็มีหลายชนิดโดยจำแนกเป็นดอกบัวแดงดอกบัวขาวเป็นต้น. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ลมชนิดใดชนิดหนึ่งและดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่งย่อมควรทั้งนั้น. ในข้อนั้น เพราะว่าความสะดุ้งย่อมมีเพราะความรักในตน และความรักในตนก็คือเครื่องฉาบทาคือตัณหา แม้เครื่องฉาบทานั้นก็มีเพราะโลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิหรือวิปปยุตจากทิฏฐิ และโลภะนั้นก็คือตัณหานั่นเอง. ส่วนความข้องติดในข้อนั้น ย่อมมีแก่ผู้ปราศจากการพิจารณาเพราะโมหะ และโมหะก็คืออวิชชา. ในธรรมเหล่านั้น การละตัณหาย่อมมีได้ด้วยสมถะ การละอวิชชาย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น บุคคลละความรักในตนด้วยสมถะแล้ว ย่อมไม่สะดุ้งในเสียงคืออนิจจลักษณะเป็นต้นเหมือนราชสีห์, ละโมหะด้วยวิปัสสนาแล้ว ย่อมไม่ข้องติดในขันธ์อายตนะเป็นต้นเหมือนลมในข่าย, ละโลภะและทิฏฐิอันสัมปยุตด้วยโลภะด้วยสมถะนั่นเทียว ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยโลภะในภพและโภคะทั้งปวงเหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ. และในข้อนี้ ศีลเป็นปทัฏฐานของสมถะ, สมถะเป็นปทัฏฐานของสมาธิ, วิปัสสนาเป็นปทัฏฐานของปัญญา. เมื่อธรรม ๒ อย่างนั้นสำเร็จแล้ว ขันธ์ทั้ง ๓ ก็ย่อมสำเร็จ. ในขันธ์เหล่านั้น บุคคลย่อมเป็นผู้กล้าหาญด้วยสีลขันธ์ ผู้นั้นย่อมไม่สะดุ้งด้วยความปรารถนาจะโกรธในอาฆาตวัตถุทั้งหลายเหมือนราชสีห์ไม่สะดุ้งในเสียง. ด้วยปัญญากขันธ์ มีสภาวะอันแทงตลอดแล้ว ย่อมไม่ข้องติดในความแตกต่างแห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหมือนลมในข่าย. ด้วยสมาธิขันธ์ เป็นผู้ปราศจากราคะ ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยราคะเหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ. พึงทราบว่า เป็นผู้ไม่สะดุ้ง ไม่ข้องติด และไม่แปดเปื้อน ด้วยสามารถแห่งการละอกุศลมูล ๓ คือ โทสะ อวิชชา และตัณหา ตามสมควร ด้วยสมถะและวิปัสสนา และด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญากขันธ์ อย่างนี้. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

අසන්තසන්තගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาอสันตสันตคาถา จบแล้ว.

72. සීහො යථාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර බාරාණසිරාජා පච්චන්තං කුප්පිතං වූපසමෙතුං ගාමානුගාමිමග්ගං ඡඩ්ඩෙත්වා, උජුං අටවිමග්ගං ගහෙත්වා, මහතියා සෙනාය ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරස්මිං පබ්බතපාදෙ සීහො බාලසූරියාතපං තප්පමානො නිපන්නො හොති. තං දිස්වා රාජපුරිසො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘සීහො කිර සද්දෙන න සන්තසතී’’ති භෙරිසඞ්ඛපණවාදීහි සද්දං කාරාපෙසි. සීහො තථෙව නිපජ්ජි. දුතියම්පි කාරාපෙසි. සීහො තථෙව නිපජ්ජි. තතියම්පි කාරාපෙසි. සීහො ‘‘මම පටිසත්තු අත්ථී’’ති චතූහි පාදෙහි සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨහිත්වා සීහනාදං නදි. තං සුත්වාව හත්ථාරොහාදයො හත්ථිආදීහි ඔරොහිත්වා තිණගහනානි පවිට්ඨා, හත්ථිඅස්සගණා දිසාවිදිසා පලාතා. රඤ්ඤො හත්ථීපි රාජානං ගහෙත්වා වනගහනානි පොථයමානො පලායි. සො තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො රුක්ඛසාඛාය ඔලම්බිත්වා[Pg.115], පථවිං පතිත්වා, එකපදිකමග්ගෙන ගච්ඡන්තො පච්චෙකබුද්ධානං වසනට්ඨානං පාපුණිත්වා තත්ථ පච්චෙකබුද්ධෙ පුච්ඡි – ‘‘අපි, භන්තෙ, සද්දමස්සුත්ථා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කස්ස සද්දං, භන්තෙ’’ති? ‘‘පඨමං භෙරිසඞ්ඛාදීනං, පච්ඡා සීහස්සා’’ති. ‘‘න භායිත්ථ, භන්තෙ’’ති? ‘‘න මයං, මහාරාජ, කස්සචි සද්දස්ස භායාමා’’ති. ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, මය්හම්පි එදිසං කාතු’’න්ති? ‘‘සක්කා, මහාරාජ, සචෙ පබ්බජසී’’ති. ‘‘පබ්බජාමි, භන්තෙ’’ති. තතො නං පබ්බාජෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙසුං. සොපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๗๒. อุปบัติของคาถาว่า สีโห ยถา เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่ง เพื่อจะทรงระงับปัจจันตชนบทที่กำเริบขึ้น จึงทรงละหนทางตามลำดับบ้าน เสด็จดำเนินไปตามทางป่าอันตรงพร้อมด้วยเสนาหมู่ใหญ่. ก็ในสมัยนั้น ณ เชิงเขาแห่งหนึ่ง มีราชสีห์ตัวหนึ่งนอนผึ่งแดดอ่อนอยู่. ราชบุรุษเห็นราชสีห์นั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาทรงดำริว่า "ได้ยินว่า ราชสีห์ย่อมไม่สะดุ้งกลัวต่อเสียง" จึงรับสั่งให้ประโคมเสียงด้วยเภรี สังข์ และบัณเฑาะว์ เป็นต้น. ราชสีห์ก็นอนนิ่งอยู่อย่างนั้น. รับสั่งให้ประโคมแม้ครั้งที่สอง. ราชสีห์ก็นอนนิ่งอยู่อย่างนั้น. รับสั่งให้ประโคมแม้ครั้งที่สาม. ราชสีห์คิดว่า "ศัตรูของเรามีอยู่" จึงยืนหยัดด้วยเท้าทั้งสี่ให้ตั้งมั่นดีแล้ว บันลือสีหนาท. พอได้ฟังเสียงนั้นเท่านั้น พวกควาญช้างเป็นต้นก็ลงจากช้างเป็นต้นแล้วเข้าไปสู่พงหญ้า หมู่ช้างและม้าก็หนีไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่. แม้ช้างทรงของพระราชาก็พาพระราชาหนีไป พลางกระแทกพงป่าเป็นต้น. พระองค์เมื่อไม่สามารถจะเหนี่ยวรั้งช้างนั้นไว้ได้ จึงทรงโหนกิ่งไม้ ตกลงสู่พื้นดิน เสด็จดำเนินไปตามทางเดินได้คนเดียว จนถึงที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ที่นั้น ได้ตรัสถามพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายได้ยินเสียงบ้างหรือไม่?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ได้ยิน) เสียงของอะไร?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "เบื้องต้น (ได้ยิน) เสียงเภรีและสังข์เป็นต้น ภายหลัง (ได้ยิน) เสียงของราชสีห์" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายไม่กลัวหรือ?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายย่อมไม่กลัวต่อเสียงของใครๆ" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ว่า แม้ข้าพระองค์จะสามารถทำความเป็นเช่นนี้ได้หรือไม่?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "สามารถ มหาบพิตร ถ้าพระองค์จะทรงผนวช" (พระราชาตรัสว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จะผนวช" ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายให้พระองค์ผนวชแล้ว ได้ให้ศึกษาอภิสมาจาริกวัตรตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. แม้พระองค์นั้นก็เจริญวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘සීහො යථා දාඨබලී පසය්හ, රාජා මිගානං අභිභුය්‍ය චාරී;

සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

ราชสีห์ผู้มีเขี้ยวเป็นกำลัง เป็นราชาแห่งหมู่เนื้อ เที่ยวข่มขี่ครอบงำ (สัตว์อื่น) ฉันใด (ภิกษุ) พึงเสพเสนาสนะอันสงัด พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉันนั้น

තත්ථ සහනා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො. කෙසරසීහොව ඉධ අධිප්පෙතො. දාඨා බලමස්ස අත්ථීති දාඨබලී. පසය්හ අභිභුය්‍යාති, උභයං චාරීසද්දෙන සහ යොජෙතබ්බං පසය්හචාරී අභිභුය්‍යචාරීති තත්ථ පසය්හ නිග්ගහෙත්වා චරණෙන පසය්හචාරී, අභිභවිත්වා, සන්තාසෙත්වා, වසීකත්වා, චරණෙන අභිභුය්‍යචාරී. ස්වායං කායබලෙන පසය්හචාරී, තෙජසා අභිභුය්‍යචාරී. තත්ථ සචෙ කොචි වදෙය්‍ය – ‘‘කිං පසය්හ අභිභුය්‍ය චාරී’’ති, තතො මිගානන්ති සාමිවචනං උපයොගවචනං කත්වා ‘‘මිගෙ පසය්හ අභිභුය්‍ය චාරී’’ති පටිවත්තබ්බං. පන්තානීති දූරානි. සෙනාසනානීති වසනට්ඨානානි. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති.

ในบทเหล่านั้น สัตว์ชื่อว่า สีหะ เพราะอดทนบ้าง เพราะประหารบ้าง เพราะมีความเร็วในการไปบ้าง. ในที่นี้ ประสงค์เอาเกสรีสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ) เท่านั้น. ชื่อว่า ทาฐพลี เพราะมีเขี้ยวเป็นกำลัง. บทว่า ปสยฺห และ อภิภุยฺย ทั้งสองบทพึงประกอบเข้ากับบทว่า จารี เป็น ปสยฺหจารี และ อภิภุยฺยจารี. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า ปสยฺหจารี เพราะเที่ยวไปโดยข่มขี่ คือ กดขี่. ชื่อว่า อภิภุยฺยจารี เพราะเที่ยวไปโดยครอบงำ คือ ทำให้สะดุ้งกลัว ทำให้ตกอยู่ในอำนาจ. ราชสีห์นี้ ชื่อว่า ปสยฺหจารี ด้วยกำลังกาย ชื่อว่า อภิภุยฺยจารี ด้วยเดช. ในเรื่องนั้น หากมีใครพึงกล่าวว่า "เที่ยวข่มขี่ครอบงำซึ่งอะไร?" เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทำสามีวิภัตติคือ มิคานํ ให้เป็นอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) แล้วพึงตอบว่า "เที่ยวข่มขี่ครอบงำซึ่งหมู่เนื้อ". บทว่า ปนฺตานิ คือ ที่ไกล. บทว่า เสนาสนานิ คือ ที่อยู่. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว จึงไม่ขยายความให้พิสดาร.

දාඨබලීගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาแห่งทาฐพลีคาถา จบ.

73. මෙත්තං උපෙක්ඛන්ති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර රාජා මෙත්තාදිඣානලාභී අහොසි. සො ‘‘ඣානසුඛන්තරායකරං රජ්ජ’’න්ති ඣානානුරක්ඛණත්ථං රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๗๓. อุปบัติของคาถาว่า เมตฺตํ อุเปกฺขํ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชาพระองค์หนึ่งได้เป็นผู้ได้ฌานมีเมตตาเป็นต้น. พระองค์ทรงดำริว่า "ความเป็นพระราชาทำอันตรายแก่ฌานสุข" เพื่อจะทรงรักษาฌาน จึงทรงสละราชสมบัติแล้วทรงผนวช เจริญวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

මෙත්තං [Pg.116] උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං, ආසෙවමානො මුදිතඤ්ච කාලෙ;

සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

(ภิกษุ) เสพอยู่ซึ่งเมตตา อุเบกขา กรุณา วิมุตติ และมุทิตาตามกาล ไม่เป็นผู้ขัดแย้งกับโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด

තත්ථ ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන හිතසුඛුපනයනකාමතා මෙත්තා. ‘‘අහො වත ඉමම්හා දුක්ඛා විමුච්චෙය්‍යු’’න්තිආදිනා නයෙන අහිතදුක්ඛාපනයනකාමතා කරුණා. ‘‘මොදන්ති වත භොන්තො සත්තා මොදන්ති සාධු සුට්ඨූ’’තිආදිනා නයෙන හිතසුඛාවිප්පයොගකාමතා මුදිතා. ‘‘පඤ්ඤායිස්සන්ති සකෙන කම්මෙනා’’ති සුඛදුක්ඛෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනතා උපෙක්ඛා. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පන උප්පටිපාටියා මෙත්තං වත්වා උපෙක්ඛා වුත්තා, මුදිතා පච්ඡා. විමුත්තින්ති චතස්සොපි හි එතා අත්තනො පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තියො. තෙන වුත්තං ‘‘මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං, විමුත්තිං, ආසෙවමානො මුදිතඤ්ච කාලෙ’’ති.

ในบทเหล่านั้น ความปรารถนาที่จะนำเข้าไปซึ่งประโยชน์และความสุข โดยนัยเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" ชื่อว่า เมตตา. ความปรารถนาที่จะนำออกไปซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ โดยนัยเป็นต้นว่า "โอหนอ ขอสัตว์ทั้งหลายพึงพ้นจากทุกข์นี้เถิด" ชื่อว่า กรุณา. ความปรารถนาที่จะไม่พรากจากประโยชน์และความสุข โดยนัยเป็นต้นว่า "โอ ท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายช่างยินดีหนอ สัตว์ทั้งหลายยินดีแล้ว ดีแล้ว ดีจริงหนอ" ชื่อว่า มุทิตา. ความเป็นผู้เพ่งเฉยในสุขและทุกข์ (โดยนัยว่า) "สัตว์ทั้งหลายจักปรากฏโดยกรรมของตน" ชื่อว่า อุเบกขา. แต่ว่า เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา จึงกล่าวบทว่า เมตฺตํ แล้วกล่าวบทว่า อุเปกฺขา โดยไม่ตามลำดับ ส่วนบทว่า มุทิตา กล่าวไว้ภายหลัง. บทว่า วิมุตฺตึ คือ เพราะว่า พรหมวิหารทั้ง 4 เหล่านี้ ชื่อว่า วิมุตติ เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกของตน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ อาสเวมาโน มุทิตญฺจ กาเล" (เสพอยู่ซึ่งเมตตา อุเบกขา กรุณา วิมุตติ และมุทิตาตามกาล).

තත්ථ ආසෙවමානොති තිස්සො තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන, උපෙක්ඛං චතුත්ථජ්ඣානවසෙන භාවයමානො. කාලෙති මෙත්තං ආසෙවිත්වා තතො වුට්ඨාය කරුණං, තතො වුට්ඨාය මුදිතං, තතො ඉතරතො වා නිප්පීතිකඣානතො වුට්ඨාය උපෙක්ඛං ආසෙවමානො ‘‘කාලෙ ආසෙවමානො’’ති වුච්චති, ආසෙවිතුං ඵාසුකාලෙ වා. සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානොති දසසු දිසාසු සබ්බෙන සත්තලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො. මෙත්තාදීනඤ්හි භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. සත්තෙසු ච විරොධභූතො පටිඝො වූපසම්මති. තෙන වුත්තං – ‘‘සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො’’ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන මෙත්තාදිකථා අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 251) වුත්තා. සෙසං පුබ්බවුත්තසදිසමෙවාති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อาสเวมาโน คือ เจริญพรหมวิหาร 3 อย่างโดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌาน, เจริญอุเบกขาโดยอำนาจแห่งจตุตถฌาน. บทว่า กาเล คือ บุคคลผู้เสพเมตตาแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้วเสพกรุณา, ออกจากฌานนั้นแล้วเสพมุทิตา, หรือออกจากฌานอื่นนั้น คือ ฌานที่ไม่มีปีติ แล้วเสพอุเบกขา ชื่อว่า "เสพอยู่ตามกาล" หรือในกาลอันสมควรที่จะเสพ. บทว่า สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน คือ ไม่เป็นผู้ขัดแย้งกับสัตวโลกทั้งปวงในทิศทั้ง 10. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้เจริญเมตตาเป็นต้น สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่น่ารังเกียจ และปฏิฆะอันเป็นความขัดแย้งในสัตว์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน". นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานี้, แต่ว่า เรื่องเมตตาเป็นต้นโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธัมมสังคณี ชื่ออัฏฐสาลินี. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว.

අප්පමඤ්ඤාගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาแห่งอัปปมัญญาคาถา จบ.

74. රාගඤ්ච දොසඤ්චාති කා උප්පත්ති? රාජගහං කිර උපනිස්සාය මාතඞ්ගො නාම පච්චෙකබුද්ධො විහරති සබ්බපච්ඡිමො පච්චෙකබුද්ධානං. අථ අම්හාකං බොධිසත්තෙ උප්පන්නෙ දෙවතායො බොධිසත්තස්ස පූජනත්ථාය ආගච්ඡන්තියො තං දිස්වා ‘‘මාරිසා, මාරිසා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති භණිංසු[Pg.117]. සො නිරොධා වුට්ඨහන්තො තං සද්දං සුත්වා, අත්තනො ච ජීවිතක්ඛයං දිස්වා, හිමවන්තෙ මහාපපාතො නාම පබ්බතො පච්චෙකබුද්ධානං පරිනිබ්බානට්ඨානං, තත්ථ ආකාසෙන ගන්ත්වා පුබ්බෙ පරිනිබ්බුතපච්චෙකබුද්ධස්ස අට්ඨිසඞ්ඝාතං පපාතෙ පක්ඛිපිත්වා, සිලාතලෙ නිසීදිත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๗๔. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ราคญฺจ โทสญฺจ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่ามาตังคะ ซึ่งเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์สุดท้ายที่สุด ประทับอยู่ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์ของเราอุบัติขึ้นแล้ว เหล่าเทวดาผู้มาเพื่อบูชาพระโพธิสัตว์ ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านผู้เจริญ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว". พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขณะเสด็จออกจากนิโรธสมาบัติ ได้ทรงสดับเสียงนั้น และทรงเห็นความสิ้นไปแห่งชีวิตของพระองค์ จึงเสด็จไปทางอากาศยังภูเขาชื่อมหาปปาตะในป่าหิมพานต์ อันเป็นสถานที่ปรินิพพานของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ที่นั้น ทรงทิ้งกองอัฐิของพระปัจเจกพุทธเจ้าที่ปรินิพพานไปก่อนแล้วลงในเหว ประทับนั่งบนแผ่นศิลา แล้วได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘රාගඤ්ච දොසඤ්ච පහාය මොහං, සන්දාලයිත්වාන සංයොජනානි;

අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

บุคคลละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ไม่สะดุ้งกลัวในเมื่อชีวิตจะสิ้นไป พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนี้แล

තත්ථ රාගදොසමොහා උරගසුත්තෙ වුත්තා. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි. තානි ච තෙන තෙන මග්ගෙන සන්දාලයිත්වා. අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හීති ජීවිතසඞ්ඛයො වුච්චති චුතිචිත්තස්ස පරිභෙදො, තස්මිඤ්ච ජීවිතසඞ්ඛයෙ ජීවිතනිකන්තියා පහීනත්තා අසන්තසන්ති. එත්තාවතා සොපාදිසෙසං නිබ්බානධාතුං අත්තනො දස්සෙත්වා ගාථාපරියොසානෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායීති.

ในคาถานั้น คำว่า ราคะ โทสะ โมหะ ท่านกล่าวไว้แล้วในอุรคสูตร. คำว่า สังโยชน์ทั้งหลาย ได้แก่ สังโยชน์ ๑๐ ประการ. และทำลายสังโยชน์เหล่านั้นได้ด้วยมรรคนั้นๆ. ในบทว่า อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ นั้น ความสิ้นไปแห่งชีวิต ท่านเรียกว่า การแตกทำลายแห่งจุติจิต, และในความสิ้นไปแห่งชีวิตนั้น เพราะละความใคร่ในชีวิตได้แล้ว จึงชื่อว่า ไม่สะดุ้งกลัว. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านได้แสดงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุของตนแล้ว ในตอนท้ายคาถา ก็ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ฉะนี้แล.

ජීවිතසඞ්ඛයගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยความสิ้นไปแห่งชีวิต จบแล้ว.

75. භජන්තීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා ආදිගාථාය වුත්තප්පකාරමෙව ඵීතං රජ්ජං සමනුසාසති. තස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, දුක්ඛා වෙදනා වත්තන්ති. වීසතිසහස්සිත්ථියො පරිවාරෙත්වා හත්ථපාදසම්බාහනාදීනි කරොන්ති. අමච්චා ‘‘න දානායං රාජා ජීවිස්සති, හන්ද මයං අත්තනො සරණං ගවෙසාමා’’ති චින්තෙත්වා අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා උපට්ඨානං යාචිංසු. තෙ තත්ථ උපට්ඨහන්තියෙව, න කිඤ්චි ලභන්ති. රාජාපි ආබාධා වුට්ඨහිත්වා පුච්ඡි ‘‘ඉත්ථන්නාමො ච ඉත්ථන්නාමො ච කුහි’’න්ති? තතො තං පවත්තිං සුත්වා සීසං චාලෙත්වා තුණ්හී අහොසි. තෙපි අමච්චා ‘‘රාජා වුට්ඨිතො’’ති සුත්වා තත්ථ කිඤ්චි අලභමානා පරමෙන පාරිජුඤ්ඤෙන සමන්නාගතා පුනදෙව ආගන්ත්වා රාජානං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. තෙන ච රඤ්ඤා ‘‘කුහිං, තාතා, තුම්හෙ ගතා’’ති වුත්තා ආහංසු – ‘‘දෙවං දුබ්බලං දිස්වා ආජීවිකභයෙනම්හා අසුකං නාම ජනපදං ගතා’’ති. රාජා [Pg.118] සීසං චාලෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘යංනූනාහං ඉමෙ වීමංසෙය්‍යං, කිං පුනපි එවං කරෙය්‍යුං නො’’ති? සො පුබ්බෙ ආබාධිකරොගෙන ඵුට්ඨො විය බාළ්හවෙදනං අත්තානං දස්සෙන්තො ගිලානාලයං අකාසි. ඉත්ථියො සම්පරිවාරෙත්වා පුබ්බසදිසමෙව සබ්බං අකංසු. තෙපි අමච්චා තථෙව පුන බහුතරං ජනං ගහෙත්වා පක්කමිංසු. එවං රාජා යාවතතියං සබ්බං පුබ්බසදිසං අකාසි. තෙපි තථෙව පක්කමිංසු. තතො චතුත්ථම්පි තෙ ආගතෙ දිස්වා ‘‘අහො ඉමෙ දුක්කරං අකංසු, යෙ මං බ්‍යාධිතං පහාය අනපෙක්ඛා පක්කමිංසූ’’ති නිබ්බින්නො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි –

๗๕. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ภชนฺติ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระเจ้าแผ่นดินพระองค์หนึ่งในกรุงพาราณสี ทรงปกครองราชสมบัติอันมั่งคั่งเหมือนประการที่กล่าวไว้ในคาถาแรก. อาพาธอันร้ายแรงได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ เวทนาอันเป็นทุกข์เป็นไปอยู่. สตรีสองหมื่นคนแวดล้อมทำการนวดมือและเท้าเป็นต้น. เหล่าอำมาตย์คิดว่า "บัดนี้ พระราชานี้จักไม่ทรงพระชนม์แน่ เอาเถิด พวกเราจงแสวงหาที่พึ่งของตนเถิด" ดังนี้แล้ว จึงไปสู่สำนักของพระราชาองค์อื่น ขอบำรุง. พวกเขาบำรุงอยู่ในที่นั้น แต่ก็ไม่ได้อะไรเลย. แม้พระราชาก็ทรงหายจากอาพาธแล้วตรัสถามว่า "อำมาตย์ชื่อนั้นและชื่อนั้นอยู่ที่ไหน?". ครั้นทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ก็ทรงสั่นพระเศียรแล้วนิ่งเสีย. แม้อำมาตย์เหล่านั้นได้ฟังว่า "พระราชาทรงหายประชวรแล้ว" เมื่อไม่ได้อะไรในที่นั้น จึงประกอบด้วยความเสื่อมเสียอย่างยิ่ง กลับมาอีกครั้ง ถวายบังคมพระราชาแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. และเมื่อพระราชาตรัสถามว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านไปไหนมา?" พวกเขาก็กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ เมื่อเห็นพระองค์ทรงอ่อนแอ ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงไปยังชนบทชื่อโน้นเพราะกลัวภัยในการดำรงชีพ". พระราชาทรงสั่นพระเศียรแล้วทรงดำริว่า "ไฉนหนอ เราพึงทดลองคนเหล่านี้ดูว่า พวกเขาจะทำอย่างนี้อีกหรือไม่?". พระองค์จึงทรงแสดงพระองค์ว่ามีเวทนากล้า ประหนึ่งว่าถูกโรคเบียดเบียนเหมือนครั้งก่อน ทรงกระทำการบรรทมประชวร. เหล่าสตรีแวดล้อมกระทำทุกอย่างเหมือนครั้งก่อน. แม้อำมาตย์เหล่านั้นก็พาคนไปมากกว่าเดิมแล้วหลีกไปอีกเหมือนอย่างนั้น. พระราชาทรงกระทำทุกอย่างเหมือนครั้งก่อนจนถึงครั้งที่สาม. พวกอำมาตย์เหล่านั้นก็หลีกไปเหมือนอย่างนั้น. ต่อมา แม้ในครั้งที่สี่ เมื่อทรงเห็นพวกเขามาแล้ว ทรงเกิดความเบื่อหน่ายว่า "โอ้ คนเหล่านี้ทำกรรมที่ทำได้ยากหนอ คือละเราผู้ป่วยไข้แล้ว ไม่มีความเยื่อใยหลีกไป" จึงทรงสละราชสมบัติ เสด็จออกผนวช เจริญวิปัสสนา ทรงทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แล้วได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า –

‘‘භජන්ති සෙවන්ති ච කාරණත්ථා, නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා;

අත්තට්ඨපඤ්ඤා අසුචී මනුස්සා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති.

คนทั้งหลายคบหาและรับใช้ก็เพราะมีเหตุผล มิตรที่ไม่มีเหตุผลหาได้ยากในวันนี้ มนุษย์ทั้งหลายมีปัญญาเพื่อประโยชน์ตนและไม่สะอาด พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนี้แล

තත්ථ භජන්තීති සරීරෙන අල්ලීයිත්වා පයිරුපාසන්ති. සෙවන්තීති අඤ්ජලිකම්මාදීහි කිං කාරපටිස්සාවිතාය ච පරිචරන්ති. කාරණං අත්ථො එතෙසන්ති කාරණත්ථා, භජනාය සෙවනාය ච නාඤ්ඤං කාරණමත්ථි, අත්ථො එව නෙසං කාරණං, අත්ථහෙතු සෙවන්තීති වුත්තං හොති. නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තාති ‘‘ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා’’ති එවං අත්තපටිලාභකාරණෙන නික්කාරණා, කෙවලං –

ในคาถานั้น บทว่า ภชนฺติ หมายถึง เข้าไปคบหาด้วยการแนบชิดทางกาย. บทว่า เสวนฺติ หมายถึง ปรนนิบัติด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น และด้วยการตอบรับว่าจะทำอะไรให้. ชื่อว่ามีเหตุผล เพราะพวกเขามีประโยชน์เป็นเหตุ ไม่มีเหตุอื่นในการคบหาและรับใช้ ประโยชน์ของตนนั่นแหละเป็นเหตุของพวกเขา กล่าวคือ พวกเขารับใช้เพราะเหตุแห่งประโยชน์. บทว่า มิตรที่ไม่มีเหตุผลหาได้ยากในวันนี้ หมายถึง ไม่มีเหตุคือการจะได้ประโยชน์แก่ตนว่า "เราจักได้อะไรบางอย่างจากผู้นี้" เป็นเพียงแต่ –

‘‘උපකාරො ච යො මිත්තො,සුඛෙ දුක්ඛෙ ච යො සඛා;

අත්ථක්ඛායී ච යො මිත්තො,යො ච මිත්තානුකම්පකො’’ති. (දී. නි. 3.265) –

มิตรผู้มีอุปการะ, สหายผู้ร่วมสุขร่วมทุกข์, มิตรผู้บอกประโยชน์, และมิตรผู้มีความเอ็นดู (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

එවං වුත්තෙන අරියෙන මිත්තභාවෙන සමන්නාගතා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා. අත්තනි ඨිතා එතෙසං පඤ්ඤා, අත්තානංයෙව ඔලොකෙන්ති, න අඤ්ඤන්ති අත්තට්ඨපඤ්ඤා. දිට්ඨත්ථපඤ්ඤාති අයම්පි කිර පොරාණපාඨො, සම්පති දිට්ඨියෙව අත්ථෙ එතෙසං පඤ්ඤා, ආයතිං න පෙක්ඛන්තීති වුත්තං හොති. අසුචීති [Pg.119] අසුචිනා අනරියෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතා. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

มิตรผู้ประกอบด้วยความเป็นมิตรอย่างประเสริฐที่กล่าวไว้อย่างนี้ หาได้ยากในวันนี้. ชื่อว่ามีปัญญาเพื่อประโยชน์ตน เพราะปัญญาของพวกเขาตั้งอยู่ในตน ย่อมมองดูแต่ตนเอง ไม่มองดูผู้อื่น. ได้ยินว่า แม้บทว่า ทิฏฺฐตฺถปญฺญา นี้ก็เป็นปาฐะโบราณ กล่าวคือ ปัญญาของพวกเขามีอยู่แต่ในประโยชน์ที่เห็นในปัจจุบันเท่านั้น ไม่คำนึงถึงประโยชน์ในภายภาคหน้า. บทว่า อสุจี หมายถึง ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่ไม่สะอาด ไม่ประเสริฐ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแล.

කාරණත්ථගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยเหตุผล จบแล้ว.

චතුත්ථො වග්ගො නිට්ඨිතො එකාදසහි ගාථාහි.

วรรคที่สี่ มีสิบเอ็ดคาถา จบแล้ว.

එවමෙතං එකචත්තාලීසගාථාපරිමාණං ඛග්ගවිසාණසුත්තං කත්ථචිදෙව වුත්තෙන යොජනානයෙන සබ්බත්ථ යථානුරූපං යොජෙත්වා අනුසන්ධිතො අත්ථතො ච වෙදිතබ්බං. අතිවිත්ථාරභයෙන පන අම්හෙහි න සබ්බත්ථ යොජිතන්ති.

ขัคควิสาณสูตรนี้มีประมาณสี่สิบเอ็ดคาถาอย่างนี้ พึงทราบโดยความเชื่อมโยงและโดยอรรถ ด้วยการประกอบตามสมควรในทุกแห่งตามนัยแห่งการโยชนาที่กล่าวไว้ในบางแห่งเท่านั้น. แต่เพราะกลัวว่าจะพิสดารเกินไป พวกเราจึงมิได้โยชนาไว้ในทุกแห่ง.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขัคควิสาณสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว.

4. කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถากสิภารทวาชสูตร

එවං මෙ සුතන්ති කසිභාරද්වාජසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා මගධෙසු විහරන්තො දක්ඛිණාගිරිස්මිං එකනාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ පුරෙභත්තකිච්චං පච්ඡාභත්තකිච්චන්ති ඉමෙසු ද්වීසු බුද්ධකිච්චෙසු පුරෙභත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා පච්ඡාභත්තකිච්චාවසානෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො කසිභාරද්වාජං බ්‍රාහ්මණං අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ යථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ච ඤත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, කථං සමුට්ඨාපෙත්වා, ඉමං සුත්තං අභාසි.

กสิภารทวาชสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งพระสูตรนี้? คือว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อประทับอยู่ในแคว้นมคธ ณ พราหมณคามชื่อเอกนาฬา ในทักขิณาคิรีชนบท ทรงบำเพ็ญพุทธกิจ ๒ อย่าง คือ ปุเรภัตตกิจและปัจฉาภัตตกิจ ในพุทธกิจทั้งสองนั้น ครั้นทรงเสร็จสิ้นปุเรภัตตกิจแล้ว ในเวลาสิ้นสุดแห่งปัจฉาภัตตกิจ ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นกสิภารทวาชพราหมณ์ผู้มีอุปนิสัยแห่งพระอรหัตต์สมบูรณ์ จึงทรงทราบว่า "เมื่อเราไปที่นั่น การสนทนาจักเกิดขึ้น, ลำดับนั้น ในเวลาจบการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักบวชและบรรลุพระอรหัตต์" ครั้นทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปที่นั่น ทรงริเริ่มการสนทนาขึ้น แล้วได้ตรัสพระสูตรนี้.

තත්ථ සියා ‘‘කතමං බුද්ධානං පුරෙභත්තකිච්චං, කතමං පච්ඡාභත්තකිච්ච’’න්ති? වුච්චතෙ – බුද්ධො භගවා පාතො එව උට්ඨාය උපට්ඨාකානුග්ගහත්ථං සරීරඵාසුකත්ථඤ්ච මුඛධොවනාදිසරීරපරිකම්මං කත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා, භික්ඛාචාරවෙලාය නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, චීවරං පාරුපිත්වා, පත්තමාදාය කදාචි එකකොව කදාචි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය පවිසති, කදාචි පකතියා, කදාචි අනෙකෙහි [Pg.120] පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහි. සෙය්‍යථිදං – පිණ්ඩාය පවිසතො ලොකනාථස්ස පුරතො පුරතො ගන්ත්වා මුදුගතියො වාතා පථවිං සොධෙන්ති; වලාහකා උදකඵුසිතානි මුඤ්චන්තා මග්ගෙ රෙණුං වූපසමෙත්වා උපරි විතානං හුත්වා තිට්ඨන්ති. අපරෙ වාතා පුප්ඵානි උපසංහරිත්වා මග්ගෙ ඔකිරන්ති, උන්නතා භූමිප්පදෙසා ඔනමන්ති, ඔනතා උන්නමන්ති, පාදනික්ඛෙපසමයෙ සමාව භූමි හොති, සුඛසම්ඵස්සානි රථචක්කමත්තානි පදුමපුප්ඵානි වා පාදෙ සම්පටිච්ඡන්ති, ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ සරීරා ඡබ්බණ්ණරස්මියො නිච්ඡරිත්වා සුවණ්ණරසපිඤ්ජරානි විය චිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය ච පාසාදකූටාගාරාදීනි කරොන්තියො ඉතො චිතො ච විධාවන්ති, හත්ථිඅස්සවිහඞ්ගාදයො සකසකට්ඨානෙසු ඨිතායෙව මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති, තථා භෙරිවීණාදීනි තූරියානි මනුස්සානං කායූපගානි ච ආභරණානි, තෙන සඤ්ඤාණෙන මනුස්සා ජානන්ති ‘‘අජ්ජ භගවා ඉධ පිණ්ඩාය පවිට්ඨො’’ති. තෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ඝරා නික්ඛමිත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජිත්වා භගවන්තං ගන්ධපුප්ඵාදීහි සක්කච්චං පූජෙත්වා වන්දිත්වා – ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, දස භික්ඛූ, අම්හාකං වීසති, අම්හාකං භික්ඛුසතං දෙථා’’ති යාචිත්වා භගවතොපි පත්තං ගහෙත්වා, ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සක්කච්චං පිණ්ඩපාතෙන පටිමානෙන්ති.

ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า "อะไรคือปุเรภัตตกิจของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย? อะไรคือปัจฉาภัตตกิจ?" ตอบว่า พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ ทรงทำสรีรบริกรรมมีการล้างพระพักตร์เป็นต้น เพื่ออนุเคราะห์แก่ภิกษุผู้อุปัฏฐากและเพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระ แล้วทรงยังเวลาให้ล่วงไปในอาสนะอันสงัดจนกว่าจะถึงเวลาเสด็จบิณฑบาต ในเวลาเสด็จบิณฑบาต ทรงนุ่งสบง ทรงคาดประคดเอว ทรงครองจีวร ทรงถือบาตร บางคราวเสด็จไปพระองค์เดียว บางคราวมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่บ้านหรือนิคมเพื่อบิณฑบาต บางคราวเสด็จไปโดยปกติ บางคราวเสด็จไปพร้อมด้วยปาฏิหาริย์มากมายที่เกิดขึ้น ดังนี้คือ เมื่อพระโลกนาถเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ลมที่มีการเคลื่อนไหวอย่างนุ่มนวลพัดไปเบื้องหน้าก่อน ทำแผ่นดินให้สะอาด เมฆทั้งหลายปล่อยละอองน้ำ ทำให้ฝุ่นในหนทางสงบระงับแล้วตั้งอยู่เบื้องบนเป็นประดุจเพดาน ลมพวกอื่นนำดอกไม้มาโปรยปรายในหนทาง ภูมิประเทศที่สูงก็ต่ำลง ที่ต่ำก็สูงขึ้น ในขณะที่ทรงวางพระบาท แผ่นดินก็ราบเรียบเสมอกัน ดอกบัวขนาดเท่าล้อรถ มีสัมผัสอันน่าสบาย ผุดขึ้นรองรับพระบาท เพียงแค่ทรงวางพระบาทขวาไว้ภายในธรณีประตู พระฉัพพรรณรังสีก็เปล่งออกจากพระสรีระ ทำให้ปราสาท ยอดปราสาท และเรือนเป็นต้น ราวกับถูกฉาบทาด้วยทองคำเหลว หรือราวกับถูกคลุมด้วยผ้าที่วิจิตร แล่นไปมาในที่นั้นๆ สัตว์ทั้งหลายมีช้าง ม้า และนกเป็นต้น ยืนอยู่ในที่ของตนๆ ส่งเสียงร้องด้วยอาการอันไพเราะ เครื่องดนตรีมีกลองและพิณเป็นต้น และเครื่องประดับที่มนุษย์สวมใส่ในร่างกายก็เช่นกัน ด้วยสัญญานั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงรู้ว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้ามาบิณฑบาตในที่นี้" พวกเขาเหล่านั้นนุ่งห่มอย่างดีแล้ว ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ออกจากเรือน เดินไปตามถนน บูชาและถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นโดยเคารพ แล้วทูลขอว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทานภิกษุ ๑๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์, ๒๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์, ๑๐๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์" แล้วรับบาตรแม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าไป ปูลาดอาสนะไว้ แล้วถวายบิณฑบาตโดยเคารพ.

භගවා කතභත්තකිච්චො තෙසං සන්තානානි ඔලොකෙත්වා තථා ධම්මං දෙසෙති, යථා කෙචි සරණගමනෙ පතිට්ඨහන්ති, කෙචි පඤ්චසු සීලෙසු, කෙචි සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානං අඤ්ඤතරස්මිං, කෙචි පබ්බජිත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙති. එවං තථා තථා ජනං අනුග්ගහෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං ගච්ඡති. තත්ථ මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදති භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානං ආගමයමානො. තතො භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානෙ උපට්ඨාකො භගවතො නිවෙදෙති. අථ භගවා ගන්ධකුටිං පවිසති. ඉදං තාව පුරෙභත්තකිච්චං. යඤ්චෙත්ථ න වුත්තං, තං බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว ทรงเล็งดูอัธยาศัยของชนเหล่านั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยประการที่บางพวกตั้งอยู่ในสรณคมน์, บางพวกตั้งอยู่ในศีล ๕, บางพวกตั้งอยู่ในผลอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล, บางพวกบวชแล้วตั้งอยู่ในอัคผลคือพระอรหัตต์ พระองค์ทรงอนุเคราะห์หมู่ชนด้วยประการต่างๆ อย่างนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จไปยังวิหาร ณ ที่นั้น ทรงประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาล ทรงรอคอยจนกว่าภิกษุทั้งหลายจะเสร็จภัตกิจ ลำดับนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายเสร็จภัตกิจแล้ว ภิกษุอุปัฏฐากจึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี นี้คือปุเรภัตตกิจโดยสังเขป และข้อความใดที่มิได้กล่าวไว้ในที่นี้ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในพรหมายุสูตร.

අථ භගවා එවං කතපුරෙභත්තකිච්චො ගන්ධකුටියා උපට්ඨානෙ නිසීදිත්වා, පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා, පාදපීඨෙ ඨත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝං ඔවදති – ‘‘භික්ඛවෙ, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, බුද්ධුප්පාදො දුල්ලභො ලොකස්මිං, මනුස්සපටිලාභො දුල්ලභො, සද්ධාසම්පත්ති දුල්ලභා, පබ්බජ්ජා දුල්ලභා, සද්ධම්මස්සවනං දුල්ලභං [Pg.121] ලොකස්මි’’න්ති. තතො භික්ඛූ භගවන්තං වන්දිත්වා කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්ති. අථ භගවා භික්ඛූනං චරියවසෙන කම්මට්ඨානං දෙති. තෙ කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා, අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං ගච්ඡන්ති; කෙචි අරඤ්ඤං, කෙචි රුක්ඛමූලං, කෙචි පබ්බතාදීනං අඤ්ඤතරං, කෙචි චාතුමහාරාජිකභවනං…පෙ… කෙචි වසවත්තිභවනන්ති. තතො භගවා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සචෙ ආකඞ්ඛති, දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො මුහුත්තං සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. අථ සමස්සාසිතකායො උට්ඨහිත්වා දුතියභාගෙ ලොකං වොලොකෙති. තතියභාගෙ යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ ජනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා පච්ඡාභත්තං සුනිවත්ථො සුපාරුතො ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය විහාරෙ සන්නිපතති. තතො භගවා සම්පත්තපරිසාය අනුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසජ්ජ ධම්මං දෙසෙති කාලයුත්තං පමාණයුත්තං. අථ කාලං විදිත්වා පරිසං උය්‍යොජෙති.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงทำปุเรภัตตกิจอย่างนี้แล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ประชุมในพระคันธกุฎี ทรงล้างพระบาทแล้ว ประทับยืนบนตั่งรองพระบาท ประทานโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด, การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก, การได้อัตภาพเป็นมนุษย์หาได้ยาก, ความถึงพร้อมด้วยศรัทธาหาได้ยาก, การบวชหาได้ยาก, การได้ฟังพระสัทธรรมหาได้ยากในโลก" ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ทูลขอกรรมฐาน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานกรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลายตามอัธยาศัย ภิกษุเหล่านั้นเรียนกรรมฐานแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ไปยังที่อยู่ของตนๆ บางพวกไปป่า, บางพวกไปโคนไม้, บางพวกไปยังภูเขาเป็นต้น, บางพวกไปยังภพจาตุมหาราชิกา...ฯลฯ... บางพวกไปยังภพวสวัตตี ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี หากทรงมีพระประสงค์ ก็จะทรงสำเร็จสีหไสยาสน์โดยข้างเบื้องขวา มีสติสัมปชัญญะชั่วครู่หนึ่ง ครั้งนั้น ครั้นพระวรกายได้พักผ่อนแล้ว ทรงลุกขึ้น ในยามที่สอง ทรงตรวจดูโลก ในยามที่สาม ชนทั้งหลายในบ้านหรือนิคมที่พระองค์ทรงอาศัยอยู่ ครั้นถวายทานในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาบ่ายก็นุ่งห่มอย่างดี ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น มาประชุมกันที่วิหาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังธรรมสภาด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่บริษัทที่มาประชุมกันแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่กาลและประกอบด้วยประมาณ ครั้งนั้น ครั้นทรงทราบเวลาอันควรแล้ว จึงทรงส่งบริษัทกลับ.

තතො සචෙ ගත්තානි ඔසිඤ්චිතුකාමො හොති. අථ බුද්ධාසනා උට්ඨාය උපට්ඨාකෙන උදකපටියාදිතොකාසං ගන්ත්වා, උපට්ඨාකහත්ථතො උදකසාටිකං ගහෙත්වා, න්හානකොට්ඨකං පවිසති. උපට්ඨාකොපි බුද්ධාසනං ආනෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤාපෙති. භගවා ගත්තානි ඔසිඤ්චිත්වා, සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, උත්තරාසඞ්ගං කත්වා, තත්ථ ආගන්ත්වා, නිසීදති එකකොව මුහුත්තං පටිසල්ලීනො. අථ භික්ඛූ තතො තතො ආගම්ම භගවතො උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති. තත්ථ එකච්චෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, එකච්චෙ කම්මට්ඨානං, එකච්චෙ ධම්මස්සවනං යාචන්ති. භගවා තෙසං අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො පඨමං යාමං වීතිනාමෙති.

ต่อจากนั้น หากทรงมีพระประสงค์จะสรงสนานพระวรกาย ลำดับนั้น เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จไปยังสถานที่ที่อุปัฏฐากจัดเตรียมน้ำไว้ ทรงรับผ้าสรงสนานจากมือของอุปัฏฐากแล้ว เสด็จเข้าสู่ห้องสรง แม้พระอุปัฏฐากก็นำพุทธอาสน์มาปูลาดไว้ ณ บริเวณพระคันธกุฎี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรงสนานพระวรกายแล้ว ทรงนุ่งสบงที่ย้อมสีแดงดีแล้ว ทรงคาดประคดเอว ทรงทำอุตตราสงค์ (ห่มจีวร) เสด็จมายังที่นั้นแล้ว ประทับนั่งอยู่ตามลำพังพระองค์เดียว ทรงหลีกเร้นอยู่ครู่หนึ่ง ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายมาจากที่นั้นๆ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางพวกทูลถามปัญหา บางพวกทูลขอกรรมฐาน บางพวกทูลขอฟังธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังความประสงค์ของภิกษุเหล่านั้นให้สำเร็จ ทรงยังปฐมยามให้ล่วงไป

මජ්ඣිමයාමෙ සකලදසසහස්සිලොකධාතුදෙවතායො ඔකාසං ලභමානා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති යථාභිසඞ්ඛතං අන්තමසො චතුරක්ඛරම්පි. භගවා තාසං දෙවතානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො මජ්ඣිමයාමං වීතිනාමෙති. තතො පච්ඡිමයාමං චත්තාරො භාගෙ කත්වා එකං භාගං චඞ්කමං අධිට්ඨාති, දුතියභාගං ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො සීහසෙය්‍යං කප්පෙති, තතියභාගං ඵලසමාපත්තියා වීතිනාමෙති, චතුත්ථභාගං මහාකරුණාසමාපත්තිං පවිසිත්වා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙති අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛාදිසත්තදස්සනත්ථං. ඉදං පච්ඡාභත්තකිච්චං.

ในมัชฌิมยาม เหล่าเทวดาจากทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุ เมื่อได้โอกาส จึงพากันเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามปัญหาตามที่ตนตระเตรียมมา แม้ที่สุดเพียงปัญหาที่มีสี่อักษร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหาของเทวดาเหล่านั้น ทรงยังมัชฌิมยามให้ล่วงไป ต่อจากนั้น ในปัจฉิมยาม ทรงแบ่งออกเป็นสี่ส่วน ทรงอธิษฐานจงกรมส่วนหนึ่ง ส่วนที่สอง เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา มีพระสติสัมปชัญญะ ทรงยังส่วนที่สามให้ล่วงไปด้วยผลสมาบัติ ส่วนที่สี่ ทรงเข้ามหาสรุณาสมาบัติแล้ว ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เพื่อทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก เป็นต้น นี้คือ กิจวัตรหลังภัตตกาล

එවමිමස්ස [Pg.122] පච්ඡාභත්තකිච්චස්ස ලොකවොලොකනසඞ්ඛාතෙ චතුත්ථභාගාවසානෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු දානසීලඋපොසථකම්මාදීසු ච අකතාධිකාරෙ කතාධිකාරෙ ච අනුපනිස්සයසම්පන්නෙ උපනිස්සයසම්පන්නෙ ච සත්තෙ පස්සිතුං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො කසිභාරද්වාජං බ්‍රාහ්මණං අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ කථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ච ඤත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, කථං සමුට්ඨාපෙත්වා ඉමං සුත්තමභාසි.

ในกาลสิ้นสุดแห่งส่วนที่สี่ อันนับว่าเป็นการตรวจดูโลก แห่งกิจวัตรหลังภัตตกาลนี้ เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เพื่อทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้ที่ได้กระทำและยังมิได้กระทำอธิการไว้ในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และในทาน ศีล อุโบสถกรรมเป็นต้น ทั้งผู้ที่ไม่มีอุปนิสัยสมบูรณ์และผู้ที่มีอุปนิสัยสมบูรณ์ ได้ทอดพระเนตรเห็นกสิภารทวาชพราหมณ์ ผู้มีอุปนิสัยแห่งพระอรหัตผลสมบูรณ์ ครั้นทรงเห็นแล้ว จึงทรงทราบว่า "เมื่อเราไปในที่นั้น การสนทนาจักเกิดขึ้น, ต่อจากนั้น ในที่สุดแห่งการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักบวชและบรรลุพระอรหัตผล" จึงเสด็จไปยังที่นั้น ทรงปรารภเหตุแห่งการสนทนาขึ้นแล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้

තත්ථ එවං මෙ සුතන්තිආදි ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ ධම්මසඞ්ගීතිං කරොන්තෙන ආයස්මතා මහාකස්සපත්ථෙරෙන පුට්ඨෙන පඤ්චන්නං අරහන්තසතානං වුත්තං, ‘‘අහං, ඛො, සමණ කසාමි ච වපාමි චා’’ති කසිභාරද්වාජෙන වුත්තං, ‘‘අහම්පි ඛො බ්‍රාහ්මණ කසාමි ච වපාමි චා’’තිආදි භගවතා වුත්තං. තදෙතං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘කසිභාරද්වාජසුත්ත’’න්ති වුච්චති.

ในพระสูตรนั้น คำเป็นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) พระอานนทเถระผู้เจริญ เมื่อถูกพระมหากัสสปเถระผู้เจริญผู้กระทำการสังคายนาพระธรรมถามแล้ว ได้กล่าวแก่พระอรหันต์ ๕๐๐ รูป ในคราวปฐมมหาสังคายนา, คำว่า "ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าไถและหว่านด้วย" เป็นคำที่กสิภารทวาชพราหมณ์กล่าว, คำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราก็ไถและหว่านด้วย" เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส. คำพูดทั้งสองนั้นทั้งหมด เมื่อประมวลเข้าด้วยกันแล้ว จึงเรียกว่า "กสิภารทวาชสูตร"

තත්ථ එවන්ති අයං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථො එවං-සද්දො. ආකාරත්ථෙන හි එතෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තෙහි සකසකභාසානුරූපමුපලක්ඛණියසභාවං තස්ස භගවතො වචනං, තං සබ්බාකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං; අථ, ඛො, ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුත’’න්ති. නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයා එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං නිදස්සෙති. අවධාරණත්ථෙන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219-223) එවං භගවතා පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකම්‍යතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං තඤ්ච අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති. මෙ සුතන්ති එත්ථ මයාසද්දත්ථො මෙ-සද්දො, සොතද්වාරවිඤ්ඤාණත්ථො සුතසද්දො. තස්මා එවං මෙ සුතන්ති එවං මයා සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරිතන්ති වුත්තං හොති.

ในบทเหล่านั้น ศัพท์ว่า "เอวํ" นี้ มีอรรถว่า อาการ (ลักษณะ), นิทัสสนะ (การชี้แจง), และอวธารณะ (การยืนยัน) จริงอยู่ โดยอรรถว่าอาการ ศัพท์ว่า "เอวํ" นี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า – พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ละเอียดสุขุมด้วยนัยต่างๆ เกิดขึ้นจากอัธยาศัยมากมาย สมบูรณ์ด้วยอรรถะและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์หลากหลาย ลึกซึ้งด้วยธรรมะ อรรถะ เทศนา และปฏิเวธ มีสภาวะที่สัตว์ทั้งปวงจะพึงกำหนดรู้ได้ตามภาษาของตนๆ ใครเล่าจะสามารถรู้พระดำรัสนั้นได้โดยอาการทั้งปวง แต่ทว่า [ท่านแสดงว่า] "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้, แม้ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาโดยอาการอย่างหนึ่ง" โดยอรรถว่านิทัสสนะ เมื่อจะเปลื้องตน [จากความเข้าใจผิด] ว่า "เราไม่ใช่สยัมภู, ธรรมนี้เรามิได้ทำให้แจ้งด้วยตนเอง" ท่านจึงชี้แจงพระสูตรทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปนี้ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้, ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" โดยอรรถว่าอวธารณะ เมื่อจะแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตนให้สมกับความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญไว้ดังนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของตถาคตผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีคติ (ความทรงจำ) อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีสติ อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีธิติ (ความเพียร) อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ" (อํ.เอก. ๑.๒๑๙-๒๒๓) จึงทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ และการสดับนั้นก็ไม่ขาดไม่เกินทั้งโดยอรรถะและโดยพยัญชนะ, พึงเข้าใจอย่างนี้เท่านั้น, ไม่พึงเข้าใจเป็นอย่างอื่น" ในบทว่า "เม สุตํ" นี้ ศัพท์ว่า "เม" มีอรรถเดียวกับศัพท์ว่า "มยา" (อันข้าพเจ้า), ศัพท์ว่า "สุต" มีอรรถว่า [การรู้] ด้วยโสตทวารวิญญาณ เพราะฉะนั้น คำว่า "เอวํ เม สุตํ" จึงมีความหมายว่า "ข้าพเจ้าได้ทรงจำไว้แล้วอย่างนี้ ด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า" ดังนี้

එකං [Pg.123] සමයන්ති එකං කාලං. භගවාති භාග්‍යවා, භග්ගවා, භත්තවාති වුත්තං හොති. මගධෙසු විහරතීති මගධා නාම ජනපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීසද්දෙන ‘‘මගධා’’ති වුච්චති. තස්මිං මගධෙසු ජනපදෙ. කෙචි පන ‘‘යස්මා චෙතියරාජා මුසාවාදං භණිත්වා භූමිං පවිසන්තො ‘මා ගධං පවිසා’ති වුත්තො, යස්මා වා තං රාජානං මග්ගන්තා භූමිං ඛනන්තා පුරිසා ‘මා ගධං කරොථා’ති වුත්තා, තස්මා මගධා’’ති එවමාදීහි නයෙහි බහුධා පපඤ්චෙන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බන්ති. විහරතීති එකං ඉරියාපථබාධනං අපරෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති, පවත්තෙතීති වුත්තං හොති. දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි වා සත්තානං විවිධං හිතං හරතීති විහරති. හරතීති උපසංහරති, උපනෙති, ජනෙති, උප්පාදෙතීති වුත්තං හොති. තථා හි යදා සත්තා කාමෙසු විප්පටිපජ්ජන්ති, තදා කිර භගවා දිබ්බෙන විහාරෙන විහරති තෙසං අලොභකුසලමූලුප්පාදනත්ථං – ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිං උප්පාදෙත්වා කාමෙසු විරජ්ජෙය්‍යු’’න්ති. යදා පන ඉස්සරියත්ථං සත්තෙසු විප්පටිපජ්ජන්ති, තදා බ්‍රහ්මවිහාරෙන විහරති තෙසං අදොසකුසලමූලුප්පාදනත්ථං – ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිං උප්පාදෙත්වා අදොසෙන දොසං වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. යදා පන පබ්බජිතා ධම්මාධිකරණං විවදන්ති, තදා අරියවිහාරෙන විහරති තෙසං අමොහකුසලමූලුප්පාදනත්ථං – ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිං උප්පාදෙත්වා අමොහෙන මොහං වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. ඉරියාපථවිහාරෙන පන න කදාචි න විහරති තං විනා අත්තභාවපරිහරණාභාවතොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම.

บทว่า Ekaṃ samayaṃ ความว่า ในกาลหนึ่ง. บทว่า Bhagavā ท่านกล่าวอธิบายว่า ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงมีโชค, เพราะทรงหัก (กิเลส), เพราะทรงจำแนกธรรม. บทว่า Magadhesu viharati ความว่า มีราชกุมารผู้ครองชนบทชื่อว่ามคธ ที่ประทับของราชกุมารเหล่านั้น แม้เป็นชนบทหนึ่ง ก็ถูกเรียกว่า "มคธ" ด้วยรูฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ตั้งขึ้นโดยไม่มีรากศัพท์) ในแคว้นมคธนั้น. แต่อาจารย์บางพวกขยายความไปต่างๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "เพราะเหตุที่พระราชาพระนามว่าเจติยะ เมื่อตรัสมุสาแล้วกำลังจะธรณีสูบ ถูกตรัสว่า 'อย่าเข้าไปสู่แผ่นดิน (มา คธํ ปวิส)' หรือเพราะเหตุที่บุรุษทั้งหลายผู้แสวงหาพระราชานั้น เมื่อขุดแผ่นดิน ถูกกล่าวว่า 'อย่าทำที่ตั้งมั่น (มา คธํ กโรถ)' ฉะนั้นจึงชื่อว่ามคธ" ข้อใดเป็นที่ชอบใจ ก็พึงถือเอาข้อนั้น. บทว่า Viharati ท่านกล่าวอธิบายว่า ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่นแล้ว ทรงบริหารอัตภาพมิให้ล้มไป ทรงให้เป็นไป. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิหรติ เพราะทรงนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลต่างๆ แก่สัตว์ทั้งหลายด้วยทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร. ท่านกล่าวอธิบายว่า หรติ คือ ทรงนำเข้าไป ทรงนำมาให้ ทรงทำให้เกิด ทรงทำให้เกิดขึ้น. จริงอย่างนั้น ได้ยินว่า ในกาลใด สัตว์ทั้งหลายประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ด้วยทิพพวิหาร เพื่อให้เกิดอโลภกุศลมูลแก่สัตว์เหล่านั้น ด้วยทรงดำริว่า "บางที สัตว์ทั้งหลายเห็นปฏิปทานี้แล้ว ยังความพอใจให้เกิดในปฏิปทานี้แล้ว พึงคลายความกำหนัดในกามทั้งหลายได้". แต่ในกาลใด สัตว์ทั้งหลายประพฤติผิดในสัตว์ทั้งหลายเพื่อความเป็นใหญ่ ในกาลนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยพรหมวิหาร เพื่อให้เกิดอโทสกุศลมูลแก่สัตว์เหล่านั้น ด้วยทรงดำริว่า "บางที สัตว์ทั้งหลายเห็นปฏิปทานี้แล้ว ยังความพอใจให้เกิดในปฏิปทานี้แล้ว พึงระงับโทษะด้วยอโทสะได้". แต่ในกาลใด บรรพชิตทั้งหลายวิวาทกันด้วยเรื่องธรรมเป็นอำนาจ ในกาลนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยอริยวิหาร เพื่อให้เกิดอโมหกุศลมูลแก่พวกเขา ด้วยทรงดำริว่า "บางที พวกเขาเห็นปฏิปทานี้แล้ว ยังความพอใจให้เกิดในปฏิปทานี้แล้ว พึงระงับโมหะด้วยอโมหะได้". ส่วนอิริยาปถวิหารนั้น พระองค์มิได้ประทับอยู่ด้วยอิริยาปถวิหารก็หามิได้เลย เพราะเว้นจากอิริยาปถวิหารนั้นเสีย การบริหารอัตภาพย่อมไม่มี. นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร เราจักกล่าวไว้ในมงคลสูตรวัณณนา.

දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති යො සො රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතො ගිරි, තස්ස දක්ඛිණපස්සෙ ජනපදො ‘‘දක්ඛිණාගිරී’’ති වුච්චති, තස්මිං ජනපදෙති වුත්තං හොති. තත්ථ විහාරස්සාපි තදෙව නාමං. එකනාළායං බ්‍රාහ්මණගාමෙති එකනාළාති තස්ස ගාමස්ස නාමං. බ්‍රාහ්මණා චෙත්ථ සම්බහුලා පටිවසන්ති, බ්‍රාහ්මණභොගො වා සො, තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණගාමො’’ති වුච්චති.

บทว่า Dakkhiṇāgirismiṃ ความว่า ภูเขาใดตั้งล้อมรอบกรุงราชคฤห์อยู่ ชนบททางทิศใต้ของภูเขานั้นเรียกว่า "ทักขิณาคิรี" ท่านกล่าวหมายถึง ในชนบทนั้น. แม้วิหารในที่นั้นก็มีชื่ออย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า Ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāme ความว่า เอกนาฬา เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น. และในหมู่บ้านนี้มีพราหมณ์จำนวนมากอาศัยอยู่ หรือหมู่บ้านนั้นเป็นโภคคามของพราหมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "พราหมณคาม".

තෙන ඛො පන සමයෙනාති යං සමයං භගවා අපරාජිතපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො මගධරට්ඨෙ [Pg.124] එකනාළං බ්‍රාහ්මණගාමං උපනිස්සාය දක්ඛිණාගිරිමහාවිහාරෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමයමානො විහරති, තෙන සමයෙන කරණභූතෙනාති වුත්තං හොති. ඛො පනාති ඉදං පනෙත්ථ නිපාතද්වයං පදපූරණමත්තං, අධිකාරන්තරදස්සනත්ථං වාති දට්ඨබ්බං. කසිභාරද්වාජස්ස බ්‍රාහ්මණස්සාති සො බ්‍රාහ්මණො කසියා ජීවති, භාරද්වාජොති චස්ස ගොත්තං, තස්මා එවං වුච්චති. පඤ්චමත්තානීති යථා – ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ’’ති එත්ථ මත්තසද්දො පමාණෙ වත්තති, එවමිධාපි, තස්මා පඤ්චපමාණානි අනූනානි අනධිකානි, පඤ්චනඞ්ගලසතානීති වුත්තං හොති. පයුත්තානීති පයොජිතානි, බලිබද්දානං ඛන්ධෙසු ඨපෙත්වා යුගෙ යොත්තෙහි යොජිතානි හොන්තීති අත්ථො.

บทว่า Tena kho pana samayena ความว่า ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงคู้บัลลังก์ ณ อปราชิตบัลลังก์ ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอาศัยพราหมณคามชื่อเอกนาฬาในมคธรัฐ ณ ทักขิณาคิรีมหาวิหาร ทรงรอความแก่รอบแห่งอินทรีย์ของพราหมณ์อยู่ ท่านกล่าวหมายถึง ในสมัยนั้นอันเป็นเหตุ. ในบทนี้ นิบาตสองตัวคือ kho และ pana เป็นเพียงบทสำหรับเต็มความ หรือพึงเห็นว่าเพื่อแสดงถึงอธิการอื่น. บทว่า Kasibhāradvājassa brāhmaṇassa ความว่า พราหมณ์นั้นเลี้ยงชีพด้วยการไถนา และ ภารทวาชะ เป็นโคตรของเขา ฉะนั้นจึงเรียกว่าอย่างนี้. บทว่า Pañcamattāni ความว่า มัตตศัพท์ ในบทว่า โภชเน มัตตัญญู เป็นไปในความหมายว่าประมาณฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ดังนั้นจึงหมายถึง มีประมาณห้าร้อย ไม่ขาดไม่เกิน ท่านกล่าวอธิบายว่า คือไถห้าร้อยเล่ม. บทว่า Payuttāni ความว่า เทียมแล้ว อธิบายว่า คือวางไว้บนคอของโคผู้แล้วเทียมด้วยเชือกที่แอก.

වප්පකාලෙති වපනකාලෙ, බීජනික්ඛිපකාලෙති වුත්තං හොති. තත්ථ ද්වෙ වප්පානි කලලවප්පඤ්ච, පංසුවප්පඤ්ච. පංසුවප්පං ඉධ අධිප්පෙතං. තඤ්ච ඛො පඨමදිවසෙ මඞ්ගලවප්පං. තත්ථායං උපකරණසම්පදා – තීණි බලිබද්දසහස්සානි උපට්ඨාපිතානි හොන්ති, සබ්බෙසං සුවණ්ණමයානි සිඞ්ගානි පටිමුක්කානි, රජතමයා ඛුරා, සබ්බෙ සෙතමාලාහි සබ්බගන්ධසුගන්ධෙහි පඤ්චඞ්ගුලිකෙහි ච අලඞ්කතා පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගා සබ්බලක්ඛණසම්පන්නා, එකච්චෙ කාළා අඤ්ජනවණ්ණායෙව, එකච්චෙ සෙතා ඵලිකවණ්ණා, එකච්චෙ රත්තා පවාළවණ්ණා, එකච්චෙ කම්මාසා මසාරගල්ලවණ්ණා. පඤ්චසතා කස්සකපුරිසා සබ්බෙ අහතසෙතවත්ථනිවත්ථා මාලාලඞ්කතා දක්ඛිණඅංසකූටෙසු ඨපිතපුප්ඵචුම්බටකා හරිතාලමනොසිලාලඤ්ඡනුජ්ජලිතගත්තභාගා දස දස නඞ්ගලා එකෙකගුම්බා හුත්වා ගච්ඡන්ති. නඞ්ගලානං සීසඤ්ච යුගඤ්ච පතොදා ච සුවණ්ණවිනද්ධා. පඨමනඞ්ගලෙ අට්ඨ බලිබද්දා යුත්තා, සෙසෙසු චත්තාරො චත්තාරො, අවසෙසා කිලන්තපරිවත්තනත්ථං ආනීතා. එකෙකගුම්බෙ එකමෙකං බීජසකටං එකෙකො කසති, එකෙකො වපති.

บทว่า Vappakāle ความว่า ในกาลหว่าน ท่านกล่าวอธิบายว่า คือในกาลหย่อนเมล็ดพืช. ในกาลนั้น การหว่านมี 2 อย่าง คือ การหว่านในโคลน และการหว่านในดิน. ในที่นี้ประสงค์เอาการหว่านในดิน. และการหว่านนั้นเป็นการหว่านที่เป็นมงคลในวันแรก. ในกาลนั้นมีความพร้อมมูลแห่งอุปกรณ์ดังนี้ คือ โคผู้ 3,000 ตัวถูกเตรียมไว้ เขาทั้งหมดสวมปลอกทอง กีบเป็นเงิน โคทั้งหมดถูกประดับด้วยพวงมาลัยขาว ของหอมทุกชนิด และรอยนิ้วมือห้านิ้ว สมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่และลักษณะทุกอย่าง. โคบางพวกสีดำเหมือนสีของยาหยอดตา บางพวกสีขาวเหมือนสีแก้วผลึก บางพวกสีแดงเหมือนสีปะการัง บางพวกสีด่างเหมือนสีแก้วมรกต. ชาวนา 500 คน ทุกคนนุ่งห่มผ้าขาวที่ซักใหม่ ประดับด้วยพวงมาลัย มีช่อดอกไม้วางไว้ที่ยอดบ่าข้างขวา มีส่วนของร่างกายรุ่งเรืองด้วยการประทับตราด้วยหรดาลและมโนศิลา ไถ 10 เล่มๆ รวมเป็นกลุ่มๆ ไป. หัวไถ แอก และประตักของไถทั้งหลายหุ้มด้วยทอง. ไถคันแรกเทียมโค 8 ตัว ไถที่เหลือเทียมโค 4 ตัวๆ โคที่เหลือนำมาเพื่อสับเปลี่ยนเมื่อเหนื่อย. ในแต่ละกลุ่มมีเกวียนเมล็ดพืช 1 เล่ม คนหนึ่งไถ คนหนึ่งหว่าน.

බ්‍රාහ්මණො පන පගෙව මස්සුකම්මං කාරාපෙත්වා න්හත්වා සුගන්ධගන්ධෙහි විලිත්තො පඤ්චසතග්ඝනකං වත්ථං නිවාසෙත්වා සහස්සග්ඝනකං එකංසං කරිත්වා එකමෙකිස්සා අඞ්ගුලියා ද්වෙ ද්වෙ කත්වා වීසති අඞ්ගුලිමුද්දිකායො, කණ්ණෙසු සීහකුණ්ඩලානි, සීසෙ ච බ්‍රහ්මවෙඨනං පටිමුඤ්චිත්වා සුවණ්ණමාලං කණ්ඨෙ [Pg.125] කත්වා බ්‍රාහ්මණගණපරිවුතො කම්මන්තං වොසාසති. අථස්ස බ්‍රාහ්මණී අනෙකසතභාජනෙසු පායාසං පචාපෙත්වා මහාසකටෙසු ආරොපෙත්වා ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතා බ්‍රාහ්මණීගණපරිවුතා කම්මන්තං අගමාසි. ගෙහම්පිස්ස සබ්බත්ථ ගන්ධෙහි සුවිලිත්තං පුප්ඵෙහි සුකතබලිකම්මං, ඛෙත්තඤ්ච තෙසු තෙසු ඨානෙසු සමුස්සිතපටාකං අහොසි. පරිජනකම්මකාරෙහි සහ කම්මන්තං ඔසටපරිසා අඩ්ඪතෙය්‍යසහස්සා අහොසි. සබ්බෙ අහතවත්ථනිවත්ථා, සබ්බෙසඤ්ච පායාසභොජනං පටියත්තං අහොසි.

ส่วนพราหมณ์นั้นให้ช่างโกนหนวดตัดผมแต่เช้าตรู่ อาบน้ำแล้ว ลูบไล้ด้วยของหอมมีกลิ่นดี นุ่งผ้ามีราคา ๕๐๐ กหาปณะ ทำผ้ามีราคา ๑,๐๐๐ กหาปณะห่มเฉวียงบ่า สวมแหวน ๒๐ วง ที่นิ้วแต่ละนิ้วๆ ละ ๒ วง สวมตุ้มหูรูปสิงห์ที่หู และสวมผ้าโพกศีรษะของพราหมณ์ไว้บนศีรษะ คล้องพวงมาลัยทองคำที่คอ แวดล้อมด้วยหมู่พราหมณ์ คอยสั่งการงานอยู่ ครั้งนั้น นางพราหมณีของพราหมณ์นั้นให้หุงข้าวมธุปายาสในภาชนะหลายร้อยใบ บรรทุกขึ้นบนเกวียนใหญ่ อาบน้ำหอมแล้ว ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่นางพราหมณี ได้ไปยังที่ทำงาน แม้บ้านของพราหมณ์นั้นก็ถูกลูบไล้ด้วยของหอมอย่างดีในทุกที่ มีการบูชาด้วยดอกไม้ทำไว้อย่างดี และที่นาก็มีธงชายประดับไว้ในที่นั้นๆ บริษัทที่ลงไปสู่การงานพร้อมกับบริวารและคนงานมีจำนวนสองพันห้าร้อยคน ทุกคนนุ่งห่มผ้าใหม่ และข้าวมธุปายาสก็ถูกเตรียมไว้สำหรับทุกคน

අථ බ්‍රාහ්මණො යත්ථ සාමං භුඤ්ජති, තං සුවණ්ණපාතිං ධොවාපෙත්වා පායාසස්ස පූරෙත්වා සප්පිමධුඵාණිතාදීනි අභිසඞ්ඛරිත්වා නඞ්ගලබලිකම්මං කාරාපෙසි. බ්‍රාහ්මණී පඤ්ච කස්සකසතානි සුවණ්ණරජතකංසතම්බමයානි භාජනානි ගහෙත්වා නිසින්නානි සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා පායාසෙන පරිවිසන්තී ගච්ඡති. බ්‍රාහ්මණො පන බලිකම්මං කාරාපෙත්වා රත්තසුවණ්ණබන්ධූපාහනායො ආරොහිත්වා රත්තසුවණ්ණදණ්ඩං ගහෙත්වා ‘‘ඉධ පායාසං දෙථ, ඉධ සප්පිං, ඉධ සක්ඛරං දෙථා’’ති වොසාසමානො විචරති. අථ භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව බ්‍රාහ්මණස්ස පරිවෙසනං වත්තමානං ඤත්වා ‘‘අයං කාලො බ්‍රාහ්මණං දමෙතු’’න්ති නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා, පත්තං ගහෙත්වා, ගන්ධකුටිතො නික්ඛමි යථා තං අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා’’ති.

ครั้งนั้น พราหมณ์ให้คนล้างถาดทองคำที่ตนบริโภคเอง ตักข้าวมธุปายาสจนเต็ม ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย เป็นต้น แล้วให้กระทำพิธีแรกนาขวัญ นางพราหมณีถือทัพพีทองเดินตักข้าวมธุปายาสแจกจ่ายแก่ชาวนา ๕๐๐ คน ผู้นั่งถือภาชนะที่ทำด้วยทอง เงิน สำริด และทองแดง ส่วนพราหมณ์ให้ทำพลีกรรมแล้ว สวมรองเท้าที่รัดด้วยด้ายทองคำสีแดง ถือไม้เท้าทองคำสีแดง เดินสั่งการไปมาว่า "จงให้ข้าวมธุปายาสที่นี่ จงให้เนยใสที่นี่ จงให้น้ำตาลกรวดที่นี่" ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเทียว ทรงทราบว่าการเลี้ยงดูของพราหมณ์กำลังดำเนินไป จึงทรงดำริว่า "นี่เป็นกาลที่จะทรมานพราหมณ์" แล้วทรงนุ่งสบง ทรงคาดรัดประคด ทรงห่มผ้าสังฆาฏิ ทรงถือบาตร เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ดุจดังพระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกบุรุษผู้ยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงในเวลาเช้า"

තත්ථ අථ ඉති නිපාතො අඤ්ඤාධිකාරවචනාරම්භෙ ඛොති පදපූරණෙ. භගවාති වුත්තනයමෙව. පුබ්බණ්හසමයන්ති දිවසස්ස පුබ්බභාගසමයං, පුබ්බණ්හසමයෙති අත්ථො, පුබ්බණ්හෙ වා සමයං පුබ්බණ්හසමයං, පුබ්බණ්හෙ එකං ඛණන්ති වුත්තං හොති. එවං අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං ලබ්භති. නිවාසෙත්වාති පරිදහිත්වා, විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙනෙතං වෙදිතබ්බං. න හි භගවා තතො පුබ්බෙ අනිවත්ථො ආසි. පත්තචීවරමාදායාති පත්තං හත්ථෙහි, චීවරං කායෙන ආදියිත්වා, සම්පටිච්ඡිත්වා ධාරෙත්වාති අත්ථො. භගවතො කිර පිණ්ඩාය පවිසිතුකාමස්ස භමරො විය විකසිතපදුමද්වයමජ්ඣං, ඉන්දනීලමණිවණ්ණං [Pg.126] සෙලමයං පත්තං හත්ථද්වයමජ්ඣං ආගච්ඡති. තස්මා එවමාගතං පත්තං හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිත්වා චීවරඤ්ච පරිමණ්ඩලං පාරුතං කායෙන ධාරෙත්වාති එවමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. යෙන වා තෙන වා හි පකාරෙන ගණ්හන්තො ආදාය ඉච්චෙව වුච්චති යථා ‘‘සමාදායෙව පක්කමතී’’ති.

ในบทเหล่านั้น อถ ศัพท์เป็นนิบาตใช้ในอรรถเริ่มเรื่องใหม่ โข ศัพท์เป็นนิบาตใช้ในอรรถทำบทให้เต็ม บทว่า ภควา มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ มีความหมายว่า ในเวลาส่วนแรกของวัน คือ ในเวลาเช้า หรืออีกนัยหนึ่ง ปุพฺพณฺหสมยํ คือ ตลอดเวลาในตอนเช้า หมายความว่า ในขณะหนึ่งในเวลาเช้า ในอรรถอัจจันตสังโยค (การเนื่องกันไปตลอด) นี้ ย่อมได้ทุติยาวิภัตติ บทว่า นิวาเสตฺวา คือ ทรงนุ่งแล้ว พึงทราบความข้อนี้โดยนัยแห่งการเปลี่ยนสบงที่ทรงใช้ในวิหาร เพราะพระผู้มีพระภาคใช่ว่าจะมิได้ทรงนุ่งสบงมาก่อนหน้านั้นก็หาไม่ บทว่า ปตฺตจีวรมาทาย มีความหมายว่า ทรงถือบาตรด้วยพระหัตถ์ ทรงครองจีวรด้วยพระวรกาย คือ ทรงรับแล้วทรงไว้ ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต บาตรศิลาสีเหมือนแก้วอินทนิลย่อมลอยมาสู่ท่ามกลางพระหัตถ์ทั้งสอง ดุจภมรลอยมาสู่ท่ามกลางดอกปทุมสองดอกที่บานแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบความหมายของบทนั้นอย่างนี้ว่า ทรงรับบาตรที่ลอยมาอย่างนั้นด้วยพระหัตถ์ และทรงครองจีวรที่ทรงห่มเป็นปริมณฑลแล้วด้วยพระวรกาย เพราะผู้ที่ถือเอาโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเรียกว่า อาทายะ (ถือเอาแล้ว) นั่นเทียว เหมือนในประโยคว่า "สมาทาเย ปักกมติ" (สมาทานแล้วหลีกไป)

යෙනාති යෙන මග්ගෙන. කම්මන්තොති කම්මකරණොකාසො. තෙනාති තෙන මග්ගෙන. උපසඞ්කමීති ගතො, යෙන මග්ගෙන කසිභාරද්වාජස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කම්මන්තො ගම්මති, තෙන මග්ගෙන ගතොති වුත්තං හොති. අථ කස්මා, භික්ඛූ, භගවන්තං නානුබන්ධිංසූති? වුච්චතෙ – යදා භගවා එකකොව කත්ථචි උපසඞ්කමිතුකාමො හොති, භික්ඛාචාරවෙලායං ද්වාරං පිදහිත්වා අන්තොගන්ධකුටිං පවිසති. තතො භික්ඛූ තාය සඤ්ඤාය ජානන්ති – ‘‘අජ්ජ භගවා එකකොව ගාමං පවිසිතුකාමො, අද්ධා කඤ්චි එව විනෙතබ්බපුග්ගලං අද්දසා’’ති. තෙ අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා, ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කත්වා, භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්ති. තදා ච භගවා එවමකාසි. තස්මා භික්ඛූ භගවන්තං නානුබන්ධිංසූති.

บทว่า เยน คือ โดยทางใด บทว่า กมฺมนฺโต คือ สถานที่ทำการงาน บทว่า เตน คือ โดยทางนั้น บทว่า อุปสงฺกมิ คือ เสด็จไปแล้ว หมายความว่า เสด็จไปโดยทางที่ไปยังที่ทำงานของกสิภารทวาชพราหมณ์ ก็เหตุไฉน ภิกษุทั้งหลายจึงมิได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปเล่า? ขอตอบว่า เมื่อใด พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังที่ใดที่หนึ่งแต่เพียงพระองค์เดียว ในเวลาเสด็จไปบิณฑบาต พระองค์จะทรงปิดประตูแล้วเสด็จเข้าไปภายในพระคันธกุฎี แต่นั้น ภิกษุทั้งหลายย่อมทราบได้ด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าบ้านแต่เพียงพระองค์เดียว แน่นอนว่าพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลที่ควรแนะนำสั่งสอนคนใดคนหนึ่งแล้ว" ภิกษุเหล่านั้นจึงถือบาตรและจีวรของตน กระทำประทักษิณพระคันธกุฎี แล้วไปบิณฑบาต และในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงมิได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไป

තෙන ඛො පන සමයෙනාති යෙන සමයෙන භගවා කම්මන්තං උපසඞ්කමි, තෙන සමයෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පරිවෙසනා වත්තති, භත්තවිස්සග්ගො වත්තතීති අත්ථො. යං පුබ්බෙ අවොචුම්හ – ‘‘බ්‍රාහ්මණී පඤ්ච කස්සකසතානි සුවණ්ණරජතකංසතම්බමයානි භාජනානි ගහෙත්වා නිසින්නානි සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා පායාසෙන පරිවිසන්තී ගච්ඡතී’’ති. අථ ඛො භගවා යෙන පරිවෙසනා තෙනුපසඞ්කමි. කිං කාරණාති? බ්‍රාහ්මණස්ස අනුග්ගහකරණත්ථං. න හි භගවා කපණපුරිසො විය භොත්තුකාමතාය පරිවෙසනං උපසඞ්කමති. භගවතො හි ද්වෙ අසීතිසහස්සසඞ්ඛ්‍යා සක්‍යකොලියරාජානො ඤාතයො, තෙ අත්තනො සම්පත්තියා නිබද්ධභත්තං දාතුං උස්සහන්ති. න පන භගවා භත්තත්ථාය පබ්බජිතො, අපිච ඛො පන ‘‘අනෙකානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තො පාරමියො පූරෙත්වා මුත්තො මොචෙස්සාමි, දන්තො දමෙස්සාමි; සන්තො සමෙස්සාමි, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙස්සාමී’’ති පබ්බජිතො. තස්මා අත්තනො මුත්තත්තා…පෙ… පරිනිබ්බුතත්තා ච පරං මොචෙන්තො…පෙ… පරිනිබ්බාපෙන්තො ච ලොකෙ විචරන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස අනුග්ගහකරණත්ථං යෙන පරිවෙසනා තෙනුපසඞ්කමීති වෙදිතබ්බං.

คำว่า 'โดยสมัยนั้นแล' มีความว่า สมัยใดที่พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังที่ทำงาน สมัยนั้น การเลี้ยงอาหารของพราหมณ์นั้นกำลังเป็นไปอยู่ การแจกจ่ายภัตตาหารกำลังดำเนินอยู่ ดังที่เราได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า 'นางพราหมณีถือทัพพีทองคำ ตักข้าวปายาสแจกจ่ายแก่ชาวนา ๕๐๐ คน ซึ่งนั่งถือภาชนะที่ทำด้วยทอง เงิน สำริด และทองแดงไป' ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังที่ที่มีการเลี้ยงอาหาร ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพื่อทรงอนุเคราะห์พราหมณ์ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จเข้าไปยังที่เลี้ยงอาหารด้วยความปรารถนาจะเสวย ดุจบุรุษผู้กำพร้า ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคมีพระญาติเป็นกษัตริย์ศากยะและโกลิยะจำนวนแปดหมื่นสองพันพระองค์ พระญาติเหล่านั้นสามารถที่จะถวายภัตตาหารประจำด้วยสมบัติของตนได้ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงผนวชเพื่อภัตตาหาร ที่จริงแล้ว พระองค์ทรงผนวชด้วยทรงตั้งพระทัยว่า 'เราสละมหาบริจาค ๕ ประการตลอดอสงไขยอันนับไม่ถ้วน บำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมแล้ว เมื่อเราหลุดพ้นแล้ว จักช่วยให้ผู้อื่นหลุดพ้น เมื่อเราฝึกตนแล้ว จักฝึกผู้อื่น เมื่อเราสงบแล้ว จักทำให้ผู้อื่นสงบ เมื่อเราดับสนิทแล้ว จักทำให้ผู้อื่นดับสนิท' เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะพระองค์ทรงหลุดพ้นแล้ว...ฯลฯ...และทรงดับสนิทแล้ว จึงทรงช่วยให้ผู้อื่นหลุดพ้น...ฯลฯ...และทรงทำให้ผู้อื่นดับสนิท เสด็จเที่ยวไปในโลก ได้เสด็จเข้าไปยังที่เลี้ยงอาหารเพื่อทรงอนุเคราะห์พราหมณ์

උපසඞ්කමිත්වා [Pg.127] එකමන්තං අට්ඨාසීති එවං උපසඞ්කමිත්වා ච එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, එකොකාසං එකපස්සන්ති වුත්තං හොති. භුම්මත්ථෙ වා උපයොගවචනං, තස්ස දස්සනූපචාරෙ කථාසවනට්ඨානෙ, යත්ථ ඨිතං බ්‍රාහ්මණො පස්සති, තත්ථ උච්චට්ඨානෙ අට්ඨාසි. ඨත්වා ච සුවණ්ණරසපිඤ්ජරං සහස්සචන්දසූරියොභාසාතිභාසයමානං සරීරාභං මුඤ්චි සමන්තතො අසීතිහත්ථපරිමාණං, යාය අජ්ඣොත්ථරිතත්තා බ්‍රාහ්මණස්ස කම්මන්තසාලාභිත්තිරුක්ඛකසිතමත්තිකාපිණ්ඩාදයො සුවණ්ණමයා විය අහෙසුං. අථ මනුස්සා පායාසං භුත්තා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපරිවාරද්වත්තිංසවරලක්ඛණපටිමණ්ඩිතසරීරං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිභූසිතබාහුයුගළං කෙතුමාලාසමුජ්ජලිතසස්සිරිකදස්සනං ජඞ්ගමමිව පදුමස්සරං, රංසිජාලුජ්ජලිතතාරාගණමිව ගගනතලං, ආදිත්තමිව ච කනකගිරිසිඛරං සිරියා ජලමානං සම්මාසම්බුද්ධං එකමන්තං ඨිතං දිස්වා හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සම්පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු. එවං තෙහි සම්පරිවාරිතං අද්දස ඛො කසිභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං පිණ්ඩාය ඨිතං. දිස්වාන භගවන්තං එතදවොච ‘‘අහං ඛො, සමණ, කසාමි ච වපාමි චා’’ති.

คำว่า 'ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง' ความว่า ครั้นเสด็จเข้าไปแล้วอย่างนั้น ก็ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง คำว่า 'ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง' เป็นภาวนปุงสกลิงค์นิทเทส หมายความว่า ที่แห่งหนึ่ง ข้างหนึ่ง หรือเป็นอุปโยควจนะในอรรถของภูมิ ดังนั้น พระองค์จึงประทับยืน ณ ที่สูง ในระยะที่มองเห็นและได้ยินเสียงสนทนา ที่ซึ่งพราหมณ์เห็นพระองค์ประทับยืนอยู่ ครั้นประทับยืนแล้ว ก็ทรงเปล่งพระรัศมีแห่งพระวรกาย ซึ่งเปรียบดังทองคำหลอมเหลว สว่างไสวยิ่งกว่าแสงแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์พันดวง แผ่ไปโดยรอบประมาณ ๘๐ ศอก เพราะถูกพระรัศมีนั้นแผ่ปกคลุม ศาลาที่ทำงาน ฝาผนัง ต้นไม้ ดินที่ไถแล้ว และก้อนดิน เป็นต้น ของพราหมณ์ จึงเป็นประดุจทำด้วยทองคำ ครั้งนั้น พวกคนงานบริโภคข้าวปายาสแล้ว ได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระวรกายประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการและมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มีพระพาหาทั้งคู่ประดับด้วยพระรัศมีประมาณ ๑ วา มีพระเกตุมาลาเปล่งปลั่ง มีพระสิริงดงามน่าทัศนา ดุจสระปทุมที่เคลื่อนที่ได้ ดุจท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยหมู่ดาวอันสุกใสด้วยข่ายแห่งรัศมี และดุจยอดภูเขาทองที่ลุกโพลง ทรงรุ่งเรืองด้วยพระสิริ ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง จึงล้างมือและเท้า ประคองอัญชลี แวดล้อมแล้วยืนอยู่ กสิภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ซึ่งถูกคนเหล่านั้นแวดล้อมแล้วอย่างนั้น ประทับยืนเพื่อบิณฑบาต ครั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลคำนี้ว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าไถและหว่าน'

කස්මා පනායං එවමාහ? කිං සමන්තපාසාදිකෙ පසාදනීයෙ උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තෙපි භගවති අප්පසාදෙන, උදාහු අඩ්ඪතෙය්‍යානං ජනසහස්සානං පායාසං පටියාදෙත්වාපි කටච්ඡුභික්ඛාය මච්ඡෙරෙනාති? උභයථාපි නො, අපිච ඛ්වාස්ස භගවතො දස්සනෙන අතිත්තං නික්ඛිත්තකම්මන්තං ජනං දිස්වා ‘‘කම්මභඞ්ගං මෙ කාතුං ආගතො’’ති අනත්තමනතා අහොසි. තස්මා එවමාහ. භගවතො ච ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සචායං කම්මන්තෙ පයොජයිස්ස, සකලජම්බුදීපෙ මනුස්සානං සීසෙ චූළාමණි විය අභවිස්ස, කො නාමස්ස අත්ථො න සම්පජ්ජිස්ස, එවමෙවං අලසතාය කම්මන්තෙ අප්පයොජෙත්වා වප්පමඞ්ගලාදීසු පිණ්ඩාය චරිත්වා භුඤ්ජන්තො කායදළ්හීබහුලො විචරතී’’තිපිස්ස අහොසි. තෙනාහ – ‘‘අහං ඛො, සමණ, කසාමි ච වපාමි ච, කසිත්වා ච වපිත්වා ච භුඤ්ජාමී’’ති. න මෙ කම්මන්තා බ්‍යාපජ්ජන්ති, න චම්හි යථා ත්වං එවං ලක්ඛණසම්පන්නොති අධිප්පායො. ත්වම්පි සමණ…පෙ… භුඤ්ජස්සු, කො තෙ අත්ථො න සම්පජ්ජෙය්‍ය එවං ලක්ඛණසම්පන්නස්සාති අධිප්පායො.

ก็เหตุไฉน พราหมณ์นี้จึงกล่าวอย่างนั้น? เป็นเพราะไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงน่าเลื่อมใสในทุกอิริยาบถ ผู้ทรงน่าเลื่อมใส ผู้ทรงบรรลุธรรมะอันเป็นเครื่องฝึกและเครื่องสงบอันสูงสุดแล้วกระนั้นหรือ? หรือว่าเป็นเพราะความตระหนี่ในภิกษาเพียงทัพพีเดียว ทั้งที่ได้เตรียมข้าวปายาสไว้สำหรับคนสองพันห้าร้อยคน? ตอบว่า ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง ที่จริงแล้ว พราหมณ์นั้นเห็นคนงานทั้งหลายซึ่งยังไม่อิ่มในการได้เห็นพระผู้มีพระภาค ได้ละทิ้งการงานเสีย จึงเกิดความไม่พอใจขึ้นว่า 'ท่านผู้นี้มาเพื่อทำลายการงานของเรา' เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนั้น และเมื่อเห็นความสมบูรณ์แห่งพระลักษณะของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้มีความคิดว่า 'ถ้าท่านผู้นี้ขยันทำงาน ก็คงจะได้เป็นดุจจุฑามณีบนศีรษะของมหาชนทั่วชมพูทวีป ประโยชน์อะไรเล่าที่จะไม่สำเร็จแก่ท่านผู้นี้ แต่ท่านผู้นี้กลับเกียจคร้าน ไม่ประกอบการงาน เที่ยวแสวงหาภิกษาในกาลแรกนาขวัญเป็นต้นแล้วบริโภค เป็นผู้มีกายหนักอึ้งเที่ยวไป' เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าไถและหว่าน ครั้นไถและหว่านแล้วจึงบริโภค' อธิบายว่า การงานของข้าพเจ้าไม่เสียหาย และข้าพเจ้าก็ไม่ได้สมบูรณ์ด้วยลักษณะเหมือนอย่างท่าน อธิบายอีกนัยหนึ่งว่า แม้ท่านสมณะ...ฯลฯ...ก็จงบริโภคเถิด ประโยชน์อะไรเล่าจะไม่สำเร็จแก่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะอย่างนี้

අපිචායං [Pg.128] අස්සොසි – ‘‘සක්‍යරාජකුලෙ කිර කුමාරො උප්පන්නො, සො චක්කවත්තිරජ්ජං පහාය පබ්බජිතො’’ති. තස්මා ‘‘ඉදානි අයං සො’’ති ඤත්වා ‘‘චක්කවත්තිරජ්ජං කිර පහාය කිලන්තොසී’’ති උපාරම්භං කරොන්තො ආහ ‘‘අහං ඛො සමණා’’ති. අපිචායං තික්ඛපඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණො, න භගවන්තං අවක්ඛිපන්තො භණති, භගවතො පන රූපසම්පත්තිං දිස්වා පඤ්ඤාසම්පත්තිං සම්භාවයමානො කථාපවත්තනත්ථම්පි එවමාහ – ‘‘අහං ඛො සමණා’’ති. තතො භගවා වෙනෙය්‍යවසෙන සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගකස්සකවප්පකභාවං අත්තනො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහම්පි ඛො බ්‍රාහ්මණා’’ති.

อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นี้ได้เคยฟังมาว่า 'ได้ยินว่า มีพระกุมารบังเกิดในศากยราชตระกูล พระองค์ทรงสละราชสมบัติจักรพรรดิแล้วทรงผนวช' เพราะเหตุนั้น เมื่อทราบว่า 'บัดนี้ ท่านผู้นี้คือพระองค์นั้น' จึงกล่าวติเตียนว่า 'ได้ยินว่า ท่านสละราชสมบัติจักรพรรดิแล้ว มาลำบากอยู่' จึงได้กล่าวว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้า...' อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นี้เป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ไม่ได้กล่าวเพื่อจะตำหนิพระผู้มีพระภาค แต่เมื่อเห็นความสมบูรณ์แห่งพระรูปของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็คาดคะเนถึงความสมบูรณ์แห่งพระปัญญา จึงกล่าวอย่างนั้นเพื่อประสงค์จะเริ่มบทสนทนาด้วยว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้า...' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระองค์เป็นกสิกรและผู้หว่านพืชชั้นเลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ จึงตรัสว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราก็...'

අථ බ්‍රාහ්මණස්ස චින්තා උදපාදි – ‘‘අයං සමණො ‘කසාමි ච වපාමි චා’ති ආහ. න චස්ස ඔළාරිකානි යුගනඞ්ගලාදීනි කසිභණ්ඩානි පස්සාමි, සො මුසා නු ඛො භණති, නො’’ති භගවන්තං පාදතලා පට්ඨාය යාව උපරි කෙසන්තා සම්මාලොකයමානො අඞ්ගවිජ්ජාය කතාධිකාරත්තා ද්වත්තිංසවරලක්ඛණසම්පත්තිමස්ස ඤත්වා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එවරූපො මුසා භණෙය්‍යා’’ති තාවදෙව සඤ්ජාතබහුමානො භගවති සමණවාදං පහාය ගොත්තෙන භගවන්තං සමුදාචරමානො ආහ ‘‘න ඛො පන මයං පස්සාම භොතො ගොතමස්සා’’ති.

ลำดับนั้น ความคิดได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์ว่า 'สมณะผู้นี้กล่าวว่า 'แม้เราก็ไถและหว่าน' แต่เราไม่เห็นเครื่องมือไถนาที่หยาบๆ เช่น แอกและไถ เป็นต้น ของท่านเลย ท่านพูดเท็จหรือไม่หนอ' พราหมณ์นั้นพิจารณาดูพระผู้มีพระภาคโดยถี่ถ้วน ตั้งแต่ฝ่าพระบาทจนถึงปลายพระเกศาเบื้องบน เพราะเป็นผู้เชี่ยวชาญในอังควิชา จึงทราบถึงความสมบูรณ์แห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการของพระองค์แล้วคิดว่า 'การที่บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้จะกล่าวคำเท็จนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้' ในขณะนั้นเอง พราหมณ์เกิดความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค ละการเรียกขานว่า 'สมณะ' แล้วเรียกขานพระผู้มีพระภาคโดยโคตร กล่าวว่า 'แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่เห็น...ของท่านพระโคดมเลย'

එවඤ්ච පන වත්වා තික්ඛපඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණො ‘‘ගම්භීරත්ථං සන්ධාය ඉමිනා එතං වුත්ත’’න්ති ඤත්වා පුච්ඡිත්වා තමත්ථං ඤාතුකාමො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො ‘‘අථ ඛො කසිභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති. තත්ථ ගාථායාති අක්ඛරපදනියමිතෙන වචනෙන. අජ්ඣභාසීති අභාසි.

ก็แล ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว พราหมณ์ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ทราบว่า ‘พระสมณโคดมนี้ทรงหมายถึงเนื้อความอันลึกซึ้งจึงตรัสคำนี้’ ดังนี้แล้ว เมื่อปรารถนาจะทราบเนื้อความนั้น จึงทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา. เพราะเหตุนั้น ท่านพระอานนท์จึงกล่าวว่า ‘ลำดับนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์ได้ทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา’ ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า คาถาย (ด้วยคาถา) คือ ด้วยถ้อยคำที่กำหนดด้วยอักษรและบท. บทว่า อชฺฌภาสิ (ได้ทูลแล้ว) คือ ได้กล่าวแล้ว.

76-77. තත්ථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘කසි’’න්ති යුගනඞ්ගලාදිකසිසම්භාරසමායොගං වදති. භගවා පන යස්මා පුබ්බධම්මසභාගෙන රොපෙත්වා කථනං නාම බුද්ධානං ආනුභාවො, තස්මා බුද්ධානුභාවං දීපෙන්තො පුබ්බධම්මසභාගෙන රොපෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. කො පනෙත්ථ පුබ්බධම්මසභාගො, නනු බ්‍රාහ්මණෙන භගවා යුගනඞ්ගලාදිකසිසම්භාරසමායොගං පුච්ඡිතො අථ ච පන අපුච්ඡිතස්ස බීජස්ස සභාගෙන රොපෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති, එවඤ්ච සති අනනුසන්ධිකාව අයං කථා හොතීති? වුච්චතෙ – න බුද්ධානං [Pg.129] අනනුසන්ධිකා නාම කථා අත්ථි, නාපි බුද්ධා පුබ්බධම්මසභාගං අනාරොපෙත්වා කථෙන්ති. එවඤ්චෙත්ථ අනුසන්ධි වෙදිතබ්බා – අනෙන හි බ්‍රාහ්මණෙන භගවා යුගනඞ්ගලාදිකසිසම්භාරවසෙන කසිං පුච්ඡිතො. සො තස්ස අනුකම්පාය ‘‘ඉදං අපුච්ඡිත’’න්ති අපරිහාපෙත්වා සමූලං සඋපකාරං සසම්භාරං සඵලං කසිං ඤාපෙතුං මූලතො පට්ඨාය කසිං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. බීජඤ්හි කසියා මූලං තස්මිං සති කත්තබ්බතො, අසති අකත්තබ්බතො, තප්පමාණෙන ච කත්තබ්බතො. බීජෙ හි සති කසිං කරොන්ති, අසති න කරොන්ති. බීජප්පමාණෙන ච කුසලා කස්සකා ඛෙත්තං කසන්ති, න ඌනං ‘‘මා නො සස්සං පරිහායී’’ති, න අධිකං ‘‘මා නො මොඝො වායාමො අහොසී’’ති. යස්මා ච බීජමෙව මූලං, තස්මා භගවා මූලතො පට්ඨාය කසිං දස්සෙන්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කසියා පුබ්බධම්මස්ස බීජස්ස සභාගෙන අත්තනො කසියා පුබ්බධම්මං රොපෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. එවමෙත්ථ පුබ්බධම්මසභාගො වෙදිතබ්බො.

ในบทเหล่านั้น พราหมณ์กล่าวคำว่า ‘กสึ’ (ซึ่งการไถ) หมายถึงการประกอบพร้อมแห่งเครื่องมือไถมีแอกและไถเป็นต้น. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่การตรัสโดยทรงอ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน (เรื่องที่พูดก่อนหน้า) เป็นอานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงพุทธานุภาพ จึงทรงอ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ (ศรัทธาเป็นพืช) ดังนี้. ในที่นี้ อะไรคือส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน? ก็พราหมณ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงการประกอบพร้อมแห่งเครื่องมือไถมีแอกและไถเป็นต้นมิใช่หรือ? แต่พระองค์กลับทรงอ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยพืชซึ่งเป็นสิ่งที่มิได้ถูกถาม ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ คำนี้ก็ย่อมเป็นคำที่ไม่เชื่อมโยงกันมิใช่หรือ? ตอบว่า คำที่ไม่เชื่อมโยงกันของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสโดยไม่อ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน. ในเรื่องนี้ พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ คือ พราหมณ์นี้ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงการไถโดยอ้างถึงเครื่องมือไถมีแอกและไถเป็นต้น. พระองค์นั้นทรงอนุเคราะห์เขา จึงมิได้ทรงละเลยว่า ‘เรื่องนี้มิได้ถูกถาม’ แต่เมื่อจะทรงแสดงการไถพร้อมทั้งมูล พร้อมทั้งอุปการะ พร้อมทั้งเครื่องประกอบ และพร้อมทั้งผล จึงทรงเริ่มแสดงการไถตั้งแต่ต้น ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ ดังนี้. จริงอยู่ พืชเป็นมูลของการไถ เพราะเมื่อพืชนั้นมีอยู่ การไถจึงพึงทำได้ เมื่อไม่มี ก็ทำไม่ได้ และพึงทำได้ตามประมาณแห่งพืชนั้น. จริงอยู่ เมื่อมีพืช ชาวนาจึงทำการไถ เมื่อไม่มี ก็ไม่ทำ. และชาวนาผู้ฉลาด ย่อมไถนาตามประมาณแห่งพืช ไม่ไถน้อยไป (ด้วยคิดว่า) ‘ขอข้าวกล้าของเราอย่าได้เสียหาย’ และไม่ไถมากไป (ด้วยคิดว่า) ‘ขอความเพียรของเราอย่าได้ไร้ผล’. และเพราะเหตุที่พืชเป็นมูลนั่นเอง ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงการไถโดยเริ่มตั้งแต่ต้น จึงทรงอ้างอิงธรรมะมีในก่อนแห่งการไถของพระองค์ โดยส่วนที่เสมอด้วยพืชอันเป็นธรรมะมีในก่อนแห่งการไถของพราหมณ์นั้น ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ ดังนี้. ในเรื่องนี้ พึงทราบส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อนอย่างนี้.

පුච්ඡිතංයෙව වත්වා අපුච්ඡිතං පච්ඡා කිං න වුත්තන්ති චෙ? තස්ස උපකාරභාවතො ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතො ච. අයඤ්හි බ්‍රාහ්මණො පඤ්ඤවා, මිච්ඡාදිට්ඨිකුලෙ පන ජාතත්තා සද්ධාවිරහිතො. සද්ධාවිරහිතො ච පඤ්ඤවා පරෙසං සද්ධාය අත්තනො විසයෙ අපටිපජ්ජමානො විසෙසං නාධිගච්ඡති, කිලෙසකාලුස්සියභාවාපගමප්පසාදමත්තලක්ඛණාපි චස්ස දුබ්බලා සද්ධා බලවතියා පඤ්ඤාය සහ වත්තමානා අත්ථසිද්ධිං න කරොති, හත්ථිනා සහ එකධුරෙ යුත්තගොණො විය. තස්මා තස්ස සද්ධා උපකාරිකා. එවං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඋපකාරභාවතො තං බ්‍රාහ්මණං සද්ධාය පතිට්ඨාපෙන්තෙන පච්ඡාපි වත්තබ්බො අයමත්ථො පුබ්බෙ වුත්තො දෙසනාකුසලතාය යථා අඤ්ඤත්‍රාපි ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 1.79) ච, ‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතී’’ති (සං. නි. 1.59) ච, ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.73, 246; සු. නි. 184) ච, ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති (සං. නි. 1.246) ච, ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො’’ති (අ. නි. 6.43; ථෙරගා. 694) ච, ‘‘සද්ධෙසිකො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකොති චා’’ති (අ. නි. 7.67). බීජස්ස ච උපකාරිකා වුට්ඨි, සා තදනන්තරඤ්ඤෙව වුච්චමානා සමත්ථා හොති. එවං ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතො [Pg.130] පච්ඡාපි වත්තබ්බො අයමත්ථො පුබ්බෙ වුත්තො, අඤ්ඤො ච එවංවිධො ඊසායොත්තාදි.

ถามว่า เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสตอบสิ่งที่ถูกถามก่อน แล้วจึงตรัสสิ่งที่มิได้ถูกถามในภายหลังเล่า? ตอบว่า เพราะเป็นอุปการะแก่พราหมณ์นั้น และเพราะทรงสามารถในการเชื่อมโยงธรรมะได้. จริงอยู่ พราหมณ์ผู้นี้เป็นผู้มีปัญญา แต่เพราะเกิดในตระกูลมิจฉาทิฏฐิ จึงปราศจากศรัทธา. และผู้มีปัญญาแต่ปราศจากศรัทธา เมื่อไม่ปฏิบัติในอารมณ์ของตนคือศรัทธาของผู้อื่น ย่อมไม่บรรลุคุณวิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง ศรัทธาของเขาซึ่งมีเพียงความเลื่อมใสอันเป็นลักษณะแห่งการปราศจากความขุ่นมัวเพราะกิเลส ก็เป็นศรัทธาที่อ่อนกำลัง เมื่อเกิดขึ้นพร้อมกับปัญญาที่มีกำลัง ย่อมไม่ยังประโยชน์ให้สำเร็จ เปรียบเหมือนโคที่เทียมไว้ในธุระข้างเดียวกับช้าง. ฉะนั้น ศรัทธาจึงเป็นอุปการะแก่เขา. ด้วยเหตุที่ศรัทธาเป็นอุปการะแก่พราหมณ์นั้นอย่างนี้ พระองค์ผู้ทรงประดิษฐานพราหมณ์นั้นไว้ในศรัทธา จึงได้ตรัสคำนี้แม้ในภายหลัง. เนื้อความนี้พระองค์ได้ตรัสไว้แล้วในที่อื่นก่อนแล้วด้วยความฉลาดในเทศนาว่า ‘ศรัทธาเป็นเสบียงเดินทาง’ ดังนี้บ้าง ‘ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ’ ดังนี้บ้าง ‘ศรัทธาเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้’ ดังนี้บ้าง ‘คนย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา’ ดังนี้บ้าง ‘พระมหานาคผู้มีศรัทธาเป็นหัตถ์’ ดังนี้บ้าง และ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกเป็นผู้มีศรัทธานำหน้า’ ดังนี้บ้าง. และฝนย่อมเป็นอุปการะแก่พืช ฝนนั้นเมื่อกล่าวถึงในลำดับถัดไปนั่นเทียว ย่อมเหมาะสม. ด้วยเหตุที่ทรงสามารถในการเชื่อมโยงธรรมะได้เช่นนี้ จึงได้ตรัสคำนี้แม้ในภายหลัง. เนื้อความนี้ได้ตรัสไว้แล้วในที่อื่นก่อนแล้ว และคำอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ มีงอนไถและเชือกเป็นต้น ก็เช่นกัน.

තත්ථ සම්පසාදනලක්ඛණා සද්ධා, ඔකප්පනලක්ඛණා වා, පක්ඛන්දනරසා, අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා, අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා වා, සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානා, සද්දහිතබ්බධම්මපදට්ඨානා වා, ආදාසජලතලාදීනං පසාදො විය චෙතසො පසාදභූතා, උදකප්පසාදකමණි විය උදකස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං පසාදිකා. බීජන්ති පඤ්චවිධං – මූලබීජං, ඛන්ධබීජං, ඵලුබීජං, අග්ගබීජං, බීජබීජමෙව පඤ්චමන්ති. තං සබ්බම්පි විරුහනට්ඨෙන බීජංත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. යථාහ – ‘‘බීජඤ්චෙතං විරුහනට්ඨෙනා’’ති.

ในบทเหล่านั้น ศรัทธามีความผ่องใสเป็นลักษณะ หรือมีความเชื่อมั่นเป็นลักษณะ มีการแล่นเข้าไปเป็นกิจ มีความน้อมใจเชื่อเป็นอาการปรากฏ หรือมีความไม่ขุ่นมัวเป็นอาการปรากฏ มีองค์แห่งโสดาปัตติเป็นเหตุใกล้ หรือมีธรรมที่ควรเชื่อเป็นเหตุใกล้ เป็นเหมือนความผ่องใสแห่งจิต ดุจความใสแห่งพื้นกระจกและพื้นน้ำเป็นต้น ย่อมยังสัมปยุตตธรรมให้ผ่องใส ดุจแก้วมณีที่ทำน้ำให้ใส. คำว่า พีชํ (พืช) มี ๕ อย่าง คือ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นอย่างที่ห้า. พืชทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นพืชโดยแท้โดยอรรถว่างอกงาม. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘และพืชนั้น (ชื่อว่าพืช) โดยอรรถว่างอกงาม’ ดังนี้.

තත්ථ යථා බ්‍රාහ්මණස්ස කසියා මූලභූතං බීජං ද්වෙ කිච්චානි කරොති, හෙට්ඨා මූලෙන පතිට්ඨාති, උපරි අඞ්කුරං උට්ඨාපෙති; එවං භගවතො කසියා මූලභූතා සද්ධා හෙට්ඨා සීලමූලෙන පතිට්ඨාති, උපරි සමථවිපස්සනඞ්කුරං උට්ඨාපෙති. යථා ච තං මූලෙන පථවිරසං ආපොරසං ගහෙත්වා නාළෙන ධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථං වඩ්ඪති; එවමයං සීලමූලෙන සමථවිපස්සනාරසං ගහෙත්වා අරියමග්ගනාළෙන අරියඵලධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථං වඩ්ඪති. යථා ච තං සුභූමියං පතිට්ඨහිත්වා මූලඞ්කුරපණ්ණනාළකණ්ඩප්පසවෙහි වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පත්වා, ඛීරං ජනෙත්වා, අනෙකසාලිඵලභරිතං සාලිසීසං නිප්ඵාදෙති; එවමයං චිත්තසන්තානෙ පතිට්ඨහිත්වා සීලචිත්තදිට්ඨිකඞ්ඛාවිතරණමග්ගාමග්ගඤාණදස්සනපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීහි වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පත්වා ඤාණදස්සනවිසුද්ධිඛීරං ජනෙත්වා අනෙකපටිසම්භිදාභිඤ්ඤාභරිතං අරහත්තඵලං නිප්ඵාදෙති. තෙනාහ භගවා – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති.

บรรดาคำเหล่านั้น พืชอันเป็นรากเหง้าแห่งการไถของพราหมณ์ ย่อมทำกิจ ๒ อย่าง คือ ตั้งมั่นอยู่ด้วยรากในเบื้องล่าง ยังหน่อให้งอกขึ้นในเบื้องบน ฉันใด ศรัทธาอันเป็นรากเหง้าแห่งการไถของพระผู้มีพระภาค ก็ย่อมตั้งมั่นอยู่ด้วยศีลเป็นรากในเบื้องล่าง ยังหน่อคือสมถะและวิปัสสนาให้งอกขึ้นในเบื้องบน ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พืชนั้นดูดเอารสปฐพีและรสอาโปด้วยรากแล้ว ย่อมเจริญขึ้นด้วยลำต้นเพื่อจะให้ผลธัญชาติแก่รอบ ฉันใด ศรัทธานี้ก็ฉันนั้น ดูดเอารสคือศีล สมถะ และวิปัสสนาด้วยศีลเป็นรากแล้ว ย่อมเจริญขึ้นด้วยอริยมรรคเป็นลำต้นเพื่อจะให้อริยผลคือธัญชาติแก่รอบ. อีกอย่างหนึ่ง พืชนั้นตั้งอยู่แล้วในพื้นที่ดี ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยราก หน่อ ใบ ลำต้น ก้าน และแขนงแล้ว ยังน้ำนมข้าวให้เกิดแล้ว ย่อมยังรวงข้าวสาลีอันเต็มด้วยผลข้าวสาลีมิใช่น้อยให้สำเร็จ ฉันใด ศรัทธานี้ก็ฉันนั้น ตั้งมั่นแล้วในสันดานแห่งจิต ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยศีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ และปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิแล้ว ยังน้ำนมคือญาณทัสสนวิสุทธิให้เกิดแล้ว ย่อมยังอรหัตผลอันเต็มด้วยปฏิสัมภิทาและอภิญญามิใช่น้อยให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ศรัทธาเป็นพืช” ดังนี้.

තත්ථ සියා ‘‘පරොපඤ්ඤාසකුසලධම්මෙසු එකතො උප්පජ්ජමානෙසු කස්මා සද්ධාව බීජන්ති වුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – බීජකිච්චකරණතො. යථා හි තෙසු විඤ්ඤාණංයෙව විජානනකිච්චං කරොති, එවං සද්ධා බීජකිච්චං, සා ච සබ්බකුසලානං මූලභූතා. යථාහ –

ในคำนั้น พึงมีคำถามว่า “เมื่อกุศลธรรม ๕๐ กว่าเกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าศรัทธาเท่านั้นเป็นพืช” ดังนี้. คำตอบมีว่า เพราะทำกิจของพืช. จริงอยู่ เปรียบเหมือนในกุศลธรรมเหล่านั้น วิญญาณเท่านั้นย่อมทำกิจคือการรู้ ฉันใด ศรัทธาก็ทำกิจของพืช ฉันนั้น และศรัทธานั้นเป็นรากเหง้าของกุศลธรรมทั้งปวง. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසති, පයිරුපාසන්තො සොතං ඔදහති, ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, සුත්වා ධම්මං ධාරෙති, ධතානං ධම්මානං අත්ථං උපපරික්ඛති[Pg.131], අත්ථං උපපරික්ඛතො ධම්මා නිජ්ඣානං ඛමන්ති, ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා සති ඡන්දො ජායති, ඡන්දජාතො උස්සහති, උස්සාහෙත්වා තුලයති, තුලයිත්වා පදහති, පහිතත්තො සමානො කායෙන චෙව පරමසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච නං අතිවිජ්ඣපස්සතී’’ති (ම. නි. 2.183, 432).

“ผู้มีศรัทธาเกิดแล้ว ย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหา ย่อมเข้าไปนั่งใกล้, เมื่อเข้าไปนั่งใกล้ ย่อมเงี่ยโสตลง, ผู้เงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรม, ครั้นฟังธรรมแล้ว ย่อมทรงจำธรรมไว้, ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้, เมื่อพิจารณาเนื้อความอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมควรแก่การเพ่งพินิจ, เมื่อมีความพอใจในการเพ่งพินิจธรรม ฉันทะย่อมเกิด, ผู้มีฉันทะเกิดแล้ว ย่อมมีอุสสาหะ, ครั้นมีอุสสาหะแล้ว ย่อมไตร่ตรอง, ครั้นไตร่ตรองแล้ว ย่อมตั้งความเพียร, เมื่อมีตนส่งไปแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมแทงตลอดเห็นแจ้งสัจจะนั้นด้วยปัญญา” ดังนี้.

තපති අකුසලෙ ධම්මෙ කායඤ්චාති තපො; ඉන්ද්‍රියසංවරවීරියධුතඞ්ගදුක්කරකාරිකානං එතං අධිවචනං. ඉධ පන ඉන්ද්‍රියසංවරො අධිප්පෙතො. වුට්ඨීති වස්සවුට්ඨිවාතවුට්ඨීතිආදිනා අනෙකවිධා. ඉධ වස්සවුට්ඨි අධිප්පෙතා. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස වස්සවුට්ඨිසමනුග්ගහිතං බීජං බීජමූලකඤ්ච සස්සං විරුහති න මිලායති නිප්ඵත්තිං ගච්ඡති, එවං භගවතො ඉන්ද්‍රියසංවරසමනුග්ගහිතා සද්ධා සද්ධාමූලා ච සීලාදයො ධම්මා විරුහන්ති න මිලායන්ති නිප්ඵත්තිං ගච්ඡන්ති. තෙනාහ – ‘‘තපො වුට්ඨී’’ති. ‘‘පඤ්ඤා මෙ’’ති එත්ථ ච වුත්තො මෙ-සද්දො ඉමෙසුපි පදෙසු යොජෙතබ්බො ‘‘සද්ධා මෙ බීජං, තපො මෙ වුට්ඨී’’ති. තෙන කිං දීපෙති? යථා, බ්‍රාහ්මණ, තයා වපිතෙ බීජෙ සචෙ වුට්ඨි අත්ථි, සාධු, නො චෙ අත්ථි, උදකම්පි දාතබ්බං හොති, තථා මයා හිරි-ඊසෙ පඤ්ඤායුගනඞ්ගලෙ මනොයොත්තෙන එකාබද්ධෙ කතෙ වීරියබලිබද්දෙ යොජෙත්වා සතිපාචනෙන විජ්ඣිත්වා අත්තනො චිත්තසන්තානඛෙත්තෙ සද්ධාබීජෙ වපිතෙ වුට්ඨි-අභාවො නාම නත්ථි. අයං පන මෙ සතතං සමිතං තපො වුට්ඨීති.

ธรรมชาติใดย่อมแผดเผาอกุศลธรรมและกาย ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ตบะ. คำว่า ตบะ นี้เป็นชื่อของอินทรียสังวร วิริยะ ธุดงค์ และทุกกรกิริยา. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอินทรียสังวร. คำว่า วุฏฐิ มีหลายอย่าง มีฝนคือวรรษะและฝนคือลมเป็นต้น. ในที่นี้ ประสงค์เอาฝนคือวรรษะ. เปรียบเหมือนพืช รากพืช และข้าวกล้าของพราหมณ์ อันฝนคือวรรษะอนุเคราะห์ดีแล้ว ย่อมงอกงาม ไม่เหี่ยวแห้ง ถึงความสำเร็จ ฉันใด ศรัทธาและธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นอันมีศรัทธาเป็นรากของพระผู้มีพระภาค อันอินทรียสังวรอนุเคราะห์ดีแล้ว ก็ย่อมงอกงาม ไม่เหี่ยวแห้ง ถึงความสำเร็จ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ตบะเป็นฝน” ดังนี้. อนึ่ง เม-ศัพท์ที่ตรัสไว้ในบทว่า “ปัญญา เม” นี้ พึงประกอบในบทเหล่านี้ด้วยว่า “ศรัทธาเป็นพืชของเรา ตบะเป็นฝนของเรา” ดังนี้. พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยคำนั้น? (ทรงแสดงว่า) ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนเมื่อท่านหว่านพืชแล้ว ถ้าฝนมี ก็เป็นการดี ถ้าไม่มี ก็ต้องให้น้ำ ฉันใด เมื่อเราทำหิริให้เป็นงอนไถ ทำปัญญาให้เป็นแอกและไถ ผูกติดกันด้วยเชือกคือใจ เทียมโคคือวิริยะแล้ว แทงด้วยปฏักคือสติ หว่านศรัทธาคือพืชลงในเนื้อนาคือสันดานจิตของตนแล้ว การไม่มีฝนย่อมไม่มี ฉันนั้น. ก็ตบะนี้แลเป็นฝนของเราที่ตกอยู่เป็นนิตย์สงบระงับ ดังนี้.

පජානාති එතාය පුග්ගලො, සයං වා පජානාතීති පඤ්ඤා, සා කාමාවචරාදිභෙදතො අනෙකවිධා. ඉධ පන සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤා අධිප්පෙතා. යුගනඞ්ගලන්ති යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස යුගනඞ්ගලං, එවං භගවතො දුවිධාපි පඤ්ඤා. තත්ථ යථා යුගං ඊසාය උපනිස්සයං හොති, පුරතො හොති, ඊසාබද්ධං හොති, යොත්තානං නිස්සයං හොති, බලිබද්දානං එකතො ගමනං ධාරෙති, එවං පඤ්ඤා හිරිපමුඛානං ධම්මානං උපනිස්සයා හොති. යථාහ – ‘‘පඤ්ඤුත්තරා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා’’ති (අ. නි. 8.83) ච, ‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති, නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකාන’’න්ති (ජා. 2.17.81) ච. කුසලානං ධම්මානං පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන පුරතො ච හොති. යථාහ – ‘‘සීලං හිරී චාපි සතඤ්ච ධම්මො, අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති. හිරිවිප්පයොගෙන [Pg.132] අනුප්පත්තිතො ඊසාබද්ධා හොති, මනොසඞ්ඛාතස්ස සමාධියොත්තස්ස නිස්සයපච්චයතො යොත්තානං නිස්සයො හොති, අච්චාරද්ධාතිලීනභාවපටිසෙධනතො වීරියබලිබද්දානං එකතො ගමනං ධාරෙති. යථා ච නඞ්ගලං ඵාලයුත්තං කසනකාලෙ පථවිඝනං භින්දති, මූලසන්තානකානි පදාලෙති, එවං සතියුත්තා පඤ්ඤා විපස්සනාකාලෙ ධම්මානං සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණඝනං භින්දති, සබ්බකිලෙසමූලසන්තානකානි පදාලෙති. සා ච ඛො ලොකුත්තරාව ඉතරා පන ලොකියාපි සියා. තෙනාහ – ‘‘පඤ්ඤා මෙ යුගනඞ්ගල’’න්ති.

บุคคลย่อมรู้ชัดด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นย่อมรู้ชัดเอง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปัญญา. ปัญญานั้นมีหลายอย่างโดยความแตกต่างมีกามาวจรปัญญาเป็นต้น. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอามรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า ยุคนังคลํ คือ แอกและไถ. เปรียบเหมือนแอกและไถของพราหมณ์ ฉันใด ปัญญาทั้งสองอย่างของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น. ในสองอย่างนั้น เปรียบเหมือนแอกเป็นที่อาศัยของงอนไถ ย่อมอยู่ข้างหน้า ผูกติดกับงอนไถ เป็นที่อาศัยของเชือก ย่อมทรงการไปพร้อมกันของโคทั้งหลายไว้ ฉันใด ปัญญาก็เป็นที่อาศัยของธรรมทั้งหลายมีหิริเป็นประมุข ฉันนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลธรรมทั้งปวงมีปัญญาเป็นเลิศ” และ “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ปัญญาประเสริฐกว่ากุศลธรรมทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดาว ประเสริฐกว่าหมู่ดาว”. และย่อมอยู่ข้างหน้าเพราะเป็นตัวนำของกุศลธรรมทั้งหลาย. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ศีล หิริ และธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเป็นไปตามบุคคลผู้มีปัญญา”. เพราะไม่เกิดเมื่อปราศจากหิริ จึงชื่อว่าผูกติดกับงอนไถ, เป็นที่อาศัยของเชือกคือสมาธิอันเรียกว่าใจ เพราะเป็นนิสสยปัจจัย, ย่อมทรงการไปพร้อมกันของโคคือวิริยะไว้ เพราะห้ามความเป็นผู้มีความเพียรจัดเกินไปและย่อหย่อนเกินไป. และเปรียบเหมือนไถที่ประกอบด้วยผาล ในเวลาไถ ย่อมทำลายพื้นที่แข็ง ย่อมตัดรากเหง้าให้ขาด ฉันใด ปัญญาที่ประกอบด้วยสติ ในเวลาเจริญวิปัสสนา ย่อมทำลายความหนาแน่นคือสันตติ สมูหะ กิจ และอารมณ์ของธรรมทั้งหลาย ย่อมตัดรากเหง้าของกิเลสทั้งปวงให้ขาด ฉันนั้น. ก็ปัญญานั้นเป็นโลกุตตระอย่างเดียว ส่วนปัญญาอื่นพึงเป็นโลกิยะก็ได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ปัญญาเป็นแอกและไถของเรา” ดังนี้.

හිරීයති එතාය පුග්ගලො, සයං වා හිරීයති අකුසලප්පවත්තිං ජිගුච්ඡතීති හිරී. තග්ගහණෙන සහචරණභාවතො ඔත්තප්පං ගහිතංයෙව හොති. ඊසාති යුගනඞ්ගලසන්ධාරිකා දාරුයට්ඨි. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ඊසා යුගනඞ්ගලං සන්ධාරෙති, එවං භගවතොපි හිරී ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාසඞ්ඛාතං යුගනඞ්ගලං සන්ධාරෙති හිරියා අසති පඤ්ඤාය අභාවතො. යථා ච ඊසාපටිබද්ධං යුගනඞ්ගලං කිච්චකරං හොති අචලං අසිථිලං, එවං හිරිපටිබද්ධා ච පඤ්ඤා කිච්චකාරී හොති අචලා අසිථිලා අබ්බොකිණ්ණා අහිරිකෙන. තෙනාහ ‘‘හිරී ඊසා’’ති.

บุคคลย่อมละอายต่อบาปด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ตนเองย่อมละอาย คือรังเกียจความเกิดขึ้นแห่งอกุศล เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นจึงชื่อว่า หิริ. โดยการถือเอาหิรินั้น โอตตัปปะก็เป็นอันถือเอาด้วยแล้ว เพราะมีความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกัน. คำว่า อีสา ได้แก่ ท่อนไม้ที่เป็นด้ามสำหรับยึดแอกและไถ. เปรียบเหมือนงอนไถของพราหมณ์ย่อมยึดแอกและไถไว้ ฉันใด หิริของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ย่อมยึดแอกและไถอันได้แก่โลกิยปัญญาและโลกุตรปัญญาไว้ เพราะเมื่อหิริไม่มี ปัญญาก็ไม่มี. และเปรียบเหมือนแอกและไถที่ผูกติดกับงอนไถย่อมทำงานได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ฉันใด ปัญญาที่ผูกติดกับหิริก็ฉันนั้น ย่อมทำกิจได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ไม่ระคนกับอหิริกะ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "หิริเป็นงอนไถ".

මුනාතීති මනො, චිත්තස්සෙතං අධිවචනං. ඉධ පන මනොසීසෙන තංසම්පයුත්තො සමාධි අධිප්පෙතො. යොත්තන්ති රජ්ජුබන්ධනං. තං තිවිධං ඊසාය සහ යුගස්ස බන්ධනං, යුගෙන සහ බලිබද්දානං බන්ධනං, සාරථිනා සහ බලිබද්දානං බන්ධනන්ති. තත්ථ යථා බ්‍රාහ්මණස්ස යොත්තං ඊසායුගබලිබද්දෙ එකාබද්ධෙ කත්වා සකකිච්චෙ පටිපාදෙති, එවං භගවතො සමාධි සබ්බෙව තෙ හිරිපඤ්ඤාවීරියධම්මෙ එකාරම්මණෙ අවික්ඛෙපභාවෙන බන්ධිත්වා සකකිච්චෙ පටිපාදෙති. තෙනාහ – ‘‘මනො යොත්ත’’න්ති.

ธรรมชาติที่ย่อมรู้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโน, คำนี้เป็นชื่อของจิต. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสมาธิที่สัมปยุตด้วยจิตนั้น โดยมีจิตเป็นประธาน. คำว่า ยอตตะ ได้แก่ เชือกสำหรับผูก. เชือกนั้นมี ๓ อย่าง คือ เชือกสำหรับผูกแอกกับงอนไถ, เชือกสำหรับผูกโคทั้งหลายกับแอก, และเชือกสำหรับผูกโคทั้งหลายกับสารถี. ในข้อนั้น เปรียบเหมือนเชือกของพราหมณ์ผูกงอนไถ แอก และโคไว้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแล้ว ย่อมให้กิจของตนสำเร็จไป ฉันใด สมาธิของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ย่อมผูกธรรมะทั้งปวงเหล่านั้น คือ หิริ ปัญญา และวิริยะ ไว้ในอารมณ์เดียวด้วยภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่าน แล้วย่อมให้กิจของพระองค์สำเร็จไป. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "มโนเป็นเชือก".

සරති එතාය චිරකතාදිමත්ථං පුග්ගලො, සයං වා සරතීති සති, සා අසම්මුස්සනලක්ඛණා. ඵාලෙතීති ඵාලො. පාජෙති එතෙනාති පාජනං. තං ඉධ ‘‘පාචන’’න්ති වුච්චති, පතොදස්සෙතං අධිවචනං. ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ඵාලපාචනං, එවං භගවතො විපස්සනායුත්තා මග්ගයුත්තා ච සති. තත්ථ යථා ඵාලො නඞ්ගලමනුරක්ඛති, පුරතො චස්ස ගච්ඡති, එවං සති කුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා ආරම්මණෙ වා උපට්ඨාපයමානා පඤ්ඤානඞ්ගලං රක්ඛති, තථා හි ‘‘සතාරක්ඛෙන [Pg.133] චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු (අ. නි. 10.20) ‘‘ආරක්ඛා’’ති වුත්තා. අසම්මුස්සනවසෙන චස්ස පුරතො හොති. සතිපරිචිතෙ හි ධම්මෙ පඤ්ඤා පජානාති, නො සම්මුට්ඨෙ. යථා ච පාචනං බලිබද්දානං විජ්ඣනභයං දස්සෙන්තං සංසීදනං න දෙති, උප්පථගමනඤ්ච වාරෙති, එවං සති වීරියබලිබද්දානං අපායභයං දස්සෙන්තී කොසජ්ජසංසීදනං න දෙති, කාමගුණසඞ්ඛාතෙ අගොචරෙ චාරං නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙන්තී උප්පථගමනඤ්ච වාරෙති. තෙනාහ – ‘‘සති මෙ ඵාලපාචන’’න්ති.

บุคคลย่อมระลึกถึงประโยชน์มีสิ่งที่ทำไว้นานเป็นต้นด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ตนเองย่อมระลึกได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สติ, สตินั้นมีลักษณะคือความไม่หลงลืม. สิ่งที่ไถคือผาล. เขาต้อนไปด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาจนะ. ในที่นี้ คำนั้นเรียกว่า "ปาจนะ" ซึ่งเป็นชื่อของประตัก. ผาลและประตัก ชื่อว่า ผาลปาจนะ. เปรียบเหมือนพราหมณ์มีผาลและประตัก ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็มีสติที่ประกอบด้วยวิปัสสนาและประกอบด้วยมรรคฉันนั้น. ในข้อนั้น เปรียบเหมือนผาลย่อมตามรักษาไถ และย่อมไปข้างหน้าไถนั้น ฉันใด สติเมื่อแสวงหาความเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หรือเมื่อเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ ย่อมรักษาไถคือปัญญา ฉันนั้น, จริงอย่างนั้น ในพระสูตรเป็นต้นว่า "ย่อมอยู่ด้วยจิตที่มีสติเป็นเครื่องรักษา" สติจึงถูกเรียกว่า "อารักขา". และสติย่อมเป็นตัวนำหน้าปัญญานั้นด้วยอำนาจแห่งความไม่หลงลืม. เพราะว่า ปัญญาย่อมรู้แจ้งธรรมที่สติกำหนดไว้แล้ว แต่ย่อมไม่รู้แจ้งธรรมที่หลงลืมไป. และเปรียบเหมือนประตักเมื่อแสดงภัยคือการถูกแทงแก่โคทั้งหลาย ย่อมไม่ให้ถอยหลัง และย่อมป้องกันการเดินทางผิด ฉันใด สติเมื่อแสดงภัยในอบายแก่โคคือวิริยะ ย่อมไม่ให้ถอยหลังคือความเกียจคร้าน, และเมื่อห้ามการเที่ยวไปในอโคจรคือามคุณ แล้วประกอบไว้ในกรรมฐาน ย่อมป้องกันการเดินทางผิด ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "สติเป็นผาลและประตักของเรา".

78. කායගුත්තොති තිවිධෙන කායසුචරිතෙන ගුත්තො. වචීගුත්තොති චතුබ්බිධෙන වචීසුචරිතෙන ගුත්තො. එත්තාවතා පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං. ආහාරෙ උදරෙ යතොති එත්ථ ආහාරමුඛෙන සබ්බපච්චයානං සඞ්ගහිතත්තා චතුබ්බිධෙපි පච්චයෙ යතො සංයතො නිරුපක්කිලෙසොති අත්ථො. ඉමිනා ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං වුත්තං. උදරෙ යතොති උදරෙ යතො සංයතො මිතභොජී, ආහාරෙ මත්තඤ්ඤූති වුත්තං හොති. ඉමිනා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාමුඛෙන පච්චයපටිසෙවනසීලං වුත්තං. තෙන කිං දීපෙති? යථා ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, බීජං වපිත්වා සස්සපරිපාලනත්ථං කණ්ටකවතිං වා රුක්ඛවතිං වා පාකාරපරික්ඛෙපං වා කරොසි, තෙන තෙ ගොමහිංසමිගගණා පවෙසං අලභන්තා සස්සං න විලුම්පන්ති, එවමහම්පි සද්ධාබීජං වපිත්වා නානප්පකාරකුසලසස්සපරිපාලනත්ථං කායවචීආහාරගුත්තිමයං තිවිධපරික්ඛෙපං කරොමි. තෙන මෙ රාගාදිඅකුසලධම්මගොමහිංසමිගගණා පවෙසං අලභන්තා නානප්පකාරකුසලසස්සං න විලුම්පන්තීති.

๗๘. คำว่า คุ้มครองทางกาย (กายคุตโต) คือ คุ้มครองแล้วด้วยกายสุจริต ๓ อย่าง. คำว่า คุ้มครองทางวาจา (วจีคุตโต) คือ คุ้มครองแล้วด้วยวจีสุจริต ๔ อย่าง. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรศีล. ในบทว่า สำรวมในอาหาร ในท้อง (อาหาเร อุทะเร ยะโต) นี้ เพราะปัจจัยทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าด้วยอาหารเป็นหลัก เนื้อความจึงว่า เป็นผู้สำรวม ระวัง ไม่มีอุปกิเลสในปัจจัยทั้ง ๔. ด้วยบทนี้ เป็นอันกล่าวถึงอาชีวปาริสุทธิศีล. คำว่า สำรวมในท้อง (อุทะเร ยะโต) ความว่า เป็นผู้สำรวม ระวังในท้อง บริโภคพอประมาณ คือเป็นผู้รู้ประมาณในอาหาร. ด้วยบทนี้ เป็นอันกล่าวถึงปัจจยปฏิเสวนศีล โดยมีความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะเป็นหลัก. ด้วยคำนั้น ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดงว่า) ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนท่านหว่านพืชแล้ว เพื่อรักษาต้นข้าว ย่อมทำรั้วหนาม หรือรั้วไม้ หรือกำแพงล้อม, เพราะรั้วนั้น ฝูงโค กระบือ และเนื้อของท่าน เมื่อไม่ได้ช่องทางเข้าไป ย่อมไม่ย่ำยีต้นข้าว ฉันใด, แม้เราก็ฉันนั้น หว่านพืชคือศรัทธาแล้ว เพื่อรักษาต้นข้าวคือกุศลนานาประการ ย่อมทำเครื่องล้อม ๓ อย่าง คือความคุ้มครองทางกาย วาจา และอาหาร. เพราะเครื่องล้อมนั้น ฝูงโค กระบือ และเนื้อ คืออกุศลธรรมมีราคะเป็นต้นของเรา เมื่อไม่ได้ช่องทางเข้าไป ย่อมไม่ย่ำยีต้นข้าวคือกุศลนานาประการ.

සච්චං කරොමි නිද්දානන්ති එත්ථ ද්වීහි ද්වාරෙහි අවිසංවාදනං සච්චං. නිද්දානන්ති ඡෙදනං ලුනනං උප්පාටනං, කරණත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො ‘‘සච්චෙන කරොමි නිද්දාන’’න්ති. කිං වුත්තං හොති? යථා ත්වං බාහිරං කසිං කසිත්වා සස්සදූසකානං තිණානං හත්ථෙන වා අසිතෙන වා නිද්දානං කරොසි; එවමහම්පි අජ්ඣත්තිකං කසිං කසිත්වා කුසලසස්සදූසකානං විසංවාදනතිණානං සච්චෙන නිද්දානං කරොමි. ඤාණසච්චං වා එත්ථ සච්චන්ති වෙදිතබ්බං, යං තං යථාභූතඤාණන්ති වුච්චති. තෙන අත්තසඤ්ඤාදීනං තිණානං නිද්දානං කරොමීති එවං යොජෙතබ්බං. අථ වා නිද්දානන්ති ඡෙදකං ලාවකං, උප්පාටකන්ති අත්ථො. එවං සන්තෙ යථා ත්වං දාසං වා කම්මකරං [Pg.134] වා නිද්දානං කරොසි, ‘‘නිද්දෙහි තිණානී’’ති තිණානං ඡෙදකං ලාවකං උප්පාටකං කරොසි; එවමහං සච්චං කරොමීති උපයොගවචනෙනෙව වත්තුං යුජ්ජති. අථ වා සච්චන්ති දිට්ඨිසච්චං. තමහං නිද්දානං කරොමි, ඡින්දිතබ්බං ලුනිතබ්බං උප්පාටෙතබ්බං කරොමීති එවම්පි උපයොගවචනෙනෙව වත්තුං යුජ්ජති.

ในบทว่า สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานํ นี้ ความไม่ผิดพลาดโดยทวารทั้งสองชื่อว่า สัจจะ. คำว่า นิททานะ ได้แก่ การตัด การเกี่ยว การถอน, และพึงทราบว่า อุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) นี้ลงในอรรถกรณะ. เนื้อความในที่นี้คือ "เราทำการกำจัดด้วยสัจจะ". ความว่าอย่างไร? คือ เปรียบเหมือนท่านไถนาภายนอกแล้ว ทำการกำจัดหญ้าที่ทำลายต้นข้าวด้วยมือหรือด้วยเคียว ฉันใด, แม้เราก็ฉันนั้น ไถนาภายในแล้ว ทำการกำจัดหญ้าคือความผิดพลาดที่ทำลายต้นข้าวคือกุศลด้วยสัจจะ. หรือพึงทราบว่า ญาณสัจจะ ชื่อว่า สัจจะ ในที่นี้ ซึ่งเรียกว่า ยถาภูตญาณ. พึงประกอบความว่า เราทำการกำจัดหญ้าคืออัตตสัญญาเป็นต้นด้วยญาณนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า นิททานะ หมายถึง ผู้ตัด ผู้เกี่ยว ผู้ถอน. เมื่อเป็นเช่นนั้น เปรียบเหมือนท่านใช้ทาสหรือกรรมกรให้เป็นผู้กำจัด คือใช้ให้เป็นผู้ตัด ผู้เกี่ยว ผู้ถอนหญ้าว่า "จงกำจัดหญ้า" ฉันใด, ควรกล่าวว่า "เราทำสัจจะให้เป็นเครื่องกำจัด" โดยใช้อุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง สัจจะ คือ ทิฏฐิสัจจะ. เราทำทิฏฐิสัจจะนั้นให้เป็นสิ่งที่ต้องกำจัด คือทำให้เป็นสิ่งที่ต้องตัด ต้องเกี่ยว ต้องถอน, แม้อย่างนี้ก็ควรกล่าวโดยใช้อุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) เท่านั้น.

සොරච්චං මෙ පමොචනන්ති එත්ථ යං තං ‘‘කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො’’ති, එවං සීලමෙව ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං, න තං ඉධ අධිප්පෙතං, වුත්තමෙව එතං ‘‘කායගුත්තො’’තිආදිනා නයෙන, අරහත්තඵලං පන අධිප්පෙතං. තම්පි හි සුන්දරෙ නිබ්බානෙ රතභාවතො ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුච්චති. පමොචනන්ති යොග්ගවිස්සජ්ජනං. කිං වුත්තං හොති? යථා තව පමොචනං පුනපි සායන්හෙ වා දුතියදිවසෙ වා අනාගතසංවච්ඡරෙ වා යොජෙතබ්බතො අප්පමොචනමෙව හොති, න මම එවං. න හි මම අන්තරා මොචනං නාම අත්ථි. අහඤ්හි දීපඞ්කරදසබලකාලතො පභුති පඤ්ඤානඞ්ගලෙ වීරියබලිබද්දෙ යොජෙත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච මහාකසිං කසන්තො තාව න මුඤ්චිං, යාව න සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. යදා ච මෙ සබ්බං තං කාලං ඛෙපෙත්වා බොධිරුක්ඛමූලෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස සබ්බගුණපරිවාරං අරහත්තඵලං උදපාදි, තදා මයා තං සබ්බුස්සුක්කපටිප්පස්සද්ධිප්පත්තියා පමුත්තං, න දානි පුන යොජෙතබ්බං භවිස්සතීති. එතමත්ථං සන්ධායාහ භගවා – ‘‘සොරච්චං මෙ පමොචන’’න්ති.

ในบทว่า "โสรัจจัง เม ปโมจนัง" นี้ ศีลที่กล่าวไว้ว่า "ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา" อย่างนี้ ชื่อว่า "โสรัจจะ" ก็จริง แต่ในที่นี้ พระองค์ไม่ทรงประสงค์ถึงศีลนั้น เพราะศีลนั้นพระองค์ตรัสไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "กายคุตโต" แต่ทรงประสงค์ถึงอรหัตตผล แม้อรหัตตผลนั้นก็เรียกว่า "โสรัจจะ" เพราะมีความยินดีในพระนิพพานอันงดงาม ส่วนบทว่า "ปโมจนัง" หมายถึง การเปลื้องจากแอก มีความว่าอย่างไร? คือ การเปลื้องแอกของท่านยังต้องประกอบแอกอีกในเวลาเย็นก็ตาม ในวันรุ่งขึ้นก็ตาม หรือในปีที่จะมาถึงก็ตาม ฉันใด การเปลื้องแอกนั้นจึงเป็นเพียงการไม่เปลื้องแอกนั่นเอง ฉันนั้น แต่ของเราหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะการเปลื้องแอกในระหว่างของเราไม่มีเลย ด้วยว่าเราตถาคตตั้งแต่สมัยพระทีปังกรทศพลเป็นต้นมา ได้เทียมโคคือวิริยะเข้าที่ไถคือปัญญา ไถนาใหญ่ตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป ก็ยังไม่เคยเปลื้องแอกตราบเท่าที่ยังมิได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ และในกาลใด เมื่อเราตถาคตใช้กาลเวลาทั้งหมดนั้นไปแล้ว นั่งอยู่ ณ อปราชิตบัลลังก์ โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ อรหัตตผลอันมีคุณทั้งปวงเป็นบริวารได้บังเกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น เราจึงได้เปลื้องแอกโดยการบรรลุถึงความสงบระงับแห่งความขวนขวายทั้งปวง บัดนี้ การที่จะต้องประกอบแอกอีกย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้จึงตรัสว่า "โสรัจจะคือการเปลื้องแอกของเรา"

79. වීරියං මෙ ධුරධොරය්හන්ති එත්ථ වීරියන්ති ‘‘කායිකො වා, චෙතසිකො වා වීරියාරම්භො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තපධානං. ධුරායං ධොරය්හං ධුරධොරය්හං, ධුරං වහතීති අත්ථො. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ධුරායං ධොරය්හාකඩ්ඪිතං නඞ්ගලං භූමිඝනං භින්දති, මූලසන්තානකානි ච පදාලෙති, එවං භගවතො වීරියාකඩ්ඪිතං පඤ්ඤානඞ්ගලං යථාවුත්තං ඝනං භින්දති, කිලෙසසන්තානකානි ච පදාලෙති. තෙනාහ – ‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හ’’න්ති. අථ වා පුරිමධුරං වහන්තා ධුරා, මූලධුරං වහන්තා ධොරය්හා; ධුරා ච ධොරය්හා ච ධුරධොරය්හා. තත්ථ යථා බ්‍රාහ්මණස්ස එකමෙකස්මිං නඞ්ගලෙ චතුබලිබද්දප්පභෙදං ධුරධොරය්හං වහන්තං උප්පන්නානුප්පන්නතිණමූලඝාතං සස්සසම්පත්තිඤ්ච සාධෙති, එවං භගවතො චතුසම්මප්පධානවීරියප්පභෙදං ධුරධොරය්හං වහන්තං උප්පන්නානුප්පන්නාකුසලමූලඝාතං කුසලසම්පත්තිඤ්ච සාධෙති. තෙනාහ – ‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හ’’න්ති.

๗๙. ในบทว่า "วิริยัง เม ธุรโธรัยหัง" นี้ บทว่า "วิริยัง" หมายถึง สัมมัปปธาน (ความเพียร) ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "การปรารภความเพียรทางกายหรือทางใจ" บทว่า "ธุรโธรัยหัง" คือ สัตว์ที่เทียมแอก มีความว่า "ย่อมนำธุระไป" อธิบายว่า ไถที่โคเทียมแอกของพราหมณ์ลากไป ย่อมทำลายก้อนดินที่แข็งให้แตก และย่อมขุดรากเหง้าให้กระจัดกระจาย ฉันใด ไถคือปัญญาของพระผู้มีพระภาคที่วิริยะลากไป ก็ย่อมทำลายกิเลสอันหนาทึบดังที่กล่าวแล้ว และย่อมขุดรากเหง้าแห่งกิเลสให้กระจัดกระจาย ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "วิริยะเป็นโคเทียมแอกของเรา" อีกนัยหนึ่ง โคที่นำแอกข้างหน้าชื่อว่า "ธุระ" โคที่นำแอกหลักชื่อว่า "โธรัยหะ" ทั้งธุระและโธรัยหะรวมกันเรียกว่า "ธุรโธรัยหะ" ในบรรดาคำเหล่านั้น โคเทียมแอก ๔ ตัวในไถแต่ละคันของพราหมณ์ เมื่อนำภาระไป ย่อมทำลายรากเหง้าของหญ้าที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และยังความสมบูรณ์แห่งข้าวกล้าให้สำเร็จ ฉันใด โคเทียมแอกคือสัมมัปปธานวิริยะ ๔ ประการของพระผู้มีพระภาค เมื่อนำภาระไป ย่อมทำลายรากเหง้าของอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และยังความสมบูรณ์แห่งกุศลให้สำเร็จ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "วิริยะเป็นโคเทียมแอกของเรา"

යොගක්ඛෙමාධිවාහනන්ති [Pg.135] එත්ථ යොගෙහි ඛෙමත්තා ‘‘යොගක්ඛෙම’’න්ති නිබ්බානං වුච්චති, තං අධිකත්වා වාහීයති, අභිමුඛං වා වාහීයතීති අධිවාහනං. යොගක්ඛෙමස්ස අධිවාහනං යොගක්ඛෙමාධිවාහනං. තෙන කිං දීපෙති? යථා තව ධුරධොරය්හං පුරත්ථිමං දිසං පච්ඡිමාදීසු වා අඤ්ඤතරං අභිමුඛං වාහීයති, තථා මම ධුරධොරය්හං නිබ්බානාභිමුඛං වාහීයති.

ในบทว่า "โยคักเขมาธิวาหนัง" นี้ พระนิพพานเรียกว่า "โยคักเขมะ" เพราะเป็นแดนเกษมจากโยคะทั้งหลาย วิริยะนั้นย่อมนำไปสู่พระนิพพานนั้น หรือย่อมนำไปโดยมุ่งหน้าต่อพระนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อธิวาหนะ" (ผู้นำไป) วิริยะอันเป็นเครื่องนำไปสู่โยคักเขมะ ชื่อว่า "โยคักเขมาธิวาหนะ" พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยบทนั้น? คือ โคเทียมแอกของท่านย่อมถูกนำไปโดยมุ่งหน้าสู่ทิศตะวันออก หรือทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศตะวันตกเป็นต้น ฉันใด โคเทียมแอกของเราก็ย่อมถูกนำไปโดยมุ่งหน้าสู่พระนิพพาน ฉันนั้น

එවං වාහියමානඤ්ච ගච්ඡති අනිවත්තන්තං. යථා තව නඞ්ගලං වහන්තං ධුරධොරය්හං ඛෙත්තකොටිං පත්වා පුන නිවත්තති, එවං අනිවත්තන්තං දීපඞ්කරකාලතො පභුති ගච්ඡතෙව. යස්මා වා තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනා කිලෙසා පුනප්පුනං පහාතබ්බා න හොන්ති, යථා තව නඞ්ගලෙන ඡින්නානි තිණානි පුනපි අපරස්මිං සමයෙ ඡින්දිතබ්බානි හොන්ති, තස්මාපි එතං පඨමමග්ගවසෙන දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ, දුතියවසෙන ඔළාරිකෙ, තතියවසෙන අනුසහගතෙ කිලෙසෙ, චතුත්ථවසෙන සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තං ගච්ඡති අනිවත්තන්තං. අථ වා ගච්ඡති අනිවත්තන්ති නිවත්තනරහිතං හුත්වා ගච්ඡතීති අත්ථො. න්ති තං ධුරධොරය්හං. එවම්පෙත්ථ පදච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. එවං ගච්ඡන්තඤ්ච යථා තව ධුරධොරය්හං න තං ඨානං ගච්ඡති, යත්ථ ගන්ත්වා කස්සකො අසොකො නිස්සොකො විරජො හුත්වා න සොචති, එතං පන තං ඨානං ගච්ඡති, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචති. යත්ථ සතිපාචනෙන එතං වීරියධුරධොරය්හං චොදෙන්තො ගන්ත්වා මාදිසො කස්සකො අසොකො නිස්සොකො විරජො හුත්වා න සොචති, තං සබ්බසොකසල්ලසමුග්ඝාතභූතං නිබ්බානාමතසඞ්ඛාතං ඨානං ගච්ඡතීති.

และเมื่อถูกนำไปอย่างนี้ ก็ย่อมไปโดยไม่หวนกลับ โคเทียมแอกของท่านที่ลากไถไป เมื่อถึงที่สุดแห่งนาแล้วย่อมวกกลับ ฉันใด โคของเราหาเป็นเช่นนั้นไม่ ย่อมไปข้างหน้าโดยไม่หวนกลับตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้นมา ฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะกิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ย่อมไม่ต้องละซ้ำแล้วซ้ำอีก เหมือนหญ้าที่ท่านตัดด้วยไถแล้วยังต้องตัดอีกในคราวหลัง ฉะนั้น วิริยะนี้จึงละกิเลสที่มีทิฏฐิเป็นมูลด้วยปฐมมรรค ละกิเลสอย่างหยาบด้วยทุติยมรรค ละกิเลสที่นอนเนื่องด้วยตติยมรรค และละกิเลสทั้งปวงด้วยจตุตถมรรค แล้วย่อมไปโดยไม่หวนกลับ หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า "คัจฉติ อนิวตฺตํ" มีความว่า ย่อมไปโดยปราศจากการหวนกลับ พึงทราบการตัดบทในที่นี้ว่า "อนิวตฺตันตํ" (คือ อนิวตฺตํ ตํ) "ตํ" นั้นหมายถึงโคเทียมแอกนั้น และเมื่อไปอย่างนี้ โคเทียมแอกของท่านย่อมไม่ไปสู่สถานที่นั้น ซึ่งเป็นที่ที่ชาวนาไปถึงแล้วย่อมเป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากความโศก ปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก ฉันใด แต่โคเทียมแอกของเรานี้ย่อมไปสู่สถานที่นั้น ซึ่งเป็นที่ที่ไปถึงแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ฉันนั้น คือ ชาวนาเช่นเราตถาคต เมื่อกระตุ้นโคเทียมแอกคือวิริยะนี้ด้วยประตักคือสติ ไปถึงสถานที่ใดแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากความโศก ปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก โคของเราย่อมไปสู่สถานที่นั้น อันได้ชื่อว่าอมตนิพพาน ซึ่งเป็นที่ถอนขึ้นแห่งลูกศรคือความโศกทั้งปวง

80. ඉදානි නිගමනං කරොන්තො භගවා ඉමං ගාථමාහ –

๘๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงกระทำนิคมคาถา (คาถาสรุป) จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า –

‘‘එවමෙසා කසී කට්ඨා, සා හොති අමතප්ඵලා;

එතං කසිං කසිත්වාන, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති.

การไถนี้ เราไถแล้วอย่างนี้ การไถนั้นย่อมมีอมตะเป็นผล บุคคลครั้นไถการไถนี้แล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้ ดังนี้

තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – මයා බ්‍රාහ්මණ එසා සද්ධාබීජා තපොවුට්ඨියා අනුග්ගහිතා කසි, පඤ්ඤාමයං යුගනඞ්ගලං, හිරිමයඤ්ච ඊසං, මනොමයෙන යොත්තෙන, එකාබද්ධං කත්වා, පඤ්ඤානඞ්ගලෙ සතිඵාලං ආකොටෙත්වා, සතිපාචනං ගහෙත්වා, කායවචීආහාරගුත්තියා ගොපෙත්වා, සච්චං නිද්දානං කත්වා, සොරච්චං පමොචනං වීරියං ධුරධොරය්හං යොගක්ඛෙමාභිමුඛං අනිවත්තන්තං වාහෙන්තෙන කට්ඨා, කසිකම්මපරියොසානං චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤඵලං පාපිතා, සා [Pg.136] හොති අමතප්ඵලා, සා එසා කසි අමතප්ඵලා හොති. අමතං වුච්චති නිබ්බානං, නිබ්බානානිසංසා හොතීති අත්ථො. සා ඛො පනෙසා කසි න මමෙවෙකස්ස අමතප්ඵලා හොති, අපිච, ඛො, පන යො කොචි ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වා ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා එතං කසිං කසති, සො සබ්බොපි එතං කසිං කසිත්වාන, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චති, සබ්බස්මා වට්ටදුක්ඛදුක්ඛදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛා පමුච්චතීති. එවං භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස අරහත්තනිකූටෙන නිබ්බානපරියොසානං කත්වා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

นี้เป็นอรรถาธิบายโดยย่อของคาถานั้น – ดูก่อนพราหมณ์ การไถนี้ของเรามีศรัทธาเป็นพืช ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยตบะคือฝน มีแอกและไถสำเร็จด้วยปัญญา และมีงอนไถสำเร็จด้วยหิริ กระทำให้เนื่องเป็นอันเดียวกันด้วยเชือกคือใจ ตอกผาลคือสติเข้าที่ไถคือปัญญา ถือเอาปฏักคือสติ คุ้มครองแล้วด้วยความสำรวมในกาย วาจา และอาหาร กระทำการดายหญ้าคือสัจจะ มีโสรัจจะเป็นการเปลื้องเครื่องผูก มีวิริยะเป็นโคผู้สามารถนำธุระไปได้ นำไปสู่แดนเกษมจากโยคะ ไม่ถอยกลับ การไถนั้นอันเราไถแล้ว ให้ถึงสามัญผล ๔ ประการเป็นที่สุดแห่งการไถ การไถนั้นย่อมมีอมตะเป็นผล การไถนี้นั้นมีอมตะเป็นผล คำว่าอมตะ หมายถึงพระนิพพาน อธิบายว่า มีพระนิพพานเป็นอานิสงส์ ก็การไถนี้นั้นแล มิได้มีอมตะเป็นผลแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ยิ่งไปกว่านั้น ผู้ใดผู้หนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตก็ตาม ย่อมไถซึ่งการไถนี้ แม้ทั้งหมดนั้น ครั้นไถการไถนี้แล้ว ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง คือย่อมหลุดพ้นจากวัฏทุกข์ ทุกขทุกข์ สังขารทุกข์ และวิปริณามทุกข์ทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระอรหัตผลอันเป็นยอดให้เป็นที่สุดแห่งพระนิพพานแก่พราหมณ์ แล้วทรงจบพระธรรมเทศนา

තතො බ්‍රාහ්මණො ගම්භීරත්ථං දෙසනං සුත්වා ‘‘මම කසිඵලං භුඤ්ජිත්වා අපරජ්ජු එව ඡාතො හොති, ඉමස්ස පන කසි අමතප්ඵලා, තස්සා ඵලං භුඤ්ජිත්වා සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති ච විදිත්වා පසන්නො පසන්නාකාරං කාතුං පායාසං දාතුමාරද්ධො. තෙනාහ ‘‘අථ ඛො කසිභාරද්වාජො’’ති. තත්ථ මහතියාති මහතියන්ති අත්ථො. කංසපාතියාති සුවණ්ණපාතියං, සතසහස්සග්ඝනකෙ අත්තනො සුවණ්ණථාලෙ. වඩ්ඪෙත්වාති ඡුපිත්වා, ආකිරිත්වාති වුත්තං හොති. භගවතො උපනාමෙසීති සප්පිමධුඵාණිතාදීහි විචිත්‍රං කත්වා, දුකූලවිතානෙන පටිච්ඡාදෙත්වා, උක්ඛිපිත්වා, සක්කච්චං තථාගතස්ස අභිහරි. කින්ති? ‘‘භුඤ්ජතු භවං ගොතමො පායාසං, කස්සකො භව’’න්ති. තතො කස්සකභාවසාධකං කාරණමාහ ‘‘යඤ්හි…පෙ… කසතී’’ති, යස්මා භවං…පෙ… කසතීති වුත්තං හොති. අථ භගවා ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ’’ති ආහ.

ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ฟังพระธรรมเทศนาอันมีอรรถลึกซึ้งแล้ว ทราบว่า ‘บริโภคผลแห่งการไถของเราแล้ว วันรุ่งขึ้นก็หิวอีก แต่การไถของท่านผู้นี้มีอมตะเป็นผล บริโภคผลของการไถนั้นแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ ดังนี้แล้วจึงเลื่อมใส เริ่มที่จะถวายข้าวมธุปายาสเพื่อกระทำอาการของผู้เลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ครั้งนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์’ ในบทเหล่านั้น บทว่า mahatiyā มีความว่า ในภาชนะใหญ่ บทว่า kaṃsapātiyā หมายถึง ในภาชนะทอง คือในถาดทองของตนอันมีค่าหนึ่งแสน บทว่า vaḍḍhetvā หมายความว่า ตักใส่, ราดลงไป บทว่า bhagavato upanāmesi ความว่า กระทำให้วิจิตรด้วยเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น ปิดคลุมด้วยเพดานผ้าเนื้อละเอียด ยกขึ้น น้อมเข้าไปถวายแด่พระตถาคตโดยเคารพ กล่าวว่าอย่างไร? คือกล่าวว่า ‘ขอท่านพระโคดมจงฉันข้าวมธุปายาสเถิด ท่านเป็นชาวนา’ ลำดับนั้น ได้กล่าวเหตุผลที่แสดงความเป็นชาวนาว่า ‘yañhi…pe… kasati’ หมายความว่า เพราะเหตุที่ท่าน...ไถ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘gāthābhigītaṃ me’

81. තත්ථ ගාථාභිගීතන්ති ගාථාහි අභිගීතං, ගාථායො භාසිත්වා ලද්ධන්ති වුත්තං හොති. මෙති මයා. අභොජනෙය්‍යන්ති භුඤ්ජනාරහං න හොති. සම්පස්සතන්ති සම්මා ආජීවසුද්ධිං පස්සතං, සමන්තා වා පස්සතං සම්පස්සතං, බුද්ධානන්ති වුත්තං හොති. නෙස ධම්මොති ‘‘ගාථාභිගීතං භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති එස ධම්මො එතං චාරිත්තං න හොති, තස්මා ගාථාභිගීතං පනුදන්ති බුද්ධා පටික්ඛිපන්ති න භුඤ්ජන්තීති. කිං පන භගවතා පායාසත්ථං ගාථා අභිගීතා, යෙන එවමාහාති? න එතදත්ථං අභිගීතා, අපිච, ඛො, පන පාතො පට්ඨාය ඛෙත්තසමීපෙ ඨත්වා කටච්ඡුභික්ඛම්පි අලභිත්වා පුන සකලබුද්ධගුණෙ පකාසෙත්වා ලද්ධං තදෙතං නටනච්චකාදීහි නච්චිත්වා ගායිත්වා ච ලද්ධසදිසං හොති, තෙන ‘‘ගාථාභිගීත’’න්ති වුත්තං. තාදිසඤ්ච යස්මා [Pg.137] බුද්ධානං න කප්පති, තස්මා ‘‘අභොජනෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. අප්පිච්ඡතානුරූපඤ්චෙතං න හොති, තස්මාපි පච්ඡිමං ජනතං අනුකම්පමානෙන ච එවං වුත්තං. යත්‍ර ච නාම පරප්පකාසිතෙනාපි අත්තනො ගුණෙන උප්පන්නං ලාභං පටික්ඛිපන්ති සෙය්‍යථාපි අප්පිච්ඡො ඝටිකාරො කුම්භකාරො, තත්‍ර කථං කොටිප්පත්තාය අප්පිච්ඡතාය සමන්නාගතො භගවා අත්තනාව අත්තනො ගුණප්පකාසනෙන උප්පන්නං ලාභං සාදියිස්සති, යතො යුත්තමෙව එතං භගවතො වත්තුන්ති.

๘๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า gāthābhigītaṃ คือ ของที่ได้มาเพราะการขับคาถา หมายความว่า ของที่ได้มาเพราะกล่าวคาถาทั้งหลาย บทว่า me คือ อันเรา บทว่า abhojaneyyaṃ คือ ไม่ควรบริโภค บทว่า sampassataṃ คือ แก่ผู้เห็นความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะโดยชอบ หรือแก่ผู้เห็นโดยรอบ หมายถึง แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย บทว่า nesa dhammo คือ ธรรมนี้ จารีตนี้ว่า ‘พึงบริโภคของที่ได้มาเพราะการขับคาถา’ ย่อมไม่มี (แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย) เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงบำบัด คือทรงปฏิเสธ ไม่ทรงบริโภคของที่ได้มาเพราะการขับคาถา ก็พระผู้มีพระภาคทรงขับคาถาเพื่อข้าวมธุปายาสหรือ เหตุไฉนจึงตรัสอย่างนั้น? (คาถา) มิได้ถูกขับเพื่อประโยชน์นี้ ยิ่งไปกว่านั้นแล ตั้งแต่เช้า ทรงยืนอยู่ใกล้ทุ่งนา แม้ภิกษาทัพพีหนึ่งก็มิได้ทรงได้ ครั้นทรงประกาศพุทธคุณทั้งปวงแล้วจึงได้มา การได้มานั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับของที่พวกนักฟ้อนนักระบำเป็นต้นได้มาเพราะการฟ้อนรำและขับร้อง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ของที่ได้มาเพราะการขับคาถา’ และเพราะของเช่นนั้นไม่สมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่ควรบริโภค’ และการกระทำนี้ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้มักน้อย เพราะเหตุนั้น และเพราะทรงอนุเคราะห์หมู่ชนในภายหลัง จึงตรัสอย่างนี้ ก็ในศาสนานี้ บุคคลทั้งหลายย่อมปฏิเสธลาภที่เกิดขึ้นเพราะคุณของตน แม้ที่ผู้อื่นประกาศแล้ว เหมือนอย่างฆฏิการะช่างหม้อผู้มักน้อย ในเมื่อเป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประกอบด้วยความเป็นผู้มักน้อยถึงที่สุดแล้ว จักทรงยินดีลาภที่เกิดขึ้นเพราะการประกาศคุณของพระองค์ด้วยพระองค์เองได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ข้อนี้เป็นวัตรที่สมควรแล้วแก่พระผู้มีพระภาค

එත්තාවතා ‘‘අප්පසන්නං අදාතුකාමං බ්‍රාහ්මණං ගාථාගායනෙන දාතුකාමං කත්වා, සමණො ගොතමො භොජනං පටිග්ගහෙසි, ආමිසකාරණා ඉමස්ස දෙසනා’’ති ඉමම්හා ලොකාපවාදා අත්තානං මොචෙන්තො දෙසනාපාරිසුද්ධිං දීපෙත්වා, ඉදානි ආජීවපාරිසුද්ධිං දීපෙන්තො ආහ ‘‘ධම්මෙ සතී බ්‍රාහ්මණ වුත්තිරෙසා’’ති තස්සත්ථො – ආජීවපාරිසුද්ධිධම්මෙ වා දසවිධසුචරිතධම්මෙ වා බුද්ධානං චාරිත්තධම්මෙ වා සති සංවිජ්ජමානෙ අනුපහතෙ වත්තමානෙ වුත්තිරෙසා එකන්තවොදාතා ආකාසෙ පාණිප්පසාරණකප්පා එසනා පරියෙසනා ජීවිතවුත්ති බුද්ධානං බ්‍රාහ්මණාති.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เมื่อจะทรงเปลื้องพระองค์จากคำครหาของชาวโลกที่ว่า ‘พระสมณโคดมทรงกระทำพราหมณ์ผู้ไม่เลื่อมใส ไม่มีความประสงค์จะให้ ให้มีความประสงค์จะให้ด้วยการขับคาถา แล้วทรงรับโภชนะ การแสดงธรรมของท่านผู้นี้มีอามิสเป็นเหตุ’ ดังนี้ ทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งเทศนาแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ จึงตรัสว่า ‘dhamme satī brāhmaṇa vuttiresā’ อรรถของบทนั้นมีดังนี้ – ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อธรรมคือความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ หรือสุจริตธรรม ๑๐ ประการ หรือจารีตธรรมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มีอยู่ ปรากฏอยู่ ไม่ถูกทำลาย เป็นไปอยู่ การเลี้ยงชีพนี้ การแสวงหานี้ การแสวงหาโดยรอบนี้ เป็นการเลี้ยงชีพที่บริสุทธิ์ส่วนเดียว เปรียบด้วยการเหยียดฝ่ามือไปในอากาศ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

82. එවං වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො ‘‘පායාසං මෙ පටික්ඛිපති, අකප්පියං කිරෙතං භොජනං, අධඤ්ඤො වතස්මිං, දානං දාතුං න ලභාමී’’ති දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා ‘‘අප්පෙව නාම අඤ්ඤං පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති ච චින්තෙසි. තං ඤත්වා භගවා ‘‘අහං භික්ඛාචාරවෙලං පරිච්ඡින්දිත්වා ආගතො – ‘එත්තකෙන කාලෙන ඉමං බ්‍රාහ්මණං පසාදෙස්සාමී’ති, බ්‍රාහ්මණො ච දොමනස්සං අකාසි. ඉදානි තෙන දොමනස්සෙන මයි චිත්තං පකොපෙත්වා අමතවරධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස පසාදජනනත්ථං තෙන පත්ථිතමනොරථං පූරෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන ච කෙවලින’’න්ති. තත්ථ කෙවලිනන්ති සබ්බගුණපරිපුණ්ණං, සබ්බයොගවිසංයුත්තං වාති අත්ථො. මහන්තානං සීලක්ඛන්ධාදීනං ගුණානං එසනතො මහෙසිං. පරික්ඛීණසබ්බාසවත්තා ඛීණාසවං. හත්ථපාදකුක්කුච්චමාදිං කත්වා වූපසන්තසබ්බකුක්කුච්චත්තා කුක්කුච්චවූපසන්තං. උපට්ඨහස්සූති පරිවිසස්සු පටිමානයස්සු. එවං බ්‍රාහ්මණෙන චිත්තෙ උප්පාදිතෙපි පරියායමෙව භණති, න තු භණති ‘‘දෙහි, ආහරාහී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๘๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้นแล้ว พราหมณ์จึงยังความโทมนัสให้เกิดขึ้นว่า "ท่านปฏิเสธข้าวยาคูของเรา ได้ยินว่าโภชนะนี้ไม่สมควรหนอ เราเป็นคนไม่มีบุญเสียจริง ไม่ได้ถวายทาน" และได้คิดว่า "บางทีท่านอาจจะรับสิ่งอื่นก็ได้" พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "เรากำหนดเวลารับบิณฑบาตแล้วจึงมา ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักยังพราหมณ์นี้ให้เลื่อมใสด้วยกาลเพียงเท่านี้' แต่พราหมณ์กลับเกิดโทมนัสเสียแล้ว บัดนี้ เขาจะยังจิตให้กำเริบในเราด้วยโทมนัสนั้นแล้ว จักไม่สามารถแทงตลอดอมตวรธรรมได้" จึงทรงแสดงพระดำรัสว่า "อญฺเญน จ เกวลินํ" เป็นต้น เพื่อทรงยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่พราหมณ์ และเพื่อทรงบำเพ็ญความปรารถนาในใจที่เขาตั้งไว้ให้เต็มเปี่ยม. ในบทเหล่านั้น บทว่า เกวลินํ มีความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง หรือ ผู้พรากจากโยคะทั้งปวง. ชื่อว่า มเหสึ เพราะแสวงหาคุณทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ มีศีลขันธ์เป็นต้น. ชื่อว่า ขีณาสวํ เพราะมีอาสวะทั้งปวงสิ้นไปโดยรอบแล้ว. ชื่อว่า กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ เพราะมีความกระวนกระวายทั้งปวงสงบแล้ว โดยทำความกระวนกระวายทางมือและเท้าเป็นต้น. บทว่า อุปฏฺฐหสฺสุ ความว่า ท่านจงบำรุง จงนับถือ. แม้เมื่อพราหมณ์ยังจิต (อันเป็นโทมนัส) ให้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ พระองค์ก็ตรัสโดยปริยายเท่านั้น แต่หาได้ตรัสว่า "จงให้, จงนำมา" ไม่. เนื้อความที่เหลือในบทนี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

අථ [Pg.138] බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං පායාසො භගවතො ආනීතො නාහං අරහාමි තං අත්තනො ඡන්දෙන කස්සචි දාතු’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘අථ කස්ස චාහ’’න්ති. තතො භගවා ‘‘තං පායාසං ඨපෙත්වා තථාගතං තථාගතසාවකඤ්ච අඤ්ඤස්ස අජීරණධම්මො’’ති ඤත්වා ආහ – ‘‘න ඛ්වාහං ත’’න්ති. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන රූපාවචරබ්‍රහ්මග්ගහණං අරූපාවචරා පන භුඤ්ජෙය්‍යුන්ති අසම්භාවනෙය්‍යා. සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනපච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච. පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි වචනෙහි ඔකාසලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. එස සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන ආළවකසුත්තෙ වණ්ණයිස්සාම.

ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า "ข้าวยาคูนี้เรานำมาเพื่อพระผู้มีพระภาค เราไม่ควรจะให้ข้าวยาคูนั้นแก่ใครๆ ตามความพอใจของตน" แล้วจึงทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ข้าพระองค์จะพึงให้ (แก่ใคร)" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "ข้าวยาคูนั้น เว้นตถาคตและสาวกของตถาคตเสียแล้ว เป็นของที่ผู้อื่นย่อยไม่ได้" จึงตรัสว่า "น ขฺวาหํ ตํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า สเทวเก พึงถือเอาเทวดาในกามาวจร ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า สมารเก พึงถือเอาเทวดาในกามาวจรชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า สพฺรหฺมเก พึงถือเอาพรหมในรูปาวจร ส่วนอรูปาวจรพรหมจะบริโภคอาหารนั้นเป็นสิ่งที่ไม่น่าเป็นไปได้. ด้วยคำว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิยา พึงถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกศัตรูต่อพระศาสนา และถือเอาสมณพราหมณ์ (คือพระอรหันต์) ผู้มีบาปสงบแล้ว มีบาปอันนำออกไปแล้ว. ด้วยคำว่า ปชาย พึงถือเอาสัตวโลก. ด้วยคำว่า สเทวมนุสฺสาย พึงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในบทเหล่านี้ ด้วย ๓ บท (แรก) ทรงถือเอาโอกาสโลก, ด้วย ๒ บท (หลัง) โดยอำนาจแห่งบทว่า ปชาย ทรงถือเอาสัตวโลก. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อ ส่วนโดยพิสดาร เราจักพรรณนาในอาฬวกสูตร.

කස්මා පන සදෙවකාදීසු කස්සචි න සම්මා පරිණාමං ගච්ඡෙය්‍යාති? ඔළාරිකෙ සුඛුමොජාපක්ඛිපනතො. ඉමස්මිඤ්හි පායාසෙ භගවන්තං උද්දිස්ස ගහිතමත්තෙයෙව දෙවතාහි ඔජා පක්ඛිත්තා යථා සුජාතාය පායාසෙ, චුන්දස්ස ච සූකරමද්දවෙ පච්චමානෙ, වෙරඤ්ජායඤ්ච භගවතා ගහිතගහිතාලොපෙ, භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ ච කච්චානස්ස ගුළ්හකුම්භස්මිං අවසිට්ඨගුළ්හෙ. සො ඔළාරිකෙ සුඛුමොජාපක්ඛිපනතො දෙවානං න පරිණමති. දෙවා හි සුඛුමසරීරා, තෙසං ඔළාරිකො මනුස්සාහාරො න සම්මා පරිණමති. මනුස්සානම්පි න පරිණමති. මනුස්සා හි ඔළාරිකසරීරා, තෙසං සුඛුමා දිබ්බොජා න සම්මා පරිණමති. තථාගතස්ස පන පකතිඅග්ගිනාව පරිණමති, සම්මා ජීරති. කායබලඤාණබලප්පභාවෙනාති එකෙ තථාගතසාවකස්ස ඛීණාසවස්සෙතං සමාධිබලෙන මත්තඤ්ඤුතාය ච පරිණමති, ඉතරෙසං ඉද්ධිමන්තානම්පි න පරිණමති. අචින්තනීයං වා එත්ථ කාරණං, බුද්ධවිසයො එසොති.

ก็เพราะเหตุไร (ข้าวยาคูนั้น) จึงไม่ถึงความย่อยเป็นอย่างดีแก่ใครๆ ในหมู่สัตว์มีเทวดาเป็นต้นเล่า? เพราะเหตุที่โอชะอันละเอียดถูกใส่ลงไปในอาหารอันหยาบ. จริงอยู่ ในข้าวยาคูนี้ พอพราหมณ์น้อมเข้าไปถวายโดยเจาะจงพระผู้มีพระภาคเท่านั้น โอชะก็ถูกเหล่าเทวดาใส่ลงไปแล้ว เหมือนในข้าวยาคูของนางสุชาดา, ในสูกรมัททวะที่นายจุนทะกำลังหุง, ในคำข้าวทุกคำที่พระผู้มีพระภาคทรงรับในเมืองเวรัญชา และในน้ำอ้อยงบที่เหลือในหม้อน้ำอ้อยของกัจจานะในเภสัชชขันธกะ. อาหารนั้นเพราะโอชะอันละเอียดถูกใส่ลงไปในอาหารอันหยาบ จึงไม่ย่อยแก่เหล่าเทวดา. เพราะว่าเหล่าเทวดามีร่างกายละเอียด อาหารของมนุษย์อันหยาบจึงไม่ย่อยแก่เทวดาเหล่านั้นเป็นอย่างดี. แม้แก่มนุษย์ทั้งหลายก็ไม่ย่อย. เพราะว่ามนุษย์ทั้งหลายมีร่างกายหยาบ โอชะทิพย์อันละเอียดจึงไม่ย่อยแก่พวกเขาเป็นอย่างดี. แต่สำหรับพระตถาคต ย่อมย่อยได้ด้วยไฟธาตุตามปกติ ย่อยได้เป็นอย่างดี. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ย่อยได้) ด้วยอานุภาพแห่งกำลังพระวรกายและกำลังพระญาณ. สำหรับพระสาวกของพระตถาคตผู้เป็นพระขีณาสพ อาหารนั้นย่อยได้ด้วยกำลังสมาธิและด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณ ส่วนชนเหล่าอื่นแม้ผู้มีฤทธิ์ก็ไม่ย่อย. หรือว่า เหตุในเรื่องนี้เป็นอจินไตย นี่เป็นพุทธวิสัย.

තෙන හි ත්වන්ති යස්මා අඤ්ඤං න පස්සාමි, මම න කප්පති, මම අකප්පන්තං සාවකස්සාපි මෙ න කප්පති, තස්මා ත්වං බ්‍රාහ්මණාති වුත්තං හොති. අප්පහරිතෙති පරිත්තහරිතතිණෙ, අප්පරුළ්හරිතතිණෙ වා පාසාණපිට්ඨිසදිසෙ. අප්පාණකෙති නිප්පාණකෙ, පායාසජ්ඣොත්ථරණකාරණෙන මරිතබ්බපාණරහිතෙ වා මහාඋදකක්ඛන්ධෙ. සහ තිණනිස්සිතෙහි පාණෙහි තිණානං පාණකානඤ්ච අනුරක්ඛණත්ථාය එතං වුත්තං. චිච්චිටායති චිටිචිටායතීති [Pg.139] එවං සද්දං කරොති. සංධූපායතීති සමන්තා ධූපායති. සම්පධූපායතීති තථෙව අධිමත්තං ධූපායති. කස්මා එවං අහොසීති? භගවතො ආනුභාවෙන, න උදකස්ස, න පායාසස්ස, න බ්‍රාහ්මණස්ස, න අඤ්ඤෙසං දෙවයක්ඛාදීනං. භගවා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මසංවෙගත්ථං තථා අධිට්ඨාසි. සෙය්‍යථාපි නාමාති ඔපම්මනිදස්සනමත්තමෙතං, යථා ඵාලොති එත්තකමෙව වුත්තං හොති. සංවිග්ගො චිත්තෙන, ලොමහට්ඨජාතො සරීරෙන. සරීරෙ කිරස්ස නවනවුතිලොමකූපසහස්සානි සුවණ්ණභිත්තියා ආහතමණිනාගදන්තා විය උද්ධග්ගා අහෙසුං. සෙසං පාකටමෙව.

บทว่า เตน หิ ตฺวํ ความว่า เพราะเหตุที่เราไม่เห็นผู้อื่น, (ข้าวยาคูนี้) ไม่สมควรแก่เรา, เมื่อไม่สมควรแก่เรา ก็ไม่สมควรแม้แก่สาวกของเรา, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจง..." บทว่า อปฺปหริเต ได้แก่ ในที่ที่มีหญ้าเขียวน้อย หรือในที่ที่ไม่มีหญ้าเขียวงอกขึ้น เหมือนพื้นแผ่นหิน. บทว่า อปฺปาณเก ได้แก่ ในที่ที่ไม่มีสัตว์ หรือในห้วงน้ำใหญ่ที่ปราศจากสัตว์ที่พึงตายเพราะเหตุแห่งการเทข้าวยาคูลงไป. พระองค์ตรัสคำนี้เพื่อทรงอนุรักษ์หญ้าและสัตว์เล็กๆ พร้อมทั้งสัตว์ที่อาศัยหญ้าอยู่. บทว่า จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายติ ความว่า เกิดเสียงดังจี่ๆ ฉี่ๆ. บทว่า สํธูปายติ ความว่า มีควันพลุ่งขึ้นโดยรอบ. บทว่า สมฺปธูปายติ ความว่า มีควันพลุ่งขึ้นอย่างยิ่งโดยอาการนั้นเหมือนกัน. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเป็นเช่นนั้น? ตอบว่า เป็นด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของน้ำ, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของข้าวยาคู, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของพราหมณ์, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของเทวดาและยักษ์เป็นต้นเหล่าอื่น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ทรงอธิษฐานไว้อย่างนั้น เพื่อธรรมสังเวชแก่พราหมณ์. บทว่า เสยฺยถาปิ นาม เป็นเพียงการแสดงอุปมา ความว่า เป็นเหมือนผาลไถ เท่านี้เท่านั้น. บทว่า สํวิคฺโค คือ สลดใจ. บทว่า โลมกฏฺฐชาโต คือ มีขนลุกชันทางกาย. ได้ยินว่า ขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันขุมในร่างกายของพราหมณ์นั้นมีขนตั้งชันขึ้น ราวกับงาช้างแก้วที่ตอกไว้บนฝาทอง. เนื้อความที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว.

පාදෙසු පන නිපතිත්වා භගවතො ධම්මදෙසනං අබ්භනුමොදමානො භගවන්තං එතදවොච ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති. අබ්භනුමොදනෙ හි අයමිධ අභික්කන්ත සද්දො. විත්ථාරතො පනස්ස මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං අත්ථවණ්ණනා ආවි භවිස්සති. යස්මා ච අබ්භනුමොදනත්ථෙ, තස්මා සාධු සාධු භො ගොතමාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

ส่วนพราหมณ์หมอบลงที่พระบาทของพระผู้มีพระภาค ชื่นชมยิ่งนักซึ่งพระธรรมเทศนา ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก". จริงอยู่ อภิกกันตศัพท์นี้ในที่นี้มีอรรถว่า ชื่นชมยิ่งนัก. แต่การพรรณนาอรรถของศัพท์นั้นโดยพิสดารจักปรากฏแจ้งในมงคลสูตรวัณณนา. และเพราะเหตุที่ศัพท์นั้นมีอรรถว่าชื่นชมยิ่งนัก ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านประสงค์จะกล่าวว่า "สาธุ สาธุ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ" (ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านพระโคดม).

‘‘භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො’’ති. –

"บัณฑิตพึงกล่าวซ้ำ ในความกลัว ในความโกรธ ในการสรรเสริญ ในความรีบร้อน ในความตื่นเต้นประหลาดใจ ในความร่าเริง ในความโศก และในความเลื่อมใส"

ඉමිනා ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අථ වා අභික්කන්තන්ති අභිකන්තං අතිඉට්ඨං, අතිමනාපං, අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති.

พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยลักษณะนี้ คือ ด้วยอำนาจแห่งความเลื่อมใส และด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ หมายความว่า งามยิ่ง น่าปรารถนายิ่ง น่าพอใจยิ่ง สวยงามยิ่ง.

තත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හි එත්ථ අධිප්පායො – අභික්කන්තං, භො ගොතම, යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා, අභික්කන්තං යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදොති. භගවතො එව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති – භොතො ගොතමස්ස වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො, අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො, තථා සද්ධාජනනතො, පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො, සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො, ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො, හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො, අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො, පඤ්ඤාවදාතතො, ආපාථරමණීයතො, විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො, වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං.

ในสองคำนั้น ด้วยคำว่า อภิกฺกนฺตํ คำหนึ่ง เขาสรรเสริญพระธรรมเทศนา ด้วยคำหนึ่ง (สรรเสริญ) ความเลื่อมใสของตน. จริงอยู่ อธิบายในที่นี้มีดังนี้: ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของพระองค์นี้ใดยอดเยี่ยมนัก ความเลื่อมใสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของพระองค์นี้ใด ก็ยอดเยี่ยมนัก. อีกอย่างหนึ่ง เขาสรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งถึงอรรถะ ๒ อย่างๆ คือ พระดำรัสของพระโคดมผู้เจริญยอดเยี่ยมเพราะกำจัดโทษ ยอดเยี่ยมเพราะให้ถึงคุณ, เช่นเดียวกัน ยอดเยี่ยมเพราะให้เกิดศรัทธา เพราะให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถะ เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทตื้น เพราะมีอรรถะลึกซึ้ง, เพราะไพเราะโสต เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยกรุณา เพราะผ่องแผ้วด้วยปัญญา, เพราะน่ารื่นรมย์ในเบื้องต้น เพราะทนต่อการพิจารณา, เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง เพราะเป็นประโยชน์เมื่อใคร่ครวญ พึงประกอบความด้วยเหตุมีอาทิอย่างนี้.

තතො [Pg.140] පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛට්ඨපිතං, හෙට්ඨා මුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරිමුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිච්ඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්සාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වදෙය්‍ය. අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසීඅඩ්ඪරත්තඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමසි. අයං තාව පදත්ථො.

ต่อจากนั้นไป เขาสรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ. ในอุปมาเหล่านั้น คำว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่ตั้งคว่ำไว้ หรือของที่เกิดมีหน้าอยู่เบื้องล่าง. คำว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย). คำว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่หญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้. คำว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด. คำว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ. คำว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ พึงจูงมือแล้วบอกว่า "นี่คือทาง". คำว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ คือ คืน ๑๔ ค่ำฝ่ายกาฬปักษ์, เที่ยงคืน, แนวป่าทึบ, และหมู่เมฆ. นี้คืออรรถะของบทก่อน.

අයං පන අධිප්පායයොජනා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මපතිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය; එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානා පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං සාසනං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගපටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආචික්ඛන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරනිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි දෙසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො.

ส่วนนี้คือการประกอบความตามอธิบาย: เปรียบเหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงให้ข้าพระองค์ผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกไปในอสัทธรรม ให้ลุกขึ้นจากอสัทธรรมได้ ก็ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ปิดไว้, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงเปิดเผยศาสนาที่ถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงบอกทางสวรรค์และทางพระนิพพานแก่ข้าพระองค์ผู้ดำเนินไปในทางที่ผิดและทางที่ไม่ใช่ทาง ก็ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด, ฉันใด สำหรับข้าพระองค์ผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นรูปคือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น พระองค์ผู้ทรงตามประทีปคือเทศนาอันกำจัดความมืดคือโมหะที่ปิดบังพระรัตนตรัยเหล่านั้น ก็ฉันนั้น. เพราะพระโคดมผู้เจริญทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยปริยายเหล่านี้ ด้วยเหตุนั้น ธรรมจึงเป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย.

අථ වා එකච්චියෙන මත්තෙන යස්මා අයං ධම්මො දුක්ඛදස්සනෙන අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජිතසදිසො, සමුදයදස්සනෙන දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච පටිච්ඡන්නවිවරණසදිසො, නිරොධදස්සනෙන අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච මූළ්හස්ස මග්ගාචික්ඛණසදිසො, මග්ගදස්සනෙන අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච අන්ධකාරෙ පජ්ජොතසදිසො, තස්මා සෙය්‍යථාපි නාම නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය…පෙ… පජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති, එවං පකාසිතො හොති.

อีกอย่างหนึ่ง ตามมติของอาจารย์บางพวก เพราะเหตุที่พระธรรมนี้เปรียบเหมือนการหงายของที่คว่ำ ด้วยการเห็นทุกขสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "งาม" ในสิ่งไม่งาม, เปรียบเหมือนการเปิดของที่ปิดไว้ ด้วยการเห็นสมุทัยสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "สุข" ในสิ่งที่เป็นทุกข์, เปรียบเหมือนการบอกทางแก่ผู้หลงทาง ด้วยการเห็นนิโรธสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "เที่ยง" ในสิ่งไม่เที่ยง, เปรียบเหมือนประทีปในที่มืด ด้วยการเห็นมรรคสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "อัตตา" ในสิ่งที่เป็นอนัตตา, เพราะเหตุนั้น ธรรมจึงเป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้ว เหมือนอย่างบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ... (เปยยาล)... พึงตามประทีปไว้ (ในที่มืด) ด้วยคิดว่า "คนมีจักษุจักเห็นรูปทั้งหลาย" ฉะนั้น.

යස්මා පනෙත්ථ සද්ධාතපකායගුත්තතාදීහි සීලක්ඛන්ධො පකාසිතො හොති, පඤ්ඤාය පඤ්ඤාක්ඛන්ධො, හිරිමනාදීහි සමාධික්ඛන්ධො, යොගක්ඛෙමෙන නිරොධොති එවං තික්ඛන්ධො අරියමග්ගො නිරොධො චාති සරූපෙනෙව ද්වෙ අරියසච්චානි පකාසිතානි. තත්ථ මග්ගො පටිපක්ඛො සමුදයස්ස, නිරොධො දුක්ඛස්සාති පටිපක්ඛෙන ද්වෙ. ඉති ඉමිනා පරියායෙන චත්තාරි සච්චානි පකාසිතානි. තස්මා අනෙකපරියායෙන පකාසිතො හොතීති වෙදිතබ්බො.

เพราะเหตุว่า ในธรรมเทศนานี้ ศีลขันธ์เป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้วด้วยธรรมมีศรัทธา ความเพียร และความสำรวมกายเป็นต้น, ปัญญาขันธ์เป็นอันทรงประกาศแล้วด้วยปัญญา, สมาธิขันธ์เป็นอันทรงประกาศแล้วด้วยธรรมมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้น, นิโรธเป็นอันทรงประกาศแล้วด้วยความเกษมจากโยคะ. ด้วยประการฉะนี้ อริยมรรคอันมีขันธ์ ๓ และนิโรธ เป็นอันทรงประกาศแล้ว. อริยสัจ ๒ คือ (มรรคและนิโรธ) เป็นอันทรงประกาศแล้วโดยสรูป. ในสัจจะเหล่านั้น มรรคเป็นปฏิปักษ์ต่อสมุทัย, นิโรธเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์, (สมุทัยและทุกข์) อีก ๒ สัจจะเป็นอันทรงประกาศแล้วโดยความเป็นปฏิปักษ์. ด้วยปริยายนี้ สัจจะ ๔ จึงเป็นอันทรงประกาศแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ธรรมเป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย.

එසාහන්තිආදීසු [Pg.141] එසො අහන්ති එසාහං. සරණං ගච්ඡාමීති පාදෙසු නිපතිත්වා පණිපාතෙන සරණගමනෙන ගතොපි ඉදානි වාචාය සමාදියන්තො ආහ. අථ වා පණිපාතෙන බුද්ධංයෙව සරණං ගතොති ඉදානි තං ආදිං කත්වා සෙසෙ ධම්මසඞ්ඝෙපි ගන්තුං ආහ. අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වා, අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො, ද-කාරො පදසන්ධිකරො, අජ්ජ අග්ගං කත්වාති වුත්තං හොති. පාණෙහි උපෙතං පාණුපෙතං, යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං, අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණං ගතං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු ජානාතූති වුත්තං හොති. එත්තාවතා අනෙන සුතානුරූපා පටිපත්ති දස්සිතා හොති. නික්කුජ්ජිතාදීහි වා සත්ථුසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉමිනා ‘‘එසාහ’’න්තිආදිනා සිස්සසම්පත්ති දස්සිතා. තෙන වා පඤ්ඤාපටිලාභං දස්සෙත්වා ඉමිනා සද්ධාපටිලාභො දස්සිතො. ඉදානි එවං පටිලද්ධසද්ධෙන පඤ්ඤවතා යං කත්තබ්බං, තං කත්තුකාමො භගවන්තං යාචති ‘‘ලභෙය්‍යාහ’’න්ති. තත්ථ භගවතො ඉද්ධියාදීහි අභිප්පසාදිතචිත්තො ‘‘භගවාපි චක්කවත්තිරජ්ජං පහාය පබ්බජිතො, කිමඞ්ගං පනාහ’’න්ති සද්ධාය පබ්බජ්ජං යාචති, තත්ථ පරිපූරකාරිතං පත්ථෙන්තො පඤ්ඤාය උපසම්පදං. සෙසං පාකටමෙව.

ในบทมีอาทิว่า เอสาหํ นั้น พึงตัดบทเป็น เอโส อหํ. ความว่า ข้าพระองค์ถึงสรณะ แม้จะได้ถึงสรณะด้วยการหมอบลงที่พระบาทและด้วยการน้อมกายแล้ว แต่บัดนี้กล่าวสมาทานด้วยวาจา. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะด้วยการน้อมกายแล้ว บัดนี้จึงกล่าวเพื่อจะถึงพระธรรมและพระสงฆ์ที่เหลือเป็นสรณะ โดยกระทำพระพุทธเจ้านั้นให้เป็นเบื้องต้น. ในบทว่า อชฺชตคฺเค ความว่า กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น, หรือมีอีกปาฐะหนึ่งว่า อชฺชทคฺเค, ท-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท, หมายความว่า กระทำวันนี้ให้เป็นที่สุด. บทว่า ปาณุเปตํ คือ ประกอบด้วยลมปราณ, หมายความว่า ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นผู้ถึงสรณะแล้วตราบนั้น ด้วยสรณคมน์ ๓ ไม่มีศาสดาอื่น. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พราหมณ์นั้นชื่อว่าได้แสดงปฏิปัติอันสมควรแก่ธรรมที่ได้ฟังแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงสัมปทาของพระศาสดาด้วยบทมีอาทิว่า นิกฺกุชฺชิตํ แล้วแสดงสัมปทาของศิษย์ด้วยบทมีอาทิว่า เอสาหํ นี้. หรือว่า ท่านแสดงการได้ปัญญาด้วยบทนั้นแล้ว แสดงการได้ศรัทธาด้วยบทนี้. บัดนี้ ผู้มีปัญญาได้ศรัทธาแล้วอย่างนี้ ประสงค์จะกระทำกิจที่ควรทำ จึงทูลขอต่อพระผู้มีพระภาคว่า "ลเภยฺยาหํ". ในข้อนั้น พราหมณ์มีจิตเลื่อมใสอย่างยิ่งด้วยฤทธิ์เป็นต้นของพระผู้มีพระภาค จึงทูลขอบรรพชาด้วยศรัทธาโดยดำริว่า "แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงสละราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิแล้วทรงผนวช ไฉนเราเล่าจะบวชไม่ได้" และเมื่อปรารถนาความเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในบรรพชานั้น จึงทูลขออุปสมบทด้วยปัญญา. ส่วนที่เหลือชัดเจนดีแล้ว.

එකො වූපකට්ඨොතිආදීසු පන එකො කායවිවෙකෙන, වූපකට්ඨො චිත්තවිවෙකෙන, අප්පමත්තො කම්මට්ඨානෙ සතිඅවිජහනෙන, ආතාපී කායිකචෙතසිකවීරියසඞ්ඛාතෙන ආතාපෙන, පහිතත්තො කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය විහරන්තො අඤ්ඤතරඉරියාපථවිහාරෙන. න චිරස්සෙවාති පබ්බජ්ජං උපාදාය වුච්චති. කුලපුත්තාති දුවිධා කුලපුත්තා, ජාතිකුලපුත්තා, ආචාරකුලපුත්තා ච. අයං පන උභයථාපි කුලපුත්තො. අගාරස්මාති ඝරා. අගාරානං හිතං අගාරියං කසිගොරක්ඛාදිකුටුම්බපොසනකම්මං වුච්චති. නත්ථි එත්ථ අගාරියන්ති අනගාරියං, පබ්බජ්ජායෙතං අධිවචනං පබ්බජන්තීති උපගච්ඡන්ති උපසඞ්කමන්ති. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානං, අරහත්තඵලන්ති වුත්තං හොති. තස්ස හි අත්ථාය කුලපුත්තා පබ්බජන්ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයං ඤත්වාති අත්ථො. උපසම්පජ්ජ විහාසීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා වා විහාසි. එවං විහරන්තො ච ඛීණා ජාති…පෙ… අබ්භඤ්ඤාසි. එතෙනස්ස පච්චවෙක්ඛණභූමිං දස්සෙති.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Eko vūpakaṭṭho (ผู้เดียว สงัด) นั้น บทว่า eko (ผู้เดียว) หมายถึง ด้วยกายวิเวก, บทว่า vūpakaṭṭho (สงัด) หมายถึง ด้วยจิตตวิเวก, บทว่า appamatto (ไม่ประมาท) หมายถึง ด้วยการไม่ละเว้นสติในกรรมฐาน, บทว่า ātāpī (มีความเพียร) หมายถึง ด้วยความเพียรที่เรียกว่าความเพียรทางกายและทางใจ, บทว่า pahitatto (มีตนส่งไปแล้ว) หมายถึง ด้วยความไม่เยื่อใยในกายและชีวิต อยู่ด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า Na cirasseva (ไม่นานนัก) ท่านกล่าวหมายถึงบรรพชา บทว่า Kulaputtā (กุลบุตร) กุลบุตรมี ๒ อย่าง คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร แต่ท่านผู้นี้เป็นกุลบุตรทั้งสองอย่าง บทว่า Agārasmā (จากเรือน) หมายถึง จากบ้าน ประโยชน์ของคฤหัสถ์ ชื่อว่า อคาริยะ ได้แก่ กรรมคือการเลี้ยงดูครอบครัว มีการทำนาและการเลี้ยงโคเป็นต้น ท่านเรียกว่า อคาริยะ อคาริยะนั้นไม่มีในภาวะนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อนาคาริยะ คำว่า อนาคาริยะ นี้เป็นชื่อของบรรพชา บทว่า pabbajanti (ย่อมบวช) หมายถึง ย่อมเข้าไป ย่อมเข้าไปใกล้ บทว่า Tadanuttaraṃ (ซึ่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น) คือ พรหมจรรย์นั้นยอดเยี่ยม บทว่า Brahmacariyapariyosānaṃ (มีพรหมจรรย์เป็นที่สุด) หมายถึง ที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ ได้แก่ อรหัตผล จริงอยู่ กุลบุตรทั้งหลายย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่พระอรหัตผลนั้น บทว่า Diṭṭheva dhamme (ในธรรมอันตนเห็นแล้ว) หมายถึง ในอัตภาพนั้นนั่นเอง บทว่า Sayaṃ abhiññā sacchikatvā (กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง) มีความหมายว่า กระทำให้ประจักษ์ด้วยปัญญาของตนเอง รู้โดยไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่น บทว่า Upasampajja vihāsi (เข้าถึงอยู่) หมายถึง บรรลุแล้ว หรือทำให้บริบูรณ์แล้วอยู่ และเมื่ออยู่อย่างนี้ ก็ได้รู้ชัดว่า... ชาติสิ้นแล้ว...ฯลฯ... ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงภูมิแห่งปัจจเวกขณญาณของท่าน

කතමා [Pg.142] පනස්ස ජාති ඛීණා, කථඤ්ච නං අබ්භඤ්ඤාසීති? වුච්චතෙ – න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා පුබ්බෙව ඛීණත්තා, න අනාගතා අනාගතෙ වායාමාභාවතො, න පච්චුප්පන්නා විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා. තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිං අපටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො ජානාති.

ก็ชาติของท่านสิ้นไปแล้วคือชาติไหน และท่านรู้ชัดซึ่งชาตินั้นอย่างไร? ตอบว่า - ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วก่อนหน้านั้น, ชาติในอนาคตก็ยังไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต, ชาติในปัจจุบันก็ยังไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่ แต่ชาติใด อันมีขันธ์ ๑, ๔, ๕ เป็นประเภท ที่จะพึงเกิดขึ้นในภพที่มีขันธ์ ๑, ๔, ๕ เพราะยังไม่ได้เจริญมรรค ชาตินั้นสิ้นไปแล้ว ด้วยการถึงซึ่งความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา เพราะได้เจริญมรรคแล้ว ท่านพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคแล้ว เมื่อรู้ว่า แม้กรรมที่ยังมีอยู่เมื่อไม่มีกิเลสแล้ว ย่อมไม่มีปฏิสนธิในภพต่อไป จึงรู้ชัดซึ่งความสิ้นไปแห่งชาตินั้น

වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියභාවනාවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ඉදානි පුන ඉත්ථභාවාය එවං සොළසකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනා නත්ථීති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො, ඉමස්මා එවංපකාරා ඉදානි වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං නත්ථි. ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකො රුක්ඛො වියාති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරොති එකො. අරහතන්ති අරහන්තානං. මහාසාවකානං අබ්භන්තරො ආයස්මා භාරද්වාජො අහොසීති අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායොති.

บทว่า Vusitaṃ (อยู่จบแล้ว) มีความหมายว่า อยู่แล้ว อยู่จบแล้ว, ทำแล้ว ประพฤติแล้ว ทำให้สำเร็จแล้ว บทว่า Brahmacariyaṃ (พรหมจรรย์) หมายถึง มรรคพรหมจรรย์ บทว่า Kataṃ karaṇīyaṃ (กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว) มีความหมายว่า กิจ ๑๖ อย่างในสัจจะ ๔ ด้วยมรรค ๔ โดยนัยแห่งการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ ได้ทำสำเร็จแล้ว บทว่า Nāparaṃ itthattāya (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ บัดนี้ การเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อกิจ ๑๖ อย่าง หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มี อีกนัยหนึ่ง บทว่า itthattāya หมายถึง จากความเป็นอย่างนี้ คือ จากสันตติแห่งขันธ์ที่ดำเนินไปอยู่ในบัดนี้ สันตติแห่งขันธ์อื่นที่มีประเภทอย่างนี้ต่อไปอีกย่อมไม่มี ท่านรู้ชัดว่า ก็ขันธ์ ๕ เหล่านี้ อันเรากำหนดรู้แล้วตั้งอยู่ ดุจต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว บทว่า Aññataro หมายถึง ผู้หนึ่ง บทว่า Arahataṃ หมายถึง แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย ได้ยินว่า อธิปรายในที่นี้คือ ท่านผู้มีอายุภารทวาชะได้เป็นผู้หนึ่งในบรรดามหาสาวกทั้งหลาย

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนากสิภารทวาชสูตร จบแล้ว

5. චුන්දසුත්තවණ්ණනා

๕. พรรณนาจุนทสูตร

83. පුච්ඡාමි මුනිං පහූතපඤ්ඤන්ති චුන්දසුත්තං. කා උප්පත්ති? සඞ්ඛෙපතො තාව අත්තජ්ඣාසයපරජ්ඣාසයඅට්ඨුප්පත්තිපුච්ඡාවසිකභෙදතො චතූසු උප්පත්තීසු ඉමස්ස සුත්තස්ස පුච්ඡාවසිකා උප්පත්ති. විත්ථාරතො පන එකං සමයං භගවා මල්ලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන පාවා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා පාවායං විහරති චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස අම්බවනෙ. ඉතො පභුති යාව ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන චුන්දස්ස [Pg.143] කම්මාරපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති (දී. නි. 2.189), තාව සුත්තෙ ආගතනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

๘๓. จุนทสูตร มีคำขึ้นต้นว่า Pucchāmi muniṃ pahūtapaññaṃ มีอุปปัตติ (เรื่องเกิดขึ้น) อย่างไร? โดยย่อก่อน ในบรรดาอุปปัตติ ๔ อย่าง คือ อัตตัชฌาสัย ปรัชฌาสัย อัฏฐุปปัตติ และปุจฉาวสิกะ สูตรนี้มีอุปปัตติเป็นปุจฉาวสิกะ แต่โดยพิสดาร สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงเมืองปาวา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะ บุตรของนายช่างทอง ในเมืองปาวา จำเดิมแต่นี้ไป จนถึงข้อความว่า ‘ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวรในเวลาเช้า พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของนายจุนทะ บุตรของนายช่างทอง ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้’ (ที.นิ. ๒.๑๘๙) พึงขยายความตามนัยที่มาในพระสูตรนั่นเทียว

එවං භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං නිසින්නෙ භගවති චුන්දො කම්මාරපුත්තො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තො බ්‍යඤ්ජනසූපාදිගහණත්ථං භික්ඛූනං සුවණ්ණභාජනානි උපනාමෙසි. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ කෙචි භික්ඛූ සුවණ්ණභාජනානි පටිච්ඡිංසු කෙචි න පටිච්ඡිංසු. භගවතො පන එකමෙව භාජනං අත්තනො සෙලමයං පත්තං, දුතියභාජනං බුද්ධා න ගණ්හන්ති. තත්ථ අඤ්ඤතරො පාපභික්ඛු සහස්සග්ඝනකං සුවණ්ණභාජනං අත්තනො භොජනත්ථාය සම්පත්තං ථෙය්‍යචිත්තෙන කුඤ්චිකත්ථවිකාය පක්ඛිපි. චුන්දො පරිවිසිත්වා හත්ථපාදං ධොවිත්වා භගවන්තං නමස්සමානො භික්ඛුසඞ්ඝං ඔලොකෙන්තො තං භික්ඛුං අද්දස, දිස්වා ච පන අපස්සමානො විය හුත්වා න නං කිඤ්චි අභණි භගවති ථෙරෙසු ච ගාරවෙන, අපිච ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකානං වචනපථො මා අහොසී’’ති. සො ‘‘කිං නු ඛො සංවරයුත්තායෙව සමණා, උදාහු භින්නසංවරා ඊදිසාපි සමණා’’ති ඤාතුකාමො සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘පුච්ඡාමි මුනි’’න්ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์อย่างนี้แล้ว นายจุนทะ บุตรของนายช่างทอง เมื่ออังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ได้น้อมถวายภาชนะทองคำแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อรับแกงและกับข้าวเป็นต้น เมื่อสิกขาบทยังมิได้ทรงบัญญัติ ภิกษุบางพวกรับภาชนะทองคำ บางพวกไม่รับ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงมีภาชนะเพียงใบเดียวคือบาตรศิลาของพระองค์เอง พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงรับภาชนะใบที่สอง ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุชั่วรูปหนึ่งได้ใส่ภาชนะทองคำมีค่าหนึ่งพัน ซึ่งมาถึงเพื่อเป็นของฉันของตน ลงในย่ามลูกกุญแจด้วยจิตคิดจะลัก นายจุนทะอังคาสเสร็จแล้ว ล้างมือและเท้า ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค เมื่อแลดูภิกษุสงฆ์ ได้เห็นภิกษุรูปนั้น แต่ครั้นเห็นแล้ว ก็ทำเป็นเหมือนไม่เห็น ไม่ได้กล่าวอะไรกับภิกษุรูปนั้น ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาคและในพระเถระทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง (ไม่ได้กล่าวอะไร) ด้วยคิดว่า ‘อย่าได้เป็นช่องทางให้พวกมิจฉาทิฏฐิกล่าวติเตียนได้เลย’ เขาปรารถนาจะทราบว่า ‘สมณะคือผู้ที่ประกอบด้วยความสังวรเท่านั้นหรือ หรือว่าแม้ผู้มีความสังวรแตกแล้วเช่นนี้ก็เป็นสมณะด้วย’ ดังนั้น ในเวลาเย็นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วได้ทูลถามว่า ‘ข้าพระองค์ขอทูลถามพระมุนี’ ดังนี้

තත්ථ පුච්ඡාමීති ඉදං ‘‘තිස්සො පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා’’තිආදිනා (චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12) නයෙන නිද්දෙසෙ වුත්තනයමෙව. මුනින්ති එතම්පි ‘‘මොනං වුච්චති ඤාණං. යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි, තෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො මුනි, මොනප්පත්තොති, තීණි මොනෙය්‍යානි කායමොනෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (මහානි. 14) නයෙන තත්ථෙව වුත්තනයමෙව. අයම්පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. පුච්ඡාමීති ඔකාසං කාරෙන්තො මුනින්ති මුනිමුනිං භගවන්තං ආලපති. පහූතපඤ්ඤන්තිආදීනි ථුතිවචනානි, තෙහි තං මුනිං ථුනාති. තත්ථ පහූතපඤ්ඤන්ති විපුලපඤ්ඤං. ඤෙය්‍යපරියන්තිකත්තා චස්ස විපුලතා වෙදිතබ්බා. ඉති චුන්දො කම්මාරපුත්තොති ඉදං ද්වයං ධනියසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ඉතො පරං පන එත්තකම්පි අවත්වා සබ්බං වුත්තනයං ඡඩ්ඩෙත්වා අවුත්තනයමෙව වණ්ණයිස්සාම.

ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า pucchāmi นี้ มีนัยดังที่ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์นิทเทส โดยนัยเป็นต้นว่า “ปุจฉามี ๓ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา” (จูฬนิ. ปุณณกมาณวปุจฉานิทเทส ๑๒) นั่นเทียว. แม้บทว่า muni นี้ ก็มีนัยดังที่ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์นิทเทสนั้นนั่นเทียว โดยนัยเป็นต้นว่า “ญาณเรียกว่าโมนะ ปัญญาใดเป็นเครื่องรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิ, ผู้ประกอบด้วยญาณนั้นชื่อว่ามุนี, ชื่อว่าผู้ถึงแล้วซึ่งโมนะ, โมเนยยะ ๓ อย่าง คือ กายโมเนยยะ” (มหานิ. ๑๔). ส่วนนี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้. (นายจุนทะ) เมื่อกระทำการขอโอกาสด้วยคำว่า pucchāmi ย่อมเรียกพระผู้มีพระภาคผู้เป็นมุนีด้วยคำว่า muni. บทเป็นต้นว่า pahūtapañña เป็นคำสรรเสริญ (นายจุนทะ) ย่อมสรรเสริญพระมุนีนั้นด้วยบทเหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า pahūtapaññaṃ คือ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. และความที่พระองค์มีปัญญากว้างขวาง พึงทราบได้เพราะความที่เญยยธรรมมีที่สุด. สองบทนี้ว่า iti cundo kammāraputto มีนัยดังที่ท่านกล่าวไว้แล้วในธนิยสูตรนั่นเทียว. แต่ต่อจากนี้ไป (ข้าพเจ้า) จะไม่กล่าวแม้เพียงเท่านี้ ละนัยที่กล่าวแล้วทั้งหมด จักพรรณนาเฉพาะนัยที่ยังมิได้กล่าวเท่านั้น.

බුද්ධන්ති තීසු බුද්ධෙසු තතියබුද්ධං. ධම්මස්සාමින්ති මග්ගධම්මස්ස ජනකත්තා පුත්තස්සෙව පිතරං අත්තනා උප්පාදිතසිප්පායතනාදීනං විය ච ආචරියං ධම්මස්ස සාමිං, ධම්මිස්සරං ධම්මරාජං ධම්මවසවත්තින්ති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං –

บทว่า buddhaṃ คือ พระพุทธเจ้าองค์ที่สามในบรรดาพระพุทธเจ้า ๓ ประเภท. บทว่า dhammassāmiṃ มีเนื้อความว่า ผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรม ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นราชาแห่งธรรม ผู้ยังธรรมให้เป็นไปในอำนาจ เพราะความเป็นผู้ให้มรรคธรรมเกิดขึ้น เหมือนบิดาของผู้เป็นบุตร และเหมือนอาจารย์ของผู้ให้ศิลปวิทยาเป็นต้นที่ตนให้เกิดขึ้น. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘සො [Pg.144] හි, බ්‍රාහ්මණ, භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා, අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා, මග්ගඤ්ඤූ, මග්ගවිදූ, මග්ගකොවිදො. මග්ගානුගා ච පන එතරහි සාවකා විහරන්ති පච්ඡා සමන්නාගතා’’ති (ම. නි. 3.79).

“ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่มี ให้มีขึ้น เป็นผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ส่วนในบัดนี้ เหล่าสาวกเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วในภายหลัง” (ม. นิ. ๓.๗๙).

වීතතණ්හන්ති විගතකාමභවවිභවතණ්හං. ද්විපදුත්තමන්ති ද්විපදානං උත්තමං. තත්ථ කිඤ්චාපි භගවා න කෙවලං ද්විපදුත්තමො එව, අථ ඛො යාවතා සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා…පෙ… නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තෙසං සබ්බෙසං උත්තමො. අථ ඛො උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන ද්විපදුත්තමොත්වෙව වුච්චති. ද්විපදා හි සබ්බසත්තානං උක්කට්ඨා චක්කවත්තිමහාසාවකපච්චෙකබුද්ධානං තත්ථ උප්පත්තිතො, තෙසඤ්ච උත්තමොති වුත්තෙ සබ්බසත්තුත්තමොති වුත්තොයෙව හොති. සාරථීනං පවරන්ති සාරෙතීති සාරථි, හත්ථිදමකාදීනමෙතං අධිවචනං. තෙසඤ්ච භගවා පවරො අනුත්තරෙන දමනෙන පුරිසදම්මෙ දමෙතුං සමත්ථභාවතො. යථාහ –

บทว่า vītataṇhaṃ คือ ผู้มีกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหาไปปราศแล้ว. บทว่า dvipaduttamaṃ คือ ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า. ในบทนั้น แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะมิใช่เป็นเพียงผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้าเท่านั้น แต่โดยที่แท้ สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด คือ สัตว์ไม่มีเท้าก็ตาม สัตว์สองเท้าก็ตาม... สัตว์ผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ก็ตาม พระองค์ทรงเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด. แต่โดยที่แท้ โดยอรรถว่าเป็นการกำหนดส่วนที่เลิศที่สุด ท่านจึงเรียกว่า dvipaduttamo (ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า) นั่นเทียว. เพราะว่า สัตว์สองเท้าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะการอุบัติขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ พระมหาสาวก และพระปัจเจกพุทธเจ้าในกำเนิดนั้น และเมื่อกล่าวว่า พระองค์ทรงสูงสุดกว่าสัตว์สองเท้าเหล่านั้น ก็ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วว่า ทรงสูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวงนั่นเอง. บทว่า sārathīnaṃ pavaraṃ คือ ผู้ที่ฝึกได้ ชื่อว่า สารถี คำนี้เป็นชื่อของนายหัตถาจารย์เป็นต้น. และพระผู้มีพระภาคทรงประเสริฐกว่าสารถีเหล่านั้น เพราะทรงสามารถในการฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้ด้วยการฝึกอันยอดเยี่ยม. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘හත්ථිදමකෙන, භික්ඛවෙ, හත්ථිදම්මො සාරිතො එකං එව දිසං ධාවති පුරත්ථිමං වා පච්ඡිමං වා උත්තරං වා දක්ඛිණං වා. අස්සදමකෙන, භික්ඛවෙ, අස්සදම්මො…පෙ… ගොදමකෙන, භික්ඛවෙ, ගොදම්මො…පෙ… දක්ඛිණං වා. තථාගතෙන හි, භික්ඛවෙ, අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන පුරිසදම්මො සාරිතො අට්ඨ දිසා විධාවති, රූපී රූපානි පස්සති, අයමෙකා දිසා…පෙ… සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමී දිසා’’ති (ම. නි. 3.312).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างที่ควรฝึก อันนายหัตถาจารย์ฝึกแล้ว ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น คือ ทิศตะวันออก หรือทิศตะวันตก หรือทิศเหนือ หรือทิศใต้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้าที่ควรฝึก อันนายอัศวอาจารย์ฝึกแล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โคที่ควรฝึก อันนายโคบาลฝึกแล้ว... หรือทิศใต้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุรุษที่ควรฝึก อันตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าฝึกแล้ว ย่อมวิ่งไปในทิศทั้ง ๘ คือ ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นทิศที่หนึ่ง... เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นทิศที่แปด” (ม. นิ. ๓.๓๑๒).

කතීති අත්ථප්පභෙදපුච්ඡා. ලොකෙති සත්තලොකෙ. සමණාති පුච්ඡිතබ්බඅත්ථනිදස්සනං. ඉඞ්ඝාති යාචනත්ථෙ නිපාතො. තදිඞ්ඝාති තෙ ඉඞ්ඝ. බ්‍රූහීති ආචික්ඛ කථයස්සූති.

บทว่า kati เป็นคำถามถึงประเภทแห่งเนื้อความ. บทว่า loke คือ ในสัตวโลก. บทว่า samaṇā เป็นบทแสดงเนื้อความที่พึงถาม. บทว่า iṅgha เป็นนิบาตในอรรถว่าขอร้อง. บทว่า tadiṅgha คือ เพราะเหตุนั้น ขอเชิญเถิด. บทว่า brūhi คือ โปรดบอก โปรดกล่าวเถิด.

84. එවං වුත්තෙ භගවා චුන්දං කම්මාරපුත්තං ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසලං, කිං අකුසල’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.296) නයෙන ගිහිපඤ්හං අපුච්ඡිත්වා සමණපඤ්හං පුච්ඡන්තං දිස්වා ආවජ්ජෙන්තො ‘‘තං පාපභික්ඛුං සන්ධාය අයං පුච්ඡතී’’ති ඤත්වා තස්ස අඤ්ඤත්‍ර වොහාරමත්තා අස්සමණභාවං දීපෙන්තො ආහ ‘‘චතුරො සමණා’’ති. තත්ථ චතුරොති සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො. සමණාති කදාචි [Pg.145] භගවා තිත්ථියෙ සමණවාදෙන වදති; යථාහ – ‘‘යානි තානි පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං වතකොතූහලමඞ්ගලානී’’ති (ම. නි. 1.407). කදාචි පුථුජ්ජනෙ; යථාහ – ‘‘සමණා සමණාති ඛො, භික්ඛවෙ, ජනො සඤ්ජානාතී’’ති (ම. නි. 1.435). කදාචි සෙක්ඛෙ; යථාහ – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; දී. නි. 2.214; අ. නි. 4.241). කදාචි ඛීණාසවෙ; යථාහ – ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438). කදාචි අත්තානංයෙව; යථාහ – ‘‘සමණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85). ඉධ පන තීහි පදෙහි සබ්බෙපි අරියෙ සීලවන්තං පුථුජ්ජනඤ්ච, චතුත්ථෙන ඉතරං අස්සමණම්පි භණ්ඩුං කාසාවකණ්ඨං කෙවලං වොහාරමත්තකෙන සමණොති සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘චතුරො සමණා’’ති ආහ. න පඤ්චමත්ථීති ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ වොහාරමත්තකෙන පටිඤ්ඤාමත්තකෙනාපි පඤ්චමො සමණො නාම නත්ථි.

๘๔. เมื่อ (นายจุนทะ) กล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงเห็นนายจุนทะบุตรนายช่างทอง ไม่ทูลถามปัญหาของคฤหัสถ์โดยนัยเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล” (ม. นิ. ๓.๒๙๖) แต่ทูลถามปัญหาของสมณะ เมื่อทรงพิจารณาจึงทรงทราบว่า “ผู้นี้หมายถึงภิกษุชั่วนั้นแล้วถาม” เมื่อจะทรงแสดงความเป็นอสัตบุรุษของภิกษุนั้น เว้นจากความเป็นสมณะเพียงแค่ชื่อเรียก จึงตรัสว่า “สมณะมี ๔ จำพวก”. ในบทเหล่านั้น บทว่า caturo เป็นการกำหนดจำนวน. บทว่า samaṇā คือ บางครั้งพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกพวกเดียรถีย์ด้วยคำว่าสมณะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “วัตรและมงคลตื่นข่าวของสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่านั้น” (ม. นิ. ๑.๔๐๗). บางครั้งตรัสเรียกปุถุชน ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนย่อมรู้จักกันว่า สมณะ สมณะ” (ม. นิ. ๑.๔๓๕). บางครั้งตรัสเรียกพระเสขะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในที่นี้ สมณะที่สองมีในที่นี้” (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อํ. นิ. ๔.๒๔๑). บางครั้งตรัสเรียกพระขีณาสพ ดังที่ตรัสไว้ว่า “บุคคลเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” (ม. นิ. ๑.๔๓๘). บางครั้งตรัสเรียกพระองค์เอง ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่าสมณะนี้ เป็นชื่อของตถาคต” (อํ. นิ. ๘.๘๕). แต่ในที่นี้ พระองค์ทรงรวบรวมพระอริยบุคคลทั้งหมดและปุถุชนผู้มีศีลด้วย ๓ บท (แรก) และด้วยบทที่ ๔ ทรงรวบรวมบุคคลนอกนี้ แม้มิใช่สมณะ แต่เป็นคนหัวโล้น มีผ้ากาสาวะพันคอ ว่าเป็นสมณะเพียงแค่ชื่อเรียกเท่านั้น แล้วตรัสว่า “สมณะมี ๔ จำพวก”. บทว่า na pañcamatthi คือ ในพระธรรมวินัยนี้ สมณะชื่อว่าจำพวกที่ ๕ แม้เพียงแค่ชื่อเรียก หรือเพียงแค่การปฏิญาณ ย่อมไม่มี.

තෙ තෙ ආවිකරොමීති තෙ චතුරො සමණෙ තව පාකටෙ කරොමි. සක්ඛිපුට්ඨොති සම්මුඛා පුච්ඡිතො. මග්ගජිනොති මග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ විජිතාවීති අත්ථො. මග්ගදෙසකොති පරෙසං මග්ගං දෙසෙතා. මග්ගෙ ජීවතීති සත්තසු සෙක්ඛෙසු යො කොචි සෙක්ඛො අපරියොසිතමග්ගවාසත්තා ලොකුත්තරෙ, සීලවන්තපුථුජ්ජනො ච ලොකියෙ මග්ගෙ ජීවති නාම, සීලවන්තපුථුජ්ජනො වා ලොකුත්තරමග්ගනිමිත්තං ජීවනතොපි මග්ගෙ ජීවතීති වෙදිතබ්බො. යො ච මග්ගදූසීති යො ච දුස්සීලො මිච්ඡාදිට්ඨි මග්ගපටිලොමාය පටිපත්තියා මග්ගදූසකොති අත්ථො.

บทว่า `Te te āvikaromi` ความว่า เราจักกระทำสมณะ ๔ จำพวกเหล่านั้นให้ปรากฏแก่เธอ. บทว่า `Sakkhipuṭṭho` ความว่า ผู้ถูกถามเฉพาะหน้า. บทว่า `Maggajino` ความว่า ผู้ชนะกิเลสทั้งปวงด้วยมรรค. บทว่า `Maggadesako` ความว่า ผู้แสดงมรรคแก่ผู้อื่น. บทว่า `Magge jīvati` ความว่า พระเสขะองค์ใดองค์หนึ่งในพระเสขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ (ดำเนินชีวิต) ในโลกุตตรมรรค เพราะยังดำเนินอยู่ในมรรคที่ยังไม่สิ้นสุด และปุถุชนผู้มีศีล ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ (ดำเนินชีวิต) ในโลกิยมรรค หรือพึงทราบว่า ปุถุชนผู้มีศีล ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ (ดำเนินชีวิต) ในมรรค แม้เพราะอาศัยโลกุตตรมรรคเป็นอยู่. บทว่า `Yo ca maggadūsī` ความว่า ผู้ทุศีลใด ชื่อว่าผู้ประทุษร้ายมรรค ด้วยการปฏิบัติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมรรคคือมิจฉาทิฏฐิ.

85. ‘‘ඉමෙ තෙ චතුරො සමණා’’ති එවං භගවතා සඞ්ඛෙපෙන උද්දිට්ඨෙ චතුරො සමණෙ ‘‘අයං නාමෙත්ථ මග්ගජිනො, අයං මග්ගදෙසකො, අයං මග්ගෙ ජීවති, අයං මග්ගදූසී’’ති එවං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තො පුන පුච්ඡිතුං චුන්දො ආහ ‘‘කං මග්ගජින’’න්ති. තත්ථ මග්ගෙ ජීවති මෙති යො සො මග්ගෙ ජීවති, තං මෙ බ්‍රූහි පුට්ඨොති. සෙසං පාකටමෙව.

๘๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสมณะ ๔ จำพวกโดยย่ออย่างนี้ว่า "เหล่านี้คือสมณะ ๔ จำพวกของเธอ" นายจุนทะไม่สามารถจะตรัสรู้ได้อย่างนี้ว่า "ในสมณะเหล่านี้ องค์นี้ชื่อว่ามัคคชินะ องค์นี้ชื่อว่ามัคคเทศก์ องค์นี้ชื่อว่าผู้เป็นอยู่ในมรรค องค์นี้ชื่อว่าผู้ประทุษร้ายมรรค" จึงได้ทูลถามอีกครั้งว่า "พระองค์ตรัสเรียกใครว่ามัคคชินะ". ในบทเหล่านั้น บทว่า `magge jīvati me` ความว่า ผู้ใดเป็นอยู่ในมรรค ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถาม โปรดตรัสบอกผู้นั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด. บทที่เหลือชัดเจนดีแล้ว.

86. ඉදානිස්ස භගවා චතුරොපි සමණෙ චතූහි ගාථාහි නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘යො තිණ්ණකථංකථො විසල්ලො’’ති. තත්ථ තිණ්ණකථංකථො විසල්ලොති එතං උරගසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. අයං පන විසෙසො. යස්මා ඉමාය ගාථාය මග්ගජිනොති බුද්ධසමණො අධිප්පෙතො, තස්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන [Pg.146] කථංකථාපතිරූපකස්ස සබ්බධම්මෙසු අඤ්ඤාණස්ස තිණ්ණත්තාපි ‘‘තිණ්ණකථංකථො’’ති වෙදිතබ්බො. පුබ්බෙ වුත්තනයෙන හි තිණ්ණකථංකථාපි සොතාපන්නාදයො පච්චෙකබුද්ධපරියොසානා සකදාගාමිවිසයාදීසු බුද්ධවිසයපරියොසානෙසු පටිහතඤාණප්පභාවත්තා පරියායෙන අතිණ්ණකථංකථාව හොන්ති. භගවා පන සබ්බප්පකාරෙන තිණ්ණකථංකථොති. නිබ්බානාභිරතොති නිබ්බානෙ අභිරතො, ඵලසමාපත්තිවසෙන සදා නිබ්බානනින්නචිත්තොති අත්ථො. තාදිසො ච භගවා. යථාහ –

๘๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงจำแนกสมณะทั้ง ๔ ด้วยคาถา ๔ คาถา จึงตรัสว่า "ผู้ใดข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากลูกศร". ในบทเหล่านั้น บทว่า `tiṇṇakathaṃkatho visallo` มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในอุรคสูตรนั่นเทียว. แต่นี้เป็นข้อพิเศษ. เพราะว่าในคาถานี้ ทรงประสงค์เอาพระพุทธสมณะว่า เป็นมัคคชินะ ฉะนั้น พึงทราบว่า "เป็นผู้ข้ามความสงสัยได้" แม้เพราะทรงข้ามพ้นอวิชชาในธรรมทั้งปวง อันมีลักษณะเป็นความสงสัยได้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ. จริงอยู่ ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน แม้พระโสดาบันเป็นต้นจนถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้โดยปริยาย เพราะพระญาณยังถูกขัดขวางในวิสัยของพระสกทาคามีเป็นต้น จนถึงวิสัยของพระพุทธเจ้า. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้โดยประการทั้งปวง. บทว่า `Nibbānābhirato` ความว่า ผู้ยินดียิ่งในพระนิพพาน หมายความว่า มีพระทัยน้อมไปในพระนิพพานเสมอด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นเช่นนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්සා එව කථාය පරියොසානෙ, තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි, සන්නිසාදෙමි, එකොදිං කරොමි, සමාදහාමී’’ති (ම. නි. 1.387).

"อัคคิเวสสนะ เรานั้นแล ในตอนท้ายของถ้อยคำนั้นนั่นเอง ย่อมตั้งจิตไว้ภายใน ให้จิตแน่วแน่ กระทำจิตให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งจิตมั่นในสมาธินิมิตอันมีในเบื้องก่อนนั้นนั่นเอง" (ม.นิ. ๑.๓๘๗).

අනානුගිද්ධොති කඤ්චි ධම්මං තණ්හාගෙධෙන අනනුගිජ්ඣන්තො. ලොකස්ස සදෙවකස්ස නෙතාති ආසයානුසයානුලොමෙන ධම්මං දෙසෙත්වා පාරායනමහාසමයාදීසු අනෙකෙසු සුත්තන්තෙසු අපරිමාණානං දෙවමනුස්සානං සච්චපටිවෙධසම්පාදනෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස නෙතා, ගමයිතා, තාරෙතා, පාරං සම්පාපෙතාති අත්ථො. තාදින්ති තාදිසං යථාවුත්තප්පකාරලොකධම්මෙහි නිබ්බිකාරන්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

บทว่า `Anānugiddho` ความว่า ไม่ทรงกำหนัดติดในธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยความอยากคือตัณหา. บทว่า `Lokassa sadevakassa netā` ความว่า ทรงเป็นผู้นำ เป็นผู้ให้ถึง เป็นผู้ให้ข้าม เป็นผู้ให้บรรลุฝั่ง (คือพระนิพพาน) แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ด้วยการทำให้เทวดาและมนุษย์ประมาณมิได้สำเร็จการแทงตลอดสัจจะ ในพระสูตรทั้งหลายเป็นอันมาก มีปารายนวรรคและมหาสมัยสูตรเป็นต้น โดยทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยและอนุสัย. บทว่า `Tādiṃ` ความว่า ผู้เป็นเช่นนั้น คือผู้ไม่หวั่นไหวในโลกธรรมทั้งหลายดังที่กล่าวมาแล้ว. บทที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว.

87. එවං භගවා ඉමාය ගාථාය ‘‘මග්ගජින’’න්ති බුද්ධසමණං නිද්දිසිත්වා ඉදානි ඛීණාසවසමණං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘පරමං පරමන්තී’’ති. තත්ථ පරමං නාම නිබ්බානං, සබ්බධම්මානං අග්ගං උත්තමන්ති අත්ථො. පරමන්ති යොධ ඤත්වාති තං පරමං පරමමිච්චෙව යො ඉධ සාසනෙ ඤත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. අක්ඛාති විභජතෙ ඉධෙව ධම්මන්ති නිබ්බානධම්මං අක්ඛාති, අත්තනා පටිවිද්ධත්තා පරෙසං පාකටං කරොති ‘‘ඉදං නිබ්බාන’’න්ති, මග්ගධම්මං විභජති ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. උභයම්පි වා උග්ඝටිතඤ්ඤූනං සඞ්ඛෙපදෙසනාය ආචික්ඛති, විපඤ්චිතඤ්ඤූනං විත්ථාරදෙසනාය විභජති. එවං ආචික්ඛන්තො විභජන්තො ච ‘‘ඉධෙව සාසනෙ අයං ධම්මො, න ඉතො බහිද්ධා’’ති සීහනාදං නදන්තො අක්ඛාති ච විභජති ච. තෙන වුත්තං ‘‘අක්ඛාති විභජතෙ ඉධෙව ධම්ම’’න්ති. තං කඞ්ඛඡිදං මුනිං අනෙජන්ති තං එවරූපං චතුසච්චපටිවෙධෙන අත්තනො, දෙසනාය ච පරෙසං කඞ්ඛච්ඡෙදනෙන කඞ්ඛච්ඡිදං[Pg.147], මොනෙය්‍යසමන්නාගමෙන මුනිං, එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අභාවතො අනෙජං දුතියං භික්ඛුනමාහු මග්ගදෙසින්ති.

๘๗. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระพุทธสมณะว่าเป็น "มัคคชินะ" ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระขีณาสพสมณะ จึงตรัสว่า "ปรมํ ปรมํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าปรมะ ได้แก่พระนิพพาน ความว่า เป็นธรรมอันเลิศ ประเสริฐสุดแห่งธรรมทั้งปวง. บทว่า `Paramanti yodha ñatvā` ความว่า ผู้ใดในศาสนานี้ รู้แจ้งธรรมอันสูงสุดนั้นว่าเป็นธรรมอันสูงสุด ด้วยปัจจเวกขณญาณ. บทว่า `Akkhāti vibhajate idheva dhammaṃ` ความว่า ย่อมบอกคือนิพพานธรรม ทำให้ธรรมที่ตนแทงตลอดแล้วปรากฏแก่ผู้อื่นว่า "นี้คือนิพพาน" ย่อมจำแนกมรรคธรรมว่า "เหล่านี้คือสติปัฏฐาน ๔... (ละ)... อริยมรรคมีองค์ ๘". อีกอย่างหนึ่ง ย่อมบอก (โดยย่อ) แก่บุคคลประเภทอุคฆฏิตัญญู ย่อมจำแนก (โดยพิสดาร) แก่บุคคลประเภทวิปัญจิตัญญู. เมื่อบอกและจำแนกอยู่อย่างนี้ ก็ย่อมบันลือสีหนาทว่า "ธรรมนี้มีอยู่แต่ในศาสนานี้เท่านั้น ไม่มีในศาสนาอื่น" แล้วบอกและจำแนก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ย่อมบอก ย่อมจำแนกธรรมในศาสนานี้เท่านั้น". บทว่า `Taṃ kaṅkhachidaṃ muniṃ anejaṃ` ความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงภิกษุผู้มีลักษณะเช่นนั้น ผู้ตัดความสงสัยได้เพราะแทงตลอดจตุราริยสัจด้วยตนเอง และเพราะตัดความสงสัยของผู้อื่นด้วยเทศนา ว่าเป็นผู้ตัดความสงสัย (กังขัจฉิทะ) ผู้เป็นมุนีเพราะประกอบด้วยโมเนยยธรรม (ปัญญา) ผู้ไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าเอชา (ความหวั่นไหว) ว่าเป็นภิกษุจำพวกที่สอง ผู้แสดงมรรค.

88. එවං ඉමාය ගාථාය සයං අනුත්තරං මග්ගං උප්පාදෙත්වා දෙසනාය අනුත්තරො මග්ගදෙසී සමානොපි දූතමිව ලෙඛවාචකමිව ච රඤ්ඤො අත්තනො සාසනහරං සාසනජොතකඤ්ච ‘‘මග්ගදෙසි’’න්ති ඛීණාසවසමණං නිද්දිසිත්වා ඉදානි සෙක්ඛසමණඤ්ච සීලවන්තපුථුජ්ජනසමණඤ්ච නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘යො ධම්මපදෙ’’ති. තත්ථ පදවණ්ණනා පාකටායෙව. අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – යො නිබ්බානධම්මස්ස පදත්තා ධම්මපදෙ, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම දෙසිතත්තා ආසයානුරූපතො වා සතිපට්ඨානාදිනානප්පකාරෙහි දෙසිතත්තා සුදෙසිතෙ, මග්ගසමඞ්ගීපි අනවසිතමග්ගකිච්චත්තා මග්ගෙ ජීවති, සීලසංයමෙන සඤ්ඤතො, කායාදීසු සූපට්ඨිතාය චිරකතාදිසරණාය වා සතියා සතිමා, අණුමත්තස්සාපි වජ්ජස්ස අභාවතො අනවජ්ජත්තා, කොට්ඨාසභාවෙන ච පදත්තා සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛාතානි අනවජ්ජපදානි භඞ්ගඤාණතො පභුති භාවනාසෙවනාය සෙවමානො, තං භික්ඛුනං තතියං මග්ගජීවින්ති ආහූති.

๘๘. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระขีณาสพสมณะว่าเป็น "มัคคเทศก์" ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว คือ แม้พระขีณาสพสมณะนั้นจะเป็นผู้แสดงมรรคอย่างยอดเยี่ยมไม่มีใครเปรียบด้วยเทศนา โดยที่ตนเองได้ทำให้มรรคอันยอดเยี่ยมเกิดขึ้นแล้ว แต่ก็เป็นเพียงผู้นำสาสน์และรุ่งเรืองในศาสนาของพระองค์ ดุจทูตหรือคนอ่านสารของพระราชา บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระเสขสมณะและปุถุชนสมณะผู้มีศีล จึงตรัสว่า "โย ธัมมปเท" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น การพรรณนาบทชัดเจนดีแล้ว. ส่วนนี้เป็นการพรรณนาความในที่นี้ – ผู้ใดเป็นอยู่ในมรรค คือ แม้ผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ก็ชื่อว่าเป็นอยู่ในมรรค เพราะกิจแห่งมรรคยังไม่สิ้นสุด ในธรรมบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว ซึ่งได้ชื่อว่าธรรมบทเพราะเป็นเหตุแห่งนิพพานธรรม เพราะทรงแสดงโดยไม่เข้าใกล้ส่วนสุดทั้งสอง หรือเพราะทรงแสดงโดยประการต่างๆ มีสติปัฏฐานเป็นต้น ตามอัธยาศัย (ของเวไนยสัตว์) เป็นผู้สำรวมแล้วด้วยศีลสังวร เป็นผู้มีสติด้วยสติที่ตั้งมั่นดีแล้วในกายเป็นต้น หรือด้วยสติที่ระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้นานแล้วได้ เป็นผู้ไม่มีโทษเพราะไม่มีโทษแม้ประมาณน้อยนิด เสพอยู่ซึ่งบทอันไม่มีโทษ คือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ซึ่งได้ชื่อว่าบทเพราะเป็นส่วนหนึ่งและเป็นเหตุ (แห่งพระนิพพาน) ด้วยการเสพคือภาวนา ตั้งแต่ภังคญาณเป็นต้นไป บัณฑิตทั้งหลายกล่าวภิกษุนั้นว่าเป็นมัคคชีวี เป็นสมณะจำพวกที่สามในบรรดาภิกษุทั้งหลาย.

89. එවං භගවා ඉමාය ගාථාය ‘‘මග්ගජීවි’’න්ති සෙක්ඛසමණං සීලවන්තපුථුජ්ජනසමණඤ්ච නිද්දිසිත්වා ඉදානි තං භණ්ඩුං කාසාවකණ්ඨං කෙවලං වොහාරමත්තසමණං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘ඡදනං කත්වානා’’ති. තත්ථ ඡදනං කත්වානාති පතිරූපං කරිත්වා, වෙසං ගහෙත්වා, ලිඞ්ගං ධාරෙත්වාති අත්ථො. සුබ්බතානන්ති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං. තෙසඤ්හි සුන්දරානි වතානි, තස්මා තෙ සුබ්බතාති වුච්චන්ති. පක්ඛන්දීති පක්ඛන්දකො, අන්තො පවිසකොති අත්ථො. දුස්සීලො හි ගූථපටිච්ඡාදනත්ථං තිණපණ්ණාදිච්ඡදනං විය අත්තනො දුස්සීලභාවං පටිච්ඡාදනත්ථං සුබ්බතානං ඡදනං කත්වා ‘‘අහම්පි භික්ඛූ’’ති භික්ඛුමජ්ඣෙ පක්ඛන්දති, ‘‘එත්තකවස්සෙන භික්ඛුනා ගහෙතබ්බං එත’’න්ති ලාභෙ දීයමානෙ ‘‘අහං එත්තකවස්සො’’ති ගණ්හිතුං පක්ඛන්දති, තෙන වුච්චති ‘‘ඡදනං කත්වාන සුබ්බතානං පක්ඛන්දී’’ති. චතුන්නම්පි ඛත්තියාදිකුලානං උප්පන්නං පසාදං අනනුරූපපටිපත්තියා දූසෙතීති කුලදූසකො. පගබ්භොති අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච සමන්නාගතොති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන මෙත්තසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම.

๘๙. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงเสกขสมณะและปุถุชนสมณะผู้มีศีล ด้วยคาถานี้ว่า “มัคคชีวี” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงสมณะเพียงชื่อสมณะเท่านั้น ผู้มีศีรษะโล้น มีผ้ากาสาวะพันคอ จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “ฉทนํ กตฺวาน” (ทำเครื่องมุงบังแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉทนํ กตฺวาน ความว่า ทำกิริยาอาการที่สมควร, ถือเพศ, ทรงเพศ. บทว่า สุพฺพตานํ ได้แก่ ของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก. จริงอยู่ วัตรปฏิบัติของท่านเหล่านั้นงดงาม เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า สุพฺพตา (ผู้มีวัตรดี). บทว่า ปกฺขนฺที ความว่า ผู้แล่นเข้าไป, ผู้เข้าไปในภายใน. จริงอยู่ ภิกษุผู้ทุศีล ทำเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดี เพื่อปกปิดความเป็นผู้ทุศีลของตน เหมือนทำเครื่องมุงบังมีหญ้าและใบไม้เป็นต้นเพื่อปกปิดคูถ แล้วแล่นเข้าไปในท่ามกลางภิกษุทั้งหลายว่า “แม้เราก็เป็นภิกษุ” เมื่อเขากำลังถวายลาภว่า “ลาภนี้ภิกษุผู้มีพรรษาเท่านี้พึงรับ” ก็แล่นเข้าไปเพื่อจะรับโดยกล่าวว่า “เรามีพรรษาเท่านี้” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ฉทนํ กตฺวาน สุพฺพตานํ ปกฺขนฺที” (ทำเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดีแล้วแล่นเข้าไป). ชื่อว่า กุลทูสโก (ผู้ประทุษร้ายตระกูล) เพราะย่อมประทุษร้ายความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแล้วของตระกูลทั้ง ๔ มีกษัตริย์เป็นต้น ด้วยการปฏิบัติที่ไม่สมควร. บทว่า ปคพฺโภ ความว่า ผู้ประกอบด้วยกายปาคัญภิยะ (ความคะนองกาย) ๘ สถาน, วจีปาคัญภิยะ (ความคะนองวาจา) ๔ สถาน, และมโนปาคัญภิยะ (ความคะนองใจ) หลายสถาน. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร เราจักกล่าวไว้ในเมตตสูตรวัณณนา.

කතපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය [Pg.148] මායාය සමන්නාගතත්තා මායාවී. සීලසංයමාභාවෙන අසඤ්ඤතො. පලාපසදිසත්තා පලාපො. යථා හි පලාපො අන්තො තණ්ඩුලරහිතොපි බහි ථුසෙන වීහි විය දිස්සති, එවමිධෙකච්චො අන්තො සීලාදිගුණසාරවිරහිතොපි බහි සුබ්බතච්ඡදනෙන සමණවෙසෙන සමණො විය දිස්සති. සො එවං පලාපසදිසත්තා ‘‘පලාපො’’ති වුච්චති. ආනාපානස්සතිසුත්තෙ පන ‘‘අපලාපායං, භික්ඛවෙ, පරිසා, නිප්පලාපායං, භික්ඛවෙ, පරිසා, සුද්ධා සාරෙ පතිට්ඨිතා’’ති (ම. නි. 3.146) එවං පුථුජ්ජනකල්‍යාණොපි ‘‘පලාපො’’ති වුත්තො. ඉධ පන කපිලසුත්තෙ ච ‘‘තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ’’ති (සු. නි. 284) එවං පරාජිතකො ‘‘පලාපො’’ති වුත්තො. පතිරූපෙන චරං සමග්ගදූසීති තං සුබ්බතානං ඡදනං කත්වා යථා චරන්තං ‘‘ආරඤ්ඤිකො අයං රුක්ඛමූලිකො, පංසුකූලිකො, පිණ්ඩපාතිකො, අප්පිච්ඡො, සන්තුට්ඨො’’ති ජනො ජානාති, එවං පතිරූපෙන යුත්තරූපෙන බාහිරමට්ඨෙන ආචාරෙන චරන්තො පුග්ගලො අත්තනො ලොකුත්තරමග්ගස්ස, පරෙසං සුගතිමග්ගස්ස ච දූසනතො ‘‘මග්ගදූසී’’ති වෙදිතබ්බො.

ชื่อว่า มายาวี (ผู้มีมายา) เพราะประกอบด้วยมายาอันมีลักษณะปกปิดสิ่งที่ทำแล้ว. ชื่อว่า อสัญญโต (ผู้ไม่สำรวม) เพราะไม่มีความสำรวมในศีล. ชื่อว่า ปลาโป (ผู้เป็นดังแกลบ) เพราะเป็นผู้เสมอด้วยแกลบ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนแกลบ แม้ภายในจะปราศจากข้าวสาร แต่ภายนอกก็ปรากฏเหมือนข้าวเปลือกเพราะมีรำ ฉันใด ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ก็ฉันนั้น แม้ภายในจะปราศจากสาระคือคุณมีศีลเป็นต้น แต่ภายนอกก็ปรากฏเหมือนเป็นสมณะด้วยเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดี ด้วยเพศของสมณะ. ภิกษุนั้นถูกเรียกว่า “ปลาโป” เพราะเป็นผู้เสมอด้วยแกลบอย่างนี้. แต่ในอานาปานสติสูตร แม้กัลยาณปุถุชนก็ถูกเรียกว่า “ปลาโป” ดังที่ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ไม่มีคนเป็นแกลบ ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ปราศจากคนเป็นแกลบ บริสุทธิ์ ตั้งอยู่ในสาระ” (ม.นิ. ๓.๑๔๖) อย่างนี้. แต่ในที่นี้และในกปิลสูตร ภิกษุผู้ต้องอาบัติปาราชิกถูกเรียกว่า “ปลาโป” ดังที่ตรัสว่า “เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงกำจัดคนที่เป็นดังแกลบ ผู้มิใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะเสีย” (สุ.นิ. ๒๘๔) อย่างนี้. บทว่า ปฏิรูเปน จรํ สมคฺคทูสี ความว่า บุคคลทำเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดีนั้นแล้ว ประพฤติตามอย่างที่คนจะรู้จักว่า “ท่านผู้นี้เป็นพระอรัญญิก, เป็นพระรุกขมูลิก, เป็นพระปังสุกูลิก, เป็นพระบิณฑปาติก, เป็นผู้มักน้อย, เป็นผู้สันโดษ” อย่างนี้ บุคคลผู้ประพฤติด้วยอาจาระที่สมควร ที่เหมาะสม ที่เกลี้ยงเกลาภายนอกอย่างนี้ พึงทราบว่าชื่อว่า “มัคคทูสี” (ผู้ประทุษร้ายทาง) เพราะประทุษร้ายโลกุตตรมรรคของตน และสุคติมรรคของผู้อื่น.

90. එවං ඉමාය ගාථාය ‘‘මග්ගදූසී’’ති දුස්සීලං වොහාරමත්තකසමණං නිද්දිසිත්වා ඉදානි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්‍යාමිස්සීභාවං දීපෙන්තො ආහ ‘‘එතෙ ච පටිවිජ්ඣී’’ති. තස්සත්ථො – එතෙ චතුරො සමණෙ යථාවුත්තෙන ලක්ඛණෙන පටිවිජ්ඣි අඤ්ඤාසි සච්ඡාකාසි යො ගහට්ඨො ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා අඤ්ඤො වා කොචි, ඉමෙසං චතුන්නං සමණානං ලක්ඛණස්සවනමත්තෙන සුතවා, තස්සෙව ලක්ඛණස්ස අරියානං සන්තිකෙ සුතත්තා අරියසාවකො, තෙයෙව සමණෙ ‘‘අයඤ්ච අයඤ්ච එවංලක්ඛණො’’ති පජානනමත්තෙන සප්පඤ්ඤො, යාදිසො අයං පච්ඡා වුත්තො මග්ගදූසී, ඉතරෙපි සබ්බෙ නෙතාදිසාති ඤත්වා ඉති දිස්වා එවං පාපං කරොන්තම්පි එතං පාපභික්ඛුං දිස්වා. තත්ථායං යොජනා – එතෙ ච පටිවිජ්ඣි යො ගහට්ඨො සුතවා අරියසාවකො සප්පඤ්ඤො, තස්ස තාය පඤ්ඤාය සබ්බෙ ‘‘නෙතාදිසා’’ති ඤත්වා විහරතො ඉති දිස්වා න හාපෙති සද්ධා, එවං පාපකම්මං කරොන්තං පාපභික්ඛුං දිස්වාපි න හාපෙති, න හායති, න නස්සති සද්ධාති.

๙๐. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงสมณะผู้ทุศีลเพียงชื่อสมณะ ด้วยคาถานี้ว่า “มัคคทูสี” อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่ระคนกันและกันของสมณะเหล่านั้น จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “เอเต จ ปฏิวิชฺฌิ”. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า คฤหัสถ์คนใดคนหนึ่ง จะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ หรือคนอื่นก็ตาม ได้แทงตลอด รู้แจ้ง ทำให้ประจักษ์ ซึ่งสมณะ ๔ จำพวกเหล่านี้ ด้วยลักษณะที่กล่าวแล้ว, เป็นผู้ได้สดับแล้ว (สุตวา) เพียงด้วยการฟังลักษณะของสมณะ ๔ จำพวกเหล่านี้, เป็นอริยสาวก เพราะได้ฟังลักษณะนั้นนั่นแหละในสำนักของพระอริยเจ้าทั้งหลาย, เป็นผู้มีปัญญา (สัปปัญโญ) เพียงด้วยการรู้สมณะเหล่านั้นนั่นแหละว่า “ท่านผู้นี้มีลักษณะอย่างนี้ และท่านผู้นี้มีลักษณะอย่างนี้”, ครั้นรู้ว่า “มัคคทูสีที่กล่าวไว้ในภายหลังนี้เป็นเช่นใด สมณะที่เหลือทั้งหมดก็ไม่เป็นเช่นนั้น” ดังนี้แล้วเห็นอยู่, เห็นภิกษุผู้ลามกนี้ผู้กำลังทำบาปอย่างนี้อยู่. ในบทเหล่านั้น มีการประกอบความดังนี้ว่า คฤหัสถ์ผู้ใดผู้ได้สดับแล้ว เป็นอริยสาวก มีปัญญา ได้แทงตลอดสมณะ ๔ จำพวกเหล่านี้, สำหรับผู้นั้น ผู้ซึ่งอยู่ด้วยการรู้ด้วยปัญญานั้นว่า “สมณะทั้งหมดไม่เป็นเช่นนี้” เมื่อเห็นอย่างนี้ ศรัทธาย่อมไม่เสื่อม, แม้เห็นภิกษุผู้ลามกผู้กำลังทำกรรมชั่วอย่างนี้ ศรัทธาก็ไม่เสื่อม, ไม่ถอย, ไม่พินาศ.

එවං [Pg.149] ඉමාය ගාථාය තෙසං අබ්‍යාමිස්සීභාවං දීපෙත්වා ඉදානි ඉති දිස්වාපි ‘‘සබ්බෙ නෙතාදිසා’’ති ජානන්තං අරියසාවකං පසංසන්තො ආහ ‘‘කථඤ්හි දුට්ඨෙනා’’ති. තස්ස සම්බන්ධො – එතදෙව ච යුත්තං සුතවතො අරියසාවකස්ස, යදිදං එකච්චං පාපං කරොන්තං ඉති දිස්වාපි සබ්බෙ ‘‘නෙතාදිසා’’ති ජානනං. කිං කාරණා? කථඤ්හි දුට්ඨෙන අසම්පදුට්ඨං, සුද්ධං අසුද්ධෙන සමං කරෙය්‍යාති? තස්සත්ථො – කථඤ්හි සුතවා අරියසාවකො සප්පඤ්ඤො, සීලවිපත්තියා දුට්ඨෙන මග්ගදූසිනා අදුට්ඨං ඉතරං සමණත්තයං, සුද්ධං සමණත්තයමෙවං අපරිසුද්ධකායසමාචාරතාදීහි අසුද්ධෙන පච්ඡිමෙන වොහාරමත්තකසමණෙන සමං කරෙය්‍ය සදිසන්ති ජානෙය්‍යාති. සුත්තපරියොසානෙ උපාසකස්ස මග්ගො වා ඵලං වා න කථිතං. කඞ්ඛාමත්තමෙව හි තස්ස පහීනන්ති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความไม่ระคนกันของสมณะเหล่านั้นด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญอริยสาวกผู้รู้ว่า “แม้เห็นอย่างนี้ สมณะทั้งหมดก็ไม่เป็นเช่นนี้” จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “กถญฺหิ ทุฏฺเฐน”. ความเกี่ยวข้องของบทนั้นมีดังนี้ว่า การที่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วรู้ว่า “แม้เห็นภิกษุบางรูปทำบาปอย่างนี้ สมณะทั้งหมดก็ไม่เป็นเช่นนี้” นี้แหละสมควรแล้ว. เหตุอะไร? เพราะเหตุว่า “ไฉนเล่า บุคคลพึงทำผู้ไม่ถูกประทุษร้ายให้เสมอด้วยผู้ถูกประทุษร้าย, พึงทำผู้บริสุทธิ์ให้เสมอด้วยผู้ไม่บริสุทธิ์เล่า?”. อธิบายความแห่งบทนั้นว่า ไฉนเล่า อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว มีปัญญา พึงทำสมณะ ๓ จำพวกที่เหลือผู้ไม่ถูกประทุษร้าย ผู้บริสุทธิ์ ให้เสมอด้วยมัคคทูสีผู้ถูกประทุษร้ายแล้วเพราะศีลวิบัติ, พึงรู้ว่าเสมอกันกับสมณะเพียงชื่อสมณะคนสุดท้ายผู้ไม่บริสุทธิ์เพราะมีกายสมาจารเป็นต้นที่ไม่บริสุทธิ์. ในตอนท้ายพระสูตร ไม่ได้กล่าวว่าอุบาสกได้บรรลุมรรคหรือผล. จริงอยู่ ความสงสัยของอุบาสกนั้นเพียงแค่ถูกละไปเท่านั้น.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය චුන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจุนทสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบ.

6. පරාභවසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปราภวสูตร

එවං මෙ සුතන්ති පරාභවසුත්තං. කා උප්පත්ති? මඞ්ගලසුත්තං කිර සුත්වා දෙවානං එතදහොසි – ‘‘භගවතා මඞ්ගලසුත්තෙ සත්තානං වුඩ්ඪිඤ්ච සොත්ථිඤ්ච කථයමානෙන එකංසෙන භවො එව කථිතො, නො පරාභවො. හන්ද දානි යෙන සත්තා පරිහායන්ති විනස්සන්ති, තං නෙසං පරාභවම්පි පුච්ඡාමා’’ති. අථ මඞ්ගලසුත්තං කථිතදිවසතො දුතියදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතායො පරාභවසුත්තං සොතුකාමා ඉමස්මිං එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිත්වා එකවාලග්ගකොටිඔකාසමත්තෙ දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සත්තතිපි අසීතිපි සුඛුමත්තභාවෙ නිම්මිනිත්වා සබ්බදෙවමාරබ්‍රහ්මානො සිරියා ච තෙජෙන ච අධිගය්හ විරොචමානං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නං භගවන්තං පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු. තතො සක්කෙන දෙවානමින්දෙන ආණත්තො අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො භගවන්තං පරාභවපඤ්හං පුච්ඡි. අථ භගවා පුච්ඡාවසෙන ඉමං සුත්තමභාසි.

ปราภวสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า เหล่าเทวดาได้ฟังมงคลสูตรแล้ว ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า – “พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสถึงความเจริญและความสวัสดีของเหล่าสัตว์ในมงคลสูตร ได้ตรัสถึงแต่ความเจริญโดยส่วนเดียว ไม่ได้ตรัสถึงความเสื่อมเลย เอาล่ะ บัดนี้ เราทั้งหลายจงทูลถามถึงเหตุแห่งความเสื่อมของสัตว์เหล่านั้น อันเป็นเหตุที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายเสื่อมไปและพินาศไปเถิด” ลำดับนั้น ในวันที่สองนับจากวันที่ทรงแสดงมงคลสูตร เหล่าเทวดาในหมื่นจักรวาลผู้ใคร่จะฟังปราภวสูตร ได้มาประชุมกันในจักรวาลหนึ่งนี้ แล้วเนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อน สิบองค์บ้าง ยี่สิบองค์บ้าง สามสิบองค์บ้าง สี่สิบองค์บ้าง ห้าสิบองค์บ้าง หกสิบองค์บ้าง เจ็ดสิบองค์บ้าง แปดสิบองค์บ้าง ในพื้นที่ประมาณปลายเส้นผมเส้นหนึ่ง ได้พากันแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงครอบงำเทวดา มาร และพรหมทั้งปวงด้วยพระสิริและพระเดช รุ่งเรืองอยู่ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ แล้วได้ยืนอยู่ ลำดับนั้น เทพบุตรองค์หนึ่ง อันท้าวสักกะจอมเทพทรงบัญชาแล้ว ได้ทูลถามปัญหาเรื่องความเสื่อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรนี้ตามที่ถูกทูลถาม

තත්ථ [Pg.150] ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදි ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං. ‘‘පරාභවන්තං පුරිස’’න්තිආදිනා නයෙන එකන්තරිකා ගාථා දෙවපුත්තෙන වුත්තා, ‘‘සුවිජානො භවං හොතී’’තිආදිනා නයෙන එකන්තරිකා එව අවසානගාථා ච භගවතා වුත්තා, තදෙතං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘පරාභවසුත්ත’’න්ති වුච්චති. තත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම.

ในปราภวสูตรนั้น คำเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” เป็นคำที่พระอานนทเถระกล่าวไว้ คาถาที่เว้นคาถาหนึ่ง (คาถาเว้นคาถา) โดยนัยเริ่มต้นว่า “ปราภวนฺตํ ปุริสํ” เป็นคาถาที่เทพบุตรกล่าว ส่วนคาถาที่เว้นคาถาหนึ่งเช่นกัน และคาถาสุดท้าย โดยนัยเริ่มต้นว่า “สุวิชาโน ภวํ โหติ” เป็นคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส เมื่อรวบรวมเนื้อความทั้งหมดนี้เข้าด้วยกัน จึงเรียกว่า “ปราภวสูตร” ในบทเหล่านั้น สิ่งที่ควรกล่าวในบทเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” ทั้งหมดนั้น เราจักกล่าวไว้ในอรรถกถามงคลสูตร

91. පරාභවන්තං පුරිසන්තිආදීසු පන පරාභවන්තන්ති පරිහායන්තං විනස්සන්තං. පුරිසන්ති යංකිඤ්චි සත්තං ජන්තුං. මයං පුච්ඡාම ගොතමාති සෙසදෙවෙහි සද්ධිං අත්තානං නිදස්සෙත්වා ඔකාසං කාරෙන්තො සො දෙවපුත්තො ගොත්තෙන භගවන්තං ආලපති. භවන්තං පුට්ඨුමාගම්මාති මයඤ්හි භවන්තං පුච්ඡිස්සාමාති තතො තතො චක්කවාළා ආගතාති අත්ථො. එතෙන ආදරං දස්සෙති. කිං පරාභවතො මුඛන්ති එවං ආගතානං අම්හාකං බ්‍රූහි පරාභවතො පුරිසස්ස කිං මුඛං, කිං ද්වාරං, කා යොනි, කිං කාරණං, යෙන මයං පරාභවන්තං පුරිසං ජානෙය්‍යාමාති අත්ථො. එතෙන ‘‘පරාභවන්තං පුරිස’’න්ති එත්ථ වුත්තස්ස පරාභවතො පුරිසස්ස පරාභවකාරණං පුච්ඡති. පරාභවකාරණෙ හි ඤාතෙ තෙන කාරණසාමඤ්ඤෙන සක්කා යො කොචි පරාභවපුරිසො ජානිතුන්ති.

๙๑. ส่วนในบทเริ่มต้นว่า “ปราภวนฺตํ ปุริสํ” นั้น บทว่า “ปราภวนฺตํ” หมายถึง ผู้กำลังเสื่อม ผู้กำลังพินาศ บทว่า “ปุริสํ” หมายถึง สัตว์หรือบุคคลใดๆ ในบทว่า “มยํ ปุจฺฉาม โคตม” นั้น เทพบุตรนั้นเมื่อแสดงตนพร้อมกับเทวดาที่เหลือและขอโอกาส จึงเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า “ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺม” มีความหมายว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายมาแล้วจากจักรวาลนั้นๆ เพื่อจะทูลถามพระองค์” ด้วยบทนี้ เทพบุตรแสดงความเคารพ บทว่า “กึ ปราภวโต มุขํ” มีความหมายว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้มาแล้วอย่างนี้เถิดว่า อะไรคือเหตุแห่งความเสื่อม อะไรคือประตู อะไรคือแดนเกิด อะไรคือสาเหตุแห่งความเสื่อมของบุคคล ซึ่งเป็นเหตุให้ข้าพระองค์ทั้งหลายพึงรู้จักบุคคลผู้กำลังเสื่อมได้” ด้วยบทนี้ เทพบุตรทูลถามถึงสาเหตุแห่งความเสื่อมของบุคคลผู้กำลังเสื่อม ซึ่งกล่าวไว้ในบทว่า “ปราภวนฺตํ ปุริสํ” เพราะเมื่อทราบสาเหตุแห่งความเสื่อมแล้ว ก็ย่อมสามารถรู้จักบุคคลผู้เสื่อมคนใดคนหนึ่งได้ โดยอาศัยความเสมอกันแห่งสาเหตุนั้น

92. අථස්ස භගවා සුට්ඨු පාකටීකරණත්ථං පටිපක්ඛං දස්සෙත්වා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය පරාභවමුඛං දීපෙන්තො ආහ ‘‘සුවිජානො භව’’න්ති. තස්සත්ථො – ය්වායං භවං වඩ්ඪන්තො අපරිහායන්තො පුරිසො, සො සුවිජානො හොති, සුඛෙන අකසිරෙන අකිච්ඡෙන සක්කා විජානිතුං. යොපායං පරාභවතීති පරාභවො, පරිහායති විනස්සති, යස්ස තුම්හෙ පරාභවතො පුරිසස්ස මුඛං මං පුච්ඡථ, සොපි සුවිජානො. කථං? අයඤ්හි ධම්මකාමො භවං හොති දසකුසලකම්මපථධම්මං කාමෙති, පිහෙති, පත්ථෙති, සුණාති, පටිපජ්ජති, සො තං පටිපත්තිං දිස්වා සුත්වා ච ජානිතබ්බතො සුවිජානො හොති. ඉතරොපි ධම්මදෙස්සී පරාභවො, තමෙව ධම්මං දෙස්සති, න කාමෙති, න පිහෙති, න පත්ථෙති, න සුණාති, න පටිපජ්ජති, සො තං විප්පටිපත්තිං දිස්වා සුත්වා ච ජානිතබ්බතො සුවිජානො හොතීති. එවමෙත්ථ භගවා පටිපක්ඛං දස්සෙන්තො අත්ථතො ධම්මකාමතං භවතො මුඛං දස්සෙත්වා ධම්මදෙස්සිතං පරාභවතො මුඛං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං.

๙๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงกระทำให้ปรากฏชัดเจน จึงทรงแสดงฝ่ายตรงข้าม และเมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งความเสื่อมด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคล จึงตรัสว่า “สุวิชาโน ภวํ” ความหมายของคาถานั้นคือ – บุคคลใดผู้กำลังเจริญ งอกงาม ไม่เสื่อม ผู้นั้นเป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย คือสามารถรู้ได้โดยง่าย โดยไม่ลำบาก โดยไม่ยาก ส่วนบุคคลใด ย่อมเสื่อม เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เสื่อม คือย่อมเสื่อมไป ย่อมพินาศไป บุคคลผู้กำลังเสื่อมที่พวกเธอทูลถามเราถึงเหตุแห่งความเสื่อมของเขานั้น แม้ผู้นั้นก็เป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย อย่างไร? เพราะว่า บุคคลผู้เจริญนี้เป็นผู้ใคร่ในธรรม คือย่อมต้องการ ปรารถนา มุ่งหวัง ฟัง และปฏิบัติธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ บุคคลนั้นเป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย เพราะการปฏิบัติของเขานั้นพึงรู้ได้ด้วยการเห็นและได้ฟัง ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง คือผู้เสื่อม เป็นผู้เกลียดชังธรรม ย่อมเกลียดชังธรรมนั้นเอง ไม่ต้องการ ไม่ปรารถนา ไม่มุ่งหวัง ไม่ฟัง ไม่ปฏิบัติ บุคคลนั้นเป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย เพราะการปฏิบัติผิดของเขานั้นพึงรู้ได้ด้วยการเห็นและได้ฟัง ในเรื่องนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงฝ่ายตรงข้าม ได้ทรงแสดงว่าโดยเนื้อความแล้ว ความเป็นผู้ใคร่ในธรรมเป็นเหตุแห่งความเจริญ และทรงแสดงว่าความเป็นผู้เกลียดชังธรรมเป็นเหตุแห่งความเสื่อม

93. අථ [Pg.151] සා දෙවතා භගවතො භාසිතං අභිනන්දමානා ආහ ‘‘ඉති හෙත’’න්ති. තස්සත්ථො – ඉති හි යථා වුත්තො භගවතා, තථෙව එතං විජානාම, ගණ්හාම, ධාරෙම, පඨමො සො පරාභවො සො ධම්මදෙස්සිතාලක්ඛණො පඨමො පරාභවො. යානි මයං පරාභවමුඛානි විජානිතුං ආගතම්හා, තෙසු ඉදං තාව එකං පරාභවමුඛන්ති වුත්තං හොති. තත්ථ විග්ගහො, පරාභවන්ති එතෙනාති පරාභවො. කෙන ච පරාභවන්ති? යං පරාභවතො මුඛං, කාරණං, තෙන. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙන එව හි එත්ථ නානාකරණං, අත්ථතො පන පරාභවොති වා පරාභවතො මුඛන්ති වා නානාකරණං නත්ථි. එවමෙකං පරාභවතො මුඛං විජානාමාති අභිනන්දිත්වා තතො පරං ඤාතුකාමතායාහ ‘‘දුතියං භගවා බ්‍රූහි, කිං පරාභවතො මුඛ’’න්ති. ඉතො පරඤ්ච තතියං චතුත්ථන්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙනත්ථො වෙදිතබ්බො.

๙๓. ลำดับนั้น เทวดานั้นชื่นชมยินดีในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวว่า “อิติ เหตํ” ความหมายของคาถานั้นคือ – จริงอย่างนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายทราบ เข้าใจ และทรงจำเรื่องนั้นไว้ตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วนั้นเทียว นั่นคือความเสื่อมประการแรก ความเสื่อมประการแรกนั้นมีลักษณะคือการเกลียดชังธรรม ความหมายคือ ในบรรดาเหตุแห่งความเสื่อมทั้งหลายที่ข้าพระองค์ทั้งหลายมาเพื่อจะทราบนั้น นี้เป็นเหตุแห่งความเสื่อมประการหนึ่งก่อน ในบทนั้น มีวิเคราะห์ว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมเพราะเหตุนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปราภวะ (ความเสื่อม) ถามว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมเพราะอะไร? ตอบว่า เพราะเหตุแห่งความเสื่อม คือสาเหตุใด ก็เสื่อมเพราะเหตุนั้น จริงอยู่ ในที่นี้มีความแตกต่างกันเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว คำว่า “ปราภวะ” หรือ “ปราภวโต มุขํ” ไม่มีความแตกต่างกันเลย เทวดาชื่นชมยินดีว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายทราบเหตุแห่งความเสื่อมประการหนึ่งแล้วอย่างนี้” แล้วด้วยความปรารถนาจะทราบต่อไป จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกเหตุแห่งความเสื่อมประการที่สองเถิด อะไรคือเหตุแห่งความเสื่อม” และต่อจากนี้ไป แม้ในประการที่สาม ที่สี่ เป็นต้น ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน

94. බ්‍යාකරණපක්ඛෙපි ච යස්මා තෙ තෙ සත්තා තෙහි තෙහි පරාභවමුඛෙහි සමන්නාගතා, න එකොයෙව සබ්බෙහි, න ච සබ්බෙ එකෙනෙව, තස්මා තෙසං තෙසං තානි තානි පරාභවමුඛානි දස්සෙතුං ‘‘අසන්තස්ස පියා හොන්තී’’තිආදිනා නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානාය එව දෙසනාය නානාවිධානි පරාභවමුඛානි බ්‍යාකාසීති වෙදිතබ්බා.

๙๔. และในส่วนของการพยากรณ์ (คำตอบ) ก็เช่นกัน เพราะว่าสัตว์เหล่านั้นๆ ประกอบด้วยเหตุแห่งความเสื่อมเหล่านั้นๆ (ต่างกันไป) มิใช่สัตว์คนเดียวประกอบด้วยเหตุทั้งหมด และมิใช่สัตว์ทั้งหมดประกอบด้วยเหตุเพียงอย่างเดียว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งความเสื่อมเหล่านั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ จึงได้ทรงพยากรณ์เหตุแห่งความเสื่อมชนิดต่างๆ ด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลนั่นเอง โดยนัยเริ่มต้นว่า “อสนฺตสฺส ปิยา โหนฺติ” (อสัตบุรุษเป็นที่รัก)

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – අසන්තො නාම ඡ සත්ථාරො, යෙ වා පනඤ්ඤෙපි අවූපසන්තෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතා, තෙ අසන්තො අස්සපියා හොන්ති සුනක්ඛත්තාදීනං අචෙලකකොරඛත්තියාදයො විය. සන්තො නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකා. යෙ වා පනඤ්ඤෙපි වූපසන්තෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතා, තෙ සන්තෙ න කුරුතෙ පියං, අත්තනො පියෙ ඉට්ඨෙ කන්තෙ මනාපෙ න කුරුතෙති අත්ථො. වෙනෙය්‍යවසෙන හෙත්ථ වචනභෙදො කතොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සන්තෙ න කුරුතෙති සන්තෙ න සෙවතීති අත්ථො, යථා ‘‘රාජානං සෙවතී’’ති එතස්මිඤ්හි අත්ථෙ රාජානං පියං කුරුතෙති සද්දවිදූ මන්තෙන්ති. පියන්ති පියමානො, තුස්සමානො, මොදමානොති අත්ථො. අසතං [Pg.152] ධම්මො නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි, දසාකුසලකම්මපථා වා. තං අසතං ධම්මං රොචෙති, පිහෙති, පත්ථෙති, සෙවති. එවමෙතාය ගාථාය අසන්තපියතා, සන්තඅප්පියතා, අසද්ධම්මරොචනඤ්චාති තිවිධං පරාභවතො මුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො පුරිසො පරාභවති පරිහායති, නෙව ඉධ න හුරං වුඩ්ඪිං පාපුණාති, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුච්චති. විත්ථාරං පනෙත්ථ ‘‘අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති ගාථාවණ්ණනායං වක්ඛාම.

ในคาถานั้น มีการพรรณนาความโดยย่อดังนี้ – ที่ชื่อว่าอสัตบุรุษ ได้แก่ ครูทั้ง ๖ หรือชนเหล่าอื่นใดก็ตามที่ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันไม่สงบ ชนเหล่านั้นชื่อว่าอสัตบุรุษ อสัตบุรุษเหล่านั้นย่อมเป็นที่รักของเขา เหมือนอเจลกะชื่อโกรักขัตติยะเป็นต้น เป็นที่รักของสุนักขัตตะเป็นต้น ที่ชื่อว่าสัตบุรุษ ได้แก่ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย หรือชนเหล่าอื่นใดก็ตามที่ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันสงบแล้ว เขาไม่ทำความรักในสัตบุรุษเหล่านั้น ความว่า ไม่ทำสัตบุรุษเหล่านั้นให้เป็นที่รัก ที่ปรารถนา ที่ชอบใจ ที่พอใจของตน พึงทราบว่า ในที่นี้ ท่านทำความแตกต่างแห่งคำพูดไว้โดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สัตบุรุษทั้งหลาย เขาไม่ทำความรัก" มีความว่า เขาไม่คบหาสัตบุรุษ เหมือนอย่างว่า ในความหมายของบทว่า "ย่อมเข้าเฝ้าพระราชา" ผู้รู้ศัพท์ย่อมเข้าใจว่า "ย่อมทำความรักในพระราชา" บทว่า "ปิยัง" มีความว่า เป็นที่รักใคร่ เป็นที่ยินดี เป็นที่บันเทิงใจ ที่ชื่อว่าธรรมของอสัตบุรุษ ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ เขาย่อมชอบใจ ปรารถนา มุ่งหวัง เสพซึ่งธรรมของอสัตบุรุษนั้น ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้ ๓ ประการ คือ ความเป็นผู้รักอสัตบุรุษ, ความเป็นผู้ไม่รักสัตบุรุษ, และความชอบใจในอสัทธรรม เพราะว่าบุรุษผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ ย่อมฉิบหาย ย่อมเสื่อม ย่อมไม่ถึงความเจริญทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปากทางแห่งความเสื่อม" ส่วนเนื้อความพิสดารในเรื่องนี้ เราจักกล่าวไว้ในอรรถกถาคาถาว่า "การไม่คบคนพาล การคบแต่บัณฑิต"

96. නිද්දාසීලී නාම යො ගච්ඡන්තොපි, නිසීදන්තොපි, තිට්ඨන්තොපි, සයානොපි නිද්දායතියෙව. සභාසීලී නාම සඞ්ගණිකාරාමතං, භස්සාරාමතමනුයුත්තො. අනුට්ඨාතාති වීරියතෙජවිරහිතො උට්ඨානසීලො න හොති, අඤ්ඤෙහි චොදියමානො ගහට්ඨො වා සමානො ගහට්ඨකම්මං, පබ්බජිතො වා පබ්බජිතකම්මං ආරභති. අලසොති ජාතිඅලසො, අච්චන්තාභිභූතො ථිනෙන ඨිතට්ඨානෙ ඨිතො එව හොති, නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නො එව හොති, අත්තනො උස්සාහෙන අඤ්ඤං ඉරියාපථං න කප්පෙති. අතීතෙ අරඤ්ඤෙ අග්ගිම්හි උට්ඨිතෙ අපලායනඅලසා චෙත්ථ නිදස්සනං. අයමෙත්ථ උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො, තතො ලාමකපරිච්ඡෙදෙනාපි පන අලසො අලසොත්වෙව වෙදිතබ්බො. ධජොව රථස්ස, ධූමොව අග්ගිනො, කොධො පඤ්ඤාණමස්සාති කොධපඤ්ඤාණො. දොසචරිතො ඛිප්පකොපී අරුකූපමචිත්තො පුග්ගලො එවරූපො හොති. ඉමාය ගාථාය නිද්දාසීලතා, සභාසීලතා, අනුට්ඨානතා, අලසතා, කොධපඤ්ඤාණතාති පඤ්චවිධං පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො නෙව ගහට්ඨො ගහට්ඨවුඩ්ඪිං, න පබ්බජිතො පබ්බජිතවුඩ්ඪිං පාපුණාති, අඤ්ඤදත්ථු පරිහායතියෙව පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුච්චති.

๙๖. ที่ชื่อว่าผู้มีปกติหลับ คือ ผู้ที่แม้กำลังเดิน กำลังนั่ง กำลังยืน หรือกำลังนอน ก็ย่อมหลับงกงันอยู่นั่นเอง ที่ชื่อว่าผู้มีปกติชอบสมาคม คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในหมู่คณะ ความยินดีในการพูดคุย บทว่า "ผู้ไม่ขยัน" คือ เป็นผู้ปราศจากเดชคือความเพียร ไม่มีความขยันหมั่นเพียร เมื่อถูกผู้อื่นตักเตือน หากเป็นคฤหัสถ์ก็เริ่มทำการงานของคฤหัสถ์ หากเป็นบรรพชิตก็เริ่มทำกิจของบรรพชิต บทว่า "คนเกียจคร้าน" คือ เป็นคนเกียจคร้านโดยกำเนิด ถูกความหดหู่ท้อถอยครอบงำอย่างยิ่ง ยืนอยู่ในที่ที่ยืนอยู่เท่านั้น นั่งอยู่ในที่ที่นั่งอยู่เท่านั้น ไม่เปลี่ยนอิริยาบถอื่นด้วยความพยายามของตน ในอดีต เมื่อไฟไหม้ป่า คนเกียจคร้านที่ไม่ยอมหนี เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้ นี้เป็นการจำแนกอย่างยิ่งในเรื่องนี้ แต่โดยการจำแนกที่ต่ำกว่านั้น พึงทราบว่าคนเกียจคร้านก็คือคนเกียจคร้านนั่นเอง ความโกรธเป็นเครื่องปรากฏของเขา เหมือนธงเป็นเครื่องปรากฏของรถ เหมือนควันเป็นเครื่องปรากฏของไฟ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้มีความโกรธเป็นเครื่องปรากฏ" บุคคลผู้มีโทสจริต มักโกรธเร็ว มีจิตเหมือนแผลเน่าเปื่อย ย่อมเป็นเช่นนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้ ๕ ประการ คือ ความมีปกติหลับ, ความมีปกติชอบสมาคม, ความไม่ขยัน, ความเกียจคร้าน, และความมีความโกรธเป็นเครื่องปรากฏ เพราะว่าผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ หากเป็นคฤหัสถ์ก็ไม่ถึงความเจริญของคฤหัสถ์ หากเป็นบรรพชิตก็ไม่ถึงความเจริญของบรรพชิต มีแต่จะเสื่อมลงและฉิบหายไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปากทางแห่งความเสื่อม"

98. මාතාති ජනිකා වෙදිතබ්බා. පිතාති ජනකොයෙව. ජිණ්ණකං සරීරසිථිලතාය. ගතයොබ්බනං යොබ්බනාතික්කමෙන ආසීතිකං වා නාවුතිකං වා සයං කම්මානි කාතුමසමත්ථං. පහු සන්තොති සමත්ථො සමානො සුඛං ජීවමානො. න භරතීති න පොසෙති. ඉමාය ගාථාය මාතාපිතූනං අභරණං, අපොසනං, අනුපට්ඨානං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො යං තං –

๙๘. พึงทราบว่า มารดา คือ ผู้ให้กำเนิด บิดา คือ ผู้ให้กำเนิดนั่นเอง (ท่าน) แก่เฒ่า เพราะร่างกายทรุดโทรม ผ่านวัยหนุ่มสาวไปแล้ว คือ มีอายุ ๘๐ ปี หรือ ๙๐ ปี ล่วงเลยวัยไปแล้ว ไม่สามารถทำการงานด้วยตนเองได้ บทว่า "มีความสามารถอยู่" คือ มีความสามารถอยู่ เป็นอยู่สุขสบาย บทว่า "ไม่เลี้ยงดู" คือ ไม่บำรุงเลี้ยง ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้เพียงประการเดียว คือ การไม่เลี้ยงดู การไม่บำรุง การไม่อุปัฏฐากมารดาบิดา เพราะว่าผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ อันใดนั้น –

‘‘තාය [Pg.153] නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා;

ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති. (ඉතිවු. 106;

අ. නි. 4.63) –

“บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญเขาในโลกนี้ทีเดียว เพราะการบำรุงมารดาบิดานั้น เขาละโลกไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์” ดังนี้ (อิติวุ. ๑๐๖; องฺ. จตุกฺก. ๔.๖๓) –

මාතාපිතුභරණෙ ආනිසංසං වුත්තං. තං න පාපුණාති, අඤ්ඤදත්ථු ‘‘මාතාපිතරොපි න භරති, කං අඤ්ඤං භරිස්සතී’’ති නින්දඤ්ච වජ්ජනීයතඤ්ච දුග්ගතිඤ්ච පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුච්චති.

อานิสงส์ในการเลี้ยงดูมารดาบิดา (ดังที่) ท่านกล่าวไว้ เขาไม่ได้รับอานิสงส์นั้น มิหนำซ้ำ เมื่อได้รับคำติเตียนว่า "แม้แต่มารดาบิดาก็ยังไม่เลี้ยงดู แล้วจักเลี้ยงดูใครอื่นได้เล่า" ทั้งยังได้รับโทษและทุคติ ย่อมฉิบหายโดยแท้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปากทางแห่งความเสื่อม"

100. පාපානං බාහිතත්තා බ්‍රාහ්මණං, සමිතත්තා සමණං. බ්‍රාහ්මණකුලප්පභවම්පි වා බ්‍රාහ්මණං, පබ්බජ්ජුපගතං සමණං, තතො අඤ්ඤං වාපි යංකිඤ්චි යාචනකං. මුසාවාදෙන වඤ්චෙතීති ‘‘වද, භන්තෙ, පච්චයෙනා’’ති පවාරෙත්වා යාචිතො වා පටිජානිත්වා පච්ඡා අප්පදානෙන තස්ස තං ආසං විසංවාදෙති. ඉමාය ගාථාය බ්‍රාහ්මණාදීනං මුසාවාදෙන වඤ්චනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො ඉධ නින්දං, සම්පරායෙ දුග්ගතිං සුගතියම්පි අධිප්පායවිපත්තිඤ්ච පාපුණාති. වුත්තඤ්හෙතං –

๑๐๐. ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะลอยบาปแล้ว ชื่อว่าสมณะ เพราะสงบจากบาปแล้ว หรือชื่อว่าพราหมณ์ แม้เพราะเกิดในตระกูลพราหมณ์ ชื่อว่าสมณะ เพราะถึงซึ่งบรรพชา หรือยาจกคนใดคนหนึ่งอื่นจากนั้น บทว่า "ย่อมหลอกลวงด้วยมุสาวาท" คือ ปวารณาว่า "ท่านผู้เจริญ โปรดบอกด้วยปัจจัยเถิด" ครั้นถูกขอ หรือรับปากแล้ว ภายหลังกลับผิดคำสัญญา ไม่ให้ตามที่หวังไว้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้เพียงประการเดียว คือ การหลอกลวงพราหมณ์เป็นต้นด้วยมุสาวาท เพราะว่าผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ ย่อมได้รับคำติเตียนในโลกนี้ ย่อมถึงทุคติในสัมปรายภพ และแม้ในสุคติ ก็ย่อมประสบความวิบัติแห่งความประสงค์ จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘දුස්සීලස්ස සීලවිපන්නස්ස පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 2.149; අ. නි. 5.213; මහාව. 285).

“กิตติศัพท์อันชั่ว ย่อมฟุ้งขจรไปแก่ผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติ” ดังนี้ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; องฺ. ปญฺจก. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕)

තථා –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘චතූහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ. කතමෙහි චතූහි? මුසාවාදී හොතී’’තිආදි (අ. නි. 4.82).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเกิดในนรก เหมือนถูกนำมาวางไว้ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้พูดเท็จ” เป็นต้น (องฺ. จตุกฺก. ๔.๘๒)

තථා –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘ඉධ, සාරිපුත්ත, එකච්චො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති, ‘වද, භන්තෙ, පච්චයෙනා’ති, සො යෙන පවාරෙති, තං න දෙති. සො චෙ තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. සො යං යදෙව වණිජ්ජං පයොජෙති, සාස්ස හොති ඡෙදගාමිනී. ඉධ පන සාරිපුත්ත…පෙ… සො යෙන පවාරෙති, න තං යථාධිප්පායං දෙති. සො චෙ තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. සො යං යදෙව වණිජ්ජං පයොජෙති, සාස්ස න හොති යථාධිප්පායා’’ති (අ. නි. 4.79).

“ดูก่อนสารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้ เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วปวารณาว่า 'ท่านผู้เจริญ โปรดบอกด้วยปัจจัยเถิด' เขาปวารณาด้วยสิ่งใด ก็ไม่ให้สิ่งนั้น หากเขาจุติจากอัตภาพนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ เขาประกอบการค้าใดๆ การค้านั้นๆ ของเขาก็ย่อมถึงความขาดทุน ดูก่อนสารีบุตร อีกอย่างหนึ่ง... (ละ)... เขาปวารณาด้วยสิ่งใด ก็ไม่ให้สิ่งนั้นตามความประสงค์ หากเขาจุติจากอัตภาพนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ เขาประกอบการค้าใดๆ การค้านั้นๆ ของเขาก็ย่อมไม่เป็นไปตามความประสงค์” ดังนี้ (องฺ. จตุกฺก. ๔.๗๙)

එවමිමානි [Pg.154] නින්දාදීනි පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුත්තං.

เมื่อได้รับคำติเตียนเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ย่อมฉิบหายโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นปากทางแห่งความเสื่อม"

102. පහූතවිත්තොති පහූතජාතරූපරජතමණිරතනො. සහිරඤ්ඤොති සකහාපණො. සභොජනොති අනෙකසූපබ්‍යඤ්ජනභොජනසම්පන්නො. එකො භුඤ්ජති සාදූනීති සාදූනි භොජනානි අත්තනො පුත්තානම්පි අදත්වා පටිච්ඡන්නොකාසෙ භුඤ්ජතීති එකො භුඤ්ජති සාදූනි. ඉමාය ගාථාය භොජනගිද්ධතාය භොජනමච්ඡරියං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො නින්දං වජ්ජනීයං දුග්ගතින්ති එවමාදීනි පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුත්තං. වුත්තනයෙනෙව සබ්බං සුත්තානුසාරෙන යොජෙතබ්බං, අතිවිත්ථාරභයෙන පන ඉදානි යොජනානයං අදස්සෙත්වා අත්ථමත්තමෙව භණාම.

๑๐๒. บทว่า ผู้มีทรัพย์มาก คือ ผู้มีทอง เงิน แก้วมณี และรัตนะที่เกิดขึ้นแล้วมากมาย บทว่า ผู้มีเงินทอง คือ ผู้มีกหาปณะ บทว่า ผู้มีโภชนะ คือ ผู้เพียบพร้อมด้วยแกงและกับข้าวและโภชนะมากมาย บทว่า กินของอร่อยคนเดียว คือ ไม่ให้โภชนะอันมีรสอร่อยแม้แก่บุตรทั้งหลายของตน แต่ไปกินในที่ลับตาคน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กินของอร่อยคนเดียว ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความตระหนี่ในโภชนะ อันเกิดจากความตะกละในโภชนะ ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียว จริงอยู่ ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่นี้ ย่อมถึงซึ่งนินทา โทษ และทุคติ เป็นต้น ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นทางแห่งความเสื่อม พึงประกอบเนื้อความทั้งหมดตามแนวพระสูตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ แต่บัดนี้ เพราะกลัวว่าจะพิสดารเกินไป เราจึงไม่แสดงวิธีประกอบความ แต่จะกล่าวเฉพาะเนื้อความเท่านั้น

104. ජාතිත්ථද්ධො නාම යො ‘‘අහං ජාතිසම්පන්නො’’ති මානං ජනෙත්වා තෙන ථද්ධො වාතපූරිතභස්තා විය උද්ධුමාතො හුත්වා න කස්සචි ඔනමති. එස නයො ධනගොත්තත්ථද්ධෙසු. සඤ්ඤාතිං අතිමඤ්ඤෙතීති අත්තනො ඤාතිම්පි ජාතියා අතිමඤ්ඤති සක්‍යා විය විටටූභං. ධනෙනාපි ච ‘‘කපණො අයං දලිද්දො’’ති අතිමඤ්ඤති, සාමීචිමත්තම්පි න කරොති, තස්ස තෙ ඤාතයො පරාභවමෙව ඉච්ඡන්ති. ඉමාය ගාථාය වත්ථුතො චතුබ්බිධං, ලක්ඛණතො එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං.

๑๐๔. ชื่อว่า ผู้กระด้างเพราะชาติ คือ ผู้ใดทำให้มานะเกิดขึ้นว่า 'เราเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ' แล้วเป็นผู้กระด้างเพราะมานะนั้น พองขึ้นเหมือนถุงหนังที่เต็มด้วยลม ไม่นอบน้อมต่อใครๆ นัยนี้พึงทราบในผู้กระด้างเพราะทรัพย์และโคตร บทว่า ย่อมดูหมิ่นญาติของตน คือ ย่อมดูหมิ่นแม้ญาติของตนโดยชาติ เหมือนพวกเจ้าศากยะดูหมิ่นพระเจ้าวิฑูฑภะ และย่อมดูหมิ่นโดยทรัพย์ว่า 'ผู้นี้เป็นคนกำพร้า เป็นคนยากจน' ไม่กระทำแม้เพียงความเคารพ ญาติเหล่านั้นของเขาย่อมปรารถนาแต่ความเสื่อมเท่านั้น ในคาถานี้ โดยวัตถุแล้วมี ๔ อย่าง แต่โดยลักษณะแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสทางแห่งความเสื่อมไว้เพียงอย่างเดียว

106. ඉත්ථිධුත්තොති ඉත්ථීසු සාරත්තො, යංකිඤ්චි අත්ථි, තං සබ්බම්පි දත්වා අපරාපරං ඉත්ථිං සඞ්ගණ්හාති. තථා සබ්බම්පි අත්තනො සන්තකං නික්ඛිපිත්වා සුරාපානපයුත්තො සුරාධුත්තො. නිවත්ථසාටකම්පි නික්ඛිපිත්වා ජූතකීළනමනුයුත්තො අක්ඛධුත්තො. එතෙහි තීහි ඨානෙහි යංකිඤ්චිපි ලද්ධං හොති, තස්ස විනාසනතො ලද්ධං ලද්ධං විනාසෙතීති වෙදිතබ්බො. එවංවිධො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය තිවිධං පරාභවමුඛං වුත්තං.

๑๐๖. บทว่า นักเลงหญิง คือ ผู้กำหนัดในหญิงทั้งหลาย มีทรัพย์สิ่งใดอยู่ ก็ให้ทรัพย์ทั้งหมดนั้นแล้วเลี้ยงดูหญิงคนแล้วคนเล่า ฉันใดก็ดี นักเลงสุรา คือ ผู้มอบทรัพย์สินทั้งหมดของตนไว้แล้วประกอบในการดื่มสุรา นักเลงการพนัน คือ ผู้มอบแม้ผ้าสาฎกที่นุ่งไว้แล้วหมกมุ่นในการเล่นการพนัน พึงทราบว่า เพราะเหตุ ๓ ประการเหล่านี้ ทรัพย์ใดๆ ที่ได้มาแล้ว ย่อมพินาศไป เพราะการทำลายทรัพย์นั้น จึงชื่อว่า ย่อมผลาญทรัพย์ที่ได้มาแล้วๆ บุรุษเช่นนี้ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสทางแห่งความเสื่อม ๓ ประการนี้แก่บุรุษนั้น

108. සෙහි දාරෙහීති අත්තනො දාරෙහි. යො අත්තනො දාරෙහි අසන්තුට්ඨො හුත්වා වෙසියාසු පදුස්සති, තථා පරදාරෙසු, සො [Pg.155] යස්මා වෙසීනං ධනප්පදානෙන පරදාරසෙවනෙන ච රාජදණ්ඩාදීහි පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය දුවිධං පරාභවමුඛං වුත්තං.

๑๐๘. บทว่า ด้วยภรรยาของตน คือ ด้วยภรรยาทั้งหลายของตน บุรุษใดไม่สันโดษด้วยภรรยาของตนแล้วประทุษร้ายในหญิงแพศยา ฉันใดก็ดี ในภรรยาของผู้อื่นก็ฉันนั้น บุรุษนั้นย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะการให้ทรัพย์แก่หญิงแพศยาทั้งหลาย และเพราะการเสพภรรยาของผู้อื่น อันเป็นเหตุให้ถูกราชทัณฑ์ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสทางแห่งความเสื่อม ๒ ประการนี้แก่บุรุษนั้น

110. අතීතයොබ්බනොති යොබ්බනමතිච්ච ආසීතිකො වා නාවුතිකො වා හුත්වා ආනෙති පරිග්ගණ්හාති. තිම්බරුත්ථනින්ති තිම්බරුඵලසදිසත්ථනිං තරුණදාරිකං. තස්සා ඉස්සා න සුපතීති ‘‘දහරාය මහල්ලකෙන සද්ධිං රති ච සංවාසො ච අමනාපො, මා හෙව ඛො තරුණං පත්ථෙය්‍යා’’ති ඉස්සාය තං රක්ඛන්තො න සුපති. සො යස්මා කාමරාගෙන ච ඉස්සාය ච ඩය්හන්තො බහිද්ධා කම්මන්තෙ ච අප්පයොජෙන්තො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය ඉමං ඉස්සාය අසුපනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං.

๑๑๐. บทว่า ผู้มีวัยล่วงไปแล้ว คือ ล่วงวัยหนุ่มแล้ว เป็นผู้มีอายุ ๘๐ ปี หรือ ๙๐ ปี แล้วนำมา คือ รับไว้ บทว่า หญิงมีถันเท่าผลมะพลับ คือ เด็กหญิงรุ่นสาวผู้มีถันคล้ายผลมะพลับ บทว่า ย่อมนอนไม่หลับเพราะความหึงหวงนาง คือ เพราะความหึงหวงว่า 'ความยินดีและการอยู่ร่วมกับชายแก่เป็นสิ่งไม่น่าพอใจสำหรับหญิงสาว นางอย่าได้ปรารถนาชายหนุ่มเลย' จึงคอยระวังนาง ย่อมนอนไม่หลับ เพราะเหตุที่บุรุษนั้นถูกกามราคะและความหึงหวงแผดเผาอยู่ ไม่ประกอบการงานภายนอก ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการนอนไม่หลับเพราะความหึงหวงนี้ ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียวแก่บุรุษนั้น

112. සොණ්ඩින්ති මච්ඡමංසාදීසු ලොලං ගෙධජාතිකං. විකිරණින්ති තෙසං අත්ථාය ධනං පංසුකං විය විකිරිත්වා නාසනසීලං. පුරිසං වාපි තාදිසන්ති පුරිසො වාපි යො එවරූපො හොති, තං යො ඉස්සරියස්මිං ඨපෙති, ලඤ්ඡනමුද්දිකාදීනි දත්වා ඝරාවාසෙ කම්මන්තෙ වා වණිජ්ජාදිවොහාරෙසු වා තදෙව වාවටං කාරෙති. සො යස්මා තස්ස දොසෙන ධනක්ඛයං පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය තථාවිධස්ස ඉස්සරියස්මිං ඨපනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං.

๑๑๒. บทว่า หญิงนักเลงสุรา คือ หญิงผู้โลเล มีความตะกละในปลาและเนื้อเป็นต้น บทว่า หญิงผู้ผลาญทรัพย์ คือ หญิงผู้มีปกติทำลายทรัพย์ โดยการโปรยทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่สิ่งเหล่านั้น เหมือนโปรยฝุ่น บทว่า หรือบุรุษเช่นนั้น คือ บุรุษใดเป็นเช่นนั้น ผู้ใดย่อมตั้งบุรุษนั้นไว้ในความเป็นใหญ่ โดยให้สินบนและตราตำแหน่งเป็นต้น แล้วให้ทำหน้าที่นั้นๆ ในการงานของผู้ครองเรือน หรือในกิจการค้าขายเป็นต้น เพราะเหตุที่บุรุษนั้นย่อมถึงความสิ้นทรัพย์เพราะโทษของบุรุษนั้น ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการตั้งบุรุษเช่นนั้นไว้ในความเป็นใหญ่ ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียวแก่บุรุษนั้น

114. අප්පභොගො නාම සන්නිචිතානඤ්ච භොගානං ආයමුඛස්ස ච අභාවතො. මහාතණ්හොති මහතියා භොගතණ්හාය සමන්නාගතො, යං ලද්ධං, තෙන අසන්තුට්ඨො. ඛත්තියෙ ජායතෙ කුලෙති ඛත්තියානං කුලෙ ජායති. සො ච රජ්ජං පත්ථයතීති සො එතාය මහාතණ්හතාය අනුපායෙන උප්පටිපාටියා අත්තනො දායජ්ජභූතං අලබ්භනෙය්‍යං වා පරසන්තකං රජ්ජං පත්ථෙති, සො එවං පත්ථෙන්තො යස්මා තම්පි අප්පකං භොගං යොධාජීවාදීනං දත්වා රජ්ජං අපාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය රජ්ජපත්ථනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං.

๑๑๔. ชื่อว่า ผู้มีโภคะน้อย เพราะไม่มีโภคะที่สะสมไว้และไม่มีทางแห่งรายได้ บทว่า ผู้มีความทะยานอยากใหญ่ คือ ผู้ประกอบด้วยความอยากในโภคะอย่างใหญ่หลวง ไม่สันโดษด้วยสิ่งที่ได้มาแล้ว บทว่า เกิดในตระกูลกษัตริย์ คือ เกิดในตระกูลของกษัตริย์ทั้งหลาย บทว่า และปรารถนาราชสมบัติ คือ ผู้นั้นย่อมปรารถนาราชสมบัติอันเป็นมรดกของตน หรือราชสมบัติของผู้อื่นอันไม่พึงได้ ด้วยความทะยานอยากใหญ่นั้น โดยมิชอบ โดยผิดลำดับ เพราะเหตุที่ผู้นั้นเมื่อปรารถนาอยู่อย่างนี้ ย่อมให้โภคะแม้เล็กน้อยนั้นแก่พวกทหารเป็นต้น แต่เมื่อไม่ได้ราชสมบัติ ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการปรารถนาราชสมบัตินั้น ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียวแก่บุรุษนั้น

115. ඉතො [Pg.156] පරං යදි සා දෙවතා ‘‘තෙරසමං භගවා බ්‍රූහි…පෙ… සතසහස්සිමං භගවා බ්‍රූහී’’ති පුච්ඡෙය්‍ය, තම්පි භගවා කථෙය්‍ය. යස්මා පන සා දෙවතා ‘‘කිං ඉමෙහි පුච්ඡිතෙහි, එකමෙත්ථ වුඩ්ඪිකරං නත්ථී’’ති තානි පරාභවමුඛානි අසුය්‍යමානා එත්තකම්පි පුච්ඡිත්වා විප්පටිසාරී හුත්වා තුණ්හී අහොසි, තස්මා භගවා තස්සාසයං විදිත්වා දෙසනං නිට්ඨාපෙන්තො ඉමං ගාථං අභාසි ‘‘එතෙ පරාභවෙ ලොකෙ’’ති.

๑๑๕. ต่อจากนี้ไป หากเทวดาองค์นั้นจะพึงทูลถามว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงตรัสคาถาที่ ๑๓... ละ... ขอพระองค์จงตรัสคาถาที่ ๑๐๐,๐๐๐ เถิด' พระผู้มีพระภาคก็จะพึงตรัสคาถานั้นๆ ได้ แต่เพราะเหตุที่เทวดาองค์นั้นไม่ปรารถนาจะฟังทางแห่งความเสื่อมเหล่านั้น ด้วยคิดว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยคาถาที่ทูลถามเหล่านี้ ในที่นี้ไม่มีแม้สักข้อเดียวที่เป็นเหตุแห่งความเจริญ' เมื่อทูลถามเพียงเท่านี้แล้ว ก็เกิดความเดือดร้อนใจ ได้นิ่งเสีย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของเทวดาองค์นั้น เมื่อจะทรงจบพระธรรมเทศนา จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า 'เอเต ปราภเว โลเก' ดังนี้

තත්ථ පණ්ඩිතොති පරිවීමංසාය සමන්නාගතො. සමවෙක්ඛියාති පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛිත්වා. අරියොති න මග්ගෙන, න ඵලෙන, අපිච ඛො, පන එතස්මිං පරාභවසඞ්ඛාතෙ අනයෙ න ඉරියතීති අරියො. යෙන දස්සනෙන යාය පඤ්ඤාය පරාභවෙ දිස්වා විවජ්ජෙති, තෙන සම්පන්නත්තා දස්සනසම්පන්නො. ස ලොකං භජතෙ සිවන්ති සො එවරූපො සිවං ඛෙමමුත්තමමනුපද්දවං දෙවලොකං භජති, අල්ලීයති, උපගච්ඡතීති වුත්තං හොති. දෙසනාපරියොසානෙ පරාභවමුඛානි සුත්වා උප්පන්නසංවෙගානුරූපං යොනිසො පදහිත්වා සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානි පත්තා දෙවතා ගණනං වීතිවත්තා. යථාහ –

ในคาถานั้น บทว่า บัณฑิต คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาโดยรอบ บทว่า พิจารณาเห็นแล้ว คือ ตรวจดูด้วยปัญญาจักษุ บทว่า อริยะ มิใช่เพราะมรรค มิใช่เพราะผล แต่โดยที่แท้แล้ว ชื่อว่าอริยะ เพราะไม่ดำเนินไปในทางอันไม่เจริญที่เรียกว่าความเสื่อมนี้ ชื่อว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยทัศนะ เพราะสมบูรณ์ด้วยทัศนะนั้น คือด้วยปัญญานั้น ที่เห็นความเสื่อมทั้งหลายแล้วเว้นเสีย บทว่า เขาย่อมคบโลกอันเกษม ความว่า บุรุษเช่นนั้นย่อมคบ คือ เข้าถึง คือ บรรลุเทวโลกอันเป็นที่สงบ ปลอดภัย ประเสริฐ ไม่มีอุปัทวะ ในกาลจบเทศนา เทวดาทั้งหลายผู้ได้ฟังทางแห่งความเสื่อมแล้ว มีความสังเวชเกิดขึ้น ตั้งใจโดยแยบคายตามสมควร ได้บรรลุโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘මහාසමයසුත්තෙ ච, අථො මඞ්ගලසුත්තකෙ;

සමචිත්තෙ රාහුලොවාදෙ, ධම්මචක්කෙ පරාභවෙ.

ในมหาสมัยสูตรด้วย อีกอย่างหนึ่ง ในมงคลสูตร ในราหุโลวาทสูตร ในธัมมจักกัปปวัตตนสูตร และในปราภวสูตร

‘‘දෙවතාසමිතී තත්ථ, අප්පමෙය්‍යා අසඞ්ඛියා;

ධම්මාභිසමයො චෙත්ථ, ගණනාතො අසඞ්ඛියො’’ති.

การประชุมของเหล่าเทวดาในพระสูตรนั้นๆ ประมาณไม่ได้ นับไม่ถ้วน และการบรรลุธรรมในพระสูตรนี้ ก็นับไม่ถ้วนโดยการคำนวณ ฉะนี้แล

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පරාභවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปราภวสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

7. අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอัคคิกภารทวาชสูตร

එවං මෙ සුතන්ති අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තං, ‘‘වසලසුත්ත’’න්තිපි වුච්චති. කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයෙන පච්ඡාභත්තකිච්චාවසානෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං [Pg.157] වොලොකෙන්තො අග්ගිකභාරද්වාජං බ්‍රාහ්මණං සරණසික්ඛාපදානං උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ කථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො සරණං ගන්ත්වා සික්ඛාපදානි සමාදියිස්සතී’’ති ඤත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, පවත්තාය කථාය බ්‍රාහ්මණෙන ධම්මදෙසනං යාචිතො ඉමං සුත්තං අභාසි. තත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිං මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වණ්ණයිස්සාම, ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමය’’න්තිආදි කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

อัคคิกภารทวาชสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ, พระสูตรนี้ถูกเรียกว่า ‘วสลสูตร’ ก็มี. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งพระสูตรนี้? คือ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตร ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจ ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นอัคคิกภารทวาชพราหมณ์ผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยแห่งสรณะและสิกขาบททั้งหลาย จึงทรงทราบว่า ‘เมื่อเราไปที่นั่น การสนทนาจักเกิดขึ้น, ลำดับนั้น ในที่สุดแห่งการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักถึงสรณะ สมาทานสิกขาบททั้งหลาย’ ดังนี้แล้ว จึงเสด็จไปที่นั่น ครั้นพราหมณ์ทูลขอธรรมเทศนาเพราะการสนทนาที่เกิดขึ้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้. ในพระสูตรนั้น คำว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น เราจักพรรณนาในอรรถกถามงคลสูตร, ส่วนคำว่า อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตรนั่นเทียว.

තෙන ඛො පන සමයෙන අග්ගිකභාරද්වාජස්සාති යං යං අවුත්තපුබ්බං, තං තදෙව වණ්ණයිස්සාම. සෙය්‍යථිදං – සො හි බ්‍රාහ්මණො අග්ගිං ජුහති පරිචරතීති කත්වා අග්ගිකොති නාමෙන පාකටො අහොසි, භාරද්වාජොති ගොත්තෙන. තස්මා වුත්තං ‘‘අග්ගිකභාරද්වාජස්සා’’ති. නිවෙසනෙති ඝරෙ. තස්ස කිර බ්‍රාහ්මණස්ස නිවෙසනද්වාරෙ අන්තරවීථියං අග්ගිහුතසාලා අහොසි. තතො ‘‘නිවෙසනද්වාරෙ’’ති වත්තබ්බෙ තස්සපි පදෙසස්ස නිවෙසනෙයෙව පරියාපන්නත්තා ‘‘නිවෙසනෙ’’ති වුත්තං. සමීපත්ථෙ වා භුම්මවචනං, නිවෙසනසමීපෙති අත්ථො. අග්ගි පජ්ජලිතො හොතීති අග්ගියාධානෙ ඨිතො අග්ගි කතබ්භුද්ධරණො සමිධාපක්ඛෙපං බීජනවාතඤ්ච ලභිත්වා ජලිතො උද්ධං සමුග්ගතච්චිසමාකුලො හොති. ආහුති පග්ගහිතාති සසීසං න්හායිත්වා මහතා සක්කාරෙන පායාසසප්පිමධුඵාණිතාදීනි අභිසඞ්ඛතානි හොන්තීති අත්ථො. යඤ්හි කිඤ්චි අග්ගිම්හි ජුහිතබ්බං, තං සබ්බං ‘‘ආහුතී’’ති වුච්චති. සපදානන්ති අනුඝරං. භගවා හි සබ්බජනානුග්ගහත්ථාය ආහාරසන්තුට්ඨියා ච උච්චනීචකුලං අවොක්කම්ම පිණ්ඩාය චරති. තෙන වුත්තං ‘‘සපදානං පිණ්ඩාය චරමානො’’ති.

ในคำว่า เตน โข ปน สมเยน อคฺคิกภารทฺวาชสฺส นี้ คำใดๆ ที่ยังมิได้กล่าวไว้ก่อน เราจักพรรณนาเฉพาะคำนั้นๆ. กล่าวคือ พราหมณ์นั้นบูชาไฟ บำเรอไฟ ด้วยเหตุนั้น จึงปรากฏโดยชื่อว่า อัคคิกะ, และปรากฏโดยโคตรว่า ภารทวาชะ. ฉะนั้น จึงกล่าวว่า อคฺคิกภารทฺวาชสฺส. บทว่า นิเวสเน คือ ในเรือน. ได้ยินว่า ที่ประตูเรือนของพราหมณ์นั้น ในระหว่างถนน มีศาลาบูชาไฟอยู่. เพราะฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า นิเวสนทฺวาเร (ที่ประตูเรือน) แต่เพราะสถานที่นั้นก็สงเคราะห์เข้าในคำว่านิเวสนะนั่นเอง จึงกล่าวว่า นิเวสเน. อีกอย่างหนึ่ง ภุมมวิภัตติลงในอรรถว่าใกล้ ความว่า ใกล้เรือน. บทว่า อคฺคิ ปชฺชลิโต โหติ คือ ไฟที่ตั้งอยู่ในเตาไฟ ได้รับการยกถ่านขึ้น การใส่ฟืน และลมจากพัด ก็ลุกโพลง เต็มไปด้วยเปลวไฟที่พุ่งขึ้นเบื้องบน. บทว่า อาหุติ ปคฺคหิตา ความว่า อาบน้ำสระเกล้าแล้ว ของเช่น ข้าวปายาส เนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น อันตนปรุงแต่งไว้ด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ ย่อมมีอยู่. จริงอยู่ สิ่งใดๆ ก็ตามที่พึงบูชาในไฟ สิ่งนั้นทั้งหมดเรียกว่า อาหุติ. บทว่า สปทานํ คือ ตามลำดับบ้าน. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค เพื่ออนุเคราะห์แก่ชนทั้งปวง และเพื่อความสันโดษในอาหาร ย่อมเสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปโดยไม่ข้ามตระกูลสูงและต่ำ. ฉะนั้น จึงกล่าวว่า สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน.

අථ කිමත්ථං සබ්බාකාරසම්පන්නං සමන්තපාසාදිකං භගවන්තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තං නප්පසීදති? කස්මා ච එවං ඵරුසෙන වචනෙන භගවන්තං සමුදාචරතීති? වුච්චතෙ – අයං කිර බ්‍රාහ්මණො ‘‘මඞ්ගලකිච්චෙසු සමණදස්සනං අවමඞ්ගල’’න්ති එවංදිට්ඨිකො, තතො ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො භුඤ්ජනවෙලාය කාළකණ්ණී මුණ්ඩකසමණකො මම නිවෙසනං උපසඞ්කමතී’’ති මන්ත්වා චිත්තං නප්පසාදෙසි, අඤ්ඤදත්ථු දොසවසංයෙව අගමාසි. අථ කුද්ධො අනත්තමනො අනත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි ‘‘තත්‍රෙව මුණ්ඩකා’’තිආදි. තත්‍රාපි [Pg.158] ච යස්මා ‘‘මුණ්ඩො අසුද්ධො හොතී’’ති බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨි, තස්මා ‘‘අයං අසුද්ධො, තෙන දෙවබ්‍රාහ්මණපූජකො න හොතී’’ති ජිගුච්ඡන්තො ‘‘මුණ්ඩකා’’ති ආහ. මුණ්ඩකත්තා වා උච්ඡිට්ඨො එස, න ඉමං පදෙසං අරහති ආගච්ඡිතුන්ති සමණො හුත්වාපි ඊදිසං කායකිලෙසං න වණ්ණෙතීති ච සමණභාවං ජිගුච්ඡන්තො ‘‘සමණකා’’ති ආහ. න කෙවලං දොසවසෙනෙව, වසලෙ වා පබ්බාජෙත්වා තෙහි සද්ධිං එකතො සම්භොගපරිභොගකරණෙන පතිතො අයං වසලතොපි පාපතරොති ජිගුච්ඡන්තො ‘‘වසලකා’’ති ආහ – ‘‘වසලජාතිකානං වා ආහුතිදස්සනමත්තසවනෙන පාපං හොතී’’ති මඤ්ඤමානොපි එවමාහ.

ก็เพราะเหตุไร เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคผู้สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง น่าเลื่อมใสในทุกทิศทาง จิตของพราหมณ์จึงไม่เลื่อมใส? และเพราะเหตุไร เขาจึงกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาหยาบคายเช่นนี้? ตอบว่า – ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘การเห็นสมณะในมงคลกิจเป็นอวมงคล’ เพราะฉะนั้น เขาคิดว่า ‘ในเวลาบริโภคของมหาพรหม สมณะโล้นที่เป็นกาลกิณีเข้ามายังเรือนของเรา’ จึงมีจิตไม่เลื่อมใส ที่จริงแล้ว เขากลับตกอยู่ในอำนาจของโทสะ. ลำดับนั้น เขาโกรธ ไม่พอใจ ได้เปล่งวาจาที่ไม่น่าพอใจว่า ‘แน่ะ สมณะโล้น จงอยู่ที่นั่นแหละ’ เป็นต้น. ถึงในคำนั้น ก็เพราะพราหมณ์ทั้งหลายมีความเห็นว่า ‘คนโล้นเป็นผู้ไม่สะอาด’ ฉะนั้น เขาจึงรังเกียจว่า ‘ผู้นี้ไม่สะอาด เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นผู้บูชาเทวดาและพรหม’ แล้วกล่าวว่า ‘มุณฺฑก’. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นคนโล้น ผู้นี้จึงเป็นคนเลวทราม ไม่ควรที่จะมายังสถานที่นี้ และเพราะรังเกียจความเป็นสมณะว่า ‘แม้เป็นสมณะ ก็ไม่สรรเสริญการละกิเลสทางกายเช่นนี้’ จึงกล่าวว่า ‘สมณก’. มิใช่เพียงเพราะอำนาจโทสะเท่านั้น แต่ยังรังเกียจว่า ‘ผู้นี้บวชให้คนถ่อย แล้วเสพคบอยู่ร่วมกับพวกเขา จึงตกต่ำ ยิ่งเลวกว่าคนถ่อยเสียอีก’ จึงกล่าวว่า ‘วสลก’ – หรือคิดว่า ‘เพียงแค่ได้เห็นได้ฟังการบูชาของคนชาติถ่อย ก็เป็นบาป’ จึงกล่าวเช่นนั้น.

භගවා තථා වුත්තොපි විප්පසන්නෙනෙව මුඛවණ්ණෙන මධුරෙන සරෙන බ්‍රාහ්මණස්ස උපරි අනුකම්පාසීතලෙන චිත්තෙන අත්තනො සබ්බසත්තෙහි අසාධාරණතාදිභාවං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘ජානාසි පන, ත්වං බ්‍රාහ්මණා’’ති. අථ බ්‍රාහ්මණො භගවතො මුඛප්පසාදසූචිතං තාදිභාවං ඤත්වා අනුකම්පාසීතලෙන චිත්තෙන නිච්ඡාරිතං මධුරස්සරං සුත්වා අමතෙනෙව අභිසිත්තහදයො අත්තමනො විප්පසන්නින්ද්‍රියො නිහතමානො හුත්වා තං ජාතිසභාවං විසඋග්ගිරසදිසං සමුදාචාරවචනං පහාය ‘‘නූන යමහං හීනජච්චං වසලන්ති පච්චෙමි, න සො පරමත්ථතො වසලො, න ච හීනජච්චතා එව වසලකරණො ධම්මො’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘න ඛ්වාහං, භො ගොතමා’’ති ආහ. ධම්මතා හෙසා, යං හෙතුසම්පන්නො පච්චයාලාභෙන ඵරුසොපි සමානො ලද්ධමත්තෙ පච්චයෙ මුදුකො හොතීති.

พระผู้มีพระภาค แม้ถูกกล่าวเช่นนั้น ก็มีพระพักตร์ผ่องใส มีพระสุรเสียงไพเราะ ด้วยพระทัยที่เย็นด้วยพระกรุณาต่อพราหมณ์ ทรงประกาศความเป็นผู้ไม่ทั่วไปกับสัตว์ทั้งปวงของพระองค์ ตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ท่านรู้จัก... หรือ?’. ลำดับนั้น พราหมณ์รู้ถึงความเป็นเช่นนั้นอันแสดงออกทางพระพักตร์ที่ผ่องใสของพระผู้มีพระภาค และได้ฟังพระสุรเสียงอันไพเราะที่เปล่งออกมาด้วยพระทัยอันเย็นด้วยพระกรุณา มีหทัยดุจถูกประพรมด้วยอมฤต มีใจยินดี มีอินทรีย์ผ่องใส มีมานะอันขจัดแล้ว ละวาจาที่เคยชินอันเปรียบด้วยการคายพิษงู ซึ่งเป็นไปตามสภาวะแห่งชาติของตนเสีย สำคัญว่า ‘แท้จริง เราเชื่อว่าคนชาติต่ำเป็นคนถ่อย แต่โดยปรมัตถ์แล้ว ผู้นั้นหาใช่คนถ่อยไม่ และความเป็นคนชาติต่ำก็มิใช่ธรรมที่ทำให้เป็นคนถ่อย’ จึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ทราบเลย’. นี้เป็นธรรมดา คือ ผู้ที่สมบูรณ์ด้วยเหตุ แม้จะเป็นคนหยาบคายเพราะไม่ได้รับปัจจัยสนับสนุน แต่เมื่อได้รับปัจจัยสนับสนุนแล้ว ย่อมเป็นคนอ่อนโยน.

තත්ථ සාධූති අයං සද්දො ආයාචනසම්පටිච්ඡනසම්පහංසනසුන්දරදළ්හීකම්මාදීසු දිස්සති. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.95; අ. නි. 7.83) හි ආයාචනෙ. ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘සාධු, සාධු, සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349) සම්පහංසනෙ.

บรรดาคำเหล่านั้น คำว่า สาธุ นี้ ปรากฏในอรรถว่า การขอร้อง การรับคำ การชมเชย การทำดี การทำให้มั่นคง เป็นต้น. จริงอยู่ ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การขอร้อง. ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา" (ภิกษุนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" แล้วชื่นชมยินดี) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การรับคำ. ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ สาธุ สาริปุตฺตา" (ดีละ ดีละ สารีบุตร) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การชมเชย.

‘‘සාධු ධම්මරුචී රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්සාකරණං සුඛ’’න්ති. (ජා. 2.18.101) –

ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร; สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุขํ" (พระราชาผู้ทรงยินดีในธรรมเป็นคนดี, นรชนผู้มีปัญญาเป็นคนดี, การไม่ประทุษร้ายมิตรเป็นความดี, การไม่ทำบาปเป็นสุข)

ආදීසු [Pg.159] සුන්දරෙ. ‘‘තං සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.1) දළ්හීකම්මෙ. ඉධ පන ආයාචනෙ.

คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า ดีงาม. ในประโยคเป็นต้นว่า "ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ" (ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น จงใส่ใจให้ดี) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การทำให้มั่นคง. แต่ในที่นี้ (ในวสลสูตรนี้) ปรากฏในอรรถว่า การขอร้อง.

තෙන හීති තස්සාධිප්පායනිදස්සනං, සචෙ ඤාතුකාමොසීති වුත්තං හොති. කාරණවචනං වා, තස්ස යස්මා ඤාතුකාමොසි, තස්මා, බ්‍රාහ්මණ, සුණාහි, සාධුකං මනසි කරොහි, තථා තෙ භාසිස්සාමි, යථා ත්වං ජානිස්සසීති එවං පරපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්‍ර ච සුණාහීති සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං, සාධුකං මනසි කරොහීති මනසිකාරෙ දළ්හීකම්මනියොජනෙන මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං. පුරිමඤ්චෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං, පච්ඡිමං අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං. පුරිමෙන ච ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන සුතානං ධම්මානං ධාරණත්ථූපපරික්ඛාදීසු. පුරිමෙන ච ‘‘සබ්‍යඤ්ජනො අයං ධම්මො, තස්මා සවනීයො’’ති දීපෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘සාත්ථො, තස්මා මනසි කාතබ්බො’’ති. සාධුකපදං වා උභයපදෙහි යොජෙත්වා ‘‘යස්මා අයං ධම්මො ධම්මගම්භීරො ච දෙසනාගම්භීරො ච, තස්මා සුණාහි සාධුකං. යස්මා අත්ථගම්භීරො පටිවෙධගම්භීරො ච, තස්මා සාධුකං මනසි කරොහී’’ති එතමත්ථං දීපෙන්තො ආහ – ‘‘සුණාහි සාධුකං මනසි කරොහී’’ති.

คำว่า เตน หิ เป็นการแสดงความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือมีความหมายว่า "ถ้าท่านประสงค์จะรู้". อีกอย่างหนึ่ง เป็นคำกล่าวแสดงเหตุ พึงทราบความเกี่ยวข้องกับบทหลังทั้งหลายอย่างนี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุที่ท่านประสงค์จะรู้ เพราะฉะนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวแก่ท่านอย่างที่ท่านจักรู้ได้". และในบทเหล่านั้น คำว่า สุณาหิ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งโสตินทรีย์, คำว่า สาธุกํ มนสิ กโรหิ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์ ด้วยการประกอบไว้ในการทำความมั่นคงในมนสิการ. ในสองบทนั้น บทแรกเป็นการห้ามการยึดถือพยัญชนะที่คลาดเคลื่อน บทหลังเป็นการห้ามการยึดถืออรรถะที่คลาดเคลื่อน. ด้วยบทแรก พระองค์ทรงประกอบ (ผู้ฟัง) ไว้ในการฟังธรรม ด้วยบทหลัง ทรงประกอบไว้ในการทรงจำและพิจารณาธรรมที่ได้ฟังแล้วเป็นต้น. ด้วยบทแรก ทรงแสดงว่า "ธรรมนี้มีพยัญชนะพร้อมมูล เพราะฉะนั้นจึงควรฟัง" ด้วยบทหลัง ทรงแสดงว่า "ธรรมนี้มีอรรถะพร้อมมูล เพราะฉะนั้นจึงควรใส่ใจ". อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบบทว่า สาธุกํ กับทั้งสองบท (คือ สุณาหิ และ มนสิ กโรหิ) พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงความหมายนี้ว่า "เพราะเหตุที่ธรรมนี้ลึกซึ้งโดยธรรมและลึกซึ้งโดยเทศนา เพราะฉะนั้น ท่านจงฟังให้ดี. เพราะเหตุที่ธรรมนี้ลึกซึ้งโดยอรรถะและลึกซึ้งโดยปฏิเวธ เพราะฉะนั้น ท่านจงใส่ใจให้ดี" จึงตรัสว่า "สุณาหิ สาธุกํ มนสิ กโรหิ".

තතො ‘‘එවං ගම්භීරෙ කථමහං පතිට්ඨං ලභිස්සාමී’’ති විසීදන්තමිව තං බ්‍රාහ්මණං සමුස්සාහෙන්තො ආහ – ‘‘භාසිස්සාමී’’ති. තත්ථ ‘‘යථා ත්වං ඤස්සසි, තථා පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි උත්තානෙන නයෙන භාසිස්සාමී’’ති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. තතො උස්සාහජාතො හුත්වා ‘‘එවං භො’’ති ඛො අග්ගිකභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණො භගවතො පච්චස්සොසි, සම්පටිච්ඡි පටිග්ගහෙසීති වුත්තං හොති, යථානුසිට්ඨං වා පටිපජ්ජනෙන අභිමුඛො අස්සොසීති. අථස්ස ‘‘භගවා එතදවොචා’’ති ඉදානි වත්තබ්බං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කොධනො උපනාහී’’ති එවමාදිකං.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปลุกใจพราหมณ์นั้นผู้เป็นประดุจจะท้อแท้ใจอยู่ว่า "ในเรื่องที่ลึกซึ้งอย่างนี้ เราจักได้ที่พึ่งอย่างไร" จึงตรัสว่า "ภสิสฺสามิ" (เราจักกล่าว). ในบทนั้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า "เราจักกล่าวด้วยบทและพยัญชนะที่กลมกล่อม โดยนัยที่ตื้น เพื่อให้ท่านรู้ได้". ลำดับนั้น อัคคิกภารทวาชพราหมณ์เกิดความกระตือรือร้นขึ้นแล้ว ได้ทูลตอบรับพระผู้มีพระภาคว่า "เอวํ โภ" (อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ) คือมีความหมายว่า ได้รับคำ ยอมรับคำ. อีกอย่างหนึ่ง คือได้ตั้งใจฟังโดยปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน. ลำดับนั้น คำว่า "ภควา เอตทโวจ" (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แก่พราหมณ์นั้น) เป็นคำที่กล่าวอ้างถึงเรื่องที่จะตรัสต่อไปนี้ ซึ่งเริ่มต้นว่า "โกธโน อุปนาหี" เป็นต้น.

116. තත්ථ කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. උපනාහීති තස්සෙව කොධස්ස දළ්හීකම්මෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. පරෙසං ගුණෙ මක්ඛෙති පුඤ්ඡතීති මක්ඛී, පාපො ච සො මක්ඛී චාති පාපමක්ඛී. විපන්නදිට්ඨීති විනට්ඨසම්මාදිට්ඨි, විපන්නාය වා විරූපං ගතාය දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතො. මායාවීති අත්තනි විජ්ජමානදොසපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය මායාය [Pg.160] සමන්නාගතො. තං ජඤ්ඤා වසලො ඉතීති තං එවරූපං පුග්ගලං එතෙසං හීනධම්මානං වස්සනතො සිඤ්චනතො අන්වාස්සවනතො ‘‘වසලො’’ති ජානෙය්‍යාති, එතෙහි සබ්බෙහි බ්‍රාහ්මණමත්ථකෙ ජාතො. අයඤ්හි පරමත්ථතො වසලො එව, අත්තනො හදයතුට්ඨිමත්තං, න පරන්ති. එවමෙත්ථ භගවා ආදිපදෙනෙව තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කොධනිග්ගහං කත්වා ‘‘කොධාදිධම්මො හීනපුග්ගලො’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානාය ච දෙසනාය කොධාදිධම්මෙ දෙසෙන්තො එකෙන තාව පරියායෙන වසලඤ්ච වසලකරණෙ ච ධම්මෙ දෙසෙසි. එවං දෙසෙන්තො ච ‘‘ත්වං අහ’’න්ති පරවම්භනං අත්තුක්කංසනඤ්ච අකත්වා ධම්මෙනෙව සමෙන ඤායෙන තං බ්‍රාහ්මණං වසලභාවෙ, අත්තානඤ්ච බ්‍රාහ්මණභාවෙ ඨපෙසි.

๑๑๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกธโน คือ ผู้มีปกติโกรธ. บทว่า อุปนาหี คือ ผู้ประกอบด้วยความผูกโกรธ อันเป็นการทำความโกรธนั้นเองให้มั่นคง. ชื่อว่า มกฺขี เพราะลบหลู่ คือลบล้างคุณของผู้อื่น, ผู้นั้นเป็นคนเลวด้วย เป็นผู้ลบหลู่คุณด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาปมกฺขี. บทว่า วิปนฺนทิฏฺฐิ คือ ผู้มีสัมมาทิฏฐิอันเสื่อมเสียแล้ว, อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ อันวิบัติ คือผิดแผกไป. บทว่า มายาวี คือ ผู้ประกอบด้วยมายาซึ่งมีลักษณะปกปิดโทษที่ตนมีอยู่. บทว่า ตํ ชญฺญา วสโล อิติ ความว่า พึงรู้จักบุคคลเช่นนั้นว่าเป็น "คนถ่อย" เพราะเป็นที่อาศัย (วสล) เป็นที่รด (สิญฺจน) เป็นที่ไหลซึม (อนฺวาสฺสวน) แห่งธรรมอันเลวทรามเหล่านี้, (พึงรู้ว่า) คนที่เกิดในตระกูลพราหมณ์ (แต่) ประกอบด้วยธรรมทั้งหมดเหล่านี้ แท้จริงโดยปรมัตถ์แล้วก็คือคนถ่อยนั่นเอง, (การถือว่าตนไม่ใช่คนถ่อย) เป็นเพียงความพอใจของตนเท่านั้น, แต่คนอื่น (ที่ไม่มีธรรมเหล่านี้) ไม่ใช่คนถ่อย. ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคทรงข่มความโกรธของพราหมณ์นั้นด้วยบทแรกนั่นเอง แล้วเมื่อจะทรงแสดงธรรมมีโกธะเป็นต้นด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลว่า "บุคคลผู้มีธรรมมีโกธะเป็นต้นเป็นบุคคลเลว" ก็ได้ทรงแสดงคนถ่อยและธรรมที่ทำให้เป็นคนถ่อยโดยปริยายหนึ่งก่อน. และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็มิได้ทรงกระทำการข่มผู้อื่นและยกตนว่า "ท่าน" หรือ "เรา" แต่ทรงตั้งพราหมณ์นั้นไว้ในภาวะของคนถ่อย และทรงตั้งพระองค์ไว้ในภาวะของพราหมณ์ ด้วยธรรมที่เสมอภาคกันโดยชอบธรรมนั่นเอง.

117. ඉදානි යායං බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨි ‘‘කදාචි පාණාතිපාතඅදින්නාදානාදීනි කරොන්තොපි බ්‍රාහ්මණො එවා’’ති. තං දිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො, යෙ ච සත්තවිහිංසාදීසු අකුසලධම්මෙසු තෙහි තෙහි සමන්නාගතා ආදීනවං අපස්සන්තා තෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්ති, තෙසං ‘‘හීනා එතෙ ධම්මා වසලකරණා’’ති තත්ථ ආදීනවඤ්ච දස්සෙන්තො අපරෙහිපි පරියායෙහි වසලඤ්ච වසලකරණෙ ච ධම්මෙ දෙසෙතුං ‘‘එකජං වා ද්විජං වා’’ති එවමාදිගාථායො අභාසි.

๑๑๗. บัดนี้ พระศาสดาเมื่อจะทรงปฏิเสธทิฏฐิของพวกพราหมณ์ที่ว่า "บางครั้ง แม้ผู้กระทำปาณาติบาต อทินนาทาน เป็นต้น ก็ยังเป็นพราหมณ์อยู่นั่นเอง". และเมื่อจะทรงแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นแก่ชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรมนั้นๆ มีการเบียดเบียนสัตว์เป็นต้น ไม่เห็นโทษ แล้วยังก่ออกุศลธรรมเหล่านั้นขึ้นว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมเลวทราม เป็นเหตุทำให้เป็นคนถ่อย" จึงได้ตรัสคาถาทั้งหลายมีคำเริ่มต้นว่า "เอกชํ วา ทฺวิชํ วา" เพื่อทรงแสดงคนถ่อยและธรรมที่ทำให้เป็นคนถ่อยโดยปริยายอื่นๆ อีก.

තත්ථ එකජොති ඨපෙත්වා අණ්ඩජං අවසෙසයොනිජො. සො හි එකදා එව ජායති. ද්විජොති අණ්ඩජො. සො හි මාතුකුච්ඡිතො අණ්ඩකොසතො චාති ද්වික්ඛත්තුං ජායති. තං එකජං වා ද්විජං වාපි. යොධ පාණන්ති යො ඉධ සත්තං. විහිංසතීති කායද්වාරිකචෙතනාසමුට්ඨිතෙන වා වචීද්වාරිකචෙතනාසමුට්ඨිතෙන වා පයොගෙන ජීවිතා වොරොපෙති. ‘‘පාණානි හිංසතී’’තිපි පාඨො. තත්ථ එකජං වා ද්විජං වාති එවංපභෙදානි යොධ පාණානි හිංසතීති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. යස්ස පාණෙ දයා නත්ථීති එතෙන මනසා අනුකම්පාය අභාවං ආහ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. ඉතො පරාසු ච ගාථාසු, යතො එත්තකම්පි අවත්වා ඉතො පරං උත්තානත්ථානි පදානි පරිහරන්තා අවණ්ණිතපදවණ්ණනාමත්තමෙව කරිස්සාම.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกโช คือ สัตว์จำพวกชลามพุชะและสังเสทชะ เว้นสัตว์จำพวกอัณฑชะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นเกิดครั้งเดียวเท่านั้น. บทว่า ทวิโช คือ สัตว์จำพวกอัณฑชะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นเกิดสองครั้ง คือ จากครรภ์มารดาครั้งหนึ่ง และจากฟองไข่ครั้งหนึ่ง. (บทว่า) ตํ เอกชํ วา ทวิชํ วาปิ (สัตว์ที่เกิดครั้งเดียวหรือสองครั้งนั้น). บทว่า โยธ ปาณํ ความว่า ผู้ใดในโลกนี้ (เบียดเบียน) สัตว์. บทว่า วิหึสติ ความว่า ย่อมให้ตกล่วงไปจากชีวิต ด้วยความพยายามอันเกิดจากเจตนาทางกายทวารหรือทางวจีทวาร. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า "ปาณานิ หึสติ" ก็มี. ในบทนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ว่า ผู้ใดในโลกนี้เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายที่มีประเภทต่างๆ คือ สัตว์ที่เกิดครั้งเดียวหรือสองครั้ง. บทว่า ยสฺส ปาเณ ทยา นตฺถิ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่มีความเอ็นดูด้วยจิต (ที่คิดจะฆ่า) นั้น. เนื้อความที่เหลือในบทนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. และในคาถาทั้งหลายต่อจากนี้ไป จำเดิมแต่นี้ไป เราจะไม่กล่าวแม้เพียงเท่านี้ แต่จะเว้นบทที่มีอรรถตื้นๆ ต่อจากนี้ไป และจะพรรณนาเฉพาะบทที่ยังมิได้พรรณนาเท่านั้น.

118. හන්තීති [Pg.161] හනති විනාසෙති. පරිරුන්ධතීති සෙනාය පරිවාරෙත්වා තිට්ඨති. ගාමානි නිගමානි චාති එත්ථ ච-සද්දෙන නගරානීතිපි වත්තබ්බං. නිග්ගාහකො සමඤ්ඤාතොති ඉමිනා හනනපරිරුන්ධනෙන ගාමනිගමනගරඝාතකොති ලොකෙ විදිතො.

๑๑๘. บทว่า หนฺติ ความว่า ย่อมฆ่า ย่อมทำลาย. บทว่า ปริรุนฺธติ ความว่า แวดล้อมด้วยกองทัพแล้วตั้งอยู่. ในบทว่า คามานิ นิคมมานิ จ นี้ พึงถือเอา นครานิ (เมือง) ด้วย จ ศัพท์. บทว่า นิคฺคาหโก สมญฺญาโต ความว่า เป็นที่รู้จักในโลกว่าเป็นผู้ทำลายหมู่บ้าน นิคม และเมือง ด้วยการฆ่าและการล้อมนี้.

119. ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙති ගාමොපි නිගමොපි නගරම්පි සබ්බොව ඉධ ගාමො සද්ධිං උපචාරෙන, තං ඨපෙත්වා සෙසං අරඤ්ඤං. තස්මිං ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ යං පරෙසං මමායිතං, යං පරසත්තානං පරිග්ගහිතමපරිච්චත්තං සත්තො වා සඞ්ඛාරො වා. ථෙය්‍යා අදින්නමාදෙතීති තෙහි අදින්නං අනනුඤ්ඤාතං ථෙය්‍යචිත්තෙන ආදියති, යෙන කෙනචි පයොගෙන යෙන කෙනචි අවහාරෙන අත්තනො ගහණං සාධෙති.

๑๑๙. บทว่า คาเม วา ยทิ วารญฺเญ ความว่า ในที่นี้ แม้บ้าน แม้นิคม แม้เมือง ทั้งหมดเรียกว่า "บ้าน" พร้อมทั้งอุปจาร (บริเวณรอบๆ), เว้นที่นั้นเสีย ที่เหลือชื่อว่า "ป่า". ในบ้านหรือในป่านั้น (บทว่า) ยํ ปเรสํ มมายิตํ คือ สิ่งใดที่ผู้อื่นหวงแหน, สิ่งที่สัตว์อื่นยึดถือไว้ ไม่ได้สละให้ จะเป็นสัตว์หรือสังขารก็ตาม. บทว่า เถยฺยา อทินฺนมาเทติ ความว่า ย่อมถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเหล่านั้นมิได้ให้ มิได้อนุญาต ด้วยจิตคิดจะลัก, ย่อมทำให้การถือเอาของตนสำเร็จด้วยความพยายามอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยการนำไปอย่างใดอย่างหนึ่ง.

120. ඉණමාදායාති අත්තනො සන්තකං කිඤ්චි නික්ඛිපිත්වා නික්ඛෙපග්ගහණෙන වා, කිඤ්චි අනික්ඛිපිත්වා ‘‘එත්තකෙන කාලෙන එත්තකං වඩ්ඪිං දස්සාමී’’ති වඩ්ඪිග්ගහණෙන වා, ‘‘යං ඉතො උදයං භවිස්සති, තං මය්හං මූලං තවෙව භවිස්සතී’’ති වා ‘‘උදයං උභින්නම්පි සාධාරණ’’න්ති වා එවං තංතංආයොගග්ගහණෙන වා ඉණං ගහෙත්වා. චුජ්ජමානො පලායති න හි තෙ ඉණමත්ථීති තෙන ඉණායිකෙන ‘‘දෙහි මෙ ඉණ’’න්ති චොදියමානො ‘‘න හි තෙ ඉණමත්ථි, මයා ගහිතන්ති කො සක්ඛී’’ති එවං භණනෙන ඝරෙ වසන්තොපි පලායති.

๑๒๐. บทว่า อิณมาทาย ความว่า กู้หนี้มาแล้ว ด้วยการจำนำสิ่งของอะไรบางอย่างของตนไว้ หรือด้วยการรับของฝาก, หรือไม่ได้จำนำอะไรไว้ (แต่กู้) ด้วยการรับดอกเบี้ยโดยกล่าวว่า "ในเวลาเท่านี้ เราจะให้ดอกเบี้ยเท่านี้", หรือด้วยการรับเอาโดยไม่ชอบธรรมนั้นๆ อย่างนี้ว่า "ผลกำไรใดที่จะเกิดจากสิ่งนี้ สิ่งนั้นเป็นของฉัน ส่วนต้นทุนจงเป็นของท่าน" หรือ "ผลกำไรเป็นของส่วนรวมของเราทั้งสอง". (บทว่า) จุชฺชมาโน ปลายติ น หิ เต อิณมตฺถิ ความว่า เมื่อถูกเจ้าหนี้ทวงว่า "จงใช้หนี้แก่เรา" ก็หนีไป ด้วยการกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านไม่มีหนี้อยู่กับเรา ใครเป็นพยานว่าเรากู้มา" แม้อยู่ในบ้านก็ (ชื่อว่า) หนีไป.

121. කිඤ්චික්ඛකම්‍යතාති අප්පමත්තකෙපි කිස්මිඤ්චිදෙව ඉච්ඡාය. පන්ථස්මිං වජන්තං ජනන්ති මග්ගෙ ගච්ඡන්තං යංකිඤ්චි ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. හන්ත්වා කිඤ්චික්ඛමාදෙතීති මාරෙත්වා කොට්ටෙත්වා තං භණ්ඩකං ගණ්හාති.

๑๒๑. บทว่า กิญฺจิกฺขกมฺยตา ความว่า เพราะความอยากในสิ่งใดสิ่งหนึ่งแม้เพียงเล็กน้อย. บทว่า ปนฺถสฺมึ วชนฺตํ ชนํ ความว่า คนที่เดินทางไปในหนทาง คือ หญิงหรือชายคนใดคนหนึ่ง. บทว่า หนฺตฺวา กิญฺจิกฺขมาเทติ ความว่า ฆ่าแล้วหรือทุบตีแล้ว ย่อมยึดเอาทรัพย์นั้น.

122. අත්තහෙතූති අත්තනො ජීවිතකාරණා, තථා පරහෙතු. ධනහෙතූති සකධනස්ස වා පරධනස්ස වා කාරණා. ච-කාරො සබ්බත්ථ විකප්පනත්ථො. සක්ඛිපුට්ඨොති යං ජානාසි, තං වදෙහීති පුච්ඡිතො. මුසා බ්‍රූතීති ජානන්තො වා ‘‘න ජානාමී’’ති අජානන්තො වා ‘‘ජානාමී’’ති භණති, සාමිකෙ අසාමිකෙ, අසාමිකෙ ච සාමිකෙ කරොති.

๑๒๒. บทว่า อตฺตเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งชีวิตของตน, เช่นเดียวกัน (บทว่า ปรเหตุ) เพราะเหตุแห่งผู้อื่น. บทว่า ธนเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งทรัพย์ของตนหรือของผู้อื่น. จ-ศัพท์ ในทุกแห่งมีความหมายเป็นวิกัปปนัตถะ (แสดงทางเลือก). บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ ความว่า ถูกถามว่า "ท่านรู้อะไร จงกล่าวสิ่งนั้น". บทว่า มุสา พฺรูติ ความว่า ทั้งที่รู้ก็กล่าวว่า "ไม่รู้" หรือทั้งที่ไม่รู้ก็กล่าวว่า "รู้", ทำให้ผู้เป็นเจ้าของกลายเป็นผู้ไม่เป็นเจ้าของ และทำให้ผู้ไม่เป็นเจ้าของกลายเป็นผู้เป็นเจ้าของ.

123. ඤාතීනන්ති [Pg.162] සම්බන්ධීනං. සඛීනන්ති වයස්සානං දාරෙසූති පරපරිග්ගහිතෙසු. පටිදිස්සතීති පටිකූලෙන දිස්සති, අතිචරන්තො දිස්සතීති අත්ථො. සාහසාති බලක්කාරෙන අනිච්ඡං. සම්පියෙනාති තෙහි තෙසං දාරෙහි පත්ථියමානො සයඤ්ච පත්ථයමානො, උභයසිනෙහවසෙනාපීති වුත්තං හොති.

๑๒๓. บทว่า ญาตีนํ คือ ของญาติ. บทว่า สขีนํ คือ ของเพื่อน. บทว่า ทาเรสุ คือ ในภรรยาที่ผู้อื่นหวงแหน. บทว่า ปฏิสฺสติ ความว่า ปรากฏโดยอาการที่น่ารังเกียจ, อธิบายว่า ปรากฏเป็นผู้ประพฤติล่วงเกิน. บทว่า สาหสา คือ โดยใช้กำลัง ข่มขืน (หญิง) ผู้ไม่ปรารถนา. บทว่า สมฺปิเยน ความว่า ถูกภรรยาของพวกเขาเหล่านั้นปรารถนา และตนเองก็ปรารถนา, เป็นอันกล่าวว่า แม้ด้วยอำนาจความรักของคนทั้งสองฝ่าย.

124. මාතරං පිතරං වාති එවං මෙත්තාය පදට්ඨානභූතම්පි, ජිණ්ණකං ගතයොබ්බනන්ති එවං කරුණාය පදට්ඨානභූතම්පි. පහු සන්තො න භරතීති අත්ථසම්පන්නො උපකරණසම්පන්නො හුත්වාපි න පොසෙති.

๑๒๔. บทว่า มาตรํ ปิตรํ วา (มารดาหรือบิดา) ผู้เป็นที่ตั้งแห่งเมตตาอย่างนี้, บทว่า ชิณฺณกํ คตโยพฺพนํ (ผู้แก่ชรา ผ่านวัยหนุ่มสาวไปแล้ว) ผู้เป็นที่ตั้งแห่งกรุณาอย่างนี้. บทว่า ปหุ สนฺโต น ภรติ ความว่า แม้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ สมบูรณ์ด้วยเครื่องอุปการะ ก็ไม่เลี้ยงดู.

125. සසුන්ති සස්සුං. හන්තීති පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි පහරති. රොසෙතීති කොධමස්ස සඤ්ජනෙති වාචාය ඵරුසවචනෙන.

๑๒๕. บทว่า สสฺสุํ คือ แม่ยาย. บทว่า หนฺติ ความว่า ย่อมประหารด้วยมือ หรือด้วยก้อนดิน หรือด้วยสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่ง. บทว่า โรเสติ ความว่า ย่อมทำให้ความโกรธเกิดแก่เขาด้วยวาจา คือด้วยคำหยาบ.

126. අත්ථන්ති සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකපරමත්ථෙසු යංකිඤ්චි. පුච්ඡිතො සන්තොති පුට්ඨො සමානො. අනත්ථමනුසාසතීති තස්ස අහිතමෙව ආචික්ඛති. පටිච්ඡන්නෙන මන්තෙතීති අත්ථං ආචික්ඛන්තොපි යථා සො න ජානාති, තථා අපාකටෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි පටිච්ඡන්නෙන වචනෙන මන්තෙති, ආචරියමුට්ඨිං වා කත්වා දීඝරත්තං වසාපෙත්වා සාවසෙසමෙව මන්තෙති.

๑๒๖. บทว่า อตฺถํ คือ ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. บทว่า ปุจฺฉิโต สนฺโต คือ เมื่อถูกถาม. บทว่า อนตฺถมนุสาสติ ความว่า ย่อมบอกแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เขา. บทว่า ปฏิจฺฉนฺเนน มนฺเตติ ความว่า แม้เมื่อบอกประโยชน์ ก็ปรึกษาด้วยวาจาที่ปิดบัง ด้วยบทและพยัญชนะที่ไม่ปรากฏชัด โดยประการที่เขาย่อมไม่รู้, หรือทำเป็นกำมืออาจารย์ (สอนไม่หมด) ให้เขาอยู่รับใช้เป็นเวลานาน แล้วก็สอนโดยให้เหลือไว้.

127. යො කත්වාති එත්ථ මයා පුබ්බභාගෙ පාපිච්ඡතා වුත්තා. යා සා ‘‘ඉධෙකච්චො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා, වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා, මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා, තස්ස පටිච්ඡාදනහෙතු පාපිකං ඉච්ඡං පණිදහති, මා මං ජඤ්ඤාති ඉච්ඡතී’’ති එවං ආගතා. යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, තථා කරණෙන කතානඤ්ච අවිවරණෙන පටිච්ඡන්නා අස්ස කම්මන්තාති පටිච්ඡන්නකම්මන්තො.

๑๒๗. ในบทว่า โย กตฺวา นี้ ความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก เราได้กล่าวไว้ในส่วนก่อนแล้ว. ความปรารถนานั้นใดที่มาอย่างนี้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว ย่อมตั้งความปรารถนาอันลามกเพื่อจะปกปิดทุจริตนั้น ปรารถนาว่า 'อย่าให้ใครรู้เราเลย'". การงานของเขาย่อมเป็นอันปกปิดไว้ ด้วยการกระทำโดยประการที่คนอื่นไม่รู้ และด้วยการไม่เปิดเผยกรรมที่ทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้มีการงานอันปกปิด.

128. පරකුලන්ති ඤාතිකුලං වා මිත්තකුලං වා. ආගතන්ති යස්ස තෙන කුලෙ භුත්තං, තං අත්තනො ගෙහමාගතං පානභොජනාදීහි නප්පටිපූජෙති, න වා දෙති, අවභුත්තං වා දෙතීති අධිප්පායො.

๑๒๘. บทว่า ปรกุลํ คือ สกุลญาติหรือสกุลมิตร. บทว่า อาคตํ ความว่า ตนเคยบริโภคในสกุลของผู้นั้นแล้ว เมื่อผู้นั้นมาสู่เรือนของตน ย่อมไม่บูชาตอบด้วยเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น, หรือไม่ให้, หรือให้ของเลว นี้เป็นอธิบาย.

129. යො බ්‍රාහ්මණං වාති පරාභවසුත්තෙ වුත්තනයමෙව.

๑๒๙. บทว่า โย พฺราหฺมณํ วา มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในปราภวสูตรนั่นเทียว.

130. භත්තකාලෙ [Pg.163] උපට්ඨිතෙති භොජනකාලෙ ජාතෙ. උපට්ඨිතන්තිපි පාඨො, භත්තකාලෙ ආගතන්ති අත්ථො. රොසෙති වාචා න ච දෙතීති ‘‘අත්ථකාමො මෙ අයං බලක්කාරෙන මං පුඤ්ඤං කාරාපෙතුං ආගතො’’ති අචින්තෙත්වා අප්පතිරූපෙන ඵරුසවචනෙන රොසෙති, අන්තමසො සම්මුඛභාවමත්තම්පි චස්ස න දෙති, පගෙව භොජනන්ති අධිප්පායො.

๑๓๐. บทว่า ภตฺตกาเล อุปฏฺฐิเต ความว่า เมื่อถึงเวลาอาหาร. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า อุปฏฺฐิตํ ก็มี, ความว่า มาแล้วในเวลาอาหาร. บทว่า โรเสติ วาจา น จ เทติ ความว่า ไม่คิดว่า "ผู้นี้เป็นผู้ใคร่ประโยชน์แก่เรา มาเพื่อจะให้เราทำบุญโดยใช้กำลัง" แต่กลับด่าด้วยคำหยาบอันไม่สมควร, อย่างน้อยที่สุด แม้เพียงการปรากฏตัวต่อหน้า ก็ไม่ให้แก่เขา, จะป่วยกล่าวไปไยถึงโภชนะ นี้เป็นอธิบาย.

131. අසතං යොධ පබ්‍රූතීති යො ඉධ යථා නිමිත්තානි දිස්සන්ති ‘‘අසුකදිවසෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච තෙ භවිස්සතී’’ති එවං අසජ්ජනානං වචනං පබ්‍රූති. ‘‘අසන්ත’’න්තිපි පාඨො, අභූතන්ති අත්ථො. පබ්‍රූතීති භණති ‘‘අමුකස්මිං නාම ගාමෙ මය්හං ඊදිසො ඝරවිභවො, එහි තත්ථ ගච්ඡාම, ඝරණී මෙ භවිස්සසි, ඉදඤ්චිදඤ්ච තෙ දස්සාමී’’ති පරභරියං පරදාසිං වා වඤ්චෙන්තො ධුත්තො විය. නිජිගීසානොති නිජිගීසමානො මග්ගමානො, තං වඤ්චෙත්වා යංකිඤ්චි ගහෙත්වා පලායිතුකාමොති අධිප්පායො.

๑๓๑. บทว่า Asataṃ yodha pabrūtīti ความว่า ผู้ใดในโลกนี้ กล่าวคำของอสัตบุรุษ คือคนไม่ดี อย่างนี้ว่า "ในวันโน้น สิ่งนั้นๆ จักมีแก่ท่าน" เหมือนอย่างที่นิมิตทั้งหลายปรากฏอยู่. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีเป็น Asantaṃ ก็มี อธิบายว่า กล่าวคำไม่จริง. บทว่า Pabrūti คือ ย่อมกล่าว เหมือนคนเจ้าเล่ห์หลอกลวงภรรยาของผู้อื่นหรือทาสีของผู้อื่นว่า "ในบ้านชื่อโน้น เรามีความพรั่งพร้อมในเรือนเช่นนี้ เธอจงมาเถิด เราจักไปที่นั่นกัน เธอจักเป็นภรรยาของเรา เราจักให้สิ่งนั้นๆ แก่เธอ". บทว่า Nijigīsāno คือ ผู้ปรารถนาจะถือเอา แสวงหา. อธิบายว่า มีความประสงค์จะหลอกลวงผู้นั้นแล้วถือเอาสิ่งของบางอย่างหนีไป.

132. යො චත්තානන්ති යො ච අත්තානං. සමුක්කංසෙති ජාතිආදීහි සමුක්කංසති උච්චට්ඨානෙ ඨපෙති. පරෙ ච මවජානාතීති තෙහියෙව පරෙ අවජානාති, නීචං කරොති. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. නිහීනොති ගුණවුඩ්ඪිතො පරිහීනො, අධමභාවං වා ගතො. සෙන මානෙනාති තෙන උක්කංසනාවජානනසඞ්ඛාතෙන අත්තනො මානෙන.

๑๓๒. บทว่า Yo cattānaṃ คือ yo ca attānaṃ (และผู้ใดยกตน). บทว่า Samukkaṃseti คือ ย่อมยกตนขึ้นด้วยชาติเป็นต้น ตั้งไว้ในที่สูง. บทว่า Pare ca mavajānāti คือ ย่อมดูหมิ่นผู้อื่นด้วยเหตุเหล่านั้นนั่นแหละ คือทำให้ต่ำต้อย. ม-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า Nihīno คือ เสื่อมจากคุณวุฒิ หรือถึงความเป็นคนเลว. บทว่า Sena mānena คือ ด้วยมานะของตนนั้น อันนับเนื่องด้วยการยกตนและดูหมิ่นผู้อื่น.

133. රොසකොති කායවාචාහි පරෙසං රොසජනකො. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරී, යො පරෙ පරෙසං දෙන්තෙ අඤ්ඤං වා පුඤ්ඤං කරොන්තෙ වාරෙති, තස්සෙතං අධිවචනං. පාපිච්ඡොති අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසාදිමච්ඡරියයුත්තො. සඨොති අසන්තගුණප්පකාසනලක්ඛණෙන සාඨෙය්‍යෙන සමන්නාගතො, අසම්මාභාසී වා අකාතුකාමොපි ‘‘කරොමී’’තිආදිවචනෙන. නාස්ස පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී, නාස්ස උත්තාසනතො උබ්බෙගලක්ඛණං ඔත්තප්පන්ති අහිරිකො අනොත්තප්පී.

๑๓๓. บทว่า Rosako คือ ผู้ก่อความโกรธให้แก่ผู้อื่นด้วยกายและวาจา. บทว่า Kadariyo คือ ผู้ตระหนี่เหนียวแน่น, คือผู้ที่ห้ามคนอื่นเมื่อเขากำลังให้ของแก่คนอื่น หรือเมื่อเขากำลังทำบุญอย่างอื่น, นี้เป็นชื่อของผู้นั้น. บทว่า Pāpiccho คือ ผู้ประกอบด้วยความปรารถนาจะอวดคุณที่ไม่มีในตน. บทว่า Maccharī คือ ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในอาวาสเป็นต้น. บทว่า Saṭho คือ ผู้ประกอบด้วยความโอ้อวดอันมีลักษณะคือการประกาศคุณที่ไม่มีในตน, หรือผู้พูดไม่จริง ด้วยคำพูดเป็นต้นว่า "เราจะทำ" ทั้งๆ ที่ไม่ต้องการจะทำ. หิริอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป ย่อมไม่มีแก่เขานั้น, โอตตัปปะอันมีลักษณะคือความสะดุ้งกลัวจากการถูกติเตียน ย่อมไม่มีแก่เขานั้น, (เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า) ahiriko anottappī (ผู้ไม่มีความละอายและไม่เกรงกลัวต่อบาป).

134. බුද්ධන්ති සම්මාසම්බුද්ධං. පරිභාසතීති ‘‘අසබ්බඤ්ඤූ’’තිආදීහි අපවදති, සාවකඤ්ච ‘‘දුප්පටිපන්නො’’තිආදීහි. පරිබ්බාජං ගහට්ඨං වාති සාවකවිසෙසනමෙවෙතං [Pg.164] පබ්බජිතං වා තස්ස සාවකං, ගහට්ඨං වා පච්චයදායකන්ති අත්ථො. බාහිරකං වා පරිබ්බාජකං යංකිඤ්චි ගහට්ඨං වා අභූතෙන දොසෙන පරිභාසතීති එවම්පෙත්ථ අත්ථං ඉච්ඡන්ති පොරාණා.

๑๓๔. บทว่า Buddhaṃ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า Paribhāsati คือ ย่อมกล่าวร้ายด้วยคำเป็นต้นว่า "ไม่ใช่พระสัพพัญญู", และ(กล่าวร้าย)พระสาวกด้วยคำเป็นต้นว่า "เป็นผู้ปฏิบัติไม่ดี". บทว่า Paribbājaṃ gahaṭṭhaṃ vā นี้เป็นบทขยายความของคำว่าสาวกนั่นเอง อธิบายว่า (กล่าวร้าย)สาวกของพระองค์ผู้เป็นบรรพชิต หรือคฤหัสถ์ผู้เป็นปัจจัยทายก. หรือว่า โบราณาจารย์ปรารถนาความหมายในที่นี้อย่างนี้ว่า (กล่าวร้าย) ปริพาชกภายนอกศาสนา หรือคฤหัสถ์คนใดคนหนึ่ง ด้วยโทษที่ไม่มีจริง.

135. අනරහං සන්තොති අඛීණාසවො සමානො. අරහං පටිජානාතීති ‘‘අහං අරහා’’ති පටිජානාති, යථා නං ‘‘අරහා අය’’න්ති ජානන්ති, තථා වාචං නිච්ඡාරෙති, කායෙන පරක්කමති, චිත්තෙන ඉච්ඡති අධිවාසෙති. චොරොති ථෙනො. සබ්‍රහ්මකෙ ලොකෙති උක්කට්ඨවසෙන ආහ – සබ්බලොකෙති වුත්තං හොති. ලොකෙ හි සන්ධිච්ඡෙදනනිල්ලොපහරණඑකාගාරිකකරණපරිපන්ථතිට්ඨනාදීහි පරෙසං ධනං විලුම්පන්තා චොරාති වුච්චන්ති. සාසනෙ පන පරිසසම්පත්තිආදීහි පච්චයාදීනි විලුම්පන්තා. යථාහ –

๑๓๕. บทว่า Anarahaṃ santo คือ เป็นผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ. บทว่า Arahaṃ paṭijānāti คือ ปฏิญญาว่า "เราเป็นพระอรหันต์", เปล่งวาจา พากเพียรทางกาย ปรารถนาด้วยจิต ยอมรับ โดยอาการที่คนทั้งหลายจะรู้เขาว่า "ท่านผู้นี้เป็นพระอรหันต์". บทว่า Coro คือ โจร. บทว่า Sabrahmake loke พระผู้มีพระภาคตรัสโดยความหมายอย่างยิ่ง คือ เท่ากับตรัสว่า "ในโลกทั้งปวง". จริงอยู่ ในโลก ชนทั้งหลายผู้ปล้นทรัพย์ของผู้อื่นด้วยการตัดช่องย่องเบา การชิงทรัพย์ การปล้นบ้านหลังเดียว การดักปล้นในทางเปลี่ยว เป็นต้น เรียกว่า โจร. ส่วนในพระศาสนา (ก็มีโจร) คือผู้ปล้นปัจจัยเป็นต้นด้วยการมีบริษัทบริวารเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චස්ස මහාචොරස්ස එවං හොති ‘කුදාස්සු නාමාහං සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො ගාමනිගමරාජධානීසු ආහිණ්ඩිස්සාමි හනන්තො, ඝාතෙන්තො, ඡින්දන්තො, ඡෙදාපෙන්තො, පචන්තො පාචෙන්තොති, සො අපරෙන සමයෙන සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො ගාමනිගමරාජධානීසු ආහිණ්ඩති හනන්තො…පෙ… පාචෙන්තො. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චස්ස පාපභික්ඛුනො එවං හොති ‘කුදාස්සු නාමාහං සතෙන වා…පෙ… රාජධානීසු චාරිකං චරිස්සාමි සක්කතො, ගරුකතො, මානිතො, පූජිතො, අපචිතො, ගහට්ඨානඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච ලාභී චීවර…පෙ… පරික්ඛාරාන’න්ති. සො අපරෙන සමයෙන සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො ගාමනිගමරාජධානීසු චාරිකං චරති සක්කතො…පෙ… පරික්ඛාරානං. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො මහාචොරො සන්තො සංවිජ්ජමානො ලොකස්මිං.

ภิกษุทั้งหลาย มหาโจร ๕ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๕ จำพวกเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย มหาโจรบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ เราจักมีคนแวดล้อมร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เที่ยวไปในคามนิคมราชธานี ทำการฆ่า ทำการให้ฆ่า ทำการตัด ทำการให้ตัด ทำการหุงต้ม ทำการให้หุงต้ม' สมัยต่อมา เขามีคนแวดล้อมร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เที่ยวไปในคามนิคมราชธานี ทำการฆ่า...ฯลฯ...ทำการให้หุงต้ม. ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ก็มีความคิดอย่างนี้ฉันนั้นว่า 'เมื่อไรหนอ เราจักมีคนแวดล้อมร้อยหนึ่ง...ฯลฯ...เที่ยวจาริกไปในราชธานี ได้รับสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ได้จีวร...ฯลฯ...บริขาร ทั้งของคฤหัสถ์และบรรพชิต'. สมัยต่อมา เธอก็มีคนแวดล้อมร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เที่ยวจาริกไปในคามนิคมราชธานี ได้รับสักการะ...ฯลฯ...เป็นผู้ได้บริขาร. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่หนึ่ง ซึ่งมีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก.

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහති, අයං, භික්ඛවෙ, දුතියො…පෙ… ලොකස්මිං.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ เล่าเรียนธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว กลับยกเป็นของตนเสีย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่สอง...ฯลฯ...ในโลก.

‘‘පුන [Pg.165] චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරිං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තං අමූලකෙන අබ්‍රහ්මචරියෙන අනුද්ධංසෙති. අයං, භික්ඛවෙ, තතියො…පෙ… ලොකස්මිං.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ โจทภิกษุผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้บริสุทธิ์ ประพฤติพรหมจรรย์หมดจด ด้วยข้อหาประพฤติไม่ประเสริฐอันไม่มีมูล. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่สาม...ฯลฯ...ในโลก.

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො, පාපභික්ඛු යානි තානි සඞ්ඝස්ස ගරුභණ්ඩානි ගරුපරික්ඛාරානි, සෙය්‍යථිදං – ආරාමො, ආරාමවත්ථු, විහාරො, විහාරවත්ථු, මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනං, ලොහකුම්භී, ලොහභාණකං, ලොහවාරකො, ලොහකටාහං, වාසි, ඵරසු, කුඨාරී, කුදාලො, නිඛාදනං, වල්ලි, වෙළු, මුඤ්ජං, පබ්බජං, තිණං, මත්තිකා, දාරුභණ්ඩං, මත්තිකාභණ්ඩං, තෙහි ගිහිං සඞ්ගණ්හාති උපලාපෙති. අයං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථො…පෙ… ලොකස්මිං.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ ย่อมสงเคราะห์ ย่อมเอาใจคฤหัสถ์ ด้วยครุภัณฑ์ ครุบริขารของสงฆ์เหล่านั้น คือ อาราม, พื้นที่อาราม, วิหาร, พื้นที่วิหาร, เตียง, ตั่ง, ฟูก, หมอน, หม้อโลหะ, ภาชนะโลหะ, กระถางโลหะ, กระทะโลหะ, มีด, ขวาน, ขวานถาก, จอบ, สิ่ว, เถาวัลย์, ไม้ไผ่, หญ้ามุงกระต่าย, หญ้าปล้อง, หญ้า, ดิน, เครื่องไม้, เครื่องดิน. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่สี่...ฯลฯ...ในโลก.

‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අයං අග්ගො මහාචොරො, යො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති (පාරා. 195).

ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ผู้นี้เป็นยอดมหาโจร คือผู้ที่กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริง.

තත්ථ ලොකියචොරා ලොකියමෙව ධනධඤ්ඤාදිං ථෙනෙන්ති. සාසනෙ වුත්තචොරෙසු පඨමො තථාරූපමෙව චීවරාදිපච්චයමත්තං, දුතියො පරියත්තිධම්මං, තතියො පරස්ස බ්‍රහ්මචරියං, චතුත්ථො සඞ්ඝිකගරුභණ්ඩං, පඤ්චමො ඣානසමාධිසමාපත්තිමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකියලොකුත්තරගුණධනං, ලොකියඤ්ච චීවරාදිපච්චයජාතං. යථාහ – ‘‘ථෙය්‍යාය වො, භික්ඛවෙ, රට්ඨපිණ්ඩො භුත්තො’’ති. තත්ථ ය්වායං පඤ්චමො මහාචොරො, තං සන්ධායාහ භගවා ‘‘චොරො සබ්‍රහ්මකෙ ලොකෙ’’ති. සො හි ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අයං අග්ගො මහාචොරො, යො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති (පාරා. 195) එවං ලොකියලොකුත්තරධනථෙනනතො අග්ගො මහාචොරොති වුත්තො, තස්මා තං ඉධාපි ‘‘සබ්‍රහ්මකෙ ලොකෙ’’ති ඉමිනා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පකාසෙසි.

บรรดาโจรเหล่านั้น โจรทางโลกย่อมลักทรัพย์มีข้าวเปลือกเป็นต้นอันเป็นของโลกิยะเท่านั้น ในบรรดาโจรที่กล่าวไว้ในพระศาสนานี้ โจรจำพวกที่ ๑ ลักเพียงปัจจัยมีจีวรเป็นต้นเช่นนั้น จำพวกที่ ๒ ลักปริยัติธรรม จำพวกที่ ๓ ลักพรหมจรรย์ของผู้อื่น จำพวกที่ ๔ ลักครุภัณฑ์ของสงฆ์ จำพวกที่ ๕ ลักคุณทรัพย์อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีประเภทคือ ฌาน สมาธิ สมาบัติ มรรค และผล และลักหมู่ปัจจัยมีจีวรเป็นต้นอันเป็นของโลกิยะ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก้อนข้าวของชาวแว่นแคว้น อันเธอทั้งหลายบริโภคแล้วโดยความเป็นขโมย" ในโจรเหล่านั้น มหาโจรจำพวกที่ ๕ นี้ใด พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมหาโจรนั้นจึงตรัสว่า "เป็นโจรในโลกพร้อมทั้งพรหมโลก" จริงอยู่ โจรนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าเป็นยอดมหาโจร เพราะลักทรัพย์คือโลกิยธรรมและโลกุตรธรรม ดังพระดำรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มี ไม่เป็นจริง ผู้นี้เป็นยอดมหาโจรในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... ในโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์" เพราะเหตุนั้น แม้ในวสลสูตรนี้ พระองค์จึงทรงประกาศโจรนั้นด้วยบทว่า "ในโลกพร้อมทั้งพรหมโลก" อันเป็นการกำหนดอย่างยิ่งนี้

එසො ඛො වසලාධමොති. එත්ථ ඛොති අවධාරණත්ථො, තෙන එසො එව වසලාධමො. වසලානං හීනො සබ්බපච්ඡිමකොති අවධාරෙති. කස්මා? විසිට්ඨවත්ථුම්හි ථෙය්‍යධම්මවස්සනතො, යාව තං පටිඤ්ඤං න විස්සජ්ජෙති, තාව අවිගතවසලකරණධම්මතො චාති.

ในบทว่า "เอโส โข วสลาธโม" นี้ บทว่า "โข" เป็นไปในอรรถว่ากำหนดแน่นอน เพราะฉะนั้น จึงมีความว่า ผู้นี้แหละเป็นคนเลวทราม เป็นการกำหนดว่า เป็นผู้ต่ำทรามที่สุด เป็นคนสุดท้ายในบรรดาคนเลวทั้งหลาย ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีธรรมคือความประสงค์จะลักในวัตถุอันประเสริฐ และเพราะตราบใดที่ยังไม่สละคำปฏิญญานั้น ตราบนั้นก็ยังไม่ปราศจากธรรมที่กระทำความเป็นคนเลว

එතෙ [Pg.166] ඛො වසලාති. ඉදානි යෙ තෙ පඨමගාථාය ආසයවිපත්තිවසෙන කොධනාදයො පඤ්ච, පාපමක්ඛිං වා ද්විධා කත්වා ඡ, දුතියගාථාය පයොගවිපත්තිවසෙන පාණහිංසකො එකො, තතියාය පයොගවිපත්තිවසෙනෙව ගාමනිගමනිග්ගාහකො එකො, චතුත්ථාය ථෙය්‍යාවහාරවසෙන එකො, පඤ්චමාය ඉණවඤ්චනවසෙන එකො, ඡට්ඨාය පසය්හාවහාරවසෙන පන්ථදූසකො එකො, සත්තමාය කූටසක්ඛිවසෙන එකො, අට්ඨමාය මිත්තදුබ්භිවසෙන එකො, නවමාය අකතඤ්ඤුවසෙන එකො, දසමාය කතනාසනවිහෙසනවසෙන එකො, එකාදසමාය හදයවඤ්චනවසෙන එකො, ද්වාදසමාය පටිච්ඡන්නකම්මන්තවසෙන ද්වෙ, තෙරසමාය අකතඤ්ඤුවසෙන එකො, චුද්දසමාය වඤ්චනවසෙන එකො, පන්නරසමාය විහෙසනවසෙන එකො, සොළසමාය වඤ්චනවසෙන එකො, සත්තරසමාය අත්තුක්කංසනපරවම්භනවසෙන ද්වෙ, අට්ඨාරසමාය පයොගාසයවිපත්තිවසෙන රොසකාදයො සත්ත, එකූනවීසතිමාය පරිභාසනවසෙන ද්වෙ, වීසතිමාය අග්ගමහාචොරවසෙන එකොති එවං තෙත්තිංස චතුත්තිංස වා වසලා වුත්තා. තෙ නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘එතෙ ඛො වසලා වුත්තා, මයා යෙ තෙ පකාසිතා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ තෙ මයා පුබ්බෙ ‘‘ජානාසි පන ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, වසල’’න්ති එවං සඞ්ඛෙපතො වසලා වුත්තා, තෙ විත්ථාරතො එතෙ ඛො පකාසිතාති. අථ වා යෙ තෙ මයා පුග්ගලවසෙන වුත්තා, තෙ ධම්මවසෙනාපි එතෙ ඛො පකාසිතා. අථ වා එතෙ ඛො වසලා වුත්තා අරියෙහි කම්මවසෙන, න ජාතිවසෙන, මයා යෙ තෙ පකාසිතා ‘‘කොධනො උපනාහී’’තිආදිනා නයෙන.

บทว่า "เอเต โข วสลา" (คนเลวเหล่านี้แล) บัดนี้ คนเลวเหล่าใดที่พระองค์ตรัสไว้แล้ว คือ ในคาถาที่ ๑ โดยความวิบัติแห่งอาศัย ได้แก่ คนมักโกรธเป็นต้น ๕ คน หรือแบ่งคนลบหลู่คุณท่านเป็น ๒ พวก เป็น ๖ คน, ในคาถาที่ ๒ โดยความวิบัติแห่งความเพียร ได้แก่ คนเบียดเบียนสัตว์ ๑ คน, ในคาถาที่ ๓ โดยความวิบัติแห่งความเพียรนั่นเอง ได้แก่ คนปล้นบ้านและนิคม ๑ คน, ในคาถาที่ ๔ โดยการลักทรัพย์ ๑ คน, ในคาถาที่ ๕ โดยการโกงหนี้ ๑ คน, ในคาถาที่ ๖ โดยการข่มขี่ชิงทรัพย์ ได้แก่ โจรปล้นกลางทาง ๑ คน, ในคาถาที่ ๗ โดยการเป็นพยานเท็จ ๑ คน, ในคาถาที่ ๘ โดยการประทุษร้ายมิตร ๑ คน, ในคาถาที่ ๙ โดยความอกตัญญู ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๐ โดยการทำลายและเบียดเบียนสิ่งที่เขาทำไว้ ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๑ โดยการหลอกลวงด้วยใจ ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๒ โดยการทำกรรมที่ต้องปกปิด ๒ คน, ในคาถาที่ ๑๓ โดยความอกตัญญู ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๔ โดยการหลอกลวง ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๕ โดยการเบียดเบียน ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๖ โดยการหลอกลวง ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๗ โดยการยกตนข่มท่าน ๒ คน, ในคาถาที่ ๑๘ โดยความวิบัติแห่งความเพียรและอาศัย ได้แก่ คนมักโกรธเป็นต้น ๗ คน, ในคาถาที่ ๑๙ โดยการบริภาษ ๒ คน, ในคาถาที่ ๒๐ โดยความเป็นยอดมหาโจร ๑ คน, คนเลว ๓๓ หรือ ๓๔ คน ถูกตรัสไว้แล้วอย่างนี้ เมื่อทรงชี้แจงคนเลวเหล่านั้น จึงตรัสว่า "คนเลวเหล่านี้แลที่เราได้ประกาศไว้แล้ว" อรรถแห่งบทนั้นคือ คนเลวเหล่าใดที่เราได้กล่าวไว้โดยย่อในเบื้องต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ท่านรู้จักคนเลวหรือไม่" คนเลวเหล่านั้นแล เราได้ประกาศไว้โดยพิสดารแล้ว อีกนัยหนึ่ง คนเลวเหล่าใดที่เรากล่าวไว้โดยความเป็นบุคคล คนเลวเหล่านั้นแล เราได้ประกาศไว้โดยความเป็นธรรมด้วย อีกนัยหนึ่ง คนเลวเหล่านี้แล อันพระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวไว้โดยกรรม มิใช่โดยชาติ ที่เราได้ประกาศไว้โดยนัยมีอาทิว่า "คนมักโกรธ ผูกโกรธ"

136. එවං භගවා වසලං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා බ්‍රාහ්මණො සකාය දිට්ඨියා අතීව අභිනිවිට්ඨො හොති, තස්මා තං දිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො ආහ ‘‘න ජච්චා වසලො හොතී’’ති. තස්සත්ථො – පරමත්ථතො හි න ජච්චා වසලො හොති, න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො, අපිච ඛො කම්මුනා වසලො හොති, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො, අපරිසුද්ධකම්මවස්සනතො වසලො හොති, පරිසුද්ධෙන කම්මුනා අපරිසුද්ධවාහනතො බ්‍රාහ්මණො හොති. යස්මා වා තුම්හෙ හීනං වසලං උක්කට්ඨං [Pg.167] බ්‍රාහ්මණං මඤ්ඤිත්ථ, තස්මා හීනෙන කම්මුනා වසලො හොති, උක්කට්ඨෙන කම්මුනා බ්‍රාහ්මණො හොතීති එවම්පි අත්ථං ඤාපෙන්තො එවමාහ.

๑๓๖. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงลักษณะของคนเลวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์เป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตนอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงปฏิเสธทิฏฐินั้น จึงตรัสว่า "บุคคลไม่ได้เป็นคนเลวเพราะชาติ" อรรถแห่งบทนั้นคือ โดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลไม่ได้เป็นคนเลวเพราะชาติ ไม่ได้เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่ทว่า บุคคลเป็นคนเลวเพราะกรรม เป็นพราหมณ์เพราะกรรม, เป็นคนเลวเพราะกรรมอันไม่บริสุทธิ์ครอบงำ เป็นพราหมณ์เพราะกรรมอันบริสุทธิ์นำพาสิ่งที่ไม่บริสุทธิ์ออกไป อีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายเข้าใจว่าคนชั้นต่ำเป็นคนเลว คนชั้นสูงเป็นพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น บุคคลเป็นคนเลวเพราะกรรมอันเลวทราม เป็นพราหมณ์เพราะกรรมอันประเสริฐ เมื่อจะทรงให้ทราบความแม้อย่างนี้ จึงตรัสอย่างนี้

137-139. ඉදානි තමෙවත්ථං නිදස්සනෙන සාධෙතුං ‘‘තදමිනාපි ජානාථා’’තිආදිකා තිස්සො ගාථායො ආහ. තාසු ද්වෙ චතුප්පාදා, එකා ඡප්පාදා, තාසං අත්ථො – යං මයා වුත්තං ‘‘න ජච්චා වසලො හොතී’’තිආදි, තදමිනාපි ජානාථ, යථා මෙදං නිදස්සනං, තං ඉමිනාපි පකාරෙන ජානාථ, යෙන මෙ පකාරෙන යෙන සාමඤ්ඤෙන ඉදං නිදස්සනන්ති වුත්තං හොති. කතමං නිදස්සනන්ති චෙ? චණ්ඩාලපුත්තො සොපාකො…පෙ… බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියාති.

บัดนี้ เพื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุทาหรณ์ จึงตรัสพระคาถา ๓ คาถา มีอาทิว่า "ท่านทั้งหลายจงรู้ความนั้นแม้ด้วยเรื่องนี้" ในคาถาเหล่านั้น ๒ คาถามี ๔ บาท, ๑ คาถามี ๖ บาท อรรถแห่งคาถาเหล่านั้นคือ คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า "บุคคลไม่ได้เป็นคนเลวเพราะชาติ" เป็นต้น ท่านทั้งหลายจงรู้คำนั้นแม้ด้วยเรื่องนี้ อุทาหรณ์ของเรานี้ฉันใด ท่านทั้งหลายจงรู้ความนั้นแม้โดยประการนี้ ความว่า ท่านทั้งหลายจงรู้โดยประการใด โดยลักษณะสามัญใดที่เรากล่าวว่า "นี้เป็นอุทาหรณ์" หากถามว่า อุทาหรณ์คืออะไร? ตอบว่า คือเรื่องโสปากะบุตรของคนจัณฑาล... จนถึงการเข้าถึงพรหมโลก

චණ්ඩාලස්ස පුත්තො චණ්ඩාලපුත්තො. අත්තනො ඛාදනත්ථාය මතෙ සුනඛෙ ලභිත්වා පචතීති සොපාකො. මාතඞ්ගොති එවංනාමො විස්සුතොති එවං හීනාය ජාතියා ච ජීවිකාය ච නාමෙන ච පාකටො.

บุตรของคนจัณฑาล ชื่อว่า จัณฑาลบุตร ได้สุนัขที่ตายแล้วมาปรุงเป็นอาหารเพื่อตน จึงชื่อว่า โสปากะ ชื่อว่า มาตังคะ อย่างนี้ บทว่า "มีชื่อเสียง" คือ ปรากฏโดยชาติอันต่ำทราม โดยอาชีพ และโดยชื่ออย่างนี้

සොති පුරිමපදෙන සම්බන්ධිත්වා සො මාතඞ්ගො යසං පරමං පත්තො, අබ්භුතං උත්තමං අතිවිසිට්ඨං යසං කිත්තිං පසංසං පත්තො. යං සුදුල්ලභන්ති යං උළාරකුලූපපන්නෙනාපි දුල්ලභං, හීනකුලූපපන්නෙන සුදුල්ලභං. එවං යසප්පත්තස්ස ච ආගච්ඡුං තස්සුපට්ඨානං, ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා බහූ, තස්ස මාතඞ්ගස්ස පාරිචරියත්ථං ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච අඤ්ඤෙ ච බහූ වෙස්සසුද්දාදයො ජම්බුදීපමනුස්සා යෙභුය්‍යෙන උපට්ඨානං ආගමිංසූති අත්ථො.

พึงเชื่อมบทว่า "โส" กับบทก่อน ความว่า มาตังคะนั้นได้บรรลุถึงยศอย่างยิ่ง คือ ได้บรรลุถึงยศ เกียรติศัพท์ และคำสรรเสริญอันน่าอัศจรรย์ สูงสุด และประเสริฐยิ่ง บทว่า "อันได้แสนยาก" คือ ยศเกียรติศัพท์ใดที่แม้ผู้เกิดในตระกูลสูงก็ยังได้โดยยาก (สำหรับ) ผู้เกิดในตระกูลต่ำแล้ว ย่อมได้แสนยาก และสำหรับผู้ที่ได้ยศอย่างนี้ กษัตริย์และพราหมณ์จำนวนมากพากันมาอุปัฏฐากท่าน ความว่า กษัตริย์ทั้งหลาย พราหมณ์ทั้งหลาย และมนุษย์ชาวชมพูทวีปอื่นๆ อีกเป็นอันมาก มีแพศย์และศูทรเป็นต้น โดยส่วนมากได้พากันมาเพื่อบำรุงรับใช้มาตังคดาบสนั้น

එවං උපට්ඨානසම්පන්නො සො මාතඞ්ගො විගතකිලෙසරජත්තා විරජං, මහන්තෙහි බුද්ධාදීහි පටිපන්නත්තා මහාපථං, බ්‍රහ්මලොකසඞ්ඛාතං දෙවලොකං යාපෙතුං සමත්ථත්තා දෙවලොකයානසඤ්ඤිතං අට්ඨසමාපත්තියානං අභිරුය්හ, තාය පටිපත්තියා කාමරාගං විරාජෙත්වා, කායස්ස භෙදා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහු, සා තථා හීනාපි න නං ජාති නිවාරෙසි බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා, බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිතොති වුත්තං හොති.

มาตังคดาบสนั้น ผู้สมบูรณ์ด้วยการบำรุงอย่างนี้ ได้ขึ้นสู่ยานคืออัฏฐสมาบัติ อันปราศจากธุลีเพราะปราศจากธุลีคือกิเลส, อันเป็นมรรคาใหญ่เพราะอันพระพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลายดำเนินไปแล้ว, อันชื่อว่าเทวโลกยานเพราะสามารถเพื่อจะให้ถึงเทวโลก กล่าวคือพรหมโลก, แล้วยังกามราคะให้ปราศไป ด้วยปฏิปทานั้น, เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก, ชาติของท่านนั้น แม้จะทรามอย่างนั้น ก็มิได้ห้ามท่านนั้นเพื่อการเข้าถึงพรหมโลก, ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อการเข้าถึงพรหมโลก' ดังนี้

අයං පනත්ථො එවං වෙදිතබ්බො – අතීතෙ කිර මහාපුරිසො තෙන තෙනුපායෙන සත්තහිතං කරොන්තො සොපාකජීවිකෙ චණ්ඩාලකුලෙ උප්පජ්ජි. සො නාමෙන මාතඞ්ගො, රූපෙන දුද්දසිකො හුත්වා බහිනගරෙ චම්මකුටිකාය වසති, අන්තොනගරෙ භික්ඛං චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙති. අථෙකදිවසං [Pg.168] තස්මිං නගරෙ සුරානක්ඛත්තෙ ඝොසිතෙ ධුත්තා යථාසකෙන පරිවාරෙන කීළන්ති. අඤ්ඤතරාපි බ්‍රාහ්මණමහාසාලධීතා පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකා දෙවකඤ්ඤා විය රූපෙන දස්සනීයා පාසාදිකා ‘‘අත්තනො කුලවංසානුරූපං කීළිස්සාමී’’ති පහූතං ඛජ්ජභොජ්ජාදිකීළනසම්භාරං සකටෙසු ආරොපෙත්වා සබ්බසෙතවළවයුත්තං යානමාරුය්හ මහාපරිවාරෙන උය්‍යානභූමිං ගච්ඡති දිට්ඨමඞ්ගලිකාති නාමෙන. සා කිර ‘‘දුස්සණ්ඨිතං රූපං අවමඞ්ගල’’න්ති දට්ඨුං න ඉච්ඡති, තෙනස්සා දිට්ඨමඞ්ගලිකාත්වෙව සඞ්ඛා උදපාදි.

อนึ่ง อรรถนี้นักศึกษาพึงทราบอย่างนี้ว่า ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระมหาบุรุษทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายด้วยอุบายนั้นๆ ได้บังเกิดในตระกูลจัณฑาลประเภทโสปากะ ท่านมีนามว่ามาตังคะ มีรูปร่างน่าเกลียด อาศัยอยู่ในกระท่อมหนังนอกพระนคร เที่ยวขอภิกษาในภายในพระนครเลี้ยงชีพ ครั้งนั้น วันหนึ่ง เมื่อนักษัตรสุราถูกประกาศในพระนครนั้น พวกนักเลงก็พากันเล่นสนุกพร้อมด้วยบริวารตามสมควรแก่ตน แม้ธิดาของพราหมณ์มหาศาลคนหนึ่ง อายุราว 15-16 ปี มีรูปงามน่าดูน่าชมดุจเทพกัญญา คิดว่า 'เราจักเล่นให้สมควรแก่วงศ์ตระกูลของตน' จึงให้บรรทุกเครื่องเล่นมีของขบเคี้ยวของบริโภคเป็นต้นจำนวนมากลงในเกวียนทั้งหลาย แล้วขึ้นสู่ยานที่เทียมด้วยโคหนุ่มสีขาวล้วน ไปยังอุทยานพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก นางมีชื่อว่าทิฏฐมังคลิกา ได้ยินว่า นางไม่ปรารถนาจะเห็นรูปที่มีสัณฐานไม่ดี โดยถือว่าเป็นอัปมงคล เพราะเหตุนั้น ชื่อนับว่าทิฏฐมังคลิกาจึงเกิดขึ้นแก่นาง

තදා සො මාතඞ්ගො කාලස්සෙව වුට්ඨාය පටපිලොතිකං නිවාසෙත්වා, කංසතාළං හත්ථෙ බන්ධිත්වා, භාජනහත්ථො නගරං පවිසති, මනුස්සෙ දිස්වා දූරතො එව කංසතාළං ආකොටෙන්තො. අථ දිට්ඨමඞ්ගලිකා ‘‘උස්සරථ, උස්සරථා’’ති පුරතො පුරතො හීනජනං අපනෙන්තෙහි පුරිසෙහි නීයමානා නගරද්වාරමජ්ඣෙ මාතඞ්ගං දිස්වා ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං මාතඞ්ගචණ්ඩාලොති. සා ‘‘ඊදිසං දිස්වා ගතානං කුතො වුඩ්ඪී’’ති යානං නිවත්තාපෙසි. මනුස්සා ‘‘යං මයං උය්‍යානං ගන්ත්වා ඛජ්ජභොජ්ජාදිං ලභෙය්‍යාම, තස්ස නො මාතඞ්ගෙන අන්තරායො කතො’’ති කුපිතා ‘‘ගණ්හථ චණ්ඩාල’’න්ති ලෙඩ්ඩූහි පහරිත්වා ‘‘මතො’’ති පාදෙ ගහෙත්වා එකමන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා කචවරෙන පටිච්ඡාදෙත්වා අගමංසු. සො සතිං පටිලභිත්වා උට්ඨාය මනුස්සෙ පුච්ඡි – ‘‘කිං, අය්‍යා, ද්වාරං නාම සබ්බසාධාරණං, උදාහු බ්‍රාහ්මණානංයෙව කත’’න්ති? මනුස්සා ආහංසු – ‘‘සබ්බෙසං සාධාරණ’’න්ති. ‘‘එවං සබ්බසාධාරණද්වාරෙන පවිසිත්වා භික්ඛාහාරෙන යාපෙන්තං මං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය මනුස්සා ඉමං අනයබ්‍යසනං පාපෙසු’’න්ති රථිකාය රථිකං ආහිණ්ඩන්තො මනුස්සානං ආරොචෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරෙ නිපජ්ජි – ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමී’’ති.

ครั้งนั้น มาตังคะลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ นุ่งผ้าเก่าขาด ผูกฉาบสัมฤทธิ์ไว้ที่มือ ถือภาชนะเข้าสู่พระนคร เมื่อเห็นพวกมนุษย์ ก็ตีฉาบแต่ไกลทีเดียว ลำดับนั้น นางทิฏฐมังคลิกา อันพวกบุรุษซึ่งคอยไล่คนชั้นต่ำไปข้างหน้าๆ พลางร้องว่า 'หลีกไป หลีกไป' นำไปอยู่ ได้เห็นมาตังคะที่ท่ามกลางประตูพระนคร จึงกล่าวว่า 'นั่นใคร?' (พวกคนใช้ตอบว่า) 'ข้าพเจ้าคือมาตังคจัณฑาล' นางจึงให้ยานกลับ ด้วยคิดว่า 'ความเจริญจักมีแต่ที่ไหนแก่ชนทั้งหลายผู้ไปหลังจากได้เห็นคนเช่นนี้' พวกมนุษย์โกรธว่า 'ของขบเคี้ยวของบริโภคเป็นต้นใด ที่พวกเราพึงได้เมื่อไปถึงอุทยาน อันตรายแห่งของนั้น มาตังคะได้ทำแก่เราแล้ว' แล้วกล่าวว่า 'จงจับจัณฑาล' แล้วทุบตีด้วยก้อนดิน คิดว่า 'มันตายแล้ว' จึงจับเท้าทั้งสองทิ้งไว้ ณ ที่แห่งหนึ่ง เอาหยากเยื่อปิดไว้แล้วก็หลีกไป ฝ่ายมาตังคะได้สติกลับคืนมาแล้ว ลุกขึ้นถามพวกมนุษย์ว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชื่อว่าประตู เป็นของสาธารณะแก่คนทั้งปวง หรือว่าทำไว้สำหรับพวกพราหมณ์เท่านั้น?' พวกมนุษย์ตอบว่า 'เป็นของสาธารณะแก่คนทั้งปวง' (มาตังคะจึงกล่าวว่า) 'เมื่อเป็นเช่นนี้ พวกคนของนางทิฏฐมังคลิกาได้ทำให้ข้าพเจ้าผู้เข้าไปโดยประตูอันเป็นสาธารณะแก่คนทั้งปวง และยังชีพอยู่ด้วยภิกษาหาร ต้องถึงความพินาศฉิบหายนี้' แล้วเที่ยวไปตามถนนน้อยใหญ่ พลางบอกแก่พวกมนุษย์ แล้วไปนอนที่ประตูเรือนของพราหมณ์ (ด้วยตั้งใจว่า) 'ถ้ายังไม่ได้นางทิฏฐมังคลิกา เราจักไม่ลุกขึ้น'

බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඝරද්වාරෙ මාතඞ්ගො නිපන්නො’’ති සුත්වා ‘‘තස්ස කාකණිකං දෙථ, තෙලෙන අඞ්ගං මක්ඛෙත්වා ගච්ඡතූ’’ති ආහ. සො තං න ඉච්ඡති, ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමි’’ච්චෙව ආහ. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘ද්වෙ කාකණිකායො දෙථ, කාකණිකාය පූවං ඛාදතු, කාකණිකාය [Pg.169] තෙලෙන අඞ්ගං මක්ඛෙත්වා ගච්ඡතූ’’ති ආහ. සො තං න ඉච්ඡති, තථෙව වදති. බ්‍රාහ්මණො සුත්වා ‘‘මාසකං දෙථ, පාදං, උපඩ්ඪකහාපණං, කහාපණං ද්වෙ තීණී’’ති යාව සතං ආණාපෙසි. සො න ඉච්ඡති, තථෙව වදති. එවං යාචන්තානංයෙව සූරියො අත්ථඞ්ගතො. අථ බ්‍රාහ්මණී පාසාදා ඔරුය්හ සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා යාචි – ‘‘තාත මාතඞ්ග, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අපරාධං ඛම, සහස්සං ගණ්හාහි, ද්වෙ තීණී’’ති යාව ‘‘සතසහස්සං ගණ්හාහී’’ති ආහ. සො තුණ්හීභූතො නිපජ්ජියෙව.

พราหมณ์ได้ฟังว่า 'มาตังคะนอนอยู่ที่ประตูเรือน' จึงกล่าวว่า 'พวกท่านจงให้เงินหนึ่งกากณิกแก่เขา ให้เขาทาตัวด้วยน้ำมันแล้วไปเสียเถิด' มาตังคะไม่ต้องการเงินนั้น กล่าวแต่เพียงว่า 'ถ้ายังไม่ได้นางทิฏฐมังคลิกา เราจักไม่ลุกขึ้น' ลำดับนั้น พราหมณ์จึงกล่าวว่า 'พวกท่านจงให้สองกากณิก ให้เขากินขนมด้วยกากณิกหนึ่ง ทาตัวด้วยน้ำมันด้วยกากณิกหนึ่ง แล้วไปเสียเถิด' มาตังคะไม่ต้องการเงินนั้น กล่าวอย่างเดิมนั่นแหละ พราหมณ์ได้ฟังดังนั้น จึงสั่งให้เพิ่มขึ้นไปตามลำดับคือ 'จงให้หนึ่งมาสก, หนึ่งบาท, กึ่งกหาปณะ, หนึ่งกหาปณะ, สอง, สาม' จนถึงหนึ่งร้อย มาตังคะก็ไม่ต้องการ กล่าวอย่างเดิมนั่นแหละ เมื่อพวกเขากำลังอ้อนวอนอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ดวงอาทิตย์ก็อัสดงคต ครั้งนั้น นางพราหมณีลงจากปราสาท ให้คนกั้นม่านแล้วเข้าไปหามาตังคะ อ้อนวอนว่า 'พ่อมาตังคะ โปรดอดโทษความผิดของนางทิฏฐมังคลิกาเถิด จงรับเงินหนึ่งพัน, สองพัน, สามพัน' จนถึง 'จงรับเงินหนึ่งแสนเถิด' ฝ่ายมาตังคะก็นิ่งเสีย นอนอยู่อย่างนั้นเอง

එවං චතූහපඤ්චාහෙ වීතිවත්තෙ බහුම්පි පණ්ණාකාරං දත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලභන්තා ඛත්තියකුමාරාදයො මාතඞ්ගස්ස උපකණ්ණකෙ ආරොචාපෙසුං – ‘‘පුරිසා නාම අනෙකානිපි සංවච්ඡරානි වීරියං කත්වා ඉච්ඡිතත්ථං පාපුණන්ති, මා ඛො ත්වං නිබ්බිජ්ජි, අද්ධා ද්වීහතීහච්චයෙන දිට්ඨමඞ්ගලිකං ලච්ඡසී’’ති. සො තුණ්හීභූතො නිපජ්ජියෙව. අථ සත්තමෙ දිවසෙ සමන්තා පටිවිස්සකා උට්ඨහිත්වා ‘‘තුම්හෙ මාතඞ්ගං වා උට්ඨාපෙථ, දාරිකං වා දෙථ, මා අම්හෙ සබ්බෙ නාසයිත්ථා’’ති ආහංසු. තෙසං කිර අයං දිට්ඨි ‘‘යස්ස ඝරද්වාරෙ එවං නිපන්නො චණ්ඩාලො මරති, තස්ස ඝරෙන සහ සමන්තා සත්තසත්තඝරවාසිනො චණ්ඩාලා හොන්තී’’ති. තතො දිට්ඨමඞ්ගලිකං නීලපටපිලොතිකං නිවාසාපෙත්වා උළුඞ්කකළොපිකාදීනි දත්වා පරිදෙවමානං තස්ස සන්තිකං නෙත්වා ‘‘ගණ්හ දාරිකං, උට්ඨාය ගච්ඡාහී’’ති අදංසු. සා පස්සෙ ඨත්වා ‘‘උට්ඨාහී’’ති ආහ, සො ‘‘හත්ථෙන මං ගහෙත්වා උට්ඨාපෙහී’’ති ආහ. සා නං උට්ඨාපෙසි. සො නිසීදිත්වා ආහ – ‘‘මයං අන්තොනගරෙ වසිතුං න ලභාම, එහි මං බහිනගරෙ චම්මකුටිං නෙහී’’ති. සා නං හත්ථෙ ගහෙත්වා තත්ථ නෙසි. ‘‘පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා’’ති ජාතකභාණකා. නෙත්වා චස්ස සරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා, උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා, යාගුං පචිත්වා අදාසි. සො ‘‘බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤා අයං මා විනස්සී’’ති ජාතිසම්භෙදං අකත්වාව අඩ්ඪමාසමත්තං බලං ගහෙත්වා ‘‘අහං වනං ගච්ඡාමි, ‘අතිචිරායතී’ති මා ත්වං උක්කණ්ඨී’’ති වත්වා ඝරමානුසකානි ච ‘‘ඉමං මා පමජ්ජිත්ථා’’ති ආණාපෙත්වා ඝරා නික්ඛම්ම තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා, කසිණපරිකම්මං කත්වා, කතිපාහෙනෙව අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘ඉදානාහං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය [Pg.170] මනාපො භවිස්සාමී’’ති ආකාසෙනාගන්ත්වා නගරද්වාරෙ ඔරොහිත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකාය සන්තිකං පෙසෙසි.

เมื่อกาลล่วงไป ๔-๕ วันอย่างนี้แล้ว เหล่ากษัตริย์กุมารเป็นต้น แม้ถวายเครื่องบรรณาการมากมาย ก็ยังไม่ได้นางทิฏฐมังคลิกา จึงได้ไปบอกที่ข้างหูของมาตังคะว่า “อันว่าบุรุษทั้งหลาย ทำความเพียรตลอดปีเป็นอันมาก ย่อมบรรลุประโยชน์ที่ต้องการได้ ท่านอย่าได้เบื่อหน่ายเลย โดยแท้แล้ว พอเวลาล่วงไป ๒-๓ วัน ท่านจักได้นางทิฏฐมังคลิกา” เขานิ่งเสียแล้วก็นอนต่อไป ครั้นถึงวันที่ ๗ เพื่อนบ้านโดยรอบพากันลุกขึ้นมากล่าวว่า “พวกท่านจงให้มาตังคะลุกขึ้นไปเสีย หรือไม่ก็จงให้เด็กหญิงมา อย่าได้ทำให้พวกเราทั้งหมดพินาศไปเลย” ได้ยินว่า พวกเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “คนจัณฑาลนอนตายที่ประตูเรือนของผู้ใด ชาวบ้านที่อยู่ในเรือน ๗ หลัง ๗ หลังโดยรอบพร้อมกับเรือนของผู้นั้น ย่อมกลายเป็นคนจัณฑาลไปด้วย” ลำดับนั้น พวกเขาให้นางทิฏฐมังคลิกานุ่งผ้าเก่าสีน้ำเงิน แล้วมอบภาชนะดินและหม้อข้าวเป็นต้นให้ พานางผู้กำลังคร่ำครวญไปสู่สำนักของเขาแล้วกล่าวว่า “จงรับเด็กหญิงไป แล้วลุกขึ้นไปเสียเถิด” แล้วจึงมอบนางให้ นางยืนอยู่ข้างๆ แล้วกล่าวว่า “จงลุกขึ้นเถิด” เขาตอบว่า “เธอจงจับมือฉันแล้วพยุงให้ลุกขึ้น” นางจึงพยุงเขาให้ลุกขึ้น เขานั่งลงแล้วกล่าวว่า “พวกเราอยู่ในเมืองไม่ได้ มาเถิด เธอจงพาฉันไปยังกระท่อมหนังนอกเมือง” นางจูงมือเขาไปที่นั่น (พวกอาจารย์ผู้สวดชาดกกล่าวว่า “ให้นั่งบนหลังไป”) ครั้นพาไปแล้ว ก็ชโลมร่างกายของเขาด้วยน้ำมัน อาบน้ำอุ่นให้ แล้วต้มข้าวต้มให้ เขาคิดว่า “ธิดาพราหมณ์คนนี้อย่าได้พินาศเลย” จึงไม่ทำลายชาติ บำรุงกำลังอยู่ประมาณกึ่งเดือน แล้วกล่าวว่า “ฉันจะไปป่า เธออย่าได้ร้อนใจว่า ‘ช่างเนิ่นนานนัก’” และกำชับพวกชาวบ้านว่า “พวกท่านอย่าได้ประมาทในนางคนนี้” แล้วออกจากเรือนไปบวชเป็นดาบส ทำกสิณบริกรรม เพียงไม่กี่วันก็ได้ทำให้สมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ บังเกิดขึ้น แล้วคิดว่า “บัดนี้เราจักเป็นที่พอใจของนางทิฏฐมังคลิกา” จึงมาทางอากาศ ลงที่ประตูเมือง แล้วส่งคนไปสู่สำนักของนางทิฏฐมังคลิกา

සා සුත්වා ‘‘කොචි මඤ්ඤෙ මම ඤාතකො පබ්බජිතො මං දුක්ඛිතං ඤත්වා දට්ඨුං ආගතො භවිස්සතී’’ති චින්තයමානා ගන්ත්වා, තං ඤත්වා, පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිස්ස මං අනාථං තුම්හෙ අකත්ථා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘මා ත්වං දිට්ඨමඞ්ගලිකෙ දුක්ඛිනී අහොසි, සකලජම්බුදීපවාසීහි තෙ සක්කාරං කාරෙස්සාමී’’ති වත්වා එතදවොච – ‘‘ගච්ඡ ත්වං ඝොසනං කරොහි – ‘මහාබ්‍රහ්මා මම සාමිකො න මාතඞ්ගො, සො චන්දවිමානං භින්දිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ මම සන්තිකං ආගමිස්සතී’’’ති. සා ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණමහාසාලධීතා හුත්වා අත්තනො පාපකම්මෙන ඉමං චණ්ඩාලභාවං පත්තා, න සක්කොමි එවං වත්තු’’න්ති. මහාපුරිසො ‘‘න ත්වං මාතඞ්ගස්ස ආනුභාවං ජානාසී’’ති වත්වා යථා සා සද්දහති, තථා අනෙකානි පාටිහාරියානි දස්සෙත්වා තථෙව තං ආණාපෙත්වා අත්තනො වසතිං අගමාසි. සා තථා අකාසි.

นางได้ฟังแล้ว คิดว่า “เห็นทีว่าญาติของเราคนใดคนหนึ่งบวชแล้ว ทราบว่าเราลำบาก จึงคงจะมาเพื่อเยี่ยมเยียน” คิดดังนี้แล้วจึงไป ครั้นจำเขาได้ ก็หมอบลงที่เท้าแล้วกล่าวว่า “เหตุใดท่านจึงทำให้หม่อมฉันเป็นคนไร้ที่พึ่ง” มหาบุรุษกล่าวว่า “ดูก่อนทิฏฐมังคลิกา เธออย่าได้ลำบากเลย เราจักทำให้ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้นทำการสักการะแก่เธอ” แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “เธอจงไปป่าวประกาศว่า ‘ท้าวมหาพรหมเป็นสามีของเรา ไม่ใช่มาตังคะ ท่านจะทำลายจันทรวิมานแล้วมาสู่สำนักของเราในวันที่ ๗’” นางกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันเป็นธิดาของพราหมณ์มหาศาล แต่ได้ถึงความเป็นจัณฑาลนี้เพราะบาปกรรมของตนเอง หม่อมฉันไม่สามารถจะพูดอย่างนั้นได้” มหาบุรุษกล่าวว่า “เธอไม่รู้อานุภาพของมาตังคะ” แล้วแสดงปาฏิหาริย์เป็นอันมากเพื่อให้นางเชื่อ จากนั้นจึงกำชับนางอย่างนั้นแล้วก็กลับไปยังที่อยู่ของตน นางได้ทำตามนั้น

මනුස්සා උජ්ඣායන්ති හසන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාමායං අත්තනො පාපකම්මෙන චණ්ඩාලභාවං පත්වා පුන තං මහාබ්‍රහ්මානං කරිස්සතී’’ති. සා අධිමානා එව හුත්වා දිවසෙ දිවසෙ ඝොසන්තී නගරං ආහිණ්ඩති ‘‘ඉතො ඡට්ඨෙ දිවසෙ, පඤ්චමෙ, චතුත්ථෙ, තතියෙ, සුවෙ, අජ්ජ ආගමිස්සතී’’ති. මනුස්සා තස්සා විස්සත්ථවාචං සුත්වා ‘‘කදාචි එවම්පි සියා’’ති අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරෙසු මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා, සාණිපාකාරං සජ්ජෙත්වා, වයප්පත්තා දාරිකායො අලඞ්කරිත්වා ‘‘මහාබ්‍රහ්මනි ආගතෙ කඤ්ඤාදානං දස්සාමා’’ති ආකාසං උල්ලොකෙන්තා නිසීදිංසු. අථ මහාපුරිසො පුණ්ණමදිවසෙ ගගනතලං උපාරූළ්හෙ චන්දෙ චන්දවිමානං ඵාලෙත්වා පස්සතො මහාජනස්ස මහාබ්‍රහ්මරූපෙන නිග්ගච්ඡි. මහාජනො ‘‘ද්වෙ චන්දා ජාතා’’ති අතිමඤ්ඤි. තතො අනුක්කමෙන ආගතං දිස්වා ‘‘සච්චං දිට්ඨමඞ්ගලිකා ආහ, මහාබ්‍රහ්මාව අයං දිට්ඨමඞ්ගලිකං දමෙතුං පුබ්බෙ මාතඞ්ගවෙසෙනාගච්ඡී’’ති නිට්ඨං අගමාසි. එවං සො මහාජනෙන දිස්සමානො දිට්ඨමඞ්ගලිකාය වසනට්ඨානෙ එව ඔතරි. සා ච තදා උතුනී අහොසි. සො තස්සා නාභිං අඞ්ගුට්ඨකෙන පරාමසි. තෙන ඵස්සෙන ගබ්භො පතිට්ඨාසි. තතො නං ‘‘ගබ්භො තෙ සණ්ඨිතො[Pg.171], පුත්තම්හි ජාතෙ තං නිස්සාය ජීවාහී’’ති වත්වා පස්සතො මහාජනස්ස පුන චන්දවිමානං පාවිසි.

พวกมนุษย์ต่างตำหนิและหัวเราะเยาะว่า “ทำไมหนอ นางคนนี้ถึงความเป็นจัณฑาลเพราะบาปกรรมของตนแล้ว ยังจะมาทำท้าวมหาพรหมนั้น (ให้เป็นสามี) ได้อย่างไร” นางมีใจถือมั่น เที่ยวป่าวประกาศไปในเมืองทุกๆ วันว่า “นับจากนี้ไปอีก ๖ วัน, ๕ วัน, ๔ วัน, ๓ วัน, พรุ่งนี้, วันนี้ ท่านจะมา” พวกมนุษย์ได้ฟังวาจาอันอาจหาญของนางแล้วคิดว่า “บางทีอาจจะเป็นเช่นนั้นก็ได้” จึงให้สร้างมณฑปที่ประตูเรือนของตนๆ จัดทำม่านกั้น ประดับประดาเด็กหญิงที่ถึงวัยแล้ว พากันนั่งแหงนดูท้องฟ้าด้วยคิดว่า “เมื่อท้าวมหาพรหมเสด็จมา พวกเราจักถวายกัญญาทาน” ครั้งนั้น ในวันเพ็ญ เมื่อดวงจันทร์ลอยขึ้นสู่ท้องฟ้า มหาบุรุษได้ทำลายจันทรวิมานแล้วปรากฏกายออกมาในรูปของท้าวมหาพรหม ท่ามกลางสายตาของมหาชน มหาชนสำคัญผิดไปว่า “พระจันทร์สองดวงเกิดขึ้นแล้ว” ลำดับนั้น เมื่อเห็นท่านมาโดยลำดับ ก็ได้ข้อสรุปว่า “นางทิฏฐมังคลิกาพูดความจริง ท่านผู้นี้คือท้าวมหาพรหมนั่นเอง ในกาลก่อนท่านมาในร่างของมาตังคะเพื่อจะทรมานนางทิฏฐมังคลิกา” เขาผู้ที่มหาชนกำลังมองดูอยู่นั้น ได้ลงมา ณ ที่อยู่ของนางทิฏฐมังคลิกานั่นเอง และในขณะนั้น นางก็เป็นผู้มีระดู (คือหมดระดูแล้ว) เขาได้ใช้หัวแม่มือลูบที่นาภีของนาง ด้วยสัมผัสนั้น ครรภ์ก็ได้ตั้งขึ้น ลำดับนั้น เขาได้กล่าวกะนางว่า “ครรภ์ของเธอตั้งขึ้นแล้ว เมื่อบุตรเกิดแล้ว เธอจงอาศัยเขาเลี้ยงชีพเถิด” แล้วก็กลับเข้าไปในจันทรวิมานอีก ท่ามกลางสายตาของมหาชน

බ්‍රාහ්මණා ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකා මහාබ්‍රහ්මුනො පජාපති අම්හාකං මාතා ජාතා’’ති වත්වා තතො තතො ආගච්ඡන්ති. තං සක්කාරං කාතුකාමානං මනුස්සානං සම්පීළනෙන නගරද්වාරානි අනොකාසානි අහෙසුං. තෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකං හිරඤ්ඤරාසිම්හි ඨපෙත්වා, න්හාපෙත්වා, මණ්ඩෙත්වා, රථං ආරොපෙත්වා, මහාසක්කාරෙන නගරං පදක්ඛිණං කාරාපෙත්වා, නගරමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා, තත්‍ර නං ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො පජාපතී’’ති දිට්ඨට්ඨානෙ ඨපෙත්වා වසාපෙන්ති ‘‘යාවස්සා පතිරූපං වසනොකාසං කරොම, තාව ඉධෙව වසතූ’’ති. සා මණ්ඩපෙ එව පුත්තං විජායි. තං විසුද්ධදිවසෙ සද්ධිං පුත්තෙන සසීසං න්හාපෙත්වා මණ්ඩපෙ ජාතොති දාරකස්ස ‘‘මණ්ඩබ්‍යකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. තතො පභුති ච නං බ්‍රාහ්මණා ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො පුත්තො’’ති පරිවාරෙත්වා චරන්ති. තතො අනෙකසතසහස්සප්පකාරා පණ්ණාකාරා ආගච්ඡන්ති, තෙ බ්‍රාහ්මණා කුමාරස්සාරක්ඛං ඨපෙසුං, ආගතා ලහුං කුමාරං දට්ඨුං න ලභන්ති.

พวกพราหมณ์กล่าวว่า "นางทิฏฐมังคลิกา ชายาของท้าวมหาพรหม มารดาของพวกเรา ได้เกิดขึ้นแล้ว" แล้วพากันมาจากที่นั้นๆ เพราะการเบียดเสียดของมนุษย์ผู้ใคร่จะทำสักการะนั้น ประตูพระนครทั้งหลายจึงไม่มีช่องว่าง พวกเขาให้นางทิฏฐมังคลิกานั่งบนกองเงินกองทอง ให้อาบน้ำ ประดับตกแต่งแล้ว ให้ขึ้นสู่ราชรถ ให้ทำประทักษิณพระนครด้วยสักการะใหญ่ แล้วให้สร้างมณฑปในท่ามกลางพระนคร ให้นางนั่งในที่ที่มองเห็นได้ในมณฑปนั้น โดยกล่าวว่า "นี่คือชายาของท้าวมหาพรหม" และให้พักอยู่โดยกล่าวว่า "ตราบเท่าที่พวกเราจะสร้างที่อยู่ที่สมควรแก่นาง ขอให้นางจงอยู่ที่นี่เถิด" นางได้คลอดบุตรในมณฑปนั่นเอง ในวันที่นางบริสุทธิ์ (หลังคลอด) พวกเขาได้ให้นางอาบน้ำสระเกล้าพร้อมกับบุตร และได้ตั้งชื่อเด็กนั้นว่า "มาณฑัพยกุมาร" เพราะเกิดในมณฑป จำเดิมแต่นั้นมา พวกพราหมณ์ก็แวดล้อมติดตามเขาไปโดยกล่าวว่า "นี่คือบุตรของท้าวมหาพรหม" แต่นั้นมา เครื่องบรรณาการหลายแสนอย่างก็หลั่งไหลมา พวกพราหมณ์เหล่านั้นได้จัดอารักขาแก่กุมาร คนที่มาแล้วก็ไม่มีโอกาสได้เห็นกุมารโดยง่าย

කුමාරො අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිමන්වාය දානං දාතුං ආරද්ධො. සො සාලාය සම්පත්තානං කපණද්ධිකානං අදත්වා බ්‍රාහ්මණානංයෙව දෙති. මහාපුරිසො ‘‘කිං මම පුත්තො දානං දෙතී’’ති ආවජ්ජෙත්වා බ්‍රාහ්මණානංයෙව දානං දෙන්තං දිස්වා ‘‘යථා සබ්බෙසං දස්සති, තථා කරිස්සාමී’’ති චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ආකාසෙන ආගම්ම පුත්තස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. කුමාරො තං දිස්වා ‘‘කුතො අයං එවං විරූපවෙසො වසලො ආගතො’’ති කුද්ධො ඉමං ගාථමාහ –

มาณฑัพยกุมารเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ ได้เริ่มให้ทาน เขาไม่ให้ทานแก่คนกำพร้าและคนเดินทางที่มาถึงศาลา แต่ให้แก่พวกพราหมณ์เท่านั้น พระมหาสัตว์ทรงรำพึงว่า "บุตรของเราให้ทานอย่างไรหนอ" ครั้นทรงเห็นเขาให้ทานแก่พวกพราหมณ์เท่านั้น จึงทรงดำริว่า "เราจักทำโดยประการที่เขาจะให้ทานแก่คนทั้งปวง" แล้วทรงครองจีวร ถือบาตร เหาะมาทางอากาศแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือนของบุตร มาณฑัพยกุมารเห็นท่านแล้วก็โกรธว่า "คนถ่อยมีรูปพรรณน่าเกลียดเช่นนี้มาจากไหน" แล้วได้กล่าวคาถานี้ว่า –

‘‘කුතො නු ආගච්ඡසි දුම්මවාසී, ඔතල්ලකො පංසුපිසාචකොව;

සඞ්කාරචොළං පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ, කො රෙ තුවං හොසි අදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති.

ท่านผู้มีผ้าเศร้าหมอง มาจากไหนหนอ ท่านผู้ต่ำต้อยราวกับเปรตคลุกฝุ่น นุ่งห่มผ้าขี้ริ้วพันคอ เจ้าเป็นใครกัน ผู้ไม่ควรแก่ทักษิณาทาน

බ්‍රාහ්මණා ‘‘ගණ්හථ ගණ්හථා’’ති තං ගහෙත්වා ආකොටෙත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසුං. සො ආකාසෙන ගන්ත්වා බහිනගරෙ පච්චට්ඨාසි[Pg.172]. දෙවතා කුපිතා කුමාරං ගලෙ ගහෙත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං ඨපෙසුං. සො අක්ඛීහි නිග්ගතෙහි මුඛෙන ඛෙළං පග්ඝරන්තෙන ඝරුඝරුපස්සාසී දුක්ඛං වෙදයති. දිට්ඨමඞ්ගලිකා සුත්වා ‘‘කොචි ආගතො අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, පබ්බජිතො ආගච්ඡී’’ති. ‘‘කුහිං ගතො’’ති? ‘‘එවං ගතො’’ති. සා තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘ඛමථ, භන්තෙ, අත්තනො දාසස්සා’’ති යාචන්තී තස්ස පාදමූලෙ භූමියා නිපජ්ජි. තෙන ච සමයෙන මහාපුරිසො පිණ්ඩාය චරිත්වා, යාගුං ලභිත්වා, තං පිවන්තො තත්ථ නිසින්නො හොති, සො අවසිට්ඨං ථොකං යාගුං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අදාසි. ‘‘ගච්ඡ ඉමං යාගුං උදකකුම්භියා ආලොලෙත්වා යෙසං භූතවිකාරො අත්ථි, තෙසං අක්ඛිමුඛකණ්ණනාසාබිලෙසු ආසිඤ්ච, සරීරඤ්ච පරිප්ඵොසෙහි, එවං නිබ්බිකාරා භවිස්සන්තී’’ති. සා තථා අකාසි. තතො කුමාරෙ පකතිසරීරෙ ජාතෙ ‘‘එහි, තාත මණ්ඩබ්‍ය, තං ඛමාපෙස්සාමා’’ති පුත්තඤ්ච සබ්බෙ බ්‍රාහ්මණෙ ච තස්ස පාදමූලෙ නික්කුජ්ජිත්වා නිපජ්ජාපෙත්වා ඛමාපෙසි.

พวกพราหมณ์กล่าวว่า "จับไว้ จับไว้" แล้วจับท่านทุบตี ให้ถึงความพินาศอันไม่สมควร ท่านเหาะไปทางอากาศแล้วไปประทับยืนอยู่นอกพระนคร เทวดาทั้งหลายโกรธแล้ว จับกุมารที่คอ ให้เท้าชี้ฟ้า ศีรษะดิ่งลง เขามีเลือดไหลออกจากตา มีน้ำลายไหลออกจากปาก หายใจดังครืดคราด เสวยทุกขเวทนา นางทิฏฐมังคลิกาได้ฟังแล้ว ถามว่า "มีใครมาบ้างหรือไม่" คนตอบว่า "มี บรรพชิตมา" นางถามว่า "ไปไหนเสีย" คนตอบว่า "ไปทางนั้น" นางไปที่นั่นแล้ว อ้อนวอนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดอดโทษให้แก่ทาสของท่านด้วยเถิด" แล้วหมอบลงที่พื้นดินแทบเท้าของท่าน ในสมัยนั้น พระมหาสัตว์เที่ยวบิณฑบาต ได้ข้าวต้มแล้ว กำลังนั่งฉันอยู่ที่นั่น ท่านได้ให้ข้าวต้มเล็กน้อยที่เหลือแก่นางทิฏฐมังคลิกา แล้วกล่าวว่า "จงไปเถิด จงนำข้าวต้มนี้ไปคนในหม้อน้ำ แล้วรดลงในช่องตา ปาก หู และจมูกของคนทั้งหลายที่มีอาการผิดปกติเพราะอมนุษย์ และจงประพรมร่างกายด้วย อย่างนี้แล้ว พวกเขาก็จะหายเป็นปกติ" นางได้ทำเช่นนั้น ต่อมาเมื่อกุมารมีร่างกายเป็นปกติแล้ว นางกล่าวว่า "มาเถิด พ่อมาณฑัพยะ เราจะให้ท่านขอขมา" แล้วให้น้อมบุตรและพราหมณ์ทั้งปวงหมอบลงแทบเท้าของท่าน และให้ขอขมา

සො ‘‘සබ්බජනස්ස දානං දාතබ්බ’’න්ති ඔවදිත්වා, ධම්මකථං කත්වා, අත්තනො වසනට්ඨානංයෙව ගන්ත්වා, චින්තෙසි ‘‘ඉත්ථීසු පාකටා දිට්ඨමඞ්ගලිකා දමිතා, පුරිසෙසු පාකටො මණ්ඩබ්‍යකුමාරො, ඉදානි කො දමෙතබ්බො’’ති. තතො ජාතිමන්තතාපසං අද්දස බන්ධුමතීනගරං නිස්සාය කුම්භවතීනදීතීරෙ විහරන්තං. සො ‘‘අහං ජාතියා විසිට්ඨො, අඤ්ඤෙහි පරිභුත්තොදකං න පරිභුඤ්ජාමී’’ති උපරිනදියා වසති. මහාපුරිසො තස්ස උපරිභාගෙ වාසං කප්පෙත්වා තස්ස උදකපරිභොගවෙලායං දන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා උදකෙ පක්ඛිපි. තාපසො තං උදකෙන වුය්හමානං දිස්වා ‘‘කෙනිදං ඛිත්ත’’න්ති පටිසොතං ගන්ත්වා මහාපුරිසං දිස්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘මාතඞ්ගචණ්ඩාලො, ආචරියා’’ති. ‘‘අපෙහි, චණ්ඩාල, මා උපරිනදියා වසී’’ති. මහාපුරිසො ‘‘සාධු, ආචරියා’’ති හෙට්ඨානදියා වසති, පටිසොතම්පි දන්තකට්ඨං තාපසස්ස සන්තිකං ආගච්ඡති. තාපසො පුන ගන්ත්වා ‘‘අපෙහි, චණ්ඩාල, මා හෙට්ඨානදියං වස, උපරිනදියායෙව වසා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘සාධු, ආචරියා’’ති තථා අකාසි, පුනපි තථෙව අහොසි. තාපසො පුනපි ‘‘තථා කරොතී’’ති දුට්ඨො මහාපුරිසං සපි ‘‘සූරියස්ස තෙ උග්ගමනවෙලාය සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති. මහාපුරිසොපි ‘‘සාධු, ආචරිය, අහං පන සූරියුට්ඨානං න දෙමී’’ති වත්වා සූරියුට්ඨානං නිවාරෙසි[Pg.173]. තතො රත්ති න විභායති, අන්ධකාරො ජාතො, භීතා බන්ධුමතීවාසිනො තාපසස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො, ආචරිය, අම්හාකං සොත්ථිභාවො’’ති පුච්ඡිංසු. තෙ හි තං ‘‘අරහා’’ති මඤ්ඤන්ති. සො තෙසං සබ්බමාචික්ඛි. තෙ මහාපුරිසං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සූරියං, භන්තෙ, මුඤ්චථා’’ති යාචිංසු. මහාපුරිසො ‘‘යදි තුම්හාකං අරහා ආගන්ත්වා මං ඛමාපෙති, මුඤ්චාමී’’ති ආහ.

ท่านให้โอวาทว่า "พึงให้ทานแก่คนทั้งปวง" แสดงธรรมกถาแล้ว กลับไปยังที่อยู่ของตน แล้วคิดว่า "ในบรรดาสตรี นางทิฏฐมังคลิกาผู้มีชื่อเสียง เราทรมานแล้ว ในบรรดาบุรุษ มาณฑัพยกุมารผู้มีชื่อเสียง เราก็ทรมานแล้ว บัดนี้ ใครหนอที่เราพึงทรมาน" แต่นั้น ท่านได้เห็นชาติมันตดาบส ผู้อาศัยอยู่ใกล้กรุงพันธุมดี ที่ริมฝั่งแม่น้ำกุมภวดี ดาบสนั้นคิดว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐโดยชาติ จะไม่ใช้น้ำที่ผู้อื่นใช้แล้ว" จึงอาศัยอยู่ที่ต้นน้ำ พระมหาสัตว์ทรงสร้างที่พักอยู่เหนือขึ้นไปกว่าที่ของดาบสนั้น ในเวลาที่ดาบสนั้นใช้น้ำ ทรงเคี้ยวไม้ชำระฟันแล้วทิ้งลงในน้ำ ดาบสเห็นไม้ชำระฟันนั้นลอยมาตามน้ำ จึงคิดว่า "ใครทิ้งไม้นี้" แล้วเดินทวนน้ำขึ้นไป เห็นพระมหาสัตว์แล้วถามว่า "ใครอยู่ที่นี่" พระมหาสัตว์ตอบว่า "ข้าพเจ้าชื่อมาตังคะ เป็นคนจัณฑาล ขอรับท่านอาจารย์" ดาบสกล่าวว่า "เจ้าจัณฑาล จงไปเสีย อย่าอยู่ที่ต้นน้ำ" พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านอาจารย์" แล้วไปอยู่ที่ท้ายน้ำ แต่ไม้ชำระฟันก็ยังลอยทวนน้ำมาถึงสำนักของดาบส ดาบสไปอีกแล้วกล่าวว่า "เจ้าจัณฑาล จงไปเสีย อย่าอยู่ที่ท้ายน้ำ จงไปอยู่ที่ต้นน้ำนั่นแหละ" พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านอาจารย์" แล้วทำตามนั้น แต่ก็เกิดเหตุการณ์เช่นเดิมอีก ดาบสโกรธว่า "ยังทำเช่นเดิมอีก" จึงสาปพระมหาสัตว์ว่า "ในเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้น ขอศีรษะของเจ้าจงแตกเจ็ดเสี่ยง" แม้พระมหาสัตว์ก็กล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านอาจารย์ แต่ข้าพเจ้าจะไม่ยอมให้พระอาทิตย์ขึ้น" แล้วห้ามการขึ้นของพระอาทิตย์ไว้ แต่นั้น กลางคืนก็ไม่สว่าง เกิดความมืดมิด ชาวกรุงพันธุมดีผู้หวาดกลัว พากันไปหาดาบสแล้วถามว่า "ท่านอาจารย์ ความสวัสดีจะมีแก่พวกข้าพเจ้าหรือไม่หนอ" เพราะพวกเขาเข้าใจว่าดาบสนั้นเป็นพระอรหันต์ ดาบสนั้นจึงบอกเรื่องราวทั้งหมดแก่พวกเขา พวกเขาจึงเข้าไปหาพระมหาสัตว์แล้วอ้อนวอนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดปล่อยพระอาทิตย์ด้วยเถิด" พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ถ้าพระอรหันต์ของพวกท่านมาขอขมาเรา เราจึงจะปล่อย"

මනුස්සා ගන්ත්වා තාපසං ආහංසු – ‘‘එහි, භන්තෙ, මාතඞ්ගපණ්ඩිතං ඛමාපෙහි, මා තුම්හාකං කලහකාරණා මයං නස්සිම්හා’’ති. සො ‘‘නාහං චණ්ඩාලං ඛමාපෙමී’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘අම්හෙ ත්වං නාසෙසී’’ති තං හත්ථපාදෙසු ගහෙත්වා මහාපුරිසස්ස සන්තිකං නෙසුං. මහාපුරිසො ‘‘මම පාදමූලෙ කුච්ඡියා නිපජ්ජිත්වා ඛමාපෙන්තෙ ඛමාමී’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘එවං කරොහී’’ති ආහංසු. තාපසො ‘‘නාහං චණ්ඩාලං වන්දාමී’’ති. මනුස්සා ‘‘තව ඡන්දෙන න වන්දිස්සසී’’ති හත්ථපාදමස්සුගීවාදීසු ගහෙත්වා මහාපුරිසස්ස පාදමූලෙ සයාපෙසුං. සො ‘‘ඛමාමහං ඉමස්ස, අපිචාහං තස්සෙවානුකම්පාය සූරියං න මුඤ්චාමි, සූරියෙ හි උග්ගතමත්තෙ මුද්ධා අස්ස සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, කිං කාතබ්බ’’න්ති ආහංසු. මහාපුරිසො ‘‘තෙන හි ඉමං ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඨපෙත්වා මත්තිකාපිණ්ඩෙනස්ස සීසං පටිච්ඡාදෙථ, සූරියරස්මීහි ඵුට්ඨො මත්තිකාපිණ්ඩො සත්තධා ඵලිස්සති. තස්මිං ඵලිතෙ එස අඤ්ඤත්‍ර ගච්ඡතූ’’ති ආහ. තෙ තාපසං හත්ථපාදාදීසු ගහෙත්වා තථා අකංසු. සූරියෙ මුඤ්චිතමත්තෙ මත්තිකාපිණ්ඩො සත්තධා ඵලිත්වා පති, තාපසො භීතො පලායි. මනුස්සා දිස්වා ‘‘පස්සථ, භො, සමණස්ස ආනුභාව’’න්ති දන්තකට්ඨපක්ඛිපනමාදිං කත්වා සබ්බං විත්ථාරෙත්වා ‘‘නත්ථි ඊදිසො සමණො’’ති තස්මිං පසීදිංසු. තතො පභුති සකලජම්බුදීපෙ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ගහට්ඨපබ්බජිතා මාතඞ්ගපණ්ඩිතස්ස උපට්ඨානං අගමංසු. සො යාවතායුකං ඨත්වා කායස්ස භෙදා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජි. තෙනාහ භගවා ‘‘තදමිනාපි ජානාථ…පෙ… බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති.

พวกมนุษย์ไปแล้วได้กล่าวกับดาบสนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอเชิญมาเถิด ขอจงขอขมาต่อมาตังคบัณฑิต พวกข้าพเจ้าอย่าได้พินาศเพราะเหตุแห่งการทะเลาะของท่านเลย” ดาบสนั้นกล่าวว่า “เราจะไม่ขอขมาคนจัณฑาล” พวกมนุษย์กล่าวว่า “ท่านทำพวกเราให้พินาศ” แล้วจับดาบสนั้นที่มือและเท้า นำไปสู่สำนักของมหาบุรุษ มหาบุรุษกล่าวว่า “เมื่อเธอนอนคว่ำด้วยท้องที่ใกล้เท้าของเราแล้วขอขมา เราจึงจะขมาให้” พวกมนุษย์กล่าวว่า “จงทำอย่างนั้นเถิด” ดาบสกล่าวว่า “เราจะไม่ไหว้คนจัณฑาล” พวกมนุษย์กล่าวว่า “ท่านจักไม่ไหว้ตามความพอใจของท่าน (ไม่ได้)” แล้วจับที่มือ เท้า เครา และคอ เป็นต้น ให้นอนลงที่ใกล้เท้าของมหาบุรุษ ท่าน (มหาบุรุษ) กล่าวว่า “เราขอขมาแก่ดาบสนี้ แต่ว่าเราอาศัยความอนุเคราะห์แก่ดาบสนั้นนั่นแหละ จึงไม่ปล่อยดวงอาทิตย์ เพราะเมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นเท่านั้น ศีรษะของดาบสนี้จักแตก ๗ เสี่ยง” พวกมนุษย์กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ควรทำอย่างไร” มหาบุรุษกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงให้ดาบสนี้ยืนในน้ำประมาณคอ แล้วเอาดินเหนียวก้อนหนึ่งปิดศีรษะของเขาไว้ เมื่อดินเหนียวก้อนนั้นถูกรัศมีพระอาทิตย์แล้ว จักแตก ๗ เสี่ยง เมื่อดินเหนียวก้อนนั้นแตกแล้ว เขาจงไปที่อื่นเถิด” พวกเขาจับดาบสที่มือและเท้าเป็นต้น แล้วได้ทำอย่างนั้น พอพระอาทิตย์ถูกปล่อยเท่านั้น ก้อนดินเหนียวก็แตก ๗ เสี่ยงแล้วตกลง ดาบสกลัวแล้วหนีไป พวกมนุษย์เห็นแล้วกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูอานุภาพของสมณะเถิด” แล้วเล่าเรื่องทั้งหมดโดยพิสดาร เริ่มตั้งแต่การโยนไม้ชำระฟัน แล้วเลื่อมใสในท่าน (มาตังคบัณฑิต) นั้นว่า “สมณะเช่นนี้ไม่มี” จำเดิมแต่นั้นมา กษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น ทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้พากันมาบำรุงมาตังคบัณฑิต ท่านดำรงอยู่ตลอดอายุขัย หลังจากกายแตก ได้บังเกิดในพรหมโลก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงรู้ความนั้นแม้ด้วยเหตุนี้... (ละ)... ด้วยการเข้าถึงพรหมโลก”

140-141. එවං ‘‘න ජච්චා වසලො හොති, කම්මුනා වසලො හොතී’’ති සාධෙත්වා ඉදානි ‘‘න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති එතං සාධෙතුං ආහ ‘‘අජ්ඣායකකුලෙ ජාතා [Pg.174] …පෙ… දුග්ගත්‍යා ගරහාය වා’’ති. තත්ථ අජ්ඣායකකුලෙ ජාතාති මන්තජ්ඣායකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ ජාතා. ‘‘අජ්ඣායකාකුළෙ ජාතා’’තිපි පාඨො. මන්තානං අජ්ඣායකෙ අනුපකුට්ඨෙ ච බ්‍රාහ්මණකුලෙ ජාතාති අත්ථො. මන්තා බන්ධවා එතෙසන්ති මන්තබන්ධවා. වෙදබන්ධූ වෙදපටිස්සරණාති වුත්තං හොති. තෙ ච පාපෙසු කම්මෙසු අභිණ්හමුපදිස්සරෙති තෙ එවං කුලෙ ජාතා මන්තබන්ධවා ච සමානාපි යදි පාණාතිපාතාදීසු පාපකම්මෙසු පුනප්පුනං උපදිස්සන්ති, අථ දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා සම්පරායෙ ච දුග්ගති තෙ එවමුපදිස්සමානා ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ මාතාපිතූහිපි ‘‘නයිමෙ අම්හාකං පුත්තා, දුජ්ජාතා එතෙ කුලස්ස අඞ්ගාරභූතා, නික්කඩ්ඪථ නෙ’’ති, බ්‍රාහ්මණෙහිපි ‘‘ගහපතිකා එතෙ, න එතෙ බ්‍රාහ්මණා, මා නෙසං සද්ධයඤ්ඤථාලිපාකාදීසු පවෙසං දෙථ, මා නෙහි සද්ධිං සල්ලපථා’’ති, අඤ්ඤෙහිපි මනුස්සෙහි ‘‘පාපකම්මන්තා එතෙ, න එතෙ බ්‍රාහ්මණා’’ති එවං ගාරය්හා හොන්ති. සම්පරායෙ ච නෙසං දුග්ගති නිරයාදිභෙදා, දුග්ගති එතෙසං පරලොකෙ හොතීති අත්ථො. සම්පරායෙ වාතිපි පාඨො. පරලොකෙ එතෙසං දුක්ඛස්ස ගති දුග්ගති, දුක්ඛප්පත්තියෙව හොතීති අත්ථො. න නෙ ජාති නිවාරෙති, දුග්ගත්‍යා ගරහාය වාති සා තථා උක්කට්ඨාපි යං ත්වං සාරතො පච්චෙසි, ජාති එතෙ පාපකම්මෙසු පදිස්සන්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ ‘‘සම්පරායෙ ච දුග්ගතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරාය දුග්ගතියා වා, ‘‘දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරාය ගරහාය වා න නිවාරෙති.

๑๔๐-๑๔๑. ครั้นทรงแสดงให้สำเร็จอย่างนี้ว่า “บุคคลไม่เป็นคนเลวเพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะกรรม” แล้ว บัดนี้ เพื่อทรงแสดงให้สำเร็จซึ่งข้อความนี้ว่า “บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นพราหมณ์เพราะกรรม” จึงตรัสว่า “เกิดในตระกูลผู้สาธยาย... (ละ)... หรือจากการติเตียนและจากทุคติ” ในบทเหล่านั้น บทว่า เกิดในตระกูลผู้สาธยาย คือ เกิดในตระกูลพราหมณ์ผู้สาธยายมนตร์ มีปาฐะว่า “เกิดในตระกูลผู้สาธยาย” ก็มี อธิบายว่า เกิดในตระกูลพราหมณ์ผู้สาธยายมนตร์และไม่ถูกตำหนิ ชื่อว่า ผู้มีมนตร์เป็นเผ่าพันธุ์ เพราะมีมนตร์เป็นเครื่องผูกพัน ท่านกล่าวอธิบายว่า มีพระเวทเป็นเผ่าพันธุ์ มีพระเวทเป็นที่พึ่ง บทว่า และพราหมณ์เหล่านั้นย่อมปรากฏเนืองๆ ในบาปกรรมทั้งหลาย คือ พราหมณ์เหล่านั้นแม้จะเกิดในตระกูลอย่างนี้และมีมนตร์เป็นเผ่าพันธุ์ หากปรากฏเนืองๆ ในบาปกรรมทั้งหลายมีปาณาติบาตเป็นต้นแล้วไซร้ ลำดับนั้น ย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนในปัจจุบัน และมีทุคติในสัมปรายภพ พราหมณ์เหล่านั้นเมื่อปรากฏอย่างนี้ ในอัตภาพนี้นั่นแหละ แม้จากมารดาบิดาก็ (ถูกติเตียน) ว่า “เหล่านี้ไม่ใช่บุตรของเรา พวกเขาเป็นคนเกิดไม่ดี เป็นถ่านไฟของตระกูล จงขับไล่พวกเขาไปเสีย” แม้จากพวกพราหมณ์ก็ (ถูกติเตียน) ว่า “พวกนี้เป็นคฤหบดี ไม่ใช่พราหมณ์ อย่าให้พวกเขาเข้าร่วมในการบูชายัญและหุงข้าวในหม้อยัญเป็นต้นกับพวกเรา อย่าพูดคุยกับพวกเขา” แม้จากมนุษย์อื่นๆ ก็ (ถูกติเตียน) ว่า “พวกนี้ทำการงานอันเป็นบาป ไม่ใช่พราหมณ์” ย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนอย่างนี้ และในสัมปรายภพ ทุคติของพราหมณ์เหล่านั้นมีนรกเป็นต้น อธิบายว่า ทุคติย่อมมีแก่พราหมณ์เหล่านั้นในปรโลก มีปาฐะว่า “หรือในสัมปรายภพ” ก็มี อธิบายว่า ในปรโลก คติแห่งทุกข์ของพราหมณ์เหล่านั้นคือทุคติ ได้แก่ การประสบทุกข์นั่นเองย่อมมี บทว่า ชาติย่อมป้องกันพราหมณ์เหล่านั้นไม่ได้ จากทุคติหรือจากการติเตียน คือ ชาติที่ประเสริฐอย่างนั้นที่ท่านยึดถือว่าเป็นสาระ ย่อมป้องกันพราหมณ์เหล่านั้นผู้ปรากฏในบาปกรรมทั้งหลาย จากทุคติตามที่กล่าวไว้ในบทว่า “และมีทุคติในสัมปรายภพ” หรือจากการติเตียนตามที่กล่าวไว้ในบทว่า “เป็นผู้ถูกติเตียนในปัจจุบัน” ไม่ได้

142. එවං භගවා අජ්ඣායකකුලෙ ජාතානම්පි බ්‍රාහ්මණානං ගාරය්හාදිකම්මවසෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ පතිතභාවං දීපෙන්තො දුග්ගතිගමනෙන ච සම්පරායෙ බ්‍රාහ්මණජාතියා අභාවං දීපෙන්තො ‘‘න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති එතම්පි අත්ථං සාධෙත්වා ඉදානි දුවිධම්පි අත්ථං නිගමෙන්තො ආහ, එවං බ්‍රාහ්මණ –

๑๔๒. พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้ตกต่ำในปัจจุบันนั่นแหละ ด้วยอำนาจแห่งกรรมมีอันถูกติเตียนเป็นต้น แม้ของพราหมณ์ผู้เกิดในตระกูลผู้สาธยาย และเมื่อทรงแสดงความไม่มีแห่งชาติพราหมณ์ในสัมปรายภพ ด้วยการไปสู่ทุคติ ครั้นทรงแสดงให้สำเร็จซึ่งเนื้อความแม้นี้ว่า “บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นพราหมณ์เพราะกรรม” แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปเนื้อความทั้งสองอย่าง จึงตรัสอย่างนี้ว่า ดูก่อนพราหมณ์

‘‘න ජච්චා වසලො හොති, න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො;

කම්මුනා වසලො හොති, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති.

“บุคคลไม่เป็นคนเลวเพราะชาติ ไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะกรรม เป็นพราหมณ์เพราะกรรม”

සෙසං කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. විසෙසතො වා එත්ථ නික්කුජ්ජිතං වාතිආදීනං එවං යොජනා වෙදිතබ්බා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං වා [Pg.175] උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං මං කම්මවිමුඛං ජාතිවාදෙ පතිතං ‘‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණවසලභාවො හොතී’’ති දිට්ඨිතො වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං ජාතිවාදපටිච්ඡන්නං කම්මවාදං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං බ්‍රාහ්මණවසලභාවස්ස අසම්භින්නඋජුමග්ගං ආචික්ඛන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මාතඞ්ගාදිනිදස්සනපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති.

ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตรนั่นเทียว หรือโดยพิเศษ พึงทราบการประกอบความในบทมีอาทิว่า “ของที่คว่ำไว้” ในสูตรนี้อย่างนี้ว่า เปรียบเหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำไว้ ฉันใด พระโคดมผู้เจริญทรงให้ข้าพระองค์ผู้หันหลังให้กรรม ตกอยู่ในชาติวาทะ ให้ลุกขึ้นจากทิฏฐิว่า “ความเป็นพราหมณ์และความเป็นคนเลวมีได้เพราะชาติ” ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ปิดไว้ ฉันใด ทรงเปิดเผยกรรมวาทะอันชาติวาทะปิดบังไว้ ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่คนหลงทาง ฉันใด ทรงบอกทางตรงอันไม่ปะปนกันแห่งความเป็นพราหมณ์และความเป็นคนเลว ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด ทรงตามประทีปคือการแสดงตัวอย่างมีมาตังคบัณฑิตเป็นต้น ฉันนั้น เพราะพระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมแก่ข้าพระองค์โดยปริยายเป็นอันมาก ด้วยปริยายเหล่านี้ ธรรมจึงเป็นอันทรงประกาศแล้วโดยปริยายมิใช่น้อย

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาอัคคิกภารทวาชสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

8. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๘. พรรณนาเมตตสูตร

කරණීයමත්ථකුසලෙනාති මෙත්තසුත්තං. කා උප්පත්ති? හිමවන්තපස්සතො කිර දෙවතාහි උබ්බාළ්හා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං සාවත්ථිං ආගච්ඡිංසු. තෙසං භගවා පරිත්තත්ථාය කම්මට්ඨානත්ථාය ච ඉමං සුත්තං අභාසි. අයං තාව සඞ්ඛෙපො.

พระสูตรนี้ชื่อว่ากรณียเมตตสูตร มีอุปบัติ (เรื่องราวความเป็นมา) อย่างไร? ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายผู้อันเทวดาทั้งหลายในป่าหิมพานต์เบียดเบียน ได้พากันมาสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แก่ภิกษุเหล่านั้น เพื่อเป็นเครื่องคุ้มครองและเพื่อเป็นกรรมฐาน นี้เป็นเนื้อความโดยย่อก่อน

අයං පන විත්ථාරො – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා නානාවෙරජ්ජකා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ වස්සං උපගන්තුකාමා භගවන්තං උපසඞ්කමන්ති. තත්‍ර සුදං භගවා රාගචරිතානං සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකවසෙන එකාදසවිධං අසුභකම්මට්ඨානං, දොසචරිතානං චතුබ්බිධං මෙත්තාදිකම්මට්ඨානං, මොහචරිතානං මරණස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, විතක්කචරිතානං ආනාපානස්සතිපථවීකසිණාදීනි, සද්ධාචරිතානං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, බුද්ධිචරිතානං චතුධාතුවවත්ථනාදීනීති ඉමිනා නයෙන චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදචරිතානුකූලානි කම්මට්ඨානානි කථෙති.

ส่วนนี้เป็นเนื้อความโดยพิสดาร – สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ในกาลใกล้เข้าพรรษา ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากจากชนบทต่างๆ มีความประสงค์จะรับกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วไปจำพรรษาในที่นั้นๆ จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง โดยจำแนกเป็นสิ่งมีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ แก่ภิกษุผู้มีราคจริต, ตรัสกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น ๔ อย่าง แก่ภิกษุผู้มีโทสจริต, ตรัสกรรมฐานมีมรณัสสติเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีโมหจริต, ตรัสกรรมฐานมีอานาปานสติและปฐวีกสิณเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีวิตกจริต, ตรัสกรรมฐานมีพุทธานุสสติเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีสัทธาจริต, ตรัสกรรมฐานมีจตุธาตุววัตถานเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีพุทธิจริต ด้วยนัยนี้ พระองค์จึงตรัสกรรมฐานทั้งหลายอันอนุเคราะห์แก่จริต ๘๔,๐๐๐ ประเภท

අථ ඛො පඤ්චමත්තානි භික්ඛුසතානි භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා සප්පායසෙනාසනඤ්ච ගොචරගාමඤ්ච පරියෙසමානානි අනුපුබ්බෙන ගන්ත්වා [Pg.176] පච්චන්තෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං නීලකාචමණිසන්නිභසිලාතලං සීතලඝනච්ඡායනීලවනසණ්ඩමණ්ඩිතං මුත්තාතලරජතපට්ටසදිසවාලුකාකිණ්ණභූමිභාගං සුචිසාතසීතලජලාසයපරිවාරිතං පබ්බතමද්දසංසු. අථ ඛො තෙ භික්ඛූ තත්ථෙකරත්තිං වසිත්වා පභාතාය රත්තියා සරීරපරිකම්මං කත්වා තස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. ගාමො ඝනනිවෙසසන්නිවිට්ඨකුලසහස්සයුත්තො, මනුස්සා චෙත්ථ සද්ධා පසන්නා, තෙ පච්චන්තෙ පබ්බජිතදස්සනස්ස දුල්ලභතාය භික්ඛූ දිස්වා එව පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා තෙ භික්ඛූ භොජෙත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, තෙමාසං වසථා’’ති යාචිත්වා පඤ්චපධානකුටිසතානි කාරාපෙත්වා තත්ථ මඤ්චපීඨපානීයපරිභොජනීයඝටාදීනි සබ්බූපකරණානි පටියාදෙසුං.

ครั้งนั้นแล ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เรียนกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เมื่อแสวงหาเสนาสนะที่สบายและโคจรคาม ก็ได้เดินทางไปโดยลำดับ ได้พบภูเขาลูกหนึ่งในปัจจันตประเทศ ซึ่งติดต่อเป็นผืนเดียวกับป่าหิมพานต์ มีพื้นศิลาคล้ายแก้วมณีสีเขียว ประดับด้วยหมู่ไม้เขียวชอุ่มให้ร่มเงาหนาทึบเย็นสบาย มีพื้นดินที่เกลื่อนกลาดด้วยทรายคล้ายแผ่นเงินและพื้นมุกดา แวดล้อมด้วยสระน้ำที่ใสสะอาดเย็นสบาย ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นพักอยู่ ณ ที่นั้นหนึ่งคืน พอรุ่งเช้าได้ทำสรีรกิจแล้ว จึงเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้นเพื่อบิณฑบาต หมู่บ้านนั้นประกอบด้วยตระกูลประมาณหนึ่งพันตระกูลตั้งอยู่หนาแน่น และมนุษย์ในบ้านนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส ชนเหล่านั้นเพราะการได้เห็นบรรพชิตในปัจจันตประเทศเป็นสิ่งที่หาได้ยาก พอได้เห็นภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ก็เกิดปีติโสมนัส ได้ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว อาราธนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำพรรษาอยู่ ณ ที่นี้เองตลอด ๓ เดือนเถิด" แล้วได้ให้สร้างกุฎีสำหรับบำเพ็ญเพียร ๕๐๐ หลัง และได้จัดเตรียมอุปกรณเครื่องใช้ทุกอย่าง มีเตียง ตั่ง หม้อน้ำดื่มน้ำใช้ เป็นต้น ไว้ในกุฎีเหล่านั้น

භික්ඛූ දුතියදිවසෙ අඤ්ඤං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තත්ථාපි මනුස්සා තථෙව උපට්ඨහිත්වා වස්සාවාසං යාචිංසු. භික්ඛූ ‘‘අසති අන්තරායෙ’’ති අධිවාසෙත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා සබ්බරත්තින්දිවං ආරද්ධවීරියා හුත්වා යාමගණ්ඩිකං කොට්ටෙත්වා යොනිසොමනසිකාරබහුලා විහරන්තා රුක්ඛමූලානි උපගන්ත්වා නිසීදිංසු. සීලවන්තානං භික්ඛූනං තෙජෙන විහතතෙජා රුක්ඛදෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානා ඔරුය්හ දාරකෙ ගහෙත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම රාජූහි වා රාජමහාමත්තෙහි වා ගාමකාවාසං ගතෙහි ගාමවාසීනං ඝරෙසු ඔකාසෙ ගහිතෙ ඝරමානුසකා ඝරා නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්‍ර වසන්තා ‘‘කදා නු ඛො ගමිස්සන්තී’’ති දූරතො ඔලොකෙන්ති; එවමෙව දෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තියො දූරතොව ඔලොකෙන්ති – ‘‘කදා නු ඛො භදන්තා ගමිස්සන්තී’’ති. තතො එවං සමචින්තෙසුං ‘‘පඨමවස්සූපගතා භික්ඛූ අවස්සං තෙමාසං වසිස්සන්ති. මයං පන තාව චිරං දාරකෙ ගහෙත්වා ඔක්කම්ම වසිතුං න සක්ඛිස්සාම. හන්ද මයං භික්ඛූනං භයානකං ආරම්මණං දස්සෙමා’’ති. තා රත්තිං භික්ඛූනං සමණධම්මකරණවෙලාය භිංසනකානි යක්ඛරූපානි නිම්මිනිත්වා පුරතො පුරතො තිට්ඨන්ති, භෙරවසද්දඤ්ච කරොන්ති. භික්ඛූනං තානි රූපානි පස්සන්තානං තඤ්ච සද්දං සුණන්තානං හදයං ඵන්දි, දුබ්බණ්ණා ච අහෙසුං උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතා. තෙන තෙ චිත්තං එකග්ගං කාතුං නාසක්ඛිංසු. තෙසං අනෙකග්ගචිත්තානං භයෙන ච පුනප්පුනං සංවිග්ගානං සති සම්මුස්සි. තතො නෙසං මුට්ඨස්සතීනං දුග්ගන්ධානි ආරම්මණානි පයොජෙසුං. තෙසං තෙන [Pg.177] දුග්ගන්ධෙන නිම්මථියමානමිව මත්ථලුඞ්ගං අහොසි, බාළ්හා සීසවෙදනා උප්පජ්ජිංසු, න ච තං පවත්තිං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙසුං.

ในวันที่สอง ภิกษุทั้งหลายได้เข้าไปยังหมู่บ้านอื่นเพื่อบิณฑบาต แม้ในบ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายก็ได้อุปัฏฐากเหมือนอย่างนั้นและได้อาราธนาให้จำพรรษา ภิกษุทั้งหลายรับอาราธนาว่า "ถ้าไม่มีอันตราย (เราจะอยู่)" แล้วจึงเข้าไปยังป่านั้น เป็นผู้ปรารภความเพียรตลอดทั้งคืนทั้งวัน ตีระฆังบอกยามแล้ว เป็นผู้มากด้วยโยนิโสมนสิการอยู่ เข้าไปนั่ง ณ โคนต้นไม้ทั้งหลาย รุกขเทวดาทั้งหลายมีเดชอันเดชของภิกษุผู้มีศีลกำจัดแล้ว ได้ลงจากวิมานของตนๆ อุ้มลูกๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ เปรียบเหมือนเมื่อพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์เสด็จไปยังหมู่บ้านแล้วยึดครองพื้นที่ในเรือนของชาวบ้าน พวกเจ้าของเรือนก็ต้องออกจากเรือนไปอาศัยอยู่ที่อื่น คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า "เมื่อไรหนอ พวกเขาจะไปเสียที" ฉันใดก็ฉันนั้น เทวดาทั้งหลายสละวิมานของตนๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า "เมื่อไรหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลายจะไปเสียที" ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ร่วมกันคิดดังนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าจำพรรษาแรก จักต้องอยู่ตลอด ๓ เดือนอย่างแน่นอน ส่วนพวกเราไม่อาจจะอุ้มลูกๆ หลีกไปอยู่ได้นานถึงเพียงนั้น เอาล่ะ พวกเราจงแสดงอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ในเวลากลางคืน เวลาที่ภิกษุทั้งหลายทำสมณธรรม เทวดาเหล่านั้นได้เนรมิตรูปยักษ์ที่น่าหวาดเสียว มายืนอยู่เบื้องหน้าๆ และทำเสียงที่น่าสะพรึงกลัว เมื่อภิกษุทั้งหลายเห็นรูปเหล่านั้นและได้ยินเสียงนั้น หัวใจก็สั่นไหว ทั้งยังมีผิวพรรณทราม กลายเป็นผู้มีผิวซีดเหลือง เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงไม่สามารถทำจิตให้เป็นเอกัคคตาได้ เมื่อท่านเหล่านั้นมีจิตไม่ตั้งมั่น และมีความสลดใจอยู่เนืองๆ เพราะความกลัว สติก็หลงลืม ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ส่งกลิ่นเหม็นอันเป็นอารมณ์มาให้แก่ท่านผู้มีสติอันหลงลืมแล้ว เยื่อในสมองของท่านเหล่านั้นเป็นประดุจถูกบีบคั้นด้วยกลิ่นเหม็นนั้น เวทนาที่ศีรษะอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น และท่านเหล่านั้นก็มิได้บอกเรื่องราวนั้นแก่กันและกัน

අථෙකදිවසං සඞ්ඝත්ථෙරස්ස උපට්ඨානකාලෙ සබ්බෙසු සන්නිපතිතෙසු සඞ්ඝත්ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘තුම්හාකං, ආවුසො, ඉමං වනසණ්ඩං පවිට්ඨානං කතිපාහං අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි පරියොදාතො, විප්පසන්නානි ච ඉන්ද්‍රියානි එතරහි පනත්ථ කිසා දුබ්බණ්ණා උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතා, කිං වො ඉධ අසප්පාය’’න්ති? තතො එකො භික්ඛු ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, රත්තිං ඊදිසඤ්ච ඊදිසඤ්ච භෙරවාරම්මණං පස්සාමි ච සුණාමි ච, ඊදිසඤ්ච ගන්ධං ඝායාමි, තෙන මෙ චිත්තං න සමාධියතී’’ති. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සඞ්ඝත්ථෙරො ආහ – ‘‘භගවතා ආවුසො ද්වෙ වස්සූපනායිකා පඤ්ඤත්තා, අම්හාකඤ්ච ඉදං සෙනාසනං අසප්පායං, ආයාමාවුසො භගවතො සන්තිකං, ගන්ත්වා අඤ්ඤං සප්පායං සෙනාසනං පුච්ඡාමා’’ති. ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස පටිස්සුණිත්වා සබ්බෙ සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනුපලිත්තත්තා කුලෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා එව යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කමිංසු. අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකං අගමිංසු.

ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง เวลาอุปัฏฐากพระสังฆเถระ เมื่อภิกษุทั้งปวงประชุมกันแล้ว พระสังฆเถระได้ถามขึ้นว่า – “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อสองสามวันที่พวกท่านเข้ามาสู่ป่าทึบแห่งนี้ ผิวพรรณของพวกท่านบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก และอินทรีย์ทั้งหลายก็ผ่องใส แต่บัดนี้ พวกท่านกลับซูบผอม มีผิวพรรณไม่งาม ซีดเซียวดังใบไม้แห้ง อะไรในที่นี้ไม่เป็นสัปปายะแก่พวกท่านหรือ?” ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวว่า – “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเวลากลางคืน ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวเช่นนี้ๆ และได้ดมกลิ่นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น จิตของข้าพเจ้าจึงไม่ตั้งมั่น” ภิกษุทุกรูปต่างก็ได้กราบเรียนเรื่องราวนั้นโดยนัยนี้เหมือนกัน พระสังฆเถระจึงกล่าวว่า – “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติวัสสูปนายิกาไว้ ๒ อย่าง และเสนาสนะนี้ก็ไม่เป็นสัปปายะแก่พวกเรา ดูก่อนผู้มีอายุ เราทั้งหลายจงไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด ไปแล้วจักทูลถามถึงเสนาสนะอื่นอันเป็นสัปปายะ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของพระเถระว่า “ดีละ ขอรับ” แล้วทั้งหมดจึงเก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวร เพราะความเป็นผู้ไม่ติดข้องในตระกูลทั้งหลาย จึงมิได้บอกลาใครๆ เลย ได้หลีกจาริกไปทางที่ไปยังกรุงสาวัตถี เดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ

භගවා තෙ භික්ඛූ දිස්වා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අන්තොවස්සං චාරිකා චරිතබ්බාති මයා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, කිස්ස තුම්හෙ චාරිකං චරථා’’ති. තෙ භගවතො සබ්බං ආරොචෙසුං. භගවා ආවජ්ජෙන්තො සකලජම්බුදීපෙ අන්තමසො චතුප්පාදපීඨකට්ඨානමත්තම්පි තෙසං සප්පායං සෙනාසනං නාද්දස. අථ තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං අඤ්ඤං සප්පායං සෙනාසනං අත්ථි, තත්ථෙව තුම්හෙ විහරන්තා ආසවක්ඛයං පාපුණෙය්‍යාථ. ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථ. සචෙ පන දෙවතාහි අභයං ඉච්ඡථ, ඉමං පරිත්තං උග්ගණ්හථ, එතඤ්හි වො පරිත්තඤ්ච කම්මට්ඨානඤ්ච භවිස්සතී’’ති ඉමං සුත්තමභාසි.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว ได้ตรัสคำนี้ว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้บัญญัติสิกขาบทไว้ว่า ไม่พึงเที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษา เหตุไรเธอทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปเล่า?” ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงพิจารณาไปทั่วชมพูทวีป ก็มิได้ทอดพระเนตรเห็นเสนาสนะอันเป็นสัปปายะแก่ภิกษุเหล่านั้น แม้เพียงที่พอจะวางตั่งสี่เท้าได้ ครั้งนั้น พระองค์ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะอื่นอันเป็นสัปปายะสำหรับพวกเธอย่อมไม่มี เธอทั้งหลายเมื่ออยู่ในที่นั้นแหละ พึงบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด จงอาศัยเสนาสนะนั้นแหละอยู่ ก็ถ้าพวกเธอปรารถนาความไม่มีภัยจากเทวดาทั้งหลาย ก็จงเรียนเอาปริตรนี้ เพราะว่าปริตรนี้จักเป็นทั้งเครื่องคุ้มครองและเป็นกรรมฐานแก่พวกเธอ” ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้

අපරෙ පනාහු – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථා’’ති ඉදඤ්ච වත්වා භගවා ආහ – ‘‘අපිච ඛො ආරඤ්ඤකෙන පරිහරණං ඤාතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – සායංපාතං කරණවසෙන ද්වෙ මෙත්තා, ද්වෙ පරිත්තා, ද්වෙ අසුභා, ද්වෙ මරණස්සතී අට්ඨ මහාසංවෙගවත්ථුසමාවජ්ජනඤ්ච. අට්ඨ මහාසංවෙගවත්ථූනි නාම ජාති ජරා බ්‍යාධි මරණං චත්තාරි අපායදුක්ඛානීති[Pg.178]. අථ වා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛ’’න්ති. එවං භගවා පරිහරණං ආචික්ඛිත්වා තෙසං භික්ඛූනං මෙත්තත්ථඤ්ච පරිත්තත්ථඤ්ච විපස්සනාපාදකඣානත්ථඤ්ච ඉමං සුත්තං අභාසීති.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคครั้นตรัสพระดำรัสนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงอาศัยเสนาสนะนั้นแหละอยู่” แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “อีกอย่างหนึ่ง อันภิกษุผู้อยู่ป่าพึงทราบปริหรณะ (ข้อที่พึงปฏิบัติ) ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การเจริญเมตตา ๒ ครั้ง การสวดปริตร ๒ ครั้ง การพิจารณาอสุภะ ๒ ครั้ง การเจริญมรณัสสติ ๒ ครั้ง และการพิจารณามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ โดยกระทำในเวลาเย็นและเช้า. ชื่อว่ามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ และทุกข์ในอบาย ๔. อีกนัยหนึ่ง คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ๔ อย่าง, ทุกข์ในอบายเป็นที่ ๕, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอดีต, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอนาคต, และทุกข์มีการแสวงหาอาหารเป็นมูลในปัจจุบัน” ดังนี้. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปริหรณะอย่างนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระสูตรนี้ เพื่อประโยชน์คือเมตตา เพื่อประโยชน์คือปริตร และเพื่อประโยชน์คือฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนาแก่ภิกษุเหล่านั้น.

143. තත්ථ කරණීයමත්ථකුසලෙනාති ඉමිස්සා පඨමගාථාය තාව අයං පදවණ්ණනා – කරණීයන්ති කාතබ්බං, කරණාරහන්ති අත්ථො. අත්ථොති පටිපදා, යං වා කිඤ්චි අත්තනො හිතං, තං සබ්බං අරණීයතො අත්ථොති වුච්චති, අරණීයතො නාම උපගන්තබ්බතො. අත්ථෙ කුසලෙන අත්ථකුසලෙන, අත්ථඡෙකෙනාති වුත්තං හොති. යන්ති අනියමිතපච්චත්තං. න්ති නියමිතඋපයොගං. උභයම්පි වා යං තන්ති පච්චත්තවචනං. සන්තං පදන්ති උපයොගවචනං. තත්ථ ලක්ඛණතො සන්තං, පත්තබ්බතො පදං, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. අභිසමෙච්චාති අභිසමාගන්ත්වා. සක්කොතීති සක්කො, සමත්ථො පටිබලොති වුත්තං හොති. උජූති අජ්ජවයුත්තො. සුට්ඨු උජූති සුහුජු. සුඛං වචො අස්මින්ති සුවචො. අස්සාති භවෙය්‍ය. මුදූති මද්දවයුත්තො. න අතිමානීති අනතිමානී.

๑๔๓. ในพระสูตรนั้น การพรรณนาบทแห่งคาถาแรกว่า “กรณียมตฺถกุสเลน” นี้มีดังนี้ก่อน – บทว่า “กรณียํ” คือ อันพึงกระทำ มีความหมายว่า ควรแก่การกระทำ. บทว่า “อตฺโถ” คือ ข้อปฏิบัติ หรืออีกนัยหนึ่ง ประโยชน์เกื้อกูลใดๆ ของตน ทั้งหมดนั้นเรียกว่า “อตฺถะ” เพราะเป็นสิ่งที่พึงดำเนินไปถึง, คำว่า “อรณียโต” หมายถึง อันพึงเข้าถึง. ผู้ฉลาดในประโยชน์ ชื่อว่า “อตฺถกุสล” เป็นอันกล่าวว่า ผู้เชี่ยวชาญในประโยชน์. บทว่า “ยํ” เป็นปฐมาวิภัตติที่ไม่เจาะจง. บทว่า “สนฺตํ ปทํ” เป็นทุติยาวิภัตติ. ในบทนั้น โดยลักษณะคือ สงบ, เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ จึงชื่อว่า “บท”, คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. บทว่า “อภิสเมจฺจ” คือ รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว. บทว่า “สกฺโก” เป็นอันกล่าวว่า เป็นผู้สามารถ, เป็นผู้มีความสามารถ, เป็นผู้มีกำลัง. บทว่า “อุชู” คือ ประกอบด้วยความซื่อตรง. ตรงดี ชื่อว่า “สุหุชู”. คำพูดที่ง่ายมีอยู่ในบุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า “สุวโจ” (ผู้ว่าง่าย). บทว่า “อสฺส” คือ พึงเป็น. บทว่า “มุทุ” คือ ประกอบด้วยความอ่อนโยน. บทว่า “น อติมานี” คือ “อนติมานี” (ผู้ไม่ถือตัวจัด).

අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – කරණීයමත්ථකුසලෙන යන්ත සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති. එත්ථ තාව අත්ථි කරණීයං, අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයං කරණීයං, සීලවිපත්ති, දිට්ඨිවිපත්ති, ආචාරවිපත්ති, ආජීවවිපත්තීති එවමාදි අකරණීයං. තථා අත්ථි අත්ථකුසලො, අත්ථි අනත්ථකුසලො.

นี้เป็นการพรรณนาความหมายในที่นี้ – ในบทว่า “กรณียมตฺถกุสเลน ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ” (อันกุลบุตรผู้ฉลาดในประโยชน์ ปรารถนาจะบรรลุบทอันสงบแล้วพึงกระทำ) นั้น. ในบทนั้น มีสิ่งที่ควรทำ และมีสิ่งที่ไม่ควรทำก่อน. ในสองอย่างนั้น โดยย่อ ไตรสิกขาเป็นสิ่งที่ควรทำ, ส่วนความวิบัติแห่งศีล, ความวิบัติแห่งทิฏฐิ, ความวิบัติแห่งอาจาระ, ความวิบัติแห่งอาชีวะ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ. ฉันนั้นเหมือนกัน มีผู้ฉลาดในประโยชน์ และมีผู้ฉลาดในสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์.

තත්ථ යො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා න අත්තානං සම්මා පයොජෙති, ඛණ්ඩසීලො හොති, එකවීසතිවිධං අනෙසනං නිස්සාය ජීවිකං කප්පෙති. සෙය්‍යථිදං – වෙළුදානං, පත්තදානං, පුප්ඵදානං, ඵලදානං, දන්තකට්ඨදානං, මුඛොදකදානං, සිනානදානං, චුණ්ණදානං, මත්තිකාදානං, චාටුකම්‍යතං, මුග්ගසූප්‍යතං, පාරිභටුතං, ජඞ්ඝපෙසනියං, වෙජ්ජකම්මං, දූතකම්මං, පහිණගමනං, පිණ්ඩපටිපිණ්ඩදානානුප්පදානං, වත්ථුවිජ්ජං, නක්ඛත්තවිජ්ජං, අඞ්ගවිජ්ජන්ති. ඡබ්බිධෙ ච අගොචරෙ චරති[Pg.179]. සෙය්‍යථිදං – වෙසියගොචරෙ විධවාථුල්ලකුමාරිකපණ්ඩකභික්ඛුනිපානාගාරගොචරෙති. සංසට්ඨො ච විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන. යානි වා පන තානි කුලානි අසද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතඅඵාසුකඅයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං…පෙ… උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති. අයං අනත්ථකුසලො.

บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดบวชในพระศาสนานี้แล้ว ไม่ประกอบตนไว้โดยชอบ เป็นผู้มีศีลขาด อาศัยอนาสนะ 21 อย่างเลี้ยงชีพ ได้แก่ การให้ไม้ไผ่ การให้ใบไม้ การให้ดอกไม้ การให้ผลไม้ การให้ไม้สีฟัน การให้น้ำล้างหน้า การให้น้ำสรง การให้ของหอม การให้ดิน การพูดประจบ การพูดเลียบเคียง การรับใช้เด็ก การรับใช้เป็นคนเดินสาร การทำเวชกรรม การเป็นทูต การไปเป็นสื่อ การให้บิณฑบาตตอบแทน วิชาดูพื้นที่ วิชาดูดาว วิชาทายอวัยวะ และย่อมเที่ยวไปในอโคจร 6 อย่าง ได้แก่ การเที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา ที่ของหญิงม่าย หญิงสาวทึนทึก บัณเฑาะก์ ภิกษุณี และโรงสุรา และย่อมอยู่คลุกคลีกับพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ สาวกของพวกเดียรถีย์ ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร อนึ่ง ตระกูลเหล่าใดแล เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่เป็นดุจบ่อน้ำ เป็นผู้ด่าบริภาษ ไม่ปรารถนาประโยชน์ ไม่ปรารถนาสิ่งเกื้อกูล ความผาสุก และความเกษมจากโยคะแก่ภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...แก่อุบาสิกาทั้งหลาย เธอย่อมเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ตระกูลเห็นปานนั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์

යො පන ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්තානං සම්මා පයොජෙති, අනෙසනං පහාය චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨාතුකාමො සද්ධාසීසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං, සතිසීසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරං, වීරියසීසෙන ආජීවපාරිසුද්ධිං, පඤ්ඤාසීසෙන පච්චයපටිසෙවනං පූරෙති අයං අත්ථකුසලො.

ส่วนภิกษุใดบวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบตนไว้โดยชอบ ละอนาสนะแล้ว เป็นผู้ใคร่จะตั้งมั่นในจตุปาริสุทธิศีล ย่อมบำเพ็ญปาฏิโมกขสังวรศีลให้บริบูรณ์โดยมีศรัทธาเป็นประธาน, บำเพ็ญอินทรียสังวรศีลโดยมีสติเป็นประธาน, บำเพ็ญอาชีวปาริสุทธิศีลโดยมีความเพียรเป็นประธาน, บำเพ็ญปัจจยปัจจเวกขณศีลโดยมีปัญญาเป็นประธาน ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

යො වා සත්තාපත්තික්ඛන්ධසොධනවසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං, ඡද්වාරෙ ඝට්ටිතාරම්මණෙසු අභිජ්ඣාදීනං අනුප්පත්තිවසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරං, අනෙසනපරිවජ්ජනවසෙන විඤ්ඤුපසත්ථබුද්ධබුද්ධසාවකවණ්ණිතපච්චයපටිසෙවනෙන ච ආජීවපාරිසුද්ධිං, යථාවුත්තපච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චයපටිසෙවනං, චතුඉරියාපථපරිවත්තනෙ සාත්ථකාදීනං පච්චවෙක්ඛණවසෙන සම්පජඤ්ඤඤ්ච සොධෙති, අයම්පි අත්ථකුසලො.

หรือว่าภิกษุใดย่อมชำระปาฏิโมกขสังวรศีล ด้วยสามารถแห่งการชำระกองอาบัติ ๗, ชำระอินทรียสังวรศีล ด้วยสามารถแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งอภิชฌาเป็นต้นในอารมณ์ที่กระทบในทวาร ๖, ชำระอาชีวปาริสุทธิศีล ด้วยสามารถแห่งการงดเว้นอนาสนะและด้วยการเสพปัจจัยอันวิญญูชนสรรเสริญ อันพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกสรรเสริญ, ชำระปัจจยปัจจเวกขณศีล ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาตามที่กล่าวแล้ว, และย่อมชำระสัมปชัญญะ ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาสิ่งที่มีประโยชน์เป็นต้นในการเปลี่ยนอิริยาบถ ๔, แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

යො වා යථා ඌසොදකං පටිච්ච සංකිලිට්ඨං වත්ථං පරියොදායති, ඡාරිකං පටිච්ච ආදාසො, උක්කාමුඛං පටිච්ච ජාතරූපං, තථා ඤාණං පටිච්ච සීලං වොදායතීති ඤත්වා ඤාණොදකෙන ධොවන්තො සීලං පරියොදාපෙති. යථා ච කිකී සකුණිකා අණ්ඩං, චමරීමිගො වාලධිං, එකපුත්තිකා නාරී පියං එකපුත්තකං, එකනයනො පුරිසො තං එකනයනං රක්ඛති, තථා අතිවිය අප්පමත්තො අත්තනො සීලක්ඛන්ධං රක්ඛති, සායංපාතං පච්චවෙක්ඛමානො අණුමත්තම්පි වජ්ජං න පස්සති, අයම්පි අත්ථකුසලො.

หรือว่าภิกษุใด รู้ว่า "ศีลอาศัยญาณจึงจะบริสุทธิ์ เหมือนผ้าที่เศร้าหมองอาศัยน้ำด่างจึงจะสะอาด, กระจกเงาอาศัยขี้เถ้า, ทองคำอาศัยเบ้าหลอม ฉันใดก็ฉันนั้น" ดังนี้แล้ว จึงชำระศีลให้บริสุทธิ์ด้วยการล้างด้วยน้ำคือญาณ และเหมือนอย่างว่า นางนกไก่ฟ้าย่อมรักษาไข่, จามรีย่อมรักษาขนหาง, หญิงมีบุตรคนเดียวย่อมรักษาบุตรคนเดียวผู้เป็นที่รัก, ชายตาเดียวย่อมรักษาดวงตาข้างเดียวนั้น ฉันใด เธอก็เป็นผู้ไม่ประมาทอย่างยิ่ง ย่อมรักษาสีลขันธ์ของตน ฉันนั้น เมื่อพิจารณาอยู่ทั้งเย็นทั้งเช้า ย่อมไม่เห็นโทษแม้ประมาณน้อย แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์

යො වා පන අවිප්පටිසාරකරසීලෙ පතිට්ඨාය කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදං පග්ගණ්හාති, තං පග්ගහෙත්වා කසිණපරිකම්මං කරොති, කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, අයම්පි අත්ථකුසලො. යො වා පන සමාපත්තිතො [Pg.180] වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, අයං අත්ථකුසලානං අග්ගො.

อนึ่ง ภิกษุใดตั้งมั่นแล้วในศีลอันทำให้ไม่เดือดร้อนใจ ย่อมประคองปฏิปทาอันข่มกิเลส ประคองปฏิปทานั้นแล้ว ย่อมทำกสิณบริกรรม ทำกสิณบริกรรมแล้ว ย่อมให้สมาบัติทั้งหลายเกิดขึ้น แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์ อนึ่ง ภิกษุใดออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลายแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต ภิกษุนี้เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์ทั้งหลาย

තත්ථ යෙ ඉමෙ යාව අවිප්පටිසාරකරසීලෙ පතිට්ඨානෙන, යාව වා කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදාය පග්ගහණෙන මග්ගඵලෙන වණ්ණිතා අත්ථකුසලා, තෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ අත්ථකුසලාති අධිප්පෙතා. තථාවිධා ච තෙ භික්ඛූ. තෙන භගවා තෙ භික්ඛූ සන්ධාය එකපුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති ආහ.

ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์เหล่านี้ใด ที่เราสรรเสริญแล้วด้วยการตั้งมั่นในศีลอันทำให้ไม่เดือดร้อนใจเพียงใด หรือด้วยการประคองปฏิปทาอันข่มกิเลสเพียงใด ด้วยมรรคผล ภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ว่า เป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ในอรรถนี้ และภิกษุเหล่านั้นก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงหมายถึงภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสด้วยเทศนาที่ทรงอธิษฐานบุคคลผู้เดียวว่า "กรณียํ อตฺถกุสเลน"

තතො ‘‘කිං කරණීය’’න්ති තෙසං සඤ්ජාතකඞ්ඛානං ආහ ‘‘යන්ත සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – තං බුද්ධානුබුද්ධෙහි වණ්ණිතං සන්තං නිබ්බානපදං පටිවෙධවසෙන අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමෙන යං කරණීයන්ති. එත්ථ ච යන්ති ඉමස්ස ගාථාපාදස්ස ආදිතො වුත්තමෙව කරණීයන්ති. අධිකාරතො අනුවත්තති තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති. අයං පන යස්මා සාවසෙසපාඨො අත්ථො, තස්මා ‘‘විහරිතුකාමෙනා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นว่า "อะไรเป็นกิจที่ควรทำ" ว่า "ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ" อธิบายในที่นี้ว่า กิจใดอันผู้ใคร่จะอยู่ ครั้นรู้แจ้งพระนิพพานบทอันสงบนั้น อันพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญแล้ว ด้วยสามารถแห่งการแทงตลอด พึงกระทำ และในที่นี้ บทว่า "ยํ" นี้ ย่อมตามไปถึงบทว่า "กรณียํ" ที่ตรัสไว้แล้วในเบื้องต้นแห่งคาถาบทนี้โดยสืบเนื่องตามหัวข้อว่า "ครั้นรู้แจ้งซึ่งบทอันสงบนั้นแล้ว" แต่เพราะอรรถนี้เป็นปาฐะที่ยังมีส่วนเหลือ ฉะนั้น พึงทราบว่า จึงตรัสคำว่า "วิหริตุกาเมน" (อันผู้ใคร่จะอยู่)

අථ වා සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති අනුස්සවාදිවසෙන ලොකියපඤ්ඤාය නිබ්බානපදං සන්තන්ති ඤත්වා තං අධිගන්තුකාමෙන යන්තං කරණීයන්ති අධිකාරතො අනුවත්තති, තං කරණීයමත්ථකුසලෙනාති එවම්පෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අථ වා ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘කි’’න්ති චින්තෙන්තානං ආහ ‘‘යන්ත සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. තස්සෙවං අධිප්පායො වෙදිතබ්බො – ලොකියපඤ්ඤාය සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යං කරණීයං, තන්ති. යං කාතබ්බං, තං කරණීයං, කරණාරහමෙව තන්ති වුත්තං හොති.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ" หมายถึง เมื่อรู้ด้วยโลกิยปัญญาโดยอาศัยการฟังตามกันมาเป็นต้นว่า พระนิพพานบทเป็นธรรมอันสงบแล้ว บทว่า "ยนฺตํ กรณียํ" ย่อมตามมาโดยสืบเนื่องตามหัวข้อว่า กิจนั้นอันผู้ใคร่จะบรรลุพระนิพพานนั้นพึงกระทำ, กิจนั้นอันผู้ฉลาดในประโยชน์พึงกระทำ พึงทราบอธิบายในที่นี้อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อตรัสว่า "กรณียํ อตฺถกุสเลน" แล้ว พระองค์ได้ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายผู้คิดอยู่ว่า "อะไร" ว่า "ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ" พึงทราบอธิบายของบทนั้นอย่างนี้ว่า ครั้นรู้แจ้งบทอันสงบด้วยโลกิยปัญญาแล้ว กิจใดพึงทำ กิจนั้น (พึงทำ) กิจใดพึงทำ กิจนั้นควรทำ ชื่อว่าตรัสว่า กิจนั้นเป็นสิ่งที่ควรทำนั่นเอง

කිං පන තන්ති? කිමඤ්ඤං සියා අඤ්ඤත්‍ර තදධිගමූපායතො. කාමඤ්චෙතං කරණාරහත්ථෙන සික්ඛත්තයදීපකෙන ආදිපදෙනෙව වුත්තං. තථා හි තස්ස අත්ථවණ්ණනායං අවොචුම්හා ‘‘අත්ථි කරණීයං අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයං කරණීය’’න්ති. අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතත්තා පන තෙසං භික්ඛූනං කෙහිචි විඤ්ඤාතං, කෙහිචි න විඤ්ඤාතං. තතො යෙහි න විඤ්ඤාතං, තෙසං විඤ්ඤාපනත්ථං යං විසෙසතො ආරඤ්ඤකෙන භික්ඛුනා කාතබ්බං, තං විත්ථාරෙන්තො [Pg.181] ‘‘සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, සුවචො චස්ස මුදු අනතිමානී’’ති ඉමං තාව උපඩ්ඪගාථං ආහ.

ก็กิจนั้นคืออะไร? จะเป็นอะไรอื่นไปได้ นอกจากอุบายเป็นเครื่องบรรลุพระนิพพานนั้น แม้กิจนั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วด้วยบทต้นนั่นเอง ซึ่งแสดงไตรสิกขาโดยนัยว่าเป็นสิ่งที่ควรทำ จริงอย่างนั้น ในอรรถกถาของบทนั้น เราได้กล่าวไว้ว่า "กิจที่ควรทำมีอยู่ กิจที่ไม่ควรทำมีอยู่ ในบรรดากิจเหล่านั้น ไตรสิกขาโดยย่อเป็นกิจที่ควรทำ" แต่เพราะทรงแสดงไว้โดยย่อเกินไป ภิกษุบางพวกในหมู่ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าใจ บางพวกไม่เข้าใจ ลำดับนั้น เพื่อจะทรงประกาศแก่ภิกษุเหล่าใดที่ยังไม่เข้าใจ ซึ่งกิจที่ภิกษุผู้อยู่ป่าโดยพิเศษพึงกระทำ เมื่อจะทรงขยายความนั้น จึงได้ตรัสอุปัฑฒคาถา (ครึ่งคาถา) นี้ก่อนว่า "สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี"

කිං වුත්තං හොති? සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො ලොකියපඤ්ඤාය වා තං අභිසමෙච්ච තදධිගමාය පටිපජ්ජමානො ආරඤ්ඤකො භික්ඛු දුතියචතුත්ථපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛො හුත්වා සච්චපටිවෙධාය පටිපජ්ජිතුං සක්කො අස්ස, තථා කසිණපරිකම්මවත්තසමාදානාදීසු, අත්තනො පත්තචීවරපටිසඞ්ඛරණාදීසු ච යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිං කරණීයානි, තෙසු අඤ්ඤෙසු ච එවරූපෙසු සක්කො අස්ස දක්ඛො අනලසො සමත්ථො. සක්කො හොන්තොපි ච තතියපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන උජු අස්ස. උජු හොන්තොපි ච සකිං උජුභාවෙන සන්තොසං අනාපජ්ජිත්වා යාවජීවං පුනප්පුනං අසිථිලකරණෙන සුට්ඨුතරං උජු අස්ස. අසඨතාය වා උජු, අමායාවිතාය සුහුජු. කායවචීවඞ්කප්පහානෙන වා උජු, මනොවඞ්කප්පහානෙන සුහුජු. අසන්තගුණස්ස වා අනාවිකරණෙන උජු, අසන්තගුණෙන උප්පන්නස්ස ලාභස්ස අනධිවාසනෙන සුහුජු. එවං ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙහි පුරිමද්වයතතියසික්ඛාහි පයොගාසයසුද්ධීහි ච උජු ච සුහුජු ච අස්ස.

คำว่า...มีความหมายว่าอย่างไร? คือ ภิกษุผู้อยู่ในป่า ผู้ประสงค์จะอยู่ด้วยการแทงตลอดซึ่งบทอันสงบ (คือพระนิพพาน) หรือผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้นด้วยการแทงตลอดด้วยปัญญาที่เป็นโลกีย์ พึงเป็นผู้สามารถเพื่อจะปฏิบัติเพื่อการแทงตลอดสัจจะ ด้วยการประกอบด้วยปธานิยង្คะที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔ ไม่มีความเยื่อใยในกายและชีวิตแล้วฉันใด, ในกิจทั้งหลายมีอาทิ การสมาทานวัตรในการทำกสิณบริกรรม, ในกิจทั้งหลายมีอาทิ การซ่อมแซมบาตรและจีวรของตน, และในกิจที่ต้องทำน้อยใหญ่เหล่าใดเหล่าหนึ่งเพื่อเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย, ในกิจเหล่านั้นและในกิจอื่น ๆ เช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้สามารถ เป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน มีความสามารถ. และแม้จะเป็นผู้สามารถ ก็พึงเป็นผู้ตรง ด้วยการประกอบด้วยปธานิยង្คะที่ ๓. และแม้จะเป็นผู้ตรง ก็ไม่พึงถึงความสันโดษด้วยความเป็นผู้ตรงเพียงครั้งเดียว พึงเป็นผู้ตรงยิ่งขึ้นไปอีกโดยทำให้ไม่ย่อหย่อนอยู่เนือง ๆ ตลอดชีวิต. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ (ตรง) เพราะไม่มีความโอ้อวด, ชื่อว่า สุหุชุ (ตรงดี) เพราะไม่มีมายา. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ เพราะละความคดทางกายและวาจา, ชื่อว่า สุหุชุ เพราะละความคดทางใจ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ เพราะไม่แสดงคุณที่ไม่มีอยู่, ชื่อว่า สุหุชุ เพราะไม่ยอมรับลาภที่เกิดขึ้นเพราะคุณที่ไม่มีอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พึงเป็นผู้ทั้งตรงและตรงดี ด้วยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน ด้วยสิกขาสามคือสองข้อแรกและข้อที่สาม และด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียรและความตั้งใจ.

න කෙවලඤ්ච උජු ච සුහුජු ච, අපිච පන සුබ්බචො ච අස්ස. යො හි පුග්ගලො ‘‘ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තො ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං, කිං තෙ සුතං, කො මෙ හුත්වා වදසි, කිං උපජ්ඣායො ආචරියො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො වා’’ති වදති, තුණ්හීභාවෙන වා තං විහෙඨෙති, සම්පටිච්ඡිත්වා වා න තථා කරොති, සො විසෙසාධිගමස්ස දූරෙ හොති. යො පන ඔවදියමානො ‘‘සාධු, භන්තෙ, සුට්ඨු වුත්තං, අත්තනො වජ්ජං නාම දුද්දසං හොති, පුනපි මං එවරූපං දිස්වා වදෙය්‍යාථ අනුකම්පං උපාදාය, චිරස්සං මෙ තුම්හාකං සන්තිකා ඔවාදො ලද්ධො’’ති වදති, යථානුසිට්ඨඤ්ච පටිපජ්ජති, සො විසෙසාධිගමස්ස අවිදූරෙ හොති. තස්මා එවං පරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කරොන්තො සුබ්බචො ච අස්ස.

พึงเป็นผู้ไม่เพียงแต่ตรงและตรงดีเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย. จริงอยู่ บุคคลใดเมื่อถูกกล่าวว่า 'ท่านไม่ควรทำสิ่งนี้' กลับกล่าวว่า 'ท่านเห็นอะไร ท่านได้ยินอะไร ท่านเป็นใครมาว่าเรา ท่านเป็นอุปัชฌาย์ เป็นอาจารย์ เป็นเพื่อนสนิท หรือเป็นสหายร่วมกินดื่มหรือไรจึงมาว่าเรา' ดังนี้, หรือเบียดเบียนผู้นั้นด้วยการนิ่งเสีย, หรือรับคำแล้วแต่ไม่ทำตามนั้น, บุคคลนั้นย่อมอยู่ห่างไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. ส่วนบุคคลใดเมื่อถูกว่ากล่าวสั่งสอน ย่อมกล่าวว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว อันว่าโทษของตนนั้นเห็นได้ยากโดยแท้ แม้ครั้งต่อไปเมื่อท่านเห็นข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้อีก ขอท่านจงอาศัยความอนุเคราะห์กล่าวตักเตือนเถิด นานแล้วหนอที่ข้าพเจ้าได้รับโอวาทจากท่าน' ดังนี้, และย่อมปฏิบัติตามที่ท่านสั่งสอน, บุคคลนั้นย่อมอยู่ไม่ไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รับคำของผู้อื่นแล้วปฏิบัติตามอย่างนี้ พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย.

යථා ච සුවචො, එවං මුදු අස්ස. මුදූති ගහට්ඨෙහි දූතගමනප්පහිණගමනාදීසු නියුඤ්ජියමානො තත්ථ මුදුභාවං අකත්වා ථද්ධො හුත්වා වත්තපටිපත්තියං සකලබ්‍රහ්මචරියෙ ච මුදු අස්ස සුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය තත්ථ තත්ථ විනියොගක්ඛමො. අථ වා මුදූති අභාකුටිකො උත්තානමුඛො සුඛසම්භාසො [Pg.182] පටිසන්ථාරවුත්ති සුතිත්ථං විය සුඛාවගාහො අස්ස. න කෙවලඤ්ච මුදු, අපිච පන අනතිමානී අස්ස, ජාතිගොත්තාදීහි අතිමානවත්ථූහි පරෙ නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, සාරිපුත්තත්ථෙරො විය චණ්ඩාලකුමාරකසමෙන චෙතසා විහරෙය්‍යාති.

พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายฉันใด ก็พึงเป็นผู้อ่อนโยนฉันนั้น. คำว่า อ่อนโยน คือ เมื่อถูกคฤหัสถ์ใช้ในกิจมีการไปเป็นทูตหรือการไปตามที่เขาส่งไปเป็นต้น ไม่พึงทำความเป็นผู้อ่อนโยนในเรื่องนั้น ๆ พึงเป็นผู้แข็งกร้าว แต่พึงเป็นผู้อ่อนโยนในวัตรปฏิบัติและในพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เป็นผู้ควรแก่การประกอบในกิจนั้น ๆ เหมือนทองคำที่ช่างทำดีแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อ่อนโยน คือ พึงเป็นผู้ไม่ทำหน้าบึ้ง มีใบหน้าเบิกบาน กล่าวถ้อยคำไพเราะ มีปฏิสันถารเป็นปกติ เป็นผู้ที่เข้าไปหาได้ง่ายดุจท่าน้ำที่ดี. พึงเป็นผู้ไม่เพียงแต่อ่อนโยนเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถือตัวจัดด้วย, ไม่พึงดูหมิ่นผู้อื่นด้วยเหตุแห่งความถือตัวจัดมีชาติและโคตรเป็นต้น, พึงอยู่ด้วยจิตใจเสมอด้วยเด็กจัณฑาล เหมือนพระสารีบุตรเถระฉะนั้น.

144. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජමානස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො එකච්චං කරණීයං වත්වා පුන තතුත්තරිපි වත්තුකාමො ‘‘සන්තුස්සකො චා’’ති දුතියං ගාථමාහ.

๑๔๔. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกกรณียกิจบางอย่างแก่ภิกษุผู้อยู่ป่าโดยพิเศษ ผู้ประสงค์จะอยู่ด้วยการแทงตลอดซึ่งบทอันสงบ หรือผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุบทอันสงบนั้นแล้ว ทรงประสงค์จะตรัสข้อปฏิบัติที่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงตรัสคาถาที่สอง มีคำเริ่มต้นว่า 'สนฺตุสฺสโก จ' ดังนี้.

තත්ථ ‘‘සන්තුට්ඨී ච කතඤ්ඤුතා’’ති එත්ථ වුත්තප්පභෙදෙන ද්වාදසවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුස්සතීති සන්තුස්සකො. අථ වා තුස්සතීති තුස්සකො, සකෙන තුස්සකො, සන්තෙන තුස්සකො, සමෙන තුස්සකොති සන්තුස්සකො. තත්ථ සකං නාම ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සායා’’ති (මහාව. 73) එවං උපසම්පදමාළකෙ උද්දිට්ඨං අත්තනා ච සම්පටිච්ඡිතං චතුපච්චයජාතං. තෙන සුන්දරෙන වා අසුන්දරෙන වා සක්කච්චං වා අසක්කච්චං වා දින්නෙන පටිග්ගහණකාලෙ පරිභොගකාලෙ ච විකාරමදස්සෙත්වා යාපෙන්තො ‘‘සකෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සන්තං නාම යං ලද්ධං හොති අත්තනො විජ්ජමානං, තෙන සන්තෙනෙව තුස්සන්තො තතො පරං න පත්ථෙන්තො අත්‍රිච්ඡතං පජහන්තො ‘‘සන්තෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සමං නාම ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අනුනයපටිඝප්පහානං. තෙන සමෙන සබ්බාරම්මණෙසු තුස්සන්තො ‘‘සමෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති.

ในคาถานั้น ในบทว่า 'สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา' นี้ บุคคลผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๑๒ ประเภทตามที่กล่าวไว้แล้ว ชื่อว่า สันตุสสโก. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้ยินดีง่าย ชื่อว่า ตุสสโก, ยินดีด้วยของของตน ชื่อว่า สเกน ตุสสโก, ยินดีด้วยของที่มีอยู่ ชื่อว่า สันเตน ตุสสโก, ยินดีด้วยความสม่ำเสมอ ชื่อว่า สเมน ตุสสโก, เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สันตุสสโก. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า 'ของของตน' (สกํ) ได้แก่ ปัจจัย ๔ ที่ทรงแสดงไว้ในมณฑลอุปสมบทว่า 'ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย' เป็นต้น และตนเองได้รับมาแล้ว. บุคคลผู้ยังอัตภาพให้เป็นไป โดยไม่แสดงความวิการในเวลารับและในเวลาบริโภคปัจจัยที่เขาถวาย ไม่ว่าจะดีหรือไม่ดี จะถวายโดยเคารพหรือไม่เคารพก็ตาม ด้วยปัจจัยนั้น ผู้นั้นเรียกว่า 'ผู้ยินดีด้วยของของตน'. ที่ชื่อว่า 'ของที่มีอยู่' (สนฺตํ) ได้แก่ สิ่งใดที่ได้รับมาแล้ว เป็นของที่มีอยู่แก่ตน, บุคคลผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่นั้นเท่านั้น ไม่ปรารถนาสิ่งที่นอกเหนือไปกว่านั้น ละความอยากได้เกินประมาณเสีย ผู้นั้นเรียกว่า 'ผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่'. ที่ชื่อว่า 'ความสม่ำเสมอ' (สมํ) ได้แก่ การละความยินดีและความยินร้ายในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์. บุคคลผู้ยินดีในอารมณ์ทั้งปวงด้วยความสม่ำเสมอนั้น ผู้นั้นเรียกว่า 'ผู้ยินดีด้วยความสม่ำเสมอ'.

සුඛෙන භරීයතීති සුභරො, සුපොසොති වුත්තං හොති. යො හි භික්ඛු සාලිමංසොදනාදීනං පත්තෙ පූරෙත්වා දින්නෙපි දුම්මුඛභාවං අනත්තමනභාවමෙව ච දස්සෙති, තෙසං වා සම්මුඛාව තං පිණ්ඩපාතං ‘‘කිං තුම්හෙහි දින්න’’න්ති අපසාදෙන්තො සාමණෙරගහට්ඨාදීනං දෙති, එස දුබ්භරො. එතං දිස්වා මනුස්සා දූරතොව පරිවජ්ජෙන්ති ‘‘දුබ්භරො භික්ඛු න සක්කා පොසිතු’’න්ති. යො පන යංකිඤ්චි ලූඛං වා පණීතං වා අප්පං වා බහුං වා ලභිත්වා අත්තමනො විප්පසන්නමුඛො හුත්වා යාපෙති, එස සුභරො. එතං දිස්වා මනුස්සා අතිවිය විස්සත්ථා හොන්ති – ‘‘අම්හාකං භදන්තො සුභරො ථොකථොකෙනපි [Pg.183] තුස්සති, මයමෙව නං පොසෙස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති. එවරූපො ඉධ සුභරොති අධිප්පෙතො.

บุคคลที่เขาเลี้ยงดูได้โดยง่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภโร (ผู้เลี้ยงง่าย), หมายความว่า เป็นผู้เลี้ยงดูง่าย. จริงอยู่ ภิกษุใด แม้เมื่อเขาถวายข้าวสาลีพร้อมเนื้อเป็นต้นจนเต็มบาตร ก็ยังแสดงอาการหน้าบึ้งและความไม่พอใจ, หรือต่อหน้าทายกเหล่านั้นเอง ก็ติเตียนบิณฑบาตนั้นว่า 'พวกท่านถวายอะไรกันนี่' แล้วนำไปให้สามเณรหรือคฤหัสถ์เป็นต้น, ภิกษุรูปนี้เป็นผู้เลี้ยงยาก. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วย่อมหลีกเลี่ยงแต่ไกล ด้วยคิดว่า 'ภิกษุผู้เลี้ยงยาก เราไม่สามารถเลี้ยงดูได้'. ส่วนภิกษุใด ได้รับของอะไร ๆ ไม่ว่าหยาบหรือประณีต น้อยหรือมาก ก็มีใจยินดี มีใบหน้าผ่องใส ยังอัตภาพให้เป็นไป, ภิกษุรูปนี้เป็นผู้เลี้ยงง่าย. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วย่อมสนิทสนมเป็นอย่างยิ่ง ทำปฏิญญาว่า 'พระคุณเจ้าของเราเป็นผู้เลี้ยงง่าย แม้ของเล็กน้อยท่านก็ยินดี พวกเรานี่แหละจะเลี้ยงดูท่าน' แล้วก็เลี้ยงดูท่าน. ภิกษุเช่นนี้ ในที่นี้ท่านประสงค์เอาว่า เป็นผู้เลี้ยงง่าย.

අප්පං කිච්චමස්සාති අප්පකිච්චො, න කම්මාරාමතාභස්සාරාමතාසඞ්ගණිකාරාමතාදිඅනෙකකිච්චබ්‍යාවටො. අථ වා සකලවිහාරෙ නවකම්මසඞ්ඝභොගසාමණෙරආරාමිකවොසාසනාදිකිච්චවිරහිතො, අත්තනො කෙසනඛච්ඡෙදනපත්තචීවරපරිකම්මාදිං කත්වා සමණධම්මකිච්චපරො හොතීති වුත්තං හොති.

ภิกษุนั้นมีกิจน้อย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปกิจโจ (ผู้มีกิจน้อย), คือ ไม่ขวนขวายในกิจมากมาย มีความยินดีในหน้าที่การงาน ความยินดีในเรื่องไร้สาระ ความยินดีในหมู่คณะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คือ เป็นผู้เว้นจากกิจทั้งหลายในวัดทั้งสิ้น เช่น การก่อสร้างใหม่ กิจเกี่ยวกับโภคะของสงฆ์ การสั่งงานสามเณรและคนเฝ้าอาราม เป็นต้น, ทำกิจของตนมีอาทิ การตัดผมตัดเล็บ การทำบริขารบาตรจีวรแล้ว เป็นผู้มุ่งมั่นในกิจแห่งสมณธรรม, ดังนี้ความหมาย.

සල්ලහුකා වුත්ති අස්සාති සල්ලහුකවුත්ති. යථා එකච්චො බහුභණ්ඩො භික්ඛු දිසාපක්කමනකාලෙ බහුං පත්තචීවරපච්චත්ථරණතෙලගුළාදිං මහාජනෙන සීසභාරකටිභාරාදීහි උච්චාරාපෙත්වා පක්කමති, එවං අහුත්වා යො අප්පපරික්ඛාරො හොති, පත්තචීවරාදිඅට්ඨසමණපරික්ඛාරමත්තමෙව පරිහරති, දිසාපක්කමනකාලෙ පක්ඛී සකුණො විය සමාදායෙව පක්කමති, එවරූපො ඉධ සල්ලහුකවුත්තීති අධිප්පෙතො. සන්තානි ඉන්ද්‍රියානි අස්සාති සන්තින්ද්‍රියො, ඉට්ඨාරම්මණාදීසු රාගාදිවසෙන අනුද්ධතින්ද්‍රියොති වුත්තං හොති. නිපකොති විඤ්ඤූ විභාවී පඤ්ඤවා, සීලානුරක්ඛණපඤ්ඤාය චීවරාදිවිචාරණපඤ්ඤාය ආවාසාදිසත්තසප්පායපරිජානනපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතොති අධිප්පායො.

ชื่อว่าสัลลหุกวุตติ เพราะมีความเป็นอยู่เบา เหมือนอย่างว่า ภิกษุบางรูปผู้มีบริขารมาก เมื่อจะหลีกไปสู่ทิศ ย่อมให้มหาชนหาบของมีบาตร จีวร เครื่องปูลาด น้ำมัน น้ำอ้อย เป็นต้นอันมากไป ด้วยการหาบด้วยศีรษะ การทูนด้วยบั้นเอวเป็นต้นแล้วจึงหลีกไป ภิกษุใดไม่เป็นเช่นนั้น เป็นผู้มีบริขารน้อย บริหารเพียงสมณบริขาร ๘ มีบาตรและจีวรเป็นต้นเท่านั้น เมื่อจะหลีกไปสู่ทิศ ก็ถือเอาไปด้วยตนเองหลีกไป เหมือนนกมีปีก ฉะนั้น ในที่นี้ ประสงค์เอาภิกษุผู้มีลักษณะเช่นนี้ว่า เป็นผู้มีความเป็นอยู่เบา ชื่อว่าสันตินทริยะ เพราะมีอินทรีย์อันสงบแล้ว กล่าวคือ เป็นผู้มีอินทรีย์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นในอิฏฐารมณ์เป็นต้น บทว่า นิปโก ได้แก่ ผู้รู้ ผู้เห็นแจ้ง ผู้มีปัญญา อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาในการรักษาศีล ปัญญาในการพิจารณาจีวรเป็นต้น และปัญญาในการรู้จักสัปปายะ ๗ มีอาวาสเป็นต้น

න පගබ්භොති අප්පගබ්භො, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතොති අත්ථො.

ชื่อว่าอัปปคัพภะ เพราะไม่คะนอง ความว่า เป็นผู้เว้นจากความคะนองทางกายอันมีฐานะ ๘ จากความคะนองทางวาจาอันมีฐานะ ๔ และจากความคะนองทางใจอันมีฐานะมิใช่น้อย

අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලභොජනසාලාජන්තාඝරන්හානතිත්ථභික්ඛාචාරමග්ගඅන්තරඝරපවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති, පාදෙ පාදමොදහිත්වා වාති එවමාදි, තථා ගණමජ්ඣෙ, ගණමජ්ඣෙති චතුපරිසසන්නිපාතෙ, තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලායං පන වුඩ්ඪානං ආසනං න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති, තථා ජන්තාඝරෙ. වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජාලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං[Pg.184], තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධෙති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩත්ථං වුඩ්ඪානං පුරතො පුරතො යාති බාහාය බාහං පහරන්තො, අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪානං පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි කායකීළනං කරොතීති එවමාදි.

ชื่อว่ากายปาคัพภิยะอันมีฐานะ ๘ ได้แก่ การกระทำสิ่งที่ไม่สมควรทางกายในที่ทั้งหลาย คือ ท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ ท่ามกลางบุคคล ในโรงฉัน ในเรือนไฟ ในท่าอาบน้ำ ในทางภิกขาจาร และในการเข้าไประหว่างบ้าน ได้แก่สิ่งเหล่านี้ คือ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ นั่งขัดสมาธิบ้าง นั่งเอาเท้าขึ้นพาดบนเท้าบ้าง เป็นต้น ในท่ามกลางสงฆ์, ในท่ามกลางคณะก็เช่นกัน (คำว่า ท่ามกลางคณะ หมายถึง ในที่ประชุมแห่งบริษัท ๔), ต่อหน้าบุคคลผู้มีพรรษามากกว่าก็เช่นกัน ส่วนในโรงฉัน ไม่ให้อาสนะแก่ภิกษุผู้เฒ่า ห้ามอาสนะของภิกษุใหม่, ในเรือนไฟก็เช่นกัน ในที่นั้น ไม่ขออนุญาตภิกษุผู้เฒ่าก่อนแล้วทำการก่อไฟเป็นต้น และในท่าอาบน้ำ แม้คำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "พึงอาบน้ำตามลำดับที่มาถึง โดยไม่ถือประมาณว่าเป็นภิกษุหนุ่มหรือภิกษุเฒ่า" เธอก็ไม่เอื้อเฟื้อ มาทีหลังแล้วลงไปในน้ำ เบียดเบียนทั้งภิกษุผู้เฒ่าและภิกษุใหม่ ส่วนในทางภิกขาจาร เพื่อจะได้อาสนะอันเลิศ น้ำอันเลิศ และบิณฑบาตอันเลิศ จึงเดินไปข้างหน้าๆ ของภิกษุผู้เฒ่าทั้งหลาย เอาแขนกระทบแขน ในการเข้าไประหว่างบ้าน ก็เข้าไปก่อนภิกษุผู้เฒ่า เล่นคะนองทางกายกับภิกษุหนุ่มๆ เป็นต้น

චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති, තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ ගණෙ වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ ච. තත්ථ මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති. අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි, කිං යාගු උදාහු ඛාදනීයං භොජනීයං, කිං මෙ දස්සසි, කිමජ්ජ ඛාදිස්සාමි, කිං භුඤ්ජිස්සාමි, කිං පිවිස්සාමී’’ති එදමාදිං භාසති.

ชื่อว่าวจีปาคัพภิยะอันมีฐานะ ๔ ได้แก่ การกล่าววาจาที่ไม่สมควรในที่ทั้งหลาย คือ ท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ ท่ามกลางบุคคล และในระหว่างบ้าน ได้แก่สิ่งเหล่านี้ คือ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ ไม่ขออนุญาต (ภิกษุผู้เฒ่า) ก่อนแล้วแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์, ในคณะและต่อหน้าบุคคลผู้มีพรรษามากกว่าตามประเภทที่กล่าวแล้วในก่อนก็เช่นกัน ในที่นั้น เมื่อถูกมนุษย์ทั้งหลายถามปัญหา ไม่ขออนุญาตภิกษุผู้มีพรรษามากกว่าก่อนแล้วก็ตอบ ส่วนในระหว่างบ้าน ย่อมกล่าววาจาเป็นต้นว่า "แม่ชื่อโน้น มีอะไรบ้าง, มีอะไร ข้าวต้มหรือ หรือว่าของขบเคี้ยวของฉัน, เธอจะให้อะไรแก่เรา, วันนี้เราจะเคี้ยวอะไร, จะฉันอะไร, จะดื่มอะไร"

අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසා එව කාමවිතක්කාදිනානප්පකාරඅප්පතිරූපවිතක්කනං.

ชื่อว่ามโนปาคัพภิยะอันมีฐานะมิใช่น้อย ได้แก่ การตรึกถึงวิตกที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ มีกามวิตกเป็นต้น ด้วยใจเท่านั้น แม้ยังไม่ถึงการล่วงละเมิดด้วยกายและวาจาในฐานะเหล่านั้นๆ

කුලෙස්වනනුගිද්ධොති යානි කුලානි උපසඞ්කමති, තෙසු පච්චයතණ්හාය වා අනනුලොමියගිහිසංසග්ගවසෙන වා අනනුගිද්ධො, න සහසොකී, න සහනන්දී, න සුඛිතෙසු සුඛිතො, න දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, න උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වා යොගමාපජ්ජිතාති වුත්තං හොති. ඉමිස්සා ච ගාථාය යං ‘‘සුවචො චස්සා’’ති එත්ථ වුත්තං ‘‘අස්සා’’ති වචනං, තං සබ්බපදෙහි සද්ධිං ‘‘සන්තුස්සකො ච අස්ස, සුභරො ච අස්සා’’ති එවං යොජෙතබ්බං.

บทว่า กุเลสุ อนนุคิทโธ (ไม่ติดในสกุลทั้งหลาย) คือ เข้าไปหาสกุลเหล่าใด ก็ไม่ติดในสกุลเหล่านั้น ด้วยตัณหาในปัจจัย หรือด้วยอำนาจการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร ไม่เศร้าโศกไปด้วย ไม่เพลิดเพลินไปด้วย ไม่สุขเมื่อเขาสุข ไม่ทุกข์เมื่อเขาทุกข์ เมื่อกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็ไม่ประกอบความเพียรด้วยตนเอง (เพื่อพวกเขา) ดังนี้ และในคาถานี้ คำว่า "อสฺส" ที่กล่าวไว้ในบทว่า "สุวโจ จสฺส" นั้น พึงประกอบเข้ากับทุกๆ บทว่า "สนฺตุสฺสโก จ อสฺส" (พึงเป็นผู้สันโดษด้วย) "สุภโร จ อสฺสา" (พึงเป็นผู้เลี้ยงง่ายด้วย) ดังนี้

145. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො තතුත්තරිපි කරණීයං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි අකරණීයම්පි ආචික්ඛිතුකාමො ‘‘න ච ඛුද්දමාචරෙ කිඤ්චි, යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති ඉමං උපඩ්ඪගාථමාහ. තස්සත්ථො – එවමිමං කරණීයං කරොන්තො යං තං කායවචීමනොදුච්චරිතං ඛුද්දං ලාමකන්ති වුච්චති, තං න ච ඛුද්දං සමාචරෙ. අසමාචරන්තො ච න කෙවලං ඔළාරිකං, කිං පන කිඤ්චි න සමාචරෙ, අප්පමත්තකං අණුමත්තම්පි න සමාචරෙති වුත්තං හොති.

๑๔๕. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกกรณียกิจที่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นแก่ภิกษุผู้ใคร่จะอยู่โดยรู้แจ้งซึ่งสันตบท หรือผู้ใคร่จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ป่า อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงประสงค์จะตรัสบอกถึงอกรณียกิจด้วย จึงตรัสคาถากึ่งนี้ว่า "น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุํ" (ไม่พึงประพฤติกรรมเล็กน้อยอะไรๆ ที่เป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้) อรรถแห่งคาถานั้นว่า ภิกษุเมื่อทำกรณียกิจนี้อย่างนี้ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตใด ที่เรียกว่า ขุททะ (เล็กน้อย) ลามก ไม่พึงประพฤติกรรมเล็กน้อยลามกนั้น และเมื่อไม่ประพฤติ ก็มิใช่เพียงแต่กรรมหยาบเท่านั้น แต่ไม่พึงประพฤติกรรมใดๆ เลย ไม่พึงประพฤติแม้เพียงเล็กน้อย แม้ประมาณเท่าอณู ดังนี้

තතො [Pg.185] තස්ස සමාචාරෙ සන්දිට්ඨිකමෙවාදීනවං දස්සෙති ‘‘යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති. එත්ථ ච යස්මා අවිඤ්ඤූ පරෙ අප්පමාණං. තෙ හි අනවජ්ජං වා සාවජ්ජං කරොන්ති, අප්පසාවජ්ජං වා මහාසාවජ්ජං. විඤ්ඤූ එව පන පමාණං. තෙ හි අනුවිච්ච පරියොගාහෙත්වා අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසන්ති, වණ්ණාරහස්ස ච වණ්ණං භාසන්ති, තස්මා ‘‘විඤ්ඤූ පරෙ’’ති වුත්තං.

ลำดับนั้น ทรงแสดงโทษในปัจจุบันของการประพฤติกรรมนั้น ด้วยบทว่า "เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุํ" (ที่เป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้) และในบทนั้น เพราะว่าคนอื่นที่ไม่ใช่วิญญูชนนั้นหาประมาณมิได้ จริงอยู่ พวกเขาย่อมทำกรรมที่ไม่มีโทษให้เป็นกรรมที่มีโทษ หรือทำกรรมที่มีโทษน้อยให้เป็นกรรมที่มีโทษมาก ส่วนวิญญูชนเท่านั้นเป็นประมาณ จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นพิจารณาไตร่ตรองแล้ว ย่อมกล่าวคำติเตียนแก่บุคคลผู้ควรถูกติเตียน และกล่าวคำสรรเสริญแก่บุคคลผู้ควรได้รับการสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "วิญฺญู ปเร"

එවං භගවා ඉමාහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස, තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස ආරඤ්ඤකසීසෙන ච සබ්බෙසම්පි කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරිතුකාමානං කරණීයාකරණීයභෙදං කම්මට්ඨානූපචාරං වත්වා ඉදානි තෙසං භික්ඛූනං තස්ස දෙවතාභයස්ස පටිඝාතාය පරිත්තත්ථං විපස්සනාපාදකජ්ඣානවසෙන කම්මට්ඨානත්ථඤ්ච ‘‘සුඛිනො ව ඛෙමිනො හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තකථං කථෙතුමාරද්ධො.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอุปจารแห่งกรรมฐาน อันมีความแตกต่างแห่งกรณียกิจและอกรณียกิจ ด้วยคาถาสองคาถากึ่งเหล่านี้ แก่ภิกษุผู้ใคร่จะอยู่โดยรู้แจ้งซึ่งสันตบท หรือผู้ใคร่จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ป่า และแก่ภิกษุทั้งปวงผู้ใคร่จะอยู่โดยถือเอากรรมฐานโดยมีความเป็นผู้อยู่ป่าเป็นประธาน อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงเริ่มที่จะตรัสเมตตากถา ด้วยนัยเป็นต้นว่า "สุขิโน วา เขมิโน โหนฺตุ" เพื่อป้องกันภัยจากเทวดานั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น เพื่อเป็นปริตร และเพื่อการรับเอากรรมฐานด้วยอำนาจแห่งฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา

තත්ථ සුඛිනොති සුඛසමඞ්ගිනො. ඛෙමිනොති ඛෙමවන්තො, අභයා නිරුපද්දවාති වුත්තං හොති. සබ්බෙති අනවසෙසා. සත්තාති පාණිනො. සුඛිතත්තාති සුඛිතචිත්තා. එත්ථ ච කායිකෙන සුඛෙන සුඛිනො, මානසෙන සුඛිතත්තා, තදුභයෙනාපි සබ්බභයූපද්දවවිගමෙන වා ඛෙමිනොති වෙදිතබ්බා. කස්මා පන එවං වුත්තං? මෙත්තාභාවනාකාරදස්සනත්ථං. එවඤ්හි මෙත්තා භාවෙතබ්බා ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘ඛෙමිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘සුඛිතත්තා හොන්තූ’’ති වා.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความสุข บทว่า เขมิโน คือ ผู้มีความเกษม ผู้ไม่มีภัย ผู้ไม่มีอุปัทวะ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ บทว่า สัพเพ คือ ผู้ไม่เหลือ บทว่า สัตตา คือ สัตว์ผู้มีลมปราณ บทว่า สุขิตัตตา คือ ผู้มีจิตเป็นสุข และในบทนี้ พึงทราบว่า เป็นผู้มีสุขด้วยสุขทางกาย (ชื่อว่า สุขิโน) เป็นผู้มีตนเป็นสุขด้วยสุขทางใจ (ชื่อว่า สุขิตัตตา) หรือเป็นผู้เกษม (ชื่อว่า เขมิโน) เพราะปราศจากภัยและอุปัทวะทั้งปวง แม้ด้วยบททั้งสองนั้น ก็ เพราะเหตุไร จึงตรัสไว้อย่างนี้? เพื่อทรงแสดงอาการแห่งการเจริญเมตตา จริงอยู่ เมตตาพึงเจริญอย่างนี้ว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" ดังนี้บ้าง "จงเป็นผู้เกษมเถิด" ดังนี้บ้าง หรือ "จงมีตนเป็นสุขเถิด" ดังนี้บ้าง

146. එවං යාව උපචාරතො අප්පනාකොටි, තාව සඞ්ඛෙපෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි විත්ථාරතොපි තං දස්සෙතුං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා පුථුත්තාරම්මණෙ පරිචිතං චිත්තං න ආදිකෙනෙව එකත්තෙ සණ්ඨාති, ආරම්මණප්පභෙදං පන අනුගන්ත්වා කමෙන සණ්ඨාති, තස්මා තස්ස තසථාවරාදිදුකතිකප්පභෙදෙ ආරම්මණෙ අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සණ්ඨානත්ථම්පි ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා යස්ස යං ආරම්මණං විභූතං හොති, තස්ස තත්ථ චිත්තං සුඛං තිට්ඨති. තස්මා තෙසං භික්ඛූනං යස්ස යං විභූතං ආරම්මණං, තස්ස තත්ථ චිත්තං සණ්ඨාපෙතුකාමො තසථාවරාදිදුකත්තිකආරම්මණප්පභෙදදීපකං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ඉමං ගාථාද්වයමාහ.

๑๔๖. ครั้นทรงแสดงเมตตาภาวนาโดยย่อ ตั้งแต่อุปจารสมาธิจนถึงที่สุดคืออัปปนาสมาธิอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเมตตาภาวนานั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตที่คุ้นเคยในอารมณ์ที่หลากหลาย ย่อมไม่ตั้งมั่นในอารมณ์เดียวได้ในเบื้องต้นทีเดียว แต่ย่อมตั้งมั่นได้โดยลำดับเมื่อไล่ตามประเภทแห่งอารมณ์ไป เพราะเหตุนั้น เพื่อจะให้จิตนั้นตั้งมั่นโดยไล่ตามอารมณ์ที่มีประเภทเป็นทุกะและติกะ มีตสะและถาวระเป็นต้น จึงตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า อารมณ์ใดปรากฏชัดแก่ภิกษุรูปใด จิตของภิกษุรูปนั้นย่อมตั้งมั่นในอารมณ์นั้นได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น ทรงประสงค์จะให้จิตของภิกษุรูปใดในบรรดาภิกษุเหล่านั้นตั้งมั่นในอารมณ์ที่ปรากฏชัดแก่ตน จึงตรัสคาถาสองบทนี้ว่า "เย เกจิ" เป็นต้น ซึ่งแสดงประเภทแห่งอารมณ์ที่เป็นทุกะและติกะ มีตสะและถาวระเป็นต้น

එත්ථ [Pg.186] හි තසථාවරදුකං දිට්ඨාදිට්ඨදුකං දූරසන්තිකදුකං භූතසම්භවෙසිදුකන්ති චත්තාරි දුකානි, දීඝාදීහි ච ඡහි පදෙහි මජ්ඣිමපදස්ස තීසු, අණුකපදස්ස ච ද්වීසු තිකෙසු අත්ථසම්භවතො දීඝරස්සමජ්ඣිමත්තිකං මහන්තාණුකමජ්ඣිමත්තිකං ථූලාණුකමජ්ඣිමත්තිකන්ති තයො තිකෙ දීපෙති. තත්ථ යෙ කෙචීති අනවසෙසවචනං. පාණා එව භූතා පාණභූතා. අථ වා පාණන්තීති පාණා. එතෙන අස්සාසපස්සාසපටිබද්ධෙ පඤ්චවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. භවන්තීති භූතා. එතෙන එකවොකාරචතුවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. අත්ථීති සන්ති, සංවිජ්ජන්ති.

จริงอยู่ ในคาถานี้ ทรงแสดงทุกะ ๔ หมวด คือ ตสถาวรทุกะ ทิฏฐาทิฏฐทุกะ ทูรสันติกทุกะ และภูตสัมภเวสีทุกะ และด้วยบท ๖ บท มีทีฆะเป็นต้น เพราะความหมายสำเร็จในติกะ ๓ หมวดของบทมัชฌิมะ และในติกะ ๒ หมวดของบทอณุกะ จึงทรงแสดงติกะ ๓ หมวด คือ ทีฆรัสสมัชฌิมติกะ มหันตาณุกมัชฌิมติกะ และถูลาณุกมัชฌิมติกะ ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นคำกล่าวโดยไม่เหลือ สัตว์ผู้มีลมปราณนั่นแหละ ชื่อว่า ภูตะ รวมเป็น ปาณภูตา อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมมีลมหายใจอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาณา ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาปัญจโวการสัตว์ที่เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออก สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภูตา ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์ บทว่า อัตถิ คือ มีอยู่, ปรากฏอยู่

එවං ‘‘යෙ කෙචි පාණභූතත්ථී’’ති ඉමිනා වචනෙන දුකත්තිකෙහි සඞ්ගහෙතබ්බෙ සබ්බෙ සත්තෙ එකජ්ඣං දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බෙපි තෙ තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසාති ඉමිනා දුකෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති.

ครั้นทรงแสดงสัตว์ทั้งปวงอันพึงสงเคราะห์ด้วยทุกะและติกะ โดยรวมเป็นหมวดเดียวกัน ด้วยคำว่า "เย เกจิ ปาณภูตัตถิ" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงสงเคราะห์แล้วแสดงด้วยทุกะนี้ว่า สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด เป็นตสะหรือถาวระ โดยไม่เหลือ

තත්ථ තසන්තීති තසා, සතණ්හානං සභයානඤ්චෙතං අධිවචනං. තිට්ඨන්තීති ථාවරා, පහීනතණ්හාභයානං අරහතං එතං අධිවචනං. නත්ථි තෙසං අවසෙසන්ති අනවසෙසා, සබ්බෙපීති වුත්තං හොති. යඤ්ච දුතියගාථාය අන්තෙ වුත්තං, තං සබ්බදුකතිකෙහි සම්බන්ධිතබ්බං – යෙ කෙචි පාණභූතත්ථි තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසා, ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා. එවං යාව භූතා වා සම්භවෙසී වා ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තාති.

ในบทเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมสะดุ้งกลัว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ตสา นี้เป็นชื่อของสัตว์ผู้ยังมีตัณหาและมีความกลัว ท่านผู้ตั้งมั่นอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ถาวรา นี้เป็นชื่อของพระอรหันต์ผู้ละตัณหาและความกลัวได้แล้ว ส่วนเหลือของสัตว์เหล่านั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อนวเสสา ท่านกล่าวไว้ว่า คือ ทั้งหมด และบทใดที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของคาถาที่สอง บทนั้นพึงเชื่อมโยงกับทุกะและติกะทั้งหมด (ดังนี้) - สัตว์ผู้มีลมปราณและมีอยู่เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เป็นตสะหรือถาวระ โดยไม่เหลือ ขอสัตว์แม้ทั้งหมดเหล่านี้จงมีตนเป็นสุขเถิด อย่างนี้ จนถึงบทว่า เป็นภูตะหรือสัมภเวสี ขอสัตว์แม้ทั้งหมดเหล่านี้จงมีตนเป็นสุขเถิด

ඉදානි දීඝරස්සමජ්ඣිමාදිතිකත්තයදීපකෙසු දීඝා වාතිආදීසු ඡසු පදෙසු දීඝාති දීඝත්තභාවා නාගමච්ඡගොධාදයො. අනෙකබ්‍යාමසතප්පමාණාපි හි මහාසමුද්දෙ නාගානං අත්තභාවා අනෙකයොජනප්පමාණාපි මච්ඡගොධාදීනං අත්තභාවා හොන්ති. මහන්තාති මහන්තත්තභාවා ජලෙ මච්ඡකච්ඡපාදයො, ථලෙ හත්ථිනාගාදයො, අමනුස්සෙසු දානවාදයො. ආහ ච – ‘‘රාහුග්ගං අත්තභාවීන’’න්ති (අ. නි. 4.15). තස්ස හි අත්තභාවො උබ්බෙධෙන චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි, බාහූ ද්වාදසයොජනසතපරිමාණා, පඤ්ඤාසයොජනං භමුකන්තරං, තථා අඞ්ගුලන්තරිකා, හත්ථතලානි ද්වෙ යොජනසතානීති. මජ්ඣිමාති අස්සගොණමහිංසසූකරාදීනං අත්තභාවා. රස්සකාති තාසු තාසු ජාතීසු වාමනාදයො දීඝමජ්ඣිමෙහි ඔමකප්පමාණා සත්තා. අණුකාති මංසචක්ඛුස්ස [Pg.187] අගොචරා, දිබ්බචක්ඛුවිසයා උදකාදීසු නිබ්බත්තා සුඛුමත්තභාවා සත්තා, ඌකාදයො වා. අපිච යෙ තාසු තාසු ජාතීසු මහන්තමජ්ඣිමෙහි ථූලමජ්ඣිමෙහි ච ඔමකප්පමාණා සත්තා, තෙ අණුකාති වෙදිතබ්බා. ථූලාති පරිමණ්ඩලත්තභාවා මච්ඡකුම්මසිප්පිකසම්බුකාදයො සත්තා.

บัดนี้ ในบรรดาบท ๖ บท มีบทว่า ทีฆา วา เป็นต้น ซึ่งแสดงติกะ ๓ หมวด มีทีฆรัสสมัชฌิมะเป็นต้น บทว่า ทีฆา คือ สัตว์มีนาค ปลา เหี้ย เป็นต้น ซึ่งมีอัตภาพยาว จริงอยู่ อัตภาพของนาคทั้งหลายในมหาสมุทรมีประมาณหลายร้อยวา อัตภาพของปลา เหี้ย เป็นต้น ก็มีประมาณหลายโยชน์ บทว่า มหันตา คือ สัตว์มีอัตภาพใหญ่ ในน้ำ ได้แก่ ปลา เต่า เป็นต้น บนบก ได้แก่ ช้าง นาค เป็นต้น ในหมู่อมุษย์ ได้แก่ ทานพ เป็นต้น และพระองค์ตรัสว่า "ราหูเป็นเลิศกว่าผู้มีอัตภาพ" จริงอยู่ อัตภาพของราหูนั้น โดยสูง ๔,๘๐๐ โยชน์ แขนมีประมาณ ๑,๒๐๐ โยชน์ ระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์ ระหว่างนิ้วก็เช่นกัน ฝ่ามือ ๒๐๐ โยชน์ บทว่า มัชฌิมา คือ อัตภาพของสัตว์มีม้า โค กระบือ สุกร เป็นต้น บทว่า รัสสกา คือ สัตว์มีคนแคระเป็นต้นในชาตินั้นๆ ซึ่งมีขนาดเล็กกว่าสัตว์ที่ยาวและปานกลาง บทว่า อณุกา คือ สัตว์ที่ไม่เป็นอารมณ์ของมังสจักษุ เป็นวิสัยของทิพยจักษุ มีอัตภาพละเอียด เกิดในน้ำเป็นต้น หรือได้แก่ เหา เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์เหล่าใดในชาตินั้นๆ ซึ่งมีขนาดเล็กกว่าสัตว์ที่ใหญ่และปานกลาง และเล็กกว่าสัตว์ที่อ้วนและปานกลาง พึงทราบว่าสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อณุกา บทว่า ถูลา คือ สัตว์มีปลา เต่า หอยกาบ หอยโข่ง เป็นต้น ซึ่งมีอัตภาพกลม

147. එවං තීහි තිකෙහි අනවසෙසතො සත්තෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘දිට්ඨා වා යෙව අදිට්ඨා’’තිආදීහි තීහි දුකෙහිපි තෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති.

๑๔๗. ครั้นทรงแสดงสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เหลือด้วยติกะ ๓ หมวดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงสงเคราะห์สัตว์เหล่านั้นแล้วแสดงแม้ด้วยทุกะ ๓ หมวด มีบทว่า "ทิฏฐา วา เยว อทิฏฐา" เป็นต้น

තත්ථ දිට්ඨාති යෙ අත්තනො චක්ඛුස්ස ආපාථමාගතවසෙන දිට්ඨපුබ්බා. අදිට්ඨාති යෙ පරසමුද්දපරසෙලපරචක්කවාළාදීසු ඨිතා. ‘‘යෙව දූරෙ වසන්ති අවිදූරෙ’’ති ඉමිනා පන දුකෙන අත්තනො අත්තභාවස්ස දූරෙ ච අවිදූරෙ ච වසන්තෙ සත්තෙ දස්සෙති. තෙ උපාදායුපාදාවසෙන වෙදිතබ්බා. අත්තනො හි කායෙ වසන්තා සත්තා අවිදූරෙ, බහිකායෙ වසන්තා දූරෙ. තථා අන්තොඋපචාරෙ වසන්තා අවිදූරෙ, බහිඋපචාරෙ වසන්තා දූරෙ. අත්තනො විහාරෙ ගාමෙ ජනපදෙ දීපෙ චක්කවාළෙ වසන්තා අවිදූරෙ, පරචක්කවාළෙ වසන්තා දූරෙ වසන්තීති වුච්චන්ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฐา คือ สัตว์เหล่าใดที่เคยเห็นแล้วโดยการมาสู่คลองจักษุของตน บทว่า อทิฏฐา คือ สัตว์เหล่าใดที่ตั้งอยู่ในสมุทรอื่น ภูเขาอื่น จักรวาลอื่น เป็นต้น ส่วนด้วยทุกะว่า "เย ว ทูเร วสนฺติ อวิทูเร" นี้ ทรงแสดงสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในที่ไกลและที่ใกล้แห่งอัตภาพของตน สัตว์เหล่านั้นพึงทราบโดยนัยเป็นลำดับไป จริงอยู่ สัตว์ที่อยู่ในร่างกายของตน ชื่อว่าอยู่ในที่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกร่างกาย ชื่อว่าอยู่ในที่ไกล ฉันนั้น สัตว์ที่อยู่ในอุปจาร ชื่อว่าอยู่ในที่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกอุปจาร ชื่อว่าอยู่ในที่ไกล สัตว์ที่อยู่ในวิหาร หมู่บ้าน ชนบท ทวีป จักรวาลของตน ชื่อว่าอยู่ในที่ใกล้ สัตว์ที่อยู่ในจักรวาลอื่น ท่านเรียกว่า อยู่ในที่ไกล

භූතාති ජාතා, අභිනිබ්බත්තා. යෙ භූතා එව, න පුන භවිස්සන්තීති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානමෙතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසී. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. අථ වා චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම. අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම. දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම. තතො පරං භූතාති.

คำว่า ภูตา ได้แก่ เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว. บุคคลเหล่าใดที่เกิดแล้วเท่านั้น จักไม่เกิดอีกต่อไป ย่อมถึงซึ่งการนับอย่างนี้ คำนี้เป็นชื่อของพระขีณาสพทั้งหลาย. ชื่อว่า สัมภเวสี เพราะแสวงหาภพ. คำนี้เป็นชื่อของพระเสขะและปุถุชนผู้ยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ ผู้ยังแสวงหาภพต่อไปในอนาคต. อีกนัยหนึ่ง สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะในโยนิ ๔ ตราบใดยังไม่ทำลายฟองไข่และมดลูก ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี. สัตว์ที่ทำลายฟองไข่และมดลูกออกมาข้างนอกแล้ว ชื่อว่า ภูตา. ส่วนสังเสทชะและโอปปาติกะ ในปฐมจิตตขณะ ชื่อว่า สัมภเวสี, จำเดิมแต่ทุติยจิตตขณะไป ชื่อว่า ภูตา. หรือว่า สัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากอิริยาบถนั้น ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี, หลังจากนั้นไป ชื่อว่า ภูตา.

148. එවං භගවා ‘‘සුඛිනො වා’’තිආදීහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි නානප්පකාරතො තෙසං භික්ඛූනං හිතසුඛාගමපත්ථනාවසෙන සත්තෙසු මෙත්තාභාවනං [Pg.188] දස්සෙත්වා ඉදානි අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙනාපි තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පරො පරං නිකුබ්බෙථා’’ති. එස පොරාණපාඨො, ඉදානි පන ‘‘පරං හී’’තිපි පඨන්ති, අයං න සොභනො.

๑๔๘. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาในสัตว์ทั้งหลายแก่ภิกษุเหล่านั้นโดยประการต่างๆ ด้วยคาถา ๒ คาถากึ่ง มีคำว่า "สุขิโน วา" เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาให้ถึงซึ่งประโยชน์และความสุขอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้น แม้ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้ถึงซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสคำว่า "น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถ" เป็นต้น. นี้เป็นปาฐะเก่า แต่บัดนี้สาธยายกันว่า "ปรํ หิ" ก็มี, (ซึ่ง) ปาฐะนี้ไม่งาม.

තත්ථ පරොති පරජනො. පරන්ති පරජනං. න නිකුබ්බෙථාති න වඤ්චෙය්‍ය. නාතිමඤ්ඤෙථාති න අතික්කමිත්වා මඤ්ඤෙය්‍ය. කත්ථචීති කත්ථචි ඔකාසෙ, ගාමෙ වා නිගමෙ වා ඛෙත්තෙ වා ඤාතිමජ්ඣෙ වා පූගමජ්ඣෙ වාතිආදි. නන්ති එතං. කඤ්චීති යං කඤ්චි ඛත්තියං වා බ්‍රාහ්මණං වා ගහට්ඨං වා පබ්බජිතං වා සුගතං වා දුග්ගතං වාතිආදි. බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤාති කායවචීවිකාරෙහි බ්‍යාරොසනාය ච, මනොවිකාරෙන පටිඝසඤ්ඤාය ච. ‘‘බ්‍යාරොසනාය පටිඝසඤ්ඤායා’’ති හි වත්තබ්බෙ ‘‘බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤා’’ති වුච්චති යථා ‘‘සම්ම දඤ්ඤාය විමුත්තා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සම්ම දඤ්ඤා විමුත්තා’’ති, යථා ච ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිපදායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා’’ති (අ. නි. 8.19; උදා. 45; චූළව. 385). නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිච්ඡෙය්‍යාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කිං වුත්තං හොති? න කෙවලං ‘‘සුඛිනො වා ඛෙමිනො වා හොන්තූ’’තිආදි මනසිකාරවසෙනෙව මෙත්තං භාවෙය්‍ය. කිං පන ‘‘අහො වත යො කොචි පරපුග්ගලො යං කඤ්චි පරපුග්ගලං වඤ්චනාදීහි නිකතීහි න නිකුබ්බෙථ, ජාතිආදීහි ච නවහි මානවත්ථූහි කත්ථචි පදෙසෙ යං කඤ්චි පරපුග්ගලං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ච බ්‍යාරොසනාය වා පටිඝසඤ්ඤාය වා දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍යා’’ති එවම්පි මනසි කරොන්තො භාවෙය්‍යාති.

ในคาถานั้น คำว่า ปโร ได้แก่ คนอื่น. คำว่า ปรํ ได้แก่ ซึ่งคนอื่น. คำว่า น นิกุพฺเพถ ได้แก่ ไม่พึงหลอกลวง. คำว่า นาติมญฺเญถ ได้แก่ ไม่พึงดูหมิ่นโดยการครอบงำ. คำว่า กตฺถจิ ได้แก่ ในที่ไหนๆ คือ ในที่โล่ง ในบ้าน ในนิคม ในนา ในท่ามกลางญาติ หรือในท่ามกลางหมู่คณะ เป็นต้น. คำว่า นํ ได้แก่ ซึ่งผู้นั้น. คำว่า กิญฺจิ ได้แก่ ใครๆ คือ ซึ่งกษัตริย์ พราหมณ์ คฤหัสถ์ บรรพชิต ผู้มีความดี หรือผู้มีความชั่ว เป็นต้น. คำว่า พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา ได้แก่ เพราะความมุ่งร้ายทางกายและวาจา และเพราะความขัดเคืองทางใจ. คือ เมื่อพึงกล่าวว่า "พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญาย" แต่กลับกล่าวว่า "พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา" เหมือนอย่างเมื่อพึงกล่าวว่า "สมฺม ทญฺญาย วิมุตฺตา" แต่กลับกล่าวว่า "สมฺม ทญฺญา วิมุตฺตา" และเหมือนอย่างเมื่อพึงกล่าวว่า "อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทาย" แต่กลับกล่าวว่า "อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา". คำว่า นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺย ได้แก่ ไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน. ความว่าอย่างไร? คือ ไม่พึงเจริญเมตตาเพียงด้วยอำนาจแห่งการมนสิการว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด" เป็นต้นเท่านั้น. แต่ว่า พึงเจริญเมตตาโดยมนสิการแม้อย่างนี้ว่า "โอหนอ บุคคลอื่นใดๆ ไม่พึงหลอกลวงบุคคลอื่นใดๆ ด้วยอุบายต่างๆ มีการลวงเป็นต้น, ไม่พึงดูหมิ่นบุคคลอื่นใดๆ ในที่ไหนๆ ด้วยมานวัตถุ ๙ ประการ มีชาติเป็นต้น, และไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน เพราะความมุ่งร้ายหรือเพราะความขัดเคือง".

149. එවං අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙන අත්ථතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව උපමාය දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මාතා යථා නියං පුත්ත’’න්ති.

๑๔๙. ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอรรถ ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้ถึงซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้นนั่นแหละโดยอุปมา จึงตรัสคาถาว่า "มาตา ยถา นิยํ ปุตฺตํ" เป็นต้น.

තස්සත්ථො – යථා මාතා නියං පුත්තං අත්තනි ජාතං ඔරසං පුත්තං, තඤ්ච එකපුත්තමෙව ආයුසා අනුරක්ඛෙ, තස්ස දුක්ඛාගමපටිබාහනත්ථං අත්තනො ආයුම්පි චජිත්වා තං අනුරක්ඛෙ, එවම්පි සබ්බභූතෙසු ඉදං මෙත්තමානසං භාවයෙ, පුනප්පුනං ජනයෙ වඩ්ඪයෙ, තඤ්ච අපරිමාණසත්තාරම්මණවසෙන එකස්මිං වා සත්තෙ අනවසෙසඵරණවසෙන අපරිමාණං භාවයෙති.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า มารดาพึงตามรักษาบุตรของตน คือบุตรผู้เกิดในตน เป็นบุตรสุดที่รัก และเป็นบุตรคนเดียว ด้วยชีวิตฉันใด คือ พึงสละแม้ชีวิตของตนตามรักษาบุตรนั้น เพื่อป้องกันความทุกข์ที่จะมาถึงแก่บุตรนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเจริญเมตตาจิตนี้ในภูตทั้งปวง พึงให้เกิด พึงให้เจริญขึ้นบ่อยๆ และพึงเจริญเมตตาจิตนั้นให้หาประมาณมิได้ ด้วยอำนาจแห่งการมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์ หรือในสัตว์ตนหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ.

150. එවං [Pg.189] සබ්බාකාරෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සෙව වඩ්ඪනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මී’’ති.

๑๕๐. ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงที่เจริญแห่งเมตตานั้นนั่นแหละ จึงตรัสคาถาว่า "เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมึ" เป็นต้น.

තත්ථ මිජ්ජති තායති චාති මිත්තො, හිතජ්ඣාසයතාය සිනිය්හති, අහිතාගමතො රක්ඛති චාති අත්ථො. මිත්තස්ස භාවො මෙත්තං. සබ්බස්මින්ති අනවසෙසෙ. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. මනසි භවන්ති මානසං. තඤ්හි චිත්තසම්පයුත්තත්තා එවං වුත්තං. භාවයෙති වඩ්ඪයෙ. නාස්ස පරිමාණන්ති අපරිමාණං, අප්පමාණසත්තාරම්මණතාය එවං වුත්තං. උද්ධන්ති උපරි. තෙන අරූපභවං ගණ්හාති. අධොති හෙට්ඨා. තෙන කාමභවං ගණ්හාති. තිරියන්ති වෙමජ්ඣං. තෙන රූපභවං ගණ්හාති. අසම්බාධන්ති සම්බාධවිරහිතං, භින්නසීමන්ති වුත්තං හොති. සීමා නාම පච්චත්ථිකො වුච්චති, තස්මිම්පි පවත්තන්ති අත්ථො. අවෙරන්ති වෙරවිරහිතං, අන්තරන්තරාපි වෙරචෙතනාපාතුභාවවිරහිතන්ති වුත්තං හොති. අසපත්තන්ති විගතපච්චත්ථිකං. මෙත්තාවිහාරී හි පුග්ගලො මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, නාස්ස කොචි පච්චත්ථිකො හොති, තෙනස්ස තං මානසං විගතපච්චත්ථිකත්තා ‘‘අසපත්ත’’න්ති වුච්චති. පරියායවචනඤ්හි එතං, යදිදං පච්චත්ථිකො සපත්තොති. අයං අනුපදතො අත්ථවණ්ණනා.

ในคาถานั้น ชื่อว่า มิตร เพราะย่อมรักและย่อมรักษา อธิบายว่า ย่อมรักใคร่ด้วยความเป็นผู้มีอัธยาศัยเกื้อกูล และย่อมรักษาจากการมาแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ความเป็นแห่งมิตร ชื่อว่า เมตตา. คำว่า สพฺพสฺมึ ได้แก่ ไม่มีส่วนเหลือ. คำว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก. สิ่งที่เกิดในใจ ชื่อว่า มานัส. เพราะเมตตานั้นสัมปยุตด้วยจิต จึงกล่าวอย่างนี้. คำว่า ภาวเย ได้แก่ พึงให้เจริญ. ชื่อว่า อปริมาณ เพราะไม่มีประมาณ, กล่าวอย่างนี้เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์. คำว่า อุทฺธํ ได้แก่ เบื้องบน, ด้วยคำนั้น ย่อมหมายถึงอรูปภพ. คำว่า อโธ ได้แก่ เบื้องล่าง, ด้วยคำนั้น ย่อมหมายถึงกามภพ. คำว่า ติริยํ ได้แก่ ท่ามกลาง, ด้วยคำนั้น ย่อมหมายถึงรูปภพ. คำว่า อสมฺพาธํ ได้แก่ ปราศจากความคับแคบ, ความว่า มีเขตแดนอันทำลายแล้ว. ศัตรู ชื่อว่า สีมา, อธิบายว่า (เมตตา) ย่อมเป็นไปแม้ในศัตรูนั้น. คำว่า อเวรํ ได้แก่ ปราศจากเวร, ความว่า ปราศจากการปรากฏแห่งเวรเจตนาแม้ในระหว่างๆ. คำว่า อสปตฺตํ ได้แก่ ปราศจากข้าศึก. เพราะว่าบุคคลผู้มีเมตตาวิหารเป็นปกติ ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่มีใครเป็นข้าศึกของเขา, เพราะเหตุนั้น มานัส (คือจิต) ของเขานั้นจึงถูกเรียกว่า "อสปัตตะ" เพราะปราศจากข้าศึก. คำว่า ปัจจัตถิกะ และ สปัตตะ นี้เป็นไวพจน์กัน. นี้เป็นการพรรณนาอรรถไปตามลำดับบท.

අයං පනෙත්ථ අධිප්පෙතත්ථවණ්ණනා – යදෙතං ‘‘එවම්පි සබ්බභූතෙසු මානසං භාවයෙ අපරිමාණ’’න්ති වුත්තං. තඤ්චෙතං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙ, වුඩ්ඪිං, විරූළ්හිං, වෙපුල්ලං ගමයෙ. කථං? උද්ධං අධො ච තිරියඤ්ච, උද්ධං යාව භවග්ගා, අධො යාව අවීචිතො, තිරියං යාව අවසෙසදිසා. උද්ධං වා ආරුප්පං, අධො කාමධාතුං, තිරියං රූපධාතුං අනවසෙසං ඵරන්තො. එවං භාවෙන්තොපි ච තං යථා අසම්බාධං, අවෙරං, අසපත්තඤ්ච, හොති තථා සම්බාධවෙරසපත්තාභාවං කරොන්තො භාවයෙ. යං වා තං භාවනාසම්පදං පත්තං සබ්බත්ථ ඔකාසලාභවසෙන අසම්බාධං. අත්තනො පරෙසු ආඝාතපටිවිනයෙන අවෙරං, අත්තනි ච පරෙසං ආඝාතපටිවිනයෙන අසපත්තං හොති, තං අසම්බාධං අවෙරං අසපත්තං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං උද්ධං අධො තිරියඤ්චාති තිවිධපරිච්ඡෙදෙ සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙති.

นี้เป็นคำอธิบายความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ – คือคำที่ตรัสไว้ว่า “พึงเจริญเมตตาจิตอันหาประมาณมิได้ในสรรพสัตว์ทั้งปวง แม้อย่างนี้” จิตอันประกอบด้วยเมตตาที่หาประมาณมิได้นั้น พึงเจริญ พึงให้เพิ่มพูนในโลกทั้งปวง พึงให้ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ อย่างไร? คือ เบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวาง, เบื้องบน ตลอดถึงภวัคคพรหม, เบื้องต่ำ ตลอดถึงอเวจีมหานรก, เบื้องขวาง ตลอดถึงทิศที่เหลือ. หรือว่า (แผ่ไป) ในอรูปภพเบื้องบน ในกามธาตุเบื้องต่ำ ในรูปธาตุเบื้องขวาง ไม่มีส่วนเหลือ. และแม้เมื่อเจริญอยู่อย่างนี้ ก็พึงเจริญโดยกระทำให้ปราศจากความคับแคบ เวร และศัตรู เพื่อให้เมตตานั้นเป็นธรรมอันไม่คับแคบ ไม่มีเวร และไม่มีศัตรู. หรือว่า เมตตาที่ถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนานั้น ชื่อว่าไม่คับแคบ เพราะได้โอกาสในที่ทั้งปวง. ชื่อว่าไม่มีเวร เพราะกำจัดความอาฆาตในผู้อื่นของตนเสียได้, ชื่อว่าไม่มีศัตรู เพราะกำจัดความอาฆาตของผู้อื่นในตนเสียได้, (ดังนั้น) พึงเจริญ พึงเพิ่มพูนจิตอันประกอบด้วยเมตตาที่หาประมาณมิได้ อันไม่คับแคบ ไม่มีเวร ไม่มีศัตรูนั้น ในโลกทั้งปวง โดยกำหนดส่วน ๓ อย่าง คือ เบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวาง.

151. එවං [Pg.190] මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං භාවනමනුයුත්තස්ස විහරතො ඉරියාපථනියමාභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චරං…පෙ… අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

๑๕๑. ครั้นทรงแสดงการเพิ่มพูนเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีข้อกำหนดในอิริยาบถสำหรับผู้ที่อยู่ประกอบภาวนานั้น จึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยาติ” (จะยืน จะเดิน...พึงตั้ง...ไว้).

තස්සත්ථො – එවමෙතං මෙත්තං මානසං භාවෙන්තො සො ‘‘නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා, උජුං කායං පණිධායා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107; විභ. 508) විය ඉරියාපථනියමං අකත්වා යථාසුඛං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරඉරියාපථබාධනවිනොදනං කරොන්තො තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා විගතමිද්ධො අස්ස, අථ එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨෙය්‍ය.

อธิบายความแห่งคำนั้นว่า – ภิกษุนั้นเมื่อเจริญเมตตาจิตนี้อย่างนี้ ไม่พึงทำข้อกำหนดในอิริยาบถ เหมือนในพระบาลีเป็นต้นว่า “นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย” (นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง) แต่พึงบรรเทาความเมื่อยขบในอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งตามสบาย จะยืนอยู่ก็ดี เดินอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี หรือนอนอยู่ก็ดี ตราบเท่าที่ตนยังปราศจากความง่วงเหงาอยู่ ก็พึงตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้.

අථ වා එවං මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි වසීභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චර’’න්ති. වසිප්පත්තො හි තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා ඉරියාපථෙන එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති. අථ වා තිට්ඨං වා චරං වාති න තස්ස ඨානාදීනි අන්තරායකරානි හොන්ති, අපිච ඛො සො යාවතා එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති, තාවතා විතමිද්ධො හුත්වා අධිට්ඨාති, නත්ථි තස්ස තත්ථ දන්ධායිතත්තං. තෙනාහ ‘‘තිට්ඨං චරං නිසින්නො ව සයානො, යාවතාස්ස විතමිද්ධො. එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

อีกอย่างหนึ่ง ครั้นทรงแสดงการเพิ่มพูนเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีวสี (ความชำนาญ) จึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ” เป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสีแล้ว จะยืนอยู่ก็ดี เดินอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี หรือนอนอยู่ก็ดี ย่อมปรารถนาจะตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้ด้วยอิริยาบถใดๆ ก็ได้. หรือว่า การยืนหรือการเดินเป็นต้นนั้น ไม่เป็นอันตรายแก่ภิกษุนั้น แต่ว่าภิกษุนั้นปรารถนาจะตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้เพียงใด ก็เป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาเพียงนั้นแล้วตั้งไว้ได้ ความเชื่องช้าในเรื่องนั้นย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว สยาโน, ยาวตสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ” (จะยืน จะเดิน จะนั่ง หรือจะนอน ตราบเท่าที่ตนยังปราศจากความง่วงเหงา ก็พึงตั้งสตินี้ไว้).

තස්සායමධිප්පායො – යං තං ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මි, මානසං භාවයෙ’’ති වුත්තං, තං තථා භාවයෙ, යථා ඨානාදීසු යාවතා ඉරියාපථෙන, ඨානාදීනි වා අනාදියිත්වා යාවතා එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨාතුකාමො අස්ස, තාවතා විතමිද්ධො හුත්වා එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති.

อธิบายความในคาถานี้ว่า – เมตตาภาวนาใดที่ตรัสไว้ว่า “เมตตญฺจ สพฺพโลกสฺมึ, มานสํ ภาวเย” (พึงเจริญเมตตาจิตในโลกทั้งปวง) พึงเจริญเมตตาภาวนานั้นอย่างนี้ คือ พึงเจริญในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ด้วยอิริยาบถเพียงใด หรือไม่คำนึงถึงอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ปรารถนาจะตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้เพียงใด ก็พึงเป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาเพียงนั้นแล้วตั้งสตินี้ไว้.

එවං මෙත්තාභාවනාය වසීභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති තස්මිං මෙත්තාවිහාරෙ නියොජෙත්වා ඉදානි තං විහාරං ථුනන්තො ආහ ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති.

พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีวสีในเมตตาภาวนาอย่างนี้ ทรงชักนำในเมตตาวิหารนั้นด้วยคำว่า “เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺย” (พึงตั้งสตินี้ไว้) แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญวิหารธรรมนั้น จึงตรัสว่า “พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหุ” (บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่นี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้).

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘සුඛිනොව ඛෙමිනො හොන්තූ’’තිආදිං කත්වා යාව ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති සංවණ්ණිතො මෙත්තාවිහාරො, එතං චතූසු දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියඉරියාපථවිහාරෙසු නිද්දොසත්තා අත්තනොපි පරෙසම්පි අත්ථකරත්තා ච ඉධ අරියස්ස ධම්මවිනයෙ බ්‍රහ්මවිහාරමාහු, සෙට්ඨවිහාරමාහූති. යතො සතතං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං තිට්ඨං චරං නිසින්නො [Pg.191] වා සයානො වා යාවතාස්ස විතමිද්ධො, එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති.

อธิบายความแห่งคำนั้นว่า – เมตตาวิหารใดที่ท่านพรรณนาไว้ ตั้งแต่คำว่า “สุขิโน วา เขมิโน โหนฺตุ” (ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด) จนถึงคำว่า “เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺย” (พึงตั้งสตินี้ไว้), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเมตตาวิหารนี้ว่า เป็นพรหมวิหาร, กล่าวว่า เป็นวิหารอันประเสริฐ ในธรรมวินัยของพระอริยเจ้านี้ เพราะเป็นธรรมไม่มีโทษ และเพราะเป็นธรรมที่ก่อประโยชน์ทั้งแก่ตนและผู้อื่น ในบรรดาวิหาร ๔ คือ ทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร และอิริยาปถวิหาร. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งสตินี้ไว้ คือ (การอยู่ด้วยเมตตา) ที่เป็นไปเนืองนิตย์ สม่ำเสมอ ไม่ขาดสาย ในอิริยาบถยืน เดิน นั่ง หรือนอน ตราบเท่าที่ตนยังปราศจากความง่วงเหงา.

152. එවං භගවා තෙසං භික්ඛූනං නානප්පකාරතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා මෙත්තා සත්තාරම්මණත්තා අත්තදිට්ඨියා ආසන්නා හොති තස්මා දිට්ඨිගහණනිසෙධනමුඛෙන තෙසං භික්ඛූනං තදෙව මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා අරියභූමිප්පත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්මා’’ති. ඉමාය ගාථාය දෙසනං සමාපෙසි.

๑๕๒. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาภาวนาโดยประการต่างๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่เมตตามีสัตว์เป็นอารมณ์ จึงเป็นธรรมที่ใกล้ต่ออัตตทิฏฐิ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุถึงอริยภูมิแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยทรงกระทำเมตตาฌานนั้นแหละให้เป็นบาท ด้วยวิธีห้ามการยึดถือทิฏฐิ จึงตรัสว่า “ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม” (และไม่เข้าถึงทิฏฐิ) แล้วทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยคาถานี้.

තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති සංවණ්ණිතො මෙත්තාඣානවිහාරො, තතො වුට්ඨාය යෙ තත්ථ විතක්කවිචාරාදයො ධම්මා, තෙ, තෙසඤ්ච වත්ථාදිඅනුසාරෙන රූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉමිනා නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං, න ඉධ සත්තූපලබ්භතී’’ති (සං. නි. 1.171) එවං දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්ම අනුපුබ්බෙන ලොකුත්තරසීලෙන සීලවා හුත්වා ලොකුත්තරසීලසම්පයුත්තෙනෙව සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන දස්සනෙන සම්පන්නො. තතො පරං යොපායං වත්ථුකාමෙසු ගෙධො කිලෙසකාමො අප්පහීනො හොති, තම්පි සකදාගාමිඅනාගාමිමග්ගෙහි තනුභාවෙන අනවසෙසප්පහානෙන ච කාමෙසු ගෙධං විනෙය්‍ය විනයිත්වා වූපසමෙත්වා න හි ජාතු ගබ්භසෙය්‍ය පුන රෙති එකංසෙනෙව පුන ගබ්භසෙය්‍යං න එති, සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව අරහත්තං පාපුණිත්වා පරිනිබ්බාතීති.

อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – การอยู่ด้วยเมตตาฌานใดที่ท่านพรรณนาไว้ว่า “พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหุ” (บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่นี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้), (ภิกษุ) ออกจากเมตตาฌานนั้นแล้ว กำหนดธรรมทั้งหลายมีวิตกวิจารเป็นต้นที่มีอยู่ในฌานนั้น และรูปธรรมตามวัตถุเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น ด้วยการกำหนดนามรูปนี้ว่า “นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขาร, สัตว์บุคคลไม่มีในกองสังขารนี้” อย่างนี้แล้ว และไม่เข้าถึงทิฏฐิ เป็นผู้มีศีลด้วยโลกุตตรศีลโดยลำดับ ถึงพร้อมด้วยทัสสนะคือสัมมาทิฏฐิในโสดาปัตติมรรค อันสัมปยุตด้วยโลกุตตรศีลนั่นเทียว. ต่อจากนั้น ความโลภในวัตถุกามคือกิเลสกามใดที่ยังละไม่ได้ ก็พึงบรรเทาความโลภในกามทั้งหลายนั้นด้วยสกทาคามิมรรคและอนาคามิมรรค โดยการทำให้เบาบางและโดยการละให้หมดสิ้น บรรเทาแล้ว สงบระงับแล้ว ย่อมไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกเป็นแน่แท้ คือ ไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกโดยส่วนเดียว บังเกิดในสุทธาวาสพรหมโลก บรรลุพระอรหัตในที่นั้นเองแล้วย่อมปรินิพพาน.

එවං භගවා දෙසනං සමාපෙත්වා තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තස්මිංයෙව වනසණ්ඩෙ විහරථ. ඉමඤ්ච සුත්තං මාසස්ස අට්ඨසු ධම්මස්සවනදිවසෙසු ගණ්ඩිං ආකොටෙත්වා උස්සාරෙථ, ධම්මකථං කරොථ, සාකච්ඡථ, අනුමොදථ, ඉදමෙව කම්මට්ඨානං ආසෙවථ, භාවෙථ, බහුලීකරොථ. තෙපි වො අමනුස්සා තං භෙරවාරම්මණං න දස්සෙස්සන්ති, අඤ්ඤදත්ථු අත්ථකාමා හිතකාමා භවිස්සන්තී’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති භගවතො පටිස්සුණිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, තථා අකංසු. දෙවතායො ච ‘‘භදන්තා අම්හාකං අත්ථකාමා හිතකාමා’’ති පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා සයමෙව සෙනාසනං සම්මජ්ජන්ති, උණ්හොදකං පටියාදෙන්ති, පිට්ඨිපරිකම්මපාදපරිකම්මං කරොන්ති, ආරක්ඛං සංවිදහන්ති. තෙ භික්ඛූ තථෙව මෙත්තං භාවෙත්වා තමෙව [Pg.192] ච පාදකං කත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා සබ්බෙව තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණිත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුන්ති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประทานเทศนาอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด จงอยู่ในป่าละเมาะนั้นนั่นแหละ และพวกเธอจงตีระฆังสาธยายสูตรนี้ในวันฟังธรรม ๘ วันต่อเดือน จงกระทำธรรมกถา จงสนทนาธรรม จงอนุโมทนา จงเสพ จงเจริญ จงกระทำให้มากซึ่งกรรมฐานนี้แหละ แม้อมนุษย์เหล่านั้นก็จักไม่แสดงอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวแก่พวกเธอ ตรงกันข้าม กลับจักเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่ความเกื้อกูล” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังที่นั้น ได้กระทำอย่างนั้นแล้ว แม้เหล่าเทวดาก็เกิดปีติโสมนัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่ความเกื้อกูลแก่พวกเรา” จึงได้ปัดกวาดเสนาสนะด้วยตนเอง จัดเตรียมน้ำร้อน กระทำการนวดหลังนวดเท้า จัดการอารักขา ภิกษุเหล่านั้นเจริญเมตตาอย่างนั้นนั่นแหละ และกระทำเมตตานั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ปรารภวิปัสสนาแล้ว ทั้งหมดได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศในภายในพรรษา ๓ เดือนนั้นนั่นเอง ได้ปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา

එවඤ්හි අත්ථකුසලෙන තථාගතෙන,ධම්මිස්සරෙන කථිතං කරණීයමත්ථං;

කත්වානුභුය්‍ය පරමං හදයස්ස සන්තිං,සන්තං පදං අභිසමෙන්ති සමත්තපඤ්ඤා.

ก็ท่านผู้มีปัญญาบริบูรณ์ ผู้ฉลาดในประโยชน์ กระทำกิจอันเป็นประโยชน์ที่พระตถาคตผู้เป็นใหญ่ในธรรมทรงแสดงไว้อย่างนี้แล้ว ได้ประสบความสงบแห่งใจอย่างยิ่ง ย่อมประจักษ์แจ้งซึ่งบทอันสงบ (คือพระนิพพาน)

තස්මා හි තං අමතමබ්භුතමරියකන්තං,සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො;

විඤ්ඤූ ජනො විමලසීලසමාධිපඤ්ඤා,භෙදං කරෙය්‍ය සතතං කරණීයමත්ථන්ති.

เพราะเหตุนั้นแหละ วิญญูชนผู้ประสงค์จะอยู่ (ในมรรคผล) โดยประจักษ์แจ้งซึ่งบทอันสงบ ที่ไม่ตาย น่าอัศจรรย์ เป็นที่รักของพระอริยเจ้าทั้งหลายนั้นแล้ว พึงกระทำกิจอันเป็นประโยชน์ คือ ศีล สมาธิ และปัญญาอันปราศจากมลทิน ให้เกิดขึ้นเนืองๆ

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය මෙත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเมตตสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบแล้ว

9. හෙමවතසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเหมวตสูตร

අජ්ජ පන්නරසොති හෙමවතසුත්තං. කා උප්පත්ති? පුච්ඡාවසිකා උප්පත්ති. හෙමවතෙන හි පුට්ඨො භගවා ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො’’තිආදීනි අභාසි. තත්ථ ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’තිආදි සාතාගිරෙන වුත්තං, ‘‘ඉති සාතාගිරො’’තිආදි සඞ්ගීතිකාරෙහි, ‘‘කච්චිමනො’’තිආදි හෙමවතෙන, ‘‘ඡසු ලොකො’’තිආදි භගවතා, තං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘හෙමවතසුත්ත’’න්ති වුච්චති. ‘‘සාතාගිරිසුත්ත’’න්ති එකච්චෙහි.

เหมวตสูตร เริ่มต้นว่า อชฺช ปนฺนรโส (วันนี้เป็นวัน ๑๕ ค่ำ) มีอุปปัตติ (เรื่องราวความเป็นมา) อย่างไร? มีอุปปัตติโดยอาศัยคำถามเป็นเหตุ ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าอันเหมวตยักษ์ทูลถามแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน (โลกเกิดขึ้นแล้วในธรรม ๖ อย่าง) ในสูตรนั้น คาถามีอาทิว่า อชฺช ปนฺนรโส เป็นคำที่สาตาคิริยักษ์กล่าว, คำมีอาทิว่า อิติ สาตาคิโร เป็นคำที่พระสังคีติกาจารย์กล่าว, คาถามีอาทิว่า กจฺจิ มโน เป็นคำที่เหมวตยักษ์กล่าว, คำมีอาทิว่า ฉสุ โลโก เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า, ท่านรวบรวมคำทั้งหมดนั้นแล้วเรียกว่า “เหมวตสูตร” อาจารย์บางพวกเรียกว่า “สาตาคิริสูตร”

තත්ථ යායං ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’තිආදි ගාථා. තස්සා උප්පත්ති – ඉමස්මිංයෙව භද්දකප්පෙ වීසතිවස්සසහස්සායුකෙසු පුරිසෙසු උප්පජ්ජිත්වා සොළසවස්සසහස්සායුකානි ඨත්වා පරිනිබ්බුතස්ස භගවතො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස මහතියා පූජාය සරීරකිච්චං අකංසු. තස්ස ධාතුයො අවිකිරිත්වා [Pg.193] සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනා හුත්වා අට්ඨංසු. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි එසා ධම්මතා. අප්පායුකබුද්ධා පන යස්මා බහුතරෙන ජනෙන අදිට්ඨා එව පරිනිබ්බායන්ති, තස්මා ධාතුපූජම්පි කත්වා ‘‘තත්ථ තත්ථ ජනා පුඤ්ඤං පසවිස්සන්තී’’ති අනුකම්පාය ‘‘ධාතුයො විකිරන්තූ’’ති අධිට්ඨහන්ති. තෙන තෙසං සුවණ්ණචුණ්ණානි විය ධාතුයො විකිරන්ති, සෙය්‍යථාපි අම්හාකං භගවතො.

ในบรรดาคาถาเหล่านั้น คาถาที่มีคำเริ่มต้นว่า อชฺช ปนฺนรโส มีเรื่องราวความเป็นมาดังนี้: ในภัทรกัปนี้เอง ชนทั้งหลายได้กระทำสรีรกิจถวายพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เสด็จอุบัติขึ้นในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุสองหมื่นปี ทรงดำรงพระชนม์อยู่หนึ่งหมื่นหกพันปี แล้วเสด็จปรินิพพาน ด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ พระธาตุของพระองค์ไม่กระจัดกระจาย ตั้งอยู่เป็นแท่งทึบก้อนเดียวกันดุจแท่งทองคำ ก็จริงอยู่ นี้เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยาว ส่วนพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุสั้น เพราะปรินิพพานโดยที่ชนเป็นอันมากยังมิได้เห็น จึงทรงอนุเคราะห์ว่า “ชนทั้งหลายในที่นั้นๆ จักได้กระทำการบูชาพระธาตุแล้วจักได้บุญ” ดังนี้แล้ว จึงทรงอธิษฐานว่า “ขอพระธาตุจงกระจัดกระจายไป” ด้วยเหตุนั้น พระธาตุของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นจึงกระจัดกระจายไปดุจผงทองคำ เหมือนอย่างพระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา

මනුස්සා තස්ස භගවතො එකංයෙව ධාතුඝරං කත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසුං යොජනං උබ්බෙධෙන පරික්ඛෙපෙන ච. තස්ස එකෙකගාවුතන්තරානි චත්තාරි ද්වාරානි අහෙසුං. එකං ද්වාරං කිකී රාජා අග්ගහෙසි; එකං තස්සෙව පුත්තො පථවින්ධරො නාම; එකං සෙනාපතිපමුඛා අමච්චා; එකං සෙට්ඨිපමුඛා ජානපදා රත්තසුවණ්ණමයා එකග්ඝනා සුවණ්ණරසපටිභාගා ච නානාරතනමයා ඉට්ඨකා අහෙසුං එකෙකා සතසහස්සග්ඝනිකා. තෙ හරිතාලමනොසිලාහි මත්තිකාකිච්චං සුරභිතෙලෙන උදකකිච්චඤ්ච කත්වා තං චෙතියං පතිට්ඨාපෙසුං.

มนุษย์ทั้งหลายได้สร้างเรือนธาตุหลังเดียวสำหรับพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แล้วประดิษฐานพระเจดีย์สูง ๑ โยชน์และมีปริมณฑล ๑ โยชน์ พระเจดีย์นั้นมีประตู ๔ บาน อยู่ห่างกันแห่งละ ๑ คาวุต พระเจ้ากิกิ ทรงรับผิดชอบประตูบานหนึ่ง, พระโอรสของพระองค์พระนามว่า ปฐวินธร ทรงรับผิดชอบบานหนึ่ง, อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประมุขรับผิดชอบบานหนึ่ง, ชาวชนบททั้งหลายมีเศรษฐีเป็นประมุขรับผิดชอบบานหนึ่ง อิฐทั้งหลายทำด้วยทองคำแดง เป็นแท่งทึบ มีส่วนเปรียบดังน้ำทองคำ และทำด้วยรัตนะต่างๆ อิฐแต่ละก้อนมีราคาหนึ่งแสน พวกเขาใช้หรดาลและมโนศิลาแทนดินเหนียว และใช้น้ำมันหอมแทนน้ำ แล้วประดิษฐานพระเจดีย์นั้น

එවං පතිට්ඨිතෙ චෙතියෙ ද්වෙ කුලපුත්තා සහායකා නික්ඛමිත්වා සම්මුඛසාවකානං ථෙරානං සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි සම්මුඛසාවකායෙව පබ්බාජෙන්ති, උපසම්පාදෙන්ති, නිස්සයං දෙන්ති, ඉතරෙ න ලභන්ති. තතො තෙ කුලපුත්තා ‘‘සාසනෙ, භන්තෙ, කති ධුරානී’’ති පුච්ඡිංසු. ථෙරා ‘‘ද්වෙ ධුරානී’’ති කථෙසුං – ‘‘වාසධුරං, පරියත්තිධුරඤ්චා’’ති. තත්ථ පබ්බජිතෙන කුලපුත්තෙන ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ පඤ්ච වස්සානි වසිත්වා, වත්තපටිවත්තං පූරෙත්වා, පාතිමොක්ඛං ද්වෙ තීණි භාණවාරසුත්තන්තානි ච පගුණං කත්වා, කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා, කුලෙ වා ගණෙ වා නිරාලයෙන අරඤ්ඤං පවිසිත්වා, අරහත්තසච්ඡිකිරියාය ඝටිතබ්බං වායමිතබ්බං, එතං වාසධුරං. අත්තනො ථාමෙන පන එකං වා නිකායං පරියාපුණිත්වා ද්වෙ වා පඤ්ච වා නිකායෙ පරියත්තිතො ච අත්ථතො ච සුවිසදං සාසනං අනුයුඤ්ජිතබ්බං, එතං පරියත්තිධුරන්ති. අථ තෙ කුලපුත්තා ‘‘ද්වින්නං ධුරානං වාසධුරමෙව සෙට්ඨ’’න්ති වත්වා ‘‘මයං පනම්හා දහරා, වුඩ්ඪකාලෙ වාසධුරං පරිපූරෙස්සාම, පරියත්තිධුරං තාව පූරෙමා’’ති පරියත්තිං ආරභිංසු. තෙ පකතියාව පඤ්ඤවන්තො නචිරස්සෙව සකලෙ බුද්ධවචනෙ පකතඤ්ඤනො විනයෙ ච අතිවිය විනිච්ඡයකුසලා අහෙසුං. තෙසං පරියත්තිං නිස්සාය පරිවාරො උප්පජ්ජි, පරිවාරං නිස්සාය [Pg.194] ලාභො, එකමෙකස්ස පඤ්චසතපඤ්චසතා භික්ඛූ පරිවාරා අහෙසුං. තෙ සත්ථුසාසනං දීපෙන්තා විහරිංසු, පුන බුද්ධකාලො විය අහොසි.

เมื่อพระเจดีย์ประดิษฐานแล้วอย่างนี้ กุลบุตรสองคนผู้เป็นสหายกันได้ออกบวชในสำนักของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นพระสาวกต่อหน้าพระพักตร์ จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยาว พระสาวกต่อหน้าพระพักตร์เท่านั้นที่ให้บรรพชา ให้อุปสมบท ให้นิสัย ภิกษุรูปอื่นไม่ได้รับโอกาสนั้น ลำดับนั้น กุลบุตรเหล่านั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระศาสนามีธุระกี่อย่าง?” พระเถระทั้งหลายได้กล่าวว่า “มีธุระสองอย่าง คือวาสธุระและปริยัติธุระ” ในธุระสองอย่างนั้น กุลบุตรผู้บวชแล้ว พึงอยู่ในสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์ ๕ พรรษา ทำวัตรและปฏิวัตรให้บริบูรณ์ ทำปาฏิโมกข์ ๒ และพระสูตร ๓ ภาณวารให้คล่องแคล่ว เรียนกรรมฐานแล้ว เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในตระกูลหรือในหมู่คณะ เข้าไปสู่ป่า พึงประกอบความเพียร พึงพยายามเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต นี้คือวาสธุระ ส่วนการเรียนนิกายหนึ่งก็ดี สองนิกายหรือห้านิกายก็ดีตามกำลังของตน แล้วพึงประกอบเนืองๆ ซึ่งพระศาสนาให้หมดจดดีทั้งโดยปริยัติและโดยอรรถ นี้คือปริยัติธุระ ครั้งนั้น กุลบุตรเหล่านั้นกล่าวว่า “ในธุระสองอย่าง วาสธุระประเสริฐที่สุด แต่พวกเรายังเป็นหนุ่ม ในวัยชราพวกเราจักบำเพ็ญวาสธุระให้บริบูรณ์ บัดนี้พวกเราจงบำเพ็ญปริยัติธุระก่อนเถิด” แล้วได้เริ่มเรียนปริยัติ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีปัญญาโดยปกติอยู่แล้ว ในไม่ช้าก็ได้เป็นผู้รู้แจ้งในพระพุทธวจนะทั้งสิ้น และเป็นผู้ฉลาดในการวินิจฉัยในพระวินัยอย่างยิ่ง อาศัยปริยัติของท่านเหล่านั้น บริวารได้เกิดขึ้น อาศัยบริวาร ลาภก็ได้เกิดขึ้น ท่านแต่ละรูปมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร ท่านเหล่านั้นอยู่ประกาศพระศาสนาของพระศาสดา ได้เป็นเหมือนพุทธกาลอีกครั้งหนึ่ง

තදා ද්වෙ භික්ඛූ ගාමකාවාසෙ විහරන්ති ධම්මවාදී ච අධම්මවාදී ච. අධම්මවාදී චණ්ඩො හොති ඵරුසො, මුඛරො, තස්ස අජ්ඣාචාරො ඉතරස්ස පාකටො හොති. තතො නං ‘‘ඉදං තෙ, ආවුසො, කම්මං සාසනස්ස අප්පතිරූප’’න්ති චොදෙසි. සො ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං, කිං සුත’’න්ති වික්ඛිපති. ඉතරො ‘‘විනයධරා ජානිස්සන්තී’’ති ආහ. තතො අධම්මවාදී ‘‘සචෙ ඉමං වත්ථුං විනයධරා විනිච්ඡිනිස්සන්ති, අද්ධා මෙ සාසනෙ පතිට්ඨා න භවිස්සතී’’ති ඤත්වා අත්තනො පක්ඛං කාතුකාමො තාවදෙව පරික්ඛාරෙ ආදාය තෙ ද්වෙ ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා සමණපරික්ඛාරෙ දත්වා තෙසං නිස්සයෙන විහරිතුමාරද්ධො. සබ්බඤ්ච නෙසං උපට්ඨානං කරොන්තො සක්කච්චං වත්තපටිවත්තං පූරෙතුකාමො විය අකාසි. තතො එකදිවසං උපට්ඨානං ගන්ත්වා වන්දිත්වා තෙහි විස්සජ්ජියමානොපි අට්ඨාසියෙව. ථෙරා ‘‘කිඤ්චි වත්තබ්බමත්ථී’’ති තං පුච්ඡිංසු. සො ‘‘ආම, භන්තෙ, එකෙන මෙ භික්ඛුනා සහ අජ්ඣාචාරං පටිච්ච විවාදො අත්ථි. සො යදි තං වත්ථුං ඉධාගන්ත්වා ආරොචෙති, යථාවිනිච්ඡයං න විනිච්ඡිනිතබ්බ’’න්ති. ථෙරා ‘‘ඔසටං වත්ථුං යථාවිනිච්ඡයං න විනිච්ඡිනිතුං න වට්ටතී’’ති ආහංසු. සො ‘‘එවං කරියමානෙ, භන්තෙ, මම සාසනෙ පතිට්ඨා නත්ථි, මය්හෙතං පාපං හොතු, මා තුම්හෙ විනිච්ඡිනථා’’ති. තෙ තෙන නිප්පීළියමානා සම්පටිච්ඡිංසු. සො තෙසං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පුන තං ආවාසං ගන්ත්වා ‘‘සබ්බං විනයධරානං සන්තිකෙ නිට්ඨිත’’න්ති තං ධම්මවාදිං සුට්ඨුතරං අවමඤ්ඤන්තො ඵරුසෙන සමුදාචරති. ධම්මවාදී ‘‘නිස්සඞ්කො අයං ජාතො’’ති තාවදෙව නික්ඛමිත්වා ථෙරානං පරිවාරං භික්ඛුසහස්සං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘නනු, ආවුසො, ඔසටං වත්ථු යථාධම්මං විනිච්ඡිනිතබ්බං, අනොසරාපෙත්වා එව වා අඤ්ඤමඤ්ඤං අච්චයං දෙසාපෙත්වා සාමග්ගී කාතබ්බා. ඉමෙ පන ථෙරා නෙව වත්ථුං විනිච්ඡිනිංසු, න සාමග්ගිං අකංසු. කිං නාමෙත’’න්ති? තෙපි සුත්වා තුණ්හී අහෙසුං – ‘‘නූන කිඤ්චි ආචරියෙහි ඤාත’’න්ති. තතො අධම්මවාදී ඔකාසං ලභිත්වා ‘‘ත්වං පුබ්බෙ ‘විනයධරා ජානිස්සන්තී’ති භණසි. ඉදානි තෙසං විනයධරානං ආරොචෙහි තං [Pg.195] වත්ථු’’න්ති ධම්මවාදිං පීළෙත්වා ‘‘අජ්ජතග්ගෙ පරාජිතො ත්වං, මා තං ආවාසං ආගච්ඡී’’ති වත්වා පක්කාමි. තතො ධම්මවාදී ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හෙ සාසනං අනපෙක්ඛිත්වා ‘අම්හෙ උපට්ඨෙසි පරිතොසෙසී’ති පුග්ගලමෙව අපෙක්ඛිත්ථ, සාසනං අරක්ඛිත්වා පුග්ගලං රක්ඛිත්ථ, අජ්ජතග්ගෙ දානි තුම්හාකං විනිච්ඡයං විනිච්ඡිනිතුං න වට්ටති, අජ්ජ පරිනිබ්බුතො කස්සපො භගවා’’ති මහාසද්දෙන කන්දිත්වා ‘‘නට්ඨං සත්ථු සාසන’’න්ති පරිදෙවමානො පක්කාමි.

ในครั้งนั้น มีภิกษุสองรูปอยู่ในอาวาสชายบ้าน คือภิกษุผู้เป็นธรรมวาทีและอธรรมวาที ภิกษุผู้เป็นอธรรมวาทีเป็นผู้ดุร้าย หยาบคาย ปากกล้า ความประพฤติล่วงละเมิดของเธอปรากฏแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ลำดับนั้น ภิกษุธรรมวาทีได้โจทเธอว่า “อาวุโส กรรมนี้ของท่านไม่สมควรแก่พระศาสนา” เธอนั้นกล่าวแก้ตัวว่า “ท่านเห็นอะไร ท่านได้ยินอะไร” ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า “พระวินัยธรทั้งหลายจักทราบเอง” ลำดับนั้น ภิกษุอธรรมวาทีรู้ว่า “ถ้าพระวินัยธรทั้งหลายจักวินิจฉัยเรื่องนี้ ที่ตั้งในพระศาสนาของเราจักไม่มีเป็นแน่” จึงประสงค์จะทำฝ่ายของตนให้มีกำลัง ในขณะนั้นเองจึงถือเอาบริขารเข้าไปหาพระเถระทั้งสองนั้น ถวายสมณบริขารแล้ว เริ่มอยู่โดยอาศัยท่านทั้งสอง เธอทำการอุปัฏฐากท่านทั้งสองทุกอย่างโดยเคารพ ได้ทำประหนึ่งว่าประสงค์จะบำเพ็ญวัตรและปฏิวัตรให้บริบูรณ์ ลำดับนั้น วันหนึ่ง เธอไปยังที่อุปัฏฐาก ไหว้แล้ว แม้เมื่อท่านทั้งหลายให้กลับ ก็ได้ยืนอยู่ทีเดียว พระเถระทั้งหลายได้ถามเธอว่า “มีเรื่องอะไรที่ต้องพูดหรือ” เธอกล่าวว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ากับภิกษุรูปหนึ่งมีวิวาทกันเพราะอาศัยความประพฤติล่วงละเมิด ถ้าภิกษุรูปนั้นมาที่นี่แล้วกราบเรียนเรื่องนั้น ขอท่านอย่าได้วินิจฉัยตามที่ควรวินิจฉัย” พระเถระทั้งหลายได้กล่าวว่า “เรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว การที่จะไม่วินิจฉัยตามที่ควรวินิจฉัยนั้น ไม่สมควร” เธอกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านทำอย่างนั้น ที่ตั้งในพระศาสนาของข้าพเจ้าก็ไม่มี ขอให้บาปนั้นเป็นของข้าพเจ้าเถิด ขอท่านทั้งหลายอย่าได้วินิจฉัยเลย” ท่านเหล่านั้นถูกเธอบีบคั้นอยู่ จึงได้รับคำ เธอนั้นได้รับปฏิญญาของท่านเหล่านั้นแล้ว กลับไปยังอาวาสนั้นอีก กล่าวว่า “เรื่องทั้งหมดจบแล้วในสำนักของพระวินัยธร” แล้วดูหมิ่นภิกษุธรรมวาทีนั้นยิ่งขึ้น ประพฤติต่อเธอด้วยวาจาหยาบคาย ภิกษุธรรมวาทีคิดว่า “ภิกษุรูปนี้หมดความกังวลแล้ว” จึงออกจากอาวาสในขณะนั้นเอง เข้าไปหาภิกษุพันรูปผู้เป็นบริวารของพระเถระแล้วกล่าวว่า “อาวุโสทั้งหลาย เรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว ควรจะวินิจฉัยตามธรรมมิใช่หรือ หรือมิฉะนั้น ก็ไม่ต้องให้ถึงสงฆ์ ให้ต่างฝ่ายต่างแสดงอาบัติแก่กัน แล้วพึงทำความสามัคคี แต่พระเถระเหล่านี้ไม่วินิจฉัยเรื่อง และไม่ทำความสามัคคี นี่ชื่อว่าอะไรกัน” แม้ภิกษุเหล่านั้นฟังแล้วก็นิ่งเสีย (คิดว่า) “พระอาจารย์ทั้งหลายคงจะทราบเหตุอะไรบางอย่างเป็นแน่” ลำดับนั้น ภิกษุอธรรมวาทีได้โอกาสแล้ว ก็เบียดเบียนภิกษุธรรมวาทีว่า “เมื่อก่อน ท่านพูดว่า ‘พระวินัยธรทั้งหลายจักทราบเอง’ บัดนี้ ท่านจงกราบเรียนเรื่องนั้นแก่พระวินัยธรเหล่านั้นเถิด” แล้วกล่าวว่า “ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นผู้แพ้แล้ว อย่ามายังอาวาสนี้” แล้วก็หลีกไป ลำดับนั้น ภิกษุธรรมวาทีเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายแล้วกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายไม่คำนึงถึงพระศาสนา (คิดแต่ว่า) ‘เขาอุปัฏฐากเรา ทำให้เราพอใจ’ จึงคำนึงถึงแต่บุคคล ไม่รักษาพระศาสนา แต่กลับรักษาบุคคล ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป การวินิจฉัยของท่านทั้งหลายไม่ควรที่จะวินิจฉัยอีกต่อไป วันนี้ พระผู้มีพระภาคกัสสปะปรินิพพานแล้ว” แล้วร้องไห้ด้วยเสียงอันดัง คร่ำครวญว่า “พระศาสนาของพระศาสดาฉิบหายแล้ว” แล้วก็หลีกไป

අථ ඛො තෙ භික්ඛූ සංවිග්ගමානසා ‘‘මයං පුග්ගලමනුරක්ඛන්තා සාසනරතනං සොබ්භෙ පක්ඛිපිම්හා’’ති කුක්කුච්චං උප්පාදෙසුං. තෙ තෙනෙව කුක්කුච්චෙන උපහතාසයත්තා කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිතුමසක්කොන්තා එකාචරියො හිමවති හෙමවතෙ පබ්බතෙ නිබ්බත්ති හෙමවතො යක්ඛොති නාමෙන. දුතියාචරියො මජ්ඣිමදෙසෙ සාතපබ්බතෙ සාතාගිරොති නාමෙන. තෙපි නෙසං පරිවාරා භික්ඛූ තෙසංයෙව අනුවත්තිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිතුමසක්කොන්තා තෙසං පරිවාරා යක්ඛාව හුත්වා නිබ්බත්තිංසු. තෙසං පන පච්චයදායකා ගහට්ඨා දෙවලොකෙ නිබ්බතිංසු. හෙමවතසාතාගිරා අට්ඨවීසතියක්ඛසෙනාපතීනමබ්භන්තරා මහානුභාවා යක්ඛරාජානො අහෙසුං.

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นมีใจสลด ได้ยังความรำคาญใจให้เกิดขึ้นว่า 'พวกเราเมื่อมัวคอยรักษาบุคคล ได้ทิ้งรัตนะคือพระศาสนาลงในเหวปูนขาวเสียแล้ว' ภิกษุเหล่านั้นมีใจถูกความรำคาญใจนั้นนั่นแหละเบียดเบียน เมื่อทำกาละแล้ว ไม่สามารถจะบังเกิดในสวรรค์ได้ อาจารย์องค์หนึ่งได้บังเกิดที่ภูเขาชื่อเหมวตะ ในป่าหิมพานต์ โดยชื่อว่าเหมวตยักษ์ อาจารย์องค์ที่สองได้บังเกิดที่ภูเขาชื่อสาตะ ในมัชฌิมประเทศ โดยชื่อว่าสาตาคิรียักษ์ แม้ภิกษุที่เป็นบริวารของอาจารย์เหล่านั้น ก็คล้อยตามอาจารย์เหล่านั้นนั่นแหละ ไม่สามารถจะบังเกิดในสวรรค์ได้ จึงได้บังเกิดเป็นยักษ์บริวารของอาจารย์เหล่านั้นนั่นเอง ส่วนคฤหัสถ์ผู้เป็นปัจจัยทายกของภิกษุเหล่านั้น ได้บังเกิดในเทวโลก เหมวตยักษ์และสาตาคิรียักษ์ได้เป็นยักษ์ผู้เป็นใหญ่ มีอานุภาพมาก ในบรรดาเสนายักษ์ ๒๘ ตน

යක්ඛසෙනාපතීනඤ්ච අයං ධම්මතා – මාසෙ මාසෙ අට්ඨ දිවසානි ධම්මවිනිච්ඡයත්ථං හිමවති මනොසිලාතලෙ නාගවතිමණ්ඩපෙ දෙවතානං සන්නිපාතො හොති, තත්ථ සන්නිපතිතබ්බන්ති. අථ සාතාගිරහෙමවතා තස්මිං සමාගමෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා සඤ්ජානිංසු – ‘‘ත්වං, සම්ම, කුහිං උප්පන්නො, ත්වං කුහි’’න්ති අත්තනො අත්තනො උප්පත්තිට්ඨානඤ්ච පුච්ඡිත්වා විප්පටිසාරිනො අහෙසුං. ‘‘නට්ඨා මයං, සම්ම, පුබ්බෙ වීසති වස්සසහස්සානි සමණධම්මං කත්වා එකං පාපසහායං නිස්සාය යක්ඛයොනියං උප්පන්නා, අම්හාකං පන පච්චයදායකා කාමාවචරදෙවෙසු නිබ්බත්තා’’ති. අථ සාතාගිරො ආහ – ‘‘මාරිස, හිමවා නාම අච්ඡරියබ්භුතසම්මතො, කිඤ්චි අච්ඡරියං දිස්වා වා සුත්වා වා මමාපි ආරොචෙය්‍යාසී’’ති. හෙමවතොපි ආහ – ‘‘මාරිස, මජ්ඣිමදෙසො නාම අච්ඡරියබ්භුතසම්මතො, කිඤ්චි අච්ඡරියං දිස්වා වා සුත්වා වා මමාපි ආරොචෙය්‍යාසී’’ති. එවං තෙසු ද්වීසු සහායෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං කතිකං කත්වා, තමෙව උප්පත්තිං අවිවජ්ජෙත්වා වසමානෙසු එකං බුද්ධන්තරං වීතිවත්තං, මහාපථවී එකයොජනතිගාවුතමත්තං උස්සදා.

และนี่เป็นธรรมดาของเสนายักษ์ทั้งหลาย คือ ในทุกๆ เดือน ตลอด ๘ วัน จะมีการประชุมของเหล่าเทวดาที่นาควดีมณฑป ณ พื้นมโนศิลา ในป่าหิมพานต์ เพื่อวินิจฉัยธรรม (ธรรมดาคือ) จะต้องประชุมกัน ณ ที่นั้น ครั้งนั้น สาตาคิรียักษ์และเหมวตยักษ์ได้เห็นกันและกันในที่ประชุมนั้นแล้ว ก็จำกันได้ แล้วได้ถามถึงสถานที่เกิดของกันและกันว่า 'สหาย ท่านเกิดที่ไหน ท่านเกิดที่ไหน' ก็ได้มีความเดือดร้อนใจว่า 'สหายเอ๋ย พวกเราฉิบหายแล้ว ในกาลก่อนได้ทำสมณธรรมตลอดสองหมื่นปี อาศัยสหายผู้ชั่วช้าคนหนึ่ง จึงมาเกิดในกำเนิดยักษ์ ส่วนปัจจัยทายกของพวกเราได้บังเกิดในกามาวจรเทวโลก' ครั้งนั้น สาตาคิรียักษ์กล่าวว่า 'สหายผู้เป็นที่รัก ป่าหิมพานต์นี้เป็นที่ยอมรับกันว่าเป็นแดนน่าอัศจรรย์และไม่เคยมีมาก่อน หากท่านได้เห็นหรือได้ฟังสิ่งอัศจรรย์อะไร ก็จงบอกแก่เราบ้าง' แม้เหมวตยักษ์ก็กล่าวว่า 'สหายผู้เป็นที่รัก มัชฌิมประเทศนี้เป็นที่ยอมรับกันว่าเป็นแดนน่าอัศจรรย์และไม่เคยมีมาก่อน หากท่านได้เห็นหรือได้ฟังสิ่งอัศจรรย์อะไร ก็จงบอกแก่เราบ้าง' เมื่อสหายทั้งสองนั้นได้ทำกติกากันและกันอย่างนี้แล้ว เมื่อยังอยู่โดยไม่ละทิ้งกำเนิดนั้นนั่นเอง พุทธันดรหนึ่งก็ได้ล่วงไป มหาปฐพีได้สูงขึ้นประมาณหนึ่งโยชน์กับสามคาวุต

අථම්හාකං [Pg.196] බොධිසත්තො දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතපණිධානො යාව වෙස්සන්තරජාතකං, තාව පාරමියො පූරෙත්වා, තුසිතභවනෙ උප්පජ්ජිත්වා, තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා, ධම්මපදනිදානෙ වුත්තනයෙන දෙවතාහි ආයාචිතො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා, දෙවතානං ආරොචෙත්වා, ද්වත්තිංසාය පුබ්බනිමිත්තෙසු වත්තමානෙසු ඉධ පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා. තානි දිස්වාපි ඉමෙ රාජයක්ඛා ‘‘ඉමිනා කාරණෙන නිබ්බත්තානී’’ති න ජානිංසු. ‘‘ඛිඩ්ඩාපසුතත්තා නෙවාද්දසංසූ’’ති එකෙ. එස නයො ජාතියං අභිනික්ඛමනෙ බොධියඤ්ච. ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ පන පඤ්චවග්ගියෙ ආමන්තෙත්වා භගවති තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං වරධම්මචක්කං පවත්තෙන්තෙ මහාභූමිචාලං පුබ්බනිමිත්තං පාටිහාරියානි ච එතෙසං එකො සාතාගිරොයෙව පඨමං අද්දස. නිබ්බත්තිකාරණඤ්ච තෙසං ඤත්වා සපරිසො භගවන්තං උපසඞ්කම්ම ධම්මදෙසනං අස්සොසි, න ච කිඤ්චි විසෙසං අධිගච්ඡි. කස්මා? සො හි ධම්මං සුණන්තො හෙමවතං අනුස්සරිත්වා ‘‘ආගතො නු ඛො මෙ සහායකො, නො’’ති පරිසං ඔලොකෙත්වා තං අපස්සන්තො ‘‘වඤ්චිතො මෙ සහායො, යො එවං විචිත්‍රපටිභානං භගවතො ධම්මදෙසනං න සුණාතී’’ති වික්ඛිත්තචිත්තො අහොසි. භගවා ච අත්ථඞ්ගතෙපි ච සූරියෙ දෙසනං න නිට්ඨාපෙසි.

ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ของเรา ผู้ได้ทำความปรารถนาไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายจนถึงเวสสันดรชาดก แล้วบังเกิดในภพดุสิต ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุขัย อันเทวดาทั้งหลายทูลอาราธนาตามนัยที่กล่าวไว้ในธรรมบทนิทาน ทรงตรวจดูมหาวิโลกนะ ๕ ประการแล้ว ทรงแจ้งแก่เทวดาทั้งหลาย เมื่อบุพพนิมิต ๓๒ ประการปรากฏอยู่ ก็ได้ทรงถือปฏิสนธิในโลกนี้ ยังโลกธาตุหนึ่งหมื่นให้หวั่นไหว แม้ยักษ์ผู้เป็นใหญ่เหล่านี้ได้เห็นนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็ไม่รู้ว่า 'นิมิตเหล่านี้เกิดขึ้นด้วยเหตุนี้' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'เพราะมัวเมาในการเล่น จึงไม่เห็นเลย' นัยนี้เช่นกันในคราวประสูติ ในคราวเสด็จออกผนวช และในคราวตรัสรู้ ส่วนในคราวประกาศธรรมจักร เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเรียกปัญจวัคคีย์มาแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ มีปริวัฏ ๓ มีอาการ ๑๒ ในบรรดายักษ์ทั้งสองนั้น มีเพียงสาตาคิรียักษ์ตนเดียวเท่านั้นที่ได้เห็นมหาภูมิจลนิมิตและปาฏิหาริย์เป็นบุพพนิมิตก่อน และเมื่อรู้เหตุแห่งการบังเกิดของนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็ได้พร้อมด้วยบริวารเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วฟังธรรมเทศนา แต่ก็มิได้บรรลุคุณวิเศษอะไรเลย เพราะเหตุไร? เพราะว่า เขานั้นเมื่อฟังธรรมอยู่ ได้ระลึกถึงเหมวตยักษ์ แล้วมองดูบริษัทว่า 'สหายของเรามาแล้วหนอ หรือยังไม่มา' เมื่อไม่เห็นเหมวตยักษ์นั้น จึงได้มีจิตฟุ้งซ่าน (คิดว่า) 'สหายของเราถูกลวงเสียแล้ว ผู้ซึ่งไม่ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอันมีปฏิภาณวิจิตรเช่นนี้' และพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว ก็ยังไม่ทรงจบพระธรรมเทศนา

අථ සාතාගිරො ‘‘සහායං ගහෙත්වා තෙන සහාගම්ම ධම්මදෙසනං සොස්සාමී’’ති හත්ථියානඅස්සයානගරුළයානාදීනි මාපෙත්වා පඤ්චහි යක්ඛසතෙහි පරිවුතො හිමවන්තාභිමුඛො පායාසි, තදා හෙමවතොපි. යස්මා පටිසන්ධිජාති-අභිනික්ඛමන-බොධිපරිනිබ්බානෙස්වෙව ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි හුත්වාව පතිවිගච්ඡන්ති, න චිරට්ඨිතිකානි හොන්ති, ධම්මචක්කපවත්තනෙ පන තානි සවිසෙසානි හුත්වා, චිරතරං ඨත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා හිමවති තං අච්ඡරියපාතුභාවං දිස්වා ‘‘යතො අහං ජාතො, න කදාචි අයං පබ්බතො එවං අභිරාමො භූතපුබ්බො, හන්ද දානි මම සහායං ගහෙත්වා ආගම්ම තෙන සහ ඉමං පුප්ඵසිරිං අනුභවිස්සාමී’’ති තථෙව මජ්ඣිමදෙසාභිමුඛො ආගච්ඡති. තෙ උභොපි රාජගහස්ස උපරි සමාගන්ත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආගමනකාරණං පුච්ඡිංසු. හෙමවතො ආහ – ‘‘යතො අහං, මාරිස, ජාතො, නායං පබ්බතො එවං අකාලකුසුමිතෙහි රුක්ඛෙහි අභිරාමො භූතපුබ්බො, තස්මා එතං පුප්ඵසිරිං තයා සද්ධිං අනුභවිස්සාමීති ආගතොම්හී’’ති[Pg.197]. සාතාගිරො ආහ – ‘‘ජානාසි, පන, ත්වං මාරිස, යෙන කාරණෙන ඉමං අකාලපුප්ඵපාටිහාරියං ජාත’’න්ති? ‘‘න ජානාමි, මාරිසා’’ති. ‘‘ඉමං, මාරිස, පාටිහාරියං න කෙවල හිමවන්තෙයෙව, අපිච ඛො පන දසසහස්සිලොකධාතූසු නිබ්බත්තං, සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, අජ්ජ ධම්මචක්කං පවත්තෙසි, තෙන කාරණෙනා’’ති. එවං සාතාගිරො හෙමවතස්ස බුද්ධුප්පාදං කථෙත්වා, තං භගවතො සන්තිකං ආනෙතුකාමො ඉමං ගාථමාහ. කෙචි පන ගොතමකෙ චෙතියෙ විහරන්තෙ භගවති අයමෙවමාහාති භණන්ති ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’ති.

ครั้งนั้น สาตาคิรยักษ์คิดว่า "เราจะพาสหายมาด้วยกัน แล้วจักฟังธรรมเทศนา" จึงเนรมิตยานช้าง ยานม้า ยานครุฑ เป็นต้น แวดล้อมด้วยยักษ์ ๕๐๐ ตน มุ่งหน้าไปยังป่าหิมพานต์ แม้เหมวตยักษ์ในกาลนั้นก็เช่นกัน. เพราะว่าบุพพนิมิต ๓๒ ประการบังเกิดขึ้นแล้วก็หายไปเฉพาะในกาลปฏิสนธิ ประสูติ เสด็จออกผนวช ตรัสรู้ และปรินิพพานเท่านั้น ไม่ดำรงอยู่นาน แต่ในคราวทรงประกาศธรรมจักร บุพพนิมิตเหล่านั้นบังเกิดขึ้นอย่างพิเศษ ดำรงอยู่นานกว่าแล้วจึงดับไป เพราะเหตุนั้น เหมวตยักษ์เห็นความปรากฏอันน่าอัศจรรย์นั้นในป่าหิมพานต์แล้วจึงคิดว่า "ตั้งแต่เราเกิดมา ภูเขานี้ไม่เคยน่ารื่นรมย์อย่างนี้เลย เอาเถิด บัดนี้เราจะพาสหายของเรามา แล้วเสวยสิริแห่งดอกไม้นี้พร้อมกับเขา" ดังนี้แล้ว ก็มุ่งหน้ามายังมัชฌิมประเทศเช่นกัน. ยักษ์ทั้งสองนั้นมาพบกันเบื้องบนกรุงราชคฤห์ ได้ถามถึงสาเหตุการมาของกันและกัน. เหมวตยักษ์กล่าวว่า "ดูก่อนสหาย ตั้งแต่ข้าพเจ้าเกิดมา ภูเขานี้ไม่เคยน่ารื่นรมย์ด้วยต้นไม้ที่ออกดอกผิดฤดูกาลอย่างนี้เลย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงมาด้วยคิดว่า 'จักเสวยสิริแห่งดอกไม้นี้พร้อมกับท่าน'". สาตาคิรยักษ์กล่าวว่า "ดูก่อนสหาย ท่านรู้หรือไม่ว่า ปาฏิหาริย์คือดอกไม้บานผิดฤดูกาลนี้เกิดขึ้นด้วยเหตุใด?". (เหมวตยักษ์ตอบว่า) "ไม่รู้เลย สหาย". (สาตาคิรยักษ์จึงกล่าวว่า) "ดูก่อนสหาย ปาฏิหาริย์นี้มิได้เกิดขึ้นเฉพาะในป่าหิมพานต์เท่านั้น แต่เกิดขึ้นในหมื่นโลกธาตุ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก วันนี้ทรงประกาศธรรมจักรแล้ว ด้วยเหตุนั้น (ปาฏิหาริย์นี้จึงเกิดขึ้น)". สาตาคิรยักษ์กล่าวถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแก่เหมวตยักษ์อย่างนี้แล้ว ประสงค์จะนำท่านไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคาถานี้. ส่วนบางอาจารย์กล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่โคตมกเจดีย์ ได้ตรัสพระคาถานี้เองว่า "อชฺช ปนฺนรโส" ดังนี้.

153. තත්ථ අජ්ජාති අයං රත්තින්දිවො පක්ඛගණනතො පන්නරසො, උපවසිතබ්බතො උපොසථො. තීසු වා උපොසථෙසු අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො, න චාතුද්දසී උපොසථො, න සාමග්ගීඋපොසථො. යස්මා වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසඅට්ඨඞ්ගඋපවාසපඤ්ඤත්තිදිවසාදීසු සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු උපොසථසද්දො වත්තති. ‘‘ආයාමාවුසො, කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු හි පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ උපොසථසද්දො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.43) පාණාතිපාතා වෙරමණිආදිකෙසු අට්ඨඞ්ගෙසු. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසෙ. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246; ම. නි. 3.258) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ සීසංන්හාතස්සා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.85; ම. නි. 3.256) දිවසෙ. තස්මා අවසෙසත්ථං පටික්ඛිපිත්වා ආසාළ්හීපුණ්ණමදිවසංයෙව නියාමෙන්තො ආහ – ‘‘අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො’’ති. පාටිපදො දුතියොති එවං ගණියමානෙ අජ්ජ පන්නරසො දිවසොති අත්ථො.

๑๕๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺช (วันนี้) คือ วันและคืนนี้เป็นวันที่ ๑๕ โดยการนับปักษ์, เป็นวันอุโบสถ เพราะเป็นวันที่พึงเข้าอยู่จำ. หรือในบรรดาอุโบสถ ๓ อย่าง วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ไม่ใช่อุโบสถ ๑๔ ค่ำ ไม่ใช่สามัคคีอุโบสถ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าอุโบสถศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถหลายอย่าง มีปาติโมกขุทเทส องค์ ๘ การอดอาหาร บัญญัติ และวัน เป็นต้น. จริงอยู่ ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสกัปปินะ เราทั้งหลายจงไปสู่อุโบสถเถิด" อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า ปาติโมกขุทเทส. ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนวิสาขา อุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้แล อันบุคคลเข้าอยู่จำแล้ว" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) องค์ ๘ มีการเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น. ในคำเป็นต้นว่า "เดือนผลคุณย่อมบริสุทธิ์เสมอแท้, อุโบสถย่อมบริสุทธิ์เสมอ" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) การอดอาหาร. ในคำเป็นต้นว่า "พญาช้างชื่ออุโบสถ" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) บัญญัติ. ในคำเป็นต้นว่า "ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น ผู้สระสรงพระเศียรแล้ว" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) วัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธอรรถที่เหลือ กำหนดหมายเอาเฉพาะวันอาสาฬหปุรณมี จึงกล่าวว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ". อธิบายว่า เมื่อนับอย่างนี้ว่า วันปาฏิบท วันทุติยะ วันนี้เป็นวันที่ ๑๕.

දිවි භවානි දිබ්බානි, දිබ්බානි එත්ථ අත්ථීති දිබ්බා. කානි තානි? රූපානි. තඤ්හි රත්තිං දෙවානං දසසහස්සිලොකධාතුතො සන්නිපතිතානං සරීරවත්ථාභරණවිමානප්පභාහි අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිරහිතාය චන්දප්පභාය ච සකලජම්බුදීපො අලඞ්කතො අහොසි. විසෙසාලඞ්කතො ච පරමවිසුද්ධිදෙවස්ස භගවතො සරීරප්පභාය. තෙනාහ ‘‘දිබ්බා රත්ති උපට්ඨිතා’’ති.

สิ่งที่เกิดในสวรรค์ ชื่อว่า ทิพย์. สิ่งที่เป็นทิพย์มีอยู่ในราตรีนี้ เหตุนั้น (ราตรีนี้) จึงชื่อว่า ทิพย์. สิ่งที่เป็นทิพย์เหล่านั้นคืออะไร? คือ รูปทั้งหลาย. จริงอยู่ ในราตรีนั้น ชมพูทวีปทั้งสิ้นได้ถูกประดับประดาแล้วด้วยรัศมีกาย รัศมีผ้า รัศมีเครื่องประดับ และรัศมีวิมานของทวยเทพผู้ประชุมกันแล้วจากหมื่นโลกธาตุ และด้วยรัศมีพระจันทร์อันปราศจากมลทินคือเมฆเป็นต้น. และได้ถูกประดับประดาเป็นพิเศษด้วยพระสรีรรัศมีของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นวิสุทธิเทพอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา" (ราตรีทิพย์ปรากฏแล้ว).

එවං [Pg.198] රත්තිගුණවණ්ණනාපදෙසෙනාපි සහායස්ස චිත්තප්පසාදං ජනෙන්තො බුද්ධුප්පාදං කථෙත්වා ආහ ‘‘අනොමනාමං සත්ථාරං, හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති. තත්ථ අනොමෙහි අලාමකෙහි සබ්බාකාරපරිපූරෙහි ගුණෙහි නාමං අස්සාති අනොමනාමො. තථා හිස්ස ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162) නයෙන බුද්ධොති අනොමෙහි ගුණෙහි නාමං, ‘‘භග්ගරාගොති භගවා, භග්ගදොසොති භගවා’’තිආදිනා (මහානි. 84) නයෙන ච අනොමෙහි ගුණෙහි නාමං. එස නයො ‘‘අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු. දිට්ඨධම්මිකාදීසු අත්ථෙසු දෙවමනුස්සෙ අනුසාසති ‘‘ඉමං පජහථ, ඉමං සමාදාය වත්තථා’’ති සත්ථා. අපිච ‘‘සත්ථා භගවා සත්ථවාහො, යථා සත්ථවාහො සත්තෙ කන්තාරං තාරෙතී’’තිආදිනා (මහානි. 190) නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනාපි සත්ථා. තං අනොමනාමං සත්ථාරං. හන්දාති බ්‍යවසානත්ථෙ නිපාතො. පස්සාමාති තෙන අත්තානං සහ සඞ්ගහෙත්වා පච්චුප්පන්නවචනං. ගොතමන්ති ගොතමගොත්තං. කිං වුත්තං හොති? ‘‘සත්ථා, න සත්ථා’’ති මා විමතිං අකාසි, එකන්තබ්‍යවසිතො හුත්වාව එහි පස්සාම ගොතමන්ති.

สาตาคิรยักษ์ เมื่อจะทำความเลื่อมใสในใจให้เกิดแก่สหาย แม้โดยอ้างการพรรณนาคุณของราตรีอย่างนี้ ครั้นกล่าวถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแล้ว จึงกล่าวว่า "เราทั้งหลายจงไปดูพระศาสดาผู้มีพระนามอันไม่ทราม คือพระโคดมกันเถิด". ในบทเหล่านั้น พระนามของพระองค์มีอยู่ด้วยคุณทั้งหลายอันไม่ทราม คือไม่เลวทราม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อโนมนาม (ผู้มีพระนามอันไม่ทราม). จริงอยู่ พระนามของพระองค์ว่า พุทฺโธ ด้วยคุณอันไม่ทราม โดยนัยเป็นต้นว่า "สัจจะทั้งหลายอันพระองค์ตรัสรู้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า พุทฺโธ, ทรงให้หมู่สัตว์รู้แจ้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า พุทฺโธ" และพระนามว่า ภควา ด้วยคุณอันไม่ทราม โดยนัยเป็นต้นว่า "ทรงหักราคะได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควา, ทรงหักโทสะได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควา". นัยนี้พึงทราบในบทเป็นต้นว่า "อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน". ทรงสั่งสอนเทวดาและมนุษย์ในประโยชน์ทั้งหลายมีทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์เป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายจงละสิ่งนี้, จงสมาทานสิ่งนี้แล้วประพฤติ" เหตุนั้นจึงชื่อว่า สตฺถา (พระศาสดา). อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยนัยที่กล่าวไว้ในนิทเทสเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระศาสดา ทรงเป็นผู้นำหมู่สัตว์ไป ดุจนายกองเกวียนนำหมู่สัตว์ข้ามทางกันดาร" (พระองค์) ก็ชื่อว่า สตฺถา. (เราจงไปดู) พระศาสดาพระองค์นั้นผู้มีพระนามอันไม่ทราม. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าตัดสินใจ. บทว่า ปสฺสาม เป็นปัจจุบันกาลวิภัตติที่กล่าวโดยรวบรวมตนเองเข้ากับเขาด้วย. บทว่า โคตมํ คือ ผู้มีโคตมโคตร. ความว่าอย่างไร? คือ ท่านอย่าได้มีความสงสัยว่า "เป็นพระศาสดา หรือไม่เป็นพระศาสดา" เลย, ท่านจงเป็นผู้ตัดสินใจแน่วแน่แล้วมาเถิด เราทั้งหลายจงไปดูพระโคดมกัน.

154. එවං වුත්තෙ හෙමවතො ‘‘අයං සාතාගිරො ‘අනොමනාමං සත්ථාර’න්ති භණන්තො තස්ස සබ්බඤ්ඤුතං පකාසෙති, සබ්බඤ්ඤුනො ච දුල්ලභා ලොකෙ, සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤෙහි පූරණාදිසදිසෙහෙව ලොකො උපද්දුතො. සො පන යදි සබ්බඤ්ඤූ, අද්ධා තාදිලක්ඛණප්පත්තො භවිස්සති, තෙන තං එවං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තාදිලක්ඛණං පුච්ඡන්තො ආහ – ‘‘කච්චි මනො’’ති.

๑๕๔. เมื่อสาตาคิรยักษ์กล่าวอย่างนี้แล้ว เหมวตยักษ์คิดว่า "สาตาคิรยักษ์ผู้นี้ เมื่อกล่าวว่า 'พระศาสดาผู้มีพระนามอันไม่ทราม' ย่อมประกาศความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ และพระสัพพัญญูทั้งหลายก็หาได้ยากในโลก โลกถูกเบียดเบียนแล้วโดยผู้ที่ปฏิญญาว่าเป็นพระสัพพัญญูเช่นเดียวกับปูรณะเป็นต้น แต่ถ้าพระองค์เป็นพระสัพพัญญูจริง ก็จักต้องถึงพร้อมด้วยลักษณะของผู้คงที่อย่างแน่นอน ด้วยเหตุนั้น เราจักหยั่งทราบพระองค์อย่างนี้" ดังนี้แล้ว เมื่อจะถามถึงลักษณะของผู้คงที่ จึงกล่าวว่า "กจฺจิ มโน" ดังนี้.

තත්ථ කච්චීති පුච්ඡා. මනොති චිත්තං. සුපණිහිතොති සුට්ඨු ඨපිතො, අචලො අසම්පවෙධී. සබ්බෙසු භූතෙසු සබ්බභූතෙසු. තාදිනොති තාදිලක්ඛණප්පත්තස්සෙව සතො. පුච්ඡා එව වා අයං ‘‘සො තෙ සත්ථා සබ්බභූතෙසු තාදී, උදාහු නො’’ති. ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ චාති එවරූපෙ ආරම්මණෙ. සඞ්කප්පාති විතක්කා. වසීකතාති වසං ගමිතා. කිං වුත්තං හොති? යං ත්වං සත්ථාරං වදසි, තස්ස තෙ සත්ථුනො කච්චි තාදිලක්ඛණප්පත්තස්ස සතො සබ්බභූතෙසු මනො සුපණිහිතො, උදාහු යාව චලනපච්චයං න ලභති, තාව සුපණිහිතො විය ඛායති. සො වා තෙ සත්ථා කච්චි සබ්බභූතෙසු සමචිත්තෙන තාදී, උදාහු නො, යෙ ච ඛො ඉට්ඨානිට්ඨෙසු [Pg.199] ආරම්මණෙසු රාගදොසවසෙන සඞ්කප්පා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ත්‍යාස්ස කච්චි වසීකතා, උදාහු කදාචි තෙසම්පි වසෙන වත්තතීති.

ในคาถานั้น บทว่า กจฺจิ เป็นคำถาม. บทว่า มโน คือ จิต. บทว่า สุปณิหิโต คือ ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน. บทว่า สพฺเพสุ ภูเตสุ คือ ในภูตทั้งหลายทั้งปวง. บทว่า ตาทิโน คือ ของผู้มีสติ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่เท่านั้น. หรือว่า บทนี้เป็นคำถามนั่นเทียวว่า “พระศาสดาของท่านนั้นเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรือว่าหาไม่”. บทว่า อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จ คือ ในอารมณ์เห็นปานนี้. บทว่า สงฺกปฺปา คือ วิตกทั้งหลาย. บทว่า วสีกตา คือ ทำให้อยู่ในอำนาจ. ความว่าอย่างไร? คือ ท่านกล่าวถึงบุคคลใดว่าเป็นศาสดา, พระศาสดาของท่านนั้น ผู้มีสติ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ มีใจตั้งมั่นดีแล้วในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรืออย่างไร, หรือว่า ตราบเท่าที่ยังไม่ประสบปัจจัยเครื่องหวั่นไหว ก็ปรากฏประดุจว่าตั้งมั่นดีแล้ว. หรือว่า พระศาสดาของท่านนั้นเป็นผู้คงที่ด้วยจิตอันสม่ำเสมอในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรืออย่างไร, หรือว่าหาไม่, ก็แล สังกัปปะเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งราคะและโทสะ, สังกัปปะเหล่านั้น พระศาสดาของท่านนั้นทรงทำให้อยู่ในอำนาจแล้ว หรืออย่างไร, หรือว่า บางครั้งก็ยังเป็นไปตามอำนาจของสังกัปปะเหล่านั้นอยู่.

155. තතො සාතාගිරො භගවතො සබ්බඤ්ඤුභාවෙ බ්‍යවසිතත්තා සබ්බෙ සබ්බඤ්ඤුගුණෙ අනුජානන්තො ආහ ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’තිආදි. තත්ථ සුපණිහිතොති සුට්ඨු ඨපිතො, පථවීසමො අවිරුජ්ඣනට්ඨෙන, සිනෙරුසමො සුප්පතිට්ඨිතාචලනට්ඨෙන, ඉන්දඛීලසමො චතුබ්බිධමාරපරවාදිගණෙහි අකම්පියට්ඨෙන. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, භගවතො ඉදානි සබ්බාකාරසම්පන්නත්තා සබ්බඤ්ඤුභාවෙ ඨිතස්ස මනො සුපණිහිතො අචලො භවෙය්‍ය. යස්ස තිරච්ඡානභූතස්සාපි සරාගාදිකාලෙ ඡද්දන්තනාගකුලෙ උප්පන්නස්ස සවිසෙන සල්ලෙන විද්ධස්ස අචලො අහොසි, වධකෙපි තස්මිං නප්පදුස්සි, අඤ්ඤදත්ථු තස්සෙව අත්තනො දන්තෙ ඡෙත්වා අදාසි; තථා මහාකපිභූතස්ස මහතියා සිලාය සීසෙ පහටස්සාපි තස්සෙව ච මග්ගං දස්සෙසි; තථා විධුරපණ්ඩිතභූතස්ස පාදෙසු ගහෙත්වා සට්ඨියොජනෙ කාළපබ්බතපපාතෙ පක්ඛිත්තස්සාපි අඤ්ඤදත්ථු තස්සෙව යක්ඛස්සත්ථාය ධම්මං දෙසෙසි. තස්මා සම්මදෙව ආහ සාතාගිරො – ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’ති.

๑๕๕. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์ เพราะเป็นผู้แน่วแน่ในความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาค แต่ยังไม่รู้คุณของพระสัพพัญญูทั้งหมด จึงได้กล่าวเป็นต้นว่า “ก็ใจของพระองค์ตั้งมั่นดีแล้ว”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุปณิหิโต คือ ตั้งไว้ดีแล้ว, เสมอด้วยแผ่นดิน โดยอรรถว่าไม่พิโรธ, เสมอด้วยภูเขาสิเนรุ โดยอรรถว่าตั้งมั่นดีแล้วไม่หวั่นไหว, เสมอด้วยเสาเขื่อน โดยอรรถว่าอันหมู่มาร ๔ และปรวาทีทั้งหลายให้หวั่นไหวไม่ได้. ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ ที่พระทัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ตั้งอยู่ในความเป็นพระสัพพัญญูในบัดนี้ จะพึงเป็นจิตที่ตั้งมั่นดีแล้ว ไม่หวั่นไหว. ด้วยว่า แม้เมื่อพระองค์ยังเป็นสัตว์ดิรัจฉานบังเกิดในตระกูลพญาช้างฉัททันต์ ในสมัยที่ยังทรงมีราคะเป็นต้น ถูกลูกศรอาบยาพิษยิงแล้ว ก็ได้มีพระทัยไม่หวั่นไหว, ไม่ทรงประทุษร้ายแม้ในนายพรานผู้ฆ่านั้น, ที่แท้กลับทรงตัดงาของพระองค์ให้แก่นายพรานนั้นนั่นเทียว; ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อครั้งทรงเป็นพญาวานร แม้ถูกประหารที่ศีรษะด้วยแผ่นหินใหญ่ ก็ยังทรงชี้ทางให้แก่นายพรานนั้นนั่นเทียว; ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อครั้งทรงเป็นวิธุรบัณฑิต แม้ถูกจับที่เท้าโยนลงไปในเหวแห่งกาฬบรรพตลึก ๖๐ โยชน์ ที่แท้กลับทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ยักษ์นั้นนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงกล่าวไว้ดีแล้วว่า “ก็ใจของพระองค์ตั้งมั่นดีแล้ว”.

සබ්බභූතෙසු තාදිනොති සබ්බසත්තෙසු තාදිලක්ඛණප්පත්තස්සෙව සතො මනො සුපණිහිතො, න යාව පච්චයං න ලභතීති අත්ථො. තත්ථ භගවතො තාදිලක්ඛණං පඤ්චධා වෙදිතබ්බං. යථාහ –

บทว่า สพฺพภูเตสุ ตาทิโน ความว่า พระทัยของผู้มีสติ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ในสัตว์ทั้งปวงเท่านั้น ตั้งมั่นดีแล้ว, มิใช่ (ตั้งมั่นดีแล้ว) เพียงตราบเท่าที่ยังไม่ประสบปัจจัย (เครื่องหวั่นไหว). ในเรื่องนั้น ลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ของพระผู้มีพระภาค พึงทราบโดย ๕ ประการ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘භගවා පඤ්චහාකාරෙහි තාදී, ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී, චත්තාවීති තාදී, මුත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, තන්නිද්දෙසාති තාදී. කථං භගවා ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී? භගවා ලාභෙපි තාදී’’ති (මහානි. 38).

“พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้คงที่โดยอาการ ๕ อย่าง คือ ทรงเป็นผู้คงที่ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงสละแล้ว, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงหลุดพ้นแล้ว, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงข้ามแล้ว, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงแสดงธรรมนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้คงที่ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้คงที่แม้ในลาภ” (มหานิ. ๓๘).

එවමාදි සබ්බං නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. ලාභාදයො ච තස්ස මහාඅට්ඨකථායං විත්ථාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා. ‘‘පුච්ඡා එව වා අයං. සො තෙ සත්ථා සබ්බභූතෙසු තාදී, උදාහු නො’’ති ඉමස්මිම්පි විකප්පෙ සබ්බභූතෙසු සමචිත්තතාය තාදී අම්හාකං සත්ථාති අත්ථො. අයඤ්හි භගවා සුඛූපසංහාරකාමතාය දුක්ඛාපනයනකාමතාය ච සබ්බසත්තෙසු සමචිත්තො, යාදිසො අත්තනි, තාදිසො පරෙසු, යාදිසො [Pg.200] මාතරි මහාමායාය, තාදිසො චිඤ්චමාණවිකාය, යාදිසො පිතරි සුද්ධොදනෙ, තාදිසො සුප්පබුද්ධෙ, යාදිසො පුත්තෙ රාහුලෙ, තාදිසො වධකෙසු දෙවදත්තධනපාලකඅඞ්ගුලිමාලාදීසු. සදෙවකෙ ලොකෙපි තාදී. තස්මා සම්මදෙවාහ සාතාගිරො – ‘‘සබ්බභූතෙසු තාදිනො’’ති.

ทั้งหมดมีอย่างนี้เป็นต้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในมหานิทเทส. และลาภเป็นต้นของพระองค์นั้น พึงทราบตามนัยที่ขยายความไว้ในมหาอรรถกถา. แม้ในวิกัปปะนี้ว่า “หรือว่า บทนี้เป็นคำถามว่า พระศาสดาของท่านนั้นเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรือว่าหาไม่” ก็มีเนื้อความว่า พระศาสดาของเราทั้งหลายเป็นผู้คงที่เพราะมีความเป็นผู้มีจิตสม่ำเสมอในภูตทั้งหลายทั้งปวง. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เพราะทรงมีความปรารถนาจะนำสุขเข้าไปให้ และเพราะทรงมีความปรารถนาจะนำทุกข์ออกไป จึงทรงมีจิตสม่ำเสมอในสัตว์ทั้งปวง, ทรงมีจิตต่อพระองค์เองฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อผู้อื่นฉันนั้น, ทรงมีจิตต่อพระนางสิริมหามายาพระมารดาฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อนางจิญจมาณวิกาฉันนั้น, ทรงมีจิตต่อพระเจ้าสุทโธทนะพระบิดาฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อพระเจ้าสุปปพุทธะฉันนั้น, ทรงมีจิตต่อราหุลพระโอรสฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อผู้มุ่งร้ายทั้งหลาย มีพระเทวทัต ช้างธนบาล และองคุลิมาลเป็นต้นฉันนั้น. ทรงเป็นผู้คงที่แม้ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก. เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงกล่าวไว้ดีแล้วว่า “เป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง”.

අථො ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ චාති. එත්ථ පන එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො – යං කිඤ්චි ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වා ආරම්මණං, සබ්බප්පකාරෙහි තත්ථ යෙ රාගදොසවසෙන සඞ්කප්පා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ත්‍යාස්ස අනුත්තරෙන මග්ගෙන රාගාදීනං පහීනත්තා වසීකතා, න කදාචි තෙසං වසෙ වත්තති. සො හි භගවා අනාවිලසඞ්කප්පො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤොති. එත්ථ ච සුපණිහිතමනතාය අයොනිසොමනසිකාරාභාවො වුත්තො. සබ්බභූතෙසු ඉට්ඨානිට්ඨෙහි සො යත්ථ භවෙය්‍ය, තං සත්තසඞ්ඛාරභෙදතො දුවිධමාරම්මණං වුත්තං. සඞ්කප්පවසීභාවෙන තස්මිං ආරම්මණෙ තස්ස මනසිකාරාභාවතො කිලෙසප්පහානං වුත්තං. සුපණිහිතමනතාය ච මනොසමාචාරසුද්ධි, සබ්බභූතෙසු තාදිතාය කායසමාචාරසුද්ධි, සඞ්කප්පවසීභාවෙන විතක්කමූලකත්තා වාචාය වචීසමාචාරසුද්ධි. තථා සුපණිහිතමනතාය ලොභාදිසබ්බදොසාභාවො, සබ්බභූතෙසු තාදිතාය මෙත්තාදිගුණසබ්භාවො, සඞ්කප්පවසීභාවෙන පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤිතාදිභෙදා අරියිද්ධි, තාය චස්ස සබ්බඤ්ඤුභාවො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

อนึ่ง บทว่า อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จ. ในบทนี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า อารมณ์ใดๆ ที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนา, สังกัปปะเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นโดยประการทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งราคะและโทสะ, สังกัปปะเหล่านั้น พระองค์ทรงทำให้อยู่ในอำนาจแล้ว เพราะทรงละราคะเป็นต้นได้ด้วยมรรคอันยอดเยี่ยม, ไม่ทรงเป็นไปในอำนาจของกิเลสเหล่านั้นเลยแม้แต่ครั้งเดียว. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงมีสังกัปปะไม่ขุ่นมัว มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว. และในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งอโยนิโสมนสิการ ด้วยความเป็นผู้มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว. พระศาสดานั้นพึงมีในอารมณ์ใดในบรรดาอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในภูตทั้งหลายทั้งปวง, อารมณ์นั้นท่านกล่าวว่าเป็นอารมณ์ ๒ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งสัตตสังขาร. ท่านกล่าวถึงการละกิเลส เพราะความไม่มีแห่งมนสิการในอารมณ์นั้น ด้วยความเป็นผู้ทรงทำสังกัปปะให้อยู่ในอำนาจ. และท่านกล่าวถึงความบริสุทธิ์แห่งมโนสมาจาร ด้วยความเป็นผู้มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว, ความบริสุทธิ์แห่งกายสมาจาร ด้วยความเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง, ความบริสุทธิ์แห่งวจีสมาจารแห่งวาจา เพราะมีวิตกเป็นมูล ด้วยความเป็นผู้ทรงทำสังกัปปะให้อยู่ในอำนาจ. ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งโทษทั้งปวงมีโลภะเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว, ความมีอยู่แห่งคุณมีเมตตาเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง, อริยฤทธิ์มีความแตกต่างเป็นต้นว่า ความเป็นผู้มีความสำคัญในสิ่งปฏิกูลว่าไม่ปฏิกูล ด้วยความเป็นผู้ทรงทำสังกัปปะให้อยู่ในอำนาจ, และพึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ด้วยอริยฤทธิ์นั้น.

156. එවං හෙමවතො පුබ්බෙ මනොද්වාරවසෙනෙව තාදිභාවං පුච්ඡිත්වා තඤ්ච පටිජානන්තමිමං සුත්වා දළ්හීකම්මත්ථං ඉදානි ද්වාරත්තයවසෙනාපි, පුබ්බෙ වා සඞ්ඛෙපෙන කායවචීමනොද්වාරසුද්ධිං පුච්ඡිත්වා තඤ්ච පටිජානන්තමිමං සුත්වා දළ්හීකම්මත්ථමෙව විත්ථාරෙනාපි පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කච්චි අදින්න’’න්ති. තත්ථ ගාථාබන්ධසුඛත්ථාය පඨමං අදින්නාදානවිරතිං පුච්ඡති. ආරා පමාදම්හාති පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගතො දූරීභාවෙන අබ්‍රහ්මචරියවිරතිං පුච්ඡති. ‘‘ආරා පමදම්හා’’තිපි පඨන්ති, ආරා මාතුගාමාති වුත්තං හොති. ඣානං න රිඤ්චතීති ඉමිනා පන තස්සායෙව තිවිධාය කායදුච්චරිතවිරතියා බලවභාවං පුච්ඡති. ඣානයුත්තස්ස හි විරති බලවතී හොතීති.

๑๕๖. ด้วยประการฉะนี้ ในกาลก่อน เหมวตยักษ์ได้ทูลถามถึงความเป็นผู้คงที่ (ตาทิภาวะ) โดยอาศัยเพียงมโนทวารเท่านั้น ครั้นได้ฟังพระดำรัสนี้ที่ทรงรับรองถึงความเป็นเช่นนั้นแล้ว เพื่อประสงค์จะทำให้มั่นคงขึ้น บัดนี้ จึงทูลถามโดยอาศัยไตรทวารบ้าง หรืออีกนัยหนึ่ง ในเบื้องต้นได้ทูลถามถึงความบริสุทธิ์แห่งกายทวาร วจีทวาร และมโนทวารโดยสังเขป ครั้นได้ฟังพระดำรัสนี้ที่ทรงรับรองถึงความบริสุทธิ์นั้นแล้ว เพื่อประสงค์จะทำให้มั่นคงขึ้นนั่นเอง จึงประสงค์จะทูลถามโดยพิสดารบ้าง จึงกล่าวคำว่า ‘กจฺจิ อทินฺนํ’ เป็นต้น. ในคาถานั้น เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา เบื้องต้นจึงทูลถามถึงการงดเว้นจากอทินนาทาน. บทว่า ‘อารา ปมาทมฺหา’ นั้น ท่านทูลถามถึงการงดเว้นจากอพรหมจรรย์ โดยความเป็นผู้ห่างไกลจากการปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕. อีกอย่างหนึ่ง ท่านอ่านว่า ‘อารา ปมทมฺหา’ ก็มี ความว่า เป็นผู้ห่างไกลจากมาตุคาม ดังนี้. ส่วนด้วยบทว่า ‘ฌานํ น ริญฺจติ’ นี้ ท่านทูลถามถึงความมีกำลังของการงดเว้นจากกายทุจริต ๓ ประการนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ วิรัติของผู้ประกอบด้วยฌานย่อมมีกำลัง.

157. අථ [Pg.201] සාතාගිරො යස්මා භගවා න කෙවලං එතරහි, අතීතෙපි අද්ධානෙ දීඝරත්තං අදින්නාදානාදීහි පටිවිරතො, තස්සා තස්සායෙව ච විරතියා ආනුභාවෙන තං තං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභි, සදෙවකො චස්ස ලොකො ‘‘අදින්නාදානා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’’තිආදිනා නයෙන වණ්ණං භාසති. තස්මා විස්සට්ඨාය වාචාය සීහනාදං නදන්තො ආහ ‘‘න සො අදින්නං ආදියතී’’ති. තං අත්ථතො පාකටමෙව. ඉමිස්සාපි ගාථාය තතියපාදෙ ‘‘පමාදම්හා පමදම්හා’’ති ද්විධා පාඨො. චතුත්ථපාදෙ ච ඣානං න රිඤ්චතීති ඣානං රිත්තකං සුඤ්ඤකං න කරොති, න පරිච්චජතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๕๗. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์กล่าวว่า ‘น โส อทินฺนํ อาทิยติ’ เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่จะทรงงดเว้นจากอทินนาทานเป็นต้นตลอดกาลนานในอดีตกาลเท่านั้น แต่ทรงงดเว้นแม้ในบัดนี้ด้วย และด้วยอานุภาพแห่งการงดเว้นนั้นๆ นั่นเอง จึงได้ทรงบรรลุมหาปุริสลักษณะนั้นๆ โลกพร้อมทั้งเทวดาก็กล่าวสรรเสริญคุณของพระองค์โดยนัยเป็นต้นว่า ‘พระสมณโคดมทรงงดเว้นจากอทินนาทาน’ เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงเปล่งสีหนาทด้วยวาจาอันแกล้วกล้า กล่าวว่า ‘พระองค์นั้นไม่ทรงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้’ คำนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. แม้ในคาถานี้ ในบาทที่สาม มีสองปาฐะว่า ‘ปมาทมฺหา’ และ ‘ปมทมฺหา’. และในบาทที่สี่ บทว่า ‘ฌานํ น ริญฺจติ’ พึงทราบความว่า พระองค์ไม่ทรงกระทำฌานให้ว่างเปล่า คือไม่ทรงละทิ้งฌาน.

158. එවං කායද්වාරෙ සුද්ධිං සුත්වා ඉදානි වචීද්වාරෙ සුද්ධිං පුච්ඡන්තො ආහ – ‘‘කච්චි මුසා න භණතී’’ති. එත්ථ ඛීණාතීති ඛීණො, විහිංසති බධතීති අත්ථො. වාචාය පථො බ්‍යප්පථො, ඛීණො බ්‍යප්පථො අස්සාති ඛීණබ්‍යප්පථො. තං න-කාරෙන පටිසෙධෙත්වා පුච්ඡති ‘‘න ඛීණබ්‍යප්පථො’’ති, න ඵරුසවාචොති වුත්තං හොති. ‘‘නාඛීණබ්‍යප්පථො’’තිපි පාඨො, න අඛීණවචනොති අත්ථො. ඵරුසවචනඤ්හි පරෙසං හදයෙ අඛීයමානං තිට්ඨති. තාදිසවචනො කච්චි න සොති වුත්තං හොති. විභූතීති විනාසො, විභූතිං කාසති කරොති වාති විභූතිකං, විභූතිකමෙව වෙභූතිකං, වෙභූතියන්තිපි වුච්චති, පෙසුඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි සත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤතො භෙදනෙන විනාසං කරොති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

๑๕๘. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นได้ฟังความบริสุทธิ์ทางกายทวารแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงความบริสุทธิ์ทางวจีทวาร จึงกล่าวว่า ‘กจฺจิ มุสา น ภณติ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ขีณาติ’ คือ ขีโณ มีความว่า เบียดเบียน, ทำร้าย. ทางแห่งวาจา ชื่อว่า พฺยปฺปโถ, ผู้มีวาจาหยาบคาย ชื่อว่า ขีณพฺยปฺปโถ. ท่านปฏิเสธคำนั้นด้วย น-อักษร แล้วทูลถามว่า ‘น ขีณพฺยปฺปโถ’ ความว่า ไม่เป็นผู้มีวาจาหยาบคาย. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า ‘นาขีณพฺยปฺปโถ’ ก็มี มีความว่า ไม่เป็นผู้มีวาจาที่ไม่เสื่อมสลาย (จากใจ). จริงอยู่ คำหยาบย่อมตั้งอยู่ในหทัยของผู้อื่นโดยไม่เสื่อมสลาย ความว่า พระองค์ไม่เป็นผู้มีวาจาเช่นนั้นใช่หรือไม่. บทว่า ‘วิภูติ’ คือ ความพินาศ, ผู้ที่กล่าวหรือกระทำความพินาศ ชื่อว่า วิภูติกํ, วิภูติกํ นั่นเองคือ เวภูติกํ, เรียกอีกอย่างว่า เวภูติยํ ก็มี, คำนี้เป็นชื่อของปิสุณาวาจา. จริงอยู่ คำส่อเสียดนั้นย่อมกระทำความพินาศแก่สัตว์ทั้งหลายด้วยการทำให้แตกแยกกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

159. අථ සාතාගිරො යස්මා භගවා න කෙවලං එතරහි, අතීතෙපි අද්ධානෙ දීඝරත්තං මුසාවාදාදීහි පටිවිරතො, තස්සා තස්සායෙව ච විරතියා ආනුභාවෙන තං තං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභි, සදෙවකො චස්ස ලොකො ‘‘මුසාවාදා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’’ති වණ්ණං භාසති. තස්මා විස්සට්ඨාය වාචාය සීහනාදං නදන්තො ආහ, ‘‘මුසා ච සො න භණතී’’ති. තත්ථ මුසාති විනිධාය දිට්ඨාදීනි පරවිසංවාදනවචනං. තං සො න භණති. දුතියපාදෙ පන පඨමත්ථවසෙන න ඛීණබ්‍යප්පථොති, දුතියත්ථවසෙන නාඛීණබ්‍යප්පථොති පාඨො. චතුත්ථපාදෙ මන්තාති පඤ්ඤා වුච්චති. භගවා යස්මා තාය මන්තාය පරිච්ඡින්දිත්වා අත්ථමෙව භාසති අත්ථතො අනපෙතවචනං, න සම්ඵං[Pg.202]. අඤ්ඤාණපුරෙක්ඛාරඤ්හි නිරත්ථකවචනං බුද්ධානං නත්ථි. තස්මා ආහ – ‘‘මන්තා අත්ථං සො භාසතී’’ති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

๑๕๙. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์กล่าวว่า ‘มุสา จ โส น ภณติ’ เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่จะทรงงดเว้นจากมุสาวาทเป็นต้นตลอดกาลนานในอดีตกาลเท่านั้น แต่ทรงงดเว้นแม้ในบัดนี้ด้วย และด้วยอานุภาพแห่งการงดเว้นนั้นๆ นั่นเอง จึงได้ทรงบรรลุมหาปุริสลักษณะนั้นๆ โลกพร้อมทั้งเทวดาก็กล่าวสรรเสริญคุณของพระองค์ว่า ‘พระสมณโคดมทรงงดเว้นจากมุสาวาท’ เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงเปล่งสีหนาทด้วยวาจาอันแกล้วกล้า กล่าวว่า ‘และพระองค์นั้นไม่ตรัสคำเท็จ’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘มุสา’ หมายถึง คำพูดที่ลวงผู้อื่นโดยปิดบังสิ่งที่เห็นเป็นต้น พระองค์นั้นไม่ตรัสคำนั้น. ส่วนในบาทที่สอง ตามนัยแรก มีปาฐะว่า ‘น ขีณพฺยปฺปโถ’, ตามนัยที่สอง มีปาฐะว่า ‘นาขีณพฺยปฺปโถ’. ในบาทที่สี่ คำว่า ‘มนฺตา’ หมายถึง ปัญญา. เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดด้วยปัญญานั้นแล้วจึงตรัสแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ เป็นพระดำรัสที่ไม่ปราศจากประโยชน์ ไม่ใช่คำพูดเพ้อเจ้อ. จริงอยู่ คำพูดที่ไร้ประโยชน์ ไม่ประกอบด้วยพระญาณ ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มนฺตา อตฺถํ โส ภาสติ’ (พระองค์นั้นทรงกล่าวแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยปัญญา). ส่วนที่เหลือในคาถานี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว.

160. එවං වචීද්වාරසුද්ධිම්පි සුත්වා ඉදානි මනොද්වාරසුද්ධිං පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කච්චි න රජ්ජති කාමෙසූ’’ති. තත්ථ කාමාති වත්ථුකාමා. තෙසු කිලෙසකාමෙන න රජ්ජතීති පුච්ඡන්තො අනභිජ්ඣාලුතං පුච්ඡති. අනාවිලන්ති පුච්ඡන්තො බ්‍යාපාදෙන ආවිලභාවං සන්ධාය අබ්‍යාපාදතං පුච්ඡති. මොහං අතික්කන්තොති පුච්ඡන්තො යෙන මොහෙන මූළ්හො මිච්ඡාදිට්ඨිං ගණ්හාති, තස්සාතික්කමෙන සම්මාදිට්ඨිතං පුච්ඡති. ධම්මෙසු චක්ඛුමාති පුච්ඡන්තො සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතස්ස ඤාණචක්ඛුනො, පඤ්චචක්ඛුවිසයෙසු වා ධම්මෙසු පඤ්චන්නම්පි චක්ඛූනං වසෙන සබ්බඤ්ඤුතං පුච්ඡති ‘‘ද්වාරත්තයපාරිසුද්ධියාපි සබ්බඤ්ඤූ න හොතී’’ති චින්තෙත්වා.

๑๖๐. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นได้ฟังถึงความบริสุทธิ์ทางวจีทวารแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงความบริสุทธิ์ทางมโนทวาร จึงกล่าวคาถาว่า ‘กจฺจิ น รชฺชติ กาเมสุ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘กามา’ หมายถึง วัตถุกาม. เมื่อทูลถามว่า ‘พระองค์ไม่ทรงกำหนัดยินดีในกามเหล่านั้นด้วยกิเลสกามใช่หรือไม่’ ชื่อว่าทูลถามถึงความไม่มีอภิชฌา. เมื่อทูลถามด้วยบทว่า ‘อนาวิลัง’ ท่านหมายถึงความไม่ขุ่นมัวด้วยพยาบาท ชื่อว่าทูลถามถึงความไม่มีพยาบาท. เมื่อทูลถามด้วยบทว่า ‘โมหํ อติกฺกนฺโต’ ท่านทูลถามถึงความเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ ด้วยการก้าวล่วงโมหะที่บุคคลผู้ลุ่มหลงยึดถือมิจฉาทิฏฐิ. เมื่อทูลถามด้วยบทว่า ‘ธมฺเมสุ จกฺขุมา’ ท่านทูลถามถึงความเป็นพระสัพพัญญู โดยอาศัยพระญาณจักษุอันไม่มีเครื่องขัดขวางในธรรมทั้งปวง หรือโดยอาศัยจักษุทั้ง ๕ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นวิสัยของจักษุทั้ง ๕ โดยคิดว่า ‘แม้ด้วยความบริสุทธิ์แห่งทวารทั้งสาม ก็ยังไม่เป็นพระสัพพัญญู’.

161. අථ සාතාගිරො යස්මා භගවා අප්පත්වාව අරහත්තං අනාගාමිමග්ගෙන කාමරාගබ්‍යාපාදානං පහීනත්තා නෙව කාමෙසු රජ්ජති, න බ්‍යාපාදෙන ආවිලචිත්තො, සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව ච මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයස්ස සච්චපටිච්ඡාදකමොහස්ස පහීනත්තා මොහං අතික්කන්තො, සාමඤ්ච සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣිත්වා බුද්ධොති විමොක්ඛන්තිකං නාමං යථාවුත්තානි ච චක්ඛූනි පටිලභි, තස්මා තස්ස මනොද්වාරසුද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච උග්ඝොසෙන්තො ආහ ‘‘න සො රජ්ජති කාමෙසූ’’ති.

๑๖๑. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์ เมื่อจะประกาศความบริสุทธิ์ทางมโนทวารและความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น จึงกล่าวว่า ‘น โส รชฺชติ กาเมสุ’ เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้า แม้ยังไม่ทรงบรรลุพระอรหัต แต่ก็ทรงละกามราคะและพยาบาทได้ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว จึงไม่ทรงกำหนัดในกามทั้งหลายเลย พระทัยไม่ขุ่นมัวด้วยพยาบาท และเพราะทรงละโมหะอันเป็นปัจจัยแห่งมิจฉาทิฏฐิซึ่งปกปิดสัจจะเสียได้ด้วยโสดาปัตติมรรคนั่นเอง จึงทรงก้าวล่วงโมหะได้ และได้ทรงตรัสรู้สัจธรรมทั้งหลายด้วยพระองค์เอง จึงได้พระนามว่า ‘พุทฺโธ’ อันเป็นพระนามในที่สุดแห่งวิโมกข์ และได้ทรงบรรลุจักษุทั้งหลายตามที่กล่าวแล้ว.

162. එවං හෙමවතො භගවතො ද්වාරත්තයපාරිසුද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච සුත්වා හට්ඨො උදග්ගො අතීතජාතියං බාහුසච්චවිසදාය පඤ්ඤාය අසජ්ජමානවචනප්පථො හුත්වා අච්ඡරියබ්භුතරූපෙ සබ්බඤ්ඤුගුණෙ සොතුකාමො ආහ ‘‘කච්චි විජ්ජාය සම්පන්නො’’ති. තත්ථ විජ්ජාය සම්පන්නොති ඉමිනා දස්සනසම්පත්තිං පුච්ඡති, සංසුද්ධචාරණොති ඉමිනා ගමනසම්පත්තිං. ඡන්දවසෙන චෙත්ථ දීඝං කත්වා චාකාරමාහ, සංසුද්ධචරණොති අත්ථො. ආසවා ඛීණාති ඉමිනා එතාය දස්සනගමනසම්පත්තියා පත්තබ්බාය ආසවක්ඛයසඤ්ඤිතාය පඨමනිබ්බානධාතුයා පත්තිං පුච්ඡති, නත්ථි පුනබ්භවොති ඉමිනා දුතියනිබ්බානධාතුපත්තිසමත්ථතං, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන වා පරමස්සාසප්පත්තිං ඤත්වා ඨිතභාවං.

๑๖๒. ด้วยประการฉะนี้ เฮมวตยักษ์ได้ฟังความบริสุทธิ์แห่งทวาร ๓ และความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดีร่าเริง เป็นผู้มีทางแห่งวาจาไม่ติดขัดด้วยปัญญาอันหมดจดเพราะความเป็นพหูสูตในชาติก่อน ปรารถนาจะฟังพระสัพพัญญุตคุณอันน่าอัศจรรย์ จึงกล่าวคาถาว่า "กัจจิ วิชฺชาย สมฺปนฺโน" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า "วิชฺชาย สมฺปนฺโน" นี้ ย่อมถามถึงทัสสนสัมปทา ด้วยบทว่า "สํสุทฺธจารโณ" นี้ ย่อมถามถึงคมนสัมปทา ในบทนี้ ท่านทำเสียงยาวที่ จ อักษร ด้วยอำนาจแห่งฉันท์ อธิบายว่า สํสุทฺธจรโณ ด้วยบทว่า "อาสวา ขีณา" นี้ ย่อมถามถึงการบรรลุปฐมนิพพานธาตุ อันพึงบรรลุด้วยทัสสนสัมปทาและคมนสัมปทานั้น ซึ่งเรียกว่า อาสวักขยญาณ ด้วยบทว่า "นตฺถิ ปุนพฺภโว" นี้ ย่อมถามถึงความสามารถในการบรรลุทุติยนิพพานธาตุ หรือถามถึงภาวะที่ทรงดำรงอยู่โดยทรงทราบการบรรลุความสงบอย่างยิ่งด้วยปัจจเวกขณญาณ

163. තතො [Pg.203] යා එසා ‘‘සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.52) නයෙන භයභෙරවාදීසු තිවිධා, ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.279) නයෙන අම්බට්ඨාදීසු අට්ඨවිධා විජ්ජා වුත්තා, තාය යස්මා සබ්බායපි සබ්බාකාරසම්පන්නාය භගවා උපෙතො. යඤ්චෙතං ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො සීලසම්පන්නො හොති, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ හොති, ජාගරියං අනුයුත්තො හොති, සත්තහි සද්ධම්මෙහි සමන්නාගතො හොති, චතුන්නං ඣානානං ආභිචෙතසිකානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං නිකාමලාභී හොතී’’ති එවං උද්දිසිත්වා ‘‘කථඤ්ච, මහානාම, අරියසාවකො සීලසම්පන්නො හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 2.24) නයෙන සෙඛසුත්තෙ නිද්දිට්ඨං පන්නරසප්පභෙදං චරණං. තඤ්ච යස්මා සබ්බූපක්කිලෙසප්පහානෙන භගවතො අතිවිය සංසුද්ධං. යෙපිමෙ කාමාසවාදයො චත්තාරො ආසවා, තෙපි යස්මා සබ්බෙ සපරිවාරා සවාසනා භගවතො ඛීණා. යස්මා ච ඉමාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඛීණාසවො හුත්වා තදා භගවා ‘‘නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා ඨිතො, තස්මා සාතාගිරො භගවතො සබ්බඤ්ඤුභාවෙ බ්‍යවසායෙන සමුස්සාහිතහදයො සබ්බෙපි ගුණෙ අනුජානන්තො ආහ ‘‘විජ්ජාය චෙව සම්පන්නො’’ති.

๑๖๓. ลำดับนั้น วิชชาใดที่ตรัสไว้ ๓ อย่างในภยเภรวสูตรเป็นต้น โดยนัยว่า "ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก" เป็นต้น และวิชชา ๘ อย่างในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้น โดยนัยว่า "เมื่อจิตเป็นสมาธิ...เป... ไม่หวั่นไหวแล้ว ก็น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ" เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงประกอบพร้อมแล้วด้วยวิชชานั้นทั้งหมด ซึ่งถึงพร้อมด้วยอาการทั้งปวง และจรณะ ๑๕ ประการใด ที่ทรงแสดงไว้ในเสขสูตร โดยทรงยกขึ้นแสดงว่า "มหาบพิตร อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ เป็นผู้ประกอบพร้อมด้วยสัทธรรม ๗ ประการ เป็นผู้ได้ฌาน ๔ อันเป็นอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา" แล้วทรงจำแนกโดยนัยว่า "มหาบพิตร ก็อริยสาวกเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างไร" เป็นต้น และเพราะเหตุที่จรณะนั้นของพระผู้มีพระภาคบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะทรงละอุปกิเลสทั้งปวงได้ และเพราะเหตุที่อาสวะ ๔ เหล่านี้ คือ กามาสวะเป็นต้น ทั้งหมดพร้อมทั้งบริวารและวาสนาของพระผู้มีพระภาคสิ้นไปแล้ว และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้วด้วยวิชชาจรณสัมปทานี้ แล้วทรงดำรงอยู่ด้วยการพิจารณาว่า "บัดนี้ ภพใหม่ไม่มี" เพราะเหตุนั้น สาตาคิริยักษ์มีใจอันความตกลงใจในความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคกระตุ้นแล้ว เมื่อยอมรับคุณทั้งหมด จึงกล่าวว่า "วิชฺชาย เจว สมฺปนฺโน" เป็นต้น

164. තතො හෙමවතො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති භගවති නික්කඞ්ඛො හුත්වා ආකාසෙ ඨිතොයෙව භගවන්තං පසංසන්තො සාතාගිරඤ්ච ආරාධෙන්තො ආහ ‘‘සම්පන්නං මුනිනො චිත්ත’’න්ති. තස්සත්ථො – සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං, ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’ති එත්ථ වුත්තතාදිභාවෙන පුණ්ණං සම්පුණ්ණං, ‘‘න සො අදින්නං ආදියතී’’ති එත්ථ වුත්තකායකම්මුනා, ‘‘න සො රජ්ජති කාමෙසූ’’ති එත්ථ වුත්තමනොකම්මුනා ච පුණ්ණං සම්පුණ්ණං, ‘‘මුසා ච සො න භණතී’’ති එත්ථ වුත්තබ්‍යප්පථෙන ච වචීකම්මුනාති වුත්තං හොති. එවං සම්පන්නචිත්තඤ්ච අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සම්පන්නත්තා විජ්ජාචරණසම්පන්නඤ්ච ඉමෙහි ගුණෙහි ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’තිආදිනා නයෙන ධම්මතො නං පසංසසි, සභාවතො තච්ඡතො භූතතො එව නං පසංසසි, න කෙවලං සද්ධාමත්තකෙනාති දස්සෙති.

๑๖๔. ลำดับนั้น เฮมวตยักษ์เป็นผู้หมดความสงสัยในพระผู้มีพระภาคว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ยืนอยู่ในอากาศนั่นเทียว สรรเสริญพระผู้มีพระภาค และประสงค์จะให้สาตาคิริยักษ์ยินดี จึงกล่าวคาถาว่า "สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ" เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า จิตของพระมุนีถึงพร้อมแล้ว บริบูรณ์ สมบูรณ์ ด้วยความเป็นเช่นนั้นที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "มโน จสฺส สุปณิหิโต" ด้วยกายกรรมที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "น โส อทินฺนํ อาทิยติ" และด้วยมโนกรรมที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "น โส รชฺชติ กาเมสุ" และด้วยวจีกรรมโดยทางที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "มุสา จ โส น ภณติ" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ และเพราะทรงมีจิตถึงพร้อมแล้วอย่างนี้ และเพราะทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาจรณสัมปทาอันยอดเยี่ยม จึงชื่อว่าถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ท่านย่อมสรรเสริญพระองค์โดยธรรม ด้วยคุณเหล่านี้ โดยนัยเป็นต้นว่า "มโน จสฺส สุปณิหิโต" ท่านย่อมสรรเสริญพระองค์ตามสภาวะ ตามความแท้จริง ตามความเป็นจริงนั่นเทียว ท่านแสดงว่า ไม่ใช่สรรเสริญด้วยเพียงสักว่าศรัทธา

165-166. තතො [Pg.204] සාතාගිරොපි ‘‘එවමෙතං, මාරිස, සුට්ඨු තයා ඤාතඤ්ච අනුමොදිතඤ්චා’’ති අධිප්පායෙන තමෙව සංරාධෙන්තො ආහ – ‘‘සම්පන්නං මුනිනො…පෙ… ධම්මතො අනුමොදසී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා පුන භගවතො දස්සනෙ තං අභිත්ථවයමානො ආහ ‘‘සම්පන්නං…පෙ… හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති.

๑๖๕-๑๖๖. ลำดับนั้น แม้สาตาคิริยักษ์ ด้วยความประสงค์ว่า "ดูก่อนสหาย เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น ท่านรู้ดีแล้วและอนุโมทนาดีแล้ว" ประสงค์จะให้เฮมวตยักษ์นั้นยินดี จึงกล่าวว่า "สมฺปนฺนํ มุนิโน...เป... ธมฺมโต อนุโมทสิ" ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ประสงค์จะสรรเสริญท่าน (เฮมวตยักษ์) ในการเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคอีก จึงกล่าวว่า "สมฺปนฺนํ...เป... หนฺท ปสฺสาม โคตมํ"

167. අථ හෙමවතො අත්තනො අභිරුචිතගුණෙහි පුරිමජාතිබාහුසච්චබලෙන භගවන්තං අභිත්ථුනන්තො සාතාගිරං ආහ – ‘‘එණිජඞ්ඝං…පෙ… එහි පස්සාම ගොතම’’න්ති. තස්සත්ථො – එණිමිගස්සෙව ජඞ්ඝා අස්සාති එණිජඞ්ඝො. බුද්ධානඤ්හි එණිමිගස්සෙව අනුපුබ්බවට්ටා ජඞ්ඝා හොන්ති, න පුරතො නිම්මංසා පච්ඡතො සුසුමාරකුච්ඡි විය උද්ධුමාතා. කිසා ච බුද්ධා හොන්ති දීඝරස්සසමවට්ටිතයුත්තට්ඨානෙසු තථාරූපාය අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පත්තියා, න වඨරපුරිසා විය ථූලා. පඤ්ඤාය විලිඛිතකිලෙසත්තා වා කිසා. අජ්ඣත්තිකබාහිරසපත්තවිද්ධංසනතො වීරා. එකාසනභොජිතාය පරිමිතභොජිතාය ච අප්පාහාරා, න ද්වත්තිමත්තාලොපභොජිතාය. යථාහ –

๑๖๗. ครั้งนั้น เฮมวตยักษ์สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคุณที่ตนชื่นชอบยิ่ง ด้วยกำลังแห่งความเป็นพหูสูตในชาติก่อน ได้กล่าวกับสาตาคิริยักษ์ว่า "เอณิชงฺฆํ...เป... เอหิ ปสฺสาม โคตมํ" อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า ชื่อว่า เอณิชงฺโฆ เพราะมีพระชงฆ์ดุจแข้งของเนื้อทราย จริงอยู่ พระชงฆ์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายกลมงามโดยลำดับดุจแข้งของเนื้อทราย ไม่เกลี้ยงเกลาไร้เนื้อเบื้องหน้า ไม่พองขึ้นเบื้องหลังดุจท้องจระเข้ และพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระวรกายโปร่ง ด้วยความถึงพร้อมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่เช่นนั้น ในส่วนที่ควรจะยาว สั้น เสมอ และกลม ไม่ทรงอ้วนท้วนเหมือนบุรุษพุงพลุ้ย หรือชื่อว่าโปร่ง เพราะทรงขจัดกิเลสด้วยปัญญา ชื่อว่าวีระ เพราะทรงทำลายข้าศึกทั้งภายในและภายนอก ชื่อว่ามีพระกระยาหารน้อย เพราะเสวยมื้อเดียวและเสวยพอประมาณ ไม่ใช่เพราะเสวยเพียงสองสามคำ ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘අහං ඛො පන, උදායි, අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්තිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමි. ‘අප්පාහාරො සමණො ගොතමො අප්පාහාරතාය ච වණ්ණවාදී’ති ඉති චෙ මං, උදායි, සාවකා සක්කරෙය්‍යුං, ගරුං කරෙය්‍යුං, මානෙය්‍යුං, පූජෙය්‍යුං, සක්කත්වා, ගරුං කත්වා, උපනිස්සාය විහරෙය්‍යුං. යෙ තෙ, උදායි, මම සාවකා කොසකාහාරාපි අඩ්ඪකොසකාහාරාපි බෙලුවාහාරාපි අඩ්ඪබෙලුවාහාරාපි, න මං තෙ ඉමිනා ධම්මෙන සක්කරෙය්‍යුං…පෙ… උපනිස්සාය විහරෙය්‍යු’’න්ති (ම. නි. 2.242).

"ดูก่อนอุทายี ส่วนเรา บางคราวก็ฉันอาหารเต็มบาตรนี้บ้าง ฉันมากกว่านั้นบ้าง ดูก่อนอุทายี หากว่าสาวกทั้งหลายจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเราว่า 'พระสมณโคดมมีพระกระยาหารน้อย และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญความเป็นผู้มีอาหารน้อย' แล้วพึงสักการะ เคารพ อาศัยอยู่ ดูก่อนอุทายี สาวกของเราเหล่าใดที่ฉันอาหารเพียงทะนานหนึ่งบ้าง ครึ่งทะนานบ้าง ผลมะตูมหนึ่งบ้าง ครึ่งผลมะตูมบ้าง สาวกเหล่านั้นก็มิได้สักการะ...เป...อาศัยเราอยู่ด้วยธรรมข้อนี้" (ม.นิ. ๒.๒๔๒)

ආහාරෙ ඡන්දරාගාභාවෙන අලොලුපා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙන්ති මොනෙය්‍යසම්පත්තියා මුනිනො. අනගාරිකතාය විවෙකනින්නමානසතාය ච වනෙ ඣායන්ති. තෙනාහ හෙමවතො යක්ඛො ‘‘එණිජඞ්ඝං…පෙ… එහි පස්සාම ගොතම’’න්ති.

(พระพุทธเจ้าทั้งหลาย) ไม่มีความตะกละเพราะไม่มีฉันทราคะในอาหาร ย่อมบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ชื่อว่าเป็นมุนี เพราะถึงพร้อมด้วยโมเนยยธรรม และเพราะความเป็นผู้ออกบวช และเพราะมีใจน้อมไปในวิเวก ย่อมเพ่งฌานอยู่ในป่า เพราะเหตุนั้น เฮมวตยักษ์จึงกล่าวว่า "เอณิชงฺฆํ...เป... เอหิ ปสฺสาม โคตมํ"

168. එවඤ්ච වත්වා පුන තස්ස භගවතො සන්තිකෙ ධම්මං සොතුකාමතාය ‘‘සීහංවෙකචර’’න්ති ඉමං ගාථමාහ. තස්සත්ථො – සීහංවාති දුරාසදට්ඨෙන [Pg.205] ඛමනට්ඨෙන නිබ්භයට්ඨෙන ච කෙසරසීහසදිසං. යාය තණ්හාය ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති වුච්චති, තස්සා අභාවෙන එකචරං, එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වින්නං බුද්ධානං අනුප්පත්තිතොපි එකචරං. ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ වුත්තනයෙනාපි චෙත්ථ තං තං අත්ථො දට්ඨබ්බො. නාගන්ති පුනබ්භවං නෙව ගන්තාරං නාගන්තාරං. අථ වා ආගුං න කරොතීතිපි නාගො. බලවාතිපි නාගො. තං නාගං. කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති ද්වීසුපි කාමෙසු ඡන්දරාගාභාවෙන අනපෙක්ඛිනං. උපසඞ්කම්ම පුච්ඡාම, මච්චුපාසප්පමොචනන්ති තං එවරූපං මහෙසිං උපසඞ්කමිත්වා තෙභූමකවට්ටස්ස මච්චුපාසස්ස පමොචනං විවට්ටං නිබ්බානං පුච්ඡාම. යෙන වා උපායෙන දුක්ඛසමුදයසඞ්ඛාතා මච්චුපාසා පමුච්චති, තං මච්චුපාසප්පමොචනං පුච්ඡාමාති. ඉමං ගාථං හෙමවතො සාතාගිරඤ්ච සාතාගිරපරිසඤ්ච අත්තනො පරිසඤ්ච සන්ධාය ආහ.

๑๖๘. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เหมวตยักษ์ปรารถนาจะฟังธรรมในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น จึงได้กล่าวคาถานี้อีกว่า "สีหํเวกจรํ" เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้: บทว่า สีหํ วา ความว่า ผู้เสมอด้วยพญาราชสีห์มีขนสร้อยคอ เพราะอรรถว่าใครๆ เข้าไปเบียดเบียนได้ยาก เพราะอรรถว่าทรงอดทนได้ และเพราะอรรถว่าไม่มีภัย บุคคลชื่อว่ามีตัณหาเป็นเพื่อนสองด้วยตัณหาใด เพราะไม่มีตัณหานั้น จึงชื่อว่า "เอกจร" (ผู้เที่ยวไปผู้เดียว) อีกอย่างหนึ่ง แม้เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่ทรงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน จึงชื่อว่า "เอกจร" พึงเห็นอรรถแห่งบทนั้นๆ ในที่นี้ แม้ตามนัยที่กล่าวไว้ในขัคควิสาณสูตร บทว่า นาคํ ความว่า ผู้ไม่ไปสู่ภพใหม่อีก คือไม่กลับมา อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่านาค แม้เพราะไม่ทำความชั่ว ชื่อว่านาค แม้เพราะมีกำลังมาก (ซึ่งพระองค์ผู้เป็น) นาคนั้น บทว่า กาเมสุ อนเปกฺขินํ ความว่า ผู้ไม่ทรงอาลัยในกามทั้งสอง (วัตถุกามและกิเลสกาม) เพราะไม่มีฉันทราคะ บทว่า อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉาม มจฺจุปาสปฺปโมจนํ ความว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระมหาสีผู้มีพระรูปเช่นนั้นแล้ว จักทูลถามถึงพระนิพพานอันเป็นเครื่องเปลื้องจากบ่วงแห่งมัจจุ คือวัฏฏะในภูมิ ๓ หรือว่า บ่วงแห่งมัจจุอันได้แก่ทุกขสมุทัย ย่อมหลุดพ้นได้ด้วยอุบายใด ข้าพเจ้าทั้งหลายจักทูลถามถึงอุบายเครื่องเปลื้องจากบ่วงแห่งมัจจุนั้น เหมวตยักษ์กล่าวคาถานี้หมายถึงสาตาคิรยักษ์ สาตาคิรยักษ์พร้อมทั้งบริษัท และบริษัทของตน

තෙන ඛො පන සමයෙන ආසාළ්හීනක්ඛත්තං ඝොසිතං අහොසි. අථ සමන්තතො අලඞ්කතපටියත්තෙ දෙවනගරෙ සිරිං පච්චනුභොන්තී විය රාජගහෙ කාළී නාම කුරරඝරිකා උපාසිකා පාසාදමාරුය්හ සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ගබ්භපරිස්සමං විනොදෙන්තී සවාතප්පදෙසෙ උතුග්ගහණත්ථං ඨිතා තෙසං යක්ඛසෙනාපතීනං තං බුද්ධගුණපටිසංයුත්තං කථං ආදිමජ්ඣපරියොසානතො අස්සොසි. සුත්වා ච ‘‘එවං විවිධගුණසමන්නාගතා බුද්ධා’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං උප්පාදෙත්වා තාය නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා තත්ථෙව ඨිතා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. තතො එව භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවිකානං උපාසිකානං අනුස්සවප්පසන්නානං, යදිදං කාළී උපාසිකා කුරරඝරිකා’’ති (අ. නි. 1.267) එතදග්ගෙ ඨපිතා.

ก็ในสมัยนั้น นักขัตฤกษ์ในเดือนอาสาฬหะได้ถูกประกาศขึ้น ครั้งนั้น ในกรุงราชคฤห์ ซึ่งประดับประดาตกแต่งไว้โดยรอบราวกับเทวนครที่กำลังเสวยสิริสมบัติ อุบาสิกาชื่อว่ากาฬี ผู้เป็นธิดาในตระกูลกุรรฆระ ได้ขึ้นสู่ปราสาท เปิดสีหบัญชร ยืนอยู่ที่ที่มีลมพัดเพื่อรับลมและบรรเทาความอึดอัดในห้อง ได้ฟังถ้อยคำของเสนายักษ์เหล่านั้นซึ่งประกอบด้วยพระพุทธคุณ ตั้งแต่ต้น ท่ามกลาง จนถึงที่สุด ครั้นฟังแล้ว นางคิดว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงประกอบด้วยคุณนานัปการอย่างนี้หนอ" จึงยังปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ให้เกิดขึ้น แล้วข่มนิวรณ์ทั้งหลายไว้ได้ด้วยปีตินั้น ยืนอยู่ที่นั่นเอง ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งเธอไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวิกาอุบาสิกาของเราผู้เลื่อมใสเพราะได้ฟังตามกันมา กาฬีอุบาสิกาธิดาแห่งตระกูลกุรรฆระนี้ เป็นเลิศ"

169. තෙපි යක්ඛසෙනාපතයො සහස්සයක්ඛපරිවාරා මජ්ඣිමයාමසමයෙ ඉසිපතනං පත්වා, ධම්මචක්කප්පවත්තිතපල්ලඞ්කෙනෙව නිසින්නං භගවන්තං උපසඞ්කම්ම වන්දිත්වා, ඉමාය ගාථාය භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඔකාසමකාරයිංසු ‘‘අක්ඛාතාරං පවත්තාර’’න්ති. තස්සත්ථො – ඨපෙත්වා තණ්හං තෙභූමකෙ ධම්මෙ ‘‘ඉදං ඛො පන, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්තිආදිනා (සං. නි. 5.1081; මහාව. 14) නයෙන සච්චානං වවත්ථානකථාය අක්ඛාතාරං, ‘‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං අරියසච්චං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’න්ති මෙ භික්ඛවෙ’’තිආදිනා නයෙන තෙසු කිච්චඤාණකතඤාණප්පවත්තනෙන පවත්තාරං. යෙ වා ධම්මා යථා වොහරිතබ්බා, තෙසු තථා [Pg.206] වොහාරකථනෙන අක්ඛාතාරං, තෙසංයෙව ධම්මානං සත්තානුරූපතො පවත්තාරං. උග්ඝටිතඤ්ඤුවිපඤ්චිතඤ්ඤූනං වා දෙසනාය අක්ඛාතාරං, නෙය්‍යානං පටිපාදනෙන පවත්තාරං. උද්දෙසෙන වා අක්ඛාතාරං, විභඞ්ගෙන තෙහි තෙහි පකාරෙහි වචනතො පවත්තාරං. බොධිපක්ඛියානං වා සලක්ඛණකථනෙන අක්ඛාතාරං, සත්තානං චිත්තසන්තානෙ පවත්තනෙන පවත්තාරං. සඞ්ඛෙපතො වා තීහි පරිවට්ටෙහි සච්චානං කථනෙන අක්ඛාතාරං, විත්ථාරතො පවත්තාරං. ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මො, තං ධම්මං පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්ති (පටි. ම. 2.40) එවමාදිනා පටිසම්භිදානයෙන විත්ථාරිතස්ස ධම්මචක්කස්ස පවත්තනතො පවත්තාරං.

๑๖๙. แม้เสนายักษ์เหล่านั้น มีบริวารเป็นยักษ์หนึ่งพันตน ถึงป่าอิสิปตนะในสมัยมัชฌิมยาม เข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ทรงประกาศธรรมจักรนั่นเอง แล้วสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถานี้ และได้กระทำการขอโอกาส (เพื่อทูลถาม) ด้วยบทคาถาว่า "อักขาตารํ ปวัตตารํ" อรรถแห่งบทนั้นมีดังนี้: ชื่อว่า "อักขาตา" (ผู้บอก) เพราะทรงแสดงธรรมในภูมิ ๓ เว้นตัณหา ด้วยการตรัสจำแนกสัจจะทั้งหลาย โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัจคือทุกข์นี้แล" ชื่อว่า "ปวัตตา" (ผู้ให้เป็นไป) เพราะทรงให้กิจจญาณและกตญาณเป็นไปในสัจจะเหล่านั้น โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัจคือทุกข์นั้นแล อันเราพึงกำหนดรู้" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใดพึงถูกเรียกขานอย่างไร ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะตรัสบอกโวหารในธรรมเหล่านั้นอย่างนั้น และชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นไปตามสมควรแก่สัตว์ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะทรงแสดงธรรมแก่บุคคลประเภทอุคฆฏิตัญญูและวิปัญจิตัญญู ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้บุคคลประเภทเนยยะปฏิบัติ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะทรงแสดงโดยย่อ (อุเทศ) ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้เป็นไปโดยพิสดาร (วิภังค์) ตามนัยแห่งอาการนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะตรัสบอกโพธิปักขิยธรรมพร้อมทั้งลักษณะ ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้เกิดขึ้นในจิตสันดานของสัตว์ทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะตรัสบอกสัจจะโดยย่อด้วยปริวัฏ ๓ ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้เป็นไปโดยพิสดาร ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงยังธรรมจักรที่ทรงขยายความไว้โดยนัยแห่งปฏิสัมภิทาเป็นต้นว่า "สัทธินทรีย์เป็นธรรม พระองค์ทรงยังธรรมนั้นให้เป็นไป เหตุนั้นจึงชื่อว่าธรรมจักร" ให้เป็นไป

සබ්බධම්මානන්ති චතුභූමකධම්මානං. පාරගුන්ති ඡහාකාරෙහි පාරං ගතං අභිඤ්ඤාය, පරිඤ්ඤාය, පහානෙන, භාවනාය, සච්ඡිකිරියාය, සමාපත්තියා. සො හි භගවා සබ්බධම්මෙ අභිජානන්තො ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පරිජානන්තො ගතොති පරිඤ්ඤාපාරගූ, සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො ගතොති පහානපාරගූ, චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙන්තො ගතොති භාවනාපාරගූ, නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො ගතොති සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සබ්බා සමාපත්තියො සමාපජ්ජන්තො ගතොති සමාපත්තිපාරගූ. එවං සබ්බධම්මානං පාරගුං. බුද්ධං වෙරභයාතීතන්ති අඤ්ඤාණසයනතො පටිබුද්ධත්තා බුද්ධං, සබ්බෙන වා සරණවණ්ණනායං වුත්තෙනත්ථෙන බුද්ධං, පඤ්චවෙරභයානං අතීතත්තා වෙරභයාතීතං. එවං භගවන්තං අතිත්ථවන්තා ‘‘මයං පුච්ඡාම ගොතම’’න්ති ඔකාසමකාරයිංසු.

บทว่า สพฺพธมฺมานํ ได้แก่ แห่งธรรมใน ๔ ภูมิ บทว่า ปารคู ได้แก่ ผู้ถึงฝั่ง (คือที่สุด) ด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ ด้วยอภิญญา (การรู้ยิ่ง) ด้วยปริญญา (การกำหนดรู้) ด้วยปหานะ (การละ) ด้วยภาวนา (การเจริญ) ด้วยสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้ง) และด้วยสมาบัติ (การเข้าสมาบัติ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อภิญญาปารคู", ทรงกำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ แล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปริญญาปารคู", ทรงละกิเลสทั้งปวงแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปหานปารคู", ทรงเจริญมรรค ๔ แล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ภาวนาปารคู", ทรงกระทำนิโรธให้แจ้งแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สัจฉิกิริยาปารคู", ทรงเข้าสมาบัติทั้งปวงแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สมาปัตติปารคู" (ซึ่งพระองค์) ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวงอย่างนี้ บทว่า พุทฺธํ เวรภยาตีตํ ความว่า ชื่อว่า "พุทธะ" เพราะทรงตื่นแล้วจากการหลับคืออวิชชา หรือชื่อว่า "พุทธะ" ด้วยอรรถที่กล่าวไว้ในการพรรณนาสรณะโดยทั้งสิ้น ชื่อว่า "เวรภยาตีตะ" เพราะทรงล่วงพ้นเวรภัย ๕ ประการ ยักษ์เหล่านั้นสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างยิ่งอยู่อย่างนี้ ได้กระทำการขอโอกาส (เพื่อทูลถาม) ว่า "ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ทั้งหลายขอทูลถาม"

170. අථ නෙසං යක්ඛානං තෙජෙන ච පඤ්ඤාය ච අග්ගො හෙමවතො යථාධිප්පෙතං පුච්ඡිතබ්බං පුච්ඡන්තො ‘‘කිස්මිං ලොකො’’ති ඉමං ගාථමාහ. තස්සාදිපාදෙ කිස්මින්ති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මවචනං, කිස්මිං උප්පන්නෙ ලොකො සමුප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. සත්තලොකසඞ්ඛාරලොකෙ සන්ධාය පුච්ඡති. කිස්මිං කුබ්බති සන්ථවන්ති අහන්ති වා මමන්ති වා තණ්හාදිට්ඨිසන්ථවං කිස්මිං කුබ්බති, අධිකරණත්ථෙ භුම්මවචනං. කිස්ස ලොකොති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, කිං උපාදාය ලොකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. කිස්මිං ලොකොති භාවෙනභාවලක්ඛණකාරණත්ථෙසු භුම්මවචනං. කිස්මිං සති කෙන කාරණෙන ලොකො විහඤ්ඤති පීළීයති බාධීයතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො.

๑๗๐. ครั้งนั้น เหมวตยักษ์ผู้เป็นใหญ่กว่ายักษ์เหล่านั้นด้วยเดชและด้วยปัญญา เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ควรถามตามความประสงค์ จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า “กิสฺมึ โลโก” เป็นต้น ในบาทแรกแห่งคาถานั้น บทว่า กิสฺมึ เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถภาเวนภาวลักขณะ อธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออะไรเกิดขึ้น โลกจึงเกิดขึ้นพร้อม ท่านถามหมายถึงสัตวโลกและสังขารโลก (ในบทว่า) กิสฺมึ กุพฺพติ สนฺถวํ (แปลว่า) ย่อมกระทำความสนิทสนมคือตัณหาและทิฏฐิว่า “เรา” หรือ “ของเรา” ในอะไร, เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถอธิกรณะ (ในบทว่า) กิสฺส โลโก เป็นสามีวิภัตติ ในอรรถอุปโยคะ อธิบายในที่นี้ว่า อาศัยอะไร จึงถึงการนับว่า “โลก” (ในบทว่า) กิสฺมึ โลโก เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถภาเวนภาวลักขณะและในอรรถเหตุ อธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออะไรมีอยู่ หรือเพราะเหตุอะไร โลกจึงเดือดร้อน ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้น

171. අථ [Pg.207] භගවා යස්මා ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු උප්පන්නෙසු සත්තලොකො ච ධනධඤ්ඤාදිවසෙන සඞ්ඛාරලොකො ච උප්පන්නො හොති, යස්මා චෙත්ථ සත්තලොකො තෙස්වෙව ඡසු දුවිධම්පි සන්ථවං කරොති. චක්ඛායතනං වා හි ‘‘අහං මම’’න්ති ගණ්හාති අවසෙසෙසු වා අඤ්ඤතරං. යථාහ – ‘‘චක්ඛු අත්තාති යො වදෙය්‍ය, තං න උපපජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 3.422). යස්මා ච එතානියෙව ඡ උපාදාය දුවිධොපි ලොකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, යස්මා ච තෙස්වෙව ඡසු සති සත්තලොකො දුක්ඛපාතුභාවෙන විහඤ්ඤති. යථාහ –

๑๗๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค (ทรงมีพระดำริว่า) เพราะว่าเมื่ออายตนะภายในและภายนอก ๖ เกิดขึ้นแล้ว สัตวโลกและสังขารโลกโดยเป็นต้นว่าทรัพย์และข้าวเปลือกย่อมเกิดขึ้น และเพราะว่าในโลกทั้งสองนั้น สัตวโลกย่อมกระทำความสนิทสนมแม้ทั้งสองอย่างในอายตนะ ๖ เหล่านั้นนั่นเอง จริงอยู่ เขาย่อมยึดถือจักขายตนะบ้าง หรืออายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอายตนะที่เหลือบ้างว่า “เรา” “ของเรา” ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า “ผู้ใดพึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา คำของผู้นั้นย่อมไม่สมเหตุสมผล” เป็นต้น และเพราะว่าอาศัยอายตนะ ๖ เหล่านี้เท่านั้น โลกแม้ทั้งสองอย่างจึงถึงการนับว่า “โลก” และเพราะว่าเมื่ออายตนะ ๖ เหล่านั้นนั่นเองมีอยู่ สัตวโลกย่อมเดือดร้อนเพราะความปรากฏขึ้นแห่งทุกข์ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘හත්ථෙසු, භික්ඛවෙ, සති ආදානනික්ඛෙපනං හොති, පාදෙසු සති අභික්කමපටික්කමො හොති, පබ්බෙසු සති සමිඤ්ජනපසාරණං හොති, කුච්ඡිස්මිං සති ජිඝච්ඡාපිපාසා හොති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුස්මිං සති චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්තිආදි (සං. නි. 4.237).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือมีอยู่ การหยิบและการวางย่อมมี เมื่อเท้ามีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับย่อมมี เมื่อข้อต่อมีอยู่ การคู้เข้าและการเหยียดออกย่อมมี เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายย่อมมี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อจักษุมีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น

තථා තෙසු ආධාරභූතෙසු පටිහතො සඞ්ඛාරලොකො විහඤ්ඤති. යථාහ –

ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่ออายตนะเหล่านั้นเป็นที่ตั้ง สังขารโลกอันกระทบแล้วย่อมเดือดร้อน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘චක්ඛුස්මිං අනිදස්සනෙ සප්පටිඝෙ පටිහඤ්ඤි වා’’ඉති (ධ. ස. 597-8) ච.

“ในจักษุอันไม่เห็นแต่กระทบได้ ย่อมกระทบ” ดังนี้ด้วย

‘‘චක්ඛු, භික්ඛවෙ, පටිහඤ්ඤති මනාපාමනාපෙසු රූපෙසූ’’ති (සං. නි. 4.238) එවමාදි.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุย่อมกระทบในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ” เป็นต้นดังนี้

තථා තෙහියෙව කාරණභූතෙහි දුවිධොපි ලොකො විහඤ්ඤති. යථාහ –

ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอายตนะเหล่านั้นนั่นเองเป็นเหตุ โลกแม้ทั้งสองอย่างย่อมเดือดร้อน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘චක්ඛු විහඤ්ඤති මනාපාමනාපෙසු රූපෙසූ’’ති (සං. නි. 4.238) ච.

“จักษุย่อมเดือดร้อนในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ” ดังนี้ด้วย

‘‘චක්ඛු, භික්ඛවෙ, ආදිත්තං, රූපා ආදිත්තා. කෙන ආදිත්තං? රාගග්ගිනා’’ති (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) එවමාදි.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร ร้อนเพราะไฟคือราคะ” เป็นต้นดังนี้

තස්මා ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනවසෙන තං පුච්ඡං විස්සජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො’’ති.

เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหานั้นโดยนัยแห่งอายตนะภายในและภายนอก ๖ จึงตรัสว่า “โลกเกิดขึ้นในอายตนะ ๖”

172. අථ සො යක්ඛො අත්තනා වට්ටවසෙන පුට්ඨපඤ්හං භගවතා ද්වාදසායතනවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා විස්සජ්ජිතං න සුට්ඨු උපලක්ඛෙත්වා තඤ්ච අත්ථං [Pg.208] තප්පටිපක්ඛඤ්ච ඤාතුකාමො සඞ්ඛෙපෙනෙව වට්ටවිවට්ටං පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කතමං ත’’න්ති. තත්ථ උපාදාතබ්බට්ඨෙන උපාදානං, දුක්ඛසච්චස්සෙතං අධිවචනං. යත්ථ ලොකො විහඤ්ඤතීති ‘‘ඡසු ලොකො විහඤ්ඤතී’’ති එවං භගවතා යත්ථ ඡබ්බිධෙ උපාදානෙ ලොකො විහඤ්ඤතීති වුත්තො, තං කතමං උපාදානන්ති? එවං උපඩ්ඪගාථාය සරූපෙනෙව දුක්ඛසච්චං පුච්ඡි. සමුදයසච්චං පන තස්ස කාරණභාවෙන ගහිතමෙව හොති. නිය්‍යානං පුච්ඡිතොති ඉමාය පන උපඩ්ඪගාථාය මග්ගසච්චං පුච්ඡි. මග්ගසච්චෙන හි අරියසාවකො දුක්ඛං පරිජානන්තො, සමුදයං පජහන්තො, නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගං භාවෙන්තො ලොකම්හා නිය්‍යාති, තස්මා නිය්‍යානන්ති වුච්චති. කථන්ති කෙන පකාරෙන. දුක්ඛා පමුච්චතීති ‘‘උපාදාන’’න්ති වුත්තා වට්ටදුක්ඛා පමොක්ඛං පාපුණාති. එවමෙත්ථ සරූපෙනෙව මග්ගසච්චං පුච්ඡි, නිරොධසච්චං පන තස්ස විසයභාවෙන ගහිතමෙව හොති.

๑๗๒. ครั้งนั้น ยักษ์นั้นไม่เข้าใจแจ่มแจ้งซึ่งคำวิสัชนาแห่งปัญหาที่ตนทูลถามโดยนัยแห่งวัฏฏะ อันพระผู้มีพระภาคทรงย่อแล้วโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ จึงเป็นผู้ใคร่จะทราบซึ่งเนื้อความนั้นและเนื้อความที่เป็นปฏิปักษ์ต่อเนื้อความนั้น เมื่อจะทูลถามซึ่งวัฏฏะและวิวัฏฏะโดยย่อนั่นเอง จึงได้ทูลว่า “อะไรเป็นอุปาทานนั้น” ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทาน เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่ควรถือมั่น คำนั้นเป็นชื่อของทุกขสัจจะ (ในบทว่า) ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วอย่างนี้ว่า “โลกเดือดร้อนในอายตนะ ๖” คือ โลกเดือดร้อนในอุปาทาน ๖ อย่างใด อุปาทานนั้นคืออะไร ด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ทูลถามซึ่งทุกขสัจโดยสภาวะนั่นเองด้วยคาถาครึ่งหนึ่ง ส่วนสมุทัยสัจเป็นอันท่านถือเอาแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุของทุกขสัจนั้น ส่วนด้วยคาถาครึ่งนี้ว่า นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต ท่านได้ทูลถามซึ่งมรรคสัจ จริงอยู่ พระอริยสาวกย่อมออกจากโลกด้วยมรรคสัจ คือเมื่อกำหนดรู้ซึ่งทุกข์ ละซึ่งสมุทัย กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ เจริญซึ่งมรรค เพราะเหตุนั้น (มรรค) จึงเรียกว่านิยยานะ (ทางออก) บทว่า กถํ คือ โดยประการอะไร (ในบทว่า) ทุกฺขา ปมุจฺจติ คือ ย่อมถึงซึ่งความหลุดพ้นจากวัฏทุกข์ที่เรียกว่า “อุปาทาน” ในคาถานี้อย่างนี้ ท่านได้ทูลถามซึ่งมรรคสัจโดยสภาวะนั่นเอง ส่วนนิโรธสัจเป็นอันท่านถือเอาแล้วนั่นเองโดยความเป็นอารมณ์ของมรรคสัจนั้น

173. එවං යක්ඛෙන සරූපෙන දස්සෙත්වා ච අදස්සෙත්වා ච චතුසච්චවසෙන පඤ්හං පුට්ඨො භගවා තෙනෙව නයෙන විස්සජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ච කාමගුණා’’ති. තත්ථ පඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතගොචරග්ගහණෙන තග්ගොචරානි පඤ්චායතනානි ගහිතානෙව හොන්ති. මනො ඡට්ඨො එතෙසන්ති මනොඡට්ඨා. පවෙදිතාති පකාසිතා. එත්ථ අජ්ඣත්තිකෙසු ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස ගහණෙන තස්ස විසයභූතං ධම්මායතනං ගහිතමෙව හොති. එවං ‘‘කතමං තං උපාදාන’’න්ති ඉමං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො පුනපි ද්වාදසායතනානං වසෙනෙව දුක්ඛසච්චං පකාසෙසි. මනොගහණෙන වා සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං ගහිතත්තා තාසු පුරිමපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුග්ගහණෙන තාසං වත්ථූනි පඤ්ච චක්ඛාදීනි ආයතනානි, මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුග්ගහණෙන තාසං වත්ථුගොචරභෙදං ධම්මායතනං ගහිතමෙවාති එවම්පි ද්වාදසායතනවසෙන දුක්ඛසච්චං පකාසෙසි. ලොකුත්තරමනායතනධම්මායතනෙකදෙසො පනෙත්ථ යත්ථ ලොකො විහඤ්ඤති, තං සන්ධාය නිද්දිට්ඨත්තා න සඞ්ගය්හති.

๑๗๓. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้อันยักษ์ทูลถามปัญหาโดยนัยแห่งสัจจะ ๔ ซึ่งยักษ์แสดงโดยสภาวะบ้าง ไม่แสดงโดยสภาวะบ้าง เมื่อจะทรงวิสัชนาโดยนัยนั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า “ปัญจกามคุณา” ในบทเหล่านั้น ด้วยการถือเอาโคจรที่เรียกว่ากามคุณ ๕ อายตนะ ๕ อันมีกามคุณ ๕ นั้นเป็นโคจร เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเอง (บทว่า มโนฉฏฺฐา คือ) มนะเป็นที่ ๖ ของธรรมเหล่านั้น (บทว่า) ปเวทิตา คือ อันเราประกาศแล้ว ในบทว่า มโนฉฏฺฐา นั้น ด้วยการถือเอามนายตนะที่ ๖ ในบรรดาอายตนะภายใน ธัมมายตนะอันเป็นวิสัยของมนายตนะนั้น เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงวิสัชนาปัญหานี้ว่า “อะไรเป็นอุปาทานนั้น” แม้อีก ก็ทรงประกาศซึ่งทุกขสัจโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอามนะ เพราะทรงถือเอาแล้วซึ่งวิญญาณธาตุ ๗ ในวิญญาณธาตุเหล่านั้น ด้วยการถือเอาปัญจวิญญาณธาตุเบื้องต้น เป็นอันทรงถือเอาแล้วซึ่งวัตถุของวิญญาณธาตุเหล่านั้น คืออายตนะ ๕ มีจักษุเป็นต้น ด้วยการถือเอามโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเองซึ่งธัมมายตนะอันเป็นวัตถุและโคจรที่ไม่ต่างกันของธาตุทั้งสองนั้น แม้โดยนัยอย่างนี้ ก็ทรงประกาศซึ่งทุกขสัจโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ ในบทว่า ปัญจกามคุณา นี้ ส่วนหนึ่งแห่งโลกุตตรมนายตนะและธัมมายตนะไม่นับเข้าด้วย เพราะทรงแสดงไว้แล้วหมายถึงปัญหานั้น (ในบทว่า) ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ

එත්ථ ඡන්දං විරාජෙත්වාති එත්ථ ද්වාදසායතනභෙදෙ දුක්ඛසච්චෙ තානෙවායතනානි ඛන්ධතො ධාතුතො නාමරූපතොති තථා තථා වවත්ථපෙත්වා, තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා, විපස්සන්තො අරහත්තමග්ගපරියොසානාය විපස්සනාය තණ්හාසඞ්ඛාතං ඡන්දං සබ්බසො විරාජෙත්වා විනෙත්වා විද්ධංසෙත්වාති අත්ථො. එවං දුක්ඛා පමුච්චතීති ඉමිනා පකාරෙන එතස්මා [Pg.209] වට්ටදුක්ඛා පමුච්චතීති. එවමිමාය උපඩ්ඪගාථාය ‘‘නිය්‍යානං පුච්ඡිතො බ්‍රූහි, කථං දුක්ඛා පමුච්චතී’’ති අයං පඤ්හො විස්සජ්ජිතො හොති, මග්ගසච්චඤ්ච පකාසිතං සමුදයනිරොධසච්චානි පනෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව සඞ්ගහිතත්තා පකාසිතානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. උපඩ්ඪගාථාය වා දුක්ඛසච්චං, ඡන්දෙන සමුදයසච්චං, ‘‘විරාජෙත්වා’’ති එත්ථ විරාගෙන නිරොධසච්චං, ‘‘විරාගාවිමුච්චතී’’ති වචනතො වා මග්ගසච්චං. ‘‘එව’’න්ති උපායනිදස්සනෙන මග්ගසච්චං, දුක්ඛනිරොධන්ති වචනතො වා. ‘‘දුක්ඛා පමුච්චතී’’ති දුක්ඛපමොක්ඛෙන නිරොධසච්චන්ති එවමෙත්ථ චත්තාරි සච්චානි පකාසිතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බානි.

ในคาถานี้ ในบทว่า ฉนฺทํ วิราเชตฺวา มีอรรถาธิบายว่า ในทุกขสัจจะอันมีอายตนะ ๑๒ เป็นประเภท กำหนดอายตนะเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นขันธ์ โดยความเป็นธาตุ โดยความเป็นนามรูป อย่างนั้นๆ แล้ว ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ เมื่อเจริญวิปัสสนาอยู่ ด้วยวิปัสสนาอันมีอรหัตตมรรคเป็นที่สุด พึงยังฉันทะอันได้ชื่อว่าตัณหา ให้ปราศจากความกำหนัด นำออกไป ทำลายเสียโดยสิ้นเชิง นี้เป็นเนื้อความ บทว่า เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ ความว่า ย่อมหลุดพ้นจากวัฏทุกข์นี้โดยประการนี้ ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาว่า “นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ” (ข้าพเจ้าทูลถามถึงทางออก ขอพระองค์ตรัสบอกเถิดว่า บุคคลจะพ้นจากทุกข์ได้อย่างไร) นี้ เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาแล้วด้วยกึ่งคาถานี้ และมรรคสัจจะก็เป็นอันทรงแสดงแล้ว ส่วนสมุทยสัจและนิโรธสัจ พึงทราบว่า เป็นอันทรงแสดงแล้วเหมือนกันในคาถานี้ เพราะสงเคราะห์เข้าด้วยนัยที่ตรัสไว้ในคาถาก่อนนั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง ทุกขสัจจะทรงแสดงด้วยกึ่งคาถา สมุทยสัจจะทรงแสดงด้วยศัพท์ว่า ฉันทะ นิโรธสัจจะทรงแสดงด้วยวิราคะในบทว่า วิราเชตฺวา หรืออีกนัยหนึ่ง มรรคสัจจะทรงแสดงตามนัยว่า “วิราคา วิมุจฺจติ” (ย่อมหลุดพ้นเพราะคลายกำหนัด) มรรคสัจจะทรงแสดงด้วยการชี้แนะอุบายว่า เอวํ หรือตามนัยว่า ทุกฺขนิโรธํ (ความดับทุกข์) ในบทว่า ทุกฺขา ปมุจฺจติ นิโรธสัจจะทรงแสดงด้วยการหลุดพ้นจากทุกข์ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า สัจจะ ๔ เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วในคาถานี้

174. එවං චතුසච්චගබ්භාය ගාථාය ලක්ඛණතො නිය්‍යානං පකාසෙත්වා පුන තදෙව සකෙන නිරුත්තාභිලාපෙන නිගමෙන්තො ආහ ‘‘එතං ලොකස්ස නිය්‍යාන’’න්ති. එත්ථ එතන්ති පුබ්බෙ වුත්තස්ස නිද්දෙසො, ලොකස්සාති තෙධාතුකලොකස්ස. යථාතථන්ති අවිපරීතං. එතං වො අහමක්ඛාමීති සචෙපි මං සහස්සක්ඛත්තුං පුච්ඡෙය්‍යාථ, එතං වො අහමක්ඛාමි, න අඤ්ඤං. කස්මා? යස්මා එවං දුක්ඛා පමුච්චති, න අඤ්ඤථාති අධිප්පායො. අථ වා එතෙන නිය්‍යානෙන එකද්වත්තික්ඛතුං නිග්ගතානම්පි එතං වො අහමක්ඛාමි, උපරිවිසෙසාධිගමායපි එතදෙව අහමක්ඛාමීති අත්ථො. කස්මා? යස්මා එවං දුක්ඛා පමුච්චති අසෙසනිස්සෙසාති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ද්වෙපි යක්ඛසෙනාපතයො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු සද්ධිං යක්ඛසහස්සෙන.

๑๗๔. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงนิยยานธรรมโดยลักษณะด้วยคาถาอันเป็นที่ตั้งแห่งสัจจะ ๔ แล้ว เมื่อจะทรงสรุปความซึ่งนิยยานธรรมนั้นนั่นแหละอีก ด้วยถ้อยคำที่เป็นนิรุตติของพระองค์เอง จึงตรัสว่า “เอตํ โลกสฺส นิยฺยานํ” (นี้เป็นทางออกแห่งโลก) ในบทเหล่านั้น บทว่า เอตํ เป็นการระบุถึงสิ่งที่ตรัสไว้แล้วในก่อน บทว่า โลกสฺส คือ แห่งโลกคือไตรธาตุ บทว่า ยถาตถํ คือ ไม่วิปริต บทว่า เอตํ โว อหมกฺขามิ ความว่า ถึงแม้พวกท่านจะพึงทูลถามเราตั้งพันครั้ง เราก็จะบอกแก่พวกท่านอย่างนี้ จะไม่บอกอย่างอื่นเลย อธิบายว่า เพราะเหตุไร เพราะว่า บุคคลย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ได้ด้วยอาการอย่างนี้ ไม่ใช่ด้วยอาการอย่างอื่น หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถว่า ถึงแม้บุคคลจะพ้นไปได้ด้วยนิยยานธรรมนี้ครั้งหนึ่ง สองครั้ง หรือสามครั้ง เราก็จะบอกแก่พวกท่านอย่างนี้ คือ เราจะบอกอย่างนี้เท่านั้นแม้เพื่อการบรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป เพราะเหตุไร เพราะว่า บุคคลย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ได้ด้วยอาการอย่างนี้โดยไม่มีส่วนเหลือและไม่มีเชื้อเหลือ ดังนี้แล้ว ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผล ในกาลจบเทศนา แม้เสนาบดียักษ์ทั้งสองก็ได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยยักษ์หนึ่งพัน

175. අථ හෙමවතො පකතියාපි ධම්මගරු ඉදානි අරියභූමියං පතිට්ඨාය සුට්ඨුතරං අතිත්තො භගවතො විචිත්‍රපටිභානාය දෙසනාය භගවන්තං සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමිං පුච්ඡන්තො ‘‘කො සූධ තරතී’’ති ගාථමභාසි. තත්ථ කො සූධ තරති ඔඝන්ති ඉමිනා චතුරොඝං කො තරතීති සෙක්ඛභූමිං පුච්ඡති අවිසෙසෙන. යස්මා අණ්ණවන්ති න විත්ථතමත්තං නාපි ගම්භීරමත්තං අපිච පන යං විත්ථතතරඤ්ච ගම්භීරතරඤ්ච, තං වුච්චති. තාදිසො ච සංසාරණ්ණවො. අයඤ්හි සමන්තතො පරියන්තාභාවෙන විත්ථතො, හෙට්ඨා පතිට්ඨාභාවෙන උපරි ආලම්බනාභාවෙන ච ගම්භීරො, තස්මා ‘‘කො ඉධ තරති අණ්ණවං, තස්මිඤ්ච අප්පතිට්ඨෙ අනාලම්බෙ ගම්භීරෙ අණ්ණවෙ කො න සීදතී’’ති අසෙක්ඛභූමිං පුච්ඡති.

๑๗๕. ลำดับนั้น เฮมวตยักษ์ แม้โดยปกติก็เป็นผู้เคารพในธรรมอยู่แล้ว บัดนี้ได้ดำรงอยู่ในอริยภูมิแล้ว จึงยังไม่เพียงพออย่างยิ่ง เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงเสขภูมิและอเสขภูมิ อันเนื่องมาจากเทศนาอันมีปฏิภาณวิจิตรของพระผู้มีพระภาค จึงได้กล่าวคาถาว่า “โก สูธ ตรตี” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า โก สูธ ตรติ โอฆํ นี้ ท่านทูลถามถึงเสขภูมิโดยไม่เจาะจงว่า ใครหนอในโลกนี้ย่อมข้ามโอฆะ ๔ ได้ เพราะคำว่า อณฺณวํ (ห้วงน้ำ) มิได้หมายเพียงความกว้างหรือความลึกเท่านั้น แต่หมายถึงสิ่งที่กว้างกว่าและลึกกว่านั้น ซึ่งก็คือสังสารวัฏอันเปรียบดังห้วงน้ำใหญ่นั่นเอง จริงอยู่ สังสารวัฏนี้ชื่อว่ากว้าง เพราะไม่มีที่สุดโดยรอบ ชื่อว่าลึก เพราะไม่มีที่ตั้งในเบื้องต่ำและไม่มีที่ยึดเหนี่ยวในเบื้องบน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทูลถามถึงอเสขภูมิว่า “ใครหนอในโลกนี้ย่อมข้ามห้วงน้ำได้ และใครย่อมไม่จมลงในห้วงน้ำนั้นอันไม่มีที่เหยียบ ไม่มีที่ยึดเหนี่ยว และลึก”

176. අථ [Pg.210] භගවා යො භික්ඛු ජීවිතහෙතුපි වීතික්කමං අකරොන්තො සබ්බදා සීලසම්පන්නො ලොකියලොකුත්තරාය ච පඤ්ඤාය පඤ්ඤවා, උපචාරප්පනාසමාධිනා ඉරියාපථහෙට්ඨිමමග්ගඵලෙහි ච සුසමාහිතො, තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනාය නියකජ්ඣත්තචින්තනසීලො, සාතච්චකිරියාවහාය අප්පමාදසතියා ච සමන්නාගතො. යස්මා සො චතුත්ථෙන මග්ගෙන ඉමං සුදුත්තරං ඔඝං අනවසෙසං තරති, තස්මා සෙක්ඛභූමිං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘සබ්බදා සීලසම්පන්නො’’ති ඉමං තිසික්ඛාගබ්භං ගාථමාහ. එත්ථ හි සීලසම්පදාය අධිසීලසික්ඛා, සතිසමාධීහි අධිචිත්තසික්ඛා, අජ්ඣත්තචින්තිතාපඤ්ඤාහි අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති තිස්සො සික්ඛා සඋපකාරා සානිසංසා ච වුත්තා. උපකාරො හි සික්ඛානං ලොකියපඤ්ඤා සති ච, අනිසංසො සාමඤ්ඤඵලානීති.

๑๗๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุใด แม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่ทำการล่วงละเมิด เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลทุกเมื่อ เป็นผู้มีปัญญาด้วยปัญญาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีจิตตั้งมั่นดีด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ และด้วยอิริยาบถ มรรคเบื้องต่ำและผลเบื้องต่ำ มีปกติพิจารณาธรรมภายในตนโดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ด้วยวิปัสสนา ประกอบด้วยสติอันไม่ประมาทอันนำมาซึ่งการกระทำที่ต่อเนื่อง เพราะเหตุที่ภิกษุนั้นย่อมข้ามโอฆะอันข้ามได้ยากยิ่งนี้ได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยมรรคที่ ๔ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาเสขภูมิ จึงตรัสคาถานี้อันเป็นที่ตั้งแห่งสิกขา ๓ ว่า “สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน” เป็นต้น จริงอยู่ ในบทนี้ อธิสีลสิกขากล่าวไว้ด้วยศีลสัมปทา อธิจิตตสิกขากล่าวไว้ด้วยสติและสมาธิ อธิปัญญาสิกขากล่าวไว้ด้วยปัญญาที่เกิดจากการพิจารณาภายในตน ด้วยประการฉะนี้ สิกขา ๓ พร้อมทั้งธรรมที่เป็นอุปการะและอานิสงส์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอุปการะแก่สิกขาทั้งหลายคือโลกิยปัญญาและสติ ส่วนอานิสงส์คือสามัญผลทั้งหลาย

177. එවං පඨමගාථාය සෙක්ඛභූමිං දස්සෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං දස්සෙන්තො දුතියගාථමාහ. තස්සත්ථො විරතො කාමසඤ්ඤායාති යා කාචි කාමසඤ්ඤා, තතො සබ්බතො චතුත්ථමග්ගසම්පයුත්තාය සමුච්ඡෙදවිරතියා විරතො. ‘‘විරත්තො’’තිපි පාඨො. තදා ‘‘කාමසඤ්ඤායා’’ති භුම්මවචනං හොති, සගාථාවග්ගෙ පන ‘‘කාමසඤ්ඤාසූ’’තිපි (සං. නි. 1.96) පාඨො. චතූහිපි මග්ගෙහි දසන්නං සංයොජනානං අතීතත්තා සබ්බසංයොජනාතිගො, චතුත්ථෙනෙව වා උද්ධම්භාගියසබ්බසංයොජනාතිගො, තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනීතණ්හාසඞ්ඛාතාය නන්දියා තිණ්ණඤ්ච භවානං පරික්ඛීණත්තා නන්දීභවපරික්ඛීණො සො තාදිසො ඛීණාසවො භික්ඛු ගම්භීරෙ සංසාරණ්ණවෙ න සීදති නන්දීපරික්ඛයෙන සඋපාදිසෙසං, භවපරික්ඛයෙන ච අනුපාදිසෙසං නිබ්බානථලං සමාපජ්ජ පරමස්සාසප්පත්තියාති.

๑๗๗. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงเสขภูมิด้วยคาถาแรกแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอเสขภูมิ จึงตรัสคาถาที่สอง อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้ บทว่า วิรโต กามสญฺญาย ความว่า ท่านเป็นผู้เว้นขาดแล้วจากกามสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยประการทั้งปวง ด้วยสมุจเฉทวิรัติอันสัมปยุตด้วยมรรคที่ ๔ ก็มีปาฐะว่า วิรตฺโต บ้าง ในปาฐะนั้น บทว่า กามสญฺญาย เป็นภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) แต่ในสคาถาวรรค มีปาฐะว่า กามสญฺญาสู ก็มี ท่านชื่อว่า สพฺพสํโยชนาติโค เพราะก้าวล่วงสังโยชน์ ๑๐ ได้ด้วยมรรคทั้ง ๔ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อุทธัมภาคิยสัพพสังโยชนาติโค เพราะก้าวล่วงอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหมดได้ด้วยมรรคที่ ๔ เท่านั้น ท่านชื่อว่า นนฺทีภวปริกฺขีโณ เพราะมีนันทิคือตัณหาอันเป็นเครื่องเพลิดเพลินในภพนั้นๆ และภพทั้งสามสิ้นไปแล้ว ภิกษุขีณาสพผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่จมลงในสังสารวัฏอันลึก เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงบรรลุเสาวปาทิเสสนิพพาน และเพราะความสิ้นไปแห่งภพ จึงบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุอันเป็นแดนเกษมอย่างยิ่ง

178. අථ හෙමවතො සහායඤ්ච යක්ඛපරිසඤ්ච ඔලොකෙත්වා පීතිසොමනස්සජාතො ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤ’’න්ති එවමාදීහි ගාථාහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා සබ්බාවතියා පරිසාය සහායෙන ච සද්ධිං අභිවාදෙත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා, අත්තනො වසනට්ඨානං අගමාසි.

๑๗๘. ลำดับนั้น เฮมวตยักษ์แลดูสหายและบริษัทแห่งยักษ์แล้ว เกิดปีติโสมนัส สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า “คมฺภีรปญฺญํ” แล้วถวายบังคมพร้อมกับบริษัททั้งหมดและสหาย กระทำประทักษิณแล้ว ได้ไปยังที่อยู่ของตน

තාසං පන ගාථානං අයං අත්ථවණ්ණනා – ගම්භීරපඤ්ඤන්ති ගම්භීරාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතං. තත්ථ පටිසම්භිදායං වුත්තනයෙන ගම්භීරපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හි තත්ථ [Pg.211] ‘‘ගම්භීරෙසු ඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීරපඤ්ඤා’’තිආදි (පටි. ම. 3.4). නිපුණත්ථදස්සින්ති නිපුණෙහි ඛත්තියපණ්ඩිතාදීහි අභිසඞ්ඛතානං පඤ්හානං අත්ථදස්සිං අත්ථානං වා යානි නිපුණානි කාරණානි දුප්පටිවිජ්ඣානි අඤ්ඤෙහි තෙසං දස්සනෙන නිපුණත්ථදස්සිං. රාගාදිකිඤ්චනාභාවෙන අකිඤ්චනං. දුවිධෙ කාමෙ තිවිධෙ චෙ භවෙ අලග්ගනෙන කාමභවෙ අසත්තං. ඛන්ධාදිභෙදෙසු සබ්බාරම්මණෙසු ඡන්දරාගබන්ධනාභාවෙන සබ්බධි විප්පමුත්තං. දිබ්බෙ පථෙ කමමානන්ති අට්ඨසමාපත්තිභෙදෙ දිබ්බෙ පථෙ සමාපජ්ජනවසෙන චඞ්කමන්තං. තත්ථ කිඤ්චාපි න තාය වෙලාය භගවා දිබ්බෙ පථෙ කමති, අපිච ඛො පුබ්බෙ කමනං උපාදාය කමනසත්තිසබ්භාවෙන තත්ථ ලද්ධවසීභාවතාය එවං වුච්චති. අථ වා යෙ තෙ විසුද්ධිදෙවා අරහන්තො, තෙසං පථෙ සන්තවිහාරෙ කමනෙනාපෙතං වුත්තං. මහන්තානං ගුණානං එසනෙන මහෙසිං.

นี้เป็นอรรถกถาพรรณนาแห่งคาถาทั้งหลายเหล่านั้น บทว่า คมฺภีรปญฺญํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันลึกซึ้ง ในบทนั้น พึงทราบว่าปัญญาอันลึกซึ้งตามนัยที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค จริงอยู่ ในปฏิสัมภิทามรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ทั้งหลายอันลึกซึ้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า คัมภีรปัญญา" เป็นต้น บทว่า นิปุณตฺถทสฺสึ ได้แก่ ผู้ทรงเห็นอรรถแห่งปัญหาทั้งหลายที่กษัตริย์บัณฑิตเป็นต้นผู้ฉลาดได้ตกแต่งไว้ หรือว่า ผู้ทรงเห็นเหตุทั้งหลายอันละเอียดที่ผู้อื่นแทงตลอดได้ยาก ด้วยการเห็นเหตุเหล่านั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถทัสสี ชื่อว่า อกิญจนะ เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า อสัตตะในกามภพ เพราะไม่ติดข้องในกาม ๒ อย่าง และภพ ๓ อย่าง ชื่อว่า สัพพธิ วิปปมุตตะ เพราะไม่มีฉันทราคะเป็นเครื่องผูกพันในอารมณ์ทั้งปวงมีขันธ์เป็นต้น บทว่า ทิพฺเพ ปเถ กมมานํ ได้แก่ ผู้เสด็จจงกรมด้วยการเข้าสมาบัติในทางอันเป็นทิพย์อันมีสมาบัติ ๘ เป็นประเภท ในบทนั้น แม้ว่าในเวลานั้นพระผู้มีพระภาคจะไม่ทรงดำเนินไปในทางอันเป็นทิพย์ แต่ก็ตรัสอย่างนี้โดยอาศัยการดำเนินไปในกาลก่อน เพราะมีสัตติในการดำเนินไป และเพราะความเป็นผู้ได้วสีในทางอันเป็นทิพย์นั้น อีกอย่างหนึ่ง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการดำเนินไปในทางคือสันตวิหารของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นวิสุทธิเทพ ชื่อว่า มเหสี เพราะแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย

179. දුතියගාථාය අපරෙන පරියායෙන ථුති ආරද්ධාති කත්වා පුන නිපුණත්ථදස්සිග්ගහණං නිදස්සෙති. අථ වා නිපුණත්ථෙ දස්සෙතාරන්ති අත්ථො. පඤ්ඤාදදන්ති පඤ්ඤාපටිලාභසංවත්තනිකාය පටිපත්තියා කථනෙන පඤ්ඤාදායකං. කාමාලයෙ අසත්තන්ති ය්වායංකාමෙසු තණ්හාදිට්ඨිවසෙන දුවිධො ආලයො, තත්ථ අසත්තං. සබ්බවිදුන්ති සබ්බධම්මවිදුං, සබ්බඤ්ඤුන්ති වුත්තං හොති. සුමෙධන්ති තස්ස සබ්බඤ්ඤුභාවස්ස මග්ගභූතාය පාරමීපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතං. අරියෙ පථෙති අට්ඨඞ්ගිකෙ මග්ගෙ, ඵලසමාපත්තියං වා. කමමානන්ති පඤ්ඤාය අජ්ඣොගාහමානං මග්ගලක්ඛණං ඤත්වා දෙසනතො, පවිසමානං වා ඛණෙ ඛණෙ ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනතො, චතුබ්බිධමග්ගභාවනාසඞ්ඛාතාය කමනසත්තියා කමිතපුබ්බං වා.

๑๗๙. ในคาถาที่สอง ท่านแสดงการถือเอาศัพท์ว่า นิปุณัตถทัสสี อีกครั้ง โดยทำความเข้าใจว่า การสรรเสริญด้วยปริยายอื่นได้เริ่มขึ้นแล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า ผู้ทรงแสดงอรรถอันละเอียด บทว่า ปญฺญาទทํ ได้แก่ ผู้ประทานปัญญา ด้วยการตรัสบอกปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อการได้เฉพาะซึ่งปัญญา บทว่า กามาลเย อสตฺตํ ได้แก่ ความอาลัย ๒ อย่างในกามทั้งหลายด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิใดมีอยู่ พระองค์ไม่ข้องในความอาลัยนั้น บทว่า สพฺพวิทุํ ได้แก่ ผู้ทรงรู้ธรรมทั้งปวง คือเป็นพระสัพพัญญู ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว บทว่า สุเมธํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยเมธา คือ ปัญญาบารมี อันเป็นทางแห่งความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ บทว่า อริเย ปเถ ได้แก่ ในมรรคมีองค์ ๘ หรือในผลสมาบัติ บทว่า กมมานํ ได้แก่ ผู้ทรงหยั่งลงด้วยปัญญา ทรงทราบลักษณะแห่งมรรคแล้วทรงแสดง หรือผู้ทรงเข้าผลสมาบัติในทุกขณะ หรือผู้เคยดำเนินไปแล้วด้วยสัตติในการดำเนินไป คือ การเจริญมรรค ๔ อย่าง

180. සුදිට්ඨං වත නො අජ්ජාති. අජ්ජ අම්හෙහි සුන්දරං දිට්ඨං, අජ්ජ වා අම්හාකං සුන්දරං දිට්ඨං, දස්සනන්ති අත්ථො. සුප්පභාතං සුහුට්ඨිතන්ති අජ්ජ අම්හාකං සුට්ඨු පභාතං සොභනං වා පභාතං අහොසි. අජ්ජ ච නො සුන්දරං උට්ඨිතං අහොසි, අනුපරොධෙන සයනතො උට්ඨිතං. කිං කාරණං? යං අද්දසාම සම්බුද්ධං, යස්මා සම්බුද්ධං අද්දසාමාති අත්තනො ලාභසම්පත්තිං ආරබ්භ පාමොජ්ජං පවෙදෙති.
๑๘๐. บทว่า สุทิฏฺฐํ วต โน อชฺช ความว่า วันนี้ เราทั้งหลายได้เห็นดีแล้ว หรือว่า วันนี้ การเห็นอันดีงามได้มีแก่เราทั้งหลาย ความหมายคือ การได้เห็น บทว่า สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ ความว่า วันนี้ รุ่งสว่างดีแล้วแก่เราทั้งหลาย หรือว่า รุ่งอรุณอันงดงามได้มีแล้ว และวันนี้ การลุกขึ้นของเราทั้งหลายก็ดีงาม คือลุกขึ้นจากการนอนโดยไม่มีอุปสรรค เหตุอะไร? เพราะเราทั้งหลายได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุที่เราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ดังนี้ (ยักษ์) ประกาศความปราโมทย์ปรารภความถึงพร้อมด้วยลาภของตน

181. ඉද්ධිමන්තොති [Pg.212] කම්මවිපාකජිද්ධියා සමන්නාගතා. යසස්සිනොති ලාභග්ගපරිවාරග්ගසම්පන්නා. සරණං යන්තීති කිඤ්චාපි මග්ගෙනෙව ගතා, තථාපි සොතාපන්නභාවපරිදීපනත්ථං පසාදදස්සනත්ථඤ්ච වාචං භින්දති.
๑๘๑. บทว่า อิทฺธิมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยฤทธิ์อันเป็นวิบากแห่งกรรม บทว่า ยสสฺสิโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและบริวารอย่างยิ่ง บทว่า สรณํ ยนฺติ ความว่า แม้ว่า (ยักษ์เหล่านั้น) จะถึงสรณะด้วยมรรคแล้วก็ตาม ถึงกระนั้น ก็เปล่งวาจาเพื่อประกาศความเป็นพระโสดาบัน และเพื่อแสดงความเลื่อมใส

182. ගාමා ගාමන්ති දෙවගාමා දෙවගාමං. නගා නගන්ති දෙවපබ්බතා දෙවපබ්බතං. නමස්සමානා සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මතන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත භගවා, ස්වාක්ඛාතො වත භගවතො ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන බුද්ධසුබොධිතඤ්ච ධම්මසුධම්මතඤ්ච. ‘‘සුප්පටිපන්නො වත භගවතො සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිනා සඞ්ඝ-සුප්පටිපත්තිඤ්ච අභිත්ථවිත්වා අභිත්ථවිත්වා නමස්සමානා ධම්මඝොසකා හුත්වා විචරිස්සාමාති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.
๑๘๒. บทว่า คามา คามํ ได้แก่ จากหมู่บ้านทิพย์สู่หมู่บ้านทิพย์ บทว่า นคา นคํ ได้แก่ จากภูเขาทิพย์สู่ภูเขาทิพย์ บทว่า นมสฺสมานา สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตํ ความว่า (พวกเรา) จักเที่ยวไป พลางนอบน้อม สรรเสริญแล้วๆ เล่าๆ ซึ่งความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีของพระธรรม ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วหนอ" และ (สรรเสริญ) ความเป็นผู้ปฏิบัติดีของสงฆ์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วหนอ" เป็นผู้ประกาศธรรม เป็นอันกล่าวว่า (พวกเรา) จักเที่ยวไป บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถโชติกา

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය හෙමවතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
อรรถกถาพรรณนาเหมวตสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

10. ආළවකසුත්තවණ්ණනා
๑๐. อรรถกถาพรรณนาอาฬวกสูตร

එවං මෙ සුතන්ති ආළවකසුත්තං. කා උප්පත්ති? අත්ථවණ්ණනානයෙනෙවස්ස උප්පත්ති ආවිභවිස්සති. අත්ථවණ්ණනාය ච ‘‘එවං මෙ සුතං, එකං සමයං භගවා’’ති එතං වුත්තත්ථමෙව. ආළවියං විහරති ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙති එත්ථ පන කා ආළවී, කස්මා ච භගවා තස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ විහරතීති? වුච්චතෙ – ආළවීති රට්ඨම්පි නගරම්පි වුච්චති, තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. ආළවීනගරස්ස හි සමීපෙ විහරන්තොපි ‘‘ආළවියං විහරතී’’ති වුච්චති. තස්ස ච නගරස්ස සමීපෙ අවිදූරෙ ගාවුතමත්තෙ තං භවනං, ආළවීරට්ඨෙ විහරන්තොපි ‘‘ආළවියං විහරතී’’ති වුච්චති, ආළවීරට්ඨෙ චෙතං භවනං.
อาฬวกสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ มีอุปปัตติอย่างไร? อุปปัตติของสูตรนี้จักปรากฏโดยนัยแห่งอรรถกถาพรรณนานั่นเทียว และในอรรถกถาพรรณนานั้น บทว่า เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา นี้ มีอรรถที่กล่าวไว้แล้ว แต่ในบทว่า อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน นี้ เมืองอาฬวีคืออะไร และเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงประทับอยู่ในภพของยักษ์นั้น? ตอบว่า คำว่า อาฬวี หมายถึงแคว้นก็ได้ หมายถึงเมืองก็ได้ ทั้งสองอย่างนั้นใช้ได้ในที่นี้ จริงอยู่ แม้เมื่อประทับอยู่ใกล้เมืองอาฬวี ก็เรียกว่า "ประทับอยู่ในเมืองอาฬวี" และภพนั้นอยู่ใกล้เมืองนั้น ไม่ไกลนัก ประมาณ ๑ คาวุต แม้เมื่อประทับอยู่ในแคว้นอาฬวี ก็เรียกว่า "ประทับอยู่ในเมืองอาฬวี" และภพนี้ก็อยู่ในแคว้นอาฬวี

යස්මා පන ආළවකො රාජා විවිධනාටකූපභොගං ඡඩ්ඩෙත්වා චොරපටිබාහනත්ථං පටිරාජනිසෙධනත්ථං බ්‍යායාමකරණත්ථඤ්ච සත්තමෙ සත්තමෙ දිවසෙ මිගවං ගච්ඡන්තො එකදිවසං බලකායෙන සද්ධිං කතිකං අකාසි – ‘‘යස්ස පස්සෙන [Pg.213] මිගො පලායති, තස්සෙව සො භාරො’’ති. අථ තස්සෙව පස්සෙන මිගො පලායි, ජවසම්පන්නො රාජා ධනුං ගහෙත්වා පත්තිකොව තියොජනං තං මිගං අනුබන්ධි. එණිමිගා ච තියොජනවෙගා එව හොන්ති. අථ පරික්ඛීණජවං තං මිගං උදකං පවිසිත්වා, ඨිතං වධිත්වා, ද්විධා ඡෙත්වා, අනත්ථිකොපි මංසෙන ‘‘නාසක්ඛි මිගං ගහෙතු’’න්ති අපවාදමොචනත්ථං කාජෙනාදාය ආගච්ඡන්තො නගරස්සාවිදූරෙ බහලපත්තපලාසං මහානිග්‍රොධං දිස්වා පරිස්සමවිනොදනත්ථං තස්ස මූලමුපගතො. තස්මිඤ්ච නිග්‍රොධෙ ආළවකො යක්ඛො මහාරාජසන්තිකා වරං ලභිත්වා මජ්ඣන්හිකසමයෙ තස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාය ඵුට්ඨොකාසං පවිට්ඨෙ පාණිනො ඛාදන්තො පටිවසති. සො තං දිස්වා ඛාදිතුං උපගතො. අථ රාජා තෙන සද්ධිං කතිකං අකාසි – ‘‘මුඤ්ච මං, අහං තෙ දිවසෙ දිවසෙ මනුස්සඤ්ච ථාලිපාකඤ්ච පෙසෙස්සාමී’’ති. යක්ඛො ‘‘ත්වං රාජූපභොගෙන පමත්තො සම්මුස්සසි, අහං පන භවනං අනුපගතඤ්ච අනනුඤ්ඤාතඤ්ච ඛාදිතුං න ලභාමි, ස්වාහං භවන්තම්පි ජීයෙය්‍ය’’න්ති න මුඤ්චි. රාජා ‘‘යං දිවසං න පෙසෙමි, තං දිවසං මං ගහෙත්වා ඛාදාහී’’ති අත්තානං අනුජානිත්වා තෙන මුත්තො නගරාභිමුඛො අගමාසි.
ก็เพราะเหตุที่พระเจ้าอาฬวีทรงสละความสำราญในการฟ้อนรำต่างๆ เสด็จไปป่าล่าสัตว์ทุกๆ ๗ วัน เพื่อป้องกันโจร เพื่อป้องกันข้าศึก และเพื่อฝึกซ้อมพระวรกาย วันหนึ่งได้ทรงทำกติกากับหมู่เสนาว่า “เนื้อหนีไปทางด้านข้างของผู้ใด เนื้อนั้นเป็นภาระของผู้นั้น” ครั้งนั้น เนื้อได้หนีไปทางด้านข้างของพระองค์นั่นเอง พระราชาผู้ทรงมีความเร็ว ทรงถือธนูเสด็จพระราชดำเนินติดตามเนื้อนั้นไปตลอดระยะทาง ๓ โยชน์ ก็โดยปกติเนื้อทรายย่อมมีความเร็ว (วิ่งได้) ๓ โยชน์นั่นเทียว ครั้งนั้น ทรงฆ่าเนื้อตัวนั้นซึ่งสิ้นความเร็วแล้วเข้าไปยืนอยู่ในน้ำ ตัดเป็นสองท่อนแล้ว แม้จะไม่ต้องการเนื้อ แต่เพื่อเปลื้องตนจากคำครหาว่า “ไม่สามารถจับเนื้อได้” จึงทรงหาบมาด้วยคาน เมื่อเสด็จมาถึงที่ไม่ไกลจากพระนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไทรใหญ่มีใบหนา จึงเสด็จเข้าไปยังโคนต้นไทรนั้นเพื่อบรรเทาความเหนื่อยล้า ก็ที่ต้นไทรนั้น มียักษ์ชื่ออาฬวกะ ซึ่งได้รับพรจากสำนักของท้าวมหาราช อาศัยอยู่ โดยจะจับกินสัตว์มีชีวิตที่เข้ามาในบริเวณที่เงาของต้นไม้นั้นทาบทับในเวลาเที่ยงวัน ยักษ์นั้นเห็นพระราชาแล้วจึงเข้าไปเพื่อจะกิน ครั้งนั้น พระราชาได้ทรงทำกติกากับยักษ์นั้นว่า “จงปล่อยเรา เราจะส่งมนุษย์หนึ่งคนและข้าวหนึ่งหม้อมาให้ท่านทุกๆ วัน” ยักษ์กล่าวว่า “ท่านมัวเมาในราชสมบัติก็จะลืมเสีย ส่วนเรานั้นไม่ได้รับอนุญาตให้กินผู้ที่ไม่ได้เข้ามาในวิมานและผู้ที่ไม่ได้รับอนุญาต เราอาจจะเสียท่านไปก็ได้” ดังนี้แล้วจึงไม่ยอมปล่อย พระราชาตรัสว่า “วันใดที่เราไม่ส่งมา วันนั้นท่านจงจับเรากินเถิด” เมื่อทรงเอาพระองค์เป็นประกันดังนี้แล้ว จึงได้รับการปล่อยจากยักษ์นั้น และเสด็จมุ่งหน้าสู่พระนคร

බලකායො මග්ගෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා ඨිතො රාජානං දිස්වා – ‘‘කිං, මහාරාජ, අයසමත්තභයා එවං කිලන්තොසී’’ති වදන්තො පච්චුග්ගන්ත්වා පටිග්ගහෙසි. රාජා තං පවත්තිං අනාරොචෙත්වා නගරං ගන්ත්වා, කතපාතරාසො නගරගුත්තිකං ආමන්තෙත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. නගරගුත්තිකො – ‘‘කිං, දෙව, කාලපරිච්ඡෙදො කතො’’ති ආහ. රාජා ‘‘න කතො, භණෙ’’ති ආහ. ‘‘දුට්ඨු කතං, දෙව, අමනුස්සා හි පරිච්ඡින්නමත්තමෙව ලභන්ති, අපරිච්ඡින්නෙ පන ජනපදස්ස ආබාධො භවිස්සති. හොතු, දෙව, කිඤ්චාපි එවමකාසි, අප්පොස්සුක්කො ත්වං රජ්ජසුඛං අනුභොහි, අහමෙත්ථ කාතබ්බං කරිස්සාමී’’ති. සො කාලස්සෙව වුට්ඨාය බන්ධනාගාරං ගන්ත්වා යෙ යෙ වජ්ඣා හොන්ති, තෙ තෙ සන්ධාය – ‘‘යො ජීවිතත්ථිකො හොති, සො [Pg.214] නික්ඛමතූ’’ති භණති. යො පඨමං නික්ඛමති තං ගෙහං නෙත්වා, න්හාපෙත්වා, භොජෙත්වා ච, ‘‘ඉමං ථාලිපාකං යක්ඛස්ස දෙහී’’ති පෙසෙති. තං රුක්ඛමූලං පවිට්ඨමත්තංයෙව යක්ඛො භෙරවං අත්තභාවං නිම්මිනිත්වා මූලකන්දං විය ඛාදති. යක්ඛානුභාවෙන කිර මනුස්සානං කෙසාදීනි උපාදාය සකලසරීරං නවනීතපිණ්ඩො විය හොති. යක්ඛස්ස භත්තං ගාහාපෙත්තුං ගතපුරිසා තං දිස්වා භීතා යථාමිත්තං ආරොචෙසුං. තතො පභුති ‘‘රාජා චොරෙ ගහෙත්වා යක්ඛස්ස දෙතී’’ති මනුස්සා චොරකම්මතො පටිවිරතා. තතො අපරෙන සමයෙන නවචොරානං අභාවෙන පුරාණචොරානඤ්ච පරික්ඛයෙන බන්ධනාගාරානි සුඤ්ඤානි අහෙසුං.
หมู่เสนาซึ่งตั้งค่ายพักแรมอยู่ในระหว่างทาง เมื่อเห็นพระราชาแล้ว จึงพากันออกไปต้อนรับพลางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ เพราะทรงกลัวว่าจะเสียพระเกียรติ จึงทรงลำบากถึงเพียงนี้หรือ” พระราชาไม่ได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้น เสด็จเข้าพระนครแล้ว เมื่อเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกนครบาลมา แล้วตรัสบอกเนื้อความนั้น นครบาลกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ได้ทรงกำหนดเวลาไว้หรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ไม่ได้กำหนดไว้เลย ท่านผู้เจริญ” (นครบาลทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงทำไม่ดีแล้ว เพราะพวกอมนุษย์ย่อมได้สิทธิ์เฉพาะสิ่งที่กำหนดไว้เท่านั้น แต่เมื่อไม่ได้กำหนดไว้ ความเดือดร้อนจะเกิดแก่แว่นแคว้น เอาเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แม้พระองค์จะทรงทำไปเช่นนั้น ขอพระองค์จงอย่าทรงกังวล เสวยราชสมบัติเป็นสุขเถิด ข้าพระองค์จะจัดการเรื่องนี้เอง” นครบาลนั้นตื่นแต่เช้าตรู่ไปยังเรือนจำ แล้วประกาศแก่นักโทษที่ต้องโทษประหารว่า “ผู้ใดต้องการมีชีวิตอยู่ ผู้นั้นจงออกมา” ผู้ใดออกมาก่อน เขาก็จะพาผู้นั้นไปบ้าน ให้อาบน้ำและให้กินอาหารแล้ว จึงส่งไปพร้อมกับสั่งว่า “จงนำข้าวหม้อนี้ไปให้ยักษ์” พอผู้นั้นเข้าไปถึงโคนต้นไม้เท่านั้น ยักษ์ก็เนรมิตอัตภาพอันน่าสะพรึงกลัว แล้วเคี้ยวกินเหมือนกินหัวเผือกหัวมัน ได้ยินว่า ด้วยอานุภาพของยักษ์ ร่างกายทั้งหมดของมนุษย์นับตั้งแต่ผมเป็นต้นไป ย่อมเป็นเหมือนก้อนเนยใส พวกคนที่ไปเพื่อจะเอาหม้อข้าวของยักษ์กลับมา เมื่อเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วก็หวาดกลัว ได้บอกเล่าตามที่เห็นแก่พวกพ้อง จำเดิมแต่นั้นมา เพราะข่าวลือว่า “พระราชาทรงจับโจรส่งให้ยักษ์” ผู้คนจึงงดเว้นจากการทำโจรกรรม ในเวลาต่อมา เพราะไม่มีโจรใหม่และเพราะโจรเก่าสิ้นไป เรือนจำทั้งหลายก็ว่างเปล่า

අථ නගරගුත්තිකො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා අත්තනො ධනං නගරරච්ඡාසු ඡඩ්ඩාපෙසි – ‘‘අප්පෙව නාම කොචි ලොභෙන ගණ්හෙය්‍යා’’ති. තං පාදෙනපි න කොචි ඡුපි. සො චොරෙ අලභන්තො අමච්චානං ආරොචෙසි. අමච්චා ‘‘කුලපටිපාටියා එකමෙකං ජිණ්ණකං පෙසෙම, සො පකතියාපි මච්චුමුඛෙ වත්තතී’’ති ආහංසු. රාජා ‘‘‘අම්හාකං පිතරං, අම්හාකං පිතාමහං පෙසෙතී’ති මනුස්සා ඛොභං කරිස්සන්ති, මා වො එතං රුච්චී’’ති නිවාරෙසි. ‘‘තෙන හි, දෙව, දාරකං පෙසෙම උත්තානසෙය්‍යකං, තථාවිධස්ස හි ‘මාතා මෙ පිතා මෙ’ති සිනෙහො නත්ථී’’ති ආහංසු. රාජා අනුජානි. තෙ තථා අකංසු. නගරෙ දාරකමාතරො ච දාරකෙ ගහෙත්වා ගබ්භිනියො ච පලායිත්වා පරජනපදෙ දාරකෙ සංවඩ්ඪෙත්වා ආනෙන්ති. එවං සබ්බානිපි ද්වාදස වස්සානි ගතානි.
ครั้งนั้น นครบาลได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาจึงรับสั่งให้ทิ้งทรัพย์ของพระองค์ไว้ตามถนนในเมือง ด้วยทรงดำริว่า “บางทีจะมีใครสักคนหยิบฉวยไปด้วยความโลภ” แต่ก็ไม่มีใครแม้แต่จะใช้เท้าแตะต้องทรัพย์นั้น นครบาลนั้นเมื่อหาโจรไม่ได้ จึงแจ้งแก่อำมาตย์ทั้งหลาย พวกอำมาตย์กล่าวว่า “เราจงส่งคนชราไปทีละคนตามลำดับตระกูล เพราะโดยปกติ คนชรานั้นก็อยู่ในปากมัจจุราชอยู่แล้ว” พระราชาทรงห้ามไว้ว่า “ผู้คนจะเกิดความวุ่นวาย (โดยกล่าวว่า) ‘พระองค์ส่งบิดาของเรา ปู่ของเราไป’ ความคิดนี้ของพวกท่านอย่าได้เป็นที่พอใจเลย” (พวกอำมาตย์) กราบทูลว่า “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่สมมติเทพ เราจงส่งทารกที่ยังนอนหงายอยู่ไปเถิด เพราะทารกเช่นนั้นยังไม่มีความรักความผูกพันว่า ‘นี่คือแม่ของเรา นี่คือพ่อของเรา’” พระราชาทรงอนุญาต พวกเขาได้ทำเช่นนั้น ในเมือง บรรดามารดาของทารกก็อุ้มทารก และบรรดาหญิงมีครรภ์ก็พากันหลบหนีไปเลี้ยงดูบุตรในชนบทอื่นจนเติบใหญ่แล้วจึงพามา ด้วยประการฉะนี้ เวลาสิบสองปีทั้งสิ้นก็ได้ล่วงไป

තතො එකදිවසං සකලනගරං විචිනිත්වා එකම්පි දාරකං අලභිත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නත්ථි, දෙව, නගරෙ දාරකො ඨපෙත්වා අන්තෙපුරෙ තව පුත්තං ආළවකකුමාර’’න්ති. රාජා ‘‘යථා මම පුත්තො පියො, එවං සබ්බලොකස්ස, අත්තනා පන පියතරං නත්ථි, ගච්ඡථ, තම්පි දත්වා මම ජීවිතං රක්ඛථා’’ති ආහ. තෙන ච සමයෙන ආළවකකුමාරස්ස මාතා පුත්තං න්හාපෙත්වා, මණ්ඩෙත්වා, දුකූලචුම්බටකෙ කත්වා, අඞ්කෙ සයාපෙත්වා, නිසින්නා හොති. රාජපුරිසා රඤ්ඤො ආණාය තත්ථ ගන්ත්වා විප්පලපන්තියා තස්සා සොළසන්නඤ්ච ඉත්ථිසහස්සානං සද්ධිං ධාතියා තං ආදාය පක්කමිංසු ‘‘ස්වෙ යක්ඛභක්ඛො භවිස්සතී’’ති. තං දිවසඤ්ච භගවා පච්චූසසමයෙ [Pg.215] පච්චුට්ඨාය ජෙතවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා පුන බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස ආළවකස්ස කුමාරස්ස අනාගාමිඵලුප්පත්තියා උපනිස්සයං, යක්ඛස්ස ච සොතාපත්තිඵලුප්පත්තියා උපනිස්සයං දෙසනාපරියොසානෙ ච චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මචක්ඛුපටිලාභස්සාති. තස්මා විභාතාය රත්තියා පුරෙභත්තකිච්චං කත්වා අනිට්ඨිතපච්ඡාභත්තකිච්චොව කාළපක්ඛඋපොසථදිවසෙ වත්තමානෙ ඔග්ගතෙ සූරියෙ එකකොව අදුතියො පත්තචීවරමාදාය පාදගමනෙනෙව සාවත්ථිතො තිංස යොජනානි ගන්ත්වා තස්ස යක්ඛස්ස භවනං පාවිසි. තෙන වුත්තං ‘‘ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ’’ති.
ลำดับนั้น วันหนึ่ง (พวกราชบุรุษ) เที่ยวค้นหาทั่วทั้งพระนครแล้ว ไม่ได้เด็กแม้สักคนหนึ่ง จึงกราบทูลแด่พระราชาว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ ในพระนครไม่มีเด็กเลย เว้นแต่อาฬวกกุมาร พระโอรสของพระองค์ในฝ่ายใน' พระราชาตรัสว่า 'บุตรของเราเป็นที่รักฉันใด (บุตรของคนอื่น) ก็เป็นที่รักของชาวโลกทั้งปวงฉันนั้น แต่ว่าสิ่งที่รักยิ่งกว่าตนย่อมไม่มี พวกท่านจงไปเถิด จงให้แม้บุตรนั้น (แก่ยักษ์) แล้วจงรักษาชีวิตของเราไว้' ก็ในสมัยนั้น พระมารดาของอาฬวกกุมารทรงให้พระโอรสสรงสนาน ประดับตกแต่งแล้ว วางไว้บนผ้าเนื้อดี ให้บรรทมบนตัก แล้วประทับนั่งอยู่ พวกราชบุรุษไปที่นั่นตามพระราชโองการของพระราชาแล้ว ได้พาพระกุมารนั้นไป ในขณะที่พระมารดาพร้อมด้วยหญิงหนึ่งหมื่นหกพันและนางนมกำลังทรงกันแสงคร่ำครวญอยู่ (โดยคิดว่า) 'พรุ่งนี้ (พระกุมาร) จักเป็นภักษาของยักษ์' และในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวันมหาวิหารแล้ว ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุอีกครั้งหนึ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุอนาคามิผลของอาฬวกกุมาร อุปนิสัยแห่งการบรรลุโสดาปัตติผลของยักษ์ และอุปนิสัยแห่งการได้ดวงตาเห็นธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พันในเวลาจบพระธรรมเทศนา เพราะเหตุนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ทรงทำกิจในเวลาเช้าเสร็จแล้ว ทั้งที่กิจในเวลาหลังภัตยังไม่เสร็จสิ้น ในวันอุโบสถฝ่ายกาฬปักษ์ เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ได้เสด็จไปพระองค์เดียว ไม่มีผู้ติดตาม ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จดำเนินด้วยพระบาทจากกรุงสาวัตถีไปสิ้นระยะทางสามสิบโยชน์ แล้วเสด็จเข้าไปยังวิมานของยักษ์ตนนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ณ วิมานของอาฬวกยักษ์'

කිං පන භගවා යස්මිං නිග්‍රොධෙ ආළවකස්ස භවනං, තස්ස මූලෙ විහාසි, උදාහු භවනෙයෙවාති? වුච්චතෙ – භවනෙයෙව. යථෙව හි යක්ඛා අත්තනො භවනං පස්සන්ති, තථා භගවාපි. සො තත්ථ ගන්ත්වා භවනද්වාරෙ අට්ඨාසි. තදා ආළවකො හිමවන්තෙ යක්ඛසමාගමං ගතො හොති. තතො ආළවකස්ස ද්වාරපාලො ගද්‍රභො නාම යක්ඛො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, භගවා විකාලෙ ආගතො’’ති ආහ. ‘‘ආම, ගද්‍රභ, ආගතොම්හි. සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්තිං ආළවකස්ස භවනෙ’’ති. ‘‘න මෙ, භන්තෙ, ගරු, අපිච ඛො සො යක්ඛො කක්ඛළො ඵරුසො, මාතාපිතූනම්පි අභිවාදනාදීනි න කරොති, මා රුච්චි භගවතො ඉධ වාසො’’ති. ‘‘ජානාමි, ගද්‍රභ, තස්ස කක්ඛළත්තං, න කොචි මමන්තරායො භවිස්සති, සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්ති’’න්ති.
ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นไทรซึ่งเป็นที่ตั้งวิมานของอาฬวกยักษ์ หรือว่าประทับอยู่ในวิมานทีเดียว? ตอบว่า ประทับอยู่ในวิมานทีเดียว เพราะว่า ยักษ์ทั้งหลายเห็นวิมานของตนฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ (ทรงเห็นวิมานของยักษ์) ฉันนั้น พระองค์เสด็จไปที่นั่นแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูวิมาน ขณะนั้น อาฬวกยักษ์ไปสู่ที่ประชุมของยักษ์ในป่าหิมพานต์ ลำดับนั้น ยักษ์ชื่อคัทรภะ ผู้เป็นนายทวารของอาฬวกยักษ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้วทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จมาในเวลาวิกาล' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'ใช่แล้ว คัทรภะ เรามาแล้ว ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักอยู่ในวิมานของอาฬวกยักษ์สักคืนหนึ่ง' (คัทรภยักษ์ทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจ แต่ว่ายักษ์ตนนั้นหยาบช้า ดุร้าย แม้การไหว้เป็นต้นแก่บิดามารดาก็ไม่กระทำ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่าพอพระทัยที่จะประทับอยู่ในที่นี้เลย' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'คัทรภะ เรารู้ความหยาบช้าของยักษ์นั้น อันตรายใดๆ จะไม่มีแก่เรา ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักสักคืนหนึ่ง'

දුතියම්පි ගද්‍රභො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අග්ගිතත්තකපාලසදිසො, භන්තෙ, ආළවකො, ‘මාතාපිතරො’ති වා ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ති වා ‘ධම්මො’ති වා න ජානාති, ඉධාගතානං චිත්තක්ඛෙපම්පි කරොති, හදයම්පි ඵාලෙති, පාදෙපි ගහෙත්වා පරසමුද්දෙ වා පරචක්කවාළෙ වා ඛිපතී’’ති. දුතියම්පි භගවා ආහ – ‘‘ජානාමි, ගද්‍රභ, සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්ති’’න්ති. තතියම්පි ගද්‍රභො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අග්ගිතත්තකපාලසදිසො, භන්තෙ, ආළවකො, ‘මාතාපිතරො’ති වා ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ති වා ‘ධම්මො’ති වා න ජානාති, ඉධාගතානං චිත්තක්ඛෙපම්පි කරොති, හදයම්පි ඵාලෙති, පාදෙපි ගහෙත්වා පරසමුද්දෙ [Pg.216] වා පරචක්කවාළෙ වා ඛිපතී’’ති. තතියම්පි භගවා ආහ – ‘‘ජානාමි, ගද්‍රභ, සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්ති’’න්ති. ‘‘න මෙ, භන්තෙ, ගරු, අපිච ඛො සො යක්ඛො අත්තනො අනාරොචෙත්වා අනුජානන්තං මං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, ආරොචෙමි, භන්තෙ, තස්සා’’ති. ‘‘යථාසුඛං, ගද්‍රභ, ආරොචෙහී’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ත්වමෙව ජානාහී’’ති භගවන්තං අභිවාදෙත්වා හිමවන්තාභිමුඛො පක්කාමි. භවනද්වාරම්පි සයමෙව භගවතො විවරමදාසි. භගවා අන්තොභවනං පවිසිත්වා යත්ථ අභිලක්ඛිතෙසු මඞ්ගලදිවසාදීසු නිසීදිත්වා ආළවකො සිරිං අනුභොති, තස්මිංයෙව දිබ්බරතනපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා සුවණ්ණාභං මුඤ්චි. තං දිස්වා යක්ඛස්ස ඉත්ථියො ආගන්ත්වා, භගවන්තං වන්දිත්වා, සම්පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. භගවා ‘‘පුබ්බෙ තුම්හෙ දානං දත්වා, සීලං සමාදියිත්වා, පූජනෙය්‍යං පූජෙත්වා, ඉමං සම්පත්තිං පත්තා, ඉදානිපි තථෙව කරොථ, මා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඉස්සාමච්ඡරියාභිභූතා විහරථා’’තිආදිනා නයෙන තාසං පකිණ්ණකධම්මකථං කථෙසි. තා ච භගවතො මධුරනිග්ඝොසං සුත්වා, සාධුකාරසහස්සානි දත්වා, භගවන්තං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසුයෙව. ගද්‍රභොපි හිමවන්තං ගන්ත්වා ආළවකස්ස ආරොචෙසි – ‘‘යග්ඝෙ, මාරිස, ජානෙය්‍යාසි, විමානෙ තෙ භගවා නිසින්නො’’ති. සො ගද්‍රභස්ස සඤ්ඤමකාසි ‘‘තුණ්හී හොහි, ගන්ත්වා කත්තබ්බං කරිස්සාමී’’ති. පුරිසමානෙන කිර ලජ්ජිතො අහොසි, තස්මා ‘‘මා කොචි පරිසමජ්ඣෙ සුණෙය්‍යා’’ති වාරෙසි.
แม้ครั้งที่สอง คัทรภยักษ์ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬวกยักษ์เป็นดุจกระเบื้องที่ร้อนด้วยไฟ ไม่รู้จัก 'มารดาบิดา' หรือ 'สมณพราหมณ์' หรือ 'ธรรม' ย่อมทำให้ผู้ที่มาถึงที่นี้เกิดความฟุ้งซ่านแห่งจิตบ้าง ทำให้หัวใจแตกบ้าง จับเท้าโยนไปข้ามมหาสมุทรหรือข้ามจักรวาลบ้าง' แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'คัทรภะ เรารู้ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักสักคืนหนึ่ง' แม้ครั้งที่สาม คัทรภยักษ์ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬวกยักษ์เป็นดุจกระเบื้องที่ร้อนด้วยไฟ ไม่รู้จัก 'มารดาบิดา' หรือ 'สมณพราหมณ์' หรือ 'ธรรม' ย่อมทำให้ผู้ที่มาถึงที่นี้เกิดความฟุ้งซ่านแห่งจิตบ้าง ทำให้หัวใจแตกบ้าง จับเท้าโยนไปข้ามมหาสมุทรหรือข้ามจักรวาลบ้าง' แม้ครั้งที่สาม พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'คัทรภะ เรารู้ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักสักคืนหนึ่ง' (คัทรภยักษ์ทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจ แต่ว่ายักษ์ตนนั้นพึงปลงข้าพระองค์ผู้ซึ่งอนุญาตโดยที่ยังมิได้บอกแก่ตนเสียจากชีวิต ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอกราบทูลแก่ยักษ์นั้น' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'คัทรภะ ท่านจงบอกตามความพอใจเถิด' (คัทรภยักษ์ทูลว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงทราบด้วยพระองค์เองเถิด' แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า มุ่งหน้าไปยังป่าหิมพานต์หลีกไป แม้ประตูวิมานก็ได้เปิดออกถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอัตโนมัติ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปภายในวิมานแล้ว ประทับนั่งบนทิพยรัตนบัลลังก์อันเป็นที่ซึ่งอาฬวกยักษ์นั่งเสวยสิริสมบัติในวันมงคลเป็นต้นที่กำหนดไว้ แล้วทรงเปล่งพระรัศมีมีวรรณะดุจทองคำ เหล่านางยักษิณีของยักษ์ตนนั้นเห็นพระรัศมีนั้นแล้ว จึงพากันมาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่งแวดล้อม พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสปกิณณกธรรมกถาแก่นางยักษิณีเหล่านั้นด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ในกาลก่อน พวกเธอได้ให้ทาน สมาทานศีล บูชาผู้ที่ควรบูชา จึงได้บรรลุสมบัตินี้ แม้ในบัดนี้ก็จงทำเช่นนั้นเถิด อย่าได้อยู่โดยถูกความริษยาและความตระหนี่ครอบงำซึ่งกันและกันเลย' และนางยักษิณีเหล่านั้นได้ฟังพระสุรเสียงอันไพเราะของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ให้สาธุการนับพันครั้ง แล้วนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่นั่นเอง แม้คัทรภยักษ์ก็ไปสู่ป่าหิมพานต์แล้วกราบทูลแก่อาฬวกยักษ์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอท่านจงทราบเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในวิมานของท่าน' อาฬวกยักษ์นั้นได้ให้สัญญาณแก่คัทรภยักษ์ว่า 'ท่านจงนิ่งเสีย เราไปแล้วจักทำสิ่งที่ควรทำ' ได้ยินว่า เขามีความละอายด้วยมานะของบุรุษ เพราะเหตุนั้นจึงห้ามว่า 'อย่าให้ใครได้ยินในท่ามกลางบริษัทเลย'

තදා සාතාගිරහෙමවතා භගවන්තං ජෙතවනෙයෙව වන්දිත්වා ‘‘යක්ඛසමාගමං ගමිස්සාමා’’ති සපරිවාරා නානායානෙහි ආකාසෙන ගච්ඡන්ති. ආකාසෙ ච යක්ඛානං න සබ්බත්ථ මග්ගො අත්ථි, ආකාසට්ඨානි විමානානි පරිහරිත්වා මග්ගට්ඨානෙනෙව මග්ගො හොති. ආළවකස්ස පන විමානං භූමට්ඨං සුගුත්තං පාකාරපරික්ඛිත්තං සුසංවිහිතද්වාරට්ටාලකගොපුරං, උපරි කංසජාලසඤ්ඡන්නං මඤ්ජූසසදිසං තියොජනං උබ්බෙධෙන. තස්ස උපරි මග්ගො හොති. තෙ තං පදෙසමාගම්ම ගන්තුං අසමත්ථා අහෙසුං. බුද්ධානඤ්හි නිසින්නොකාසස්ස උපරිභාගෙන යාව භවග්ගා, තාව කොචි ගන්තුං අසමත්ථො. තෙ ‘‘කිමිද’’න්ති ආවජ්ජෙත්වා භගවන්තං දිස්වා ආකාසෙ ඛිත්තලෙඩ්ඩු විය ඔරුය්හ වන්දිත්වා, ධම්මං සුත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා ‘‘යක්ඛසමාගමං ගච්ඡාම භගවා’’ති තීණි වත්ථූනි පසංසන්තා යක්ඛසමාගමං අගමංසු. ආළවකො තෙ දිස්වා ‘‘ඉධ නිසීදථා’’ති පටික්කම්ම ඔකාසමදාසි. තෙ [Pg.217] ආළවකස්ස නිවෙදෙසුං ‘‘ලාභා තෙ, ආළවක, යස්ස තෙ භවනෙ භගවා විහරති, ගච්ඡාවුසො භගවන්තං පයිරුපාසස්සූ’’ති. එවං භගවා භවනෙයෙව විහාසි, න යස්මිං නිග්‍රොධෙ ආළවකස්ස භවනං, තස්ස මූලෙති. තෙන වුත්තං ‘‘එකං සමයං භගවා ආළවියං විහරති ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ’’ති.
ครั้งนั้น สาตาคิรยักษ์และเหมวตยักษ์ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคในพระเชตวันแล้ว ตั้งใจว่า 'พวกเราจักไปสู่ที่ประชุมแห่งยักษ์' จึงพร้อมด้วยบริวารไปทางอากาศด้วยยานต่างๆ ก็ในอากาศนั้น หนทางของพวกยักษ์มิได้มีอยู่ทุกแห่ง หนทางย่อมมีเฉพาะในที่ที่เป็นหนทาง โดยเว้นวิมานทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในอากาศ ส่วนวิมานของอาฬวกยักษ์ตั้งอยู่บนภาคพื้นดิน ได้รับการคุ้มครองอย่างดี มีกำแพงล้อมรอบ มีประตู ป้อม และซุ้มประตูที่จัดไว้ดีแล้ว เบื้องบนปกคลุมด้วยข่ายสำริด ดุจหีบ สูง ๓ โยชน์ หนทางย่อมมีอยู่เบื้องบนวิมานนั้น ยักษ์เหล่านั้นมาถึงประเทศนั้นแล้ว ไม่สามารถจะไปได้ ด้วยว่าโดยส่วนเบื้องบนแห่งสถานที่ประทับนั่งของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ตลอดจนถึงภวัคคพรหม ใครๆ ก็ไม่สามารถจะไปได้ ยักษ์เหล่านั้นรำพึงว่า 'นี่อะไรกัน' แล้วเห็นพระผู้มีพระภาค จึงลงมาเหมือนก้อนดินที่ถูกซัดไปในอากาศ ถวายบังคมแล้ว ฟังธรรมแล้ว กระทำประทักษิณแล้ว สรรเสริญวัตถุ ๓ (คือพระรัตนตรัย) อยู่ พลางกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จะไปสู่ที่ประชุมแห่งยักษ์' แล้วได้ไปสู่ที่ประชุมแห่งยักษ์ อาฬวกยักษ์เห็นยักษ์เหล่านั้นแล้วจึงถอยไปให้โอกาสว่า 'ท่านทั้งหลายจงนั่งที่นี่' ยักษ์เหล่านั้นได้แจ้งแก่อาฬวกยักษ์ว่า 'อาฬวกะ เป็นลาภของท่านหนอ ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิมานของท่าน ดูก่อนอาวุโส ท่านจงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเถิด' ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิมานนั้นนั่นเทียว มิใช่ที่โคนต้นไทรซึ่งเป็นที่ตั้งวิมานของอาฬวกยักษ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอาฬวี ในวิมานของอาฬวกยักษ์'

අථ ඛො ආළවකො…පෙ… භගවන්තං එතදවොච ‘‘නික්ඛම සමණා’’ති. ‘‘කස්මා පනායං එතදවොචා’’ති? වුච්චතෙ – රොසෙතුකාමතාය. තත්‍රෙවං ආදිතො පභුති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො – අයඤ්හි යස්මා අස්සද්ධස්ස සද්ධාකථා දුක්කථා හොති දුස්සීලාදීනං සීලාදිකථා විය, තස්මා තෙසං යක්ඛානං සන්තිකා භගවතො පසංසං සුත්වා එව අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තලොණසක්ඛරා විය අබ්භන්තරකොපෙන තටතටායමානහදයො හුත්වා ‘‘කො සො භගවා නාම, යො මම භවනං පවිට්ඨො’’ති ආහ. තෙ ආහංසු – ‘‘න ත්වං, ආවුසො, ජානාසි භගවන්තං අම්හාකං සත්ථාරං, යො තුසිතභවනෙ ඨිතො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා’’තිආදිනා නයෙන යාව ධම්මචක්කප්පවත්තනං කථෙන්තා පටිසන්ධිආදිනා ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි වත්වා ‘‘ඉමානිපි ත්වං, ආවුසො, අච්ඡරියානි නාද්දසා’’ති චොදෙසුං. සො දිස්වාපි කොධවසෙන ‘‘නාද්දස’’න්ති ආහ. ආවුසො ආළවක පස්සෙය්‍යාසි වා ත්වං, න වා, කො තයා අත්ථො පස්සතා වා අපස්සතා වා, කිං ත්වං කරිස්සසි අම්හාකං සත්ථුනො, යො ත්වං තං උපනිධාය චලක්කකුධමහාඋසභසමීපෙ තදහුජාතවච්ඡකො විය, තිධාපභින්නමත්තවාරණසමීපෙ භිඞ්කපොතකො විය, භාසුරවිලම්බකෙසරඋපසොභිතක්ඛන්ධස්ස මිගරඤ්ඤො සමීපෙ ජරසිඞ්ගාලො විය, දියඩ්ඪයොජනසතප්පවඩ්ඪකායසුපණ්ණරාජසමීපෙ ඡින්නපක්ඛකාකපොතකො විය ඛායසි, ගච්ඡ යං තෙ කරණීයං, තං කරොහීති. එවං වුත්තෙ කුද්ධො ආළවකො උට්ඨහිත්වා මනොසිලාතලෙ වාමපාදෙන ඨත්වා ‘‘පස්සථ දානි තුම්හාකං වා සත්ථා මහානුභාවො, අහං වා’’ති දක්ඛිණපාදෙන සට්ඨියොජනමත්තං කෙලාසපබ්බතකූටං අක්කමි, තං අයොකූටපහටො නිද්ධන්තඅයොපිණ්ඩො විය පපටිකායො මුඤ්චි. සො තත්‍ර ඨත්වා ‘‘අහං ආළවකො’’ති ඝොසෙසි, සකලජම්බුදීපං සද්දො ඵරි.
ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์... ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า 'จงออกไป สมณะ' ถามว่า 'ก็เพราะเหตุไร อาฬวกยักษ์นี้จึงกล่าวคำนี้' ตอบว่า 'เพราะความประสงค์จะให้ทรงพระพิโรธ' ในเรื่องนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงตั้งแต่ต้นไปดังนี้ ด้วยว่า เพราะเหตุที่ถ้อยคำเรื่องศรัทธาเป็นถ้อยคำที่บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาฟังได้ยาก เหมือนถ้อยคำเรื่องศีลเป็นต้นเป็นถ้อยคำที่บุคคลผู้ทุศีลเป็นต้นฟังได้ยาก ฉะนั้น พอได้ฟังคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคจากสำนักของยักษ์เหล่านั้นเท่านั้น ก็มีใจเดือดพล่านด้วยความโกรธภายใน ดุจเกลือและกรวดที่ใส่ลงในไฟ แล้วกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคนามนั้นคือใครหนอ ผู้เข้ามาในวิมานของเรา' ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโส ท่านไม่รู้จักพระผู้มีพระภาค พระศาสดาของพวกเรา ผู้ประทับอยู่ในดุสิตภพ ทรงตรวจดูมหาวิโลกนะ ๕ แล้ว' ดังนี้เป็นต้น จนถึงทรงประกาศพระธรรมจักร กล่าวบุพพนิมิต ๓๒ ประการ มีการปฏิสนธิเป็นต้น แล้วซักถามว่า 'ดูก่อนอาวุโส แม้สิ่งอัศจรรย์เหล่านี้ ท่านก็ไม่เห็นหรือ' อาฬวกยักษ์นั้นแม้เห็นแล้ว ก็กล่าวด้วยอำนาจความโกรธว่า 'เราไม่เห็น' (ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า) 'ดูก่อนอาวุโสอาฬวกะ ท่านจะเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยการเห็นหรือไม่เห็น ท่านจะทำอะไรพระศาสดาของพวกเราได้ ท่านผู้ซึ่งเมื่อเทียบกับพระองค์แล้ว ย่อมปรากฏ (เป็นของเล็กน้อย) เหมือนลูกโคที่เกิดในวันนั้น ใกล้โคอุสภผู้ยิ่งใหญ่มีโหนกที่เคลื่อนไหวได้ เหมือนลูกแมลงภู่ ใกล้ช้างตกมัน ๓ ประเภท เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ ใกล้พญาสัตว์มีคอประดับด้วยขนสร้อยที่ห้อยย้อยรุ่งเรือง เหมือนลูกกาปีกหัก ใกล้พญาสุบรรณมีกายใหญ่ประมาณร้อยโยชน์กึ่ง (๑๕๐ โยชน์) จงไปทำกิจที่ท่านควรทำเถิด' เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ อาฬวกยักษ์โกรธแล้วลุกขึ้น ยืนด้วยเท้าซ้ายบนแผ่นศิลาชื่อมโนสิลา แล้วกล่าวว่า 'บัดนี้ พวกท่านจงดูเถิดว่า พระศาสดาของพวกท่านมีอานุภาพมาก หรือว่าเรามีอานุภาพมาก' แล้วเหยียบยอดเขาไกรลาสประมาณ ๖๐ โยชน์ด้วยเท้าขวา ยอดเขานั้นได้แตกเป็นแผ่นๆ เหมือนก้อนเหล็กที่หลอมแล้วถูกค้อนเหล็กทุบ อาฬวกยักษ์นั้นยืนอยู่ ณ ที่นั้นแล้ว เปล่งเสียงว่า 'เราคืออาฬวกะ' เสียงได้แผ่ไปทั่วชมพูทวีป

චත්තාරො [Pg.218] කිර සද්දා සකලජම්බුදීපෙ සුය්‍යිංසු – යඤ්ච පුණ්ණකො යක්ඛසෙනාපති ධනඤ්චයකොරබ්‍යරාජානං ජූතෙ ජිනිත්වා අප්ඵොටෙත්වා ‘‘අහං ජිනි’’න්ති උග්ඝොසෙසි, යඤ්ච සක්කො දෙවානමින්දො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පරිහායමානෙ විස්සකම්මං දෙවපුත්තං සුනඛං කාරෙත්වා ‘‘අහං පාපභික්ඛූ ච පාපභික්ඛුනියො ච උපාසකෙ ච උපාසිකායො ච සබ්බෙව අධම්මවාදිනො ඛාදාමී’’ති උග්ඝොසාපෙසි, යඤ්ච කුසජාතකෙ පභාවතිහෙතු සත්තහි රාජූහි නගරෙ උපරුද්ධෙ පභාවතිං අත්තනා සහ හත්ථික්ඛන්ධං ආරොපෙත්වා නගරා නික්ඛම්ම ‘‘අහං සීහස්සරකුසමහාරාජා’’ති මහාපුරිසො උග්ඝොසෙසි, යඤ්ච ආළවකො කෙලාසමුද්ධනි ඨත්වා ‘‘අහං ආළවකො’’ති. තදා හි සකලජම්බුදීපෙ ද්වාරෙ ද්වාරෙ ඨත්වා උග්ඝොසිතසදිසං අහොසි, තියොජනසහස්සවිත්ථතො ච හිමවාපි සඞ්කම්පි යක්ඛස්ස ආනුභාවෙන.
ได้ยินว่า เสียง ๔ อย่างได้ถูกได้ยินทั่วชมพูทวีป คือ เสียงที่ปุณณกยักษ์เสนาบดีชนะพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะในการเล่นสกาแล้ว ตบมือเปล่งเสียงว่า 'เราชนะแล้ว' หนึ่ง, เสียงที่ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะเสื่อมลง ให้วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตเป็นสุนัข แล้วให้ประกาศว่า 'เราจะกินภิกษุชั่ว ภิกษุณีชั่ว อุบาสกชั่ว อุบาสิกาชั่ว และอธรรมวาทีทั้งหมด' หนึ่ง, เสียงที่ในกุสชาดก เมื่อพระนครถูกพระราชา ๗ พระองค์ล้อมไว้เพราะเหตุแห่งนางปภาวดี มหาบุรุษ (พระเจ้ากุสราช) ทรงให้นางปภาวดีขึ้นคอช้างพร้อมกับพระองค์ เสด็จออกจากพระนครแล้ว เปล่งเสียงว่า 'เราคือพระเจ้ากุสมหาราชผู้มีเสียงดุจราชสีห์' หนึ่ง, และเสียงที่อาฬวกยักษ์ยืนอยู่บนยอดเขาไกรลาสเปล่งเสียงว่า 'เราคืออาฬวกะ' หนึ่ง ในครั้งนั้นแล เสียงนั้นได้เป็นเหมือนเสียงที่เปล่งขึ้นโดยยืนอยู่ที่ประตูบ้านทุกๆ ประตูทั่วชมพูทวีป และแม้ป่าหิมพานต์ซึ่งกว้าง ๓,๐๐๐ โยชน์ ก็สั่นสะเทือนด้วยอานุภาพของยักษ์

සො වාතමණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙසි – ‘‘එතෙනෙව සමණං පලාපෙස්සාමී’’ති. තෙ පුරත්ථිමාදිභෙදා වාතා සමුට්ඨහිත්වා අඩ්ඪයොජනයොජනද්වියොජනතියොජනප්පමාණානි පබ්බතකූටානි පදාලෙත්වා වනගච්ඡරුක්ඛාදීනි උම්මූලෙත්වා ආළවීනගරං පක්ඛන්තා ජිණ්ණහත්ථිසාලාදීනි චුණ්ණෙන්තා ඡදනිට්ඨකා ආකාසෙ භමෙන්තා. භගවා ‘‘මා කස්සචි උපරොධො හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තෙ වාතා දසබලං පත්වා චීවරකණ්ණමත්තම්පි චාලෙතුං නාසක්ඛිංසු. තතො මහාවස්සං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘උදකෙන අජ්ඣොත්ථරිත්වා සමණං මාරෙස්සාමී’’ති. තස්සානුභාවෙන උපරූපරි සතපටලසහස්සපටලාදිභෙදා වලාහකා උට්ඨහිත්වා වස්සිංසු, වුට්ඨිධාරාවෙගෙන පථවී ඡිද්දා අහොසි, වනරුක්ඛාදීනං උපරි මහොඝො ආගන්ත්වා දසබලස්ස චීවරෙ උස්සාවබින්දුමත්තම්පි තෙමෙතුං නාසක්ඛි. තතො පාසාණවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, මහන්තානි මහන්තානි පබ්බතකූටානි ධූමායන්තානි පජ්ජලන්තානි ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලං පත්වා දිබ්බමාලාගුළානි සම්පජ්ජිංසු. තතො පහරණවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, එකතොධාරාඋභතොධාරා අසිසත්තිඛුරප්පාදයො ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලං පත්වා දිබ්බපුප්ඵානි අහෙසුං. තතො අඞ්ගාරවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, කිංසුකවණ්ණා අඞ්ගාරා ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ දිබ්බපුප්ඵානි හුත්වා විකිරිංසු. තතො කුක්කුලවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, අච්චුණ්හො කුක්කුලො ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ චන්දනචුණ්ණං හුත්වා නිපති. තතො වාලුකාවස්සං [Pg.219] සමුට්ඨාපෙසි, අතිසුඛුමා වාලුකා ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ දිබ්බපුප්ඵානි හුත්වා නිපතිංසු. තතො කලලවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, තං කලලවස්සං ධූමායන්තං පජ්ජලන්තං ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ දිබ්බගන්ධං හුත්වා නිපති. තතො අන්ධකාරං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘භිංසෙත්වා සමණං පලාපෙස්සාමී’’ති. තං චතුරඞ්ගසමන්නාගතන්ධකාරසදිසං හුත්වා දසබලං පත්වා සූරියප්පභාවිහතමිවන්ධකාරං අන්තරධායි.
อาฬวกยักษ์นั้นได้บันดาลให้เกิดลมพายุขึ้น ด้วยคิดว่า “เราจักทำให้สมณะหนีไปด้วยลมพายุนี้แหละ” ลมเหล่านั้นซึ่งมีประเภทต่างๆ คือ ลมจากทิศตะวันออกเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้ว พัดทำลายยอดเขาขนาดครึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ สองโยชน์ และสามโยชน์ให้พังทลาย ถอนรากถอนโคนหมู่ไม้ในป่าและต้นไม้เป็นต้น พัดเข้าไปสู่นครอาฬวี บดขยี้โรงช้างเก่าๆ เป็นต้นให้เป็นจุณ และพัดกระเบื้องมุงหลังคาให้หมุนคว้างไปในอากาศ พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า “ขออย่าได้มีความเบียดเบียนแก่ใครๆ เลย” ลมเหล่านั้นพัดไปถึงพระทศพลแล้ว ก็มิอาจทำให้แม้เพียงชายจีวรไหวได้ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนใหญ่ ด้วยคิดว่า “เราจักท่วมทับสมณะให้ตายด้วยน้ำ” ด้วยอานุภาพของยักษ์นั้น หมู่เมฆซึ่งมีประเภทต่างๆ คือ ซ้อนกันเป็นชั้นร้อยชั้นพันชั้นเป็นต้น ได้ตั้งขึ้นเบื้องบนแล้วตกลงมาเป็นฝน ด้วยแรงแห่งสายฝน แผ่นดินได้แตกเป็นช่อง ห้วงน้ำใหญ่ไหลมาท่วมเหนือหมู่ไม้ในป่าเป็นต้น ก็มิอาจทำให้แม้เพียงหยาดน้ำค้างเปียกจีวรของพระทศพลได้ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนห่าหิน ยอดเขาใหญ่ๆ ทั้งหลายมีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงพระทศพล ก็ได้กลายเป็นพวงมาลัยทิพย์ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนเครื่องประหาร ศัสตราวุธมีคมข้างเดียวและสองคม มีดาบ หอก และมีดโกนเป็นต้น มีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงพระทศพล ก็ได้กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนถ่านเพลิง ถ่านเพลิงทั้งหลายมีสีดุจดอกทองกวาว มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ร่วงหล่นเกลื่อนกลาด ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนเถ้ารึง เถ้ารึงที่ร้อนจัดมาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นจุณจันทน์ตกลงมา ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนทราย ทรายที่ละเอียดอย่างยิ่ง มีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ตกลงมา ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนเปือกตม ฝนเปือกตมนั้นมีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นเครื่องหอมทิพย์ตกลงมา ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดความมืด ด้วยคิดว่า “เราจักทำให้สมณะกลัวแล้วหนีไป” ความมืดนั้นเป็นเช่นกับความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ พอมาถึงพระทศพล ก็อันตรธานไปเหมือนความมืดที่ถูกแสงอาทิตย์กำจัดฉะนั้น

එවං යක්ඛො ඉමාහි නවහි වාතවස්සපාසාණපහරණඞ්ගාරකුක්කුලවාලුකකලලන්ධකාරවුට්ඨීහි භගවන්තං පලාපෙතුං අසක්කොන්තො නානාවිධපහරණහත්ථාය අනෙකප්පකාරරූපභූතගණසමාකුලාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සයමෙව භගවන්තං අභිගතො. තෙ භූතගණා අනෙකප්පකාරෙ විකාරෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ හනථා’’ති භගවතො උපරි ආගච්ඡන්තා විය හොන්ති, අපිච තෙ නිද්ධන්තලොහපිණ්ඩං විය මක්ඛිකා, භගවන්තං අල්ලීයිතුං අසමත්ථා එවං අහෙසුං. එවං සන්තෙපි යථා බොධිමණ්ඩෙ මාරො ආගතවෙලායමෙව නිවත්තො, තථා අනිවත්තිත්වා උපඩ්ඪරත්තිමත්තං බ්‍යාකුලමකංසු. එවං උපඩ්ඪරත්තිමත්තං අනෙකප්පකාරවිභිංසනදස්සනෙනපි භගවන්තං චාලෙතුමසක්කොන්තො ආළවකො චින්තෙසි – ‘‘යංනූනාහං කෙනචි අජෙය්‍යං දුස්සාවුධං මුඤ්චෙය්‍ය’’න්ති.
เมื่อยักษ์นั้นไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคทรงหนีไปได้ด้วยห่าฝน ๙ อย่างเหล่านี้ คือ ลม ฝนน้ำ ฝนหิน ฝนเครื่องประหาร ฝนถ่านเพลิง ฝนเถ้ารึง ฝนทราย ฝนเปือกตม และความมืด เช่นนี้แล้ว จึงได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ซึ่งมีอาวุธนานาชนิดในมือ และเกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่ภูตมีรูปร่างต่างๆ กัน หมู่ภูตเหล่านั้นทำอาการแปลกๆ นานาชนิด ประหนึ่งว่าจะกรูเข้ามาเหนือพระผู้มีพระภาค พร้อมกับร้องว่า “จงจับไว้ จงฆ่าเสีย” แต่ถึงกระนั้น ภูตเหล่านั้นก็ไม่อาจเข้าใกล้พระผู้มีพระภาคได้เลย เหมือนแมลงวันที่ไม่อาจเข้าใกล้ก้อนเหล็กที่เผาไฟฉะนั้น ถึงจะเป็นเช่นนั้น หมู่ภูตเหล่านั้นก็ไม่กลับไปเหมือนมารที่กลับไปในเวลาที่มาถึงโพธิมณฑล แต่ได้ก่อความวุ่นวายอยู่ตลอดกึ่งราตรี เมื่ออาฬวกยักษ์ไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคทรงหวั่นไหวได้ แม้ด้วยการแสดงภาพอันน่าสะพรึงกลัวต่างๆ ตลอดกึ่งราตรีเช่นนี้ จึงคิดว่า “ไฉนหนอ เราพึงปล่อยทุสสาวุธ ซึ่งใครๆ ไม่อาจเอาชนะได้”

චත්තාරි කිර ආවුධානි ලොකෙ සෙට්ඨානි – සක්කස්ස වජිරාවුධං, වෙස්සවණස්ස ගදාවුධං, යමස්ස නයනාවුධං, ආළවකස්ස දුස්සාවුධන්ති. යදි හි සක්කො කුද්ධො වජිරාවුධං සිනෙරුමත්ථකෙ පහරෙය්‍ය අට්ඨසට්ඨිසහස්සාධිකයොජනසතසහස්සං සිනෙරුං විනිවිජ්ඣිත්වා හෙට්ඨතො ගච්ඡෙය්‍ය. වෙස්සවණස්ස පුථුජ්ජනකාලෙ විස්සජ්ජිතගදා බහූනං යක්ඛසහස්සානං සීසං පාතෙත්වා පුන හත්ථපාසං ආගන්ත්වා තිට්ඨති. යමෙන කුද්ධෙන නයනාවුධෙන ඔලොකිතමත්තෙ අනෙකානි කුම්භණ්ඩසහස්සානි තත්තකපාලෙ තිලා විය විප්ඵුරන්තානි විනස්සන්ති. ආළවකො කුද්ධො සචෙ ආකාසෙ දුස්සාවුධං මුඤ්චෙය්‍ය, ද්වාදස වස්සානි දෙවො න වස්සෙය්‍ය. සචෙ පථවියං මුඤ්චෙය්‍ය, සබ්බරුක්ඛතිණාදීනි සුස්සිත්වා ද්වාදසවස්සන්තරං න පුන රුහෙය්‍යුං. සචෙ සමුද්දෙ මුඤ්චෙය්‍ය, තත්තකපාලෙ උදකබින්දු විය සබ්බමුදකං සුස්සෙය්‍ය. සචෙ සිනෙරුසදිසෙපි පබ්බතෙ මුඤ්චෙය්‍ය, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං හුත්වා විකිරෙය්‍ය. සො එවං මහානුභාවං දුස්සාවුධං උත්තරීයකතං මුඤ්චිත්වා අග්ගහෙසි[Pg.220]. යෙභුය්‍යෙන දසසහස්සිලොකධාතුදෙවතා වෙගෙන සන්නිපතිංසු – ‘‘අජ්ජ භගවා ආළවකං දමෙස්සති, තත්ථ ධම්මං සොස්සාමා’’ති. යුද්ධදස්සනකාමාපි දෙවතා සන්නිපතිංසු. එවං සකලම්පි ආකාසං දෙවතාහි පුරිපුණ්ණමහොසි.
ได้ยินว่า อาวุธ ๔ อย่างในโลกเป็นอาวุธชั้นเลิศ คือ วชิราวุธของท้าวสักกะ คทาวุธของท้าวเวสวัณ นัยนาวุธของพญายม และทุสสาวุธของอาฬวกยักษ์ จริงอยู่ หากท้าวสักกะทรงพิโรธแล้วพุ่งวชิราวุธไปที่ยอดเขาสิเนรุ วชิราวุธนั้นก็จะเจาะทะลุเขาสิเนรุซึ่งสูงหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ลงไปเบื้องล่างได้ คทาที่ท้าวเวสวัณปล่อยไปในสมัยที่ยังเป็นปุถุชน จะตัดศีรษะของยักษ์หลายพันตนแล้วกลับมาสู่พระหัตถ์ดังเดิม เพียงพญายมพิโรธแล้วทอดพระเนตรด้วยนัยนาวุธ กุมภัณฑ์หลายพันตนก็จะพินาศไป ดุจเมล็ดงาที่แตกเปรี๊ยะๆ ในกระทะร้อน หากอาฬวกยักษ์โกรธแล้วปล่อยทุสสาวุธไปในอากาศ ฝนก็จะไม่ตกตลอด ๑๒ ปี หากปล่อยไปบนแผ่นดิน ต้นไม้และหญ้าทั้งปวงก็จะเหี่ยวแห้งไป และจะไม่กลับงอกขึ้นอีกตลอด ๑๒ ปี หากปล่อยไปในมหาสมุทร น้ำทั้งหมดก็จะเหือดแห้งไปดุจหยดน้ำในกระทะร้อน หากปล่อยไปบนภูเขาแม้เช่นกับเขาสิเนรุ ภูเขานั้นก็จะแตกเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยกระจัดกระจายไป อาฬวกยักษ์นั้นได้จับทุสสาวุธซึ่งมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ อันเป็นผ้าห่มของตน เตรียมจะปล่อยออกไป เทวดาโดยมากในหมื่นโลกธาตุได้รีบมาชุมนุมกัน ด้วยคิดว่า “วันนี้ พระผู้มีพระภาคจักทรงทรมานอาฬวกยักษ์ พวกเราจักได้ฟังธรรมในที่นั้น” แม้เทวดาที่ประสงค์จะชมการรบก็ได้มาชุมนุมกัน ด้วยประการฉะนี้ ท้องฟ้าทั้งหมดจึงเต็มบริบูรณ์ไปด้วยเหล่าเทวดา

අථ ආළවකො භගවතො සමීපෙ උපරූපරි විචරිත්වා වත්ථාවුධං මුඤ්චි. තං අසනිවිචක්කං විය ආකාසෙ භෙරවසද්දං කරොන්තං ධූමායන්තං පජ්ජලන්තං භගවන්තං පත්වා යක්ඛස්ස මානමද්දනත්ථං පාදමුඤ්ඡනචොළකං හුත්වා පාදමූලෙ නිපති. ආළවකො තං දිස්වා ඡින්නවිසාණො විය උසභො, උද්ධටදාඨො විය සප්පො, නිත්තෙජො නිම්මදො නිපතිතමානද්ධජො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘දුස්සාවුධම්පි සමණං නභිභොසි, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති? ඉදං කාරණං, මෙත්තාවිහාරයුත්තො සමණො, හන්ද නං රොසෙත්වා මෙත්තාය වියොජෙමීති. ඉමිනා සම්බන්ධෙනෙතං වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො යෙන භගවා…පෙ… නික්ඛම සමණා’’ති. තත්‍රායමධිප්පායො – කස්මා මයා අනනුඤ්ඤාතො මම භවනං පවිසිත්වා ඝරසාමිකො විය ඉත්ථාගාරස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නොසි, නනු අයුත්තමෙතං සමණස්ස යදිදං අදින්නපටිභොගො ඉත්ථිසංසග්ගො ච, තස්මා යදි ත්වං සමණධම්මෙ ඨිතො, නික්ඛම සමණාති. එකෙ පන ‘‘එතානි අඤ්ඤානි ච ඵරුසවචනානි වත්වා එවායං එතදවොචා’’ති භණන්ති.
ครั้งนั้น อฬวกยักษ์เที่ยวค้นหาอยู่ใกล้ๆ พระผู้มีพระภาคครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วจึงปล่อยผ้าสาฎกาวุธ. ผ้าสาฎกาวุธนั้น เป็นประดุจจักรที่พ้นจากอสุนีบาต ทำเสียงน่าสะพรึงกลัวในอากาศ มีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นเปลวไฟ ไปถึงพระผู้มีพระภาคแล้ว เพื่อจะย่ำยีมานะของยักษ์ ได้กลายเป็นผ้าเช็ดพระบาท ตกลงที่ใกล้พระบาท. อฬวกยักษ์เห็นดังนั้นแล้ว เป็นประดุจโคอุสภะมีเขาหัก ประดุจงูมีเขี้ยวถูกถอน เป็นผู้หมดเดช หมดความมัวเมา มีธงคือมานะตกไปแล้ว ได้คิดว่า – “แม้ผ้าสาฎกาวุธก็ไม่อาจทำร้ายสมณะได้ อะไรหนอเป็นเหตุ?” เหตุนี้คือ สมณะเป็นผู้ประกอบด้วยเมตตาวิหาร เอาล่ะ เราจะทำให้ท่านโกรธ แล้วพรากท่านจากเมตตา. ด้วยความเกี่ยวข้องนี้ ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – “ครั้งนั้นแล อฬวกยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... จงออกไป สมณะ”. ในคำนั้น มีอธิบายดังนี้ – “ทำไมท่าน เมื่อเรามิได้อนุญาต เข้ามาในวิมานของเราแล้ว จึงนั่งอยู่ท่ามกลางหมู่สตรีประดุจเจ้าของเรือน? การบริโภคของที่เจ้าของมิได้ให้ และการคลุกคลีด้วยสตรีนี้ ไม่สมควรแก่สมณะมิใช่หรือ? เพราะฉะนั้น ถ้าท่านตั้งอยู่ในสมณธรรม จงออกไปเถิด สมณะ”. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “อฬวกยักษ์ได้กล่าวคำหยาบเหล่านี้และคำอื่นๆ แล้วจึงได้กล่าวคำนี้”.

අථ භගවා ‘‘යස්මා ථද්ධො පටිථද්ධභාවෙන විනෙතුං න සක්කා, සො හි පටිථද්ධභාවෙ කරියමානෙ සෙය්‍යථාපි චණ්ඩස්ස කුක්කුරස්ස නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍ය, සො භිය්‍යොසො මත්තාය චණ්ඩතරො අස්ස, එවං ථද්ධතරො හොති, මුදුනා පන සො සක්කා විනෙතු’’න්ති ඤත්වා ‘‘සාධාවුසො’’ති පියවචනෙන තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා නික්ඛමි. තෙන වුත්තං ‘‘සාධාවුසොති භගවා නික්ඛමී’’ති.
ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “เพราะยักษ์นี้กระด้าง จึงไม่อาจแนะนำได้ด้วยความกระด้างตอบ จริงอยู่ เมื่อมีการกระทำตอบด้วยความกระด้าง ก็เปรียบเหมือนการทำให้ดีแตกที่จมูกของสุนัขดุร้าย มันก็จะยิ่งดุร้ายมากขึ้นไปอีกฉันใด ยักษ์นี้ก็จะยิ่งกระด้างมากขึ้นฉันนั้น แต่ยักษ์นี้อาจแนะนำได้ด้วยความอ่อนโยน” ดังนี้แล้ว จึงทรงรับคำของยักษ์นั้นด้วยพระดำรัสอันเป็นที่รักว่า “ดีล่ะ อาวุโส” แล้วเสด็จออกไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดีล่ะ อาวุโส’ แล้วเสด็จออกไป”.

තතො ආළවකො ‘‘සුවචො වතායං සමණො එකවචනෙනෙව නික්ඛන්තො, එවං නාම නික්ඛමෙතුං සුඛං සමණං අකාරණෙනෙවාහං සකලරත්තිං යුද්ධෙන අබ්භුය්‍යාසි’’න්ති මුදුචිත්තො හුත්වා පුන චින්තෙසි ‘‘ඉදානිපි න සක්කා ජානිතුං, කිං නු ඛො සුවචතාය නික්ඛන්තො, උදාහු කොධෙන, හන්ද නං වීමංසාමී’’ති. තතො ‘‘පවිස සමණා’’ති ආහ. අථ ‘‘සුවචො’’ති මුදුභූතචිත්තවවත්ථානකරණත්ථං පුනපි පියවචනං වදන්තො සාධාවුසොති භගවා පාවිසි. ආළවකො පුනප්පුනං තමෙව සුවචභාවං වීමංසන්තො [Pg.221] දුතියම්පි තතියම්පි ‘‘නික්ඛම පවිසා’’ති ආහ. භගවාපි තථා අකාසි. යදි න කරෙය්‍ය, පකතියාපි ථද්ධයක්ඛස්ස චිත්තං ථද්ධතරං හුත්වා ධම්මකථාය භාජනං න භවෙය්‍ය. තස්මා යථා නාම මාතා රොදන්තං පුත්තකං යං සො ඉච්ඡති, තං දත්වා වා කත්වා වා සඤ්ඤාපෙති, තථා භගවා කිලෙසරොදනෙන රොදන්තං යක්ඛං සඤ්ඤාපෙතුං යං සො භණති, තං අකාසි. යථා ච ධාතී ථඤ්ඤං අපිවන්තං දාරකං කිඤ්චි දත්වා උපලාළෙත්වා පායෙති, තථා භගවා යක්ඛං ලොකුත්තරධම්මඛීරං පායෙතුං තස්ස පත්ථිතවචනකරණෙන උපලාළෙන්තො එවමකාසි. යථා ච පුරිසො ලාබුම්හි චතුමධුරං පූරෙතුකාමො තස්සබ්භන්තරං සොධෙති, එවං භගවා යක්ඛස්ස චිත්තෙ ලොකුත්තරචතුමධුරං පූරෙතුකාමො තස්ස අබ්භන්තරෙ කොධමලං සොධෙතුං යාව තතියං නික්ඛමනපවෙසනං අකාසි.
ลำดับนั้น อฬวกยักษ์มีจิตอ่อนโยนแล้วคิดว่า “โอ สมณะนี้ว่าง่ายหนอ ออกไปแล้วด้วยคำพูดเพียงคำเดียวเท่านั้น การทำให้สมณะเช่นนี้ออกไปเป็นเรื่องง่าย เราเบียดเบียนท่านด้วยการรบตลอดทั้งคืนโดยไม่มีเหตุเลยหนอ” แล้วคิดอีกว่า “ถึงบัดนี้ก็ยังไม่อาจรู้ได้ ท่านออกไปเพราะความว่าง่าย หรือว่าออกไปเพราะความโกรธกันแน่ เอาล่ะ เราจะลองทดสอบท่านดู”. จากนั้นจึงกล่าวว่า “จงเข้ามาเถิด สมณะ”. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเพื่อจะทรงกระทำให้ยักษ์กำหนดรู้ว่าพระองค์มีพระทัยอ่อนโยนด้วยทรงดำริว่า “เราเป็นผู้ว่าง่าย” จึงตรัสพระดำรัสอันเป็นที่รักอีกว่า “ดีล่ะ อาวุโส” แล้วเสด็จเข้าไป. อฬวกยักษ์ทดสอบความเป็นผู้ว่าง่ายนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ได้กล่าวแม้ครั้งที่สองและครั้งที่สามว่า “จงออกไป จงเข้ามา”. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น. หากพระองค์ไม่ทรงกระทำเช่นนั้น จิตของยักษ์ผู้กระด้างโดยปกติอยู่แล้ว ก็จะยิ่งกระด้างมากขึ้นไปอีก และจะไม่เป็นภาชนะรองรับพระธรรมเทศนา. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนมารดาปลอบบุตรน้อยผู้กำลังร้องไห้ ด้วยการให้หรือทำการที่บุตรนั้นต้องการฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น เพื่อจะทรงทำให้ยักษ์ผู้กำลังร้องไห้ด้วยการร้องไห้คือกิเลสให้เข้าใจ จึงได้ทรงกระทำตามที่ยักษ์นั้นพูดทุกอย่าง. และเปรียบเหมือนแม่นมให้สิ่งของบางอย่างแล้วปลอบโยนทารกผู้ไม่ยอมดื่มนม ให้ดื่มนมได้ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น เพื่อจะทรงทำให้ยักษ์ดื่มน้ำนมคือโลกุตรธรรม จึงทรงปลอบโยนด้วยการกระทำตามคำที่ยักษ์นั้นปรารถนา ได้ทรงกระทำเช่นนี้. และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะบรรจุจตุมธุรสลงในน้ำเต้า ย่อมชำระภายในของน้ำเต้านั้นก่อนฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงมีพระประสงค์จะบรรจุจตุมธุรสคือโลกุตรธรรมลงในจิตของยักษ์ เพื่อจะทรงชำระมลทินคือความโกรธภายในของยักษ์นั้น จึงได้ทรงกระทำการเสด็จออกและเสด็จเข้าไปจนถึงครั้งที่สาม.

අථ ආළවකො ‘‘සුවචො අයං සමණො, ‘නික්ඛමා’ති වුත්තො නික්ඛමති, ‘පවිසා’ති වුත්තො පවිසති, යංනූනාහං ඉමං සමණං එවමෙවං සකලරත්තිං කිලමෙත්වා, පාදෙ ගහෙත්වා, පාරගඞ්ගාය ඛිපෙය්‍ය’’න්ති පාපකං චිතං උප්පාදෙත්වා චතුත්ථවාරං ආහ – ‘‘නික්ඛම සමණා’’ති. තං ඤත්වා භගවා ‘‘න ඛ්වාහං ත’’න්ති ආහ. ‘‘එවං වුත්තෙ තදුත්තරිං කරණීයං පරියෙසමානො පඤ්හං පුච්ඡිතබ්බං මඤ්ඤිස්සති, තං ධම්මකථාය මුඛං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘න ඛ්වාහං ත’’න්ති ආහ. තත්ථ නඉති පටික්ඛෙපෙ, ඛොඉති අවධාරණෙ. අහන්ති අත්තනිදස්සනං, න්ති හෙතුවචනං. තෙනෙත්ථ ‘‘යස්මා ත්වං එවං චින්තෙසි, තස්මා අහං ආවුසො නෙව නික්ඛමිස්සාමි, යං තෙ කරණීයං, තං කරොහී’’ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.
ครั้งนั้น อฬวกยักษ์เกิดความคิดชั่วขึ้นว่า “สมณะนี้ว่าง่ายจริง เมื่อเราบอกว่า ‘จงออกไป’ ก็ออกไป เมื่อบอกว่า ‘จงเข้ามา’ ก็เข้ามา ไฉนหนอ เราจะพึงทำให้สมณะนี้ลำบากอย่างนี้แหละตลอดทั้งคืน แล้วจับที่เท้าเหวี่ยงไปที่ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา” แล้วได้กล่าวเป็นครั้งที่สี่ว่า “จงออกไป สมณะ”. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดนั้นแล้ว จึงตรัสว่า “เราจักไม่ออกไปละ”. พระองค์ทรงทราบว่า “เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว ยักษ์นั้นเมื่อแสวงหาสิ่งที่ควรทำต่อไป ก็จะคิดถึงปัญหาที่ควรถาม และนั่นก็จะเป็นช่องทางแห่งการแสดงธรรม” จึงตรัสว่า “เราจักไม่ออกไปละ”. ในคำนั้น “น” เป็นนิบาตในความหมายว่าปฏิเสธ “โข” เป็นนิบาตในความหมายว่ายืนยัน “อหํ” เป็นคำชี้ถึงพระองค์เอง ส่วน “ตํ” เป็นคำบอกเหตุ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พึงเห็นความหมายดังนี้ว่า “เพราะท่านคิดอย่างนี้ เพราะฉะนั้น อาวุโส เราจักไม่ออกไปเลย ท่านมีกิจใดที่ควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเถิด”.

තතො ආළවකො යස්මා පුබ්බෙපි ආකාසෙනාගමනවෙලායං ‘‘කිං නු ඛො, එතං සුවණ්ණවිමානං, උදාහු රජතමණිවිමානානං අඤ්ඤතරං, හන්ද නං පස්සාමා’’ති එවං අත්තනො විමානං ආගතෙ ඉද්ධිමන්තෙ තාපසපරිබ්බාජකෙ පඤ්හං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුමසක්කොන්තෙ චිත්තක්ඛෙපාදීහි විහෙඨෙති. කථං? අමනුස්සා හි භිංසනකරූපදස්සනෙන වා හදයවත්ථුපරිමද්දනෙන වාති ද්වීහාකාරෙහි චිත්තක්ඛෙපං කරොන්ති. අයං පන යස්මා ‘‘ඉද්ධිමන්තො භිංසනකරූපදස්සනෙන න තසන්තී’’ති ඤත්වා අත්තනො ඉද්ධිප්පභාවෙන සුඛුමත්තභාවං නිම්මිනිත්වා, තෙසං අන්තො පවිසිත්වා හදයවත්ථුං පරිමද්දති, තතො චිත්තසන්තති න සණ්ඨාති, තස්සා අසණ්ඨමානාය උම්මත්තකා හොන්ති [Pg.222] ඛිත්තචිත්තා. එවං ඛිත්තචිත්තානං එතෙසං උරම්පි ඵාලෙති, පාදෙපි නෙ ගහෙත්වා පාරගඞ්ගාය ඛිපති ‘‘මාස්සු මෙ පුන එවරූපා භවනමාගමිංසූ’’ති, තස්මා තෙ පඤ්හෙ සරිත්වා ‘‘යංනූනාහං ඉමං සමණං ඉදානි එවං විහෙඨෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘පඤ්හං තං සමණා’’තිආදි.
ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์นั้น เพราะเหตุที่แม้ในกาลก่อน เมื่อเวลาที่พวกดาบสและปริพาชกผู้มีฤทธิ์เหาะมาทางอากาศสู่วิมานของตน ด้วยคิดว่า "อะไรหนอ นี่เป็นวิมานทอง หรือว่าเป็นวิมานเงินหรือวิมานแก้วมณีอย่างใดอย่างหนึ่ง เอาเถิด เราทั้งหลายจงดูวิมานนั้น" ดังนี้แล้ว ได้ถามปัญหา แต่เมื่อท่านเหล่านั้นไม่สามารถจะตอบได้ ก็เบียดเบียนด้วยอาการมีจิตฟุ้งซ่านเป็นต้น ถามว่า เบียดเบียนอย่างไร? ตอบว่า เพราะว่าพวกอมนุษย์ย่อมทำจิตให้ฟุ้งซ่านด้วย ๒ อาการ คือ ด้วยการแสดงรูปที่น่าสะพรึงกลัว หรือด้วยการบีบคั้นหทัยวัตถุ ส่วนอาฬวกยักษ์นี้ เพราะรู้ว่า "ผู้มีฤทธิ์ย่อมไม่หวาดกลัวด้วยการเห็นรูปที่น่าสะพรึงกลัว" จึงเนรมิตอัตภาพอันละเอียดด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ของตน เข้าไปสู่ภายในของท่านเหล่านั้นแล้วบีบคั้นหทัยวัตถุ เพราะเหตุนั้น สันตติแห่งจิตจึงไม่ตั้งมั่น เมื่อสันตติแห่งจิตนั้นไม่ตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นก็กลายเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่าน เมื่อท่านเหล่านั้นมีจิตฟุ้งซ่านอย่างนี้แล้ว อาฬวกยักษ์ก็ผ่าแม้ซึ่งอกของท่านเหล่านั้น จับเท้าโยนไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา ด้วยคิดว่า "ขออย่าให้คนเช่นนี้มาสู่ภพของเราอีกเลย" เพราะเหตุนั้น อาฬวกยักษ์นั้นระลึกถึงปัญหาเหล่านั้นแล้ว คิดว่า "ไฉนหนอ บัดนี้เราพึงเบียดเบียนสมณะรูปนี้อย่างนั้นบ้าง" จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ดูก่อนสมณะ เราจะถามปัญหาท่าน" ดังนี้

කුතො පනස්ස තෙ පඤ්හාති? තස්ස කිර මාතාපිතරො කස්සපං භගවන්තං පයිරුපාසිත්වා අට්ඨ පඤ්හෙ සවිස්සජ්ජනෙ උග්ගහෙසුං. තෙ දහරකාලෙ ආළවකං පරියාපුණාපෙසුං. සො කාලච්චයෙන විස්සජ්ජනං සම්මුස්සි. තතො ‘‘ඉමෙ පඤ්හාපි මා විනස්සන්තූ’’ති සුවණ්ණපට්ටෙ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ලිඛාපෙත්වා විමානෙ නික්ඛිපි. එවමෙතෙ බුද්ධපඤ්හා බුද්ධවිසයා එව හොන්ති. භගවා තං සුත්වා යස්මා බුද්ධානං පරිච්චත්තලාභන්තරායො වා ජීවිතන්තරායො වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබ්‍යාමප්පභානං පටිඝාතො වා න සක්කා කෙනචි කාතුං, තස්මා තං ලොකෙ අසාධාරණං බුද්ධානුභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ඛ්වාහං තං, ආවුසො, පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ’’ති.
ถามว่า ก็ปัญหาเหล่านั้นของอาฬวกยักษ์นั้นมาจากไหน? ตอบว่า ได้ยินว่า มารดาบิดาของอาฬวกยักษ์นั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกัสสปะแล้ว ได้เรียนรู้ปัญหา ๘ ข้อพร้อมทั้งคำตอบ ท่านทั้งสองได้ให้อาฬวกยักษ์เรียนในวัยเด็ก โดยกาลล่วงไป เขาลืมคำตอบเสีย ลำดับนั้น เขาคิดว่า "ขอแม้ปัญหาเหล่านี้อย่าได้ฉิบหายเลย" จึงให้จารึกไว้บนแผ่นทองด้วยชาดหรคุณ แล้วเก็บไว้ในวิมาน ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาเหล่านี้จึงเป็นพุทธปัญหา เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับดังนั้นแล้ว เพราะเหตุที่อันตรายต่อลาภที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสละแล้วก็ดี อันตรายต่อชีวิตก็ดี หรือการกระทบกระทั่งต่อพระสัพพัญญุตญาณและพระพยามประภาก็ดี ใครๆ ไม่สามารถจะกระทำได้เลย เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงพุทธานุภาพอันไม่ทั่วไปในโลก จึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส เราย่อมไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก" ดังนี้

තත්ථ ‘‘සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණ’’න්තිආදිනා නයෙන එතෙසං පදානං අත්ථමත්තදස්සනෙන සඞ්ඛෙපො වුත්තො, න අනුසන්ධියොජනාක්කමෙන විත්ථාරො. ස්වායං වුච්චති – සදෙවකවචනෙන හි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බදෙවෙසු ගහිතෙසුපි යෙසං තත්ථ සන්නිපතිතෙ දෙවගණෙ විමති අහොසි ‘‘මාරො මහානුභාවො ඡකාමාවචරිස්සරො වසවත්තී පච්චනීකසාතො ධම්මදෙස්සී කුරුරකම්මන්තො, කිං නු ඛො, සොපිස්ස චිත්තක්ඛෙපාදීනි න කරෙය්‍යා’’ති, තෙසං විමතිපටිබාහනත්ථං ‘‘සමාරකෙ’’ති ආහ. තතො යෙසං අහොසි – ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො එකඞ්ගුලියා එකචක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං කරොති, ද්වීහි…පෙ… දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු, අනුත්තරඤ්ච ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති, කිං සොපි න කරෙය්‍යා’’ති, තෙසං විමතිපටිබාහනත්ථං ‘‘සබ්‍රහ්මකෙ’’ති ආහ. අථ යෙසං අහොසි ‘‘පුථු සමණබ්‍රාහ්මණා සාසනස්ස පච්චත්ථිකා පච්චාමිත්තා මන්තාදිබලසමන්නාගතා, කිං තෙපි න කරෙය්‍යු’’න්ති, තෙසං විමතිපටිබාහනත්ථං ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා’’ති ආහ. එවං උක්කට්ඨට්ඨානෙසු කස්සචි අභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සදෙවමනුස්සායාති වචනෙන [Pg.223] සම්මුතිදෙවෙ අවසෙසමනුස්සෙ ච උපාදාය උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙනෙව සෙසසත්තලොකෙපි කස්සචි අභාවං දස්සෙසීති එවමෙත්ථ අනුසන්ධියොජනාක්කමො වෙදිතබ්බො.
ในบทเหล่านั้น ความย่อถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการแสดงเพียงเนื้อความของบทเหล่านั้นโดยนัยเป็นต้นว่า "ด้วยคำว่า 'สเทวเก' พึงถือเอาเทวดาในกามาวจร ๕ ชั้น" มิใช่ความพิสดารโดยลำดับแห่งการประกอบอนุสนธิ ลำดับแห่งการประกอบนั้นมีดังนี้: คือ แม้เมื่อเทวดาทั้งหมดถูกถือเอาแล้วโดยการกำหนดส่วนที่เลิศด้วยคำว่า 'สเทวเก' ก็ตาม แต่ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่หมู่เทวดาบางพวกที่ประชุมกันในที่นั้นว่า "มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามาวจร ๖ ชั้น เป็นวสวัตตี เป็นปฏิปักษ์ เกลียดชังธรรม มีกรรมอันโหดร้าย ไฉนหนอ แม้มารนั้นจะไม่พึงทำความฟุ้งซ่านแห่งจิตเป็นต้นได้หรือ" เพื่อจะทรงห้ามความสงสัยของเทวดาเหล่านั้น จึงตรัสว่า "สมารเก" (พร้อมทั้งมาร) ลำดับนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า "พรหมมีอานุภาพมาก ย่อมทำแสงสว่างในหนึ่งพันจักรวาลด้วยนิ้วเดียว, ด้วยนิ้วสองนิ้ว... (ละ)... ด้วยนิ้วสิบนิ้วในหมื่นจักรวาล, และย่อมเสวยสุขในฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม, ไฉนหนอ แม้พรหมนั้นจะไม่พึงทำได้หรือ" เพื่อจะทรงห้ามความสงสัยของเทวดาเหล่านั้น จึงตรัสว่า "สพรหฺมเก" (พร้อมทั้งพรหม) ครั้งนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า "สมณพราหมณ์เป็นอันมาก เป็นข้าศึก เป็นศัตรูต่อพระศาสนา ประกอบด้วยกำลังคือมนต์เป็นต้น, ไฉนหนอ แม้ท่านเหล่านั้นจะไม่พึงทำได้หรือ" เพื่อจะทรงห้ามความสงสัยของท่านเหล่านั้น จึงตรัสว่า "สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย" (ในหมู่ประชาพร้อมทั้งสมณพราหมณ์) พระองค์ทรงแสดงความไม่มีอยู่ของใครๆ ในฐานะอันเลิศทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ด้วยคำว่า "สเทวมนุสฺสาย" ทรงหมายเอารวมทั้งสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ โดยอำนาจแห่งการกำหนดส่วนที่เลิศนั่นเทียว ทรงแสดงความไม่มีอยู่ของใครๆ แม้ในสัตวโลกที่เหลือ พึงทราบลำดับแห่งการประกอบอนุสนธิในที่นี้อย่างนี้

එවං භගවා තස්ස බාධනචිත්තං පටිසෙධෙත්වා පඤ්හපුච්ඡනෙ උස්සාහං ජනෙන්තො ආහ ‘‘අපිච ත්වං, ආවුසො, පුච්ඡ යදාකඞ්ඛසී’’ති. තස්සත්ථො – පුච්ඡ, යදි ආකඞ්ඛසි, න මෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ භාරො අත්ථි. අථ වා ‘‘පුච්ඡ යං ආකඞ්ඛසි, තෙ සබ්බං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි අසාධාරණං පච්චෙකබුද්ධඅග්ගසාවකමහාසාවකෙහි. තෙ හි ‘‘පුච්ඡාවුසො සුත්වා වෙදිස්සාමා’’ති වදන්ති. බුද්ධා පන ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’ති (සං. නි. 1.237, 246) වා,
พระผู้มีพระภาคทรงห้ามจิตที่คิดจะเบียดเบียนของอาฬวกยักษ์นั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงทำให้เกิดความอุตสาหะในการทูลถามปัญหา จึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส อีกอย่างหนึ่ง ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" อธิบายว่า "ท่านจงถามเถิด หากท่านปรารถนา, ภาระในการตอบปัญหาย่อมไม่มีแก่เรา" อีกนัยหนึ่ง ทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูว่า "ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด เราจักตอบสิ่งนั้นทั้งหมดแก่ท่าน" ซึ่งเป็นการปวารณาที่ไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวก เพราะว่า ท่านเหล่านั้นย่อมกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านจงถามเถิด เราฟังแล้วจักรู้" ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง,

‘‘පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති වා. (දී. නි. 2.356);
หรือตรัสว่า "ดูก่อนวาสวะ ท่านจงถามปัญหาเรา ซึ่งเป็นปัญหาใดๆ ก็ตามที่ท่านปรารถนาในใจ" ดังนี้บ้าง

‘‘බාවරිස්ස ච තුය්හං වා, සබ්බෙසං සබ්බසංසයං;
කතාවකාසා පුච්ඡව්හො, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡථා’’ති වා. (සු. නි. 1036) –
หรือตรัสว่า "เราเปิดโอกาสให้แล้วแก่พราหมณ์พาวรี แก่ท่าน หรือแก่คนทั้งปวง เพื่อจะตัดความสงสัยทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงถามปัญหาใดๆ ก็ตามที่ท่านปรารถนาในใจเถิด" ดังนี้บ้าง

එවමාදිනා නයෙන දෙවමනුස්සානං සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙන්ති. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං භගවා බුද්ධභූමිං පත්වා එවං පවාරණං පවාරෙය්‍ය, යො බොධිසත්තභූමියං පදෙසඤාණෙ වත්තමානොපි –
พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายด้วยนัยเป็นต้นอย่างนี้ การที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงบรรลุพุทธภูมิแล้ว จะทรงปวารณาอย่างนี้ นั่นไม่น่าอัศจรรย์เลย, พระองค์ผู้ทรงดำรงอยู่ในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ มีเพียงปเทสญาณ (ญาณเฉพาะส่วน) ก็ยังทรงปวารณาว่า –

‘‘කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානි වියාකරොහි, යාචන්ති තං ඉසයො සාධුරූපා;
කොණ්ඩඤ්ඤ එසො මනුජෙසු ධම්මො, යං වුද්ධමාගච්ඡති එස භාරො’’ති. (ජා. 2.17.60) –
"ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ ขอท่านจงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายเถิด, เหล่าฤๅษีผู้มีรูปงามย่อมวิงวอนท่าน ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ นี้เป็นธรรมเนียมในหมู่มนุษย์ คือ ภาระนี้ย่อมมาถึงผู้ที่เจริญวัยแล้ว" ดังนี้

එවං ඉසීහි යාචිතො –
เมื่อถูกเหล่าฤๅษีวิงวอนอย่างนี้แล้ว (จึงกล่าวว่า) –

‘‘කතාවකාසා පුච්ඡන්තු භොන්තො, යං කිඤ්චි පඤ්හං මනසාභිපත්ථිතං;
අහඤ්හි තං තං වො වියාකරිස්සං, ඤත්වා සයං ලොකමිමං පරඤ්චා’’ති. –
"ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราเปิดโอกาสให้แล้ว เชิญถามปัญหาใดๆ ก็ตามที่ท่านปรารถนาในใจเถิด, เพราะว่า เราเองรู้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าแล้ว จักพยากรณ์ปัญหานั้นๆ แก่ท่านทั้งหลาย" ดังนี้

එවං [Pg.224] සරභඞ්ගකාලෙ සම්භවජාතකෙ ච සකලජම්බුදීපෙ තික්ඛත්තුං විචරිත්වා පඤ්හානං අන්තකරං අදිස්වා ජාතියා සත්තවස්සිකො රථිකාය පංසුකීළිකං කීළන්තො සුචිරතෙන බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨො –
อย่างนี้ ในสมัยที่เป็นสรภังคดาบสและในสัมภวชาดก พระโพธิสัตว์เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปถึงสามครั้ง ก็ไม่พบผู้ที่สามารถแก้ปัญหาได้, และเมื่อมีพระชนมายุ ๗ พรรษา กำลังทรงเล่นคลุกฝุ่นอยู่ที่ถนน ก็ถูกสุจิรตพราหมณ์ทูลถามปัญหา (ก็ยังทรงแก้ได้)

‘‘තග්ඝ තෙ අහමක්ඛිස්සං, යථාපි කුසලො තථා;
රාජා ච ඛො නං ජානාති, යදි කාහති වා න වා’’ති. (ජා. 1.16.172) –
พราหมณ์เอ๋ย เราจะบอกแก่ท่านโดยแน่แท้ เหมือนที่ผู้ฉลาดพึงรู้ฉันนั้น ก็พระราชาย่อมทรงทราบเรื่องนั้นว่า เขาจะทำหรือไม่ทำ

එවං සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි. එවං භගවතා ආළවකස්ස සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරිතාය අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි ‘‘කිං සූධ විත්ත’’න්ති.
พระผู้มีพระภาคได้ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณาอย่างนี้. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาแก่อาฬวกยักษ์ด้วยสัพพัญญูปวารณาอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า ‘อะไรหนอเป็นทรัพย์ในโลกนี้’ ดังนี้.

183. තත්ථ කින්ති පුච්ඡාවචනං. සූති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. විත්තන්ති විදති, පීතිං කරොතීති විත්තං, ධනස්සෙතං අධිවචනං. සුචිණ්ණන්ති සුකතං. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකං සාතං. ආවහාතීති ආවහති, ආනෙති, දෙති, අප්පෙතීති වුත්තං හොති හවෙති දළ්හත්ථෙ නිපාතො. සාදුතරන්ති අතිසයෙන සාදුං. ‘‘සාධුතර’’න්තිපි පාඨො. රසානන්ති රසසඤ්ඤිතානං ධම්මානං. කථන්ති කෙන පකාරෙන, කථංජීවිනො ජීවිතං කථංජීවිජීවිතං, ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පන සානුනාසිකං වුච්චති. ‘‘කථංජීවිං ජීවත’’න්ති වා පාඨො. තස්ස ජීවන්තානං කථංජීවින්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. එවමිමාය ගාථාය ‘‘කිං සු ඉධ ලොකෙ පුරිසස්ස විත්තං සෙට්ඨං, කිං සු සුචිණ්ණං සුඛමාවහාති, කිං රසානං සාදුතරං, කථංජීවිනො ජීවිතං සෙට්ඨමාහූ’’ති ඉමෙ චත්තාරො පඤ්හෙ පුච්ඡි.
๑๘๓. ในคาถานั้น บทว่า ‘กึ’ เป็นคำถาม. บทว่า ‘สุ’ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท. บทว่า ‘อิธ’ คือ ในโลกนี้. บทว่า ‘วิตฺตํ’ คือ ย่อมยินดี ย่อมทำความปิติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิตฺตํ (ทรัพย์) เป็นชื่อของธนะ. บทว่า ‘สุจิณฺณํ’ คือ อันทำดีแล้ว. บทว่า ‘สุขํ’ คือ ความสบายกายสบายใจ. บทว่า ‘อาวหาติ’ คือ ย่อมนำมา, นำมา, ให้, ส่งให้ ดังนี้. บทว่า ‘หเว’ เป็นนิบาตในอรรถว่ามั่นคง. บทว่า ‘สาธุตรํ’ คือ อร่อยโดยยิ่ง. บางแห่งเป็น ‘สาธุตรํ’ ก็มี. บทว่า ‘รสานํ’ คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่เรียกว่ารส. บทว่า ‘กถํ’ คือ โดยประการไร, ชีวิตของผู้เป็นอยู่อย่างไร ชื่อว่า กถํชีวิชีวิตํ, แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวเป็นสานุนาสิกะ (มีพยัญชนะนาสิก). บางแห่งเป็น ‘กถํชีวึ ชีวตํ’ ก็มี. อรรถของบทนั้นคือ ชีวิตของผู้มีชีวิตอยู่เป็นอยู่อย่างไร. บทที่เหลือในคาถานี้ปรากฏชัดแล้ว. ด้วยคาถานี้ (อาฬวกยักษ์) ได้ทูลถามปัญหา ๔ ข้อนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้, อะไรหนอที่ประพฤติดีแล้วย่อมนำสุขมาให้, อะไรหนอมีรสดียิ่งกว่ารสทั้งหลาย, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวชีวิตของผู้เป็นอยู่อย่างไรว่าประเสริฐ’ ดังนี้.

184. අථස්ස භගවා කස්සපදසබලෙන විස්සජ්ජිතනයෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො ඉමං ගාථමාහ ‘‘සද්ධීධ විත්ත’’න්ති. තත්ථ යථා හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි විත්තං උපභොගපරිභොගසුඛං ආවහති, ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං පටිබාහති, දාලිද්දියං වූපසමෙති, මුත්තාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති, ලොකසන්ථුතිඤ්ච ආවහති, එවං ලොකියලොකුත්තරා සද්ධාපි යථාසම්භවං ලොකියලොකුත්තරවිපාකසුඛමාවහති, සද්ධාධුරෙන පටිපන්නානං ජාතිජරාදිදුක්ඛං පටිබාහති, ගුණදාලිද්දියං වූපසමෙති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති.
๑๘๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาแก่อาฬวกยักษ์นั้น โดยนัยที่พระกัสสปทสพลพุทธเจ้าทรงวิสัชนาไว้แล้วนั่นเทียว จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า ‘ศรัทธาเป็นทรัพย์ในโลกนี้’ ดังนี้. ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายว่า ทรัพย์คือเงินและทองเป็นต้น ย่อมนำสุขในการอุปโภคบริโภคมาให้, ย่อมป้องกันทุกข์มีความหิวและความกระหายเป็นต้น, ย่อมระงับความยากจน, เป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีแก้วมุกดาเป็นต้น, และย่อมนำการสรรเสริญในโลกมาให้ ฉันใด, แม้ศรัทธาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ก็ย่อมนำโลกิยวิปากสุขและโลกุตตรวิปากสุขมาให้ตามสมควร ฉันนั้น, ย่อมป้องกันทุกข์มีชาติและชราเป็นต้นแก่ผู้ปฏิบัติโดยมีศรัทธาเป็นประธาน, ย่อมระงับความขัดสนแห่งคุณ, เป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีสติสัมโพชฌงค์เป็นต้น.

‘‘සද්ධො [Pg.225] සීලෙන සම්පන්නො, යසො භොගසමප්පිතො;
යං යං පදෙසං භජති, තත්ථ තත්ථෙව පූජිතො’’ති. (ධ. ප. 303) –
ผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล เพียบพร้อมด้วยยศและโภคะ ไปสู่ประเทศใดๆ ย่อมเป็นที่บูชาในประเทศนั้นๆ นั่นเทียว.

වචනතො ලොකසන්ථුතිඤ්ච ආවහතීති කත්වා ‘‘විත්ත’’න්ති වුත්තා. යස්මා පනෙතං සද්ධාවිත්තං අනුගාමිකං අනඤ්ඤසාධාරණං සබ්බසම්පත්තිහෙතු, ලොකියස්ස හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිවිත්තස්සාපි නිදානං. සද්ධොයෙව හි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා විත්තං අධිගච්ඡති, අස්සද්ධස්ස පන විත්තං යාවදෙව අනත්ථාය හොති, තස්මා ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුත්තං. පුරිසස්සාති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදෙසනා; තස්මා න කෙවලං පුරිසස්ස, ඉත්ථිආදීනම්පි සද්ධාවිත්තමෙව සෙට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං.
เพราะเหตุที่ (ศรัทธา) ย่อมนำมาซึ่งการสรรเสริญในโลกตามพระดำรัสนี้ จึงตรัสเรียกว่า ‘ทรัพย์’. ก็เพราะเหตุว่าทรัพย์คือศรัทธานี้ เป็นทรัพย์ที่ติดตามไปได้, ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, เป็นเหตุแห่งสมบัติทั้งปวง, และเป็นเหตุแห่งทรัพย์ที่เป็นโลกิยะมีเงินและทองเป็นต้นด้วย. จริงอยู่ ผู้มีศรัทธาเท่านั้น ทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้ว ย่อมได้ทรัพย์, ส่วนทรัพย์ของผู้ไม่มีศรัทธา ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ประเสริฐ’. บทว่า ‘ของบุรุษ’ เป็นเทศนาที่แสดงโดยจำกัดส่วนที่เลิศ; เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ทรัพย์คือศรัทธานั่นเทียวประเสริฐ ไม่ใช่เพียงสำหรับบุรุษเท่านั้น แต่สำหรับสตรีเป็นต้นด้วย.

ධම්මොති දසකුසලකම්මපථධම්මො, දානසීලභාවනාධම්මො වා. සුචිණ්ණොති සුකතො සුචරිතො. සුඛමාවහාතීති සොණසෙට්ඨිපුත්තරට්ඨපාලාදීනං විය මනුස්සසුඛං, සක්කාදීනං විය දිබ්බසුඛං, පරියොසානෙ ච මහාපදුමාදීනං විය නිබ්බානසුඛඤ්ච ආවහතීති.
บทว่า ‘ธมฺโม’ คือ ธรรมอันเป็นกุศลกรรมบถ ๑๐, หรือธรรมคือทาน ศีล ภาวนา. บทว่า ‘สุจิณฺโณ’ คือ อันทำดีแล้ว ประพฤติดีแล้ว. บทว่า ‘สุขมาวหาติ’ คือ ย่อมนำมาซึ่งมนุสสสุข เหมือนของโสณเศรษฐีบุตรและรัฐบาลเป็นต้น, นำมาซึ่งทิพยสุข เหมือนของท้าวสักกะเป็นต้น, และในที่สุด ย่อมนำมาซึ่งนิพพานสุข เหมือนของมหาปทุมกุมารเป็นต้น.

සච්චන්ති අයං සච්චසද්දො අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං – ‘‘සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 224) වාචාසච්චෙ. ‘‘සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා චා’’තිආදීසු (ජා. 2.21.433) විරතිසච්චෙ. ‘‘කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා, පවාදියාසෙ කුසලාවදානා’’තිආදීසු (සු. නි. 891) දිට්ඨිසච්චෙ. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණසච්චානී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.185) බ්‍රාහ්මණසච්චෙ. ‘‘එකඤ්හි සච්චං න දුතීයමත්ථී’’තිආදීසු (සු. නි. 890) පරමත්ථසච්චෙ. ‘‘චතුන්නං සච්චානං කති කුසලා’’තිආදීසු (විභ. 216) අරියසච්චෙ. ඉධ පන පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං, විරතිසච්චං වා අබ්භන්තරං කත්වා වාචාසච්චං අධිප්පෙතං, යස්සානුභාවෙන උදකාදීනි වසෙ වත්තෙන්ති ජාතිජරාමරණපාරං තරන්ති. යථාහ –
บทว่า ‘สจฺจํ’ นี้ สัจจศัพท์นี้ปรากฏในอรรถเป็นอันมาก. อย่างไร? คือ ในวาจาสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ’. ในวิรติสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘สมณพราหมณ์ทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ’. ในทิฏฐิสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘เพราะเหตุไรหนอ ผู้กล่าวว่าตนฉลาด จึงกล่าวสัจจะทั้งหลายแตกต่างกันไป’. ในพราหมณสัจจะ ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พราหมณสัจจะเหล่านี้มี ๔ อย่าง’. ในปรมัตถสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘สัจจะมีอย่างเดียวเท่านั้น อย่างที่สองไม่มี’. ในอริยสัจจะ ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ในสัจจะ ๔ สัจจะเท่าไรเป็นกุศล’. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาวาจาสัจจะ โดยทรงรวมเอานิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะ หรือวิรติสัจจะไว้ภายใน, ซึ่งด้วยอานุภาพของสัจจะนั้น (บัณฑิต) ย่อมทำน้ำเป็นต้นให้เป็นไปในอำนาจ และย่อมข้ามฝั่งคือชาติ ชรา และมรณะได้. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘සච්චෙන වාචෙනුදකම්පි ධාවති, විසම්පි සච්චෙන හනන්ති පණ්ඩිතා;
සච්චෙන දෙවො ථනයං පවස්සති, සච්චෙ ඨිතා නිබ්බුතිං පත්ථයන්ති.
บัณฑิตย่อมยับยั้งแม้กระแสน้ำด้วยวาจาสัตย์, บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำจัดแม้ซึ่งยาพิษได้ด้วยสัจจะ, เทพ (ฝน) ย่อมตกต้องคำรามอยู่ด้วยสัจจะ, ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ย่อมปรารถนานิพพาน.

‘‘යෙ [Pg.226] කෙචිමෙ අත්ථි රසා පථබ්‍යා, සච්චං තෙසං සාදුතරං රසානං;
සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච, තරන්ති ජාතිමරණස්ස පාර’’න්ති. (ජා. 2.21.433);
รสทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ในแผ่นดิน, ในบรรดารสเหล่านั้น สัจจะเป็นรสที่ดียิ่งกว่ารสทั้งหลาย; สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ย่อมข้ามฝั่งแห่งชาติและมรณะได้.

සාදුතරන්ති මධුරතරං, පණීතතරං. රසානන්ති යෙ ඉමෙ ‘‘මූලරසො, ඛන්ධරසො’’තිආදිනා (ධ. ස. 628-630) නයෙන සායනීයධම්මා, යෙ චිමෙ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සබ්බං ඵලරසං (මහාව. 300) අරසරූපො භවං ගොතමො, යෙ තෙ, බ්‍රාහ්මණ, රූපරසා, සද්දරසා (අ. නි. 8.11; පාරා. 3), අනාපත්ති රසරසෙ (පාචි. 607-609), අයං ධම්මවිනයො එකරසො විමුත්තිරසො (අ. නි. 8.19; චූළව. 385), භාගී වා භගවා අත්ථරසස්ස ධම්මරසස්සා’’තිආදිනා (මහානි. 149; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2) නයෙන වාචාරසූපවජ්ජා අවසෙසබ්‍යඤ්ජනාදයො ධම්මා ‘‘රසා’’ති වුච්චන්ති, තෙසං රසානං සච්චං හවෙ සාදුතරං සච්චමෙව සාදුතරං, සාධුතරං වා සෙට්ඨතරං, උත්තමතරං. මූලරසාදයො හි සරීරං උපබ්‍රූහෙන්ති, සංකිලෙසිකඤ්ච සුඛමාවහන්ති. සච්චරසෙ විරතිසච්චවාචාසච්චරසා සමථවිපස්සනාදීහි චිත්තමුපබ්‍රූහෙන්ති, අසංකිලෙසිකඤ්ච සුඛමාවහන්ති, විමුත්තිරසො පරමත්ථසච්චරසපරිභාවිතත්තා සාදු, අත්ථරසධම්මරසා ච තදධිගමූපායභූතං අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච නිස්සාය පවත්තිතොති.
บทว่า สาธุตรํ แปลว่า รสที่ดียิ่งกว่า คือ หวานกว่า ประณีตกว่า. บทว่า รสานํ ความว่า บรรดารสทั้งหลาย คือ ธรรมที่พึงลิ้มเหล่านี้ใด ที่มาในนัยเป็นต้นว่า “รสรากไม้ รสลำต้น” และธรรมมีพยัญชนะที่เหลือเป็นต้น เว้นรสคือวาจาเหล่านี้ใด ที่เรียกว่า “รส” ในนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผลไม้ทุกชนิด” “พระสมณโคดมผู้เจริญไม่ยินดีในรส” “พราหมณ์ รสคือรูป รสคือเสียง เหล่านั้นใด” “ในรสคืออารมณ์ที่เป็นรสไม่เป็นอาบัติ” “ธรรมวินัยนี้มีรสเดียวคือวิมุตติรส” “หรือว่าพระผู้มีพระภาคทรงมีส่วนแห่งอรรถรสและธรรมรส” ในบรรดารสเหล่านั้น สัจจะแลเป็นรสที่ดียิ่งกว่า คือ สัจจะเท่านั้นเป็นรสที่ดียิ่งกว่า หรือเป็นรสที่ประเสริฐกว่า ยอดเยี่ยมกว่า. จริงอยู่ รสมีรากไม้เป็นต้นย่อมบำรุงร่างกาย และนำสุขที่เจือด้วยกิเลสมาให้. ส่วนในสัจจรส รสคือสัจจะคือวิรัติและรสคือสัจจะคือวาจา ย่อมบำรุงจิตด้วยสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น และนำสุขที่ไม่เจือด้วยกิเลสมาให้, วิมุตติรสเป็นรสดี เพราะเป็นรสที่เกิดจากการอบรมปรมัตถสัจจรส, ส่วนอรรถรสและธรรมรส ก็เป็นไปโดยอาศัยอรรถและธรรมซึ่งเป็นอุบายแห่งการบรรลุวิมุตตินั้น.

පඤ්ඤාජීවින්ති එත්ථ පන ය්වායං අන්ධෙකචක්ඛුද්විචක්ඛුකෙසු ද්විචක්ඛුපුග්ගලො ගහට්ඨො වා කම්මන්තානුට්ඨානසරණගමනදානසංවිභාගසීලසමාදානඋපොසථකම්මාදිගහට්ඨපටිපදං, පබ්බජිතො වා අවිප්පටිසාරකරසීලසඞ්ඛාතං තදුත්තරිචිත්තවිසුද්ධිආදිභෙදං වා පබ්බජිතපටිපදං පඤ්ඤාය ආරාධෙත්වා ජීවති, තස්ස පඤ්ඤාජීවිනො ජීවිතං, තං වා පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතං සෙට්ඨමාහූති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.
ในบทว่า ปญฺญาชีวึ นี้ พึงเห็นเนื้อความดังนี้ว่า บรรดาบุคคลตาบอดข้างเดียวและบุคคลมีตาสองข้าง บุคคลผู้มีตาสองข้างคือ คฤหัสถ์คนใดก็ตาม ยังข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์ มีการประกอบการงาน การถึงสรณะ การให้ทานและการแบ่งปัน การสมาทานศีล การทำอุโบสถกรรมเป็นต้น ให้สำเร็จด้วยปัญญาแล้ว มีชีวิตอยู่, หรือบรรพชิตรูปใดก็ตาม ยังข้อปฏิบัติของบรรพชิต อันได้แก่ศีลอันทำให้ไม่เกิดความเดือดร้อน หรือข้อปฏิบัติที่ยิ่งกว่านั้น มีจิตตวิสุทธิเป็นต้นเป็นประเภท ให้สำเร็จด้วยปัญญาแล้ว มีชีวิตอยู่, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ชีวิตของผู้นั้นผู้มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา หรือชีวิตนั้นที่เรียกว่าชีวิตอยู่ด้วยปัญญา เป็นชีวิตที่ประเสริฐ.

185-6. එවං භගවතා විස්සජ්ජිතෙ චත්තාරොපි පඤ්හෙ සුත්වා අත්තමනො යක්ඛො අවසෙසෙපි චත්තාරො පඤ්හෙ පුච්ඡන්තො ‘‘කථං සු තරති ඔඝ’’න්ති ගාථමාහ. අථස්ස භගවා පුරිමනයෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘සද්ධාය තරතී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි යො චතුබ්බිධං ඔඝං තරති, සො සංසාරණ්ණවම්පි තරති, වට්ටදුක්ඛම්පි අච්චෙති, කිලෙසමලාපි පරිසුජ්ඣති, එවං [Pg.227] සන්තෙපි පන යස්මා අස්සද්ධො ඔඝතරණං අසද්දහන්තො න පක්ඛන්දති, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගෙන පමත්තො තත්ථෙව සත්තවිසත්තතාය සංසාරණ්ණවං න තරති, කුසීතො දුක්ඛං විහරති වොකිණ්ණො අකුසලෙහි ධම්මෙහි, අප්පඤ්ඤො සුද්ධිමග්ගං අජානන්තො න පරිසුජ්ඣති, තස්මා තප්පටිපක්ඛං දස්සෙන්තෙන භගවතා අයං ගාථා වුත්තා.
ยักษ์ได้ฟังปัญหาแม้ทั้งสี่ข้อที่พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาแล้วอย่างนี้ ก็มีใจยินดี เมื่อจะทูลถามปัญหาที่เหลืออีกสี่ข้อ จึงกล่าวคาถาว่า “กถํ สุ ตรติ โอฆํ” (บุคคลข้ามโอฆะได้อย่างไร). ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาแก่ยักษ์นั้นด้วยนัยก่อนนั่นเทียว จึงตรัสคาถาว่า “สทฺธาย ตรติ” (บุคคลข้ามได้ด้วยศรัทธา). ในคาถานั้น แม้ว่าโดยที่จริงแล้ว ผู้ใดข้ามโอฆะ ๔ อย่างได้ ผู้นั้นย่อมข้ามแม้ซึ่งห้วงสมุทรคือสงสาร ย่อมล่วงพ้นแม้ซึ่งวัฏทุกข์ ย่อมบริสุทธิ์แม้จากมลทินคือกิเลสได้, ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา เมื่อไม่เชื่อการข้ามโอฆะ ย่อมไม่ก้าวลงไป, บุคคลผู้ประมาทเพราะปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ ย่อมข้ามห้วงสมุทรคือสงสารไม่ได้ เพราะความข้องอยู่และข้องอยู่อย่างยิ่งในกามคุณนั้นนั่นเอง, บุคคลผู้เกียจคร้าน ย่อมอยู่เป็นทุกข์ เพราะระคนด้วยอกุศลธรรมทั้งหลาย, บุคคลผู้ไม่มีปัญญา เมื่อไม่รู้ทางแห่งความบริสุทธิ์ ย่อมไม่บริสุทธิ์, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้น จึงตรัสพระคาถานี้.

එවං වුත්තාය චෙතාය යස්මා සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානං සද්ධින්ද්‍රියං, තස්මා ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති ඉමිනා පදෙන දිට්ඨොඝතරණං සොතාපත්තිමග්ගං සොතාපන්නඤ්ච පකාසෙති. යස්මා පන සොතාපන්නො කුසලානං ධම්මානං භාවනාය සාතච්චකිරියාසඞ්ඛාතෙන අප්පමාදෙන සමන්නාගතො දුතියමග්ගං ආරාධෙත්වා ඨපෙත්වා සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගමනමත්තං අවසෙසං සොතාපත්තිමග්ගෙන අතිණ්ණං භවොඝවත්ථුං සංසාරණ්ණවං තරති, තස්මා ‘‘අප්පමාදෙන අණ්ණව’’න්ති ඉමිනා පදෙන භවොඝතරණං සකදාගාමිමග්ගං සකදාගාමිඤ්ච පකාසෙති. යස්මා සකදාගාමී වීරියෙන තතියමග්ගං ආරාධෙත්වා සකදාගාමිමග්ගෙන අනතීතං කාමොඝවත්ථුං; කාමොඝසඤ්ඤිතඤ්ච කාමදුක්ඛමච්චෙති, තස්මා ‘‘වීරියෙන දුක්ඛමච්චෙතී’’ති ඉමිනා පදෙන කාමොඝතරණං අනාගාමිමග්ගං අනාගාමිඤ්ච පකාසෙති. යස්මා පන අනාගාමී විගතකාමපඞ්කතාය පරිසුද්ධාය පඤ්ඤාය එකන්තපරිසුද්ධං චතුත්ථමග්ගපඤ්ඤං ආරාධෙත්වා අනාගාමිමග්ගෙන අප්පහීනං අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං පරමමලං පජහති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣතී’’ති ඉමිනා පදෙන අවිජ්ජොඝතරණං අරහත්තමග්ගං අරහන්තඤ්ච පකාසෙති. ඉමාය ච අරහත්තනිකූටෙන කථිතාය ගාථාය පරියොසානෙ යක්ඛො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.
และเมื่อพระคาถานี้ตรัสแล้วอย่างนี้ เพราะเหตุที่สัทธินทรีย์เป็นที่ตั้งมั่นแห่งองค์ของโสดาปัตติ, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “สทฺธาย ตรติ โอฆํ” (บุคคลข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา) พระองค์จึงทรงประกาศโสดาปัตติมรรคซึ่งเป็นการข้ามทิฏโฐฆะ และทรงประกาศพระโสดาบัน. แต่เพราะเหตุที่พระโสดาบันเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทอันได้แก่การกระทำอย่างต่อเนื่องในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย ยังทุติยมรรคให้สำเร็จแล้ว ยกเว้นเพียงการมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมข้ามห้วงสมุทรคือสงสารอันเป็นที่ตั้งของภโวฆะที่ยังข้ามไม่ได้ด้วยโสดาปัตติมรรคที่เหลืออยู่ได้, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “อปฺปมาเทน อณฺณวํ” (ข้ามห้วงสมุทรได้ด้วยความไม่ประมาท) พระองค์จึงทรงประกาศสกทาคามิมรรคซึ่งเป็นการข้ามภโวฆะ และทรงประกาศพระสกทาคามี. เพราะเหตุที่พระสกทาคามีอาศัยความเพียร ยังตติยมรรคให้สำเร็จแล้ว ย่อมล่วงพ้นที่ตั้งของกาโมฆะที่ยังก้าวล่วงไม่ได้ด้วยสกทาคามิมรรค และกามทุกข์ที่เรียกว่ากาโมฆะได้, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ” (ล่วงทุกข์ได้ด้วยความเพียร) พระองค์จึงทรงประกาศอนาคามิมรรคซึ่งเป็นการข้ามกาโมฆะ และทรงประกาศพระอนาคามี. แต่เพราะเหตุที่พระอนาคามี เพราะปราศจากเปือกตมคือกามแล้ว อาศัยปัญญาที่บริสุทธิ์ ยังปัญญาในจตุตถมรรคอันบริสุทธิ์โดยส่วนเดียวให้สำเร็จแล้ว ย่อมละมลทินอย่างยิ่งอันได้แก่อวิชชาที่ยังละไม่ได้ด้วยอนาคามิมรรค, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ” (ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา) พระองค์จึงทรงประกาศการข้ามอวิชโชฆะ อรหัตตมรรค และพระอรหันต์. และในกาลจบพระคาถาที่ตรัสโดยมีพระอรหัตเป็นยอดนี้ ยักษ์ก็ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล.

187. ඉදානි තමෙව ‘‘පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣතී’’ති එත්ථ වුත්තං පඤ්ඤාපදං ගහෙත්වා අත්තනො පටිභානෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං පඤ්හං පුච්ඡන්තො ‘‘කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති ඉමං ඡප්පදගාථමාහ. තත්ථ කථං සූති සබ්බත්ථෙව අත්ථයුත්තිපුච්ඡා හොති. අයඤ්හි පඤ්ඤාදිඅත්ථං ඤත්වා තස්ස යුත්තිං පුච්ඡති ‘‘කථං කාය යුත්තියා කෙන කාරණෙන පඤ්ඤං ලභතී’’ති. එස නයො ධනාදීසු.
๑๘๗. บัดนี้ ยักษ์นั้นถือเอาบทว่าปัญญานั่นเทียว ที่ตรัสไว้ในบทว่า “ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ” (ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา) แล้วถามปัญหาที่ผสมระหว่างโลกิยะและโลกุตตระด้วยปฏิภาณของตน จึงกล่าวคาถา ๖ บาทนี้ว่า “กถํ สุ ลภเต ปญฺญํ” (บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไรหนอ). ในคาถานั้น คำว่า กถํ สุ เป็นคำถามถึงเหตุผลในทุกบท. จริงอยู่ ยักษ์นี้ทราบความหมายของปัญญาเป็นต้นแล้ว จึงถามถึงเหตุผลของสิ่งนั้นว่า “บุคคลย่อมได้ปัญญาด้วยเหตุผลอะไร เพราะเหตุอะไร”. นัยนี้พึงทราบในบทว่าด้วยทรัพย์เป็นต้น.

188. අථස්ස [Pg.228] භගවා චතූහි කාරණෙහි පඤ්ඤාලාභං දස්සෙන්තො ‘‘සද්දහානො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යෙන පුබ්බභාගෙ කායසුචරිතාදිභෙදෙන, අපරභාගෙ ච සත්තතිංසබොධිපක්ඛියභෙදෙන ධම්මෙන අරහන්තො බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකා නිබ්බානං පත්තා, තං සද්දහානො අරහතං ධම්මං නිබ්බානප්පත්තියා ලොකියලොකුත්තරං පඤ්ඤං ලභති. තඤ්ච ඛො න සද්ධාමත්තකෙනෙව, යස්මා පන සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසති, පයිරුපාසන්තො සොතං ඔදහති, ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, තස්මා උපසඞ්කමනතො පභුති යාව ධම්මස්සවනෙන සුස්සූසං ලභති. කි වුත්තං හොති – තං ධම්මං සද්දහිත්වාපි ආචරියුපජ්ඣායෙ කාලෙන උපසඞ්කමිත්වා වත්තකරණෙන පයිරුපාසිත්වා යදා පයිරුපාසනාය ආරාධිතචිත්තා කිඤ්චි වත්තුකාමා හොන්ති. අථ අධිගතාය සොතුකාමතාය සොතං ඔදහිත්වා සුණන්තො ලභතීති. එවං සුසූසම්පි ච සතිඅවිප්පවාසෙන අප්පමත්තො සුභාසිතදුබ්භාසිතඤ්ඤුතාය විචක්ඛණො එව ලභති, න ඉතරො. තෙනාහ ‘‘අප්පමත්තො විචක්ඛණො’’ති.
๑๘๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงการได้ปัญญาด้วยเหตุ ๔ ประการ จึงตรัสคาถามีคำว่า “สัททหาโน” เป็นต้น อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นมีว่า พระอรหันต์ทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก บรรลุพระนิพพานแล้วด้วยธรรมใด ซึ่งจำแนกเป็นกายสุจริตเป็นต้นในเบื้องต้น และจำแนกเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องปลาย, บุคคลผู้เชื่อมั่นธรรมของพระอรหันต์นั้นเพื่อการบรรลุพระนิพพาน ย่อมได้ปัญญาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ก็แล ปัญญานั้น บุคคลย่อมไม่ได้ด้วยเพียงสักว่ามีศรัทธาเท่านั้น แต่เพราะว่า บุคคลผู้มีศรัทธาเกิดขึ้นแล้ว ย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหา ย่อมเข้าไปนั่งใกล้, เมื่อเข้าไปนั่งใกล้ ย่อมเงี่ยโสตลง, ผู้เงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรม, เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่การเข้าไปหาจนถึงการฟังธรรม บุคคลย่อมได้สุสสูสา (ความปรารถนาจะฟัง) ความหมายว่าอย่างไร? คือ แม้เชื่อมั่นธรรมนั้นแล้ว เข้าไปหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ตามกาล ทำวัตรปฏิบัติ เข้าไปนั่งใกล้แล้ว เมื่อใด ท่านเหล่านั้นมีจิตยินดีเพราะการเข้าไปนั่งใกล้ มีความประสงค์จะกล่าวธรรมบางอย่าง, เมื่อนั้น บุคคลผู้เงี่ยโสตลงฟังด้วยความปรารถนาจะฟังที่ได้มาแล้ว ย่อมได้ปัญญา แม้สุสสูสาอย่างนี้ ผู้ไม่ประมาท มีสติไม่พรากไป เป็นผู้มีปัญญาพิจารณาเพราะรู้คำสุภาษิตและทุพภาษิตเท่านั้นจึงจะได้, คนอื่นไม่ได้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “อัปปมัตโต วิจักขโณ” (ผู้ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา)

එවං යස්මා සද්ධාය පඤ්ඤාලාභසංවත්තනිකං පටිපදං පටිපජ්ජති, සුස්සූසාය සක්කච්චං පඤ්ඤාධිගමූපායං සුණාති, අප්පමාදෙන ගහිතං න සම්මුස්සති, විචක්ඛණතාය අනූනාධිකං අවිපරීතඤ්ච ගහෙත්වා විත්ථාරිකං කරොති. සුස්සූසාය වා ඔහිතසොතො පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුං ධම්මං සුණාති, අප්පමාදෙන සුත්වා ධම්මං ධාරෙති, විචක්ඛණතාය ධතානං ධම්මානං අත්ථමුපපරික්ඛති, අථානුපුබ්බෙන පරමත්ථසච්චං සච්ඡිකරොති, තස්මාස්ස භගවා ‘‘කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති පුට්ඨො ඉමානි චත්තාරි කාරණානි දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ – ‘‘සද්දහානො…පෙ… විචක්ඛණො’’ති.
ด้วยประการฉะนี้ เพราะบุคคลย่อมปฏิบัติข้อปฏิบัติอันเป็นไปเพื่อการได้ปัญญาด้วยศรัทธา, ย่อมฟังอุบายแห่งการได้ปัญญาโดยเคารพด้วยสุสสูสา, ย่อมไม่ลืมสิ่งที่เรียนมาแล้วด้วยความไม่ประมาท, ย่อมเรียนเอาโดยไม่ขาดไม่เกินและไม่วิปริตแล้วทำให้พิสดารได้ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาพิจารณา อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้เงี่ยโสตลงด้วยสุสสูสา ย่อมฟังธรรมอันเป็นเหตุแห่งการได้ปัญญา, ครั้นฟังแล้ว ย่อมทรงจำธรรมไว้ได้ด้วยความไม่ประมาท, ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมทั้งหลายที่ทรงจำไว้ได้ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาพิจารณา, ลำดับนั้น ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะโดยลำดับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่ออาฬวกยักษ์ทูลถามว่า “บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไรหนอ” จึงเมื่อจะทรงแสดงเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า “สัททหาโน...ฯลฯ...วิจักขโณ” ดังนี้

189. ඉදානි තතො පරෙ තයො පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘පතිරූපකාරී’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ දෙසකාලාදීනි අහාපෙත්වා ලොකියස්ස ලොකුත්තරස්ස වා ධනස්ස පතිරූපං අධිගමූපායං කරොතීති පතිරූපකාරී. ධුරවාති චෙතසිකවීරියවසෙන අනික්ඛිත්තධුරො. උට්ඨාතාති ‘‘යො ච සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච, තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා (ථෙරගා. 232; දී. නි. 3.253) නයෙන කායිකවීරියවසෙන උට්ඨානසම්පන්නො අසිථිලපරක්කමො. වින්දතෙ [Pg.229] ධනන්ති එකමූසිකාය න චිරස්සෙව ද්වෙසතසහස්සසඞ්ඛං චූළන්තෙවාසී විය ලොකියධනඤ්ච, මහල්ලකමහාතිස්සත්ථෙරො විය ලොකුත්තරධනඤ්ච ලභති. සො හි ‘‘තීහි ඉරියාපථෙහි විහරිස්සාමී’’ති වත්තං කත්වා ථිනමිද්ධාගමනවෙලාය පලාලචුම්බටකං තෙමෙත්වා, සීසෙ කත්වා, ගලප්පමාණං උදකං පවිසිත්වා, ථිනමිද්ධං පටිබාහෙන්තො ද්වාදසහි වස්සෙහි අරහත්තං පාපුණි. සච්චෙනාති වචීසච්චෙනාපි ‘‘සච්චවාදී භූතවාදී’’ති, පරමත්ථසච්චෙනාපි ‘‘බුද්ධො පච්චෙකබුද්ධො අරියසාවකො’’ති එවං කිත්තිං පප්පොති. දදන්ති යංකිඤ්චි ඉච්ඡිතපත්ථිතං දදන්තො මිත්තානි ගන්ථති, සම්පාදෙති කරොතීති අත්ථො. දුද්දදං වා දදං ගන්ථති, දානමුඛෙන වා චත්තාරිපි සඞ්ගහවත්ථූනි ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. තෙහි මිත්තානි කරොතීති වුත්තං හොති.
๑๘๙. บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหา ๓ ข้อนอกเหนือจากนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “ปติรูปการี” ในคาถานั้น บุคคลผู้ไม่ละเลยเทศะและกาลเป็นต้น กระทำอุบายที่สมควรเพื่อได้ทรัพย์อันเป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ ชื่อว่า ปติรูปการี (ผู้ทำกรรมที่สมควร) บทว่า ธุรวา (ผู้มีธุระ) คือ ผู้ไม่ทอดธุระด้วยสามารถแห่งเจตสิกวิริยะ บทว่า อุฏฺฐาตา (ผู้ขยันหมั่นเพียร) คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียร ไม่มีความพยายามที่ย่อหย่อน ด้วยสามารถแห่งกายิกวิริยะ ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า “ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า” เป็นต้น บทว่า วินฺทเต ธนํ (ย่อมได้ทรัพย์) คือ ย่อมได้ทั้งโลกิยทรัพย์ เหมือนจุฬอันเตวาสิกผู้ได้ทรัพย์จำนวนสองแสนจากหนูตายตัวเดียวโดยไม่นานนัก และย่อมได้โลกุตตรทรัพย์ เหมือนพระมหัลลกมหาติสสเถระ ได้ยินว่า พระเถระนั้นทำข้อวัตรว่า “เราจักอยู่ด้วยอิริยาบถ ๓” เมื่อความง่วงเหงาเข้ามาครอบงำ ก็เอาฟ่อนฟางชุบน้ำวางไว้บนศีรษะ ลงไปในน้ำประมาณคอ บรรเทาความง่วงเหงาอยู่ ๑๒ ปี ได้บรรลุพระอรหัต บทว่า สจฺเจน (ด้วยสัจจะ) คือ ย่อมได้เกียรติคุณทั้งด้วยวจีสัจจะว่า “เป็นผู้มีวาจาสัตย์ พูดแต่เรื่องจริง” และด้วยปรมัตถสัจจะว่า “เป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก” บทว่า ททํ (ผู้ให้) คือ เมื่อให้สิ่งของที่เขาปรารถนาต้องการอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ย่อมผูกมิตรไว้ได้ คือ ย่อมทำให้สำเร็จ ย่อมกระทำได้ นี้คือความหมาย หรือว่า เมื่อให้สิ่งที่ให้ได้ยาก ย่อมผูกมิตรไว้ได้ หรือพึงทราบว่า แม้สังคหวัตถุทั้ง ๔ ก็เป็นอันยึดถือไว้แล้วโดยนัยแห่งการให้ ด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า ย่อมกระทำมิตรไว้ได้

190. එවං ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙන නයෙන චත්තාරො පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ‘‘කථං පෙච්ච න සොචතී’’ති ඉමං පඤ්චමං පඤ්හං ගහට්ඨවසෙන විස්සජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘යස්සෙතෙ’’ති. තස්සත්ථො – යස්ස ‘‘සද්දහානො අරහත’’න්ති එත්ථ වුත්තාය සබ්බකල්‍යාණධම්මුප්පාදිකාය සද්ධාය සමන්නාගතත්තා සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො ඝරාවාසං පඤ්ච වා කාමගුණෙ එසන්තස්ස ගවෙසන්තස්ස කාමභොගිනො ගහට්ඨස්ස ‘‘සච්චෙන කිත්තිං පප්පොතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරං සච්චං, ‘‘සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ සුස්සූසපඤ්ඤානාමෙන වුත්තො ධම්මො, ‘‘ධුරවා උට්ඨාතා’’ති එත්ථ ධුරනාමෙන උට්ඨානනාමෙන ච වුත්තා ධීති, ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරො චාගො චාති එතෙ චතුරො ධම්මා සන්ති. ස වෙ පෙච්ච න සොචතීති ඉධලොකා පරලොකං ගන්ත්වා ස වෙ න සොචතීති.
๑๙๐. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหา ๔ ข้อ ด้วยนัยที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ อันเป็นสาธารณะแก่คฤหัสถ์และบรรพชิตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่ ๕ นี้ว่า “บุคคลละไปแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกอย่างไร” โดยนัยของคฤหัสถ์ จึงตรัสพระคาถามีคำว่า “ยสฺเสเต” เป็นต้น อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นมีว่า ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ สัจจะประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ”, ธรรมะที่ตรัสไว้โดยชื่อว่าสุสสูสาปัญญาในบทว่า “สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ”, ธิติ (ความเพียร) ที่ตรัสไว้โดยชื่อว่าธุระและอุฏฐานะในบทว่า “ธุรวา อุฏฺฐาตา” และจาคะประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ” มีอยู่แก่คฤหัสถ์ผู้กามโภคีใด ซึ่งเป็นผู้มีศรัทธาเพราะประกอบด้วยศรัทธาอันก่อให้เกิดกัลยาณธรรมทั้งปวงที่กล่าวไว้ในบทว่า “สทฺทหาโน อรหตํ” ผู้แสวงหาเรือน คือ กามคุณ ๕ บทว่า “ส เว เปจฺจ น โสจติ” ความว่า บุคคลนั้นแล ละจากโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก

191. එවං භගවා පඤ්චමම්පි පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා තං යක්ඛං චොදෙන්තො ආහ – ‘‘ඉඞ්ඝ අඤ්ඤෙපී’’ති. තත්ථ ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. අඤ්ඤෙපීති අඤ්ඤෙපි ධම්මෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡස්සු, අඤ්ඤෙපි වා පූරණාදයො සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡස්සු. යදි අම්හෙහි ‘‘සච්චෙන කිත්තිං පප්පොතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරා සච්චා භිය්‍යො කිත්තිප්පත්තිකාරණං වා, ‘‘සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ සුස්සූසනපඤ්ඤාපදෙසෙන වුත්තා දමා භිය්‍යො [Pg.230] ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාපටිලාභකාරණං වා. ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරා චාගා භිය්‍යො මිත්තගන්ථනකාරණං වා, ‘‘ධුරවා උට්ඨාතා’’ති එත්ථ තං තං අත්ථවසං පටිච්ච ධුරනාමෙන උට්ඨානනාමෙන ච වුත්තාය මහාභාරසහනට්ඨෙන උස්සොළ්හීභාවප්පත්තාය වීරියසඞ්ඛාතාය ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො ලොකියලොකුත්තරධනවින්දනකාරණං වා, ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවං වුත්තෙහි ඉමෙහෙව චතූහි ධම්මෙහි භිය්‍යො අස්මා ලොකා පරං ලොකං පෙච්ච අසොචනකාරණං වා ඉධ විජ්ජතීති අයමෙත්ථ සද්ධිං සඞ්ඛෙපයොජනාය අත්ථවණ්ණනා. විත්ථාරතො පන එකමෙකං පදං අත්ථුද්ධාරපදුද්ධාරවණ්ණනානයෙහි විභජිත්වා වෙදිතබ්බා.
๑๙๑. พระผู้มีพระภาคครั้นทรงวิสัชนาปัญหาที่ ๕ แล้ว เพื่อจะทรงตักเตือนยักษ์นั้น จึงตรัสว่า “เอาเถิด ท่านจงถามคนอื่น ๆ บ้าง” ในบทเหล่านั้น บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า อญฺเญปิ ความว่า ท่านจงถามสมณพราหมณ์ผู้มีธรรมะเหล่าอื่นเป็นอันมาก หรือท่านจงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่าอื่น ผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นสัพพัญญู มีปูรณะเป็นต้น (และจงถามว่า) หากว่าสัจจะตามประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “บุคคลย่อมได้เกียรติเพราะสัจจะ” เป็นเหตุให้ได้เกียรติยิ่งกว่า (ธรรมที่เรากล่าว) หรือ, ธรรมะที่กล่าวไว้โดยชื่อว่าการฟังด้วยดีและปัญญาในบทว่า “ผู้ฟังด้วยดี ย่อมได้ปัญญา” เป็นเหตุให้ได้โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญายิ่งกว่า หรือ, จาคะตามประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “ผู้ให้ ย่อมผูกมิตรไว้ได้” เป็นเหตุแห่งการผูกมิตรยิ่งกว่า หรือ, ขันติที่เรียกว่าวิริยะ อันกล่าวไว้โดยชื่อว่าธุระและโดยชื่อว่าความหมั่นเพียร อาศัยประโยชน์นั้น ๆ ในบทว่า “ผู้มีความเพียรเป็นธุระ” ซึ่งถึงความเป็นผู้มีความพยายามอย่างยิ่ง ด้วยอรรถว่าทนต่อภาระอันหนัก เป็นเหตุให้ได้โลกิยทรัพย์และโลกุตตรทรัพย์ยิ่งกว่า หรือ, เหตุแห่งการไม่เศร้าโศกเมื่อละโลกนี้ไปสู่โลกหน้า ยิ่งกว่าธรรม ๔ ประการเหล่านี้ที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า “สัจจะ ธรรมะ ธิติ จาคะ” มีอยู่ในโลกนี้ นี้คืออรรถาธิบายพร้อมด้วยการประกอบความโดยย่อในคาถานี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบโดยจำแนกแต่ละบทด้วยนัยแห่งการอธิบายโดยยกอรรถและยกบทขึ้นแสดง

192. එවං වුත්තෙ යක්ඛො යෙන සංසයෙන අඤ්ඤෙ පුච්ඡෙය්‍ය, තස්ස පහීනත්තා ‘‘කථං නු දානි පුච්ඡෙය්‍යං, පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙති වත්වා යෙපිස්ස අපුච්ඡනකාරණං න ජානන්ති, තෙපි ජානාපෙන්තො ‘‘යොහං අජ්ජ පජානාමි, යො අත්ථො සම්පරායිකො’’ති ආහ. තත්ථ අජ්ජාති අජ්ජාදිං කත්වාති අධිප්පායො. පජානාමීති යථාවුත්තෙන පකාරෙන ජානාමි. යො අත්ථොති එත්තාවතා ‘‘සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං දිට්ඨධම්මිකං දස්සෙති සම්පරායිකොති ඉමිනා ‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා’’ති වුත්තං පෙච්ච සොකාභාවකරං සම්පරායිකං. අත්ථොති ච කාරණස්සෙතං අධිවචනං. අයඤ්හි අත්ථසද්දො ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1; දී. නි. 1.255) පාඨත්ථෙ වත්තති. ‘‘අත්ථො මෙ, ගහපති, හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙනා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.250; ම. නි. 3.258) කිච්චත්ථෙ ‘‘හොති සීලවතං අත්ථො’’තිආදීසු (ජා. 1.1.11) වුඩ්ඪිම්හි. ‘‘බහුජනො භජතෙ අත්ථහෙතූ’’තිආදීසු (ජා. 1.15.89) ධනෙ. ‘‘උභින්නමත්ථං චරතී’’තිආදීසු (ජා. 1.7.66; සං. නි. 1.250; ථෙරගා. 443) හිතෙ. ‘‘අත්ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිත’’න්තිආදීසු (ජා. 1.1.92) කාරණෙ. ඉධ පන කාරණෙ. තස්මා යං පඤ්ඤාදිලාභාදීනං කාරණං දිට්ඨධම්මිකං, යඤ්ච පෙච්ච සොකාභාවස්ස කාරණං සම්පරායිකං, තං යොහං අජ්ජ භගවතා වුත්තනයෙන සාමංයෙව පජානාමි, සො කථං නු දානි පුච්ඡෙය්‍යං පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙති එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො අත්ථො වෙදිතබ්බො.
๑๙๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ยักษ์นั้น เพราะความสงสัยที่ตนจะพึงถามผู้อื่นนั้นถูกละเสียแล้ว จึงกล่าวว่า “บัดนี้ ไฉนเราจะพึงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเล่า” และเพื่อจะให้ชนทั้งหลายแม้ที่ไม่รู้เหตุแห่งการไม่ถามของตนได้รู้ จึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้านั้น วันนี้รู้ชัดแล้ว ซึ่งประโยชน์ที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺช มีอธิบายว่า ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป บทว่า ปชานามิ คือ ข้าพเจ้ารู้ตามประเภทที่กล่าวแล้ว ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า โย อตฺโถ ทรงแสดงถึงประโยชน์ในปัจจุบันที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้ฟังด้วยดี ย่อมได้ปัญญา” ด้วยบทว่า สมฺปรายิโก นี้ ทรงแสดงถึงประโยชน์ในสัมปรายภพ คือเหตุแห่งการไม่มีความโศกเมื่อตายไปแล้ว ที่กล่าวไว้ว่า “ผู้ใดมีธรรม ๔ ประการเหล่านี้” และบทว่า อตฺโถ นี้ เป็นชื่อของเหตุ จริงอยู่ อัตถศัพท์นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่าบท ในคำเป็นต้นว่า “พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ” ในคำเป็นต้นว่า “คฤหบดี เราต้องการด้วยเงินและทอง” เป็นไปในอรรถว่ากิจ (ความต้องการ) ในคำเป็นต้นว่า “ประโยชน์ย่อมมีแก่ผู้มีศีล” เป็นไปในอรรถว่าความเจริญ ในคำเป็นต้นว่า “คนส่วนมากคบหาเพราะเหตุแห่งทรัพย์” เป็นไปในอรรถว่าทรัพย์ ในคำเป็นต้นว่า “ย่อมประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย” เป็นไปในอรรถว่าประโยชน์เกื้อกูล ในคำเป็นต้นว่า “เมื่อมีเหตุเกิดขึ้น ก็ต้องการบัณฑิต” เป็นไปในอรรถว่าเหตุ แต่ในที่นี้ เป็นไปในอรรถว่าเหตุ เพราะฉะนั้น เหตุแห่งการได้ปัญญาเป็นต้นที่เป็นไปในปัจจุบันใด และเหตุแห่งการไม่มีความโศกเมื่อตายไปแล้วที่เป็นไปในสัมปรายภพใด ข้าพเจ้านั้น วันนี้รู้เหตุนั้นด้วยตนเองตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว บัดนี้ ไฉนข้าพเจ้าจะพึงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเล่า พึงทราบเนื้อความโดยย่อในคาถานี้อย่างนี้

193. එවං [Pg.231] යක්ඛො ‘‘පජානාමි යො අත්ථො සම්පරායිකො’’ති වත්වා තස්ස ඤාණස්ස භගවංමූලකත්තං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථාය වත මෙ බුද්ධො’’ති ආහ. තත්ථ අත්ථායාති හිතාය, වුඩ්ඪියා වා. යත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති ‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා’’ති (ජා. 1.1.97) එත්ථ වුත්තචාගෙන යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං හොති, තං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යං බුද්ධං පජානාමීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඝං සන්ධාය එවමාහා’’ති භණන්ති.
๑๙๓. ยักษ์ครั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าพเจ้ารู้ชัดแล้ว ซึ่งประโยชน์ที่เป็นไปในสัมปรายภพ” เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีพระผู้มีพระภาคเป็นต้นเหตุแห่งญาณนั้น จึงกล่าวว่า “พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นแล้วเพื่อประโยชน์แก่เราหนอ” ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล หรือเพื่อความเจริญ ความว่า ข้าพเจ้ารู้ชัดซึ่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นอัคคทักขิไณยบุคคลนั้น ซึ่งทานที่บุคคลถวายแล้วในท่านย่อมมีผลมาก ด้วยจาคะที่กล่าวไว้ในบทว่า “ผู้ใดมีธรรม ๔ ประการเหล่านี้” แต่บางท่านกล่าวว่า “ท่านกล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงพระสงฆ์”

194. එවං ඉමාය ගාථාය අත්තනො හිතාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි පරහිතාය පටිපත්තිං දීපෙන්තො ආහ ‘‘සො අහං විචරිස්සාමී’’ති. තස්සත්ථො හෙමවතසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.
๑๙๔. ครั้นแสดงการบรรลุประโยชน์ของตนด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศข้อปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น จึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้านั้น จักเที่ยวไป” พึงทราบเนื้อความของคาถานั้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเหมวตสูตรนั่นเทียว

එවමිමාය ගාථාය පරියොසානඤ්ච රත්තිවිභායනඤ්ච සාධුකාරසද්දුට්ඨානඤ්ච ආළවකකුමාරස්ස යක්ඛස්ස භවනං ආනයනඤ්ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. රාජපුරිසා සාධුකාරසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපො සාධුකාරසද්දො ඨපෙත්වා බුද්ධෙ න අඤ්ඤෙසං අබ්භුග්ගච්ඡති, ආගතො නු ඛො භගවා’’ති ආවජ්ජෙන්තා භගවතො සරීරප්පභං දිස්වා, පුබ්බෙ විය බහි අට්ඨත්වා, නිබ්බිසඞ්කා අන්තොයෙව පවිසිත්වා, අද්දසංසු භගවන්තං යක්ඛස්ස භවනෙ නිසින්නං, යක්ඛඤ්ච අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතං. දිස්වාන යක්ඛං ආහංසු – ‘‘අයං තෙ, මහායක්ඛ, රාජකුමාරො බලිකම්මාය ආනීතො, හන්ද නං ඛාද වා භුඤ්ජ වා, යථාපච්චයං වා කරොහී’’ති. සො සොතාපන්නත්තා ලජ්ජිතො විසෙසතො ච භගවතො පුරතො එවං වුච්චමානො, අථ තං කුමාරං උභොහි හත්ථෙහි පටිග්ගහෙත්වා භගවතො උපනාමෙසි – ‘‘අයං භන්තෙ කුමාරො මය්හං පෙසිතො, ඉමාහං භගවතො දම්මි, හිතානුකම්පකා බුද්ධා, පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා ඉමං දාරකං ඉමස්ස හිතත්ථාය සුඛත්ථායා’’ති. ඉමඤ්ච ගාථමාහ –
การจบลงแห่งคาถานี้ การสว่างแห่งราตรี การเกิดขึ้นแห่งเสียงสาธุการ และการนำอาฬวกกุมารมาสู่ที่อยู่ของยักษ์ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง ราชบุรุษทั้งหลายได้ฟังเสียงสาธุการแล้ว (คิดว่า) “เสียงสาธุการเช่นนี้ เว้นพระพุทธเจ้าเสียแล้ว ย่อมไม่บังเกิดแก่ผู้อื่น” เมื่อรำพึงว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้วกระมังหนอ” ได้เห็นพระสรีรประภาของพระผู้มีพระภาค จึงไม่ยืนอยู่ข้างนอกเหมือนแต่ก่อน ไม่มีความหวาดหวั่น เข้าไปข้างในนั่นเทียว ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในวิมานของยักษ์ และเห็นยักษ์ประคองอัญชลียืนอยู่ ครั้นเห็นแล้ว จึงกล่าวกะยักษ์ว่า “มหายักษ์ ราชกุมารนี้ พวกเรานำมาเพื่อเป็นพลีกรรมแก่ท่าน เอาเถิด ท่านจงเคี้ยวกินหรือบริโภค หรือจงทำตามสมควรเถิด” ยักษ์นั้นเป็นพระโสดาบันแล้ว จึงมีความละอาย และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น จึงรับกุมารนั้นด้วยมือทั้งสองแล้วน้อมเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค (พลางกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุมารนี้ เขาจัดส่งมาเพื่อข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอถวายกุมารนี้แด่พระผู้มีพระภาค พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับเด็กนี้ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เด็กนี้เถิด” และได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘ඉමං කුමාරං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං, සබ්බඞ්ගුපෙතං පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනං;
උදග්ගචිත්තො සුමනො දදාමි තෙ, පටිග්ගහ ලොකහිතාය චක්ඛුමා’’ති.
“ข้าพระองค์มีจิตเบิกบาน มีใจดี ขอถวายกุมารนี้ ผู้มีลักษณะแห่งบุญที่สั่งสมมาแล้วร้อยชาติ ผู้ประกอบด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง ผู้มีรูปร่างลักษณะบริบูรณ์ แด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้มีจักษุ ขอพระองค์จงทรงรับไว้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเถิด”

පටිග්ගහෙසි භගවා කුමාරං, පටිග්ගණ්හන්තො ච යක්ඛස්ස ච කුමාරස්ස ච මඞ්ගලකරණත්ථං පාදූනගාථං අභාසි. තං යක්ඛො කුමාරං සරණං ගමෙන්තො තික්ඛත්තුං චතුත්ථපාදෙන පූරෙති. සෙය්‍යථිදං –
พระผู้มีพระภาคทรงรับราชกุมาร และเมื่อทรงรับ ก็ได้ตรัสคาถาที่หย่อนไปหนึ่งบาทเพื่อทรงกระทำมงคลแก่ยักษ์และราชกุมาร ยักษ์นั้น เมื่อปรารถนาให้ราชกุมารถึงสรณะ จึงทำให้คาถานั้นเต็มบริบูรณ์ด้วยบาทที่สี่สามครั้ง ดังนี้:

‘‘දීඝායුකො [Pg.232] හොතු අයං කුමාරො,තුවඤ්ච යක්ඛ සුඛිතො භවාහි;
අබ්‍යාධිතා ලොකහිතාය තිට්ඨථ,අයං කුමාරො සරණමුපෙති බුද්ධං…පෙ… ධම්මං…පෙ… සඞ්ඝ’’න්ති.
“ขอราชกุมารนี้จงมีอายุยืน, ดูก่อนยักษ์ แม้ท่านก็จงเป็นผู้มีความสุขเถิด, ท่านทั้งหลายจงไม่มีโรคเบียดเบียน ดำรงอยู่เพื่อประโยชน์แก่โลก, ราชกุมารนี้ขถึงพระพุทธเจ้า... พระธรรม... พระสงฆ์เป็นสรณะ”

භගවා කුමාරං රාජපුරිසානං අදාසි – ‘‘ඉමං වඩ්ඪෙත්වා පුන මමෙව දෙථා’’ති. එවං සො කුමාරො රාජපුරිසානං හත්ථතො යක්ඛස්ස හත්ථං යක්ඛස්ස හත්ථතො භගවතො හත්ථං, භගවතො හත්ථතො පුන රාජපුරිසානං හත්ථං ගතත්තා නාමතො ‘‘හත්ථකො ආළවකො’’ති ජාතො. තං ආදාය පටිනිවත්තෙ රාජපුරිසෙ දිස්වා කස්සකවනකම්මිකාදයො ‘‘කිං යක්ඛො කුමාරං අතිදහරත්තා න ඉච්ඡතී’’ති භීතා පුච්ඡිංසු. රාජපුරිසා ‘‘මා භායථ, ඛෙමං කතං භගවතා’’ති සබ්බමාරොචෙසුං. තතො ‘‘සාධු සාධූ’’ති සකලං ආළවීනගරං එකකොලාහලෙන යක්ඛාභිමුඛං අහොසි. යක්ඛොපි භගවතො භික්ඛාචාරකාලෙ අනුප්පත්තෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා උපඩ්ඪමග්ගං ආගන්ත්වා නිවත්ති.
พระผู้มีพระภาคได้ประทานราชกุมารแก่ราชบุรุษทั้งหลาย ตรัสว่า “พวกท่านเลี้ยงกุมารนี้ให้เติบใหญ่แล้ว จงถวายคืนแก่เรานั่นแหละอีก” ด้วยประการฉะนี้ ราชกุมารนั้น เพราะเหตุที่ผ่านจากมือของราชบุรุษทั้งหลายไปสู่มือของยักษ์ จากมือของยักษ์ไปสู่พระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาค จากพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาคไปสู่มือของราชบุรุษทั้งหลายอีก จึงได้มีนามว่า “หัตถกะ อาฬวกะ” พวกชาวนาและคนงานในป่าเป็นต้น เห็นราชบุรุษทั้งหลายรับราชกุมารนั้นกลับมา จึงกลัวแล้วถามว่า “อะไรกัน ยักษ์ไม่ต้องการราชกุมารเพราะยังเยาว์วัยเกินไปหรือ” พวกราชบุรุษได้แจ้งเรื่องทั้งหมดว่า “พวกท่านอย่ากลัวเลย พระผู้มีพระภาคทรงกระทำให้เกษมแล้ว” ลำดับนั้น ชาวเมืองอาฬวีทั้งหมดได้เปล่งเสียงอื้ออึงเป็นอันเดียวกันว่า “สาธุ สาธุ” มุ่งหน้าไปยังที่อยู่ของยักษ์ แม้อาฬวกยักษ์ เมื่อถึงเวลาเสด็จบิณฑบาตของพระผู้มีพระภาค ก็ถือบาตรและจีวรของพระองค์มาได้ครึ่งทางแล้วจึงกลับไป

අථ භගවා නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො නගරද්වාරෙ අඤ්ඤතරස්මිං විවිත්තෙ රුක්ඛමූලෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. තතො මහාජනකායෙන සද්ධිං රාජා ච නාගරා ච එකතො සම්පිණ්ඩිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කම්ම වන්දිත්වා පරිවාරෙත්වා නිසින්නා ‘‘කථං, භන්තෙ, එවං දාරුණං යක්ඛං දමයිත්ථා’’ති පුච්ඡිංසු. තෙසං භගවා යුද්ධමාදිං කත්වා ‘‘එවං නවවිධවස්සං වස්සි, එවං විභිංසනකං අකාසි, එවං පඤ්හං පුච්ඡි, තස්සාහං එවං විස්සජ්ජෙසි’’න්ති තමෙවාළවකසුත්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. තතො රාජා ච නාගරා ච වෙස්සවණමහාරාජස්ස භවනසමීපෙ යක්ඛස්ස භවනං කත්වා පුප්ඵගන්ධාදිසක්කාරූපෙතං නිච්චං බලිං පවත්තෙසුං. තඤ්ච කුමාරං විඤ්ඤුතං පත්තං ‘‘ත්වං භගවන්තං නිස්සාය ජීවිතං ලභි, ගච්ඡ, භගවන්තංයෙව පයිරුපාසස්සු භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චා’’ති විස්සජ්ජෙසුං. සො භගවන්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච පයිරුපාසමානො න චිරස්සෙව අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය සබ්බං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා පඤ්චසතඋපාසකපරිවාරො අහොසි. භගවා ච නං එතදග්ගෙ නිද්දිසි ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං උපාසකානං චතූහි [Pg.233] සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං සඞ්ගණ්හන්තානං යදිදං හත්ථකො ආළවකො’’ති (අ නි. 1.251).
ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในเมือง ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว จึงประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งอันสงัดที่ประตูเมือง ลำดับนั้น พระราชาและชาวเมืองพร้อมด้วยมหาชนได้ประชุมกันเป็นหนึ่งเดียว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วนั่งแวดล้อม ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงทรมานยักษ์ที่ดุร้ายเช่นนี้ได้อย่างไร” พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มตั้งแต่การรบ แล้วได้ตรัสอาฬวกสูตรนั้นแก่พวกเขาว่า “ยักษ์ได้ให้ฝน ๙ ชนิดตกลงมาอย่างนี้ ได้ทำการข่มขู่อย่างนี้ ได้ถามปัญหาอย่างนี้ เราได้ตอบแก่ยักษ์นั้นอย่างนี้” ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน ลำดับนั้น พระราชาและชาวเมืองได้สร้างที่อยู่ให้ยักษ์ใกล้กับวิมานของท้าวเวสสุวรรณมหาราช และได้จัดพลีกรรมอันประกอบด้วยสักการะมีดอกไม้และของหอมเป็นต้นถวายเป็นประจำ และเมื่อราชกุมารนั้นเจริญวัยแล้ว พวกเขาได้ส่งไปพลางกล่าวว่า “ท่านอาศัยพระผู้มีพระภาคจึงได้ชีวิต จงไปเถิด จงเข้าเฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์เถิด” ท่านผู้นั้นเข้าเฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เรียนเอาพุทธวจนะทั้งหมด และมีอุบาสกห้าร้อยคนเป็นบริวาร และพระผู้มีพระภาคได้ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกอุบาสกของเราผู้สงเคราะห์บริษัทด้วยสังคหวัตถุ ๔ หัตถกะ อาฬวกะผู้นี้ เป็นเลิศ”

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ආළවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
อรรถกถาพรรณนาอาฬวกสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบแล้ว

11. විජයසුත්තවණ්ණනා
๑๑. อรรถกถาพรรณนาวิชยสูตร

චරං වා යදි වා තිට්ඨන්ති නන්දසුත්තං. ‘‘විජයසුත්තං කායවිච්ඡන්දනිකසුත්ත’’න්තිපි වුච්චති. කා උප්පත්ති? ඉදං කිර සුත්තං ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තං, තස්මා අස්ස දුවිධා උප්පත්ති. තත්ථ භගවතා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං අනුප්පත්වා, සාකියෙ විනෙත්වා නන්දාදයො පබ්බාජෙත්වා, අනුඤ්ඤාතාය මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජාය ආනන්දත්ථෙරස්ස භගිනී නන්දා, ඛෙමකසක්කරඤ්ඤො ධීතා අභිරූපනන්දා, ජනපදකල්‍යාණී නන්දාති තිස්සො නන්දායො පබ්බජිංසු. තෙන ච සමයෙන භගවා සාවත්ථියං විහරති. අභිරූපනන්දා අභිරූපා එව අහොසි දස්සනීයා පාසාදිකා, තෙනෙවස්සා අභිරූපනන්දාති නාමමකංසු. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාපි රූපෙන අත්තනා සදිසං න පස්සති. තා උභොපි රූපමදමත්තා ‘‘භගවා රූපං විවණ්ණෙති, ගරහති, අනෙකපරියායෙන රූපෙ ආදීනවං දස්සෙතී’’ති භගවතො උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, දට්ඨුම්පි න ඉච්ඡන්ති. එවං අප්පසන්නා කස්මා පබ්බජිතාති චෙ? අගතියා. අභිරූපනන්දාය හි වාරෙය්‍යදිවසෙයෙව සාමිකො සක්‍යකුමාරො කාලමකාසි. අථ නං මාතාපිතරො අකාමකං පබ්බාජෙසුං. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාපි ආයස්මන්තෙ නන්දෙ අරහත්තං පත්තෙ නිරාසා හුත්වා ‘‘මය්හං සාමිකො ච මාතා ච මහාපජාපති අඤ්ඤෙ ච ඤාතකා පබ්බජිතා, ඤාතීහි විනා දුක්ඛො ඝරාවාසො’’ති ඝරාවාසෙ අස්සාදමලභන්තී පබ්බජිතා, න සද්ධාය.
นันทสูตร มีคำขึ้นต้นว่า “จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ” และเรียกอีกอย่างว่า “วิชยสูตร” บ้าง “กายวิจฉันทนิกสูตร” บ้าง มีอุปบัติเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระสูตรนี้ทรงแสดงใน ๒ สถานที่ เพราะฉะนั้น อุปบัติของพระสูตรนี้จึงมี ๒ อย่าง ในอุปบัติ ๒ อย่างนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์โดยลำดับ ทรงแนะนำพวกศากยะแล้ว ทรงให้นันทกุมารเป็นต้นบรรพชาแล้ว และเมื่อการบรรพชาของมาตุคามได้รับอนุญาตแล้ว นันทา ๓ คน คือ นันทา ผู้เป็นน้องสาวของพระอานนทเถระ, อภิรูปนันทา ผู้เป็นธิดาของพระเจ้าเขมกศากยะ, และชนปทกัลยาณีนันทา ได้บวชแล้ว ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี อภิรูปนันทาเป็นผู้มีรูปงามยิ่งนัก น่าดู น่าเลื่อมใส ด้วยเหตุนั้นเอง เขาจึงตั้งชื่อนางว่า อภิรูปนันทา แม้ชนปทกัลยาณีนันทา ก็ไม่เห็นสตรีอื่นที่เสมอด้วยตนโดยรูป นางทั้งสองนั้น เมามัวในความงามของรูป ด้วยคิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนรูป ทรงตำหนิรูป ทรงแสดงโทษในรูปโดยอเนกปริยาย” จึงไม่ไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค แม้แต่จะเห็นก็ไม่ปรารถนา หากถามว่า “เมื่อไม่เลื่อมใสอย่างนี้ เหตุไรจึงบวช” ตอบว่า เพราะไม่มีที่ไป ด้วยว่า ในวันที่จะได้อภิเษกสมรสนั่นเอง คู่หมั้นของอภิรูปนันทาซึ่งเป็นศากยกุมารได้ถึงแก่กรรม ลำดับนั้น มารดาบิดาได้ให้นางบวชทั้งที่นางไม่ปรารถนา แม้ชนปทกัลยาณีนันทา เมื่อท่านพระนันทะบรรลุอรหัตผลแล้ว ก็สิ้นหวัง ไม่ได้พบความยินดีในฆราวาสวิสัย คิดว่า “สามีของเรา และพระมารดาคือพระมหาปชาบดี และญาติคนอื่นๆ ก็บวชกันหมดแล้ว การครองเรือนที่ปราศจากญาติเป็นทุกข์” จึงบวช ไม่ใช่บวชด้วยศรัทธา

අථ භගවා තාසං ඤාණපරිපාකං විදිත්වා මහාපජාපතිං ආණාපෙසි ‘‘සබ්බාපි භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඔවාදං ආගච්ඡන්තූ’’ති. තා අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං පෙසෙන්ති. තතො භගවා ‘‘සම්පත්තෙ වාරෙ අත්තනාව [Pg.234] ආගන්තබ්බං, න අඤ්ඤා පෙසෙතබ්බා’’ති ආහ. අථෙකදිවසං අභිරූපනන්දා අගමාසි. තං භගවා නිම්මිතරූපෙන සංවෙජෙත්වා ‘‘අට්ඨීනං නගරං කත’’න්ති ඉමාය ධම්මපදගාථාය –
ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความแก่รอบแห่งญาณของนางเหล่านั้นแล้ว จึงรับสั่งแก่พระมหาปชาบดีว่า “ขอให้ภิกษุณีทั้งหมดจงมาเพื่อรับโอวาทตามลำดับ” นางเหล่านั้น เมื่อถึงวาระของตน ก็ส่งภิกษุณีรูปอื่นไป ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เมื่อถึงวาระแล้ว พึงมาด้วยตนเอง ไม่พึงส่งผู้อื่นมา” ต่อมาวันหนึ่ง นางอภิรูปนันทาได้มา พระผู้มีพระภาคทรงทำให้นางสังเวชด้วยรูปนิมิต แล้ว (ทรงแสดงธรรม) ด้วยธัมมปทคาถานี้ว่า “อฏฺฐีนํ นครํ กตํ” เป็นต้น

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං;
උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිපත්ථිතං. (ථෙරීගා. 19);
“ดูก่อนนันทา เธอจงดูกายนี้ที่ป่วยไข้ ไม่สะอาด เน่าเปื่อย ไหลออกและซึมออกอยู่เสมอ อันเป็นที่ปรารถนายิ่งของคนพาลทั้งหลาย”

‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;
තතො මානාභිසමයා, උපසන්තා චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344;
ථෙරීගා. 20) –
“เธอจงเจริญอนิมิตตสมาธิ จงละมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้เด็ดขาด เธอจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป”

ඉමාහි ථෙරීගාථාහි ච අනුපුබ්බෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. අථෙකදිවසං සාවත්ථිවාසිනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා සමාදින්නුපොසථා සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ජෙතවනං ගන්ත්වා ධම්මස්සවනපරියොසානෙ භගවන්තං වන්දිත්වා නගරං පවිසන්ති. භික්ඛුනිසඞ්ඝොපි ධම්මකථං සුත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගච්ඡති. තත්ථ මනුස්සා ච භික්ඛුනියො ච භගවතො වණ්ණං භාසන්ති. චතුප්පමාණිකෙ හි ලොකසන්නිවාසෙ සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අප්පසීදන්තො නාම නත්ථි. රූපප්පමාණිකා හි පුග්ගලා භගවතො ලක්ඛණඛචිතමනුබ්‍යඤ්ජනවිචිත්‍රං සමුජ්ජලිතකෙතුමාලාබ්‍යාමප්පභාවිනද්ධමලඞ්කාරත්ථමිව ලොකස්ස සමුප්පන්නං රූපං දිස්වා පසීදන්ති, ඝොසප්පමාණිකා අනෙකසතෙසු ජාතකෙසු කිත්තිඝොසං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං කරවීකමධුරනිග්ඝොසං බ්‍රහ්මස්සරඤ්ච සුත්වා, ලූඛප්පමාණිකා පත්තචීවරාදිලූඛතං දුක්කරකාරිකලූඛතං වා දිස්වා, ධම්මප්පමාණිකා සීලක්ඛන්ධාදීසු යංකිඤ්චි ධම්මක්ඛන්ධං උපපරික්ඛිත්වා. තස්මා සබ්බට්ඨානෙසු භගවතො වණ්ණං භාසන්ති. ජනපදකල්‍යාණී නන්දා භික්ඛුනිපස්සයං පත්වාපි අනෙකපරියායෙන භගවතො වණ්ණං භාසන්තානං තෙසං සුත්වා භගවන්තං උපගන්තුකාමා හුත්වා භික්ඛුනීනං ආරොචෙසි. භික්ඛුනියො තං ගහෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු.
และทรงยังนางให้ตั้งอยู่ในพระอรหัตโดยลำดับด้วยเถรีคาถาเหล่านี้. ครั้นวันหนึ่ง ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลายถวายทานในเวลาเช้าแล้ว สมาทานอุโบสถ นุ่งห่มเป็นอันดี ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ไปยังพระเชตวันเพื่อฟังธรรม ในเวลาจบการฟังธรรม ก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปสู่พระนคร. แม้หมู่ภิกษุณีก็ฟังธรรมกถาแล้ว ย่อมไปยังสำนักภิกษุณี. ในที่นั้น ทั้งมนุษย์และภิกษุณีทั้งหลายย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ ในที่ประชุมของโลก ผู้ที่เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วไม่เลื่อมใส ย่อมไม่มี. คือ บุคคลผู้มีรูปเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะรูป) เห็นพระรูปของพระผู้มีพระภาคซึ่งประดับด้วยพระมหาปุริสลักษณะ อันวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะ รุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาและพระพยามประภา คล้ายกับเครื่องประดับที่เกิดขึ้นแก่โลก แล้วย่อมเลื่อมใส, บุคคลผู้มีเสียงเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะเสียง) ได้ฟังพระสุรเสียงอันกึกก้องด้วยเกียรติคุณในชาดกหลายร้อยเรื่อง อันประกอบด้วยองค์ ๘ มีเสียงไพเราะดุจเสียงนกการเวกและมีเสียงดุจเสียงพรหม, บุคคลผู้มีความมักน้อยเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะความมักน้อย) เห็นความมักน้อยในบาตรและจีวรเป็นต้น หรือความมักน้อยในการบำเพ็ญทุกรกิริยา, บุคคลผู้มีธรรมเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะธรรม) ใคร่ครวญธรรมขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในศีลขันธ์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของพระผู้มีพระภาคในที่ทุกสถาน. ภิกษุณีชนบทกัลยาณี นามว่านันทา แม้ไปถึงสำนักภิกษุณีแล้ว ได้ฟังคำของภิกษุณีเหล่านั้นผู้กล่าวสรรเสริญคุณของพระผู้มีพระภาคโดยปริยายเป็นอันมาก จึงมีความประสงค์จะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค จึงบอกแก่ภิกษุณีทั้งหลาย. ภิกษุณีทั้งหลายจึงพานางเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค.

භගවා පටිකච්චෙව තස්සාගමනං විදිත්වා කණ්ටකෙන කණ්ටකං, ආණියා ච ආණිං නීහරිතුකාමො පුරිසො විය රූපෙනෙව රූපමදං විනෙතුං අත්තනො ඉද්ධිබලෙන පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකං අතිදස්සනීයං ඉත්ථිං පස්සෙ ඨත්වා බීජමානං අභිනිම්මිනි. නන්දා භික්ඛුනීහි සද්ධිං උපසඞ්කමිත්වා, භගවන්තං වන්දිත්වා, භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අන්තරෙ නිසීදිත්වා, පාදතලා පභුති යාව කෙසග්ගා භගවතො [Pg.235] රූපසම්පත්තිං දිස්වා පුන තං භගවතො පස්සෙ ඨිතං නිම්මතරූපඤ්ච දිස්වා ‘‘අහො අයං ඉත්ථී රූපවතී’’ති අත්තනො රූපමදං ජහිත්වා තස්සා රූපෙ අභිරත්තභාවා අහොසි. තතො භගවා තං ඉත්ථිං වීසතිවස්සප්පමාණං කත්වා දස්සෙසි. මාතුගාමො හි සොළසවස්සුද්දෙසිකොයෙව සොභති, න තතො උද්ධං. අථ තස්සා රූපපරිහානිං දිස්වා නන්දාය තස්මිං රූපෙ ඡන්දරාගො තනුකො අහොසි. තතො භගවා අවිජාතවණ්ණං, සකිංවිජාතවණ්ණං, මජ්ඣිමිත්ථිවණ්ණං, මහිත්ථිවණ්ණන්ති එවං යාව වස්සසතිකං ඔභග්ගං දණ්ඩපරායණං තිලකාහතගත්තං කත්වා, දස්සෙත්වා පස්සමානායෙව නන්දාය තස්සා මරණං උද්ධුමාතකාදිභෙදං කාකාදීහි සම්පරිවාරෙත්වා ඛජ්ජමානං දුග්ගන්ධං ජෙගුච්ඡපටිකූලභාවඤ්ච දස්සෙසි. නන්දාය තං කමං දිස්වා ‘‘එවමෙවං මමපි අඤ්ඤෙසම්පි සබ්බසාධාරණො අයං කමො’’ති අනිච්චසඤ්ඤා සණ්ඨාසි, තදනුසාරෙන ච දුක්ඛනත්තසඤ්ඤාපි, තයො භවා ආදිත්තමිව අගාරං අප්පටිසරණා හුත්වා උපට්ඨහිංසු. අථ භගවා ‘‘කම්මට්ඨානෙ පක්ඛන්තං නන්දාය චිත්ත’’න්ති ඤත්වා තස්සා සප්පායවසෙන ඉමා ගාථායො අභාසි –
พระผู้มีพระภาคทรงทราบการมาของนางแต่เนิ่นๆ แล้ว ดุจบุรุษผู้ประสงค์จะบ่งหนามด้วยหนาม และถอนลิ่มด้วยลิ่ม จึงเพื่อจะทรงทรมานความเมาในรูปด้วยรูปนั่นเทียว ได้ทรงเนรมิตสตรีผู้มีอายุราว ๑๕-๑๖ ปี งดงามยิ่งนัก ยืนถวายงานพัดอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์ด้วยอิทธานุภาพของพระองค์. พระนางนันทาเข้าไปเฝ้าพร้อมกับภิกษุณีทั้งหลาย ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งในท่ามกลางหมู่ภิกษุณี เห็นพระรูปสมบัติของพระผู้มีพระภาคตั้งแต่ฝ่าพระบาทจนถึงปลายพระเกศา แล้วเห็นรูปที่ทรงเนรมิตซึ่งยืนอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาคอีก ก็ละความเมาในรูปของตนว่า 'โอ้ สตรีนี้งามจริงหนอ' เกิดความกำหนัดยินดียิ่งในรูปของนาง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกระทำสตรีนั้นให้มีอายุประมาณ ๒๐ ปี แล้วทรงแสดง. จริงอยู่ มาตุคามย่อมงดงามในวัยราว ๑๖ ปีเท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น. ครั้งนั้น เมื่อพระนางนันทาเห็นความเสื่อมแห่งรูปของนาง ฉันทราคะในรูปนั้นก็เบาบางลง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกระทำ (ให้เป็น) สภาพของหญิงที่ยังไม่เคยคลอดบุตร, สภาพของหญิงที่คลอดบุตรแล้วครั้งหนึ่ง, สภาพของหญิงวัยกลางคน, สภาพของหญิงชรา, อย่างนี้จนกระทั่งถึงอายุร้อยปี มีร่างกายค้อมลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง มีกายตกกระ แล้วทรงแสดง และทรงแสดงความตายของนาง สภาพที่ขึ้นอืดเป็นต้น ถูกสัตว์มีกาเป็นต้นแวดล้อมจิกกิน มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจน่าสะอิดสะเอียน แก่พระนางนันทาผู้ทอดพระเนตรอยู่. พระนางนันทาเห็นความเป็นไปนั้นแล้ว อนิจจสัญญาก็ตั้งมั่นว่า 'ความเป็นไปนี้เป็นของทั่วไปแก่เราและผู้อื่นทั้งปวงอย่างนี้เหมือนกัน' และตามอนิจจสัญญานั้น ทุกขสัญญาและอนัตตสัญญาก็ (ตั้งมั่นด้วย) ภพทั้งสามปรากฏดุจเรือนที่ไฟลุกโชน ไม่มีที่พึ่งพิง. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า 'จิตของนันทาแล่นเข้าไปในกรรมฐานแล้ว' จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้โดยเป็นที่สบายแก่นางว่า –

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං;
උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිපත්ථිතං. (ථෙරීගා. 19);
ดูก่อนนันทา เธอจงดูกายอันเป็นที่ประชุมนี้ ซึ่งอาดูร ไม่สะอาด เปื่อยเน่า มีของโสโครกไหลออกจากเบื้องบนและเบื้องล่าง อันคนพาลทั้งหลายปรารถนายิ่ง

‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉදං;
ධාතුසො සුඤ්ඤතො පස්ස, මා ලොකං පුනරාගමි;
භවෙ ඡන්දං විරාජෙත්වා, උපසන්තා චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 205);
กายเน่านี้เป็นฉันใด กายของเรานี้ก็เป็นฉันนั้น กายของเรานี้เป็นฉันใด กายเน่านี้ก็เป็นฉันนั้น เธอจงดู (กาย) โดยความเป็นธาตุ โดยความเป็นของว่างเปล่า อย่าได้กลับมาสู่โลกอีก คลายความพอใจในภพแล้ว จักเป็นผู้สงบเที่ยวไป ดังนี้

ගාථාපරියොසානෙ නන්දා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. අථස්සා භගවා උපරිමග්ගාධිගමත්ථං සුඤ්ඤතපරිවාරං විපස්සනාකම්මට්ඨානං කථෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි. අයං තාවස්ස එකා උප්පත්ති.
ในเวลาจบพระคาถา พระนางนันทาได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสวิปัสสนากัมมัฏฐานอันมีสุญญตธรรมเป็นบริวาร เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรคเบื้องสูงของนาง จึงได้ตรัสพระสูตรนี้. นี้เป็นความเกิดขึ้น (แห่งพระสูตร) นั้นเรื่องหนึ่งก่อน.

භගවති පන රාජගහෙ විහරන්තෙ යා සා චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 326) විත්ථාරතො වුත්තසමුට්ඨානාය සාලවතියා ගණිකාය ධීතා ජීවකස්ස කනිට්ඨා සිරිමා නාම මාතු අච්චයෙන තං ඨානං ලභිත්වා ‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධ’’න්ති (ධ. ප. 223; ජා. 1.2.1) ඉමිස්සා ගාථාය වත්ථුම්හි පුණ්ණකසෙට්ඨිධීතරං අවමඤ්ඤිත්වා, භගවන්තං ඛමාපෙන්තී ධම්මදෙසනං සුත්වා, සොතාපන්නා හුත්වා අට්ඨ නිච්චභත්තානි [Pg.236] පවත්තෙසි. තං ආරබ්භ අඤ්ඤතරො නිච්චභත්තිකො භික්ඛු රාගං උප්පාදෙසි. ආහාරකිච්චම්පි ච කාතුං අසක්කොන්තො නිරාහාරො නිපජ්ජීති ධම්මපදගාථාවත්ථුම්හි වුත්තං. තස්මිං තථානිපන්නෙයෙව සිරිමා කාලං කත්වා යාමභවනෙ සුයාමස්ස දෙවී අහොසි. අථ තස්සා සරීරස්ස අග්ගිකිච්චං නිවාරෙත්වා ආමකසුසානෙ රඤ්ඤා නික්ඛිපාපිතං සරීරං දස්සනාය භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අගමාසි, තම්පි භික්ඛුං ආදාය, තථා නාගරා ච රාජා ච. තත්ථ මනුස්සා භණන්ති ‘‘පුබ්බෙ සිරිමාය අට්ඨුත්තරසහස්සෙනාපි දස්සනං දුල්ලභං, තං දානජ්ජ කාකණිකායාපි දට්ඨුකාමො නත්ථී’’ති. සිරිමාපි දෙවකඤ්ඤා පඤ්චහි රථසතෙහි පරිවුතා තත්‍රාගමාසි. තත්‍රාපි භගවා සන්නිපතිතානං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං සුත්තං තස්ස භික්ඛුනො ඔවාදත්ථං ‘‘පස්ස චිත්තකතං බිම්බ’’න්ති (ධ. ප. 147) ඉමඤ්ච ධම්මපදගාථං අභාසි. අයමස්ස දුතියා උප්පත්ති.
ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ ธิดาของนางสาฬวดีหญิงงามเมือง น้องสาวของหมอชีวก ชื่อว่าสิริมา ซึ่งมีเรื่องราวความเป็นมาอันกล่าวไว้โดยพิสดารในจีวรขันธกะ (แห่งพระวินัยปิฎก มหาวรรค) เมื่อมารดาถึงแก่กรรมแล้ว ได้ตำแหน่งนั้น ได้ดูหมิ่นธิดาของปุณณกเศรษฐีในเรื่องแห่งคาถานี้ว่า “พึงชนะคนโกรธด้วยความไม่โกรธ” (ธ.ป. ๒๒๓; ชา. ๑.๒.๑) เมื่อทูลขอขมาพระผู้มีพระภาค ได้สดับพระธรรมเทศนาแล้ว ได้เป็นพระโสดาบัน ได้จัดตั้งนิตยภัต ๘ ที่ไว้. อาศัยนิตยภัตนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้รับนิตยภัต เกิดความกำหนัดขึ้น. แม้กิจคือการฉันอาหารก็ไม่อาจทำได้ จึงอดอาหารนอนอยู่ ดังนี้ อันท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธรรมบทคาถา. เมื่อภิกษุนั้นนอนอยู่อย่างนั้นนั่นแล นางสิริมาได้ทำกาละแล้ว ได้เป็นเทวีของท้าวสุยามะในยามาภพ. ครั้งนั้น พระราชาทรงให้ห้ามการเผาสรีระของนางแล้ว ให้เขาทิ้งสรีระไว้ในป่าช้าผีดิบ. พระผู้มีพระภาค อันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม ทรงพาภิกษุรูปนั้นไปด้วย เสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรสรีระนั้น, แม้ชาวเมืองและพระราชาก็ได้ไปเช่นกัน. ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายกล่าวกันว่า “ในกาลก่อน แม้ด้วยเงินหนึ่งพันแปดกหาปณะ การได้เห็นนางสิริมาก็เป็นของหาได้ยาก แต่ในวันนี้ แม้ด้วยเงินเพียงกากณึกหนึ่ง ก็ไม่มีผู้ใดปรารถนาจะดูนาง” ดังนี้. แม้นางสิริมาซึ่งเป็นเทพธิดา อันรถห้าร้อยคันแวดล้อม ก็ได้มาในที่นั้น. แม้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคเพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ผู้ที่ประชุมกัน เพื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุรูปนั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้ และพระธรรมบทคาถานี้ว่า “เธอจงดูอัตภาพอันวิจิตร” (ธ.ป. ๑๔๗). นี้เป็นอุปปัตติ (เหตุเกิดเรื่อง) ที่สองของพระสูตรนี้.

195. තත්ථ චරං වාති සකලරූපකායස්ස ගන්තබ්බදිසාභිමුඛෙනාභිනීහාරෙන ගච්ඡන්තො වා. යදි වා තිට්ඨන්ති තස්සෙව උස්සාපනභාවෙන තිට්ඨන්තො වා. නිසින්නො උද වා සයන්ති තස්සෙව හෙට්ඨිමභාගසමිඤ්ජනඋපරිමභාගසමුස්සාපනභාවෙන නිසින්නො වා, තිරියං පසාරණභාවෙන සයන්තො වා. සමිඤ්ජෙති පසාරෙතීති තානි තානි පබ්බානි සමිඤ්ජෙති ච පසාරෙති ච.
๑๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า จรํ วา (จะเดินอยู่ก็ดี) คือ จะเดินอยู่ก็ดี โดยการน้อมกายรูปทั้งหมดไปข้างหน้ามุ่งสู่ทิศที่จะไป. บทว่า ยทิ วา ติฏฺฐํ (หรือจะยืนอยู่ก็ดี) คือ จะยืนอยู่ก็ดี ด้วยภาวะคือการตั้งขึ้นแห่งกายนั้นนั่นเอง. บทว่า นิสินฺโน อุท วา สยํ (จะนั่งอยู่ หรือจะนอนอยู่ก็ดี) คือ จะนั่งอยู่ก็ดี ด้วยภาวะคือการคู้ส่วนเบื้องต่ำและยกส่วนเบื้องบนขึ้นแห่งกายนั้นนั่นเอง, หรือจะนอนอยู่ก็ดี ด้วยภาวะคือการเหยียดออกไปในแนวขวาง. บทว่า สมิญฺเชติ ปสาเรติ (ย่อมคู้เข้า ย่อมเหยียดออก) คือ ย่อมคู้เข้าและย่อมเหยียดออกซึ่งข้อต่อเหล่านั้นๆ.

එසා කායස්ස ඉඤ්ජනාති සබ්බාපෙසා ඉමස්සෙව සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස ඉඤ්ජනා චලනා ඵන්දනා, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤො කොචි චරන්තො වා පසාරෙන්තො වා, අපිච ඛො පන ‘‘චරාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො අභිනීහාරො හොති, දෙසන්තරෙ රූපන්තරපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘චර’’න්ති වුච්චති. තථා ‘‘තිට්ඨාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස සමුස්සාපනං හොති, උපරූපරිට්ඨානෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘තිට්ඨ’’න්ති වුච්චති. තථා ‘‘නිසීදාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස හෙට්ඨිමභාගසමිඤ්ජනඤ්ච උපරිමභාගසමුස්සාපනඤ්ච හොති, තථාභාවෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘නිසින්නො’’ති වුච්චති. තථා ‘‘සයාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා [Pg.237] වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස තිරියං පසාරණං හොති, තථාභාවෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘සය’’න්ති වුච්චති.
บทว่า เอสา กายสฺส อิญฺชนา (นั่นเป็นการไหวแห่งกาย) คือ การไหว การเคลื่อน การสั่น ทั้งหมดนี้ เป็นของกายที่มีวิญญาณนี้เท่านั้น, ในอิริยาบถนี้ ไม่มีผู้อื่นใดที่เดินอยู่หรือเหยียดอยู่. แต่ทว่า เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะเดิน” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การน้อมกายมุ่งสู่ทิศที่จะไปย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปอื่นในที่อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เดิน”. ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะยืน” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การตั้งขึ้นย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปโดยการตั้งอยู่สูงขึ้นไป. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “ยืน”. ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะนั่ง” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การคู้ส่วนเบื้องต่ำและการยกส่วนเบื้องบนขึ้นย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปโดยภาวะเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “นั่ง”. ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะนอน” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การเหยียดออกไปในแนวขวางย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปโดยภาวะเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “นอน”.

එවං චායමායස්මා යො කොචි ඉත්ථන්නාමො චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සයං යමෙතං තත්ථ තත්ථ ඉරියාපථෙ තෙසං තෙසං පබ්බානං සමිඤ්ජනප්පසාරණවසෙන සමිඤ්ජෙති පසාරෙතීති වුච්චති. තම්පි යස්මා සමිඤ්ජනප්පසාරණචිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ යථාවුත්තෙනෙව නයෙන හොති, තස්මා එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤො කොචි, සුඤ්ඤමිදං කෙනචි චරන්තෙන වා පසාරෙන්තෙන වා සත්තෙන වා පුග්ගලෙන වා. කෙවලං පන –
ด้วยประการฉะนี้ ท่านผู้มีอายุนี้ ซึ่งมีชื่ออย่างนั้นๆ ไม่ว่าใครก็ตาม จะเดินอยู่ หรือจะยืนอยู่ จะนั่งอยู่ หรือจะนอนอยู่ก็ตาม การที่ท่านกล่าวว่า “ย่อมคู้เข้า ย่อมเหยียดออก” ในอิริยาบถนั้นๆ นี้ใด การกล่าวนี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการคู้เข้าและเหยียดออกซึ่งข้อต่อเหล่านั้นๆ. แม้การคู้เข้าและเหยียดออกนั้นก็เช่นกัน เพราะเมื่อจิตที่คิดจะคู้เข้าและเหยียดออกเกิดขึ้น ย่อมเป็นไปโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น นี่จึงเป็นการไหวแห่งกาย, ในอิริยาบถนี้ ไม่มีผู้อื่นใด, อิริยาบถนี้ว่างเปล่าจากผู้เดินหรือผู้เหยียด หรือจากสัตว์หรือบุคคลใดๆ. แต่โดยส่วนเดียว...

‘‘චිත්තනානත්තමාගම්ම, නානත්තං හොති වායුනො;
වායුනානත්තතො නානා, හොති කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති. –
“ความต่างแห่งวาโยธาตุย่อมมี เพราะอาศัยความต่างแห่งจิต, การไหวแห่งกายย่อมมีต่างๆ กัน เพราะความต่างแห่งวาโยธาตุ” ดังนี้.

අයමෙත්ථ පරමත්ථො.
นี้เป็นปรมัตถ์ในเรื่องนี้.

එවමෙතාය ගාථාය භගවා යස්මා එකස්මිං ඉරියාපථෙ චිරවිනියොගෙන කායපීළනං හොති, තස්ස ච විනොදනත්ථං ඉරියාපථපරිවත්තනං කරීයති, තස්මා ‘‘චරං වා’’තිආදීහි ඉරියාපථපටිච්ඡන්නං දුක්ඛලක්ඛණං දීපෙති, තථා චරණකාලෙ ඨානාදීනමභාවතො සබ්බමෙතං චරණාදිභෙදං ‘‘එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති භණන්තො සන්තතිපටිච්ඡන්නං අනිච්චලක්ඛණං. තාය තාය සාමග්ගියා පවත්තාය ‘‘එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති ච අත්තපටික්ඛෙපෙන භණන්තො අත්තසඤ්ඤාඝනපටිච්ඡන්නං අනත්තලක්ඛණං දීපෙති.
ด้วยประการฉะนี้ โดยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงทุกขลักษณะอันอิริยาบถปิดบังไว้ ด้วยบททั้งหลายมีอาทิว่า “จรํ วา” เพราะว่าการเบียดเบียนกายย่อมมีได้ด้วยการอยู่ในอิริยาบถหนึ่งเป็นเวลานาน และการเปลี่ยนอิริยาบถย่อมกระทำเพื่อบรรเทาการเบียดเบียนนั้น. ในทำนองเดียวกัน เมื่อทรงตรัสว่า “เอสา กายสฺส อิญฺชนา” (นั่นเป็นการไหวแห่งกาย) ซึ่งหมายถึงความแตกต่างแห่งการเดินเป็นต้นทั้งหมดนี้ เพราะในขณะที่เดิน ไม่มีการยืนเป็นต้น พระองค์ย่อมทรงแสดงอนิจจลักษณะอันสันตติปิดบังไว้. และเมื่อทรงตรัสว่า “เอสา กายสฺส อิญฺชนา” อันเป็นไปโดยความพรั่งพร้อมแห่งเหตุปัจจัยนั้นๆ โดยเป็นการปฏิเสธอัตตา พระองค์ย่อมทรงแสดงอนัตตลักษณะอันความยึดถือว่าเป็นกลุ่มก้อนแห่งอัตตาปิดบังไว้.

196. එවං ලක්ඛණත්තයදීපනෙන සුඤ්ඤතකම්මට්ඨානං කථෙත්වා පුන සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකඅසුභදස්සනත්ථං ‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො’’ති ආරභි. තස්සත්ථො – යස්ස චෙසා කායස්ස ඉඤ්ජනා, ස්වායං කායො විසුද්ධිමග්ගෙ ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනායං වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදභෙදෙන අබ්‍යාපාරනයෙන ච පකාසිතෙහි සට්ඨාධිකෙහි තීහි අට්ඨිසතෙහි නවහි න්හාරුසතෙහි ච සංයුත්තත්තා අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො. තත්ථෙව පකාසිතෙන අග්ගපාදඞ්ගුලිතචාදිනා තචෙන ච නවපෙසිසතප්පභෙදෙන ච මංසෙන අවලිත්තත්තා තචමංසාවලෙපනො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලොති වෙදිතබ්බො[Pg.238]. කිඤ්චෙත්ථ වෙදිතබ්බං සියා, යදි එස යා සා මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සකලසරීරතො සංකඩ්ඪිතා බදරට්ඨිප්පමාණා භවෙය්‍ය, තාය මක්ඛිකාපත්තසුඛුමච්ඡවියා නීලාදිරඞ්ගජාතෙන ගෙහභිත්ති විය පටිච්ඡන්නො න භවෙය්‍ය, අයං පන එවං සුඛුමායපි ඡවියා කායො පටිච්ඡන්නො පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහිතෙහි බාලපුථුජ්ජනෙහි යථාභූතං න දිස්සති. ඡවිරාගරඤ්ජිතො හිස්ස පරමජෙගුච්ඡපටිකූලධම්මසඞ්ඛාතො තචොපි තචපලිවෙඨිතං යං තං පභෙදතො –
๑๙๖. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสสุญญตกรรมฐานโดยนัยแห่งการแสดงไตรลักษณ์อย่างนี้แล้ว จึงทรงปรารภพระคาถาว่า “อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต” เป็นต้น เพื่อทรงแสดงสวิญญาณกาสุภะและอวิญญาณกาสุภะอีก. อธิบายความแห่งพระคาถานั้นว่า กายนี้ใดมีความไหวอยู่ กายนั้น ชื่อว่า “ประกอบด้วยกระดูกและเอ็น” เพราะประกอบด้วยกระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษ และเอ็น ๙๐๐ เส้น ที่ทรงแสดงไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ในหมวดว่าด้วยอาการ ๓๒ โดยนัยคือการไม่ใส่ใจ โดยจำแนกเป็นวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริมณฑล. พึงทราบว่า กายนั้น ชื่อว่า “ฉาบทาด้วยหนังและเนื้อ” เพราะถูกฉาบทาด้วยหนัง มีหนังปลายนิ้วเท้าเป็นต้น และด้วยเนื้อซึ่งจำแนกได้ ๙๐๐ ชิ้น ที่ทรงแสดงไว้ในที่นั้นนั่นเอง จึงมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่าเกลียดน่ารังเกียจ. อนึ่ง ในเรื่องนี้ มีข้อที่พึงทราบอยู่บ้าง คือ หากว่าผิวหนังนี้ที่รวบรวมมาจากทั่วสรรพางค์กายของบุรุษปานกลาง จะพึงมีขนาดเท่าเมล็ดพุทราแล้วไซร้ กายนี้ก็จะไม่พึงถูกปกปิดไว้ด้วยผิวหนังที่ละเอียดอ่อนดุจปีกแมลงวัน ซึ่งย้อมด้วยสีมีสีเขียวเป็นต้น เหมือนฝาเรือน (แต่) กายนี้กลับถูกปกปิดไว้ด้วยผิวหนังที่ละเอียดอ่อนถึงเพียงนี้ คนพาลปุถุชนผู้ปราศจากปัญญาจักษุจึงมองไม่เห็นตามความเป็นจริง. จริงอยู่ สำหรับปุถุชนนั้นผู้ถูกราคะในผิวหนังย้อมไว้ แม้หนังซึ่งนับเป็นสิ่งน่าเกลียดน่ารังเกียจอย่างยิ่ง ก็มองไม่เห็น (ตามความเป็นจริง) เพราะกายนั้นถูกหนังห่อหุ้มไว้ โดยจำแนกดังนี้ว่า –

‘‘නවපෙසිසතා මංසා, අවලිත්තා කළෙවරෙ;
නානාකිමිකුලාකිණ්ණං, මිළ්හට්ඨානංව පූතිකා’’ති. –
“ชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้น ฉาบทาอยู่ในซากศพ (ร่างกาย) นี้ เต็มไปด้วยหมู่หนอนนานาชนิด เป็นที่อยู่ของอุจจาระ และเป็นของเน่าเปื่อย” ดังนี้.

එවං වුත්තං නවමංසසතම්පි, මංසාවලිත්තා යෙ තෙ –
แม้ชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้นที่ตรัสไว้อย่างนี้ ก็คือชิ้นเนื้อเหล่านั้นที่ฉาบทาอยู่ (ในร่างกาย)

‘‘නවන්හාරුසතා හොන්ති, බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ;
බන්ධන්ති අට්ඨිසඞ්ඝාතං, අගාරමිව වල්ලියා’’ති. –
“เอ็น ๙๐๐ เส้น มีอยู่ในซากศพ (ร่างกาย) ยาวประมาณ ๑ วานี้ ย่อมรึงรัดโครงกระดูกไว้ เหมือนเถาวัลย์รึงรัดเรือนไว้” ดังนี้.

තෙපි, න්හාරුසමුට්ඨිතානි පටිපාටියා අවට්ඨිතානි පූතීනි දුග්ගන්ධානි තීණි සට්ඨාධිකානි අට්ඨිසතානිපි යථාභූතං න දිස්සන්ති යතො අනාදියිත්වා තං මක්ඛිකාපත්තසුඛුමච්ඡවිං. යානි පනස්ස ඡවිරාගරත්තෙන තචෙන පලිවෙඨිතත්තා සබ්බලොකස්ස අපාකටානි නානප්පකාරානි අබ්භන්තරකුණපානි පරමාසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡනීයපටිකූලානි, තානිපි පඤ්ඤාචක්ඛුනා පටිවිජ්ඣිත්වා එවං පස්සිතබ්බො ‘‘අන්තපූරො උදරපූරො…පෙ… පිත්තස්ස ච වසාය චා’’ති.
แม้กระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษเหล่านั้น ซึ่งมีเอ็นเป็นที่ยึด ตั้งอยู่ตามลำดับ เป็นของเน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็น ก็ไม่ปรากฏตามความเป็นจริง (แก่ปุถุชน) เพราะเขาไม่ใส่ใจในผิวหนังที่ละเอียดอ่อนดุจปีกแมลงวันนี้. อนึ่ง ซากศพภายในนานาชนิด ซึ่งไม่ปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวง เพราะถูกหนังห่อหุ้มไว้ด้วยอำนาจราคะในผิวหนังของปุถุชนนั้น เป็นของไม่สะอาดอย่างยิ่ง มีกลิ่นเหม็น น่าเกลียดน่ารังเกียจ แม้สิ่งเหล่านั้นก็พึงแทงตลอดด้วยปัญญาจักษุแล้วพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า “กายนี้เต็มไปด้วยไส้ เต็มไปด้วยอาหารในกระเพาะ... (เต็มไปด้วย) ดีและมันข้น” ดังนี้.

197. තත්ථ අන්තස්ස පූරො අන්තපූරො. උදරස්ස පූරො උදරපූරො. උදරන්ති ච උදරියස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි ඨානනාමෙන ‘‘උදර’’න්ති වුත්තං. යකනපෙළස්සාති යකනපිණ්ඩස්ස. වත්ථිනොති මුත්තස්ස. ඨානූපචාරෙන පනෙතං ‘‘වත්ථී’’ති වුත්තං. පූරොති අධිකාරො, තස්මා යකනපෙළස්ස පූරො වත්ථිනො පූරොති එවං යොජෙතබ්බං. එස නයො හදයස්සාතිආදීසු. සබ්බානෙව චෙතානි අන්තාදීනි වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදභෙදෙන අබ්‍යාපාරනයෙන ච විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි.
๑๙๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺตปูโร คือ เต็มด้วยไส้. บทว่า อุทรูปูโร คือ เต็มด้วยอาหารในกระเพาะ. คำว่า อุทระ นี้ เป็นชื่อเรียกอาหารเก่า (อุจจาระ). จริงอยู่ อาหารเก่านั้น ท่านเรียกว่า “อุทระ” ตามชื่อของที่ตั้ง. บทว่า ยกนเปฬสฺส ได้แก่ แห่งตับ. บทว่า วตฺถิโน ได้แก่ แห่งมูตร (น้ำปัสสาวะ). แต่ท่านเรียกมูตรนั้นว่า “วัตถิ” โดยอุปจารตามที่ตั้ง. บทว่า ปูโร เป็นบทตามไป (อธิการ) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความอย่างนี้ว่า เต็มด้วยตับ เต็มด้วยกระเพาะปัสสาวะ. นัยนี้พึงทราบในบทว่า หทยสฺส เป็นต้น. อนึ่ง อวัยวะทั้งหมดเหล่านี้มีไส้เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค โดยจำแนกเป็นวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริมณฑล และโดยนัยคือการไม่ใส่ใจนั่นเทียว.

199-200. එවං භගවා ‘‘න කිඤ්චෙත්ථ එකම්පි ගය්හූපගං මුත්තාමණිසදිසං අත්ථි, අඤ්ඤදත්ථු අසුචිපරිපූරොවායං කායො’’ති අබ්භන්තරකුණපං දස්සෙත්වා [Pg.239] ඉදානි තමෙව අබ්භන්තරකුණපං බහිනික්ඛමනකුණපෙන පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො පුබ්බෙ වුත්තඤ්ච සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘අථස්ස නවහි සොතෙහී’’ති ගාථාද්වයමාහ.
พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงซากศพภายในอย่างนี้ว่า “ในกายนี้ ไม่มีสิ่งใดแม้สักอย่างเดียวที่น่าถือเอาซึ่งเปรียบได้กับแก้วมุกดาหรือแก้วมณีเลย ตรงกันข้าม กายนี้เต็มบริบูรณ์ด้วยของไม่สะอาดเท่านั้น” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงซากศพภายในนั้นให้ปรากฏด้วยซากศพที่ไหลออกจากภายนอก จึงทรงรวบรวมข้อความที่ตรัสไว้ก่อนแล้ว ตรัสพระคาถา ๒ บทว่า “อถสฺส นวหิ โสเตหิ” เป็นต้น.

තත්ථ අථාති පරියායන්තරනිදස්සනං, අපරෙනාපි පරියායෙන අසුචිභාවං පස්සාති වුත්තං හොති. අස්සාති ඉමස්ස කායස්ස. නවහි සොතෙහීති උභොඅක්ඛිච්ඡිද්දකණ්ණච්ඡිද්දනාසාඡිද්දමුඛවච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙහි. අසුචි සවතීති සබ්බලොකපාකටනානප්පකාරපරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡඅසුචියෙව සවති, සන්දති, පග්ඝරති, න අඤ්ඤං කිඤ්චි අගරුචන්දනාදිගන්ධජාතං වා මණිමුත්තාදිරතනජාතං වා. සබ්බදාති තඤ්ච ඛො සබ්බදා රත්තිම්පි දිවාපි පුබ්බණ්හෙපි සායන්හෙපි තිට්ඨතොපි ගච්ඡතොපීති. කිං තං අසුචීති චෙ? ‘‘අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො’’තිආදි. එතස්ස හි ද්වීහි අක්ඛිච්ඡිද්දෙහි අපනීතතචමංසසදිසො අක්ඛිගූථකො, කණ්ණච්ඡිද්දෙහි රජොජල්ලසදිසො කණ්ණගූථකො, නාසාඡිද්දෙහි පුබ්බසදිසා සිඞ්ඝාණිකා ච සවති, මුඛෙන ච වමති. කිං වමතීති චෙ? එකදා පිත්තං, යදා අබද්ධපිත්තං කුප්පිතං හොති, තදා තං වමතීති අධිප්පායො. සෙම්හඤ්චාති න කෙවලඤ්ච පිත්තං, යම්පි උදරපටලෙ එකපත්ථපූරප්පමාණං සෙම්හං තිට්ඨති, තම්පි එකදා වමති. තං පනෙතං වණ්ණාදිතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.203-204, 210-211) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘සෙම්හඤ්චා’’ති ච-සද්දෙන සෙම්හඤ්ච අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං උදරියලොහිතාදිඅසුචිං වමතීති දස්සෙති. එවං සත්තහි ද්වාරෙහි අසුචිවමනං දස්සෙත්වා කාලඤ්ඤූ පුග්ගලඤ්ඤූ පරිසඤ්ඤූ ච භගවා තදුත්තරි ද්වෙ ද්වාරානි විසෙසවචනෙන අනාමසිත්වා අපරෙන පරියායෙන සබ්බස්මාපි කායා අසුචිසවනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායම්හා සෙදජල්ලිකා’’ති. තත්ථ සෙදජල්ලිකාති සෙදො ච ලොණපටලමලභෙදා ජල්ලිකා ච, තස්ස ‘‘සවති සබ්බදා’’ති ඉමිනා සද්ධිං සම්බන්ධො.
ในบทเหล่านั้น บทว่า อถ เป็นการแสดงถึงปริยายอื่น มีความหมายว่า “จงพิจารณาความเป็นของไม่สะอาดโดยปริยายอื่นอีก”. บทว่า อสฺส ได้แก่ แห่งกายนี้. บทว่า นวหิ โสเตหิ ได้แก่ จากทวาร ๙ คือ ช่องตาทั้งสอง ช่องหูทั้งสอง ช่องจมูกทั้งสอง ปาก ทวารหนัก และทวารเบา. บทว่า อสุจิ สวติ ความว่า ของไม่สะอาดอันน่าเกลียด มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง นานาชนิด ที่ปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวงเท่านั้นที่ไหลออก ซึมออก หลั่งออกอยู่เสมอ มิใช่ของหอมชนิดอื่นใด เช่น กฤษณาหรือจันทน์ หรือรัตนะชนิดอื่นใด เช่น แก้วมณีหรือแก้วมุกดา. บทว่า สพฺพทา ความว่า (ของไม่สะอาดนั้น) ไหลออกอยู่ตลอดเวลา ทั้งกลางคืนและกลางวัน ทั้งเวลาเช้าและเวลาเย็น ทั้งในเวลายืนและในเวลาเดิน. หากถามว่า ของไม่สะอาดนั้นคืออะไร? ตอบว่า มีอาทิว่า “ขี้ตา (ไหลออก) จากตา”. จริงอยู่ ขี้ตาซึ่งเปรียบเหมือนหนังและเนื้อที่ลอกออก ย่อมไหลออกจากช่องตาทั้งสองของบุคคลนี้, ขี้หูซึ่งเปรียบเหมือนฝุ่นและเหงื่อไคล ย่อมไหลออกจากช่องหูทั้งสอง, น้ำมูกซึ่งเปรียบเหมือนหนอง ย่อมไหลออกจากช่องจมูกทั้งสอง, และบุคคลย่อมอาเจียนออกทางปาก. หากถามว่า อาเจียนอะไร? ตอบว่า บางครั้งก็อาเจียนดี ความหมายคือ เมื่ออพัทธปิตตะ (ดีที่ไม่มีที่อาศัย) กำเริบขึ้น เมื่อนั้นบุคคลก็อาเจียนดีนั้นออกมา. บทว่า เสมฺหญฺจ ความว่า มิใช่เพียงแต่อาเจียนดีเท่านั้น แม้เสมหะประมาณหนึ่งทะนานที่ตั้งอยู่ในพื้นท้อง บุคคลก็อาเจียนออกมาในบางครั้ง. เสมหะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยจำแนกตามสีเป็นต้น. ในบทว่า เสมฺหญฺจ นี้ ท่านแสดงด้วย จ ศัพท์ว่า บุคคลย่อมอาเจียนเสมหะและของไม่สะอาดอย่างอื่นเช่นนี้มีอาหารเก่าและโลหิตเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นกาลัญญู (รู้จักกาล) ปุคคลัญญู (รู้จักบุคคล) และปริสัญญู (รู้จักบริษัท) ครั้นทรงแสดงการอาเจียนของไม่สะอาดออกจากทวาร ๗ อย่างนี้แล้ว จึงไม่ทรงกล่าวถึงทวารอีก ๒ ทวารที่เหลือโดยวจนะพิเศษ แต่เมื่อจะทรงแสดงการไหลออกของไม่สะอาดจากทั่วทั้งกายโดยปริยายอื่น จึงตรัสว่า “กายมฺหา เสทชลฺลิกา”. ในบทนั้น บทว่า เสทชลฺลิกา ได้แก่ เหงื่อและคราบไคลอันมีแผ่นเกลือและมลทินเป็นประเภท. บทนั้นมีความสัมพันธ์กับบทว่า “สวติ สพฺพทา” (ย่อมไหลออกตลอดเวลา).

201. එවං භගවා යථා නාම භත්තෙ පච්චමානෙ තණ්ඩුලමලඤ්ච උදකමලඤ්ච ඵෙණෙන සද්ධිං උට්ඨහිත්වා උක්ඛලිමුඛං මක්ඛෙත්වා බහි ගළති, තථා අසිතපීතාදිභෙදෙ ආහාරෙ කම්මජෙන අග්ගිනා පච්චමානෙ යං අසිතපීතාදිමලං උට්ඨහිත්වා ‘‘අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො’’තිආදිනා භෙදෙන නික්ඛමන්තං අක්ඛිආදීනි මක්ඛෙත්වා බහි ගළති, තස්සාපි වසෙන ඉමස්ස කායස්ස [Pg.240] අසුචිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි යං ලොකෙ උත්තමඞ්ගසම්මතං සීසං අතිවිසිට්ඨභාවතො පච්චෙන්තා වන්දනෙය්‍යානම්පි වන්දනං න කරොන්ති, තස්සාපි නිස්සාරතාය අසුචිතාය චස්ස අසුචිභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථස්ස සුසිරං සීස’’න්ති ඉමං ගාථමාහ.
๒๐๑. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเป็นของไม่สะอาดแห่งกายนี้ โดยอาศัยมลทินนั้น คือ อุปมาเหมือนเมื่อข้าวสุกกำลังหุงอยู่ มลทินแห่งข้าวสารและมลทินแห่งน้ำย่อมลอยขึ้นพร้อมกับฟอง ฉาบทาปากหม้อแล้วไหลหยดไปภายนอกฉันใด, เมื่ออาหารมีของที่กินและดื่มเป็นต้น ถูกไฟคือเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมย่อยอยู่ มลทินแห่งอาหารมีของที่กินและดื่มเป็นต้นใดลอยขึ้นแล้ว ไหลออกโดยประเภทเป็นต้นว่า "ขี้ตาจากตา" ฉาบทาอวัยวะมีตาเป็นต้นแล้วไหลหยดไปภายนอกฉันนั้น, บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นของไม่สะอาดแห่งศีรษะแม้นั้น ซึ่งในโลกสมมติว่าเป็นอวัยวะสูงสุด เพราะมีความพิเศษอย่างยิ่ง (คนทั้งหลาย) จึงไม่ทำการไหว้แม้แก่บุคคลที่ควรไหว้ (ด้วยศีรษะนั้น) โดยความเป็นของหาสาระมิได้และโดยความเป็นของไม่สะอาด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า "อถสฺส สุสิรํ สีสํ" เป็นต้น

තත්ථ සුසිරන්ති ඡිද්දං. මත්ථලුඞ්ගස්ස පූරිතන්ති දධිභරිතඅලාබුකං විය මත්ථලුඞ්ගභරිතං. තඤ්ච පනෙතං මත්ථලුඞ්ගං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුභතො නං මඤ්ඤති බාලොති තමෙනං එවං නානාවිධකුණපභරිතම්පි කායං දුච්චින්තිතචින්තී බාලො සුභතො මඤ්ඤති, සුභං සුචිං ඉට්ඨං කන්තං මනාපන්ති තීහිපි තණ්හාදිට්ඨිමානමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤති. කස්මා? යස්මා අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො චතුසච්චපටිච්ඡාදකෙන මොහෙන පුරක්ඛතො, චොදිතො, පවත්තිතො, ‘‘එවං ආදිය, එවං අභිනිවිස එවං මඤ්ඤාහී’’ති ගාහිතොති අධිප්පායො. පස්ස යාව අනත්ථකරා චායං අවිජ්ජාති.
ในบทเหล่านั้น บทว่า สุสิรํ ได้แก่ มีช่อง. บทว่า มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตํ ได้แก่ เต็มด้วยเยื่อในสมอง เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยนมส้ม. ก็เยื่อในสมองนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า สุภโต นํ มญฺญติ พาโล ความว่า คนพาลผู้มักคิดในทางที่ชั่ว ย่อมสำคัญกายนั้น ซึ่งเต็มด้วยซากศพนานาชนิดอย่างนี้ ว่าสวยงาม, ย่อมสำคัญด้วยความสำคัญ ๓ อย่าง คือ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ ว่างาม ว่าสะอาด ว่าน่าปรารถนา ว่าน่าใคร่ ว่าน่าพอใจ. เพราะเหตุไร? เพราะอันอวิชชาทำไว้เบื้องหน้า อันโมหะที่ปกปิดสัจจะ ๔ ทำไว้เบื้องหน้า ถูกตักเตือน ถูกทำให้เป็นไป, อธิบายว่า ถูกทำให้ยึดถือว่า "จงยึดถืออย่างนี้ จงยึดมั่นอย่างนี้ จงสำคัญอย่างนี้". เธอจงดูเถิด อวิชชานี้กระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เพียงไร.

202. එවං භගවා සවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි අවිඤ්ඤාණකවසෙන දස්සෙතුං, යස්මා වා චක්කවත්තිරඤ්ඤොපි කායො යථාවුත්තකුණපභරිතොයෙව හොති, තස්මා සබ්බප්පකාරෙනපි සම්පත්තිභවෙ අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි විපත්තිභවෙ දස්සෙතුං ‘‘යදා ච සො මතො සෙතී’’ති ගාථමාහ.
๒๐๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงอสุภะโดยเป็นกายที่มีวิญญาณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยเป็นกายที่ไม่มีวิญญาณ, อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า แม้พระกายของพระเจ้าจักรพรรดิก็ย่อมเต็มด้วยซากศพดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น ครั้นทรงแสดงอสุภะในสัมปัตติภพโดยประการทั้งปวงแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงในวิปัตติภพ จึงตรัสพระคาถาว่า "ยทา จ โส มโต เสติ" เป็นต้น.

තස්සත්ථො – ස්වායමෙවංවිධො කායො යදා ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණාපගමෙන මතො වාතභරිතභස්තා විය උද්ධුමාතකො වණ්ණපරිභෙදෙන විනීලකො සුසානස්මිං නිරත්ථංව කලිඞ්ගරං ඡඩ්ඩිතත්තා අපවිද්ධො සෙති, අථ ‘‘න දානිස්ස පුන උට්ඨානං භවිස්සතී’’ති එකංසතොයෙව අනපෙක්ඛා හොන්ති ඤාතයො. තත්ථ මතොති අනිච්චතං දස්සෙති, සෙතීති නිරීහකත්තං. තදුභයෙන ච ජීවිතබලමදප්පහානෙ නියොජෙති. උද්ධුමාතොති සණ්ඨානවිපත්තිං දස්සෙති, විනීලකොති ඡවිරාගවිපත්තිං. තදුභයෙන ච රූපමදප්පහානෙ වණ්ණපොක්ඛරතං පටිච්ච මානප්පහානෙ ච නියොජෙති. අපවිද්ධොති ගහෙතබ්බාභාවං දස්සෙති, සුසානස්මින්ති අන්තො අධිවාසෙතුමනරහං ජිගුච්ඡනීයභාවං. තදුභයෙනපි ‘‘මම’’න්ති ගාහස්ස සුභසඤ්ඤාය ච පහානෙ නියොජෙති. අනපෙක්ඛා හොන්ති ඤාතයොති පටිකිරියාභාවං දස්සෙති, තෙන ච පරිවාරමදප්පහානෙ නියොජෙති.
อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้: กายอันมีประการอย่างนี้ ในกาลใดตายแล้วเพราะความปราศไปแห่งอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ย่อมเป็นของขึ้นพองดุจถุงลมที่เต็มด้วยลม เป็นของเขียวคล้ำเพราะสีแปรไป ย่อมนอนทอดทิ้งอยู่ในป่าช้า เพราะถูกทิ้งแล้วดุจท่อนไม้ที่หาประโยชน์มิได้, ครั้งนั้น พวกญาติย่อมเป็นผู้หมดความอาลัยโดยส่วนเดียว (คิดว่า) "บัดนี้ การลุกขึ้นอีกของสรีระนี้จักไม่มี". ในบทเหล่านั้น บทว่า มโต แสดงถึงความไม่เที่ยง, บทว่า เสติ แสดงถึงความเป็นของหมดความเพียรพยายาม. และด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความเมาในกำลังและชีวิต. บทว่า อุทฺธุมาตโก แสดงถึงความวิบัติแห่งสัณฐาน, บทว่า วินีลโก แสดงถึงความวิบัติแห่งราคะในผิว. และด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความเมาในรูป และในการละมานะอันอาศัยความสมบูรณ์แห่งวรรณะ. บทว่า อปวิทฺโธ แสดงถึงความไม่มีใครถือเอา, บทว่า สุสานสฺมึ (แสดงถึง) ความเป็นของน่ารังเกียจ ไม่ควรที่จะให้อยู่ภายใน (บ้าน). และด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความยึดถือว่า "ของเรา" และในการละสุภสัญญา. บทว่า อนเปกฺขา โหนฺติ ญาติโย แสดงถึงความไม่มีการทำตอบแทน, และด้วยบทนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความเมาในบริวาร.

203. එවමිමාය [Pg.241] ගාථාය අපරිභින්නාවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිභින්නවසෙනාපි දස්සෙතුං ‘‘ඛාදන්ති න’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ යෙ චඤ්ඤෙති යෙ ච අඤ්ඤෙපි කාකකුලලාදයො කුණපභක්ඛා පාණිනො සන්ති, තෙපි නං ඛාදන්තීති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව.
๒๐๓. ครั้นทรงแสดงอสุภะโดยเป็นซากศพที่ยังไม่แตกทำลายและไม่มีวิญญาณ ด้วยพระคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยเป็นซากศพที่แตกทำลายแล้วบ้าง จึงตรัสพระคาถาว่า "ขาทนฺติ นํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย จญฺเญ ความว่า สัตว์มีชีวิตผู้กินซากศพเหล่าใด แม้พวกอื่นมีกาและเหยี่ยวเป็นต้น มีอยู่, แม้สัตว์เหล่านั้นก็ย่อมกัดกินซากศพนั้น. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

204. එවං ‘‘චරං වා’’තිආදිනා නයෙන සුඤ්ඤතකම්මට්ඨානවසෙන, ‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො’’තිආදිනා සවිඤ්ඤාණකාසුභවසෙන ‘‘යදා ච සො මතො සෙතී’’තිආදිනා අවිඤ්ඤාණකාසුභවසෙන කායං දස්සෙත්වා එවං නිච්චසුඛත්තභාවසුඤ්ඤෙ එකන්තඅසුභෙ චාපි කායස්මිං ‘‘සුභතො නං මඤ්ඤති බාලො, අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො’’ති ඉමිනා බාලස්ස වුත්තිං පකාසෙත්වා අවිජ්ජාමුඛෙන ච වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ පණ්ඩිතස්ස වුත්තිං පරිඤ්ඤාමුඛෙන ච විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචන’’න්ති ආරභි.
๒๐๔. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงกายโดยนัยเป็นต้นว่า "จรํ วา" โดยเป็นสุญญตกรรมฐาน, โดยนัยเป็นต้นว่า "อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต" โดยเป็นอสุภะในกายที่มีวิญญาณ, และโดยนัยเป็นต้นว่า "ยทา จ โส มโต เสติ" โดยเป็นอสุภะในกายที่ไม่มีวิญญาณอย่างนี้แล้ว, ครั้นทรงประกาศความเป็นไปของคนพาลในกายอันว่างจากความเป็นของเที่ยง เป็นสุข และเป็นอัตตา และเป็นของไม่งามโดยส่วนเดียวอย่างนี้ ด้วยบทนี้ว่า "คนพาลมีอวิชชาเป็นหัวหน้า ย่อมสำคัญกายนั้นว่าเป็นของงาม" และทรงแสดงวัฏฏะโดยมีอวิชชาเป็นประธานแล้ว, บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นไปของบัณฑิตในกายนั้น และแสดงวิวัฏฏะโดยมีปริญญาเป็นประธาน จึงทรงปรารภ (คาถา) ว่า "สุตฺวาน พุทฺธวจนํ" เป็นต้น.

තත්ථ සුත්වානාති යොනිසො නිසාමෙත්වා. බුද්ධවචනන්ති කායවිච්ඡන්දනකරං බුද්ධවචනං. භික්ඛූති සෙක්ඛො වා පුථුජ්ජනො වා. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤාණං වුච්චති විපස්සනා අනිච්චාදිප්පකාරෙසු පවත්තත්තා, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉධාති සාසනෙ. සො ඛො නං පරිජානාතීති සො ඉමං කායං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. කථං? යථා නාම කුසලො වාණිජො ඉදඤ්චිදඤ්චාති භණ්ඩං ඔලොකෙත්වා ‘‘එත්තකෙන ගහිතෙ එත්තකො නාම උදයො භවිස්සතී’’ති තුලයිත්වා තථා කත්වා පුන සඋදයං මූලං ගණ්හන්තො තං භණ්ඩං ඡඩ්ඩෙති, එවමෙවං ‘‘අට්ඨින්හාරුආදයො ඉමෙ කෙසලොමාදයො චා’’ති ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, ‘‘අනිච්චා එතෙ ධම්මා දුක්ඛා අනත්තා’’ති තුලයන්තො තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, එවං තීරයිත්වා අරියමග්ගං පාපුණන්තො තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකඅසුභවසෙන වා පස්සන්තො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, අනිච්චාදිවසෙන පස්සන්තො තීරණපරිඤ්ඤාය, අරහත්තමග්ගෙන තතො ඡන්දරාගං අපකඩ්ඪිත්වා තං පජහන්තො පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානාති.
ในบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺวาน ได้แก่ ฟังแล้วโดยแยบคาย. บทว่า พุทฺธวจนํ ได้แก่ พระพุทธวจนะที่กระทำความสิ้นไปแห่งความพอใจในกาย. บทว่า ภิกฺขุ ได้แก่ พระเสขะหรือปุถุชน. บทว่า ปญฺญาณวา ความว่า วิปัสสนา ชื่อว่า ปัญญา เพราะเป็นไปในอาการมีอนิจจังเป็นต้น, อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยปัญญานั้น. บทว่า อิธ ได้แก่ ในพระศาสนานี้. บทว่า โส โข นํ ปริชานาติ ความว่า ภิกษุนั้นย่อมกำหนดรู้กายนี้ด้วยปริญญา ๓. อย่างไร? อุปมาเหมือนพ่อค้าผู้ฉลาด พิจารณาสินค้าว่า "นี่อย่างนั้น นี่อย่างนี้" แล้ว ชั่งดูว่า "เมื่อซื้อด้วยราคาเท่านี้ กำไรชื่อเท่านี้จักมี" กระทำอย่างนั้นแล้ว เมื่อจะถือเอาต้นทุนพร้อมทั้งกำไรอีก ย่อมสละสินค้านั้นเสียฉันใด, ภิกษุก็ฉันนั้น พิจารณาอยู่ด้วยญาณจักษุว่า "เหล่านี้คือกระดูกและเอ็นเป็นต้น และเหล่านี้คือผมและขนเป็นต้น" ย่อมกำหนดรู้ด้วยญาตปริญญา, ใคร่ครวญอยู่ว่า "ธรรมเหล่านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญา, ครั้นใคร่ครวญอย่างนี้แล้ว เมื่อบรรลุอริยมรรค ย่อมกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา ด้วยการละฉันทราคะในธรรมเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ผู้พิจารณาโดยความเป็นอสุภะในกายที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ย่อมกำหนดรู้ด้วยญาตปริญญา, ผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญา, ครั้นนำฉันทราคะออกจากธรรมนั้นด้วยอรหัตตมรรคแล้ว เมื่อละฉันทราคะนั้น ย่อมกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา.

කස්මා සො එවං පරිජානාතීති චෙ? යථාභූතඤ්හි පස්සති, යස්මා යථාභූතං පස්සතීති අත්ථො. ‘‘පඤ්ඤාණවා’’තිආදිනා එව ච එතස්මිං අත්ථෙ [Pg.242] සිද්ධෙ යස්මා බුද්ධවචනං සුත්වා තස්ස පඤ්ඤාණවත්තං හොති, යස්මා ච සබ්බජනස්ස පාකටොපායං කායො අසුත්වා බුද්ධවචනං න සක්කා පරිජානිතුං, තස්මා තස්ස ඤාණහෙතුං ඉතො බාහිරානං එවං දට්ඨුං අසමත්ථතඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචන’’න්ති ආහ. නන්දාභික්ඛුනිං තඤ්ච විපල්ලත්ථචිත්තං භික්ඛුං ආරබ්භ දෙසනාපවත්තිතො අග්ගපරිසතො තප්පටිපත්තිප්පත්තානං භික්ඛුභාවදස්සනතො ච ‘‘භික්ඛූ’’ති ආහ.
ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไร ภิกษุนั้นจึงกำหนดรู้อย่างนั้น' (ตอบว่า) 'เพราะย่อมเห็นตามความเป็นจริง' อธิบายว่า เพราะย่อมเห็นตามความเป็นจริง และแม้เมื่อเนื้อความนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า 'ผู้มีปัญญา' ก็จริง แต่เพราะความเป็นผู้มีปัญญาของภิกษุนั้นมีได้เพราะได้ฟังพุทธวจนะ และเพราะกายนี้อันมีอุบายปรากฏแก่ชนทั้งปวง เมื่อไม่ได้ฟังพุทธวจนะ ก็ไม่อาจกำหนดรู้ได้ ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงเหตุแห่งญาณของภิกษุนั้น และเพื่อทรงแสดงความที่บุคคลภายนอก (ในศาสนานี้) ไม่สามารถจะเห็นได้อย่างนี้ จึงตรัสว่า 'เพราะได้ฟังพุทธวจนะ' และเพราะทรงปรารภนางนันทาภิกษุณีและภิกษุผู้มีจิตวิปลาสรูปนั้น และเพราะทรงแสดงธรรมแก่อัครบริษัท และเพราะทรงแสดงความเป็นภิกษุของท่านผู้บรรลุข้อปฏิบัตินั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุ'

205. ඉදානි ‘‘යථාභූතඤ්හි පස්සතී’’ති එත්ථ යථා පස්සන්තො යථාභූතං පස්සති, තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉද’’න්ති. තස්සත්ථො – යථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකාසුභං ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණානං අනපගමා චරති, තිට්ඨති, නිසීදති, සයති; තථා එතං එතරහි සුසානෙ සයිතං අවිඤ්ඤාණකම්පි පුබ්බෙ තෙසං ධම්මානං අනපගමා අහොසි. යථා ච එතං එතරහි මතසරීරං තෙසං ධම්මානං අපගමා න චරති, න තිට්ඨති, න නිසීදති, න සෙය්‍යං කප්පෙති, තථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකම්පි තෙසං ධම්මානං අපගමා භවිස්සති. යථා ච ඉදං සවිඤ්ඤාණකං එතරහි න සුසානෙ මතං සෙති, න උද්ධුමාතකාදිභාවමුපගතං, තථා එතං එතරහි මතසරීරම්පි පුබ්බෙ අහොසි. යථා පනෙතං එතරහි අවිඤ්ඤාණකාසුභං මතං සුසානෙ සෙති, උද්ධුමාතකාදිභාවඤ්ච උපගතං, තථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකම්පි භවිස්සතීති.
๒๐๕. บัดนี้ ในบทว่า 'เพราะย่อมเห็นตามความเป็นจริง' นั้น เพื่อทรงแสดงว่า ผู้พิจารณาเห็นอยู่ ย่อมเห็นตามความเป็นจริงได้อย่างไร จึงตรัสว่า 'กายนี้ฉันใด กายนั้นก็ฉันนั้น, กายนั้นฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น' อรรถแห่งคาถานั้นว่า: กายอันไม่งามพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ย่อมเดิน ยืน นั่ง นอนได้ เพราะอายุ ไออุ่น และวิญญาณยังไม่ปราศไป ฉันใด กายนั้นที่ไม่มีวิญญาณ นอนอยู่ในป่าช้าในบัดนี้ แม้ในกาลก่อน ก็ได้เป็น (เช่นนี้) เพราะธรรมเหล่านั้นยังไม่ปราศไป ฉันนั้น และซากศพนั้นในบัดนี้ ย่อมเดินไม่ได้ ยืนไม่ได้ นั่งไม่ได้ จัดแจงที่นอนไม่ได้ เพราะธรรมเหล่านั้นปราศไปแล้ว ฉันใด แม้กายพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ก็จักเป็น (เช่นนั้น) เพราะธรรมเหล่านั้นจะปราศไป ฉันนั้น และกายพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ในบัดนี้ ยังไม่นอนตายอยู่ในป่าช้า ยังไม่ถึงความเป็นซากศพที่ขึ้นอืดเป็นต้น ฉันใด แม้ซากศพในบัดนี้ ในกาลก่อนก็ได้เป็น (เช่นนี้) ฉันนั้น ก็กายอันไม่งามไม่มีวิญญาณนั้น ในบัดนี้ นอนตายอยู่ในป่าช้า และถึงความเป็นซากศพที่ขึ้นอืดเป็นต้น ฉันใด แม้กายพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ก็จักเป็น (เช่นนั้น) ฉันนั้น

තත්ථ යථා ඉදං තථා එතන්ති අත්තනා මතස්ස සරීරස්ස සමානභාවං කරොන්තො බාහිරෙ දොසං පජහති. යථා එතං තථා ඉදන්ති මතසරීරෙන අත්තනො සමානභාවං කරොන්තො අජ්ඣත්තිකෙ රාගං පජහති. යෙනාකාරෙන උභයං සභං කරොති, තං පජානන්තො උභයත්ථ මොහං පජහති. එවං යථාභූතදස්සනෙන පුබ්බභාගෙයෙව අකුසලමූලප්පහානං සාධෙත්වා, යස්මා එවං පටිපන්නො භික්ඛු අනුපුබ්බෙන අරහත්තමග්ගං පත්වා සබ්බං ඡන්දරාගං විරාජෙතුං සමත්ථො හොති, තස්මා ආහ ‘‘අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, කායෙ ඡන්දං විරාජයෙ’’ති. එවං පටිපන්නො භික්ඛු අනුපුබ්බෙනාති පාඨසෙසො.
ในบทเหล่านั้น ภิกษุเมื่อกระทำความที่ร่างกายของตนกับร่างกายที่ตายแล้วให้เสมอกัน ด้วยบทว่า 'กายนี้ฉันใด กายนั้นก็ฉันนั้น' ย่อมละโทษในภายนอกได้ เมื่อกระทำความที่ร่างกายของตนกับร่างกายที่ตายแล้วให้เสมอกัน ด้วยบทว่า 'กายนั้นฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น' ย่อมละราคะในภายในได้ ภิกษุเมื่อรู้ชัดอาการที่ตนกระทำกายทั้งสอง (ภายในและภายนอก) ให้เสมอกันนั้น ย่อมละโมหะในกายทั้งสองได้ ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมยังการละอกุศลมูลให้สำเร็จได้ในเบื้องต้นทีเดียวด้วยการเห็นตามความเป็นจริงอย่างนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้ เมื่อบรรลุอรหัตตมรรคโดยลำดับแล้ว ย่อมสามารถทำฉันทราคะทั้งปวงให้คลายกำหนัดได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'พึงยังฉันทะในกายทั้งภายในและภายนอกให้คลายกำหนัด' พึงทราบว่ามีบทที่เหลืออยู่ว่า 'ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้ โดยลำดับ'

206. එවං සෙක්ඛභූමිං දස්සෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡන්දරාගවිරත්තො සො’’ති. තස්සත්ථො – සො භික්ඛු අරහත්තමග්ගඤාණෙන පඤ්ඤාණවා මග්ගානන්තරං ඵලං පාපුණාති, අථ සබ්බසො ඡන්දරාගස්ස [Pg.243] පහීනත්තා ‘‘ඡන්දරාගවිරත්තො’’ති ච, මරණාභාවෙන පණීතට්ඨෙන වා අමතං සබ්බසඞ්ඛාරවූපසමනතො සන්තිං තණ්හාසඞ්ඛාතවානාභාවතො නිබ්බානං, චවනාභාවතො අච්චුතන්ති සංවණ්ණිතං පදමජ්ඣගාති ච වුච්චති. අථ වා සො භික්ඛු අරහත්තමග්ගඤාණෙන පඤ්ඤාණවා මග්ගානන්තරඵලෙ ඨිතො ඡන්දරාගවිරත්තො නාම හොති, වුත්තප්පකාරඤ්ච පදමජ්ඣගාති වෙදිතබ්බො. තෙන ‘‘ඉදමස්ස පහීනං, ඉදඤ්චානෙන ලද්ධ’’න්ති දීපෙති.
๒๐๖. ครั้นทรงแสดงเสกขภูมิอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอเสกขภูมิ จึงตรัสว่า 'ภิกษุนั้นปราศจากฉันทราคะ' อรรถแห่งบทนั้นว่า: ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปัญญาด้วยอรหัตตมรรคญาณ ย่อมบรรลุผลในลำดับแห่งมรรค ลำดับนั้น เพราะละฉันทราคะได้โดยสิ้นเชิง จึงเรียกว่า 'ผู้ปราศจากฉันทราคะ' และเรียกว่า 'ผู้บรรลุบท' อันท่านพรรณนาไว้ว่า เป็นอมตะ เพราะไม่มีความตาย หรือโดยอรรถว่าประณีต, เป็นสันติ เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งสังขารทั้งปวง, เป็นนิพพาน เพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าวานะ (เครื่องร้อยรัด), เป็นอัจจุตะ เพราะไม่มีการจุติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปัญญาด้วยอรหัตตมรรคญาณ ตั้งอยู่ในผลอันเกิดในลำดับแห่งมรรค ชื่อว่าผู้ปราศจากฉันทราคะ และพึงทราบว่า (ภิกษุ) ผู้มีประการดังกล่าวแล้วนั้น (ชื่อว่า) ผู้บรรลุบท ด้วยบทนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า 'ธรรมนี้อันภิกษุนั้นละได้แล้ว และธรรมนี้อันภิกษุนั้นบรรลุแล้ว'

207-208. එවං සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභකම්මට්ඨානං සහ නිප්ඵත්තියා කථෙත්වා පුන සඞ්ඛෙපදෙසනාය එවං මහතො ආනිසංසස්ස අන්තරායකරං පමාදවිහාරං ගරහන්තො ‘‘ද්විපාදකොය’’න්ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි අපාදකාදයොපි කායා අසුචීයෙව, ඉධාධිකාරවසෙන පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන වා, යස්මා වා අඤ්ඤෙ අසුචිභූතාපි කායා ලොණම්බිලාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා මනුස්සානං භොජනෙපි උපනීයන්ති, න ත්වෙව මනුස්සකායො, තස්මා අසුචිතරභාවමස්ස දස්සෙන්තොපි ‘‘ද්විපාදකො’’ති ආහ.
ครั้นตรัสอสุภกรรมฐานโดยจำแนกเป็นกายที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ พร้อมทั้งความสำเร็จอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงติเตียนการอยู่ด้วยความประมาท อันเป็นอันตรายแก่อานิสงส์ใหญ่อย่างนี้ จึงได้ตรัสคาถาสองบท มีคำเริ่มต้นว่า 'สัตว์สองเท้านี้' ด้วยเทศนาโดยย่ออีก ในคาถาเหล่านั้น แม้ว่ากายของสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้นก็ไม่สะอาดเหมือนกัน แต่ในที่นี้ พระองค์ตรัส (อย่างนี้) ว่าโดยอำนาจแห่งอธิการ หรือว่าโดยอำนาจแห่งการกำหนดส่วนที่สูงสุด อีกอย่างหนึ่ง เพราะกายอื่นแม้จะไม่สะอาด มนุษย์ก็นำมาปรุงด้วยเกลือและของเปรี้ยวเป็นต้น แม้ในโภชนะ แต่กายมนุษย์หาเป็นเช่นนั้นไม่ ฉะนั้น แม้เมื่อจะทรงแสดงความที่กายนี้ไม่สะอาดยิ่งกว่า (กายอื่น) จึงตรัสว่า 'สัตว์สองเท้า'

අයන්ති මනුස්සකායං දස්සෙති. දුග්ගන්ධො පරිහීරතීති දුග්ගන්ධො සමානො පුප්ඵගන්ධාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා පරිහීරති. නානාකුණපපරිපූරොති කෙසාදිඅනෙකප්පකාරකුණපභරිතො. විස්සවන්තො තතො තතොති පුප්ඵගන්ධාදීහි පටිච්ඡාදෙතුං ඝටෙන්තානම්පි තං වායාමං නිප්ඵලං කත්වා නවහි ද්වාරෙහි ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි, ලොමකූපෙහි ච සෙදජල්ලිකං විස්සවන්තොයෙව. තත්ථ දානි පස්සථ – එතාදිසෙන කායෙන යො පුරිසො වා ඉත්ථී වා කොචි බාලො මඤ්ඤෙ උණ්ණමෙතවෙ තණ්හාදිට්ඨිමානමඤ්ඤනාහි ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ‘‘නිච්චො’’ති වාතිආදිනා නයෙන යො උණ්ණමිතුං මඤ්ඤෙය්‍ය, පරං වා ජාතිආදීහි අවජානෙය්‍ය අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තො, කිමඤ්ඤත්‍ර අදස්සනා ඨපෙත්වා අරියමග්ගෙන අරියසච්චදස්සනාභාවං කිමඤ්ඤං තස්ස එවං උණ්ණමාවජානනකාරණං සියාති.
บทว่า 'นี้' ทรงแสดงถึงกายมนุษย์ บทว่า 'มีกลิ่นเหม็นฟุ้งไป' อธิบายว่า เป็นของมีกลิ่นเหม็นอยู่ แต่ก็ตกแต่งประดับประดาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้นแล้วบริหารไป บทว่า 'เต็มด้วยซากศพต่างๆ' อธิบายว่า เต็มด้วยซากศพมีประการต่างๆ มีผมเป็นต้น บทว่า 'มีของไม่สะอาดไหลออกจากที่นั้นๆ' อธิบายว่า แม้ผู้คนจะพยายามเพื่อจะปกปิดด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ก็กระทำความพยายามนั้นให้ไร้ผล ของไม่สะอาดมีน้ำลายและน้ำมูกเป็นต้นก็ไหลออกจากทวารทั้ง ๙ และเหงื่อไคลก็ไหลออกจากขุมขนทั้งหลาย ในข้อนั้น บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงดูเถิด: คนพาลบางคน ไม่ว่าบุรุษหรือสตรีใด ที่สำคัญตนว่า 'เราจะยกตน' ด้วยกายเช่นนี้ ด้วยความสำคัญผิดคือตัณหา ทิฏฐิ และมานะ โดยนัยเป็นต้นว่า 'เรา' หรือ 'ของเรา' หรือ 'เที่ยง' หรือผู้ใดพึงสำคัญตนเพื่อจะยกตนขึ้น หรือเมื่อตั้งตนไว้ในที่สูง พึงดูหมิ่นผู้อื่นด้วยชาติเป็นต้น เว้นเสียจากการไม่เห็น คือเว้นจากการไม่เห็นอริยสัจด้วยอริยมรรคแล้ว จะมีเหตุอะไรอื่นอีกเล่า ที่เป็นเหตุแห่งการยกตนและการดูหมิ่นผู้อื่นอย่างนั้นของบุคคลนั้น

දෙසනාපරියොසානෙ නන්දා භික්ඛුනී සංවෙගමාපාදි – ‘‘අහො වත රෙ, අහං බාලා, යා මංයෙව ආරබ්භ එවං විවිධධම්මදෙසනාපවත්තකස්ස භගවතො උපට්ඨානං නාගමාසි’’න්ති. එවං සංවිග්ගා ච තමෙව ධම්මදෙසනං සමන්නාහරිත්වා [Pg.244] තෙනෙව කම්මට්ඨානෙන කතිපයදිවසබ්භන්තරෙ අරහත්තං සච්ඡාකාසි. දුතියට්ඨානෙපි කිර දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, සිරිමා දෙවකඤ්ඤා අනාගාමිඵලං පත්තා, සො ච භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති.
ในเวลาจบเทศนา พระนันทาเถรีเกิดความสังเวชว่า "โอ หนอ เราช่างเขลาเหลือเกิน ที่ไม่ได้มาบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงธรรมเทศนาอันวิจิตรปรารภถึงตัวเราเองเช่นนี้" เมื่อนางเกิดความสังเวชเช่นนี้แล้ว จึงมนสิการถึงพระธรรมเทศนานั้นนั่นแหละ ด้วยกัมมัฏฐานนั้นเอง ภายในเวลาไม่กี่วัน ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต แม้ในที่แห่งที่สอง ในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมได้มีแก่เหล่าสัตว์แปดหมื่นสี่พัน นางสิริมาเทพกัญญาได้บรรลุอนาคามิผล และภิกษุรูปนั้นก็ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถโชติกา

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය විජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
การพรรณนาความแห่งวิชยสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

12. මුනිසුත්තවණ්ණනා
๑๒. การพรรณนาความแห่งมุนิสูตร

209. සන්ථවාතො භයං ජාතන්ති මුනිසුත්තං. කා උප්පත්ති? න සබ්බස්සෙව සුත්තස්ස එකා උප්පත්ති, අපිචෙත්ථ ආදිතො තාව චතුන්නං ගාථානං අයමුප්පත්ති – භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ ගාමකාවාසෙ අඤ්ඤතරා දුග්ගතිත්ථී මතපතිකා පුත්තං භික්ඛූසු පබ්බාජෙත්වා අත්තනාපි භික්ඛුනීසු පබ්බජි. තෙ උභොපි සාවත්ථියං වස්සං උපගන්ත්වා අභිණ්හං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දස්සනකාමා අහෙසුං. මාතා කිඤ්චි ලභිත්වා පුත්තස්ස හරති, පුත්තොපි මාතු. එවං සායම්පි පාතොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගන්ත්වා ලද්ධං ලද්ධං සංවිභජමානා, සම්මොදමානා, සුඛදුක්ඛං පුච්ඡමානා, නිරාසඞ්කා අහෙසුං. තෙසං එවං අභිණ්හදස්සනෙන සංසග්ගො උප්පජ්ජි, සංසග්ගා විස්සාසො, විස්සාසා ඔතාරො, රාගෙන ඔතිණ්ණචිත්තානං පබ්බජිතසඤ්ඤා ච මාතුපුත්තසඤ්ඤා ච අන්තරධායි. තතො මරියාදවීතික්කමං කත්වා අසද්ධම්මං පටිසෙවිංසු, අයසප්පත්තා ච විබ්භමිත්වා අගාරමජ්ඣෙ වසිංසු. භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. ‘‘කිං නු සො, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසො මඤ්ඤති න මාතා පුත්තෙ සාරජ්ජති, පුත්තො වා පන මාතරී’’ති ගරහිත්වා ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකරූපම්පි සමනුපස්සාමී’’තිආදිනා (අ. නි. 5.55) අවසෙසසුත්තෙනපි භික්ඛූ සංවෙජෙත්වා ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ –
๒๐๙. มุนิสูตร เริ่มต้นว่า "สณฺฐวาโต ภยํ ชาตํ" (ภัยเกิดจากความคลุกคลี) ความเป็นมาเป็นอย่างไร? มิใช่ว่าพระสูตรทั้งหมดจะมีเหตุเกิดขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ในที่นี้ เบื้องต้นความเป็นมาของคาถา ๔ บท มีดังนี้: ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี หญิงเข็ญใจคนหนึ่งในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง สามีตายแล้ว จึงให้บุตรบวชในหมู่ภิกษุ และตนเองก็บวชในหมู่ภิกษุณี ทั้งสองคนนั้นจำพรรษาในกรุงสาวัตถี ปรารถนาจะพบกันอยู่เสมอ แม่ได้ลาภอะไรมาก็นำไปให้บุตร แม้บุตรก็ได้ลาภอะไรมาก็นำไปให้แม่ ทั้งสองคนพบปะกันทั้งเช้าและเย็น แบ่งปันลาภที่ได้มาแก่กันและกัน สนทนากัน ถามถึงสุขทุกข์กัน จนไม่มีความระแวงกัน เพราะการพบปะกันบ่อยครั้งเช่นนั้น ความคลุกคลีจึงเกิดขึ้น เพราะความคลุกคลีจึงเกิดความคุ้นเคย เพราะความคุ้นเคยจึงเกิดช่องทาง (แห่งราคะ) เมื่อจิตถูกราคะครอบงำแล้ว สัญญาว่าเป็นบรรพชิตและสัญญาว่าเป็นแม่ลูกก็หายไป ลำดับนั้น ทั้งสองจึงล่วงละเมิดขอบเขต เสพเมถุนธรรม และเมื่อเสื่อมจากยศจึงสึกออกไปครองเรือน ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงติเตียนว่า "ภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษนั้นจะสำคัญว่า แม่ไม่ยินดีในบุตร หรือบุตรไม่ยินดีในแม่หรืออย่างไร" แล้วทรงทำให้ภิกษุทั้งหลายเกิดความสังเวชด้วยพระสูตรที่เหลือว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นรูปอื่นแม้รูปเดียว..." เป็นต้น แล้วตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในธรรมวินัยนี้ -"

‘‘විසං යථා හලාහලං, තෙලං පක්කුථිතං යථා;
තම්බලොහවිලීනංව, මාතුගාමං විවජ්ජයෙ’’ති ච. –
"พึงเว้นห่างมาตุคาม เหมือนเว้นพิษร้ายชื่อหลาหล เหมือนเว้นน้ำมันที่เดือดพล่าน และเหมือนเว้นโลหะแดงที่ละลายคว้าง"

වත්වා [Pg.245] පුන භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං – ‘‘සන්ථවාතො භයං ජාත’’න්ති ඉමා අත්තුපනායිකා චතස්සො ගාථා අභාසි.
ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอีก จึงได้ตรัสพระคาถา ๔ บทนี้ อันน้อมเข้ามาสู่ตนว่า "สณฺฐวาโต ภยํ ชาตํ" เป็นต้น

තත්ථ සන්ථවො තණ්හාදිට්ඨිමිත්තභෙදෙන තිවිධොති පුබ්බෙ වුත්තො. ඉධ තණ්හාදිට්ඨිසන්ථවො අධිප්පෙතො. තං සන්ධාය භගවා ආහ – ‘‘පස්සථ, භික්ඛවෙ, යථා ඉදං තස්ස මොඝපුරිසස්ස සන්ථවාතො භයං ජාත’’න්ති. තඤ්හි තස්ස අභිණ්හදස්සනකාමතාදිතණ්හාය බලවකිලෙසභයං ජාතං, යෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො මාතරි විප්පටිපජ්ජි. අත්තානුවාදාදිකං වා මහාභයං, යෙන සාසනං ඡඩ්ඩෙත්වා විබ්භන්තො. නිකෙතාති ‘‘රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා ඛො, ගහපති, ‘නිකෙතසාරී’ති වුච්චතී’’තිආදිනා (සං. නි. 3.3) නයෙන වුත්තා ආරම්මණප්පභෙදා. ජායතෙ රජොති රාගදොසමොහරජො ජායතෙ. කිං වුත්තං හොති? න කෙවලඤ්ච තස්ස සන්ථවාතො භයං ජාතං, අපිච ඛො පන යදෙතං කිලෙසානං නිවාසට්ඨෙන සාසවාරම්මණං ‘‘නිකෙත’’න්ති වුච්චති, ඉදානිස්ස භින්නසංවරත්තා අතික්කන්තමරියාදත්තා සුට්ඨුතරං තතො නිකෙතා ජායතෙ රජො, යෙන සංකිලිට්ඨචිත්තො අනයබ්‍යසනං පාපුණිස්සති. අථ වා පස්සථ, භික්ඛවෙ, යථා ඉදං තස්ස මොඝපුරිසස්ස සන්ථවාතො භයං ජාතං, යථා ච සබ්බපුථුජ්ජනානං නිකෙතා ජායතෙ රජොති එවම්පෙතං පදද්වයං යොජෙතබ්බං.
ในบทเหล่านั้น คำว่า "สณฺฐโว" (ความคลุกคลี) ตรัสไว้ก่อนแล้วว่ามี ๓ อย่าง คือ ความคลุกคลีด้วยตัณหา ความคลุกคลีด้วยทิฐิ และความคลุกคลีด้วยมิตร ในที่นี้หมายเอาความคลุกคลีด้วยตัณหาและทิฐิ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความคลุกคลีนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงดูเถิด ภัยเกิดจากความคลุกคลีของโมฆบุรุษนั้นอย่างไร" ด้วยว่า ภัยคือกิเลสอันแรงกล้าได้เกิดขึ้นแก่เขาเพราะตัณหามีความปรารถนาจะพบกันบ่อยๆ เป็นต้น ซึ่งเขาไม่สามารถจะยับยั้งได้ จึงได้ประพฤติผิดในมารดา หรืออีกอย่างหนึ่ง ภัยใหญ่มีการติเตียนตนเองเป็นต้นได้เกิดขึ้น จนเขาต้องละทิ้งพระศาสนาแล้วสึกไป คำว่า "นิเกตา" (ที่อาศัย) ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "คหบดี บุคคลผู้ผูกพันด้วยความซ่านไปในนิมิตแห่งรูป เรียกว่า ผู้เที่ยวไปในที่อาศัย" ดังนี้ เป็นประเภทแห่งอารมณ์ คำว่า "ชายเต รโช" (ธุลีย่อมเกิด) คือ ธุลีคือราคะ โทสะ และโมหะ ย่อมเกิดขึ้น อธิบายว่า มิใช่เพียงแต่ภัยเกิดจากความคลุกคลีแก่เขาเท่านั้น แต่ที่ใดที่เป็นที่อยู่อาศัยแห่งกิเลส เป็นอารมณ์อันประกอบด้วยอาสวะ เรียกว่า "นิเกตะ" บัดนี้ เพราะความที่อินทรียสังวรของเขาทำลายลง และเพราะการล่วงละเมิดขอบเขต ธุลีจึงเกิดจากนิเกตะนั้นอย่างยิ่ง ซึ่งจะทำให้เขามีจิตเศร้าหมองและถึงแก่ความพินาศฉิบหาย อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบความในสองบทนั้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงดูเถิด ภัยเกิดจากความคลุกคลีของโมฆบุรุษนั้นอย่างไร และธุลีเกิดจากที่อาศัยของปุถุชนทั้งปวงอย่างไร"

සබ්බථා පන ඉමිනා පුරිමද්ධෙන භගවා පුථුජ්ජනදස්සනං ගරහිත්වා අත්තනො දස්සනං පසංසන්තො ‘‘අනිකෙත’’න්ති පච්ඡිමද්ධමාහ. තත්ථ යථාවුත්තනිකෙතපටික්ඛෙපෙන අනිකෙතං, සන්ථවපටික්ඛෙපෙන ච අසන්ථවං වෙදිතබ්බං. උභයම්පෙතං නිබ්බානස්සාධිවචනං. එතං වෙ මුනිදස්සනන්ති එතං අනිකෙතමසන්ථවං බුද්ධමුනිනා දිට්ඨන්ති අත්ථො. තත්ථ වෙති විම්හයත්ථෙ නිපාතො දට්ඨබ්බො. තෙන ච යං නාම නිකෙතසන්ථවවසෙන මාතාපුත්තෙසු විප්පටිපජ්ජමානෙසු අනිකෙතමසන්ථවං, එතං මුනිනා දිට්ඨං අහො අබ්භුතන්ති අයමධිප්පායො සිද්ධො හොති. අථ වා මුනිනො දස්සනන්තිපි මුනිදස්සනං, දස්සනං නාම ඛන්ති රුචි, ඛමති චෙව රුච්චති චාති අත්ථො.
โดยประการทั้งปวง พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนทัศนะของปุถุชนด้วยกึ่งคาถาแรก และทรงสรรเสริญทัศนะของพระองค์ด้วยกึ่งคาถาหลังว่า "อนิเกตํ" ในกึ่งคาถาหลังนั้น พึงทราบว่า "อนิเกตํ" (ไม่มีที่อาศัย) เพราะปฏิเสธนิเกตะที่กล่าวมาแล้ว และ "อสนฺถวํ" (ไม่มีความคลุกคลี) เพราะปฏิเสธความคลุกคลี ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน คำว่า "เอตํ เว มุนิทสฺสนํ" ความว่า พระนิพพานอันไม่มีที่อาศัยไม่มีความคลุกคลีนี้ พระพุทธมุนีทรงเห็นแล้ว ในบทนั้น คำว่า "เว" พึงทราบว่าเป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ และด้วยคำนั้น มีอธิบายว่า "น่าอัศจรรย์จริงหนอ ในเมื่อแม่และลูกประพฤติผิดต่อกันเพราะความคลุกคลีในที่อาศัย แต่พระนิพพานอันไม่มีที่อาศัยไม่มีความคลุกคลีเช่นนี้ พระมุนีทรงเห็นแล้ว" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "มุนิทสฺสนํ" คือการเห็นของพระมุนี การเห็นนั้นได้แก่ความอดทนและความพอใจ อธิบายว่า ทรงอดทนได้และทรงพอใจ

210. දුතියගාථාය යො ජාතමුච්ඡිජ්ජාති යො කිස්මිඤ්චිදෙව වත්ථුස්මිං ජාතං භූතං නිබ්බත්තං කිලෙසං යථා උප්පන්නාකුසලප්පහානං හොති, තථා [Pg.246] වායමන්තො තස්මිං වත්ථුස්මිං පුන අනිබ්බත්තනවසෙන උච්ඡින්දිත්වා යො අනාගතොපි කිලෙසො තථාරූපප්පච්චයසමොධානෙ නිබ්බත්තිතුං අභිමුඛීභූතත්තා වත්තමානසමීපෙ වත්තමානලක්ඛණෙන ‘‘ජායන්තො’’ති වුච්චති, තඤ්ච න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං, යථා අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදො හොති, තථා වායමන්තො න නිබ්බත්තෙය්‍යාති අත්ථො. කථඤ්ච න නිබ්බත්තෙය්‍ය? අස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ, යෙන පච්චයෙන සො නිබ්බත්තෙය්‍ය තං නානුප්පවෙසෙය්‍ය න සමොධානෙය්‍ය. එවං සම්භාරවෙකල්ලකරණෙන තං න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං. අථ වා යස්මා මග්ගභාවනාය අතීතාපි කිලෙසා උච්ඡිජ්ජන්ති ආයතිං විපාකාභාවෙන වත්තමානාපි න රොපීයන්ති තදභාවෙන, අනාගතාපි චිත්තසන්තතිං නානුප්පවෙසීයන්ති උප්පත්තිසාමත්ථියවිඝාතෙන, තස්මා යො අරියමග්ගභාවනාය ජාතමුච්ඡිජ්ජ න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං, අනාගතම්පි චස්ස ජායන්තස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ, තමාහු එකං මුනිනං චරන්තං, සො ච අද්දක්ඛි සන්තිපදං මහෙසීති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. එකන්තනික්කිලෙසතාය එකං, සෙට්ඨට්ඨෙන වා එකං. මුනිනන්ති මුනිං, මුනීසු වා එකං. චරන්තන්ති සබ්බාකාරපරිපූරාය ලොකත්ථචරියාය අවසෙසචරියාහි ච චරන්තං. අද්දක්ඛීති අද්දස. සොති යො ජාතමුච්ඡිජ්ජ අරොපනෙ අනනුප්පවෙසනෙ ච සමත්ථතාය ‘‘න රොපයෙය්‍ය ජායන්තමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ’’ති වුත්තො බුද්ධමුනි. සන්තිපදන්ති සන්තිකොට්ඨාසං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවිපස්සනානිබ්බානභෙදාසු තීසු සම්මුතිසන්ති, තදඞ්ගසන්ති, අච්චන්තසන්තීසු සෙට්ඨං එවං අනුපසන්තෙ ලොකෙ අච්චන්තසන්තිං අද්දස මහෙසීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.
๒๑๐. ในคาถาที่ ๒ บทว่า โย ชาตมุจฺฉิชฺช ความว่า บุคคลใด พยายามอยู่โดยประการที่การละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วย่อมมีได้ฉันใด ก็ฉันนั้น ตัดขาดกิเลสที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว บังเกิดขึ้นแล้วในวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นอีกในวัตถุนั้น และกิเลสแม้ที่ยังไม่มาถึง แต่เพราะเป็นธรรมมีหน้าที่จะพึงบังเกิดได้ด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยเช่นนั้น ในที่ใกล้ปัจจุบัน จึงเรียกว่า "กำลังเกิด" (ชายันโต) ด้วยลักษณะแห่งปัจจุบัน, และบุคคลนั้นไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิดนั้น คือ พยายามอยู่โดยประการที่การไม่ทำอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นย่อมมีได้ฉันใด ก็ไม่พึงให้กิเลสนั้นบังเกิดขึ้น ฉันนั้น นี้คือความหมาย ก็จะพึงไม่ให้กิเลสนั้นบังเกิดขึ้นได้อย่างไร? คือ ไม่พึงให้กิเลสนั้นเข้าถึงตน, กิเลสนั้นจะพึงบังเกิดขึ้นได้ด้วยปัจจัยใด ก็ไม่พึงให้ปัจจัยนั้นเข้าถึง ไม่พึงให้ประชุมพร้อมกัน ด้วยการกระทำให้องค์ประกอบบกพร่องไปอย่างนี้ จึงไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิดนั้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า ด้วยการเจริญมรรค กิเลสทั้งหลายแม้ที่เป็นอดีตก็ย่อมถูกตัดขาดได้ ด้วยการไม่มีวิบากในอนาคต, กิเลสแม้ที่เป็นปัจจุบันก็ย่อมไม่ถูกปลูกฝัง เพราะไม่มีกิเลสนั้น, กิเลสแม้ที่เป็นอนาคตก็ย่อมไม่เข้าถึงสันตติแห่งจิตได้ เพราะความสามารถในการเกิดขึ้นถูกกำจัดเสียแล้ว, เพราะเหตุนั้น บุคคลใดเจริญอริยมรรคแล้ว ตัดขาดกิเลสที่เกิดแล้ว ไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิด และไม่พึงให้กิเลสที่เป็นอนาคตเข้าถึงตนผู้กำลังจะเกิด (ในอนาคต), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า เป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียวในหมู่มุนี, และพระมหาสีนั้นได้ทรงเห็นสันติบทแล้ว, พึงทราบการเชื่อมความในคาถานี้อย่างนี้ ชื่อว่า เอกํ (ผู้เดียว) เพราะเป็นผู้หมดจดจากกิเลสโดยส่วนเดียว หรือชื่อว่า เอกํ ในความหมายว่าผู้ประเสริฐ บทว่า มุนินํ คือ มุนี หรือผู้เป็นหนึ่งในหมู่มุนี บทว่า จรนฺตํ คือ ผู้ประพฤติอยู่ด้วยโลกัตถจริยาที่บริบูรณ์ทุกประการ และด้วยจริยาที่เหลือ บทว่า อทฺทกฺขิ คือ ได้เห็นแล้ว บทว่า โส คือ พระพุทธมุนีผู้ใด ตัดขาดกิเลสที่เกิดแล้ว อันท่านกล่าวไว้ว่า "ไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิด ไม่พึงให้กิเลสนั้นเข้าถึงตน" เพราะทรงสามารถในการไม่ปลูกและการไม่ให้เข้าถึง บทว่า สนฺติปทํ คือ ส่วนแห่งความสงบ; ในบรรดาสันติ ๓ ประการ คือ สมมติสันติ ตทังคสันติ และอัจจันตสันติ ซึ่งจำแนกเป็นทิฏฐิ ๖๒ วิปัสสนา และนิพพาน, พระมหาสีได้ทรงเห็นอัจจันตสันติอันเป็นสันติที่ประเสริฐสุดในโลกที่ไม่สงบอย่างนี้, พึงทราบความหมายอย่างนี้

211. තතියගාථාය සඞ්ඛායාති ගණයිත්වා, පරිච්ඡින්දිත්වා වීමංසිත්වා යථාභූතතො ඤත්වා, දුක්ඛපරිඤ්ඤාය පරිජානිත්වාති අත්ථො. වත්ථූනීති යෙසු එවමයං ලොකො සජ්ජති, තානි ඛන්ධායතනධාතුභෙදානි කිලෙසට්ඨානානි. පමාය බීජන්ති යං තෙසං වත්ථූනං බීජං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං, තං පමාය හිංසිත්වා, බාධිත්වා, සමුච්ඡෙදප්පහානෙන පජහිත්වාති අත්ථො. සිනෙහමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙති යෙන තණ්හාදිට්ඨිසිනෙහෙන සිනෙහිතං තං බීජං ආයතිං පටිසන්ධිවසෙන තං යථාවුත්තං වත්ථුසස්සං විරුහෙය්‍ය, තං සිනෙහමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ, තප්පටිපක්ඛාය මග්ගභාවනාය තං නානුප්පවෙසෙය්‍යාති අත්ථො. ස වෙ මුනි ජාතිඛයන්තදස්සීති සො එවරූපො බුද්ධමුනි නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය ජාතියා ච මරණස්ස ච අන්තභූතස්ස නිබ්බානස්ස දිට්ඨත්තා ජාතික්ඛයන්තදස්සී [Pg.247] තක්කං පහාය න උපෙති සඞ්ඛං. ඉමාය චතුසච්චභාවනාය නවප්පභෙදම්පි අකුසලවිතක්කං පහාය සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පත්වා ලොකත්ථචරියං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන චරිමවිඤ්ඤාණක්ඛයා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුප්පත්තියා ‘‘දෙවො වා මනුස්සො වා’’ති න උපෙති සඞ්ඛං. අපරිනිබ්බුතො එව වා යථා කාමවිතක්කාදිනො විතක්කස්ස අප්පහීනත්තා ‘‘අයං පුග්ගලො රත්තො’’ති වා ‘‘දුට්ඨො’’ති වා සඞ්ඛං උපෙති, එවං තක්කං පහාය න උපෙති සඞ්ඛන්ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.
๒๑๑. ในคาถาที่ ๓ บทว่า สงฺขาย ความว่า คือ นับแล้ว, กำหนดแล้ว, ใคร่ครวญแล้ว, รู้ตามความเป็นจริงแล้ว, คือ รู้แจ้งแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้ทุกข์ บทว่า วตฺถูนิ คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ ทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส ซึ่งโลกนี้ข้องติดอยู่อย่างนี้ บทว่า ปมาย พีชํ ความว่า อภิสังขารวิญญาณใดเป็นพืชของวัตถุเหล่านั้น, ก็เบียดเบียน บีบคั้นพืชนั้น คือ ละเสียด้วยสมุจเฉทปหาน บทว่า สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ ความว่า พืชนั้นอันยางเหนียวคือตัณหาและทิฏฐิใดฉาบทาไว้แล้ว จะพึงงอกงามเป็นพืชพันธุ์คือวัตถุดังกล่าวแล้วในอนาคตด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ, ไม่พึงให้ยางเหนียวนั้นเข้าถึงตน, คือ ไม่พึงให้ยางเหนียวนั้นเข้าถึงได้ด้วยการเจริญมรรคอันเป็นปฏิปักษ์ต่อยางเหนียวนั้น บทว่า ส เว มุนิ ชาติขยนฺตทสฺสี ความว่า พระพุทธมุนีผู้มีลักษณะเช่นนั้น ชื่อว่าเป็นผู้เห็นที่สุดคือความสิ้นไปแห่งชาติ เพราะทรงเห็นพระนิพพานอันเป็นที่สุดของชาติและมรณะด้วยการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพพาน, ละวิตกแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับ ด้วยการเจริญจตุสัจจะนี้ ละอกุศลวิตกแม้ทั้ง ๙ ประเภทแล้ว บรรลุสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ ทรงบำเพ็ญโลกัตถจริยาอยู่ โดยลำดับ เพราะความสิ้นไปแห่งปัจฉิมวิญญาณ ด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ จึงไม่เข้าถึงการนับว่า "เป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์" อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้ยังไม่ปรินิพพาน เพราะยังละวิตกมีกามวิตกเป็นต้นไม่ได้ ย่อมเข้าถึงการนับว่า "บุคคลนี้เป็นผู้กำหนัด" หรือ "เป็นผู้ประทุษร้าย" ฉันใด, พระมุนีนี้ก็ฉันนั้น ละวิตกแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับ, พึงเห็นความหมายในคาถานี้อย่างนี้

212. චතුත්ථගාථාය අඤ්ඤායාති අනිච්චාදිනයෙන ජානිත්වා. සබ්බානීති අනවසෙසානි, නිවෙසනානීති කාමභවාදිකෙ භවෙ. නිවසන්ති හි තෙසු සත්තා, තස්මා ‘‘නිවෙසනානී’’ති වුච්චන්ති. අනිකාමයං අඤ්ඤතරම්පි තෙසන්ති එවං දිට්ඨාදීනවත්තා තෙසං නිවෙසනානං එකම්පි අපත්ථෙන්තො සො එවරූපො බුද්ධමුනි මග්ගභාවනාබලෙන තණ්හාගෙධස්ස විගතත්තා වීතගෙධො, වීතගෙධත්තා එව ච අගිද්ධො, න යථා එකෙ අවීතගෙධා එව සමානා ‘‘අගිද්ධම්හා’’ති පටිජානන්ති, එවං. නායූහතීති තස්ස තස්ස නිවෙසනස්ස නිබ්බත්තකං කුසලං වා අකුසලං වා න කරොති. කිං කාරණා? පාරගතො හි හොති, යස්මා එවරූපො සබ්බනිවෙසනානං පාරං නිබ්බානං ගතො හොතීති අත්ථො.
๒๑๒. ในคาถาที่ ๔ บทว่า อญฺญาย คือ รู้แล้วโดยนัยมีอนิจจังเป็นต้น บทว่า สพฺพานิ คือ ทั้งปวงไม่มีเหลือ, บทว่า นิเวสนานิ คือ ภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัยอยู่ในภพเหล่านั้น ฉะนั้น ภพเหล่านั้นจึงเรียกว่า นิเวสนานิ (ที่อาศัย) บทว่า อนิกามยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ ความว่า พระพุทธมุนีผู้มีลักษณะเช่นนั้น ไม่ปรารถนาภพแม้ภพหนึ่งในภพเหล่านั้น เพราะทรงเห็นโทษในทิฏฐิเป็นต้นอย่างนี้, ด้วยกำลังแห่งการเจริญมรรค จึงเป็นผู้ปราศจากความอยาก (วีตเคโธ) เพราะความอยากคือตัณหาไปปราศแล้ว, และเพราะปราศจากความอยากนั่นเอง จึงชื่อว่า อคิทฺโธ (ไม่โลภ), ไม่เหมือนคนบางพวกที่ยังไม่ปราศจากความอยาก แต่ก็ปฏิญญาว่า "เราไม่โลภ" อย่างนั้น บทว่า นายูหติ คือ ไม่กระทำกุศลหรืออกุศลอันเป็นเหตุให้เกิดที่อาศัยนั้นๆ เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้ถึงฝั่งแล้ว, ความว่า เพราะพระมุนีผู้มีลักษณะเช่นนั้น เป็นผู้ถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งที่อาศัยทั้งปวงแล้ว

එවං පඨමගාථාය පුථුජ්ජනදස්සනං ගරහිත්වා අත්තනො දස්සනං පසංසන්තො දුතියගාථාය යෙහි කිලෙසෙහි පුථුජ්ජනො අනුපසන්තො හොති, තෙසං අභාවෙන අත්තනො සන්තිපදාධිගමං පසංසන්තො තතියගාථාය යෙසු වත්ථූසු පුථුජ්ජනො තක්කං අප්පහාය තථා තථා සඞ්ඛං උපෙති, තෙසු චතුසච්චභාවනාය තක්කං පහාය අත්තනො සඞ්ඛානුපගමනං පසංසන්තො චතුත්ථගාථාය ආයතිම්පි යානි නිවෙසනානි කාමයමානො පුථුජ්ජනො භවතණ්හාය ආයූහති, තෙසු තණ්හාභාවෙන අත්තනො අනායූහනං පසංසන්තො චතූහි ගාථාහි අරහත්තනිකූටෙනෙව එකට්ඨුප්පත්තිකං දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.
ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงติเตียนทัสสนะของปุถุชนด้วยคาถาที่ ๑ แล้วทรงสรรเสริญทัสสนะของพระองค์, เมื่อทรงสรรเสริญการบรรลุสันติบทของพระองค์เพราะไม่มีกิเลสเหล่านั้น อันเป็นเหตุให้ปุถุชนไม่สงบ ด้วยคาถาที่ ๒, เมื่อทรงสรรเสริญการไม่เข้าถึงการนับของพระองค์ เพราะทรงละวิตกได้ด้วยการเจริญจตุสัจจะในวัตถุเหล่านั้น อันเป็นที่ซึ่งปุถุชนยังละวิตกไม่ได้ ย่อมเข้าถึงการนับอย่างนั้นๆ ด้วยคาถาที่ ๓, เมื่อทรงสรรเสริญการไม่สั่งสมของพระองค์เพราะไม่มีตัณหาในที่อาศัยเหล่านั้น อันเป็นที่ซึ่งปุถุชนผู้ปรารถนาอยู่ ย่อมสั่งสมในอนาคตด้วยภวตัณหา ด้วยคาถาที่ ๔, จึงทรงจบเทศนาอันมีที่เกิดเป็นอันเดียวกันด้วยยอดคือพระอรหัต ด้วยคาถาทั้ง ๔

213. සබ්බාභිභුන්ති කා උප්පත්ති? මහාපුරිසො මහාභිනික්ඛමනං කත්වා අනුපුබ්බෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථාය බාරාණසිං ගච්ඡන්තො [Pg.248] බොධිමණ්ඩස්ස ච ගයාය ච අන්තරෙ උපකෙනාජීවකෙන සමාගච්ඡි. තෙන ච ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො, ඉන්ද්‍රියානී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) නයෙන පුට්ඨො ‘‘සබ්බාභිභූ’’තිආදීනි ආහ. උපකො ‘‘හුපෙය්‍යාවුසො’’ති වත්වා, සීසං ඔකම්පෙත්වා, උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කාමි. අනුක්කමෙන ච වඞ්කහාරජනපදෙ අඤ්ඤතරං මාගවිකගාමං පාපුණි. තමෙනං මාගවිකජෙට්ඨකො දිස්වා – ‘‘අහො අප්පිච්ඡො සමණො වත්ථම්පි න නිවාසෙති, අයං ලොකෙ අරහා’’ති ඝරං නෙත්වා මංසරසෙන පරිවිසිත්වා භුත්තාවිඤ්ච නං සපුත්තදාරො වන්දිත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, වසථ, අහං පච්චයෙන උපට්ඨහිස්සාමී’’ති නිමන්තෙත්වා, වසනොකාසං කත්වා අදාසි. සො තත්ථ වසති.
๒๑๓. เรื่องราวของคาถาว่า สพฺพาภิภู เกิดขึ้นอย่างไร? มหาบุรุษทรงกระทำมหาภิเนษกรมณ์แล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณโดยลำดับ เสด็จไปยังกรุงพาราณสีเพื่อทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ได้พบกับอุปกาชีวกในระหว่างโพธิมณฑลและคยา เมื่อถูกเขา (อุปกาชีวก) ทูลถามด้วยนัยเป็นต้นว่า "อาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก" จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า "สพฺพาภิภู" เป็นต้น อุปกาชีวกกล่าวว่า "อาวุโส พึงเป็นเช่นนั้น" แล้วสั่นศีรษะ หลีกไปทางอื่น โดยลำดับก็ได้เดินทางไปถึงหมู่บ้านนายพรานแห่งหนึ่งในวังกชนบท นายพรานใหญ่เห็นเขาแล้ว (คิดว่า) "โอ สมณะเป็นผู้มักน้อย แม้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม ท่านผู้นี้เป็นพระอรหันต์ในโลก" จึงนิมนต์ไปที่บ้าน อังคาสด้วยน้ำแกงเนื้อ และเมื่อเขาฉันเสร็จแล้ว ก็ได้ไหว้พร้อมทั้งบุตรและภรรยา แล้วนิมนต์ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงอยู่ที่นี่เถิด ข้าพเจ้าจักอุปัฏฐากด้วยปัจจัย" แล้วจัดแจงที่อยู่ถวาย เขาได้อาศัยอยู่ที่นั่น

මාගවිකො ගිම්හකාලෙ උදකසම්පන්නෙ සීතලෙ පදෙසෙ චරිතුං දූරං අපක්කන්තෙසු මිගෙසු තත්ථ ගච්ඡන්තො ‘‘අම්හාකං අරහන්තං සක්කච්චං උපට්ඨහස්සූ’’ති ඡාවං නාම ධීතරං ආණාපෙත්වා අගමාසි සද්ධිං පුත්තභාතුකෙහි. සා චස්ස ධීතා දස්සනීයා හොති කොට්ඨාසසම්පන්නා. දුතියදිවසෙ උපකො ඝරං ආගතො තං දාරිකං සබ්බං උපචාරං කත්වා, පරිවිසිතුං උපගතං දිස්වා, රාගෙන අභිභූතො භුඤ්ජිතුම්පි අසක්කොන්තො භාජනෙන භත්තං ආදාය වසනට්ඨානං ගන්ත්වා, භත්තං එකමන්තෙ නික්ඛිපිත්වා – ‘‘සචෙ ඡාවං ලභාමි, ජීවාමි, නො චෙ, මරාමී’’ති නිරාහාරො සයි. සත්තමෙ දිවසෙ මාගවිකො ආගන්ත්වා ධීතරං උපකස්ස පවත්තිං පුච්ඡි. සා – ‘‘එකදිවසමෙව ආගන්ත්වා පුන නාගතපුබ්බො’’ති ආහ. මාගවිකො ‘‘ආගතවෙසෙනෙව නං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමී’’ති තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ගන්ත්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, අඵාසුක’’න්ති පාදෙ පරාමසන්තො පුච්ඡි. උපකො නිත්ථුනන්තො පරිවත්තතියෙව. සො ‘‘වද, භන්තෙ, යං මයා සක්කා කාතුං, සබ්බං කරිස්සාමී’’ති ආහ. උපකො – ‘‘සචෙ ඡාවං ලභාමි, ජීවාමි, නො චෙ, ඉධෙව මරණං සෙය්‍යො’’ති ආහ. ‘‘ජානාසි පන, භන්තෙ, කිඤ්චි සිප්ප’’න්ති? ‘‘න ජානාමී’’ති. ‘‘න, භන්තෙ, කිඤ්චි සිප්පං අජානන්තෙන සක්කා ඝරාවාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති? සො ආහ – ‘‘නාහං කිඤ්චි සිප්පං ජානාමි, අපිච තුම්හාකං මංසහාරකො භවිස්සාමි, මංසඤ්ච වික්කිණිස්සාමී’’ති. මාගවිකොපි ‘‘අම්හාකං එතදෙව රුච්චතී’’ති උත්තරසාටකං දත්වා, ඝරං ආනෙත්වා ධීතරං අදාසි. තෙසං සංවාසමන්වාය පුත්තො [Pg.249] විජායි. සුභද්දොතිස්ස නාමං අකංසු. ඡාවා පුත්තතොසනගීතෙන උපකං උප්පණ්ඩෙසි. සො තං අසහන්තො ‘‘භද්දෙ, අහං අනන්තජිනස්ස සන්තිකං ගච්ඡාමී’’ති මජ්ඣිමදෙසාභිමුඛො පක්කාමි.
ในฤดูร้อน เมื่อฝูงเนื้อหลีกไปไกล นายพรานจะไปเที่ยวในถิ่นที่สมบูรณ์ด้วยน้ำและเย็นสบาย จึงสั่งธิดาชื่อฉาวาว่า "เจ้าจงอุปัฏฐากพระอรหันต์ของเราโดยเคารพเถิด" แล้วได้ไปพร้อมกับบุตรและน้องชายทั้งหลาย ธิดาของนายพรานนั้นเป็นที่น่าดูน่าชม สมบูรณ์ด้วยส่วนสัด ในวันที่สอง อุปกาชีวกมาที่บ้าน เห็นเด็กหญิงนั้นกระทำการต้อนรับทุกอย่าง เข้ามาเพื่อจะอังคาส ก็ถูกราคะครอบงำ แม้จะฉันก็ไม่สามารถ จึงถือภัตตาหารด้วยภาชนะไปยังที่อยู่ วางภัตตาหารไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้ว (คิดว่า) "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจักมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ เราจักตาย" แล้วก็อดอาหารนอนอยู่ ในวันที่เจ็ด นายพรานกลับมาแล้ว ได้ถามความเป็นไปของอุปกาชีวกกับธิดา นางตอบว่า "ท่านมาเพียงวันเดียวแล้วก็ไม่เคยมาอีกเลย" นายพราน (คิดว่า) "เราจะเข้าไปหาแล้วถามท่านในลักษณะของผู้ที่เพิ่งมาถึง" จึงไปในขณะนั้นเอง แล้วลูบคลำเท้าถามว่า "ท่านผู้เจริญ มีอะไรไม่สบายหรือ" อุปกาชีวกได้แต่คร่ำครวญพลิกตัวไปมา เขาจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ โปรดบอกเถิด สิ่งใดที่ข้าพเจ้าพอจะทำได้ ข้าพเจ้าจะทำทุกอย่าง" อุปกาชีวกตอบว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจักมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ความตายที่นี่แหละประเสริฐกว่า" (นายพรานถามว่า) "ท่านผู้เจริญ ท่านรู้วิชาอะไรบ้างหรือไม่" (อุปกาชีวกตอบว่า) "เราไม่รู้อะไรเลย" (นายพรานกล่าวว่า) "ท่านผู้เจริญ ผู้ที่ไม่รู้วิชาอะไรเลย ไม่สามารถจะตั้งตนอยู่ในฆราวาสวิสัยได้" เขาจึงกล่าวว่า "เราไม่รู้วิชาอะไรเลย แต่เราจะเป็นคนหาบเนื้อและขายเนื้อให้พวกท่านได้" แม้นายพรานก็กล่าวว่า "พวกเราก็พอใจในเรื่องนั้นเหมือนกัน" แล้วให้ผ้าห่ม พาไปที่บ้าน และยกธิดาให้ เพราะการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสอง บุตรจึงได้เกิดขึ้น เขาได้ตั้งชื่อบุตรนั้นว่า สุภัททะ นางฉาวาได้เยาะเย้ยอุปกาชีวกด้วยเพลงกล่อมบุตร เขาไม่อาจทนได้ จึงกล่าวว่า "น้องหญิง ฉันจะไปสู่สำนักของพระอนันตชินะ" แล้วมุ่งหน้าไปยังมัชฌิมประเทศหลีกไป

භගවා ච තෙන සමයෙන සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනමහාවිහාරෙ. අථ ඛො භගවා පටිකච්චෙව භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අනන්තජිනොති පුච්ඡමානො ආගච්ඡති, තස්ස මං දස්සෙය්‍යාථා’’ති. උපකොපි ඛො අනුපුබ්බෙනෙව සාවත්ථිං ආගන්ත්වා විහාරමජ්ඣෙ ඨත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ මම සහායො අනන්තජිනො නාම අත්ථි, සො කුහිං වසතී’’ති පුච්ඡි. තං භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං නයිංසු. භගවා තස්සානුරූපං ධම්මං දෙසෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි. භික්ඛූ තස්ස පුබ්බප්පවත්තිං සුත්වා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘භගවා පඨමං නිස්සිරිකස්ස නග්ගසමණස්ස ධම්මං දෙසෙසී’’ති. භගවා තං කථාසමුට්ඨානං විදිත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන බුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? තෙ සබ්බං කථෙසුං. තතො භගවා – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො අහෙතුඅප්පච්චයා ධම්මං දෙසෙති, නිම්මලා තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා, න සක්කා තත්ථ දොසං දට්ඨුං. තෙන, භික්ඛවෙ, ධම්මදෙසනූපනිස්සයෙන උපකො එතරහි අනාගාමී ජාතො’’ති වත්වා අත්තනො දෙසනාමලාභාවදීපිකං ඉමං ගාථමභාසි.
ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสั่งภิกษุทั้งหลายไว้ล่วงหน้าว่า "ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมาถามหาอนันตชินะ พวกเธอพึงชี้เราให้แก่ผู้นั้น" ฝ่ายอุปกาชีวกก็ได้เดินทางมาถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ยืนอยู่กลางวิหารแล้วถามว่า "ในวิหารนี้ มีสหายของเราชื่ออนันตชินะอยู่ ท่านอยู่ที่ไหน" ภิกษุทั้งหลายได้พาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่เขา ในเวลาจบพระธรรมเทศนา เขาได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ภิกษุทั้งหลายได้ฟังเรื่องราวในอดีตของเขาแล้ว ได้ตั้งข้อสนทนากันขึ้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่สมณะเปลือยผู้ไม่มีสง่าราศีเป็นครั้งแรก" พระผู้มีพระภาคทรงทราบการเกิดขึ้นแห่งถ้อยคำสนทนานั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ" ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมด ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมิได้แสดงธรรมโดยไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ธรรมเทศนาของตถาคตปราศจากมลทิน ใครๆ ไม่อาจเห็นโทษในธรรมเทศนานั้นได้ ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอุปนิสัยแห่งธรรมเทศนานั้น บัดนี้ อุปกาชีวกจึงได้เป็นพระอนาคามี" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถานี้เพื่อประกาศความที่พระธรรมเทศนาของพระองค์ไม่มีมลทิน

තස්සත්ථො – සාසවෙසු සබ්බඛන්ධායතනධාතූසු ඡන්දරාගප්පහානෙන තෙහි අනභිභූතත්තා සයඤ්ච තෙ ධම්මෙ සබ්බෙ අභිභුය්‍ය පවත්තත්තා සබ්බාභිභුං. තෙසඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච සබ්බධම්මානං සබ්බාකාරෙන විදිතත්තා සබ්බවිදුං. සබ්බධම්මදෙසනසමත්ථාය සොභනාය මෙධාය සමන්නාගතත්තා සුමෙධං. යෙසං තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං වසෙන සාසවඛන්ධාදිභෙදෙසු සබ්බධම්මෙසු උපලිම්පති, තෙසං ලෙපානං අභාවා තෙසු සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනුපලිත්තං. තෙසු ච සබ්බධම්මෙසු ඡන්දරාගාභාවෙන සබ්බෙ තෙ ධම්මෙ ජහිත්වා ඨිතත්තා සබ්බඤ්ජහං. උපධිවිවෙකනින්නෙන චිත්තෙන තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ විසෙසෙන මුත්තත්තා තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තං, අධිමුත්තන්ති වුත්තං හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි පණ්ඩිතා සත්තා මුනිං වෙදයන්ති ජානන්ති. පස්සථ යාව පටිවිසිට්ඨොවායං මුනි, තස්ස කුතො දෙසනාමලන්ති අත්තානං විභාවෙති[Pg.250]. විභාවනත්ථො හි එත්ථ වාසද්දොති. කෙචි පන වණ්ණයන්ති – ‘‘උපකො තදා තථාගතං දිස්වාපි ‘අයං බුද්ධමුනී’ති න සද්දහී’’ති එවං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං, තතො භගවා ‘‘සද්දහතු වා මා වා, ධීරා පන තං මුනිං වෙදයන්තී’’ති දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමභාසීති.
อรรถแห่งคาถานั้น (พึงทราบดังนี้) :- ชื่อว่า สัพพาภิภู เพราะทรงละฉันทราคะในขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งปวงอันเป็นอารมณ์ของอาสวะได้ จึงไม่ถูกธรรมเหล่านั้นครอบงำ และเพราะพระองค์เองทรงครอบงำธรรมเหล่านั้นทั้งหมดแล้วเป็นไป. ชื่อว่า สัพพวิทู เพราะทรงทราบธรรมทั้งปวงเหล่านั้นและธรรมอื่นๆ โดยอาการทั้งปวง. ชื่อว่า สุเมธะ เพราะทรงประกอบด้วยปัญญาอันงดงาม สามารถในการแสดงธรรมทั้งปวง. บุคคลย่อมแปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง มีขันธ์อันเป็นอารมณ์ของอาสวะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิเหล่าใด, ชื่อว่า อนุปลิตตะ (ผู้ไม่แปดเปื้อน) ในธรรมทั้งปวงเหล่านั้น เพราะไม่มีเครื่องฉาบทาเหล่านั้น. และชื่อว่า สัพพัญชหะ เพราะทรงละธรรมเหล่านั้นทั้งหมดแล้วดำรงอยู่ ด้วยความไม่มีฉันทราคะในธรรมทั้งปวงเหล่านั้น. ชื่อว่า เป็นผู้หลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา เพราะทรงมีจิตหลุดพ้นเป็นพิเศษในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา ด้วยจิตอันน้อมไปในความสงัดจากอุปธิ ท่านกล่าวว่า เป็นผู้น้อมจิตไปแล้ว. ความว่า "แม้บุคคลนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้ว่าเป็นมุนี" คือ สัตว์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมรู้ ย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี. พระองค์ทรงประกาศพระองค์เองว่า "พวกเธอจงดูเถิดว่า มุนีผู้นี้วิเศษเพียงไร มลทินแห่งเทศนาของท่านจะมีมาจากไหน". จริงอยู่ วา ศัพท์ ในบทนี้มีอรรถว่าประกาศให้ปรากฏ. ส่วนอาจารย์บางพวกพรรณนาว่า :- "ครั้งนั้น อุปกะ แม้เห็นพระตถาคตแล้ว ก็ไม่เชื่อว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพุทธมุนี'" ดังนี้ ภิกษุทั้งหลายได้ยกเรื่องขึ้นพูดกัน, ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงว่า "อุปกะจะเชื่อหรือไม่เชื่อก็ตาม แต่บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี" จึงได้ตรัสพระคาถานี้.

214. පඤ්ඤාබලන්ති කා උප්පත්ති? අයං ගාථා රෙවතත්ථෙරං ආරබ්භ වුත්තා. තත්ථ ‘‘ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ’’ති ඉමිස්සා ගාථාය වුත්තනයෙනෙව රෙවතත්ථෙරස්ස ආදිතො පභුති පබ්බජ්ජා, පබ්බජිතස්ස ඛදිරවනෙ විහාරො, තත්ථ විහරතො විසෙසාධිගමො, භගවතො තත්ථ ගමනපච්චාගමනඤ්ච වෙදිතබ්බං. පච්චාගතෙ පන භගවති යො සො මහල්ලකභික්ඛු උපාහනං සම්මුස්සිත්වා පටිනිවත්තො ඛදිරරුක්ඛෙ ආලග්ගිතං දිස්වා සාවත්ථිං අනුප්පත්තො විසාඛාය උපාසිකාය ‘‘කිං, භන්තෙ, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනොකාසො රමණීයො’’ති භික්ඛූ පුච්ඡමානාය යෙහි භික්ඛූහි පසංසිතො, තෙ අපසාදෙන්තො ‘‘උපාසිකෙ, එතෙ තුච්ඡං භණන්ති, න සුන්දරො භූමිප්පදෙසො, අතිලූඛකක්ඛළං ඛදිරවනමෙවා’’ති ආහ. සො විසාඛාය ආගන්තුකභත්තං භුඤ්ජිත්වා පච්ඡාභත්තං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතෙ භික්ඛූ උජ්ඣාපෙන්තො ආහ – ‘‘කිං, ආවුසො, රෙවතත්ථෙරස්ස සෙනාසනෙ රමණීයං තුම්හෙහි දිට්ඨ’’න්ති. භගවා තං ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන පරිසමජ්ඣං පත්වා, බුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘රෙවතං, භන්තෙ, ආරබ්භ කථා උප්පන්නා ‘එවං නවකම්මිකො කදා සමණධම්මං කරිස්සතී’’’ති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, රෙවතො නවකම්මිකො, අරහා රෙවතො ඛීණාසවො’’ති වත්වා තං ආරබ්භ තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි.
๒๑๔. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "ปัญญาพะลัง"? พระคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภพระเรวตเถระ. ในเรื่องนั้น พึงทราบการบวชของพระเรวตเถระตั้งแต่ต้น, การอยู่ป่าไม้สะแกของท่านผู้บวชแล้ว, การบรรลุคุณวิเศษของท่านผู้อยู่ในป่านั้น, และการเสด็จไปและเสด็จกลับของพระผู้มีพระภาคในที่นั้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "คาเม วา ยทิ วารัญเญ" นั่นเทียว. แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จกลับมาแล้ว ภิกษุผู้เฒ่ารูปนั้นลืมรองเท้าไว้แล้วกลับไป เห็นรองเท้าเกี่ยวอยู่ที่ต้นไม้สะแก เมื่อถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ขณะที่นางวิสาขาอุบาสิกาทูลถามภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่อยู่ของพระเรวตเถระน่ารื่นรมย์หรือไม่" ภิกษุเหล่าใดสรรเสริญแล้ว ท่าน (ภิกษุผู้เฒ่า) ก็ตำหนิภิกษุเหล่านั้นว่า "อุบาสิกา ภิกษุเหล่านี้พูดเรื่องไร้สาระ บริเวณพื้นดินไม่สวยงาม เป็นเพียงป่าไม้สะแกที่แห้งแล้งและหยาบกระด้างอย่างยิ่ง". ท่านฉันอาคันตุกภัตของนางวิสาขาแล้ว ในเวลาหลังภัต ได้ตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันที่มณฑลมาลว่า "อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านเห็นความน่ารื่นรมย์อะไรในเสนาสนะของพระเรวตเถระ". พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จถึงท่ามกลางบริษัทด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์แล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไร". ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องปรารภพระเรวตะเกิดขึ้นว่า 'ภิกษุผู้มีงานก่อสร้างอย่างนี้ เมื่อไรจักทำสมณธรรมได้'". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ภิกษุทั้งหลาย เรวตะไม่ใช่นวกัมมิกะ เรวตะเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ" ดังนี้แล้ว ทรงปรารภท่าน เพื่อแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงได้ตรัสพระคาถานี้.

තස්සත්ථො – දුබ්බලකරකිලෙසප්පහානසාධකෙන විකුබ්බනඅධිට්ඨානප්පභෙදෙන වා පඤ්ඤාබලෙන සමන්නාගතත්තා පඤ්ඤාබලං, චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන ධුතඞ්ගවතෙන ච උපපන්නත්තා සීලවතූපපන්නං, මග්ගසමාධිනා ඵලසමාධිනා ඉරියාපථසමාධිනා ච සමාහිතං, උපචාරප්පනාභෙදෙන ඣානෙන ඣානෙ වා රතත්තා ඣානරතං, සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා සතිමං, රාගාදිසඞ්ගතො පමුත්තතා සඞ්ගා පමුත්තං, පඤ්චචෙතොඛිලචතුආසවාභාවෙන අඛිලං අනාසවං තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති. තම්පි එවං පඤ්ඤාදිගුණසංයුත්තං සඞ්ගාදිදොසවිසංයුත්තං පණ්ඩිතා සත්තා මුනිං වා වෙදයන්ති. පස්සථ යාව පටිවිසිට්ඨොවායං [Pg.251] ඛීණාසවමුනි, සො ‘‘නවකම්මිකො’’ති වා ‘‘කදා සමණධම්මං කරිස්සතී’’ති වා කථං වත්තබ්බො. සො හි පඤ්ඤාබලෙන තං විහාරං නිට්ඨාපෙසි, න නවකම්මකරණෙන, කතකිච්චොව සො, න ඉදානි සමණධම්මං කරිස්සතීති රෙවතත්ථෙරං විභාවෙති. විභාවනත්ථො හි එත්ථ වා-සද්දොති.
อรรถแห่งคาถานั้น (พึงทราบดังนี้) :- ชื่อว่า ปัญญาพละ เพราะประกอบด้วยกำลังคือปัญญา อันเป็นเครื่องให้สำเร็จการละกิเลสที่ทำให้ทุรพล หรือมีประเภทเป็นวิกุพพนาอิทธิและอธิษฐานาอิทธิ. ชื่อว่า สีลวตุปปันนะ เพราะถึงพร้อมด้วยจตุปาริสุทธิศีลและธุดงควัตร. ชื่อว่า สมาหิตะ เพราะมีจิตตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิ ผลสมาธิ และอิริยาปถสมาธิ. ชื่อว่า ฌานรตะ เพราะยินดีในฌานโดยประเภทคืออุปจารฌานและอัปปนาฌาน หรือยินดีในฌาน. ชื่อว่า สติมา เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ. ชื่อว่า สังคา ปมุตตะ เพราะหลุดพ้นจากเครื่องข้องคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า อขิละ อนาสวะ เพราะไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ๕ ประการ และไม่มีอาสวะ ๔ ประการ, บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้แม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี. สัตว์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมรู้แม้บุคคลนั้นผู้ประกอบด้วยคุณมีปัญญาเป็นต้น ปราศจากโทษมีกิเลสเครื่องข้องเป็นต้น ว่าเป็นมุนี. พวกเธอจงดูเถิดว่า พระขีณาสพมุนีผู้นี้วิเศษเพียงไร, ท่านจะถูกกล่าวหาว่าเป็น "นวกัมมิกะ" หรือ "เมื่อไรจักทำสมณธรรม" ได้อย่างไร. เพราะว่า ท่านทำให้วิหารนั้นสำเร็จด้วยกำลังแห่งปัญญา ไม่ใช่ด้วยการทำงานก่อสร้าง, ท่านเป็นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว ไม่ใช่ว่าบัดนี้จักทำสมณธรรม ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงประกาศพระเรวตเถระ. จริงอยู่ วา ศัพท์ ในบทนี้มีอรรถว่าประกาศให้ปรากฏ.

215. එකං චරන්තන්ති කා උප්පත්ති? බොධිමණ්ඩතො පභුති යථාක්කමං කපිලවත්ථුං අනුප්පත්තෙ භගවති පිතාපුත්තසමාගමෙ වත්තමානෙ භගවා සම්මොදමානෙන රඤ්ඤා සුද්ධොදනෙන ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ගහට්ඨකාලෙ ගන්ධකරණ්ඩකෙ වාසිතානි කාසිකාදීනි දුස්සානි නිවාසෙත්වා ඉදානි කථං ඡින්නකානි පංසුකූලානි ධාරෙථා’’ති එවමාදිනා වුත්තො රාජානං අනුනයමානො –
๒๑๕. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "เอกัง จรันตัง"? เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์โดยลำดับตั้งแต่โพธิมณฑล ขณะที่การพบกันระหว่างพระบิดาและพระโอรสกำลังเป็นไปอยู่ พระผู้มีพระภาคถูกพระเจ้าสุทโธทนะผู้ทรงยินดีตรัสถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ พระองค์ทรงนุ่งห่มผ้ากาสิกพัสตร์เป็นต้น อันอบไว้ในผอบเครื่องหอม บัดนี้เหตุไฉนจึงทรงผ้าบังสุกุลที่ถูกตัดแล้ว" เป็นอาทิ, (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงปลอบพระทัยพระราชา (จึงตรัสว่า) –

‘‘යං ත්වං තාත වදෙ මය්හං, පට්ටුණ්ණං දුකූලකාසිකං;
පංසුකූලං තතො සෙය්‍යං, එතං මෙ අභිපත්ථිත’’න්ති. –
"ข้าแต่พระบิดา พระองค์พึงตรัสถึงผ้าปัตตุณณะ ผ้าทุกูล และผ้ากาสิกพัสตร์ใดแก่หม่อมฉัน, ผ้าบังสุกุลประเสริฐกว่าผ้านั้น, หม่อมฉันปรารถนาผ้านี้" ดังนี้เป็นอาทิ.

ආදීනි වත්වා ලොකධම්මෙහි අත්තනො අවිකම්පභාවං දස්සෙන්තො රඤ්ඤො ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං සත්තපදගාථමභාසි.
ครั้นตรัส (คาถา) เป็นอาทิแล้ว เมื่อจะทรงแสดงความไม่หวั่นไหวของพระองค์ด้วยโลกธรรมทั้งหลาย เพื่อแสดงธรรมแก่พระราชา จึงได้ตรัสพระคาถา ๗ บทนี้.

තස්සත්ථො – පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතාදීහි එකං, ඉරියාපථාදීහි චරියාහි චරන්තං. මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගමෙන මුනිං. සබ්බට්ඨානෙසු පමාදාභාවතො අප්පමත්තං. අක්කොසනගරහනාදිභෙදාය නින්දාය වණ්ණනථොමනාදිභෙදාය පසංසාය චාති ඉමාසු නින්දාපසංසාසු පටිඝානුනයවසෙන අවෙධමානං. නින්දාපසංසාමුඛෙන චෙත්ථ අට්ඨපි ලොකධම්මා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සීහංව භෙරිසද්දාදීසු සද්දෙසු අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු පකතිවිකාරානුපගමෙන අසන්තසන්තං, පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු සන්තාසාභාවෙන. වාතංව සුත්තමයාදිභෙදෙ ජාලම්හි චතූහි මග්ගෙහි තණ්හාදිට්ඨිජාලෙ අසජ්ජමානං, අට්ඨසු වා ලොකධම්මෙසු පටිඝානුනයවසෙන අසජ්ජමානං. පදුමංව තොයෙන ලොකෙ ජාතම්පි යෙසං තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං වසෙන සත්තා ලොකෙන ලිප්පන්ති, තෙසං ලෙපානං පහීනත්තා ලොකෙන අලිප්පමානං, නිබ්බානගාමිමග්ගං උප්පාදෙත්වා තෙන මග්ගෙන නෙතාරමඤ්ඤෙසං දෙවමනුස්සානං. අත්තනො පන අඤ්ඤෙන කෙනචි මග්ගං දස්සෙත්වා අනෙතබ්බත්තා අනඤ්ඤනෙය්‍යං තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්ති බුද්ධමුනිං වෙදයන්තීති අත්තානං විභාවෙති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.
อรรถแห่งคาถานั้น – ผู้เที่ยวไปผู้เดียวด้วยความเป็นบรรพชิตเป็นต้น ผู้ประพฤติอยู่ด้วยจริยาทั้งหลายมีอิริยาบถเป็นต้น ชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยมุเนยยธรรม ชื่อว่าผู้ไม่ประมาท เพราะไม่มีความประมาทในที่ทั้งปวง ผู้ไม่หวั่นไหวในนินทาและสรรเสริญเหล่านี้ คือ ในนินทาอันมีประเภทคือการด่า การติเตียนเป็นต้น และในสรรเสริญอันมีประเภทคือการพรรณนาคุณ การยกย่องเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความขัดเคืองและความยินดี พึงทราบว่า ในที่นี้ โลกธรรมทั้ง ๘ แม้ทั้งหมด ท่านกล่าวไว้โดยมุขคือนินทาและสรรเสริญ ผู้ไม่สะดุ้ง คือไม่ถึงความแปรปรวนแห่งปกติในโลกธรรม ๘ ประการ เหมือนราชสีห์ไม่สะดุ้งในเสียงทั้งหลายมีเสียงกลองเป็นต้น หรือเพราะไม่มีความหวาดสะดุ้งในเสนาสนะอันสงัด ผู้ไม่ติดข้องในข่ายคือตัณหาและทิฏฐิด้วยมรรค ๔ เหมือนลมไม่ติดข้องในข่ายอันมีประเภทคือข่ายที่ทำด้วยด้ายเป็นต้น หรือผู้ไม่ติดข้องในโลกธรรม ๘ ประการ ด้วยอำนาจแห่งความขัดเคืองและความยินดี ผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก แม้เกิดในโลก เพราะละเครื่องฉาบทาเหล่านั้นได้แล้ว คือ เครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิเหล่าใด ซึ่งสัตว์ทั้งหลายย่อมแปดเปื้อนด้วยโลกด้วยอำนาจแห่งเครื่องฉาบทาเหล่านั้น เหมือนดอกปทุมไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ ผู้ยังมรรคอันเป็นทางไปสู่พระนิพพานให้เกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้นำเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเหล่าอื่นด้วยมรรคนั้น แต่ส่วนตน เป็นผู้ที่ใครๆ อื่นจะแสดงมรรคแล้วนำไปไม่ได้ จึงชื่อว่าอนัญญเนยยะ (ผู้ที่ผู้อื่นนำไปไม่ได้) บัณฑิตทั้งหลายย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี คือย่อมทราบว่าเป็นพุทธมุนี ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงพระองค์เองให้ปรากฏ ข้อความที่เหลือในที่นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

216. යො [Pg.252] ඔගහණෙති කා උප්පත්ති? භගවතො පඨමාභිසම්බුද්ධස්ස චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පූරිතදසපාරමිදසඋපපාරමිදසපරමත්ථපාරමිප්පභෙදං අභිනීහාරගුණපාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ අභිනිබ්බත්තිගුණං තත්ථ නිවාසගුණං මහාවිලොකනගුණං ගබ්භවොක්කන්තිං ගබ්භවාසං ගබ්භනික්ඛමනං පදවීතිහාරං දිසාවිලොකනං බ්‍රහ්මගජ්ජනං මහාභිනික්ඛමනං මහාපධානං අභිසම්බොධිං ධම්මචක්කප්පවත්තනං චතුබ්බිධං මග්ගඤාණං ඵලඤාණං අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, දසබලඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, ඡබ්බිධං අසාධාරණඤාණං, අට්ඨවිධං සාවකසාධාරණබුද්ධඤාණං, චුද්දසවිධං බුද්ධඤාණං, අට්ඨාරසබුද්ධගුණපරිච්ඡෙදකඤාණං, එකූනවීසතිවිධපච්චවෙක්ඛණඤාණං, සත්තසත්තතිවිධඤාණවත්ථු එවමිච්චාදිගුණසතසහස්සෙ නිස්සාය පවත්තං මහාලාභසක්කාරං අසහමානෙහි තිත්ථියෙහි උය්‍යොජිතාය චිඤ්චමාණවිකාය ‘‘එකං ධම්මං අතීතස්සා’’ති ඉමිස්සා ගාථාය වත්ථුම්හි වුත්තනයෙන චතුපරිසමජ්ඣෙ භගවතො අයසෙ උප්පාදිතෙ තප්පච්චයා භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘එවරූපෙපි නාම අයසෙ උප්පන්නෙ න භගවතො චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං අත්ථී’’ති. තං ඤත්වා භගවා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන පරිසමජ්ඣං පත්වා, බුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? තෙ සබ්බං ආරොචෙසුං. තතො භගවා – ‘‘බුද්ධා නාම, භික්ඛවෙ, අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු තාදිනො හොන්තී’’ති වත්වා තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි.
๒๑๖. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า โย โอฆหเณ เป็นต้น? พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองเป็นครั้งแรก ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลาย คือ คุณแห่งอภินิหาร อันมีประเภทคือ ทศบารมี ทศอุปบารมี และทศปรมัตถบารมี ให้บริบูรณ์ตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป, คุณแห่งการบังเกิดในทุสิตภพ, คุณแห่งการประทับอยู่ในทุสิตภพนั้น, คุณแห่งการตรวจดูอันยิ่งใหญ่, การหยั่งลงสู่พระครรภ์, การประทับอยู่ในพระครรภ์, การประสูติจากพระครรภ์, การย่างพระบาท ๗ ก้าว, การทอดพระเนตรทิศทั้งหลาย, การเปล่งพรหมนาท, การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, การบำเพ็ญมหาปธาน, การตรัสรู้ชอบ, การประกาศพระธรรมจักร, มรรคญาณ ๔ อย่าง, ผลญาณ, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘, ทศพลญาณ, ญาณกำหนดรู้โยนิ ๔, ญาณกำหนดรู้คติ ๕, อสาธารณญาณ ๖ อย่าง, พุทธญาณอันทั่วไปแก่พระสาวก ๘ อย่าง, พุทธญาณ ๑๔ อย่าง, ญาณกำหนดรู้อรรถแห่งพุทธคุณ ๑๘, ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง, ญาณวัตถุ ๗๗ อย่าง, ลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยคุณเป็นร้อยเป็นพันมีประการดังนี้เป็นต้น อันนางจิญจมาณวิกาผู้ซึ่งพวกเดียรถีย์ผู้ทนไม่ได้ส่งไป ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องแห่งคาถานี้ว่า "เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺส" เมื่อทำความเสื่อมเสียพระเกียรติให้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคในท่ามกลางบริษัท ๔ เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงยกเรื่องขึ้นพูดกันว่า "แม้เมื่อความเสื่อมเสียพระเกียรติเช่นนี้เกิดขึ้น ก็ไม่มีความแปรปรวนแห่งพระจิตของพระผู้มีพระภาคเลย" พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จไปสู่ท่ามกลางบริษัทด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์แล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ?" ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลเรื่องทั้งหมด ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้คงที่ในโลกธรรม ๘ ประการ" แล้วได้ตรัสพระคาถานี้เพื่อแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น

තස්සත්ථො – යථා නාම ඔගහණෙ මනුස්සානං න්හානතිත්ථෙ අඞ්ගඝංසනත්ථාය චතුරස්සෙ වා අට්ඨංසෙ වා ථම්භෙ නිඛාතෙ උච්චකුලීනාපි නීචකුලීනාපි අඞ්ගං ඝංසන්ති, න තෙන ථම්භස්ස උන්නති වා ඔනති වා හොති. එවමෙවං යො ඔගහණෙ ථම්භොරිවාභිජායති යස්මිං පරෙ වාචාපරියන්තං වදන්ති. කිං වුත්තං හොති? යස්මිං වත්ථුස්මිං පරෙ තිත්ථියා වා අඤ්ඤෙ වා වණ්ණවසෙන උපරිමං වා අවණ්ණවසෙන හෙට්ඨිමං වා වාචාපරියන්තං වදන්ති, තස්මිං වත්ථුස්මිං අනුනයං වා පටිඝං වා අනාපජ්ජමානො තාදිභාවෙන යො ඔගහණෙ ථම්භොරිව භවතීති. තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියන්ති තං ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගාභාවෙන වීතරාගං, අනිට්ඨාරම්මණෙ ච දොසමොහාභාවෙන සුසමාහිතින්ද්‍රියං, සුට්ඨු වා සමොධානෙත්වා ඨපිතින්ද්‍රියං, රක්ඛිතින්ද්‍රියං, ගොපිතින්ද්‍රියන්ති [Pg.253] වුත්තං හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්ති බුද්ධමුනිං වෙදයන්ති, තස්ස කථං චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං භවිස්සතීති අත්තානං විභාවෙති. සෙසං වුත්තනයමෙව.
อรรถแห่งคาถานั้น – เปรียบเหมือนที่ท่าสำหรับลงอาบน้ำของมนุษย์ เมื่อเสาหลักสี่เหลี่ยมหรือแปดเหลี่ยมถูกฝังไว้เพื่อใช้ขัดสีอวัยวะ ชนทั้งชั้นสูงและชั้นต่ำต่างก็ขัดสีอวัยวะ เพราะการกระทำนั้น เสาหลักย่อมไม่มีอาการสูงขึ้นหรือต่ำลง ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ใดย่อมปรากฏประดุจเสาหลักในที่สำหรับลง ในเรื่องที่คนอื่นกล่าววาจาถึงที่สุด ความว่าอย่างไร? ในเรื่องใดที่คนอื่น คือพวกเดียรถีย์หรือคนอื่นๆ กล่าววาจาถึงที่สุด คือกล่าววาจาที่สูงขึ้นโดยนัยแห่งการสรรเสริญ หรือกล่าววาจาที่ต่ำลงโดยนัยแห่งการไม่สรรเสริญ ในเรื่องนั้น ผู้ใดไม่ถึงความยินดีหรือความยินร้าย เป็นผู้คงที่ประดุจเสาหลักในที่สำหรับลง บทว่า "ตํ วีตราคํ สุสมาหิตินฺทฺริยํ" ความว่า บุคคลนั้นชื่อว่าผู้มีราคะไปปราศแล้ว เพราะไม่มีราคะในอิฏฐารมณ์ และชื่อว่าผู้มีอินทรีย์ตั้งมั่นดีแล้ว เพราะไม่มีโทสะและโมหะในอนิฏฐารมณ์ หรือความว่า เป็นผู้มีอินทรีย์อันประมวลตั้งไว้ดีแล้ว, มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว, มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว บัณฑิตทั้งหลายย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี คือย่อมทราบว่าเป็นพุทธมุนี ความแปรปรวนแห่งจิตของบุคคลนั้นจะมีได้อย่างไร ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงพระองค์เองให้ปรากฏ ข้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

217. යො වෙ ඨිතත්තොති කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරා සෙට්ඨිධීතා පාසාදා ඔරුය්හ හෙට්ඨාපාසාදෙ තන්තවායසාලං ගන්ත්වා තසරං වට්ටෙන්තෙ දිස්වා තස්ස උජුභාවෙන තප්පටිභාගනිමිත්තං අග්ගහෙසි – ‘‘අහො වත සබ්බෙ සත්තා කායවචීමනොවඞ්කං පහාය තසරං විය උජුචිත්තා භවෙය්‍යු’’න්ති. සා පාසාදං අභිරුහිත්වාපි පුනප්පුනං තදෙව නිමිත්තං ආවජ්ජෙන්තී නිසීදි. එවං පටිපන්නාය චස්සා න චිරස්සෙව අනිච්චලක්ඛණං පාකටං අහොසි, තදනුසාරෙනෙව ච දුක්ඛානත්තලක්ඛණානිපි. අථස්සා තයොපි භවා ආදිත්තා විය උපට්ඨහිංසු. තං තථා විපස්සමානං ඤත්වා භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඔභාසං මුඤ්චි. සා තං දිස්වා ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආවජ්ජෙන්තී භගවන්තං පස්සෙ නිසින්නමිව දිස්වා උට්ඨාය පඤ්ජලිකා අට්ඨාසි. අථස්සා භගවා සප්පායං විදිත්වා ධම්මදෙසනාවසෙන ඉමං ගාථමභාසි.
๒๑๗. เรื่องราวของคาถาว่า โย เว ฐิตตฺโต เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี ธิดาของเศรษฐีคนหนึ่งลงจากปราสาทแล้ว ไปยังโรงทอผ้าที่ชั้นล่างของปราสาท เห็น (ช่างทอผ้า) กำลังกรอด้ายใส่กระสวย จึงยึดถือนิมิตอันเป็นส่วนเปรียบกับความตรงของกระสวยนั้นว่า "โอหนอ ขอให้สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงละความคดทางกาย วาจา และใจแล้ว พึงเป็นผู้มีจิตตรงดุจกระสวยเถิด" แม้นางขึ้นสู่ปราสาทแล้ว ก็นั่งพิจารณาถึงนิมิตนั้นนั่นแหละอยู่เนืองๆ เมื่อนางปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ไม่นานนัก อนิจจลักษณะก็ปรากฏชัด และโดยลำดับแห่งอนิจจลักษณะนั้นนั่นเทียว แม้ทุกขลักษณะและอนัตตลักษณะก็ปรากฏชัด ครั้งนั้น ภพทั้งสามได้ปรากฏแก่นางประดุจของที่ลุกโพลง พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่านางกำลังเห็นแจ้งอยู่อย่างนั้น จึงประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเทียว ทรงเปล่งพระรัศมีไป นางเห็นพระรัศมีนั้นแล้ว พิจารณาอยู่ว่า "นี่อะไรหนอ" ก็เห็นพระผู้มีพระภาคประดุจประทับนั่งอยู่ข้างๆ จึงลุกขึ้นประนมมือยืนอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า (ธรรมเทศนา) เป็นที่สบายแก่นาง จึงได้ตรัสพระคาถานี้ด้วยอำนาจแห่งพระธรรมเทศนา

තස්සත්ථො – යො වෙ එකග්ගචිත්තතාය අකුප්පවිමුත්තිතාය ච වුඩ්ඪිහානීනං අභාවතො වික්ඛීණජාතිසංසාරත්තා භවන්තරූපගමනාභාවතො ච ඨිතත්තො, පහීනකායවචීමනොවඞ්කතාය අගතිගමනාභාවෙන වා තසරංව උජු, හිරොත්තප්පසම්පන්නත්තා ජිගුච්ඡති කම්මෙහි පාපකෙහි, පාපකානි කම්මානි ගූථගතං විය මුත්තගතං විය ච ජිගුච්ඡති, හිරීයතීති වුත්තං හොති. යොගවිභාගෙන හි උපයොගත්ථෙ කරණවචනං සද්දසත්ථෙ සිජ්ඣති. වීමංසමානො විසමං සමඤ්චාති කායවිසමාදිවිසමං කායසමාදිසමඤ්ච පහානභාවනාකිච්චසාධනෙන මග්ගපඤ්ඤාය වීමංසමානො උපපරික්ඛමානො. තං වාපි ඛීණාසවං ධීරා මුනිං වෙදයන්තීති. කිං වුත්තං හොති? යථාවුත්තනයෙන මග්ගපඤ්ඤාය වීමංසමානො විසමං සමඤ්ච යො වෙ ඨිතත්තො හොති, සො එවං තසරංව උජු හුත්වා කිඤ්චි වීතික්කමං අනාපජ්ජන්තො ජිගුච්ඡති කම්මෙහි පාපකෙහි. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති. යතො ඊදිසො හොතීති ඛීණාසවමුනිං දස්සෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන ගාථං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සෙට්ඨිධීතා සොතාපත්තිඵලෙ [Pg.254] පතිට්ඨහි. එත්ථ ච විකප්පෙ වා සමුච්චයෙ වා වාසද්දො දට්ඨබ්බො.
เนื้อความของคาถานั้นมีว่า บุคคลใดแล ชื่อว่าเป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว เพราะความเป็นผู้มีจิตเป็นหนึ่งและเพราะความมีอากุปปวิมุตติ เพราะไม่มีความเจริญและความเสื่อม เพราะมีชาติสงสารสิ้นแล้ว และเพราะไม่มีการไปสู่ภพอื่นอีก, เป็นผู้ตรงดุจกระสวย เพราะละความคดทางกาย วาจา และใจได้แล้ว หรือเพราะไม่มีการไปสู่อคติ, ย่อมรังเกียจจากกรรมอันลามกทั้งหลาย เพราะถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ อธิบายว่า ย่อมรังเกียจ ย่อมละอายต่อกรรมอันลามกทั้งหลาย ประดุจ (รังเกียจ) ของที่เป็นอุจจาระและของที่เป็นมูตร จริงอยู่ ในไวยากรณ์ศาสตร์ กรณวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ ย่อมสำเร็จได้ด้วยโยควิภาค บทว่า วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจ ความว่า พิจารณาใคร่ครวญอยู่ด้วยมรรคปัญญา ซึ่งความไม่สม่ำเสมอ มีกายวิสมะเป็นต้น และความสม่ำเสมอ มีกายสมะเป็นต้น โดยการทำให้กิจคือการละและการเจริญสำเร็จ นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมทราบแม้พระขีณาสพนั้นว่าเป็นมุนี ความว่าอย่างไร? บุคคลใดพิจารณาใคร่ครวญซึ่งความไม่สม่ำเสมอและความสม่ำเสมอด้วยมรรคปัญญาตามนัยที่กล่าวแล้ว เป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้วแล บุคคลนั้นเป็นผู้ตรงดุจกระสวยอย่างนี้แล้ว ไม่ต้องอาบัติคือการล่วงละเมิดอะไรๆ ย่อมรังเกียจจากกรรมอันลามกทั้งหลาย นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี เพราะเป็นผู้เช่นนี้ เมื่อทรงแสดงถึงพระขีณาสวมุนี จึงทรงแสดงคาถาโดยมีพระอรหัตเป็นที่สุด ในกาลจบเทศนา ธิดาของเศรษฐีได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล และในคาถานี้ พึงเห็น วา ศัพท์ ในอรรถว่าวิกัปปะหรือในอรรถว่าสมุจจยะ

218. යො සඤ්ඤතත්තොති කා උප්පත්ති? භගවති කිර ආළවියං විහරන්තෙ ආළවීනගරෙ අඤ්ඤතරො තන්තවායො සත්තවස්සිකං ධීතරං ආණාපෙසි – ‘‘අම්ම, හිය්‍යො අවසිට්ඨතසරං න බහු, තසරං වට්ටෙත්වා ලහුං තන්තවායසාලං ආගච්ඡෙය්‍යාසි, මා ඛො චිරායී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. සො සාලං ගන්ත්වා තන්තං විනෙන්තො අට්ඨාසි. තං දිවසඤ්ච භගවා මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො තස්සා දාරිකාය සොතාපත්තිඵලූපනිස්සයං දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානඤ්ච ධම්මාභිසමයං දිස්වා පගෙව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පත්තචීවරමාදාය නගරං පාවිසි. මනුස්සා භගවන්තං දිස්වා – ‘‘අද්ධා අජ්ජ කොචි අනුග්ගහෙතබ්බො අත්ථි, පගෙව පවිට්ඨො භගවා’’ති භගවන්තං උපගච්ඡිංසු. භගවා යෙන මග්ගෙන සා දාරිකා පිතුසන්තිකං ගච්ඡති, තස්මිං අට්ඨාසි. නගරවාසිනො තං පදෙසං සම්මජ්ජිත්වා, පරිප්ඵොසිත්වා, පුප්ඵූපහාරං කත්වා, විතානං බන්ධිත්වා, ආසනං පඤ්ඤාපෙසුං. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, මහාජනකායො පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. සා දාරිකා තං පදෙසං පත්තා මහාජනපරිවුතං භගවන්තං දිස්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. තං භගවා ආමන්තෙත්වා – ‘‘දාරිකෙ කුතො ආගතාසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘න ජානාමි භගවා’’ති. ‘‘කුහිං ගමිස්සසී’’ති? ‘‘න ජානාමි භගවා’’ති. ‘‘න ජානාසී’’ති? ‘‘ජානාමි භගවා’’ති. ‘‘ජානාසී’’ති? ‘‘න ජානාමි භගවා’’ති.
๒๑๘. เรื่องราวของคาถาว่า โย สญฺญตตฺโต เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอาฬวี ช่างทอผ้าคนหนึ่งในเมืองอาฬวีได้สั่งธิดาวัย ๗ ขวบว่า "แม่หนู ด้ายที่เหลือจากเมื่อวานมีไม่มาก เจ้าจงกรอด้ายแล้วรีบมายังโรงทอผ้าเถิด อย่าช้านักเลย" นางรับคำว่า "ดีแล้วเจ้าค่ะ" ส่วนเขาไปที่โรงทอผ้าแล้วก็ยืนทอหูกอยู่ ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติแล้ว ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของเด็กหญิงนั้น และการบรรลุธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พันในกาลจบเทศนา จึงทรงบำรุงพระสรีระแต่เช้าตรู่ ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังเมือง มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว (คิดว่า) "แน่แท้ วันนี้มีใครบางคนอันพระองค์พึงทรงอนุเคราะห์ พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาแต่เช้าตรู่" จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคได้ประทับยืนอยู่ในหนทางที่เด็กหญิงนั้นจะเดินไปสู่สำนักของบิดา ชาวเมืองได้กวาด ประพรม ทำการบูชาด้วยดอกไม้ ขึงเพดาน และปูลาดอาสนะไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ มหาชนแวดล้อมยืนอยู่ เด็กหญิงนั้นมาถึงที่นั้น เห็นพระผู้มีพระภาคอันมหาชนแวดล้อม จึงถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกนางแล้วตรัสถามว่า "ดูก่อนเด็กหญิง เธอมาจากไหน?" (นางทูลตอบว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า" (ตรัสถามว่า) "เธอจะไปไหน?" (นางทูลตอบว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า" (ตรัสถามว่า) "เธอไม่ทราบหรือ?" (นางทูลตอบว่า) "ทราบ พระเจ้าข้า" (ตรัสถามว่า) "เธอทราบหรือ?" (นางทูลตอบว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า"

තං සුත්වා මනුස්සා උජ්ඣායන්ති – ‘‘පස්සථ, භො, අයං දාරිකා අත්තනො ඝරා ආගතාපි භගවතා පුච්ඡියමානා ‘න ජානාමී’ති ආහ, තන්තවායසාලං ගච්ඡන්තී චාපි පුච්ඡියමානා ‘න ජානාමී’ති ආහ, ‘න ජානාසී’ති වුත්තා ‘ජානාමී’ති ආහ, ‘ජානාසී’ති වුත්තා ‘න ජානාමී’ති ආහ, සබ්බං පච්චනීකමෙව කරොතී’’ති. භගවා මනුස්සානං තමත්ථං පාකටං කාතුකාමො තං පුච්ඡි – ‘‘කිං මයා පුච්ඡිතං, කිං තයා වුත්ත’’න්ති? සා ආහ – ‘‘න මං, භන්තෙ, කොචි න ජානාති, ඝරතො ආගතා තන්තවායසාලං ගච්ඡතී’’ති; අපිච මං තුම්හෙ පටිසන්ධිවසෙන පුච්ඡථ, ‘‘කුතො ආගතාසී’’ති, චුතිවසෙන පුච්ඡථ, ‘‘කුහිං ගමිස්සසී’’ති අහඤ්ච න ජානාමි. ‘‘කුතො චම්හි ආගතා; නිරයා වා දෙවලොකා වා’’ති, න හි ජානාමි, ‘‘කුහිම්පි ගමිස්සාමි නිරයං වා දෙවලොකං වා’’ති, තස්මා ‘‘න ජානාමී’’ති [Pg.255] අවචං. තතො මං භගවා මරණං සන්ධාය පුච්ඡි – ‘‘න ජානාසී’’ති, අහඤ්ච ජානාමි. ‘‘සබ්බෙසං මරණං ධුව’’න්ති, තෙනාවොචං ‘‘ජානාමී’’ති. තතො මං භගවා මරණකාලං සන්ධාය පුච්ඡි ‘‘ජානාසී’’ති, අහඤ්ච න ජානාමි ‘‘කදා මරිස්සාමි කිං අජ්ජ වා උදාහු ස්වෙ වා’’ති, තෙනාවොචං ‘‘න ජානාමී’’ති. භගවා තාය විස්සජ්ජිතං පඤ්හං ‘‘සාධු සාධූ’’ති අනුමොදි. මහාජනකායොපි ‘‘යාව පණ්ඩිතා අයං දාරිකා’’ති සාධුකාරසහස්සානි අදාසි. අථ භගවා දාරිකාය සප්පායං විදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො –
มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็พากันตำหนิว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเถิด เด็กหญิงคนนี้ แม้มาจากเรือนของตน เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถาม ก็กล่าวว่า ‘ไม่ทราบ’ แม้กำลังจะไปโรงทอหูก เมื่อถูกตรัสถาม ก็กล่าวว่า ‘ไม่ทราบ’ เมื่อถูกตรัสถามว่า ‘เธอไม่ทราบหรือ’ ก็กล่าวว่า ‘ทราบ’ เมื่อถูกตรัสถามว่า ‘เธอทราบหรือ’ ก็กล่าวว่า ‘ไม่ทราบ’ เธอกระทำแต่คำพูดที่ตรงกันข้ามทุกอย่าง” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะทำให้เนื้อความนั้นปรากฏแก่มนุษย์ทั้งหลาย จึงตรัสถามเด็กหญิงนั้นว่า “เราถามอะไร เธอตอบอะไร” นางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่มีใครไม่ทราบว่าหม่อมฉันมาจากเรือน กำลังจะไปโรงทอหูก แต่ทว่า พระองค์ตรัสถามหม่อมฉันโดยนัยแห่งปฏิสนธิว่า ‘เธอมาจากไหน’ ตรัสถามโดยนัยแห่งจุติว่า ‘เธอจะไปที่ไหน’ และหม่อมฉันก็ไม่ทราบว่า ‘หม่อมฉันมาจากไหน มาจากนรกหรือเทวโลก’ ก็หามิได้ หม่อมฉันไม่ทราบว่า ‘จักไปที่ไหน จักไปนรกหรือเทวโลก’ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงกราบทูลว่า ‘ไม่ทราบ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงความตาย ตรัสถามหม่อมฉันว่า ‘เธอไม่ทราบหรือ’ และหม่อมฉันก็ทราบว่า ‘ความตายเป็นของเที่ยงแท้สำหรับสัตว์ทั้งปวง’ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงกราบทูลว่า ‘ทราบ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงกาลแห่งความตาย ตรัสถามหม่อมฉันว่า ‘เธอทราบหรือ’ และหม่อมฉันก็ไม่ทราบว่า ‘จักตายเมื่อไร จักตายวันนี้หรือพรุ่งนี้’ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงกราบทูลว่า ‘ไม่ทราบ’ ” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุโมทนาปัญหาที่เด็กหญิงนั้นตอบแล้วว่า “ดีละ ดีละ” แม้หมู่มหาชนก็ให้สาธุการนับพันครั้งว่า “เด็กหญิงคนนี้เป็นบัณฑิตหนอ” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอัธยาศัยอันเป็นที่สบายของเด็กหญิงแล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรม จึง...

‘‘අන්ධභූතො අයං ලොකො, තනුකෙත්ථ විපස්සති;
සකුණො ජාලමුත්තොව, අප්පො සග්ගාය ගච්ඡතී’’ති. (ධ. ප. 174) –
“โลกนี้มืดบอด ในโลกนี้มีคนส่วนน้อยที่เห็นแจ้ง ส่วนน้อยไปสวรรค์ เหมือนนกที่หลุดจากข่าย ฉะนั้น” (ธ. ป. ๑๗๔)

ඉමං ගාථමාහ. සා ගාථාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානඤ්ච ධම්මාභිසමයො අහොසි.
ตรัสพระคาถานี้. ในเวลาจบพระคาถา เด็กหญิงนั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และธรรมาภิสมัย (การบรรลุธรรม) ได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน.

සා භගවන්තං වන්දිත්වා පිතු සන්තිකං අගමාසි. පිතා තං දිස්වා ‘‘චිරෙනාගතා’’ති කුද්ධො වෙගෙන තන්තෙ වෙමං පක්ඛිපි. තං නික්ඛමිත්වා දාරිකාය කුච්ඡිං භින්දි. සා තත්ථෙව කාලමකාසි. සො දිස්වා – ‘‘නාහං මම ධීතරං පහරිං, අපිච ඛො ඉමං වෙමං වෙගසා නික්ඛමිත්වා ඉමිස්සා කුච්ඡිං භින්දි. ජීවති නු ඛො නනු ඛො’’ති වීමංසන්තො මතං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මනුස්සා මං ‘ඉමිනා ධීතා මාරිතා’ති ඤත්වා උපක්කොසෙය්‍යුං, තෙන රාජාපි ගරුකං දණ්ඩං පණෙය්‍ය, හන්දාහං පටිකච්චෙව පලායාමී’’ති. සො දණ්ඩභයෙන පලායන්තො භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්තානං භික්ඛූනං වසනොකාසං පාපුණි. තෙ ච භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. තෙ තං පබ්බාජෙත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං අදංසු. සො තං උග්ගහෙත්වා වායමන්තො න චිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි, තෙ චස්ස ආචරියුපජ්ඣායා. අථ මහාපවාරණාය සබ්බෙව භගවතො සන්තිකං අගමංසු – ‘‘විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙස්සාමා’’ති. භගවා පවාරෙත්වා වුත්ථවස්සො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගාමනිගමාදීසු චාරිකං චරමානො අනුපුබ්බෙන ආළවිං අගමාසි. තත්ථ මනුස්සා භගවන්තං නිමන්තෙත්වා දානාදීනි කරොන්තා තං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘ධීතරං මාරෙත්වා ඉදානි කං මාරෙතුං ආගතොසී’’තිආදීනි වත්වා උප්පණ්ඩෙසුං. භික්ඛූ තං සුත්වා උපට්ඨානවෙලායං උපසඞ්කමිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. භගවා – ‘‘න, භික්ඛවෙ[Pg.256], අයං භික්ඛු ධීතරං මාරෙසි, සා අත්තනො කම්මෙන මතා’’ති වත්වා තස්ස භික්ඛුනො මනුස්සෙහි දුබ්බිජානං ඛීණාසවමුනිභාවං පකාසෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි.
นางถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ไปยังสำนักของบิดา. บิดาเห็นนางแล้วโกรธว่า “มาช้า” จึงขว้างกระสวยทอผ้าไปโดยเร็ว. กระสวยนั้นพุ่งออกไปทะลุช่องท้องของเด็กหญิง. นางได้ทำกาละ (ตาย) ณ ที่นั้นเอง. บิดาเห็นแล้วคิดว่า “เราไม่ได้ตีธิดาของเรา แต่ทว่ากระสวยนี้พุ่งออกไปโดยเร็วทะลุช่องท้องของนาง นางยังมีชีวิตอยู่หรือหนอ หรือไม่มีชีวิตอยู่หนอ” เมื่อพิจารณาอยู่ เห็นว่านางตายแล้ว จึงคิดว่า “มนุษย์ทั้งหลายรู้ว่า ‘ธิดาถูกคนนี้ฆ่า’ ก็จะพากันด่าว่าเรา ด้วยเหตุนั้น แม้พระราชาก็จะทรงลงอาชญาอย่างหนักแก่เรา เอาเถิด เราจะรีบหนีไปเสียแต่เนิ่นๆ” เขาผู้กลัวต่ออาชญา เมื่อหนีไป ได้รับกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ไปถึงที่อยู่ของภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในป่า. เขาเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นแล้วขอบรรพชา. ภิกษุเหล่านั้นบวชให้เขาแล้ว ได้ให้ตจปัญจกกรรมฐาน. เขาเรียนกรรมฐานนั้นแล้ว พากเพียรอยู่ ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัตผล และภิกษุเหล่านั้นเป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ของเขา. ครั้งนั้น ในวันมหาปวารณา ภิกษุทั้งหมดได้พากันไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคิดว่า “จักทำวิสุทธิปวารณา” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปวารณาแล้ว ออกพรรษาแล้ว อันหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จจาริกไปในคามนิคมเป็นต้น โดยลำดับ ได้เสด็จถึงเมืองอาฬวี. ณ ที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว กระทำทานเป็นต้น เมื่อเห็นภิกษุนั้น ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า “ฆ่าธิดาแล้ว บัดนี้ ท่านมาเพื่อจะฆ่าใคร” แล้วพากันประณาม. ภิกษุทั้งหลายได้ฟังดังนั้นแล้ว ในเวลาประชุมกัน ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลเนื้อความนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้มิได้ฆ่าธิดา นางตายด้วยกรรมของตนเอง” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศความเป็นพระขีณาสวมุนีของภิกษุนั้น อันเป็นภาวะที่มนุษย์รู้ได้ยาก และเพื่อทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงได้ตรัสพระคาถานี้.

තස්සත්ථො – යො තීසුපි කම්මද්වාරෙසු සීලසංයමෙන සංයතත්තො කායෙන වා වාචාය වා චෙතසා වා හිංසාදිකං න කරොති පාපං, තඤ්ච ඛො පන දහරො වා දහරවයෙ ඨිතො, මජ්ඣිමො වා මජ්ඣිමවයෙ ඨිතො, එතෙනෙව නයෙන ථෙරො වා පච්ඡිමවයෙ ඨිතොති කදාචිපි න කරොති. කිං කාරණා? යතත්තො, යස්මා අනුත්තරාය විරතියා සබ්බපාපෙහි උපරතචිත්තොති වුත්තං හොති.
อธิบายความแห่งพระคาถานั้น – ภิกษุใดเป็นผู้สำรวมแล้วด้วยศีลสังวรในกรรมทวารทั้งสาม ไม่กระทำบาปมีการเบียดเบียนเป็นต้นด้วยกายหรือด้วยวาจา และภิกษุนั้นแล จะเป็นภิกษุหนุ่ม ตั้งอยู่ในปฐมวัยก็ดี เป็นภิกษุปานกลาง ตั้งอยู่ในมัชฌิมวัยก็ดี หรือโดยนัยนี้ เป็นพระเถระ ตั้งอยู่ในปัจฉิมวัยก็ดี ย่อมไม่กระทำบาปในกาลไหนๆ เลย. เหตุไร? เพราะเป็นผู้สำรวมแล้ว กล่าวคือ เป็นผู้มีจิตเว้นขาดจากบาปทั้งปวงด้วยวิรัติอันยอดเยี่ยม.

ඉදානි මුනි අරොසනෙය්‍යො න සො රොසෙති කඤ්චීති එතෙසං පදානං අයං යොජනා ච අධිප්පායො ච – සො ඛීණාසවමුනි අරොසනෙය්‍යො ‘‘ධීතුමාරකො’’ති වා ‘‘පෙසකාරො’’ති වා එවමාදිනා නයෙන කායෙන වා වාචාය වා රොසෙතුං, ඝට්ටෙතුං, බාධෙතුං අරහො න හොති. සොපි හි න රොසෙති කඤ්චි, ‘‘නාහං මම ධීතරං මාරෙමි, ත්වං මාරෙසි, තුම්හාදිසො වා මාරෙතී’’තිආදීනි වත්වා කඤ්චි න රොසෙති, න ඝට්ටෙති, න බාධෙති, තස්මා සොපි න රොසනෙය්‍යො. අපිච ඛො පන ‘‘තිට්ඨතු නාගො, මා නාගං ඝට්ටෙසි, නමො කරොහි නාගස්සා’’ති (ම. නි. 1.249) වුත්තනයෙන නමස්සිතබ්බොයෙව හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති එත්ථ පන තම්පි ධීරාව මුනිං වෙදයන්තීති එවං පදවිභාගො වෙදිතබ්බො. අධිප්පායො චෙත්ථ – තං ‘‘අයං අරොසනෙය්‍යො’’ති එතෙ බාලමනුස්සා අජානිත්වා රොසෙන්ති. යෙ පන ධීරා හොන්ති, තෙ ධීරාව තම්පි මුනිං වෙදයන්ති, අයං ඛීණාසවමුනීති ජානන්තීති.
บัดนี้ การประกอบความและอธิบายความของบทเหล่านี้ว่า “มุนิ อโรสเนยฺโย น โส โรเสติ กญฺจิ” (มุนีเป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ และท่านย่อมไม่ทำให้ใครโกรธ) เป็นดังนี้ – พระขีณาสวมุนีนั้นเป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ คือ ไม่ควรที่จะถูกทำให้โกรธ กระทบกระทั่ง หรือเบียดเบียนด้วยกายหรือด้วยวาจา โดยนัยเป็นต้นว่า “คนฆ่าลูกสาว” หรือ “ช่างทอหูก”. ด้วยว่า แม้ท่านก็ไม่ทำให้ใครโกรธ คือ ไม่กล่าวคำเป็นต้นว่า “เราไม่ได้ฆ่าธิดาของเรา ท่านต่างหากที่ฆ่า หรือคนเช่นท่านต่างหากที่ฆ่า” แล้วทำให้ใครโกรธ ไม่กระทบกระทั่ง ไม่เบียดเบียนใคร เพราะเหตุนั้น แม้ท่านจึงเป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ. อีกประการหนึ่ง โดยนัยที่ตรัสไว้ว่า “พระนาคะ (พระอรหันต์) จงงดเว้นเถิด ท่านอย่ากระทบกระทั่งพระนาคะเลย จงทำความนอบน้อมต่อพระนาคะเถิด” (ม. นิ. ๑.๒๔๙) ท่านจึงเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมโดยแท้. ส่วนในบทว่า “ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ” (ถึงอย่างนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้ท่านว่าเป็นมุนี) พึงทราบการแบ่งบทดังนี้ว่า “ตมฺปิ ธีรา ว มุนึ เวทยนฺติ” (บัณฑิตทั้งหลายนั่นแหละ ย่อมรู้แม้ท่านผู้นั้นว่าเป็นมุนี). และอธิบายความในบทนี้ว่า – มนุษย์ผู้เป็นพาลเหล่านั้น ไม่รู้ภิกษุนั้นว่า “ผู้นี้เป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ” จึงพากันทำให้ท่านโกรธ (คือด่าว่า). ส่วนชนเหล่าใดเป็นบัณฑิต ชนผู้เป็นบัณฑิตเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมรู้แม้ภิกษุนั้นว่าเป็นมุนี คือ ย่อมรู้ว่า “ผู้นี้เป็นพระขีณาสวมุนี”.

219. යදග්ගතොති කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර පඤ්චග්ගදායකො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. සො නිප්ඵජ්ජමානෙසු සස්සෙසු ඛෙත්තග්ගං, රාසග්ගං, කොට්ඨග්ගං, කුම්භිඅග්ගං, භොජනග්ගන්ති ඉමානි පඤ්ච අග්ගානි දෙති. තත්ථ පඨමපක්කානියෙව සාලි-යව-ගොධූම-සීසානි ආහරාපෙත්වා යාගුපායාසපුථුකාදීනි පටියාදෙත්වා ‘‘අග්ගස්ස දාතා මෙධාවී, අග්ගං සො අධිගච්ඡතී’’ති එවංදිට්ඨිකො හුත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං [Pg.257] දෙති, ඉදමස්ස ඛෙත්තග්ගදානං. නිප්ඵන්නෙසු පන සස්සෙසු ලායිතෙසු මද්දිතෙසු ච වරධඤ්ඤානි ගහෙත්වා තථෙව දානං දෙති, ඉදමස්ස රාසග්ගදානං. පුන තෙහි ධඤ්ඤෙහි කොට්ඨාගාරානි පූරාපෙත්වා පඨමකොට්ඨාගාරවිවරණෙ පඨමනීහටානි ධඤ්ඤානි ගහෙත්වා තථෙව දානං දෙති, ඉදමස්ස කොට්ඨග්ගදානං. යං යදෙව පනස්ස ඝරෙ රන්ධෙති, තතො අග්ගං අනුප්පත්තපබ්බජිතානං අදත්වා අන්තමසො දාරකානම්පි න කිඤ්චි දෙති, ඉදමස්ස කුම්භිඅග්ගදානං. පුන අත්තනො භොජනකාලෙ පඨමූපනීතං භොජනං පුරෙභත්තකාලෙ සඞ්ඝස්ස, පච්ඡාභත්තකාලෙ සම්පත්තයාචකානං, තදභාවෙ අන්තමසො සුනඛානම්පි අදත්වා න භුඤ්ජති, ඉදමස්ස භොජනග්ගදානං. එවං සො පඤ්චග්ගදායකොත්වෙව අභිලක්ඛිතො අහොසි.
๒๑๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ยทคฺคโต เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี มีพราหมณ์ผู้หนึ่งชื่อว่า ปัญจัคคทายก. เมื่อข้าวกล้าทั้งหลายกำลังสุก พราหมณ์นั้นย่อมให้ทานอันเลิศ ๕ อย่าง คือ ส่วนเลิศจากนา, ส่วนเลิศจากลอมข้าว, ส่วนเลิศจากฉาง, ส่วนเลิศจากหม้อ, และส่วนเลิศแห่งโภชนะ. ในทานอันเลิศ ๕ อย่างนั้น (คือ) ให้คนนำรวงข้าวสาลี ข้าวเหนียว และข้าวสาลีชนิดหนึ่งที่สุกก่อนเพื่อนมาแล้ว ตระเตรียมของมีข้าวต้ม ข้าวปายาส และข้าวเม่าเป็นต้น แล้วเป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า "ผู้มีปัญญาให้ของเลิศ ย่อมได้ของเลิศ" จึงถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข, นี้เป็นทานอันเลิศจากนาของพราหมณ์นั้น. ส่วนเมื่อข้าวกล้าทั้งหลายสำเร็จผลแล้ว ถูกเกี่ยวและนวดแล้ว ก็ถือเอาธัญชาติอย่างดีถวายทานเหมือนอย่างนั้น, นี้เป็นทานอันเลิศจากลอมข้าวของพราหมณ์นั้น. อีกอย่างหนึ่ง ให้คนขนธัญชาติเหล่านั้นจนเต็มฉางแล้ว เมื่อเปิดฉางครั้งแรก ก็ถือเอาธัญชาติที่นำออกมาครั้งแรกถวายทานเหมือนอย่างนั้น, นี้เป็นทานอันเลิศจากฉางของพราหมณ์นั้น. อนึ่ง ในเรือนของพราหมณ์นั้น เขาหุงอาหารใดๆ ก็ตาม, ถ้ายังมิได้ถวายส่วนเลิศจากอาหารนั้นแก่บรรพชิตผู้ยังมาไม่ถึงแล้ว ก็จะไม่ให้อะไรๆ แม้ที่สุดแก่พวกเด็ก, นี้เป็นทานอันเลิศจากหม้อของพราหมณ์นั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในเวลาบริโภคของตน ถ้ายังมิได้ถวายโภชนะที่เขานำมาให้ก่อน ในเวลาเช้าแก่สงฆ์, ในเวลาเย็นแก่ยาจกผู้มาถึง, เมื่อไม่มีท่านเหล่านั้น ถ้ายังมิได้ให้แม้ที่สุดแก่สุนัขทั้งหลาย ก็จะไม่บริโภค, นี้เป็นทานอันเลิศแห่งโภชนะของพราหมณ์นั้น. ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์นั้นจึงได้มีชื่อปรากฏว่า ปัญจัคคทายก.

අථෙකදිවසං භගවා පච්චූසසමයෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණියා ච සොතාපත්තිමග්ගඋපනිස්සයං දිස්වා සරීරපටිජග්ගනං කත්වා අතිප්පගෙව ගන්ධකුටිං පාවිසි. භික්ඛූ පිහිතද්වාරං ගන්ධකුටිං දිස්වා – ‘‘අජ්ජ භගවා එකකොව ගාමං පවිසිතුකාමො’’ති ඤත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කත්වා පිණ්ඩාය පවිසිංසු. භගවාපි බ්‍රාහ්මණස්ස භොජනවෙලායං නික්ඛමිත්වා සාවත්ථිං පාවිසි. මනුස්සා භගවන්තං දිස්වා එවං – ‘‘නූනජ්ජ කොචි සත්තො අනුග්ගහෙතබ්බො අත්ථි, තථා හි භගවා එකකොව පවිට්ඨො’’ති ඤත්වා න භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු නිමන්තනත්ථාය. භගවාපි අනුපුබ්බෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරං සම්පත්වා අට්ඨාසි. තෙන ච සමයෙන බ්‍රාහ්මණො භොජනං ගහෙත්වා නිසින්නො හොති, බ්‍රාහ්මණී පනස්ස බීජනිං ගහෙත්වා ඨිතා. සා භගවන්තං දිස්වා ‘‘සචායං බ්‍රාහ්මණො පස්සෙය්‍ය, පත්තං ගහෙත්වා සබ්බං භොජනං දදෙය්‍ය, තතො මෙ පුන පචිතබ්බං භවෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා අප්පසාදඤ්ච මච්ඡෙරඤ්ච උප්පාදෙත්වා යථා බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං න පස්සති, එවං තාලවණ්ටෙන පටිච්ඡාදෙසි. භගවා තං ඤත්වා සරීරාභං මුඤ්චි. තං බ්‍රාහ්මණො සුවණ්ණොභාසං දිස්වා ‘‘කිමෙත’’න්ති උල්ලොකෙන්තො අද්දස භගවන්තං ද්වාරෙ ඨිතං. බ්‍රාහ්මණීපි ‘‘දිට්ඨොනෙන භගවා’’ති තාවදෙව තාලවණ්ටං නික්ඛිපිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි, වන්දිත්වා චස්සා උට්ඨහන්තියා සප්පායං විදිත්වා –
ครั้นวันหนึ่ง ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรคของพราหมณ์และพราหมณีนั้น จึงทรงบำรุงพระสรีระแล้วเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแต่เช้าตรู่ทีเดียว. ภิกษุทั้งหลายเห็นพระคันธกุฎีมีประตูที่ปิดแล้ว จึงทราบว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเสด็จเข้าบ้านเพียงพระองค์เดียว" เมื่อถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต จึงกระทำประทักษิณพระคันธกุฎีแล้วเข้าไปเพื่อบิณฑบาต. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จออกจากพระคันธกุฎีในเวลาบริโภคอาหารของพราหมณ์ แล้วเสด็จเข้าไปยังกรุงสาวัตถี. มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทราบว่า "วันนี้คงจะมีสัตว์บางตนที่พระองค์จะทรงอนุเคราะห์เป็นแน่ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปเพียงพระองค์เดียว" จึงมิได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อทูลนิมนต์. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จไปโดยลำดับจนถึงประตูเรือนของพราหมณ์แล้วประทับยืนอยู่. ก็ในสมัยนั้น พราหมณ์กำลังนั่งถือโภชนะอยู่ ส่วนพราหมณีของเขาถือพัดยืนอยู่. นางเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วคิดว่า "ถ้าพราหมณ์นี้เห็นเข้า ก็จะถือบาตรถวายโภชนะทั้งหมดไป แล้วเราก็จะต้องหุงหาใหม่" นางจึงยังความไม่เลื่อมใสและความตระหนี่ให้เกิดขึ้นแล้ว ใช้พัดใบตาลบังไว้โดยอาการที่พราหมณ์จะไม่เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบดังนั้น จึงทรงเปล่งพระรัศมีออกจากพระสรีระ. พราหมณ์นั้นเห็นแสงสีทองนั้นแล้ว จึงมองขึ้นไปพลางคิดว่า "นี่อะไรกัน" ก็ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ที่ประตู. แม้พราหมณีก็คิดว่า "พราหมณ์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว" จึงวางพัดใบตาลลงในทันใดนั้นเอง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์, เมื่อนางถวายบังคมแล้วกำลังลุกขึ้น พระองค์ทรงทราบถึงความเหมาะสม (แก่การแสดงธรรม) จึง-

‘‘සබ්බසො නාමරූපස්මිං, යස්ස නත්ථි මමායිතං;
අසතා ච න සොචති, ස වෙ භික්ඛූති වුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 367) –
"ผู้ใดไม่มีความยึดมั่นว่าเป็นของเราในนามรูปโดยสิ้นเชิง และไม่เศร้าโศกเพราะของที่ไม่มีอยู่ ผู้นั้นแล เราเรียกว่า ภิกษุ"

ඉමං [Pg.258] ගාථමභාසි. සා ගාථාපරියොසානෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණොපි භගවන්තං අන්තොඝරං පවෙසෙත්වා, වරාසනෙ නිසීදාපෙත්වා, දක්ඛිණොදකං දත්වා, අත්තනො උපනීතභොජනං උපනාමෙසි – ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යා, සාධු, මෙ තං භොජනං අත්තනො පත්තෙ පතිට්ඨාපෙථා’’ති. භගවා තස්ස අනුග්ගහත්ථං පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජි. කතභත්තකිච්චො ච බ්‍රාහ්මණස්ස සප්පායං විදිත්වා ඉමං ගාථමභාසි.
ตรัสพระคาถานี้. ในเวลาจบพระคาถานั่นเอง นางพราหมณีก็ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. แม้พราหมณ์ก็นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าเข้าไปภายในเรือน ให้ประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐ ถวายทักษิโณทกแล้ว น้อมถวายโภชนะที่เตรียมไว้เพื่อตน พลางกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดตั้งโภชนะของข้าพระองค์นี้ไว้ในบาตรของพระองค์เถิด". พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วเสวยเพื่ออนุเคราะห์พราหมณ์นั้น. ครั้นทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงทราบถึงความเหมาะสม (แก่การแสดงธรรม) แก่พราหมณ์ จึงตรัสพระคาถานี้.

තස්සත්ථො – යං කුම්භිතො පඨමමෙව ගහිතත්තා අග්ගතො, අද්ධාවසෙසාය කුම්භියා ආගන්ත්වා තතො ගහිතත්තා මජ්ඣතො, එකද්විකටච්ඡුමත්තාවසෙසාය කුම්භියා ආගන්ත්වා තතො ගහිතත්තා සෙසතො වා පිණ්ඩං ලභෙථ. පරදත්තූපජීවීති පබ්බජිතො. සො හි උදකදන්තපොණං ඨපෙත්වා අවසෙසං පරෙනෙව දත්තං උපජීවති, තස්මා ‘‘පරදත්තූපජීවී’’ති වුච්චති. නාලං ථුතුං නොපි නිපච්චවාදීති අග්ගතො ලද්ධා අත්තානං වා දායකං වා ථොමෙතුම්පි නාරහති පහීනානුනයත්තා. සෙසතො ලද්ධා ‘‘කිං එතං ඉමිනා දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන දායකං නිපාතෙත්වා අප්පියවචනානි වත්තාපි න හොති පහීනපටිඝත්තා. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි පහීනානුනයපටිඝං ධීරාව මුනිං වෙදයන්තීති බ්‍රාහ්මණස්ස අරහත්තනිකූටෙන ගාථං දෙසෙසි. ගාථාපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති.
อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ภิกษุพึงได้บิณฑบาต ไม่ว่าจะได้จากส่วนแรก เพราะเป็นส่วนที่ตักจากหม้อก่อนเพื่อน, ได้จากส่วนกลาง เพราะมาถึงเมื่อข้าวในหม้อเหลืออยู่ครึ่งหนึ่งแล้วจึงตักจากส่วนนั้น, หรือได้จากส่วนที่เหลือ เพราะมาถึงเมื่อข้าวในหม้อเหลืออยู่เพียงทัพพีหนึ่งหรือสองทัพพีแล้วจึงตักจากส่วนนั้น. คำว่า ปรทตฺตูปชีวี (ผู้เลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่ผู้อื่นให้) หมายถึง บรรพชิต. จริงอยู่ บรรพชิตนั้น เว้นไว้แต่น้ำและไม้ชำระฟันแล้ว ย่อมเลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่เหลืออันผู้อื่นให้เท่านั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปรทัตตูปชีวี". คำว่า นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาที (ไม่ควรเพื่อจะชม ทั้งไม่กล่าวคำติเตียน) หมายความว่า เมื่อได้ของจากส่วนแรก ก็ไม่ควรที่จะชมเชยตนเองหรือทายก เพราะละความเยื่อใยได้แล้ว. เมื่อได้ของจากส่วนที่เหลือ ก็ไม่เป็นผู้กล่าวคำอันไม่เป็นที่รัก โดยติเตียนทายกด้วยนัยเป็นต้นว่า "ทำไมเขาจึงให้ของที่เหลือเช่นนี้" เพราะละความกระทบกระทั่งได้แล้ว. คำว่า ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ (ปราชญ์ทั้งหลายย่อมรู้แม้ซึ่งบุคคลนั้นว่าเป็นมุนี) หมายความว่า ปราชญ์ทั้งหลายย่อมรู้แม้ซึ่งบุคคลนั้นผู้ละความเยื่อใยและความกระทบกระทั่งได้แล้วว่าเป็นมุนี. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงทรงแสดงคาถาแก่พราหมณ์โดยมีอรหัตผลเป็นยอด. ในเวลาจบคาถา พราหมณ์ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล.

220. මුනිං චරන්තන්ති කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරො සෙට්ඨිපුත්තො උතුවසෙන තීසු පාසාදෙසු සබ්බසම්පත්තීහි පරිචාරයමානො දහරොව පබ්බජිතුකාමො හුත්වා, මාතාපිතරො යාචිත්වා, ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ ‘‘කාමා හි චිත්‍රා’’ති (සු. නි. 50) ඉමිස්සා ගාථාය අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තනයෙනෙව තික්ඛත්තුං පබ්බජිත්වා ච උප්පබ්බජිත්වා ච චතුත්ථවාරෙ අරහත්තං පාපුණි. තං පුබ්බපරිචයෙන භික්ඛූ භණන්ති – ‘‘සමයො, ආවුසො, උප්පබ්බජිතු’’න්ති. සො ‘‘අභබ්බො දානාහං, ආවුසො, විබ්භමිතු’’න්ති ආහ. තං සුත්වා භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘එවමෙතං, භික්ඛවෙ, අභබ්බො සො දානි විබ්භමිතු’’න්ති තස්ස ඛීණාසවමුනිභාවං ආවිකරොන්තො ඉමං ගාථමාහ.
๒๒๐. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "มุนึ จรนฺตํ"? ได้ยินว่า ที่กรุงสาวัตถี บุตรเศรษฐีคนหนึ่ง ได้รับการบำรุงบำเรอด้วยสมบัติทั้งปวงในปราสาท ๓ หลังตามฤดูกาล มีความประสงค์จะบวชตั้งแต่ยังเยาว์วัย ครั้นขอมารดาบิดาแล้ว ได้บวชแล้วสึกถึง ๓ ครั้ง โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาของคาถาว่า "กามา หิ วิจิตฺรา" ในขัคควิสาณสูตรนั่นเทียว ในครั้งที่ ๔ ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ภิกษุทั้งหลายกล่าวกับเธอด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อนว่า "ผู้มีอายุ ถึงเวลาสึกแล้ว" เธอกล่าวว่า "ผู้มีอายุทั้งหลาย บัดนี้ผมไม่สมควรที่จะกลับไปครองเรือนอีกแล้ว" ภิกษุทั้งหลายได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เป็นอย่างนั้น บัดนี้เธอไม่สมควรที่จะกลับไปครองเรือนอีกแล้ว" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศความเป็นมุนีผู้สิ้นอาสวะของเธอ จึงตรัสพระคาถานี้

තස්සත්ථො [Pg.259] – මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගමෙන මුනිං, එකවිහාරිතාය, පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරාසු වා චරියාසු යාය කායචි චරියාය චරන්තං, පුබ්බෙ විය මෙථුනධම්මෙ චිත්තං අකත්වා අනුත්තරාය විරතියා විරතං මෙථුනස්මා. දුතියපාදස්ස සම්බන්ධො – කීදිසං මුනිං චරන්තං විරතං මෙථුනස්මාති චෙ? යො යොබ්බනෙ නොපනිබජ්ඣතෙ ක්වචි, යො භද්‍රෙපි යොබ්බනෙ වත්තමානෙ ක්වචි ඉත්ථිරූපෙ යථා පුරෙ, එවං මෙථුනරාගෙන න උපනිබජ්ඣති. අථ වා ක්වචි අත්තනො වා පරස්ස වා යොබ්බනෙ ‘‘යුවා තාවම්හි, අයං වා යුවාති පටිසෙවාමි තාව කාමෙ’’ති එවං යො රාගෙන න උපනිබජ්ඣතීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො. න කෙවලඤ්ච විරතං මෙථුනස්මා, අපිච ඛො පන ජාතිමදාදිභෙදා මදා, කාමගුණෙසු සතිවිප්පවාසසඞ්ඛාතා පමාදාපි ච විරතං, එවං මදප්පමාදා විරතත්තා එව ච විප්පමුත්තං සබ්බකිලෙසබන්ධනෙහි. යථා වා එකො ලොකිකායපි විරතියා විරතො හොති, න එවං, කිං පන විප්පමුත්තං විරතං, සබ්බකිලෙසබන්ධනෙහි විප්පමුත්තත්තා ලොකුත්තරවිරතියා විරතන්තිපි අත්ථො. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි ධීරා එව මුනිං වෙදයන්ති, තුම්හෙ පන නං න වෙදයථ, තෙන නං එවං භණථාති දස්සෙති.
อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยโมเนยยธรรม, เพราะความเป็นผู้อยู่ผู้เดียว, หรือผู้ประพฤติอยู่ด้วยจริยาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจริยาทั้งหลายประเภทต่างๆ ที่กล่าวไว้แล้วในกาลก่อน, ไม่ทำจิตในเมถุนธรรมเหมือนในกาลก่อน เว้นจากเมถุนธรรมด้วยวิรัติอันยอดเยี่ยม ความเกี่ยวข้องแห่งบาทที่สองมีดังนี้: หากถามว่า มุนีผู้ประพฤติอยู่ เว้นจากเมถุนธรรม เป็นเช่นไร? คือ ผู้ใดไม่ข้องอยู่ (ในใครๆ) ในวัยหนุ่มสาว, ผู้ใดเมื่อวัยหนุ่มสาวอันเจริญยังเป็นไปอยู่ ไม่ข้องอยู่ด้วยเมถุนราคะในรูปสตรีอย่างใดอย่างหนึ่งเหมือนในกาลก่อน ฉันใดก็ฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง อรรถในที่นี้ว่า ผู้ใดไม่ข้องอยู่ด้วยราคะในวัยหนุ่มสาวของตนหรือของผู้อื่นอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "เรายังเป็นหนุ่ม หรือผู้นี้ยังเป็นหนุ่ม เราจะเสพกามไปก่อน" และไม่ใช่เพียงแต่เว้นจากเมถุนธรรมเท่านั้น แต่โดยที่แท้ ยังเว้นแล้วจากความเมามีความเมาในชาติเป็นต้น และจากความประมาทอันได้แก่ความปราศจากสติในกามคุณทั้งหลายด้วย, และเพราะความที่เว้นจากความเมาและความประมาทอย่างนั้นนั่นเทียว จึงหลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูกคือกิเลสทั้งปวง บุคคลหนึ่งย่อมเป็นผู้เว้นได้แม้ด้วยโลกิยวิรัติฉันใด (มุนีนี้) ไม่เป็นฉันนั้น, แต่เป็นอย่างไรเล่า? คือ เป็นผู้เว้นแล้วอย่างหลุดพ้น, อธิบายว่า ชื่อว่าเว้นแล้วด้วยโลกุตตรวิรัติ เพราะความที่หลุดพ้นจากเครื่องผูกคือกิเลสทั้งปวง (พระคาถาว่า) "ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ" (บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้แม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี) แสดงว่า บัณฑิตทั้งหลายเท่านั้นย่อมรู้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี แต่พวกเธอไม่รู้เขา เพราะเหตุนั้น พวกเธอจึงกล่าวกับเขาอย่างนั้น

221. අඤ්ඤාය ලොකන්ති කා උප්පත්ති? භගවා කපිලවත්ථුස්මිං විහරති. තෙන සමයෙන නන්දස්ස ආභරණමඞ්ගලං, අභිසෙකමඞ්ගලං, ආවාහමඞ්ගලන්ති තීණි මඞ්ගලානි අකංසු. භගවාපි තත්ථ නිමන්තිතො පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා නික්ඛමන්තො නන්දස්ස හත්ථෙ පත්තං අදාසි. තං නික්ඛමන්තං දිස්වා ජනපදකල්‍යාණී ‘‘තුවට්ටං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ආහ. සො භගවතො ගාරවෙන ‘‘හන්ද භගවා පත්ත’’න්ති වත්තුං අසක්කොන්තො විහාරමෙව ගතො. භගවා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨත්වා ‘‘ආහර, නන්ද, පත්ත’’න්ති ගහෙත්වා ‘‘පබ්බජිස්සසී’’ති ආහ. සො භගවතො ගාරවෙන පටික්ඛිපිතුං අසක්කොන්තො ‘‘පබ්බජාමි, භගවා’’ති ආහ. තං භගවා පබ්බාජෙසි. සො පන ජනපදකල්‍යාණියා වචනං පුනප්පුනං සරන්තො උක්කණ්ඨි. භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා නන්දස්ස අනභිරතිං විනොදෙතුකාමො ‘‘තාවතිංසභවනං ගතපුබ්බොසි, නන්දා’’ති ආහ. නන්දො ‘‘නාහං, භන්තෙ, ගතපුබ්බො’’ති අවොච.
๒๒๑. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "อญฺญาย โลกํ"? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงกบิลพัสดุ์ สมัยนั้น เขาได้จัดมงคล ๓ ประการ คือ อาภรณมงคล (มงคลประดับเครื่องอาภรณ์) อภิเษกมงคล (มงคลอภิเษก) และอาวาหมงคล (มงคลวิวาห์) แก่นันทกุมาร แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงได้รับนิมนต์ในงานนั้น เสด็จไปพร้อมกับภิกษุ ๕๐๐ รูป ณ ที่นั้น ครั้นเสวยเสร็จแล้ว ขณะเสด็จออกมา ได้ประทานบาตรในมือนันทกุมาร ชนปทกัลยาณีเห็นเขากำลังออกมาจึงกล่าวว่า "พระพี่เจ้า โปรดรีบกลับมานะเพคะ" นันทกุมารนั้นด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค ไม่สามารถจะทูลว่า "พระผู้มีพระภาค โปรดรับบาตรเถิด" จึงได้ไปยังวิหารนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคประทับยืนที่บริเวณพระคันธกุฎี รับบาตรแล้วตรัสว่า "นันทะ เธอจงนำบาตรมา" แล้วตรัสถามว่า "เธอจะบวชหรือ" นันทกุมารนั้นด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค ไม่สามารถจะปฏิเสธได้ จึงทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช" พระผู้มีพระภาคจึงทรงให้เขาบวช ส่วนเขาระลึกถึงคำของชนปทกัลยาณีอยู่เนืองๆ ก็เกิดความกระสัน ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะบรรเทาความไม่ยินดีของนันทะ จึงตรัสว่า "นันทะ เธอเคยไปภพดาวดึงส์หรือไม่" นันทะกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เคยไป"

තතො නං භගවා අත්තනො ආනුභාවෙන තාවතිංසභවනං නෙත්වා වෙජයන්තපාසාදද්වාරෙ අට්ඨාසි. භගවතො ආගමනං විදිත්වා සක්කො අච්ඡරාගණපරිවුතො [Pg.260] පාසාදා ඔරොහි. තා සබ්බාපි කස්සපස්ස භගවතො සාවකානං පාදමක්ඛනතෙලං දත්වා කකුටපාදිනියො අහෙසුං. අථ භගවා නන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘පස්සසි නො, ත්වං නන්ද, ඉමානි පඤ්ච අච්ඡරාසතානි කකුටපාදානී’’ති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. මාතුගාමස්ස නාම නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනං ගහෙතබ්බන්ති සකලෙපි බුද්ධවචනෙ එතං නත්ථි. අථ ච පනෙත්ථ භගවා උපායකුසලතාය ආතුරස්ස දොසෙ උග්ගිලෙත්වා නීහරිතුකාමො වෙජ්ජො සුභොජනං විය නන්දස්ස රාගං උග්ගිලෙත්වා නීහරිතුකාමො නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං අනුඤ්ඤාසි යථා තං අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි. තතො භගවා අච්ඡරාහෙතු නන්දස්ස බ්‍රහ්මචරියෙ අභිරතිං දිස්වා භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘භතකවාදෙන නන්දං චොදෙථා’’ති. සො තෙහි චොදියමානො ලජ්ජිතො යොනිසො මනසි කරොන්තො පටිපජ්ජිත්වා න චිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තස්ස චඞ්කමනකොටියං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. භගවතොපි ඤාණං උදපාදි. භික්ඛූ අජානන්තා තථෙවායස්මන්තං චොදෙන්ති. භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානි නන්දො එවං චොදෙතබ්බො’’ති තස්ස ඛීණාසවමුනිභාවං දීපෙන්තො තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි.
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนำนันทะนั้นไปด้วยอานุภาพของพระองค์ไปยังภพดาวดึงส์ แล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูเวชยันตปราสาท ท้าวสักกะทรงทราบการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค แวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา เสด็จลงจากปราสาท เทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมด ได้ถวายน้ำมันทาเท้าแก่พระสาวกของพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะ จึงมีเท้าแดงดังเท้านกพิราบ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกนันทะว่า "นันทะ เธอเห็นนางอัปสร ๕๐๐ เหล่านี้ผู้มีเท้าแดงดังเท้านกพิราบหรือไม่" (เรื่องทั้งหมดพึงขยายความให้พิสดาร) คำว่า "พึงถือนิมิตและอนุพยัญชนะของมาตุคาม" นี้ ไม่มีในพระพุทธวจนะทั้งหมดเลย แต่ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคด้วยความที่ทรงฉลาดในอุบาย ทรงประสงค์จะนำราคะของนันทะออก เหมือนหมอผู้ประสงค์จะนำโทษของคนไข้ออกด้วยการให้อาเจียน (ด้วยอาหารดีๆ) ฉันใด ก็ทรงอนุญาตการถือนิมิตและอนุพยัญชนะฉันนั้น สมดังที่พระองค์ทรงเป็น "อนุตตโร ปุริสทัมมสารถิ" (สารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกผู้ยอดเยี่ยม) ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นความยินดีในพรหมจรรย์ของนันทะเพราะเหตุแห่งนางอัปสร จึงรับสั่งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "พวกเธอจงโจทนานันทะด้วยวาทะว่าเป็นลูกจ้าง" เขาถูกภิกษุเหล่านั้นโจทนาอยู่ ก็เกิดความละอาย กระทำไว้ในใจโดยแยบคายแล้วปฏิบัติ ไม่นานนักก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้ปลายที่จงกรมของท่าน ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระญาณของพระผู้มีพระภาคก็เกิดขึ้นเช่นกัน ภิกษุทั้งหลายไม่ทราบ ยังคงโจทนาพระผู้มีอายุนันทะเหมือนเดิม พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ไม่ควรโจทนานันทะอย่างนั้น" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความเป็นมุนีผู้สิ้นอาสวะของท่าน เพื่อเป็นธรรมเทศนาแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสพระคาถานี้

තස්සත්ථො – දුක්ඛසච්චවවත්ථානකරණෙන ඛන්ධාදිලොකං අඤ්ඤාය ජානිත්වා වවත්ථපෙත්වා නිරොධසච්චසච්ඡිකිරියාය පරමත්ථදස්සිං, සමුදයප්පහානෙන චතුබ්බිධම්පි ඔඝං, පහීනසමුදයත්තා රූපමදාදිවෙගසහනෙන චක්ඛාදිආයතනසමුද්දඤ්ච අතිතරිය අතිතරිත්වා අතික්කමිත්වා මග්ගභාවනාය, ‘‘තන්නිද්දෙසා තාදී’’ති ඉමාය තාදිලක්ඛණප්පත්තියා තාදිං. යො වායං කාමරාගාදිකිලෙසරාසියෙව අවහනනට්ඨෙන ඔඝො, කුච්ඡිතගතිපරියායෙන සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, සමුදයප්පහානෙනෙව තං ඔඝං සමුද්දඤ්ච අතිතරිය අතිතිණ්ණොඝත්තා ඉදානි තුම්හෙහි එවං වුච්චමානෙපි විකාරමනාපජ්ජනතාය තාදිම්පි එවම්පෙත්ථ අත්ථො ච අධිප්පායො ච වෙදිතබ්බො. තං ඡින්නගන්ථං අසිතං අනාසවන්ති ඉදං පනස්ස ථුතිවචනමෙව, ඉමාය චතුසච්චභාවනාය චතුන්නං ගන්ථානං ඡින්නත්තා ඡින්නගන්ථං, දිට්ඨියා තණ්හාය වා කත්ථචි අනිස්සිතත්තා අසිතං, චතුන්නං ආසවානං අභාවෙන අනාසවන්ති වුත්තං හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි ධීරාව ඛීණාසවමුනිං වෙදයන්ති තුම්හෙ පන අවෙදයමානා එවං භණථාති දස්සෙති.
อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบดังนี้: (พระอรหันต์) ผู้เห็นปรมัตถสัจจะ ด้วยการกำหนดรู้อริยสัจคือทุกข์ คือ ทรงทราบ รู้ยิ่ง และกำหนดโลกคือขันธ์เป็นต้นแล้ว ด้วยการกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธสัจ, (พระอรหันต์) ผู้ข้ามพ้นแล้วซึ่งโอฆะแม้ทั้ง ๔ ด้วยการละสมุทัยสัจ, และข้ามพ้นแล้วซึ่งสมุทรคืออายตนะมีจักษุเป็นต้น ด้วยการอดกลั้นต่อเวคคือความเมาในรูปเป็นต้น เพราะมีสมุทัยอันละได้แล้ว ด้วยการเจริญมรรค, ชื่อว่า "ตาที" เพราะการบรรลุถึงลักษณะแห่งความเป็นตาทีนั้น ด้วยบทว่า "ตาที" นี้ อันเป็นการแสดงถึงภาวะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง กิเลสราคะมีกามราคะเป็นต้นนี้นั่นแล ชื่อว่าโอฆะ เพราะอรรถว่านำไป, ชื่อว่าสมุทร เพราะอรรถว่าเป็นห้วงน้ำที่ข้ามได้ยาก อันเป็นปริยายแห่งคติที่น่ารังเกียจ, (พระอรหันต์) ชื่อว่า "ตาที" แม้เพราะความเป็นผู้ไม่ถึงความวิการ แม้เมื่อถูกพวกท่านกล่าวอย่างนี้ในบัดนี้ เพราะเป็นผู้มีโอฆะอันข้ามพ้นแล้ว คือข้ามพ้นโอฆะและสมุทรนั้นได้ด้วยการละสมุทัยนั่นเทียว. พึงทราบอรรถและอธิบายในบทว่า "ตาที" นี้อย่างนี้. ส่วนบทว่า "ตํ ฉินฺนคนฺถํ อสิตํ อนาสวํ" (ผู้มีกิเลสเครื่องร้อยรัดอันตัดขาดแล้ว ไม่ทรงอาศัยตัณหาและทิฏฐิ ไม่มีอาสวะ) นี้ เป็นเพียงคำสรรเสริญพระอรหันต์นั้น, คือ ท่านกล่าวว่า ชื่อว่า "ผู้มีกิเลสเครื่องร้อยรัดอันตัดขาดแล้ว" เพราะกิเลสเครื่องร้อยรัด ๔ อย่างถูกตัดขาดแล้วด้วยการเจริญสัจจะ ๔ นี้, ชื่อว่า "ผู้ไม่ทรงอาศัย" เพราะไม่ทรงอาศัยสิ่งใดในที่ไหนๆ ด้วยทิฏฐิหรือด้วยตัณหา, ชื่อว่า "ผู้ไม่มีอาสวะ" เพราะความไม่มีแห่งอาสวะ ๔. บทว่า "ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ" (ปราชญ์ทั้งหลายย่อมทราบท่านแม้นั้นว่าเป็นมุนี) แสดงว่า ปราชญ์ทั้งหลายนั่นแหละย่อมทราบท่านแม้นั้นว่าเป็นขีณาสวมุนี แต่พวกท่านไม่รู้ จึงกล่าวอย่างนี้.

222. අසමා [Pg.261] උභොති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො භික්ඛු කොසලරට්ඨෙ පච්චන්තගාමං නිස්සාය අරඤ්ඤෙ විහරති. තස්මිඤ්ච ගාමෙ මිගලුද්දකො තස්ස භික්ඛුනො වසනොකාසං ගන්ත්වා මිගෙ බන්ධති. සො අරඤ්ඤං පවිසන්තො ථෙරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසන්තම්පි පස්සති, අරඤ්ඤා ආගච්ඡන්තො ගාමතො නික්ඛමන්තම්පි පස්සති. එවං අභිණ්හදස්සනෙන ථෙරෙ ජාතසිනෙහො අහොසි. සො යදා බහුං මංසං ලභති, තදා ථෙරස්සාපි රසපිණ්ඩපාතං දෙති. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති – ‘‘අයං භික්ඛු ‘අමුකස්මිං පදෙසෙ මිගා තිට්ඨන්ති, චරන්ති, පානීයං පිවන්තී’ති ලුද්දකස්ස ආරොචෙති. තතො ලුද්දකො මිගෙ මාරෙති, තෙන උභො සඞ්ගම්ම ජීවිකං කප්පෙන්තී’’ති. අථ භගවා ජනපදචාරිකං චරමානො තං ජනපදං අගමාසි. භික්ඛූ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසන්තා තං පවත්තිං සුත්වා භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ලුද්දකෙන සද්ධිං සමානජීවිකාභාවසාධකං තස්ස භික්ඛුනො ඛීණාසවමුනිභාවං දීපෙන්තො තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි.
๒๒๒. อุปปัตติเหตุแห่งคาถาว่า "อสมา อุโภ" เป็นอย่างไร? ภิกษุรูปหนึ่ง อาศัยหมู่บ้านชายแดนในแคว้นโกศล อยู่ในป่า. และในหมู่บ้านนั้น มีพรานเนื้อผู้หนึ่ง ไปยังที่อยู่ของภิกษุนั้นแล้วดักเนื้อ. พรานนั้นเมื่อเข้าป่า ก็เห็นพระเถระกำลังเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต, เมื่อกลับจากป่า ก็เห็นท่านกำลังออกจากบ้าน. เพราะได้เห็นเนืองๆ อย่างนี้ ความสนิทสนมในพระเถระจึงเกิดขึ้น. เมื่อใดพรานนั้นได้เนื้อมาก, เมื่อนั้นเขาก็ถวายบิณฑบาตอันมีรสแก่พระเถระด้วย. พวกมนุษย์พากันตำหนิว่า "ภิกษุรูปนี้บอกแก่พรานเนื้อว่า 'ในประเทศโน้น เนื้อทั้งหลายยืนอยู่, เที่ยวไป, ดื่มน้ำ'. เพราะเหตุนั้น พรานเนื้อจึงฆ่าเนื้อ, ด้วยเหตุนั้น คนทั้งสองจึงร่วมกันดำรงชีพ". ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในชนบท ได้เสด็จถึงชนบทนั้น. ภิกษุทั้งหลายเมื่อเข้าไปยังหมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ได้ฟังเรื่องราวนั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงภาวะความเป็นขีณาสวมุนีของภิกษุนั้น อันเป็นเครื่องพิสูจน์ถึงความไม่มีอาชีวะเสมอกันกับพรานเนื้อ และเพื่อทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงได้ตรัสพระคาถานี้.

තස්සත්ථො – යො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු, යො ච ලුද්දකො, එතෙ අසමා උභො. යං මනුස්සා භණන්ති ‘‘සමානජීවිකා’’ති, තං මිච්ඡා. කිං කාරණා? දූරවිහාරවුත්තිනො, දූරෙ විහාරො ච වුත්ති ච නෙසන්ති දූරවිහාරවුත්තිනො. විහාරොති වසනොකාසො, සො ච භික්ඛුනො අරඤ්ඤෙ, ලුද්දකස්ස ච ගාමෙ. වුත්තීති ජීවිකා, සා ච භික්ඛුනො ගාමෙ සපදානභික්ඛාචරියා, ලුද්දකස්ස ච අරඤ්ඤෙ මිගසකුණමාරණා. පුන චපරං ගිහී දාරපොසී, සො ලුද්දකො තෙන කම්මෙන පුත්තදාරං පොසෙති. අමමො ච සුබ්බතො, පුත්තදාරෙසු තණ්හාදිට්ඨිමමත්තවිරහිතො සුචිවතත්තා සුන්දරවතත්තා ච සුබ්බතො සො ඛීණාසවභික්ඛු. පුන චපරං පරපාණරොධාය ගිහී අසඤ්ඤතො, සො ලුද්දකො ගිහී පරපාණරොධාය තෙසං පාණානං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාය කායවාචාචිත්තෙහි අසංයතො. නිච්චං මුනී රක්ඛති පාණිනෙ යතො, ඉතරො පන ඛීණාසවමුනි කායවාචාචිත්තෙහි නිච්චං යතො සංයතො පාණිනො රක්ඛති. එවං සන්තෙ තෙ කථං සමානජීවිකා භවිස්සන්තීති?
อรรถแห่งคาถานั้น (มีดังนี้): ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดและพรานเนื้อใด ทั้งสองคนนี้ไม่เสมอกัน. คำที่พวกมนุษย์กล่าวว่า "มีอาชีวะเสมอกัน" นั้น เป็นคำผิด. เพราะเหตุไร? เพราะมีวิหารและวุตติต่างกันไกล. ชื่อว่า "ผู้มีวิหารและวุตติต่างกันไกล" เพราะวิหารและวุตติของคนทั้งสองนั้นอยู่ไกลกัน. คำว่า "วิหาร" คือที่อยู่, และที่อยู่นั้น ของภิกษุคือในป่า, ของพรานเนื้อคือในบ้าน. คำว่า "วุตติ" คืออาชีวะ, และอาชีวะนั้น ของภิกษุคือการเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกในบ้าน, ของพรานเนื้อคือการฆ่าเนื้อและนกในป่า. อีกประการหนึ่ง "คฤหัสถ์ย่อมเลี้ยงดูบุตรภรรยา", พรานเนื้อนั้นย่อมเลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยกรรมนั้น. "ส่วนผู้ไม่มีความยึดมั่น มีวัตรดี", ภิกษุขีณาสพนั้น ชื่อว่ามีวัตรดี เพราะปราศจากความเป็นของตนในบุตรภรรยาอันเกิดจากตัณหาและทิฏฐิ และเพราะมีวัตรอันบริสุทธิ์และมีวัตรอันงดงาม. อีกประการหนึ่ง "คฤหัสถ์ไม่สำรวม เพื่อเบียดเบียนสัตว์อื่น", พรานเนื้อนั้นเป็นคฤหัสถ์ ไม่สำรวมทางกาย วาจา และใจ เพื่อเบียดเบียนสัตว์อื่น เพื่อตัดชีวิตินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้น. "ส่วนมุนีผู้ขวนขวาย ย่อมรักษาสัตว์ทั้งหลายเป็นนิตย์", ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง คือขีณาสวมุนี เป็นผู้ขวนขวายสำรวมทางกาย วาจา และใจอยู่เป็นนิตย์ ย่อมรักษาสัตว์ทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนี้ คนทั้งสองนั้นจะมีอาชีวะเสมอกันได้อย่างไร?

223. සිඛී යථාති කා උප්පත්ති? භගවති කපිලවත්ථුස්මිං විහරන්තෙ සාකියානං කථා උදපාදි – ‘‘පඨමකසොතාපන්නො පච්ඡා සොතාපත්තිං පත්තස්ස ධම්මෙන වුඩ්ඪතරො හොති, තස්මා පච්ඡා සොතාපන්නෙන භික්ඛුනා පඨමසොතාපන්නස්ස ගිහිනො අභිවාදනාදීනි කත්තබ්බානී’’ති තං කථං අඤ්ඤතරො [Pg.262] පිණ්ඩචාරිකො භික්ඛු සුත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ‘‘අඤ්ඤා එව හි අයං ජාති, පූජනෙය්‍යවත්ථු ලිඞ්ග’’න්ති සන්ධාය ‘‘අනාගාමීපි චෙ, භික්ඛවෙ, ගිහී හොති, තෙන තදහුපබ්බජිතස්සාපි සාමණෙරස්ස අභිවාදනාදීනි කත්තබ්බානෙවා’’ති වත්වා පුන පච්ඡා සොතාපන්නස්සාපි භික්ඛුනො පඨමසොතාපන්නගහට්ඨතො අතිමහන්තං විසෙසං දස්සෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි.
๒๒๓. อุปปัตติเหตุแห่งคาถาว่า "สิขี ยถา" เป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่กรุงกบิลพัสดุ์ ได้เกิดถ้อยคำขึ้นในหมู่เจ้าศากยะว่า "พระโสดาบันคนแรกย่อมเป็นผู้เจริญกว่าโดยธรรมกว่าผู้บรรลุโสดาปัตติผลภายหลัง, เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้เป็นโสดาบันภายหลัง พึงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่คฤหัสถ์ผู้เป็นโสดาบันก่อน". ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตรรูปหนึ่งได้ฟังถ้อยคำนั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงว่า "ชาติ (คือความเป็นบรรพชิต) นี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง, เพศ (บรรพชิต) เป็นวัตถุที่ควรบูชา" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้คฤหัสถ์จะเป็นพระอนาคามีก็ตาม, คฤหัสถ์นั้นพึงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่สามเณรแม้ผู้บวชในวันนั้นนั่นเทียว" แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความพิเศษอันยิ่งใหญ่ของภิกษุแม้ผู้เป็นโสดาบันภายหลังกว่าคฤหัสถ์ผู้เป็นโสดาบันก่อน และเพื่อทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงได้ตรัสพระคาถานี้.

තස්සත්ථො – ය්වායං මත්ථකෙ ජාතාය සිඛාය සබ්භාවෙන සිඛී, මණිදණ්ඩසදිසාය ගීවාය නීලගීවොති ච මයූරවිහඞ්ගමො වුච්චති. සො යථා හරිතහංසතම්බහංසඛීරහංසකාළහංසපාකහංසසුවණ්ණහංසෙසු ය්වායං සුවණ්ණහංසො, තස්ස හංසස්ස ජවෙන සොළසිම්පි කලං න උපෙති. සුවණ්ණහංසො හි මුහුත්තකෙන යොජනසහස්සම්පි ගච්ඡති, යොජනම්පි අසමත්ථො ඉතරො. දස්සනීයතාය පන උභොපි දස්සනීයා හොන්ති, එවං ගිහී පඨමසොතාපන්නොපි කිඤ්චාපි මග්ගදස්සනෙන දස්සනීයො හොති. අථ ඛො සො පච්ඡා සොතාපන්නස්සාපි මග්ගදස්සනෙන තුල්‍යදස්සනීයභාවස්සාපි භික්ඛුනො ජවෙන නානුකරොති. කතමෙන ජවෙන? උපරිමග්ගවිපස්සනාඤාණජවෙන. ගිහිනො හි තං ඤාණං දන්ධං හොති පුත්තදාරාදිජටාය ජටිතත්තා, භික්ඛුනො පන තික්ඛං හොති තස්සා ජටාය විජටිතත්තා. ස්වායමත්ථො භගවතා ‘‘මුනිනො විවිත්තස්ස වනම්හි ඣායතො’’ති ඉමිනා පාදෙන දීපිතො. අයඤ්හි සෙක්ඛමුනි භික්ඛු කායචිත්තවිවෙකෙන ච විවිත්තො හොති, ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ච නිච්චං වනස්මිං ඣායති. කුතො ගිහිනො එවරූපො විවෙකො ච ඣානඤ්චාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායොති?
อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบอย่างนี้ นกยูงใดนี้ อันบัณฑิตเรียกว่า สิขี เพราะมีหงอนอันเกิดดีแล้วบนศีรษะ และเรียกว่า นีลคีวะ เพราะมีคอเหมือนด้ามแก้วมณี และเรียกว่า วิหังคมะ นกยูงนั้น เปรียบเหมือนในบรรดาหงส์เขียว หงส์แดง หงส์นมสด หงส์ดำ หงส์หงอก และหงส์ทอง หงส์ทองใดมีอยู่ (นกยูงนั้น) ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งส่วนที่ 16 แห่งความเร็วของหงส์นั้น จริงอยู่ หงส์ทองย่อมไปได้แม้สิ้นพันโยชน์โดยชั่วครู่หนึ่ง ส่วนนกยูงตัวอื่นไม่สามารถ (ไปได้) แม้โยชน์หนึ่ง แต่เพราะความน่าดู ทั้งสองก็ชื่อว่าเป็นทัศนีย์ (น่าดู) ฉันใด คฤหัสถ์แม้เป็นพระโสดาบันคนแรก ถึงแม้จะชื่อว่าเป็นทัศนีย์เพราะการเห็นมรรค ถึงกระนั้น คฤหัสถ์นั้นย่อมตามไม่ทันซึ่งความเร็วของภิกษุผู้แม้เป็นพระโสดาบันภายหลัง ผู้มีภาวะที่น่าดูเสมอกันด้วยการเห็นมรรค (ถามว่า) ด้วยความเร็วอะไร (ตอบว่า) ด้วยความเร็วแห่งวิปัสสนาญาณและมรรคเบื้องสูง จริงอยู่ ญาณนั้นของคฤหัสถ์ย่อมเชื่องช้า เพราะความที่ถูกรกคือบุตรและภรรยาเป็นต้นรึงรัดไว้ แต่ของภิกษุ ย่อมคมกล้า เพราะความที่รกนั้นคลายออกแล้ว อรรถนี้นั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วด้วยบาทพระคาถานี้ว่า “munino vivittassa vanamhi jhāyato” จริงอยู่ พระเสขมุนีคือภิกษุนี้ ย่อมสงัดด้วยกายวิเวกและจิตตวิเวก และย่อมเพ่งอยู่ในป่าเป็นนิตย์ด้วยการเพ่งอารมณ์คือลักษณะ วิเวกและฌานเห็นปานนี้ของคฤหัสถ์จะมีแต่ที่ไหน นี้เป็นอธิบายในที่นี้ ดังนี้

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาแห่งขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය මුනිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
วรรณนาแห่งมุนิสูตร ในอรรถกถาแห่งสุตตนิบาต จบแล้ว

නිට්ඨිතො ච පඨමො වග්ගො අත්ථවණ්ණනානයතො, නාමෙන
และวรรคที่ ๑ จบแล้ว โดยนัยแห่งการพรรณนาอรรถ โดยชื่อว่า

උරගවග්ගොති.
อุรควรรค

2. චූළවග්ගො
๒. จูฬวรรค

1. රතනසුත්තවණ්ණනා
๑. วรรณนาแห่งรตนสูตร

යානීධ [Pg.263] භූතානීති රතනසුත්තං. කා උප්පත්ති? අතීතෙ කිර වෙසාලියං දුබ්භික්ඛාදයො උපද්දවා උප්පජ්ජිංසු. තෙසං වූපසමනත්ථාය ලිච්ඡවයො රාජගහං ගන්ත්වා, යාචිත්වා, භගවන්තං වෙසාලිමානයිංසු. එවං ආනීතො භගවා තෙසං උපද්දවානං වූපසමනත්ථාය ඉදං සුත්තමභාසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. පොරාණා පනස්ස වෙසාලිවත්ථුතො පභුති උප්පත්තිං වණ්ණයන්ති. සා එවං වෙදිතබ්බා – බාරාණසිරඤ්ඤො කිර අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි ගබ්භො සණ්ඨාසි. සා තං ඤත්වා රඤ්ඤො නිවෙදෙසි. රාජා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා සම්මා පරිහරියමානගබ්භා ගබ්භපරිපාකකාලෙ විජායනඝරං පාවිසි. පුඤ්ඤවතීනං පච්චූසසමයෙ ගබ්භවුට්ඨානං හොති, සා ච තාසං අඤ්ඤතරා, තෙන පච්චූසසමයෙ අලත්තකපටලබන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසං මංසපෙසිං විජායි. තතො ‘‘අඤ්ඤා දෙවියො සුවණ්ණබිම්බසදිසෙ පුත්තෙ විජායන්ති, අග්ගමහෙසී මංසපෙසින්ති රඤ්ඤො පුරතො මම අවණ්ණො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා තෙන අවණ්ණභයෙන තං මංසපෙසිං එකස්මිං භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤෙන පටිකුජ්ජිත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා ගඞ්ගාය සොතෙ පක්ඛිපාපෙසි. මනුස්සෙහි ඡඩ්ඩිතමත්තෙ දෙවතා ආරක්ඛං සංවිදහිංසු. සුවණ්ණපට්ටිකඤ්චෙත්ථ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ‘‘බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පජා’’ති ලිඛිත්වා බන්ධිංසු. තතො තං භාජනං ඌමිභයාදීහි අනුපද්දුතං ගඞ්ගාය සොතෙන පායාසි.
รตนสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ยานีธ ภูตานิ เป็นต้น อะไรเป็นเหตุเกิด? ได้ยินว่า ในอดีต อุปัทวะทั้งหลายมีทุพภิกขภัยเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้วในกรุงเวสาลี เพื่อระงับอุปัทวะเหล่านั้น เหล่าเจ้าลิจฉวีเสด็จไปกรุงราชคฤห์ ทูลอาราธนาแล้ว ได้นำเสด็จพระผู้มีพระภาคมายังกรุงเวสาลี พระผู้มีพระภาคผู้ที่เขานำเสด็จมาแล้วอย่างนี้ ได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อระงับอุปัทวะเหล่านั้น นี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลาย ย่อมพรรณนาเรื่องการเกิดขึ้นแห่งพระสูตรนี้ เริ่มตั้งแต่เวสาลีวัตถุ เรื่องนั้นพึงทราบอย่างนี้ ได้ยินว่า ครรภ์ได้ตั้งขึ้นแล้วในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี พระนางทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาได้พระราชทานการบริหารครรภ์ พระนางผู้มีพระครรภ์อันเขาบริหารอยู่โดยชอบ ในเวลาที่พระครรภ์แก่ ได้เสด็จเข้าสู่โรงประสูติ การประสูติของสตรีผู้มีบุญย่อมมีในเวลาใกล้รุ่ง และพระนางก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาสตรีเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ในเวลาใกล้รุ่ง พระนางได้ประสูติชิ้นเนื้อซึ่งมีสีเหมือนกลุ่มครั่งและดอกชบา ลำดับนั้น ทรงดำริว่า "พระเทวีองค์อื่นประสูติพระโอรสมีลักษณะเหมือนรูปทองคำ ส่วนอัครมเหสีประสูติชิ้นเนื้อ ดังนี้ ความไม่งามจะพึงเกิดแก่เราในเบื้องพระพักตร์ของพระราชา" เพราะความกลัวต่อความไม่งามนั้น จึงทรงให้ใส่ชิ้นเนื้อนั้นลงในภาชนะใบหนึ่ง แล้วเอาภาชนะอีกใบหนึ่งครอบ ประทับตราด้วยพระราชลัญจกร แล้วให้ลอยไปในกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา พอที่มนุษย์ทั้งหลายทิ้งแล้วเท่านั้น เหล่าเทวดาได้จัดการอารักขา และได้เขียนบนแผ่นทองคำในภาชนะนั้นด้วยชาดหรคุณว่า "บุตรของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี" แล้วผูกไว้ ลำดับนั้น ภาชนะนั้นอันภัยมีคลื่นเป็นต้นไม่เบียดเบียนแล้ว ได้ลอยไปตามกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา

තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො තාපසො ගොපාලකුලං නිස්සාය ගඞ්ගාය තීරෙ වසති. සො පාතොවගඞ්ගං ඔතිණ්ණො තං භාජනං ආගච්ඡන්තං දිස්වා පංසුකූලසඤ්ඤාය අග්ගහෙසි. තතො තත්ථ තං අක්ඛරපට්ටිකං රාජමුද්දිකාලඤ්ඡනඤ්ච දිස්වා මුඤ්චිත්වා තං මංසපෙසිං අද්දස. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘සියා ගබ්භො, තථා හිස්ස දුග්ගන්ධපූතිභාවො නත්ථී’’ති තං අස්සමං නෙත්වා සුද්ධෙ ඔකාසෙ ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන ද්වෙ මංසපෙසියො අහෙසුං. තාපසො දිස්වා සාධුකතරං ඨපෙසි. තතො පුන අද්ධමාසච්චයෙන එකමෙකිස්සා පෙසියා හත්ථපාදසීසානමත්ථාය පඤ්ච පඤ්ච පිළකා උට්ඨහිංසු. අථ තතො අද්ධමාසච්චයෙන එකා [Pg.264] මංසපෙසි සුවණ්ණබිම්බසදිසො දාරකො; එකා දාරිකා අහොසි. තෙසු තාපසස්ස පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි, අඞ්ගුට්ඨතො චස්ස ඛීරං නිබ්බත්ති, තතො පභුති ච ඛීරභත්තං ලභති. සො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඛීරං දාරකානං මුඛෙ ආසිඤ්චති. තෙසං යං යං උදරං පවිසති, තං සබ්බං මණිභාජනගතං විය දිස්සති. එවං නිච්ඡවී අහෙසුං. අපරෙ පන ආහු – ‘‘සිබ්බිත්වා ඨපිතා විය නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ලීනා ඡවි අහොසී’’ති. එවං තෙ නිච්ඡවිතාය වා ලීනච්ඡවිතාය වා ලිච්ඡවීති පඤ්ඤායිංසු.
ก็ในสมัยนั้น ดาบสตนหนึ่ง อาศัยตระกูลคนเลี้ยงโค ย่อมอยู่ในฝั่งแม่น้ำคงคา ดาบสนั้น ลงสู่แม่น้ำคงคาในเวลาเช้าตรู่ เห็นภาชนะนั้นกำลังมาอยู่ จึงถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล ลำดับนั้น เห็นแผ่นอักษรนั้นและการประทับตราด้วยพระราชลัญจกรในภาชนะนั้นแล้ว จึงแก้แล้ว ได้เห็นชิ้นเนื้อนั้น ครั้นเห็นแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่ดาบสนั้นว่า "พึงเป็นสัตว์มีครรภ์ เพราะว่า ความเป็นของมีกลิ่นเหม็นเน่าของสัตว์นี้ไม่มี" ดังนี้แล้ว จึงนำสัตว์นั้นไปสู่อาศรมแล้ววางไว้ในที่อันสะอาด ครั้งนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ชิ้นเนื้อสองชิ้นได้มีแล้ว ดาบสเห็นแล้ว จึงวางไว้ดียิ่งขึ้น ลำดับนั้น อีกครั้ง โดยล่วงไปกึ่งเดือน ตุ่ม ๕ ตุ่ม ได้เกิดขึ้นแล้วจากชิ้นเนื้อแต่ละชิ้น เพื่อประโยชน์แก่การเป็นมือ เท้า และศีรษะ ครั้งนั้น ลำดับนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ชิ้นเนื้อชิ้นหนึ่งได้เป็นเด็กชายผู้มีลักษณะเหมือนรูปทองคำ ชิ้นหนึ่งได้เป็นเด็กหญิง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่ดาบสในเด็กทั้งสองนั้น และน้ำนมได้เกิดขึ้นจากนิ้วหัวแม่มือของดาบสนั้น และจำเดิมแต่นั้นมา ดาบสย่อมได้ข้าวน้ำนม ดาบสนั้นฉันภัตตาหารแล้ว ย่อมรดน้ำนมในปากของเด็กทั้งสอง สิ่งใดๆ ที่เข้าไปสู่ท้องของเด็กทั้งสองนั้น สิ่งนั้นทั้งหมด ย่อมปรากฏประดุจว่าอยู่ในภาชนะแก้วมณี ด้วยประการฉะนี้ เด็กทั้งสองจึงได้ชื่อว่า นิฉวี (ผู้ไม่มีผิว) ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ผิวของเด็กทั้งสองนั้นติดกันและกัน ประดุจว่าเขาเย็บแล้ววางไว้" ด้วยประการฉะนี้ เด็กเหล่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า ลิจฉวี เพราะความเป็นผู้ไม่มีผิว หรือเพราะความเป็นผู้มีผิวติดกัน

තාපසො දාරකෙ පොසෙන්තො උස්සූරෙ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, අතිදිවා පටික්කමති. තස්ස තං බ්‍යාපාරං ඤත්වා ගොපාලකා ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, පබ්බජිතානං දාරකපොසනං පලිබොධො, අම්හාකං දාරකෙ දෙථ, මයං පොසෙස්සාම, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති. තාපසො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. ගොපාලකා දුතියදිවසෙ මග්ගං සමං කත්වා, පුප්ඵෙහි ඔකිරිත්වා; ධජපටාකා උස්සාපෙත්වා තූරියෙහි වජ්ජමානෙහි අස්සමං ආගතා. තාපසො ‘‘මහාපුඤ්ඤා දාරකා, අප්පමාදෙන වඩ්ඪෙථ, වඩ්ඪෙත්වා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරොථ, පඤ්චගොරසෙන රාජානං තොසෙත්වා භූමිභාගං ගහෙත්වා නගරං මාපෙථ, තත්‍ර කුමාරං අභිසිඤ්චථා’’ති වත්වා දාරකෙ අදාසි. තෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා දාරකෙ නෙත්වා පොසෙසුං.
ดาบสเลี้ยงดูเด็กๆ อยู่ ย่อมเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาสาย กลับมาในเวลาสายเกินไป พวกคนเลี้ยงโคทราบความขวนขวายนั้นของดาบสนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การเลี้ยงดูเด็กเป็นพะลิโพธของบรรพชิตทั้งหลาย ขอท่านจงมอบเด็กๆ ให้แก่พวกข้าพเจ้าเถิด พวกข้าพเจ้าจะเลี้ยงดูเอง ขอท่านทั้งหลายจงทำสมณธรรมของตนเถิด" ดาบสรับคำว่า "ดีละ" ในวันที่สอง พวกคนเลี้ยงโคทำหนทางให้เรียบ โปรยด้วยดอกไม้ ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น พร้อมด้วยดนตรีที่บรรเลงอยู่ ได้มาสู่อาศรม ดาบสกล่าวว่า "เด็กๆ เป็นผู้มีบุญมาก พวกเธอจงเติบโตโดยความไม่ประมาทเถิด ครั้นเติบโตแล้วจงทำการอาวาหวิวาหะกันและกัน จงทำให้พระราชาทรงพอพระทัยด้วยปัญจโครส แล้วยึดเอาส่วนแห่งแผ่นดินสร้างเมืองขึ้น จงอภิเษกกุมารในเมืองนั้นเถิด" ดังนี้แล้ว ได้มอบเด็กๆ ให้ไป พวกเขารับคำว่า "ดีละ" แล้ว นำเด็กๆ ไปเลี้ยงดู

දාරකා වඩ්ඪිමන්වාය කීළන්තා විවාදට්ඨානෙසු අඤ්ඤෙ ගොපාලදාරකෙ හත්ථෙනපි පාදෙනපි පහරන්ති, තෙ රොදන්ති. ‘‘කිස්ස රොදථා’’ති ච මාතාපිතූහි වුත්තා ‘‘ඉමෙ නිම්මාතාපිතිකා තාපසපොසිතා අම්හෙ අතීව පහරන්තී’’ති වදන්ති. තතො තෙසං මාතාපිතරො ‘‘ඉමෙ දාරකා අඤ්ඤෙ දාරකෙ විහෙඨෙන්ති දුක්ඛාපෙන්ති, න ඉමෙ සඞ්ගහෙතබ්බා, වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ති ආහංසු. තතො පභුති කිර සො පදෙසො ‘‘වජ්ජී’’ති වුච්චති යොජනසතං පරිමාණෙන. අථ තං පදෙසං ගොපාලකා රාජානං තොසෙත්වා අග්ගහෙසුං. තත්ථෙව නගරං මාපෙත්වා සොළසවස්සුද්දෙසිකං කුමාරං අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං අකංසු. තාය චස්ස දාරිකාය සද්ධිං වාරෙය්‍යං කත්වා කතිකං අකංසු – ‘‘න බාහිරතො දාරිකා ආනෙතබ්බා, ඉතො දාරිකා න කස්සචි දාතබ්බා’’ති. තෙසං පඨමසංවාසෙන ද්වෙ දාරකා ජාතා ධීතා ච පුත්තො ච, එවං සොළසක්ඛත්තුං ද්වෙ ද්වෙ ජාතා. තතො තෙසං [Pg.265] දාරකානං යථාක්කමං වඩ්ඪන්තානං ආරාමුය්‍යානනිවාසනට්ඨානපරිවාරසම්පත්තිං ගහෙතුං අප්පහොන්තං තං නගරං තික්ඛත්තුං ගාවුතන්තරෙන ගාවුතන්තරෙන පාකාරෙන පරික්ඛිපිංසු. තස්ස පුනප්පුනං විසාලීකතත්තා වෙසාලීත්වෙව නාමං ජාතං. ඉදං වෙසාලීවත්ථු.
เด็กทั้งสองเจริญวัยขึ้นแล้ว เมื่อเล่นกันอยู่ในที่ทะเลาะวิวาท ย่อมทุบตีเด็กเลี้ยงโคเหล่าอื่นด้วยมือบ้าง ด้วยเท้าบ้าง เด็กเหล่านั้นก็ร้องไห้ เมื่อถูกมารดาบิดาถามว่า "พวกเจ้าร้องไห้ทำไม" ก็ตอบว่า "เด็กกำพร้าที่ดาบสเลี้ยงดูเหล่านี้ ทุบตีพวกเราอย่างยิ่ง" ลำดับนั้น มารดาบิดาของเด็กเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "เด็กเหล่านี้เบียดเบียน ทำเด็กอื่นให้ลำบาก ไม่ควรสงเคราะห์เด็กเหล่านี้ ควรเว้นเด็กเหล่านี้เสีย" ได้ยินว่า จำเดิมแต่นั้นมา ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "วัชชี" มีปริมณฑล 100 โยชน์ ครั้งนั้น พวกคนเลี้ยงโคทำให้พระราชาทรงพอพระทัยแล้ว ได้ยึดเอาประเทศนั้น สร้างเมืองขึ้นในที่นั้นนั่นเอง แล้วอภิเษกกุมารผู้มีอายุประมาณ 16 ปี ตั้งให้เป็นพระราชา และได้ทำการสู่ขอเด็กหญิงนั้นแล้วทำกติกากันว่า "ไม่พึงนำเด็กหญิงจากภายนอกมา และไม่พึงให้เด็กหญิงจากที่นี้แก่ใคร" ในการอยู่ร่วมกันครั้งแรกของเขาทั้งสอง เด็กสองคนคือธิดาและบุตรได้เกิดแล้ว โดยทำนองนี้ เด็กได้เกิดครั้งละสองคน 16 ครั้ง ลำดับนั้น เมื่อเด็กเหล่านั้นเจริญวัยขึ้นตามลำดับ เมืองนั้นไม่เพียงพอที่จะรองรับสมบัติคืออาราม สวน ที่อยู่อาศัย และบริวาร พวกเขาจึงได้ล้อมเมืองนั้นด้วยกำแพง 3 ครั้ง โดยมีระยะห่างกันครั้งละ 1 คาวุต เพราะความเป็นเมืองที่ถูกทำให้กว้างขวางซ้ำแล้วซ้ำเล่า ชื่อว่า "เวสาลี" จึงเกิดขึ้น นี้คือเรื่องของเมืองเวสาลี

අයං පන වෙසාලී භගවතො උප්පන්නකාලෙ ඉද්ධා වෙපුල්ලප්පත්තා අහොසි. තත්ථ හි රාජූනංයෙව සත්ත සහස්සානි සත්ත ච සතානි සත්ත ච රාජානො අහෙසුං, තථා යුවරාජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකප්පභුතීනං. යථාහ –
ส่วนเมืองเวสาลีนี้ ในกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าอุบัติขึ้น ได้เป็นเมืองที่มั่งคั่งและถึงความไพบูลย์แล้ว จริงอยู่ ในเมืองเวสาลีนั้น มีพระราชาถึง 7,707 พระองค์ แม้อุปราช เสนาบดี และขุนคลังเป็นต้น ก็มีจำนวนเช่นนั้นเหมือนกัน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා සුභික්ඛා ච, සත්ත ච පාසාදසහස්සානි, සත්ත ච පාසාදසතානි, සත්ත ච පාසාදා, සත්ත ච කූටාගාරසහස්සානි, සත්ත ච කූටාගාරසතානි, සත්ත ච කූටාගාරානි, සත්ත ච ආරාමසහස්සානි, සත්ත ච ආරාමසතානි, සත්ත ච ආරාමා, සත්ත ච පොක්ඛරණිසහස්සානි, සත්ත ච පොක්ඛරණිසතානි, සත්ත ච පොක්ඛරණියො’’ති (මහාව. 326).
ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองเวสาลีเป็นเมืองที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมาก หนาแน่นด้วยมนุษย์ และมีอาหารบริบูรณ์ มีปราสาท 7,707 หลัง มีเรือนยอด 7,707 หลัง มีอาราม 7,707 แห่ง และมีสระโบกขรณี 7,707 สระ

සා අපරෙන සමයෙන දුබ්භික්ඛා අහොසි දුබ්බුට්ඨිකා දුස්සස්සා. පඨමං දුග්ගතමනුස්සා මරන්ති, තෙ බහිද්ධා ඡඩ්ඩෙන්ති. මතමනුස්සානං කුණපගන්ධෙන අමනුස්සා නගරං පවිසිංසු. තතො බහුතරා මීයන්ති, තාය පටිකූලතාය ච සත්තානං අහිවාතකරොගො උප්පජ්ජි. ඉති තීහි දුබ්භික්ඛඅමනුස්සරොගභයෙහි උපද්දුතාය වෙසාලියා නගරවාසිනො උපසඞ්කමිත්වා රාජානමාහංසු – ‘‘මහාරාජ, ඉමස්මිං නගරෙ තිවිධං භයමුප්පන්නං, ඉතො පුබ්බෙ යාව සත්තමා රාජකුලපරිවට්ටා එවරූපං අනුප්පන්නපුබ්බං, තුම්හාකං මඤ්ඤෙ අධම්මිකත්තෙන එතරහි උප්පන්න’’න්ති. රාජා සබ්බෙ සන්ථාගාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා, ‘‘මය්හං අධම්මිකභාවං විචිනථා’’ති ආහ. තෙ සබ්බං පවෙණිං විචිනන්තා න කිඤ්චි අද්දසංසු.
ในสมัยต่อมา เมืองเวสาลีนั้นเกิดทุพภิกขภัย ฝนแล้ง พืชพันธุ์ธัญญาหารเสียหาย ในเบื้องต้น พวกคนยากจนล้มตาย พวกเขาก็นำศพไปทิ้งภายนอก เพราะกลิ่นซากศพของมนุษย์ที่ตายแล้ว พวกอมนุษย์ได้เข้ามาสู่เมือง เพราะเหตุน้ัน คนจึงตายมากขึ้น และเพราะความน่ารังเกียจนั้น อหิวาตกโรคจึงเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเมืองเวสาลีถูกภัย 3 อย่าง คือ ภัยคือความอดอยาก ภัยคืออมนุษย์ และภัยคือโรคระบาด คุกคามแล้ว ชาวเมืองจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ภัย 3 ประการได้เกิดขึ้นในเมืองนี้แล้ว ก่อนแต่นี้ ตลอด 7 ชั่วราชตระกูล ภัยเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นเลย ข้าพระองค์ทั้งหลายเข้าใจว่า ภัยนั้นเกิดขึ้นในบัดนี้ เพราะความไม่ตั้งอยู่ในธรรมของพระองค์" พระราชาโปรดให้ประชุมชนทั้งหมดในสัณฐาคาร แล้วตรัสว่า "พวกท่านจงตรวจสอบความเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมของข้าพเจ้าเถิด" พวกเขาตรวจสอบราชประเพณีทั้งหมด ก็ไม่เห็นความผิดปกติอะไรเลย

තතො රඤ්ඤො දොසං අදිස්වා ‘‘ඉදං භයං අම්හාකං කථං වූපසමෙය්‍යා’’ති චින්තෙසුං. තත්ථ එකච්චෙ ඡ සත්ථාරො අපදිසිංසු – ‘‘එතෙහි ඔක්කන්තමත්තෙ වූපසමිස්සතී’’ති. එකච්චෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, සො භගවා සබ්බසත්තහිතාය ධම්මං දෙසෙති මහිද්ධිකො [Pg.266] මහානුභාවො, තෙන ඔක්කන්තමත්තෙ සබ්බභයානි වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. තෙන තෙ අත්තමනා හුත්වා ‘‘කහං පන සො භගවා එතරහි විහරති, අම්හෙහි වා පෙසිතෙ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති ආහංසු. අථාපරෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධා නාම අනුකම්පකා, කිස්ස නාගච්ඡෙය්‍යුං, සො පන භගවා එතරහි රාජගහෙ විහරති, රාජා ච බිම්බිසාරො තං උපට්ඨහති, කදාචි සො ආගන්තුං න දදෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ආනෙස්සාමා’’ති ද්වෙ ලිච්ඡවිරාජානො මහතා බලකායෙන පහූතං පණ්ණාකාරං දත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසෙසුං – ‘‘බිම්බිසාරං සඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං ආනෙථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො පණ්ණාකාරං දත්වා තං පවත්තිං නිවෙදෙත්වා ‘‘මහාරාජ, භගවන්තං අම්හාකං නගරං පෙසෙහී’’ති ආහංසු. රාජා න සම්පටිච්ඡි – ‘‘තුම්හෙ එව ජානාථා’’ති ආහ. තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහංසු – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං නගරෙ තීණි භයානි උප්පන්නානි. සචෙ භගවා ආගච්ඡෙය්‍ය, සොත්ථි නො භවෙය්‍යා’’ති. භගවා ආවජ්ජෙත්වා ‘‘වෙසාලියං රතනසුත්තෙ වුත්තෙ සා රක්ඛා කොටිසතසහස්සචක්කවාළානි ඵරිස්සති, සුත්තපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති අධිවාසෙසි. අථ රාජා බිම්බිසාරො භගවතො අධිවාසනං සුත්වා ‘‘භගවතා වෙසාලිගමනං අධිවාසිත’’න්ති නගරෙ ඝොසනං කාරාපෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කිං, භන්තෙ, සම්පටිච්ඡිත්ථ වෙසාලිගමන’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ආගමෙථ, යාව මග්ගං පටියාදෙමී’’ති.
ลำดับนั้น เมื่อไม่เห็นความผิดของพระราชา จึงคิดกันว่า "ภัยนี้ของพวกเราจะระงับได้อย่างไรหนอ" ในที่นั้น บางพวกได้อ้างถึงครูทั้ง ๖ ว่า "เพียงแค่ท่านเหล่านี้มาถึง ภัยก็จะระงับไป" บางพวกกล่าวว่า "ได้ยินว่า พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ ทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เพียงแค่พระองค์เสด็จมาถึง ภัยทั้งปวงก็จะระงับไป" เพราะคำนั้น พวกเขาจึงมีใจยินดีแล้วกล่าวว่า "ก็บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหนหนอ หรือหากพวกเราส่งคนไปทูลเชิญ พระองค์จะเสด็จมาหรือไม่" ครั้งนั้น พวกอื่นกล่าวว่า "ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ เหตุใดจักไม่เสด็จมาเล่า แต่บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ และพระเจ้าพิมพิสารก็ทรงอุปัฏฐากพระองค์อยู่ บางทีพระองค์อาจจะไม่ทรงอนุญาตให้เสด็จมาก็ได้" (พวกเขาจึงกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น เราจะไปทูลให้พระราชาทรงทราบแล้วทูลเชิญเสด็จมา" แล้วจึงส่งเจ้าลิจฉวี ๒ พระองค์ไปพร้อมด้วยกองกำลังพลขนาดใหญ่และเครื่องบรรณาการมากมาย ไปยังสำนักของพระราชา (พร้อมรับสั่งว่า) "พวกท่านจงไปทูลให้พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบแล้วทูลอัญเชิญพระผู้มีพระภาคเสด็จมาเถิด" เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นไปแล้ว ถวายเครื่องบรรณาการแด่พระราชา ทูลแจ้งเรื่องราวนั้นแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์โปรดส่งพระผู้มีพระภาคไปยังเมืองของพวกข้าพระองค์เถิด" พระราชาไม่ทรงรับปาก ตรัสว่า "พวกท่านจงทราบเองเถิด" พวกเขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเมืองของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดภัย ๓ ประการขึ้นแล้ว หากพระผู้มีพระภาคพึงเสด็จมา ความสวัสดีพึงมีแก่พวกข้าพระองค์" พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาแล้วทรงดำริว่า "เมื่อเรากล่าวรัตนสูตรในกรุงเวสาลี การอารักขานั้นจักแผ่ไปตลอดแสนโกฏิจักรวาล ในเวลาจบพระสูตร การบรรลุธรรมจักมีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐" ดังนี้แล้วจึงทรงรับนิมนต์ ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงสดับการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงให้ประกาศในพระนครว่า "พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีแล้ว" แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีหรือ พระเจ้าข้า" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ถวายพระพร มหาบพิตร" (พระราชาจึงกราบทูลว่า) "ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดรออยู่ก่อน ตราบเท่าที่ข้าพระองค์จะตระเตรียมหนทาง"

අථ ඛො රාජා බිම්බිසාරො රාජගහස්ස ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා පඤ්චයොජනං භූමිං සමං කත්වා, යොජනෙ යොජනෙ විහාරං මාපෙත්වා, භගවතො ගමනකාලං පටිවෙදෙසි. භගවා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො පායාසි. රාජා පඤ්චයොජනං මග්ගං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි ජාණුමත්තං ඔකිරාපෙත්වා ධජපටාකාපුණ්ණඝටකදලිආදීනි උස්සාපෙත්වා භගවතො ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි, එකෙකස්ස ච භික්ඛුස්ස එකමෙකං උක්ඛිපාපෙත්වා සද්ධිං අත්තනො පරිවාරෙන පුප්ඵගන්ධාදීහි පූජං කරොන්තො එකෙකස්මිං විහාරෙ භගවන්තං වසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා පඤ්චහි දිවසෙහි ගඞ්ගාතීරං නෙසි. තත්ථ සබ්බාලඞ්කාරෙහි නාවං අලඞ්කරොන්තො වෙසාලිකානං සාසනං පෙසෙසි – ‘‘ආගතො භගවා, මග්ගං පටියාදෙත්වා සබ්බෙ භගවතො පච්චුග්ගමනං [Pg.267] කරොථා’’ති. තෙ ‘‘දිගුණං පූජං කරිස්සාමා’’ති වෙසාලියා ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා තියොජනං භූමිං සමං කත්වා භගවතො චත්තාරි, එකෙකස්ස ච භික්ඛුනො ද්වෙ ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි සජ්ජෙත්වා පූජං කුරුමානා ගඞ්ගාතීරෙ ආගන්ත්වා අට්ඨංසු.
ครั้งนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารรับสั่งให้ปรับพื้นที่ระยะทาง ๕ โยชน์ในระหว่างกรุงราชคฤห์กับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ ให้สร้างวิหารทุกๆ ระยะ ๑ โยชน์ แล้วจึงกราบทูลแจ้งเวลาเสด็จแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จออกเดินทาง พระราชาทรงโปรยหนทาง ๕ โยชน์ด้วยดอกไม้ ๕ สีสูงประมาณเข่า ให้ยกธง แผ่นผ้า หม้อน้ำเต็ม และต้นกล้วยเป็นต้นขึ้น ให้กั้นเศวตฉัตร ๒ คันถวายพระผู้มีพระภาค และให้กั้น (เศวตฉัตร) คันหนึ่งๆ แก่ภิกษุแต่ละรูป พร้อมด้วยบริวารของพระองค์ ทรงกระทำการบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ให้พระผู้มีพระภาคประทับในวิหารแต่ละหลัง ถวายมหาทานแล้ว ได้นำเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำคงคาโดยใช้เวลา ๕ วัน ณ ที่นั้น ขณะที่ทรงประดับเรือด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ได้ส่งสาส์นไปถึงชาวเมืองเวสาลีว่า "พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว พวกท่านทั้งปวงจงตระเตรียมหนทางแล้วจงทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเถิด" เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น (คิดว่า) "เราจักทำการบูชาเป็นสองเท่า" จึงปรับพื้นที่ระยะทาง ๓ โยชน์ในระหว่างกรุงเวสาลีกับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ จัดเตรียมเศวตฉัตร ๔ คันถวายพระผู้มีพระภาค และ (เศวตฉัตร) ๒ คันๆ แก่ภิกษุแต่ละรูป กระทำการบูชาแล้ว ได้มายังฝั่งแม่น้ำคงคาแล้วยืนรออยู่

බිම්බිසාරො ද්වෙ නාවායො සඞ්ඝාටෙත්වා, මණ්ඩපං කත්වා, පුප්ඵදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ සබ්බරතනමයං බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙසි. භගවා තස්මිං නිසීදි. පඤ්චසතා භික්ඛූපි නාවං අභිරුහිත්වා යථානුරූපං නිසීදිංසු. රාජා භගවන්තං අනුගච්ඡන්තො ගලප්පමාණං උදකං ඔරොහිත්වා ‘‘යාව, භන්තෙ, භගවා ආගච්ඡති, තාවාහං ඉධෙව ගඞ්ගාතීරෙ වසිස්සාමී’’ති වත්වා නිවත්තො. උපරි දෙවතා යාව අකනිට්ඨභවනා පූජමකංසු, හෙට්ඨා ගඞ්ගානිවාසිනො කම්බලස්සතරාදයො නාගා පූජමකංසු. එවං මහතියා පූජාය භගවා යොජනමත්තං අද්ධානං ගඞ්ගාය ගන්ත්වා වෙසාලිකානං සීමන්තරං පවිට්ඨො.
พระเจ้าพิมพิสารทรงผูกเรือสองลำเข้าด้วยกัน สร้างมณฑปขึ้น ประดับด้วยพวงดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงปูลาดพุทธอาสน์อันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์นั้น แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปก็ขึ้นสู่เรือแล้วนั่งตามสมควร พระราชาเสด็จตามส่งพระผู้มีพระภาค เสด็จลงไปในน้ำลึกประมาณคอ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตราบเท่าที่พระผู้มีพระภาคยังไม่เสด็จกลับมา ข้าพระองค์จักรออยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคานี้เอง" ดังนี้แล้วจึงเสด็จกลับ ในเบื้องบน เหล่าเทวดาจนถึงอกนิฏฐภพได้กระทำการบูชา ในเบื้องล่าง เหล่านาคมีกัมพลและอัสสตรเป็นต้นผู้อาศัยอยู่ในแม่น้ำคงคาได้กระทำการบูชา ด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปตามแม่น้ำคงคาเป็นระยะทางประมาณ ๑ โยชน์ แล้วเสด็จเข้าไปสู่เขตแดนของชาวเมืองเวสาลี

තතො ලිච්ඡවිරාජානො තෙන බිම්බිසාරෙන කතපූජාය දිගුණං කරොන්තා ගලප්පමාණෙ උදකෙ භගවන්තං පච්චුග්ගච්ඡිංසු. තෙනෙව ඛණෙන තෙන මුහුත්තෙන විජ්ජුප්පභාවිනද්ධන්ධකාරවිසටකූටො ගළගළායන්තො චතූසු දිසාසු මහාමෙඝො වුට්ඨාසි. අථ භගවතා පඨමපාදෙ ගඞ්ගාතීරෙ නික්ඛිත්තමත්තෙ පොක්ඛරවස්සං වස්සි. යෙ තෙමෙතුකාමා, තෙ එව තෙමෙන්ති, අතෙමෙතුකාමා න තෙමෙන්ති. සබ්බත්ථ ජාණුමත්තං ඌරුමත්තං කටිමත්තං ගලප්පමාණං උදකං වහති, සබ්බකුණපානි උදකෙන ගඞ්ගං පවෙසිතානි පරිසුද්ධො භූමිභාගො අහොසි.
ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงกระทำการบูชาเป็นสองเท่าของการบูชาที่พระเจ้าพิมพิสารทรงกระทำแล้ว ได้เสด็จไปต้อนรับพระผู้มีพระภาคในน้ำลึกประมาณคอ ในขณะนั้น ในครู่นั้นเอง มหาเมฆซึ่งมียอดเมฆอันมืดมิดแผ่ไพศาลสลับด้วยแสงฟ้าแลบ ก็ตั้งขึ้นในทิศทั้งสี่พร้อมด้วยเสียงคะนอง ครั้งนั้น พอพระผู้มีพระภาคทรงวางพระบาทแรก ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา ฝนโบกขรพรรษก็ตกลงมา ผู้ใดปรารถนาจะเปียก ผู้นั้นเท่านั้นจึงเปียก ผู้ไม่ปรารถนาจะเปียก ก็ไม่เปียก น้ำไหลไปทั่วทุกแห่ง สูงประมาณเข่าบ้าง ประมาณขาอ่อนบ้าง ประมาณเอวบ้าง ประมาณคอบ้าง ซากศพทั้งปวงถูกน้ำพัดพาไปสู่แม่น้ำคงคา พื้นดินก็ได้กลับบริสุทธิ์

ලිච්ඡවිරාජානො භගවන්තං අන්තරා යොජනෙ යොජනෙ වාසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා තීහි දිවසෙහි දිගුණං පූජං කරොන්තා වෙසාලිං නයිංසු. වෙසාලිං සම්පත්තෙ භගවති සක්කො දෙවානමින්දො දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතො ආගච්ඡි, මහෙසක්ඛානං දෙවානං සන්නිපාතෙන අමනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පලායිංසු. භගවා නගරද්වාරෙ ඨත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමං ආනන්ද, රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා බලිකම්මූපකරණානි ගහෙත්වා ලිච්ඡවිකුමාරෙහි සද්ධිං වෙසාලියා තීසු පාකාරන්තරෙසු විචරන්තො පරිත්තං කරොහී’’ති රතනසුත්තං අභාසි. එවං ‘‘කෙන පනෙතං සුත්තං, කදා, කත්ථ, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති එතෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනා විත්ථාරෙන වෙසාලිවත්ථුතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණියති.
เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทูลเชิญพระผู้มีพระภาคให้ประทับแรมในระหว่างทางทุกๆ ระยะโยชน์ ทรงถวายมหาทานแล้ว กระทำการบูชาเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าทุกวันตลอดสามวัน แล้วจึงทูลเชิญเสด็จไปยังกรุงเวสาลี เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลีแล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ อันหมู่เทพแวดล้อม ได้เสด็จมา เพราะการประชุมกันของเหล่าเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่ พวกอมนุษย์โดยมากจึงพากันหนีไป พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ที่ประตูเมือง ตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า "ดูก่อนอานนท์ เธอจงเรียนเอารตนสูตรนี้ ถือเอาเครื่องพลีกรรม พร้อมกับเหล่าราชกุมารลิจฉวี เที่ยวไปในระหว่างกำแพงทั้งสามชั้นแห่งกรุงเวสาลี จงทำปริตรเถิด" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสรตนสูตร ด้วยประการฉะนี้ การวิสัชนาปัญหาเหล่านี้ว่า "ก็สูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ที่ไหน และเพราะเหตุไร" อันโบราณาจารย์ทั้งหลายพรรณนาไว้โดยพิสดารตั้งแต่เรื่องของกรุงเวสาลีเป็นต้นไป

එවං [Pg.268] භගවතො වෙසාලිං අනුප්පත්තදිවසෙයෙව වෙසාලිනගරද්වාරෙ තෙසං උපද්දවානං පටිඝාතත්ථාය වුත්තමිදං රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා ආයස්මා ආනන්දො පරිත්තත්ථාය භාසමානො භගවතො පත්තෙන උදකං ආදාය සබ්බනගරං අබ්භුක්කිරන්තො අනුවිචරි. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති වුත්තමත්තෙයෙව ච ථෙරෙන යෙ පුබ්බෙ අපලාතා සඞ්කාරකූටභිත්තිප්පදෙසාදිනිස්සිතා අමනුස්සා, තෙ චතූහි ද්වාරෙහි පලායිංසු, ද්වාරානි අනොකාසානි අහෙසුං. තතො එකච්චෙ ද්වාරෙසු ඔකාසං අලභමානා පාකාරං භින්දිත්වා පලාතා. අමනුස්සෙසු ගතමත්තෙසු මනුස්සානං ගත්තෙසු රොගො වූපසන්තො, තෙ නික්ඛමිත්වා සබ්බගන්ධපුප්ඵාදීහි ථෙරං පූජෙසුං. මහාජනො නගරමජ්ඣෙ සන්ථාගාරං සබ්බගන්ධෙහි ලිම්පිත්වා විතානං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං ආනෙසි.
ด้วยประการฉะนี้ ในวันเดียวกับที่พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี พระอานนท์ผู้มีอายุได้เรียนเอารตนสูตรนี้ ซึ่งพระองค์ตรัสไว้ที่ประตูเมืองเวสาลีเพื่อกำจัดอุปัทวะเหล่านั้นแล้ว เมื่อกล่าวอยู่เพื่อทำปริตร ท่านได้ถือน้ำด้วยบาตรของพระผู้มีพระภาค เที่ยวประพรมไปทั่วนคร และเพียงแค่พระเถระกล่าวว่า "ยํ กิญฺจิ" พวกอมนุษย์ที่ยังไม่หนีไปก่อนหน้านี้ ซึ่งอาศัยอยู่ตามกองขยะและฝาผนังเป็นต้น ก็พากันหนีออกไปทางประตูทั้งสี่ ประตูทั้งหลายก็แน่นขนัดไม่มีช่องว่าง แต่นั้น บางพวกเมื่อหาช่องทางที่ประตูไม่ได้ ก็ทำลายกำแพงหนีไป เมื่อพวกอมนุษย์ไปหมดแล้ว โรคในกายของมนุษย์ก็สงบระงับไป พวกเขาจึงพากันออกมาบูชาพระเถระด้วยเครื่องหอมและดอกไม้ทั้งปวงเป็นต้น มหาชนได้ทาสัณฐาคารกลางเมืองด้วยของหอมทั้งปวง ทำเพดานผ้า ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แล้วปูลาดพุทธอาสน์ไว้ในที่นั้น และได้ทูลเชิญพระผู้มีพระภาคเสด็จมา

භගවා සන්ථාගාරං පවිසිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො රාජානො මනුස්සා ච පතිරූපෙ ඔකාසෙ නිසීදිංසු. සක්කොපි දෙවානමින්දො ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවපරිසාය සද්ධිං උපනිසීදි අඤ්ඤෙ ච දෙවා. ආනන්දත්ථෙරොපි සබ්බං වෙසාලිං අනුවිචරන්තො ආරක්ඛං කත්වා වෙසාලිනගරවාසීහි සද්ධිං ආගන්ත්වා එකමන්තං නිසීදි. තත්ථ භගවා සබ්බෙසං තදෙව රතනසුත්තං අභාසීති.
พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปสู่สัณฐาคารแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ แม้ภิกษุสงฆ์ เหล่ากษัตริย์ และมนุษย์ทั้งหลายก็ได้นั่งในที่อันสมควร แม้ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพพร้อมด้วยเทพบริษัทในเทวโลกทั้งสองก็ได้ประทับนั่งใกล้ๆ และเทพเหล่าอื่นด้วย แม้พระอานนทเถระเที่ยวไปทั่วนครเวสาลี ทำการอารักขาแล้ว ได้มาพร้อมกับชาวเมืองเวสาลี นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรตนสูตรนั้นนั่นแลแก่ชนทั้งปวง

224. තත්ථ යානීධ භූතානීති පඨමගාථායං යානීති යාදිසානි අප්පෙසක්ඛානි වා මහෙසක්ඛානි වා. ඉධාති ඉමස්මිං පදෙසෙ, තස්මිං ඛණෙ සන්නිපතිතට්ඨානං සන්ධායාහ. භූතානීති කිඤ්චාපි භූතසද්දො ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදීසු (පාචි. 69) විජ්ජමානෙ, ‘‘භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.401) ඛන්ධපඤ්චකෙ, ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතූ’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.86) චතුබ්බිධෙ පථවීධාත්වාදිරූපෙ, ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති එවමාදීසු (ජා. 1.2.190) ඛීණාසවෙ, ‘‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.220) සබ්බසත්තෙ, ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 90) රුක්ඛාදිකෙ, ‘‘භූතං භූතතො සඤ්ජානාතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.3) චාතුමහාරාජිකානං හෙට්ඨා සත්තනිකායං උපාදාය වත්තති. ඉධ පන අවිසෙසතො අමනුස්සෙසු දට්ඨබ්බො.
๒๒๔. ในรตนสูตรนั้น ในปฐมคาถาว่า "ยานีธ ภูตานิ" บทว่า "ยานิ" หมายถึง มีสภาพเช่นใด คือ มีศักดิ์น้อยหรือมีศักดิ์ใหญ่ก็ตาม บทว่า "อิธ" หมายถึง ในประเทศนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงสถานที่ประชุมกันในขณะนั้น บทว่า "ภูตานิ" นั้น แม้ว่าภูตศัพท์จะเป็นไปในความหมายว่า สิ่งที่มีอยู่ (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตสฺมึ ปาจิตฺติยํ") ในความหมายว่า ขันธ์ ๕ (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตมิทนฺติ ภิกฺขเว สมนุปสฺสถา") ในความหมายว่า รูป ๔ อย่างคือปฐวีธาตุเป็นต้น (ในคำเป็นต้นว่า "จตฺตาโร โข ภิกฺขุ มหาภูตา เหตุ") ในความหมายว่า พระขีณาสพ (ในคำเป็นต้นว่า "โย จ กาลฆโส ภูโต") ในความหมายว่า สัตว์ทั้งปวง (ในคำเป็นต้นว่า "สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ") ในความหมายว่า ต้นไม้เป็นต้น (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตคามปาตพฺยตาย") และหมายเอาหมู่สัตว์เบื้องต่ำกว่าชั้นจาตุมหาราชิกา (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตํ ภูตโต สญฺชานาติ") แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงพวกอมนุษย์โดยไม่เจาะจง

සමාගතානීති [Pg.269] සන්නිපතිතානි. භුම්මානීති භූමියං නිබ්බත්තානි. වාති විකප්පනෙ. තෙන යානීධ භුම්මානි වා භූතානි සමාගතානීති ඉමමෙකං විකප්පං කත්වා පුන දුතියං විකප්පං කාතුං ‘‘යානි වා අන්තලික්ඛෙ’’ති ආහ. අන්තලික්ඛෙ වා යානි භූතානි නිබ්බත්තානි, තානි සබ්බානි ඉධ සමාගතානීති අත්ථො. එත්ථ ච යාමතො යාව අකනිට්ඨං, තාව නිබ්බත්තානි භූතානි ආකාසෙ පාතුභූතවිමානෙසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘අන්තලික්ඛෙ භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි. තතො හෙට්ඨා සිනෙරුතො පභුති යාව භූමියං රුක්ඛලතාදීසු අධිවත්ථානි පථවියඤ්ච නිබ්බත්තානි භූතානි, තානි සබ්බානි භූමියං භූමිපටිබද්ධෙසු ච රුක්ඛලතාපබ්බතාදීසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘භුම්මානි භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි.
บทว่า "สมาคตานิ" หมายถึง ประชุมกันแล้ว บทว่า "ภุมฺมานิ" หมายถึง เกิดแล้วในภาคพื้นดิน บทว่า "วา" ใช้ในอรรถว่าวิกัปปะ (จำแนก) เพราะเหตุนั้น พระองค์ทรงกระทำวิกัปปะข้อหนึ่งนี้ว่า "ภูตเหล่าใดที่เกิดบนภาคพื้นดินประชุมกันในที่นี้" แล้ว เพื่อจะทรงกระทำวิกัปปะข้อที่สองอีก จึงตรัสว่า "ยานิ วา อนฺตลิกฺเข" ความว่า หรือภูตเหล่าใดเกิดในอากาศ ภูตเหล่านั้นทั้งหมดประชุมกันในที่นี้ และในที่นี้ ภูตทั้งหลายที่เกิดตั้งแต่ชั้นยามาจนถึงชั้นอกนิฏฐ์ พึงทราบว่าเป็น "ภูตในอากาศ" เพราะเกิดในวิมานที่ปรากฏในอากาศ เบื้องต่ำกว่านั้นลงมา ตั้งแต่เขาสิเนรุเป็นต้นไป จนถึงภูตที่สิงสถิตอยู่ตามต้นไม้เถาวัลย์เป็นต้นบนภาคพื้นดิน และภูตที่เกิดในแผ่นดิน ภูตเหล่านั้นทั้งหมดพึงทราบว่าเป็น "ภุมมภูต" (ภูตบนภาคพื้นดิน) เพราะเกิดในภาคพื้นดินและในสิ่งที่เนื่องด้วยภาคพื้นดินมีต้นไม้ เถาวัลย์ ภูเขา เป็นต้น

එවං භගවා සබ්බානෙව අමනුස්සභූතානි ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්වීහි පදෙහි විකප්පෙත්වා පුන එකෙන පදෙන පරිග්ගහෙත්වා ‘‘සබ්බෙව භූතා සුමනා භවන්තූ’’ති ආහ. සබ්බෙති අනවසෙසා. එවාති අවධාරණෙ, එකම්පි අනපනෙත්වාති අධිප්පායො. භූතාති අමනුස්සා. සුමනා භවන්තූති සුඛිතමනා, පීතිසොමනස්සජාතා භවන්තූති අත්ථො. අථොපීති කිච්චන්තරසන්නියොජනත්ථං වාක්‍යොපාදානෙ නිපාතද්වයං. සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතන්ති අට්ඨිං කත්වා, මනසි කත්වා, සබ්බචෙතසො සමන්නාහරිත්වා දිබ්බසම්පත්තිලොකුත්තරසුඛාවහං මම දෙසනං සුණන්තු.
ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอมนุสสภูตทั้งปวงนั่นเทียวด้วยสองบทว่า "เหล่าใดที่อยู่บนภาคพื้นดิน หรือเหล่าใดที่อยู่ในอากาศ" แล้ว ทรงรวบรวมด้วยบทเดียวอีกครั้ง ตรัสว่า "สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตุ" บทว่า "สพฺเพ" หมายถึง ทั้งหมดไม่มีเหลือ บทว่า "เอว" เป็นนิบาตในอรรถว่ากำหนดแน่นอน อธิบายว่า ไม่ยกเว้นแม้แต่ตนเดียว บทว่า "ภูตา" หมายถึง อมนุษย์ทั้งหลาย บทว่า "สุมนา ภวนฺตุ" มีความว่า ขอจงมีใจเป็นสุข เป็นผู้เกิดปีติโสมนัสเถิด บทว่า "อโถปิ" เป็นนิบาตสองตัวในการยกประโยคขึ้นเพื่อประกอบกิจอย่างอื่น บทว่า "สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ ภาสิตํ" หมายถึง ขอจงกระทำโดยเคารพ ใส่ใจ รวบรวมจิตทั้งหมดมาฟังธรรมเทศนาของเราอันนำมาซึ่งทิพยสมบัติและโลกุตรสุขเถิด

එවමෙත්ථ භගවා ‘‘යානීධ භූතානි සමාගතානී’’ති අනියමිතවචනෙන භූතානි පරිග්ගහෙත්වා පුන ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්විධා විකප්පෙත්වා තතො ‘‘සබ්බෙව භූතා’’ති පුන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘සුමනා භවන්තූ’’ති ඉමිනා වචනෙන ආසයසම්පත්තියං නියොජෙන්තො ‘‘සක්කච්ච සුණන්තු භාසිත’’න්ති පයොගසම්පත්තියං, තථා යොනිසොමනසිකාරසම්පත්තියං පරතොඝොසසම්පත්තියඤ්ච, තථා අත්තසම්මාපණිධිසප්පුරිසූපනිස්සයසම්පත්තීසු සමාධිපඤ්ඤාහෙතුසම්පත්තීසු ච නියොජෙන්තො ගාථං සමාපෙසි.
ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรวบรวมปวงภูตด้วยพระดำรัสที่ไม่เจาะจงว่า ‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ’ (ภูตเหล่าใดในที่นี้ประชุมกันแล้ว) ดังนี้แล้ว ทรงจำแนกออกเป็น ๒ พวกอีกว่า ‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’ (คือเหล่าที่อยู่บนภาคพื้น หรือเหล่าที่อยู่ในอากาศ) ดังนี้ จากนั้นทรงรวบรวมเข้าเป็นหนึ่งอีกด้วยพระดำรัสว่า ‘สพฺเพว ภูตา’ (ภูตทั้งปวงเทียว) ดังนี้แล้ว ทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในอาสยสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัย) ด้วยพระดำรัสว่า ‘สุมนา ภวนฺตุ’ (จงเป็นผู้มีใจดี) ดังนี้ ทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในปโยคสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งความเพียร) ด้วยพระดำรัสว่า ‘สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ ภาสิตํ’ (จงฟังภาษิตโดยเคารพ) ดังนี้, และทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในโยนิโสมนสิการสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการทำในใจโดยแยบคาย) และปรโตโฆสสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการได้ฟังจากผู้อื่น) ด้วย, อีกทั้งทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในอัตตสัมมาปณิธิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการตั้งตนไว้ชอบ) สัปปุริสูปนิสสยสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการอาศัยสัตบุรุษ) และในสัมปทาอันเป็นเหตุแห่งสมาธิและปัญญาด้วย จึงทรงให้ตั้งมั่นในคาถานี้

225. තස්මා හි භූතාති දුතියගාථා. තත්ථ තස්මාති කාරණවචනං. භූතාති ආමන්තනවචනං. නිසාමෙථාති සුණාථ. සබ්බෙති අනවසෙසා[Pg.270]. කිං වුත්තං හොති? යස්මා තුම්හෙ දිබ්බට්ඨානානි තත්ථ උපභොගසම්පදඤ්ච පහාය ධම්මස්සවනත්ථං ඉධ සමාගතා, න නටනච්චනාදිදස්සනත්ථං, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙති. අථ වා ‘‘සුමනා භවන්තු සක්කච්ච සුණන්තූ’’ති වචනෙන තෙසං සුමනභාවං සක්කච්චං සොතුකම්‍යතඤ්ච දිස්වා ආහ – යස්මා තුම්හෙ සුමනභාවෙන අත්තසම්මාපණිධියොනිසොමනසිකාරාසයසුද්ධීහි සක්කච්චං සොතුකම්‍යතාය සප්පුරිසූපනිස්සයපරතොඝොසපදට්ඨානතො පයොගසුද්ධීහි ච යුත්තා, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙති. අථ වා යං පුරිමගාථාය අන්තෙ ‘‘භාසිත’’න්ති වුත්තං, තං කාරණභාවෙන අපදිසන්තො ආහ – ‘‘යස්මා මම භාසිතං නාම අතිදුල්ලභං අට්ඨක්ඛණපරිවජ්ජිතස්ස ඛණස්ස දුල්ලභත්තා, අනෙකානිසංසඤ්ච පඤ්ඤාකරුණාගුණෙන පවත්තත්තා, තඤ්චාහං වත්තුකාමො ‘සුණන්තු භාසිත’න්ති අවොචං. තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ’’ති ඉදං ඉමිනා ගාථාපදෙන වුත්තං හොති.
๒๒๕. คาถาว่า ‘ตสฺมา หิ ภูตา’ เป็นคาถาที่สอง. ในคาถานั้น บทว่า ‘ตสฺมา’ เป็นคำแสดงเหตุ. บทว่า ‘ภูตา’ เป็นคำร้องเรียก. บทว่า ‘นิสาเมถ’ คือ ‘สุณาถ’ (จงฟัง). บทว่า ‘สพฺเพ’ คือ ไม่มีเหลือ. ความว่าอย่างไร? ความว่า เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายละทิพยสถานและความถึงพร้อมแห่งการบริโภคในที่นั้นแล้ว มาประชุมกันในที่นี้เพื่อฟังธรรม ไม่ใช่เพื่อดูการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตั้งใจฟัง. อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทอดพระเนตรเห็นความเป็นผู้มีใจดีและความปรารถนาจะฟังโดยเคารพของภูตเหล่านั้น ด้วยพระดำรัสว่า ‘สุมนา ภวนฺตุ สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ’ จึงตรัสว่า – เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายประกอบด้วยความเป็นผู้มีใจดี ด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัตตสัมมาปณิธิ โยนิโสมนสิการ และอาสยะ และประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร อันเนื่องมาจากการมีความปรารถนาจะฟังโดยเคารพ ซึ่งมีสัปปุริสูปนิสสัยและปรโตโฆสะเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตั้งใจฟัง. อีกนัยหนึ่ง พระองค์ทรงแสดงเหตุแห่งคำที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของคาถาก่อนว่า ‘ภาสิตํ’ จึงตรัสว่า – “เพราะเหตุว่า คำที่เรากล่าว ชื่อว่าหาได้ยากยิ่ง เพราะขณะที่เว้นจากอกขณะ ๘ เป็นสิ่งที่หาได้ยาก และมีอานิสงส์มากมาย เพราะเป็นไปโดยคุณคือปัญญาและกรุณา, และเราปรารถนาจะกล่าวคำนั้น จึงได้กล่าวว่า ‘สุณนฺตุ ภาสิตํ’ (จงฟังคำที่กล่าว). เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตั้งใจฟัง” – เนื้อความนี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยบาทแห่งคาถานี้

එවමෙතං කාරණං නිරොපෙන්තො අත්තනො භාසිතනිසාමනෙ නියොජෙත්වා නිසාමෙතබ්බං වත්තුමාරද්ධො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. තස්සත්ථො – යායං තීහි උපද්දවෙහි උපද්දුතා මානුසී පජා, තස්සා මානුසියා පජාය මිත්තභාවං හිතජ්ඣාසයතං පච්චුපට්ඨාපෙථාති. කෙචි පන ‘‘මානුසියං පජ’’න්ති පඨන්ති, තං භුම්මත්ථාසම්භවා න යුජ්ජති. යම්පි චඤ්ඤෙ අත්ථං වණ්ණයන්ති, සොපි න යුජ්ජති. අධිප්පායො පනෙත්ථ – නාහං බුද්ධොති ඉස්සරියබලෙන වදාමි, අපිච පන තුම්හාකඤ්ච ඉමිස්සා ච මානුසියා පජාය හිතත්ථං වදාමි – ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. එත්ථ ච –
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงปลูกฝังเหตุนี้อย่างนี้แล้ว ทรงชักนำให้ตั้งใจฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว จึงทรงเริ่มตรัสเรื่องที่ควรตั้งใจฟังว่า “เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชาย” (ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์). อรรถาธิบายแห่งบทนั้นคือ – หมู่มนุษย์นี้ใด ถูกอุปัทวะ ๓ ประการเบียดเบียนแล้ว, ท่านทั้งหลายจงยังความเป็นมิตร คือความเป็นผู้มีอัธยาศัยเกื้อกูล ให้บังเกิดแก่หมู่มนุษย์นั้น. แต่บางท่านอ่านว่า “มานุสิยํ ปชํ”, คำนั้นไม่ถูกต้อง เพราะไม่เข้ากับความหมายว่าบนแผ่นดิน. แม้อรรถที่ท่านอื่นอธิบาย ก็ไม่ถูกต้องเช่นกัน. ส่วนอธิบายในที่นี้คือ – เรามิได้กล่าวด้วยอำนาจแห่งความเป็นใหญ่ว่าเราเป็นพระพุทธเจ้า, แต่ทว่าเรากล่าวเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ท่านทั้งหลายด้วย แก่หมู่มนุษย์นี้ด้วยว่า – “เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชาย”. และในข้อนี้มีพระคาถาว่า –

‘‘යෙ සත්තසණ්ඩං පථවිං විජෙත්වා, රාජිසයො යජමානා අනුපරියගා;
අස්සමෙධං පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං වාජපෙය්‍යං නිරග්ගළං.
“พระราชฤๅษีเหล่าใดทรงพิชิตแผ่นดินอันเป็นที่อาศัยของสัตว์แล้ว ทรงบูชายัญเสด็จเที่ยวไปโดยลำดับ คือทรงทำอัสสเมธยัญ ปุริสเมธยัญ สัมมาปาสยัญ วาชเปยยยัญ และนิรัคคฬยัญ.”

‘‘මෙත්තස්ස චිත්තස්ස සුභාවිතස්ස, කලම්පි තෙ නානුභවන්ති සොළසිං.
“พระราชฤๅษีเหล่านั้น ย่อมไม่เข้าถึงแม้เสี้ยวที่ ๑๖ แห่ง (ผลของ) เมตตาจิตที่อบรมดีแล้ว.”

‘‘එකම්පි [Pg.271] චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො, මෙත්තායති කුසලී තෙන හොති;
සබ්බෙ ච පාණෙ මනසානුකම්පී, පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤ’’න්ති. (අ. නි. 8.1) –
“หากบุคคลผู้มีจิตไม่คิดร้าย แผ่เมตตาไปแม้ในสัตว์ตัวหนึ่ง, เขาย่อมเป็นผู้มีกุศลด้วยเหตุนั้น. ส่วนพระอริยเจ้าผู้มีใจอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวง ย่อมทำบุญได้มากมาย.” (องฺ. อฏฺฐก. ๘.๑) –

එවමාදීනං සුත්තානං එකාදසානිසංසානඤ්ච වසෙන යෙ මෙත්තං කරොන්ති, තෙසං මෙත්තා හිතාති වෙදිතබ්බා.
พึงทราบว่า เมตตาเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้ที่เจริญเมตตาเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ และด้วยอำนาจแห่งอานิสงส์ ๑๑ ประการ

‘‘දෙවතානුකම්පිතො පොසො, සදා භද්‍රානි පස්සතී’’ති. (දී. නි. 2.153;
උදා. 76;
මහාව. 286) –
“บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นแต่ความเจริญทุกเมื่อ.” (ที. นิ. ๒.๑๕๓; อุ. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) –

එවමාදීනං වසෙන යෙසු කරීයති, තෙසම්පි හිතාති වෙදිතබ්බා.
ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรมีอาทิอย่างนี้ พึงทราบว่า เมตตาเป็นประโยชน์เกื้อกูลแม้แก่สัตว์ทั้งหลายที่เมตตานั้นแผ่ไปถึง

එවං උභයෙසම්පි හිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති වත්වා ඉදානි උපකාරම්පි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිවා ච රත්තො ච හරන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ අප්පමත්තා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ මනුස්සා චිත්තකම්මකට්ඨකම්මාදීහිපි දෙවතා කත්වා චෙතියරුක්ඛාදීනි ච උපසඞ්කමිත්වා දෙවතා උද්දිස්ස දිවා බලිං කරොන්ති, කාළපක්ඛාදීසු ච රත්තිං බලිං කරොන්ති. සලාකභත්තාදීනි වා දත්වා ආරක්ඛදෙවතා උපාදාය යාව බ්‍රහ්මදෙවතානං පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන දිවා බලිං කරොන්ති, ඡත්තාරොපනදීපමාලා සබ්බරත්තිකධම්මස්සවනාදීනි කාරාපෙත්වා පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන ච රත්තිං බලිං කරොන්ති, තෙ කථං න රක්ඛිතබ්බා. යතො එවං දිවා ච රත්තො ච තුම්හෙ උද්දිස්ස කරොන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ. තස්මා බලිකම්මකාරණාපි තෙ මනුස්සෙ රක්ඛථ ගොපයථ, අහිතං තෙසං අපනෙථ, හිතං උපනෙථ අප්පමත්තා හුත්වා තං කතඤ්ඤුභාවං හදයෙ කත්වා නිච්චමනුස්සරන්තාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ทั้งสองฝ่ายอย่างนี้แล้ว จึงตรัสว่า “เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชาย” บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงอุปการะ (ที่มนุษย์ทำแก่เทวดา) จึงตรัสว่า “ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา” (มนุษย์เหล่าใดนำพลีกรรมมาถวายทั้งกลางวันและกลางคืน เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท รักษามนุษย์เหล่านั้น). อรรถาธิบายแห่งบทนั้นคือ – มนุษย์เหล่าใดทำรูปเทวดาด้วยจิตรกรรมและหัตถกรรมไม้เป็นต้นแล้ว เข้าไปยังเจดีย์และต้นไม้เป็นต้น อุทิศเทวดาทำพลีกรรมในเวลากลางวัน และทำพลีกรรมในเวลากลางคืนในกาฬปักษ์เป็นต้น. หรือถวายสลากภัตเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางวันด้วยการมอบส่วนบุญให้แก่เทวดาทั้งหลาย ตั้งแต่อารักขเทวดาจนถึงพรหมเทวดา, และให้จัดแจงการกั้นฉัตร การตามประทีป การฟังธรรมตลอดคืนเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางคืนด้วยการมอบส่วนบุญ, มนุษย์เหล่านั้นจะไม่พึงได้รับการคุ้มครองอย่างไร. เพราะเหตุที่มนุษย์เหล่านั้นอุทิศท่านทั้งหลายทำพลีกรรมทั้งกลางวันและกลางคืนอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงรักษามนุษย์เหล่านั้น. แม้เพราะเหตุแห่งการทำพลีกรรมนั้น ท่านทั้งหลายจงรักษาคุ้มครองมนุษย์เหล่านั้น, จงกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลของพวกเขา, จงนำสิ่งที่เกื้อกูลมาให้, จงเป็นผู้ไม่ประมาท ทำความกตัญญูนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงอยู่เป็นนิตย์

226. එවං දෙවතාසු මනුස්සානං උපකාරකභාවං දස්සෙත්වා තෙසං උපද්දවවූපසමනත්ථං බුද්ධාදිගුණප්පකාසනෙන ච දෙවමනුස්සානං ධම්මස්සවනත්ථං ‘‘යංකිඤ්චි විත්ත’’න්තිආදිනා නයෙන සච්චවචනං පයුජ්ජිතුමාරද්ධො. තත්ථ යංකිඤ්චීති අනියමිතවසෙන අනවසෙසං පරියාදියති යංකිඤ්චි තත්ථ තත්ථ වොහාරූපගං[Pg.272]. විත්තන්ති ධනං. තඤ්හි විත්තිං ජනෙතීති විත්තං. ඉධ වාති මනුස්සලොකං නිද්දිසති, හුරං වාති තතො පරං අවසෙසලොකං. තෙන ච ඨපෙත්වා මනුස්සෙ සබ්බලොකග්ගහණෙ පත්තෙ ‘‘සග්ගෙසු වා’’ති පරතො වුත්තත්තා ඨපෙත්වා මනුස්සෙ ච සග්ගෙ ච අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනං ගහණං වෙදිතබ්බං. එවං ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි යං මනුස්සානං වොහාරූපගං අලඞ්කාරපරිභොගූපගඤ්ච ජාතරූපරජතමුත්තාමණිවෙළුරියපවාළලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදිකං, යඤ්ච මුත්තාමණිවාලුකත්ථතාය භූමියා රතනමයවිමානෙසු අනෙකයොජනසතවිත්ථතෙසු භවනෙසු උප්පන්නානං නාගසුපණ්ණාදීනං විත්තං, තං නිද්දිට්ඨං හොති.
๒๒๖. พระเถระครั้นแสดงความเป็นผู้อุปการะของเทวดาทั้งหลายแก่มนุษย์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เพื่อจะให้ระงับอุปัทวะของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น และเพื่อให้เทวดาและมนุษย์ได้ฟังธรรม จึงเริ่มที่จะกล่าวสัจจวจนะโดยนัยเป็นต้นว่า "ยงฺกิญฺจิ วิตฺตํ" (ทรัพย์สินอย่างใดอย่างหนึ่ง) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยงฺกิญฺจิ" รวบรวมเอาทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยอำนาจแห่งการไม่เจาะจง คือทรัพย์สินอย่างใดอย่างหนึ่งที่ควรแก่การซื้อขายในที่นั้นๆ บทว่า "วิตฺตํ" คือ ทรัพย์สิน เพราะทรัพย์นั้นย่อมทำให้เกิดความยินดี (วิตฺติ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า "วิตฺตํ" บทว่า "อิธ วา" หมายถึงโลกมนุษย์ บทว่า "หุรํ วา" หมายถึงโลกที่เหลืออื่นจากนั้น และโดยบทนั้น เมื่อถึงการรวบรวมโลกทั้งหมดยกเว้นมนุษย์ แต่เพราะมีคำกล่าวไว้ข้างหน้าว่า "สคฺเคสุ วา" (หรือในสวรรค์) จึงพึงทราบว่า เป็นการรวบรวมเอานาคและสุบรรณเป็นต้นที่เหลือ ยกเว้นมนุษย์และเทวดาในสวรรค์ ด้วยสองบทนี้อย่างนี้ ทรัพย์สินของมนุษย์ที่ควรแก่การซื้อขาย ควรแก่การประดับและบริโภค คือ ทอง เงิน มุกดา มณี แก้วไพฑูรย์ ประการัง ทับทิม ไพลิน เป็นต้นอย่างใด และทรัพย์ของนาคและสุบรรณเป็นต้นที่เกิดขึ้นในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะ ในภพที่กว้างหลายร้อยโยชน์ บนพื้นดินที่ลาดด้วยมุกดาและมณีอย่างใด ทรัพย์นั้นเป็นอันท่านระบุไว้แล้ว

සග්ගෙසු වාති කාමාවචරරූපාවචරදෙවලොකෙසු. තෙ හි සොභනෙන කම්මෙන අජීයන්ති ගම්මන්තීති සග්ගා, සුට්ඨු වා අග්ගාතිපි සග්ගා. යන්ති යං සස්සාමිකං වා අස්සාමිකං වා. රතනන්ති රතිං නයති, වහති, ජනයති, වඩ්ඪෙතීති රතනං, යංකිඤ්චි චිත්තීකතං මහග්ඝං අතුලං දුල්ලභදස්සනං අනොමසත්තපරිභොගඤ්ච, තස්සෙතං අධිවචනං. යථාහ –
บทว่า "สคฺเคสุ วา" คือ ในเทวโลกที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร. จริงอยู่ เทวโลกเหล่านั้น อันบุคคลเข้าถึงหรือไปสู่ได้ด้วยกรรมอันงดงาม ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สคฺคา" (สวรรค์) หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "สคฺคา" เพราะเป็นสิ่งที่เลิศ (อคฺคา) อย่างยิ่ง (สุฏฺฐุ). บทว่า "ยํ" คือ รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่มีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ. บทว่า "รตนํ" คือ สิ่งที่นำมาซึ่งความยินดี (รติ) นำมา ทำให้เกิด หรือทำให้เจริญ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "รตนํ" ซึ่งเป็นชื่อเรียกของสิ่งใดก็ตามที่น่าเคารพ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นเครื่องบริโภคของสัตบุรุษผู้ไม่ทราม ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;
අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති.
"สิ่งที่น่าเคารพ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นเครื่องบริโภคของสัตบุรุษผู้ไม่ทราม เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า รัตนะ"

පණීතන්ති උත්තමං, සෙට්ඨං, අතප්පකං. එවං ඉමිනා ගාථාපදෙන යං සග්ගෙසු අනෙකයොජනසතප්පමාණසබ්බරතනමයවිමානෙසු සුධම්මවෙජයන්තප්පභුතීසු සස්සාමිකං, යඤ්ච බුද්ධුප්පාදවිරහෙන අපායමෙව පරිපූරෙන්තෙසු සත්තෙසු සුඤ්ඤවිමානපටිබද්ධං අස්සාමිකං, යං වා පනඤ්ඤම්පි පථවීමහාසමුද්දහිමවන්තාදිනිස්සිතං අස්සාමිකං රතනං, තං නිද්දිට්ඨං හොති.
บทว่า "ปณีตํ" คือ ประเสริฐสุด ยอดเยี่ยม หาค่ามิได้. ด้วยบทแห่งคาถานี้อย่างนี้ รัตนะใดในสวรรค์ทั้งหลาย ในวิมานที่ล้วนแล้วด้วยรัตนะทั้งปวง มีประมาณหลายร้อยโยชน์ มีสุธรรมาสภาและเวชยันตปราสาทเป็นต้น ซึ่งมีเจ้าของ และรัตนะใดที่เนื่องด้วยวิมานอันว่างเปล่า เพราะเหล่าสัตว์พากันไปเพิ่มพูนอบายภูมิอยู่โดยมาก ในสมัยที่ว่างเว้นจากพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ซึ่งไม่มีเจ้าของ หรือรัตนะอื่นใดอีกที่ไม่มีเจ้าของ ซึ่งอาศัยอยู่ในแผ่นดิน มหาสมุทร และหิมพานต์เป็นต้น รัตนะนั้นเป็นอันท่านระบุไว้แล้ว.

න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනාති න-ඉති පටිසෙධෙ, නො-ඉති අවධාරණෙ. සමන්ති තුල්‍යං. අත්ථීති විජ්ජති. තථාගතෙනාති බුද්ධෙන. කිං වුත්තං හොති? යං එතං විත්තඤ්ච රතනඤ්ච පකාසිතං, එත්ථ එකම්පි බුද්ධරතනෙන සදිසං රතනං නෙවත්ථි. යම්පි හි තං චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං මණිරතනඤ්ච, යම්හි උප්පන්නෙ මහාජනො න අඤ්ඤත්ථ චිත්තීකාරං කරොති, න කොචි පුප්ඵගන්ධාදීනි ගහෙත්වා යක්ඛට්ඨානං වා භූතට්ඨානං වා ගච්ඡති, සබ්බොපි ජනො චක්කරතනමණිරතනමෙව චිත්තිං කරොති පූජෙති, තං තං වරං පත්ථෙති, පත්ථිතපත්ථිතඤ්චස්ස එකච්චං සමිජ්ඣති, තම්පි [Pg.273] රතනං බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතෙ හි උප්පන්නෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා, න තෙ අඤ්ඤත්‍ර චිත්තීකාරං කරොන්ති, න කඤ්චි අඤ්ඤං පූජෙන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි, යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි ච භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීති විහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි, කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං චිත්තීකාරානං. අපිච කස්සඤ්ඤස්ස පරිනිබ්බුතස්සාපි ජාතිබොධිධම්මචක්කප්පවත්තනපරිනිබ්බානට්ඨානානි පටිමාචෙතියාදීනි වා උද්දිස්ස එවං චිත්තීකාරගරුකාරො වත්තති යථා භගවතො. එවං චිත්තීකතට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.
ในบทว่า "น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน" นั้น "น" ศัพท์เป็นนิบาตในความหมายว่าปฏิเสธ, "โน" ศัพท์เป็นนิบาตในความหมายว่ายืนยัน. บทว่า "สมํ" คือ เทียบเท่า. บทว่า "อตฺถิ" คือ มีอยู่. บทว่า "ตถาคเตน" คือ กับพระตถาคต. ความว่าอย่างไร? คือ ทรัพย์และรัตนะใดที่ท่านประกาศไว้แล้ว ในบรรดาทรัพย์และรัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งที่เสมอด้วยพุทธรัตนะก็ไม่มีเลย. จริงอยู่ รัตนะใดที่ชื่อว่ารัตนะเพราะเป็นสิ่งที่น่าเคารพ ได้แก่ จักรรัตนะและมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว มหาชนก็ไม่ทำการเคารพในที่อื่น ไม่มีใครถือดอกไม้และของหอมเป็นต้นไปยังที่สถิตของยักษ์หรือภูต ชนทั้งปวงย่อมทำการเคารพและบูชาเฉพาะจักรรัตนะและมณีรัตนะเท่านั้น ย่อมปรารถนาพรนั้นๆ และพรบางอย่างที่ปรารถนาแล้วๆ ของเขาก็ย่อมสำเร็จ แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ. หากรัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะเป็นสิ่งที่น่าเคารพแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นทรงเป็นรัตนะ. จริงอยู่ เมื่อพระตถาคตอุบัติขึ้นแล้ว เทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เหล่าใดก็ตาม ย่อมไม่ทำการเคารพในที่อื่น ไม่บูชาผู้อื่นเลย. ดังที่ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตด้วยพวงมาลัยรัตนะขนาดเท่าภูเขาสิเนรุ และเทวดาและมนุษย์เหล่าอื่นมีพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าโกศล และอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง. และแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอโศกมหาราชทรงอุทิศถวาย สละพระราชทรัพย์ 96 โกฏิ สถาปนาวิหาร 84,000 หลังทั่วชมพูทวีป จะกล่าวไปไยถึงการทำความเคารพของชนเหล่าอื่น. อีกประการหนึ่ง การทำความเคารพและความนับถืออย่างนี้ที่มุ่งตรงต่อสถานที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงธรรมจักร และปรินิพพาน หรือต่อพระพุทธปฏิมาและเจดีย์เป็นต้น ของบุคคลอื่นใดแม้ผู้ปรินิพพานไปแล้ว จะมีเหมือนอย่างของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ที่ไหน. ด้วยเหตุนี้ แม้โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่น่าเคารพ ก็ไม่มีรัตนะใดเสมอด้วยพระตถาคต.

තථා යම්පි තං මහග්ඝට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං – කාසිකං වත්ථං. යථාහ – ‘‘ජිණ්ණම්පි, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං වණ්ණවන්තඤ්චෙව හොති සුඛසම්ඵස්සඤ්ච මහග්ඝඤ්චා’’ති, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි මහග්ඝට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි යෙසං පංසුකම්පි පටිග්ගණ්හාති, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, සෙය්‍යථාපි අසොකස්ස රඤ්ඤො. ඉදමස්ස මහග්ඝතාය. එවං මහග්ඝතාවචනෙ චෙත්ථ දොසාභාවසාධකං ඉදං තාව සුත්තපදං වෙදිතබ්බං –
อีกประการหนึ่ง รัตนะใดที่ชื่อว่ารัตนะเพราะมีค่ามาก ได้แก่ ผ้ากาสิกพัสตร์. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ที่เก่าแล้ว ก็ยังคงมีสีสันสวยงาม มีสัมผัสอันนุ่มนวล และมีค่ามาก" แม้ผ้านั้นก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ. หากรัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะมีค่ามากแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นทรงเป็นรัตนะ. จริงอยู่ พระตถาคตทรงรับแม้ผ้าบังสุกุลของบุคคลเหล่าใด ผ้าบังสุกุลนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่บุคคลเหล่านั้น เหมือนดังที่เกิดแก่พระเจ้าอโศก. นี้คือความเป็นผู้มีค่ามากของพระองค์. ในคำว่า "มีค่ามาก" นี้ พึงทราบสุตตบทนี้ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันความไม่มีโทษในเรื่องนี้ก่อน ดังนี้ –

‘‘යෙසං ඛො පන සො පටිග්ගණ්හාති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. ඉදමස්ස මහග්ඝතාය වදාමි. සෙය්‍යථාපි තං, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං මහග්ඝං, තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’’ති (අ. නි. 3.100).
"ก็พระองค์ทรงรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของบุคคลเหล่าใด การรับนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่บุคคลเหล่านั้น. เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นเพราะความเป็นผู้มีค่ามากของพระองค์. ภิกษุทั้งหลาย ผ้ากาสิกพัสตร์นั้นมีค่ามากฉันใด เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น"

එවං මහග්ඝට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.
ด้วยเหตุนี้ แม้โดยความหมายว่ามีค่ามาก ก็ไม่มีรัตนะใดเสมอด้วยพระตถาคต.

තථා යම්පි තං අතුලට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං උප්පජ්ජති ඉන්දනීලමණිමයනාභි සත්තරතනමයසහස්සාරං පවාළමයනෙමි, රත්තසුවණ්ණමයසන්ධි, යස්ස දසන්නං දසන්නං අරානං උපරි එකං මුණ්ඩාරං හොති [Pg.274] වාතං ගහෙත්වා සද්දකරණත්ථං, යෙන කතො සද්දො සුකුසලප්පතාළිතපඤ්චඞ්ගිකතූරියසද්දො විය හොති. යස්ස නාභියා උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ සීහමුඛානි හොන්ති, අබ්භන්තරං සකටචක්කස්සෙව සුසිරං, තස්ස කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථි, කම්මපච්චයෙන උතුතො සමුට්ඨාති. යං රාජා දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ පුණ්ණමදිවසෙ සීසංන්හාතො උපොසථිකො උපරිපාසාදවරගතො සීලානි සොධෙන්තො නිසින්නො පුණ්ණචන්දං විය සූරියං විය ච උට්ඨෙන්තං පස්සති, යස්ස ද්වාදසයොජනතො සද්දො සුය්‍යති, යොජනතො වණ්ණො දිස්සති, යං මහාජනෙන ‘‘දුතියො මඤ්ඤෙ චන්දො සූරියො වා උට්ඨිතො’’ති අතිවිය කොතූහලජාතෙන දිස්සමානං නගරස්ස උපරි ආගන්ත්වා රඤ්ඤො අන්තෙපුරස්ස පාචීනපස්සෙ නාතිඋච්චං නාතිනීචං හුත්වා මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙතුං යුත්තට්ඨානෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති.
อีกประการหนึ่ง รัตนะใดแม้อื่น รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ได้แก่สิ่งต่อไปนี้ คือ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีดุมทำด้วยแก้วอินทนิล มีกำพันหนึ่งทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีกงทำด้วยแก้วประพาฬ มีที่ต่อทำด้วยทองคำแดง เบื้องบนแห่งกำ ๑๐ อัน ๑๐ อัน ของจักรรัตนะใด มีปุ่มกลมอันหนึ่งเพื่อกระทำเสียงโดยรับลม เสียงที่ปุ่มกลมนั้นทำแล้ว ย่อมเป็นประดุจเสียงแห่งเบญจางคดุริยางค์อันบุรุษผู้ฉลาดดีแล้วประโคมแล้ว ที่ข้างทั้งสองแห่งดุมของจักรรัตนะใด มีหน้าสิงห์ ๒ อัน ภายในเป็นช่องเหมือนวงล้อเกวียน ผู้ทำหรือผู้ให้ทำจักรรัตนะนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นจากอุตุโดยมีกรรมเป็นปัจจัย พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว ทรงเป็นผู้รักษาอุโบสถ เสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ ประทับนั่งทรงชำระศีลอยู่ ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะกำลังปรากฏขึ้นประดุจพระจันทร์เต็มดวง หรือประดุจพระอาทิตย์ เสียงของจักรรัตนะนั้นย่อมได้ยินไปไกล ๑๒ โยชน์ วรรณะย่อมปรากฏไปไกล ๑ โยชน์ ซึ่งมหาชนเห็นอยู่ด้วยความพิศวงอย่างยิ่งว่า "เราเข้าใจว่า พระจันทร์หรือพระอาทิตย์ดวงที่สองขึ้นแล้ว" แล้วมาเบื้องบนพระนคร ที่ด้านทิศตะวันออกแห่งพระราชวังของพระราชา ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก ตั้งอยู่ประดุจเพลาที่ถูกตรึงไว้ ในที่อันสมควรแก่มหาชนเพื่อจะบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น

තදෙව අනුබන්ධමානං හත්ථිරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො සත්තප්පතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො උපොසථකුලා වා ඡද්දන්තකුලා වා ආගච්ඡති. උපොසථකුලා ආගච්ඡන්තො හි සබ්බජෙට්ඨො ආගච්ඡති, ඡද්දන්තකුලා සබ්බකනිට්ඨො සික්ඛිතසික්ඛො දමථූපෙතො. සො ද්වාදසයොජනං පරිසං ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපං අනුසංයායිත්වා පුරෙපාතරාසමෙව සකං රාජධානිං ආගච්ඡති.
หัตถิรัตนะ (ช้างแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับจักรรัตนะนั้นนั่นเทียว ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง ตั้งมั่นดีในที่ ๗ แห่ง มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ ย่อมมาจากตระกูลอุโบสถ หรือตระกูลฉัททันต์ จริงอยู่ เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ช้างตัวประเสริฐที่สุดย่อมมา เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ช้างตัวอ่อนที่สุด ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว ประกอบด้วยการฝึกตน ย่อมมา ช้างแก้วนั้น พาบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ไป เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปทั้งสิ้นแล้ว ย่อมกลับมาสู่ราชธานีของตนได้ก่อนเวลาอาหารเช้าทีเดียว

තම්පි අනුබන්ධමානං අස්සරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො කාකසීසො මුඤ්ජකෙසො වලාහකස්ස රාජකුලා ආගච්ඡති. සෙසමෙත්ථ හත්ථිරතනසදිසමෙව.
อัสสรัตนะ (ม้าแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับหัตถิรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง มีศีรษะดำดังกา มีขนเหมือนหญ้าปล้อง ย่อมมาจากราชตระกูลม้าวลาหก ข้อความที่เหลือในอัสสรัตนะนี้ เหมือนกับหัตถิรัตนะนั่นเทียว

තම්පි අනුබන්ධමානං මණිරතනං උප්පජ්ජති. සො හොති මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො ආයාමතො චක්කනාභිසදිසො, වෙපුල්ලපබ්බතා ආගච්ඡති, සො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ රඤ්ඤො ධජග්ගතො යොජනං ඔභාසෙති, යස්සොභාසෙන මනුස්සා ‘‘දිවා’’ති මඤ්ඤමානා කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය පස්සන්ති.
มณีรัตนะ (แก้วมณี) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับอัสสรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น แก้วมณีนั้นคือแก้วไพฑูรย์ งดงาม มีชาติพันธุ์ดี มี ๘ เหลี่ยม ได้รับการเจียระไนอย่างดี โดยยาวเท่ากับดุมล้อ ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ แก้วมณีนั้น แม้ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เมื่ออยู่บนยอดธงของพระราชา ย่อมส่องสว่างไปได้ ๑ โยชน์ ด้วยรัศมีของแก้วมณีนั้น มนุษย์ทั้งหลายสำคัญว่า "เป็นเวลากลางวัน" ย่อมประกอบการงาน โดยที่สุด ย่อมมองเห็นแม้กระทั่งมดและปลวก

තම්පි [Pg.275] අනුබන්ධමානං ඉත්ථිරතනං උප්පජ්ජති. පකතිඅග්ගමහෙසී වා හොති, උත්තරකුරුතො වා ආගච්ඡති මද්දරාජකුලතො වා, අතිදීඝාදිඡදොසවිවජ්ජිතා අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බං වණ්ණං, යස්සා රඤ්ඤො සීතකාලෙ උණ්හානි ගත්තානි හොන්ති, උණ්හකාලෙ සීතානි, සතධා ඵොටිතතූලපිචුනො විය සම්ඵස්සො හොති, කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො උප්පලගන්ධො, පුබ්බුට්ඨායිතාදිඅනෙකගුණසමන්නාගතා ච හොති.
อิตถีรัตนะ (นางแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับมณีรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น เป็นพระอัครมเหสีโดยปกติก็มี หรือมาจากอุตรกุรุทวีป หรือมาจากมัททราชตระกูล ปราศจากโทษ ๖ ประการ มีความสูงเกินไปเป็นต้น มีวรรณะล่วงวรรณะของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงวรรณะของทิพย์ ในเวลาหนาว กายของนางแก้วนั้นย่อมอุ่นสำหรับพระราชา ในเวลาร้อน ย่อมเย็น มีสัมผัสประดุจปุยนุ่นที่ถูกทำให้ฟูร้อยครั้ง กลิ่นจันทน์ย่อมหอมฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลย่อมหอมฟุ้งออกจากปาก และประกอบด้วยคุณเป็นอันมาก มีการตื่นก่อนเป็นต้น

තම්පි අනුබන්ධමානං ගහපතිරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිකම්මකරො සෙට්ඨි, යස්ස චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ දිබ්බං චක්ඛු පාතුභවති, යෙන සමන්තතො යොජනමත්තෙ නිධිං පස්සති සස්සාමිකම්පි අස්සාමිකම්පි. සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ ධනෙන ධනකරණීයං කරිස්සාමී’’ති.
คหปติรัตนะ (ขุนคลังแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับอิตถีรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือเศรษฐีผู้ทำการงานตามปกติของพระราชา ทิพยจักษุย่อมปรากฏแก่คหปติรัตนะนั้น ในขณะที่จักรรัตนะเพิ่งบังเกิดขึ้น ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของ คหปติรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย ข้าพระองค์จักกระทำกิจที่พึงทำด้วยทรัพย์เพื่อพระองค์"

තම්පි අනුබන්ධමානං පරිණායකරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිජෙට්ඨපුත්තො, චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ අතිරෙකපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො හොති, ද්වාදසයොජනාය පරිසාය චෙතසා චිත්තං පරිජානිත්වා නිග්ගහපග්ගහසමත්ථො හොති. සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති – ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ රජ්ජං අනුසාසිස්සාමී’’ති. යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං අතුලට්ඨෙන රතනං, යස්ස න සක්කා තුලයිත්වා තීරයිත්වා අග්ඝො කාතුං ‘‘සතං වා සහස්සං වා අග්ඝති කොටිං වා’’ති. තත්ථ එකරතනම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි අතුලට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි න සක්කා සීලතො වා සමාධිතො වා පඤ්ඤාදීනං වා අඤ්ඤතරතො කෙනචි තුලයිත්වා තීරයිත්වා ‘‘එත්තකගුණො වා ඉමිනා සමො වා සප්පටිභාගො වා’’ති පරිච්ඡින්දිතුං. එවං අතුලට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.
ปริณายกรัตนะ (ขุนพลแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับคหปติรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือพระราชโอรสองค์ใหญ่ตามปกติของพระราชา ในขณะที่จักรรัตนะเพิ่งบังเกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาและความฉลาดอันยิ่ง รู้จิตของบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ด้วยจิตของตนแล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะข่มและยกย่องได้ ปริณายกรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย ข้าพระองค์จักปกครองราชสมบัติแทนพระองค์" อนึ่ง รัตนะอื่นใดแม้ที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งใครๆ ไม่สามารถจะชั่ง ตวง แล้วกระทำราคาได้ว่า "มีค่าร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง หรือโกฏิหนึ่ง" ในบรรดารัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ ถ้ารัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้แล้ว พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ จริงอยู่ พระตถาคต อันใครๆ ไม่สามารถจะชั่ง ตวง โดยศีล หรือสมาธิ หรือคุณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปัญญาเป็นต้น แล้วกำหนดได้ว่า "มีคุณเท่านี้ หรือเสมอกับผู้นี้ หรือมีส่วนเปรียบได้" ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ก็ไม่มีรัตนะใดเสมอด้วยพระตถาคต

තථා යම්පි තං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – දුල්ලභපාතුභාවො රාජා චක්කවත්ති චක්කාදීනි ච තස්ස රතනානි, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං, කුතො චක්කවත්තිආදීනං රතනත්තං, යානි එකස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකානි උප්පජ්ජන්ති. යස්මා පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ තථාගතසුඤ්ඤො ලොකො [Pg.276] හොති, තස්මා තථාගතො එව කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනතො දුල්ලභදස්සනො. වුත්තං චෙතං භගවතා පරිනිබ්බානසමයෙ –
อีกประการหนึ่ง รัตนะใดแม้อื่น รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาได้ยาก ได้แก่สิ่งต่อไปนี้ คือ พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีการบังเกิดขึ้นได้โดยยาก และรัตนะทั้งหลายของพระองค์มีจักรรัตนะเป็นต้น แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ ถ้ารัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าหาได้ยากแล้ว พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ ความเป็นรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้นจะมีมาแต่ไหน ซึ่งรัตนะเหล่านั้นย่อมบังเกิดขึ้นมากมายในกัปเดียวเท่านั้น แต่เพราะเหตุที่โลกว่างจากพระตถาคตแม้ในอสงไขยกัป ฉะนั้น พระตถาคตเท่านั้น ชื่อว่าผู้ที่หาได้ยาก เพราะทรงบังเกิดขึ้นเป็นบางครั้งบางคราว และคำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในเวลาปรินิพพานว่า –

‘‘දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්ති – ‘දූරා ච වතම්හ ආගතා තථාගතං දස්සනාය, කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති, අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො, න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති (දී. නි. 2.200).
“ดูก่อนอานนท์ เหล่าเทวดาพากันติเตียนว่า ‘พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อเฝ้าพระตถาคตหนอ, นานๆ ครั้ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะอุบัติขึ้นในโลก, ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เทียว การปรินิพพานของพระตถาคตจักมี, ก็ภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่นี้กลับยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค, พวกเราจึงไม่ได้เฝ้าพระตถาคตในกาลสุดท้าย’”

එවං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙනපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.
แม้โดยความเป็นสิ่งที่หาผู้เห็นได้ยากอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี

තථා යම්පි තං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනාදි. තඤ්හි කොටිසතසහස්සධනානම්පි සත්තභූමිකපාසාදවරතලෙ වසන්තානම්පි චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසාදීනං නීචකුලිකානං ඔමකපුරිසානං සුපිනන්තෙපි පරිභොගත්ථාය න නිබ්බත්තති. උභතො සුජාතස්ස පන රඤ්ඤො ඛත්තියස්සෙව පරිපූරිතදසවිධචක්කවත්තිවත්තස්ස පරිභොගත්ථාය නිබ්බත්තනතො අනොමසත්තපරිභොගංයෙව හොති, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි ලොකෙ අනොමසත්තසම්මතානම්පි අනුපනිස්සයසම්පන්නානං විපරීතදස්සනානං පූරණකස්සපාදීනං ඡන්නං සත්ථාරානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං සුපිනන්තෙපි අපරිභොගො, උපනිස්සයසම්පන්නානං පන චතුප්පදායපි ගාථාය පරියොසානෙ අරහත්තමධිගන්තුං සමත්ථානං නිබ්බෙධිකඤාණදස්සනානං බාහියදාරුචීරියප්පභුතීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච මහාකුලප්පසුතානං මහාසාවකානං පරිභොගො. තෙ හි තං දස්සනානුත්තරියසවනානුත්තරියපාරිචරියානුත්තරියාදීනි සාධෙන්තා තථා තථා පරිභුඤ්ජන්ති. එවං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි.
อนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ประเสริฐบริโภค ได้แก่ จักรรัตนะเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ จักรรัตนะนั้น แม้ในความฝันก็ไม่บังเกิดเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของเหล่าคนมีตระกูลต่ำ เป็นบุรุษเลวทราม คือ คนจัณฑาล คนสานตระกร้า พรานเนื้อ ช่างรถ คนเทขยะ เป็นต้น แม้พวกเขาจะมีทรัพย์ร้อยโกฏิแสน หรืออาศัยอยู่บนยอดปราสาท 7 ชั้นก็ตาม แต่เพราะบังเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ผู้ทรงเกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร 10 ประการบริบูรณ์แล้วเท่านั้น จึงเป็นของบริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐโดยแท้ แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ หากรัตนะชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นของบริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นทรงเป็นรัตนะ จริงอยู่ พระตถาคตในโลก แม้ในความฝันก็ไม่เป็นที่ควรบริโภคของศาสดาทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปะเป็นต้น และของสัตว์อื่นผู้มีรูปอย่างนี้ ซึ่งแม้จะสมมติกันว่าเป็นผู้ประเสริฐ แต่ก็ไม่สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย มีความเห็นวิปริต แต่เป็นที่ควรบริโภคของเหล่าผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย ผู้มีญาณทัสสนะอันแทงตลอด สามารถบรรลุพระอรหัตในที่สุดแห่งคาถาแม้มี ๔ บาทได้ มีท่านพาหิยทารุจีริยะเป็นต้น และของพระมหาสาวกเหล่าอื่นผู้เกิดในตระกูลใหญ่ จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมบริโภค (คือใช้สอย) พระตถาคตนั้นโดยประการนั้นๆ ด้วยการทำให้สำเร็จซึ่งทัสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะ เป็นต้น แม้โดยความเป็นของบริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี

යම්පි තං අවිසෙසතො රතිජනනට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං. තඤ්හි දිස්වා රාජා චක්කවත්ති අත්තමනො හොති, එවම්පි තං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති. පුන චපරං රාජා චක්කවත්ති වාමෙන හත්ථෙන සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන චක්කරතනං අබ්භුක්කිරති ‘‘පවත්තතු [Pg.277] භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’’න්ති. තතො චක්කරතනං පඤ්චඞ්ගිකං විය තූරියං මධුරස්සරං නිච්ඡරන්තං ආකාසෙන පුරත්ථිමං දිසං ගච්ඡති, අන්වදෙව රාජා චක්කවත්ති චක්කානුභාවෙන ද්වාදසයොජනවිත්ථිණ්ණාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නාතිඋච්චං නාතිනීචං උච්චරුක්ඛානං හෙට්ඨාභාගෙන, නීචරුක්ඛානං උපරිභාගෙන, රුක්ඛෙසු පුප්ඵඵලපල්ලවාදිපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතානං හත්ථතො පණ්ණාකාරඤ්ච ගණ්හන්තො ‘‘එහි ඛො මහාරාජා’’තිඑවමාදිනා පරමනිපච්චකාරෙන ආගතෙ පටිරාජානො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා නයෙන අනුසාසන්තො ගච්ඡති. යත්ථ පන රාජා භුඤ්ජිතුකාමො වා දිවාසෙය්‍යං වා කප්පෙතුකාමො හොති, තත්ථ චක්කරතනං ආකාසා ඔතරිත්වා උදකාදිසබ්බකිච්චක්ඛමෙ සමෙ භූමිභාගෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. පුන රඤ්ඤො ගමනචිත්තෙ උප්පන්නෙ පුරිමනයෙනෙව සද්දං කරොන්තං ගච්ඡති, යං සුත්වා ද්වාදසයොජනිකාපි පරිසා ආකාසෙන ගච්ඡති. චක්කරතනං අනුපුබ්බෙන පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහති, තස්මිං අජ්ඣොගාහන්තෙ උදකං යොජනප්පමාණං අපගන්ත්වා භිත්තීකතං විය තිට්ඨති. මහාජනො යථාකාමං සත්ත රතනානි ගණ්හාති. පුන රාජා සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මම රජ්ජ’’න්ති උදකෙන අබ්භුක්කිරිත්වා නිවත්තති. සෙනා පුරතො හොති, චක්කරතනං පච්ඡතො, රාජා මජ්ඣෙ. චක්කරතනස්ස ඔසක්කිතොසක්කිතට්ඨානං උදකං පරිපූරති. එතෙනෙව උපායෙන දක්ඛිණපච්ඡිමඋත්තරෙපි සමුද්දෙ ගච්ඡති.
อนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นเครื่องก่อให้เกิดความยินดีโดยทั่วไป ได้แก่ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิครั้นทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะนั้นแล้ว ย่อมมีพระทัยยินดี แม้อย่างนี้ จักรรัตนะนั้นก็ย่อมก่อให้เกิดความยินดีแก่พระราชา อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิทรงถือพระเต้าทองด้วยพระหัตถ์ซ้าย แล้วทรงพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวาพลางตรัสว่า ‘ขอท่านจักรรัตนะจงเป็นไป ขอท่านจักรรัตนะจงพิชิตโดยยิ่ง’ ดังนี้ แต่นั้น จักรรัตนะเปล่งเสียงไพเราะดุจดนตรีมีองค์ ๕ เหาะไปสู่ทิศตะวันออกทางอากาศ พระเจ้าจักรพรรดิก็เสด็จตามไปพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าอันมีปริมณฑล ๑๒ โยชน์ ด้วยอานุภาพแห่งจักร เสด็จไปไม่สูงเกินไปไม่ต่ำเกินไป คือทางส่วนล่างของต้นไม้สูง และทางส่วนบนของต้นไม้ต่ำ ทรงรับเครื่องบรรณาการจากมือของชนทั้งหลายผู้ถือเครื่องบรรณาการมีดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนเป็นต้นในต้นไม้มาเฝ้า และทรงสั่งสอนเหล่าปฏิปักษ์ราชผู้มาเฝ้าด้วยความนอบน้อมอย่างยิ่ง มีคำเป็นต้นว่า ‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด’ ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า’ ส่วนในที่ใดที่พระราชาทรงประสงค์จะเสวย หรือทรงประสงค์จะบรรทมกลางวัน ในที่นั้น จักรรัตนะก็ลอยลงจากอากาศ หยุดนิ่งอยู่ประดุจเพลาหัก ณ ภาคพื้นอันสม่ำเสมอ ซึ่งควรแก่กิจทั้งปวงมีน้ำเป็นต้น อีกครั้ง เมื่อพระราชดำริที่จะเสด็จไปเกิดขึ้น จักรรัตนะก็ทำเสียงโดยนัยก่อนนั่นเทียวแล้วเคลื่อนไป ซึ่งบริษัทขนาด ๑๒ โยชน์ได้ฟังเสียงนั้นแล้ว ก็เคลื่อนไปทางอากาศด้วย จักรรัตนะหยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกโดยลำดับ เมื่อจักรรัตนะนั้นหยั่งลงอยู่ น้ำก็แหวกออกไปประมาณ ๑ โยชน์ ตั้งอยู่ประดุจกำแพง มหาชนก็ถือเอารัตนะ ๗ ประการได้ตามความปรารถนา อีกครั้ง พระราชาทรงถือพระเต้าทอง พรมด้วยน้ำพลางตรัสว่า ‘จำเดิมแต่นี้ไปเป็นราชอาณาจักรของเรา’ ดังนี้ แล้วเสด็จกลับ เสนาอยู่เบื้องหน้า จักรรัตนะอยู่เบื้องหลัง พระราชาประทับอยู่ท่ามกลาง สถานที่ที่จักรรัตนะถอยไปแล้วๆ น้ำก็กลับเต็มดังเดิม โดยอุบายนี้แล พระองค์เสด็จไปแม้ในสมุทรทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือ

එවං චතුද්දිසං අනුසංයායිත්වා චක්කරතනං තියොජනප්පමාණං ආකාසං ආරොහති. තත්ථ ඨිතො රාජා චක්කරතනානුභාවෙන විජිතං පඤ්චසතපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං පුබ්බවිදෙහං, තථා අට්ඨයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං උත්තරකුරුං, සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලංයෙව අපරගොයානං, දසයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං ජම්බුදීපඤ්චාති එවං චතුමහාදීපද්විසහස්සපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං එකං චක්කවාළං සුඵුල්ලපුණ්ඩරීකවනං විය ඔලොකෙති. එවං ඔලොකයතො චස්ස අනප්පිකා රති උප්පජ්ජති. එවම්පි තං චක්කරතනං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති, තම්පි බුද්ධරතනසමං නත්ථි. යදි හි රතිජනනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. කිං කරිස්සති එතං චක්කරතනං? තථාගතො හි යස්සා දිබ්බාය රතියා චක්කරතනාදීහි සබ්බෙහිපි ජනිතා චක්කවත්තිරති සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න [Pg.278] උපෙති, තතොපි රතිතො උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච අත්තනො ඔවාදප්පතිකරානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානම්පි දෙවමනුස්සානං පඨමජ්ඣානරතිං, දුතියතතියචතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානරතිං, ආකාසානඤ්චායතනරතිං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනරතිං, සොතාපත්තිමග්ගරතිං, සොතාපත්තිඵලරතිං, සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගඵලරතිඤ්ච ජනෙති. එවං රතිජනනට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථීති.
จักรรัตนะ ครั้นโคจรไปทั่วทิศทั้งสี่อย่างนี้แล้ว ย่อมลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าประมาณ ๓ โยชน์ พระราชาประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทรงทอดพระเนตรเห็นวิชิตรัฐด้วยอานุภาพแห่งจักรรัตนะ คือ บุพพวิเทหทวีปอันมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์ ประดับด้วยเกาะน้อย ๕๐๐ เกาะ, อุตตรกุรุทวีปอันมีปริมณฑล ๘,๐๐๐ โยชน์ ฉันนั้น, อปรโคยานทวีปอันมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์นั่นเทียว, และชมพูทวีปอันมีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ด้วยประการฉะนี้ ทรงทอดพระเนตรเห็นจักรวาลหนึ่งอันประดับด้วยทวีปใหญ่ ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ ประดุจป่าดอกบัวขาวที่บานสะพรั่ง เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรอยู่อย่างนี้ ความยินดีอันไม่มีประมาณก็บังเกิดขึ้น แม้จักรรัตนะนั้นจะยังความยินดีให้เกิดแก่พระราชาอย่างนี้ ถึงกระนั้น ก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ เพราะถ้าสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ จักรรัตนะนี้จะทำอะไรได้ เพราะว่าความยินดีของพระเจ้าจักรพรรดิอันจักรรัตนะเป็นต้นทั้งหมดให้เกิดขึ้น ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งการนับ แม้ซึ่งเสี้ยว แม้ซึ่งส่วนแห่งเสี้ยว ของความยินดีอันเป็นทิพย์ใด พระตถาคตย่อมยังความยินดีอันยิ่งกว่าและประณีตกว่าความยินดีนั้นให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแม้จะนับไม่ถ้วน ผู้ปฏิบัติตามโอวาทของพระองค์ คือ ย่อมยังความยินดีในปฐมฌาน, ความยินดีในทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน และปัญจมฌาน, ความยินดีในอากาสานัญจายตนฌาน, ความยินดีในวิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน, ความยินดีในโสดาปัตติมรรค, ความยินดีในโสดาปัตติผล, และความยินดีในสกทาคามิมรรคผล อนาคามิมรรคผล และอรหัตตมรรคผลให้เกิด ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี

අපිච රතනං නාමෙතං දුවිධං හොති සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකඤ්ච. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං චක්කරතනං මණිරතනං, යං වා පනඤ්ඤම්පි අනින්ද්‍රියබද්ධං සුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං හත්ථිරතනාදි පරිණායකරතනපරියොසානං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. එවං දුවිධෙ චෙත්ථ සවිඤ්ඤාණකරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිරතනං, සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිරතනාදීනං අලඞ්කාරත්ථාය උපනීයති.
อีกอย่างหนึ่ง รัตนะชื่อนี้มี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ จักรรัตนะ มณีรัตนะ หรือรัตนะอื่นใดอีกที่เป็นของเนื่องด้วยสิ่งที่ไม่มีอินทรีย์ มีทองและเงินเป็นต้น ส่วนสวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ รัตนะมีหัตถิรัตนะเป็นต้น มีปริณายกรัตนะเป็นที่สุด หรือรัตนะอื่นใดอีกที่มีสภาพเช่นนี้ เป็นของเนื่องด้วยอินทรีย์ ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวว่าสวิญญาณกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าอวิญญาณกรัตนะ มีทอง เงิน แก้วมณี และแก้วมุกดาเป็นต้น ย่อมถูกนำเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่การประดับแก่สวิญญาณกรัตนะทั้งหลาย มีหัตถิรัตนะเป็นต้น

සවිඤ්ඤාණකරතනම්පි දුවිධං තිරච්ඡානගතරතනං, මනුස්සරතනඤ්ච. තත්ථ මනුස්සරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා තිරච්ඡානගතරතනං මනුස්සරතනස්ස ඔපවය්හං හොති. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං, පුරිසරතනඤ්ච. තත්ථ පුරිසරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනස්ස පරිචාරිකත්තං ආපජ්ජති. පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරිකරතනං, අනගාරිකරතනඤ්ච. තත්ථ අනගාරිකරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා අගාරිකරතනෙසු අග්ගො චක්කවත්තීපි සීලාදිගුණයුත්තං අනගාරිකරතනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා උපට්ඨහිත්වා පයිරුපාසිත්වා ච දිබ්බමානුසිකා සම්පත්තියො පාපුණිත්වා අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තිං පාපුණාති.
แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ และมนุสสรัตนะ ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่ามนุสสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าติรัจฉานรัตนะเป็นยานพาหนะของมนุสสรัตนะ แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ และปุริสรัตนะ ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าปุริสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าอิตถีรัตนะย่อมถึงความเป็นผู้บำรุงรับใช้ของปุริสรัตนะ แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อคาริกรัตนะ และอนคาริกรัตนะ ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าอนคาริกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าแม้พระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นเลิศในบรรดาอคาริกรัตนะทั้งหลาย ก็ทรงไหว้ อุปัฏฐาก และเข้าไปนั่งใกล้ซึ่งอนคาริกรัตนะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วบรรลุสมบัติทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ ในที่สุดก็ย่อมบรรลุนิพพานสมบัติ

එවං අනගාරිකරතනම්පි දුවිධං – අරියපුථුජ්ජනවසෙන. අරියරතනම්පි දුවිධං සෙක්ඛාසෙක්ඛවසෙන. අසෙක්ඛරතනම්පි දුවිධං සුක්ඛවිපස්සකසමථයානිකවසෙන, සමථයානිකරතනම්පි දුවිධං සාවකපාරමිප්පත්තං, අප්පත්තඤ්ච. තත්ථ සාවකපාරමිප්පත්තං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාවකපාරමිප්පත්තරතනතොපි පච්චෙකබුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානසදිසාපි හි අනෙකසතා සාවකා එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස ගුණානං සතභාගම්පි න උපෙන්ති. පච්චෙකබුද්ධරතනතොපි සම්මාසම්බුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සකලම්පි හි ජම්බුදීපං පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං ඝට්ටෙන්තා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධා එකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ගුණානං නෙව සඞ්ඛං න කලං න [Pg.279] කලභාගං උපෙන්ති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (සං. නි. 5.139; අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). එවං කෙනචිපි පරියායෙන තථාගතසමං රතනං නත්ථි. තෙනාහ භගවා ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’ති.
แม้อนคาริกรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นอริยรัตนะและปุถุชนรัตนะ แม้อริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นเสกขรัตนะและอเสกขรัตนะ แม้อเสกขรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นสุกขวิปัสสกรัตนะและสมถยานิกรัตนะ แม้สมถยานิกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ รัตนะที่ถึงสาวกบารมี และรัตนะที่ยังไม่ถึง ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่ารัตนะที่ถึงสาวกบารมีเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ ท่านกล่าวว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่ารัตนะที่ถึงสาวกบารมี เพราะเหตุไร เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าพระสาวกหลายร้อยแม้เช่นกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งส่วนที่ร้อยแห่งคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ท่านกล่าวว่าพระสัมมาสัมพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะ เพราะเหตุไร เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งเต็มชมพูทวีปทั้งสิ้น เบียดบัลลังก์ต่อบัลลังก์ ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับ ไม่ถึงซึ่งเสี้ยว ไม่ถึงซึ่งส่วนแห่งเสี้ยว แห่งคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์หนึ่ง คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด จะเป็นจำพวกไม่มีเท้าก็ตาม... (ละ)... พระตถาคตท่านกล่าวว่าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น” เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ โดยปริยายใดๆ ก็ตาม รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตไม่มี”

එවං භගවා බුද්ධරතනස්ස අඤ්ඤෙහි රතනෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමනත්ථං නෙව ජාතිං න ගොත්තං න කොලපුත්තියං න වණ්ණපොක්ඛරතාදිං නිස්සාය, අපිච ඛො අවීචිමුපාදාය භවග්ගපරියන්තෙ ලොකෙ සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි ගුණෙහි බුද්ධරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความที่พุทธรัตนะไม่เสมอกับรัตนะอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น มิได้ทรงอาศัยชาติ มิได้อาศัยโคตร มิได้อาศัยความเป็นผู้มีตระกูล มิได้อาศัยความถึงพร้อมด้วยวรรณะเป็นต้น แต่โดยแท้แล้ว ทรงอาศัยความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอของพุทธรัตนะ ด้วยคุณทั้งหลายมีศีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นต้น ในโลกอันมีอเวจีเป็นเบื้องต้น มีภวัคคพรหมเป็นที่สุด จึงทรงประกาศสัจจวาจาว่า “รัตนะอันประณีตแม้นี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี”

තස්සත්ථො – ඉදම්පි ඉධ වා හුරං වා සග්ගෙසු වා යංකිඤ්චි අත්ථි විත්තං වා රතනං වා, තෙන සද්ධිං තෙහි තෙහි ගුණෙහි අසමත්තා බුද්ධරතනං පණීතං. යදි එතං සච්චං, එතෙන සච්චෙන ඉමෙසං පාණීනං සොත්ථි හොතු, සොභනානං අත්ථිතා හොතු, අරොගතා නිරුපද්දවතාති. එත්ථ ච යථා ‘‘චක්ඛුං ඛො, ආනන්ද, සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.85) අත්තභාවෙන වා අත්තනියභාවෙන වාති අත්ථො. ඉතරථා හි චක්ඛු අත්තා වා අත්තනියං වාති අප්පටිසිද්ධමෙව සියා. එවං රතනං පණීතන්ති රතනත්තං පණීතං, රතනභාවො පණීතොති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉතරථා හි බුද්ධො නෙව රතනන්ති සිජ්ඣෙය්‍ය. න හි යත්ථ රතනං අත්ථි, තං රතනන්ති සිජ්ඣති. යත්ථ පන චිත්තීකතාදිඅත්ථසඞ්ඛාතං යෙන වා තෙන වා විධිනා සම්බන්ධගතං රතනත්තං අත්ථි, යස්මා තං රතනත්තමුපාදාය රතනන්ති පඤ්ඤාපීයති, තස්මා තස්ස රතනත්තස්ස අත්ථිතාය රතනන්ති සිජ්ඣති. අථ වා ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනන්ති ඉමිනාපි කාරණෙන බුද්ධොව රතනන්ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තමත්තාය ච භගවතා ඉමාය ගාථාය රාජකුලස්ස සොත්ථි ජාතා, භයං වූපසන්තං. ඉමිස්සා ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
อรรถแห่งคาถานั้นพึงทราบดังนี้: ทรัพย์เครื่องปลื้มใจหรือรัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ในโลกนี้ หรือในภพอื่น หรือในสวรรค์ทั้งหลาย, พุทธรัตนะเป็นของประณีต หาเปรียบมิได้ด้วยคุณเหล่านั้นๆ กับด้วยรัตนะนั้น. หากคำนี้เป็นจริง ด้วยสัจจะนี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่สัตว์เหล่านี้, ขอความเป็นผู้มีความดีงาม ความไม่มีโรค ความไม่มีอุปัทวะจงมี. และในบทนี้ เปรียบเหมือนในพระสูตรเป็นต้นว่า “ดูก่อนอานนท์ จักษุแล ว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากของเนื่องด้วยอัตตา” (สํ.นิ. ๔.๘๕) มีอรรถว่า ว่างเปล่าโดยความเป็นอัตตาหรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา. เพราะหากไม่เป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นการไม่ได้ปฏิเสธเลยว่า จักษุเป็นอัตตาหรือเป็นของเนื่องด้วยอัตตา. ฉันใด ในบทว่า `รตนํ ปณีตํ` นี้ ก็พึงทราบอรรถว่า ความเป็นรัตนะประณีต, สภาวะแห่งรัตนะประณีต ฉันนั้น. เพราะหากไม่เป็นเช่นนั้น ก็จะสำเร็จความว่า พระพุทธเจ้าไม่เป็นรัตนะเลย. เพราะในที่ใดมีรัตนะอยู่ ที่นั้นจะสำเร็จความว่าเป็นรัตนะก็หาไม่. แต่ในที่ใดมีความเป็นรัตนะ อันได้ชื่อว่ามีอรรถคือความน่าชื่นชมยินดีเป็นต้น ที่เกี่ยวเนื่องกันด้วยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งมีอยู่, เพราะอาศัยความเป็นรัตนะนั้น จึงบัญญัติว่ารัตนะ, เพราะฉะนั้น เพราะมีความเป็นรัตนะนั้นอยู่ จึงสำเร็จความว่าเป็นรัตนะ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า แม้ด้วยเหตุนี้ว่า `อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ` พระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นรัตนะ. และเพียงแค่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคาถานี้ ความสวัสดีก็ได้เกิดขึ้นแก่ราชตระกูล ภัยก็สงบระงับไป. อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลได้น้อมรับแล้ว.

227. එවං බුද්ධගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි නිබ්බානධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛයං විරාග’’න්ති. තත්ථ යස්මා නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය රාගාදයො ඛීණා හොන්ති පරික්ඛීණා, යස්මා වා තං තෙසං අනුප්පාදනිරොධක්ඛයමත්තං, යස්මා ච [Pg.280] තං රාගාදිවියුත්තං සම්පයොගතො ච ආරම්මණතො ච, යස්මා වා තම්හි සච්ඡිකතෙ රාගාදයො අච්චන්තං විරත්තා හොන්ති විගතා විද්ධස්තා, තස්මා ‘‘ඛය’’න්ති ච ‘‘විරාග’’න්ති ච වුච්චති. යස්මා පනස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං, තස්මා තං න ජායති න ජීයති න මීයතීති කත්වා ‘‘අමත’’න්ති වුච්චති, උත්තමට්ඨෙන පන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතන්ති. යදජ්ඣගාති යං අජ්ඣගා වින්දි, පටිලභි, අත්තනො ඤාණබලෙන සච්ඡාකාසි. සක්‍යමුනීති සක්‍යකුලප්පසුතත්තා සක්‍යො, මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගතත්තා මුනි, සක්‍යො එව මුනි සක්‍යමුනි. සමාහිතොති අරියමග්ගසමාධිනා සමාහිතචිත්තො. න තෙන ධම්මෙන සමත්ථි කිඤ්චීති තෙන ඛයාදිනාමකෙන සක්‍යමුනිනා අධිගතෙන ධම්මෙන සමං කිඤ්චි ධම්මජාතං නත්ථි. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).
๒๒๗. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยพุทธคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยนิพพานธรรมคุณ จึงตรัสว่า `ขยํ วิราคํ` เป็นต้น. ในบทนั้น เพราะราคะเป็นต้นย่อมสิ้นไป สิ้นไปรอบ ด้วยการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน, หรือเพราะพระนิพพานนั้นเป็นเพียงความสิ้นไปแห่งความไม่เกิดและความดับของราคะเป็นต้นเหล่านั้น, และเพราะพระนิพพานนั้นปราศจากราคะเป็นต้น ทั้งโดยสัมปโยคะและโดยอารมณ์, หรือเพราะเมื่อพระนิพพานนั้นอันบุคคลกระทำให้แจ้งแล้ว ราคะเป็นต้นย่อมคลายกำหนัดอย่างยิ่ง คือปราศไป ถูกกำจัดแล้ว, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า `ขยะ` (ความสิ้นไป) และ `วิราคะ` (ความคลายกำหนัด). ก็เพราะความเกิด ความเสื่อม หรือความแปรปรวนเมื่อตั้งอยู่ ของพระนิพพานนั้นไม่ปรากฏ, เพราะฉะนั้น โดยถือเอาว่า พระนิพพานนั้นไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย จึงเรียกว่า `อมตะ` (ความไม่ตาย), ส่วนที่เรียกว่า `ปณีตะ` (ประณีต) เพราะมีอรรถว่าสูงสุด และเพราะมีอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้. บทว่า `ยทชฺฌคา` คือ ธรรมใดที่พระองค์ได้บรรลุ ได้พบ ได้เฉพาะแล้ว ทรงกระทำให้แจ้งแล้วด้วยกำลังแห่งพระญาณของพระองค์. บทว่า `สกฺยมุนี` คือ ชื่อว่า `สักยะ` เพราะทรงเกิดในศากยสกุล, ชื่อว่า `มุนี` เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรม, `สักยะ` นั่นเองเป็น `มุนี` จึงชื่อว่า `ศากยมุนี`. บทว่า `สมาหิโต` คือ มีพระทัยตั้งมั่นด้วยอริยมรรคสมาธิ. บทว่า `น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจิ` คือ ธรรมชาติอะไรๆ ที่จะเสมอเหมือนด้วยธรรมนั้น อันมีชื่อว่าขยะเป็นต้น ที่พระศากยมุนีทรงบรรลุแล้ว ย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น แม้ในสุตตันตระอื่นจึงตรัสไว้เป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะมีประมาณเท่าใด วิราคะ เรากล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น” (องฺ.นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

එවං භගවා නිබ්බානධම්මස්ස අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමනත්ථං ඛයවිරාගාමතපණීතතාගුණෙහි නිබ්බානධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งนิพพานธรรมกับธรรมอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อสงบระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น จึงทรงอาศัยความเป็นรัตนะที่หาเปรียบมิได้แห่งนิพพานธรรมรัตนะ ด้วยคุณคือความเป็นธรรมสิ้นกิเลส ปราศจากราคะ ไม่ตาย และประณีต แล้วทรงใช้สัจจวาจาว่า “แม้ธรรมรัตนะนี้ก็เป็นรัตนะอันประณีต ด้วยสัจจะนี้ ขอความสวัสดีจงมี”. อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในคาถาก่อนนั่นเทียว. อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับแล้ว.

228. එවං නිබ්බානධම්මගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි මග්ගධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යං බුද්ධසෙට්ඨො’’ති. තත්ථ ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානී’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162) නයෙන බුද්ධො, උත්තමො පසංසනීයො චාති සෙට්ඨො, බුද්ධො ච සො සෙට්ඨො චාති බුද්ධසෙට්ඨො. අනුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසඞ්ඛාතෙසු වා බුද්ධෙසු සෙට්ඨොති බුද්ධසෙට්ඨො. සො බුද්ධසෙට්ඨො යං පරිවණ්ණයී, ‘‘අට්ඨඞ්ගිකො ච මග්ගානං, ඛෙමං නිබ්බානප්පත්තියා’’ති (ම. නි. 2.215) ච ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) ච එවමාදිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ පසංසි පකාසයි. සුචින්ති කිලෙසමලසමුච්ඡෙදකරණතො අච්චන්තවොදානං. සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහූති යඤ්ච අත්තනො පවත්තිසමනන්තරං නියමෙනෙව ඵලදානතො ‘‘ආනන්තරිකසමාධී’’ති ආහු. න හි මග්ගසමාධිඤ්හි උප්පන්නෙ තස්ස ඵලුප්පත්තිනිසෙධකො කොචි අන්තරායො අත්ථි. යථාහ –
๒๒๘. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยนิพพานธรรมคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยมรรคธรรมคุณ จึงตรัสว่า `ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ` เป็นต้น. ในบทนั้น ชื่อว่า `พุทฺธ` โดยนัยเป็นต้นว่า “สัจจะทั้งหลายอันพระองค์ตรัสรู้แล้ว” (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ.ม. ๑.๑๖๒), ชื่อว่า `เสฏฺฐ` เพราะสูงสุดและควรสรรเสริญ, พระองค์เป็นพุทธะด้วย และเป็นผู้ประเสริฐด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า `พุทธเสฏฐะ`. หรือชื่อว่า `พุทธเสฏฐะ` เพราะประเสริฐกว่าพุทธะทั้งหลายที่เรียกว่า อนุพุทธะ และปัจเจกพุทธะ. พระพุทธผู้ประเสริฐนั้น ทรงสรรเสริญมรรคใดไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “และมรรคมีองค์ ๘ เป็นทางเกษม เพื่อบรรลุพระนิพพาน” (ม.นิ. ๒.๒๑๕) และ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิอันมีอุปนิสัย มีบริขารแก่เธอทั้งหลาย” (ม.นิ. ๓.๑๓๖) ทรงสรรเสริญแล้ว ทรงประกาศแล้ว. บทว่า `สุจึ` คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะกระทำการตัดขาดซึ่งมลทินคือกิเลส. บทว่า `สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ` คือ และสมาธิใดที่ท่านกล่าวว่าเป็น `อานันตริกสมาธิ` เพราะให้ผลโดยแน่นอนในลำดับแห่งการเกิดขึ้นของตน. เพราะเมื่อมรรคสมาธิเกิดขึ้นแล้ว อันตรายอะไรๆ ที่จะห้ามการเกิดแห่งผลของมรรคนั้น ย่อมไม่มี. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘අයඤ්ච [Pg.281] පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අස්ස, කප්පස්ස ච උඩ්ඩය්හනවෙලා අස්ස, නෙව තාව කප්පො උඩ්ඩය්හෙය්‍ය, යාවායං පුග්ගලො න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො ඨිතකප්පී. සබ්බෙපි මග්ගසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ඨිතකප්පිනො’’ති (පු. ප. 17).
“บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลพึงมี และเวลาที่กัปจะถูกไฟไหม้พึงมี, ตราบใดที่บุคคลนี้ยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, ตราบนั้น กัปก็ยังไม่พึงถูกไฟไหม้, บุคคลนี้เรียกว่า `ฐิตกัปปี` (ผู้มีกัปตั้งอยู่). แม้บุคคลทั้งหมดผู้ประกอบด้วยมรรค ก็เรียกว่า `ฐิตกัปปี`” (ปุ.ป. ๑๗).

සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජතීති තෙන බුද්ධසෙට්ඨපරිවණ්ණිතෙන සුචිනා ආනන්තරිකසමාධිනා සමො රූපාවචරසමාධි වා අරූපාවචරසමාධි වා කොචි න විජ්ජති. කස්මා? තෙසං භාවිතත්තා තත්ථ තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නස්සාපි පුන නිරයාදීසු උප්පත්තිසම්භවතො, ඉමස්ස ච අරහත්තසමාධිස්ස භාවිතත්තා අරියපුග්ගලස්ස සබ්බුප්පත්තිසමුග්ඝාතසම්භවතො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).
บทว่า "สมาธินา เตน สโม น วิชฺชติ" ความว่า สมาธิอื่น คือ รูปาวจรสมาธิ หรือ อรูปาวจรสมาธิ อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่จะเสมอเหมือนด้วยอานันตริกสมาธิอันบริสุทธิ์ ที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดทรงสรรเสริญแล้วนั้น ย่อมไม่มี. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะสมาธิเหล่านั้น (คือโลกิยสมาธิ) แม้บุคคลเจริญแล้วบังเกิดในพรหมโลกนั้นๆ ก็ยังมีการบังเกิดในนรกเป็นต้นได้อีก แต่เพราะอรหัตตสมาธินี้ เมื่อพระอริยบุคคลเจริญแล้ว ย่อมสามารถถอนการบังเกิดทั้งหมดได้. เพราะเหตุนั้น ในพระสูตรอื่น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นสังขตธรรมหรืออสังขตธรรมมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น.

එවං භගවා ආනන්තරිකසමාධිස්ස අඤ්ඤෙහි සමාධීහි අසමතං වත්වා ඉදානි පුරිමනයෙනෙව මග්ගධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ…පෙ… හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งอานันตริกสมาธิกับสมาธิอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยความไม่มีใครเสมอเหมือนแห่งพระธรรมรัตนะคือมรรค โดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นแล ทรงใช้สัจจวาจาว่า "อิทมฺปิ ธมฺเม...เป...โหตุ". เนื้อความแห่งสัจจวาจานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคาถาก่อนนั่นแล. แม้คาถานี้ อานุภาพก็เป็นที่น้อมรับของเหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาล.

229. එවං මග්ගධම්මගුණෙනාපි සච්චං වත්වා ඉදානි සඞ්ඝගුණෙනාපි වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ පුග්ගලා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි චත්තාරො ච පටිපන්නා චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතාති අට්ඨ හොන්ති. සතං පසත්ථාති සප්පුරිසෙහි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි අඤ්ඤෙහි ච දෙවමනුස්සෙහි පසත්ථා. කස්මා? සහජාතසීලාදිගුණයොගා. තෙසඤ්හි චම්පකවකුලකුසුමාදීනං සහජාතවණ්ණගන්ධාදයො විය සහජාතසීලසමාධිආදයො ගුණා. තෙන තෙ වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නානි විය පුප්ඵානි දෙවමනුස්සානං සතං පියා මනාපා පසංසනීයා ච හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසත්ථා’’ති.
๒๒๙. ครั้นตรัสสัจจวาจาด้วยคุณแห่งพระธรรมคือมรรคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภที่จะตรัสด้วยคุณแห่งพระสงฆ์ จึงตรัสคาถาว่า "เย ปุคฺคลา" เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "เย" เป็นบทที่แสดงโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ปุคฺคลา" คือ สัตว์ทั้งหลาย. บทว่า "อฏฺฐ" เป็นการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติ ๔ และเป็นผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ จึงเป็น ๘. บทว่า "สตํ ปสตฺถา" คือ อันสัตบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกเป็นต้น และเทวดามนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน. จริงอยู่ สำหรับบุคคลเหล่านั้น คุณทั้งหลายมีศีลและสมาธิเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน ก็เหมือนกับสีและกลิ่นเป็นต้นที่เกิดพร้อมกันของดอกไม้มีดอกจำปาและดอกพิกุลเป็นอาทิ. เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก ที่พอใจ และที่ควรสรรเสริญของสัตบุรุษทั้งหลายในหมู่เทวดาและมนุษย์ ดุจดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา".

අථ වා යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨසතන්ති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති [Pg.282] තයො සොතාපන්නා, කාමරූපාරූපභවෙසු අධිගතප්ඵලා තයො සකදාගාමිනො, තෙ සබ්බෙපි චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චතුවීසති, අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති, අවිහෙසු පඤ්ච, තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතවජ්ජා චත්තාරොති චතුවීසති අනාගාමිනො, සුක්ඛවිපස්සකො සමථයානිකොති ද්වෙ අරහන්තො, චත්තාරො මග්ගට්ඨාති චතුපඤ්ඤාස. තෙ සබ්බෙපි සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරානං වසෙන දිගුණා හුත්වා අට්ඨසතං හොන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.
อีกนัยหนึ่ง บทว่า "เย" เป็นบทที่แสดงโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ปุคฺคลา" คือ สัตว์ทั้งหลาย. บทว่า "อฏฺฐสตํ" เป็นการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นคือ โสดาบัน ๓ จำพวก ได้แก่ เอกพีชี โกลังโกละ สัตตักขัตตุปรมะ, สกทาคามี ๓ จำพวก คือ ผู้บรรลุผลในกามภพ รูปภพ และอรูปภพ, บุคคลทั้งหมดนั้น (๖ จำพวก) จำแนกโดยปฏิปทา ๔ เป็น ๒๔ จำพวก, อนาคามี คือ อันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี สสังขารปรินิพพายี อสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี, ในอวิหาภูมิมี ๕ จำพวก, ในอัปปภูมิ สุทัสสภูมิ สุทัสสีภูมิ ก็เช่นกัน, ส่วนในอกนิฏฐภูมิ มี ๔ จำพวก เว้นอุทธังโสโต รวมเป็นอนาคามี ๒๔ จำพวก, พระอรหันต์ ๒ จำพวก คือ สุกขวิปัสสก และสมถยานิก, มัคคบุคคล ๔, รวมเป็น ๕๔ จำพวก. บุคคลทั้งหมดนั้น (๕๔ จำพวก) เมื่อคูณสองโดยจำแนกเป็นสัทธาธุระและปัญญาธุระ ก็เป็น ๑๐๘ จำพวก. ส่วนที่เหลือ ก็โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්තීති තෙ සබ්බෙපි අට්ඨ වා අට්ඨසතං වාති විත්ථාරවසෙන උද්දිට්ඨපුග්ගලා, සඞ්ඛෙපවසෙන සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගං, එවං යාව අරහත්තමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගන්ති චත්තාරි යුගානි හොන්ති. තෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති එත්ථ තෙති පුබ්බෙ අනියමෙත්වා උද්දිට්ඨානං නියමෙත්වා නිද්දෙසො. යෙ පුග්ගලා විත්ථාරවසෙන අට්ඨ වා අට්ඨසතං වා, සඞ්ඛෙපවසෙන චත්තාරි යුගානි හොන්තීති වුත්තා, සබ්බෙපි තෙ දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා. දක්ඛිණා නාම කම්මඤ්ච කම්මවිපාකඤ්ච සද්දහිත්වා ‘‘එස මෙ ඉදං වෙජ්ජකම්මං වා ජඞ්ඝපෙසනිකං වා කරිස්සතී’’ති එවමාදීනි අනපෙක්ඛිත්වා දීයමානො දෙය්‍යධම්මො, තං අරහන්ති නාම සීලාදිගුණයුත්තා පුග්ගලා. ඉමෙ ච තාදිසා, තෙන වුච්චන්ති තෙ ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති.
บทว่า "จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ" ความว่า บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นที่แสดงไว้โดยพิสดารว่าเป็น ๘ หรือ ๑๐๘, เมื่อกล่าวโดยย่อ คือ โสดาปัตติมรรคบุคคลและโสดาปัตติผลบุคคล เป็น ๑ คู่, อย่างนี้ไปจนถึงอรหัตตมรรคบุคคลและอรหัตตผลบุคคล เป็น ๑ คู่, รวมเป็น ๔ คู่. ในบทว่า "เต ทกฺขิเณยฺยา" นี้ บทว่า "เต" เป็นบทที่แสดงโดยเจาะจงถึงบุคคลที่แสดงไว้ก่อนโดยไม่เจาะจง. บุคคลเหล่าใดที่กล่าวไว้โดยพิสดารว่าเป็น ๘ หรือ ๑๐๘, หรือโดยย่อว่าเป็น ๔ คู่, บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมควรแก่ทักษิณาทาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า "ทักขิไณยบุคคล". ชื่อว่า "ทักษิณา" คือ ไทยธรรมที่บุคคลผู้เชื่อกรรมและผลของกรรมถวาย โดยไม่หวังผลตอบแทน เช่น "ท่านผู้นี้จักทำการรักษาพยาบาลหรือเป็นทูตเดินข่าวให้เรา" เป็นต้น. บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่าย่อมควรแก่ทักษิณานั้น. และบุคคลเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "ทักขิไณยบุคคล".

සුගතස්ස සාවකාති භගවා සොභනෙන ගමනෙන යුත්තත්තා, සොභනඤ්ච ඨානං ගතත්තා, සුට්ඨු ච ගතත්තා සුට්ඨු එව ච ගදත්තා සුගතො, තස්ස සුගතස්ස. සබ්බෙපි තෙ වචනං සුණන්තීති සාවකා. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සුණන්ති, න පන සුත්වා කත්තබ්බකිච්චං කරොන්ති. ඉමෙ පන සුත්වා කත්තබ්බං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං කත්වා මග්ගඵලානි පත්තා, තස්මා ‘‘සාවකා’’ති වුච්චන්ති. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානීති එතෙසු සුගතසාවකෙසු අප්පකානිපි දානානි දින්නානි පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධිභාවං උපගතත්තා මහප්ඵලානි හොන්ති. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං –
บทว่า "สุคตสฺส สาวกา" ความว่า พระผู้มีพระภาค ชื่อว่า "สุคต" เพราะทรงประกอบด้วยการเสด็จไปอันงาม, เพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงาม (คือนิพพาน), เพราะเสด็จไปดีแล้ว, และเพราะตรัสแต่คำดี. (สาวก) ของพระสุคตนั้น. บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมฟังพระดำรัสของพระองค์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สาวก". จริงอยู่ แม้ชนเหล่าอื่นก็ย่อมฟัง แต่ครั้นฟังแล้วก็ไม่ทำกิจที่ควรทำ. ส่วนบุคคลเหล่านี้ ครั้นฟังแล้ว ได้กระทำธรรมานุธรรมปฏิบัติที่ควรทำแล้ว จึงบรรลุมรรคและผล เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สาวก". บทว่า "เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ" ความว่า ทานทั้งหลายแม้เล็กน้อยที่ถวายในพระสาวกของพระสุคตเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะถึงความบริสุทธิ์พิเศษแห่งทักษิณาโดยฝ่ายปฏิคาหก. เพราะเหตุนั้น ในพระสูตรอื่นจึงตรัสไว้ว่า –

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා, තථාගතසාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… අග්ගො විපාකො හොතී’’ති (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).
"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่หรือคณะมีประมาณเท่าใด หมู่สาวกของพระตถาคต บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าหมู่และคณะเหล่านั้น ได้แก่ บุรุษคู่ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี้คือหมู่สาวกของพระผู้มีพระภาค...เป...ย่อมมีวิบากอันเลิศ"

එවං [Pg.283] භගවා සබ්බෙසම්පි මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสคุณแห่งพระสังฆรัตนะ โดยจำแนกเป็นมรรคบุคคลและผลบุคคลทั้งหมดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแล ทรงใช้สัจจวาจาว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ". เนื้อความแห่งสัจจวาจานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคาถาก่อนนั่นแล. แม้คาถานี้ อานุภาพก็เป็นที่น้อมรับของเหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาล.

230. එවං මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි තතො එකච්චියානං ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානංයෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ සුප්පයුත්තා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමිතුද්දෙසවචනං. සුප්පයුත්තාති සුට්ඨු පයුත්තා, අනෙකවිහිතං අනෙසනං පහාය සුද්ධාජීවිතං නිස්සාය විපස්සනාය අත්තානං පයුඤ්ජිතුමාරද්ධාති අත්ථො. අථ වා සුප්පයුත්තාති පරිසුද්ධකායවචීපයොගසමන්නාගතා. තෙන තෙසං සීලක්ඛන්ධං දස්සෙති. මනසා දළ්හෙනාති දළ්හෙන මනසා, ථිරසමාධියුත්තෙන චෙතසාති අත්ථො. තෙන තෙසං සමාධික්ඛන්ධං දස්සෙති. නික්කාමිනොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛා හුත්වා පඤ්ඤාධුරෙන වීරියෙන සබ්බකිලෙසෙහි කතනික්කමනා. තෙන තෙසං වීරියසම්පන්නං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං දස්සෙති.
๒๓๐. ครั้นตรัสสัจจะด้วยคุณแห่งสงฆ์โดยอำนาจแห่งพระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลบางพวกเหล่านั้น ผู้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้น (ด้วยคาถา) ว่า “เย สุปฺปยุตฺตา” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เป็นบทแสดงถึงบุคคลที่ไม่แน่นอน. บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ประกอบดีแล้ว อธิบายว่า ละการแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ อาศัยความเป็นอยู่บริสุทธิ์ เริ่มประกอบตนในวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยกายประโยคและวจีประโยคอันบริสุทธิ์. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงศีลขันธ์ของท่านเหล่านั้น. บทว่า มนสา ทฬฺเหน คือ ด้วยใจอันมั่นคง อธิบายว่า ด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิอันมั่นคง. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงสมาธิขันธ์ของท่านเหล่านั้น. บทว่า นิกฺกามิโน คือ ผู้ไม่เยื่อใยในกายและชีวิต มีปัญญาเป็นธุระ ออกไปจากกิเลสทั้งปวงด้วยความเพียร. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงปัญญขันธ์อันสมบูรณ์ด้วยวิริยะของท่านเหล่านั้น.

ගොතමසාසනම්හීති ගොත්තතො ගොතමස්ස තථාගතස්සෙව සාසනම්හි. තෙන ඉතො බහිද්ධා නානප්පකාරම්පි අමරතපං කරොන්තානං සුප්පයොගාදිගුණාභාවතො කිලෙසෙහි නික්කමනාභාවං දීපෙති. තෙති පුබ්බෙ උද්දිට්ඨානං නිද්දෙසවචනං. පත්තිපත්තාති එත්ථ පත්තබ්බාති පත්ති, පත්තබ්බා නාම පත්තුං අරහා, යං පත්වා අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො හොන්ති, අරහත්තඵලස්සෙතං අධිවචනං, තං පත්තිං පත්තාති පත්තිපත්තා. අමතන්ති නිබ්බානං. විගය්හාති ආරම්මණවසෙන විගාහිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. මුධාති අබ්‍යයෙන කාකණිකමත්තම්පි බ්‍යයං අකත්වා. නිබ්බුතින්ති පටිප්පස්සද්ධකිලෙසදරථං ඵලසමාපත්තිං. භුඤ්ජමානාති අනුභවමානා. කිං වුත්තං හොති? යෙ ඉමස්මිං ගොතමසාසනම්හි සීලසම්පන්නත්තා සුප්පයුත්තා, සමාධිසම්පන්නත්තා මනසා දළ්හෙන, පඤ්ඤාසම්පන්නත්තා නික්කාමිනො, තෙ ඉමාය සම්මාපටිපදාය අමතං විගය්හ මුධා ලද්ධා ඵලසමාපත්තිසඤ්ඤිතං නිබ්බුතිං භුඤ්ජමානා පත්තිපත්තා නාම හොන්තීති.
บทว่า โคตมสาสนมฺหิ คือ ในศาสนาของพระตถาคตโคตมะโดยโคตร. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า สำหรับผู้ที่อยู่นอกศาสนานี้ แม้จะบำเพ็ญตบะอันไม่ตาย (อมรตปะ) ต่างๆ นานา ก็ไม่มีการออกจากกิเลสได้ เพราะไม่มีคุณมีสุปปโยคะเป็นต้น. บทว่า เต เป็นบทชี้ถึงบุคคลที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ในบทว่า ปตฺติปตฺตา นี้ บทว่า ปตฺติ แปลว่า สิ่งที่พึงบรรลุ. ชื่อว่าสิ่งที่พึงบรรลุ คือ ธรรมที่ควรบรรลุ ซึ่งเมื่อบรรลุแล้วย่อมเป็นผู้เกษมจากโยคะอย่างสิ้นเชิง นี้เป็นชื่อของอรหัตผล. บทว่า ปตฺติปตฺตา คือ ผู้บรรลุถึงปัตตินั้น. บทว่า อมตํ คือ พระนิพพาน. บทว่า วิคยฺห คือ หยั่งลงโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า ลทฺธา คือ ได้แล้ว. บทว่า มุธา คือ โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายแม้เพียงกากณิกหนึ่ง. บทว่า นิพฺพุตึ คือ ผลสมาบัติอันมีความเร่าร้อนแห่งกิเลสสงบระงับแล้ว. บทว่า ภุญฺชมานา คือ เสวยอยู่. ความว่าอย่างไร? ความว่า ชนเหล่าใดในศาสนาของพระโคดมนี้ เป็นผู้ประกอบดีแล้วเพราะถึงพร้อมด้วยศีล, มีใจมั่นคงเพราะถึงพร้อมด้วยสมาธิ, เป็นผู้ออกไปเพราะถึงพร้อมด้วยปัญญา, ชนเหล่านั้น ด้วยสัมมาปฏิปทานี้ หยั่งลงสู่อมตธรรม ได้มาเปล่าๆ เสวยนิพพุติที่เรียกว่าผลสมาบัติ ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุถึงสิ่งที่พึงบรรลุ.

එවං භගවා ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානංයෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති [Pg.284] ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณแห่งพระสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระขีณาสพบุคคลผู้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ ทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว. แม้อาณัติแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ก็ได้รับแล้วในแสนโกฏิจักรวาล.

231. එවං ඛීණාසවපුග්ගලානං ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි බහුජනපච්චක්ඛෙන සොතාපන්නස්සෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යථින්දඛීලො’’ති. තත්ථ යථාති උපමාවචනං. ඉන්දඛීලොති නගරද්වාරනිවාරණත්ථං උම්මාරබ්භන්තරෙ අට්ඨ වා දස වා හත්ථෙ පථවිං ඛණිත්වා ආකොටිතස්ස සාරදාරුමයථම්භස්සෙතං අධිවචනං. පථවින්ති භූමිං. සිතොති අන්තො පවිසිත්වා නිස්සිතො. සියාති භවෙය්‍ය. චතුබ්භි වාතෙහීති චතූහි දිසාහි ආගතවාතෙහි. අසම්පකම්පියොති කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තථූපමන්ති තථාවිධං. සප්පුරිසන්ති උත්තමපුරිසං. වදාමීති භණාමි. යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සතීති යො චත්තාරි අරියසච්චානි පඤ්ඤාය අජ්ඣොගාහෙත්වා පස්සති. තත්ථ අරියසච්චානි විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.
๒๓๑. ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้งด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณของพระโสดาบันเท่านั้น อันเป็นที่ประจักษ์แก่ชนเป็นอันมาก (ด้วยคาถา) ว่า “ยถินฺทขีโล” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เป็นบทแสดงอุปมา. บทว่า อินฺทขีโล นี้เป็นชื่อของเสาที่ทำด้วยไม้แก่น ซึ่งเขาขุดดินลึก ๘ ศอกหรือ ๑๐ ศอก ภายในธรณีประตูแล้วตอกลงไป เพื่อป้องกันประตูเมือง. บทว่า ปฐวึ คือ แผ่นดิน. บทว่า สิโต คือ เข้าไปข้างในแล้วอาศัยอยู่. บทว่า สิยา คือ พึงเป็น. บทว่า จตุพฺภิ วาเตหิ คือ ด้วยลมที่มาจากทิศทั้งสี่. บทว่า อสมฺปกมฺปิโย คือ ใครๆ ไม่อาจทำให้หวั่นไหวหรือเคลื่อนที่ได้. บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเช่นนั้น. บทว่า สปฺปุริสํ คือ บุรุษสูงสุด. บทว่า วทามิ คือ เรากล่าว. บทว่า โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ คือ ผู้ใดหยั่งลงเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญา. ในบทนั้น อริยสัจทั้งหลายพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා හි ඉන්දඛීලො ගම්භීරනෙමතාය පථවිස්සිතො චතුබ්භි වාතෙහි අසම්පකම්පියො සියා, ඉමම්පි සප්පුරිසං තථූපමමෙව වදාමි, යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සති. කස්මා? යස්මා සොපි ඉන්දඛීලො විය චතූහි වාතෙහි සබ්බතිත්ථියවාදවාතෙහි අසම්පකම්පියො හොති, තම්හා දස්සනා කෙනචි කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං –
นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ – เปรียบเหมือนเสาเขื่อน (เสาหลักเมือง) ที่มีรากฐานลึก ตั้งมั่นอยู่ในแผ่นดิน ไม่หวั่นไหวด้วยลมจากทิศทั้งสี่ ฉันใด, เรากล่าวว่าสัตบุรุษนี้ ผู้หยั่งรู้อริยสัจแล้วเห็นอยู่ ก็มีอุปมาฉันนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้สัตบุรุษนั้นก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยลมคือวาทะของเดียรถีย์ทั้งปวง เหมือนเสาเขื่อนที่ไม่หวั่นไหวด้วยลมจากทิศทั้งสี่ฉะนั้น, เพราะการเห็นนั้น ใครๆ จึงไม่อาจทำให้ท่านหวั่นไหวหรือเคลื่อนที่ได้. เพราะฉะนั้น จึงมีคำตรัสไว้ในสูตรอื่นว่า –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයොඛීලො වා ඉන්දඛීලො වා ගම්භීරනෙමො සුනිඛාතො අචලො අසම්පකම්පී, පුරත්ථිමාය චෙපි දිසාය ආගච්ඡෙය්‍ය භුසා වාතවුට්ඨි, නෙව නං සඞ්කම්පෙය්‍ය න සම්පකම්පෙය්‍ය න සම්පචාලෙය්‍ය. පච්ඡිමාය…පෙ… දක්ඛිණාය… උත්තරාය චෙපි…පෙ… න සම්පචාලෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? ගම්භීරත්තා, භික්ඛවෙ, නෙමස්ස සුනිඛාතත්තා ඉන්දඛීලස්ස. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ ච ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘ඉදං දුක්ඛන්ති…පෙ… පටිපදා’ති යථාභූතං පජානන්ති, තෙ න අඤ්ඤස්ස සමණස්ස [Pg.285] වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා මුඛං ඔලොකෙන්ති ‘අයං නූන භවං ජානං ජානාති පස්සං පස්සතී’ති. තං කිස්ස හෙතු? සුදිට්ඨත්තා, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චාන’’න්ති (සං. නි. 5.1109).
“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเสาเหล็กหรือเสาเขื่อน (เสาหลักเมือง) ที่มีรากฐานลึก ฝังดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน, แม้ลมพายุแรงจะพัดมาจากทิศตะวันออก ก็ไม่อาจทำให้เสานั้นสั่น ไม่ทำให้สะเทือน ไม่ทำให้เคลื่อนที่ได้. แม้จากทิศตะวันตก...ฯลฯ...แม้จากทิศใต้...แม้จากทิศเหนือ...ฯลฯ...ก็ไม่อาจทำให้เคลื่อนที่ได้. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะรากฐานของเสาเขื่อนนั้นลึกและฝังไว้ดีแล้ว. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์...ฯลฯ...นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’, สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มองหน้าสมณะหรือพราหมณ์อื่น (ด้วยคิดว่า) ‘ท่านผู้นี้เมื่อรู้จึงรู้ เมื่อเห็นจึงเห็นกระมัง’. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสัจ ๔ อันท่านเห็นดีแล้ว” (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙).

එවං භගවා බහුජනපච්චක්ඛස්ස සොතාපන්නස්සෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณแห่งพระสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระโสดาบันผู้เป็นที่ประจักษ์แก่มหาชนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ ทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว. แม้อาณัติแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ก็ได้รับแล้วในแสนโกฏิจักรวาล.

232. එවං අවිසෙසතො සොතාපන්නස්ස ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තෙ තයො සොතාපන්නා එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති. යථාහ –
๒๓๒. ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้งด้วยคุณของพระโสดาบันโดยไม่เจาะจงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ (จะตรัสถึง) พระโสดาบัน ๓ จำพวกเหล่านั้น คือ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති…පෙ… සො එකංයෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං එකබීජී. තථා ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං කොලංකොලො. තථා සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති (පු. ප. 31-33).
บุคคลบางคนในพระศาสนานี้ เป็นพระโสดาบันเพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓... (ละ)... ท่านบังเกิดในภพอีกเพียงภพเดียวเท่านั้นแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า เอกพีชี. อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไปสู่ตระกูล ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า โกลังโกละ. อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุสสโลก ๗ ครั้งแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ

තෙසං සබ්බකනිට්ඨස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ අරියසච්චානී’’ති. තත්ථ යෙ අරියසච්චානීති එතං වුත්තනයමෙව. විභාවයන්තීති පඤ්ඤාඔභාසෙන සච්චපටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමිත්වා අත්තනො පකාසානි පාකටානි කරොන්ති. ගම්භීරපඤ්ඤෙනාති අප්පමෙය්‍යපඤ්ඤතාය සදෙවකස්සපි ලොකස්ස ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨපඤ්ඤෙන, සබ්බඤ්ඤුනාති වුත්තං හොති. සුදෙසිතානීති සමාසබ්‍යාසසාකල්‍යවෙකල්‍යාදීහි තෙහි තෙහි නයෙහි සුට්ඨු දෙසිතානි. කිඤ්චාපි තෙ හොන්ති භුසං පමත්තාති තෙ විභාවිතඅරියසච්චා පුග්ගලා කිඤ්චාපි දෙවරජ්ජචක්කවත්තිරජ්ජාදිප්පමාදට්ඨානං ආගම්ම භුසං පමත්තා හොන්ති, තථාපි සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධා ඨපෙත්වා සත්ත [Pg.286] භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තෙසං නිරුද්ධත්තා අත්ථඞ්ගතත්තා න අට්ඨමං භවං ආදියන්ති, සත්තමභවෙ එව පන විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තං පාපුණන්තීති.
ในบรรดาพระโสดาบันเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภจะตรัสด้วยคุณของพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันผู้ต่ำที่สุด (จึงตรัสคาถา) ว่า "เย อริยสจฺจานิ" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า "เย อริยสจฺจานิ" นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า "วิภาวยนฺติ" ความว่า ท่านเหล่านั้นกำจัดความมืดคือกิเลสอันปกปิดสัจจะด้วยแสงสว่างคือปัญญาแล้ว กระทำให้แจ้ง ให้ปรากฏแก่ตน. บทว่า "คมฺภีรปญฺเญน" ความว่า ด้วยทรงมีปัญญาที่ประมาณมิได้ ด้วยทรงมีปัญญาที่หยั่งลงไม่ได้ด้วยญาณของโลกรวมทั้งเทวโลก ท่านกล่าวหมายถึง พระสัพพัญญู. บทว่า "สุเทสิตานิ" ความว่า ทรงแสดงไว้ดีแล้วโดยนัยนั้นๆ มีโดยย่อ โดยพิสดาร โดยรวม โดยแยก เป็นต้น. บทว่า "กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา" ความว่า บุคคลเหล่านั้นผู้มีอริยสัจอันทำให้แจ้งแล้ว แม้จะอาศัยเหตุแห่งความประมาท มีความเป็นเทวราช ความเป็นจักรพรรดิราช เป็นต้น แล้วเป็นผู้ประมาทอย่างยิ่ง ถึงกระนั้น เพราะความดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ นามและรูปที่พึงเกิดขึ้นในสงสารอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว เว้น ๗ ภพไว้ เพราะนามและรูปนั้นดับไปแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว ท่านย่อมไม่ถือเอาภพที่ ๘ ก็แต่ว่าในภพที่ ๗ นั่นเทียว ท่านปรารภวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต.

එවං භගවා සත්තක්ඛත්තුපරමවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของพระสังฆรัตนะโดยนัยแห่งพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว จึงทรงใช้สัจจวาจาว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เป็นต้น. อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว. อานุภาพแห่งคาถานี้แม้เล่า อันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลได้รับแล้ว.

233. එවං සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස අට්ඨමං භවං අනාදියනගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි තස්සෙව සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨෙන ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘සහාවස්සා’’ති. තත්ථ සහාවාති සද්ධිංයෙව. අස්සාති ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති වුත්තෙසු අඤ්ඤතරස්ස. දස්සනසම්පදායාති සොතාපත්තිමග්ගසම්පත්තියා. සොතාපත්තිමග්ගො හි නිබ්බානං දිස්වා කත්තබ්බකිච්චසම්පදාය සබ්බපඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. තස්ස අත්තනි පාතුභාවො දස්සනසම්පදා, තාය දස්සනසම්පදාය සහ එව. තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්තීති එත්ථ සුඉති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ‘‘ඉදංසු මෙ, සාරිපුත්ත, මහාවිකටභොජනස්මිං හොතී’’තිඑවමාදීසු (ම. නි. 1.156) විය. යතො සහාවස්ස දස්සනසම්පදාය තයො ධම්මා ජහිතා භවන්ති පහීනා භවන්තීති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො.
๒๓๓. ครั้นตรัสสัจจะอันมีการอธิษฐานถึงพระสงฆ์ด้วยคุณคือการไม่ถือเอาภพที่ ๘ ของพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะตรัสด้วยคุณอันวิเศษกว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ แม้ของพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันนั้นผู้ยังถือเอา ๗ ภพอยู่ (จึงตรัสคาถา) ว่า "สหาวสฺส" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า "สหาว" คือ พร้อมกันนั่นเทียว. บทว่า "อสฺส" คือ แห่งบุคคลคนใดคนหนึ่งในบรรดาบุคคลที่ถูกกล่าวว่า "น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺติ" (ท่านเหล่านั้นย่อมไม่ถือเอาภพที่ ๘). บทว่า "ทสฺสนสมฺปทาย" คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งโสดาปัตติมรรค. ด้วยว่า โสดาปัตติมรรคเห็นพระนิพพานแล้ว ด้วยความถึงพร้อมแห่งกิจที่พึงกระทำ เพราะเห็นพระนิพพานก่อนอื่นทั้งหมด จึงเรียกว่า "ทัสสนะ". การปรากฏขึ้นแห่งทัสสนะนั้นในตน ชื่อว่า ทัสสนสัมปทา, พร้อมกันกับทัสสนสัมปทานั้นนั่นเทียว. ในบทว่า "ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ" นี้ "สุ" ศัพท์เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท เหมือนในบทเป็นต้นว่า "อิทํสุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหติ". เพราะว่า ธรรม ๓ อย่างอันบุคคลนั้นละได้แล้ว สิ้นไปแล้ว พร้อมกับทัสสนสัมปทาของเขานั่นเทียว นี้แหละคืออรรถในที่นี้.

ඉදානි ජහිතධම්මදස්සනත්ථං ආහ ‘‘සක්කායදිට්ඨී විචිකිච්ඡිතඤ්ච, සීලබ්බතං වාපි යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. තත්ථ සති කායෙ විජ්ජමානෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සතී වා තත්ථ කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානා දිට්ඨීති අත්ථො. සතියෙව වා කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානෙ රූපාදිසඞ්ඛාතො අත්තාති එවං පවත්තා දිට්ඨීති අත්ථො. තස්සා ච පහීනත්තා සබ්බදිට්ඨිගතානි පහීනානියෙව හොන්ති. සා හි නෙසං මූලං. සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිවූපසමනතො පඤ්ඤා ‘‘චිකිච්ඡිත’’න්ති වුච්චති, තං පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතං ඉතො විගතං, තතො වා පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතා ඉදං විගතන්ති විචිකිච්ඡිතං, ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1008; විභ. 915) නයෙන [Pg.287] වුත්තාය අට්ඨවත්ථුකාය විමතියා එතං අධිවචනං. තස්සා පහීනත්තා සබ්බවිචිකිච්ඡිතානි පහීනානි හොන්ති. තඤ්හි නෙසං මූලං. ‘‘ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධී’’තිඑවමාදීසු (ධ. ස. 1222; විභ. 938) ආගතං ගොසීලකුක්කුරසීලාදිකං සීලං ගොවතකුක්කුරවතාදිකඤ්ච වතං ‘‘සීලබ්බත’’න්ති වුච්චති. තස්ස පහීනත්තා සබ්බම්පි නග්ගියමුණ්ඩිකාදි අමරතපං පහීනං හොති. තඤ්හි තස්ස මූලං. තෙන සබ්බාවසානෙ වුත්තං ‘‘යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. දුක්ඛදස්සනසම්පදාය චෙත්ථ සක්කායදිට්ඨි, සමුදයදස්සනසම්පදාය විචිකිච්ඡිතං, මග්ගදස්සනනිබ්බානදස්සනසම්පදාය සීලබ්බතං පහීයතීති විඤ්ඤාතබ්බං.
บัดนี้ เพื่อทรงแสดงธรรมที่ละได้แล้ว จึงตรัสว่า "สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ" (สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส หรืออะไรก็ตามที่มีอยู่). ในบทเหล่านั้น ทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ในกายคืออุปาทานขันธ์ ๕ ที่มีอยู่ ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ, หรือ ทิฏฐิในกายนั้นที่มีอยู่ ก็ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ อธิบายว่า ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว. หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิในกายที่มีอยู่นั่นเทียว ก็ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ อธิบายว่า ทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า รูปเป็นต้นที่มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว เป็นอัตตา. และเพราะละสักกายทิฏฐินั้นได้ ทิฏฐิคตะ (ความเห็นผิด) ทั้งปวงก็เป็นอันละได้ด้วย เพราะว่า สักกายทิฏฐินั้นเป็นมูลของทิฏฐิเหล่านั้น. ปัญญา ชื่อว่า "จิกิจฉิตะ" (เครื่องรักษา) เพราะสงบระงับโรคคือกิเลสทั้งปวง, ธรรมชาตินี้ปราศจากปัญญาคือเครื่องรักษานั้น หรือว่า ธรรมชาตินี้ปราศจากปัญญาคือเครื่องรักษานั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉิตะ (วิจิกิจฉา). นี้เป็นชื่อของวิมัติ (ความสงสัย) มีวัตถุ ๘ ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "สงสัยในพระศาสดา". เพราะละวิมัตินั้นได้ วิจิกิจฉาทั้งปวงก็เป็นอันละได้ เพราะว่า วิจิกิจฉานั้นเป็นมูลของวิจิกิจฉาเหล่านั้น. ศีล มีโคสีล (ศีลอย่างวัว) กุกกุรสีล (ศีลอย่างสุนัข) เป็นต้น และพรต มีโคพรต (พรตอย่างวัว) กุกกุรพรต (พรตอย่างสุนัข) เป็นต้น ที่มาในคำเป็นต้นว่า "ความบริสุทธิ์ด้วยศีล ความบริสุทธิ์ด้วยพรตของสมณพราหมณ์ภายนอกศาสนานี้" เรียกว่า "สีลัพพตะ". เพราะละสีลัพพตะนั้นได้ ตบะอย่างอื่นนอกศาสนา มีการเปลือยกาย การมีศีรษะโล้น เป็นต้น ทั้งหมดก็เป็นอันละได้ เพราะว่า สีลัพพตปรามาสนั้นเป็นมูลของตบะเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในตอนท้ายสุดจึงตรัสว่า "ยทตฺถิ กิญฺจิ" (หรืออะไรก็ตามที่มีอยู่). พึงทราบว่า ในธรรม ๓ อย่างนั้น สักกายทิฏฐิย่อมถูกละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นทุกข์, วิจิกิจฉาย่อมถูกละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นสมุทัย, สีลัพพตปรามาสย่อมถูกละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นมรรคและนิพพาน.

234. එවමස්ස කිලෙසවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං කිලෙසවට්ටෙ සති යෙන විපාකවට්ටෙන භවිතබ්බං, තප්පහානා තස්සාපි පහානං දීපෙන්තො ආහ ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො’’ති. තත්ථ චත්තාරො අපායා නාම නිරයතිරච්ඡානපෙත්තිවිසයඅසුරකායා, තෙහි එස සත්ත භවෙ උපාදියන්තොපි විප්පමුත්තොති අත්ථො.
๒๓๔. ครั้นทรงแสดงการละกิเลสวัฏของพระโสดาบันนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อทรงแสดงว่า เพราะละกิเลสวัฏนั้นได้ วิปากวัฏใดที่พึงมี (อันเกิดจากกิเลสวัฏนั้น) ก็เป็นอันละได้ด้วย จึงตรัสว่า "จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต" (และหลุดพ้นแล้วจากอบาย ๔). ในบทนั้น ที่ชื่อว่าอบาย ๔ คือ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย และอสูรกาย. อธิบายว่า พระโสดาบันนี้ แม้ยังถือเอา ๗ ภพอยู่ ก็หลุดพ้นแล้วจากอบายเหล่านั้น.

එවමස්ස විපාකවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි යං ඉමස්ස විපාකවට්ටස්ස මූලභූතං කම්මවට්ටං, තස්සාපි පහානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡච්චාභිඨානානි අභබ්බ කාතු’’න්ති. තත්ථ අභිඨානානීති ඔළාරිකට්ඨානානි, තානි එස ඡ අභබ්බො කාතුං. තානි ච ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’තිආදිනා (අ. නි. 1.271; ම. නි. 3.128; විභ. 809) නයෙන එකකනිපාතෙ වුත්තානි මාතුඝාතපිතුඝාතඅරහන්තඝාතලොහිතුප්පාදසඞ්ඝභෙදඅඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසකම්මානි වෙදිතබ්බානි. තානි හි කිඤ්චාපි දිට්ඨිසම්පන්නො අරියසාවකො කුන්ථකිපිල්ලිකම්පි ජීවිතා න වොරොපෙති, අපිච ඛො පන පුථුජ්ජනභාවස්ස විගරහණත්ථං වුත්තානි. පුථුජ්ජනො හි අදිට්ඨිසම්පන්නත්තා එවංමහාසාවජ්ජානි අභිඨානානිපි කරොති, දස්සනසම්පන්නො පන අභබ්බො තානි කාතුන්ති. අභබ්බග්ගහණඤ්චෙත්ථ භවන්තරෙපි අකරණදස්සනත්ථං. භවන්තරෙපි හි එස අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තොපි ධම්මතාය එව එතානි වා ඡ, පකතිපාණාතිපාතාදීනි වා පඤ්ච වෙරානි අඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසෙන සහ ඡ ඨානානි න කරොති, යානි සන්ධාය එකච්චෙ ‘‘ඡඡාභිඨානානී’’ති පඨන්ති. මතමච්ඡග්ගාහාදයො චෙත්ථ අරියසාවකගාමදාරකානං නිදස්සනං.
ทรงแสดงการละวิปากวัฏฏ์แก่บุคคลนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการละแม้ซึ่งกรรมวัฏฏ์อันเป็นมูลรากของวิปากวัฏฏ์นี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ฉจฺจาภิฏฺฐานานิ อภพฺพ กาตุํ" (เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกระทำอภิฏฐาน ๖) ในคำเหล่านั้น บทว่า อภิฏฺฐานานิ คือ ฐานะอันหยาบ พระอริยบุคคลนี้เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกระทำฐานะ ๖ ประการเหล่านั้น และฐานะเหล่านั้น อันบัณฑิตพึงทราบว่า ได้แก่กรรมคือ มาตุฆาต ปิตุฆาต อรหันตฆาต โลหิตุปบาท สังฆเภท และอัญญสัตถารุทเทส ที่ตรัสไว้ในเอกกนิบาต โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงมารดาจากชีวิตนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่จะมีได้" จริงอยู่ แม้ว่าพระอริยสาวกผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะไม่ปลงแม้แต่มดดำมดแดงจากชีวิต แต่ถึงกระนั้น (กรรมเหล่านั้น) ก็ถูกตรัสไว้เพื่อติเตียนความเป็นปุถุชน เพราะว่าปุถุชน เพราะความที่ไม่ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ย่อมกระทำแม้ซึ่งอภิฏฐานทั้งหลายที่มีโทษใหญ่อย่างนี้ ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกระทำกรรมเหล่านั้น และการถือเอาความไม่ควรในที่นี้ ก็เพื่อแสดงถึงการไม่กระทำแม้ในภพอื่น จริงอยู่ แม้ในภพอื่น บุคคลนี้แม้จะไม่รู้ความเป็นอริยสาวกของตน ก็ไม่กระทำฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ หรือเวร ๕ ประการ มีปาณาติบาตเป็นปกติเป็นต้น พร้อมกับอัญญสัตถารุทเทส รวมเป็น ๖ ฐานะ โดยธรรมดาเท่านั้น ซึ่งหมายเอาฐานะเหล่านั้น อาจารย์บางพวกจึงสวดว่า "ฉฉาภิฏฺฐานานิ" ในเรื่องนี้ การจับปลาที่ตายแล้วเป็นต้นของเด็กชาวบ้านผู้เป็นอริยสาวก เป็นอุทาหรณ์

එවං [Pg.288] භගවා සත්ත භවෙ ආදියතොපි අරියසාවකස්ස අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของพระสังฆรัตนะ โดยคุณอันวิเศษของพระอริยสาวกผู้แม้ยังถือเอาภพ ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังไม่ละการยึดถือภพ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความของบทนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แม้พระคาถานี้ อาณาก็เป็นอันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลรับเอาแล้ว

235. එවං සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණවසෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ‘‘න කෙවලං දස්සනසම්පන්නො ඡ අභිඨානානි අභබ්බො කාතුං, කිං පන අප්පමත්තකම්පි පාපං කම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදනායපි අභබ්බො’’ති පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතපටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘කිඤ්චාපි සො කම්මං කරොති පාපක’’න්ති.
๒๓๕. ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง โดยคุณอันวิเศษ (ของพระอริยสาวก) ผู้แม้ยังถือเอาภพ ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังไม่ละการยึดถือภพ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาทว่า "มิใช่เพียงแต่ผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะจะไม่ควรทำอภิฏฐาน ๖ ประการเท่านั้น แต่ยังไม่ควรแม้เพื่อจะปกปิดบาปกรรมแม้เล็กน้อยที่ทำแล้ว" (จึงทรงเริ่ม) พระดำรัสว่า "กิญฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปกํ"

තස්සත්ථො – සො දස්සනසම්පන්නො කිඤ්චාපි සතිසම්මොසෙන පමාදවිහාරං ආගම්ම යං තං භගවතා ලොකවජ්ජසඤ්චිච්චානතික්කමනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (චූළව. 385; අ. නි. 8.19; උදා. 45), තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං කුටිකාරසහසෙය්‍යාදිං වා පණ්ණත්තිවජ්ජවීතික්කමසඞ්ඛාතං බුද්ධපටිකුට්ඨං කායෙන පාපකම්මං කරොති, පදසොධම්මඋත්තරිඡප්පඤ්චවාචාධම්මදෙසනාසම්ඵප්පලාපඵරුසවචනාදිං වා වාචාය, උද චෙතසා වා කත්ථචි ලොභදොසුප්පාදනජාතරූපාදිසාදියනං චීවරාදිපරිභොගෙසු අපච්චවෙක්ඛණාදිං වා පාපකම්මං කරොති. අභබ්බො සො තස්ස පටිච්ඡදාය, න සො තං ‘‘ඉදං අකප්පියමකරණීය’’න්ති ජානිත්වා මුහුත්තම්පි පටිච්ඡාදෙති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පන සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි කත්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ‘‘න පුන කරිස්සාමී’’ති එවං සංවරිතබ්බං වා සංවරති. කස්මා? යස්මා අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස වුත්තා, එවරූපං පාපකම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදාය දිට්ඨනිබ්බානපදස්ස දස්සනසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස අභබ්බතා වුත්තාති අත්ථො.
เนื้อความของบทนั้นคือ ท่านผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะนั้น แม้จะอาศัยการอยู่ด้วยความประมาทเพราะความหลงลืมสติ ยกเว้นสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงการไม่ล่วงละเมิดโลกวัชชะโดยเจตนาว่า "สิกขาบทใดอันเราบัญญัติแล้วแก่สาวกทั้งหลาย สาวกทั้งหลายของเราย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต" แล้วกระทำบาปกรรมทางกายอย่างอื่น อันนับว่าเป็นการล่วงละเมิดปัณณัตติวัชชะ มีกุฏิกาสิกขาบท สหเสยยสิกขาบท เป็นต้น หรืออันพระพุทธเจ้าทรงรังเกียจ หรือกระทำบาปกรรมทางวาจา มีปทโสธัมมสิกขาบท อุตตริฉัปปัญจวาจาธัมมเทสนา สัมผัปปลาปะ ผรุสวาจา เป็นต้น หรืออีกอย่างหนึ่ง กระทำบาปกรรมทางใจ มีการไม่พิจารณาในการบริโภคจีวรเป็นต้น และการยินดีในทองและเงินเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดโลภะและโทสะในที่ใดที่หนึ่ง ท่านผู้นั้นก็ไม่ควรเพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้น ท่านผู้นั้นรู้ว่า "สิ่งนี้ไม่สมควร ไม่ควรกระทำ" แล้ว ย่อมไม่ปกปิดกรรมนั้นแม้ชั่วครู่หนึ่ง แต่ในขณะนั้นนั่นเอง ย่อมกระทำให้แจ้งในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย แล้วกระทำคืนตามธรรม หรือย่อมสำรวมในสิ่งที่พึงสำรวมว่า "เราจักไม่ทำอีก" อย่างนี้ เพราะเหตุไร? เพราะว่า ความไม่ควร (ที่จะปกปิด) ถูกตรัสไว้สำหรับผู้มีบท (คือพระนิพพาน) อันเห็นแล้ว เนื้อความว่า ความไม่ควรของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะ ผู้มีบทคือพระนิพพานอันเห็นแล้ว เพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้นหลังจากทำบาปกรรมเช่นนี้แล้ว ถูกตรัสไว้

කථං –
เป็นอย่างไร?

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දහරො කුමාරො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො හත්ථෙන වා පාදෙන වා අඞ්ගාරං අක්කමිත්වා ඛිප්පමෙව පටිසංහරති[Pg.289], එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඝම්මතා එසා දිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස, කිඤ්චාපි තථාරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජති, යථාරූපාය ආපත්තියා වුට්ඨානං පඤ්ඤායති, අථ ඛො නං ඛිප්පමෙව සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු දෙසෙති විවරති උත්තානීකරොති, දෙසෙත්වා විවරිත්වා උත්තානීකත්වා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.496).
"ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนทารกน้อยผู้อ่อนแอ นอนหงายอยู่ เหยียบถ่านเพลิงด้วยมือหรือด้วยเท้าแล้ว ย่อมรีบถอนกลับโดยฉับพลันฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็เป็นธรรมดาของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะต้องอาบัติเช่นนั้น ซึ่งการออกจากอาบัติเช่นนั้นย่อมปรากฏอยู่ ถึงกระนั้น เขาย่อมแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้น ซึ่งอาบัตินั้นในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายโดยฉับพลัน ครั้นแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้นแล้ว ย่อมถึงความสำรวมต่อไป"

එවං භගවා පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතපටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของพระสังฆรัตนะ ด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาท อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความของบทนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แม้พระคาถานี้ อาณาก็เป็นอันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลรับเอาแล้ว พึงทราบอย่างนี้

236. එවං සඞ්ඝපරියාපන්නානං පුග්ගලානං තෙන තෙන ගුණප්පකාරෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ය්වායං භගවතා රතනත්තයගුණං දීපෙන්තෙන ඉධ සඞ්ඛෙපෙන අඤ්ඤත්‍ර ච විත්ථාරෙන පරියත්තිධම්මො දෙසිතො, තම්පි නිස්සාය පුන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘වනප්පගුම්බෙ යථ ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති. තත්ථ ආසන්නසන්නිවෙසවවත්ථිතානං රුක්ඛානං සමූහො වනං, මූලසාරඵෙග්ගුතචසාඛාපලාසෙහි පවුඩ්ඪො ගුම්බො පගුම්බො, වනෙ පගුම්බො වනප්පගුම්බො, ස්වායං ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති වුත්තො. එවම්පි හි වත්තුං ලබ්භති ‘‘අත්ථි සවිතක්කසවිචාරෙ, අත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙ, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’’තිආදීසු විය. යථාති ඔපම්මවචනං. ඵුස්සිතානි අග්ගානි අස්සාති ඵුස්සිතග්ගො, සබ්බසාඛාපසාඛාසු සඤ්ජාතපුප්ඵොති අත්ථො. සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති වුත්තො. ගිම්හාන මාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙති යෙ චත්තාරො ගිම්හමාසා, තෙසං චතුන්නං ගිම්හානං එකස්මිං මාසෙ. කතමස්මිං මාසෙ ඉති චෙ? පඨමස්මිං ගිම්හෙ, චිත්‍රමාසෙති අත්ථො. සො හි ‘‘පඨමගිම්හො’’ති ච ‘‘බාලවසන්තො’’ති ච වුච්චති. තතො පරං පදත්ථතො පාකටමෙව.
๒๓๖. ครั้นตรัสสัจจะวาจาอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ด้วยการประกาศคุณโดยประการนั้นๆ ของบุคคลทั้งหลายผู้เนื่องอยู่ในพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประกาศคุณแห่งพระรัตนตรัย ได้ทรงแสดงปริยัติธรรมใดไว้ในรัตนสูตรนี้โดยย่อ และในสูตรอื่นโดยพิสดาร ก็ได้ทรงอาศัยแม้ซึ่งปริยัติธรรมนั้น ปรารภเพื่อจะตรัสสัจจะวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งอีก ด้วยคาถาว่า “วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค” ในคาถานั้น หมู่แห่งต้นไม้ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ใกล้ชิดกัน ชื่อว่า วน, กอไม้ที่งอกงามด้วยราก แก่น กระพี้ เปลือก กิ่ง และใบ ชื่อว่า ปคุมพ, ปคุมพในป่า ชื่อว่า วนปฺปคุมฺพ, ปคุมพนั้น ท่านกล่าวว่า “วนปฺปคุมฺเพ” จริงอยู่ แม้อย่างนี้ก็ควรกล่าวได้ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว” บทว่า ยถา เป็นอุปมาวจนะ ยอดทั้งหลายอันบานแล้ว ของปคุมพนั้นมีอยู่ เหตุนั้นชื่อว่า ผุสฺสิตคฺค อธิบายว่า มีดอกเกิดแล้วในกิ่งใหญ่กิ่งน้อยทั้งปวง ปคุมพนั้น ท่านกล่าวว่า “ผุสฺสิตคฺเค” โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว บทว่า คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเห ความว่า ในเดือนคิมหันต์เดือนหนึ่ง แห่งเดือนคิมหันต์ ๔ เดือนเหล่านั้น ที่มีอยู่ หากถามว่า ในเดือนไหน? ตอบว่า ในเดือนคิมหันต์แรก คือในเดือนจิตรมาส จริงอยู่ เดือนนั้นเรียกว่า “ปฐมคิมหะ” บ้าง “พาลวสันต์” บ้าง บทที่เหลือจากนั้นไป ก็ปรากฏชัดโดยอรรถแห่งบททีเดียว

අයං පනෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො – යථා පඨමගිම්හනාමකෙ බාලවසන්තෙ නානාවිධරුක්ඛගහනෙ වනෙ සුපුප්ඵිතග්ගසාඛො තරුණරුක්ඛගච්ඡපරියායනාමො පගුම්බො අතිවිය සස්සිරිකො හොති, එවමෙවං ඛන්ධායතනාදීහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානාදීහි [Pg.290] සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි වා නානප්පකාරෙහි අත්ථප්පභෙදපුප්ඵෙහි අතිවිය සස්සිරිකත්තා තථූපමං නිබ්බානගාමිමග්ගදීපනතො නිබ්බානගාමිං පරියත්තිධම්මවරං නෙව ලාභහෙතු න සක්කාරාදිහෙතු, කෙවලඤ්හි මහාකරුණාය අබ්භුස්සාහිතහදයො සත්තානං පරමංහිතාය අදෙසයීති. පරමංහිතායාති එත්ථ ච ගාථාබන්ධසුඛත්ථං අනුනාසිකො, අයං පනත්ථො ‘‘පරමහිතාය නිබ්බානාය අදෙසයී’’ති.
นี้เป็นอรรถโดยสรุปในบทนี้ – เปรียบเหมือนในเดือนจิตรมาสอันชื่อว่าปฐมคิมหะ ที่เรียกว่าพาลวสันต์ ในป่าอันรกชัฏด้วยต้นไม้นานาชนิด ปคุมพ (พุ่มไม้) อันเป็นชื่อเรียกต้นไม้และพุ่มไม้ที่ยังอ่อน ซึ่งมีกิ่งและยอดอันบานสะพรั่งดี ย่อมงามตระการตายิ่งนัก ฉันใด ปริยัติธรรมอันประเสริฐก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะความเป็นธรรมอันงามตระการตายิ่งนัก ด้วยดอกไม้คืออรรถประเภทต่างๆ นานาประการ คือ ขันธ์ อายตนะ เป็นต้น สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน เป็นต้น หรือสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ เป็นต้น มีอุปมาเช่นนั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงปริยัติธรรมอันประเสริฐ อันเป็นทางดำเนินไปสู่นิพพาน เพราะประกาศทางดำเนินไปสู่นิพพาน มิใช่เพราะเหตุแห่งลาภ มิใช่เพราะเหตุแห่งสักการะเป็นต้น โดยแท้จริง ทรงมีพระหฤทัยอันมหากรุณากระตุ้นเตือน จึงทรงแสดงแล้วเพื่อประโยชน์อย่างยิ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย และในบทว่า ปรมํหิตาย นี้ ทรงทำอนุนาสิก (พยัญชนะสังโยค) เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา ส่วนอรรถนี้คือ “ทรงแสดงแล้วเพื่อประโยชน์อย่างยิ่ง คือเพื่อพระนิพพาน”

එවං භගවා ඉමං සුපුප්ඵිතග්ගවනප්පගුම්බසදිසං පරියත්තිධම්මං වත්වා ඉදානි තමෙව නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තප්පකාරපරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතං බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสปริยัติธรรมนี้ อันเปรียบด้วยพุ่มไม้ในป่าที่มียอดบานสะพรั่งดีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยปริยัติธรรมนั้นนั่นเทียว ย่อมทรงประกอบสัจจวจนะอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า “อิทมฺปิ พุทฺเธ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แต่โดยส่วนเดียว พึงประกอบความว่า แม้รัตนะอันประณีตนี้ คือปริยัติธรรมอันมีประการตามที่กล่าวแล้ว ก็มีอยู่ในพระพุทธเจ้า อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลได้รับไว้แล้ว

237. එවං භගවා පරියත්තිධම්මෙන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ලොකුත්තරධම්මෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘වරො වරඤ්ඤූ’’ති. තත්ථ වරොති පණීතාධිමුත්තිකෙහි ඉච්ඡිතො ‘‘අහො වත මයම්පි එවරූපා අස්සාමා’’ති, වරගුණයොගතො වා වරො, උත්තමො සෙට්ඨොති අත්ථො. වරඤ්ඤූති නිබ්බානඤ්ඤූ. නිබ්බානඤ්හි සබ්බධම්මානං උත්තමට්ඨෙන වරං, තඤ්චෙස බොධිමූලෙ සයං පටිවිජ්ඣිත්වා අඤ්ඤාසි. වරදොති පඤ්චවග්ගියභද්දවග්ගියජටිලාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච දෙවමනුස්සානං නිබ්බෙධභාගියවාසනාභාගියවරධම්මදායීති අත්ථො. වරාහරොති වරස්ස මග්ගස්ස ආහටත්තා වරාහරොති වුච්චති. සො හි භගවා දීපඞ්කරතො පභුති සමතිංස පාරමියො පූරෙන්තො පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාතං පුරාණං මග්ගවරං ආහරි, තෙන වරාහරොති වුච්චති. අපිච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභෙන වරො, නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය වරඤ්ඤූ, සත්තානං විමුත්තිසුඛදානෙන වරදො, උත්තමපටිපදාහරණෙන වරාහරො, එතෙහි ලොකුත්තරගුණෙහි අධිකස්ස කස්සචි අභාවතො අනුත්තරො.
๒๓๗. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสสัจจะวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งด้วยปริยัติธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยโลกุตรธรรมว่า “วโร วรญฺญู” ในคาถานั้น บทว่า วโร คือ ผู้ที่บุคคลผู้น้อมไปในธรรมอันประณีตปรารถนาว่า “โอหนอ แม้เราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้บ้าง” หรือชื่อว่า วร เพราะประกอบด้วยคุณอันประเสริฐ อธิบายว่า ผู้สูงสุด ผู้ประเสริฐสุด บทว่า วรญฺญู คือ ผู้ทรงรู้แจ้งพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่า วร เพราะมีอรรถว่าสูงสุดกว่าธรรมทั้งปวง และพระองค์ได้ทรงแทงตลอดรู้แจ้งพระนิพพานนั้นด้วยพระองค์เองที่โคนต้นโพธิ์ บทว่า วรโท อธิบายว่า ผู้ประทานธรรมอันประเสริฐ คือธรรมอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดและธรรมอันเป็นส่วนแห่งวาสนา แก่ปัญจวัคคีย์ ภัททวัคคีย์ ชฎิล เป็นต้น และแก่เทวดาและมนุษย์เหล่าอื่น บทว่า วราหโร ท่านเรียกว่า วราหโร เพราะทรงนำมาซึ่งมรรคอันประเสริฐ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงบำเพ็ญปารมี ๓๐ ถ้วน จำเดิมแต่พระบาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้า ได้ทรงนำมาซึ่งมรรคอันประเสริฐอันเก่าแก่ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงดำเนินตามแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วราหโร อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วโร เพราะทรงได้เฉพาะซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ, ชื่อว่า วรญฺญู เพราะทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน, ชื่อว่า วรโท เพราะประทานวิมุตติสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย, ชื่อว่า วราหโร เพราะทรงนำมาซึ่งปฏิปทาอันสูงสุด, ชื่อว่า อนุตฺตโร เพราะไม่มีใครมีคุณยิ่งกว่าด้วยโลกุตรคุณเหล่านี้

අපරො නයො – වරො උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරදො චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරාහරො සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරං මග්ගසච්චමාහරීති. තථා වරො පුඤ්ඤුස්සයෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤුස්සයෙන, වරදො බුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායසම්පදානෙන, වරාහරො [Pg.291] පච්චෙකබුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායාහරණෙන, අනුත්තරො තත්ථ තත්ථ අසදිසතාය, අත්තනා වා අනාචරියකො හුත්වා පරෙසං ආචරියභාවෙන, ධම්මවරං අදෙසයි සාවකභාවත්ථිකානං තදත්ථාය ස්වාඛාතතාදිගුණයුත්තස්ස වරධම්මස්ස දෙසනතො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.
อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า วโร เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยอุปสมาธิษฐาน, ชื่อว่า วรญฺญู เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยปัญญาธิษฐาน, ชื่อว่า วรโท เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยจาคาธิษฐาน, ชื่อว่า วราหโร เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยสัจจาธิษฐาน คือทรงนำมาซึ่งมรรคสัจจะอันประเสริฐ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วโร เพราะทรงมีบุญมาก, ชื่อว่า วรญฺญู เพราะทรงมีปัญญามาก, ชื่อว่า วรโท เพราะทรงประทานอุบายนั้นแก่ผู้ต้องการความเป็นพุทธะ, ชื่อว่า วราหโร เพราะทรงนำอุบายนั้นมาให้แก่ผู้ต้องการความเป็นปัจเจกพุทธะ, ชื่อว่า อนุตฺตโร เพราะไม่มีผู้เสมอเหมือนในฐานะนั้นๆ หรือเพราะพระองค์เองไม่มีอาจารย์ แต่ทรงเป็นอาจารย์ของผู้อื่น (ทรงเป็น) ผู้ทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ เพราะทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ ประกอบด้วยคุณมีสวากขาตธรรมเป็นต้น แก่ผู้ต้องการความเป็นสาวก เพื่อประโยชน์นั้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

එවං භගවා නවවිධෙන ලොකුත්තරධම්මෙන අත්තනො ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන යං වරං නවලොකුත්තරධම්මං එස අඤ්ඤාසි, යඤ්ච අදාසි, යඤ්ච ආහරි, යඤ්ච අදෙසයි, ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสคุณของพระองค์ด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว ย่อมทรงประกอบสัจจวจนะอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า “อิทมฺปิ พุทฺเธ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แต่โดยส่วนเดียว พึงประกอบความอย่างนี้ว่า พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกุตรธรรม ๙ อันประเสริฐใด และทรงประทานธรรมใด และทรงนำมาซึ่งธรรมใด และทรงแสดงธรรมใด แม้ธรรมนี้ ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระพุทธเจ้า อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลได้รับไว้แล้ว

238. එවං භගවා පරියත්තිධම්මං ලොකුත්තරධම්මඤ්ච නිස්සාය ද්වීහි ගාථාහි බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං සුතානුසාරෙන ච පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිගුණං නිස්සාය පුන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛීණං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ ඛීණන්ති සමුච්ඡින්නං. පුරාණන්ති පුරාතනං. නවන්ති සම්පති වත්තමානං. නත්ථිසම්භවන්ති අවිජ්ජමානපාතුභාවං. විරත්තචිත්තාති විගතරාගචිත්තා. ආයතිකෙ භවස්මින්ති අනාගතමද්ධානං පුනබ්භවෙ. තෙති යෙසං ඛීණං පුරාණං නවං නත්ථිසම්භවං, යෙ ච ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ. ඛීණබීජාති උච්ඡින්නබීජා. අවිරූළ්හිඡන්දාති විරූළ්හිඡන්දවිරහිතා. නිබ්බන්තීති විජ්ඣායන්ති. ධීරාති ධිතිසම්පන්නා. යථායං පදීපොති අයං පදීපො විය.
๒๓๘. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคอาศัยปริยัติธรรมและโลกุตรธรรม ตรัสสัจจะที่มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานด้วยคาถาสองบทแล้ว บัดนี้ ชนเหล่าใดได้ฟังปริยัติธรรมนั้นแล้ว และปฏิบัติตามที่ได้ฟังมา บรรลุโลกุตรธรรมแม้เก้าประการแล้ว พระองค์ทรงอาศัยคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนเหล่านั้น จึงทรงเริ่มตรัสสัจจะที่มีพระสงฆ์เป็นประธานอีกครั้งว่า “ขีณํ ปุราณํ” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ขีณํ ได้แก่ ตัดขาดได้โดยสิ้นเชิง. บทว่า ปุราณํ ได้แก่ ของเก่า. บทว่า นวํ ได้แก่ ที่เป็นปัจจุบันในบัดนี้. บทว่า นตฺถิสมฺภวํ ได้แก่ การปรากฏขึ้นไม่มี. บทว่า วิรตฺตจิตฺตา ได้แก่ มีจิตปราศจากราคะ. บทว่า อายติเก ภวสฺมึ ได้แก่ ในภพใหม่ในกาลอนาคต. บทว่า เต ได้แก่ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะเหล่านั้น ซึ่งเป็นผู้มีกรรมเก่าสิ้นแล้ว กรรมใหม่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก และเป็นผู้มีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไป. บทว่า ขีณพีชา ได้แก่ มีพืชถูกตัดขาดแล้ว. บทว่า อวิรูฬฺหิฉนฺทา ได้แก่ ปราศจากฉันทะในความงอกงาม. บทว่า นิพฺพนฺติ ได้แก่ ย่อมดับ. บทว่า ธีรา ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา. บทว่า ยถายํ ปทีโป ได้แก่ เปรียบเหมือนประทีปดวงนี้.

කිං වුත්තං හොති? යං තං සත්තානං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධම්පි පුරාණං අතීතකාලිකං කම්මං තණ්හාසිනෙහස්ස අප්පහීනත්තා පටිසන්ධිආහරණසමත්ථතාය අඛීණංයෙව හොති, තං පුරාණං කම්මං යෙසං අරහත්තමග්ගෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සොසිතත්තා අග්ගිනා දඩ්ඪබීජමිව ආයතිං විපාකදානාසමත්ථතාය ඛීණං. යඤ්ච නෙසං බුද්ධපූජාදිවසෙන ඉදානි පවත්තමානං කම්මං නවන්ති වුච්චති, තඤ්ච තණ්හාපහානෙනෙව ඡින්නමූලපාදපපුප්ඵමිව ආයතිං ඵලදානාසමත්ථතාය යෙසං නත්ථිසම්භවං, යෙ ච තණ්හාපහානෙනෙව ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ ‘‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං [Pg.292] බීජ’’න්ති (අ. නි. 3.77) එත්ථ වුත්තස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස කම්මක්ඛයෙනෙව ඛීණත්තා ඛීණබීජා. යොපි පුබ්බෙ පුනබ්භවසඞ්ඛාතාය විරූළ්හියා ඡන්දො අහොසි, තස්සාපි සමුදයප්පහානෙනෙව පහීනත්තා පුබ්බෙ විය චුතිකාලෙ අසම්භවෙන අවිරූළ්හිඡන්දා ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරා චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන යථායං පදීපො නිබ්බුතො, එවං නිබ්බන්ති, පුන ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති එවමාදිං පඤ්ඤත්තිපථං අච්චෙන්තීති. තස්මිං කිර සමයෙ නගරදෙවතානං පූජනත්ථාය ජාලිතෙසු පදීපෙසු එකො පදීපො විජ්ඣායි, තං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘යථායං පදීපො’’ති.
ความว่าอย่างไร? กรรมเก่าอันเป็นไปในอดีตกาลของสัตว์ทั้งหลาย ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วนั้นแล ยังไม่สิ้นไปเพราะยังละตัณหาเพียงดังยางเหนียวไม่ได้ จึงสามารถนำมาซึ่งปฏิสนธิได้ กรรมเก่าของพระอรหันต์เหล่าใดสิ้นไปแล้ว เพราะยางเหนียวคือตัณหาแห้งไปแล้วด้วยอรหัตตมรรค จึงไม่สามารถให้วิบากในอนาคตได้ เปรียบเหมือนพืชที่ถูกไฟไหม้. และกรรมที่เป็นปัจจุบันในบัดนี้ของพระอรหันต์เหล่านั้น ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้น ซึ่งเรียกว่ากรรมใหม่นั้น ก็ไม่สามารถให้ผลในอนาคตได้ เพราะละตัณหาได้แล้วนั่นเอง เปรียบเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว ด้วยเหตุนี้ การเกิดขึ้นอีกในภพใหม่ของพระอรหันต์เหล่านั้นจึงไม่มี และพระอรหันต์เหล่าใดมีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไปเพราะละตัณหาได้แล้วนั่นเอง ภิกษุผู้สิ้นอาสวะเหล่านั้น ชื่อว่ามีพืชสิ้นแล้ว เพราะปฏิสนธิวิญญาณที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า “กรรมคือนา วิญญาณคือพืช” (องฺ. นิก. ๓.๗๗) สิ้นไปแล้วเพราะกรรมสิ้นไปนั่นเอง. แม้ฉันทะใดในความงอกงามที่เรียกว่าภพใหม่ได้เคยมีในกาลก่อน ฉันทะนั้นก็ถูกละได้แล้วเพราะละสมุทัยได้นั่นเอง ฉันทะในความงอกงามจึงไม่มี เพราะไม่มีการเกิดขึ้นในเวลาจุติเหมือนในกาลก่อน ท่านจึงเป็นธีรชนผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมดับไปเพราะความดับแห่งจริมวิญญาณ เหมือนประทีปดวงนี้ที่ดับไปแล้ว ฉะนั้น และย่อมล่วงเลยทางแห่งบัญญัติมีอาทิว่า “เป็นผู้มีรูป หรือไม่มีรูป” ดังนี้. ได้ยินว่า ในสมัยนั้น ประทีปดวงหนึ่งในบรรดาประทีปที่จุดไว้เพื่อบูชานครเทวดาได้ดับไป พระองค์เมื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสว่า “ยถายํ ปทีโป” ดังนี้.

එවං භගවා යෙ තං පුරිමාහි ද්වීහි ගාථාහි වුත්තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං, සුතානුසාරෙනෙව පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජන්තො දෙසනං සමාපෙසි ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තෙන පකාරෙන ඛීණාසවභික්ඛූනං නිබ්බානසඞ්ඛාතං සඞ්ඝෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති.
ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสดับว่า ชนเหล่าใดได้ฟังปริยัติธรรมที่ตรัสไว้ด้วยคาถาสองบทก่อนหน้านี้แล้ว ปฏิบัติตามที่ได้ฟังมานั่นเอง จนบรรลุโลกุตรธรรมแม้เก้าประการแล้ว จึงตรัสถึงคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนเหล่านั้น บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ เมื่อจะทรงประกาศสัจจวจนะที่มีพระสงฆ์เป็นประธาน จึงทรงจบพระเทศนาว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” เป็นอาทิ. เนื้อความของบทนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว แต่พึงประกอบความเพียงว่า แม้นี้ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระสงฆ์ คือนิพพานของภิกษุผู้สิ้นอาสวะทั้งหลายโดยประการที่กล่าวแล้ว. และว่า อานุภาพแห่งคาถานี้ แม้อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับไว้แล้ว.

දෙසනාපරියොසානෙ රාජකුලස්ස සොත්ථි අහොසි, සබ්බූපද්දවා වූපසමිංසු චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි.
ในเวลาจบพระเทศนา ความสวัสดีได้มีแก่ราชตระกูล อุปัทวะทั้งปวงสงบระงับไป ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน.

239-241. අථ සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘භගවතා රතනත්තයගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජමානෙන නාගරස්ස සොත්ථි කතා, මයාපි නාගරස්ස සොත්ථිත්ථං රතනත්තයගුණං නිස්සාය කිඤ්චි වත්තබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා අවසානෙ ගාථාත්තයං අභාසි ‘‘යානීධ භූතානී’’ති. තත්ථ යස්මා බුද්ධො යථා ලොකහිතත්ථාය උස්සුක්කං ආපන්නෙහි ආගන්තබ්බං, තථා ආගතතො, යථා ච එතෙහි ගන්තබ්බං, තථා ගතතො, යථා වා එතෙහි ආජානිතබ්බං, තථා ආජානනතො, යථා ච ජානිතබ්බං, තථා ජානනතො, යඤ්ච තථෙව හොති, තස්ස ගදනතො ච ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. යස්මා ච සො දෙවමනුස්සෙහි පුප්ඵගන්ධාදිනා බහිනිබ්බත්තෙන උපකරණෙන, ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තාදිනා ච අත්තනි නිබ්බත්තෙන අතිවිය පූජිතො, තස්මා සක්කො දෙවානමින්දො සබ්බදෙවපරිසං අත්තනා සද්ධිං සම්පිණ්ඩෙත්වා [Pg.293] ආහ ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, බුද්ධං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති.
๒๓๙-๒๔๑. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า “พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัย ตรัสสัจจวจนะ ทำให้เกิดความสวัสดีแก่ชาวเมือง แม้เราก็ควรกล่าวอะไรสักอย่างโดยอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัยเพื่อความสวัสดีแก่ชาวเมือง” ดังนี้แล้ว ในตอนท้ายจึงได้ตรัสคาถา ๓ บทว่า “ยานีธ ภูตานิ” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าได้ชื่อว่า “ตถาคต” เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น (ตถา อาคโต) คืออย่างที่ผู้ขวนขวายเพื่อประโยชน์แก่โลกพึงมา, เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) คืออย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นพึงเสด็จไป, หรือเพราะทรงรู้อย่างนั้น (ตถา อาชานนโต) คืออย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นพึงทรงรู้, และเพราะทรงรู้อย่างนั้น (ตถา ชานนโต) คืออย่างที่พึงรู้, และเพราะตรัส (คทนโต) ถึงสิ่งที่เป็นจริงอย่างนั้น (ตเถว) นั่นเอง. และเพราะเหตุที่พระองค์เป็นที่บูชาอย่างยิ่งของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ด้วยเครื่องบูชาภายนอกมีดอกไม้และของหอมเป็นต้น และด้วยการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเป็นต้นอันเกิดขึ้นในตน ฉะนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงทรงรวบรวมเทพบริษัททั้งหมดพร้อมกับพระองค์แล้วตรัสว่า “เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้.

යස්මා පන ධම්මෙ මග්ගධම්මො යථා යුගනන්ධ සමථවිපස්සනාබලෙන ගන්තබ්බං කිලෙසපක්ඛං සමුච්ඡින්දන්තෙන, තථා ගතොති තථාගතො. නිබ්බානධම්මොපි යථා ගතො පඤ්ඤාය පටිවිද්ධො සබ්බදුක්ඛවිඝාතාය සම්පජ්ජති, බුද්ධාදීහි තථා අවගතො, තස්මා ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. යස්මා ච සඞ්ඝොපි යථා අත්තහිතාය පටිපන්නෙහි ගන්තබ්බං තෙන තෙන මග්ගෙන, තථා ගතො, තස්මා ‘‘තථාගතො’’ ත්වෙව වුච්චති. තස්මා අවසෙසගාථාද්වයෙපි තථාගතං ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතු, තථාගතං සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.
อนึ่ง เพราะเหตุที่ในบรรดาธรรมทั้งหลาย มรรคธรรมชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) คือไปตัดฝ่ายกิเลสที่พึงไปด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาอันเป็นคู่กัน. แม้นิพพานธรรมก็ชื่อว่าตถาคต เพราะเป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงรู้แจ้งแล้วอย่างนั้น (ตถา อวคโต) คือเป็นธรรมที่เมื่อแทงตลอดด้วยปัญญาแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อกำจัดทุกข์ทั้งปวง. และเพราะเหตุที่แม้พระสงฆ์ก็ชื่อว่าตถาคตโดยแท้ เพราะไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) คือไปโดยมรรคนั้นๆ อันผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนพึงไป. ฉะนั้น ในคาถาสองบทที่เหลือจึงกล่าวว่า “เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระธรรมผู้เป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี, เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระสงฆ์ผู้เป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี”. ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

එවං සක්කො දෙවානමින්දො ඉමං ගාථාත්තයං භාසිත්වා භගවන්තං පදක්ඛිණං කත්වා දෙවපුරමෙව ගතො සද්ධිං දෙවපරිසාය. භගවා පන තදෙව රතනසුත්තං දුතියදිවසෙපි දෙසෙසි, පුන චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. එවං භගවා යාව සත්තමං දිවසං දෙසෙසි, දිවසෙ දිවසෙ තථෙව ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා අඩ්ඪමාසමෙව වෙසාලියං විහරිත්වා රාජූනං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති පටිවෙදෙසි. තතො රාජානො දිගුණෙන සක්කාරෙන පුන තීහි දිවසෙහි භගවන්තං ගඞ්ගාතීරං නයිංසු. ගඞ්ගායං නිබ්බත්තා නාගරාජානො චින්තෙසුං – ‘‘මනුස්සා තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති සුවණ්ණරජතමණිමයා නාවායො මාපෙත්වා සුවණ්ණරජතමණිමයෙ එව පල්ලඞ්කෙ පඤ්ඤාපෙත්වා පඤ්චවණ්ණපදුමසඤ්ඡන්නං උදකං කරිත්වා ‘‘අම්හාකං අනුග්ගහං කරොථා’’ති භගවන්තං උපගතා. භගවා අධිවාසෙත්වා රතනනාවමාරූළ්හො පඤ්ච ච භික්ඛුසතානි සකං සකං නාවං. නාගරාජානො භගවන්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන නාගභවනං පවෙසෙසුං. තත්‍ර සුදං භගවා සබ්බරත්තිං නාගපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. දුතියදිවසෙ දිබ්බෙහි ඛාදනීයභොජනීයෙහි මහාදානං අදංසු. භගවා අනුමොදිත්වා නාගභවනා නික්ඛමි.
ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ ครั้นตรัสคาถาทั้งสามนี้แล้ว ได้กระทำประทักษิณพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วเสด็จไปยังเทวบุรีนั่นเทียว พร้อมด้วยบริษัทแห่งเทพ ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงรัตนสูตรนั้นนั่นเทียวแม้ในวันที่สองอีก การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างนี้ตลอดเจ็ดวัน การตรัสรู้ธรรมได้มีแล้วเหมือนอย่างนั้นนั่นเทียวในแต่ละวัน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในกรุงเวสาลีตลอดกึ่งเดือน แล้วได้ตรัสบอกแก่พระราชาทั้งหลายว่า "เราจักไป" ลำดับนั้น พระราชาทั้งหลายได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปยังฝั่งแม่น้ำคงคาโดยใช้เวลาสามวัน ด้วยสักการะเป็นสองเท่าอีก พญานาคทั้งหลายผู้บังเกิดในแม่น้ำคงคาได้คิดกันว่า "มนุษย์ทั้งหลายยังกระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราทำไมจักไม่กระทำเล่า" ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตเรือที่สำเร็จด้วยทอง เงิน และแก้วมณี ปูลาดบัลลังก์ที่สำเร็จด้วยทอง เงิน และแก้วมณีนั่นเทียว แล้วกระทำน้ำให้ปกคลุมด้วยบัวห้าสี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากราบทูลว่า "ขอพระองค์จงทรงกระทำการอนุเคราะห์แก่พวกข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วเสด็จขึ้นสู่เรือแก้ว และภิกษุห้าร้อยรูปก็ขึ้นสู่เรือของตนๆ พญานาคทั้งหลายได้เชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ให้เข้าไปสู่ภพนาค ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทแห่งนาคตลอดทั้งคืน ในวันที่สอง พญานาคทั้งหลายได้ถวายมหาทานด้วยของเคี้ยวของฉันอันเป็นทิพย์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุโมทนาแล้ว ได้เสด็จออกจากภพนาค

භූමට්ඨා දෙවා ‘‘මනුස්සා ච නාගා ච තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා වනගුම්බරුක්ඛපබ්බතාදීසු ඡත්තාතිඡත්තානි උක්ඛිපිංසු. එතෙනෙව උපායෙන යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මභවනං, තාව මහාසක්කාරවිසෙසො [Pg.294] නිබ්බත්ති. බිම්බිසාරොපි ලිච්ඡවීහි ආගතකාලෙ කතසක්කාරතො දිගුණමකාසි, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහි දිවසෙහි භගවන්තං රාජගහං ආනෙසි.
ภุมมเทวดาทั้งหลายคิดว่า "ทั้งมนุษย์และนาคทั้งหลายยังกระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราทำไมจักไม่กระทำเล่า" ดังนี้แล้ว จึงได้กั้นฉัตรซ้อนฉัตรในป่า พุ่มไม้ ต้นไม้ และภูเขาเป็นต้น ด้วยอุบายนี้เอง สักการะอันยิ่งใหญ่พิเศษได้บังเกิดขึ้นแล้ว ตลอดไปจนถึงอกนิฏฐพรหมภพ แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ได้ทรงกระทำสักการะให้เป็นสองเท่ากว่าสักการะที่พวกเจ้าลิจฉวีได้กระทำแล้วในคราวเสด็จมา และได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้ามาสู่กรุงราชคฤห์โดยใช้เวลาห้าวันตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว

රාජගහමනුප්පත්තෙ භගවති පච්ඡාභත්තං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං අයමන්තරකථා උදපාදි – ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ආනුභාවො, යං උද්දිස්ස ගඞ්ගාය ඔරතො ච පාරතො ච අට්ඨයොජනො භූමිභාගො නින්නඤ්ච ථලඤ්ච සමං කත්වා වාලුකාය ඔකිරිත්වා පුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නො, යොජනප්පමාණං ගඞ්ගාය උදකං නානාවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නං, යාව අකනිට්ඨභවනා ඡත්තාතිඡත්තානි උස්සිතානී’’ති. භගවා තං පවත්තිං ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? භික්ඛූ සබ්බං ආරොචෙසුං. භගවා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අයං පූජාවිසෙසො මය්හං බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො පුබ්බෙ අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘න මයං, භන්තෙ, තං අප්පමත්තකං පරිච්චාගං ජානාම, සාධු නො භගවා තථා කථෙතු, යථා මයං තං ජානෙය්‍යාමා’’ති.
ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงกรุงราชคฤห์แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต ถ้อยคำในระหว่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในมณฑลมาลว่า "โอหนอ พระอานุภาพของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ซึ่งเมื่อทรงปรารภแล้ว พื้นที่แปดโยชน์ทั้งฝั่งนี้และฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา ก็ถูกทำให้ที่ลุ่มและที่ดอนเสมอกัน โปรยด้วยทราย ปกคลุมด้วยดอกไม้ น้ำในแม่น้ำคงคามีประมาณหนึ่งโยชน์ก็ปกคลุมด้วยดอกปทุมนานาพรรณ ฉัตรซ้อนฉัตรทั้งหลายก็ถูกยกขึ้นจนถึงอกนิฏฐภพ" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความเป็นไปนั้นแล้ว จึงเสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จไปโดยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาล ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ" ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องทั้งหมด พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สักการะพิเศษนี้ไม่ได้บังเกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพของเรา ไม่ได้บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา และพรหม แต่โดยที่แท้แล้ว บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อยในกาลก่อน" ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ทราบการบริจาคเพียงเล็กน้อยนั้น ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดตรัสเล่าเรื่องนั้นแก่พวกข้าพระองค์ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะพึงทราบได้เถิด"

භගවා ආහ – භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, තක්කසිලායං සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. තස්ස පුත්තො සුසීමො නාම මාණවො සොළසවස්සුද්දෙසිකො වයෙන, සො එකදිවසං පිතරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තං පිතා ආහ – ‘‘කිං, තාත සුසීමා’’ති? සො ආහ – ‘‘ඉච්ඡාමහං, තාත, බාරාණසිං ගන්ත්වා සිප්පං උග්ගහෙතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, තාත සුසීම, අසුකො නාම බ්‍රාහ්මණො මම සහායකො, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා උග්ගණ්හාහී’’ති කහාපණසහස්සං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා මාතාපිතරො අභිවාදෙත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා උපචාරයුත්තෙන විධිනා ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා අත්තානං නිවෙදෙසි. ආචරියො ‘‘මම සහායකස්ස පුත්තො’’ති මාණවං සම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පාහුනෙය්‍යමකාසි. සො අද්ධානකිලමථං පටිවිනොදෙත්වා තං කහාපණසහස්සං ආචරියස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සිප්පං උග්ගහෙතුං ඔකාසං යාචි. ආචරියො ඔකාසං කත්වා උග්ගණ්හාපෙසි.
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ในเมืองตักกสิลา ได้มีพราหมณ์ชื่อว่าสังขะ บุตรของพราหมณ์นั้นชื่อว่าสุสิมมาณพ มีอายุราวสิบหกปี วันหนึ่ง เขาเข้าไปหาบิดา ไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บิดาได้กล่าวกับเขาว่า "มีอะไรหรือ พ่อสุสิมะ" เขากล่าวว่า "ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้าปรารถนาจะไปยังเมืองพาราณสีเพื่อเรียนศิลปะ" (บิดากล่าวว่า) "ถ้าอย่างนั้น พ่อสุสิมะ พราหมณ์ชื่อโน้นเป็นสหายของเรา เจ้าจงไปสู่สำนักของเขาแล้วเรียนเถิด" ดังนี้แล้ว ได้มอบเงินหนึ่งพันกหาปณะให้ เขารับเงินนั้นแล้ว ไหว้มารดาบิดา เดินทางไปโดยลำดับจนถึงเมืองพาราณสี แล้วเข้าไปหาอาจารย์โดยวิธีอันประกอบด้วยความเคารพ ไหว้แล้ว ได้แนะนำตน อาจารย์ (ทราบว่า) "เป็นบุตรของสหายของเรา" ดังนี้แล้ว จึงรับมาณพนั้นไว้ และได้ทำการต้อนรับแขกทุกอย่าง เขาครั้นบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกลแล้ว ได้วางเงินหนึ่งพันกหาปณะนั้นไว้ที่ใกล้เท้าของอาจารย์ แล้วขอโอกาสเพื่อเรียนศิลปะ อาจารย์ให้โอกาสแล้ว ได้ให้เขาเรียน

සො [Pg.295] ලහුඤ්ච ගණ්හන්තො බහුඤ්ච ගණ්හන්තො ගහිතගහිතඤ්ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තමිව සීහතෙලං අවිනස්සමානං ධාරෙන්තො ද්වාදසවස්සිකං සිප්පං කතිපයමාසෙනෙව පරියොසාපෙසි. සො සජ්ඣායං කරොන්තො ආදිමජ්ඣංයෙව පස්සති, නො පරියොසානං. අථ ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘ඉමස්ස සිප්පස්ස ආදිමජ්ඣමෙව පස්සාමි, පරියොසානං න පස්සාමී’’ති. ආචරියො ආහ – ‘‘අහම්පි, තාත, එවමෙවා’’ති. ‘‘අථ කො, ආචරිය, ඉමස්ස සිප්පස්ස පරියොසානං ජානාතී’’ති? ‘‘ඉසිපතනෙ, තාත, ඉසයො අත්ථි, තෙ ජානෙය්‍යු’’න්ති. තෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පුච්ඡාමි, ආචරියා’’ති. ‘‘පුච්ඡ, තාත, යථාසුඛ’’න්ති. සො ඉසිපතනං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානං ජානාථා’’ති? ‘‘ආමාවුසො, ජානාමා’’ති. ‘‘තං මම්පි සික්ඛාපෙථා’’ති. ‘‘තෙන, හාවුසො, පබ්බජාහි, න සක්කා අපබ්බජිතෙන සික්ඛිතු’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථ වා මං, යං වා ඉච්ඡථ, තං කත්වා පරියොසානං ජානාපෙථා’’ති. තෙ තං පබ්බාජෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙතුං අසමත්ථා ‘‘එවං තෙ නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙසුං. සො තත්ථ සික්ඛන්තො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා න චිරෙනෙව පච්චෙකබොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. සකලබාරාණසියං ‘‘සුසීමපච්චෙකබුද්ධො’’ති පාකටො අහොසි ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො සම්පන්නපරිවාරො. සො අප්පායුකසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා න චිරෙනෙව පරිනිබ්බායි. තස්ස පච්චෙකබුද්ධා ච මහාජනකායො ච සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුතො ගහෙත්වා නගරද්වාරෙ ථූපං පතිට්ඨාපෙසුං.
สุสิมมาณพนั้นเรียนได้เร็วและเรียนได้มาก ทั้งยังทรงจำสิ่งที่เรียนแล้วๆ ไว้ได้ไม่เสื่อมสูญ ดุจน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง จึงเรียนจบศิลปะที่ต้องใช้เวลาเรียน 12 ปีได้ด้วยเวลาเพียง 2-3 เดือน เมื่อเขาสาธยายอยู่ ย่อมเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลาง ไม่เห็นที่สุด ครั้งนั้น เขาจึงเข้าไปหาอาจารย์แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลางของศิลปะนี้ ไม่เห็นที่สุด” อาจารย์กล่าวว่า “พ่อคุณ แม้เราก็เห็นอย่างนั้นเหมือนกัน” “ท่านอาจารย์ ถ้าเช่นนั้น ใครเล่าจะรู้ที่สุดของศิลปะนี้” “พ่อคุณ ที่ป่าอิสิปตนะ มีฤาษีอยู่ ท่านเหล่านั้นพึงจะรู้” (เขาจึงเรียนว่า) “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าจะเข้าไปหาท่านเหล่านั้นแล้วถามดู” (อาจารย์กล่าวว่า) “พ่อคุณ เธอจงถามตามสบายเถิด” เขาจึงไปป่าอิสิปตนะ เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายแล้วทูลถามว่า “ท่านทั้งหลายย่อมรู้เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด (ของศิลปะนี้) หรือ” (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส เรารู้” “ถ้าเช่นนั้น ขอท่านทั้งหลายโปรดสอนแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด” “อาวุโส ถ้าเช่นนั้น ท่านจงบวชเถิด ผู้ที่ยังไม่ได้บวชไม่สามารถจะเรียนได้” “ดีละ ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ข้าพเจ้าบวช หรือจะปรารถนาสิ่งใด ก็ขอจงทำสิ่งนั้นแล้วโปรดให้ข้าพเจ้ารู้ที่สุด (ของศิลปะ) เถิด” ท่านเหล่านั้นให้เขาบวชแล้ว แต่ไม่สามารถจะแนะนำในกรรมฐานได้ จึงได้สอนอภิสมาจาริกสิกขา ด้วยนัยเป็นต้นว่า “เธอพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้” เขาเมื่อศึกษาอยู่ในอภิสมาจาริกสิกขานั้น เพราะเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์ ไม่นานนักก็ได้ตรัสรู้พระปัจเจกโพธิญาณ ได้ปรากฏไปทั่วกรุงพาราณสีว่า “พระสุสิมปัจเจกพุทธเจ้า” เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภ ยศ และบริวาร ท่านได้ปรินิพพานในเวลาไม่นานนัก เพราะได้ทำกรรมอันเป็นไปเพื่อมีอายุสั้นไว้ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและมหาชนได้ทำสรีรกิจของท่านแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปประดิษฐานพระสถูปไว้ที่ประตูเมือง

අථ ඛො සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුත්තො මෙ චිරගතො, න චස්ස පවත්තිං ජානාමී’’ති පුත්තං දට්ඨුකාමො තක්කසිලාය නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්වා මහාජනකායං සන්නිපතිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා බහූසු එකොපි මෙ පුත්තස්ස පවත්තිං ජානිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘සුසීමො නාම මාණවො ඉධ ආගතො අත්ථි, අපි නු තස්ස පවත්තිං ජානාථා’’ති? තෙ ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, ජානාම, අස්මිං නගරෙ බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, අයමස්ස ථූපො පතිට්ඨාපිතො’’ති ආහංසු. සො භූමිං හත්ථෙන [Pg.296] පහරිත්වා, රොදිත්වා ච පරිදෙවිත්වා ච තං චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා තිණානි උද්ධරිත්වා උත්තරසාටකෙන වාලුකං ආනෙත්වා, පච්චෙකබුද්ධචෙතියඞ්ගණෙ ආකිරිත්වා, කමණ්ඩලුතො උදකෙන සමන්තතො භූමිං පරිප්ඵොසිත්වා වනපුප්ඵෙහි පූජං කත්වා උත්තරසාටකෙන පටාකං ආරොපෙත්වා ථූපස්ස උපරි අත්තනො ඡත්තං බන්ධිත්වා පක්කාමීති.
ครั้งนั้นแล สังขพราหมณ์คิดว่า “บุตรของเราจากไปนานแล้ว เราไม่รู้ข่าวคราวของเขาเลย” ด้วยความประสงค์จะเห็นบุตร จึงออกจากเมืองตักกสิลา เดินทางมาโดยลำดับจนถึงกรุงพาราณสี เห็นมหาชนประชุมกันอยู่ จึงคิดว่า “ในบรรดาคนจำนวนมากนี้ คงจะมีสักคนหนึ่งที่รู้ข่าวคราวของบุตรเราเป็นแน่” แล้วเข้าไปถามว่า “มีมาณพชื่อสุสิมะมาที่นี่บ้างหรือไม่ พวกท่านรู้ข่าวคราวของเขาบ้างไหม” พวกเขาตอบว่า “รู้สิ ท่านพราหมณ์ เขาได้เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งพระเวททั้งสามในสำนักของพราหมณ์ในเมืองนี้ แล้วบวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า และได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ นี่คือพระสถูปของท่านที่สร้างไว้” พราหมณ์นั้นใช้มือทุบแผ่นดิน ร้องไห้คร่ำครวญ แล้วไปยังลานพระเจดีย์นั้น ถอนหญ้าออก ใช้ผ้าห่มนำทรายมาโรยที่ลานพระเจดีย์ของพระปัจเจกพุทธเจ้า ใช้น้ำจากคนโทประพรมพื้นดินโดยรอบ บูชาด้วยดอกไม้ป่า ใช้ผ้าห่มทำเป็นธงประดับ แล้วผูกฉัตรของตนไว้เบื้องบนพระสถูป แล้วจึงจากไป

එවං අතීතං දස්සෙත්වා තං ජාතකං පච්චුප්පන්නෙන අනුසන්ධෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මකථං කථෙසි – ‘‘සියා ඛො පන වො, භික්ඛවෙ, එවමස්ස අඤ්ඤො නූන තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසී’’ති, න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, අහං තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං, මයා සුසීමස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස චෙතියඞ්ගණෙ තිණානි උද්ධටානි, තස්ස මෙ කම්මස්ස නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගං විගතඛාණුකණ්ටකං කත්වා සමං සුද්ධමකංසු, මයා තත්ථ වාලුකා ඔකිණ්ණා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගෙ වාලුකං ඔකිරිංසු. මයා තත්ථ වනකුසුමෙහි පූජා කතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නවයොජනමග්ගෙ ථලෙ ච උදකෙ ච නානාපුප්ඵෙහි පුප්ඵසන්ථරං අකංසු. මයා තත්ථ කමණ්ඩලුදකෙන භූමි පරිප්ඵොසිතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන වෙසාලියං පොක්ඛරවස්සං වස්සි. මයා තස්මිං චෙතියෙ පටාකා ආරොපිතා, ඡත්තඤ්ච බද්ධං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන යාව අකනිට්ඨභවනා පටාකා ච ආරොපිතා, ඡත්තාතිඡත්තානි ච උස්සිතානි. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අයං මය්හං පූජාවිසෙසො නෙව බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. ධම්මකථාපරියොසානෙ ඉමං ගාථමභාසි –
(พระศาสดา) ทรงแสดงเรื่องในอดีตอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงเชื่อมชาดกนั้นกับเรื่องในปัจจุบัน ได้ตรัสธรรมกถาแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออาจจะมีความคิดอย่างนี้ว่า สังขพราหมณ์ในครั้งนั้นคงจะเป็นคนอื่น แต่ข้อนั้น พวกเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น เราคือสังขพราหมณ์ในครั้งนั้น เราได้ถอนหญ้าที่ลานพระเจดีย์ของพระสุสิมปัจเจกพุทธเจ้า ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ทำให้หนทาง 8 โยชน์ ปราศจากตอและหนาม เรียบและสะอาด เราได้โรยทรายไว้ที่นั่น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้โรยทรายไว้ในหนทาง 8 โยชน์ เราได้บูชาด้วยดอกไม้ป่าที่นั่น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ลาดด้วยดอกไม้นานาชนิดทั้งบนบกและในน้ำในหนทาง 9 โยชน์ เราได้ประพรมพื้นดินด้วยน้ำจากคนโทที่นั่น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ฝนโบกขรพรรษได้ตกลงในกรุงเวสาลี เราได้ประดับธงและผูกฉัตรไว้ที่พระเจดีย์นั้น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ธงทั้งหลายจึงถูกประดับ และฉัตรซ้อนฉัตรทั้งหลายจึงถูกยกขึ้นไปจนถึงอกนิฏฐภพ ภิกษุทั้งหลาย การบูชาอันพิเศษของเรานี้ มิได้เกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพ มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา หรือพรหม แต่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อย” ในเวลาจบธรรมกถา ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛං;
චජෙ මත්තාසුඛං ධීරො, සම්පස්සං විපුලං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 290);
“หากบัณฑิตพึงเห็นสุขอันไพบูลย์ เพราะสละสุขเล็กน้อย ผู้มีปัญญาเมื่อเล็งเห็นสุขอันไพบูลย์ ก็พึงสละสุขเล็กน้อยนั้นเสีย” (ธ. ป. ๒๙๐)

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය රතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
อรรถกถารตนสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

2. ආමගන්ධසුත්තවණ්ණනා
๒. อรรถกถาอามคันธสูตร

සාමාකචිඞ්ගූලකචීනකානි [Pg.297] චාති ආමගන්ධසුත්තං. කා උප්පත්ති? අනුප්පන්නෙ භගවති ආමගන්ධො නාම බ්‍රාහ්මණො පඤ්චහි මාණවකසතෙහි සද්ධිං තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා පබ්බතන්තරෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා වනමූලඵලාහාරො හුත්වා තත්ථ පටිවසති, න කදාචි මච්ඡමංසං ඛාදති. අථ තෙසං තාපසානං ලොණම්බිලාදීනි අපරිභුඤ්ජන්තානං පණ්ඩුරොගො උප්පජ්ජි. තතො තෙ ‘‘ලොණම්බිලාදිසෙවනත්ථාය මනුස්සපථං ගච්ඡාමා’’ති පච්චන්තගාමං සම්පත්තා. තත්ථ මනුස්සා තෙසු පසීදිත්වා නිමන්තෙත්වා භොජෙසුං, කතභත්තකිච්චානං නෙසං මඤ්චපීඨපරිභොගභාජනපාදමක්ඛනාදීනි උපනෙත්වා ‘‘එත්ථ, භන්තෙ, වසථ, මා උක්කණ්ඨිත්ථා’’ති වසනට්ඨානං දස්සෙත්වා පක්කමිංසු. දුතියදිවසෙපි නෙසං දානං දත්වා පුන ඝරපටිපාටියා එකෙකදිවසං දානමදංසු. තාපසා චතුමාසං තත්ථ වසිත්වා ලොණම්බිලාදිසෙවනාය ථිරභාවප්පත්තසරීරා හුත්වා ‘‘මයං, ආවුසො, ගච්ඡාමා’’ති මනුස්සානං ආරොචෙසුං. මනුස්සා තෙසං තෙලතණ්ඩුලාදීනි අදංසු. තෙ තානි ආදාය අත්තනො අස්සමමෙව අගමංසු. තඤ්ච ගාමං තථෙව සංවච්ඡරෙ සංවච්ඡරෙ ආගමිංසු. මනුස්සාපි තෙසං ආගමනකාලං විදිත්වා දානත්ථාය තණ්ඩුලාදීනි සජ්ජෙත්වාව අච්ඡන්ති, ආගතෙ ච නෙ තථෙව සම්මානෙන්ති.
อาคันธสูตร มีคำเริ่มต้นว่า สามากจิงฺคูลกจีนกานิ ดังนี้เป็นต้น ที่มาของพระสูตรเป็นอย่างไร คือ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังมิได้อุบัติขึ้น พราหมณ์ชื่ออามคันธะ พร้อมด้วยมาณพ ๕๐๐ คน ออกบวชเป็นดาบส เข้าไปยังป่าหิมพานต์ ให้สร้างอาศรมขึ้นในระหว่างภูเขา เป็นผู้มีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหาร อาศัยอยู่ในที่นั้น ไม่เคยฉันเนื้อปลาเลย ครั้งนั้น เมื่อดาบสเหล่านั้นไม่ได้บริโภคของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้น โรคผอมเหลืองจึงเกิดขึ้น ลำดับนั้น ดาบสเหล่านั้นจึงคิดกันว่า “พวกเราจะไปยังถิ่นมนุษย์เพื่อแสวงหาของเค็มของเปรี้ยว” แล้วได้ไปถึงหมู่บ้านชายแดนแห่งหนึ่ง ในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสในดาบสเหล่านั้นแล้ว จึงนิมนต์ให้ฉันภัตตาหาร เมื่อดาบสเหล่านั้นฉันเสร็จแล้ว พวกเขาได้นำเตียง ตั่ง ภาชนะเครื่องใช้ และผ้าเช็ดเท้าเป็นต้นเข้าไปถวาย แล้วชี้สถานที่พักให้ พร้อมกับกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงอยู่ที่นี่เถิด อย่าได้ลำบากใจเลย” แล้วก็หลีกไป แม้ในวันที่สอง พวกเขาก็ได้ถวายทานแก่ดาบสเหล่านั้น แล้วได้ถวายทานทุกๆ วันตามลำดับบ้านเรือน ดาบสทั้งหลายอาศัยอยู่ในที่นั้นเป็นเวลา ๔ เดือน เพราะได้บริโภคของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้น ร่างกายจึงกลับมาแข็งแรง แล้วได้บอกแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า “อาวุโส ทั้งหลาย พวกเราจะกลับแล้ว” มนุษย์ทั้งหลายได้ถวายน้ำมันและข้าวสารเป็นต้นแก่ดาบสเหล่านั้น ดาบสเหล่านั้นรับของเหล่านั้นแล้วก็กลับไปยังอาศรมของตน และพวกเขาก็ได้มายังหมู่บ้านนั้นทุกๆ ปีเหมือนเช่นเคย แม้พวกมนุษย์ก็ทราบเวลากำหนดมาของดาบสเหล่านั้นแล้ว ก็จะเตรียมข้าวสารเป็นต้นไว้เพื่อถวายทาน และเมื่อดาบสเหล่านั้นมาถึง ก็จะให้การต้อนรับเป็นอย่างดีเหมือนเช่นเคย

අථ භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා තත්ථ විහරන්තො තෙසං තාපසානං උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා තතො නික්ඛම්ම භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො අනුපුබ්බෙන තං ගාමං අනුප්පත්තො. මනුස්සා භගවන්තං දිස්වා මහාදානානි අදංසු. භගවා තෙසං ධම්මං දෙසෙසි. තෙ තාය ධම්මදෙසනාය අප්පෙකච්චෙ සොතාපන්නා, එකච්චෙ සකදාගාමිනො, එකච්චෙ අනාගාමිනො අහෙසුං, එකච්චෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. භගවා පුනදෙව සාවත්ථිං පච්චාගමාසි. අථ තෙ තාපසා තං ගාමං ආගමිංසු. මනුස්සා තාපසෙ දිස්වා න පුබ්බසදිසං කොතූහලමකංසු. තාපසා තං පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං, ආවුසො, ඉමෙ මනුස්සා න පුබ්බසදිසා, කිං නු ඛො අයං ගාමො රාජදණ්ඩෙන උපද්දුතො, උදාහු දුබ්භික්ඛෙන, උදාහු අම්හෙහි සීලාදිගුණෙහි සම්පන්නතරො කොචි පබ්බජිතො ඉමං ගාමමනුප්පත්තො’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘න, භන්තෙ, රාජදණ්ඩෙන, න දුබ්භික්ඛෙනායං ගාමො උපද්දුතො, අපිච බුද්ධො ලොකෙ [Pg.298] උප්පන්නො, සො භගවා බහුජනහිතාය ධම්මං දෙසෙන්තො ඉධාගතො’’ති.
ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว เสด็จไปยังกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ขณะประทับอยู่ที่นั่น ทรงเห็นอุปนิสัยสมบัติของดาบสเหล่านั้น จึงเสด็จออกจากที่นั้น แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำดับจนบรรลุถึงหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้เห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ถวายมหาทาน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่พวกเขา ด้วยพระธรรมเทศนานั้น บางพวกได้เป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี บางพวกเป็นพระอนาคามี บางพวกออกบวชแล้วได้บรรลุพระอรหัตตผล พระผู้มีพระภาคได้เสด็จกลับไปยังกรุงสาวัตถีอีกครั้งหนึ่ง ครั้งนั้น ดาบสเหล่านั้นได้มายังหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นดาบสแล้ว ก็มิได้แสดงความกระตือรือร้นเหมือนแต่ก่อน ดาบสทั้งหลายจึงถามพวกเขาว่า “อาวุโสทั้งหลาย เหตุใดชนเหล่านี้จึงไม่เหมือนแต่ก่อน หมู่บ้านนี้ถูกราชทัณฑ์เบียดเบียน หรือว่าถูกทุพภิกขภัยเบียดเบียน หรือว่ามีบรรพชิตอื่นใดผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นยิ่งกว่าพวกเรามาถึงหมู่บ้านนี้แล้วหรือ” พวกเขาตอบว่า “ท่านผู้เจริญ หมู่บ้านนี้มิได้ถูกราชทัณฑ์หรือทุพภิกขภัยเบียดเบียน แต่ทว่าพระพุทธเจ้าได้อุบัติขึ้นในโลกแล้ว พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่มหาชน ได้เสด็จมาที่นี่”

තං සුත්වා ආමගන්ධතාපසො ‘‘බුද්ධොති, ගහපතයො, වදෙථා’’ති? ‘‘බුද්ධොති, භන්තෙ, වදාමා’’ති තික්ඛත්තුං වත්වා ‘‘ඝොසොපි ඛො එසො දුල්ලභො ලොකස්මිං, යදිදං බුද්ධො’’ති අත්තමනො අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිං නු ඛො සො බුද්ධො ආමගන්ධං භුඤ්ජති, න භුඤ්ජතී’’ති? ‘‘කො, භන්තෙ, ආමගන්ධො’’ති? ‘‘ආමගන්ධො නාම මච්ඡමංසං, ගහපතයො’’ති. ‘‘භගවා, භන්තෙ, මච්ඡමංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති. තං සුත්වා තාපසො විප්පටිසාරී අහොසි – ‘‘මාහෙව ඛො පන බුද්ධො සියා’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධානං පාතුභාවො නාම දුල්ලභො, ගන්ත්වා බුද්ධං දිස්වා පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති. තතො යෙන භගවා ගතො, තං මග්ගං මනුස්සෙ පුච්ඡිත්වා වච්ඡගිද්ධිනී ගාවී විය තුරිතතුරිතො සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන සාවත්ථිං අනුප්පත්වා ජෙතවනමෙව පාවිසි සද්ධිං සකාය පරිසාය. භගවාපි තස්මිං සමයෙ ධම්මදෙසනත්ථාය ආසනෙ නිසින්නො එව හොති. තාපසා භගවන්තං උපසඞ්කම්ම තුණ්හීභූතා අනභිවාදෙත්වාව එකමන්තං නිසීදිංසු. භගවා ‘‘කච්චි වො ඉසයො ඛමනීය’’න්තිආදිනා නයෙන තෙහි සද්ධිං පටිසම්මොදි. තෙපි ‘‘ඛමනීයං, භො ගොතමා’’තිආදිමාහංසු. තතො ආමගන්ධො භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘ආමගන්ධං, භො ගොතම, භුඤ්ජසි, න භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘කො සො, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධො නාමා’’ති? ‘‘මච්ඡමංසං, භො ගොතමා’’ති. භගවා ‘‘න, බ්‍රාහ්මණ, මච්ඡමංසං ආමගන්ධො. අපිච ඛො ආමගන්ධො නාම සබ්බෙ කිලෙසා පාපකා අකුසලා ධම්මා’’ති වත්වා ‘‘න, බ්‍රාහ්මණ, ඉදානි ත්වමෙව ආමගන්ධං පුච්ඡි, අතීතෙපි තිස්සො නාම බ්‍රාහ්මණො කස්සපං භගවන්තං පුච්ඡි. එවඤ්ච සො පුච්ඡි, එවඤ්චස්ස භගවා බ්‍යාකාසී’’ති තිස්සෙන ච බ්‍රාහ්මණෙන කස්සපෙන ච භගවතා වුත්තගාථායො එව ආනෙත්වා තාහි ගාථාහි බ්‍රාහ්මණං සඤ්ඤාපෙන්තො ආහ – ‘‘සාමාකචිඞ්ගූලකචීනකානි චා’’ති. අයං තාව ඉමස්ස සුත්තස්ස ඉධ උප්පත්ති.
อามคันธดาบสได้ฟังดังนั้นจึงถามว่า “คฤหบดีทั้งหลาย พวกท่านกล่าวคำว่า ‘พุทโธ’ หรือ” เมื่อพวกชาวบ้านกล่าวตอบถึงสามครั้งว่า “ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ากล่าวคำว่า ‘พุทโธ’” ดาบสจึงมีใจยินดี เปล่งวาจาแสดงความดีใจว่า “เสียงว่า ‘พุทโธ’ นี้ หาได้ยากในโลก” แล้วได้ถามว่า “พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสวยอามคันธ์หรือไม่เสวย” (ชาวบ้านถามว่า) “ท่านผู้เจริญ อามคันธ์คืออะไร” (ดาบสตอบว่า) “คฤหบดีทั้งหลาย สิ่งที่ชื่อว่าอามคันธ์คือเนื้อและปลา” (ชาวบ้านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงบริโภคเนื้อและปลา” เมื่อได้ฟังดังนั้น ดาบสจึงเกิดความเดือดร้อนใจว่า “ถ้าเช่นนั้น ท่านคงไม่ใช่พระพุทธเจ้าเป็นแน่” แต่แล้วก็คิดขึ้นอีกว่า “การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นของหาได้ยาก เราจะไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ทูลถามแล้วจักได้รู้ความจริง” ลำดับนั้น เขาได้ถามทางที่พระผู้มีพระภาคเสด็จไปจากพวกชาวบ้านแล้ว รีบเดินทางอย่างเร่งด่วนประดุจแม่โคที่คิดถึงลูกโค โดยพักค้างแรมในแต่ละที่เพียงคืนเดียว จนกระทั่งถึงกรุงสาวัตถี แล้วได้เข้าไปยังพระเชตวันพร้อมด้วยบริวารของตน แม้พระผู้มีพระภาคในขณะนั้นก็ประทับนั่งบนอาสนะเพื่อแสดงธรรมอยู่พอดี พวกดาบสเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งโดยมิได้ถวายอภิวาท พระผู้มีพระภาคได้ทรงมีปฏิสันถารกับพวกเขาด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนฤาษีทั้งหลาย พวกท่านสบายดีอยู่หรือ” แม้พวกดาบสก็ได้ทูลตอบเป็นต้นว่า “สบายดี ท่านพระโคดม” ลำดับนั้น อามคันธดาบสได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ท่านพระโคดม ท่านฉันอามคันธ์หรือไม่ฉัน” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ สิ่งที่ชื่อว่าอามคันธ์นั้นคืออะไร” (ดาบสทูลตอบว่า) “คือเนื้อและปลา ท่านพระโคดม” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เนื้อและปลามิใช่อามคันธ์ แต่โดยแท้จริงแล้ว กิเลสทั้งปวงและธรรมอันเป็นบาปอกุศลทั้งหลาย ชื่อว่าอามคันธ์” ครั้นตรัสดังนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนพราหมณ์ มิใช่แต่ท่านเท่านั้นที่ถามถึงอามคันธ์ในบัดนี้ แม้ในอดีตกาล ติสสพราหมณ์ก็ได้เคยทูลถามพระผู้มีพระภาคกัสสปะมาแล้ว พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้ทรงพยากรณ์แก่เขาอย่างนี้” ดังนี้แล้ว พระองค์จึงทรงนำพระคาถาทั้งหลายที่ติสสพราหมณ์และพระผู้มีพระภาคกัสสปะได้ตรัสไว้แล้วนั่นเอง มาตรัสสอนพราหมณ์ให้เข้าใจด้วยพระคาถาเหล่านั้นว่า “สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จ” เป็นต้น นี้คือที่มาของพระสูตรนี้ในศาสนานี้

අතීතෙ පන කස්සපො කිර බොධිසත්තො අට්ඨාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධනවතී නාම බ්‍රාහ්මණී, තස්සා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. අග්ගසාවකොපි තං දිවසංයෙව දෙවලොකා චවිත්වා අනුපුරොහිතබ්‍රාහ්මණස්ස පජාපතියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. එවං තෙසං එකදිවසමෙව පටිසන්ධිග්ගහණඤ්ච [Pg.299] ගබ්භවුට්ඨානඤ්ච අහොසි, එකදිවසමෙව එතෙසං එකස්ස කස්සපො, එකස්ස තිස්සොති නාමමකංසු. තෙ සහපංසුකීළනකා ද්වෙ සහායා අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිං අගමිංසු. තිස්සස්ස පිතා පුත්තං ආණාපෙසි – ‘‘අයං, තාත, කස්සපො නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා බුද්ධො භවිස්සති, ත්වම්පිස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා භවනිස්සරණං කරෙය්‍යාසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘උභොපි, සම්ම, පබ්බජිස්සාමා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. තතො වුඩ්ඪිං අනුප්පත්තකාලෙපි තිස්සො බොධිසත්තං ආහ – ‘‘එහි, සම්ම, පබ්බජිස්සාමා’’ති බොධිසත්තො න නික්ඛමි. තිස්සො ‘‘න තාවස්ස ඤාණං පරිපාකං ගත’’න්ති සයං නික්ඛම්ම ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤෙ පබ්බතපාදෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා වසති. බොධිසත්තොපි අපරෙන සමයෙන ඝරෙ ඨිතොයෙව ආනාපානස්සතිං පරිග්ගහෙත්වා චත්තාරි ඣානානි අභිඤ්ඤායො ච උප්පාදෙත්වා පාසාදෙන බොධිමණ්ඩසමීපං ගන්ත්වා ‘‘පුන පාසාදො යථාඨානෙයෙව පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨාසි, සො සකට්ඨානෙයෙව පතිට්ඨාසි. අපබ්බජිතෙන කිර බොධිමණ්ඩං උපගන්තුං න සක්කාති. සො පබ්බජිත්වා බොධිමණ්ඩං පත්වා නිසීදිත්වා සත්ත දිවසෙ පධානයොගං කත්වා සත්තහි දිවසෙහි සම්මාසම්බොධිං සච්ඡාකාසි.
ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์นามว่ากัสสปะ บำเพ็ญบารมีสิ้นแปดอสงไขยกับอีกแสนกัปแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีชื่อธนวดี ภรรยาของพรหมทัตพราหมณ์ในกรุงพาราณสี แม้พระอัครสาวกก็จุติจากเทวโลกในวันนั้นนั่นเอง แล้วบังเกิดในครรภ์ของภรรยาของอนุบุโรหิตพราหมณ์ ด้วยประการฉะนี้ การถือปฏิสนธิและการออกจากครรภ์ของท่านทั้งสองจึงมีในวันเดียวกันนั่นเอง ในวันเดียวกันนั่นเอง เขาได้ตั้งชื่อให้คนหนึ่งว่ากัสสปะ และอีกคนหนึ่งว่าติสสะ สหายสองคนผู้เคยเล่นคลุกฝุ่นด้วยกันนั้นได้เจริญวัยขึ้นโดยลำดับ บิดาของติสสะได้สั่งสอนบุตรว่า "ดูก่อนพ่อ กัสสปะผู้นี้จักออกบวชแล้วเป็นพระพุทธเจ้า แม้เจ้าก็จงบวชในสำนักของท่านแล้วพึงกระทำการสลัดออกจากภพเถิด" ติสสะนั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้วไปสู่สำนักของพระโพธิสัตว์ กล่าวว่า "สหายเอ๋ย เราทั้งสองจงบวชกันเถิด" พระโพธิสัตว์ก็รับคำว่า "ดีละ" ต่อมา แม้ในคราวที่เจริญวัยแล้ว ติสสะก็ได้กล่าวกับพระโพธิสัตว์ว่า "สหายเอ๋ย มาเถิด เราจงบวชกัน" แต่พระโพธิสัตว์ก็ยังไม่ออกบวช ติสสะคิดว่า "ญาณของท่านยังไม่แก่กล้า" จึงออกบวชด้วยตนเอง บวชเป็นฤๅษี ให้สร้างอาศรมในป่า ณ เชิงเขาแล้วก็อาศัยอยู่ แม้พระโพธิสัตว์ในเวลาต่อมา เมื่อยังคงอยู่ในเรือน ก็เจริญอานาปานสติ ยังฌาน ๔ และอภิญญาทั้งหลายให้เกิดขึ้น แล้วเสด็จไปสู่ที่ใกล้โพธิมณฑลด้วยปราสาท แล้วอธิษฐานว่า "ขอปราสาทจงตั้งอยู่ในที่เดิมดังเดิมเถิด" ปราสาทนั้นก็ได้ตั้งอยู่ในที่ของตนตามเดิม ได้ยินว่า ผู้ที่ยังไม่ได้บวชไม่สามารถเข้าไปใกล้โพธิมณฑลได้ พระองค์จึงทรงผนวช เสด็จถึงโพธิมณฑล ประทับนั่ง ทรงประกอบความเพียรเป็นเวลาเจ็ดวัน และในวันที่เจ็ดก็ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ

තදා ඉසිපතනෙ වීසතිසහස්සා පබ්බජිතා පටිවසන්ති. අථ කස්සපො භගවා තෙ ආමන්තෙත්වා ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. සුත්තපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහන්තො අහෙසුං. සො සුදං භගවා වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවුතො තත්ථෙව ඉසිපතනෙ වසති. කිකී ච නං කාසිරාජා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨාති. අථෙකදිවසං බාරාණසිවාසී එකො පුරිසො පබ්බතෙ චන්දනසාරාදීනි ගවෙසන්තො තිස්සස්ස තාපසස්ස අස්සමං පත්වා තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තාපසො තං දිස්වා ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘බාරාණසිතො, භන්තෙ’’ති. ‘‘කා තත්ථ පවත්තී’’ති? ‘‘තත්ථ, භන්තෙ, කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො උප්පන්නො’’ති. තාපසො දුල්ලභවචනං සුත්වා පීතිසොමනස්සජාතො පුච්ඡි – ‘‘කිං සො ආමගන්ධං භුඤ්ජති, න භුඤ්ජතී’’ති? ‘‘කො භන්තෙ, ආමගන්ධො’’ති? ‘‘මච්ඡමංසං ආවුසො’’ති. ‘‘භගවා, භන්තෙ, මච්ඡමංසං භුඤ්ජතී’’ති. තං සුත්වා තාපසො විප්පටිසාරී හුත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘ගන්ත්වා තං පුච්ඡිස්සාමි, සචෙ ‘ආමගන්ධං පරිභුඤ්ජාමී’ති වක්ඛති, තතො නං ‘තුම්හාකං, භන්තෙ, ජාතියා ච කුලස්ස ච ගොත්තස්ස ච අනනුච්ඡවිකමෙත’න්ති නිවාරෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා භවනිස්සරණං කරිස්සාමී’’ති සල්ලහුකං උපකරණං [Pg.300] ගහෙත්වා සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන සායන්හසමයෙ බාරාණසිං පත්වා ඉසිපතනමෙව පාවිසි. භගවාපි තස්මිං සමයෙ ධම්මදෙසනත්ථාය ආසනෙ නිසින්නොයෙව හොති. තාපසො භගවන්තං උපසඞ්කම්ම අනභිවාදෙත්වා තුණ්හීභූතො එකමන්තං අට්ඨාසි. භගවා තං දිස්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පටිසම්මොදි. සොපි ‘‘ඛමනීයං, භො කස්සපා’’තිආදීනි වත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘ආමගන්ධං, භො කස්සප, භුඤ්ජසි, න භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘නාහං, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධං භුඤ්ජාමී’’ති. ‘‘සාධු, සාධු, භො කස්සප, පරකුණපං අඛාදන්තො සුන්දරමකාසි, යුත්තමෙතං භොතො කස්සපස්ස ජාතියා ච කුලස්ස ච ගොත්තස්ස චා’’ති. තතො භගවා ‘‘අහං කිලෙසෙ සන්ධාය ‘ආමගන්ධං න භුඤ්ජාමී’ති වදාමි, බ්‍රාහ්මණො මච්ඡමංසං පච්චෙති, යංනූනාහං ස්වෙ ගාමං පිණ්ඩාය අපවිසිත්වා කිකීරඤ්ඤො ගෙහා ආභතං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජෙය්‍යං, එවං ආමගන්ධං ආරබ්භ කථා පවත්තිස්සති. තතො බ්‍රාහ්මණං ධම්මදෙසනාය සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති දුතියදිවසෙ කාලස්සෙව සරීරපරිකම්මං කත්වා ගන්ධකුටිං පාවිසි. භික්ඛූ ගන්ධකුටිද්වාරං පිහිතං දිස්වා ‘‘න භගවා අජ්ජ භික්ඛූහි සද්ධිං පවිසිතුකාමො’’ති ඤත්වා ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කත්වා පිණ්ඩාය පවිසිංසු.
ครั้งนั้น ที่ป่าอิสิปตนะมีนักบวชสองหมื่นคนอาศัยอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะตรัสเรียกท่านเหล่านั้นมาแล้วทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ในเวลาจบพระสูตร นักบวชทั้งหมดก็ได้เป็นพระอรหันต์ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น มีภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวาร ประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนะนั่นเอง และพระเจ้ากาสีพระนามว่ากิกิก็ทรงอุปัฏฐากพระองค์ด้วยปัจจัยสี่ ครั้งนั้น วันหนึ่ง บุรุษผู้หนึ่งชาวกรุงพาราณสีเที่ยวแสวงหาแก่นจันทน์เป็นต้นบนภูเขา ได้ไปถึงอาศรมของติสสดาบส ไหว้ท่านแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดาบสเห็นบุรุษนั้นแล้วจึงถามว่า "ท่านมาจากไหน" บุรุษตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากกรุงพาราณสี" ดาบสถามว่า "มีข่าวอะไรที่นั่นบ้าง" บุรุษตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่นั่น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้นแล้ว" ดาบสได้ฟังคำที่หาได้ยากก็เกิดปีติโสมนัส จึงถามว่า "ท่านผู้นั้นฉันอามคันธะหรือไม่ฉัน" บุรุษถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อามคันธะคืออะไร" ดาบสตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส คือเนื้อและปลา" บุรุษตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าฉันเนื้อและปลา" ครั้นได้ฟังดังนั้น ดาบสก็เกิดความเดือดร้อนใจแล้วคิดอีกว่า "เราจะไปถามท่านดู ถ้าท่านจักกล่าวว่า 'เราบริโภคอามคันธะ' แต่นั้น เราจะห้ามท่านว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติ ตระกูล และโคตรของท่าน' แล้วจักบวชในสำนักของท่าน กระทำการสลัดออกจากภพ" ดาบสนั้นจึงถือเอาบริขารที่เบา พักแรมคืนเดียวในทุกที่ ในเวลาเย็นก็ถึงกรุงพาราณสี แล้วเข้าไปยังป่าอิสิปตนะนั่นเอง แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าในสมัยนั้นก็ประทับนั่งอยู่บนอาสนะเพื่อทรงแสดงธรรมพอดี ดาบสเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ได้ถวายบังคม เป็นผู้นิ่ง ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นดาบสนั้นแล้ว ก็ทรงปฏิสันถารด้วยนัยที่ตรัสไว้แล้วในกาลก่อน แม้ดาบสนั้นกล่าวคำมีอาทิว่า "ท่านกัสสปะ ท่านสบายดีหรือ" นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ท่านกัสสปะ ท่านฉันอามคันธะหรือไม่ฉัน" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่ฉันอามคันธะ" ดาบสกล่าวว่า "ดีละ ดีละ ท่านกัสสปะ การที่ท่านไม่ฉันซากศพของผู้อื่น ท่านทำดีแล้ว การกระทำนี้สมควรแก่ชาติ ตระกูล และโคตรของท่านกัสสปะแล้ว" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า "เรากล่าวว่า 'เราไม่ฉันอามคันธะ' โดยหมายถึงกิเลส แต่พราหมณ์เข้าใจว่าเป็นเนื้อและปลา ไฉนหนอ พรุ่งนี้เราไม่เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต แต่จะฉันบิณฑบาตที่เขานำมาจากเรือนของพระเจ้ากิกิ ด้วยวิธีนี้ เรื่องราวปรารภอามคันธะจักเกิดขึ้น จากนั้น เราจักทำให้พราหมณ์เข้าใจด้วยธัมมเทศนา" ในวันที่สอง พระองค์ทรงกระทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่แล้วเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ภิกษุทั้งหลายเห็นประตูพระคันธกุฎีปิดอยู่ จึงทราบว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไป (บิณฑบาต) พร้อมกับภิกษุทั้งหลาย" จึงกระทำประทักษิณพระคันธกุฎีแล้วก็เข้าไปเพื่อบิณฑบาต

භගවාපි ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තාපසොපි ඛො පත්තසාකං පචිත්වා ඛාදිත්වා භගවතො සන්තිකෙ නිසීදි. කිකී කාසිරාජා භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරන්තෙ දිස්වා ‘‘කුහිං භගවා, භන්තෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘විහාරෙ, මහාරාජා’’ති ච සුත්වා නානාබ්‍යඤ්ජනරසමනෙකමංසවිකතිසම්පන්නං භොජනං භගවතො පාහෙසි. අමච්චා විහාරං නෙත්වා භගවතො ආරොචෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා පරිවිසන්තා පඨමං නානාමංසවිකතිසම්පන්නං යාගුං අදංසු, තාපසො දිස්වා ‘‘ඛාදති නු ඛො නො’’ති චින්තෙන්තො අට්ඨාසි. භගවා තස්ස පස්සතොයෙව යාගුං පිවන්තො මංසඛණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපි. තාපසො දිස්වා කුද්ධො. පුන යාගුපීතස්ස නානාරසබ්‍යඤ්ජනං භොජනමදංසු, තම්පි ගහෙත්වා භුඤ්ජන්තං දිස්වා අතිවිය කුද්ධො ‘‘මච්ඡමංසං ඛාදන්තොයෙව ‘න ඛාදාමී’ති භණතී’’ති. අථ භගවන්තං කතභත්තකිච්චං හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා නිසින්නං උපසඞ්කම්ම ‘‘භො කස්සප, මුසා ත්වං භණසි, නෙතං පණ්ඩිතකිච්චං. මුසාවාදො හි ගරහිතො බුද්ධානං, යෙපි තෙ පබ්බතපාදෙ වනමූලඵලාදීහි යාපෙන්තා ඉසයො වසන්ති, තෙපි මුසා න භණන්තී’’ති වත්වා පුන ඉසීනං ගුණෙ ගාථාය වණ්ණෙන්තො ආහ ‘‘සාමාකචිඞ්ගූලකචීනකානි චා’’ති.
แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ฝ่ายดาบสก็ได้ต้มใบไม้ฉันแล้วนั่งในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเจ้ากิกิกาสิราชทอดพระเนตรเห็นภิกษุทั้งหลายกำลังเที่ยวบิณฑบาต จึงตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ไหน” และครั้นทรงสดับว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ประทับอยู่ในวิหาร” จึงได้ส่งโภชนะอันประกอบด้วยแกงและกับข้าวมีรสต่างๆ และเนื้อหลายชนิดไปถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า พวกอำมาตย์นำโภชนะนั้นไปยังวิหาร กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ถวายทักษิโณทกแล้ว เมื่อกำลังอังคาส ในเบื้องต้นได้ถวายยาคูที่ประกอบด้วยเนื้อหลายชนิด ดาบสเห็นแล้วคิดอยู่ว่า “หนอ พระองค์จะฉันหรือไม่หนอ” ดังนี้แล้วได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อดาบสนั้นเห็นอยู่นั่นเทียว ขณะเสวยยาคู ทรงใส่ชิ้นเนื้อเข้าพระโอษฐ์ ดาบสเห็นแล้วก็โกรธ อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระองค์เสวยยาคูแล้ว พวกเขาได้ถวายโภชนะมีแกงและกับข้าวรสต่างๆ ดาบสเห็นพระองค์ทรงรับแม้นั้นแล้วเสวยอยู่ ก็โกรธยิ่งนัก (คิดว่า) “เสวยปลาและเนื้ออยู่แท้ๆ กลับตรัสว่า ‘เราไม่ฉัน’” ครั้งนั้น ดาบสได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงล้างพระหัตถ์และพระบาทแล้วประทับนั่งอยู่ กราบทูลว่า “ดูก่อนท่านกัสสปะ ท่านกล่าวคำเท็จ นี่ไม่ใช่กิจของบัณฑิต เพราะมุสาวาทเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงติเตียน แม้ฤาษีเหล่าใดที่อาศัยอยู่ที่เชิงเขา ยังชีพด้วยรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นต้น แม้ฤาษีเหล่านั้นก็ไม่กล่าวคำเท็จ” ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อจะพรรณนาคุณของฤาษีทั้งหลายด้วยคาถาอีก จึงกล่าวว่า “สามากะ จิงคูละกะ และจีนกะ เป็นต้น”

242. තත්ථ [Pg.301] සාමාකාති ධුනිත්වා වා සීසානි උච්චිනිත්වා වා ගය්හූපගා තිණධඤ්ඤජාති. තථා චිඞ්ගූලකා කණවීරපුප්ඵසණ්ඨානසීසා හොන්ති. චීනකානීති අටවිපබ්බතපාදෙසු අරොපිතජාතා චීනමුග්ගා. පත්තප්ඵලන්ති යංකිඤ්චි හරිතපණ්ණං. මූලඵලන්ති යංකිඤ්චි කන්දමූලං. ගවිප්ඵලන්ති යංකිඤ්චි රුක්ඛවල්ලිඵලං. මූලග්ගහණෙන වා කන්දමූලං, ඵලග්ගහණෙන රුක්ඛවල්ලිඵලං, ගවිප්ඵලග්ගහණෙන උදකෙ ජාතසිඞ්ඝාතකකසෙරුකාදිඵලං වෙදිතබ්බං. ධම්මෙන ලද්ධන්ති දූතෙය්‍යපහිණගමනාදිමිච්ඡාජීවං පහාය වනෙ උඤ්ඡාචරියාය ලද්ධං. සතන්ති සන්තො අරියා. අස්නමානාති භුඤ්ජමානා. න කාමකාමා අලිකං භණන්තීති තෙ එවං අමමා අපරිග්ගහා එතානි සාමාකාදීනි භුඤ්ජමානා ඉසයො යථා ත්වං සාදුරසාදිකෙ කාමෙ පත්ථයන්තො ආමගන්ධං භුඤ්ජන්තොයෙව ‘‘නාහං, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධං භුඤ්ජාමී’’ති භණන්තො අලිකං භණසි, තථා න කාමකාමා අලිකං භණන්ති, කාමෙ කාමයන්තා මුසා න භණන්තීති ඉසීනං පසංසාය භගවතො නින්දං දීපෙති.
๒๔๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า สามากา คือ ข้าวชนิดหญ้าที่พึงเก็บเอาด้วยการสลัดหรือเด็ดรวง เหมือนกัน จิงคูละกะ มีรวงสัณฐานเหมือนดอกยี่โถ บทว่า จีนกานิ คือ ถั่วเขียวป่าที่เกิดขึ้นเองในป่าและเชิงเขา บทว่า ปัตตัปผลัง คือ ใบไม้เขียวอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า มูลัปผลัง คือ เหง้าและรากอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ควิปผลัง คือ ผลไม้และผลเถาวัลย์อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงทราบว่า ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า มูล หมายถึงเหง้าและราก, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า ผล หมายถึงผลไม้และผลเถาวัลย์, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า ควิปผล หมายถึงผลที่เกิดในน้ำมีกระจับและแห้วเป็นต้น บทว่า ธัมเมน ลัทธัง คือ ได้มาโดยธรรม คือละมิจฉาชีพมีการเป็นทูตและการรับใช้เป็นต้นแล้ว ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาในป่า บทว่า สตัง คือ สัตบุรุษผู้เป็นอริยะ บทว่า อัสนมานา คือ บริโภคอยู่ บทว่า น กามกามา อลิกํ ภณันติ คือ ฤาษีเหล่านั้นผู้ไม่ยึดถือ ไม่ครอบครอง บริโภคสามากะเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่กล่าวคำเท็จเพราะความใคร่ในกาม เหมือนอย่างที่ท่านผู้ปรารถนากามทั้งหลายมีรสอร่อยเป็นต้น บริโภคอามคันธะอยู่แท้ๆ กลับกล่าวคำเท็จว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่บริโภคอามคันธะ” ฉันใด ฤาษีเหล่านั้นผู้ไม่มักมากในกาม ย่อมไม่กล่าวคำเท็จ ฉันนั้น คือ ผู้ปรารถนากามทั้งหลาย ย่อมไม่กล่าวคำเท็จ (ดาบส) แสดงการนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยการสรรเสริญฤาษีทั้งหลาย

243. එවං ඉසීනං පසංසාපදෙසෙන භගවන්තං නින්දිත්වා ඉදානි අත්තනා අධිප්පෙතං නින්දාවත්ථුං දස්සෙත්වා නිප්පරියායෙනෙව භගවන්තං නින්දන්තො ආහ ‘‘යදස්නමානො’’ති තත්ථ ද-කාරො පදසන්ධිකරො. අයං පනත්ථො – යං කිඤ්චිදෙව සසමංසං වා තිත්තිරමංසං වා ධොවනච්ඡෙදනාදිනා පුබ්බපරිකම්මෙන සුකතං, පචනවාසනාදිනා පච්ඡාපරිකම්මෙන සුනිට්ඨිතං, න මාතරා න පිතරා, අපිච ඛො පන ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යො අය’’න්ති මඤ්ඤමානෙහි ධම්මකාමෙහි පරෙහි දින්නං, සක්කාරකරණෙන පයතං පණීතමලඞ්කතං, උත්තමරසතාය ඔජවන්තතාය ථාමබලභරණසමත්ථතාය ච පණීතං අස්නමානො ආහාරයමානො, න කෙවලඤ්ච යංකිඤ්චි මංසමෙව, අපිච ඛො පන ඉදම්පි සාලීනමන්නං විචිතකාළකං සාලිතණ්ඩුලොදනං පරිභුඤ්ජමානො සො භුඤ්ජසි, කස්සප, ආමගන්ධං, සො ත්වං යංකිඤ්චි මංසං භුඤ්ජමානො ඉදඤ්ච සාලීනමන්නං පරිභුඤ්ජමානො භුඤ්ජසි, කස්සප, ආමගන්ධන්ති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති.
๒๔๓. ดาบสนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอ้างการสรรเสริญฤาษีทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงวัตถุแห่งการนินทาที่ตนประสงค์ จึงนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยส่วนเดียว กล่าวว่า “ยทัสนมาโน” เป็นต้น ในบทนั้น ท-อักษร เป็นอักษรเชื่อมบท ส่วนเนื้อความดังนี้: (ท่าน) บริโภคอยู่ซึ่งเนื้อกระต่ายหรือเนื้อนกกระทาอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เขาทำดีแล้วด้วยการตระเตรียมเบื้องต้นมีการล้างและการหั่นเป็นต้น ปรุงสำเร็จดีแล้วด้วยการตระเตรียมภายหลังมีการปรุงและการอบกลิ่นเป็นต้น อันไม่ใช่มารดา ไม่ใช่บิดา (ทำ) แต่ทว่า อันชนเหล่าอื่นผู้ใคร่ธรรม ผู้เข้าใจว่า “ท่านผู้นี้เป็นทักขิไณยบุคคล” ถวายแล้ว อันประณีต ประดับตกแต่ง ด้วยการทำสักการะ อันประณีตเพราะความเป็นของมีรสเลิศ มีโอชะ และสามารถบำรุงกำลังวังชา และมิใช่แต่เนื้ออย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น แต่ยังบริโภคแม้ข้าวสาลีนี้ คือข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่คัดเมล็ดดำออกแล้ว ท่านนั้นย่อมฉันซึ่งอามคันธะ ดูก่อนกัสสปะ ท่านนั้นเมื่อฉันเนื้ออย่างใดอย่างหนึ่ง และบริโภคข้าวสาลีนี้อยู่ ย่อมฉันซึ่งอามคันธะ ดูก่อนกัสสปะ ดังนี้ (ดาบส) เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร

244. එවං ආහාරතො භගවන්තං නින්දිත්වා ඉදානි මුසාවාදං ආරොපෙත්වා නින්දන්තො ආහ ‘‘න ආමගන්ධො…පෙ… සුසඞ්ඛතෙහී’’ති. තස්සත්ථො [Pg.302] – පුබ්බෙ මයා පුච්ඡිතො සමානො ‘‘න ආමගන්ධො මම කප්පතී’’ති ඉච්චෙව ත්වං භාසසි, එවං එකංසෙනෙව ත්වං භාසසි බ්‍රහ්මබන්ධු බ්‍රාහ්මණගුණවිරහිතජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණාති පරිභාසන්තො භණති. සාලීනමන්නන්ති සාලිතණ්ඩුලොදනං. පරිභුඤ්ජමානොති භුඤ්ජමානො. සකුන්තමංසෙහි සුසඞ්ඛතෙහීති තදා භගවතො අභිහටං සකුණමංසං නිද්දිසන්තො භණති.
๒๔๔. ดาบสนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยทางอาหารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะยกมุสาวาทขึ้นนินทา จึงกล่าวว่า “น อามคนฺโธ...ฯลฯ...สุสงฺขเตหิ” เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: เมื่อก่อน อันเราถามแล้ว ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “อามคันธะไม่ควรแก่เรา” ท่านกล่าวโดยส่วนเดียวอย่างนี้ (ดาบส) กล่าวบริภาษว่า “ดูก่อนพราหมณ์โดยกำเนิด คือพราหมณ์เพียงโดยชาติ ผู้ปราศจากคุณของพราหมณ์” บทว่า สาลีนมฺอนฺนํ คือ ข้าวสุกแห่งข้าวสาลี บทว่า ปริภุญฺชมาโน คือ บริโภคอยู่ บทว่า สกุนฺตมํเสหิ สุสงฺขเตหิ คือ (ดาบส) เมื่อจะชี้ถึงเนื้อนกที่เขาปรุงดีแล้วนำมาถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าในครั้งนั้น จึงกล่าว

එවං භණන්තො එව ච භගවතො හෙට්ඨා පාදතලා පභුති යාව උපරි කෙසග්ගා සරීරමුල්ලොකෙන්තො ද්වත්තිංසවරලක්ඛණාසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසම්පදං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපඤ්ච දිස්වා ‘‘එවරූපො මහාපුරිසලක්ඛණාදිපටිමණ්ඩිතකායො න මුසා භණිතුං අරහති. අයං හිස්ස භවන්තරෙපි සච්චවාචානිස්සන්දෙනෙව උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදු තූලසන්නිභා, එකෙකානි ච ලොමකූපෙසු ලොමානි. ස්වායං කථමිදානි මුසා භණිස්සති. අද්ධා අඤ්ඤො ඉමස්ස ආමගන්ධො භවිස්සති, යං සන්ධාය එතදවොච – ‘නාහං, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධං භුඤ්ජාමී’ති, යංනූනාහං එතං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා සඤ්ජාතබහුමානො ගොත්තෙනෙව ආලපන්තො ඉමං ගාථාසෙසං ආහ –
และเมื่อกล่าวดังนี้อยู่นั่นเทียว ดาบสแลดูพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าตั้งแต่ฝ่าพระบาทเบื้องล่างจนถึงปลายพระเกศาเบื้องบน เห็นความถึงพร้อมด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และพระรัศมีวาหนึ่งแวดล้อมแล้ว (จึงคิดว่า) “พระวรกายที่ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะเป็นต้นเช่นนี้ ไม่ควรจะกล่าวคำเท็จ เพราะว่า พระอุณาโลมนี้ของพระองค์ เกิดขึ้นที่ระหว่างพระโขนง ก็ด้วยผลแห่งการมีสัจวาจาแม้ในภพอื่น มีสีขาวอ่อนนุ่มดุจปุยนุ่น และพระโลมาในขุมขนทั้งหลายก็มีเส้นเดียวๆ พระองค์ผู้นี้ บัดนี้จะตรัสคำเท็จได้อย่างไร แน่นอน อามคันธะของพระองค์นี้คงจะมีอย่างอื่น ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่บริโภคอามคันธะ’ ไฉนหนอ เราพึงทูลถามถึงอามคันธะนั้น” ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเกิดความเลื่อมใสมาก เมื่อจะเรียกโดยโคตรนั่นเทียว จึงกล่าวคาถาส่วนที่เหลือนี้ว่า

‘‘පුච්ඡාමි තං කස්සප එතමත්ථං, කථංපකාරො තව ආමගන්ධො’’ති.
“ข้าพเจ้าขอทูลถามเนื้อความนั้นกะท่านกัสสปะ อามคันธะของท่านเป็นเช่นไร”

245. අථස්ස භගවා ආමගන්ධං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘පාණාතිපාතො’’ති එවමාදිමාහ. තත්ථ පාණාතිපාතොති පාණවධො. වධඡෙදබන්ධනන්ති එත්ථ සත්තානං දණ්ඩාදීහි ආකොටනං වධො, හත්ථපාදාදීනං ඡෙදනං ඡෙදො, රජ්ජුආදීහි බන්ධො බන්ධනං. ථෙය්‍යං මුසාවාදොති ථෙය්‍යඤ්ච මුසාවාදො ච. නිකතීති ‘‘දස්සාමි, කරිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන ආසං උප්පාදෙත්වා නිරාසාකරණං. වඤ්චනානීති අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති ගාහාපනාදීනි. අජ්ඣෙනකුත්තන්ති නිරත්ථකමනෙකගන්ථපරියාපුණනං. පරදාරසෙවනාති පරපරිග්ගහිතාසු චාරිත්තාපජ්ජනං. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස පාණාතිපාතාදිඅකුසලධම්මසමුදාචාරො ආමගන්ධො විස්සගන්ධො [Pg.303] කුණපගන්ධො. කිං කාරණා? අමනුඤ්ඤත්තා කිලෙසඅසුචිමිස්සකත්තා සබ්භි ජිගුච්ඡිතත්තා පරමදුග්ගන්ධභාවාවහත්තා ච. යෙ හි උස්සන්නකිලෙසා සත්තා, තෙ තෙහි අතිදුග්ගන්ධා හොන්ති, නික්කිලෙසානං මතසරීරම්පි දුග්ගන්ධං න හොති, තස්මා එසාමගන්ධො. මංසභොජනං පන අදිට්ඨමසුතමපරිසඞ්කිතඤ්ච අනවජ්ජං, තස්මා න හි මංසභොජනං ආමගන්ධොති.
๒๔๕. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงวิสัชนาอามคันธะแก่ติสสฤาษีนั้น จึงได้ตรัสคาถามีคำว่า "ปาณาติปาโต" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาณาติปาโต คือ การฆ่าสัตว์ ในบทว่า วธเฉทพนฺธนํ นี้ การทุบตีสัตว์ทั้งหลายด้วยท่อนไม้เป็นต้น ชื่อว่า วธะ, การตัดอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ชื่อว่า เฉทะ, การผูกด้วยเชือกเป็นต้น ชื่อว่า พันธนะ บทว่า เถยฺยํ มุสาวาโท คือ การลักทรัพย์ด้วย และการพูดเท็จด้วย บทว่า นิกติ คือ การทำให้ความหวังเกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราจะให้, เราจะทำ" แล้วทำให้สิ้นหวัง บทว่า วญฺจนานิ คือ การให้รับเอาสิ่งที่ไม่ใช่ทองคำเป็นต้นว่าเป็นทองคำ บทว่า อชฺเฌนกุฏฺฏํ คือ การเล่าเรียนคัมภีร์มากมายอันไร้ประโยชน์ บทว่า ปรทารเสวนา คือ การประพฤติล่วงในภรรยาที่ผู้อื่นหวงแหน ในบทว่า เอสา’มคนฺโธ น หิ มํสโภชนํ นี้ การประพฤติอกุศลธรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นนี้ เป็นอามคันธะ (กลิ่นดิบ) เป็นกลิ่นคาว เป็นกลิ่นซากศพ เพราะเหตุไร? เพราะไม่เป็นที่น่าพอใจ เพราะระคนด้วยกิเลสอันเป็นของไม่สะอาด เพราะเป็นสิ่งที่สัตบุรุษรังเกียจ และเพราะนำมาซึ่งความเป็นของมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง ด้วยว่า สัตว์เหล่าใดมีกิเลสกำเริบ สัตว์เหล่านั้นย่อมมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่งเพราะกิเลสเหล่านั้น แม้สรีระที่ตายแล้วของท่านผู้สิ้นกิเลสก็ไม่มีกลิ่นเหม็น เพราะฉะนั้น สิ่งนี้จึงเป็นอามคันธะ ส่วนการบริโภคเนื้อที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน และไม่ได้รังเกียจ ไม่มีโทษ เพราะฉะนั้น การบริโภคเนื้อจึงไม่เป็นอามคันธะเลย

246. එවං ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය එකෙන නයෙන ආමගන්ධං විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි යස්මා තෙ තෙ සත්තා තෙහි තෙහි ආමගන්ධෙහි සමන්නාගතා, න එකො එව සබ්බෙහි, න ච සබ්බෙ එකෙනෙව, තස්මා නෙසං තෙ තෙ ආමගන්ධෙ පකාසෙතුං ‘‘යෙ ඉධ කාමෙසු අසඤ්ඤතා ජනා’’තිආදිනා නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානාය තාව දෙසනාය ආමගන්ධෙ විස්සජ්ජෙන්තො ද්වෙ ගාථායො අභාසි.
๒๔๖. (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงวิสัชนาอามคันธะโดยนัยหนึ่งด้วยเทศนาที่อ้างอิงธรรมะเป็นหลักอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุว่าสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นๆ ประกอบด้วยอามคันธะเหล่านั้นๆ มิใช่คนๆ เดียวจะประกอบด้วย (อามคันธะ) ทั้งหมด และมิใช่ทุกคนจะประกอบด้วย (อามคันธะ) อย่างเดียว เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงประกาศอามคันธะเหล่านั้นๆ แก่สัตว์เหล่านั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาอามคันธะด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลเป็นหลักก่อน โดยนัยเป็นต้นว่า "เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา" จึงได้ตรัสพระคาถา ๒ คาถา

තත්ථ යෙ ඉධ කාමෙසු අසඤ්ඤතා ජනාති යෙ කෙචි ඉධ ලොකෙ කාමපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මාතිමාතුච්ඡාදීසුපි මරියාදාවිරහෙන භින්නසංවරතාය අසංයතා පුථුජ්ජනා. රසෙසු ගිද්ධාති ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රසෙසු ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා අනාදීනවදස්සාවිනො අනිස්සරණපඤ්ඤා රසෙ පරිභුඤ්ජන්ති. අසුචිභාවමස්සිතාති තාය රසගිද්ධියා රසපටිලාභත්ථාය නානප්පකාරමිච්ඡාජීවසඞ්ඛාතඅසුචිභාවමිස්සිතා. නත්ථිකදිට්ඨීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිදසවත්ථුකමිච්ඡාදිට්ඨිසමන්නාගතා. විසමාති විසමෙන කායකම්මාදිනා සමන්නාගතා. දුරන්නයාති දුවිඤ්ඤාපයා සන්දිට්ඨිපරාමාසීආධානග්ගාහීදුප්පටිනිස්සග්ගිතාසමන්නාගතා. එසාමගන්ධොති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘කාමෙසු අසංයතතා රසගිද්ධතා ආජීවවිපත්තිනත්ථිකදිට්ඨිකායදුච්චරිතාදිවිසමතා දුරන්නයභාවතා’’ති අපරොපි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන ඡබ්බිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො. න හි මංසභොජනන්ති මංසභොජනං පන යථාවුත්තෙනෙවත්ථෙන න ආමගන්ධොති.
ในบทเหล่านั้น บทว่า เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา คือ ปุถุชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ ผู้ไม่สำรวมในกามทั้งหลายที่นับว่าเป็นการเสพกาม แม้ในมารดาและป้าเป็นต้น โดยปราศจากขอบเขต ด้วยความเป็นผู้มีสังวรแตก บทว่า รเสสุ คิทฺธา คือ (ชนทั้งหลาย) ย่อมบริโภครสทั้งหลายอันพึงรู้ได้ด้วยลิ้น โดยเป็นผู้กำหนัด ยินดี หมกมุ่น สยบอยู่ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บทว่า อสุจิภาวมสฺสิตา คือ เพราะความกำหนัดในรสนั้น เพื่อให้ได้รส จึงระคนด้วยความเป็นของไม่สะอาดอันได้แก่มิจฉาชีพต่างๆ บทว่า นตฺถิกทิฏฺฐี คือ ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ มี "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น บทว่า วิสมา คือ ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สม่ำเสมอ บทว่า ทุรนฺนยา คือ เป็นผู้ที่ผู้อื่นให้รู้ได้ยาก ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ถือมั่นอย่างแรงกล้า ประกอบด้วยความเป็นผู้สละ (ทิฏฐิ) ได้ยาก บทว่า เอสา’มคนฺโธ คือ อามคันธะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ว่า คือ ความไม่สำรวมในกามทั้งหลาย, ความกำหนัดในรส, ความวิบัติแห่งอาชีวะ, นัตถิกทิฏฐิ, ความไม่สม่ำเสมอมีกายทุจริตเป็นต้น, และความเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำได้ยาก พึงทราบอามคันธะ ๖ อย่าง แม้อย่างอื่นอีกโดยอรรถที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว บทว่า น หิ มํสโภชนํ คือ ส่วนการบริโภคเนื้อ โดยอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ไม่เป็นอามคันธะ

247. දුතියගාථායපි යෙ ලූඛසාති යෙ ලූඛා නිරසා, අත්තකිලමථානුයුත්තාති අත්ථො. දාරුණාති කක්ඛළා දොවචස්සතායුත්තා. පිට්ඨිමංසිකාති [Pg.304] පුරතො මධුරං භණිත්වා පරම්මුඛෙ අවණ්ණභාසිනො. එතෙ හි අභිමුඛං ඔලොකෙතුමසක්කොන්තා පරම්මුඛානං පිට්ඨිමංසඛාදකා විය හොන්ති, තෙන ‘‘පිට්ඨිමංසිකා’’ති වුච්චන්ති. මිත්තද්දුනොති මිත්තදූහකා, දාරධනජීවිතෙසු විස්සාසමාපන්නානං මිත්තානං තත්ථ මිච්ඡාපටිපජ්ජනකාති වුත්තං හොති. නික්කරුණාති කරුණාවිරහිතා සත්තානං අනත්ථකාමා. අතිමානිනොති ‘‘ඉධෙකච්චො ජාතියා වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙ අතිමඤ්ඤති, යො එවරූපො මානො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’’ති (විභ. 880) එවං වුත්තෙන අතිමානෙන සමන්නාගතා. අදානසීලාති අදානපකතිකා, අදානාධිමුත්තා අසංවිභාගරතාති අත්ථො. න ච දෙන්ති කස්සචීති තාය ච පන අදානසීලතාය යාචිතාපි සන්තා කස්සචි කිඤ්චි න දෙන්ති, අදින්නපුබ්බකකුලෙ මනුස්සසදිසා නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතපරායණා හොන්ති. කෙචි පන ‘‘ආදානසීලා’’තිපි පඨන්ති, කෙවලං ගහණසීලා, කස්සචි පන කිඤ්චි න දෙන්තීති. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘ලූඛතා, දාරුණතා, පිට්ඨිමංසිකතා, මිත්තදූභිතා, නික්කරුණතා, අතිමානිතා, අදානසීලතා, අදාන’’න්ති අපරොපි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන අට්ඨවිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති.
๒๔๗. แม้ในคาถาที่สอง บทว่า เย ลูขสา คือ ชนเหล่าใดเป็นผู้เศร้าหมอง ปราศจากรส อธิบายว่า ประกอบในการทรมานตน บทว่า ทารุณา คือ เป็นผู้หยาบคาย ประกอบด้วยความเป็นผู้ว่ายาก บทว่า ปิฏฺฐิมํสิกา คือ พูดไพเราะต่อหน้า ลับหลังกล่าวคำไม่เป็นคุณ ด้วยว่า ชนเหล่านี้ไม่สามารถจะมองดูซึ่งหน้าได้ เป็นประดุจผู้กินเนื้อหลังของคนอื่นในที่ลับหลัง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "ปิฏฐิมังสิกา" (ผู้กินเนื้อหลัง) บทว่า มิตฺตทฺทุโน คือ ผู้ประทุษร้ายมิตร ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ประพฤติผิดต่อมิตรทั้งหลายผู้ถึงความไว้วางใจในภรรยา ทรัพย์ และชีวิต บทว่า นิกฺกรุณา คือ ปราศจากกรุณา ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย บทว่า อติมานิโน คือ ประกอบด้วยอติมานะที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้... ย่อมดูหมิ่นผู้อื่นด้วยชาติ... หรือด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง มานะเช่นใดนี้ เป็นความปรารถนาจะเป็นดุจธงชัยแห่งจิต" บทว่า อทานสีลา คือ มีปกติไม่ให้ ไม่มีใจน้อมไปในการให้ อธิบายว่า ไม่ยินดีในการแบ่งปัน บทว่า น จ เทนฺติ กสฺสจิ คือ ก็เพราะความเป็นผู้มีปกติไม่ให้นั้น แม้ถูกขออยู่ ก็ไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย เป็นดุจมนุษย์ในตระกูลที่ไม่เคยให้ในกาลก่อน ย่อมมีเปรตผู้มีความอยากจนแผดเผาเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ส่วนบางท่านก็อ่านว่า "อาทานสีลา" (หมายความว่า) มีปกติรับเอาอย่างเดียว แต่ไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย บทว่า เอสา’มคนฺโธ น หิ มํสโภชนํ คือ อามคันธะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ว่า คือ ความเป็นผู้เศร้าหมอง, ความเป็นผู้ดุร้าย, ความเป็นผู้กินเนื้อหลัง, ความเป็นผู้ประทุษร้ายมิตร, ความเป็นผู้ไม่มีกรุณา, ความเป็นผู้มีมานะจัด, ความเป็นผู้มีปกติไม่ให้, และการไม่ให้ พึงทราบอามคันธะ ๘ อย่าง แม้อย่างอื่นอีกโดยอรรถที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว (ส่วน) การบริโภคเนื้อไม่เป็นอามคันธะเลย

248. එවං පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ද්වෙ ගාථායො වත්වා පුන තස්ස තාපසස්ස ආසයානුපරිවත්තනං විදිත්වා ධම්මාධිට්ඨානායෙව දෙසනාය එකං ගාථං අභාසි. තත්ථ කොධො උරගසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. මදොති ‘‘ජාතිමදො, ගොත්තමදො, ආරොග්‍යමදො’’තිආදිනා (විභ. 832) නයෙන විභඞ්ගෙ වුත්තප්පභෙදො චිත්තස්ස මජ්ජනභාවො. ථම්භොති ථද්ධභාවො. පච්චුපට්ඨාපනාති පච්චනීකට්ඨාපනා, ධම්මෙන නයෙන වුත්තස්ස පටිවිරුජ්ඣිත්වා ඨානං. මායාති ‘‘ඉධෙකච්චො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා’’තිආදිනා (විභ. 894) නයෙන විභඞ්ගෙ විභත්තා කතපාපපටිච්ඡාදනතා. උසූයාති පරලාභසක්කාරාදීසු ඉස්සා. භස්සසමුස්සයොති සමුස්සිතං භස්සං, අත්තුක්කංසනතාති වුත්තං හොති. මානාතිමානොති ‘‘ඉධෙකච්චො ජාතියා වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පුබ්බකාලං පරෙහි [Pg.305] සදිසං අත්තානං දහති, අපරකාලං අත්තානං සෙය්‍යං දහති, පරෙ හීනෙ දහති, යො එවරූපො මානො…පෙ… කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’’ති (විභ. 880) විභඞ්ගෙ විභත්තො. අසබ්භි සන්ථවොති අසප්පුරිසෙහි සන්ථවො. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස කොධාදි නවවිධො අකුසලරාසි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන ආමගන්ධොති වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති.
๒๔๘. ครั้นตรัสคาถา ๒ คาถา ด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลอย่างนี้แล้ว ทรงทราบความที่อัธยาศัยของดาบสนั้นยังไม่เปลี่ยนแปลงอีก จึงได้ตรัสคาถาหนึ่งด้วยเทศนาที่อ้างอิงธรรมะเท่านั้น ในคาถานั้น พึงทราบคำว่า โกธะ (ความโกรธ) ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอุรคสูตรนั่นเทียว คำว่า มทะ ได้แก่ ความเป็นคือความเมาแห่งจิต มีประเภทตามที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิภังค์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ชาติมทะ (ความเมาในชาติ), โคตรมทะ (ความเมาในโคตร), อาโรคยมทะ (ความเมาในความไม่มีโรค)" คำว่า ถัมภะ ได้แก่ ความเป็นผู้กระด้าง คำว่า ปัจจุปัฏฐาปนา ได้แก่ การตั้งตนเป็นปฏิปักษ์ คือ การยืนขวางต่อคำที่กล่าวโดยธรรมโดยนัย คำว่า มายา ได้แก่ ความเป็นคือการปกปิดบาปที่ทำไว้ ซึ่งจำแนกไว้แล้วในคัมภีร์วิภังค์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติทุจริตด้วยกาย..." คำว่า อุสูยา ได้แก่ ความริษยาในลาภสักการะเป็นต้นของผู้อื่น คำว่า ภัสสสมุสสยะ ได้แก่ วาจาที่ยกตน คือ ความเป็นผู้ยกตนข่มท่าน คำว่า มานาติมานะ ได้แก่ มานะและอติมานะที่จำแนกไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ โดยชาติ... หรือโดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง ในกาลก่อนย่อมตั้งตนเสมอด้วยผู้อื่น ในกาลต่อมาย่อมตั้งตนว่าประเสริฐกว่า ตั้งผู้อื่นว่าเลวกว่า มานะเห็นปานใด... ความปรารถนาจะเป็นดุจธงชัยแห่งจิต..." คำว่า อสัพภิสันทวะ ได้แก่ การสังสรรค์กับอสัตบุรุษทั้งหลาย บทว่า เอสาคันโธ น หิ มํสโภชนํ ความว่า กองอกุศล ๙ ประการ มีความโกรธเป็นต้นนี้ พึงทราบว่าเป็นอามคันธะโดยอรรถที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว ก็การบริโภคเนื้อหามิได้ (เป็นอามคันธะ)

249. එවං ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය නවවිධං ආමගන්ධං දස්සෙත්වා පුනපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ආමගන්ධෙ විස්සජ්ජෙන්තො තිස්සො ගාථායො අභාසි. තත්ථ යෙ පාපසීලාති යෙ පාපසමාචාරතාය ‘‘පාපසීලා’’ති ලොකෙ පාකටා. ඉණඝාතසූචකාති වසලසුත්තෙ වුත්තනයෙන ඉණං ගහෙත්වා තස්ස අප්පදානෙන ඉණඝාතා, පෙසුඤ්ඤෙන සූචකා ච. වොහාරකූටා ඉධ පාටිරූපිකාති ධම්මට්ටට්ඨානෙ ඨිතා ලඤ්ජං ගහෙත්වා සාමිකෙ පරාජෙන්තා කූටෙන වොහාරෙන සමන්නාගතත්තා වොහාරකූටා, ධම්මට්ඨපටිරූපකත්තා පාටිරූපිකා. අථ වා ඉධාති සාසනෙ. පාටිරූපිකාති දුස්සීලා. තෙ හි යස්මා නෙසං ඉරියාපථසම්පදාදීහි සීලවන්තපටිරූපං අත්ථි, තස්මා පටිරූපා, පටිරූපා එව පාටිරූපිකා. නරාධමා යෙධ කරොන්ති කිබ්බිසන්ති යෙ ඉධ ලොකෙ නරාධමා මාතාපිතූසු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධාදීසු ච මිච්ඡාපටිපත්තිසඤ්ඤිතං කිබ්බිසං කරොන්ති. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘පාපසීලතා, ඉණඝාතතා, සූචකතා, වොහාරකූටතා, පාටිරූපිකතා, කිබ්බිසකාරිතා’’ති අපරොපි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන ඡබ්බිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති.
๒๔๙. ครั้นทรงแสดงอามคันธะ ๙ ประการ ด้วยเทศนาที่อ้างอิงธรรมะอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงวิสัชนาอามคันธะด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนอีก จึงได้ตรัสคาถา ๓ คาถา ในคาถาเหล่านั้น บทว่า เย ปาปสีลา ความว่า ชนเหล่าใดปรากฏในโลกว่า "เป็นคนมีศีลชั่ว" เพราะความประพฤติชั่ว บทว่า อิณฆาตสูจกา ความว่า เป็นผู้ฆ่าหนี้ เพราะกู้หนี้แล้วไม่ให้คืน และเป็นผู้ส่อเสียด เพราะคำส่อเสียด ตามนัยที่กล่าวไว้ในวสลสูตร บทว่า โวหารกูฏา อิธ ปาฏิรูปิกา ความว่า ชื่อว่า โวหารกูฏะ เพราะประกอบด้วยโวหารโกง คือ ยืนอยู่ในที่วินิจฉัย รับสินบนแล้วทำให้เจ้าของแพ้, ชื่อว่า ปาฏิรูปิกะ เพราะทำเหมือนผู้ตั้งอยู่ในธรรม อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อิธะ หมายถึง ในศาสนานี้ บทว่า ปาฏิรูปิกา หมายถึง ผู้ทุศีล จริงอยู่ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้น มีรูปลักษณะคล้ายผู้มีศีลด้วยอิริยาบถสัมปทาเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปฏิรูปะ, ปฏิรูปะ นั่นแหละคือ ปาฏิรูปิกะ บทว่า นราธมา เยธ กโรนฺติ กิพฺพิสํ ความว่า นรชนผู้เลวทรามเหล่าใดในโลกนี้ กระทำกรรมชั่วอันเรียกว่ามิจฉาปฏิบัติในมารดาบิดาและในพระพุทธเจ้าพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า เอสาคันโธ น หิ มํสโภชนํ ความว่า อามคันธะ ๖ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้มีศีลชั่ว, ความเป็นผู้ฆ่าหนี้, ความเป็นผู้ส่อเสียด, ความเป็นผู้โกงในทางค้าขาย, ความเป็นผู้ปลอม, ความเป็นผู้ทำกรรมชั่ว ซึ่งทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ พึงทราบโดยอรรถที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว ก็การบริโภคเนื้อหามิได้ (เป็นอามคันธะ)

250. යෙ ඉධ පාණෙසු අසඤ්ඤතා ජනාති යෙ ජනා ඉධලොකෙ පාණෙසු යථාකාමචාරිතාය සතම්පි සහස්සම්පි මාරෙත්වා අනුද්දයාමත්තස්සාපි අකරණෙන අසංයතා. පරෙසමාදාය විහෙසමුය්‍යුතාති පරෙසං සන්තකං ආදාය ධනං වා ජීවිතං වා තතො ‘‘මා එවං කරොථා’’ති යාචන්තානං වා නිවාරෙන්තානං වා පාණිලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි විහෙසං උය්‍යුතා. පරෙ වා සත්තෙ සමාදාය ‘‘අජ්ජ දස, අජ්ජ වීස’’න්ති එවං සමාදියිත්වා තෙසං වධබන්ධනාදීහි විහෙසමුය්‍යුතා. දුස්සීලලුද්දාති නිස්සීලා ච දුරාචාරත්තා[Pg.306], ලුද්දා ච කුරූරකම්මන්තා ලොහිතපාණිතාය, මච්ඡඝාතකමිගබන්ධකසාකුණිකාදයො ඉධාධිප්පෙතා. ඵරුසාති ඵරුසවාචා. අනාදරාති ‘‘ඉදානි න කරිස්සාම, විරමිස්සාම එවරූපා’’ති එවං ආදරවිරහිතා. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘පාණාතිපාතො වධඡෙදබන්ධන’’න්තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙ වුත්තො ච අවුත්තො ච ‘‘පාණෙසු අසංයතතා පරෙසං විහෙසතා දුස්සීලතා ලුද්දතා ඵරුසතා අනාදරො’’ති ඡබ්බිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති. පුබ්බෙ වුත්තම්පි හි සොතූනං සොතුකාමතාය අවධාරණතාය දළ්හීකරණතායාති එවමාදීහි කාරණෙහි පුන වුච්චති. තෙනෙව ච පරතො වක්ඛති ‘‘ඉච්චෙතමත්ථං භගවා පුනප්පුනං, අක්ඛාසි නං වෙදයි මන්තපාරගූ’’ති.
๒๕๐. บทว่า เย อิธ ปาเณสุ อสญฺญตา ชนา ความว่า ชนเหล่าใดในโลกนี้ ชื่อว่าไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ประพฤติตามความพอใจในสัตว์ทั้งหลาย ฆ่าสัตว์ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แล้วไม่กระทำแม้เพียงความเอ็นดู บทว่า ปเรสมาทาย วิเหสมุยฺยุตา ความว่า ถือเอาทรัพย์สินของผู้อื่น คือ ทรัพย์หรือชีวิตแล้ว ก็พากเพียรเบียดเบียนผู้ที่วิงวอนหรือห้ามปรามว่า "ท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้เลย" ด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน และท่อนไม้เป็นต้น หรือว่า จับสัตว์อื่นมาแล้วสมาทานว่า "วันนี้ (จะฆ่า) สิบตัว, วันนี้ (จะฆ่า) ยี่สิบตัว" ดังนี้แล้ว ก็พากเพียรเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยการฆ่าและการจองจำเป็นต้น บทว่า ทุสฺสีลลุทฺทา ความว่า เป็นผู้ทุศีล เพราะมีความประพฤติชั่ว และเป็นผู้เหี้ยมโหด เพราะทำกรรมอันโหดร้ายและมีมือเปื้อนเลือด ในที่นี้หมายถึง คนฆ่าปลา พรานเนื้อ พรานนก เป็นต้น บทว่า ผรุสา ความว่า มีวาจาหยาบคาย บทว่า อนาทรา ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเอื้อเฟื้อ คือ (ไม่คิดว่า) "บัดนี้จักไม่ทำ, จักงดเว้น" บทว่า เอสาคันโธ น หิ มํสโภชนํ ความว่า อามคันธะ ๖ ประการนี้ คือ ความไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย, การเบียดเบียนผู้อื่น, ความเป็นผู้ทุศีล, ความเหี้ยมโหด, ความหยาบคาย, ความไม่เอื้อเฟื้อ ซึ่งทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ ทั้งที่กล่าวไว้แล้วและยังมิได้กล่าวไว้ในก่อน ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ปาณาติบาต การฆ่า การตัด การจองจำ" พึงทราบว่าเป็นอามคันธะ ก็การบริโภคเนื้อหามิได้ (เป็นอามคันธะ) ก็จริงอยู่ แม้ข้อความที่ตรัสไว้แล้วในก่อน ก็ตรัสซ้ำอีกด้วยเหตุทั้งหลายมีอาทิ คือ เพราะผู้ฟังมีความปรารถนาจะฟัง, เพื่อเป็นการย้ำความ และเพื่อทำให้มั่นคง และด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว ในตอนท้ายจึงมีคำกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์ ได้ตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่ดาบสนั้นบ่อยๆ"

251. එතෙසු ගිද්ධා විරුද්ධාතිපාතිනොති එතෙසු පාණෙසු ගෙධෙන ගිද්ධා, දොසෙන විරුද්ධා, මොහෙන ආදීනවං අපස්සන්තා පුනප්පුනං අජ්ඣාචාරප්පත්තියා අතිපාතිනො, එතෙසු වා ‘‘පාණාතිපාතො වධඡෙදබන්ධන’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තෙසු පාපකම්මෙසු යථාසම්භවං යෙ ගෙධවිරොධාතිපාතසඞ්ඛාතා රාගදොසමොහා, තෙහි ගිද්ධා විරුද්ධා අතිපාතිනො ච. නිච්චුය්‍යුතාති අකුසලකරණෙ නිච්චං උය්‍යුතා, කදාචි පටිසඞ්ඛාය අප්පටිවිරතා. පෙච්චාති අස්මා ලොකා පරං ගන්ත්වා. තමං වජන්ති යෙ, පතන්ති සත්තා නිරයං අවංසිරාති යෙ ලොකන්තරිකන්ධකාරසඞ්ඛාතං නීචකුලතාදිභෙදං වා තමං වජන්ති, යෙ ච පතන්ති සත්තා අවීචිආදිභෙදං නිරයං අවංසිරා අධොගතසීසා. එසාමගන්ධොති තෙසං සත්තානං තමවජනනිරයපතනහෙතු එස ගෙධවිරොධාතිපාතභෙදො සබ්බාමගන්ධමූලභූතො යථාවුත්තෙනත්ථෙන තිවිධො ආමගන්ධො. න හි මංසභොජනන්ති මංසභොජනං පන න ආමගන්ධොති.
๒๕๑. บทว่า ผู้กำหนัด ขัดเคือง และล่วงเกินในสัตว์เหล่านั้น ความว่า ผู้กำหนัดในสัตว์เหล่านั้นด้วยความอยาก, ขัดเคืองด้วยโทสะ, ไม่เห็นโทษด้วยโมหะ, ชื่อว่าผู้ล่วงเกินเพราะถึงการประพฤติล่วงละเมิดอยู่เนืองๆ. หรืออีกอย่างหนึ่ง ราคะ โทสะ โมหะ ที่เรียกว่า ความอยาก ความขัดเคือง และการล่วงเกิน ตามสมควรในบาปกรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ปาณาติบาตคือการฆ่า การตัด การจองจำ" เหล่าใดมีอยู่, สัตว์ทั้งหลายชื่อว่าผู้กำหนัด ขัดเคือง และล่วงเกินด้วยราคะ โทสะ โมหะเหล่านั้น. บทว่า ผู้ขวนขวายเนืองนิตย์ ความว่า ขวนขวายในการทำอกุศลเป็นนิตย์, ไม่เคยพิจารณาแล้วงดเว้นเลย. บทว่า ละไปแล้ว ความว่า ไปจากโลกนี้สู่ปรโลก. บทว่า สัตว์เหล่าใดย่อมไปสู่ความมืด และสัตว์ทั้งหลายย่อมตกนรกเอาศีรษะลง ความว่า สัตว์เหล่าใดย่อมไปสู่ความมืดที่เรียกว่าโลกอันตรทุกข์ หรือความมืดคือความมีตระกูลต่ำเป็นต้น, และสัตว์เหล่าใดย่อมตกนรกมีอเวจีเป็นต้น เอาศีรษะลง คือมีศีรษะดิ่งลงเบื้องล่าง. บทว่า นั่นเป็นอามคันธะของสัตว์เหล่านั้น ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ที่จำแนกเป็นความอยาก ความขัดเคือง และการล่วงเกินนี้ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการไปสู่ความมืดและการตกนรกของสัตว์เหล่านั้น เป็นรากเหง้าของอามคันธะทั้งปวง ชื่อว่าอามคันธะ ๓ อย่าง โดยความหมายที่กล่าวแล้ว. บทว่า การบริโภคเนื้อไม่ใช่ (อามคันธะ) ความว่า แต่การบริโภคเนื้อ ไม่เรียกว่าเป็นอามคันธะ.

252. එවං භගවා පරමත්ථතො ආමගන්ධං විස්සජ්ජෙත්වා දුග්ගතිමග්ගභාවඤ්චස්ස පකාසෙත්වා ඉදානි යස්මිං මච්ඡමංසභොජනෙ තාපසො ආමගන්ධසඤ්ඤී දුග්ගතිමග්ගසඤ්ඤී ච හුත්වා තස්ස අභොජනෙන සුද්ධිකාමො හුත්වා තං න භුඤ්ජති, තස්ස ච අඤ්ඤස්ස ච තථාවිධස්ස සොධෙතුං අසමත්ථභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න මච්ඡමංස’’න්ති ඉමං ඡප්පදං ගාථමාහ. තත්ථ සබ්බපදානි [Pg.307] අන්තිමපාදෙන යොජෙතබ්බානි – න මච්ඡමංසං සොධෙති මච්චං අවිතිණ්ණකඞ්ඛං, න ආහුතියඤ්ඤමුතූපසෙවනා සොධෙති මච්චං අවිතිණ්ණකඞ්ඛන්ති එවං. එත්ථ ච න මච්ඡමංසන්ති අඛාදියමානං මච්ඡමංසං න සොධෙති, තථා අනාසකත්තන්ති එවං පොරාණා වණ්ණෙන්ති. එවං පන සුන්දරතරං සියා ‘‘න මච්ඡමංසානං අනාසකත්තං න මච්ඡමංසානානාසකත්තං, මච්ඡමංසානං අනාසකත්තං න සොධෙති, මච්ච’’න්ති අථාපි සියා, එවං සන්තෙ අනාසකත්තං ඔහීයතීති? තඤ්ච න, අමරතපෙන සඞ්ගහිතත්තා. ‘‘යෙ වාපි ලොකෙ අමරා බහූ තපා’’ති එත්ථ හි සබ්බොපි වුත්තාවසෙසො අත්තකිලමථො සඞ්ගහං ගච්ඡතීති. නග්ගියන්ති අචෙලකත්තං. මුණ්ඩියන්ති මුණ්ඩභාවො. ජටාජල්ලන්ති ජටා ච රජොජල්ලඤ්ච. ඛරාජිනානීති ඛරානි අජිනචම්මානි. අග්ගිහුත්තස්සුපසෙවනාති අග්ගිපාරිචාරියා. අමරාති අමරභාවපත්ථනතාය පවත්තකායකිලෙසා. බහූති උක්කුටිකප්පධානාදිභෙදතො අනෙකෙ. තපාති සරීරසන්තාපා. මන්තාති වෙදා. ආහුතීති අග්ගිහොමකම්මං. යඤ්ඤමුතූපසෙවනාති අස්සමෙධාදියඤ්ඤා ච උතූපසෙවනා ච. උතූපසෙවනා නාම ගිම්හෙ ආතපට්ඨානසෙවනා, වස්සෙ රුක්ඛමූලසෙවනා, හෙමන්තෙ ජලප්පවෙසසෙවනා. න සොධෙන්ති මච්චං අවිතිණ්ණකඞ්ඛන්ති කිලෙසසුද්ධියා වා භවසුද්ධියා වා අවිතිණ්ණවිචිකිච්ඡං මච්චං න සොධෙන්ති. කඞ්ඛාමලෙ හි සති න විසුද්ධො හොති, ත්වඤ්ච සකඞ්ඛොයෙවාති. එත්ථ ච ‘‘අවිතිණ්ණකඞ්ඛ’’න්ති එතං ‘‘න මච්ඡමංස’’න්තිආදීනි සුත්වා ‘‘කිං නු ඛො මච්ඡමංසානං අභොජනාදිනා සියා විසුද්ධිමග්ගො’’ති තාපසස්ස කඞ්ඛාය උප්පන්නාය භගවතා වුත්තං සියාති නො අධිප්පායො. යා චස්ස ‘‘සො මච්ඡමංසං භුඤ්ජතී’’ති සුත්වාව බුද්ධෙ කඞ්ඛා උප්පන්නා, තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.
๒๕๒. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาอามคันธะโดยปรมัตถ์ และทรงประกาศความเป็นทางแห่งทุคคติแก่ดาบสนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่การไม่บริโภคปลาและเนื้อนั้น และวัตรปฏิบัติอย่างอื่นเช่นนั้น ไม่สามารถจะชำระให้หมดจดได้ ซึ่งดาบสมีความสำคัญในการบริโภคปลาและเนื้อนั้นว่าเป็นอามคันธะและเป็นทางแห่งทุคคติ จึงไม่บริโภคสิ่งนั้นด้วยความเป็นผู้ใคร่ความบริสุทธิ์เพราะการไม่บริโภคสิ่งนั้น จึงตรัสคาถา ๖ บทนี้ว่า "น มจฺฉมํสํ" เป็นต้น. ในคาถานั้น พึงประกอบบททั้งหมดกับบาทสุดท้ายว่า การไม่บริโภคปลาและเนื้อ ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้, การบูชายัญและการบำเพ็ญตามฤดูกาล ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้ ฉันนั้น. ในคาถานี้ บทว่า น มจฺฉมํสํ ความว่า ปลาและเนื้อที่บุคคลไม่บริโภคอยู่ ย่อมไม่ชำระให้บริสุทธิ์ได้, และบทว่า อนาสกตฺตํ (ความเป็นผู้ไม่บริโภค) ก็ฉันนั้น ดังนี้บูรพาจารย์อธิบายไว้. แต่อย่างนี้จะดีกว่า คือ "ความเป็นผู้ไม่บริโภคปลาและเนื้อ ไม่ใช่การไม่บริโภคปลาและเนื้อ, ความเป็นผู้ไม่บริโภคปลาและเนื้อ ย่อมไม่ชำระสัตว์ให้บริสุทธิ์ได้" ดังนี้. หากจะมีผู้กล่าวว่า "ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ไม่บริโภคก็เป็นสิ่งที่เลวทรามไป" คำกล่าวแม้นั้นก็ไม่ถูก เพราะนับเนื่องเข้ากับการบำเพ็ญตบะเพื่อความเป็นอมตะ. จริงอยู่ ในบทว่า "เย วาปิ โลเก อมรา พหู ตปา" นั้น อัตตกิลมถานุโยคทั้งหมดที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ได้. บทว่า นคฺคิยํ คือ ความเป็นผู้เปลือยกาย. บทว่า มุณฺฑิยํ คือ ความเป็นผู้มีศีรษะโล้น. บทว่า ชฏาชลฺลํ คือ การเกล้าชฎาและโคลนตม. บทว่า ขราชินานิ คือ หนังสัตว์ที่หยาบ. บทว่า อคฺคิหุตฺตสฺสุปเสวนา คือ การบำเรอไฟ. บทว่า อมรา คือ กิเลสทางกายที่เกิดขึ้นด้วยความปรารถนาความเป็นอมตะ. บทว่า พหู คือ มีหลายอย่าง จำแนกโดยการนั่งกระโหย่งเป็นต้น. บทว่า ตปา คือ การบำเพ็ญตบะเผากาย. บทว่า มนฺตา คือ คัมภีร์พระเวท. บทว่า อาหุติ คือ การบูชาไฟ. บทว่า ยญฺญมุตูปเสวนา คือ อัสสเมธยัญเป็นต้น และการบำเพ็ญตามฤดูกาล. ชื่อว่าการบำเพ็ญตามฤดูกาล คือ ในฤดูร้อน การผิงแดด, ในฤดูฝน การอยู่โคนไม้, ในฤดูหนาว การลงไปในน้ำ. บทว่า ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้ ความว่า ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามวิจิกิจฉาในความบริสุทธิ์แห่งกิเลสหรือความบริสุทธิ์แห่งภพไม่ได้. เพราะเมื่อมลทินคือความสงสัยยังมีอยู่ บุคคลย่อมไม่บริสุทธิ์, และท่านก็เป็นผู้ยังมีความสงสัยอยู่นั่นเอง. ในเรื่องนี้ คำว่า "อวิติณฺณกงฺขํ" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเมื่อความสงสัยเกิดขึ้นแก่ดาบสผู้ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "น มจฺฉมํสํ" แล้วคิดว่า "ทางแห่งความบริสุทธิ์ด้วยการไม่บริโภคปลาและเนื้อเป็นต้น จะพึงมีได้กระมังหนอ" ดังนี้ นี่เป็นความประสงค์ของเรา. หรือพึงทราบว่า พระองค์ตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงความสงสัยที่เกิดขึ้นแก่ดาบสนั้นในพระพุทธเจ้า เมื่อได้ฟังว่า "พระองค์ทรงบริโภคปลาและเนื้อ" นั่นเอง.

253. එවං මච්ඡමංසානාසකත්තාදීනං සොධෙතුං අසමත්ථභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සොධෙතුං සමත්ථෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො ‘‘සොතෙසු ගුත්තො’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ සොතෙසූති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු. ගුත්තොති ඉන්ද්‍රියසංවරගුත්තියා සමන්නාගතො. එත්තාවතා ඉන්ද්‍රියසංවරපරිවාරසීලං දස්සෙති. විදිතින්ද්‍රියො චරෙති ඤාතපරිඤ්ඤාය ඡළින්ද්‍රියානි විදිත්වා පාකටානි කත්වා චරෙය්‍ය, විහරෙය්‍යාති වුත්තං හොති. එත්තාවතා විසුද්ධසීලස්ස නාමරූපපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. ධම්මෙ ඨිතොති අරියමග්ගෙන අභිසමෙතබ්බචතුසච්චධම්මෙ ඨිතො. එතෙන සොතාපත්තිභූමිං දස්සෙති. අජ්ජවමද්දවෙ [Pg.308] රතොති උජුභාවෙ ච මුදුභාවෙ ච රතො. එතෙන සකදාගාමිභූමිං දස්සෙති. සකදාගාමී හි කායවඞ්කාදිකරානං චිත්තථද්ධභාවකරානඤ්ච රාගදොසානං තනුභාවා අජ්ජවමද්දවෙ රතො හොති. සඞ්ගාතිගොති රාගදොසසඞ්ගාතිගො. එතෙන අනාගාමිභූමිං දස්සෙති. සබ්බදුක්ඛප්පහීනොති සබ්බස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස හෙතුප්පහානෙන පහීනසබ්බදුක්ඛො. එතෙන අරහත්තභූමිං දස්සෙති. න ලිප්පති දිට්ඨසුතෙසු ධීරොති සො එවං අනුපුබ්බෙන අරහත්තං පත්තො ධිතිසම්පදාය ධීරො දිට්ඨසුතෙසු ධම්මෙසු කෙනචි කිලෙසෙන න ලිප්පති. න කෙවලඤ්ච දිට්ඨසුතෙසු, මුතවිඤ්ඤාතෙසු ච න ලිප්පති, අඤ්ඤදත්ථු පරමවිසුද්ධිප්පත්තො හොතීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.
๒๕๓. ครั้นทรงแสดงความที่การไม่บริโภคปลาและเนื้อเป็นต้นไม่สามารถชำระให้บริสุทธิ์ได้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่สามารถชำระให้บริสุทธิ์ได้ จึงตรัสคาถานี้ว่า "โสเตสุ คุตฺโต" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า โสเตสุ คือ ในอินทรีย์ ๖. บทว่า คุตฺโต คือ ผู้ประกอบด้วยการคุ้มครองคืออินทรียสังวร. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงอินทรียสังวรศีลพร้อมทั้งบริวาร. บทว่า วิทิตินฺทฺริโย จเร ความว่า พึงประพฤติ คือ พึงอยู่ โดยรู้อินทรีย์ ๖ ด้วยญาณปริญญา ทำให้ปรากฏ. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการกำหนดนามรูปแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์. บทว่า ธมฺเม ฐิโต คือ ผู้ตั้งอยู่ในสัจจธรรม ๔ ที่พึงแทงตลอดด้วยอริยมรรค. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงโสดาปัตติภูมิ. บทว่า อชฺชวมทฺทเว รโต คือ ผู้ยินดีในความเป็นผู้ตรงและความเป็นผู้อ่อนโยน. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสกทาคามิภูมิ. จริงอยู่ พระสกทาคามีเป็นผู้ยินดีในความเป็นผู้ตรงและความอ่อนโยน เพราะราคะและโทสะอันเป็นเหตุกระทำความคดทางกายเป็นต้น และกระทำความกระด้างแห่งจิตให้เบาบางลง. บทว่า สงฺคาติโค คือ ผู้ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้องคือราคะและโทสะ. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอนาคามิภูมิ. บทว่า สพฺพทุกฺขปฺปหีโน คือ ผู้ละทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว เพราะละเหตุแห่งวัฏทุกข์ทั้งปวงได้. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอรหัตตภูมิ. บทว่า ธีรชนย่อมไม่ติดในสิ่งที่เห็นและได้ยิน ความว่า ธีรชนนั้นผู้บรรลุอรหัตผลโดยลำดับอย่างนี้แล้ว สมบูรณ์ด้วยธิติ (ปัญญา) ย่อมไม่ติดด้วยกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายที่เห็นและได้ยิน. มิใช่เพียงแต่ในสิ่งที่เห็นและได้ยินเท่านั้น แม้ในสิ่งที่ทราบและรู้แจ้งก็ไม่ติด, ตรงกันข้าม กลับเป็นผู้บรรลุความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ดังนี้. (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบพระธรรมเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตผล.

254-5. ඉතො පරං ‘‘ඉච්චෙතමත්ථ’’න්ති ද්වෙ ගාථා සඞ්ගීතිකාරෙහි වුත්තා. තාසමත්ථො – ඉති භගවා කස්සපො එතමත්ථං පුනප්පුනං අනෙකාහි ගාථාහි ධම්මාධිට්ඨානාය පුග්ගලාධිට්ඨානාය ච දෙසනාය යාව තාපසො අඤ්ඤාසි, තාව සො අක්ඛාසි කථෙසි විත්ථාරෙසි. නං වෙදයි මන්තපාරගූති සොපි තඤ්ච අත්ථං මන්තපාරගූ, වෙදපාරගූ, තිස්සො බ්‍රාහ්මණො වෙදයි අඤ්ඤාසි. කිං කාරණා? යස්මා අත්ථතො ච පදතො ච දෙසනානයතො ච චිත්‍රාහි ගාථාහි මුනී පකාසයි. කීදිසො? නිරාමගන්ධො අසිතො දුරන්නයො, ආමගන්ධකිලෙසාභාවා නිරාමගන්ධො, තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයාභාවා අසිතො, බාහිරදිට්ඨිවසෙන ‘‘ඉදං සෙය්‍යො ඉදං වර’’න්ති කෙනචි නෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුරන්නයො. එවං පකාසිතවතො චස්ස සුත්වාන බුද්ධස්ස සුභාසිතං පදං සුකථිතං ධම්මදෙසනං සුත්වා නිරාමගන්ධං නික්කිලෙසයොගං, සබ්බදුක්ඛප්පනූදනං සබ්බවට්ටදුක්ඛප්පනූදනං, නීචමනො නීචචිත්තො හුත්වා වන්දි තථාගතස්ස, තිස්සො බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස පාදෙ පඤ්චපතිට්ඨිතං කත්වා වන්දි. තත්ථෙව පබ්බජ්ජමරොචයිත්ථාති තත්ථෙව ච නං ආසනෙ නිසින්නං කස්සපං භගවන්තං තිස්සො තාපසො පබ්බජ්ජමරොචයිත්ථ, අයාචීති වුත්තං හොති. තං භගවා ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති ආහ. සො තඞ්ඛණංයෙව අට්ඨපරික්ඛාරයුත්තො හුත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා වස්සසතිකත්ථෙරො විය භගවන්තං වන්දිත්වා කතිපාහෙනෙව සාවකපාරමිඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා තිස්සො නාම අග්ගසාවකො අහොසි, පුන දුතියො භාරද්වාජො නාම. එවං තස්ස භගවතො තිස්සභාරද්වාජං නාම සාවකයුගං අහොසි.
ต่อจากนี้ไป สองคาถาว่า "อิจฺเจตมตฺถํ" เป็นต้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ เนื้อความแห่งคาถาเหล่านั้นมีดังนี้ คือ พระผู้มีพระภาคกัสสปะได้ตรัสบอก แสดง ขยายความเนื้อความนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยคาถาเป็นอันมาก ทั้งโดยธรรมาธิษฐานเทศนาและปุคคลาธิษฐานเทศนา จนกระทั่งติสสดาบสได้รู้แจ้ง ความว่า "นํ เวทยิ มนฺตปารคู" คือ แม้ติสสพราหมณ์นั้นผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์ ผู้ถึงฝั่งแห่งเวท ก็ได้รู้ ได้ทราบชัดซึ่งเนื้อความนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าพระมุนีได้ทรงประกาศแล้วด้วยคาถาทั้งหลายอันวิจิตร ทั้งโดยอรรถ โดยบท และโดยนัยแห่งเทศนา เป็นเช่นไร? คือ เป็นผู้ไม่มีอามคันธะ ไม่ทรงอาศัย เป็นผู้ที่ใครๆ ตามรู้ได้ยาก ชื่อว่า "นิรามิคันธะ" เพราะไม่มีกิเลสคืออามคันธะ ชื่อว่า "อสิตะ" เพราะไม่มีตัณหาและทิฏฐิเป็นที่อาศัย ชื่อว่า "ทุรันนยะ" เพราะใครๆ ไม่สามารถจะนำไปได้โดยพาหิรกทิฏฐิว่า "สิ่งนี้ประเสริฐกว่า สิ่งนี้เลิศกว่า" ติสสพราหมณ์ได้ฟังธรรมเทศนาอันเป็นสุภาษิต เป็นบทที่พระพุทธเจ้าผู้ทรงประกาศแล้วอย่างนี้ ผู้ไม่มีอามคันธะ คือไม่มีเครื่องประกอบคือกิเลส ผู้ทรงบรรเทาทุกข์ทั้งปวง คือบรรเทาวฏทุกข์ทั้งปวง ตรัสไว้ดีแล้ว ได้เป็นผู้มีใจนอบน้อม มีจิตถ่อมตน ถวายบังคมพระตถาคต คือติสสพราหมณ์กระทำปัญจปติฏฐิตที่พระบาทของพระตถาคตแล้วถวายบังคม ความว่า "ตตฺเถว ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ" คือ ติสสดาบสได้กราบทูลขอการบวชต่อพระผู้มีพระภาคกัสสปะผู้ประทับนั่งอยู่บนอาสนะ ณ ที่นั้นนั่นเอง คือได้ทูลขอแล้ว ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะดาบสนั้นว่า "เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด" ในขณะนั้นเอง ดาบสนั้นก็เป็นผู้ประกอบด้วยอัฐบริขาร เหาะมาทางอากาศ ประดุจพระเถระผู้มีพรรษาหนึ่งร้อย ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว โดยกาลเพียงเล็กน้อยก็ได้แทงตลอดสาวกบารมีญาณ ได้เป็นอัครสาวกนามว่าติสสะ อีกองค์หนึ่งเป็นองค์ที่สองนามว่าภารทวาชะ ด้วยประการฉะนี้ คู่แห่งพระสาวกนามว่าติสสะและภารทวาชะ ได้มีแล้วแด่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

අම්හාකං [Pg.309] පන භගවා යා ච තිස්සෙන බ්‍රාහ්මණෙන ආදිතො තිස්සො ගාථා වුත්තා, යා ච කස්සපෙන භගවතා මජ්ඣෙ නව, යා ච තදා සඞ්ගීතිකාරෙහි අන්තෙ ද්වෙ, තා සබ්බාපි චුද්දස ගාථා ආනෙත්වා පරිපුණ්ණං කත්වා ඉමං ආමගන්ධසුත්තං ආචරියප්පමුඛානං පඤ්චන්නං තාපසසතානං ආමගන්ධං බ්‍යාකාසි. තං සුත්වා සො බ්‍රාහ්මණො තථෙව නීචමනො හුත්වා භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි සද්ධිං පරිසාය. ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති භගවා අවොච. තෙ තථෙව එහිභික්ඛුභාවං පත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා කතිපාහෙනෙව සබ්බෙව අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසූති.
ส่วนพระผู้มีพระภาคของเรา ทรงนำคาถาทั้งหมด ๑๔ คาถา คือ คาถา ๓ คาถาที่ติสสพราหมณ์กล่าวไว้ในเบื้องต้น, คาถา ๙ คาถาที่พระผู้มีพระภาคกัสสปะตรัสไว้ในท่ามกลาง, และคาถา ๒ คาถาที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ในที่สุดในครั้งนั้น มารวบรวมทำให้บริบูรณ์ แล้วทรงแสดงอามคันธสูตรนี้แก่ดาบส ๕๐๐ คน มีอาจารย์เป็นประมุข พราหมณ์นั้นได้ฟังพระสูตรนั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีใจนอบน้อมเช่นเดียวกัน ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลขอการบวชพร้อมกับบริษัท พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เธอทั้งหลายจงเป็นภิกษุมาเถิด" ดาบสเหล่านั้นได้บรรลุเอหิภิกขุภาวะเช่นเดียวกันแล้ว เหาะมาทางอากาศ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว โดยกาลเพียงเล็กน้อย ทั้งหมดก็ได้ตั้งอยู่แล้วในอัคคผลคืออรหัตตผล ดังนี้แล

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ආමගන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
อรรถกถาอามคันธสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว

3. හිරිසුත්තවණ්ණනා
๓. อรรถกถาหิริสูตร

හිරිං තරන්තන්ති හිරිසුත්තං. කා උප්පත්ති? අනුප්පන්නෙ භගවති සාවත්ථියං අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණමහාසාලො අඩ්ඪො අහොසි අසීතිකොටිධනවිභවො. තස්ස එකපුත්තකො අහොසි පියො මනාපො. සො තං දෙවකුමාරං විය නානප්පකාරෙහි සුඛූපකරණෙහි සංවඩ්ඪෙන්තො තං සාපතෙය්‍යං තස්ස අනිය්‍යාතෙත්වාව කාලමකාසි සද්ධිං බ්‍රාහ්මණියා. තතො තස්ස මාණවස්ස මාතාපිතූනං අච්චයෙන භණ්ඩාගාරිකො සාරගබ්භං විවරිත්වා සාපතෙය්‍යං නිය්‍යාතෙන්තො ආහ – ‘‘ඉදං තෙ, සාමි, මාතාපිතූනං සන්තකං, ඉදං අය්‍යකපය්‍යකානං සන්තකං, ඉදං සත්තකුලපරිවට්ටෙන ආගත’’න්ති. මාණවො ධනං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉදං ධනංයෙව දිස්සති, යෙහි පන ඉදං සඤ්චිතං, තෙ න දිස්සන්ති, සබ්බෙව මච්චුවසං ගතා. ගච්ඡන්තා ච න ඉතො කිඤ්චි ආදාය අගමංසු, එවං නාම භොගෙ පහාය ගන්තබ්බො පරලොකො, න සක්කා කිඤ්චි ආදාය ගන්තුං අඤ්ඤත්‍ර සුචරිතෙන. යංනූනාහං ඉමං ධනං පරිච්චජිත්වා සුචරිතධනං ගණ්හෙය්‍යං, යං සක්කා ආදාය ගන්තු’’න්ති. සො දිවසෙ දිවසෙ සතසහස්සං විස්සජ්ජෙන්තො පුන චින්තෙසි – ‘‘පහූතමිදං ධනං, කිං ඉමිනා එවමප්පකෙන පරිච්චාගෙන, යංනූනාහං [Pg.310] මහාදානං දදෙය්‍ය’’න්ති. සො රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘මහාරාජ, මම ඝරෙ එත්තකං ධනං අත්ථි, ඉච්ඡාමි තෙන මහාදානං දාතුං. සාධු, මහාරාජ, නගරෙ ඝොසනං කාරාපෙථා’’ති. රාජා තථා කාරාපෙසි. සො ආගතාගතානං භාජනානි පූරෙත්වා සත්තහි දිවසෙහි සබ්බධනමදාසි, දත්වා ච චින්තෙසි – ‘‘එවං මහාපරිච්චාගං කත්වා අයුත්තං ඝරෙ වසිතුං, යංනූනාහං පබ්බජෙය්‍ය’’න්ති. තතො පරිජනස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසි. තෙ ‘‘මා, ත්වං සාමි, ‘ධනං පරික්ඛීණ’න්ති චින්තයි, මයං අප්පකෙනෙව කාලෙන නානාවිධෙහි උපායෙහි ධනසඤ්චයං කරිස්සාමා’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි තං යාචිංසු. සො තෙසං යාචනං අනාදියිත්වාව තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජි.
สูตรที่ขึ้นต้นว่า "หิรึ ตรนฺตํ" ชื่อว่า หิริสูตร เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังมิได้อุบัติขึ้น ในกรุงสาวัตถี มีพราหมณ์มหาศาลผู้หนึ่ง เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์สมบัติ ๘๐ โกฏิ เขามีบุตรชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่พอใจ เขาเลี้ยงดูบุตรนั้นประดุจเทวกุมาร ด้วยเครื่องอุปโภคบริโภคอันเป็นสุขต่างๆ ยังมิได้มอบทรัพย์สมบัติให้แก่บุตรนั้น ก็ได้ทำกาลกิริยาพร้อมกับนางพราหมณี ต่อมา เมื่อมารดาบิดาของมาณพนั้นล่วงลับไปแล้ว นายคลังได้เปิดห้องเก็บทรัพย์สมบัติ มอบทรัพย์สมบัติให้แล้วกล่าวว่า "นายท่าน นี้เป็นทรัพย์สมบัติของมารดาบิดาของท่าน นี้เป็นทรัพย์สมบัติของปู่ย่าตายายของท่าน นี้เป็นทรัพย์ที่สืบทอดกันมาเจ็ดชั่วโคตร" มาณพเห็นทรัพย์แล้วคิดว่า "ปรากฏแต่ทรัพย์นี้เท่านั้น ส่วนผู้ที่สะสมทรัพย์นี้ไว้ไม่ปรากฏเลย ทุกคนล้วนตกอยู่ในอำนาจของมัจจุราชไปแล้ว และเมื่อไปก็มิได้นำอะไรจากที่นี้ไปเลย ปรโลกเป็นที่ที่ต้องไปโดยละโภคะทั้งหลายไว้ ไม่สามารถนำอะไรไปได้นอกจากสุจริตธรรม ไฉนหนอ เราพึงสละทรัพย์นี้แล้วถือเอาสุจริตธรรมอันเป็นทรัพย์ที่สามารถนำติดตัวไปได้" เขาได้สละทรัพย์วันละหนึ่งแสน แล้วคิดอีกว่า "ทรัพย์นี้มีมาก จะมีประโยชน์อะไรด้วยการบริจาคเพียงเล็กน้อยเช่นนี้ ไฉนหนอ เราพึงให้มหาทาน" เขาจึงกราบทูลพระราชาว่า "มหาราชเจ้า ในเรือนของข้าพระองค์มีทรัพย์อยู่เท่านี้ ข้าพระองค์ปรารถนาจะให้มหาทานด้วยทรัพย์นั้น ขอประทานวโรกาส มหาราชเจ้า โปรดให้ประกาศในพระนครเถิด" พระราชาได้โปรดให้กระทำเช่นนั้น เขาได้เติมภาชนะให้แก่ผู้ที่มาแล้วๆ และได้ให้ทรัพย์ทั้งหมดสิ้นไปในเจ็ดวัน ครั้นให้แล้วก็คิดว่า "เมื่อได้กระทำมหาบริจาคเช่นนี้แล้ว ไม่สมควรที่จะอยู่ครองเรือน ไฉนหนอ เราพึงบวช" ต่อจากนั้น เขาได้บอกความนั้นแก่บริวารชน บริวารชนเหล่านั้นกล่าวว่า "นายท่าน ท่านอย่าได้คิดว่า 'ทรัพย์สิ้นแล้ว' พวกเราจะทำการสะสมทรัพย์ด้วยอุบายต่างๆ นานาโดยกาลเพียงเล็กน้อย" แล้วได้วิงวอนเขาด้วยประการต่างๆ เขาไม่รับคำวิงวอนของบริวารชนเหล่านั้น ได้บวชเป็นดาบส

තත්ථ අට්ඨවිධා තාපසා – සපුත්තභරියා, උඤ්ඡාචාරිකා, සම්පත්තකාලිකා, අනග්ගිපක්කිකා, අස්මමුට්ඨිකා, දන්තලුය්‍යකා, පවත්තඵලිකා, වණ්ටමුත්තිකා චාති (දී. නි. අට්ඨ. 1.280). තත්ථ සපුත්තභරියාති පුත්තදාරෙන සද්ධිං පබ්බජිත්වා කසිවණිජ්ජාදීහි ජීවිකං කප්පයමානා කෙණියජටිලාදයො. උඤ්ඡාචාරිකාති නගරද්වාරෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා තත්ථ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුමාරාදයො සිප්පාදීනි සික්ඛාපෙත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණං පටික්ඛිපිත්වා තිලතණ්ඩුලාදිකප්පියභණ්ඩපටිග්ගාහකා, තෙ සපුත්තභරියෙහි සෙට්ඨතරා. සම්පත්තකාලිකාති ආහාරවෙලාය සම්පත්තං ආහාරං ගහෙත්වා යාපෙන්තා, තෙ උඤ්ඡාචාරිකෙහි සෙට්ඨතරා. අනග්ගිපක්කිකාති අග්ගිනා අපක්කපත්තඵලානි ඛාදිත්වා යාපෙන්තා, තෙ සම්පත්තකාලිකෙහි සෙට්ඨතරා. අස්මමුට්ඨිකාති මුට්ඨිපාසාණං ගහෙත්වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි වාසිසත්ථකාදිං ගහෙත්වා විචරන්තා යදා ඡාතා හොන්ති, තදා සම්පත්තරුක්ඛතො තචං ගහෙත්වා ඛාදිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙන්ති, තෙ අනග්ගිපක්කිකෙහි සෙට්ඨතරා. දන්තලුය්‍යකාති මුට්ඨිපාසාණාදීනිපි අගහෙත්වා චරන්තා ඛුදාකාලෙ සම්පත්තරුක්ඛතො දන්තෙහි උප්පාටෙත්වා තචං ඛාදිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙන්ති, තෙ අස්මමුට්ඨිකෙහි සෙට්ඨතරා. පවත්තඵලිකාති ජාතස්සරං වා වනසණ්ඩං වා නිස්සාය වසන්තා යං තත්ථ සරෙ භිසමුළාලාදි, යං වා වනසණ්ඩෙ පුප්ඵකාලෙ පුප්ඵං, ඵලකාලෙ ඵලං, තමෙව ඛාදන්ති. පුප්ඵඵලෙ අසති අන්තමසො තත්ථ රුක්ඛපපටිකම්පි ඛාදිත්වා වසන්ති, න ත්වෙව ආහාරත්ථාය අඤ්ඤත්‍ර ගච්ඡන්ති. උපොසථඞ්ගාධිට්ඨානං [Pg.311] බ්‍රහ්මවිහාරභාවනං ච කරොන්ති, තෙ දන්තලුය්‍යකෙහි සෙට්ඨතරා. වණ්ටමුත්තිකා නාම වණ්ටමුත්තානි භූමියං පතිතානි පණ්ණානියෙව ඛාදන්ති, සෙසං පුරිමසදිසමෙව, තෙ සබ්බසෙට්ඨා.
ในบรรดาฤาษีเหล่านั้น ฤาษีมี ๘ จำพวก คือ สปุตตภริยฤาษี อุญฉาจาริกฤาษี สัมปัตตกาลิตฤาษี อนัคคิปักกิกฤาษี อัสมมุฏฐิกฤาษี ทันตลูยกฤาษี ปวัตตผลิกฤาษี และวัณฏมุตติกฤาษี ในบรรดาฤาษีเหล่านั้น สปุตตภริยฤาษี ได้แก่ พวกที่บวชพร้อมกับบุตรและภรรยา เลี้ยงชีพด้วยการทำนาค้าขายเป็นต้น เช่น เกณิยชฎิล เป็นต้น อุญฉาจาริกฤาษี ได้แก่ พวกที่ให้สร้างอาศรมไว้ที่ประตูเมือง แล้วสอนศิลปะเป็นต้นแก่กษัตริย์กุมารและพราหมณกุมารเป็นต้นในอาศรมนั้น ไม่รับเงินและทอง รับแต่สิ่งของที่สมควร เช่น งาและข้าวสารเป็นต้น ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกสปุตตภริยะ สัมปัตตกาลิตฤาษี ได้แก่ พวกที่ดำรงชีพด้วยการบริโภคอาหารที่ได้มาในเวลาอาหาร ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกอุญฉาจาริกะ อนัคคิปักกิกฤาษี ได้แก่ พวกที่ดำรงชีพด้วยการบริโภคใบไม้และผลไม้ที่ไม่ได้หุงต้มด้วยไฟ ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกสัมปัตตกาลิตะ อัสมมุฏฐิกฤาษี ได้แก่ พวกที่ถือค้อนหินหรือเครื่องมืออื่นใด เช่น มีดพร้าเล็กๆ เป็นต้น เที่ยวไป เมื่อหิว ก็เอาเปลือกไม้จากต้นไม้ที่พบแล้วบริโภค สมาทานองค์อุโบสถ เจริญพรหมวิหาร ๔ ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกอนัคคิปักกิกะ ทันตลูยกฤาษี ได้แก่ พวกที่ไม่ถือแม้แต่ค้อนหินเป็นต้น เที่ยวไป ในเวลาหิว ก็ใช้ฟันฉีกเปลือกไม้จากต้นไม้ที่พบแล้วบริโภค สมาทานองค์อุโบสถ เจริญพรหมวิหาร ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกอัสมมุฏฐิกะ ปวัตตผลิกฤาษี ได้แก่ พวกที่อาศัยสระที่เกิดขึ้นเองหรือป่าทึบอยู่ บริโภคแต่เหง้าบัวและสายบัวเป็นต้นที่มีอยู่ในสระนั้น หรือดอกไม้ในฤดูดอกไม้บาน ผลไม้ในฤดูผลไม้ออกผลที่มีอยู่ในป่าทึบนั้นเท่านั้น เมื่อไม่มีดอกไม้และผลไม้ ก็บริโภคแม้กระทั่งสะเก็ดไม้ในที่นั้นอยู่ ไม่ไปที่อื่นเพื่อหาอาหารเลย ทั้งยังสมาทานองค์อุโบสถและเจริญพรหมวิหาร ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกทันตลูยกะ วัณฏมุตติกฤาษี ได้แก่ พวกที่บริโภคแต่ใบไม้ที่หลุดจากขั้วตกลงบนพื้นดินเท่านั้น ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ฤาษีพวกนี้ประเสริฐที่สุด

අයං පන බ්‍රාහ්මණකුලපුත්තො ‘‘තාපසපබ්බජ්ජාසු අග්ගපබ්බජ්ජං පබ්බජිස්සාමී’’ති වණ්ටමුත්තිකපබ්බජ්ජමෙව පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ ද්වෙ තයො පබ්බතෙ අතික්කම්ම අස්සමං කාරාපෙත්වා පටිවසති. අථ භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන සාවත්ථිවාසී එකො පුරිසො පබ්බතෙ චන්දනසාරාදීනි ගවෙසන්තො තස්ස අස්සමං පත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සො තං දිස්වා ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො, භන්තෙ’’ති. ‘‘කා තත්ථ පවත්තී’’ති? ‘‘තත්ථ, භන්තෙ, මනුස්සා අප්පමත්තා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති. ‘‘කස්ස ඔවාදං සුත්වා’’ති? ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති. තාපසො බුද්ධසද්දස්සවනෙන විම්හිතො ‘‘බුද්ධොති ත්වං, භො පුරිස, වදෙසී’’ති ආමගන්ධෙ වුත්තනයෙනෙව තික්ඛත්තුං පුච්ඡිත්වා ‘‘ඝොසොපි ඛො එසො දුල්ලභො’’ති අත්තමනො භගවතො සන්තිකං ගන්තුකාමො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘න යුත්තං බුද්ධස්ස සන්තිකං තුච්ඡමෙව ගන්තුං, කිං නු ඛො ගහෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධා නාම ආමිසගරුකා න හොන්ති, හන්දාහං ධම්මපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ගච්ඡාමී’’ති චත්තාරො පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි –
ส่วนบุตรแห่งตระกูลพราหมณ์นี้ คิดว่า “เราจักบวชเป็นฤาษีชั้นเลิศในบรรดาการบวชเป็นฤาษีทั้งหลาย” จึงได้บวชเป็นวัณฏมุตติกฤาษีเท่านั้น ข้ามภูเขาสองสามลูกในป่าหิมพานต์ ให้สร้างอาศรมแล้วอาศัยอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว เสด็จไปยังกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล บุรุษชาวกรุงสาวัตถีผู้หนึ่ง เที่ยวแสวงหาแก่นจันทน์เป็นต้นในภูเขา ได้ไปยังอาศรมของฤาษีนั้น ไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ฤาษีนั้นเห็นบุรุษนั้นแล้วจึงถามว่า “ท่านมาจากไหน” บุรุษตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากกรุงสาวัตถี” ฤาษีถามว่า “มีข่าวอะไรในที่นั้นบ้าง” บุรุษตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายไม่ประมาท กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น” ฤาษีถามว่า “พวกเขาฟังโอวาทของใคร” บุรุษตอบว่า “ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค” ฤาษีได้ฟังศัพท์ว่า “พุทธะ” ก็ประหลาดใจ จึงถามถึงสามครั้งตามนัยที่กล่าวไว้ในอามคันธสูตรว่า “บุรุษผู้เจริญ ท่านกล่าวว่า ‘พุทธะ’ หรือ” แล้วคิดว่า “แม้เสียงนี้ก็หาได้ยากหนอ” มีใจยินดี มีความประสงค์จะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงคิดว่า “การไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้ามือเปล่านั้นไม่สมควร เราจะถืออะไรไปดีหนอ” ครั้นแล้วก็คิดอีกว่า “ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่ทรงเคารพในอามิส เอาเถิด เราจะถือเอาธรรมบรรณาการไป” แล้วได้ตระเตรียมปัญหา ๔ ข้อ

‘‘කීදිසො මිත්තො න සෙවිතබ්බො, කීදිසො මිත්තො සෙවිතබ්බො;
කීදිසො පයොගො පයුඤ්ජිතබ්බො, කිං රසානං අග්ග’’න්ති.
“มิตรเช่นไรไม่ควรคบ, มิตรเช่นไรควรคบ, ควรประกอบความเพียรเช่นไร, อะไรเป็นยอดแห่งรสทั้งหลาย”

සො තෙ පඤ්හෙ ගහෙත්වා මජ්ඣිමදෙසාභිමුඛො පක්කමිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනං පවිට්ඨො. භගවාපි තස්මිං සමයෙ ධම්මදෙසනත්ථාය ආසනෙ නිසින්නොයෙව හොති. සො භගවන්තං දිස්වා අවන්දිත්වාව එකමන්තං අට්ඨාසි. භගවා ‘‘කච්චි, ඉසි, ඛමනීය’’න්තිආදිනා නයෙන සම්මොදි. සොපි ‘‘ඛමනීයං, භො ගොතමා’’තිආදිනා නයෙන පටිසම්මොදිත්වා ‘‘යදි බුද්ධො භවිස්සති, මනසා පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ වාචාය එව විස්සජ්ජෙස්සතී’’ති මනසා එව භගවන්තං තෙ පඤ්හෙ පුච්ඡි. භගවා බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨො ආදිපඤ්හං [Pg.312] තාව විස්සජ්ජෙතුං හිරිං තරන්තන්ති ආරභිත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යා ගාථායො ආහ.
ฤาษีนั้นถือปัญหานั้นแล้ว มุ่งหน้าสู่มัชฌิมประเทศ ออกเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถีแล้วเข้าไปยังพระเชตวัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในสมัยนั้น ก็ประทับนั่งบนอาสนะเพื่อแสดงธรรมพอดี ฤาษีนั้นเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็มิได้ถวายบังคม ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปราศรัยด้วยคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนฤาษี ท่านยังพอทนได้หรือ” แม้ฤาษีนั้นก็ทูลตอบปราศรัยด้วยคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านโคดม ข้าพเจ้ายังพอทนได้” แล้วคิดว่า “ถ้าท่านเป็นพระพุทธเจ้าจริง เมื่อเราทูลถามปัญหาด้วยใจ ท่านจักตอบด้วยวาจา” จึงได้ทูลถามปัญหาเหล่านั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยใจเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถูกพราหมณ์ทูลถามแล้ว เพื่อจะทรงตอบปัญหาข้อแรกก่อน จึงทรงเริ่มคาถาว่า “หิรึ ตรนฺตํ” เป็นต้น แล้วได้ตรัสคาถา ๒ คาถากึ่ง

256. තාසං අත්ථො – හිරිං තරන්තන්ති හිරිං අතික්කමන්තං අහිරිකං නිල්ලජ්ජං. විජිගුච්ඡමානන්ති අසුචිමිව පස්සමානං. අහිරිකො හි හිරිං ජිගුච්ඡති අසුචිමිව පස්සති, තෙන නං න භජති න අල්ලීයති. තෙන වුත්තං ‘‘විජිගුච්ඡමාන’’න්ති. තවාහමස්මි ඉති භාසමානන්ති ‘‘අහං, සම්ම, තව සහායො හිතකාමො සුඛකාමො, ජීවිතම්පි මෙ තුය්හං අත්ථාය පරිච්චත්ත’’න්ති එවමාදිනා නයෙන භාසමානං. සය්හානි කම්මානි අනාදියන්තන්ති එවං භාසිත්වාපි ච සය්හානි කාතුං සක්කානිපි තස්ස කම්මානි අනාදියන්තං කරණත්ථාය අසමාදියන්තං. අථ වා චිත්තෙන තත්ථ ආදරමත්තම්පි අකරොන්තං, අපිච ඛො පන උප්පන්නෙසු කිච්චෙසු බ්‍යසනමෙව දස්සෙන්තං. නෙසො මමන්ති ඉති නං විජඤ්ඤාති තං එවරූපං ‘‘මිත්තපටිරූපකො එසො, නෙසො මෙ මිත්තො’’ති එවං පණ්ඩිතො පුරිසො විජානෙය්‍ය.
๒๕๖. อรรถแห่งคาถาเหล่านั้น (พึงทราบดังนี้) บทว่า hiriṃ tarantanti ความว่า ผู้ก้าวล่วงหิริ คือ เป็นคนไม่มีหิริ ไม่มีความละอาย. บทว่า Vijigucchamānanti ความว่า ผู้มองเห็น (หิริ) ประดุจของไม่สะอาด. จริงอยู่ คนไม่มีหิริ ย่อมรังเกียจหิริ มองเห็นประดุจของไม่สะอาด เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่คบ ไม่เข้าใกล้ผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘vijigucchamāna’’nti. บทว่า Tavāhamasmi iti bhāsamānanti ความว่า ผู้กล่าวถ้อยคำโดยนัยเป็นต้นว่า ‘‘สหายเอ๋ย เราเป็นสหายของท่าน เป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความสุข แม้ชีวิตเราก็สละแล้วเพื่อประโยชน์แก่ท่าน’’. บทว่า Sayhāni kammāni anādiyantanti ความว่า แม้กล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไม่รับทำกิจของมิตรนั้นที่พอจะทำได้ ไม่ยอมรับเพื่อจะทำ. อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ไม่ทำแม้เพียงความเอื้อเฟื้อในมิตรนั้นด้วยใจ และเมื่อกิจเกิดขึ้น ก็แสดงแต่ความฉิบหาย. บทว่า Neso mamanti iti naṃ vijaññāti ความว่า บัณฑิตบุรุษพึงรู้บุคคลเช่นนั้นอย่างนี้ว่า ‘‘ผู้นี้เป็นมิตรเทียม ผู้นี้ไม่ใช่มิตรของเรา’’.

257. අනන්වයන්ති යං අත්ථං දස්සාමි, කරිස්සාමීති ච භාසති, තෙන අනනුගතං. පියං වාචං යො මිත්තෙසු පකුබ්බතීති යො අතීතානාගතෙහි පදෙහි පටිසන්ථරන්තො නිරත්ථකෙන සඞ්ගණ්හන්තො කෙවලං බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාමත්තෙනෙව පියං මිත්තෙසු වාචං පවත්තෙති. අකරොන්තං භාසමානං, පරිජානන්ති පණ්ඩිතාති එවරූපං යං භාසති, තං අකරොන්තං, කෙවලං වාචාය භාසමානං ‘‘වචීපරමො නාමෙස අමිත්තො මිත්තපටිරූපකො’’ති එවං පරිච්ඡින්දිත්වා පණ්ඩිතා ජානන්ති.
๒๕๗. บทว่า Ananvayanti ความว่า ไม่เป็นไปตามประโยชน์นั้นที่ตนพูดว่า จักให้ จักทำ. บทว่า Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti ความว่า ผู้ใดปฏิสันถารด้วยเรื่องในอดีตและอนาคต สงเคราะห์ด้วยสิ่งไร้ประโยชน์ กล่าววาจาที่น่ารักในมิตรทั้งหลายเพียงแค่เงาแห่งพยัญชนะเท่านั้น. บทว่า Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitāti ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำหนดรู้บุคคลเช่นนั้น ผู้ที่พูดสิ่งใดแล้วไม่ทำสิ่งนั้น พูดแต่ปากอย่างเดียว อย่างนี้ว่า ‘‘ผู้นี้ชื่อว่าเป็นคนมีวาจาเป็นที่สุด เป็นอมิตร เป็นมิตรเทียม’’.

258. න සො මිත්තො යො සදා අප්පමත්තො, භෙදාසඞ්කී රන්ධමෙවානුපස්සීති යො භෙදමෙව ආසඞ්කමානො කතමධුරෙන උපචාරෙන සදා අප්පමත්තො විහරති, යංකිඤ්චි අස්සතියා අමනසිකාරෙන කතං, අඤ්ඤාණකෙන වා අකතං, ‘‘යදා මං ගරහිස්සති, තදා නං එතෙන පටිචොදෙස්සාමී’’ති එවං රන්ධමෙව අනුපස්සති, න සො මිත්තො සෙවිතබ්බොති.
๒๕๘. บทว่า Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassīti ความว่า มิตรใดระแวงแต่ความแตกแยกอยู่เสมอ จึงเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่เป็นนิตย์ด้วยการต้อนรับที่ทำเป็นไพเราะ คอยมองหาแต่ช่องโหว่อย่างนี้ว่า ‘‘กรรมใดก็ตามที่เราทำไปโดยไม่มีสติ ไม่ใส่ใจ หรือไม่ได้ทำเพราะความไม่รู้ เมื่อใดเขิติเตียนเรา เมื่อนั้นเราจักทวงเขาด้วยกรรมนั้น’’ ผู้นั้นไม่ใช่มิตร ไม่ควรคบ.

එවං භගවා ‘‘කීදිසො මිත්තො න සෙවිතබ්බො’’ති ඉමං ආදිපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා දුතියං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘යස්මිඤ්ච සෙතී’’ති ඉමං උපඩ්ඪගාථමාහ. තස්සත්ථො [Pg.313] යස්මිඤ්ච මිත්තෙ මිත්තො තස්ස හදයමනුපවිසිත්වා සයනෙන යථා නාම පිතු උරසි පුත්තො ‘‘ඉමස්ස මයි උරසි සයන්තෙ දුක්ඛං වා අනත්තමනතා වා භවෙය්‍යා’’තිආදීහි අපරිසඞ්කමානො නිබ්බිසඞ්කො හුත්වා සෙති, එවමෙවං දාරධනජීවිතාදීසු විස්සාසං කරොන්තො මිත්තභාවෙන නිබ්බිසඞ්කො සෙති. යො ච පරෙහි කාරණසතං කාරණසහස්සම්පි වත්වා අභෙජ්ජො, ස වෙ මිත්තො සෙවිතබ්බොති.
พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหาข้อแรกนี้ว่า ‘‘มิตรเช่นไรไม่ควรคบ’’ ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สอง จึงตรัสคาถากึ่งหนึ่งนี้ว่า ‘‘yasmiñca setī’’. อรรถแห่งคาถานั้นว่า มิตรนอนในมิตรใด คือเข้าไปสู่หทัยของมิตรนั้นด้วยการนอน เปรียบเหมือนบุตรนอนบนอกของบิดา ไม่ระแวงด้วยเหตุเป็นต้นว่า ‘‘เมื่อเรานอนบนอกของผู้นี้ ความทุกข์หรือความไม่สบายใจพึงมี’’ เป็นผู้ไม่มีความกังวลนอนอยู่ ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือเป็นผู้ไว้วางใจในบุตรภรรยา ทรัพย์ และชีวิตเป็นต้น เป็นผู้ไม่มีความกังวลนอนอยู่ด้วยความเป็นมิตร. และมิตรใดที่คนอื่นไม่อาจให้แตกแยกได้ แม้กล่าวเหตุร้อยอย่างพันอย่าง มิตรนั้นแลควรคบ.

259. එවං භගවා ‘‘කීදිසො මිත්තො සෙවිතබ්බො’’ති එවං දුතියපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා තතියං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘පාමුජ්ජකරණ’’න්ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – පාමුජ්ජං කරොතීති පාමුජ්ජකරණං. ඨානන්ති කාරණං. කිං පන තන්ති? වීරියං. තඤ්හි ධම්මූපසඤ්හිතං පීතිපාමොජ්ජසුඛමුප්පාදනතො පාමුජ්ජකරණන්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘ස්වාඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙ යො ආරද්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතී’’ති (අ. නි. 1.319). පසංසං ආවහතීති පසංසාවහනං. ආදිතො දිබ්බමානුසකසුඛානං, පරියොසානෙ නිබ්බානසුඛස්ස ආවහනතො ඵලූපචාරෙන සුඛං. ඵලං පටිකඞ්ඛමානො ඵලානිසංසො. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. වහන්තො පොරිසං ධුරන්ති පුරිසානුච්ඡවිකං භාරං ආදාය විහරන්තො එතං සම්මප්පධානවීරියසඞ්ඛාතං ඨානං භාවෙති, ඊදිසො පයොගො සෙවිතබ්බොති.
๒๕๙. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สองว่า ‘‘มิตรเช่นไรควรคบ’’ ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สาม จึงตรัสคาถาว่า ‘‘pāmujjakaraṇa’’. อรรถแห่งคาถานั้นว่า ธรรมชาติที่ทำความปราโมทย์ ชื่อว่า ปามุชชกรณะ. บทว่า ฐานํ ได้แก่ เหตุ. ก็ธรรมชาตินั้นคืออะไร? คือ วิริยะ. จริงอยู่ วิริยะนั้นประกอบด้วยธรรม ย่อมยังปีติปราโมทย์และสุขให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ปามุชชกรณะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยอันเรากล่าวดีแล้วนี้ ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข’’. ธรรมชาติที่นำมาซึ่งความสรรเสริญ ชื่อว่า ปสังสาหานะ. (วิริยะ) ชื่อว่า สุขะ โดยอุปจารแห่งผล เพราะนำมาซึ่งสุขของทิพย์และมนุษย์ในเบื้องต้น และนำมาซึ่งสุขคือนิพพานในเบื้องปลาย. ผู้หวังผล ชื่อว่า ผลาานิสงส์. บทว่า ภาเวติ คือ ย่อมให้เจริญ. บทว่า วหนฺโต โปริสํ ธุรํ คือ ผู้ทรงภาระอันสมควรแก่บุรุษอยู่ ย่อมเจริญฐานะนี้อันได้แก่สัมมัปปธานวิริยะ. ควรบำเพ็ญความเพียรเช่นนี้.

260. එවං භගවා ‘‘කීදිසො පයොගො පයුඤ්ජිතබ්බො’’ති තතියපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා චතුත්ථං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘පවිවෙකරස’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ පවිවෙකොති කිලෙසවිවෙකතො ජාතත්තා අග්ගඵලං වුච්චති, තස්ස රසොති අස්සාදනට්ඨෙන තංසම්පයුත්තං සුඛං. උපසමොපි කිලෙසූපසමන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානසඞ්ඛාතඋපසමාරම්මණත්තා වා තදෙව, ධම්මපීතිරසොපි අරියධම්මතො අනපෙතාය නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ ධම්මෙ උප්පන්නාය පීතියා රසත්තා තදෙව. තං පවිවෙකරසං උපසමස්ස ච රසං පිත්වා තදෙව ධම්මපීතිරසං පිවං නිද්දරො හොති නිප්පාපො, පිවිත්වාපි කිලෙසපරිළාහාභාවෙන නිද්දරො, පිවන්තොපි පහීනපාපත්තා නිප්පාපො හොති, තස්මා එතං රසානමග්ගන්ති. කෙචි පන ‘‘ඣානනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණානං කායචිත්තඋපධිවිවෙකානඤ්ච වසෙන පවිවෙකරසාදයො තයො එව එතෙ ධම්මා’’ති යොජෙන්ති[Pg.314], පුරිමමෙව සුන්දරං. එවං භගවා චතුත්ථපඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා කතිපාහෙනෙව පටිසම්භිදාප්පත්තො අරහා අහොසීති.
๒๖๐. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สามว่า ‘‘ควรประกอบความเพียรเช่นไร’’ ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สี่ จึงตรัสคาถาว่า ‘‘ปวิเวกรสํ’’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปวิเวโก ได้แก่ อัคผล (อรหัตตผล) เพราะเกิดจากความสงัดจากกิเลส. รสแห่งอัคผลนั้น คือ สุขที่สัมปยุตด้วยอัคผลนั้น ในความหมายว่ารสอร่อย. แม้อุปสมะ ก็คืออัคผลนั้นนั่นเอง เพราะเกิดในที่สุดแห่งความสงบกิเลส หรือเพราะมีนิพพานอันเป็นที่สงบเป็นอารมณ์. แม้ธรรมปีติรส ก็คืออัคผลนั้นนั่นเอง เพราะเป็นรสแห่งปีติที่เกิดขึ้นในธรรมะคือนิพพาน อันไม่พรากจากอริยธรรม. บุคคลดื่มรสแห่งวิเวกนั้นและรสแห่งอุปสมะแล้ว ดื่มธรรมปีติรสนั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้ไม่มีความเดือดร้อน เป็นผู้ไม่มีบาป. แม้ดื่มแล้ว ก็เป็นผู้ไม่มีความเดือดร้อน เพราะไม่มีความเร่าร้อนแห่งกิเลส. แม้กำลังดื่มอยู่ ก็เป็นผู้ไม่มีบาป เพราะละบาปได้แล้ว. เพราะเหตุนั้น รสนี้จึงเป็นรสอันเลิศ. แต่บางท่านอธิบายว่า ‘‘ธรรม ๓ ประการนี้ คือ ปวิเวกรส เป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ของผู้พิจารณาฌานและนิพพาน’’. แต่นัยแรกนั้นดีแล้ว. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สี่ ได้ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผล. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์ได้บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ไม่กี่วันก็ได้เป็นพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
ในขุททกอรรถกถา ชื่อปรมัตถโชติกา

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය හිරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
อรรถกถาหิริสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบแล้ว.

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.
ภาคแรก จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ඛුද්දකනිකායෙ ขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาสุตตนิบาต (පඨමො භාගො) (ภาคที่ ๑) ගන්ථාරම්භකථා คำปรารภในการเริ่มคัมภีร์ උත්තමං [Pg.1] වන්දනෙය්‍යානං, වන්දිත්වා රතනත්තයං; යො ඛුද්දකනිකායම්හි, ඛුද්දාචාරප්පහායිනා. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระรัตนตรัยอันสูงสุดกว่าสิ่งที่ควรบูชาทั้งหลาย (พระสุตตนิบาต) ใด ในขุททกนิกาย (อันพระผู้มีพระภาคเจ้า) ผู้ทรงละอาจาระอันเลวทราม දෙසිතො ලොකනාථෙන, ලොකනිස්සරණෙසිනා; තස්ස සුත්තනිපාතස්ස, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං. อันพระโลกนาถผู้แสวงหาทางออกจากโลกทรงแสดงไว้ ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาแห่งพระสุตตนิบาตนั้น අයං සුත්තනිපාතො ච, ඛුද්දකෙස්වෙව ඔගධො; යස්මා තස්මා ඉමස්සාපි, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං. ก็เพราะเหตุที่สุตตนิบาตนี้หยั่งลงในขุททกนิกายทั้งหลายนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาแม้แห่งสุตตนิบาตนี้ ගාථාසතසමාකිණ්ණො, ගෙය්‍යබ්‍යාකරණඞ්කිතො; කස්මා සුත්තනිපාතොති, සඞ්ඛමෙස ගතොති චෙ. (คัมภีร์นี้) เกลื่อนกล่นด้วยคาถานับร้อย ประทับตราว่าเป็นเคยยะและไวยากรณ์ หากมีคำถามว่า 'เพราะเหตุไร คัมภีร์นี้จึงถึงซึ่งการนับว่า สุตตนิบาต' සුවුත්තතො සවනතො, අත්ථානං සුට්ඨු තාණතො; සූචනා සූදනා චෙව, යස්මා සුත්තං පවුච්චති. เพราะเหตุที่ (ธรรม) ถูกเรียกว่า 'สูตร' เนื่องจากตรัสไว้ดี เป็นสิ่งที่ควรฟัง เพราะรักษาเนื้อความไว้เป็นอย่างดี ทั้งเพราะชี้แจงและหลั่งไหลซึ่งเนื้อความ තථාරූපානි සුත්තානි, නිපාතෙත්වා තතො තතො; සමූහතො අයං තස්මා, සඞ්ඛමෙවමුපාගතො. เพราะเหตุนั้น คัมภีร์นี้ซึ่งรวบรวมสูตรทั้งหลายอันมีลักษณะเช่นนั้น ซึ่งตกไป (รวมไว้) จากที่นั้นๆ จึงถึงซึ่งการนับอย่างนี้ (ว่าสุตตนิบาต) සබ්බානි චාපි සුත්තානි, පමාණන්තෙන තාදිනො; වචනානි අයං තෙසං, නිපාතො ච යතො තතො. อีกอย่างหนึ่ง เพราะสูตรทั้งปวงเป็นพระดำรัสของพระตถาคตผู้คงที่ แต่มีประมาณไม่เท่ากัน เพราะเหตุนั้น คัมภีร์นี้จึงเป็นที่รวมลงแห่งสูตรเหล่านั้นจากที่นั้นๆ අඤ්ඤසඞ්ඛානිමිත්තානං, විසෙසානමභාවතො; සඞ්ඛං සුත්තනිපාතොති, එවමෙව සමජ්ඣගාති. เพราะไม่มีนิมิตคือชื่ออื่นที่พิเศษ (คัมภีร์นี้) จึงได้รับชื่อว่า สุตตนิบาต อย่างนี้นี่เอง 1. උරගවග්ගො ๑. อุรควรรค 1. උරගසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอุรคสูตร එවං [Pg.2] සමධිගතසඞ්ඛො ච යස්මා එස වග්ගතො උරගවග්ගො, චූළවග්ගො, මහාවග්ගො, අට්ඨකවග්ගො, පාරායනවග්ගොති පඤ්ච වග්ගා හොන්ති; තෙසු උරගවග්ගො ආදි. සුත්තතො උරගවග්ගෙ ද්වාදස සුත්තානි, චූළවග්ගෙ චුද්දස, මහාවග්ගෙ ද්වාදස, අට්ඨකවග්ගෙ සොළස, පාරායනවග්ගෙ සොළසාති සත්තති සුත්තානි. තෙසං උරගසුත්තං ආදි. පරියත්තිපමාණතො අට්ඨ භාණවාරා. එවං වග්ගසුත්තපරියත්තිපමාණවතො පනස්ස – เพราะเหตุที่สุตตนิบาตนี้ได้รับชื่ออย่างนี้แล้ว โดยแบ่งเป็นวรรค มี ๕ วรรค คือ อุรควรรค จูฬวรรค มหาวรรค อัฏฐกวรรค และปารายนวรรค ในวรรคเหล่านั้น อุรควรรคเป็นวรรคแรก โดยแบ่งเป็นสูตร ในอุรควรรคมี ๑๒ สูตร, ในจูฬวรรคมี ๑๔ สูตร, ในมหาวรรคมี ๑๒ สูตร, ในอัฏฐกวรรคมี ๑๖ สูตร, ในปารายนวรรคมี ๑๖ สูตร รวมเป็น ๗๐ สูตร ในสูตรเหล่านั้น อุรคสูตรเป็นสูตรแรก โดยประมาณแห่งปริยัติ มี ๘ ภาณวาร ก็ สุตตนิบาตนี้มีประมาณโดยวรรค โดยสูตร และโดยปริยัติ ดังนี้แล แต่สำหรับสุตตนิบาตนี้ – ‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං, විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි; සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණ’’න්ති. – ภิกษุใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือนกำจัดพิษงูที่แผ่ซ่านไปแล้วด้วยโอสถ ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ เหมือนงูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่าทิ้งไป ฉะนั้น අයං ගාථා ආදි. තස්මා අස්සා ඉතො පභුති අත්ථවණ්ණනං කාතුං ඉදං වුච්චති – คาถานี้เป็นคาถาแรก เพราะเหตุนั้น เพื่อจะกระทำอรรถกถาแห่งคาถานั้น ตั้งแต่บัดนี้ไป ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า – ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තා ගාථා අයං ඉමං; විධිං පකාසයිත්වාස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. คาถานี้ อันท่านผู้ใด ตรัสไว้ ณ ที่ไหน ในกาลไหน เพราะเหตุไร ข้าพเจ้าจักประกาศระเบียบนี้แล้ว จึงจักกระทำอรรถกถาแห่งคาถานั้น කෙන පනායං ගාථා වුත්තා, කත්ථ, කදා, කස්මා ච වුත්තාති? වුච්චතෙ – යො සො භගවා චතුවීසතිබුද්ධසන්තිකෙ ලද්ධබ්‍යාකරණො යාව වෙස්සන්තරජාතකං, තාව පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ උප්පජ්ජි, තතොපි චවිත්වා සක්‍යරාජකුලෙ උපපත්තිං ගහෙත්වා, අනුපුබ්බෙන කතමහාභිනික්ඛමනො බොධිරුක්ඛමූලෙ සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා, ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා දෙව-මනුස්සානං හිතාය ධම්මං දෙසෙසි, තෙන භගවතා සයම්භුනා අනාචරියකෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන වුත්තා. සා ච පන ආළවියං. යදා ච භූතගාමසික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තදා තත්ථ උපගතානං ධම්මදෙසනත්ථං වුත්තාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපවිස්සජ්ජනා. විත්ථාරතො පන දූරෙනිදානඅවිදූරෙනිදානසන්තිකෙනිදානවසෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථ දූරෙනිදානං නාම දීපඞ්කරතො [Pg.3] යාව පච්චුප්පන්නවත්ථුකථා, අවිදූරෙනිදානං නාම තුසිතභවනතො යාව පච්චුප්පන්නවත්ථුකථා, සන්තිකෙනිදානං නාම බොධිමණ්ඩතො යාව පච්චුප්පන්නවත්ථුකථාති. ก็คาถานี้ ใครกล่าว ที่ไหน เมื่อไร และเพราะเหตุไร? ขอตอบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ทรงได้รับพุทธพยากรณ์ในสำนักของพระพุทธเจ้า ๒๔ พระองค์แล้ว ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตราบเท่าเวสสันดรชาดก แล้วบังเกิดในดุสิตภพ จุติจากดุสิตภพนั้นแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในราชสกุลศากยะ โดยลำดับ ทรงกระทำมหาภิเนษกรมณ์แล้ว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณ ณ โคนต้นโพธิ์ ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คาถานี้ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นสยัมภู ไม่มีอาจารย์ ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ ก็ (ตรัสไว้) ที่เมืองอาฬวี และตรัสไว้เมื่อทรงบัญญัติภูตคามสิกขาบท เพื่อแสดงธรรมแก่ผู้ที่มาประชุมกัน ณ ที่นั้นในกาลนั้น นี้เป็นการตอบโดยย่อในเรื่องนี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบโดยนัยแห่งทูเรนิทาน อวิทูเรนิทาน และสันติเกนิทาน ในนิทานทั้งสามนั้น ที่ชื่อว่า ทูเรนิทาน คือ เรื่องตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงเรื่องในปัจจุบัน, ที่ชื่อว่า อวิทูเรนิทาน คือ เรื่องตั้งแต่ดุสิตภพจนถึงเรื่องในปัจจุบัน, ที่ชื่อว่า สันติเกนิทาน คือ เรื่องตั้งแต่โพธิมณฑลจนถึงเรื่องในปัจจุบัน තත්ථ යස්මා අවිදූරෙනිදානං සන්තිකෙනිදානඤ්ච දූරෙනිදානෙයෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති, තස්මා දූරෙනිදානවසෙනෙවෙත්ථ විත්ථාරතො විස්සජ්ජනා වෙදිතබ්බා. සා පනෙසා ජාතකට්ඨකථායං වුත්තාති ඉධ න විත්ථාරිතා. තතො තත්ථ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අයං පන විසෙසො – තත්ථ පඨමගාථාය සාවත්ථියං වත්ථු උප්පන්නං, ඉධ ආළවියං. යථාහ – ในนิทานทั้งสามนั้น เพราะเหตุที่อวิทูเรนิทานและสันติเกนิทานย่อมถึงซึ่งการรวมลงในทูเรนิทานนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พึงทราบการตอบโดยพิสดารในเรื่องนี้โดยนัยแห่งทูเรนิทานเท่านั้น ก็การตอบนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในชาตกัฏฐกถา เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวให้พิสดารในที่นี้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบเรื่องนิทานโดยนัยที่ท่านกล่าวให้พิสดารไว้แล้วในชาตกัฏฐกถานั้นเถิด ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในชาตกัฏฐกถานั้น เรื่องแห่งคาถาแรกเกิดขึ้นที่เมืองสาวัตถี ส่วนในที่นี้ (เรื่อง) เกิดขึ้นที่เมืองอาฬวี ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා ආළවියං විහරති අග්ගාළවෙ චෙතියෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආළවකා භික්ඛූ නවකම්මං කරොන්තා රුක්ඛං ඡින්දන්තිපි ඡෙදාපෙන්තිපි. අඤ්ඤතරොපි ආළවකො භික්ඛු රුක්ඛං ඡින්දති. තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘මා, භන්තෙ, අත්තනො භවනං කත්තුකාමො මය්හං භවනං ඡින්දී’ති. සො භික්ඛු අනාදියන්තො ඡින්දියෙව. තස්සා ච දෙවතාය දාරකස්ස බාහුං ආකොටෙසි. අථ ඛො තස්සා දෙවතාය එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො තස්සා දෙවතාය එතදහොසි – ‘න ඛො මෙතං පතිරූපං, යාහං ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව ජීවිතා වොරොපෙය්‍යං, යංනූනාහං භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සා දෙවතා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. ‘සාධු, සාධු දෙවතෙ, සාධු ඛො ත්වං, දෙවතෙ, තං භික්ඛුං ජීවිතා න වොරොපෙසි. සචජ්ජ ත්වං, දෙවතෙ, තං භික්ඛුං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාසි, බහුඤ්ච ත්වං, දෙවතෙ, අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යාසි. ගච්ඡ ත්වං, දෙවතෙ, අමුකස්මිං ඔකාසෙ රුක්ඛො විවිත්තො, තස්මිං උපගච්ඡා’’’ති (පාචි. 89). สมัยนั้น พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อัคคาฬวเจดีย์ ในเมืองอาฬวี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุชาวเมืองอาฬวีผู้กำลังทำนวกรรม ย่อมตัดต้นไม้เองบ้าง ให้ผู้อื่นตัดบ้าง ภิกษุชาวเมืองอาฬวีรูปหนึ่งก็กำลังตัดต้นไม้อยู่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้น ได้กล่าวกะภิกษุนั้นดังนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านผู้ประสงค์จะทำที่อยู่ของตน โปรดอย่าตัดที่อยู่ของข้าพเจ้าเลย' ภิกษุนั้นไม่เอื้อเฟื้อ ตัดต้นไม้นั้นนั่นเทียว และได้ฟันถูกแขนของบุตรแห่งเทวดานั้น ครั้งนั้นแล เทวดานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ไฉนหนอ เราพึงปลงภิกษุนี้จากชีวิตเสียในที่นี้เอง' ครั้งนั้นแล เทวดานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า 'การที่เราจะพึงปลงภิกษุนี้จากชีวิตเสียในที่นี้เอง ไม่สมควรแก่เราเลย ไฉนหนอ เราพึงกราบทูลเนื้อความนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า' ครั้งนั้นแล เทวดานั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'ดีแล้ว ดีแล้ว เทวดา ดีแล้วแล เทวดา ที่ท่านมิได้ปลงภิกษุนั้นจากชีวิต หากวันนี้ท่านปลงภิกษุนั้นจากชีวิตไซร้ ท่านจะพึงประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ดูกรเทวดา ท่านจงไปเถิด ที่โอกาสโน้นมีต้นไม้ว่างอยู่ ท่านจงเข้าไปอาศัยอยู่ในต้นไม้นั้นเถิด' (วินย. ๔/๘๙) එවඤ්ච පන වත්වා පුන භගවා තස්සා දෙවතාය උප්පන්නකොධවිනයනත්ථං – ก็ ครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส (คาถานี้) อีก เพื่อกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วแก่เทวดานั้น – ‘‘යො වෙ උප්පතිතං කොධං, රථං භන්තංව වාරයෙ’’ති. (ධ. ප. 222) – ผู้ใดแล พึงห้ามความโกรธที่เกิดขึ้นไว้ได้ เหมือนสารถีห้ามรถที่กำลังแล่นผิดทางไว้ได้ (ธ. ป. ๒๒๒) – ඉමං [Pg.4] ගාථං අභාසි. තතො ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා රුක්ඛං ඡින්දිස්සන්තිපි, ඡෙදාපෙස්සන්තිපි, එකින්ද්‍රියං සමණා සක්‍යපුත්තියා ජීවං විහෙඨෙන්තී’’ති එවං මනුස්සානං උජ්ඣායිතං සුත්වා භික්ඛූහි ආරොචිතො භගවා – ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 90) ඉමං සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ උපගතානං ධම්මදෙසනත්ථං – ได้ตรัสพระคาถานี้. แต่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำติเตียนของพวกมนุษย์ว่า "ไฉนหนอ พระสมณะเชื้อสายศากยบุตรจึงตัดต้นไม้เองบ้าง ให้คนอื่นตัดบ้าง, พระสมณะเชื้อสายศากยบุตรเบียดเบียนชีวะซึ่งมีอินทรีย์เดียว" ดังนี้ อันภิกษุทั้งหลายกราบทูลแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ว่า "เป็นปาจิตตีย์เพราะพรากภูตคาม" (ปาจิตตีย์ ๙๐) แล้ว เพื่อทรงแสดงธรรมแก่ชนทั้งหลายผู้เข้าไปเฝ้าในที่นั้น ‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං,විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහී’’ති. – ผู้ใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือน(หมอ)กำจัดพิษงูที่ซ่านไปแล้วด้วยโอสถทั้งหลาย ฉะนั้น ඉමං ගාථං අභාසි. එවමිදං එකංයෙව වත්ථු තීසු ඨානෙසු සඞ්ගහං ගතං – විනයෙ, ධම්මපදෙ, සුත්තනිපාතෙති. එත්තාවතා ච යා සා මාතිකා ඨපිතා – ได้ตรัสพระคาถานี้. เรื่องหนึ่งเรื่องเดียวนี้นับสงเคราะห์เข้าใน ๓ ที่อย่างนี้ คือ ในพระวินัย ในธรรมบท และในสุตตนิบาต. และด้วยคำเพียงเท่านี้ มาติกาใดที่ตั้งไว้แล้วนั้น ‘‘යෙන යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තා ගාථා අයං ඉමං; විධි පකාසයිත්වාස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. – พระคาถานี้ อันบุคคลใด กล่าวไว้ในที่ใด ในกาลใด เพราะเหตุใด, (ข้าพเจ้า) จักแสดงวิธีนี้แล้ว จักกระทำอรรถกถาแห่งพระคาถานั้น සා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච පකාසිතා හොති ඨපෙත්වා අත්ථවණ්ණනං. มาติกานั้น เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร เว้นแต่อรรถกถา. 1. අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා. යොති යො යාදිසො ඛත්තියකුලා වා පබ්බජිතො, බ්‍රාහ්මණකුලා වා පබ්බජිතො, නවො වා මජ්ඣිමො වා ථෙරො වා. උප්පතිතන්ති උද්ධමුද්ධං පතිතං ගතං, පවත්තන්ති අත්ථො, උප්පන්නන්ති වුත්තං හොති. උප්පන්නඤ්ච නාමෙතං වත්තමානභුත්වාපගතොකාසකතභූමිලද්ධවසෙන අනෙකප්පභෙදං. තත්ථ සබ්බම්පි සඞ්ඛතං උප්පාදාදිසමඞ්ගි වත්තමානුප්පන්නං නාම, යං සන්ධාය ‘‘උප්පන්නා ධම්මා, අනුප්පන්නා ධම්මා, උප්පාදිනො ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 17) වුත්තං. ආරම්මණරසමනුභවිත්වා නිරුද්ධං අනුභුත්වාපගතසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලං, උප්පාදාදිත්තයමනුප්පත්වා නිරුද්ධං භුත්වාපගතසඞ්ඛාතං සෙසසඞ්ඛතඤ්ච භුත්වාපගතුප්පන්නං නාම. තදෙතං ‘‘එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොතී’’ති (ම. නි. 1.234; පාචි. 417) ච, ‘‘යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාපාරිපූරී හොතී’’ති ච එවමාදීසු සුත්තන්තෙසු දට්ඨබ්බං. ‘‘යානිස්ස තානි පුබ්බෙ කතානි කම්මානී’’ති එවමාදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) නයෙන වුත්තං කම්මං අතීතම්පි සමානං අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්සොකාසං කත්වා ඨිතත්තා, තථා කතොකාසඤ්ච විපාකං අනුප්පන්නම්පි එවං කතෙ ඔකාසෙ අවස්සමුප්පත්තිතො ඔකාසකතුප්පන්නං [Pg.5] නාම. තාසු තාසු භූමීසු අසමූහතමකුසලං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම. ๑. นี้เป็นอรรถกถาในสุตตนิบาตนี้. บทว่า โย คือ ผู้ใดผู้หนึ่ง จะเป็นผู้ออกจากตระกูลกษัตริย์บวชก็ตาม ออกจากตระกูลพราหมณ์บวชก็ตาม จะเป็นภิกษุใหม่ก็ตาม ภิกษุปานกลางก็ตาม พระเถระก็ตาม. บทว่า อุปฺปติตํ ได้แก่ ตกไปแล้วเบื้องบนๆ คือ ไปแล้ว เป็นไปแล้ว อธิบายว่า เกิดขึ้นแล้ว. และธรรมที่ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วนั้น มีหลายประเภท ด้วยอำนาจแห่ง วัตตมานุปปันนะ (เกิดขึ้นในปัจจุบัน) ภูตวาปคตูปปันนะ (เคยเกิดขึ้นแล้วล่วงไป) โอกาสกตูปปันนะ (กรรมทำโอกาสให้เกิดขึ้น) และภูมิลัทธูปปันนะ (กิเลสที่ได้ภูมิ). ในธรรมเหล่านั้น สังขตธรรมทั้งหมดที่ประกอบด้วยอุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า วัตตมานุปปันนะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า "ธรรมา อุปปันนา, ธรรมา อนุปปันนา, ธรรมา อุปปาทิโน" (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗). กุศลและอกุศลที่เรียกว่า อนุภูตวาปคตะ ซึ่งดับไปแล้วหลังจากเสวยรสของอารมณ์ และสังขตธรรมที่เหลือที่เรียกว่า ภูตวาปคตะ ซึ่งดับไปแล้วหลังจากถึงขณะทั้งสามมีอุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า ภูตวาปคตูปปันนะ. ธรรมนั้นพึงเห็นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ทิฏฐิอันลามกเช่นนี้เกิดขึ้นแล้ว" (ม. นิกาย. ๑.๒๓๔; ปาจิตตีย์ ๔๑๗) และ "ความเจริญบริบูรณ์แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมมีได้อย่างไร". กรรมที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "กรรมเหล่านั้นอันเขากระทำไว้แล้วในกาลก่อน" (ม. นิกาย. ๓.๒๔๘; เนตติ. ๑๒๐) แม้จะเป็นอดีต แต่เพราะห้ามวิบากของกรรมอื่นแล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตนตั้งอยู่ และวิบากที่กรรมทำโอกาสให้แล้วเช่นนั้น แม้จะยังไม่เกิดขึ้น แต่เพราะเมื่อโอกาสถูกทำขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอน จึงชื่อว่า โอกาสกตูปปันนะ. อกุศลที่ยังมิได้ถอนขึ้นในภูมิทั้งหลายนั้นๆ ชื่อว่า ภูมิลัทธูปปันนะ. එත්ථ ච භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – භූමි නාම විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා. භූමිලද්ධං නාම තෙසු උප්පත්තාරහං කිලෙසජාතං. තෙන හි සා භූමිලද්ධා නාම හොතීති. තස්මා ‘‘භූමිලද්ධ’’න්ති වුච්චති. තඤ්ච පන න ආරම්මණවසෙන. ආරම්මණවසෙන හි සබ්බෙපි අතීතාදිභෙදෙ පරිඤ්ඤාතෙපි ච ඛීණාසවානං ඛන්ධෙ ආරබ්භ කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති මහාකච්චායනඋප්පලවණ්ණාදීනං ඛන්ධෙ ආරබ්භ සොරෙය්‍යසෙට්ඨිපුත්තනන්දමාණවකාදීනං විය. යදි චෙතං භූමිලද්ධං නාම සියා, තස්ස අප්පහෙය්‍යතො න කොචි භවමූලං ජහෙය්‍ය. වත්ථුවසෙන පන භූමිලද්ධං නාම වෙදිතබ්බං. යත්ථ යත්ථ හි විපස්සනාය අපරිඤ්ඤාතා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ උප්පාදතො පභුති තෙසු වට්ටමූලං කිලෙසජාතං අනුසෙති. තං අප්පහීනට්ඨෙන භූමිලද්ධුප්පන්නං නාමාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච යස්ස ඛන්ධෙසු අප්පහීනානුසයිතා කිලෙසා, තස්ස තෙ එව ඛන්ධා තෙසං කිලෙසානං වත්ථු, න ඉතරෙ ඛන්ධා. අතීතක්ඛන්ධෙසු චස්ස අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං අතීතක්ඛන්ධා එව වත්ථු, න ඉතරෙ. එසෙව නයො අනාගතාදීසු. තථා කාමාවචරක්ඛන්ධෙසු අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං කාමාවචරක්ඛන්ධා එව වත්ථු, න ඉතරෙ. එස නයො රූපාරූපාවචරෙසු. และในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภูมิและภูมิลัทธะ. กล่าวคือ ภูมิ ได้แก่ ปัญจขันธ์ในไตรภูมิอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. ภูมิลัทธะ ได้แก่ หมู่กิเลสที่สมควรจะเกิดขึ้นในปัญจขันธ์นั้น. เพราะเหตุนั้น กิเลสนั้นจึงชื่อว่า ภูมิลัทธา. เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ภูมิลัทธะ". แต่กิเลสนั้นไม่ได้เกิดขึ้นด้วยอำนาจอารมณ์. จริงอยู่ โดยอำนาจอารมณ์ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภขันธ์ทั้งหมดมีอดีตเป็นต้น แม้ที่พระขีณาสพกำหนดรู้แล้ว เหมือนกิเลสของโสเรยยเศรษฐีบุตรและนันทมาณพเป็นต้นเกิดขึ้นโดยปรารภขันธ์ของพระมหากัจจายนะและพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น. และหากว่ากิเลสนี้จะพึงชื่อว่า ภูมิลัทธะ แล้วไซร้ เพราะละกิเลสนั้นไม่ได้ ก็จะไม่มีใครละมูลแห่งภพได้เลย. แต่พึงทราบว่าชื่อว่า ภูมิลัทธะ โดยอำนาจวัตถุ. จริงอยู่ ในบุคคลใดๆ ขันธ์ทั้งหลายที่ยังมิได้กำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาย่อมเกิดขึ้น, ในบุคคลนั้นๆ หมู่กิเลสอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะย่อมนอนเนื่องอยู่ในขันธ์เหล่านั้นจำเดิมแต่อุปปาทขณะ. กิเลสนั้นพึงทราบว่าชื่อว่า ภูมิลัทธูปปันนะ เพราะเป็นสภาวะที่ยังละไม่ได้. และในบรรดากิเลสเหล่านั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้และนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ของบุคคลใด, ขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุแห่งกิเลสเหล่านั้นของบุคคลนั้น, ขันธ์อื่นหาใช่ไม่. และสำหรับบุคคลนั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้และนอนเนื่องอยู่ในอดีตขันธ์, อดีตขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุ, ขันธ์อื่นหาใช่ไม่. นัยนี้เช่นกันในอนาคตขันธ์เป็นต้น. เช่นเดียวกัน กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้และนอนเนื่องอยู่ในกามาวจรขันธ์, กามาวจรขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุ, ขันธ์อื่นหาใช่ไม่. นัยนี้เช่นกันในรูปาวจรขันธ์และอรูปาวจรขันธ์. සොතාපන්නාදීනං පන යස්ස යස්ස අරියපුග්ගලස්ස ඛන්ධෙසු තං තං වට්ටමූලං කිලෙසජාතං තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනං, තස්ස තස්ස තෙ තෙ ඛන්ධා පහීනානං තෙසං තෙසං වට්ටමූලකිලෙසානං අවත්ථුතො භූමීති සඞ්ඛං න ලභන්ති. පුථුජ්ජනස්ස පන සබ්බසො වට්ටමූලානං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා යං කිඤ්චි කරියමානං කම්මං කුසලං වා අකුසලං වා හොති, ඉච්චස්ස කිලෙසප්පච්චයා වට්ටං වඩ්ඪති. තස්සෙතං වට්ටමූලං රූපක්ඛන්ධෙ එව, න වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ එව වා, න රූපක්ඛන්ධාදීසූති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අනුසයිතත්තා. කථං? පථවීරසාදිමිව රුක්ඛෙ. යථා හි මහාරුක්ඛෙ පථවීතලං අධිට්ඨාය පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච නිස්සාය තප්පච්චයා මූලඛන්ධසාඛපසාඛපත්තපල්ලවපලාසපුප්ඵඵලෙහි වඩ්ඪිත්වා නභං පූරෙත්වා යාවකප්පාවසානං බීජපරම්පරාය රුක්ඛපවෙණීසන්තානෙ ඨිතෙ [Pg.6] ‘‘තං පථවීරසාදි මූලෙ එව, න ඛන්ධාදීසු, ඵලෙ එව වා, න මූලාදීසූ’’ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන සබ්බෙස්වෙව මූලාදීසු අනුගතත්තා, එවං. යථා පන තස්සෙව රුක්ඛස්ස පුප්ඵඵලාදීසු නිබ්බින්නො කොචි පුරිසො චතූසු දිසාසු මණ්ඩූකකණ්ටකං නාම රුක්ඛෙ විසං පයොජෙය්‍ය, අථ සො රුක්ඛො තෙන විසසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො පථවීරසආපොරසපරියාදින්නෙන අප්පසවනධම්මතං ආගම්ම පුන සන්තානං නිබ්බත්තෙතුං සමත්ථො න භවෙය්‍ය, එවමෙවං ඛන්ධප්පවත්තියං නිබ්බින්නො කුලපුත්තො තස්ස පුරිසස්ස චතූසු දිසාසු රුක්ඛෙ විසප්පයොජනං විය අත්තනො සන්තානෙ චතුමග්ගභාවනං ආරභති. අථස්ස සො ඛන්ධසන්තානො තෙන චතුමග්ගවිසසම්ඵස්සෙන සබ්බසො වට්ටමූලකිලෙසානං පරියාදින්නත්තා කිරියභාවමත්තමුපගතකායකම්මාදි සබ්බකම්මප්පභෙදො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තධම්මතමාගම්ම භවන්තරසන්තානං නිබ්බත්තෙතුං සමත්ථො න හොති. කෙවලං පන චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරින්ධනො විය ජාතවෙදො අනුපාදානො පරිනිබ්බාති. එවං භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං. ส่วนในพระอริยบุคคลทั้งหลายมีพระโสดาบันเป็นต้น หมู่กิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะอย่างนั้นๆ อันมรรคอย่างนั้นๆ ละได้แล้วในขันธ์ทั้งหลายของพระอริยบุคคลองค์ใดๆ ขันธ์เหล่านั้นๆ ของบุคคลนั้นๆ ย่อมไม่ถึงการนับว่า 'ภูมิ' เพราะมิได้เป็นวัตถุ (ที่ตั้ง) แห่งวัฏฏมูลกิเลสเหล่านั้นๆ ที่ถูกละแล้ว ส่วนปุถุชน เพราะยังละวัฏฏมูลกิเลสไม่ได้โดยสิ้นเชิง กรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่กำลังทำอยู่ จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม วัฏฏะของบุคคลนั้นย่อมเจริญขึ้นเพราะมีกิเลสเป็นปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ วัฏฏมูลนั้นของบุคคลนั้น มีอยู่เฉพาะในรูปขันธ์เท่านั้น ไม่มีในเวทนาขันธ์เป็นต้น...ฯลฯ... หรือมีอยู่เฉพาะในวิญญาณขันธ์เท่านั้น ไม่มีในรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้ ไม่พึงกล่าว เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสนั้นนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ ๕ โดยไม่เจาะจง อย่างไร? เหมือนปฐวีรส (ธาตุดิน) เป็นต้นในต้นไม้ อุปมาเหมือนต้นไม้ใหญ่ อาศัยพื้นปฐพีตั้งอยู่ อาศัยปฐวีรสและอาโปรส (ธาตุน้ำ) แล้วเจริญขึ้นด้วยราก ลำต้น กิ่งใหญ่ กิ่งน้อย ใบ ใบอ่อน เปลือก ดอก และผล แผ่ไปเต็มท้องฟ้า ดำรงอยู่ในสันตติแห่งพันธุ์ไม้โดยสืบต่อเมล็ดพันธุ์ไปจนสิ้นกัปป์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ไม่พึงกล่าวว่า 'ต้นไม้นั้นตั้งอยู่เฉพาะที่รากคือปฐวีรสเป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้ตั้งอยู่ที่ลำต้นเป็นต้น หรือตั้งอยู่เฉพาะที่ผลเท่านั้น ไม่ได้ตั้งอยู่ที่รากเป็นต้น' เพราะเหตุไร? เพราะปฐวีรสเป็นต้นนั้นแผ่ซ่านไปในส่วนทั้งปวงมีรากเป็นต้นโดยไม่เจาะจง ฉันใด ก็ฉันนั้นอีกอุปมาหนึ่ง บุรุษคนหนึ่งผู้เบื่อหน่ายในดอกและผลเป็นต้นของต้นไม้นั้น พึงใส่ยาพิษชื่อว่ามัณฑูกกัณฏกะ (หนามเขียด) ไว้ที่ต้นไม้ในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น ต้นไม้นั้นถูกสัมผัสแห่งพิษนั้นกระทบแล้ว เพราะปฐวีรสและอาโปรสสิ้นไป จึงถึงความเป็นสภาวะที่ไม่สามารถให้ผลได้อีก ไม่สามารถที่จะให้สันตติเกิดขึ้นได้อีก ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้น กุลบุตรผู้เบื่อหน่ายในความสืบต่อแห่งขันธ์ ย่อมเริ่มเจริญจตุมรรคภาวนาในสันดานของตน เหมือนบุรุษนั้นใส่ยาพิษที่ต้นไม้ในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น สันตติแห่งขันธ์ของกุลบุตรนั้น อันสัมผัสแห่งพิษคือจตุมรรคนั้นกระทบแล้ว เพราะวัฏฏมูลกิเลสทั้งปวงสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ประเภทแห่งกรรมทั้งปวงมีกายกรรมเป็นต้นอันถึงความเป็นเพียงกิริยา อาศัยสภาวะที่จะบังเกิดในภพใหม่อีกในอนาคต จึงไม่สามารถที่จะให้สันตติในภพอื่นเกิดขึ้นได้ แต่โดยส่วนเดียว ด้วยการดับแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย ย่อมปรินิพพานเหมือนไฟที่สิ้นเชื้อ ไม่มีอุปาทาน ฉันนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งภูมิและภูมิลัทธะอย่างนี้ අපිච අපරම්පි සමුදාචාරාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතවසෙන චතුබ්බිධමුප්පන්නං. තත්ථ වත්තමානුප්පන්නමෙව සමුදාචාරුප්පන්නං. චක්ඛාදීනං පන ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ පුබ්බභාගෙ අනුප්පජ්ජමානම්පි කිලෙසජාතං ආරම්මණස්ස අධිග්ගහිතත්තා එව අපරභාගෙ අවස්සමුප්පත්තිතො ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නන්ති වුච්චති. කල්‍යාණිගාමෙ පිණ්ඩාය චරතො මහාතිස්සත්ථෙරස්ස විසභාගරූපදස්සනෙන උප්පන්නකිලෙසජාතඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තස්ස ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.26; අ. නි. 6.58) පයොගො දට්ඨබ්බො. සමථවිපස්සනානං අඤ්ඤතරවසෙන අවික්ඛම්භිතකිලෙසජාතං චිත්තසන්තතිමනාරූළ්හං උප්පත්තිනිවාරකස්ස හෙතුනො අභාවා අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. තං ‘‘අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධාපෙතී’’තිආදීසු (පාරා. 165) දට්ඨබ්බං. සමථවිපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භිතම්පි කිලෙසජාතං අරියමග්ගෙන අසමූහතත්තා උප්පත්තිධම්මතං අනතීතන්ති කත්වා අසමූහතුප්පන්නන්ති වුච්චති. ආකාසෙන ගච්ඡන්තස්ස අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො ථෙරස්ස කුසුමිතරුක්ඛෙ උපවනෙ පුප්ඵානි ඔචිනන්තස්ස මධුරස්සරෙන [Pg.7] ගායතො මාතුගාමස්ස ගීතස්සරං සුතවතො උප්පන්නකිලෙසජාතඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. තස්ස ‘‘අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං බහුලීකරොන්තො උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අන්තරායෙව අන්තරධාපෙතී’’තිආදීසු (සං. නි. 5.157) පයොගො දට්ඨබ්බො. තිවිධම්පි චෙතං ආරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතුප්පන්නං භූමිලද්ධෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. อีกประการหนึ่ง คำว่า 'อุปปันนะ' (เกิดขึ้นแล้ว) มี ๔ อย่าง โดยนัยแห่งสมุทาจาระ, อารัมมณัคคหิตะ, อวิกขัมภิตะ และอสมูหตะ ในบรรดาสี่อย่างนั้น อุปปันนะที่เกิดขึ้นในปัจจุบันขณะนั่นแหละ ชื่อว่า สมุทาจารุปปันนะ ส่วนหมู่กิเลสที่แม้ยังไม่เกิดขึ้นในเบื้องต้น แต่เมื่ออารมณ์มาสู่คลองแห่งจักษุเป็นต้นแล้ว เพราะการยึดถืออารมณ์นั่นเอง จะต้องเกิดขึ้นในภายหลังอย่างแน่นอน นี้เรียกว่า อารัมมณัคคหิตุปปันนะ ตัวอย่างในข้อนี้คือ หมู่กิเลสที่เกิดขึ้นแก่พระมหาติสสเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านกัลยาณี เพราะเห็นวิสภาครูป พึงเห็นการประยุกต์ใช้ในข้อความมีอาทิว่า 'กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว' หมู่กิเลสที่ยังไม่ได้ข่มไว้ด้วยสมถะหรือวิปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ยังไม่ปรากฏขึ้นในสันตติแห่งจิต เพราะไม่มีเหตุที่จะห้ามการเกิดขึ้น ชื่อว่า อวิกขัมภิตุปปันนะ พึงเห็นในข้อความมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธินี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว เป็นธรรมอันสงบ ประณีต เป็นเครื่องอยู่เป็นสุข ย่อมยังบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ ให้อันตรธานไปได้ทันที' หมู่กิเลสที่แม้ข่มไว้ได้ด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา แต่เพราะยังมิได้ถูกถอนรากด้วยอริยมรรค จึงยังไม่ล่วงพ้นธรรมดาที่จะต้องเกิดขึ้นอีก ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า อสมูหตุปปันนะ ตัวอย่างในข้อนี้คือ หมู่กิเลสที่เกิดขึ้นแก่พระเถระผู้ได้สมาบัติ ๘ กำลังไปในอากาศ ได้ยินเสียงเพลงของมาตุคามผู้กำลังร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะขณะเก็บดอกไม้อยู่ในป่าใกล้หมู่บ้าน พึงเห็นการประยุกต์ใช้ในข้อความมีอาทิว่า 'เมื่อเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้มาก ย่อมยังบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ ให้อันตรธานไปในระหว่างนั่นเทียว' พึงทราบว่า อุปปันนะทั้ง ๓ อย่างนี้ คือ อารัมมณัคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ สงเคราะห์เข้าในภูมิลัทธะนั่นเอง එවමෙතස්මිං යථාවුත්තප්පභෙදෙ උප්පන්නෙ භූමිලද්ධාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමූහතුප්පන්නවසෙනායං කොධො උප්පන්නොති වෙදිතබ්බො. කස්මා? එවංවිධස්ස විනෙතබ්බතො. එවංවිධමෙව හි උප්පන්නං යෙන කෙනචි විනයෙන විනෙතුං සක්කා හොති. යං පනෙතං වත්තමානභුත්වාපගතොකාසකතසමුදාචාරසඞ්ඛාතං උප්පන්නං, එත්ථ අඵලො ච අසක්‍යො ච වායාමො. අඵලො හි භුත්වාපගතෙ වායාමො වායාමන්තරෙනාපි තස්ස නිරුද්ධත්තා. තථා ඔකාසකතෙ. අසක්‍යො ච වත්තමානසමුදාචාරුප්පන්නෙ කිලෙසවොදානානං එකජ්ඣමනුප්පත්තිතොති. ในคำว่า 'อุปปันนะ' ที่มีประเภทตามที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ พึงทราบว่า โทสะนี้ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว โดยนัยแห่งภูมิลัทธุปปันนะ อารัมมณัคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ เพราะเหตุไร? เพราะโทสะประเภทนี้เป็นสิ่งที่พึงฝึกได้ จริงอยู่ โทสะที่เกิดขึ้นแล้วประเภทนี้เท่านั้น ที่สามารถฝึกได้ด้วยวินัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนอุปปันนะที่เรียกว่า วัตตมานะ (ปัจจุบัน), ภูตวาปคตะ (ผ่านไปแล้ว), โอกาสกตะ (เกิดขึ้นเมื่อมีโอกาส) และสมุทาจาระ (การล่วงละเมิด) นั้น ความพยายามในอุปปันนะเหล่านี้ย่อมไร้ผลและเป็นไปไม่ได้ จริงอยู่ ความพยายามในภูตวาปคตะ (สิ่งที่ผ่านไปแล้ว) ย่อมไร้ผล เพราะมันดับไปแล้วแม้โดยไม่ต้องใช้ความพยายามอื่น ในโอกาสกตะก็เช่นกัน และความพยายามเป็นไปไม่ได้ในวัตตมานสมุทาจารุปปันนะ เพราะความบริสุทธิ์จากกิเลสไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกัน (กับการเกิดขึ้นของกิเลส) විනෙතීති එත්ථ පන – ส่วนในบทว่า 'วิเนติ' (ย่อมแนะนำ) นี้ มีคำอธิบายดังนี้ ‘‘දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා; තෙසු අට්ඨවිධෙනෙස, විනෙතීති පවුච්චති’’. วินัยชื่อว่ามี ๒ อย่าง ใน ๒ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๕ ประเภท ในบรรดาวินัยเหล่านั้น กล่าวกันว่า บุคคลนี้ย่อมแนะนำ (โทสะ) ด้วยวินัย ๘ อย่าง අයඤ්හි සංවරවිනයො, පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙ විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො. ก็วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัย และปหานวินัย. และในวินัย ๒ อย่างนั้น วินัยแต่ละอย่างๆ แตกออกไป ๕ ประการ. คือ แม้สังวรวินัยก็มี ๕ อย่าง ได้แก่ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร. แม้ปหานวินัยก็มี ๕ อย่าง ได้แก่ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน และนิสสรณปหาน. තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’තිආදීසු (විභ. 511) සීලසංවරො, ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) සතිසංවරො. ในสังวรวินัยและปหานวินัยนั้น สีลสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้วซึ่งปาฏิโมกขสังวรนี้" (วิภงฺค. ๕๑๑) สติสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์" (ที.นิ. ๑/๒๑๓; ม.นิ. ๑/๒๙๕; สํ.นิ. ๔/๒๓๙; อํ.นิ. ๓/๑๖). ‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)සති තෙසං නිවාරණං; සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041) – (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนอชิตะ) กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องป้องกันกระแสเหล่านั้น เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องสังวรณ์กระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา ดังนี้ (สุ.นิ. ๑๐๔๑) – ආදීසු [Pg.8] ඤාණසංවරො, ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114) ඛන්තිසංවරො, ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, පජහති, විනොදෙතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114) වීරියසංවරො වෙදිතබ්බො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායවචීදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො. ญาณสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้น (ดังที่ยกมานี้), ขันติสังวร (พึงทราบ) ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน" (ม.นิ. ๑/๒๔; อํ.นิ. ๔/๑๑๔), วิริยสังวร พึงทราบในพระบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมไม่อนุญาต ย่อมละ ย่อมบรรเทาซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" (ม.นิ. ๑/๒๖; อํ.นิ. ๔/๑๑๔). ก็สังวรทั้งหมดนี้ ชื่อว่าสังวร เพราะสำรวมกายทุจริตและวจีทุจริตเป็นต้น อันเป็นสิ่งที่พึงสำรวมและพึงแนะนำตามสมควรแก่ตน และชื่อว่าวินัย เพราะแนะนำ. พึงทราบว่า สังวรวินัยย่อมแตกออกเป็น ๕ ประการ ด้วยประการฉะนี้ก่อน. තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනඞ්ගෙසු යාව අත්තනො අපරිහානවසෙන පවත්ති, තාව තෙන තෙන ඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථසන්තානස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙසු අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකම්‍යතාය, උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම. යං පන උපචාරප්පනාභෙදස්ස සමාධිනො යාව අත්තනො අපරිහානිපවත්ති, තාව තෙනාභිහතානං නීවරණානං යථාසකං විතක්කාදිපච්චනීකධම්මානඤ්ච අනුප්පත්තිසඞ්ඛාතං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං පන චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ යථාසකං ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගහනස්ස පුන අච්චන්තඅප්පවත්තිභාවෙන සමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං පහානං, ඉදං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං පන සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති, තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති [Pg.9] වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො. එවමෙකෙකස්ස පඤ්චධා භින්නත්තා දසෙතෙ විනයා හොන්ති. ฉันใด การละสันดานแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นๆ ด้วยญาณนั้นๆ ย่อมมีอยู่ ตราบเท่าที่วิปัสสนังคะมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้นยังเป็นไปอยู่โดยไม่เสื่อมไปจากตน. กล่าวคือ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถาน, การละอเหตุทิฏฐิและวิสมเหตุทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหะ, การละความเคลือบแคลงสงสัยด้วยกังขาวิตรณะในส่วนเบื้องหลังแห่งปัจจยปริคคหะนั้น, การละความยึดถือว่า "เรา" "ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนะ, การละความสำคัญว่ามรรคในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคด้วยมัคคามัคคววัตถาน, การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนะ, การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนะ, การละความสำคัญว่าปลอดภัยในสิ่งที่มีภัยด้วยภยทัสสนะ, การละความสำคัญว่าน่ายินดีด้วยอาทีนวทัสสนะ, การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนา, การละความไม่ปรารถนาจะพ้นด้วยมุจจิตุกัมยตาญาณ, การละความไม่อุเบกขาด้วยอุเบกขาญาณ, การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและในพระนิพพานด้วยอนุโลมญาณ, การละความยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ, นี้ชื่อว่า ตทังคปหาน. ส่วนการละอันนับเนื่องด้วยการไม่เกิดขึ้นอีกแห่งนิวรณ์ทั้งหลายที่ถูกสมาธิข่มไว้แล้ว และแห่งธรรมที่เป็นข้าศึกมีวิตกเป็นต้นตามสมควร ตราบเท่าที่สมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภทยังเป็นไปอยู่โดยไม่เสื่อมไปจากตน นี้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน. ส่วนการละอันนับเนื่องด้วยการตัดขาด คือความไม่เป็นไปอีกโดยสิ้นเชิงซึ่งหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิคตะทั้งหลาย" (ธ.ส. ๒๗๗) ตามสมควรในสันดานของตนผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความเป็นผู้เจริญอริยมรรค ๔ แล้ว นี้ชื่อว่า สมุจเฉทปหาน. ส่วนการละกิเลสทั้งหลายคือความสงบระงับไปในขณะแห่งผล นี้ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน. ส่วนพระนิพพานอันเป็นที่สลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง เป็นที่ละสังขตธรรมทั้งปวงได้แล้ว นี้ชื่อว่า นิสสรณปหาน. ก็การละทั้งหมดนี้ เพราะเป็นปหานโดยอรรถว่าสละ และเป็นวินัยโดยอรรถว่าแนะนำ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย" หรือเพราะวินัยนั้นๆ มีแก่ผู้มีการละนั้นๆ การละแม้นี้จึงเรียกว่า "ปหานวินัย". พึงทราบว่า แม้ปหานวินัยก็แตกออกเป็น ๕ ประการ ด้วยประการฉะนี้. เพราะวินัยแต่ละอย่างๆ แตกออกเป็น ๕ ประการอย่างนี้ วินัยเหล่านี้จึงมี ๑๐ ประการ. තෙසු පටිප්පස්සද්ධිවිනයං නිස්සරණවිනයඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙන අට්ඨවිධෙන විනයෙනෙස තෙන තෙන පරියායෙන විනෙතීති පවුච්චති. කථං? සීලසංවරෙන කායවචීදුච්චරිතානි විනෙන්තොපි හි තංසම්පයුත්තං කොධං විනෙති, සතිපඤ්ඤාසංවරෙහි අභිජ්ඣාදොමනස්සාදීනි විනෙන්තොපි දොමනස්සසම්පයුත්තං කොධං විනෙති, ඛන්තිසංවරෙන සීතාදීනි ඛමන්තොපි තංතංආඝාතවත්ථුසම්භවං කොධං විනෙති, වීරියසංවරෙන බ්‍යාපාදවිතක්කං විනෙන්තොපි තංසම්පයුත්තං කොධං විනෙති. යෙහි ධම්මෙහි තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානානි හොන්ති, තෙසං ධම්මානං අත්තනි නිබ්බත්තනෙන තෙ තෙ ධම්මෙ පජහන්තොපි තදඞ්ගප්පහාතබ්බං වික්ඛම්භෙතබ්බං සමුච්ඡින්දිතබ්බඤ්ච කොධං විනෙති. කාමඤ්චෙත්ථ පහානවිනයෙන විනයො න සම්භවති. යෙහි පන ධම්මෙහි පහානං හොති, තෙහි විනෙන්තොපි පරියායතො ‘‘පහානවිනයෙන විනෙතී’’ති වුච්චති. පටිප්පස්සද්ධිප්පහානකාලෙ පන විනෙතබ්බාභාවතො නිස්සරණප්පහානස්ස ච අනුප්පාදෙතබ්බතො න තෙහි කිඤ්චි විනෙතීති වුච්චති. එවං තෙසු පටිප්පස්සද්ධිවිනයං නිස්සරණවිනයඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙන අට්ඨවිධෙන විනයෙනෙස තෙන තෙන පරියායෙන විනෙතීති පවුච්චතීති. යෙ වා – ในวินัย ๑๐ ประการนั้น ยกเว้นปฏิปัสสัทธิวินัยและนิสสรณวินัยแล้ว บัณฑิตกล่าวว่า บุคคลนี้ย่อมแนะนำด้วยวินัยที่เหลือ ๘ ประการ โดยปริยายนั้นๆ. อย่างไร? คือ แม้เมื่อแนะนำกายทุจริตและวจีทุจริตด้วยสีลสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะที่สัมปยุตด้วยทุจริตนั้น, แม้เมื่อแนะนำอภิชฌาและโทมนัสเป็นต้นด้วยสติสังวรและปัญญาสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส, แม้เมื่ออดทนต่อความหนาวเป็นต้นด้วยขันติสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะอันเกิดจากอาฆาตวัตถุนั้นๆ, แม้เมื่อแนะนำพยาบาทวิตกด้วยวิริยสังวร ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะที่สัมปยุตด้วยวิตกนั้น. ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน ย่อมมีได้ด้วยธรรมเหล่าใด, แม้เมื่อละธรรมอกุศลเหล่านั้นๆ เพราะธรรมกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นในตน ก็ย่อมแนะนำแม้ซึ่งโทสะอันพึงละด้วยตทังคปหาน พึงข่มไว้ด้วยวิกขัมภนปหาน และพึงตัดขาดด้วยสมุจเฉทปหาน. จริงอยู่ ในที่นี้ วินัยด้วยปหานวินัยย่อมไม่มี. แต่ว่า การละย่อมมีได้ด้วยธรรมเหล่าใด, แม้เมื่อแนะนำด้วยธรรมเหล่านั้น โดยปริยาย บัณฑิตก็กล่าวว่า "ย่อมแนะนำด้วยปหานวินัย". แต่ในกาลแห่งปฏิปัสสัทธิปหาน เพราะไม่มีสิ่งที่พึงแนะนำ และเพราะนิสสรณปหานเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดขึ้นไม่ได้ บัณฑิตจึงไม่กล่าวว่า "ย่อมแนะนำสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยปหานทั้งสองนั้น". ด้วยประการฉะนี้ ในวินัย ๑๐ ประการนั้น ยกเว้นปฏิปัสสัทธิวินัยและนิสสรณวินัยแล้ว บัณฑิตจึงกล่าวว่า บุคคลนี้ย่อมแนะนำด้วยวินัยที่เหลือ ๘ ประการ โดยปริยายนั้นๆ. หรืออีกนัยหนึ่ง – ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? යස්මිං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලෙ ආඝාතො ජායෙථ, මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බා…පෙ… කරුණා… උපෙක්ඛා… අසති-අමනසිකාරො තස්මිං පුග්ගලෙ ආපජ්ජිතබ්බො, එවං තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො. කම්මස්සකතා එව වා තස්මිං පුග්ගලෙ අධිට්ඨාතබ්බා කම්මස්සකො අයමායස්මා…පෙ… දායාදො භවිස්සතී’’ති (අ. නි. 5.161) – ภิกษุทั้งหลาย วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการเหล่านี้ อันเป็นที่ซึ่งภิกษุพึงระงับความอาฆาตที่เกิดขึ้นแล้วโดยสิ้นเชิง ๕ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ความอาฆาตพึงเกิดขึ้นในบุคคลใด พึงเจริญเมตตาในบุคคลนั้น... (ละ)... กรุณา... อุเบกขา... พึงถึงความไม่มีสติ ไม่ใส่ใจในบุคคลนั้น พึงระงับความอาฆาตในบุคคลนั้นอย่างนี้ หรือพึงตั้งมั่นในความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนในบุคคลนั้นว่า ท่านผู้นี้มีกรรมเป็นของตน... (ละ)... จักเป็นทายาทแห่งกรรม ดังนี้ එවං පඤ්ච ආඝාතපටිවිනයා වුත්තා. යෙ ච – วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วอย่างนี้ และข้อที่ว่า – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? ඉධාවුසො[Pg.10], එකච්චො පුග්ගලො අපරිසුද්ධකායසමාචාරො හොති, පරිසුද්ධවචීසමාචාරො, එවරූපෙපි, ආවුසො, පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) – ผู้มีอายุทั้งหลาย วิธีระงับความอาฆาต ๕ ประการเหล่านี้ อันเป็นที่ซึ่งภิกษุพึงระงับความอาฆาตที่เกิดขึ้นแล้วโดยสิ้นเชิง ๕ ประการ อะไรบ้าง? ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกายสมาจารไม่บริสุทธิ์ แต่มีวจีสมาจารบริสุทธิ์ ผู้มีอายุทั้งหลาย พึงระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้ ดังนี้ එවමාදිනාපි නයෙන පඤ්ච ආඝාතපටිවිනයා වුත්තා. තෙසු යෙන කෙනචි ආඝාතපටිවිනයෙන විනෙන්තොපෙස විනෙතීති පවුච්චති. අපිච යස්මා – แม้โดยนัยมีอย่างนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสวิธีระงับความอาฆาตไว้ ๕ ประการ ในบรรดาวิธีเหล่านั้น แม้เมื่อบุคคลระงับความอาฆาตด้วยวิธีระงับความอาฆาตอย่างใดอย่างหนึ่ง บุคคลนั้นย่อมได้ชื่อว่า 'ย่อมระงับ' อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ว่า – ‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔක්කන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදොසෙය්‍ය, න මෙ සො තෙන සාසනකරො’’ති (ම. නි. 1.232) –- ภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พวกโจรผู้คอยดักปล้นจะใช้เลื่อยมีด้ามสองข้างเลื่อยอวัยวะน้อยใหญ่ ในกาลนั้น ผู้ใดพึงยังใจให้ประทุษร้าย ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเราเพราะเหตุนั้น ดังนี้ එවං සත්ථු ඔවාදං, ซึ่งโอวาทของพระศาสดาอย่างนี้ ‘‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති; කුද්ධං අප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං. ผู้ใดโกรธตอบต่อผู้ที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวกว่าเขาเพราะการโกรธตอบนั้น ผู้ที่ไม่โกรธตอบต่อผู้ที่โกรธ ย่อมชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก ‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච; පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මති’’. (සං. නි. 1.188); ผู้ใดเมื่อรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว เป็นผู้มีสติสงบระงับเสีย ผู้นั้นย่อมชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่คนทั้งสอง คือ ทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น ‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති – ‘අහො, වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සා’ති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා (අ. නි. 7.64). ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการเหล่านี้ เป็นที่พอใจของศัตรู เป็นเครื่องกระทำศัตรู ย่อมมาถึงคนมักโกรธ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ ๗ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูอย่างนี้ว่า 'โอหนอ ขอให้ผู้นี้มีผิวพรรณทรามเถิด' ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะศัตรูย่อมไม่ยินดีด้วยความมีผิวพรรณดีของศัตรู ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้มักโกรธนี้ ถูกความโกรธครอบงำ มีความโกรธเป็นเบื้องหน้า ถึงแม้เขาจะอาบน้ำดี ลูบไล้ดี ตัดผมและหนวด นุ่งผ้าขาวสะอาด แต่เขาก็เป็นผู้มีผิวพรรณทรามอยู่นั่นเอง เพราะถูกความโกรธครอบงำ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่หนึ่ง ซึ่งเป็นที่พอใจของศัตรู เป็นเครื่องกระทำศัตรู ย่อมมาถึงคนมักโกรธ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති – ‘අහො, වතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යා’ති…පෙ… ‘න පචුරත්ථො අස්සා’ති…පෙ… ‘න භොගවා අස්සා’ති…පෙ… ‘න යසවා අස්සා’ති…පෙ… ‘න මිත්තවා අස්සා’ති…පෙ… ‘කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං [Pg.11] විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යා’ති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙන නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය… මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා…පෙ… වාචාය…පෙ… මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’’ති (අ. නි. 7.64). อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูอย่างนี้ว่า 'โอหนอ ขอให้ผู้นี้นอนเป็นทุกข์เถิด'...(ละ)... 'ขออย่าให้มีประโยชน์มากเลย'...(ละ)... 'ขออย่าให้มีโภคะเลย'...(ละ)... 'ขออย่าให้มียศเลย'...(ละ)... 'ขออย่าให้มีมิตรเลย'...(ละ)... 'เบื้องหน้าแต่การแตกแห่งกาย หลังจากตายไป ขอให้เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด' ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะศัตรูย่อมไม่ยินดีด้วยการไปสู่สุคติของศัตรู ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้มักโกรธนี้ ถูกความโกรธครอบงำ มีความโกรธเป็นเบื้องหน้า ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา... ด้วยใจ เขาประพฤติทุจริตด้วยกายแล้ว...(ละ)... ด้วยวาจา...(ละ)... ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว เบื้องหน้าแต่การแตกแห่งกาย หลังจากตายไป...(ละ)... ย่อมเข้าถึงนรก เพราะถูกความโกรธครอบงำ ดังนี้ ‘‘කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති…පෙ…. (අ. නි. 7.64; මහානි. 5); ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม...(ละ)... ‘‘යෙන කොධෙන කුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං; තං කොධං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො. (ඉතිවු. 4); สัตว์ทั้งหลายโกรธแล้วด้วยความโกรธใด ย่อมไปสู่ทุคติ ผู้มีวิปัสสนาทั้งหลาย รู้ชอบซึ่งความโกรธนั้นแล้ว ย่อมละเสียได้ ‘‘කොධං ජහෙ විප්පජහෙය්‍ය මානං, සංයොජනං සබ්බමතික්කමෙය්‍ය. (ධ. ප. 221); พึงละความโกรธ พึงละมานะเสียให้ขาด พึงก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง ‘‘අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො. (අ. නි. 7.64; ඉතිවු. 88); ความโกรธก่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ความโกรธเป็นเครื่องประทุษร้ายจิต ‘‘එකාපරාධං ඛම භූරිපඤ්ඤ, න පණ්ඩිතා කොධබලා භවන්තී’’ති. (ජා. 1.15.19) – ดูก่อนผู้มีปัญญามาก ท่านจงอดทนต่อความผิดครั้งหนึ่ง เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่มีความโกรธเป็นกำลัง ดังนี้ එවමාදිනා නයෙන කොධෙ ආදීනවඤ්ච පච්චවෙක්ඛතොපි කොධො විනයං උපෙති. තස්මා එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා කොධං විනෙන්තොපි එස විනෙතීති වුච්චති. โดยนัยมีอย่างนี้เป็นต้น แม้เมื่อพิจารณาเห็นโทษในความโกรธ ความโกรธก็ย่อมถึงความสงบระงับได้ เพราะฉะนั้น แม้บุคคลผู้ระงับความโกรธด้วยการพิจารณาอย่างนี้ ก็ย่อมได้ชื่อว่า 'ย่อมระงับ' කොධන්ති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.340; අ. නි. 9.29) නයෙන සුත්තෙ වුත්තානං නවන්නං, ‘‘අත්ථං මෙ න චරී’’ති ආදීනඤ්ච තප්පටිපක්ඛතො සිද්ධානං නවන්නමෙවාති අට්ඨාරසන්නං, ඛාණුකණ්ටකාදිනා අට්ඨානෙන සද්ධිං එකූනවීසතියා ආඝාතවත්ථූනං අඤ්ඤතරාඝාතවත්ථුසම්භවං ආඝාතං. විසටන්ති විත්ථතං. සප්පවිසන්ති සප්පස්ස විසං. ඉවාති ඔපම්මවචනං, ඉ-කාර ලොපං කත්වා ව-ඉච්චෙව වුත්තං. ඔසධෙහීති අගදෙහි. ඉදං වුත්තං හොති – යථා විසතිකිච්ඡකො වෙජ්ජො සප්පෙන දට්ඨං සබ්බං කායං ඵරිත්වා ඨිතං විසටං සප්පවිසං මූලඛන්ධතචපත්තපුප්ඵාදීනං අඤ්ඤතරෙහි [Pg.12] නානාභෙසජ්ජෙහි පයොජෙත්වා කතෙහි වා ඔසධෙහි ඛිප්පමෙව විනෙය්‍ය, එවමෙවං යො යථාවුත්තෙනත්ථෙන උප්පතිතං චිත්තසන්තානං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං කොධං යථාවුත්තෙසු විනයනූපායෙසු යෙන කෙනචි උපායෙන විනෙති නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොතීති. บทว่า โกธํ ได้แก่ ความอาฆาต คือความเกิดขึ้นแห่งอาฆาตวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาฆาตวัตถุ ๑๙ ประการ คือ อาฆาตวัตถุ ๙ ประการที่ตรัสไว้ในพระสูตรโดยนัยเป็นต้นว่า 'ความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นว่า ผู้นั้นได้ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา' และอาฆาตวัตถุอีก ๙ ประการอันสำเร็จมาจากข้อที่มีนัยตรงกันข้ามเป็นต้นว่า 'ผู้นั้นไม่ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เรา' รวมเป็น ๑๘ ประการ พร้อมกับความโกรธในเรื่องไม่เป็นเรื่องมีตอและหนามเป็นต้น บทว่า วิสฏํ ได้แก่ ที่แผ่ซ่านไป บทว่า สปฺปวิสํ ได้แก่ พิษงู บทว่า อิว เป็นศัพท์แสดงอุปมา ท่านลบ อิ อักษรเสียแล้วกล่าวเป็น ว นั่นเทียว บทว่า โอสเธหิ ได้แก่ ด้วยยาแก้พิษ ความหมายที่ท่านประสงค์จะกล่าวในที่นี้มีดังนี้ – เปรียบเหมือนหมอผู้รักษาพิษ พึงกำจัดพิษงูที่แผ่ซ่านไปทั่วทั้งกายของผู้ถูกงูกัดให้หายไปโดยฉับพลัน ด้วยยาแก้พิษต่างๆ ที่ทำขึ้นโดยประกอบเภสัชต่างๆ มีราก ลำต้น เปลือก ใบ และดอก เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ฉันใด บุคคลใด ย่อมระงับ คือ ไม่อดกลั้น ละ บรรเทา กระทำให้สิ้นไป ซึ่งความโกรธที่เกิดขึ้นด้วยเหตุตามที่กล่าวแล้ว อันแผ่ซ่านไปตั้งอยู่ในสันดานแห่งจิต ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอุบายเป็นเครื่องระงับตามที่กล่าวแล้ว ฉันนั้น සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරන්ති සො එවං කොධං විනෙන්තො භික්ඛු යස්මා කොධො තතියමග්ගෙන සබ්බසො පහීයති, තස්මා ඔරපාරසඤ්ඤිතානි පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානි ජහාතීති වෙදිතබ්බො. අවිසෙසෙන හි පාරන්ති තීරස්ස නාමං, තස්මා ඔරානි ච තානි සංසාරසාගරස්ස පාරභූතානි චාති කත්වා ‘‘ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. අථ වා ‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි’’, සො තතියමග්ගෙන සබ්බසො කොධං විනෙත්වා අනාගාමිඵලෙ ඨිතො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං. තත්ථ ඔරන්ති සකත්තභාවො, පාරන්ති පරත්තභාවො. ඔරං වා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, පාරං ඡ බාහිරායතනානි. තථා ඔරං මනුස්සලොකො, පාරං දෙවලොකො. ඔරං කාමධාතු, පාරං රූපාරූපධාතු. ඔරං කාමරූපභවො, පාරං අරූපභවො. ඔරං අත්තභාවො, පාරං අත්තභාවසුඛූපකරණානි. එවමෙතස්මිං ඔරපාරෙ චතුත්ථමග්ගෙන ඡන්දරාගං පජහන්තො ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි අනාගාමිනො කාමරාගස්ස පහීනත්තා ඉධත්තභාවාදීසු ඡන්දරාගො එව නත්ථි; අපිච ඛො පනස්ස තතියමග්ගාදීනං විය වණ්ණප්පකාසනත්ථං සබ්බමෙතං ඔරපාරභෙදං සඞ්ගහෙත්වා තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුත්තං. บทว่า "ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ความว่า ภิกษุผู้กำจัดความโกรธได้อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมละได้ เพราะเหตุที่ความโกรธอันตติยมรรคละได้โดยสิ้นเชิง ฉะนั้น พึงทราบว่า เธอย่อมละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ที่ชื่อว่าฝั่งในและฝั่งนอกได้ จริงอยู่ โดยทั่วไป คำว่า "ปารํ" เป็นชื่อของฝั่ง เพราะฉะนั้น สังโยชน์เหล่านั้นเป็นทั้งฝั่งในและเป็นประดุจฝั่งนอกของสังสารสาคร ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า "โอรปารํ" อีกอย่างหนึ่ง "ภิกษุใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือนหมอกำจัดพิษงูที่ซ่านไปแล้วด้วยยา" ภิกษุนั้นกำจัดความโกรธได้โดยสิ้นเชิงด้วยตติยมรรคแล้ว ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ย่อมละโอรปารํได้ ในคำนั้น บทว่า "โอรํ" คือ อัตภาพของตน, บทว่า "ปารํ" คือ อัตภาพของผู้อื่น หรืออีกอย่างหนึ่ง อายตนะภายใน ๖ ชื่อว่า โอรํ, อายตนะภายนอก ๖ ชื่อว่า ปารํ ฉันนั้นเหมือนกัน มนุสสโลก ชื่อว่า โอรํ, เทวโลก ชื่อว่า ปารํ กามธาตุ ชื่อว่า โอรํ, รูปธาตุและอรูปธาตุ ชื่อว่า ปารํ กามภพและรูปภพ ชื่อว่า โอรํ, อรูปภพ ชื่อว่า ปารํ อัตภาพ ชื่อว่า โอรํ, อุปกรณ์อันเป็นสุขแห่งอัตภาพ ชื่อว่า ปารํ ภิกษุผู้ละฉันทราคะในโอรปาระนี้ได้อย่างนี้ ด้วยจตุตถมรรค จึงเรียกว่า "ย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ในข้อนี้ แม้ว่าพระอนาคามีจะละกามราคะได้แล้ว ฉันทราคะในความเป็นอย่างนี้เป็นต้นจึงไม่มีเลยก็จริง แต่ถึงกระนั้น เพื่อจะประกาศคุณของมรรคนั้นเหมือนตติยมรรคเป็นต้น ท่านจึงรวบรวมโอรปารเภททั้งหมดนี้แล้วกล่าวว่า "ย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ด้วยการละฉันทราคะในโอรปารเภทนั้น ඉදානි තස්සත්ථස්ස විභාවනත්ථාය උපමං ආහ ‘‘උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, සප්පස්සෙතං අධිවචනං. සො දුවිධො – කාමරූපී ච අකාමරූපී ච. කාමරූපීපි දුවිධො – ජලජො ථලජො ච. ජලජො ජලෙ එව කාමරූපං ලභති, න ථලෙ, සඞ්ඛපාලජාතකෙ සඞ්ඛපාලනාගරාජා විය. ථලජො ථලෙ එව, න ජලෙ. සො ජජ්ජරභාවෙන ජිණ්ණං, චිරකාලතාය පුරාණඤ්චාති සඞ්ඛං ගතං. තචං ජහන්තො චතුබ්බිධෙන ජහාති – සජාතියං ඨිතො, ජිගුච්ඡන්තො, නිස්සාය, ථාමෙනාති. සජාති නාම සප්පජාති දීඝත්තභාවො. උරගා හි පඤ්චසු ඨානෙසු සජාතිං නාතිවත්තන්ති – උපපත්තියං, චුතියං, විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනෙ, සමානජාතියා [Pg.13] මෙථුනපටිසෙවනෙ, ජිණ්ණතචාපනයනෙ චාති. සප්පො හි යදා තචං ජහාති, තදා සජාතියංයෙව ඨත්වා ජහාති. සජාතියං ඨිතොපි ච ජිගුච්ඡන්තො ජහාති. ජිගුච්ඡන්තො නාම යදා උපඩ්ඪට්ඨානෙ මුත්තො හොති, උපඩ්ඪට්ඨානෙ අමුත්තො ඔලම්බති, තදා නං අට්ටීයන්තො ජහාති. එවං ජිගුච්ඡන්තොපි ච දණ්ඩන්තරං වා මූලන්තරං වා පාසාණන්තරං වා නිස්සාය ජහාති. නිස්සාය ජහන්තොපි ච ථාමං ජනෙත්වා, උස්සාහං කත්වා, වීරියෙන වඞ්කං නඞ්ගුට්ඨං කත්වා, පස්සසන්තොව ඵණං කරිත්වා ජහාති. එවං ජහිත්වා යෙනකාමං පක්කමති. එවමෙවං අයම්පි භික්ඛු ඔරපාරං ජහිතුකාමො චතුබ්බිධෙන ජහාති – සජාතියං ඨිතො, ජිගුච්ඡන්තො, නිස්සාය, ථාමෙනාති. සජාති නාම භික්ඛුනො ‘‘අරියාය ජාතියා ජාතො’’ති (ම. නි. 2.351) වචනතො සීලං. තෙනෙවාහ ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සප්පඤ්ඤො’’ති (සං. නි. 1.23; පෙටකො. 22). එවමෙතිස්සං සජාතියං ඨිතො භික්ඛු තං සකත්තභාවාදිභෙදං ඔරපාරං ජිණ්ණපුරාණතචමිව දුක්ඛං ජනෙන්තං තත්ථ තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන ජිගුච්ඡන්තො කල්‍යාණමිත්තෙ නිස්සාය අධිමත්තවායාමසඞ්ඛාතං ථාමං ජනෙත්වා ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (අ. නි. 3.16; විභ. 519) වුත්තනයෙන රත්තින්දිවං ඡධා විභජිත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො උරගො විය, වඞ්කං නඞ්ගුට්ඨං පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උරගො විය පස්සසන්තො, අයම්පි අසිථිලපරක්කමතාය වායමන්තො උරගො විය ඵණං කරිත්වා, අයම්පි ඤාණවිප්ඵාරං ජනෙත්වා උරගොව තචං ඔරපාරං ජහාති. ජහිත්වා ච උරගො විය ඔහිතතචො යෙනකාමං අයම්පි ඔහිතභාරො අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුදිසං පක්කමතීති. තෙනාහ භගවා – บัดนี้ เพื่อจะทำให้เนื้อความนั้นแจ่มแจ้ง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอุปมาว่า "งูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่าทิ้งไป ฉันใด" ในบทเหล่านั้น สัตว์ที่ไปด้วยอก ชื่อว่า อุรโค (งู) คำนี้เป็นชื่อเรียกของงู งูนั้นมี ๒ ชนิด คือ กามรูปี (จำแลงรูปได้) และอกามรูปี (จำแลงรูปไม่ได้) แม้งูจำพวกกามรูปีก็มี ๒ ชนิด คือ ชลชะ (เกิดในน้ำ) และถลชะ (เกิดบนบก) งูที่เกิดในน้ำย่อมจำแลงรูปได้ในน้ำเท่านั้น ไม่ใช่บนบก เหมือนสังขปาลนาคราชในสังขปาลชาดก งูที่เกิดบนบกย่อมจำแลงรูปได้บนบกเท่านั้น ไม่ใช่ในน้ำ งูนั้นเมื่อจะลอกคราบที่เก่าเพราะความคร่ำคร่า และถึงซึ่งความเป็นของโบราณเพราะกาลเวลาอันยาวนาน ย่อมลอกด้วยอาการ ๔ อย่าง คือ ตั้งอยู่ในชาติของตน, รังเกียจ, อาศัย, และด้วยกำลัง คำว่า ชาติของตน หมายถึง ชาติงูซึ่งมีลำตัวยาว จริงอยู่ งูทั้งหลายย่อมไม่ล่วงเลยชาติของตนในฐานะ ๕ คือ ในเวลาเกิด, เวลาตาย, เวลาหลับโดยปล่อยตัว, เวลาเสพเมถุนกับงูชาติเดียวกัน, และเวลาลอกคราบเก่า จริงอยู่ เมื่องูจะลอกคราบ มันจะตั้งอยู่ในชาติของตนแล้วจึงลอก แม้ตั้งอยู่ในชาติของตนแล้ว ก็ยังรังเกียจจึงลอก ที่ชื่อว่ารังเกียจ คือ เมื่อคราบหลุดไปได้ครึ่งหนึ่ง อีกครึ่งหนึ่งยังไม่หลุดห้อยอยู่ ตอนนั้นมันจะเอือมระอาคราบนั้นแล้วจึงลอกทิ้ง แม้รังเกียจอย่างนี้ ก็ยังต้องอาศัยซอกไม้ ซอกรากไม้ หรือซอกหินในการลอก แม้เมื่ออาศัยลอก ก็ยังต้องทำกำลังให้เกิด ทำความพยายาม ด้วยความเพียร ทำหางให้คดงอ หายใจเข้าแล้วแผ่พังพานจึงลอกได้ ลอกคราบได้อย่างนี้แล้ว ก็เลื้อยไปได้ตามปรารถนา ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุนี้ผู้ปรารถนาจะละโอรปาระ ย่อมละได้ด้วยอาการ ๔ อย่าง คือ ตั้งอยู่ในชาติของตน, รังเกียจ, อาศัย, และด้วยกำลัง คำว่า ชาติของตน ของภิกษุ หมายถึง ศีล ตามที่ตรัสไว้ว่า "เกิดโดยชาติแห่งอริยะ" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล" ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในชาติของตนคือศีลนี้แล้ว รังเกียจโอรปาระอันมีอัตภาพของตนเป็นต้น ซึ่งก่อให้เกิดทุกข์เหมือนคราบเก่าที่คร่ำคร่า โดยเห็นโทษในภพนั้นๆ อาศัยกัลยาณมิตร ทำกำลังคือความพยายามอย่างยิ่งยวดให้เกิดขึ้น ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดวัน" แบ่งกลางคืนกลางวันออกเป็น ๖ ส่วนแล้วพากเพียรพยายามอยู่ เหมือนงู (ที่พยายามลอกคราบ) เหมือนงูที่ขดหางเป็นบัลลังก์แล้วหายใจเข้า ภิกษุนี้ก็พยายามด้วยความเพียรที่ไม่ย่อหย่อน เหมือนงูแผ่พังพาน ภิกษุนี้ก็ทำญาณให้แผ่ไพศาล แล้วย่อมละโอรปาระได้เหมือนงูลอกคราบ และเมื่อละได้แล้ว ก็เป็นผู้ปลงภาระลงได้แล้ว ย่อมมุ่งหน้าไปสู่ทิศคืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุได้ตามปรารถนา เหมือนงูที่สลัดคราบทิ้งแล้วเลื้อยไปได้ตามปรารถนา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං, විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි; සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණ’’න්ති. "ภิกษุใดกำจัดความโกรธที่เกิดขึ้นได้ เหมือนหมอกำจัดพิษงูที่ซ่านไปแล้วด้วยยา ฉันใด ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ เหมือนงูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่าทิ้งไป ฉันนั้น" එවමෙසා භගවතා අරහත්තනිකූටෙන පඨමගාථා දෙසිතාති. ปฐมคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยมีอรหัตตผลเป็นยอด ด้วยประการฉะนี้ 2. ඉදානි දුතියගාථාය අත්ථවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. තත්‍රාපි – ๒. บัดนี้ ถึงลำดับการพรรณนาเนื้อความแห่งคาถาที่สอง ในคาถานั้นก็เช่นกัน – ‘‘යෙන [Pg.14] යත්ථ යදා යස්මා, වුත්තා ගාථා අයං ඉමං; විධිං පකාසයිත්වාස්සා, කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති. – "คาถานี้ อันบุคคลใด กล่าวไว้ ณ ที่ไหน เมื่อไร เพราะเหตุไร ข้าพเจ้าจะประกาศวิธีนี้แล้ว จึงจักทำการพรรณนาเนื้อความแห่งคาถานั้น" අයමෙව මාතිකා. තතො පරඤ්ච සබ්බගාථාසු. අතිවිත්ථාරභයෙන පන ඉතො පභුති මාතිකං අනික්ඛිපිත්වා උප්පත්තිදස්සනනයෙනෙව තස්සා තස්සා අත්ථං දස්සෙන්තො අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි. සෙය්‍යථිදං යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙසන්ති අයං දුතියගාථා. นี้คือมาติกา และในคาถาทั้งปวงต่อจากนี้ไปก็เช่นกัน แต่เพราะเกรงว่าจะพิสดารเกินไป ตั้งแต่คาถานี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะไม่ตั้งมาติกา แต่จะแสดงเนื้อความของคาถานั้นๆ โดยนัยแห่งการแสดงที่มา แล้วจึงทำการพรรณนาเนื้อความ ได้แก่ คาถาที่สองนี้ว่า "ภิกษุใดตัดราคะได้โดยไม่เหลือ" තස්සුප්පත්ති – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො අඤ්ඤතරො සුවණ්ණකාරපුත්තො ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතො. ථෙරො තස්ස ‘‘දහරානං අසුභං සප්පාය’’න්ති මන්ත්වා රාගවිඝාතත්ථං අසුභකම්මට්ඨානං අදාසි. තස්ස තස්මිං ආසෙවනමත්තම්පි චිත්තං න ලභති. සො ‘‘අනුපකාරං මමෙත’’න්ති ථෙරස්ස ආරොචෙසි. ථෙරො ‘‘දහරානමෙතං සප්පාය’’න්ති මන්ත්වා පුනපි තදෙවාචික්ඛි. එවං චත්තාරො මාසා අතීතා, සො කිඤ්චිමත්තම්පි විසෙසං න ලභති. තතො නං ථෙරො භගවතො සන්තිකං නෙසි. භගවා ‘‘අවිසයො, සාරිපුත්ත, තුය්හෙතස්ස සප්පායං ජානිතුං, බුද්ධවෙනෙය්‍යො එසො’’ති වත්වා පභස්සරවණ්ණං පදුමං ඉද්ධියා නිම්මිනිත්වා තස්ස හත්ථෙ පාදාසි – ‘‘හන්ද, භික්ඛු, ඉමං විහාරපච්ඡායායං වාලිකාතලෙ නාළෙන විජ්ඣිත්වා ඨපෙහි, අභිමුඛඤ්චස්ස පල්ලඞ්කෙන නිසීද ‘ලොහිතං ලොහිත’න්ති ආවජ්ජෙන්තො’’ති. අයං කිර පඤ්ච ජාතිසතානි සුවණ්ණකාරොව අහොසි. තෙනස්ස ‘‘ලොහිතකනිමිත්තං සප්පාය’’න්ති ඤත්වා භගවා ලොහිතකකම්මට්ඨානං අදාසි. සො තථා කත්වා මුහුත්තෙනෙව යථාක්කමං තත්ථ චත්තාරිපි ඣානානි අධිගන්ත්වා අනුලොමපටිලොමාදිනා නයෙන ඣානකීළං ආරභි. අථ භගවා ‘තං පදුමං මිලායතූ’ති අධිට්ඨාසි. සො ඣානා වුට්ඨිතො තං මිලාතං කාළවණ්ණං දිස්වා ‘‘පභස්සරරූපං ජරාය පරිමද්දිත’’න්ති අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභි. තතො නං අජ්ඣත්තම්පි උපසංහරි. තතො ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති තයොපි භවෙ ආදිත්තෙ විය පස්සි. එවං පස්සතො චස්සාවිදූරෙ පදුමස්සරො අත්ථි. තත්ථ දාරකා ඔරොහිත්වා පදුමානි භඤ්ජිත්වා භඤ්ජිත්වා රාසිං කරොන්ති. තස්ස තානි උදකෙ පදුමානි නළවනෙ අග්ගිජාලා විය ඛායිංසු, පත්තානි පතන්තානි පපාතං පවිසන්තානි විය ඛායිංසු, ථලෙ නික්ඛිත්තපදුමානං අග්ගානි මිලාතානි අග්ගිඩඩ්ඪානි විය [Pg.15] ඛායිංසු. අථස්ස තදනුසාරෙන සබ්බධම්මෙ උපනිජ්ඣායතො භිය්‍යොසොමත්තාය තයො භවා ආදිත්තමිව අගාරං අප්පටිසරණා හුත්වා උපට්ඨහිංසු. තතො භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව තස්ස භික්ඛුනො උපරි සරීරාභං මුඤ්චි. සා චස්ස මුඛංයෙව අජ්ඣොත්ථරි. තතො සො ‘‘කිමෙත’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො භගවන්තං ආගන්ත්වා සමීපෙ ඨිතමිව දිස්වා උට්ඨායාසනා අඤ්ජලිං පණාමෙසි. අථස්ස භගවා සප්පායං විදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ඔභාසගාථං අභාසි ‘‘යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙස’’න්ති. เรื่องเกิดขึ้นของคาถานั้นมีอยู่ว่า สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล บุตรของช่างทองคนหนึ่ง ผู้เป็นอุปัฏฐากของพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ได้บวชในสำนักของพระเถระ พระเถระทรงดำริว่า "อสุภะเป็นสัปปายะแก่ภิกษุหนุ่ม" จึงได้ให้อสุภกรรมฐานแก่เธอเพื่อกำจัดราคะ จิตของเธอนั้นไม่ได้แม้เพียงความคุ้นเคยในอสุภกรรมฐานนั้น เธอจึงกราบเรียนพระเถระว่า "กรรมฐานนี้ไม่เป็นอุปการะแก่ข้าพเจ้า" พระเถระทรงดำริว่า "กรรมฐานนี้เป็นสัปปายะแก่ภิกษุหนุ่ม" จึงบอกกรรมฐานนั้นอีก สี่เดือนผ่านไปอย่างนี้ เธอไม่ได้บรรลุคุณวิเศษอะไรเลย ลำดับนั้น พระเถระจึงพาเธอไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "สารีบุตร การที่เธอจะรู้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะแก่ภิกษุนี้ ไม่ใช่วิสัยของเธอ ภิกษุนี้เป็นพุทธเวไนย" แล้วทรงเนรมิตดอกบัวหลวงมีสีสดใสด้วยฤทธิ์ ประทานให้ในมือของเธอ ตรัสว่า "มาเถิด ภิกษุ เธอจงเอาดอกบัวนี้ไปปักไว้ด้วยก้านที่พื้นทรายในเงาวิหาร แล้วนั่งขัดสมาธิเบื้องหน้าดอกบัวนั้น พิจารณาอยู่ว่า 'สีแดงหนอ สีแดงหนอ'" ได้ยินว่า ภิกษุนี้เคยเป็นช่างทองมาถึง ๕๐๐ ชาติ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า "โลหิตกนิมิตเป็นสัปปายะแก่เธอ" จึงประทานโลหิตกกรรมฐาน เธอทำอย่างนั้นแล้ว ได้บรรลุฌานทั้ง ๔ โดยลำดับในชั่วขณะนั้นเอง แล้วเริ่มเล่นฌานสมาบัติด้วยนัยมีอนุโลมและปฏิโลมเป็นต้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิษฐานว่า "ขอให้ดอกบัวนั้นจงเหี่ยวแห้งไป" เธอออกจากฌานแล้ว เห็นดอกบัวนั้นเหี่ยวแห้งมีสีดำคล้ำ จึงได้อนิจจสัญญาว่า "รูปอันผ่องใส ถูกชราเบียดเบียนแล้ว" ลำดับนั้น เธอน้อมสัญญานั้นเข้ามาในภายในด้วย ลำดับนั้น เธอเห็นภพทั้งสามดุจถูกไฟไหม้อยู่ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" เมื่อเธอกำลังพิจารณาอยู่อย่างนี้ มีสระบัวอยู่ไม่ไกล ในสระนั้น พวกเด็กๆ ลงไปหักดอกบัวแล้วๆ เล่าๆ ทำเป็นกองไว้ ดอกบัวเหล่านั้นในน้ำปรากฏแก่เธอประดุจเปลวไฟในป่าอ้อ ใบที่ร่วงหล่นปรากฏประดุจกำลังตกลงสู่เหว ยอดของดอกบัวที่วางไว้บนบกซึ่งเหี่ยวแห้งแล้ว ปรากฏประดุจถูกไฟไหม้ ครั้งนั้น เมื่อเธอพิจารณาธรรมทั้งปวงตามลำดับนั้น ภพทั้งสามได้ปรากฏโดยความเป็นของไม่มีที่พึ่งพิง ดุจเรือนที่ถูกไฟไหม้โพลงอยู่ โดยอาการยิ่งขึ้นไปอีก ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีแห่งพระวรกายไปเบื้องบนของภิกษุนั้น พระรัศมีนั้นได้แผ่ปกคลุมเพียงใบหน้าของเธอ ลำดับนั้น เธอพิจารณาอยู่ว่า "นี่คืออะไรหนอ" ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประดุจเสด็จมาประทับยืนอยู่ใกล้ๆ จึงลุกจากอาสนะประนมมือไหว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบกรรมฐานอันเป็นสัปปายะแก่เธอ เมื่อจะทรงแสดงธรรม จึงได้ตรัสโอภาสคาถานี้ว่า "โย ราคมุทจฺฉิทา อเสสํ" เป็นต้น තත්ථ රඤ්ජනවසෙන රාගො, පඤ්චකාමගුණරාගස්සෙතං අධිවචනං. උදච්ඡිදාති උච්ඡින්දති, භඤ්ජති, විනාසෙති. අතීතකාලිකානම්පි හි ඡන්දසි වත්තමානවචනං අක්ඛරචින්තකා ඉච්ඡන්ති. අසෙසන්ති සානුසයං. භිසපුප්ඵංව සරොරුහන්ති සරෙ විරූළ්හං පදුමපුප්ඵං විය. විගය්හාති ඔගය්හ, පවිසිත්වාති අත්ථො. සෙසං පුබ්බසදිසමෙව. කිං වුත්තං හොති? යථා නාම එතෙ දාරකා සරං ඔරුය්හ භිසපුප්ඵං සරොරුහං ඡින්දන්ති, එවමෙවං යො භික්ඛු ඉමං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසං ඔගය්හ – ในคาถานั้น ชื่อว่าราคะ เพราะอรรถว่าย้อมใจ คำว่า ราคะ นั้น เป็นชื่อของราคะในกามคุณ ๕ บทว่า อุทจฺฉิทา คือ ย่อมตัด, ย่อมทำลาย, ย่อมยังให้พินาศ จริงอยู่ อาจารย์ผู้ศึกษาอักขรวิธี ย่อมปรารถนาวิภัตติที่เป็นปัจจุบันกาล แม้ในวิภัตติที่เป็นอดีตกาลในฉันท์ บทว่า อเสสํ คือ พร้อมทั้งอนุสัย บทว่า ภิสปุปฺผํว สโรรุหํ คือ เหมือนดอกบัวที่เกิดในสระ งอกขึ้นในสระ บทว่า วิคยฺห คือ หยั่งลง, เข้าไป, นี้คือความหมาย บทที่เหลือเหมือนกับคาถาก่อนนั่นเทียว ความว่าอย่างไร? เปรียบเหมือนเด็กเหล่านั้นลงไปในสระแล้วย่อมเด็ดดอกบัวมีเหง้าซึ่งเกิดในสระ ฉันใด ภิกษุใดหยั่งลงสู่โลกสันนิวาสอันเป็นไปในธาตุ ๓ นี้ ฉันนั้น... ‘‘නත්ථි රාගසමො අග්ගි’’; (ධ. ප. 202); "ไฟเสมอด้วยราคะไม่มี" (ธ. ป. ๒๐๒); ‘‘කාමරාගෙන දය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිදය්හති’’; (සං. නි. 1.212); "ข้าพระองค์ย่อมเร่าร้อนด้วยกามราคะ จิตของข้าพระองค์ย่อมเร่าร้อนยิ่ง" (สํ. นิ. ๑.๒๑๒); ‘‘යෙ රාගරත්තානුපතන්ති සොතං, සයං කතං මක්කටකොව ජාලං’’. (ධ. ප. 347); "ชนเหล่าใดยินดีในราคะ ย่อมตกไปตามกระแส (ตัณหา) เหมือนแมงมุมตกไปตามใยที่ตนทำเอง" (ธ. ป. ๓๔๗); ‘‘රත්තො ඛො, ආවුසො, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පාණම්පි හනතී’’ති (අ. නි. 3.56, 72) – "ดูก่อนอาวุโส ผู้กำหนัดแล้ว ถูกราคะครอบงำ มีจิตถูกราคะยึดครอง ย่อมฆ่าสัตว์ได้" (อ. นิ. ๓.๕๖, ๗๒) – එවමාදිනයමනුගන්ත්වා රාගාදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන යථාවුත්තප්පකාරෙහි සීලසංවරාදීහි සංවරෙහි සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකෙසු වත්ථූසු අසුභසඤ්ඤාය ච ථොකං ථොකං රාගං සමුච්ඡින්දන්තො අනාගාමිමග්ගෙන අවසෙසං අරහත්තමග්ගෙන ච තතො අනවසෙසම්පි උච්ඡින්දති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙනෙව සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණන්ති. එවමෙසා භගවතා අරහත්තනිකූටෙන ගාථා දෙසිතා. දෙසනාපරියොසානෙ ච සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති. (ภิกษุ) ตามนัยมีอย่างนี้เป็นต้น ด้วยการพิจารณาเห็นโทษในราคะ ด้วยสังวรทั้งหลาย มีศีลสังวรเป็นต้น ตามประเภทที่กล่าวแล้ว และด้วยอสุภสัญญาในวัตถุทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ตัดราคะได้ทีละน้อยๆ ย่อมตัดราคะที่เหลือด้วยอนาคามิมรรค และย่อมตัดราคะที่เหลือจากนั้นจนหมดสิ้นด้วยอรหัตตมรรค โดยประการที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว ภิกษุนั้นย่อมละภพฝั่งนี้และฝั่งโน้น เหมือนงูลอกคราบเก่าที่คร่ำคร่า ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงคาถานี้ โดยมีอรหัตผลเป็นยอดอย่างนี้ และในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่ในอรหัตผล 3. යො [Pg.16] තණ්හමුදච්ඡිදාති කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති. අඤ්ඤතරො භික්ඛු ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ විහරන්තො තණ්හාවසෙන අකුසලවිතක්කං විතක්කෙති. භගවා තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා ඉමං ඔභාසගාථමභාසි. ๓. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า โย ตณฺหมุทจฺฉิทา เป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่ง อยู่ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ตรึกอกุศลวิตกด้วยอำนาจแห่งตัณหา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอัธยาศัยของเธอแล้ว จึงตรัสโอภาสคาถานี้ තත්ථ තස්සතීති තණ්හා. විසයෙහි තිත්තිං න උපෙතීති අත්ථො. කාමභවවිභවතණ්හානමෙතං අධිවචනං. සරිතන්ති ගතං පවත්තං, යාව භවග්ගා අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතන්ති වුත්තං හොති. සීඝසරන්ති සීඝගාමිනිං, සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකං ආදීනවං අගණෙත්වා මුහුත්තෙනෙව පරචක්කවාළම්පි භවග්ගම්පි සම්පාපුණිතුං සමත්ථන්ති වුත්තං හොති. එවමෙතං සරිතං සීඝසරං සබ්බප්පකාරම්පි තණ්හං – ในคาถานั้น ธรรมชาติใดย่อมกระหาย ชื่อว่าตัณหา ความว่า ย่อมไม่ถึงความอิ่มในอารมณ์ทั้งหลาย คำว่า ตัณหา นั้น เป็นชื่อของกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา บทว่า สริตํ คือ ที่ไปแล้ว เป็นไปแล้ว ความว่า ที่แผ่ไปครอบงำอยู่จนถึงภวัคคพรหม บทว่า สีฆสรํ คือ ที่ไปเร็ว ความว่า ที่สามารถไปถึงจักรวาลอื่นหรือภวัคคพรหมได้ในชั่วขณะ โดยไม่คำนึงถึงโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพ ตัณหานี้ซึ่งเป็นธรรมชาติที่ซ่านไป ที่ไปเร็ว มีประการทั้งปวงอย่างนี้... ‘‘උපරිවිසාලා දුප්පූරා, ඉච්ඡා විසටගාමිනී; යෙ ච තං අනුගිජ්ඣන්ති, තෙ හොන්ති චක්කධාරිනො’’ති. "ความอยากมีส่วนเบื้องบนกว้างใหญ่ เติมให้เต็มได้ยาก ซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ชนเหล่าใดติดใจในความอยากนั้น ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งจักร (คือสังสารจักร)" ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධානසංසරං; ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තතී’’ති. (ඉතිවු. 15, 105; මහානි. 191; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107); “บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง ย่อมท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ย่อมล่วงพ้นสังสารวัฏ คือความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้” ดังนี้ ‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසොති ඛො, මහාරාජා’’ති (ම. නි. 2.305) ච – “ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา” ดังนี้ด้วย එවමාදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන වුත්තප්පකාරෙහි සීලසංවරාදීහි ච යො ථොකං ථොකං විසොසයිත්වා අරහත්තමග්ගෙන අසෙසං උච්ඡිජ්ජති, සො භික්ඛු තස්මිංයෙව ඛණෙ සබ්බප්පකාරම්පි ජහාති ඔරපාරන්ති. දෙසනාපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති. ภิกษุใด ด้วยการพิจารณาเห็นโทษอย่างนี้ และด้วยศีลสังวรเป็นต้นตามประเภทที่กล่าวแล้ว ยังกิเลสให้เหือดแห้งไปทีละน้อยๆ แล้วย่อมตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรค ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้นได้แม้ทุกอย่างในขณะนั้นนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล ดังนี้ 4. යො මානමුදබ්බධීති කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති. අඤ්ඤතරො භික්ඛු ගඞ්ගාය තීරෙ විහරන්තො ගිම්හකාලෙ අප්පොදකෙ සොතෙ කතං නළසෙතුං පච්ඡා ආගතෙන මහොඝෙන වුය්හමානං දිස්වා ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා’’ති සංවිග්ගො අට්ඨාසි. තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා භගවා ඉමං ඔභාසගාථං අභාසි. ๔. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า โย มานมุพฺพธีติ? (เรื่องเกิดขึ้นว่า) พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งอยู่ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคาในฤดูร้อน เห็นสะพานไม้อ้อที่ทำไว้ในกระแสน้ำที่มีน้ำน้อย อันกระแสน้ำใหญ่ที่มาภายหลังพัดพาไปอยู่ จึงเกิดความสังเวชว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ” ดังนี้แล้ว ได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของภิกษุนั้นแล้ว ได้ตรัสโอภาสคาถานี้ තත්ථ [Pg.17] මානොති ජාතිආදිවත්ථුකො චෙතසො උණ්ණාමො. සො ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානො, ‘‘සදිසොහමස්මී’’ති මානො, ‘‘හීනොහමස්මී’’ති මානොති එවං තිවිධො හොති. පුන ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති, සෙය්‍යස්ස සදිසො, සෙය්‍යස්ස හීනො, සදිසස්ස සෙය්‍යො, සදිසස්ස සදිසො, සදිසස්ස හීනො, හීනස්ස සෙය්‍යො, හීනස්ස සදිසො, හීනස්ස හීනොහමස්මී’’ති මානොති එවං නවවිධො හොති. තං සබ්බප්පකාරම්පි මානං – ในบทเหล่านั้น บทว่า มานะ ได้แก่ ความเย่อหยิ่งแห่งจิตอันมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ มานะนั้นมี ๓ อย่าง คือ มานะว่า “เราดีกว่าเขา” มานะว่า “เราเสมอกับเขา” มานะว่า “เราด้อยกว่าเขา” อีกอย่างหนึ่ง มานะมี ๙ อย่าง คือ มานะว่า “เราดีกว่าคนที่ดีกว่า” “เราเสมอกับคนที่ดีกว่า” “เราด้อยกว่าคนที่ดีกว่า” “เราดีกว่าคนที่เสมอกัน” “เราเสมอกับคนที่เสมอกัน” “เราด้อยกว่าคนที่เสมอกัน” “เราดีกว่าคนที่ด้อยกว่า” “เราเสมอกับคนที่ด้อยกว่า” “เราด้อยกว่าคนที่ด้อยกว่า” ซึ่งมานะแม้ทุกอย่างนั้น- ‘‘යෙන මානෙන මත්තාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගති’’න්ති. (ඉතිවු. 6) – “สัตว์ทั้งหลายมัวเมาแล้วด้วยมานะใด ย่อมไปสู่ทุคติ (ด้วยมานะนั้น)” ดังนี้ ආදිනා නයෙන තත්ථ ආදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන වුත්තප්පකාරෙහි සීලසංවරාදීහි ච යො ථොකං ථොකං වධෙන්තො කිලෙසානං අබලදුබ්බලත්තා නළසෙතුසදිසං ලොකුත්තරධම්මානං අතිබලත්තා මහොඝසදිසෙන අරහත්තමග්ගෙන අසෙසං උදබ්බධි, අනවසෙසප්පහානවසෙන උච්ඡින්දන්තො වධෙතීති වුත්තං හොති. සො භික්ඛු තස්මිංයෙව ඛණෙ සබ්බප්පකාරම්පි ජහාති ඔරපාරන්ති. දෙසනාපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතොති. ภิกษุใด ด้วยการพิจารณาเห็นโทษในมานะนั้นโดยนัยเป็นต้น (นี้) และด้วยศีลสังวรเป็นต้นตามประเภทที่กล่าวแล้ว ทำลายมานะอันเปรียบด้วยสะพานไม้อ้อ เพราะกิเลสทั้งหลายไม่มีกำลังและอ่อนกำลัง ไปทีละน้อยๆ แล้วพึงทำลายโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรคอันเปรียบด้วยกระแสน้ำใหญ่ เพราะโลกุตรธรรมทั้งหลายมีกำลังยิ่ง ท่านกล่าวว่า ชื่อว่าทำลาย คือ ตัดขาดด้วยสามารถแห่งการละโดยไม่เหลือ ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้นได้แม้ทุกอย่างในขณะนั้นนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล ดังนี้ 5. ති කා උප්පත්ති? ඉමිස්සා ගාථාය ඉතො පරානඤ්ච ද්වාදසන්නං එකායෙව උප්පත්ති. එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති. තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො අත්තනො ධීතුයා වාරෙය්‍යෙ පච්චුපට්ඨිතෙ චින්තෙසි – ‘‘කෙනචි වසලෙන අපරිභුත්තපුබ්බෙහි පුප්ඵෙහි දාරිකං අලඞ්කරිත්වා පතිකුලං පෙසෙස්සාමී’’ති. සො සන්තරබාහිරං සාවත්ථිං විචිනන්තො කිඤ්චි තිණපුප්ඵම්පි අපරිභුත්තපුබ්බං නාද්දස. අථ සම්බහුලෙ ධුත්තකජාතිකෙ බ්‍රාහ්මණදාරකෙ සන්නිපතිතෙ දිස්වා ‘‘එතෙ පුච්ඡිස්සාමි, අවස්සං සම්බහුලෙසු කොචි ජානිස්සතී’’ති උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. තෙ තං බ්‍රාහ්මණං උප්පණ්ඩෙන්තා ආහංසු – ‘‘උදුම්බරපුප්ඵං නාම, බ්‍රාහ්මණ, ලොකෙ න කෙනචි පරිභුත්තපුබ්බං. තෙන ධීතරං අලඞ්කරිත්වා දෙහී’’ති. සො දුතියදිවසෙ කාලස්සෙව වුට්ඨාය භත්තවිස්සග්ගං කත්වා අචිරවතියා නදියා තීරෙ උදුම්බරවනං ගන්ත්වා එකමෙකං රුක්ඛං විචිනන්තො පුප්ඵස්ස වණ්ටමත්තම්පි නාද්දස. අථ වීතිවත්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ දුතියතීරං අගමාසි. තත්ථ ච අඤ්ඤතරො භික්ඛු අඤ්ඤතරස්මිං මනුඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසින්නො කම්මට්ඨානං [Pg.18] මනසි කරොති. සො තත්ථ උපසඞ්කමිත්වා අමනසිකරිත්වා, සකිං නිසීදිත්වා, සකිං උක්කුටිකො හුත්වා, සකිං ඨත්වා, තං රුක්ඛං සබ්බසාඛාවිටපපත්තන්තරෙසු විචිනන්තො කිලමති. තතො නං සො භික්ඛු ආහ – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කිං මග්ගසී’’ති? ‘‘උදුම්බරපුප්ඵං, භො’’ති. ‘‘උදුම්බරපුප්ඵං නාම, බ්‍රාහ්මණ, ලොකෙ නත්ථි, මුසා එතං වචනං, මා කිලමා’’ති. අථ භගවා තස්ස භික්ඛුනො අජ්ඣාසයං විදිත්වා ඔභාසං මුඤ්චිත්වා සමුප්පන්නසමන්නාහාරබහුමානස්ස ඉමා ඔභාසගාථායො අභාසි ‘‘යො නාජ්ඣගමා භවෙසු සාර’’න්ති සබ්බා වත්තබ්බා. ๕. อะไรเป็นเหตุเกิด? เหตุเกิดแห่งคาถานี้และคาถาอีก ๑๒ คาถาถัดจากนี้ไปเป็นเรื่องเดียวกันนั่นเทียว สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล เมื่อการแต่งงานของธิดาพราหมณ์คนหนึ่งปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า เขาได้คิดว่า “เราจักประดับเด็กหญิงด้วยดอกไม้ที่คนถ่อยไรๆ ยังไม่เคยใช้สอย แล้วส่งไปยังตระกูลของสามี” เขาเที่ยวค้นหาทั่วกรุงสาวัตถีทั้งภายในและภายนอก ก็ไม่เห็นแม้ดอกหญ้าชนิดใดที่ยังไม่เคยมีใครใช้สอย ครั้งนั้น เขาเห็นเด็กหนุ่มพราหมณ์ผู้เป็นนักเลงจำนวนมากประชุมกันอยู่ จึงเข้าไปหาแล้วถามด้วยคิดว่า “เราจักถามคนพวกนี้ ในบรรดาคนจำนวนมาก ต้องมีใครสักคนหนึ่งรู้แน่” เด็กหนุ่มเหล่านั้นต้องการจะล้อเลียนพราหมณ์นั้น จึงกล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ดอกไม้ชื่อว่าดอกมะเดื่อ ในโลกนี้ยังไม่มีใครเคยใช้สอย ท่านจงประดับธิดาด้วยดอกไม้นั้นแล้วมอบให้เถิด” ในวันที่สอง เขาตื่นแต่เช้าตรู่ จัดแจงเรื่องอาหารแล้ว ได้ไปยังป่ามะเดื่อริมฝั่งแม่น้ำอจิรวดี เที่ยวค้นหาตามต้นไม้แต่ละต้น ก็ไม่เห็นแม้เพียงขั้วของดอกไม้ ครั้งนั้น เมื่อเวลาเที่ยงล่วงไปแล้ว เขาได้ข้ามไปยังฝั่งที่สอง และ ณ ที่นั้น ภิกษุรูปหนึ่งนั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้อันน่ารื่นรมย์แห่งหนึ่ง กำลังมนสิการกรรมฐานอยู่ พราหมณ์นั้นเข้าไปยังที่นั้นแล้ว ไม่ได้ใส่ใจ (ภิกษุ) นั่งลงครั้งหนึ่ง นั่งยองๆ ครั้งหนึ่ง ยืนขึ้นครั้งหนึ่ง เที่ยวค้นหาตามต้นไม้นั้นในระหว่างกิ่งใหญ่ กิ่งน้อย และใบไม้ทั้งปวง จนลำบาก ลำดับนั้น ภิกษุนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านแสวงหาอะไร” (พราหมณ์ตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ (ข้าพเจ้า) แสวงหาดอกมะเดื่อ” (ภิกษุกล่าวว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ ดอกไม้ชื่อว่าดอกมะเดื่อไม่มีในโลก คำนั้นเป็นคำเท็จ ท่านอย่าลำบากเลย” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของภิกษุนั้นแล้ว ทรงเปล่งพระรัศมีไป ได้ตรัสโอภาสคาถาเหล่านี้แก่ภิกษุผู้มีความเคารพซึ่งเกิดขึ้นและน้อมเข้ามาดีแล้วว่า “โย นาชฺฌคมา ภเวสุ สารํ” เป็นต้น พึงกล่าวคาถาทั้งหมด තත්ථ පඨමගාථාය තාව නාජ්ඣගමාති නාධිගච්ඡි, නාධිගච්ඡති වා. භවෙසූති කාමරූපාරූපසඤ්ඤීඅසඤ්ඤීනෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීඑකවොකාරචතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවෙසු. සාරන්ති නිච්චභාවං අත්තභාවං වා. විචිනන්ති පඤ්ඤාය ගවෙසන්තො. පුප්ඵමිව උදුම්බරෙසූති යථා උදුම්බරරුක්ඛෙසු පුප්ඵං විචිනන්තො එස බ්‍රාහ්මණො නාජ්ඣගමා, එවං යො යොගාවචරොපි පඤ්ඤාය විචිනන්තො සබ්බභවෙසු කිඤ්චි සාරං නාජ්ඣගමා. සො අසාරකට්ඨෙන තෙ ධම්මෙ අනිච්චතො අනත්තතො ච විපස්සන්තො අනුපුබ්බෙන ලොකුත්තරධම්මෙ අධිගච්ඡන්තො ජහාති ඔරපාරං උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණන්ති අයමත්ථො යොජනා ච. අවසෙසගාථාසු පනස්ස යොජනං අවත්වා විසෙසත්ථමත්තමෙව වක්ඛාම. ในคาถาเหล่านั้น ก่อนอื่น ในคาถาแรก บทว่า นาชฺฌคมา คือ ไม่ได้บรรลุ หรือ ไม่บรรลุ บทว่า ภเวสุ คือ ในกามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญีภพ อสัญญีภพ เนวสัญญานาสัญญีภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ บทว่า สารํ คือ ความเป็นของเที่ยง หรือ ความเป็นอัตตา บทว่า วิจินํ คือ ค้นหาอยู่ด้วยปัญญา บทว่า ปุปฺผมิว อุทุมฺพเรสุ ความว่า พราหมณ์นี้เที่ยวค้นหาดอกไม้ในต้นมะเดื่อทั้งหลายแล้วไม่พบฉันใด ฉันนั้น แม้โยคาวจรใดค้นหาอยู่ด้วยปัญญา ก็ไม่พบสาระอะไรๆ ในภพทั้งปวง โยคาวจรนั้นเห็นแจ้งธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงและโดยความเป็นอนัตตา เพราะเป็นของไม่มีสาระ บรรลุโลกุตรธรรมโดยลำดับ ย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้น ดุจงูละคราบเก่าที่คร่ำคร่า ฉันนั้น นี้เป็นเนื้อความและวิธีเชื่อมความ ส่วนในคาถาที่เหลือ เราจักไม่กล่าววิธีเชื่อมความ แต่จักกล่าวเฉพาะเนื้อความพิเศษเท่านั้น 6. ๖. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා,ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො’’ති. (උදා. 20) – “ความโกรธทั้งหลายย่อมไม่มีในภายในของบุคคลใด และบุคคลนั้นก้าวล่วงความมีความไม่มีนี้เสียได้” ดังนี้ එත්ථ තාව අයං ‘අන්තරසද්දො’ – ในบทนี้ ก่อนอื่น คำว่า ‘อันตร’ นี้ ‘‘නදීතීරෙසු සණ්ඨානෙ, සභාසු රථියාසු ච; ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති. (සං. නි. 1.228); “ชนทั้งหลายมาประชุมปรึกษากัน ที่ริมฝั่งแม่น้ำ ที่พัก ในสภาและตามถนน (ปรึกษา) ถึงเรื่องของเราและของท่านว่า มีอะไรเป็นเหตุในระหว่าง” ดังนี้ ‘‘අප්පමත්තකෙන විසෙසාධිගමෙන අන්තරා වොසානමාපාදි’’ (අ. නි. 10.84); ‘‘අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො; භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣතී’’ති. (අ. නි. 7.64; ඉතිවු. 88) – “ได้ถึงความหยุดในระหว่าง ด้วยการบรรลุคุณวิเศษเพียงเล็กน้อย” (อํ. ทสก. ๑๐.๘๔); “ความโกรธก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, ความโกรธทำจิตให้กำเริบ; ภัยเกิดจากภายใน, ชนไม่รู้ชัดซึ่งภัยนั้น” (อํ. สตฺตก. ๗.๖๔; อิติ. ๘๘) – එවං [Pg.19] කාරණවෙමජ්ඣචිත්තාදීසු සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. ඉධ පන චිත්තෙ. තතො යස්සන්තරතො න සන්ති කොපාති තතියමග්ගෙන සමූහතත්තා යස්ස චිත්තෙ න සන්ති කොපාති අත්ථො. යස්මා පන භවොති සම්පත්ති, විභවොති විපත්ති. තථා භවොති වුද්ධි, විභවොති හානි. භවොති සස්සතො, විභවොති උච්ඡෙදො. භවොති පුඤ්ඤං, විභවොති පාපං. විභවො අභවොති ච අත්ථතො එකමෙව. තස්මා ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එත්ථ යා එසා සම්පත්තිවිපත්තිවුඩ්ඪිහානිසස්සතුච්ඡෙදපුඤ්ඤපාපවසෙන ඉති අනෙකප්පකාරා භවාභවතා වුච්චති. චතූහිපි මග්ගෙහි යථාසම්භවං තෙන තෙන නයෙන තං ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එවමත්ථො ඤාතබ්බො. ศัพท์นี้ปรากฏในอรรถหลายอย่าง มีเหตุ, ท่ามกลาง และจิตเป็นต้น. แต่ในที่นี้หมายถึงจิต. เพราะฉะนั้น บทว่า ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา จึงมีความว่า ความโกรธทั้งหลายในจิตของบุคคลใดไม่มี เพราะถูกถอนขึ้นด้วยมรรคที่ ๓. อนึ่ง เพราะเหตุว่า ภพ คือความสมบัติ, วิภพ คือความวิบัติ. อีกอย่างหนึ่ง ภพ คือความเจริญ, วิภพ คือความเสื่อม. ภพ คือสัสสตทิฏฐิ, วิภพ คืออุจเฉททิฏฐิ. ภพ คือบุญ, วิภพ คือบาป. และวิภพกับอภพ โดยอรรถก็เป็นอย่างเดียวกัน. เพราะฉะนั้น ในบทว่า อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า ความเป็นภพและอภพนานาประการนี้ใด ที่กล่าวกันโดยเป็นความสมบัติและความวิบัติ, ความเจริญและความเสื่อม, สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, บุญและบาป, บุคคลนั้นก้าวล่วงความเป็นภพและอภพนั้นด้วยมรรคทั้ง ๔ ตามสมควร โดยนัยนั้นๆ. 7. යස්ස විතක්කාති එත්ථ පන යස්ස භික්ඛුනො තයො කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කා, තයො ඤාතිජනපදාමරවිතක්කා, තයො පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තලාභසක්කාරසිලොකඅනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තවිතක්කාති එතෙ නව විතක්කා සමන්තභද්දකෙ වුත්තනයෙන තත්ථ තත්ථ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිපක්ඛවවත්ථානෙන තස්ස තස්ස පහානසමත්ථෙහි තීහි හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ච විධූපිතා භුසං ධූපිතා සන්තාපිතා දඩ්ඪාති අත්ථො. එවං විධූපෙත්වා ච අජ්ඣත්තං සුවිකප්පිතා අසෙසා, නියකජ්ඣත්තභූතෙ අත්තනො ඛන්ධසන්තානෙ අජ්ඣත්තජ්ඣත්තභූතෙ චිත්තෙ ච යථා න පුන සම්භවන්ති, එවං අරහත්තමග්ගෙන අසෙසා ඡින්නා. ඡින්නඤ්හි කප්පිතන්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති (සං. නි. 1.122; 4.365). එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๗. ส่วนในบทว่า ยสฺส วิตกฺกา นี้ มีความว่า วิตก ๙ อย่างเหล่านี้ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ๓ อย่าง, ญาติวิตก ชนบทวิตก อมรวิตก ๓ อย่าง, วิตกที่ประกอบด้วยความอนุเคราะห์ผู้อื่น วิตกที่ประกอบด้วยลาภสักการะและชื่อเสียง วิตกที่ประกอบด้วยการไม่ดูหมิ่น ๓ อย่าง ของภิกษุใด อันมรรคเบื้องต่ำ ๓ ซึ่งสามารถละวิตกนั้นๆ ได้ กำจัดแล้ว คือ ทำให้สั่นแล้วอย่างยิ่ง ทำให้เร่าร้อน เผาแล้ว โดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตภัททกคาถา ด้วยการพิจารณาเห็นโทษในวิตกนั้นๆ และด้วยการกำหนดธรรมฝ่ายตรงข้าม. และเมื่อกำจัดแล้วอย่างนี้ วิตกเหล่านั้นก็เป็นอันกำจัดแล้วด้วยดีในภายในโดยสิ้นเชิง คือ ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยอรหัตตมรรค โดยประการที่วิตกเหล่านั้นจะไม่เกิดขึ้นอีกในสันดานแห่งขันธ์ของตนอันเป็นภายใน และในจิตอันเป็นภายในโดยแท้. จริงอยู่ สิ่งที่ถูกตัดเรียกว่า กัปปิตะ ดังที่ตรัสว่า “กปฺปิตเกสมสฺสุ” (ผู้มีผมและหนวดอันตัดแล้ว). พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้. 8. ඉදානි යො නාච්චසාරීති එත්ථ යො නාච්චසාරීති යො නාතිධාවි. න පච්චසාරීති න ඔහීයි. කිං වුත්තං හොති? අච්චාරද්ධවීරියෙන හි උද්ධච්චෙ පතන්තො අච්චාසරති, අතිසිථිලෙන කොසජ්ජෙ පතන්තො පච්චාසරති. තථා භවතණ්හාය අත්තානං කිලමෙන්තො අච්චාසරති, කාමතණ්හාය කාමසුඛමනුයුඤ්ජන්තො පච්චාසරති. සස්සතදිට්ඨියා අච්චාසරති, උච්ඡෙදදිට්ඨියා පච්චාසරති. අතීතං අනුසොචන්තො අච්චාසරති, අනාගත පටිකඞ්ඛන්තො පච්චාසරති. පුබ්බන්තානුදිට්ඨියා අච්චාසරති, අපරන්තානුදිට්ඨියා පච්චාසරති. තස්මා යො එතෙ උභො අන්තෙ වජ්ජෙත්වා මජ්ඣිමං පටිපදං පටිපජ්ජන්තො නාච්චසාරී න පච්චසාරීති එවං වුත්තං හොති. සබ්බං [Pg.20] අච්චගමා ඉමං පපඤ්චන්ති තාය ච පන අරහත්තමග්ගවොසානාය මජ්ඣිමාය පටිපදාය සබ්බං ඉමං වෙදනාසඤ්ඤාවිතක්කප්පභවං තණ්හාමානදිට්ඨිසඞ්ඛාතං තිවිධං පපඤ්චං අච්චගමා අතික්කන්තො, සමතික්කන්තොති අත්ථො. ๘. บัดนี้ ในบทว่า โย นาจฺจสารี ความว่า โย นาจฺจสารี คือ ผู้ใดไม่แล่นไปเกิน. น ปจฺจสารี คือ ไม่ถอยกลับ. ความว่าอย่างไร? คือว่า ผู้ที่ตกไปในอุทธัจจะด้วยความเพียรที่ปรารภเกินไป ชื่อว่าแล่นไปเกิน, ผู้ที่ตกไปในความเกียจคร้านด้วยความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ชื่อว่าถอยกลับ. อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่ทำตนให้ลำบากด้วยภวตัณหา ชื่อว่าแล่นไปเกิน, ผู้ที่ประกอบกามสุขด้วยกามตัณหา ชื่อว่าถอยกลับ. แล่นไปเกินด้วยสัสสตทิฏฐิ, ถอยกลับด้วยอุจเฉททิฏฐิ. ผู้ที่เศร้าโศกถึงอดีต ชื่อว่าแล่นไปเกิน, ผู้ที่หวังอนาคต ชื่อว่าถอยกลับ. แล่นไปเกินด้วยทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องต้น, ถอยกลับด้วยทิฏฐิอันปรารภส่วนเบื้องปลาย. เพราะฉะนั้น ผู้ใดเว้นส่วนสุดทั้งสองนี้แล้ว ดำเนินมัชฌิมาปฏิปทาอยู่ จึงตรัสว่า ไม่แล่นไปเกิน ไม่ถอยกลับ. ส่วนในบทว่า สพฺพํ อจฺจคมา อิมํ ปปญฺจํ มีความว่า ก็ด้วยมัชฌิมาปฏิปทานั้น อันมีอรหัตตมรรคเป็นที่สุด ได้ล่วงเลย คือ ก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดีแล้ว ซึ่งปปัญจธรรม ๓ อย่างนี้ทั้งหมด คือ ที่มีเวทนา สัญญา และวิตกเป็นแดนเกิด อันได้แก่ ตัณหา มานะ และทิฏฐิ. 9. තදනන්තරගාථාය පන සබ්බං විතථමිදන්ති ඤත්වා ලොකෙති අයමෙව විසෙසො. තස්සත්ථො – සබ්බන්ති අනවසෙසං, සකලමනූනන්ති වුත්තං හොති. එවං සන්තෙපි පන විපස්සනුපගං ලොකියඛන්ධායතනධාතුප්පභෙදං සඞ්ඛතමෙව ඉධාධිප්පෙතං. විතථන්ති විගතතථභාවං. නිච්චන්ති වා සුඛන්ති වා සුභන්ති වා අත්තාති වා යථා යථා කිලෙසවසෙන බාලජනෙහි ගය්හති, තථාතථාභාවතො විතථන්ති වුත්තං හොති. ඉදන්ති තමෙව සබ්බං පච්චක්ඛභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ. ඤත්වාති මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා, තඤ්ච පන අසම්මොහතො, න විසයතො. ලොකෙති ඔකාසලොකෙ සබ්බං ඛන්ධාදිභෙදං ධම්මජාතං ‘‘විතථමිද’’න්ති ඤත්වාති සම්බන්ධො. ๙. ส่วนในคาถาถัดไป มีข้อพิเศษเพียงเท่านี้ว่า สพฺพํ วิตถํ อิทนฺติ ญตฺวา โลเก. อรรถแห่งบทนั้นมีดังนี้: บทว่า สพฺพํ คือ ทั้งหมด ไม่มีเหลือ ไม่พร่อง. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ก็ประสงค์เอาเฉพาะสังขตธรรม อันเป็นประเภทโลกิยขันธ์ อายตนะ ธาตุ ที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. บทว่า วิตถํ คือ มีความเป็นจริงปราศไปแล้ว. คือว่า เพราะไม่มีสภาวะเป็นอย่างนั้นๆ ตามที่ปุถุชนทั้งหลายยึดถือด้วยอำนาจกิเลสว่า เที่ยงบ้าง เป็นสุขบ้าง งามบ้าง เป็นอัตตาบ้าง จึงเรียกว่า วิตถะ (ผิดพลาด). บทว่า อิทํ พระองค์ตรัสเพื่อแสดงธรรมทั้งหมดนั้นโดยความเป็นประจักษ์. บทว่า ญตฺวา คือ รู้แล้วด้วยมรรคปัญญา และรู้นั้น ก็โดยความไม่หลงใหล ไม่ใช่โดยความเป็นอารมณ์. ความเชื่อมความมีดังนี้ว่า รู้แล้วในโอกาสโลกซึ่งธรรมธาตุทั้งหมดอันมีขันธ์เป็นต้นเป็นประเภทว่า “ธรรมนี้เป็นของผิดพลาด”. 10-13. ඉදානි ඉතො පරාසු චතූසු ගාථාසු වීතලොභො වීතරාගො වීතදොසො වීතමොහොති එතෙ විසෙසා. එත්ථ ලුබ්භනවසෙන ලොභො. සබ්බසඞ්ගාහිකමෙතං පඨමස්ස අකුසලමූලස්ස අධිවචනං, විසමලොභස්ස වා. යො සො ‘‘අප්පෙකදා මාතුමත්තීසුපි ලොභධම්මා උප්පජ්ජන්ති, භගිනිමත්තීසුපි ලොභධම්මා උප්පජ්ජන්ති, ධීතුමත්තීසුපි ලොභධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති (සං. නි. 4.127) එවං වුත්තො. රජ්ජනවසෙන රාගො, පඤ්චකාමගුණරාගස්සෙතං අධිවචනං. දුස්සනවසෙන දොසො, පුබ්බෙ වුත්තකොධස්සෙතං අධිවචනං. මුය්හනවසෙන මොහො, චතූසු අරියසච්චෙසු අඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ යස්මා අයං භික්ඛු ලොභං ජිගුච්ඡන්තො විපස්සනං ආරභි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං ලොභං විනෙත්වා විගතලොභො විහරෙය්‍ය’’න්ති, තස්මා තස්ස ලොභප්පහානූපායං සබ්බසඞ්ඛාරානං විතථභාවදස්සනං ලොභප්පහානානිසංසඤ්ච ඔරපාරප්පහානං දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ. එස නයො ඉතො පරාසුපි. කෙචි පනාහු – ‘‘යථාවුත්තෙනෙව නයෙන එතෙ ධම්මෙ ජිගුච්ඡිත්වා විපස්සනමාරද්ධස්ස තස්ස තස්ස භික්ඛුනො එකමෙකාව එත්ථ ගාථා වුත්තා’’ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. එස නයො ඉතො පරාසු චතූසු ගාථාසු. ๑๐-๑๓. บัดนี้ ในคาถาทั้ง ๔ ต่อจากนี้ไป บทเหล่านี้คือ วีตโลโภ (ผู้มีโลภะไปปราศ), วีตราโค (ผู้มีราคะไปปราศ), วีตโทโส (ผู้มีโทสะไปปราศ), วีตโมโห (ผู้มีโมหะไปปราศ) เป็นข้อพิเศษ. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า โลภะ เพราะอรรถว่าอยากได้. คำนี้เป็นชื่อที่รวบรวมทั้งหมดของอกุศลมูลที่ ๑ หรือเป็นชื่อของวิสมโลภะ. โลภะใดที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “บางครั้ง โลภธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแม้ในมารดา, โลภธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแม้ในพี่สาวน้องสาว, โลภธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแม้ในธิดา”. ชื่อว่า ราคะ เพราะอรรถว่ากำหนัด, คำนี้เป็นชื่อของราคะในกามคุณ ๕. ชื่อว่า โทสะ เพราะอรรถว่าประทุษร้าย, คำนี้เป็นชื่อของความโกรธที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ชื่อว่า โมหะ เพราะอรรถว่าหลง, คำนี้เป็นชื่อของความไม่รู้ในอริยสัจ ๔. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุที่ภิกษุนี้รังเกียจโลภะแล้ว เริ่มวิปัสสนาว่า “เมื่อไรหนอ เราจะกำจัดโลภะแล้ว เป็นผู้มีโลภะไปปราศอยู่ได้”, เพราะฉะนั้น พระองค์เมื่อจะทรงแสดงอุบายในการละโลภะ, การเห็นความเป็นของผิดพลาดแห่งสังขารทั้งปวง, อานิสงส์แห่งการละโลภะ และการละฝั่งในและฝั่งนอก แก่ภิกษุนั้น จึงตรัสคาถานี้. นัยนี้มีในคาถาทั้งหลายต่อจากนี้ไปเช่นกัน. แต่บางท่านกล่าวว่า “ในที่นี้ พระองค์ตรัสคาถาเพียงคาถาเดียวๆ แก่ภิกษุนั้นๆ ผู้รังเกียจธรรมเหล่านี้แล้วเริ่มวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง”. พึงถือเอาข้อความที่ชอบใจ. นัยนี้มีในคาถาทั้ง ๔ ต่อจากนี้ไปเช่นกัน. 14. අයං [Pg.21] පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – අප්පහීනට්ඨෙන සන්තානෙ සයන්තීති අනුසයා කාමරාගපටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාභවරාගාවිජ්ජානං එතං අධිවචනං. සම්පයුත්තධම්මානං අත්තනො ආකාරානුවිධානට්ඨෙන මූලා; අඛෙමට්ඨෙන අකුසලා; ධම්මානං පතිට්ඨාභූතාතිපි මූලා; සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකට්ඨෙන අකුසලා; උභයම්පෙතං ලොභදොසමොහානං අධිවචනං. තෙ හි ‘‘ලොභො, භික්ඛවෙ, අකුසලඤ්ච අකුසලමූලඤ්චා’’තිආදිනා නයෙන එවං නිද්දිට්ඨා. එවමෙතෙ අනුසයා තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනත්තා යස්ස කෙචි න සන්ති, එතෙ ච අකුසලමූලා තථෙව සමූහතාසෙ, සමූහතා ඉච්චෙව අත්ථො. පච්චත්තබහුවචනස්ස හි සෙ-කාරාගමං ඉච්ඡන්ති සද්දලක්ඛණකොවිදා. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සෙති නිපාතො’’ති වණ්ණයන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. එත්ථ පන ‘‘කිඤ්චාපි සො එවංවිධො භික්ඛු ඛීණාසවො හොති, ඛීණාසවො ච නෙව ආදියති, න පජහති, පජහිත්වා ඨිතො’’ති වුත්තො. තථාපි වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනලක්ඛණෙන ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. අථ වා අනුපාදිසෙසාය ච නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තො අත්තනො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතං ජහාති ඔරපාරන්ති වෙදිතබ්බො. ๑๔. นี่เป็นคำอธิบายความหมายในที่นี้ – ธรรมเหล่าใด ย่อมตามนอนในสันดาน เพราะยังละไม่ได้ ฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า อนุสัย คำว่า อนุสัย นี้ เป็นชื่อของกามราคะ ปฏิฆะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ภวราคะ และอวิชชา ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า มูล เพราะกระทำสัมปยุตตธรรมให้เป็นไปตามอาการของตน ชื่อว่า อกุศล เพราะไม่มีความเกษม และชื่อว่า มูล แม้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า อกุศล เพราะมีวิบากเป็นโทษและเป็นทุกข์ คำทั้งสองนั้นเป็นชื่อของโลภะ โทสะ และโมหะ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย โลภะเป็นอกุศลด้วย เป็นอกุศลมูลด้วย" อนุสัยเหล่านี้ อันบุคคลใดละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ อนุสัยบางอย่างจึงไม่มีแก่บุคคลนั้น และอกุศลมูลเหล่านี้ อันบุคคลนั้นถอนขึ้นได้แล้วโดยประการนั้นเหมือนกัน คำว่า สมูหตาเส มีความหมายว่า สมูหตา (ถอนขึ้นแล้ว) นั่นเอง จริงอยู่ ผู้รู้ลักษณะทางไวยากรณ์ ย่อมต้องการให้มี เส-การ อาคมในที่สุดของปฐมาวิภัตติฝ่ายพหูพจน์ ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายอธิบายว่า "เส เป็นนิบาต" พอใจอย่างใด ก็พึงถือเอาอย่างนั้น แต่ในที่นี้ มีคำกล่าวว่า "แม้ว่าภิกษุผู้เป็นเช่นนั้นจะเป็นพระขีณาสพ และพระขีณาสพนั้นย่อมไม่ถือเอา ย่อมไม่ละ แต่เป็นผู้ละได้แล้วดำรงอยู่" ถึงกระนั้น ท่านก็กล่าวว่า "ย่อมละฝั่งในและฝั่งนอก" ด้วยลักษณะของปัจจุบันกาลวิภัตติในความหมายของอดีตกาลอันใกล้ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ผู้ที่กำลังจะปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ย่อมละอายตนะภายในและภายนอกของตนที่เรียกว่าฝั่งในและฝั่งนอก තත්ථ කිලෙසපටිපාටියා මග්ගපටිපාටියා චාති ද්විධා අනුසයානං අභාවො වෙදිතබ්බො. කිලෙසපටිපාටියා හි කාමරාගානුසයපටිඝානුසයානං තතියමග්ගෙන අභාවො හොති, මානානුසයස්ස චතුත්ථමග්ගෙන, දිට්ඨානුසයවිචිකිච්ඡානුසයානං පඨමමග්ගෙන, භවරාගානුසයාවිජ්ජානුසයානං චතුත්ථමග්ගෙනෙව. මග්ගපටිපාටියා පන පඨමමග්ගෙන දිට්ඨානුසයවිචිකිච්ඡානුසයානං අභාවො හොති. දුතියමග්ගෙන කාමරාගානුසයපටිඝානුසයානං තනුභාවො, තතියමග්ගෙන සබ්බසො අභාවො, චතුත්ථමග්ගෙන මානානුසයභවරාගානුසයාවිජ්ජානුසයානං අභාවො හොති. තත්ථ යස්මා න සබ්බෙ අනුසයා අකුසලමූලා; කාමරාගභවරාගානුසයා එව හි ලොභාකුසලමූලෙන සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. පටිඝානුසයාවිජ්ජානුසයා ච ‘‘දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං’’ ඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, දිට්ඨිමානවිචිකිච්ඡානුසයා පන න කිඤ්චි අකුසලමූලං හොන්ති, යස්මා වා අනුසයාභාවවසෙන ච අකුසලමූලසමුග්ඝාතවසෙන ච කිලෙසප්පහානං පට්ඨපෙසි, තස්මා – ในเรื่องนั้น พึงทราบความไม่มีแห่งอนุสัย ๒ ประการ คือ โดยลำดับแห่งกิเลส และโดยลำดับแห่งมรรค จริงอยู่ โดยลำดับแห่งกิเลส ความไม่มีแห่งกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๓, ความไม่มีแห่งมานานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๔, ความไม่มีแห่งทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๑, ความไม่มีแห่งภวราคานุสัยและอวิชชานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๔ เท่านั้น ส่วนโดยลำดับแห่งมรรค ความไม่มีแห่งทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย ย่อมมีได้ด้วยมรรคที่ ๑ ด้วยมรรคที่ ๒ กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยย่อมเบาบางลง, ด้วยมรรคที่ ๓ ย่อมไม่มีโดยสิ้นเชิง, ด้วยมรรคที่ ๔ ความไม่มีแห่งมานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย ย่อมมีได้ ในบรรดาอนุสัยเหล่านั้น เพราะอนุสัยทั้งหมดไม่ใช่อกุศลมูล จริงอยู่ กามราคานุสัยและภวราคานุสัยเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้ากับโลภะอกุศลมูล ส่วนปฏิฆานุสัยและอวิชชานุสัย ก็นับเข้าใน "โทสะเป็นอกุศลมูล" และ "โมหะเป็นอกุศลมูล" ตามลำดับ ส่วนทิฏฐานุสัย มานานุสัย และวิจิกิจฉานุสัย ไม่เป็นอกุศลมูลอะไรเลย หรือเพราะพระองค์ทรงตั้งการละกิเลสไว้โดยนัยแห่งความไม่มีอนุสัย และโดยนัยแห่งการถอนรากอกุศลมูล ฉะนั้น (จึงตรัสว่า) – ‘‘යස්සානුසයා [Pg.22] න සන්ති කෙචි, මූලා ච අකුසලා සමූහතාසෙ’’. – อนุสัยเหล่าใดไม่มีแก่บุคคลใด และอกุศลมูลทั้งหลายอันบุคคลนั้นถอนขึ้นได้แล้ว ඉති භගවා ආහ. พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสไว้ดังนี้ 15. යස්ස දරථජාති එත්ථ පන පඨමුප්පන්නා කිලෙසා පරිළාහට්ඨෙන දරථා නාම, අපරාපරුප්පන්නා පන තෙහි දරථෙහි ජාතත්තා දරථජා නාම. ඔරන්ති සක්කායො වුච්චති. යථාහ – ‘‘ඔරිමං තීරන්ති ඛො, භික්ඛු, සක්කායස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.238). ආගමනායාති උප්පත්තියා. පච්චයාසෙති පච්චයා එව. කිං වුත්තං හොති? යස්ස පන උපාදානක්ඛන්ධග්ගහණාය පච්චයභූතා අරියමග්ගෙන පහීනත්තා, කෙචි දරථජවෙවචනා කිලෙසා න සන්ති, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරන්ති. ๑๕. คำว่า ฝั่งใน (โอรํ) หมายถึง สักกายะ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุ คำว่า ฝั่งใน นี้ เป็นชื่อของสักกายะ" บทว่า อาคมนาย ได้แก่ เพื่อการเกิดขึ้น บทว่า ปจฺจยาเส ได้แก่ ปัจจัยนั่นเอง ความว่าอย่างไร ความว่า กิเลสทั้งหลายอันเป็นปัจจัยเพื่อการยึดมั่นอุปาทานขันธ์ อันบุคคลใดละได้แล้วด้วยอริยมรรค กิเลสเหล่านั้นซึ่งเป็นคำไวพจน์ของคำว่า "เกิดจากความเดือดร้อน" บางอย่างจึงไม่มีแก่บุคคลนั้น ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง 16. යස්ස වනථජාති එත්ථපි දරථජා විය වනථජා වෙදිතබ්බා. වචනත්ථෙ පන අයං විසෙසො – වනුතෙ, වනොතීති වා වනං යාචති සෙවති භජතීති අත්ථො. තණ්හායෙතං අධිවචනං. සා හි විසයානං පත්ථනතො සෙවනතො ච ‘‘වන’’න්ති වුච්චති. තං පරියුට්ඨානවසෙන වනං ථරති තනොතීති වනථො, තණ්හානුසයස්සෙතං අධිවචනං. වනථා ජාතාති වනථජාති. කෙචි පනාහු ‘‘සබ්බෙපි කිලෙසා ගහනට්ඨෙන වනථොති වුච්චන්ති, අපරාපරුප්පන්නා පන වනථජා’’ති. අයමෙව චෙත්ථ උරගසුත්තෙ අත්ථො අධිප්පෙතො, ඉතරො පන ධම්මපදගාථායං. විනිබන්ධාය භවායාති භවවිනිබන්ධාය. අථ වා චිත්තස්ස විසයෙසු විනිබන්ධාය ආයතිං උප්පත්තියා චාති අත්ථො. හෙතුයෙව හෙතුකප්පා. ๑๖. แม้ในบทว่า ยสฺส วนถชา นี้ ก็พึงทราบว่า วนถชา (เกิดจากตัณหา) เหมือนกับ ทรถชา (เกิดจากความเดือดร้อน) แต่ในทางวจนัตถะ มีความพิเศษดังนี้ คือ ธรรมชาติใดย่อมขอ ย่อมเสพในอารมณ์ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า วนะ ความว่า ย่อมขอ ย่อมเสพ ย่อมคบ คำว่า วนะ นี้ เป็นชื่อของตัณหา จริงอยู่ ตัณหานั้นเรียกว่า "วนะ" เพราะปรารถนาและเสพซึ่งอารมณ์ทั้งหลาย ธรรมชาติใด ย่อมแผ่ไป ย่อมกระทำให้กว้างขวางซึ่งวนะ (ตัณหา) นั้น โดยอำนาจแห่งการครอบงำ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า วนถะ, คำว่า วนถะ นี้ เป็นชื่อของตัณหานุสัย ธรรมชาติที่เกิดจากวนถะ ชื่อว่า วนถชา แต่บางท่านกล่าวว่า "กิเลสทั้งหมดเรียกว่า วนถะ เพราะเป็นดุจป่าทึบ, ส่วนกิเลสที่เกิดขึ้นในภายหลังเรียกว่า วนถชา" ในอุรคสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาความหมายนี้เท่านั้น, ส่วนความหมายอื่น ท่านประสงค์เอาในธรรมบทคาถา บทว่า วินิพนฺธาย ภวาย ได้แก่ เพื่อผูกไว้ในภพ อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า เพื่อผูกจิตไว้ในอารมณ์ทั้งหลาย และเพื่อการเกิดขึ้นในอนาคต บทว่า เหตุกปฺปา ได้แก่ เหตุ นั่นเอง 17. යො නීවරණෙති එත්ථ නීවරණාති චිත්තං, හිතපටිපත්තිං වා නීවරන්තීති නීවරණා, පටිච්ඡාදෙන්තීති අත්ථො. පහායාති ඡඩ්ඩෙත්වා. පඤ්චාති තෙසං සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො. ඊඝාභාවතො අනීඝො. කථංකථාය තිණ්ණත්තා තිණ්ණකථංකථො. විගතසල්ලත්තා විසල්ලො. කිං වුත්තං හොති? යො භික්ඛු කාමච්ඡන්දාදීනි පඤ්ච නීවරණානි සමන්තභද්දකෙ වුත්තනයෙන සාමඤ්ඤතො විසෙසතො ච නීවරණෙසු ආදීනවං දිස්වා තෙන තෙන මග්ගෙන පහාය තෙසඤ්ච පහීනත්තා එව කිලෙසදුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ඊඝස්සාභාවෙන [Pg.23] අනීඝො, ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) නයෙන පවත්තාය කථංකථාය තිණ්ණත්තා තිණ්ණකථංකථො, ‘‘තත්ථ කතමෙ පඤ්ච සල්ලා? රාගසල්ලො, දොසසල්ලො, මොහසල්ලො, මානසල්ලො, දිට්ඨිසල්ලො’’ති වුත්තානං පඤ්චන්නං සල්ලානං විගතත්තා විසල්ලො. සො භික්ඛු පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ජහාති ඔරපාරන්ති. ๑๗. ในบทว่า โย นีวรเณ นี้ ธรรมชาติใดย่อมห้ามจิต หรือห้ามการปฏิบัติที่เป็นประโยชน์ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า นิวรณ์ ความว่า ย่อมปกปิด บทว่า ปหาย ได้แก่ ละทิ้งแล้ว บทว่า ปญฺจ เป็นการกำหนดจำนวนของนิวรณ์เหล่านั้น ชื่อว่า อนีโฆ (ผู้ไม่มีทุกข์) เพราะไม่มีทุกข์ ชื่อว่า ติณฺณกถํกโถ (ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว) เพราะข้ามความสงสัยได้แล้ว ชื่อว่า วิสลฺโล (ผู้ไม่มีลูกศร) เพราะลูกศรไปปราศแล้ว ความว่าอย่างไร ความว่า ภิกษุใดเห็นโทษในนิวรณ์ ๕ ประการ มีกามฉันทะเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตภัททกคาถา ทั้งโดยทั่วไปและโดยพิเศษ แล้วละได้ด้วยมรรคนั้นๆ และเพราะละนิวรณ์เหล่านั้นได้นั่นเอง จึงชื่อว่า อนีโฆ (ผู้ไม่มีทุกข์) เพราะไม่มีทุกข์ที่เรียกว่ากิเลสทุกข์ ชื่อว่า ติณฺณกถํกโถ (ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว) เพราะข้ามความสงสัยที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือไม่หนอ" ได้แล้ว ชื่อว่า วิสลฺโล (ผู้ไม่มีลูกศร) เพราะลูกศร ๕ ประการที่ตรัสไว้ว่า "ในบรรดาลูกศรเหล่านั้น ลูกศร ๕ ประการเป็นไฉน? คือ ลูกศรคือราคะ ลูกศรคือโทสะ ลูกศรคือโมหะ ลูกศรคือมานะ ลูกศรคือทิฏฐิ" ไปปราศแล้ว ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งในและฝั่งนอกได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง අත්‍රාපි ච කිලෙසපටිපාටියා මග්ගපටිපාටියා චාති ද්විධා එව නීවරණප්පහානං වෙදිතබ්බං. කිලෙසපටිපාටියා හි කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස බ්‍යාපාදනීවරණස්ස ච තතියමග්ගෙන පහානං හොති, ථිනමිද්ධනීවරණස්ස උද්ධච්චනීවරණස්ස ච චතුත්ථමග්ගෙන. ‘‘අකතං වත මෙ කුසල’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) නයෙන පවත්තස්ස විප්පටිසාරසඞ්ඛාතස්ස කුක්කුච්චනීවරණස්ස විචිකිච්ඡානීවරණස්ස ච පඨමමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා පන කුක්කුච්චනීවරණස්ස විචිකිච්ඡානීවරණස්ස ච පඨමමග්ගෙන පහානං හොති, කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස බ්‍යාපාදනීවරණස්ස ච දුතියමග්ගෙන තනුභාවො හොති, තතියෙන අනවසෙසප්පහානං. ථිනමිද්ධනීවරණස්ස උද්ධච්චනීවරණස්ස ච චතුත්ථමග්ගෙන පහානං හොතීති. එවං – อนึ่ง ในการละนิวรณ์นั้น พึงทราบการละนิวรณ์ว่ามี ๒ อย่างเท่านั้น คือ โดยลำดับแห่งกิเลส และโดยลำดับแห่งมรรค. จริงอยู่ โดยลำดับแห่งกิเลส การละกามฉันทนิวรณ์และพยาปาทนิวรณ์ย่อมมีได้ด้วยตติยมรรค, การละถีนมิทธนิวรณ์และอุทธัจจนิวรณ์ (ย่อมมีได้) ด้วยจตุตถมรรค. การละกุกกุจจนิวรณ์อันชื่อว่าความเดือดร้อนใจ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "โอหนอ กุศลเราไม่ได้ทำไว้" และการละวิจิกิจฉานิวรณ์ (ย่อมมีได้) ด้วยปฐมมรรค. ส่วนโดยลำดับแห่งมรรค การละกุกกุจจนิวรณ์และวิจิกิจฉานิวรณ์ย่อมมีได้ด้วยปฐมมรรค, กามฉันทนิวรณ์และพยาปาทนิวรณ์ย่อมเบาบางลงด้วยทุติยมรรค และละได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยตติยมรรค. การละถีนมิทธนิวรณ์และอุทธัจจนิวรณ์ย่อมมีได้ด้วยจตุตถมรรค ด้วยประการฉะนี้ ‘‘යො නීවරණෙ පහාය පඤ්ච, අනීඝො තිණ්ණකථංකථො විසල්ලො; සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිවත්තචං පුරාණ’’න්ති. – ภิกษุใดละนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีทุกข์ ข้ามความสงสัยได้ ถอนลูกศร (คือกิเลส) เสียได้ ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้และฝั่งหน้าได้ เหมือนงูลอกคราบเก่าของตนทิ้งไป ฉะนั้น අරහත්තනිකූටෙනෙව භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො. ‘‘එකච්චෙ යෙන යෙන තෙසං භික්ඛූනං යා යා ගාථා දෙසිතා, තෙන තෙන තස්සා තස්සා ගාථාය පරියොසානෙ සො සො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො’’ති වදන්ති. พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาโดยมียอดคืออรหัตตผลนั่นเทียว. ในกาลจบเทศนา ภิกษุนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงคาถาใดๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นโดยนัยใดๆ, ในกาลจบคาถานั้นๆ โดยนัยนั้นๆ ภิกษุนั้นๆ ก็ได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล" පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය උරගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาอุรคสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 2. ධනියසුත්තවණ්ණනා ๒. พรรณนาธนิยสูตร 18. පක්කොදනොති [Pg.24] ධනියසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති. තෙන සමයෙන ධනියො ගොපො මහීතීරෙ පටිවසති. තස්සායං පුබ්බයොගො – කස්සපස්ස භගවතො පාවචනෙ දිබ්බමානෙ වීසති වස්සසහස්සානි දිවසෙ දිවසෙ සඞ්ඝස්ස වීසති සලාකභත්තානි අදාසි. සො තතො චුතො දෙවෙසු උප්පන්නො. එවං දෙවලොකෙ එකං බුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ විදෙහරට්ඨමජ්ඣෙ පබ්බතරට්ඨං නාම අත්ථි තත්ථ ධම්මකොරණ්ඩං නාම නගරං, තස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිපුත්තො හුත්වා අභිනිබ්බත්තො, ගොයූථං නිස්සාය ජීවති. තස්ස හි තිංසමත්තානි ගොසහස්සානි හොන්ති, සත්තවීසසහස්සා ගාවො ඛීරං දුය්හන්ති. ගොපා නාම නිබද්ධවාසිනො න හොන්ති. වස්සිකෙ චත්තාරොමාසෙ ථලෙ වසන්ති, අවසෙසෙ අට්ඨමාසෙ යත්ථ තිණොදකං සුඛං ලබ්භති, තත්ථ වසන්ති. තඤ්ච නදීතීරං වා ජාතස්සරතීරං වා හොති. අථායම්පි වස්සකාලෙ අත්තනො වසිතගාමතො නික්ඛමිත්වා ගුන්නං ඵාසුවිහාරත්ථාය ඔකාසං ගවෙසන්තො මහාමහී භිජ්ජිත්වා එකතො කාලමහී එකතො මහාමහිච්චෙව සඞ්ඛං ගන්ත්වා සන්දමානා පුන සමුද්දසමීපෙ සමාගන්ත්වා පවත්තා. යං ඔකාසං අන්තරදීපං අකාසි, තං පවිසිත්වා වච්ඡානං සාලං අත්තනො ච නිවෙසනං මාපෙත්වා වාසං කප්පෙසි. තස්ස සත්ත පුත්තා, සත්ත ධීතරො, සත්ත සුණිසා, අනෙකෙ ච කම්මකාරා හොන්ති. ගොපා නාම වස්සනිමිත්තං ජානන්ති. යදා සකුණිකා කුලාවකානි රුක්ඛග්ගෙ කරොන්ති, කක්කටකා උදකසමීපෙ ද්වාරං පිදහිත්වා ථලසමීපද්වාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තදා සුවුට්ඨිකා භවිස්සතීති ගණ්හන්ති. යදා පන සකුණිකා කුලාවකානි නීචට්ඨානෙ උදකපිට්ඨෙ කරොන්ති, කක්කටකා ථලසමීපෙ ද්වාරං පිදහිත්වා උදකසමීපද්වාරෙන වළඤ්ජෙන්ති, තදා දුබ්බුට්ඨිකා භවිස්සතීති ගණ්හන්ති. ๑๘. บทว่า ปักโกทโน ได้แก่ ธนิยสูตร. อะไรเป็นเหตุเกิด? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น นายธนิยะผู้เป็นโคบาลอาศัยอยู่ ณ ริมฝั่งแม่น้ำมหี. นี้เป็นบุพพกรรมของนายธนิยะนั้น คือ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะที่รุ่งเรืองอยู่ เขาได้ถวายสลากภัต ๒๐ ที่แก่สงฆ์ทุกๆ วัน ตลอดสองหมื่นปี. เขาจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้บังเกิดในหมู่เทพ. เขาใช้เวลาหนึ่งพุทธันดรในเทวโลกอย่างนี้แล้ว ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ในท่ามกลางวิเทหรัฐ มีแคว้นชื่อปัพพตะ ในที่นั้นมีนครชื่อธัมมโกรัณฑะ เขาได้บังเกิดเป็นบุตรของเศรษฐีในนครนั้น อาศัยฝูงโคเลี้ยงชีพ. ได้ยินว่า เขามีโคประมาณสามหมื่นตัว, แม่โคสองหมื่นเจ็ดพันตัวให้น้ำนม. คนเลี้ยงโคโดยปกติไม่อยู่เป็นหลักแหล่ง. ในฤดูฝน ๔ เดือน พวกเขาจะอยู่ที่ดอน, ใน ๘ เดือนที่เหลือ พวกเขาจะอยู่ในที่ที่หาหญ้าและน้ำได้ง่าย. และที่นั้นก็คือริมฝั่งแม่น้ำหรือริมฝั่งสระที่เกิดขึ้นเอง. ครั้งนั้น แม้นายธนิยะนี้ก็เช่นกัน ในฤดูฝน ได้ออกจากหมู่บ้านที่ตนเคยอยู่ แสวงหาสถานที่เพื่อความอยู่ผาสุกของฝูงโค (จนไปถึงที่ซึ่ง) แม่น้ำมหามาหีและกาฬมาหีไหลมารวมกันเป็นสายเดียว มีชื่อเรียกว่ามหามาหีเท่านั้น แล้วไหลไปรวมกับทะเลอีกครั้งในที่ใกล้สมุทร. (แม่น้ำ) ได้ทำให้สถานที่ใดเป็นเกาะกลางน้ำ เขาก็เข้าไปในที่นั้น สร้างโรงสำหรับลูกโคและที่อยู่ของตนแล้ว ได้อาศัยอยู่. เขามีบุตร ๗ คน, ธิดา ๗ คน, สะใภ้ ๗ คน, และคนงานอีกมากมาย. คนเลี้ยงโคโดยปกติจะรู้ลักษณะของฝน. เมื่อใดที่ฝูงนกทำรังบนยอดไม้, ปูทั้งหลายปิดรูที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำแล้วใช้รูที่อยู่ใกล้ที่ดอน, เมื่อนั้นพวกเขาก็ถือเอาเป็นนิมิตว่า 'ฝนจะตกดี'. แต่เมื่อใดที่ฝูงนกทำรังในที่ต่ำใกล้ผิวน้ำ, ปูทั้งหลายปิดรูที่อยู่ใกล้ที่ดอนแล้วใช้รูที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำ, เมื่อนั้นพวกเขาก็ถือเอาเป็นนิมิตว่า 'ฝนจะแล้ง'. අථ සො ධනියො සුවුට්ඨිකනිමිත්තානි උපසල්ලක්ඛෙත්වා උපකට්ඨෙ වස්සකාලෙ අන්තරදීපා නික්ඛමිත්වා මහාමහියා පරතීරෙ සත්තසත්තාහම්පි දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන අනජ්ඣොත්ථරණොකාසෙ අත්තනො වසනොකාසං කත්වා සමන්තා පරික්ඛිපිත්වා, වච්ඡසාලායො මාපෙත්වා, තත්ථ නිවාසං කප්පෙසි. අථස්ස දාරුතිණාදිසඞ්ගහෙ කතෙ සබ්බෙසු පුත්තදාරකම්මකරපොරිසෙසු [Pg.25] සමානියෙසු ජාතෙසු නානප්පකාරෙ ඛජ්ජභොජ්ජෙ පටියත්තෙ සමන්තා චතුද්දිසා මෙඝමණ්ඩලානි උට්ඨහිංසු. සො ධෙනුයො දුහාපෙත්වා, වච්ඡසාලාසු වච්ඡෙ සණ්ඨාපෙත්වා, ගුන්නං චතුද්දිසා ධූමං කාරාපෙත්වා, සබ්බපරිජනං භොජාපෙත්වා, සබ්බකිච්චානි කාරාපෙත්වා තත්ථ තත්ථ දීපෙ උජ්ජාලාපෙත්වා, සයං ඛීරෙන භත්තං භුඤ්ජිත්වා, මහාසයනෙ සයන්තො අත්තනො සිරිසම්පත්තිං දිස්වා, තුට්ඨචිත්තො හුත්වා, අපරදිසාය මෙඝත්ථනිතසද්දං සුත්වා නිපන්නො ඉමං උදානං උදානෙසි ‘‘පක්කොදනො දුද්ධඛීරොහමස්මී’’ති. ครั้งนั้น นายธนิยะนั้นสังเกตเห็นนิมิตว่าฝนจะตกดี เมื่อฤดูฝนใกล้เข้ามา จึงออกจากเกาะกลางน้ำนั้น ไปยังฝั่งตรงข้ามของแม่น้ำมหามาหี ในสถานที่ซึ่งน้ำท่วมไม่ถึงแม้ฝนจะตกตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ทำที่อยู่ของตน ล้อมรั้วไว้โดยรอบ สร้างโรงสำหรับลูกโคแล้ว ได้อาศัยอยู่ในที่นั้น. ครั้นเมื่อเขาได้รวบรวมฟืนและหญ้าเป็นต้นไว้แล้ว เมื่อบุตร ภรรยา และคนงานชายทั้งหมดมาประชุมพร้อมเพรียงกันแล้ว เมื่อของขบเคี้ยวของฉันชนิดต่างๆ ถูกจัดเตรียมไว้แล้ว กลุ่มเมฆก็ตั้งขึ้นจากทิศทั้งสี่โดยรอบ. เขาให้คนรีดนมแม่โคทั้งหลาย จัดแจงให้ลูกโคทั้งหลายอยู่ในโรงโค ให้คนก่อควันไล่ยุงให้ฝูงโคในทิศทั้งสี่ ให้บริวารทั้งหมดบริโภคอาหาร จัดการกิจการงานทั้งหมดให้เสร็จสิ้น ให้คนจุดประทีปตามที่ต่างๆ แล้วตนเองบริโภคข้าวกับน้ำนม นอนอยู่บนที่นอนอันใหญ่โต เห็นสิริสมบัติของตนแล้ว มีใจยินดี ได้ยินเสียงฟ้าร้องจากอีกทิศหนึ่ง ขณะที่นอนอยู่นั้น ก็ได้เปล่งอุทานนี้ว่า 'เรามีข้าวหุงสุกแล้ว มีนมรีดแล้ว' තත්‍රායං අත්ථවණ්ණනා – පක්කොදනොති සිද්ධභත්තො. දුද්ධඛීරොති ගාවො දුහිත්වා ගහිතඛීරො. අහන්ති අත්තානං නිදස්සෙති, අස්මීති අත්තනො තථාභාවං. පක්කොදනො දුද්ධඛීරො ච අහමස්මි භවාමීති අත්ථො. ඉතීති එවමාහාති අත්ථො. නිද්දෙසෙ පන ‘‘ඉතීති පදසන්ධි, පදසංසග්ගො, පදපාරිපූරි, අක්ඛරසමවායො බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාමෙත’’න්ති (චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1) එවමස්ස අත්ථො වණ්ණිතො. සොපි ඉදමෙව සන්ධායාති වෙදිතබ්බො. යං යං හි පදං පුබ්බපදෙන වුත්තං, තස්ස තස්ස එවමාහාති එතමත්ථං පකාසෙන්තොයෙව ඉතිසද්දො පච්ඡිමෙන පදෙන මෙත්තෙය්‍යො ඉති වා භගවා ඉති වා එවමාදිනා පදසන්ධි හොති, නාඤ්ඤථා. ในคาถานั้น มีการพรรณนาความหมายดังนี้: บทว่า "ปักโกทโน" หมายถึง ผู้มีข้าวสุกแล้ว บทว่า "ทุทฺธขีโร" หมายถึง ผู้รีดนมโคแล้วได้น้ำนมมา บทว่า "อหํ" แสดงถึงตนเอง บทว่า "อสฺมิ" แสดงถึงความเป็นอย่างนั้นของตน ความหมายคือ "เราเป็นผู้มีข้าวสุกแล้วและเป็นผู้มีน้ำนมที่รีดแล้ว" บทว่า "อิติ" มีความหมายว่า "กล่าวอย่างนี้" ส่วนในคัมภีร์นิทเทส ความหมายของบทว่า "อิติ" นี้ ท่านพรรณนาไว้ว่า "คือการเชื่อมบท การเกี่ยวเนื่องของบท การทำให้บทเต็ม ความสละสลวยของพยัญชนะ และลำดับของบท" (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทเทส ๑) พึงทราบว่า แม้คำพรรณนานั้น ท่านก็กล่าวหมายถึง (ลำดับของบท) นี้เท่านั้น จริงอยู่ อิติศัพท์ย่อมเป็นตัวเชื่อมบท (ปทสนธิ) กับบทหลัง มีอาทิว่า "เมตฺเตยฺโย อิติ" หรือ "ภควา อิติ" เพื่อแสดงความหมายว่า "กล่าวอย่างนี้" ของบทหลังแต่ละบทที่สัมพันธ์กับบทหน้า ด้วยประการอื่นหามิได้ ධනියො ගොපොති තස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස නාමසමොධානං. සො හි යානිමානි ථාවරාදීනි පඤ්ච ධනානි, තෙසු ඨපෙත්වා දානසීලාදිඅනුගාමිකධනං, ඛෙත්තවත්ථු-ආරාමාදිතො ථාවරධනතොපි, ගවස්සාදිතො ජඞ්ගමධනතොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිතො සංහාරිමධනතොපි, සිප්පායතනාදිතො අඞ්ගසමධනතොපි යං තං ලොකස්ස පඤ්චගොරසානුප්පදානෙන බහූපකාරං තං සන්ධාය ‘‘නත්ථි ගොසමිතං ධන’’න්ති (සං. නි. 1.13; නෙත්ති. 123) එවං විසෙසිතං ගොධනං, තෙන සමන්නාගතත්තා ධනියො, ගුන්නං පාලනතො ගොපො. යො හි අත්තනො ගාවො පාලෙති, සො ‘‘ගොපො’’ති වුච්චති. යො පරෙසං වෙතනෙන භටො හුත්වා, සො ගොපාලකො. අයං පන අත්තනොයෙව, තෙන ගොපොති වුත්තො. บทว่า "ธนิโย โคโป" เป็นการรวมชื่อของเศรษฐีบุตรนั้น จริงอยู่ ในบรรดาทรัพย์ ๕ อย่าง มีถาวรทรัพย์เป็นต้น ยกเว้นอานุคามิกทรัพย์ มีทานและศีลเป็นต้นแล้ว ทรัพย์คือโคซึ่งมีอุปการะมากแก่โลกด้วยการให้โครสห้าอย่าง ท่านหมายถึงทรัพย์คือโคนั้น จึงทำให้พิเศษขึ้นว่า "ทรัพย์ที่เสมอด้วยโคไม่มี" (สํ.นิ. ๑.๑๓; เนตฺติ. ๑๒๓) ทั้งโดยเป็นถาวรทรัพย์จากที่นา ที่ดิน และสวน เป็นต้น ทั้งโดยเป็นชังคมทรัพย์จากโคและม้า เป็นต้น ทั้งโดยเป็นสังหาริมทรัพย์จากเงินและทอง เป็นต้น และทั้งโดยเป็นอังคสมทรัพย์จากศิลปวิทยา เป็นต้น เพราะเขาเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยทรัพย์คือโคนั้น จึงชื่อว่า "ธนิยะ" เพราะเลี้ยงดูฝูงโค จึงชื่อว่า "โคโป" จริงอยู่ ผู้ใดเลี้ยงโคของตน ผู้นั้นเรียกว่า "โคโป" ส่วนผู้ใดเป็นลูกจ้างรับค่าจ้างเลี้ยงโคของผู้อื่น ผู้นั้นเรียกว่า "โคปาลกะ" แต่ผู้นี้เลี้ยงโคของตนเองเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "โคโป" අනුතීරෙති [Pg.26] තීරස්ස සමීපෙ. මහියාති මහාමහීනාමිකාය නදියා. සමානෙන අනුකූලවත්තිනා පරිජනෙන සද්ධිං වාසො යස්ස සො සමානවාසො, අයඤ්ච තථාවිධො. තෙනාහ ‘‘සමානවාසො’’ති. ඡන්නාති තිණපණ්ණච්ඡදනෙහි අනොවස්සකා කතා. කුටීති වසනඝරස්සෙතං අධිවචනං. ආහිතොති ආභතො, ජාලිතො වා. ගිනීති අග්ගි. තෙසු තෙසු ඨානෙසු අග්ගි ‘‘ගිනී’’ති වොහරීයති. අථ චෙ පත්ථයසීති ඉදානි යදි ඉච්ඡසීති වුත්තං හොති. පවස්සාති සිඤ්ච, පග්ඝර, උදකං මුඤ්චාති අත්ථො. දෙවාති මෙඝං ආලපති. අයං තාවෙත්ථ පදවණ්ණනා. บทว่า "อนุติเร" หมายถึง ใกล้ฝั่ง บทว่า "มหิยา" หมายถึง แห่งแม่น้ำชื่อมหามหี ผู้ใดอยู่ร่วมกับบริวารที่ประพฤติตามสมควรแก่กัน ผู้นั้นชื่อว่า "สมานวาสะ" และผู้นี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมานวาโส" บทว่า "ฉันนา" หมายถึง (กระท่อม) ที่มุงด้วยหญ้าและใบไม้ ทำให้ฝนรั่วรดไม่ได้ บทว่า "กุฏี" เป็นชื่อเรียกเรือนที่อยู่อาศัย บทว่า "อาหิโต" หมายถึง นำมาแล้ว หรือ ก่อขึ้นแล้ว บทว่า "คินิ" หมายถึง ไฟ ในที่นั้นๆ ไฟถูกเรียกว่า "คินิ" บทว่า "อถ เจ ปตฺถยสี" ความว่า บัดนี้ ถ้าท่านปรารถนา บทว่า "ปวสฺส" มีความหมายว่า จงรดลงมา จงไหลหลั่ง จงปล่อยน้ำลงมา บทว่า "เทว" เป็นการเรียกเมฆ นี้เป็นการพรรณนาบทในที่นี้ก่อน අයං පන අත්ථවණ්ණනා – එවමයං ධනියො ගොපො අත්තනො සයනඝරෙ මහාසයනෙ නිපන්නො මෙඝත්ථනිතං සුත්වා ‘‘පක්කොදනොහමස්මී’’ති භණන්තො කායදුක්ඛවූපසමූපායං කායසුඛහෙතුඤ්ච අත්තනො සන්නිහිතං දීපෙති. ‘‘දුද්ධඛීරොහමස්මී’’ති භණන්තො චිත්තදුක්ඛවූපසමූපායං චිත්තසුඛහෙතුඤ්ච. ‘‘අනුතීරෙ මහියා’’ති නිවාසට්ඨානසම්පත්තිං, ‘‘සමානවාසො’’ති තාදිසෙ කාලෙ පියවිප්පයොගපදට්ඨානස්ස සොකස්සාභාවං. ‘‘ඡන්නා කුටී’’ති කායදුක්ඛාපගමපටිඝාතං. ‘‘ආහිතො ගිනී’’ති යස්මා ගොපාලකා පරික්ඛෙපධූමදාරුඅග්ගිවසෙන තයො අග්ගී කරොන්ති. තෙ ච තස්ස ගෙහෙ සබ්බෙ කතා, තස්මා සබ්බදිසාසු පරික්ඛෙපග්ගිං සන්ධාය ‘‘ආහිතො ගිනී’’ති භණන්තො වාළමිගාගමනනිවාරණං දීපෙති, ගුන්නං මජ්ඣෙ ගොමයාදීහි ධූමග්ගිං සන්ධාය ඩංසමකසාදීහි ගුන්නං අනාබාධං, ගොපාලකානං සයනට්ඨානෙ දාරුඅග්ගිං සන්ධාය ගොපාලකානං සීතාබාධපටිඝාතං. සො එවං දීපෙන්තො අත්තනො වා ගුන්නං වා පරිජනස්ස වා වුට්ඨිපච්චයස්ස කස්සචි ආබාධස්ස අභාවතො පීතිසොමනස්සජාතො ආහ – ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති. ส่วนนี้เป็นการพรรณนาความหมาย: ธนิยโคบาลผู้นี้ นอนอยู่บนที่นอนใหญ่ในเรือนนอนของตน ได้ยินเสียงฟ้าร้องแล้ว เมื่อกล่าวว่า "เรามีข้าวสุกแล้ว" ย่อมแสดงถึงอุบายระงับทุกข์ทางกายและเหตุแห่งสุขทางกายที่ตนมีอยู่ เมื่อกล่าวว่า "เรามีน้ำนมที่รีดแล้ว" (ย่อมแสดงถึง) อุบายระงับทุกข์ทางใจและเหตุแห่งสุขทางใจ (เมื่อกล่าวว่า) "ใกล้ฝั่งแม่น้ำมหี" (ย่อมแสดงถึง) ความสมบูรณ์ของสถานที่อยู่ (เมื่อกล่าวว่า) "อยู่ร่วมกับบริวารที่เสมอกัน" (ย่อมแสดงถึง) การไม่มีความโศกซึ่งมีเหตุใกล้คือการพลัดพรากจากของรักในกาลเช่นนั้น (เมื่อกล่าวว่า) "กระท่อมมุงดีแล้ว" (ย่อมแสดงถึง) การป้องกันความทุกข์ทางกายที่จะเกิดขึ้น (เมื่อกล่าวว่า) "ไฟก่อขึ้นแล้ว" เพราะว่าพวกคนเลี้ยงโคย่อมก่อไฟ ๓ กอง คือ ไฟล้อม ไฟรมควัน และไฟจากฟืน และไฟเหล่านั้นทั้งหมดก็ถูกก่อขึ้นในเรือนของเขา เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "ไฟก่อขึ้นแล้ว" โดยหมายถึงไฟที่ล้อมไว้ในทุกทิศ ย่อมแสดงถึงการป้องกันการมาของสัตว์ร้าย, โดยหมายถึงไฟรมควันด้วยมูลโคเป็นต้นในท่ามกลางฝูงโค (ย่อมแสดงถึง) การไม่มีโรคภัยจากริ้นและยุงเป็นต้นแก่ฝูงโค, และโดยหมายถึงไฟจากฟืนในที่นอนของพวกคนเลี้ยงโค (ย่อมแสดงถึง) การป้องกันโรคภัยคือความหนาวแก่พวกคนเลี้ยงโค เขาเมื่อแสดงอย่างนี้ เพราะไม่มีโรคภัยใดๆ อันเกิดจากฝนตกแก่ตนเอง แก่ฝูงโค หรือแก่บริวาร จึงเกิดปีติโสมนัส กล่าวว่า "ดูก่อนเทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด" 19. එවං ධනියස්ස ඉමං ගාථං භාසමානස්ස අස්සොසි භගවා දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය ජෙතවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං විහරන්තො. සුත්වා ච පන බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස ධනියඤ්ච පජාපතිඤ්චස්ස ‘‘ඉමෙ උභොපි හෙතුසම්පන්නා. සචෙ අහං ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙස්සාමි, උභොපි පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති. නො චෙ ගමිස්සාමි, ස්වෙ උදකොඝෙන විනස්සිස්සන්තී’’ති තං ඛණෙයෙව සාවත්ථිතො සත්ත යොජනසතානි ධනියස්ස නිවාසට්ඨානං ආකාසෙන ගන්ත්වා තස්ස කුටියා උපරි අට්ඨාසි. ධනියො තං ගාථං පුනප්පුනං භාසතියෙව[Pg.27], න නිට්ඨාපෙති, භගවති ගතෙපි භාසති. භගවා ච තං සුත්වා ‘‘න එත්තකෙන සන්තුට්ඨා වා විස්සත්ථා වා හොන්ති, එවං පන හොන්තී’’ති දස්සෙතුං – ๑๙. พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวันมหาวิหาร ได้ทรงสดับคำของธนิยะผู้กำลังกล่าวคาถานี้อยู่ ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ ล่วงวิสัยของมนุษย์ ครั้นทรงสดับแล้ว เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นธนิยะและภรรยาของเขา (ทรงดำริว่า) "ทั้งสองคนนี้เป็นผู้มีเหตุสมบูรณ์ ถ้าเราไปแสดงธรรม ทั้งสองคนจักบวชแล้วบรรลุพระอรหัต แต่ถ้าเราไม่ไป พรุ่งนี้ทั้งสองจักพินาศด้วยกระแสน้ำ" ในขณะนั้นเอง พระองค์เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังที่อยู่ของธนิยะซึ่งห่างออกไปเจ็ดร้อยโยชน์โดยทางอากาศ แล้วประทับยืนอยู่เบื้องบนกระท่อมของเขา ฝ่ายธนิยะก็กล่าวคาถานั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ยังไม่จบ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปถึงแล้ว ก็ยังกล่าวอยู่ และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่า "บุคคลจะชื่อว่าเป็นผู้สันโดษหรือเป็นผู้วางใจด้วยเหตุเพียงเท่านี้หามิได้ แต่จะเป็นได้ด้วยเหตุอย่างนี้" (จึงตรัสว่า) ‘‘අක්කොධනො විගතඛිලොහමස්මි, අනුතීරෙ මහියෙකරත්තිවාසො; විවටා කුටි නිබ්බුතො ගිනි, අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති. – "เราเป็นผู้ไม่มีความโกรธ เป็นผู้มีกิเลสดุจตะปูถอนขึ้นแล้ว อยู่คืนเดียวที่ริมฝั่งแม่น้ำมหี กระท่อมของเราเปิดแล้ว ไฟของเราดับแล้ว ดูก่อนเทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด" ඉමං පටිගාථං අභාසි බ්‍යඤ්ජනසභාගං නො අත්ථසභාගං. න හි ‘‘පක්කොදනො’’ති, ‘‘අක්කොධනො’’ති ච ආදීනි පදානි අත්ථතො සමෙන්ති මහාසමුද්දස්ස ඔරිමපාරිමතීරානි විය, බ්‍යඤ්ජනං පනෙත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චි සමෙතීති බ්‍යඤ්ජනසභාගානි හොන්ති. තත්ථ පුරිමගාථාය සදිසපදානං වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ได้ตรัสคาถาตอบนี้ ซึ่งมีพยัญชนะคล้ายกัน แต่มีความหมายไม่คล้ายกัน จริงอยู่ บททั้งหลายมีอาทิว่า "ปักโกทโน" และ "อักโกธโน" ย่อมไม่เสมอกันโดยความหมาย เปรียบเหมือนฝั่งข้างนี้และฝั่งข้างโน้นของมหาสมุทร แต่ในคาถาทั้งสองนี้ พยัญชนะมีความคล้ายคลึงกันอยู่บ้าง เพราะเหตุนั้นจึงเป็นคาถาที่มีพยัญชนะคล้ายกัน ในคาถาทั้งสองนั้น พึงทราบความหมายของบทที่คล้ายกันในคาถาแรกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว විසෙසපදානං පනායං පදතො අත්ථතො ච වණ්ණනා – අක්කොධනොති අකුජ්ඣනසභාවො. යො හි සො පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරආඝාතවත්ථුසම්භවො කොධො එකච්චස්ස සුපරිත්තොපි උප්පජ්ජමානො හදයං සන්තාපෙත්වා වූපසම්මති, යෙන ච තතො බලවතරුප්පන්නෙන එකච්චො මුඛවිකුණනමත්තං කරොති, තතො බලවතරෙන එකච්චො ඵරුසං වත්තුකාමො හනුසඤ්චලනමත්තං කරොති, අපරො තතො බලවතරෙන ඵරුසං භණති, අපරො තතො බලවතරෙන දණ්ඩං වා සත්ථං වා ගවෙසන්තො දිසා විලොකෙති, අපරො තතො බලවතරෙන දණ්ඩං වා සත්ථං වා ආමසති, අපරො තතො බලවතරෙන දණ්ඩාදීනි ගහෙත්වා උපධාවති, අපරො තතො බලවතරෙන එකං වා ද්වෙ වා පහාරෙ දෙති, අපරො තතො බලවතරෙන අපි ඤාතිසාලොහිතං ජීවිතා වොරොපෙති, එකච්චො තතො බලවතරෙන පච්ඡා විප්පටිසාරී අත්තානම්පි ජීවිතා වොරොපෙති සීහළදීපෙ කාලගාමවාසී අමච්චො විය. එත්තාවතා ච කොධො පරමවෙපුල්ලප්පත්තො හොති. සො භගවතා බොධිමණ්ඩෙයෙව සබ්බසො පහීනො උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො, තස්මා භගවා ‘‘අක්කොධනොහමස්මී’’ති ආහ. อนึ่ง นี้เป็นคำอธิบายบทพิเศษทั้งหลายทั้งโดยบทและโดยอรรถ บทว่า อกฺโกธโน คือ มีสภาวะไม่โกรธ จริงอยู่ ความโกรธใดนั้นที่เกิดจากอาฆาตวัตถุมีประการตามที่กล่าวแล้วในก่อน เมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลบางคน แม้จะเล็กน้อยยิ่ง ก็แผดเผาหทัยแล้วย่อมสงบไป และด้วยความโกรธที่เกิดขึ้นมีกำลังกว่านั้น บุคคลบางคนย่อมทำเพียงการบิดเบี้ยวแห่งใบหน้า ด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น บุคคลบางคนประสงค์จะกล่าวคำหยาบ ย่อมทำเพียงการสั่นแห่งคาง คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมกล่าวคำหยาบ คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น แสวงหาท่อนไม้หรือศาสตรา ย่อมแลดูทิศทั้งหลาย คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมลูบคลำท่อนไม้หรือศาสตรา คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ถือเอาท่อนไม้เป็นต้นแล้ววิ่งเข้าไป คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมให้การประหารครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง คนอื่นด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น ย่อมปลงแม้ญาติสายโลหิตจากชีวิต บุคคลบางคนด้วยความโกรธที่มีกำลังกว่านั้น เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง ย่อมปลงแม้ตนเองจากชีวิต เหมือนอำมาตย์ผู้ชาวบ้านกาฬคามในเกาะสีหล ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความโกรธย่อมถึงความไพบูลย์อย่างยิ่ง ความโกรธนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงละได้แล้วโดยสิ้นเชิง ณ โพธิมณฑลนั่นเทียว มีรากอันตัดขาดแล้ว ทรงทำให้เป็นดุจตอต้นตาล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เราเป็นผู้ไม่โกรธ" විගතඛිලොති අපගතඛිලො. යෙ හි තෙ චිත්තබන්ධභාවෙන පඤ්ච චෙතොඛිලා වුත්තා, යෙ හි ච ඛිලභූතෙ චිත්තෙ සෙය්‍යථාපි නාම ඛිලෙ භූමිභාගෙ [Pg.28] චත්තාරො මාසෙ වස්සන්තෙපි දෙවෙ සස්සානි න රුහන්ති, එවමෙවං සද්ධම්මස්සවනාදිකුසලහෙතුවස්සෙ වස්සන්තෙපි කුසලං න රුහති තෙ ච භගවතා බොධිමණ්ඩෙයෙව සබ්බසො පහීනා, තස්මා භගවා ‘‘විගතඛිලොහමස්මී’’ති ආහ. บทว่า วิคตขิโล คือ มีตะปูคือเครื่องตรึงใจไปปราศแล้ว จริงอยู่ เจโตขีล ๕ ประการเหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเครื่องผูกพันจิต และจริงอยู่ เมื่อจิตเป็นดุจหลักตอ อุปมาเหมือนในภาคพื้นดินที่มีหลักตอ แม้เมื่อฝนตกอยู่ตลอด ๔ เดือน พืชพันธุ์ย่อมไม่งอกงาม ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อฝนคือกุศลเหตุมีการฟังพระสัทธรรมเป็นต้นตกอยู่ กุศลก็ย่อมไม่งอกงาม (แก่บุคคลผู้มีจิตเป็นดุจหลักตอ) เจโตขีลเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงละได้แล้วโดยสิ้นเชิง ณ โพธิมณฑลนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เราเป็นผู้มีตะปูคือเครื่องตรึงใจไปปราศแล้ว" එකරත්තිං වාසො අස්සාති එකරත්තිවාසො. යථා හි ධනියො තත්ථ චත්තාරො වස්සිකෙ මාසෙ නිබද්ධවාසං උපගතො, න තථා භගවා. භගවා හි තංයෙව රත්තිං තස්ස අත්ථකාමතාය තත්ථ වාසං උපගතො. තස්මා ‘‘එකරත්තිවාසො’’ති ආහ. විවටාති අපනීතච්ඡදනා. කුටීති අත්තභාවො. අත්තභාවො හි තං තං අත්ථවසං පටිච්ච කායොතිපි ගුහාතිපි දෙහොතිපි සන්දෙහොතිපි නාවාතිපි රථොතිපි වණොතිපි ධජොතිපි වම්මිකොතිපි කුටීතිපි කුටිකාතිපි වුච්චති. ඉධ පන කට්ඨාදීනි පටිච්ච ගෙහනාමිකා කුටි විය අට්ඨිආදීනි පටිච්ච සඞ්ඛ්‍යං ගතත්තා ‘‘කුටී’’ති වුත්තො. යථාහ – การอยู่คืนหนึ่งมีแก่พระองค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ဧကရတ္တိဝါသ (ผู้มีการอยู่คืนเดียว) จริงอยู่ เหมือนอย่างธนิยะเข้าถึงการอยู่ประจำตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝนในที่นั้นฉันใด พระผู้มีพระภาคไม่ได้ (ทรงอยู่ประจำ) ฉันนั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าถึงการประทับอยู่ ณ ที่นั้นในคืนนั้นนั่นเทียว ด้วยความปรารถนาประโยชน์แก่ธนิยะนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ဧကရတ္တိဝါသ บทว่า วิวฏา คือ มีเครื่องมุงบังอันนำออกแล้ว บทว่า กุฏิ คือ อัตภาพ จริงอยู่ อัตภาพอาศัยอำนาจประโยชน์นั้นๆ ย่อมถูกเรียกว่า กายบ้าง, ถ้ำบ้าง, เดหะบ้าง, สันเดหะบ้าง, นาวาบ้าง, รถบ้าง, แผลบ้าง, ธงบ้าง, จอมปลวกบ้าง, กุฏิบ้าง, กุฏิน้อยบ้าง แต่ในที่นี้ อัตภาพถูกเรียกว่า "กุฏิ" เพราะอาศัยกระดูกเป็นต้นจึงถึงการนับ (ว่าเป็นกุฏิ) เหมือนกุฏิชื่อว่าเรือนที่อาศัยไม้เป็นต้น (จึงถึงการนับว่าเป็นเรือน) ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, කට්ඨඤ්ච පටිච්ච, වල්ලිඤ්ච පටිච්ච, මත්තිකඤ්ච පටිච්ච, තිණඤ්ච පටිච්ච, ආකාසො පරිවාරිතො අගාරංත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති; එවමෙව ඛො, ආවුසො, අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච, න්හාරුඤ්ච පටිච්ච, මංසඤ්ච පටිච්ච, චම්මඤ්ච පටිච්ච, ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306). "ดูก่อนอาวุโส อุปมาเหมือนอากาศอันไม้ เถาวัลย์ ดิน และหญ้าแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงการนับว่าเรือนฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน อากาศอันกระดูก เอ็น เนื้อ และหนังแวดล้อมแล้ว ย่อมถึงการนับว่ารูป" චිත්තමක්කටස්ස නිවාසතො වා කුටි. යථාහ – อีกอย่างหนึ่ง (อัตภาพ) ชื่อว่ากุฏิ เพราะเป็นที่อยู่ของลิงคือจิต ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘අට්ඨිකඞ්කලකුටි චෙ සා, මක්කටාවසථො ඉති; මක්කටො පඤ්චද්වාරාය, කුටිකාය පසක්කිය; ද්වාරෙන අනුපරියාති, ඝට්ටයන්තො පුනප්පුන’’න්ති. (ථෙරගා. 125); "กุฏิคือโครงกระดูกนี้แล เป็นที่อาศัยของลิง ลิงนั้นเข้าไปสู่กุฏิน้อยมีประตู ๕ แล้ว ย่อมเที่ยวไปตามประตู กระทบอยู่บ่อยๆ" සා කුටි යෙන තණ්හාමානදිට්ඨිඡදනෙන සත්තානං ඡන්නත්තා පුනප්පුනං රාගාදිකිලෙසවස්සං අතිවස්සති. යථාහ – กุฏินั้น เพราะเป็นสิ่งที่ถูกมุงบังไว้สำหรับสัตว์ทั้งหลายด้วยเครื่องมุงบังคือตัณหา มานะ และทิฏฐิใด ฝนคือกิเลสมีราคะเป็นต้นจึงรั่วรดอย่างยิ่งอยู่บ่อยๆ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘ඡන්නමතිවස්සති, විවටං නාතිවස්සති; තස්මා ඡන්නං විවරෙථ, එවං තං නාතිවස්සතී’’ති. (උදා. 45; ථෙරගා. 447; පරි. 339); "ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้ ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดสิ่งนั้นอย่างนี้" අයං [Pg.29] ගාථා ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තා ඛන්ධකෙ ථෙරගාථායඤ්ච. ඛන්ධකෙ හි ‘‘යො ආපත්තිං පටිච්ඡාදෙති, තස්ස කිලෙසා ච පුනප්පුනං ආපත්තියො ච අතිවස්සන්ති, යො පන න පටිච්ඡාදෙති, තස්ස නාතිවස්සන්තී’’ති ඉමං අත්ථං පටිච්ච වුත්තා. ථෙරගාථායං ‘‘යස්ස රාගාදිච්ඡදනං අත්ථි, තස්ස පුන ඉට්ඨාරම්මණාදීසු රාගාදිසම්භවතො ඡන්නමතිවස්සති. යො වා උප්පන්නෙ කිලෙසෙ අධිවාසෙති, තස්සෙව අධිවාසිතකිලෙසච්ඡදනච්ඡන්නා අත්තභාවකුටි පුනප්පුනං කිලෙසවස්සං අතිවස්සති. යස්ස පන අරහත්තමග්ගඤාණවාතෙන කිලෙසච්ඡදනස්ස විද්ධංසිතත්තා විවටා, තස්ස නාතිවස්සතී’’ති. අයමත්ථො ඉධ අධිප්පෙතො. භගවතා හි යථාවුත්තං ඡදනං යථාවුත්තෙනෙව නයෙන විද්ධංසිතං, තස්මා ‘‘විවටා කුටී’’ති ආහ. නිබ්බුතොති උපසන්තො. ගිනීති අග්ගි. යෙන හි එකාදසවිධෙන අග්ගිනා සබ්බමිදං ආදිත්තං. යථාහ – ‘‘ආදිත්තං රාගග්ගිනා’’ති විත්ථාරො. සො අග්ගි භගවතො බොධිමූලෙයෙව අරියමග්ගසලිලසෙකෙන නිබ්බුතො, තස්මා ‘‘නිබ්බුතො ගිනී’’ති ආහ. คาถานี้ท่านกล่าวไว้ใน ๒ ที่ คือในขันธกะและในเถรคาถา จริงอยู่ ในขันธกะ ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงเนื้อความนี้ว่า "ภิกษุใดปกปิดอาบัติ กิเลสทั้งหลายและอาบัติทั้งหลายย่อมรั่วรดภิกษุนั้นบ่อยๆ ส่วนภิกษุใดไม่ปกปิด (กิเลสและอาบัติ) ย่อมไม่รั่วรดภิกษุนั้น" ในเถรคาถา (ท่านกล่าวว่า) "ผู้ใดมีเครื่องมุงบังคือราคะเป็นต้น ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นอีก เพราะมีความเกิดขึ้นแห่งราคะเป็นต้นในอิฏฐารมณ์เป็นต้น หรือภิกษุใดอดกลั้นกิเลสที่เกิดขึ้น ฝนคือกิเลสย่อมรั่วรดกุฏิคืออัตภาพของภิกษุนั้นนั่นเทียว อันเครื่องมุงบังคือกิเลสที่อดกลั้นไว้มุงบังแล้ว อยู่บ่อยๆ ส่วนผู้ใด (มีกุฏิคืออัตภาพ) อันเปิดโล่งแล้ว เพราะเครื่องมุงบังคือกิเลสถูกทำลายแล้วด้วยลมคืออรหัตตมรรคญาณ ฝน (คือกิเลส) ย่อมไม่รั่วรดผู้นั้น" อรรถนี้เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ จริงอยู่ เครื่องมุงบังตามที่กล่าวแล้ว อันพระผู้มีพระภาคทรงทำลายแล้วโดยนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "กุฏิอันเปิดแล้ว" บทว่า นิพฺพุโต คือ สงบระงับแล้ว บทว่า คินิ คือ ไฟ จริงอยู่ ทั้งหมดนี้ถูกไฟ ๑๑ กองใดเผาแล้ว ดังที่ตรัสว่า "อันไฟคือราคะเผาแล้ว" เป็นต้น ความพิสดารพึงทราบโดยอาทิตตปริยายสูตร ไฟนั้นของพระผู้มีพระภาคดับแล้ว ณ โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์นั่นเทียวด้วยการรดแห่งน้ำคืออริยมรรค เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไฟดับแล้ว" එවං වදන්තො ච ධනියං අතුට්ඨබ්බෙන තුස්සමානං අඤ්ඤාපදෙසෙනෙව පරිභාසති, ඔවදති, අනුසාසති. කථං? ‘‘අක්කොධනො’’ති හි වදමානො, ධනිය, ත්වං ‘‘පක්කොදනොහමස්මී’’ති තුට්ඨො, ඔදනපාකො ච යාවජීවං ධනපරික්ඛයෙන කත්තබ්බො, ධනපරික්ඛයො ච ආරක්ඛාදිදුක්ඛපදට්ඨානො, එවං සන්තෙ දුක්ඛෙනෙව තුට්ඨො හොසි. අහං පන ‘‘අක්කොධනොහමස්මී’’ති තුස්සන්තො සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකදුක්ඛාභාවෙන තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. ‘‘විගතඛිලො’’ති වදමානො ත්වං ‘‘දුද්ධඛීරොහමස්මී’’ති තුස්සන්තො අකතකිච්චොව ‘‘කතකිච්චොහමස්මී’’ති මන්ත්වා තුට්ඨො, අහං පන ‘‘විගතඛිලොහමස්මී’’ති තුස්සන්තො කතකිච්චොව තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. ‘‘අනුතීරෙ මහියෙකරත්තිවාසො’’ති වදමානො ත්වං අනුතීරෙ මහියා සමානවාසොති තුස්සන්තො චතුමාසනිබද්ධවාසෙන තුට්ඨො. නිබද්ධවාසො ච ආවාසසඞ්ගෙන හොති, සො ච දුක්ඛො, එවං සන්තෙ දුක්ඛෙනෙව තුට්ඨො හොසි. අහං පන එකරත්තිවාසොති තුස්සන්තො අනිබද්ධවාසෙන තුට්ඨො, අනිබද්ධවාසො ච ආවාසසඞ්ගාභාවෙන හොති, ආවාසසඞ්ගාභාවො ච සුඛොති සුඛෙනෙව තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสอย่างนี้ ก็ทรงติเตียน ทรงโอวาท ทรงสั่งสอนธนิยโคบาลผู้ยินดีในสิ่งที่ไม่น่ายินดี ด้วยอุบายอย่างอื่น อย่างไร? คือ เมื่อตรัสว่า "เราเป็นผู้ไม่โกรธ" นั้น พระองค์ทรงแสดงว่า "ธนิยะ ท่านยินดีว่า 'เรามีข้าวสุกแล้ว' แต่การหุงข้าวก็ต้องทำไปตลอดชีวิตด้วยความสิ้นเปลืองทรัพย์สมบัติ และความสิ้นเปลืองทรัพย์สมบัติก็มีทุกข์คือการต้องคอยระวังรักษาเป็นต้นเป็นเหตุใกล้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ชื่อว่ายินดีด้วยทุกข์นั่นเอง ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'เราเป็นผู้ไม่โกรธ' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะไม่มีทุกข์ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ" เมื่อตรัสว่า "เราเป็นผู้มีตอคือ...สิ้นแล้ว" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'เรามีน้ำนมที่รีดแล้ว' ท่านยังไม่ได้ทำกิจที่ควรทำ แต่กลับสำคัญว่า 'เราทำกิจเสร็จแล้ว' จึงยินดี ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'เราเป็นผู้มีตอคือ...สิ้นแล้ว' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะทำกิจเสร็จแล้ว" เมื่อตรัสว่า "เราพักอยู่คืนเดียวที่ริมฝั่งแม่น้ำมหี" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'เรามีที่พักอยู่เสมอที่ริมฝั่งแม่น้ำมหี' ท่านยินดีด้วยการอยู่ประจำตลอด ๔ เดือน แต่การอยู่ประจำย่อมมีความข้องอยู่กับที่อยู่ และความข้องนั้นเป็นทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ชื่อว่ายินดีด้วยทุกข์นั่นเอง ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'เราพักอยู่คืนเดียว' ก็ชื่อว่ายินดีด้วยการไม่อยู่ประจำ และการไม่อยู่ประจำย่อมมีได้เพราะไม่มีความข้องอยู่กับที่อยู่ และการไม่มีความข้องอยู่ก็เป็นสุข เราจึงชื่อว่ายินดีด้วยสุขนั่นเอง" ‘‘විවටා [Pg.30] කුටී’’ති වදමානො ත්වං ඡන්නා කුටීති තුස්සන්තො ඡන්නගෙහතාය තුට්ඨො, ගෙහෙ ච තෙ ඡන්නෙපි අත්තභාවකුටිකං කිලෙසවස්සං අතිවස්සති, යෙන සඤ්ජනිතෙහි චතූහි මහොඝෙහි වුය්හමානො අනයබ්‍යසනං පාපුණෙය්‍යාසි, එවං සන්තෙ අතුට්ඨබ්බෙනෙව තුට්ඨො හොසි. අහං පන ‘‘විවටා කුටී’’ති තුස්සන්තො අත්තභාවකුටියා කිලෙසච්ඡදනාභාවෙන තුට්ඨො. එවඤ්ච මෙ විවටාය කුටියා න තං කිලෙසවස්සං අතිවස්සති, යෙන සඤ්ජනිතෙහි චතූහි මහොඝෙහි වුය්හමානො අනයබ්‍යසනං පාපුණෙය්‍යං, එවං සන්තෙ තුට්ඨබ්බෙනෙව තුට්ඨො හොමීති දීපෙති. ‘‘නිබ්බුතො ගිනී’’ති වදමානො ත්වං ආහිතො ගිනීති තුස්සන්තො අකතූපද්දවනිවාරණොව කතූපද්දවනිවාරණොස්මීති මන්ත්වා තුට්ඨො. අහං පන නිබ්බුතො ගිනීති තුස්සන්තො එකාදසග්ගිපරිළාහාභාවතො කතූපද්දවනිවාරණතායෙව තුට්ඨොති දීපෙති. ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වදමානො එවං විගතදුක්ඛානං අනුප්පත්තසුඛානං කතසබ්බකිච්චානං අම්හාදිසානං එතං වචනං සොභති, අථ චෙ පත්ථයසි, පවස්ස දෙව, න නො තයි වස්සන්තෙ වා අවස්සන්තෙ වා වුඩ්ඪි වා හානි වා අත්ථි, ත්වං පන කස්මා එවං වදසීති දීපෙති. තස්මා යං වුත්තං ‘‘එවං වදන්තො ච ධනිය අතුට්ඨබ්බෙනෙව තුස්සමානං අඤ්ඤාපදෙසෙනෙව පරිභාසති ඔවදති, අනුසාසතී’’ති, තං සම්මදෙව වුත්තන්ති. เมื่อตรัสว่า "กระท่อมของเราเปิดโล่ง" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'กระท่อมของเรามุงบังดีแล้ว' ท่านยินดีเพราะมีเรือนที่มุงบังแล้ว แต่ถึงแม้เรือนของท่านจะมุงบังดีแล้ว ฝนคือกิเลสก็ยังตกลงมาอย่างหนักในกระท่อมคืออัตภาพของท่าน ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ท่านก็จะถูกโอฆะใหญ่ทั้ง ๔ พัดพาไปถึงความพินาศฉิบหายได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ชื่อว่ายินดีในสิ่งที่ไม่น่ายินดีนั่นเอง ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'กระท่อมของเราเปิดโล่ง' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะไม่มีเครื่องมุงบังคือกิเลสในกระท่อมคืออัตภาพ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ฝนคือกิเลสนั้นย่อมไม่ตกลงมาอย่างหนักในกระท่อมที่เปิดโล่งของเรา ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว เราก็จะไม่ถูกโอฆะใหญ่ทั้ง ๔ พัดพาไปถึงความพินาศฉิบหายได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็ชื่อว่ายินดีในสิ่งที่น่ายินดีนั่นเอง" เมื่อตรัสว่า "ไฟของเราดับแล้ว" พระองค์ทรงแสดงว่า "ท่านยินดีว่า 'ไฟของเราก่อขึ้นแล้ว' ท่านยังไม่ได้ป้องกันอุปัทวะ แต่กลับสำคัญว่า 'เราป้องกันอุปัทวะแล้ว' จึงยินดี ส่วนเรา เมื่อยินดีว่า 'ไฟของเราดับแล้ว' ก็ชื่อว่ายินดีเพราะไม่มีความเร่าร้อนแห่งไฟ ๑๑ กอง จึงเป็นการป้องกันอุปัทวะได้แล้วนั่นเอง" เมื่อตรัสว่า "เอาเถิด ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด ท่านเทวะ" พระองค์ทรงแสดงว่า "คำพูดเช่นนี้ย่อมงดงามสำหรับผู้เช่นเรา ผู้ซึ่งปราศจากทุกข์แล้ว บรรลุสุขแล้ว ทำกิจทุกอย่างเสร็จแล้ว คือ เอาเถิด ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด ท่านเทวะ สำหรับเรา ไม่ว่าท่านจะตกหรือไม่ตก ก็ไม่มีความเจริญหรือความเสื่อม แต่ท่านเล่า เหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้น" เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวไว้ว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสอย่างนี้ ก็ทรงติเตียน ทรงโอวาท ทรงสั่งสอนธนิยโคบาลผู้ยินดีในสิ่งที่ไม่น่ายินดี ด้วยอุบายอย่างอื่น" นั้น เป็นคำที่กล่าวไว้ถูกต้องแล้วโดยแท้ 20. එවමිමං භගවතා වුත්තං ගාථං සුත්වාපි ධනියො ගොපො ‘‘කො අයං ගාථං භාසතී’’ති අවත්වා තෙන සුභාසිතෙන පරිතුට්ඨො පුනපි තථාරූපං සොතුකාමො අපරම්පි ගාථමාහ ‘‘අන්ධකමකසා’’ති. තත්ථ අන්ධකාති කාළමක්ඛිකානං අධිවචනං, පිඞ්ගලමක්ඛිකානන්තිපි එකෙ. මකසාති මකසායෙව. න විජ්ජරෙති නත්ථි. කච්ඡෙති ද්වෙ කච්ඡා – නදීකච්ඡො ච පබ්බතකච්ඡො ච. ඉධ නදීකච්ඡො. රුළ්හතිණෙති සඤ්ජාතතිණෙ. චරන්තීති භත්තකිච්චං කරොන්ති. වුට්ඨිම්පීති වාතවුට්ඨිආදිකා අනෙකා වුට්ඨියො, තා ආළවකසුත්තෙ පකාසයිස්සාම. ඉධ පන වස්සවුට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. සහෙය්‍යුන්ති ඛමෙය්‍යුං. සෙසං පාකටමෙව. එත්ථ ධනියො යෙ අන්ධකමකසා සන්නිපතිත්වා රුධිරෙ පිවන්තා මුහුත්තෙනෙව ගාවො අනයබ්‍යසනං පාපෙන්ති, තස්මා වුට්ඨිතමත්තෙයෙව තෙ ගොපාලකා පංසුනා ච සාඛාහි ච [Pg.31] මාරෙන්ති, තෙසං අභාවෙන ගුන්නං ඛෙමතං, කච්ඡෙ රුළ්හතිණචරණෙන අද්ධානගමනපරිස්සමාභාවං වත්වා ඛුදාකිලමථාභාවඤ්ච දීපෙන්තො ‘‘යථා අඤ්ඤෙසං ගාවො අන්ධකමකසසම්ඵස්සෙහි දිස්සමානා අද්ධානගමනෙන කිලන්තා ඛුදාය මිලායමානා එකවුට්ඨිනිපාතම්පි න සහෙය්‍යුං, න මෙ තථා ගාවො, මය්හං පන ගාවො වුත්තප්පකාරාභාවා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛතුං වා වුට්ඨිම්පි සහෙය්‍යු’’න්ති දීපෙති. ๒๐. ธนิยโคบาล ครั้นได้ฟังคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสนี้แล้ว ก็มิได้กล่าวว่า "นี่ใครกันมากล่าวคาถา" แต่กลับยินดียิ่งในสุภาษิตนั้น ด้วยความประสงค์จะฟังคาถาเช่นนั้นอีก จึงกล่าวคาถาอื่นอีกว่า "อันธกมกสา" เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า อันธกา เป็นชื่อเรียกแมลงวันดำ บางอาจารย์กล่าวว่าเป็นชื่อเรียกแมลงวันสีน้ำตาล บทว่า มกสา คือ ยุง นั่นเอง บทว่า น วิชฺชเร คือ ไม่มี บทว่า กจฺเฉ ได้แก่ ที่ลุ่ม ๒ อย่าง คือ ที่ลุ่มริมแม่น้ำ และที่ลุ่มระหว่างภูเขา ในที่นี้หมายถึงที่ลุ่มริมแม่น้ำ บทว่า รุฬฺหติเณ คือ ในที่ที่มีหญ้างอกงาม บทว่า จรนฺติ คือ ทำกิจคือการกิน บทว่า วุฏฺฐิมฺปิ คือ ฝนหลายอย่าง มีฝนลมเป็นต้น ซึ่งเราจะอธิบายในอาฬวกสูตร แต่ในที่นี้กล่าวหมายถึงฝนในฤดูฝน บทว่า สเหยฺยุํ คือ พึงทนได้ บทที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว ในข้อนี้ ธนิยโคบาลแสดงความว่า "เหลือบและยุงเหล่าใดที่พากันมาดื่มเลือด ทำให้ฝูงโคถึงความพินาศฉิบหายได้ในชั่วครู่ เพราะเหตุนั้น พอฝนตั้งเค้าขึ้นเท่านั้น พวกคนเลี้ยงโคก็จะฆ่าเหลือบและยุงเหล่านั้นเสียด้วยผงธุลีบ้าง ด้วยกิ่งไม้บ้าง เพราะไม่มีสัตว์เหล่านั้น ฝูงโคจึงมีความเกษม และเมื่อกล่าวถึงการไม่มีความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกลเพราะได้เที่ยวเล็มกินหญ้าที่งอกงามในที่ลุ่ม และการไม่มีความเหนื่อยล้าจากความหิวแล้ว จึงแสดงความว่า 'โคของคนอื่น ๆ ถูกสัมผัสของเหลือบและยุงเบียดเบียน เหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกล อ่อนเพลียเพราะความหิว ย่อมไม่อาจทนแม้แต่ฝนที่ตกลงมาครั้งเดียวได้ฉันใด โคของเราไม่เป็นฉันนั้น แต่โคของเราเพราะไม่มีเหตุการณ์ดังกล่าว จึงสามารถทนฝนได้แม้สองหรือสามครั้ง' " 21. තතො භගවා යස්මා ධනියො අන්තරදීපෙ වසන්තො භයං දිස්වා, කුල්ලං බන්ධිත්වා, මහාමහිං තරිත්වා, තං කච්ඡං ආගම්ම ‘‘අහං සුට්ඨු ආගතො, නිබ්භයෙව ඨානෙ ඨිතො’’ති මඤ්ඤමානො එවමාහ, සභයෙ එව ච සො ඨානෙ ඨිතො, තස්මා තස්ස ආගමනට්ඨානා අත්තනො ආගමනට්ඨානං උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච වණ්ණෙන්තො ‘‘බද්ධාසි භිසී’’ති ඉමං ගාථමභාසි, අත්ථසභාගං නො බ්‍යඤ්ජනසභාගං. ๒๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า เพราะเหตุที่ธนิยโคบาลอาศัยอยู่ที่เกาะกลางแม่น้ำ เห็นภัยแล้ว จึงผูกแพ ข้ามแม่น้ำมหีสายใหญ่ มายังที่ลุ่มนั้น แล้วสำคัญว่า "เรามาดีแล้ว ตั้งอยู่ในที่ที่ปลอดภัยทีเดียว" จึงได้กล่าวอย่างนี้ แต่เขาก็ยังตั้งอยู่ในที่ที่มีภัยนั่นเอง เพราะฉะนั้น พระองค์เมื่อจะทรงประกาศที่ที่พระองค์เสด็จมาว่าสูงกว่าและประณีตกว่าที่ที่ธนิยโคบาลมา จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า "พทฺธาสิ ภิสี" เป็นต้น ซึ่งมีเนื้อความคล้ายกัน แต่มีพยัญชนะไม่เหมือนกัน තත්ථ භිසීති පත්ථරිත්වා පුථුලං කත්වා බද්ධකුල්ලො වුච්චති ලොකෙ. අරියස්ස පන ධම්මවිනයෙ අරියමග්ගස්සෙතං අධිවචනං. අරියමග්ගො හි – ในคาถานั้น บทว่า ภิสี ในทางโลกหมายถึงแพที่ผูกขึ้นโดยทำให้แผ่กว้างและหนา แต่ในพระธรรมวินัยของพระอริยเจ้านั้น คำนี้เป็นชื่อเรียกอริยมรรค เพราะว่า อริยมรรคคือ – ‘‘මග්ගො පජ්ජො පථො පන්ථො, අඤ්ජසං වටුමායනං; නාවා උත්තරසෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’. (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 101); "มรรค บรรพต หนทาง ทางเดิน ทางตรง ทางใหญ่ เรือ สะพานข้าม แพ ภิสี และทางเดินที่ทอดข้าม" (จูฬนิทเทส ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๑๐๑) ‘‘අද්ධානං පභවො චෙව, තත්ථ තත්ථ පකාසිතො’’. "และเป็นที่มาแห่งหนทางไกล ดังที่ประกาศไว้ในที่นั้น ๆ" ඉමායපි ගාථාය භගවා පුරිමනයෙනෙව තං ඔවදන්තො ඉමං අත්ථං ආහාති වෙදිතබ්බො – ධනිය, ත්වං කුල්ලං බන්ධිත්වා, මහිං තරිත්වා, ඉමං ඨානමාගතො, පුනපි ච තෙ කුල්ලො බන්ධිතබ්බො එව භවිස්සති, නදී ච තරිතබ්බා, න චෙතං ඨානං ඛෙමං. මයා පන එකචිත්තෙ මග්ගඞ්ගානි සමොධානෙත්වා ඤාණබන්ධනෙන බද්ධා අහොසි භිසි. සා ච සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මපරිපුණ්ණතාය එකරසභාවූපගතත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනෙන පුන බන්ධිතබ්බප්පයොජනාභාවෙන දෙවමනුස්සෙසු කෙනචි මොචෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ච සුසඞ්ඛතා. තාය චම්හි තිණ්ණො, පුබ්බෙ පත්ථිතං තීරප්පදෙසං ගතො. ගච්ඡන්තොපි ච න සොතාපන්නාදයො විය කඤ්චිදෙව පදෙසං ගතො. අථ ඛො පාරගතො සබ්බාසවක්ඛයං සබ්බධම්මපාරං පරමං ඛෙමං නිබ්බානං ගතො, තිණ්ණොති වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, පාරගතොති අරහත්තං පත්තො[Pg.32]. කිං විනෙය්‍ය පාරගතොති චෙ? විනෙය්‍ය ඔඝං, කාමොඝාදිචතුබ්බිධං ඔඝං තරිත්වා අතික්කම්ම තං පාරං ගතොති. ඉදානි ච පන මෙ පුන තරිතබ්බාභාවතො අත්ථො භිසියා න විජ්ජති, තස්මා මමෙව යුත්තං වත්තුං ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะนั้นโดยนัยก่อนนั่นเทียว จึงได้ตรัสเนื้อความนี้ด้วยพระคาถานี้ว่า ดูก่อนธนิยะ ท่านผูกแพ ข้ามแม่น้ำใหญ่ มาถึงที่นี้แล้ว ถึงกระนั้น ท่านก็ยังต้องผูกแพ และยังต้องข้ามแม่น้ำอีก เพราะที่นี้ยังไม่เกษม ส่วนเราตถาคตได้ประมวลองค์มรรคทั้งหลายไว้ในจิตดวงเดียว ผูกแพคือองค์มรรคไว้แล้วด้วยเครื่องผูกคือญาณ และแพนั้นเราก็ปรุงแต่งดีแล้ว เพราะบริบูรณ์ด้วยโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ, เพราะถึงความเป็นรสเดียวกัน, เพราะไม่ก้าวก่ายกันและกัน, เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะต้องผูกอีก และเพราะอันใครๆ ในหมู่เทวดาและมนุษย์ไม่สามารถจะแก้ได้ เราข้ามได้แล้วด้วยแพนั้น ถึงแล้วซึ่งประเทศคือฝั่งที่ปรารถนาไว้ในกาลก่อน และแม้เมื่อไปอยู่ ก็มิได้ไปสู่ประเทศเพียงเล็กน้อยเหมือนพระโสดาบันเป็นต้น แต่ว่า ถึงฝั่งแล้ว คือถึงแล้วซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวง เป็นฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง เป็นแดนเกษมอย่างยิ่ง อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ข้ามแล้ว" คือ ถึงแล้วซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ คำว่า "ถึงฝั่ง" คือ ถึงแล้วซึ่งพระอรหัต หากมีคำถามว่า "ทรงละอะไรจึงถึงฝั่ง?" พึงตอบว่า ทรงละโอฆะ คือข้ามแล้ว ก้าวล่วงแล้วซึ่งโอฆะ ๔ อย่าง มีกาโมฆะเป็นต้น จึงถึงฝั่งนั้น และบัดนี้ เพราะเราไม่มีกิจที่จะต้องข้ามอีก ความต้องการด้วยแพจึงไม่มี เพราะเหตุนั้น เราตถาคตเท่านั้นสมควรจะกล่าวคำว่า "ดูก่อนเทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด" 22. තම්පි සුත්වා ධනියො පුරිමනයෙනෙව ‘‘ගොපී මම අස්සවා’’ති ඉමං ගාථං අභාසි. තත්ථ ගොපීති භරියං නිද්දිසති. අස්සවාති වචනකරා කිංකාරපටිසාවිනී. අලොලාති මාතුගාමො හි පඤ්චහි ලොලතාහි ලොලො හොති – ආහාරලොලතාය, අලඞ්කාරලොලතාය, පරපුරිසලොලතාය, ධනලොලතාය, පාදලොලතාය. තථා හි මාතුගාමො භත්තපූවසුරාදිභෙදෙ ආහාරෙ ලොලතාය අන්තමසො පාරිවාසිකභත්තම්පි භුඤ්ජති, හත්ථොතාපකම්පි ඛාදති, දිගුණං ධනමනුප්පදත්වාපි සුරං පිවති. අලඞ්කාරලොලතාය අඤ්ඤං අලඞ්කාරං අලභමානො අන්තමසො උදකතෙලකෙනපි කෙසෙ ඔසණ්ඩෙත්වා මුඛං පරිමජ්ජති. පරපුරිසලොලතාය අන්තමසො පුත්තෙනපි තාදිසෙ පදෙසෙ පක්කොසියමානො පඨමං අසද්ධම්මවසෙන චින්තෙති. ධනලොලතාය ‘‘හංසරාජං ගහෙත්වාන සුවණ්ණා පරිහායථ’’. පාදලොලතාය ආරාමාදිගමනසීලො හුත්වා සබ්බං ධනං විනාසෙති. තත්ථ ධනියො ‘‘එකාපි ලොලතා මය්හං ගොපියා නත්ථී’’ති දස්සෙන්තො අලොලාති ආහ. ๒๒. ธนิยะครั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า "โคปีภรรยาของข้าพเจ้าเป็นผู้ว่านอนสอนง่าย" ในคาถานั้น คำว่า โคปี หมายถึงภรรยา คำว่า อัสสวา (ว่านอนสอนง่าย) คือ เป็นผู้ทำตามคำ เป็นผู้คอยฟังว่า "จะให้ทำอะไร" คำว่า อโลลา (ไม่โลเล) คือ เพราะว่ามาตุคามย่อมเป็นผู้โลเลด้วยความโลเล ๕ อย่าง ได้แก่ ความโลเลในอาหาร, ความโลเลในเครื่องประดับ, ความโลเลในชายอื่น, ความโลเลในทรัพย์, และความโลเลในย่างก้าว (ชอบเที่ยว) จริงอย่างนั้น มาตุคามเพราะความโลเลในอาหารมีข้าว ขนม และสุราเป็นต้น โดยที่สุดแม้ข้าวที่ค้างคืนก็ยังบริโภค แม้ขนมร้อนติดมือก็ยังกิน แม้ไม่ได้ทำให้ทรัพย์เพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าก็ยังดื่มสุรา เพราะความโลเลในเครื่องประดับ เมื่อไม่ได้เครื่องประดับอื่น โดยที่สุดแม้ใช้น้ำต่างน้ำมันหวีผมแล้วก็ลูบไล้ใบหน้า เพราะความโลเลในชายอื่น โดยที่สุดแม้ถูกบุตรของตนเรียกในที่เช่นนั้น ก็ย่อมคิดในเบื้องต้นโดยความเป็นอสัทธรรม เพราะความโลเลในทรัพย์ (มีตัวอย่างว่า) "ท่านทั้งหลายจงจับพญาหงส์แล้วเสื่อมจากทองคำเถิด" เพราะความโลเลในย่างก้าว มีปกติชอบไปสู่อารามเป็นต้น ย่อมทำทรัพย์ทั้งหมดให้พินาศไป ในบรรดาความโลเลเหล่านั้น ธนิยะเมื่อจะแสดงว่า "ความโลเลแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่มีแก่โคปีภรรยาของข้าพเจ้า" จึงกล่าวว่า "อโลลา" දීඝරත්තං සංවාසියාති දීඝකාලං සද්ධිං වසමානා කොමාරභාවතො පභුති එකතො වඩ්ඪිතා. තෙන පරපුරිසෙ න ජානාතීති දස්සෙති. මනාපාති එවං පරපුරිසෙ අජානන්තී මමෙව මනං අල්ලීයතීති දස්සෙති. තස්සා න සුණාමි කිඤ්චි පාපන්ති ‘‘ඉත්ථන්නාමෙන නාම සද්ධිං ඉමාය හසිතං වා ලපිතං වා’’ති එවං තස්සා න සුණාමි, කඤ්චි අතිචාරදොසන්ති දස්සෙති. คำว่า "ทีฆรัตตํ สํวาสิยา" (อยู่ร่วมกันมานาน) หมายความว่า อยู่ร่วมกันตลอดกาลนาน เติบโตมาด้วยกันตั้งแต่ยังเป็นเด็กสาว ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า "นางไม่รู้จักชายอื่น" คำว่า "มนาปา" (เป็นที่พอใจ) ท่านแสดงว่า "เมื่อไม่รู้จักชายอื่นอย่างนี้ จิตใจของนางก็ย่อมผูกพันอยู่กับข้าพเจ้าผู้เดียว" คำว่า "ตสฺสา น สุณามิ กิญฺจิ ปาปํ" (ข้าพเจ้าไม่ได้ยินสิ่งชั่วไรๆ ของนางเลย) ท่านแสดงว่า "ข้าพเจ้าไม่ได้ยินโทษคือการประพฤตินอกใจอะไรๆ ของนางเลยว่า 'นางผู้นี้ได้หัวเราะหรือพูดคุยกับชายชื่อโน้น'" 23. අථ භගවා එතෙහි ගුණෙහි ගොපියා තුට්ඨං ධනියං ඔවදන්තො පුරිමනයෙනෙව ‘‘චිත්තං මම අස්සව’’න්ති ඉමං ගාථමභාසි, අත්ථසභාගං, බ්‍යඤ්ජනසභාගඤ්ච. තත්ථ උත්තානත්ථානෙව පදානි. අයං පන අධිප්පායො – ධනිය, ත්වං ‘‘ගොපී මම අස්සවා’’ති තුට්ඨො, සා පන තෙ අස්සවා [Pg.33] භවෙය්‍ය වා න වා; දුජ්ජානං පරචිත්තං, විසෙසතො මාතුගාමස්ස. මාතුගාමඤ්හි කුච්ඡියා පරිහරන්තාපි රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති, එවං දුරක්ඛචිත්තත්තා එව න සක්කා තුම්හාදිසෙහි ඉත්ථී අලොලාති වා සංවාසියාති වා මනාපාති වා නිප්පාපාති වා ජානිතුං. මය්හං පන චිත්තං අස්සවං ඔවාදපටිකරං මම වසෙ වත්තති, නාහං තස්ස වසෙ වත්තාමි. සො චස්ස අස්සවභාවො යමකපාටිහාරියෙ ඡන්නං වණ්ණානං අග්ගිධාරාසු ච උදකධාරාසු ච පවත්තමානාසු සබ්බජනස්ස පාකටො අහොසි. අග්ගිනිම්මානෙ හි තෙජොකසිණං සමාපජ්ජිතබ්බං උදකනිම්මානෙ ආපොකසිණං, නීලාදිනිම්මානෙ නීලාදිකසිණානි. බුද්ධානම්පි හි ද්වෙ චිත්තානි එකතො නප්පවත්තන්ති, එකමෙව පන අස්සවභාවෙන එවං වසවත්ති අහොසි. තඤ්ච ඛො පන සබ්බකිලෙසබන්ධනාපගමා විමුත්තං, විමුත්තත්තා තදෙව අලොලං, න තව ගොපී. දීපඞ්කරබුද්ධකාලතො ච පභුති දානසීලාදීහි දීඝරත්තං පරිභාවිතත්තා සංවාසියං, න තව ගොපී. තදෙතං අනුත්තරෙන දමථෙන දමිතත්තා සුදන්තං, සුදන්තත්තා අත්තනො වසෙන ඡද්වාරවිසෙවනං පහාය මමෙව අධිප්පායමනස්ස වසෙනානුවත්තනතො මනාපං, න තව ගොපී. ๒๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะผู้ยินดีในโคปีภรรยาด้วยคุณเหล่านี้ จึงได้ตรัสพระคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า "จิตของเราว่าง่าย" ซึ่งมีส่วนแห่งอรรถและส่วนแห่งพยัญชนะเสมอกัน ในคาถานั้น บททั้งหลายมีอรรถตื้นทั้งนั้น ส่วนนี้เป็นอธิบาย: ดูก่อนธนิยะ ท่านยินดีแล้วว่า "โคปีภรรยาของเราว่าง่าย" แต่นางนั้นจะว่าง่ายต่อท่านหรือไม่ก็ตาม จิตของผู้อื่นรู้ได้ยาก โดยเฉพาะจิตของมาตุคาม เพราะแม้ผู้ที่ประคองมาตุคามไว้ในท้องก็ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ เพราะมีจิตที่รักษายากอย่างนี้นี่เอง คนเช่นท่านจึงไม่สามารถที่จะรู้ได้ว่า สตรีไม่โลเล หรืออยู่ร่วมกันมานาน หรือเป็นที่พอใจ หรือไม่มีความชั่ว ส่วนจิตของเราตถาคตนั้นว่าง่าย รับโอวาทได้ดี อยู่ในอำนาจของเรา เรามิได้อยู่ในอำนาจของจิตนั้น และความเป็นผู้ว่าง่ายของจิตนั้นได้ปรากฏแก่ชนทั้งปวงในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ เมื่อท่อไฟและท่อน้ำแห่งวรรณะ ๖ เป็นไปอยู่ จริงอยู่ ในการเนรมิตไฟ พึงเข้าเตโชกสิณ ในการเนรมิตน้ำ พึงเข้าอาโปกสิณ ในการเนรมิตสีเขียวเป็นต้น พึงเข้ากสิณมีสีเขียวเป็นต้น เพราะว่าแม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จิต ๒ ดวงย่อมไม่เป็นไปพร้อมกัน แต่จิตดวงเดียวนั่นแหละเป็นไปในอำนาจอย่างนี้ได้ด้วยความเป็นผู้ว่าง่าย อีกอย่างหนึ่ง จิตนั้นหลุดพ้นแล้วเพราะปราศจากเครื่องผูกคือสรรพกิเลส เพราะหลุดพ้นแล้ว จิตนั้นจึงไม่โลเล ไม่ใช่โคปีภรรยาของท่าน และเพราะอบรมมาดีแล้วด้วยทานศีลเป็นต้นตลอดกาลนานตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้า จึงชื่อว่าอยู่ร่วมกันมานาน ไม่ใช่โคปีภรรยาของท่าน จิตนั้นอันเราฝึกแล้วด้วยทมะอันยอดเยี่ยม จึงฝึกดีแล้ว เพราะฝึกดีแล้ว จึงละการเข้าไปเสพในทวาร ๖ ตามอำนาจของตน และเพราะคล้อยตามอำนาจความประสงค์ของเราเท่านั้น จึงเป็นที่พอใจ ไม่ใช่โคปีภรรยาของท่าน පාපං පන මෙ න විජ්ජතීති ඉමිනා පන භගවා තස්ස අත්තනො චිත්තස්ස පාපාභාවං දස්සෙති, ධනියො විය ගොපියා. සො චස්ස පාපාභාවො න කෙවලං සම්මාසම්බුද්ධකාලෙයෙව, එකූනතිංස වස්සානි සරාගාදිකාලෙ අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්සාපි වෙදිතබ්බො. තදාපි හිස්ස අගාරියභාවානුරූපං විඤ්ඤුපටිකුට්ඨං කායදුච්චරිතං වා වචීදුච්චරිතං වා මනොදුච්චරිතං වා න උප්පන්නපුබ්බං. තතො පරං මාරොපි ඡබ්බස්සානි අනභිසම්බුද්ධං, එකං වස්සං අභිසම්බුද්ධන්ති සත්ත වස්සානි තථාගතං අනුබන්ධි ‘‘අප්පෙව නාම වාලග්ගනිතුදනමත්තම්පිස්ස පාපසමාචාරං පස්සෙය්‍ය’’න්ති. සො අදිස්වාව නිබ්බින්නො ඉමං ගාථං අභාසි – ด้วยบทว่า “บาปของเราไม่มี” นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่มีบาปแห่งพระจิตของพระองค์ เหมือนที่ธนิยะแสดง (ความไม่มีบาป) ของนางโคปี และความไม่มีบาปของพระองค์นั้น พึงทราบว่ามิใช่มีเฉพาะแต่ในกาลที่ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น แม้เมื่อครั้งประทับอยู่ท่ามกลางเรือน ในกาลที่ยังทรงมีราคะเป็นต้น ตลอด ๒๙ พรรษา (ก็ไม่มีบาป) จริงอยู่ แม้ในกาลนั้น กายทุจริต วจีทุจริต หรือมโนทุจริต อันสมควรแก่ภาวะของผู้ครองเรือน ซึ่งวิญญูชนพึงติเตียน ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่พระองค์เลย หลังจากนั้น แม้มารก็ได้ติดตามพระตถาคตตลอด ๗ ปี คือ ๖ ปีเมื่อยังมิได้ตรัสรู้ และ ๑ ปีเมื่อตรัสรู้แล้ว ด้วยคิดว่า “ไฉนหนอ เราพึงเห็นความประพฤติชั่วของพระองค์แม้เพียงเท่าปลายขนทรายทิ่มแทง” มารนั้นเมื่อไม่เห็นเลย ก็เบื่อหน่าย ได้กล่าวคาถานี้ว่า – ‘‘සත්ත වස්සානි භගවන්තං, අනුබන්ධිං පදාපදං; ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං, සම්බුද්ධස්ස සතීමතො’’ති. (සු. නි. 448); “ข้าพระองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปทุกฝีก้าวตลอด ๗ ปี แต่ก็มิได้พบช่องทางของพระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีสติเลย” බුද්ධකාලෙපි නං උත්තරමාණවො සත්ත මාසානි අනුබන්ධි ආභිසමාචාරිකං දට්ඨුකාමො. සො කිඤ්චි වජ්ජං අදිස්වාව පරිසුද්ධසමාචාරො භගවාති ගතො. චත්තාරි හි තථාගතස්ස අරක්ඛෙය්‍යානි. යථාහ – แม้ในพุทธกาล อุตตรมาณพปรารถนาจะเห็นอาภิสมาจาริกวัตร (ความประพฤติอันดีงาม) จึงได้ติดตามพระองค์อยู่ ๗ เดือน เขาเมื่อไม่เห็นโทษอะไรๆ เลย ก็จากไปพร้อมกับกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงมีความประพฤติบริสุทธิ์” จริงอยู่ ธรรมที่พระตถาคตมิต้องทรงระวังมี ๔ อย่าง ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘චත්තාරිමානි[Pg.34], භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස අරක්ඛෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? පරිසුද්ධකායසමාචාරො, භික්ඛවෙ, තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං, යං තථාගතො රක්ඛෙය්‍ය ‘මා මෙ ඉදං පරො අඤ්ඤාසී’ති, පරිසුද්ධවචීසමාචාරො…පෙ… පරිසුද්ධමනොසමාචාරො…පෙ… පරිසුද්ධාජීවො, භික්ඛවෙ, තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස මිච්ඡාජීවො, යං තථාගතො රක්ඛෙය්‍ය ‘මා මෙ ඉදං පරො අඤ්ඤාසී’’’ති (අ. නි. 7.58). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ตถาคตมิต้องระวังมี ๔ อย่างนี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์, กายทุจริตของตถาคตไม่มี ที่ตถาคตจะต้องระวังว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้เรื่องนี้ของเราเลย’, ตถาคตมีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์...ฯลฯ... ตถาคตมีความประพฤติทางใจบริสุทธิ์...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีอาชีวะบริสุทธิ์, มิจฉาอาชีวะของตถาคตไม่มี ที่ตถาคตจะต้องระวังว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้เรื่องนี้ของเราเลย’” එවං යස්මා තථාගතස්ස චිත්තස්ස න කෙවලං සම්මාසම්බුද්ධකාලෙ, පුබ්බෙපි පාපං නත්ථි එව, තස්මා ආහ – ‘‘පාපං පන මෙ න විජ්ජතී’’ති. තස්සාධිප්පායො – මමෙව චිත්තස්ස පාපං න සක්කා සුණිතුං, න තව ගොපියා. තස්මා යදි එතෙහි ගුණෙහි තුට්ඨෙන ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වත්තබ්බං, මයාවෙතං වත්තබ්බන්ති. ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่บาปแห่งจิตของตถาคตไม่มีเลย มิใช่เฉพาะแต่ในกาลเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น แม้ในกาลก่อนก็ไม่มี ฉะนั้น จึงตรัสว่า “บาปของเราไม่มี” อธิบายความของบทนั้นว่า “ใครๆ ไม่สามารถจะได้ยินบาปแห่งจิตของเราได้เลย ไม่ใช่ (จะได้ยินบาป) ของนางโคปีของท่าน เพราะฉะนั้น หากท่านผู้ยินดีแล้วด้วยคุณเหล่านี้จะพึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด’ เรานี่แหละควรเป็นผู้กล่าวคำนั้น” 24. තම්පි සුත්වා ධනියො තතුත්තරිපි සුභාසිතරසායනං පිවිතුකාමො අත්තනො භුජිස්සභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්තවෙතනභතොහමස්මී’’ති. තත්ථ අත්තවෙතනභතොති අත්තනියෙනෙව ඝාසච්ඡාදනෙන භතො, අත්තනොයෙව කම්මං කත්වා ජීවාමි, න පරස්ස වෙතනං ගහෙත්වා පරස්ස කම්මං කරොමීති දස්සෙති. පුත්තාති ධීතරො ච පුත්තා ච, තෙ සබ්බෙ පුත්තාත්වෙව එකජ්ඣං වුච්චන්ති. සමානියාති සන්නිහිතා අවිප්පවුට්ඨා. අරොගාති නිරාබාධා, සබ්බෙව ඌරුබාහුබලාති දස්සෙති. තෙසං න සුණාමි කිඤ්චි පාපන්ති තෙසං චොරාති වා පරදාරිකාති වා දුස්සීලාති වා කිඤ්චි පාපං න සුණාමීති. ๒๔. ธนิยะได้ฟังคำนั้นแล้ว ปรารถนาจะดื่มสุภาสิตอันเป็นโอสถทิพย์ยิ่งขึ้นไปอีก จึงแสดงความเป็นผู้เป็นไทแก่ตน กล่าวคาถาว่า “ข้าพเจ้าเป็นลูกจ้างที่รับค่าจ้างของตน” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “ลูกจ้างที่รับค่าจ้างของตน” ท่านแสดงความว่า ข้าพเจ้าได้รับการเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มของตนเอง เลี้ยงชีพด้วยการทำงานของตนเอง ไม่ได้รับค่าจ้างของผู้อื่นมาทำงานให้ผู้อื่น บทว่า “บุตรทั้งหลาย” หมายถึง ทั้งธิดาและบุตร เขาทั้งหมดนั้นถูกเรียกรวมกันว่าบุตร บทว่า “อยู่พร้อมหน้ากัน” หมายถึง อยู่พร้อมหน้ากัน ไม่ได้พลัดพราก บทว่า “ไม่มีโรค” หมายถึง ไม่มีโรคภัย ท่านแสดงว่า ทุกคนล้วนมีกำลังต้นขาและกำลังแขน บทว่า “ข้าพเจ้าไม่ได้ยินบาปอะไรๆ ของพวกเขา” หมายความว่า ข้าพเจ้าไม่ได้ยินบาปอะไรๆ ของพวกเขา ว่าเป็นโจรบ้าง ว่าเป็นผู้ล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่นบ้าง หรือว่าเป็นผู้ทุศีลบ้าง 25. එවං වුත්තෙ භගවා පුරිමනයෙනෙව ධනියං ඔවදන්තො ඉමං ගාථං අභාසි – ‘‘නාහං භතකො’’ති. අත්‍රාපි උත්තානත්ථානෙව පදානි. අයං පන අධිප්පායො – ත්වං ‘‘භුජිස්සොහමස්මී’’ති මන්ත්වා තුට්ඨො, පරමත්ථතො ච අත්තනො කම්මං කරිත්වා ජීවන්තොපි දාසො එවාසි තණ්හාදාසත්තා, භතකවාදා ච න පරිමුච්චසි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’’ති (ම. නි. 2.305). පරමත්ථතො පන නාහං භතකොස්මි කස්සචි. අහඤ්හි කස්සචි පරස්ස වා අත්තනො වා භතකො න හොමි. කිං කාරණා? යස්මා [Pg.35] නිබ්බිට්ඨෙන චරාමි සබ්බලොකෙ. අහඤ්හි දීපඞ්කරපාදමූලතො යාව බොධි, තාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස භතකො අහොසිං. සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පන නිබ්බිට්ඨො නිබ්බිසො රාජභතො විය. තෙනෙව නිබ්බිට්ඨෙන සබ්බඤ්ඤුභාවෙන ලොකුත්තරසමාධිසුඛෙන ච ජීවාමි. තස්ස මෙ ඉදානි උත්තරිකරණීයස්ස කතපරිචයස්ස වා අභාවතො අප්පහීනපටිසන්ධිකානං තාදිසානං විය පත්තබ්බො කොචි අත්ථො භතියා න විජ්ජති. ‘‘භටියා’’තිපි පාඨො. තස්මා යදි භුජිස්සතාය තුට්ඨෙන ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වත්තබ්බං, මයාවෙතං වත්තබ්බන්ති. ๒๕. เมื่อธนิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะโดยนัยก่อนนั่นเอง ได้ตรัสคาถานี้ว่า “เราไม่ใช่ลูกจ้าง” แม้ในคาถานี้ บททั้งหลายก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ส่วนนี้เป็นอธิบายความ: ท่านยินดีด้วยสำคัญว่า “เราเป็นไท” แต่โดยปรมัตถ์แล้ว แม้ท่านจะเลี้ยงชีพด้วยการทำงานของตน ก็ยังเป็นทาสอยู่นั่นเอง เพราะความเป็นทาสของตัณหา และยังไม่พ้นจากคำกล่าวว่าเป็นลูกจ้าง คำนี้มีกล่าวไว้ว่า “โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา” แต่โดยปรมัตถ์แล้ว เราไม่ใช่ลูกจ้างของใคร จริงอยู่ เราไม่ได้เป็นลูกจ้างของผู้อื่นหรือของตน เพราะเหตุไร? เพราะเราเที่ยวไปในโลกทั้งปวงด้วยค่าจ้างที่ได้รับแล้ว (คือบรรลุผลแล้ว) จริงอยู่ เราได้เป็นลูกจ้างของพระสัพพัญญุตญาณ ตั้งแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรจนถึงการตรัสรู้ แต่เมื่อบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ก็เป็นผู้ได้รับค่าจ้างแล้ว ไม่มีกิจต้องทำอีก เหมือนราชบุรุษ (ที่ได้รับบำเหน็จแล้ว) เราเป็นอยู่ด้วยความเป็นพระสัพพัญญูที่ได้รับผลตอบแทนแล้วนั้น และด้วยโลกุตรสมาธิสุข บัดนี้ สำหรับเรานั้น เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป หรือการสั่งสมสิ่งที่ทำแล้ว ประโยชน์อะไรๆ ที่จะพึงบรรลุด้วยการรับจ้างย่อมไม่มี เหมือนบุคคลเช่นนั้นผู้ยังละปฏิสนธิไม่ได้ มีบาลีเป็น “bhaṭiyā” ก็มี เพราะฉะนั้น หากท่านผู้ยินดีแล้วในความเป็นไทจะพึงกล่าวว่า “ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด” เรานี่แหละควรเป็นผู้กล่าวคำนั้น 26. තම්පි සුත්වා ධනියො අතිත්තොව සුභාසිතාමතෙන අත්තනො පඤ්චප්පකාරගොමණ්ඩලපරිපුණ්ණභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථි වසා’’ති. තත්ථ වසාති අදමිතවුඩ්ඪවච්ඡකා. ධෙනුපාති ධෙනුං පිවන්තා තරුණවච්ඡකා, ඛීරදායිකා වා ගාවො. ගොධරණියොති ගබ්භිනියො. පවෙණියොති වයප්පත්තා බලීබද්දෙහි සද්ධිං මෙථුනපත්ථනකගාවො. උසභොපි ගවම්පතීති යො ගොපාලකෙහි පාතො එව න්හාපෙත්වා, භොජෙත්වා, පඤ්චඞ්ගුලං දත්වා, මාලං බන්ධිත්වා – ‘‘එහි, තාත, ගාවො ගොචරං පාපෙත්වා රක්ඛිත්වා ආනෙහී’’ති පෙසීයති, එවං පෙසිතො ච තා ගාවො අගොචරං පරිහරිත්වා, ගොචරෙ චාරෙත්වා, සීහබ්‍යග්ඝාදිභයා පරිත්තායිත්වා ආනෙති, තථාරූපො උසභොපි ගවම්පති ඉධ මය්හං ගොමණ්ඩලෙ අත්ථීති දස්සෙසි. ๒๖. ธนิยะได้ฟังคำนั้นแล้ว ยังไม่อิ่มด้วยสุภาสิตอันเป็นอมตะ จึงแสดงความสมบูรณ์แห่งฝูงโค ๕ ประเภทของตน กล่าวคาถาว่า “มีโคสาว” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า “โคสาว” หมายถึง โคตัวเมียที่ยังไม่ได้ฝึกและเติบโตแล้ว บทว่า “ลูกโคดูดนม” หมายถึง ลูกโคหนุ่มที่ยังดื่มนมแม่โค หรือแม่โคที่ให้น้ำนม บทว่า “แม่โคตั้งท้อง” หมายถึง แม่โคที่ตั้งท้อง บทว่า “แม่โคที่พร้อมจะผสมพันธุ์” หมายถึง แม่โคที่ถึงวัยเจริญพันธุ์ ปรารถนาการสืบพันธุ์กับโคตัวผู้ บทว่า “แม้โคอุสภะผู้เป็นจ่าฝูง” ท่านแสดงความว่า โคอุสภะผู้เป็นจ่าฝูงเช่นนั้น คือโคที่คนเลี้ยงโคให้อาบน้ำ ให้กินอาหารแต่เช้าตรู่ ประทับรอยฝ่ามือห้านิ้ว คล้องพวงมาลัย แล้วส่งไปพร้อมกับสั่งว่า “มานี่แน่ะ พ่อ จงนำฝูงโคไปสู่ทุ่งหญ้า ดูแลแล้วนำกลับมา” และเมื่อถูกส่งไปอย่างนี้ มันก็นำโคเหล่านั้นกลับมา โดยหลีกเลี่ยงที่ที่ไม่ควรไป ต้อนไปกินหญ้าในที่อันควร คุ้มครองจากภัยคือราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น โคอุสภะผู้เป็นจ่าฝูงเช่นนั้นก็มีอยู่ในฝูงโคของข้าพเจ้า ณ ที่นี้ 27. එවං වුත්තෙ භගවා තථෙව ධනියං ඔවදන්තො ඉමං පච්චනීකගාථං ආහ ‘‘නත්ථි වසා’’ති. එත්ථ චෙස අධිප්පායො – ඉධ අම්හාකං සාසනෙ අදමිතට්ඨෙන වුඩ්ඪට්ඨෙන ච වසාසඞ්ඛාතා පරියුට්ඨානා වා, තරුණවච්ඡකෙ සන්ධාය වසානං මූලට්ඨෙන ඛීරදායිනියො සන්ධාය පග්ඝරණට්ඨෙන ධෙනුපාසඞ්ඛාතා අනුසයා වා, පටිසන්ධිගබ්භධාරණට්ඨෙන ගොධරණිසඞ්ඛාතා පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරචෙතනා වා, සංයොගපත්ථනට්ඨෙන පවෙණිසඞ්ඛාතා පත්ථනා තණ්හා වා, ආධිපච්චට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච ගවම්පතිඋසභසඞ්ඛාතං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං වා නත්ථි, ස්වාහං ඉමාය සබ්බයොගක්ඛෙමභූතාය නත්ථිතාය තුට්ඨො. ත්වං පන සොකාදිවත්ථුභූතාය අත්ථිතාය තුට්ඨො[Pg.36]. තස්මා සබ්බයොගක්ඛෙමතාය තුට්ඨස්ස මමෙවෙතං යුත්තං වත්තුං ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති. ๒๗. เมื่อธนิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ธนิยะอย่างนั้นเหมือนกัน จึงได้ตรัสคาถาที่เป็นปฏิปักษ์นี้ว่า “วสา (ไขมัน) ไม่มี” เป็นต้น และในคาถานี้มีอธิบายดังนี้: ในศาสนานี้ของเรา ปริยุฏฐานกิเลสที่ชื่อว่า “วสา” โดยความหมายว่ายังไม่ได้ฝึกฝนและโดยความหมายว่าเจริญวัยก็ดี, อนุสัยกิเลสที่ชื่อว่า “เธนุปา” (ลูกโค) โดยหมายถึงลูกโคหนุ่มในความหมายว่าเป็นรากเหง้าของไขมัน และหมายถึงแม่โคให้นมในความหมายว่าหลั่งไหลก็ดี, ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร และอาเนญชาภิสังขารเจตนา ที่ชื่อว่า “โคธรณี” (แม่โคมีครรภ์) โดยความหมายว่าทรงครรภ์คือปฏิสนธิก็ดี, ตัณหาคือความปรารถนา ที่ชื่อว่า “ปเวณี” (ประเพณี, เชื้อสาย) โดยความหมายว่าปรารถนาเครื่องผูกก็ดี, หรืออภิสังขารวิญญาณที่ชื่อว่า “โคอุสภะผู้เป็นใหญ่แห่งโค” โดยความหมายว่าเป็นใหญ่ เป็นประธาน และประเสริฐสุดก็ดี ไม่มีเลย, เรานั้นยินดีแล้วในความไม่มีนี้ อันเป็นความเกษมจากโยคะทั้งปวง ส่วนท่านยินดีแล้วในความมี อันเป็นวัตถุแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เราผู้ยินดีแล้วในความเกษมจากโยคะทั้งปวงเท่านั้น จึงควรที่จะกล่าวคำนี้ว่า “ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด” 28. තම්පි සුත්වා ධනියො තතුත්තරිපි සුභාසිතං අමතරසං අධිගන්තුකාමො අත්තනො ගොගණස්ස ඛිලබන්ධනසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛිලා නිඛාතා’’ති. තත්ථ ඛිලාති ගුන්නං බන්ධනත්ථම්භා. නිඛාතාති ආකොටෙත්වා භූමියං පවෙසිතා ඛුද්දකා මහන්තා ඛණිත්වා ඨපිතා. අසම්පවෙධීති අකම්පකා. දාමාති වච්ඡකානං බන්ධනත්ථාය කතා ගන්ථිතපාසයුත්තා රජ්ජුබන්ධනවිසෙසා. මුඤ්ජමයාති මුඤ්ජතිණමයා. නවාති අචිරකතා. සුසණ්ඨානාති සුට්ඨු සණ්ඨානා, සුවට්ටිතසණ්ඨානා වා. න හි සක්ඛින්තීති නෙව සක්ඛිස්සන්ති. ධෙනුපාපි ඡෙත්තුන්ති තරුණවච්ඡකාපි ඡින්දිතුං. ๒๘. ธนิยะได้ฟังคำนั้นแล้ว มีความประสงค์จะบรรลุอมตรสคือสุภาษิตยิ่งขึ้นไปอีก เมื่อจะแสดงความถึงพร้อมแห่งหลักและเครื่องผูกของฝูงโคของตน จึงกล่าวว่า “หลักทั้งหลายข้าพเจ้าฝังไว้ดีแล้ว” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ขิลา คือ หลักสำหรับผูกโคทั้งหลาย บทว่า นิกขาตา คือ (หลัก) ทั้งเล็กทั้งใหญ่ที่ตอกแล้ว ขุดแล้ว ให้เข้าไปในแผ่นดินแล้วตั้งไว้ บทว่า อสมฺปเวธี คือ ไม่หวั่นไหว บทว่า ทามา คือ เชือกชนิดพิเศษมีปมและบ่วงที่ทำไว้เพื่อผูกลูกโคทั้งหลาย บทว่า มุญฺชมยา คือ ทำด้วยหญ้ามุงกระต่าย บทว่า นวา คือ ทำไว้ไม่นาน บทว่า สุสณฺฐานา คือ มีสัณฐานดี หรือมีสัณฐานที่ขวั้นดีแล้ว บทว่า น หิ สกฺขินฺติ คือ ไม่สามารถเลยทีเดียว (ที่จะตัด) บทว่า เธนุปาปิ เฉตฺตุํ คือ แม้ลูกโคทั้งหลายก็ (ไม่สามารถ) เพื่อจะตัด 29. එවං වුත්තෙ භගවා ධනියස්ස ඉන්ද්‍රිය-පරිපාකකාලං ඤත්වා පුරිමනයෙනෙව තං ඔවදන්තො ඉමං චතුසච්චදීපිකං ගාථං අභාසි ‘‘උසභොරිව ඡෙත්වා’’ති. තත්ථ උසභොති ගොපිතා ගොපරිණායකො ගොයූථපති බලීබද්දො. කෙචි පන භණන්ති ‘‘ගවසතජෙට්ඨො උසභො, සහස්සජෙට්ඨො වසභො, සතසහස්සජෙට්ඨො නිසභො’’ති. අපරෙ ‘‘එකගාමඛෙත්තෙ ජෙට්ඨො උසභො, ද්වීසු ජෙට්ඨො වසභො, සබ්බත්ථ අප්පටිහතො නිසභො’’ති. සබ්බෙපෙතෙ පපඤ්චා, අපිච ඛො පන උසභොති වා වසභොති වා නිසභොති වා සබ්බෙපෙතෙ අප්පටිසමට්ඨෙන වෙදිතබ්බා. යථාහ – ‘‘නිසභො වත භො සමණො ගොතමො’’ති (සං. නි. 1.38). ර-කාරො පදසන්ධිකරො. බන්ධනානීති රජ්ජුබන්ධනානි කිලෙසබන්ධනානි ච. නාගොති හත්ථී. පූතිලතන්ති ගළොචීලතං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායො, වස්සසතිකොපි සුනඛො කුක්කුරො, තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ‘‘ජරසිඞ්ගාලො’’ති වුච්චති, එවං අභිනවාපි ගළොචීලතා අසාරකත්තෙන ‘‘පූතිලතා’’ති වුච්චති. දාලයිත්වාති ඡින්දිත්වා. ගබ්භඤ්ච සෙය්‍යඤ්ච ගබ්භසෙය්‍යං. තත්ථ ගබ්භග්ගහණෙන ජලාබුජයොනි, සෙය්‍යග්ගහණෙන අවසෙසා. ගබ්භසෙය්‍යමුඛෙන වා සබ්බාපි තා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ පදත්ථතො උත්තානමෙව. ๒๙. เมื่อธนิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลที่อินทรีย์ของธนิยะแก่กล้าแล้ว เมื่อจะทรงประทานโอวาทแก่เขาโดยนัยก่อนนั่นเทียว จึงได้ตรัสคาถานี้อันประกาศสัจจะ ๔ ว่า “เราตัดเครื่องผูกได้แล้ว ดุจโคอุสภะ” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อุสภะ คือ โคผู้เป็นบิดา เป็นผู้นำฝูงโค เป็นจ่าฝูงโค เป็นโคผู้มีกำลัง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “โคที่ใหญ่กว่าโคร้อยตัวชื่อว่า อุสภะ, ที่ใหญ่กว่าโคพันตัวชื่อว่า วสภะ, ที่ใหญ่กว่าโคแสนตัวชื่อว่า นิสภะ” อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “โคที่ใหญ่ในเขตบ้านเดียวชื่อว่า อุสภะ, ที่ใหญ่ในสองเขตบ้านชื่อว่า วสภะ, ที่ไม่มีใครขัดขวางได้ในทุกที่ชื่อว่า นิสภะ” คำเหล่านั้นทั้งหมดเป็นปปัญจะ แต่โดยแท้จริงแล้ว คำว่า อุสภะ ก็ดี วสภะ ก็ดี หรือ นิสภะ ก็ดี ทั้งหมดนี้พึงทราบโดยความหมายว่าไม่มีผู้เสมอเหมือน ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ สมณโคดมเป็นดุจนิสภะหนอ” ร-อักษร ทำหน้าที่เชื่อมบท บทว่า พนฺธนานิ คือ เครื่องผูกคือเชือก และเครื่องผูกคือกิเลส บทว่า นาโค คือ ช้าง บทว่า ปูติลตํ คือ เถาวัลย์ที่พันคอ เปรียบเหมือนว่า แม้ร่างกายมีสีดังทอง ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า), แม้สุนัขอายุร้อยปี ก็เรียกว่า กุกกุระ (ลูกสุนัข), แม้สุนัขจิ้งจอกที่เกิดในวันนั้น ก็เรียกว่า ชรสิงคาล (สุนัขจิ้งจอกแก่) ฉันใด แม้เถาวัลย์ที่พันคอที่เพิ่งเกิดใหม่ ก็เรียกว่า ปูติลตา (เถาวัลย์เน่า) โดยความหมายว่าไม่มีแก่นสาร ฉันนั้น บทว่า ทาลยิตฺวา คือ ตัดแล้ว ครรภ์ด้วย การนอนด้วย ชื่อว่า คัพภเสยยํ (การนอนในครรภ์) ในบทนั้น การถือเอาศัพท์ว่า คัพภะ หมายถึง ชลาพุชโยนิ, การถือเอาศัพท์ว่า เสยยะ หมายถึง โยนิที่เหลือ หรือพึงทราบว่า โยนิเหล่านั้นทั้งหมด พระองค์ตรัสไว้โดยมุขคือคัพภเสยยะ บทที่เหลือในคาถานี้ มีความหมายตื้นอยู่แล้วโดยอรรถแห่งบท අයං [Pg.37] පනෙත්ථ අධිප්පායො – ධනිය, ත්වං බන්ධනෙන තුට්ඨො, අහං පන බන්ධනෙන අට්ටීයන්තො ථාමවීරියූපෙතො මහාඋසභොරිව බන්ධනානි පඤ්චුද්ධම්භාගියසංයොජනානි චතුත්ථඅරියමග්ගථාමවීරියෙන ඡෙත්වා, නාගො පූතිලතංව පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනබන්ධනානි හෙට්ඨාමග්ගත්තයථාමවීරියෙන දාලයිත්වා, අථ වා උසභොරිව බන්ධනානි අනුසයෙ නාගො පූතිලතංව පරියුට්ඨානානි ඡෙත්වා දාලයිත්වාව ඨිතො. තස්මා න පුන ගබ්භසෙය්‍යං උපෙස්සං. සොහං ජාතිදුක්ඛවත්ථුකෙහි සබ්බදුක්ඛෙහි පරිමුත්තො සොභාමි – ‘‘අථ චෙ පත්ථයසී පවස්ස දෙවා’’ති වදමානො. තස්මා සචෙ ත්වම්පි අහං විය වත්තුමිච්ඡසි, ඡින්ද තානි බන්ධනානීති. එත්ථ ච බන්ධනානි සමුදයසච්චං, ගබ්භසෙය්‍යා දුක්ඛසච්චං, ‘‘න උපෙස්ස’’න්ති එත්ථ අනුපගමො අනුපාදිසෙසවසෙන, ‘‘ඡෙත්වා දාලයිත්වා’’ති එත්ථ ඡෙදො පදාලනඤ්ච සඋපාදිසෙසවසෙන නිරොධසච්චං, යෙන ඡින්දති පදාලෙති ච, තං මග්ගසච්චන්ති. อธิบายในที่นี้มีดังนี้: ดูก่อนธนิยะ ท่านยินดีด้วยเครื่องผูก ส่วนเราเบื่อหน่ายต่อเครื่องผูก เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังและความเพียร ตัดเครื่องผูกคืออุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยกำลังและความเพียรแห่งอริยมรรคที่ ๔ ดุจโคอุสภะใหญ่ (ตัดเครื่องผูก) และทำลายเครื่องผูกคือโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ด้วยกำลังและความเพียรแห่งมรรคเบื้องต่ำ ๓ ดุจพญาช้างทำลายเถาวัลย์เน่า, อีกนัยหนึ่ง เราตัดอนุสัยกิเลสดุจโคอุสภะตัดเครื่องผูก และทำลายปริยุฏฐานกิเลสดุจพญาช้างทำลายเถาวัลย์เน่าแล้วดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น เราจักไม่เข้าถึงการนอนในครรภ์อีก เรานั้นผู้หลุดพ้นแล้วจากทุกข์ทั้งปวงอันมีชาติทุกข์เป็นวัตถุ ย่อมงดงามเมื่อกล่าวว่า “ข้าแต่เทวะ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกเถิด” เพราะเหตุนั้น ถ้าแม้ท่านปรารถนาจะกล่าวเหมือนเรา ก็จงตัดเครื่องผูกเหล่านั้นเสีย และในที่นี้ เครื่องผูกทั้งหลาย คือ สมุทัยสัจ, การนอนในครรภ์ คือ ทุกขสัจ, ในบทว่า “น อุเปสฺสํ” นี้ การไม่เข้าถึง หมายถึง อนุปาทิเสสนิพพาน, ในบทว่า “เฉตฺวา ทาลยิตฺวา” นี้ การตัดและการทำลาย หมายถึง นิโรธสัจ คือ สอุปาทิเสสนิพพาน, ธรรมใดที่ใช้ตัดและทำลายกิเลส ธรรมนั้นคือ มรรคสัจ එවමෙතං චතුසච්චදීපිකං ගාථං සුත්වා ගාථාපරියොසානෙ ධනියො ච පජාපති චස්ස ද්වෙ ච ධීතරොති චත්තාරො ජනා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. අථ ධනියො අවෙච්චප්පසාදයොගෙන තථාගතෙ මූලජාතාය පතිට්ඨිතාය සද්ධාය පඤ්ඤාචක්ඛුනා භගවතො ධම්මකායං දිස්වා ධම්මතාය චොදිතහදයො චින්තෙසි – ‘‘බන්ධනානි ඡින්දිං, ගබ්භසෙය්‍යො ච මෙ නත්ථී’’ති අවීචිං පරියන්තං කත්වා යාව භවග්ගා කො අඤ්ඤො එවං සීහනාදං නදිස්සති අඤ්ඤත්‍ර භගවතා, ආගතො නු ඛො මෙ සත්ථාති. තතො භගවා ඡබ්බණ්ණරස්මිජාලවිචිත්‍රං සුවණ්ණරසසෙකපිඤ්ජරං විය සරීරාභං ධනියස්ස නිවෙසනෙ මුඤ්චි ‘‘පස්ස දානි යථාසුඛ’’න්ති. เมื่อได้ฟังคาถานี้อันประกาศสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว ในเวลาจบคาถา ชน ๔ คน คือ ธนิยะ ภรรยาของเขา และธิดา ๒ คน ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล ครั้งนั้น ธนิยะอาศัยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระตถาคต ด้วยศรัทธาอันมีรากเกิดแล้วตั้งมั่นแล้ว ได้เห็นพระธรรมกายของพระผู้มีพระภาคด้วยปัญญาจักษุ มีใจอันธรรมดากระตุ้นเตือนแล้ว ได้คิดว่า “ใครอื่นนอกจากพระผู้มีพระภาค จะสามารถบันลือสีหนาทเช่นนี้ว่า ‘เราตัดเครื่องผูกได้แล้ว และการนอนในครรภ์ของเราไม่มี’ ซึ่งแผ่ไปตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหมได้ พระศาสดาของเราเสด็จมาแล้วหนอ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระรัศมีแห่งพระวรกาย อันวิจิตรด้วยข่ายแห่งพระฉัพพรรณรังสี ดุจกรงทองที่รดด้วยน้ำทอง ในนิเวศน์ของธนิยะ (ด้วยพระดำรัสว่า) “บัดนี้ ท่านจงดูตามสบายเถิด” 30. අථ ධනියො අන්තො පවිට්ඨචන්දිමසූරියං විය සමන්තා පජ්ජලිතපදීපසහස්සසමුජ්ජලිතමිව ච නිවෙසනං දිස්වා ‘‘ආගතො භගවා’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි. තස්මිංයෙව ච සමයෙ මෙඝොපි පාවස්සි. තෙනාහු සඞ්ගීතිකාරා ‘‘නින්නඤ්ච ථලඤ්ච පූරයන්තො’’ති. තත්ථ නින්නන්ති පල්ලලං. ථලන්ති උක්කූලං. එවමෙතං උක්කූලවිකූලං සබ්බම්පි සමං කත්වා පූරයන්තො මහාමෙඝො පාවස්සි, වස්සිතුං ආරභීති වුත්තං හොති. තාවදෙවාති යං ඛණං භගවා සරීරාභං මුඤ්චි, ධනියො ච ‘‘සත්ථා මෙ ආගතො’’ති සද්ධාමයං චිත්තාභං [Pg.38] මුඤ්චි, තං ඛණං පාවස්සීති. කෙචි පන ‘‘සූරියුග්ගමනම්පි තස්මිංයෙව ඛණෙ’’ති වණ්ණයන්ති. ๓๐. ครั้งนั้น ธนิยะเห็นเรือนของตนสว่างไสวโดยรอบ ราวกับพระจันทร์และพระอาทิตย์เสด็จเข้าไปภายใน และราวกับสว่างไสวด้วยประทีปพันดวง จึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้ว” ก็ในสมัยนั้นนั่นเอง ฝนก็ได้ตกลงมา เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า “ยังที่ลุ่มและที่ดอนให้เต็ม” ในบทเหล่านั้น บทว่า นินฺนํ ได้แก่ ที่ลุ่ม บทว่า ถลํ ได้แก่ ที่ดอน ความว่า มหาเมฆได้ตกลงมา ยังที่ดอนและที่ลุ่มแม้ทั้งหมดนี้ให้เต็ม กระทำให้เสมอกัน คือ เริ่มที่จะตก บทว่า ตาวเทว ความว่า ในขณะใดที่พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระสรีรประภา และธนิยะได้เปล่งรัศมีแห่งจิตอันประกอบด้วยศรัทธาว่า “พระศาสดาของเราเสด็จมาแล้ว” ในขณะนั้น ฝนก็ได้ตกลงมา ก็อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า “แม้การขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ก็ได้มีในขณะนั้นนั่นเอง” 31-32. එවං තස්මිං ධනියස්ස සද්ධුප්පාදතථාගතොභාසඵරණසූරියුග්ගමනක්ඛණෙ වස්සතො දෙවස්ස සද්දං සුත්වා ධනියො පීතිසොමනස්සජාතො ඉමමත්ථං අභාසථ ‘‘ලාභා වත නො අනප්පකා’’ති ද්වෙ ගාථා වත්තබ්බා. ๓๑-๓๒. ด้วยประการฉะนี้ ในขณะที่ศรัทธาของธนิยะเกิดขึ้น ขณะที่พระรัศมีของพระตถาคตแผ่ไป และขณะที่ดวงอาทิตย์ขึ้นนั้น ธนิยะได้ฟังเสียงฝนที่กำลังตก ก็เกิดปีติโสมนัส ได้กล่าวเนื้อความนี้ พึงกล่าวคาถา 2 คาถาว่า “ลาภา วต โน อนปฺปกา” (เป็นลาภของเราหนอ ไม่น้อยเลย) තත්ථ යස්මා ධනියො සපුත්තදාරො භගවතො අරියමග්ගපටිවෙධෙන ධම්මකායං දිස්වා, ලොකුත්තරචක්ඛුනා රූපකායං දිස්වා, ලොකියචක්ඛුනා සද්ධාපටිලාභං ලභි. තස්මා ආහ – ‘‘ලාභා වත නො අනප්පකා, යෙ මයං භගවන්තං අද්දසාමා’’ති. තත්ථ වත ඉති විම්හයත්ථෙ නිපාතො. නො ඉති අම්හාකං. අනප්පකාති විපුලා. සෙසං උත්තානමෙව. සරණං තං උපෙමාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි මග්ගපටිවෙධෙනෙවස්ස සිද්ධං සරණගමනං, තත්ථ පන නිච්ඡයගමනමෙව ගතො, ඉදානි වාචාය අත්තසන්නිය්‍යාතනං කරොති. මග්ගවසෙන වා සන්නිය්‍යාතනසරණතං අචලසරණතං පත්තො, තං පරෙසං වාචාය පාකටං කරොන්තො පණිපාතසරණගමනං ගච්ඡති. චක්ඛුමාති භගවා පකතිදිබ්බපඤ්ඤාසමන්තබුද්ධචක්ඛූහි පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. තං ආලපන්තො ආහ – ‘‘සරණං තං උපෙම චක්ඛුමා’’ති. ‘‘සත්ථා නො හොහි තුවං මහාමුනී’’ති ඉදං පන වචනං සිස්සභාවූපගමනෙනාපි සරණගමනං පූරෙතුං භණති, ගොපී ච අහඤ්ච අස්සවා, බ්‍රහ්මචරියං සුගතෙ චරාමසෙති ඉදං සමාදානවසෙන. ในคาถาเหล่านั้น เพราะเหตุที่ธนิยะพร้อมทั้งบุตรและภรรยา ได้เห็นธรรมกายของพระผู้มีพระภาคด้วยการแทงตลอดอริยมรรค ได้เห็นรูปกายด้วยโลกุตรจักษุ และได้บรรลุศรัทธาด้วยโลกิยจักษุ เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวว่า “เป็นลาภของเราหนอ ไม่น้อยเลย ที่พวกเราได้เห็นพระผู้มีพระภาค” ในบทเหล่านั้น บทว่า วต เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ บทว่า โน คือ ของเราทั้งหลาย บทว่า อนปฺปกา คือ ไพบูลย์ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ก็ในบทว่า สรณํ ตํ อุเปม (ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์เป็นที่พึ่ง) นี้ แม้ว่าสรณคมน์ของธนิยะนั้นจะสำเร็จแล้วด้วยการแทงตลอดมรรคนั่นเทียว และในที่นั้นเขาได้ถึง (สรณะ) อย่างแน่นอนแล้ว แต่บัดนี้ เขากระทำการมอบตนด้วยวาจา หรือว่า เขาได้บรรลุสรณะคือการมอบตน ซึ่งเป็นสรณะอันไม่หวั่นไหว ด้วยอำนาจแห่งมรรคแล้ว เมื่อจะกระทำสรณะนั้นให้ปรากฏแก่ผู้อื่นด้วยวาจา จึงถึงปณิปาตสรณคมน์ (การถึงสรณะด้วยการหมอบกราบ) บทว่า จกฺขุมา ความว่า พระผู้มีพระภาคชื่อว่าผู้มีจักษุ ด้วยจักษุ 5 ประการ คือ ปกติจักษุ (มังสจักษุ) ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ สมันตจักษุ และพุทธจักษุ เมื่อจะเรียกพระองค์นั้น จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้มีจักษุ ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์เป็นที่พึ่ง” ส่วนคำนี้ว่า “ข้าแต่มหามุนี ขอพระองค์จงเป็นศาสดาของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด” เขากล่าวเพื่อยังสรณคมน์ให้บริบูรณ์แม้ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์ ส่วนคำว่า “นางโคปีและข้าพระองค์ ผู้ว่าง่าย จักประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต” เขากล่าวด้วยอำนาจแห่งการสมาทาน තත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති මෙථුනවිරතිමග්ගසමණධම්මසාසනසදාරසන්තොසානමෙතං අධිවචනං. ‘‘බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.83) හි මෙථුනවිරති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුච්චති. ‘‘ඉදං ඛො පන මෙ පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.329) මග්ගො. ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.155) සමණධම්මො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්චා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.174) සාසනං. ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมจริยํ นี้เป็นชื่อของการงดเว้นจากเมถุน, มรรค, สมณธรรม, ศาสนา, และความสันโดษในภรรยาของตน จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า พฺรหฺมจารี (ผู้ประพฤติพรหมจรรย์) (ม.นิ. 1.83) การงดเว้นจากเมถุน ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์ ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์นี้ของเรา ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว” (ที.นิ. 2.329) มรรค (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้ชัดซึ่งการประพฤติพรหมจรรย์อันประกอบด้วยองค์ 4” (ม.นิ. 1.155) สมณธรรม (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ในบทเป็นต้นว่า “พรหมจรรย์นั้นเป็นพรหมจรรย์ที่รุ่งเรืองและแผ่ไพศาล” (ที.นิ. 3.174) ศาสนา (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ‘‘මයඤ්ච [Pg.39] භරියා නාතික්කමාම, අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති; අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම, තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති. (ජා. 1.10.97) – “พวกเราไม่นอกใจภรรยา และภรรยาทั้งหลายก็ไม่นอกใจพวกเรา พวกเราประพฤติพรหมจรรย์ (งดเว้นจากเมถุน) ในหญิงอื่นนอกจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของพวกเราจึงไม่ตาย” (ชา. 1.10.97) එවමාදීසු සදාරසන්තොසො. ඉධ පන සමණධම්මබ්‍රහ්මචරියපුබ්බඞ්ගමං උපරිමග්ගබ්‍රහ්මචරියමධිප්පෙතං. සුගතෙති සුගතස්ස සන්තිකෙ. භගවා හි අන්තද්වයමනුපග්ගම්ම සුට්ඨු ගතත්තා, සොභණෙන ච අරියමග්ගගමනෙන සමන්නාගතත්තා, සුන්දරඤ්ච නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඨානං ගතත්තා සුගතොති වුච්චති. සමීපත්ථෙ චෙත්ථ භුම්මවචනං, තස්මා සුගතස්ස සන්තිකෙති අත්ථො. චරාමසෙති චරාම. යඤ්හි තං සක්කතෙ චරාමසීති වුච්චති, තං ඉධ චරාමසෙති. අට්ඨකථාචරියා පන ‘‘සෙති නිපාතො’’ති භණන්ති. තෙනෙව චෙත්ථ ආයාචනත්ථං සන්ධාය ‘‘චරෙම සෙ’’තිපි පාඨං විකප්පෙන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. ในบทเป็นต้นอย่างนี้ ความสันโดษในภรรยาของตน (ท่านเรียกว่า พรหมจรรย์) ก็ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอุปริมรรคพรหมจรรย์ อันมีสมณธรรมพรหมจรรย์เป็นเบื้องต้น บทว่า สุคเต คือ ในสำนักของพระสุคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคท่านเรียกว่า สุคต เพราะไม่เสด็จเข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสอง เพราะเสด็จไปดีแล้ว เพราะทรงประกอบด้วยการดำเนินไปคืออริยมรรคอันงดงาม และเพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงดงามที่เรียกว่านิพพาน ในบทนี้เป็นภุมมวิภัตติในอรรถว่าใกล้ เพราะเหตุนั้น จึงมีอรรถว่า ในสำนักของพระสุคต บทว่า จรามเส คือ จราม (เราจงประพฤติ) คำใดที่ในภาษาสันสกฤตท่านกล่าวว่า จรามสิ คำนั้นในที่นี้ (ภาษาบาลี) คือ จรามเส ส่วนพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “เส เป็นนิบาต” เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ในที่นี้ ท่านจึงวิเคราะห์บทว่า “จเรม เส” บ้าง โดยหมายเอาอรรถว่าอ้อนวอน คำใดเป็นที่ชอบใจ พึงถือเอาคำนั้น එවං ධනියො බ්‍රහ්මචරියචරණාපදෙසෙන භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජ්ජපයොජනං දීපෙන්තො ආහ ‘‘ජාතීමරණස්ස පාරගූ, දුක්ඛස්සන්තකරා භවාමසෙ’’ති. ජාතිමරණස්ස පාරං නාම නිබ්බානං, තං අරහත්තමග්ගෙන ගච්ඡාම. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකරාති අභාවකරා. භවාමසෙති භවාම, අථ වා අහො වත මයං භවෙය්‍යාමාති. ‘‘චරාමසෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව තං වෙදිතබ්බං. එවං වත්වාපි ච පුන උභොපි කිර භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ නො භගවා’’ති එවං පබ්බජ්ජං යාචිංසූති. ด้วยประการฉะนี้ ธนิยะทูลขอบรรพชากะพระผู้มีพระภาคโดยอ้างถึงการประพฤติพรหมจรรย์แล้ว เมื่อจะแสดงประโยชน์ของบรรพชา จึงกล่าวว่า “ขอพวกข้าพระองค์จงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งชาติและมรณะ เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์เถิด” ที่ชื่อว่าฝั่งแห่งชาติและมรณะ คือพระนิพพาน (ความว่า) ขอพวกข้าพระองค์จงถึงพระนิพพานนั้นด้วยอรหัตตมรรค บทว่า ทุกฺขสฺส คือ แห่งวัฏทุกข์ บทว่า อนฺตกรา คือ ผู้กระทำให้ไม่มี บทว่า ภวามเส คือ ภวาม (ขอจงเป็น) หรืออีกอย่างหนึ่ง (มีความหมายว่า) โอหนอ ขอพวกเราพึงเป็น ในบทว่า จรามเส นี้ พึงทราบความนั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ได้ยินว่า แม้ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ทั้งสองคนก็ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วทูลขอบรรพชาอีกอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดให้ข้าพระองค์ทั้งสองบวชเถิด” 33. අථ මාරො පාපිමා එවං තෙ උභොපි වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචන්තෙ දිස්වා – ‘‘ඉමෙ මම විසයං අතික්කමිතුකාමා, හන්ද නෙසං අන්තරායං කරොමී’’ති ආගන්ත්වා ඝරාවාසෙ ගුණං දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ ‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති. තත්ථ නන්දතීති තුස්සති මොදති. පුත්තෙහීති පුත්තෙහිපි ධීතරෙහිපි, සහයොගත්ථෙ, කරණත්ථෙ වා කරණවචනං, පුත්තෙහි සහ නන්දති, පුත්තෙහි කරණභූතෙහි නන්දතීති වුත්තං හොති. පුත්තිමාති පුත්තවා පුග්ගලො. ඉතීති එවමාහ. මාරොති වසවත්තිභූමියං අඤ්ඤතරො දාමරිකදෙවපුත්තො. සො හි සට්ඨානාතික්කමිතුකාමං ජනං [Pg.40] යං සක්කොති, තං මාරෙති. යං න සක්කොති, තස්සපි මරණං ඉච්ඡති. තෙන ‘‘මාරො’’ති වුච්චති. පාපිමාති ලාමකපුග්ගලො, පාපසමාචාරො වා. සඞ්ගීතිකාරානමෙතං වචනං, සබ්බගාථාසු ච ඊදිසානි. යථා ච පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපියො ගොහි තථෙව නන්දති. යස්ස ගාවො අත්ථි, සොපි ගොපියො, ගොහි සහ, ගොහි වා කරණභූතෙහි තථෙව නන්දතීති අත්ථො. ๓๓. ครั้งนั้น มารผู้มีบาป เห็นท่านทั้งสองนั้นไหว้แล้วขอบรรพชาอยู่อย่างนี้ จึงคิดว่า 'ชนเหล่านี้ใคร่จะก้าวล่วงวิสัยของเรา เอาเถิด เราจักทำอันตรายแก่พวกเขา' ดังนี้แล้ว จึงมาแสดงคุณในฆราวาสวิสัย กล่าวคาถานี้ว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย' ในบทเหล่านั้น บทว่า นนฺทติ (ย่อมเพลิดเพลิน) คือ ย่อมยินดี ย่อมร่าเริง บทว่า ปุตฺเตหิ (เพราะบุตรทั้งหลาย) ได้แก่ เพราะบุตรชายและเพราะบุตรสาวี เป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่า 'พร้อมกับ' หรือในอรรถว่า 'เป็นเครื่องมือ' ความว่า ย่อมเพลิดเพลินพร้อมกับบุตรทั้งหลาย หรือย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลายผู้เป็นเหตุ บทว่า ปุตฺติมา (ผู้มีบุตร) ได้แก่ บุคคลผู้มีบุตร บทว่า อิติ (ดังนี้) คือ กล่าวแล้วอย่างนี้ บทว่า มาโร (มาร) ได้แก่ เทวบุตรผู้เกเรตนหนึ่งในวสวัตตีภูมิ จริงอยู่ มารนั้นสามารถแก่บุคคลใดผู้ใคร่จะก้าวล่วงแดนของตน ก็ย่อมฆ่าบุคคลนั้นเสีย ไม่สามารถแก่บุคคลใด ก็ย่อมปรารถนาความตายแม้ของบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า 'มาร' บทว่า ปาปิมา (ผู้มีบาป) ได้แก่ บุคคลเลวทราม หรือผู้มีสมาจารอันลามก นี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย และในคาถาทั้งปวงก็มีคำเช่นนี้ อนึ่ง ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลายฉันใด ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน อธิบายว่า ผู้ใดมีโคอยู่ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่าผู้มีโค ย่อมเพลิดเพลินพร้อมกับโคทั้งหลาย หรือเพราะโคทั้งหลายผู้เป็นเหตุ ฉันนั้นเหมือนกัน එවං වත්වා ඉදානි තස්සත්ථස්ස සාධකකාරණං නිද්දිසති, ‘‘උපධී හි නරස්ස නන්දනා’’ති. තත්ථ උපධීති චත්තාරො උපධයො – කාමූපධි, ඛන්ධූපධි, කිලෙසූපධි, අභිසඞ්ඛාරූපධීති. කාමා හි ‘‘යං පඤ්චකාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො උපධීයති එත්ථ සුඛන්ති ඉමිනා වචනත්ථෙන උපධීති වුච්චන්ති. ඛන්ධාපි ඛන්ධමූලකදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො, අභිසඞ්ඛාරාපි භවදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතොති. ඉධ පන කාමූපධි අධිප්පෙතො. සො සත්තසඞ්ඛාරවසෙන දුවිධො. තත්ථ සත්තපටිබද්ධො පධානො, තං දස්සෙන්තො ‘‘පුත්තෙහි ගොහී’’ති වත්වා කාරණමාහ – ‘‘උපධී හි නරස්ස නන්දනා’’ති. තස්සත්ථො – යස්මා ඉමෙ කාමූපධී නරස්ස නන්දනා, නන්දයන්ති නරං පීතිසොමනස්සං උපසංහරන්තා, තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපියො ගොහි තථෙව නන්දති, ත්වඤ්ච පුත්තිමා ගොපියො ච, තස්මා එතෙහි, නන්ද, මා පබ්බජ්ජං පාටිකඞ්ඛි. පබ්බජිතස්ස හි එතෙ උපධයො න සන්ති, එවං සන්තෙ ත්වං දුක්ඛස්සන්තං පත්ථෙන්තොපි දුක්ඛිතොව භවිස්සසී’’ති. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ มารจึงแสดงเหตุอันเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนั้นว่า 'เพราะว่าอุปธิทั้งหลายเป็นที่เพลิดเพลินของนรชน' ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปธิ ได้แก่ อุปธิ ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ จริงอยู่ กามทั้งหลายถูกเรียกว่าอุปธิ ด้วยวจนัตถะว่า 'สุขย่อมถูกยึดไว้ในกามนี้' เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'สุขโสมนัสใดอาศัยเบญจกามคุณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของกามทั้งหลาย' แม้ขันธ์ทั้งหลาย (ก็ชื่อว่าอุปธิ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์มีขันธ์เป็นมูล แม้กิเลสทั้งหลาย (ก็ชื่อว่าอุปธิ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย แม้อภิสังขารทั้งหลาย (ก็ชื่อว่าอุปธิ) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งภวทุกข์ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอากามูปธิ กามูปธินั้นมี ๒ อย่างโดยอำนาจแห่งสัตตสังขาร ใน ๒ อย่างนั้น กามูปธิที่เนื่องกับสัตว์เป็นประธาน เมื่อจะแสดงกามูปธินั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะบุตรทั้งหลาย เพราะโคทั้งหลาย' แล้วกล่าวเหตุว่า 'เพราะว่าอุปธิทั้งหลายเป็นที่เพลิดเพลินของนรชน' อรรถแห่งคำนั้นมีว่า เพราะเหตุว่ากามูปธิเหล่านี้เป็นที่เพลิดเพลินของนรชน คือย่อมทำนรชนให้เพลิดเพลิน นำมาซึ่งปีติและโสมนัส เพราะเหตุนั้น พึงทราบข้อนี้ว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน' และท่านก็เป็นผู้มีบุตรและเป็นผู้มีโค เพราะเหตุนั้น ท่านจงเพลิดเพลินด้วยสิ่งเหล่านี้เถิด อย่าปรารถนาบรรพชาเลย เพราะว่าอุปธิเหล่านี้ย่อมไม่มีแก่ผู้บวชแล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านแม้ปรารถนาที่สุดแห่งทุกข์ ก็จักเป็นผู้มีทุกข์นั่นเทียว ඉදානි තස්සපි අත්ථස්ස සාධකකාරණං නිද්දිසති ‘‘න හි සො නන්දති, යො නිරූපධී’’ති. තස්සත්ථො – යස්මා යස්සෙතෙ උපධයො නත්ථි, සො පියෙහි ඤාතීහි විප්පයුත්තො නිබ්භොගූපකරණො න නන්දති, තස්මා ත්වං ඉමෙ උපධයො වජ්ජෙත්වා පබ්බජිතො දුක්ඛිතොව භවිස්සසීති. บัดนี้ มารแสดงเหตุอันเป็นเครื่องยืนยันแม้ซึ่งเนื้อความนั้นว่า 'ก็ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน' อรรถแห่งคำนั้นมีว่า เพราะเหตุว่าผู้ใดไม่มีอุปธิเหล่านี้ ผู้นั้นปราศจากญาติอันเป็นที่รัก ไม่มีโภคทรัพย์และเครื่องอุปการะ ย่อมไม่เพลิดเพลิน เพราะเหตุนั้น ท่านละอุปธิเหล่านี้แล้วบวช จักเป็นผู้มีทุกข์นั่นเทียว 34. අථ භගවා ‘‘මාරො අයං පාපිමා ඉමෙසං අන්තරායාය ආගතො’’ති විදිත්වා ඵලෙන ඵලං පාතෙන්තො විය තායෙව මාරෙනාභතාය උපමාය මාරවාදං භින්දන්තො තමෙව ගාථං පරිවත්තෙත්වා ‘‘උපධි [Pg.41] සොකවත්ථූ’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති. තත්ථ සබ්බං පදත්ථතො උත්තානමෙව. අයං පන අධිප්පායො – මා, පාපිම, එවං අවච ‘‘නන්දති පුත්තෙහි පුත්තිමා’’ති. සබ්බෙහෙව හි පියෙහි, මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො, අනතික්කමනීයො අයං විධි, තෙසඤ්ච පියමනාපානං පුත්තදාරානං ගවාස්සවළවහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනං විනාභාවෙන අධිමත්තසොකසල්ලසමප්පිතහදයා සත්තා උම්මත්තකාපි හොන්ති ඛිත්තචිත්තා, මරණම්පි නිගච්ඡන්ති මරණමත්තම්පි දුක්ඛං. තස්මා එවං ගණ්හ – සොචති පුත්තෙහි පුත්තිමා. යථා ච පුත්තෙහි පුත්තිමා, ගොපියො ගොහි තථෙව සොචතීති. කිං කාරණා? උපධී හි නරස්ස සොචනා. යස්මා ච උපධී හි නරස්ස සොචනා, තස්මා එව ‘‘න හි සො සොචති, යො නිරූපධි’’. යො උපධීසු සඞ්ගප්පහානෙන නිරුපධි හොති, සො සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන, කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙන, යෙන යෙනෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. සෙය්‍යථාපි නාම පක්ඛී සකුණො …පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. එවං සබ්බසොකසමුග්ඝාතා ‘‘න හි සො සොචති, යො නිරුපධී’’ති. ඉති භගවා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං වොසාපෙසි. අථ වා යො නිරුපධි, යො නික්කිලෙසො, සො න සොචති. යාවදෙව හි කිලෙසා සන්ති, තාවදෙව සබ්බෙ උපධයො සොකප්ඵලාව හොන්ති. කිලෙසප්පහානා පන නත්ථි සොකොති. එවම්පි අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං වොසාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ධනියො ච ගොපී ච උභොපි පබ්බජිංසු. භගවා ආකාසෙනෙව ජෙතවනං අගමාසි. තෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකරිංසු. වසනට්ඨානෙ ච නෙසං ගොපාලකා විහාරං කාරෙසුං. සො අජ්ජාපි ගොපාලකවිහාරොත්වෙව පඤ්ඤායතීති. ๓๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า 'มารผู้มีบาปนี้มาเพื่อทำอันตรายแก่ชนเหล่านี้' ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงทำลายวาทะของมารด้วยอุปมาที่มารนั่นแหละนำมา ราวกับทรงใช้ผลไม้สอยผลไม้ จึงทรงพลิกคาถานั้นกลับแล้วแสดงว่า 'อุปธิเป็นวัตถุแห่งความโศก' ได้ตรัสว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย' ในบทเหล่านั้น ทุกบทมีความหมายตื้นโดยอรรถแห่งบทอยู่แล้ว ส่วนนี้เป็นอธิปรายว่า ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย' เพราะว่าความพลัดพราก ความจากกันจากของรักของชอบใจทั้งปวง เป็นธรรมดาที่ใครๆ ไม่อาจล่วงพ้นได้ และเพราะความพลัดพรากจากบุตรภรรยา โค ม้า ลา ทอง เงิน เป็นต้น อันเป็นที่รักที่ชอบใจเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายมีหทัยอันลูกศรคือความโศกอย่างยิ่งเสียบแทงแล้ว ย่อมเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่านก็มี ย่อมถึงความตายบ้าง ประสบทุกข์เพียงดังความตายบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจงถือเอาความอย่างนี้ว่า ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย และผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลายฉันใด ผู้มีโคก็ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่าอุปธิทั้งหลายเป็นเหตุแห่งความเศร้าโศกของนรชน และเพราะเหตุว่าอุปธิทั้งหลายเป็นเหตุแห่งความเศร้าโศกของนรชน เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ 'ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก' ผู้ใดเป็นผู้ไม่มีอุปธิเพราะละความข้องในอุปธิทั้งหลายได้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย ด้วยบิณฑบาตเพียงเพื่อบริหารท้อง ย่อมหลีกไปทางใดๆ ก็ถือเอาไปได้เลย เปรียบเหมือนนกมีปีก... (ละไว้)... ย่อมรู้ชัดว่า...ภพใหม่เพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก เพราะถอนความโศกทั้งปวงได้ด้วยประการฉะนี้ (จึงตรัสว่า) 'ก็ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก' ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตตผล อีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดไม่มีอุปธิ คือไม่มีกิเลส ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก จริงอยู่ ตราบใดที่กิเลสทั้งหลายยังมีอยู่ ตราบนั้นอุปธิทั้งปวงก็ย่อมมีแต่ความโศกเป็นผล แต่เมื่อละกิเลสได้แล้ว ความโศกย่อมไม่มี แม้อย่างนี้ พระองค์ก็ทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตตผลนั่นเทียว ในกาลจบเทศนา ทั้งธนิยะและนางโคปีก็ได้บรรพชา พระผู้มีพระภาคเสด็จไปพระเชตวันทางอากาศนั่นเทียว ท่านเหล่านั้นบวชแล้วได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล และพวกคนเลี้ยงโคได้สร้างวิหารในที่อยู่ของท่านเหล่านั้น วิหารนั้นแม้ทุกวันนี้ก็ยังปรากฏชื่อว่า โคปาลกวิหาร นั่นเทียว පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ධනියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพรรณนาธนิยสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบแล้ว 3. ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาพรรณนาขัคควิสาณสูตร සබ්බෙසු [Pg.42] භූතෙසූති ඛග්ගවිසාණසුත්තං. කා උප්පත්ති? සබ්බසුත්තානං චතුබ්බිධා උප්පත්ති – අත්තජ්ඣාසයතො, පරජ්ඣාසයතො, අට්ඨුප්පත්තිතො, පුච්ඡාවසිතො චාති. ද්වයතානුපස්සනාදීනඤ්හි අත්තජ්ඣාසයතො උප්පත්ති, මෙත්තසුත්තාදීනං පරජ්ඣාසයතො, උරගසුත්තාදීනං අට්ඨුප්පත්තිතො, ධම්මිකසුත්තාදීනං පුච්ඡාවසිතො. තත්ථ ඛග්ගවිසාණසුත්තස්ස අවිසෙසෙන පුච්ඡාවසිතො උප්පත්ති. විසෙසෙන පන යස්මා එත්ථ කාචි ගාථා තෙන තෙන පච්චෙකසම්බුද්ධෙන පුට්ඨෙන වුත්තා, කාචි අපුට්ඨෙන අත්තනා අධිගතමග්ගනයානුරූපං උදානංයෙව උදානෙන්තෙන, තස්මා කායචි ගාථාය පුච්ඡාවසිතො, කායචි අත්තජ්ඣාසයතො උප්පත්ති. ขัคควิสาณสูตร มีคำขึ้นต้นว่า สัพเพสุ ภูเตสุ. มีอุปปัตติ (เหตุเกิด) อย่างไร? อุปปัตติของพระสูตรทั้งปวงมี ๔ อย่าง คือ เกิดจากอัธยาศัยของพระองค์เอง (อัตตัชฌาสัย), เกิดจากอัธยาศัยของผู้อื่น (ปรัชฌาสัย), เกิดจากเรื่องราวที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ), และเกิดจากการตอบคำถาม (ปุจฉาวสิกะ). จริงอยู่ อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีทวยตานุปัสสนาสูตรเป็นต้น เกิดจากอัธยาศัยของพระองค์เอง, อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีเมตตสูตรเป็นต้น เกิดจากอัธยาศัยของผู้อื่น, อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีอุรคสูตรเป็นต้น เกิดจากเรื่องราวที่เกิดขึ้น, อุปปัตติของพระสูตรทั้งหลายมีธัมมิกสูตรเป็นต้น เกิดจากการตอบคำถาม. ในบรรดาอุปปัตติเหล่านั้น อุปปัตติของขัคควิสาณสูตรโดยทั่วไปเกิดจากการตอบคำถาม. แต่โดยพิเศษ เพราะในพระสูตรนี้ คาถาบางบท พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าองค์นั้นๆ ตรัสไว้เมื่อถูกทูลถาม, คาถาบางบท (ตรัสไว้) เมื่อมิได้ถูกทูลถาม โดยทรงเปล่งอุทานตามแนวทางแห่งมรรคที่พระองค์ทรงบรรลุแล้วด้วยพระองค์เอง, เพราะเหตุนั้น อุปปัตติของคาถาบางบทจึงเกิดจากการตอบคำถาม, ของบางบทเกิดจากอัธยาศัยของพระองค์เอง. තත්ථ යා අයං අවිසෙසෙන පුච්ඡාවසිතො උප්පත්ති, සා ආදිතො පභුති එවං වෙදිතබ්බා – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘බුද්ධානං පත්ථනා ච අභිනීහාරො ච දිස්සති; තථා සාවකානං, පච්චෙකබුද්ධානං න දිස්සති; යංනූනාහං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සො පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා යථාක්කමෙන එතමත්ථං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා පුබ්බයොගාවචරසුත්තං අභාසි – ในบรรดาอุปปัตติเหล่านั้น อุปปัตติที่เกิดจากการตอบคำถามโดยทั่วไปนั้น พึงทราบดังนี้ตั้งแต่ต้นไป – สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระอานนท์ไปสู่ที่สงัด หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า – ‘ความปรารถนาและอภินิหาร (การตั้งความปรารถนาอย่างแรงกล้า) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรากฏ, ของพระสาวกทั้งหลายก็เช่นกัน, (แต่) ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ปรากฏ; ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถาม (เรื่องนี้)’ ดังนี้. ท่านลุกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลถามเนื้อความนั้นตามลำดับ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสปุพพโยคาวจรสืตรแก่ท่านว่า – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආනන්ද, ආනිසංසා පුබ්බයොගාවචරෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ පටිකච්චෙව අඤ්ඤං ආරාධෙති. නො චෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ පටිකච්චෙව අඤ්ඤං ආරාධෙති, අථ මරණකාලෙ අඤ්ඤං ආරාධෙති. නො චෙ මරණකාලෙ අඤ්ඤං ආරාධෙති, අථ දෙවපුත්තො සමානො අඤ්ඤං ආරාධෙති, අථ බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, අථ පච්ඡිමෙ කාලෙ පච්චෙකසම්බුද්ධො හොතී’’ති – ‘ดูก่อนอานนท์ อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้มีแก่บุคคลผู้เคยบำเพ็ญโยคธรรมในกาลก่อน คือ ในปัจจุบันชาตินี้เอง ย่อมบรรลุอรหัตตผลได้ก่อน. หากในปัจจุบันชาตินี้ยังไม่บรรลุอรหัตตผลได้ก่อน ลำดับนั้น ย่อมบรรลุอรหัตตผลในเวลาใกล้ตาย. หากในเวลาใกล้ตายยังไม่บรรลุอรหัตตผล ลำดับนั้น เมื่อเป็นเทพบุตรแล้วย่อมบรรลุอรหัตตผล, ลำดับนั้น ย่อมเป็นผู้มีอภิญญารวดเร็วในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, ลำดับนั้น ในกาลสุดท้าย ย่อมเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า’ ดังนี้ – එවං වත්වා පුන ආහ – ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ได้ตรัสต่อไปอีกว่า – ‘‘පච්චෙකබුද්ධා නාම, ආනන්ද, අභිනීහාරසම්පන්නා පුබ්බයොගාවචරා හොන්ති. තස්මා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං සබ්බෙසං පත්ථනා ච අභිනීහාරො ච ඉච්ඡිතබ්බො’’ති. ‘ดูก่อนอานนท์ บุคคลที่ชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นผู้เคยบำเพ็ญโยคธรรมในกาลก่อนและสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา). เพราะเหตุนั้น พึงปรารถนาความปรารถนาและอภินิหารของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหมด’ ดังนี้. සො [Pg.43] ආහ – ‘‘බුද්ධානං, භන්තෙ, පත්ථනා කීව චිරං වට්ටතී’’ති? බුද්ධානං, ආනන්ද, හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, මජ්ඣිමපරිච්ඡෙදෙන අට්ඨ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සොළස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච. එතෙ ච භෙදා පඤ්ඤාධිකසද්ධාධිකවීරියාධිකවසෙන ඤාතබ්බා. පඤ්ඤාධිකානඤ්හි සද්ධා මන්දා හොති, පඤ්ඤා තික්ඛා. සද්ධාධිකානං පඤ්ඤා මජ්ඣිමා හොති, සද්ධා බලවා. වීරියාධිකානං සද්ධාපඤ්ඤා මන්දා, වීරියං බලවන්ති. අප්පත්වා පන චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ වෙස්සන්තරදානසදිසං දානං දෙන්තොපි තදනුරූපසීලාදිසබ්බපාරමිධම්මෙ ආචිනන්තොපි අන්තරා බුද්ධො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. කස්මා? ඤාණං ගබ්භං න ගණ්හාති, වෙපුල්ලං නාපජ්ජති, පරිපාකං න ගච්ඡතීති. යථා නාම තිමාසචතුමාසපඤ්චමාසච්චයෙන නිප්ඵජ්ජනකං සස්සං තං තං කාලං අප්පත්වා දිවසෙ දිවසෙ සහස්සක්ඛත්තුං කෙළායන්තොපි උදකෙන සිඤ්චන්තොපි අන්තරා පක්ඛෙන වා මාසෙන වා නිප්ඵාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. කස්මා? සස්සං ගබ්භං න ගණ්හාති, වෙපුල්ලං නාපජ්ජති, පරිපාකං න ගච්ඡතීති. එවමෙවං අප්පත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි…පෙ… නෙතං ඨානං විජ්ජතීති. තස්මා යථාවුත්තමෙව කාලං පාරමිපූරණං කාතබ්බං ඤාණපරිපාකත්ථාය. එත්තකෙනපි ච කාලෙන බුද්ධත්තං පත්ථයතො අභිනීහාරකරණෙ අට්ඨ සම්පත්තියො ඉච්ඡිතබ්බා. අයඤ්හි – ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความปรารถนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายดำเนินไปนานเพียงไร?’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ ความปรารถนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย โดยกำหนดอย่างต่ำ ดำเนินไปสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป, โดยกำหนดอย่างกลาง แปดอสงไขยกับอีกแสนกัป, โดยกำหนดอย่างสูง สิบหกอสงไขยกับอีกแสนกัป. และความแตกต่างเหล่านี้พึงทราบโดยจำแนกเป็นพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยปัญญา ผู้ยิ่งด้วยศรัทธา และผู้ยิ่งด้วยวิริยะ. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยปัญญา ศรัทธาจะอ่อน แต่ปัญญาจะแก่กล้า. สำหรับพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยศรัทธา ปัญญาจะปานกลาง แต่ศรัทธาจะมีกำลัง. สำหรับพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งด้วยวิริยะ ศรัทธาและปัญญาจะอ่อน แต่วิริยะจะมีกำลัง. แต่เมื่อยังไม่ถึงสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป แม้จะให้ทานเสมอด้วยทานของพระเวสสันดรทุกๆ วัน และสั่งสมบารมีธรรมทั้งปวงมีศีลเป็นต้นที่สมควรแก่การตรัสรู้ ก็จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในระหว่างกาลนั้นได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. เพราะเหตุไร? เพราะพระญาณยังไม่ตั้งครรภ์ ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ยังไม่ถึงความแก่รอบ. เปรียบเหมือนข้าวกล้าที่จะสุกได้ในเวลา ๓, ๔ หรือ ๕ เดือน เมื่อยังไม่ถึงเวลานั้นๆ แม้จะประคบประหงมรดน้ำวันละพันครั้ง ก็จะทำให้สุกได้ในระหว่างกาลเพียงกึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. เพราะเหตุไร? เพราะข้าวกล้ายังไม่ตั้งรวง ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ยังไม่ถึงความแก่รอบ ฉันใด, การที่บุคคลจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในระหว่างกาลเมื่อยังไม่ถึงสี่อสงไขย...ฯลฯ...ข้อนี้ก็ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมตลอดกาลเวลาที่ตรัสไว้แล้วนั้น เพื่อความแก่รอบแห่งพระญาณ. และสำหรับผู้ปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าตลอดกาลเพียงเท่านี้ พึงปรารถนาสมบัติ ๘ ประการในการกระทำอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา). จริงอยู่ (มีคำกล่าวไว้ว่า) – ‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං; පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා; අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59); ‘ความเป็นมนุษย์, ความถึงพร้อมแห่งเพศ, เหตุ (คืออุปนิสัยแห่งพระอรหัต), การได้พบพระศาสดา, การบวช, ความถึงพร้อมแห่งคุณ, อธิการ (การบำเพ็ญบารมีอันยิ่ง), และฉันทตา (ความพอใจอย่างแรงกล้า); เมื่อธรรม ๘ ประการนี้ประชุมพร้อมกัน อภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ย่อมสำเร็จ’ ดังนี้. අභිනීහාරොති ච මූලපණිධානස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ මනුස්සත්තන්ති මනුස්සජාති. අඤ්ඤත්‍ර හි මනුස්සජාතියා අවසෙසජාතීසු දෙවජාතියම්පි ඨිතස්ස පණිධි න ඉජ්ඣති. එත්ථ ඨිතෙන පන බුද්ධත්තං පත්ථෙන්තෙන දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා මනුස්සත්තංයෙව පත්ථෙතබ්බං. තත්ථ ඨත්වා පණිධි කාතබ්බො. එවඤ්හි සමිජ්ඣති. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. මාතුගාමනපුංසකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකානඤ්හි මනුස්සජාතියං ඨිතානම්පි පණිධි න සමිජ්ඣති. තත්ථ ඨිතෙන පන බුද්ධත්තං පත්ථෙන්තෙන දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා පුරිසභාවොයෙව පත්ථෙතබ්බො. තත්ථ ඨත්වා පණිධි කාතබ්බො. එවඤ්හි [Pg.44] සමිජ්ඣති. හෙතූති අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පත්ති. යො හි තස්මිං අත්තභාවෙ වායමන්තො අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො, තස්ස සමිජ්ඣති, නො ඉතරස්ස, යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි දීපඞ්කරපාදමූලෙ පබ්බජිත්වා තෙනත්තභාවෙන අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො අහොසි. සත්ථාරදස්සනන්ති බුද්ධානං සම්මුඛාදස්සනං. එවඤ්හි ඉජ්ඣති, නො අඤ්ඤථා; යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි දීපඞ්කරං සම්මුඛා දිස්වා පණිධෙසි. පබ්බජ්ජාති අනගාරියභාවො. සො ච ඛො සාසනෙ වා කම්මවාදිකිරියවාදිතාපසපරිබ්බාජකනිකායෙ වා වට්ටති යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි සුමෙධො නාම තාපසො හුත්වා පණිධෙසි. ගුණසම්පත්තීති ඣානාදිගුණපටිලාභො. පබ්බජිතස්සාපි හි ගුණසම්පන්නස්සෙව ඉජ්ඣති, නො ඉතරස්ස; යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි පඤ්චාභිඤ්ඤො අට්ඨසමාපත්තිලාභී ච හුත්වා පණිධෙසි. අධිකාරොති අධිකකාරො, පරිච්චාගොති අත්ථො. ජීවිතාදිපරිච්චාගඤ්හි කත්වා පණිදහතොයෙව ඉජ්ඣති, නො ඉතරස්ස; යථා සුමෙධපණ්ඩිතස්ස. සො හි – และคำว่า อภินิหาร นี้เป็นชื่อของการตั้งความปรารถนาครั้งแรก. ในองค์ ๘ นั้น คำว่า มนุสสัตตะ คือ ความเป็นมนุษย์. เพราะว่า เว้นจากชาติมนุษย์แล้ว ในชาติที่เหลือ แม้ผู้ดำรงอยู่ในเทวชาติ ความปรารถนาก็ไม่สำเร็จ. ส่วนผู้ที่ดำรงอยู่ในชาตินั้น เมื่อปรารถนาความเป็นพุทธะ พึงกระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ปรารถนาความเป็นมนุษย์เท่านั้น. ครั้นดำรงอยู่ในความเป็นมนุษย์นั้นแล้ว พึงตั้งความปรารถนา. ด้วยประการฉะนี้จึงจะสำเร็จ. คำว่า ลิงคสัมปัตติ คือ ความเป็นบุรุษ. เพราะว่า แม้ผู้เป็นมาตุคาม กะเทย อุภโตพยัญชนก ดำรงอยู่ในชาติมนุษย์ ความปรารถนาก็ไม่สำเร็จ. ส่วนผู้ที่ดำรงอยู่ในภาวะนั้น เมื่อปรารถนาความเป็นพุทธะ พึงกระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ปรารถนาความเป็นบุรุษเท่านั้น. ครั้นดำรงอยู่ในความเป็นบุรุษนั้นแล้ว พึงตั้งความปรารถนา. ด้วยประการฉะนี้จึงจะสำเร็จ. คำว่า เหตุ คือ ความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยแห่งพระอรหัต. เพราะว่า บุคคลใดพากเพียรอยู่ในอัตภาพนั้น สามารถเพื่อจะบรรลุพระอรหัตได้ ความปรารถนาของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จ, ของบุคคลอื่นหามิได้, เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น บวชในสำนักพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้าแล้ว เป็นผู้สามารถเพื่อจะบรรลุพระอรหัตด้วยอัตภาพนั้นได้. คำว่า สัตถารทัสสนะ คือ การได้เห็นพระพุทธเจ้าทั้งหลายต่อหน้า. ด้วยประการฉะนี้จึงจะสำเร็จ, โดยประการอื่นหามิได้; เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น ได้เห็นพระทีปังกรพุทธเจ้าต่อหน้าแล้ว จึงตั้งความปรารถนา. คำว่า บรรพชา คือ ความเป็นอนาคาริก. ก็บรรพชานั้น ย่อมควรในพระศาสนา หรือในคณะของดาบสและปริพาชกผู้เป็นกรรมวาทีและกิริยวาที เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น ได้เป็นดาบสชื่อสุเมธแล้ว จึงตั้งความปรารถนา. คำว่า คุณสมบัติ คือ การได้คุณมีฌานเป็นต้น. เพราะว่า แม้ผู้บวชแล้ว ความปรารถนาย่อมสำเร็จแก่ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณเท่านั้น, ของบุคคลอื่นหามิได้; เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น ได้เป็นผู้ได้อภิญญา ๕ และได้สมาบัติ ๘ แล้ว จึงตั้งความปรารถนา. คำว่า อธิการ คือ การกระทำยิ่ง, อธิบายว่า การบริจาค. เพราะว่า ความปรารถนาย่อมสำเร็จแก่ผู้กระทำการบริจาคมีชีวิตเป็นต้นแล้วตั้งความปรารถนาเท่านั้น, ของบุคคลอื่นหามิได้; เหมือนอย่างสุเมธบัณฑิต. เพราะว่า ท่านสุเมธบัณฑิตนั้น – ‘‘අක්කමිත්වාන මං බුද්ධො, සහ සිස්සෙහි ගච්ඡතු; මා නං කලලෙ අක්කමිත්ථ, හිතාය මෙ භවිස්සතී’’ති. (බු. වං. 2.53) – “ขอพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกทั้งหลาย ทรงเหยียบข้าพระองค์แล้วเสด็จไปเถิด ขอพระองค์อย่าได้ทรงเหยียบลงในเปือกตมเลย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพระองค์” ดังนี้ (พุทธวงศ์ ๒.๕๓) – එවං ජීවිතපරිච්චාගං කත්වා පණිධෙසි. ඡන්දතාති කත්තුකම්‍යතා. සා යස්ස බලවතී හොති, තස්ස ඉජ්ඣති. සා ච, සචෙ කොචි වදෙය්‍ය ‘‘කො චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච කප්පෙ නිරයෙ පච්චිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡතී’’ති, තං සුත්වා යො ‘‘අහ’’න්ති වත්තුං උස්සහති, තස්ස බලවතීති වෙදිතබ්බා. තථා යදි කොචි වදෙය්‍ය ‘‘කො සකලචක්කවාළං වීතච්චිකානං අඞ්ගාරානං පූරං අක්කමන්තො අතික්කමිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡති, කො සකලචක්කවාළං සත්තිසූලෙහි ආකිණ්ණං අක්කමන්තො අතික්කමිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡති, කො සකලචක්කවාළං සමතිත්තිකං උදකපුණ්ණං උත්තරිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡති, කො සකලචක්කවාළං නිරන්තරං වෙළුගුම්බසඤ්ඡන්නං මද්දන්තො අතික්කමිත්වා බුද්ධත්තං ඉච්ඡතී’’ති තං සුත්වා යො ‘‘අහ’’න්ති වත්තුං උස්සහති, තස්ස බලවතීති වෙදිතබ්බා. එවරූපෙන ච කත්තුකම්‍යතාඡන්දෙන සමන්නාගතො සුමෙධපණ්ඩිතො පණිධෙසීති. ท่านได้กระทำการสละชีวิตอย่างนี้แล้ว ตั้งความปรารถนา. คำว่า ฉันทตา คือ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ. ฉันทะนั้นของผู้ใดมีกำลัง, ความปรารถนาของผู้นั้นย่อมสำเร็จ. ก็ฉันทะนั้น, หากมีใครกล่าวว่า “ใครเล่าไหม้ในนรกตลอดสี่อสงไขยแสนกัปแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ” ดังนี้, ผู้ใดได้ฟังคำนั้นแล้ว อาจเพื่อจะกล่าวว่า “เราเอง” ได้, พึงทราบว่า ฉันทะของผู้นั้นมีกำลัง. ฉันใดก็ดี หากมีใครกล่าวว่า “ใครเล่าเหยียบย่ำข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันเต็มด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ, ใครเล่าเหยียบย่ำข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันเกลื่อนกล่นด้วยหลาวและหอกแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ, ใครเล่าว่ายข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันเต็มด้วยน้ำเสมอขอบแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ, ใครเล่าเหยียบย่ำข้ามจักรวาลทั้งสิ้นอันปกคลุมด้วยกอไผ่ไม่มีระหว่างแล้วปรารถนาความเป็นพุทธะ” ดังนี้, ผู้ใดได้ฟังคำนั้นแล้ว อาจเพื่อจะกล่าวว่า “เราเอง” ได้, พึงทราบว่า ฉันทะของผู้นั้นมีกำลัง. สุเมธบัณฑิตผู้ประกอบด้วยฉันทะคือความใคร่เพื่อจะกระทำอันมีลักษณะเช่นนี้ ได้ตั้งความปรารถนาแล้ว ดังนี้. එවං [Pg.45] සමිද්ධාභිනීහාරො ච බොධිසත්තො ඉමානි අට්ඨාරස අභබ්බට්ඨානානි න උපෙති. සො හි තතො පභුති න ජච්චන්ධො හොති, න ජච්චබධිරො, න උම්මත්තකො, න එළමූගො, න පීඨසප්පී, න මිලක්ඛූසු උප්පජ්ජති, න දාසිකුච්ඡියා නිබ්බත්තති, න නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො හොති, නාස්ස ලිඞ්ගං පරිවත්තති, න පඤ්චානන්තරියකම්මානි කරොති, න කුට්ඨී හොති, න තිරච්ඡානයොනියං වට්ටකතො පච්ඡිමත්තභාවො හොති, න ඛුප්පිපාසිකනිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතෙසු උප්පජ්ජති, න කාලකඤ්චිකාසුරෙසු, න අවීචිනිරයෙ, න ලොකන්තරිකෙසු, කාමාවචරෙසු න මාරො හොති, රූපාවචරෙසු න අසඤ්ඤීභවෙ, න සුද්ධාවාසභවෙසු උප්පජ්ජති, න අරූපභවෙසු, න අඤ්ඤං චක්කවාළං සඞ්කමති. พระโพธิสัตว์ผู้มีอภินิหารอันสำเร็จแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่เข้าถึงอัพพัฏฐาน ๑๘ ประการเหล่านี้. เพราะว่า ท่านจำเดิมแต่นั้นไป ย่อมไม่เป็นคนตาบอดแต่กำเนิด, ไม่เป็นคนหูหนวกแต่กำเนิด, ไม่เป็นคนบ้า, ไม่เป็นคนใบ้, ไม่เป็นคนง่อยเปลี้ย, ไม่เกิดในหมู่มิลักขะ, ไม่เกิดในครรภ์ของนางทาสี, ไม่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ, เพศของท่านย่อมไม่แปรเปลี่ยน, ไม่กระทำปัญจานันตริยกรรม, ไม่เป็นโรคเรื้อน, เมื่อเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ย่อมไม่มีอัตภาพสุดท้ายต่ำกว่านกคุ่ม, ไม่เกิดในหมู่เปรตจำพวกขุปปิปาสิกะและนิชฌามตัณหิกะ, ไม่เกิดในหมู่กาลกัญจิกาสูร, ไม่เกิดในอเวจีนรก, ไม่เกิดในโลกันตนรก, ในกามาวจรภพ ไม่เป็นมาร, ในรูปาวจรภพ ไม่เกิดในอสัญญีภพ, ไม่เกิดในสุทธาวาสภพ, ไม่เกิดในอรูปภพ, ไม่ย้ายไปสู่จักรวาลอื่น. යා චිමා උස්සාහො උම්මඞ්ගො අවත්ථානං හිතචරියා චාති චතස්සො බුද්ධභූමියො, තාහි සමන්නාගතො හොති. තත්ථ – พุทธภูมิ ๔ ประการเหล่านี้ใด คือ อุตสาหะ อุโมงค์ อวัตถานะ และหิตจริยา, ท่านย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยพุทธภูมิเหล่านั้น. ในพุทธภูมิเหล่านั้น – ‘‘උස්සාහො වීරියං වුත්තං, උම්මඞ්ගො පඤ්ඤා පවුච්චති; අවත්ථානං අධිට්ඨානං, හිතචරියා මෙත්තාභාවනා’’ති. – “อุตสาหะ ท่านกล่าวว่าคือวิริยะ, อุโมงค์ ท่านกล่าวว่าคือปัญญา, อวัตถานะ คืออธิษฐาน, หิตจริยา คือเมตตาภาวนา” ดังนี้ – වෙදිතබ්බා. යෙ චාපි ඉමෙ නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො, පවිවෙකජ්ඣාසයො, අලොභජ්ඣාසයො, අදොසජ්ඣාසයො, අමොහජ්ඣාසයො, නිස්සරණජ්ඣාසයොති ඡ අජ්ඣාසයා බොධිපරිපාකාය සංවත්තන්ති, යෙහි සමන්නාගතත්තා නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා කාමෙ දොසදස්සාවිනො, පවිවෙකජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සඞ්ගණිකාය දොසදස්සාවිනො, අලොභජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා ලොභෙ දොසදස්සාවිනො, අදොසජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා දොසෙ දොසදස්සාවිනො, අමොහජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා මොහෙ දොසදස්සාවිනො, නිස්සරණජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සබ්බභවෙසු දොසදස්සාවිනොති වුච්චන්ති, තෙහි ච සමන්නාගතො හොති. พึงทราบ. ก็อัธยาศัย ๖ ประการเหล่านี้ใด คือ เนกขัมมัชฌาสัย ปวิเวกัชฌาสัย อโลภัชฌาสัย อโทสัชฌาสัย อโมหัชฌาสัย และนิสสรณัชฌาสัย ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งโพธิญาณ, เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยอัธยาศัยเหล่าใด พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีเนกขัมมัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในกามทั้งหลาย, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีปวิเวกัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอโลภัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในโลภะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอโทสัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในโทสะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีอโมหัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในโมหะ, พระโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้มีนิสสรณัชฌาสัย จึงเป็นผู้เห็นโทษในภพทั้งปวง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้, และท่านย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยอัธยาศัยเหล่านั้น. පච්චෙකබුද්ධානං පන කීව චිරං පත්ථනා වට්ටතීති? පච්චෙකබුද්ධානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච. තතො ඔරං න සක්කා. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ කාරණං වෙදිතබ්බං. එත්තකෙනාපි ච කාලෙන පච්චෙකබුද්ධත්තං පත්ථයතො අභිනීහාරකරණෙ පඤ්ච සම්පත්තියො ඉච්ඡිතබ්බා. තෙසඤ්හි – ก็สำหรับพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย การตั้งความปรารถนาต้องใช้เวลานานเท่าไรจึงจะสมควร? (ตอบว่า) สำหรับพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ต้องใช้เวลา) สองอสงไขยกับอีกแสนกัป หย่อนกว่านั้นไม่สามารถ (สำเร็จได้) พึงทราบเหตุในเรื่องนี้โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว และแม้ด้วยกาลเพียงเท่านี้ ผู้ปรารถนาความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ในขณะที่ทำการตั้งความปรารถนา พึงปรารถนาสมบัติ ๕ ประการ จริงอยู่ สำหรับท่านเหล่านั้น (สมบัติ ๕ ประการคือ) – මනුස්සත්තං [Pg.46] ලිඞ්ගසම්පත්ති, විගතාසවදස්සනං; අධිකාරො ඡන්දතා එතෙ, අභිනීහාරකාරණා. ความเป็นมนุษย์, ความถึงพร้อมแห่งเพศ, การได้เห็นพระผู้สิ้นอาสวะ, การกระทำยิ่ง, และความมีฉันทะ เหล่านี้เป็นเหตุแห่งการตั้งความปรารถนา තත්ථ විගතාසවදස්සනන්ති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං යස්ස කස්සචි දස්සනන්ති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น คำว่า "การได้เห็นพระผู้สิ้นอาสวะ" มีความหมายว่า การได้เห็นท่านผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระสาวก ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว අථ සාවකානං පත්ථනා කිත්තකං වට්ටතීති? ද්වින්නං අග්ගසාවකානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච, අසීතිමහාසාවකානං කප්පසතසහස්සං, තථා බුද්ධස්ස මාතාපිතූනං උපට්ඨාකස්ස පුත්තස්ස චාති. තතො ඔරං න සක්කා. වුත්තනයමෙවෙත්ථ කාරණං. ඉමෙසං පන සබ්බෙසම්පි අධිකාරො ඡන්දතාති ද්වඞ්ගසම්පන්නොයෙව අභිනීහාරො හොති. อนึ่ง การตั้งความปรารถนาของพระสาวกทั้งหลาย สมควร (ใช้เวลา) นานเท่าไร? (ตอบว่า) สำหรับพระอัครสาวกทั้งสอง (การตั้งความปรารถนาจะสำเร็จได้ต้องใช้เวลา) หนึ่งอสงไขยกับอีกแสนกัป, สำหรับพระมหาสาวก ๘๐ รูป (ต้องใช้เวลา) แสนกัป, และฉันนั้นเหมือนกันสำหรับพระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พุทธอุปัฏฐาก และพระพุทธโอรส หย่อนกว่านั้นไม่สามารถ (สำเร็จได้) เหตุในเรื่องนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ก็สำหรับท่านทั้งหมดเหล่านี้ การตั้งความปรารถนาย่อมประกอบด้วยองค์สองเท่านั้น คือ การกระทำยิ่ง และความมีฉันทะ එවං ඉමාය පත්ථනාය ඉමිනා ච අභිනීහාරෙන යථාවුත්තප්පභෙදං කාලං පාරමියො පූරෙත්වා බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජන්තා ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා උප්පජ්ජන්ති, පච්චෙකබුද්ධා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිකුලානං අඤ්ඤතරස්මිං, අග්ගසාවකා පන ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලෙස්වෙව බුද්ධා ඉව සබ්බබුද්ධා සංවට්ටමානෙ කප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති, විවට්ටමානෙ කප්පෙ උප්පජ්ජන්ති. පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධෙ අප්පත්වා බුද්ධානං උප්පජ්ජනකාලෙයෙව උප්පජ්ජන්ති. බුද්ධා සයඤ්ච බුජ්ඣන්ති, පරෙ ච බොධෙන්ති. පච්චෙකබුද්ධා සයමෙව බුජ්ඣන්ති, න පරෙ බොධෙන්ති. අත්ථරසමෙව පටිවිජ්ඣන්ති, න ධම්මරසං. න හි තෙ ලොකුත්තරධම්මං පඤ්ඤත්තිං ආරොපෙත්වා දෙසෙතුං සක්කොන්ති, මූගෙන දිට්ඨසුපිනො විය වනචරකෙන නගරෙ සායිතබ්‍යඤ්ජනරසො විය ච නෙසං ධම්මාභිසමයො හොති. සබ්බං ඉද්ධිසමාපත්තිපටිසම්භිදාපභෙදං පාපුණන්ති, ගුණවිසිට්ඨතාය බුද්ධානං හෙට්ඨා සාවකානං උපරි හොන්ති, අඤ්ඤෙ පබ්බාජෙත්වා ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙන්ති, ‘‘චිත්තසල්ලෙඛො කාතබ්බො, වොසානං නාපජ්ජිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා උද්දෙසෙන උපොසථං කරොන්ති, ‘අජ්ජුපොසථො’ති වචනමත්තෙන වා. උපොසථං කරොන්තා ච ගන්ධමාදනෙ මඤ්ජූසකරුක්ඛමූලෙ රතනමාළෙ සන්නිපතිත්වා කරොන්තීති. එවං භගවා ආයස්මතො ආනන්දස්ස පච්චෙකබුද්ධානං සබ්බාකාරපරිපූරං පත්ථනඤ්ච අභිනීහාරඤ්ච කථෙත්වා, ඉදානි ඉමාය පත්ථනාය ඉමිනා ච අභිනීහාරෙන සමුදාගතෙ තෙ තෙ පච්චෙකබුද්ධෙ කථෙතුං ‘‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩ’’න්තිආදිනා [Pg.47] නයෙන ඉමං ඛග්ගවිසාණසුත්තං අභාසි. අයං තාව අවිසෙසෙන පුච්ඡාවසිතො ඛග්ගවිසාණසුත්තස්ස උප්පත්ති. พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ครั้นทรงบำเพ็ญบารมีตลอดกาลตามประเภทที่กล่าวแล้ว ด้วยการปรารถนาและการตั้งความปรารถนาอย่างนี้แล้ว เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์, พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมอุบัติ) ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งในบรรดาตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ และตระกูลคหบดี, ส่วนพระอัครสาวกทั้งหลายย่อมอุบัติในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์เท่านั้นเหมือนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าทั้งปวงย่อมไม่อุบัติในสังวัฏฏกัป ย่อมอุบัติในวิวัฏฏกัป พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นในพุทธันดร (คือในกาลที่ว่างจากพระพุทธเจ้า) พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสรู้ด้วยพระองค์เองด้วย และย่อมทรงยังผู้อื่นให้รู้ตามด้วย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสรู้ได้เฉพาะพระองค์เอง แต่ไม่อาจยังผู้อื่นให้รู้ตามได้ ท่านย่อมแทงตลอดเฉพาะอรรถรส แต่ไม่แทงตลอดธรรมรส จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นไม่สามารถยกโลกุตรธรรมขึ้นสู่บัญญัติแล้วแสดงได้ การตรัสรู้ธรรมของท่านเหล่านั้นเป็นเหมือนความฝันที่คนใบ้เห็น และเหมือนรสของแกงที่คนป่าได้ลิ้มในเมือง ท่านย่อมบรรลุประเภทแห่งฤทธิ์ สมาบัติ และปฏิสัมภิทาทั้งปวง โดยความที่ทรงคุณวิเศษ ท่านจึงอยู่ต่ำกว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แต่อยู่สูงกว่าพระสาวกทั้งหลาย ท่านให้ผู้อื่นบวชแล้ว ย่อมให้ศึกษาในอภิสมาจาริกสิกขา ท่านย่อมทำอุโบสถด้วยอุเทศนี้ว่า "พึงทำการขัดเกลาจิต ไม่พึงถึงความสิ้นสุด (แห่งความเพียร)" หรือด้วยเพียงคำกล่าวว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ" และเมื่อทำอุโบสถ ท่านย่อมประชุมกันทำที่ลานแก้ว ณ โคนต้นมัญชูสกพฤกษ์ ที่ภูเขาคันธมาทน์ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกการปรารถนาและการตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายที่บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวงแก่ท่านพระอานนท์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ผู้มาประชุมกันด้วยการปรารถนาและการตั้งความปรารถนานี้ จึงได้ตรัสขัคควิสาณสูตรนี้ ด้วยนัยมีอาทิว่า "สัพเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทัณฑัง" นี้คือความเป็นมาแห่งขัคควิสาณสูตร อันเนื่องมาจากคำถาม โดยนัยทั่วไปก่อน 35. ඉදානි විසෙසෙන වත්තබ්බා. තත්ථ ඉමිස්සා තාව ගාථාය එවං උප්පත්ති වෙදිතබ්බා – අයං කිර පච්චෙකබුද්ධො පච්චෙකබොධිසත්තභූමිං ඔගාහන්තො ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආරඤ්ඤිකො හුත්වා ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො සමණධම්මං අකාසි. එතං කිර වත්තං අපරිපූරෙත්වා පච්චෙකබොධිං පාපුණන්තා නාම නත්ථි. කිං පනෙතං ගතපච්චාගතවත්තං නාම? හරණපච්චාහරණන්ති. තං යථා විභූතං හොති, තථා කථෙස්සාම. ๓๕. บัดนี้ พึงกล่าวโดยพิเศษ ในเรื่องนั้น พึงทราบความเป็นมาแห่งคาถานี้อย่างนี้ก่อน – ได้ยินว่า พระปัจเจกพุทธเจ้านี้ เมื่อหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระปัจเจกโพธิสัตว์ ได้บำเพ็ญบารมีตลอดสองอสงไขยกับอีกแสนกัปแล้ว บวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่ ได้กระทำสมณธรรม ได้ยินว่า ผู้ที่ไม่บำเพ็ญวัตรนี้ให้บริบูรณ์แล้วจะบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณนั้นไม่มี ก็คตปัจจาคตวัตรนี้คืออะไร? (คือ) การนำไปและการนำกลับ เราจักกล่าววัตรนั้นให้แจ่มแจ้ง ඉධෙකච්චො භික්ඛු හරති, න පච්චාහරති; එකච්චො පච්චාහරති, න හරති; එකච්චො පන නෙව හරති, න පච්චාහරති; එකච්චො හරති ච පච්චාහරති ච. තත්ථ යො භික්ඛු පගෙව වුට්ඨාය චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා, බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චිත්වා, පානීයඝටං පූරෙත්වා පානීයමාළෙ ඨපෙත්වා, ආචරියවත්තං උපජ්ඣායවත්තං කත්වා, ද්වෙඅසීති ඛුද්දකවත්තානි චුද්දස මහාවත්තානි ච සමාදාය වත්තති, සො සරීරපරිකම්මං කත්වා, සෙනාසනං පවිසිත්වා, යාව භික්ඛාචාරවෙලා තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා, වෙලං ඤත්වා, නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා, සඞ්ඝාටිං ඛන්ධෙ කරිත්වා, පත්තං අංසෙ ආලග්ගෙත්වා, කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තො චෙතියඞ්ගණං පත්වා, චෙතියඤ්ච බොධිඤ්ච වන්දිත්වා, ගාමසමීපෙ චීවරං පාරුපිත්වා, පත්තමාදාය ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එවං පවිට්ඨො ච ලාභී භික්ඛු පුඤ්ඤවා උපාසකෙහි සක්කතගරුකතො උපට්ඨාකකුලෙ වා පටික්කමනසාලායං වා පටික්කමිත්වා උපාසකෙහි තං තං පඤ්හං පුච්ඡියමානො තෙසං පඤ්හවිස්සජ්ජනෙන ධම්මදෙසනාවික්ඛෙපෙන ච තං මනසිකාරං ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛමති, විහාරං ආගතොපි භික්ඛූනං පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, ධම්මං භණති, තං තං බ්‍යාපාරමාපජ්ජති, පච්ඡාභත්තම්පි පුරිමයාමම්පි මජ්ඣිමයාමම්පි එවං භික්ඛූහි සද්ධිං පපඤ්චිත්වා කායදුට්ඨුල්ලාභිභූතො පච්ඡිමයාමෙපි සයති, නෙව කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, අයං වුච්චති හරති, න පච්චාහරතීති. ภิกษุบางรูปในศาสนานี้นำไป แต่ไม่นำกลับ, บางรูปนำกลับ แต่ไม่นำไป, ส่วนบางรูปไม่นำไปและไม่นำกลับ, บางรูปนำไปและนำกลับด้วย ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดตื่นแต่เช้าตรู่ ทำวัตรที่ลานพระเจดีย์และลานโพธิ์ รดน้ำที่ต้นโพธิ์ เติมหม้อน้ำดื่มให้เต็มแล้วตั้งไว้ที่ร้านน้ำดื่ม ทำอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตร สมาทานวัตรน้อย ๘๒ ประการแล้วประพฤติอยู่ ภิกษุนั้นทำสรีรกิจแล้ว เข้าไปยังเสนาสนะ ใช้เวลาอยู่ในที่สงัดจนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ทราบเวลาแล้ว นุ่งสบง คาดประคดเอว ห่มอุตตราสงค์ พาดสังฆาฏิไว้บนบ่า คล้องบาตรไว้ที่บ่า ทำกรรมฐานไว้ในใจ ไปถึงลานพระเจดีย์ ไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์แล้ว ห่มจีวรใกล้หมู่บ้าน ถือบาตรเข้าไปยังหมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ภิกษุผู้มีลาภ มีบุญ เข้าไปแล้วอย่างนี้ อันอุบาสกทั้งหลายสักการะเคารพแล้ว หลีกไปยังตระกูลอุปัฏฐากหรือศาลาพัก เมื่อถูกอุบาสกทั้งหลายถามปัญหาต่างๆ ก็ละการมนสิการนั้นแล้วออกมา ด้วยการวิสัชนาปัญหาและการแสดงธรรมที่ทำให้ฟุ้งซ่านแก่พวกเขา แม้มาถึงวิหารแล้ว เมื่อถูกภิกษุทั้งหลายถามปัญหาก็กล่าวตอบ กล่าวธรรม ย่อมถึงซึ่งความขวนขวายต่างๆ ทำให้เนิ่นช้าอยู่กับภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ แม้ในเวลาหลังภัตตาหาร แม้ในปฐมยาม แม้ในมัชฌิมยาม ถูกความเมื่อยขบแห่งกายครอบงำ ย่อมหลับแม้ในปัจฉิมยาม ไม่ทำกรรมฐานไว้ในใจเลย ภิกษุนี้เรียกว่า นำไป แต่ไม่นำกลับ යො [Pg.48] පන බ්‍යාධිබහුලො හොති, භුත්තාහාරො පච්චූසසමයෙ න සම්මා පරිණමති, පගෙව වුට්ඨාය යථාවුත්තං වත්තං කාතුං න සක්කොති කම්මට්ඨානං වා මනසි කාතුං, අඤ්ඤදත්ථු යාගුං වා භෙසජ්ජං වා පත්ථයමානො කාලස්සෙව පත්තචීවරමාදාය ගාමං පවිසති. තත්ථ යාගුං වා භෙසජ්ජං වා භත්තං වා ලද්ධා භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො කම්මට්ඨානං මනසි කත්වා, විසෙසං පත්වා වා අප්පත්වා වා, විහාරං ආගන්ත්වා, තෙනෙව මනසිකාරෙන විහරති. අයං වුච්චති පච්චාහරති න හරතීති. එදිසා ච භික්ඛූ යාගුං පිවිත්වා, විපස්සනං ආරභිත්වා, බුද්ධසාසනෙ අරහත්තං පත්තා ගණනපථං වීතිවත්තා. සීහළදීපෙයෙව තෙසු තෙසු ගාමෙසු ආසනසාලාය න තං ආසනං අත්ථි, යත්ථ යාගුං පිවිත්වා අරහත්තං පත්තො භික්ඛු නත්ථීති. ส่วนภิกษุรูปใดมีอาพาธมาก อาหารที่ฉันแล้วย่อมไม่ย่อยดีในเวลารุ่งเช้า ไม่สามารถลุกขึ้นแต่เช้าตรู่เพื่อทำวัตรตามที่กล่าวไว้แล้ว หรือเพื่อมนสิการกรรมฐานได้ แต่ปรารถนาข้าวต้มหรือเภสัช จึงครองบาตรจีวรเข้าบ้านไปแต่เช้าทีเดียว ในบ้านนั้น ครั้นได้ข้าวต้ม เภสัช หรือภัตตาหารแล้ว ทำภัตกิจให้สำเร็จแล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ มนสิการกรรมฐาน บรรลุคุณวิเศษหรือไม่บรรลุก็ตาม กลับมาสู่วิหารแล้ว ย่อมอยู่ด้วยมนสิการนั้นนั่นแหละ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้กลับนำมา แต่ไปไม่นำไป ก็ภิกษุเช่นนี้ ดื่มข้าวต้มแล้ว ปรารภวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตในพระพุทธศาสนา มีจำนวนนับไม่ถ้วน แม้ในเกาะสีหล ในบ้านนั้นๆ ไม่มีอาสนะในศาลาที่พักแห่งใด ที่จะไม่มีภิกษุผู้ดื่มข้าวต้มแล้วบรรลุพระอรหัต යො පන පමාදවිහාරී හොති නික්ඛිත්තධුරො, සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා පඤ්චවිධචෙතොඛිලවිනිබන්ධනබද්ධචිත්තො විහරන්තො කම්මට්ඨානමනසිකාරමනනුයුත්තො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා ගිහිපපඤ්චෙන පපඤ්චිතො තුච්ඡකො නික්ඛමති, අයං වුච්චති නෙව හරති න පච්චාහරතීති. ส่วนภิกษุรูปใดเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ทอดธุระเสียแล้ว ทำลายวัตรทั้งปวง มีจิตถูกผูกมัดด้วยเจโตขีลและวินิพันธะ ๕ ประการ อยู่ไปโดยไม่ประกอบมนสิการในกรรมฐาน เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว ก็มัวเนิ่นช้าอยู่ด้วยคิหิปปัญจะ (เรื่องไร้สาระของคฤหัสถ์) ย่อมออกมามือเปล่า ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ไปก็ไม่นำไป กลับก็ไม่นำมา යො පන පගෙව වුට්ඨාය පුරිමනයෙනෙව සබ්බවත්තානි පරිපූරෙත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. කම්මට්ඨානං නාම දුවිධං – සබ්බත්ථකං, පාරිහාරියඤ්ච. සබ්බත්ථකං නාම මෙත්තා ච මරණස්සති ච. තං සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බතො ‘‘සබ්බත්ථක’’න්ති වුච්චති. මෙත්තා නාම ආවාසාදීසු සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. ආවාසෙසු හි මෙත්තාවිහාරී භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති, තෙන ඵාසු අසඞ්ඝට්ඨො විහරති. දෙවතාසු මෙත්තාවිහාරී දෙවතාහි රක්ඛිතගොපිතො සුඛං විහරති. රාජරාජමහාමත්තාදීසු මෙත්තාවිහාරී, තෙහි මමායිතො සුඛං විහරති. ගාමනිගමාදීසු මෙත්තාවිහාරී සබ්බත්ථ භික්ඛාචරියාදීසු මනුස්සෙහි සක්කතගරුකතො සුඛං විහරති. මරණස්සතිභාවනාය ජීවිතනිකන්තිං පහාය අප්පමත්තො විහරති. ส่วนภิกษุรูปใดลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ บำเพ็ญวัตรทั้งปวงให้บริบูรณ์โดยนัยก่อนนั่นเทียวแล้ว นั่งขัดสมาธิมนสิการกรรมฐานอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต กรรมฐานชื่อว่ามี ๒ อย่าง คือ สัพพัตถกกรรมฐาน และปาริหาริยกรรมฐาน เมตตาและมรณัสสติ ชื่อว่าสัพพัตถกกรรมฐาน กรรมฐานนั้นท่านเรียกว่า 'สัพพัตถกะ' เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง เมตตาชื่อว่าเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง มีอาวาสเป็นต้น จริงอยู่ ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในอาวาส ย่อมเป็นที่รักของเพื่อนสพรหมจารี ด้วยเหตุนั้นจึงอยู่เป็นสุข ไม่กระทบกระทั่งกัน ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในเหล่าเทวดา ย่อมเป็นผู้อันเทวดาทั้งหลายคุ้มครองรักษา อยู่เป็นสุข ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น ย่อมเป็นที่รักใคร่ของท่านเหล่านั้น อยู่เป็นสุข ภิกษุผู้มีเมตตาวิหารในบ้านและนิคมเป็นต้น ย่อมเป็นผู้อันมนุษย์ทั้งหลายสักการะเคารพในที่ทุกแห่ง มีที่เที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น อยู่เป็นสุข ภิกษุเจริญมรณัสสติ ละความใคร่ในชีวิตแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ යං පන සදා පරිහරිතබ්බං චරිතානුකූලෙන ගහිතත්තා දසාසුභකසිණානුස්සතීසු අඤ්ඤතරං, චතුධාතුවවත්ථානමෙව වා, තං සදා පරිහරිතබ්බතො, රක්ඛිතබ්බතො, භාවෙතබ්බතො ච පාරිහාරියන්ති වුච්චති, මූලකම්මට්ඨානන්තිපි [Pg.49] තදෙව. තත්ථ යං පඨමං සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං මනසි කරිත්වා පච්ඡා පාරිහාරියකම්මට්ඨානං මනසි කරොති, තං චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන දස්සෙස්සාම. ส่วนกรรมฐานใดอันภิกษุถือเอาตามสมควรแก่จริตแล้วพึงบริหารเป็นนิตย์ คือ กรรมฐานอย่างใดอย่างหนึ่งในอสุภะ ๑๐ กสิณ ๑๐ อนุสสติ ๑๐ หรือจตุธาตุววัตถาน กรรมฐานนั้นเรียกว่า 'ปาริหาริยะ' เพราะเป็นกรรมฐานที่พึงบริหาร พึงรักษา และพึงเจริญเป็นนิตย์ กรรมฐานนั้นนั่นแหละเป็นมูลกรรมฐานด้วย ในกรรมฐาน ๒ อย่างนั้น ภิกษุรูปใดมนสิการสัพพัตถกกรรมฐานก่อน แล้วจึงมนสิการปาริหาริยกรรมฐานในภายหลัง เราจักแสดงกรรมฐานนั้นโดยนัยแห่งจตุธาตุววัตถาน අයඤ්හි යථාඨිතං යථාපණිහිතං කායං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති – යං ඉමස්මිං සරීරෙ වීසතිකොට්ඨාසෙසු කක්ඛළං ඛරගතං, සා පථවීධාතු. යං ද්වාදසසු ආබන්ධනකිච්චකරං ස්නෙහගතං, සා ආපොධාතු. යං චතූසු පරිපාචනකරං උසුමගතං, සා තෙජොධාතු. යං පන ඡසු විත්ථම්භනකරං වායොගතං, සා වායොධාතු. යං පනෙත්ථ චතූහි මහාභූතෙහි අසම්ඵුට්ඨං ඡිද්දං විවරං, සා ආකාසධාතු. තංවිජානනකං චිත්තං විඤ්ඤාණධාතු. තතො උත්තරි අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථි. කෙවලං සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොව අයන්ති. จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมพิจารณากายตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า สิ่งใดในสรีระนี้ ในบรรดาส่วน ๒๐ อย่าง มีลักษณะแข้นแข็ง หยาบกระด้าง สิ่งนั้นคือปถวีธาตุ สิ่งใดในบรรดาส่วน ๑๒ อย่าง ทำหน้าที่ยึดเหนี่ยว มีลักษณะเอิบอาบ สิ่งนั้นคืออาโปธาตุ สิ่งใดในบรรดาส่วน ๔ อย่าง ทำหน้าที่ย่อยอาหาร มีลักษณะร้อน สิ่งนั้นคือเตโชธาตุ ส่วนสิ่งใดในบรรดาส่วน ๖ อย่าง ทำหน้าที่ค้ำจุน มีลักษณะเคลื่อนไหว สิ่งนั้นคือวาโยธาตุ ช่องว่างที่มหาภูตรูป ๔ ไม่ได้กระทบในกายนี้ คืออากาสธาตุ จิตที่รู้แจ้งสิ่งนั้นคือวิญญาณธาตุ นอกจากธาตุเหล่านี้แล้ว สัตว์หรือบุคคลอื่นไม่มี นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขารล้วนๆ เท่านั้น එවං ආදිමජ්ඣපරියොසානතො කම්මට්ඨානං මනසි කරිත්වා, කාලං ඤත්වා, උට්ඨායාසනා නිවාසෙත්වා, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගාමං පිණ්ඩාය ගච්ඡති. ගච්ඡන්තො ච යථා අන්ධපුථුජ්ජනා අභික්කමාදීසු ‘‘අත්තා අභික්කමති, අත්තනා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා, ‘‘අහං අභික්කමාමි, මයා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා සම්මුය්හන්ති, තථා අසම්මුය්හන්තො ‘‘අභික්කමාමීති චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ තෙනෙව චිත්තෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානා සන්ධාරණවායොධාතු උප්පජ්ජති. සා ඉමං පථවීධාත්වාදිසන්නිවෙසභූතං කායසම්මතං අට්ඨිකසඞ්ඝාටං විප්ඵරති, තතො චිත්තකිරියාවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අයං කායසම්මතො අට්ඨිකසඞ්ඝාටො අභික්කමති. තස්සෙවං අභික්කමතො එකෙකපාදුද්ධාරණෙ චතූසු ධාතූසු වායොධාතුඅනුගතා තෙජොධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. අතිහරණවීතිහරණාපහරණෙසු පන තෙජොධාතුඅනුගතා වායොධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. ඔරොහණෙ පන පථවීධාතුඅනුගතා ආපොධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. සන්නික්ඛෙපනසමුප්පීළනෙසු ආපොධාතුඅනුගතා පථවීධාතු අධිකා උප්පජ්ජති, මන්දා ඉතරා. ඉච්චෙතා ධාතුයො තෙන තෙන අත්තනො උප්පාදකචිත්තෙන සද්ධිං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති. තත්ථ කො එකො අභික්කමති, කස්ස වා එකස්ස අභික්කමන’’න්ති එවං එකෙකපාදුද්ධාරණාදිප්පකාරෙසු එකෙකස්මිං පකාරෙ උප්පන්නධාතුයො, තදවිනිබ්භුත්තා ච සෙසා රූපධම්මා, තංසමුට්ඨාපකං චිත්තං, තංසම්පයුත්තා ච [Pg.50] සෙසා අරූපධම්මාති එතෙ රූපාරූපධම්මා. තතො පරං අතිහරණවීතිහරණාදීසු අඤ්ඤං පකාරං න සම්පාපුණන්ති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති. තස්මා අනිච්චා. යඤ්ච අනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තාති එවං සබ්බාකාරපරිපූරං කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව ගච්ඡති. අත්ථකාමා හි කුලපුත්තා සාසනෙ පබ්බජිත්වා දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සත්තතිපි සතම්පි එකතො වසන්තා කතිකවත්තං කත්වා විහරන්ති – ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ න ඉණට්ඨා, න භයට්ඨා, න ජීවිකාපකතා පබ්බජිතා; දුක්ඛා මුච්චිතුකාමා පනෙත්ථ පබ්බජිතා. තස්මා ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිග්ගණ්හථ, ඨානෙ නිසජ්ජාය, සයනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිග්ගණ්හථා’’ති. තෙ එවං කතිකවත්තං කත්වා භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා අඩ්ඪඋසභඋසභඅඩ්ඪගාවුතගාවුතන්තරෙසු පාසාණා හොන්ති, තාය සඤ්ඤාය කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාව ගච්ඡන්ති. සචෙ කස්සචි ගමනෙ කිලෙසො උප්පජ්ජති, තත්ථෙව නං නිග්ගණ්හාති. තථා අසක්කොන්තො තිට්ඨති. අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි තිට්ඨති. සො – ‘‘අයං භික්ඛු තුය්හං උප්පන්නවිතක්කං ජානාති, අනනුච්ඡවිකං තෙ එත’’න්ති අත්තානං පටිචොදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තත්ථෙව අරියභූමිං ඔක්කමති. තථා අසක්කොන්තො නිසීදති. අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි නිසීදතීති සොයෙව නයො. අරියභූමි ඔක්කමිතුං අසක්කොන්තොපි තං කිලෙසං වික්ඛම්භෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව ගච්ඡති. න කම්මට්ඨානවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන පාදං උද්ධරති. උද්ධරති චෙ, පටිනිවත්තිත්වා පුරිමප්පදෙසංයෙව එති සීහළදීපෙ ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදෙවත්ථෙරො විය. โยคีบุคคลมนสิการกรรมฐานตั้งแต่ต้น ท่ามกลาง และที่สุดอย่างนี้แล้ว รู้เวลา ลุกจากอาสนะ นุ่งห่มเรียบร้อยแล้ว ย่อมเดินไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว และเมื่อเดินไป ก็ไม่หลงผิดเหมือนปุถุชนผู้มืดบอดที่หลงผิดในการก้าวไปเป็นต้นว่า "อัตตาก้าวไป, การก้าวไปอันอัตตาให้เกิดขึ้น" หรือ "เราก้าวไป, การก้าวไปอันเราให้เกิดขึ้น" แต่พิจารณาว่า "เมื่อจิตว่า 'เราจะก้าวไป' เกิดขึ้น วาโยธาตุอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน มีลักษณะค้ำจุน ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตนั้นนั่นเอง วาโยธาตุนั้นย่อมแผ่ไปสู่ร่างที่สมมติว่าเป็นกายนี้ อันเป็นที่ประชุมแห่งกระดูก จากนั้น ด้วยอำนาจการแผ่ไปแห่งวาโยธาตุอันเกิดจากกิริยาของจิต ร่างที่สมมติว่าเป็นกายนี้ อันเป็นที่ประชุมแห่งกระดูก ย่อมก้าวไป ในการก้าวไปนั้น ในการยกเท้าขึ้นแต่ละก้าว เตโชธาตุอันมีวาโยธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ส่วนในการก้าวไปข้างหน้า การก้าวไปด้านข้าง และการนำไป วาโยธาตุอันมีเตโชธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ในการย่างลง อาโปธาตุอันมีปถวีธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ในการวางลงและการกดลง ปถวีธาตุอันมีอาโปธาตุเป็นตัวนำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นส่วนมาก ธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย ธาตุเหล่านี้ย่อมแตกดับไปในที่นั้นๆ นั่นเอง พร้อมกับจิตที่เป็นตัวสร้างของตนๆ ในกระบวนการนั้น ใครคนหนึ่งก้าวไป หรือการก้าวไปเป็นของใครคนหนึ่งกันเล่า" อย่างนี้ ในอาการแต่ละอย่าง มีการยกเท้าขึ้นแต่ละก้าวเป็นต้น รูปธรรมและอรูปธรรมเหล่านี้ คือ ธาตุที่เกิดขึ้น, รูปธรรมที่เหลืออันแยกออกจากกันไม่ได้, จิตที่เป็นสมุฏฐานแห่งรูปธรรมนั้น, และอรูปธรรมที่เหลืออันสัมปยุตด้วยจิตนั้น หลังจากนั้น ย่อมไม่ถึงอาการอื่น ย่อมแตกดับไปในที่นั้นๆ นั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา เธอย่อมมนสิการกรรมฐานที่บริบูรณ์ทุกประการอย่างนี้ไป ด้วยว่า กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ บวชในพระศาสนาแล้ว สิบรูปบ้าง ยี่สิบรูปบ้าง สามสิบรูปบ้าง สี่สิบรูปบ้าง ห้าสิบรูปบ้าง หกสิบรูปบ้าง เจ็ดสิบรูปบ้าง หรือร้อยรูปบ้าง อยู่ร่วมกัน ทำกติกวัตรแล้วอยู่ว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายไม่ได้บวชเพราะเป็นหนี้ ไม่ได้บวชเพราะกลัวภัย ไม่ได้บวชเพื่ออาชีพ แต่ท่านทั้งหลายบวชในศาสนานี้เพราะต้องการจะพ้นจากทุกข์ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดิน ในขณะเดินนั่นแหละ จงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในขณะยืน ในขณะนั่ง ในขณะนอน ในขณะนั้นๆ นั่นแหละ" ภิกษุเหล่านั้นทำกติกวัตรอย่างนี้แล้ว เมื่อไปบิณฑบาต ในระหว่างครึ่งอุสภะ หนึ่งอุสภะ ครึ่งคาวุต หรือหนึ่งคาวุต ย่อมมีก้อนหินอยู่ ท่านเหล่านั้นมีสัญญานั้นเป็นเครื่องหมาย มนสิการกรรมฐานเท่านั้นแล้วเดินไป ถ้ากิเลสเกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปใดในขณะเดิน เธอย่อมข่มกิเลสนั้นในที่นั้นนั่นเอง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น เธอย่อมหยุดยืน ครั้งนั้น แม้ภิกษุผู้เดินมาข้างหลังของเธอก็หยุดยืน ภิกษุรูปนั้นตักเตือนตนเองว่า "ภิกษุรูปนี้รู้ถึงวิตกที่เกิดขึ้นของท่านแล้ว การกระทำของท่านนี้ไม่สมควรเลย" ดังนี้แล้ว เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยเจ้าในที่นั้นนั่นเอง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น เธอย่อมนั่งลง ครั้งนั้น แม้ภิกษุผู้เดินมาข้างหลังของเธอก็นั่งลง นัยก็อย่างเดียวกันนั้น แม้เมื่อไม่อาจหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยเจ้าได้ เธอก็ข่มกิเลสนั้นไว้แล้ว มนสิการกรรมฐานเท่านั้นแล้วเดินต่อไป เธอย่อมไม่ยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ปราศจากกรรมฐาน ถ้าเผลอยกขึ้น ก็จะกลับมายังที่เดิมอีก เหมือนพระมหาปุสสเทวเถระผู้อยู่ในอาลินทกะ ในเกาะสีหล සො කිර එකූනවීසති වස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො එව විහාසි. මනුස්සාපි සුදං අන්තරාමග්ගෙ කසන්තා ච වපන්තා ච මද්දන්තා ච කම්මානි කරොන්තා ථෙරං තථා ගච්ඡන්තං දිස්වා – ‘‘අයං ථෙරො පුනප්පුනං නිවත්තිත්වා ගච්ඡති, කිං නු ඛො මග්ගමූළ්හො, උදාහු කිඤ්චි පමුට්ඨො’’ති සමුල්ලපන්ති. සො තං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන සමණධම්මං කරොන්තො වීසතිවස්සබ්භන්තරෙ අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තප්පත්තදිවසෙ චස්ස චඞ්කමනකොටියං අධිවත්ථා දෙවතා අඞ්ගුලීහි දීපං උජ්ජාලෙත්වා අට්ඨාසි. චත්තාරොපි මහාරාජානො සක්කො ච දෙවානමින්දො, බ්‍රහ්මා ච සහම්පති උපට්ඨානං ආගමංසු. තඤ්ච ඔභාසං දිස්වා වනවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො තං දුතියදිවසෙ පුච්ඡි [Pg.51] ‘‘රත්තිභාගෙ ආයස්මතො සන්තිකෙ ඔභාසො අහොසි, කිං සො ඔභාසො’’ති? ථෙරො වික්ඛෙපං කරොන්තො ‘‘ඔභාසො නාම දීපොභාසොපි හොති, මණිඔභාසොපී’’ති එවමාදිං ආහ. සො ‘‘පටිච්ඡාදෙථ තුම්හෙ’’ති නිබද්ධො ‘‘ආමා’’ති පටිජානිත්වා ආරොචෙසි. ได้ยินว่า พระเถระนั้นได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่นั่นเทียวตลอด 19 ปี แม้พวกมนุษย์ที่กำลังไถนา หว่านข้าว นวดข้าว และทำการงานอื่นๆ อยู่ในระหว่างทาง เมื่อเห็นพระเถระเดินไปอย่างนั้น ก็พูดคุยกันว่า "พระเถระรูปนี้เดินกลับไปกลับมาอยู่เรื่อยๆ ท่านหลงทางหรือหนอ หรือว่าลืมอะไรไว้" พระเถระนั้นไม่ใส่ใจคำพูดนั้น ยังคงทำสมณธรรมด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น จนได้บรรลุพระอรหัตภายใน 20 ปี และในวันที่ท่านบรรลุพระอรหัต เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ปลายทางจงกรมได้จุดประทีปด้วยนิ้วมือของตนแล้วยืนอยู่ แม้ท้าวมหาราชทั้งสี่ ท้าวสักกะจอมเทพ และท้าวสหัมบดีพรหม ก็ได้มาเข้าเฝ้า พระมหาติสสเถระผู้อยู่ป่าเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว ในวันรุ่งขึ้นจึงได้ถามท่านว่า "เมื่อคืนนี้ มีแสงสว่างเกิดขึ้นในสำนักของท่านผู้มีอายุ แสงสว่างนั้นคืออะไรหรือขอรับ" พระเถระเมื่อจะบ่ายเบี่ยง จึงกล่าวเป็นต้นว่า "ชื่อว่าแสงสว่างนั้น แสงประทีปก็มี แสงแก้วมณีก็มี" เมื่อถูกพระมหาติสสเถระรบเร้าว่า "ท่านกำลังปกปิดอยู่" ท่านจึงยอมรับว่า "ขอรับ" แล้วได้บอกความจริงไป කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය ච. සොපි කිර ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො ‘‘පඨමං තාව භගවතො මහාපධානං පූජෙමී’’ති සත්ත වස්සානි ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාසි. පුන සොළස වස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. එවං කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො විප්පයුත්තෙන චිත්තෙන උද්ධටෙ පන පටිනිවත්තන්තො ගාමසමීපං ගන්ත්වා, ‘‘ගාවී නු පබ්බජිතො නූ’’ති ආසඞ්කනීයප්පදෙසෙ ඨත්වා, සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා පත්තං ගහෙත්වා, ගාමද්වාරං පත්වා, කච්ඡකන්තරතො උදකං ගහෙත්වා, ගණ්ඩූසං කත්වා ගාමං පවිසති ‘‘භික්ඛං දාතුං වා වන්දිතුං වා උපගතෙ මනුස්සෙ ‘දීඝායුකා හොථා’ති වචනමත්තෙනපි මා මෙ කම්මට්ඨානවික්ඛෙපො අහොසී’’ති සචෙ පන ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, කිං සත්තමී, උදාහු අට්ඨමී’’ති දිවසං පුච්ඡන්ති, උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙති. සචෙ දිවසපුච්ඡකා න හොන්ති, නික්ඛමනවෙලායං ගාමද්වාරෙ නිට්ඨුභිත්වාව යාති. และพึงปฏิบัติดุจพระมหานาคเถระผู้พำนักอยู่ที่กาลวัลลิมณฑป ได้ยินว่า แม้พระเถระนั้น เมื่อบำเพ็ญคตปัจจาคตวัตร ด้วยคิดว่า 'เบื้องต้น เราจะบูชาความเพียรใหญ่อย่างยิ่งของพระผู้มีพระภาคเจ้าก่อน' จึงได้อธิษฐานอิริยาบถยืนและเดินจงกรมเท่านั้นตลอด ๗ ปี ต่อมา ได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอีก ๑๖ ปี จึงบรรลุพระอรหัต ภิกษุพึงยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้นอย่างนี้ แต่เมื่อเท้าที่ยกขึ้นนั้น (จิต) กลับปราศจากกรรมฐาน ก็พึงหันกลับ ครั้นไปถึงใกล้บ้านแล้ว พึงยืนอยู่ในที่อันจะพึงสงสัยได้ว่า 'นั่นโคหรือบรรพชิตหนอ' แล้วครองผ้าสังฆาฏิ ถือบาตร ถึงประตูบ้านแล้ว ตักน้ำจากกระบอกน้ำที่รักแร้ อมบ้วนปากแล้วจึงเข้าบ้าน ด้วยคิดว่า 'ขอความฟุ้งซ่านแห่งกรรมฐานอย่าได้มีแก่เรา แม้เพียงเพราะคำพูดว่า 'ขอท่านจงมีอายุยืน' แก่มนุษย์ทั้งหลายผู้เข้ามาเพื่อถวายภิกษาหรือเพื่อไหว้เลย' แต่ถ้าพวกเขาถามถึงวันว่า 'ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวัน ๗ ค่ำ หรือ ๘ ค่ำ' ก็พึงกลืนน้ำแล้วบอกไป ถ้าไม่มีผู้ถามถึงวัน ในเวลาที่ออกจากบ้าน ก็พึงบ้วนน้ำทิ้งที่ประตูบ้านแล้วจึงไป සීහළදීපෙයෙව කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතා පඤ්ඤාසභික්ඛූ විය ච. තෙ කිර වස්සූපනායිකඋපොසථදිවසෙ කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං නාලපිස්සාමා’’ති. ගාමඤ්ච පිණ්ඩාය පවිසන්තා ගාමද්වාරෙ උදකගණ්ඩූසං කත්වා පවිසිංසු, දිවසෙ පුච්ඡිතෙ උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙසුං, අපුච්ඡිතෙ ගාමද්වාරෙ නිට්ඨුභිත්වා විහාරං ආගමංසු. තත්ථ මනුස්සා නිට්ඨුභනට්ඨානං දිස්වා ජානිංසු ‘‘අජ්ජ එකො ආගතො, අජ්ජ ද්වෙ’’ති. එවඤ්ච චින්තෙසුං ‘‘කිං නු ඛො එතෙ අම්හෙහෙව සද්ධිං න සල්ලපන්ති, උදාහු අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි? යදි අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි න සල්ලපන්ති, අද්ධා විවාදජාතා භවිස්සන්ති, හන්ද නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛමාපෙස්සාමා’’ති සබ්බෙ විහාරං අගමංසු. තත්ථ පඤ්ඤාසභික්ඛූසු වස්සං උපගතෙසු ද්වෙ භික්ඛූ එකොකාසෙ නාද්දසංසු. තතො යො තෙසු චක්ඛුමා පුරිසො, සො එවමාහ – ‘‘න, භො, කලහකාරකානං වසනොකාසො ඊදිසො හොති, සුසම්මට්ඨං චෙතියඞ්ගණං බොධියඞ්ගණං, සුනික්ඛිත්තා සම්මජ්ජනියො, සූපට්ඨපිතං පානීයපරිභොජනීය’’න්ති. තෙ තතොව [Pg.52] නිවත්තා. තෙ භික්ඛූ අන්තොතෙමාසෙයෙව විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තං පත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුං. และพึงปฏิบัติดุจภิกษุ ๕๐ รูปผู้เข้าพรรษาในวัดกลัมพติตถะ ที่เกาะสีหล ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นได้ทำกติกวัตรในวันอุโบสถเข้าพรรษาว่า 'พวกเรายังไม่บรรลุพระอรหัต จักไม่พูดจากันและกัน' เมื่อจะเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต ก็อมน้ำบ้วนปากที่ประตูบ้านแล้วจึงเข้าไป เมื่อถูกถามถึงวัน ก็กลืนน้ำแล้วบอกไป เมื่อไม่ถูกถาม ก็บ้วนน้ำทิ้งที่ประตูบ้านแล้วกลับสู่วิหาร ในที่นั้น พวกมนุษย์เห็นที่บ้วนน้ำลายแล้วก็รู้ว่า 'วันนี้มาหนึ่งรูป วันนี้มาสองรูป' และคิดกันอย่างนี้ว่า 'ไฉนหนอ ท่านเหล่านี้จึงไม่พูดจากับพวกเรา หรือแม้แต่กันและกัน? ถ้าแม้แต่กันและกันก็ไม่พูดจา คงจะเกิดวิวาทกันเป็นแน่ เอาเถิด เราจะไปให้ท่านขอขมากันและกัน' แล้วทั้งหมดก็พากันไปที่วิหาร ในที่นั้น ในบรรดาภิกษุ ๕๐ รูปผู้เข้าพรรษา พวกเขาไม่เห็นภิกษุสองรูปอยู่ในที่เดียวกันเลย ลำดับนั้น บุรุษผู้มีจักษุในหมู่พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า 'ไม่ใช่หรอก ท่านทั้งหลาย ที่อยู่ของผู้ที่ทะเลาะกันไม่เป็นเช่นนี้ ลานพระเจดีย์ ลานพระศรีมหาโพธิ์ ก็กวาดไว้อย่างดี ไม้กวาดก็เก็บไว้เรียบร้อย น้ำฉันน้ำใช้ก็ตั้งไว้พร้อม' พวกเขาจึงกลับจากที่นั้น ภิกษุเหล่านั้นปรารภวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตภายในพรรษา ๓ เดือนนั่นเอง แล้วได้ปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา එවං කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතභික්ඛූ විය ච කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො ගාමසමීපං පත්වා, උදකගණ්ඩූසං කත්වා, වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා, යත්ථ සුරාසොණ්ඩධුත්තාදයො කලහකාරකා චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදයො වා නත්ථි, තං වීථිං පටිපජ්ජති. තත්ථ ච පිණ්ඩාය චරමානො න තුරිතතුරිතො විය ජවෙන ගච්ඡති, ජවනපිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගං නාම නත්ථි. විසමභූමිභාගප්පත්තං පන උදකභරිතසකටමිව නිච්චලොව හුත්වා ගච්ඡති. අනුඝරං පවිට්ඨො ච දාතුකාමං අදාතුකාමං වා සල්ලක්ඛෙතුං තදනුරූපං කාලං ආගමෙන්තො භික්ඛං ගහෙත්වා, පතිරූපෙ ඔකාසෙ නිසීදිත්වා, කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තො ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා, අක්ඛබ්භඤ්ජනවණාලෙපනපුත්තමංසූපමාවසෙන පච්චවෙක්ඛන්තො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙති, නෙව දවාය න මදාය…පෙ… භුත්තාවී ච උදකකිච්චං කත්වා, මුහුත්තං භත්තකිලමථං පටිප්පස්සම්භෙත්වා, යථා පුරෙ භත්තං, එවං පච්ඡා භත්තං පුරිමයාමං පච්ඡිමයාමඤ්ච කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. අයං වුච්චති හරති චෙව පච්චාහරති චාති. එවමෙතං හරණපච්චාහරණං ගතපච්චාගතවත්තන්ති වුච්චති. ภิกษุพึงปฏิบัติดุจพระมหานาคเถระผู้พำนักอยู่ที่กาลวัลลิมณฑป และดุจภิกษุทั้งหลายผู้เข้าพรรษาในวัดกลัมพติตถะอย่างนี้ คือ พึงยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น ครั้นถึงใกล้บ้านแล้ว พึงอมน้ำบ้วนปาก พึงพิจารณาถนนหนทาง ถนนใดไม่มีคนขี้เมา นักเลง คนพาลเกเร หรือช้างม้าดุร้ายเป็นต้น ก็พึงเดินไปตามถนนนั้น และเมื่อเที่ยวบิณฑบาตในถนนนั้น ก็ไม่พึงเดินเร็วเหมือนรีบร้อน เพราะธุดงค์ที่ชื่อว่า ชวนปิณฑปาติกะ (เที่ยวบิณฑบาตเร็ว) ไม่มี แต่เมื่อถึงพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ พึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหวไป ดุจเกวียนที่เต็มด้วยน้ำ และเมื่อเข้าไปตามลำดับเรือน พึงรอคอยเวลาที่สมควรเพื่อสังเกตผู้ที่ประสงค์จะถวายหรือไม่ประสงค์จะถวาย แล้วรับภิกษา นั่งในโอกาสอันสมควร ทำกรรมฐานไว้ในใจ ตั้งปฏิกูลสัญญาในอาหาร พิจารณาโดยอุปมาด้วยการหยอดน้ำมันที่เพลาเกวียน การทายาที่แผล และเนื้อบุตร พึงบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ มิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา...ฯลฯ... และเมื่อฉันเสร็จแล้ว ทำกิจด้วยน้ำ ระงับความอ่อนเพลียจากภัตกิจครู่หนึ่ง พึงทำกรรมฐานไว้ในใจในปฐมยามและปัจฉิมยาม ทั้งก่อนฉันและหลังฉันฉันนั้น นี้เรียกว่า ย่อมนำไปและย่อมนำกลับ การนำไปและนำกลับอย่างนี้ ท่านเรียกว่า คตปัจจาคตวัตร එතං පූරෙන්තො යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොති, පඨමවයෙ එව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ පඨමවයෙ පාපුණාති, අථ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති. නො චෙ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති, අථ මරණසමයෙ පාපුණාති. නො චෙ මරණසමයෙ පාපුණාති, අථ දෙවපුත්තො හුත්වා පාපුණාති. නො චෙ දෙවපුත්තො හුත්වා පාපුණාති, අථ පච්චෙකසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බාති. නො චෙ පච්චෙකසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බාති, අථ බුද්ධානං සන්තිකෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති; සෙය්‍යථාපි – ථෙරො බාහියො, මහාපඤ්ඤො වා හොති; සෙය්‍යථාපි ථෙරො සාරිපුත්තො. ผู้บำเพ็ญวัตรนี้ ถ้าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย ย่อมบรรลุพระอรหัตในปฐมวัยทีเดียว ถ้าไม่บรรลุในปฐมวัย ก็จะบรรลุในมัชฌิมวัย ถ้าไม่บรรลุในมัชฌิมวัย ก็จะบรรลุในเวลาใกล้ตาย ถ้าไม่บรรลุในเวลาใกล้ตาย ก็จะไปเป็นเทวบุตรแล้วบรรลุ ถ้าเป็นเทวบุตรแล้วยังไม่บรรลุ ก็จะเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าแล้วปรินิพพาน ถ้าเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าแล้วยังไม่ปรินิพพาน ก็จะเป็นผู้มีอภิญญารวดเร็วในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระพาหิยเถระ หรือเป็นผู้มีปัญญามาก เปรียบเหมือนพระสารีบุตรเถระ අයං පන පච්චෙකබොධිසත්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා, ආරඤ්ඤිකො හුත්වා, වීසති වස්සසහස්සානි එතං ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා, කාලං කත්වා, කාමාවචරදෙවලොකෙ උප්පජ්ජි. තතො චවිත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. කුසලා ඉත්ථියො තදහෙව ගබ්භසණ්ඨානං ජානන්ති, සා ච තාසමඤ්ඤතරා[Pg.53], තස්මා තං ගබ්භපතිට්ඨානං රඤ්ඤො නිවෙදෙසි. ධම්මතා එසා, යං පුඤ්ඤවන්තෙ සත්තෙ ගබ්භෙ උප්පන්නෙ මාතුගාමො ගබ්භපරිහාරං ලභති. තස්මා රාජා තස්සා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා තතො පභුති නාච්චුණ්හං කිඤ්චි අජ්ඣොහරිතුං ලභති, නාතිසීතං, නාතිඅම්බිලං, නාතිලොණං, නාතිකටුකං, නාතිතිත්තකං. අච්චුණ්හෙ හි මාතරා අජ්ඣොහටෙ ගබ්භස්ස ලොහකුම්භිවාසො විය හොති, අතිසීතෙ ලොකන්තරිකවාසො විය, අච්චම්බිලලොණකටුකතිත්තකෙසු භුත්තෙසු සත්ථෙන ඵාලෙත්වා අම්බිලාදීහි සිත්තානි විය ගබ්භසෙය්‍යකස්ස අඞ්ගානි තිබ්බවෙදනානි හොන්ති. අතිචඞ්කමනට්ඨානනිසජ්ජාසයනතොපි නං නිවාරෙන්ති – ‘‘කුච්ඡිගතස්ස සඤ්චලනදුක්ඛං මා අහොසී’’ති. මුදුකත්ථරණත්ථතාය භූමියං චඞ්කමනාදීනි මත්තාය කාතුං ලභති, වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නං සාදුසප්පායං අන්නපානං ලභති. පරිග්ගහෙත්වාව නං චඞ්කමාපෙන්ති, නිසීදාපෙන්ති, වුට්ඨාපෙන්ති. ส่วนพระปัจเจกโพธิสัตว์นี้ บวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะแล้ว เป็นผู้อยู่ป่า บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรนี้สิ้นสองหมื่นปี ทำกาละแล้ว บังเกิดในกามาวจรเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าพาราณสี หญิงผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมรู้ลักษณะแห่งครรภ์ในวันนั้นเอง และพระนางก็เป็นผู้หนึ่งในหญิงเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระนางจึงได้กราบทูลการตั้งครรภ์นั้นแด่พระราชา นี่เป็นธรรมดา ที่เมื่อสัตว์ผู้มีบุญบังเกิดในครรภ์ มารดาย่อมได้รับการบริหารครรภ์ เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงได้พระราชทานการบริหารครรภ์แก่พระนาง จำเดิมแต่นั้นมา พระนางไม่ได้เสวยของร้อนจัด เย็นจัด เปรี้ยวจัด เค็มจัด เผ็ดจัด หรือขมจัดเลย ด้วยว่าเมื่อพระมารดาเสวยของร้อนจัด ย่อมเป็นเหมือนการอยู่ในโลหกุมภีนรกสำหรับทารกในครรภ์ เมื่อเสวยของเย็นจัด ก็เป็นเหมือนการอยู่ในโลกันตริกนรก เมื่อเสวยของเปรี้ยวจัด เค็มจัด เผ็ดจัด หรือขมจัด อวัยวะของทารกผู้อยู่ในครรภ์ย่อมมีเวทนากล้า ประดุจถูกผ่าด้วยมีดแล้วราดด้วยของเปรี้ยวเป็นต้น เขาทั้งหลายยังห้ามพระนางแม้จากการเดิน ยืน นั่ง และนอนที่มากเกินไป ด้วยคิดว่า "ขอความทุกข์จากการไหวตัวอย่าได้มีแก่ทารกในครรภ์เลย" พระนางได้รับอนุญาตให้ทำการเดินเป็นต้นแต่พอประมาณบนพื้นที่ที่ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดอันอ่อนนุ่ม ได้รับพระกระยาหารและเครื่องดื่มอันสมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นเป็นต้น ซึ่งอร่อยและเป็นที่สบาย พวกเขาประคองพระนางให้ทรงพระดำเนิน ให้นั่ง และให้ลุกขึ้น සා එවං පරිහරියමානා ගබ්භපරිපාකකාලෙ සූතිඝරං පවිසිත්වා පච්චූසසමයෙ පුත්තං විජායි පක්කතෙලමද්දිතමනොසිලාපිණ්ඩිසදිසං ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණූපෙතං. තතො නං පඤ්චමදිවසෙ අලඞ්කතප්පටියත්තං රඤ්ඤො දස්සෙසුං, රාජා තුට්ඨො ඡසට්ඨියා ධාතීහි උපට්ඨාපෙසි. සො සබ්බසම්පත්තීහි වඩ්ඪමානො න චිරස්සෙව විඤ්ඤුතං පාපුණි. තං සොළසවස්සුද්දෙසිකමෙව සමානං රාජා රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි, විවිධනාටකානි චස්ස උපට්ඨාපෙසි. අභිසිත්තො රාජපුත්තො රජ්ජං කාරෙසි නාමෙන බ්‍රහ්මදත්තො සකලජම්බුදීපෙ වීසතියා නගරසහස්සෙසු. ජම්බුදීපෙ හි පුබ්බෙ චතුරාසීති නගරසහස්සානි අහෙසුං. තානි පරිහායන්තානි සට්ඨි අහෙසුං, තතො පරිහායන්තානි චත්තාලීසං, සබ්බපරිහායනකාලෙ පන වීසති හොන්ති. අයඤ්ච බ්‍රහ්මදත්තො සබ්බපරිහායනකාලෙ උප්පජ්ජි. තෙනස්ස වීසති නගරසහස්සානි අහෙසුං, වීසති පාසාදසහස්සානි, වීසති හත්ථිසහස්සානි, වීසති අස්සසහස්සානි, වීසති රථසහස්සානි, වීසති පත්තිසහස්සානි, වීසති ඉත්ථිසහස්සානි – ඔරොධා ච නාටකිත්ථියො ච, වීසති අමච්චසහස්සානි. සො මහාරජ්ජං කාරයමානො එව කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤායො, අට්ඨ සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙසි. යස්මා පන අභිසිත්තරඤ්ඤා නාම අවස්සං අට්ටකරණෙ නිසීදිතබ්බං, තස්මා එකදිවසං පගෙව පාතරාසං භුඤ්ජිත්වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදි. තත්ථ උච්චාසද්දමහාසද්දං අකංසු. සො ‘‘අයං සද්දො සමාපත්තියා උපක්කිලෙසො’’ති පාසාදතලං [Pg.54] අභිරුහිත්වා ‘‘සමාපත්තිං අප්පෙමී’’ති නිසින්නො නාසක්ඛි අප්පෙතුං, රජ්ජවික්ඛෙපෙන සමාපත්ති පරිහීනා. තතො චින්තෙසි ‘‘කිං රජ්ජං වරං, උදාහු සමණධම්මො’’ති. තතො ‘‘රජ්ජසුඛං පරිත්තං අනෙකාදීනවං, සමණධම්මසුඛං පන විපුලමනෙකානිසංසං උත්තමපුරිසසෙවිතඤ්චා’’ති ඤත්වා අඤ්ඤතරං අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘ඉමං රජ්ජං ධම්මෙන සමෙන අනුසාස, මා ඛො අධම්මකාරං අකාසී’’ති සබ්බං නිය්‍යාතෙත්වා පාසාදං අභිරුහිත්වා සමාපත්තිසුඛෙන විහරති, න කොචි උපසඞ්කමිතුං ලභති අඤ්ඤත්‍ර මුඛධොවනදන්තකට්ඨදායකභත්තනීහාරකාදීහි. พระนางผู้ได้รับการบริหารครรภ์อย่างนี้ เมื่อครรภ์แก่เต็มที่แล้ว ได้เข้าไปยังโรงคลอด ประสูติพระโอรสในเวลารุ่งอรุณ ผู้มีลักษณะเปรียบด้วยก้อนมโนศิลาที่ชโลมด้วยน้ำมันหอม ประกอบด้วยลักษณะแห่งผู้มีบุญและวาสนา ต่อมาในวันที่ห้า พวกเขาได้นำพระกุมารผู้ทรงเครื่องประดับตกแต่งแล้วไปถวายแด่พระราชา พระราชาทรงโสมนัส จึงโปรดให้พระพี่เลี้ยง ๖๖ คน บำรุงเลี้ยงดู พระกุมารนั้นเจริญวัยด้วยสมบัติทั้งปวง ไม่นานนักก็ทรงบรรลุถึงความเป็นผู้รู้เดียงสา เมื่อพระองค์มีพระชนมายุได้ประมาณ ๑๖ พรรษา พระราชาได้ทรงอภิเษกพระองค์ในราชสมบัติ และได้จัดหานางละครต่างๆ ถวายแด่พระองค์ พระราชโอรสผู้ได้รับการอภิเษกแล้ว ทรงพระนามว่าพรหมทัต ได้ทรงครองราชสมบัติในเมืองสองหมื่นแห่งทั่วชมพูทวีป ด้วยว่าในกาลก่อน ในชมพูทวีปได้มีเมืองแปดหมื่นสี่พันแห่ง เมืองเหล่านั้นเมื่อเสื่อมลงเหลือหกหมื่นแห่ง จากนั้นเมื่อเสื่อมลงเหลือสี่หมื่นแห่ง แต่ในกาลที่เสื่อมที่สุดย่อมมีสองหมื่นแห่ง และพระเจ้าพรหมทัตนี้ได้บังเกิดในกาลที่เสื่อมที่สุดนั้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมีเมืองสองหมื่นแห่ง ปราสาทสองหมื่นหลัง ช้างสองหมื่นเชือก ม้าสองหมื่นตัว รถสองหมื่นคัน พลเดินเท้าสองหมื่นคน สตรีสองหมื่นนาง ทั้งนางในและนางละคร และอำมาตย์สองหมื่นคน พระองค์ขณะที่ทรงครองมหาราชสมบัติอยู่นั่นเอง ทรงกระทำกสิณบริกรรมแล้ว ได้ทรงยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด แต่เพราะว่าพระราชาผู้ได้รับการอภิเษกแล้วจำต้องประทับในศาลวินิจฉัยเป็นแน่แท้ เพราะเหตุนั้น วันหนึ่ง พระองค์เสวยพระกระยาหารเช้าแต่เนิ่นๆ แล้วได้ประทับในศาลวินิจฉัย ณ ที่นั้น พวกเขาได้ส่งเสียงอื้ออึงกึกก้อง พระองค์ทรงดำริว่า "เสียงนี้เป็นอุปกิเลสของสมาบัติ" จึงเสด็จขึ้นสู่พื้นปราสาท ประทับนั่งด้วยทรงดำริว่า "เราจักเข้าสมาบัติ" แต่ก็ไม่สามารถจะเข้าได้ สมาบัติได้เสื่อมไปเพราะความฟุ้งซ่านในราชกิจ ต่อจากนั้น พระองค์ทรงดำริว่า "อะไรประเสริฐกว่ากัน ราชสมบัติหรือสมณธรรม" ลำดับนั้น ทรงทราบว่า "สุขในราชสมบัติมีเล็กน้อย มีโทษมาก ส่วนสุขในสมณธรรมนั้นไพบูลย์ มีอานิสงส์มาก และเป็นสิ่งที่อุดมบุรุษเสพ" จึงทรงมีรับสั่งแก่อำมาตย์คนหนึ่งว่า "ท่านจงปกครองราชสมบัตินี้โดยธรรมโดยเสมอ อย่าได้กระทำการอันเป็นอธรรมเลย" ทรงมอบหมายทุกสิ่งแล้ว เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับอยู่ด้วยสุขในสมาบัติ ไม่มีผู้ใดได้รับอนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ เว้นแต่ผู้ถวายน้ำล้างพระพักตร์ ไม้ชำระพระทนต์ และผู้นำพระกระยาหารเป็นต้น තතො අද්ධමාසමත්තෙ වීතික්කන්තෙ මහෙසී පුච්ඡි ‘‘රාජා උය්‍යානගමනබලදස්සනනාටකාදීසු කත්ථචි න දිස්සති, කුහිං ගතො’’ති? තස්සා තමත්ථං ආරොචෙසුං. සා අමච්චස්ස පාහෙසි ‘‘රජ්ජෙ පටිච්ඡිතෙ අහම්පි පටිච්ඡිතා හොමි, එතු මයා සද්ධිං සංවාසං කප්පෙතූ’’ති. සො උභො කණ්ණෙ ථකෙත්වා ‘‘අසවනීයමෙත’’න්ති පටික්ඛිපි. සා පුනපි ද්වත්තික්ඛත්තුං පෙසෙත්වා අනිච්ඡමානං තජ්ජාපෙසි – ‘‘යදි න කරොසි, ඨානාපි තෙ චාවෙමි, ජීවිතාපි වොරොපෙමී’’ති. සො භීතො ‘‘මාතුගාමො නාම දළ්හනිච්ඡයො, කදාචි එවම්පි කාරාපෙය්‍යා’’ති එකදිවසං රහො ගන්ත්වා තාය සද්ධිං සිරිසයනෙ සංවාසං කප්පෙසි. සා පුඤ්ඤවතී සුඛසම්ඵස්සා. සො තස්සා සම්ඵස්සරාගෙන රත්තො තත්ථ අභික්ඛණං සඞ්කිතසඞ්කිතොව අගමාසි. අනුක්කමෙන අත්තනො ඝරසාමිකො විය නිබ්බිසඞ්කො පවිසිතුමාරද්ධො. ต่อมาเมื่อเวลาล่วงไปได้ประมาณกึ่งเดือน พระมเหสีได้ตรัสถามว่า "พระราชาไม่ปรากฏพระองค์ ณ ที่ใดเลย ไม่ว่าจะเป็นการเสด็จพระราชอุทยาน การตรวจพล หรือการทอดพระเนตรละครเป็นต้น พระองค์เสด็จไปที่ไหน" พวกเขาได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระนาง พระนางจึงส่งสาส์นไปถึงอำมาตย์ว่า "เมื่อท่านรับราชสมบัติแล้ว แม้หม่อมฉันก็เป็นอันว่าท่านได้รับไว้แล้ว ขอท่านจงมาอยู่ร่วมกับหม่อมฉันเถิด" อำมาตย์นั้นได้เอามือทั้งสองปิดหูแล้วปฏิเสธไปว่า "เรื่องนี้เป็นสิ่งที่ไม่ควรฟัง" พระนางส่งสาส์นไปอีกสองสามครั้ง เมื่ออำมาตย์ไม่ยอม จึงทรงขู่ไปว่า "ถ้าท่านไม่ทำ เราจะถอดท่านออกจากตำแหน่ง และจะปลงชีวิตท่านเสีย" อำมาตย์นั้นกลัวแล้วคิดว่า "อันว่ามาตุคามนั้นมีความตั้งใจเด็ดเดี่ยว บางทีอาจจะให้กระทำเช่นนั้นจริงๆ ก็ได้" วันหนึ่งจึงไปยังที่ลับ อยู่ร่วมกับพระนางบนพระแท่นบรรทมอันเป็นสิริ พระนางเป็นผู้มีบุญ มีสัมผัสอันเป็นสุข อำมาตย์นั้นกำหนัดแล้วด้วยราคะในสัมผัสของพระนาง จึงไปยังที่นั้นบ่อยๆ ด้วยความรู้สึกหวาดระแวง โดยลำดับ เขาได้เริ่มเข้าไปโดยปราศจากความหวาดระแวง ประดุจเป็นเจ้าของเรือนของตนเอง තතො රාජමනුස්සා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා න සද්දහති. දුතියම්පි තතියම්පි ආරොචෙසුං. තතො නිලීනො සයමෙව දිස්වා සබ්බාමච්චෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ආරොචෙසි. තෙ – ‘‘අයං රාජාපරාධිකො හත්ථච්ඡෙදං අරහති, පාදච්ඡෙදං අරහතී’’ති යාව සූලෙ උත්තාසනං, තාව සබ්බකම්මකාරණානි නිද්දිසිංසු. රාජා – ‘‘එතස්ස වධබන්ධනතාළනෙ මය්හං විහිංසා උප්පජ්ජෙය්‍ය, ජීවිතා වොරොපනෙ පාණාතිපාතො භවෙය්‍ය, ධනහරණෙ අදින්නාදානං, අලං එවරූපෙහි කතෙහි, ඉමං මම රජ්ජා නික්කඩ්ඪථා’’ති ආහ. අමච්චා තං නිබ්බිසයං අකංසු. සො අත්තනො ධනසාරඤ්ච පුත්තදාරඤ්ච ගහෙත්වා පරවිසයං අගමාසි. තත්ථ රාජා සුත්වා ‘‘කිං ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, ඉච්ඡාමි තං උපට්ඨාතු’’න්ති. සො තං සම්පටිච්ඡි. අමච්චො කතිපාහච්චයෙන ලද්ධවිස්සාසො තං රාජානං එතදවොච – ‘‘මහාරාජ, අමක්ඛිකමධුං [Pg.55] පස්සාමි, තං ඛාදන්තො නත්ථී’’ති. රාජා ‘‘කිං එතං උප්පණ්ඩෙතුකාමො භණතී’’ති න සුණාති. සො අන්තරං ලභිත්වා පුනපි සුට්ඨුතරං වණ්ණෙත්වා ආරොචෙසි. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘බාරාණසිරජ්ජං, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘මං නෙත්වා මාරෙතුකාමොසී’’ති ආහ. සො ‘‘මා, දෙව, එවං අවච, යදි න සද්දහසි, මනුස්සෙ පෙසෙහී’’ති. සො මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ ගන්ත්වා ගොපුරං ඛණිත්වා රඤ්ඤො සයනඝරෙ උට්ඨහිංසු. ลำดับนั้น พวกราชบุรุษได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาไม่ทรงเชื่อ พวกเขาได้กราบทูลแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม ลำดับนั้น พระองค์ทรงซุ่มทอดพระเนตรด้วยพระองค์เองแล้ว จึงรับสั่งให้ประชุมอำมาตย์ทั้งปวงแล้วได้ตรัสบอก อำมาตย์เหล่านั้นได้ชี้แจงกรรมกรณ์ทั้งปวง ตั้งแต่การตัดมือ การตัดเท้า จนถึงการเสียบด้วยหลาวว่า 'ผู้นี้เป็นผู้ประทุษร้ายต่อพระราชา สมควรถูกตัดมือ สมควรถูกตัดเท้า' พระราชาตรัสว่า 'เมื่อมีการฆ่า การจองจำ และการเฆี่ยนตีแก่ผู้นี้ ความเบียดเบียนพึงเกิดขึ้นแก่เรา เพราะการปลงชีวิต ปาณาติบาตพึงมี เพราะการริบทรัพย์ อทินนาทานพึงมี พอทีกับการกระทำเช่นนี้ พวกท่านจงขับไล่ผู้นี้ออกจากแว่นแคว้นของเรา' พวกอำมาตย์ได้เนรเทศเขาออกจากแว่นแคว้น เขาได้นำเอาทรัพย์สมบัติแก่นสารและบุตรภรรยาของตนไปยังต่างเมือง พระราชาในเมืองนั้นทรงสดับแล้วจึงตรัสถามว่า 'ท่านมาด้วยเหตุใด' 'ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ปรารถนาจะบำรุงพระองค์' พระองค์จึงทรงรับเขาไว้ อำมาตย์นั้น เมื่อล่วงไป ๒-๓ วัน ได้รับความไว้วางพระทัยแล้ว ได้กราบทูลพระราชานั้นดังนี้ว่า 'ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เห็นรวงผึ้งที่ไม่มีตัวผึ้ง แต่ไม่มีผู้ใดเสวย' พระราชาทรงดำริว่า 'เขากล่าวอะไร ประสงค์จะเยาะเย้ยหรือ' จึงไม่ทรงฟัง เขาได้โอกาสแล้วจึงพรรณนาให้ดียิ่งขึ้นอีกแล้วกราบทูล พระราชาตรัสถามว่า 'นั่นคืออะไร' 'ราชสมบัติกรุงพาราณสี พระเจ้าข้า' พระราชาตรัสว่า 'ท่านประสงค์จะนำเราไปให้เขาฆ่าหรือ' เขากราบทูลว่า 'ข้าแต่เทวะ ขออย่าได้ตรัสเช่นนั้น หากไม่ทรงเชื่อ ขอได้โปรดส่งคนไป' พระองค์จึงทรงส่งคนไป พวกเขาไปแล้วขุดอุโมงค์ที่ซุ้มประตู แล้วไปโผล่ขึ้นในพระบรรทมของพระราชา රාජා දිස්වා ‘‘කිස්ස ආගතාත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘චොරා මයං, මහාරාජා’’ති. රාජා තෙසං ධනං දාපෙත්වා ‘‘මා පුන එවමකත්ථා’’ති ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. තෙ ආගන්ත්වා තස්ස රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. සො පුනපි ද්වත්තික්ඛත්තුං තථෙව වීමංසිත්වා ‘‘සීලවා රාජා’’ති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා සීමන්තරෙ එකං නගරං උපගම්ම තත්ථ අමච්චස්ස පාහෙසි ‘‘නගරං වා මෙ දෙහි යුද්ධං වා’’ති. සො බ්‍රහ්මදත්තස්ස තමත්ථං ආරොචාපෙසි ‘‘ආණාපෙතු දෙවො කිං යුජ්ඣාමි, උදාහු නගරං දෙමී’’ති. රාජා ‘‘න යුජ්ඣිතබ්බං, නගරං දත්වා ඉධාගච්ඡා’’ති පෙසෙසි. සො තථා අකාසි. පටිරාජාපි තං නගරං ගහෙත්වා අවසෙසනගරෙසුපි තථෙව දූතං පාහෙසි. තෙපි අමච්චා තථෙව බ්‍රහ්මදත්තස්ස ආරොචෙත්වා තෙන ‘‘න යුජ්ඣිතබ්බං, ඉධාගන්තබ්බ’’න්ති වුත්තා බාරාණසිං ආගමංසු. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามว่า 'พวกท่านมาด้วยเหตุใด' 'ข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นโจร ข้าแต่มหาราช' พระราชาทรงรับสั่งให้พระราชทานทรัพย์แก่พวกเขาแล้ว ทรงประทานโอวาทว่า 'อย่าได้ทำเช่นนี้อีก' แล้วทรงปล่อยตัวไป พวกเขากลับมาแล้วได้กราบทูลแด่พระราชานั้น พระองค์ทรงส่งคนไปทดสอบอีกสองสามครั้งเช่นนั้นเหมือนกัน ทรงดำริว่า 'พระราชาทรงมีศีล' จึงทรงรวบรวมเสนา ๔ เหล่า เสด็จไปยังเมืองหนึ่งที่ชายแดน แล้วทรงส่งสาส์นไปถึงอำมาตย์ที่นั่นว่า 'ท่านจงให้เมืองแก่เรา หรือมิฉะนั้นก็จงรบ' อำมาตย์นั้นจึงให้คนไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระเจ้าพรหมทัตว่า 'ขอเทวะได้โปรดมีพระบัญชาเถิด ข้าพระองค์จะรบ หรือว่าจะยอมมอบเมือง' พระราชาทรงส่งสาส์นไปว่า 'ไม่ควรจะรบ ท่านจงมอบเมืองให้แล้วมาที่นี่เถิด' เขาได้กระทำตามนั้น แม้พระราชาฝ่ายศัตรูก็ทรงยึดเมืองนั้นแล้ว ได้ส่งทูตไปยังเมืองที่เหลือทั้งหลายโดยทำนองเดียวกัน แม้อำมาตย์เหล่านั้นก็ได้กราบทูลแด่พระเจ้าพรหมทัตโดยทำนองเดียวกัน เมื่อพระองค์ตรัสว่า 'ไม่ควรจะรบ ควรจะมาที่นี่' ก็ได้พากันมายังกรุงพาราณสี තතො අමච්චා බ්‍රහ්මදත්තං ආහංසු – ‘‘මහාරාජ, තෙන සහ යුජ්ඣාමා’’ති. රාජා – ‘‘මම පාණාතිපාතො භවිස්සතී’’ති වාරෙසි. අමච්චා – ‘‘මයං, මහාරාජ, තං ජීවග්ගාහං ගහෙත්වා ඉධෙව ආනෙස්සාමා’’ති නානාඋපායෙහි රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ‘‘එහි මහාරාජා’’ති ගන්තුං ආරද්ධා. රාජා ‘‘සචෙ සත්තමාරණප්පහරණවිලුම්පනකම්මං න කරොථ, ගච්ඡාමී’’ති භණති. අමච්චා ‘‘න, දෙව, කරොම, භයං දස්සෙත්වා පලාපෙමා’’ති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා ඝටෙසු දීපෙ පක්ඛිපිත්වා රත්තිං ගච්ඡිංසු. පටිරාජා තං දිවසං බාරාණසිසමීපෙ නගරං ගහෙත්වා ඉදානි කින්ති රත්තිං සන්නාහං මොචාපෙත්වා පමත්තො නිද්දං ඔක්කමි සද්ධිං බලකායෙන. තතො අමච්චා බාරාණසිරාජානං ගහෙත්වා පටිරඤ්ඤො ඛන්ධාවාරං ගන්ත්වා සබ්බඝටෙහි දීපෙ නිහරාපෙත්වා එකපජ්ජොතාය සෙනාය සද්දං අකංසු. පටිරඤ්ඤො අමච්චො මහාබලං දිස්වා භීතො අත්තනො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘උට්ඨෙහි අමක්ඛිකමධුං ඛාදාහී’’ති මහාසද්දං අකාසි. තථා දුතියොපි, තතියොපි. පටිරාජා තෙන සද්දෙන පටිබුජ්ඣිත්වා [Pg.56] භයං සන්තාසං ආපජ්ජි. උක්කුට්ඨිසතානි පවත්තිංසු. සො ‘‘පරවචනං සද්දහිත්වා අමිත්තහත්ථං පත්තොම්හී’’ති සබ්බරත්තිං තං තං විප්පලපිත්වා දුතියදිවසෙ ‘‘ධම්මිකො රාජා, උපරොධං න කරෙය්‍ය, ගන්ත්වා ඛමාපෙමී’’ති චින්තෙත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨහිත්වා ‘‘ඛම, මහාරාජ, මය්හං අපරාධ’’න්ති ආහ. රාජා තං ඔවදිත්වා ‘‘උට්ඨෙහි, ඛමාමි තෙ’’ති ආහ. සො රඤ්ඤා එවං වුත්තමත්තෙයෙව පරමස්සාසප්පත්තො අහොසි, බාරාණසිරඤ්ඤො සමීපෙයෙව ජනපදෙ රජ්ජං ලභි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සහායකා අහෙසුං. ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระเจ้าพรหมทัตว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จะรบกับพระองค์' พระราชาทรงห้ามไว้ว่า 'ปาณาติบาตจักมีแก่เรา' พวกอำมาตย์กราบทูลว่า 'พวกข้าพระองค์ ข้าแต่มหาราช จะจับพระองค์นั้นมาถวายทั้งเป็น ณ ที่นี้ทีเดียว' แล้วได้ทูลชี้แจงให้พระราชาทรงเข้าพระทัยด้วยอุบายต่างๆ แล้วกล่าวว่า 'ขอเชิญเสด็จเถิด มหาราช' แล้วก็เริ่มจะไป พระราชาตรัสว่า 'ถ้าพวกท่านจักไม่กระทำการฆ่า การประหาร และการปล้นสะดมสัตว์ทั้งหลาย เราจึงจักไป' พวกอำมาตย์กราบทูลว่า 'ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์จักไม่กระทำ จักเพียงแสดงภัยให้พวกเขาหนีไป' แล้วจึงรวบรวมเสนา ๔ เหล่า ใส่คบเพลิงไว้ในหม้อแล้วพากันไปในเวลากลางคืน พระราชาฝ่ายศัตรูในวันนั้นทรงยึดเมืองใกล้กรุงพาราณสีได้แล้ว ในราตรีนั้นเอง ทรงรับสั่งให้ปลดเครื่องเกราะแล้ว ทรงประมาทบรรทมหลับไปพร้อมกับหมู่พล ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ได้ทูลเชิญพระราชาแห่งกรุงพาราณสีเสด็จไปยังค่ายของพระราชาฝ่ายศัตรู แล้วรับสั่งให้นำคบเพลิงออกจากหม้อทั้งหมด แล้วให้กองทัพซึ่งมีแสงสว่างเป็นอันเดียวกันทำเสียงอื้ออึงขึ้น อำมาตย์ของพระราชาฝ่ายศัตรูเห็นกองทัพใหญ่แล้วเกิดความกลัว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาของตนแล้วร้องเสียงดังว่า 'ขอเชิญเสด็จลุกขึ้นเถิด ขอเชิญเสวยรวงผึ้งที่ไม่มีตัวผึ้งเถิด' เขากระทำเช่นนั้นแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม พระราชาฝ่ายศัตรูทรงตื่นบรรทมเพราะเสียงนั้นแล้ว ทรงถึงความหวาดกลัวสะดุ้ง เสียงโห่ร้องนับร้อยได้บังเกิดขึ้น พระองค์ทรงรำพันต่างๆ ตลอดทั้งคืนว่า 'เราเชื่อคำของผู้อื่น จึงตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูเสียแล้ว' พอถึงวันรุ่งขึ้นจึงทรงดำริว่า 'พระราชาผู้ทรงธรรมคงจักไม่ทรงเบียดเบียน เราจะไปขอขมาพระองค์' แล้วจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชา ประทับคุกเข่าลงแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่มหาราช ขอได้โปรดทรงอดโทษความผิดของข้าพระองค์ด้วยเถิด' พระราชาทรงประทานโอวาทแก่พระองค์แล้วตรัสว่า 'จงลุกขึ้นเถิด เราอดโทษให้ท่าน' พระองค์พอได้สดับคำที่พระราชาตรัสอย่างนั้นเท่านั้น ก็ทรงถึงความเบาพระทัยอย่างยิ่ง ได้ครองราชสมบัติในชนบทใกล้ๆ กับพระราชาแห่งกรุงพาราณสีนั่นเอง พระราชาทั้งสองพระองค์ได้เป็นสหายกันและกัน අථ බ්‍රහ්මදත්තො ද්වෙපි සෙනා සම්මොදමානා එකතො ඨිතා දිස්වා ‘‘මමෙකස්ස චිත්තානුරක්ඛණාය අස්මිං ජනකායෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතබින්දු න උප්පන්නං. අහො සාධු, අහො සුට්ඨු, සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තු, අවෙරා හොන්තු, අබ්‍යාපජ්ඣා හොන්තූ’’ති මෙත්තාඣානං උප්පාදෙත්වා, තදෙව පාදකං කත්වා, සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා, පච්චෙකබොධිඤාණං සච්ඡිකත්වා, සයම්භුතං පාපුණි. තං මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛෙන සුඛිතං හත්ථික්ඛන්ධෙ නිසින්නං අමච්චා පණිපාතං කත්වා ආහංසු – ‘‘යානකාලො, මහාරාජ, විජිතබලකායස්ස සක්කාරො කාතබ්බො, පරාජිතබලකායස්ස භත්තපරිබ්බයො දාතබ්බො’’ති. සො ආහ – ‘‘නාහං, භණෙ, රාජා, පච්චෙකබුද්ධො නාමාහ’’න්ති. කිං දෙවො භණති, න එදිසා පච්චෙකබුද්ධා හොන්තීති? කීදිසා, භණෙ, පච්චෙකබුද්ධාති? පච්චෙකබුද්ධා නාම ද්වඞ්ගුලකෙසමස්සු අට්ඨපරික්ඛාරයුත්තා භවන්තීති. සො දක්ඛිණහත්ථෙන සීසං පරාමසි, තාවදෙව ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, පබ්බජිතවෙසො පාතුරහොසි, ද්වඞ්ගුලකෙසමස්සු අට්ඨපරික්ඛාරසමන්නාගතො වස්සසතිකත්ථෙරසදිසො අහොසි. සො චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා හත්ථික්ඛන්ධතො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පදුමපුප්ඵෙ නිසීදි. අමච්චා වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, කම්මට්ඨානං, කථං අධිගතොසී’’ති පුච්ඡිංසු. සො යතො අස්ස මෙත්තාඣානකම්මට්ඨානං අහොසි, තඤ්ච විපස්සනං විපස්සිත්වා අධිගතො, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො උදානගාථඤ්ච බ්‍යාකරණගාථඤ්ච ඉමඤ්ඤෙව ගාථං අභාසි ‘‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩ’’න්ති. ครั้งนั้น พระเจ้าพรหมทัตทอดพระเนตรเห็นกองทัพทั้งสองฝ่ายต่างยินดีปรองดองกัน ยืนอยู่ ณ ที่แห่งเดียวกัน จึงทรงดำริว่า "เพราะเหตุแห่งการรักษาจิตของเราผู้เดียว ในหมู่ชนนี้ แม้เพียงหยาดโลหิตประมาณเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ จะพึงดื่มได้ ก็มิได้เกิดขึ้น โอ ดีจริงหนอ โอ งามจริงหนอ ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุข จงเป็นผู้ไม่มีเวร จงเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนเถิด" ดังนี้แล้ว ทรงยังเมตตาฌานให้เกิดขึ้น ทรงกระทำเมตตาฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ทรงพิจารณาสังขารทั้งหลาย ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ ได้บรรลุความเป็นพระสยัมภูแล้ว พวกอำมาตย์ได้กระทำการนอบน้อมต่อพระองค์ผู้ทรงมีความสุขด้วยมรรคสุขและผลสุข ประทับนั่งอยู่บนคอช้าง แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ถึงเวลาเสด็จแล้ว สักการะอันพระองค์พึงกระทำแก่หมู่พลที่ชนะแล้ว ข้าวและเสบียงอันพระองค์พึงประทานแก่หมู่พลที่พ่ายแพ้" พระองค์ตรัสว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราไม่ใช่พระราชา เราชื่อว่าเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า" (พวกอำมาตย์ทูลว่า) "สมมติเทพตรัสอะไร พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนี้" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสถามว่า) "ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเช่นไร" (พวกอำมาตย์ทูลว่า) "ชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มีผมและหนวดยาวสององคุลี ประกอบด้วยบริขาร ๘" พระองค์จึงทรงลูบพระเศียรด้วยพระหัตถ์เบื้องขวา ในขณะนั้นเอง เพศคฤหัสถ์ก็อันตรธานไป เพศบรรพชิตก็ปรากฏขึ้น เป็นผู้มีผมและหนวดยาวสององคุลี ถึงพร้อมด้วยบริขาร ๘ เป็นเช่นกับพระเถระผู้มีพรรษา ๑๐๐ ได้เป็นแล้ว พระองค์ทรงเข้าจตุตถฌานแล้วเหาะขึ้นไปสู่เวหาสน์จากคอช้าง ประทับนั่งในดอกบัว พวกอำมาตย์ถวายบังคมแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรรมฐานของพระองค์คืออะไร พระองค์บรรลุได้อย่างไร" เพราะเหตุที่เมตตาฌานกรรมฐานได้มีแล้วแก่พระองค์นั้น และพระองค์ทรงเจริญวิปัสสนานั้นแล้วจึงได้บรรลุ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ซึ่งเป็นทั้งอุทานคาถาและพยากรณคาถาว่า "สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ" ดังนี้ තත්ථ සබ්බෙසූති අනවසෙසෙසු. භූතෙසූති සත්තෙසු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන රතනසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම. නිධායාති නික්ඛිපිත්වා. දණ්ඩන්ති [Pg.57] කායවචීමනොදණ්ඩං, කායදුච්චරිතාදීනමෙතං අධිවචනං. කායදුච්චරිතඤ්හි දණ්ඩයතීති දණ්ඩො, බාධෙති අනයබ්‍යසනං පාපෙතීති වුත්තං හොති. එවං වචීදුච්චරිතං මනොදුච්චරිතං ච. පහරණදණ්ඩො එව වා දණ්ඩො, තං නිධායාතිපි වුත්තං හොති. අවිහෙඨයන්ති අවිහෙඨයන්තො. අඤ්ඤතරම්පීති යංකිඤ්චි එකම්පි. තෙසන්ති තෙසං සබ්බභූතානං. න පුත්තමිච්ඡෙය්‍යාති අත්‍රජො, ඛෙත්‍රජො, දින්නකො, අන්තෙවාසිකොති ඉමෙසු චතූසු පුත්තෙසු යං කිඤ්චි පුත්තං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කුතො සහායන්ති සහායං පන ඉච්ඡෙය්‍යාති කුතො එව එතං. ในคาถานั้น บทว่า สพฺเพสุ ความว่า ในสัตว์ทั้งปวงไม่มีเหลือ บทว่า ภูเตสุ ความว่า ในสัตว์ทั้งหลาย นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร เราจักกล่าวในรัตนสุตตวัณณนา บทว่า นิธาย ความว่า วางแล้ว บทว่า ทณฺฑํ ความว่า ทัณฑ์คือ กาย วาจา และใจ คำว่า ทัณฑ์ นี้เป็นชื่อของกายทุจริตเป็นต้น จริงอยู่ กายทุจริตย่อมลงโทษ เหตุนั้นจึงชื่อว่าทัณฑ์ ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมให้ถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ วจีทุจริตและมโนทุจริตก็ฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง ทัณฑ์คือเครื่องประหารนั่นแหละ ชื่อว่าทัณฑ์ ท่านกล่าวอธิบายว่า วางทัณฑ์นั้นแล้ว บทว่า อวิเหฐยํ ความว่า ไม่เบียดเบียนอยู่ บทว่า อญฺญตรํปิ ความว่า แม้คนใดคนหนึ่ง บทว่า เตสํ ความว่า แห่งภูตทั้งปวงเหล่านั้น บทว่า น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย ความว่า ไม่พึงปรารถนาบุตรคนใดคนหนึ่งในบุตร ๔ จำพวกเหล่านี้ คือ อตรชะ เขตตชะ ทินนกะ และอันเตวาสิก บทว่า กุโต สหายํ ความว่า ก็จะพึงปรารถนาสหายแต่ที่ไหนเล่า එකොති පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො, අදුතියට්ඨෙන එකො, තණ්හාපහානෙන එකො, එකන්තවිගතකිලෙසොති එකො, එකො පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො. සමණසහස්සස්සාපි හි මජ්ඣෙ වත්තමානො ගිහිසඤ්ඤොජනස්ස ඡින්නත්තා එකො – එවං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො. එකො තිට්ඨති, එකො ගච්ඡති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්‍යං කප්පෙති, එකො ඉරියති වත්තතීති – එවං අදුතියට්ඨෙන එකො. บทว่า เอโก ความว่า เป็นผู้เดียวโดยนับเนื่องในบรรพชา, เป็นผู้เดียวโดยอรรถว่าไม่มีเพื่อนสอง, เป็นผู้เดียวเพราะละตัณหาได้, เป็นผู้เดียวเพราะมีกิเลสไปปราศโดยส่วนเดียว, เป็นผู้เดียวเพราะตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณด้วยตนเอง จริงอยู่ แม้เป็นไปอยู่ท่ามกลางสมณะพันรูป ก็ชื่อว่าเป็นผู้เดียว เพราะตัดฆราวาสสังโยชน์ได้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวโดยนับเนื่องในบรรพชา ยืนผู้เดียว ไปผู้เดียว นั่งผู้เดียว สำเร็จการนอนผู้เดียว เป็นไปในอิริยาบถผู้เดียว ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวโดยอรรถว่าไม่มีเพื่อนสอง ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධානසංසරං; ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති. "บุรุษผู้มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง ย่อมท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน สู่ความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่น ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสารไปได้ ‘‘එවමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං; වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති. (ඉතිවු. 15, 105; මහානි. 191; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107) – "ภิกษุรู้โทษอย่างนี้แล้ว ว่าตัณหาเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์ พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีความยึดมั่น มีสติเที่ยวไปเถิด" (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; มหานิ. ๑๙๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทเทส ๑๐๗) – එවං තණ්හාපහානට්ඨෙන එකො. සබ්බකිලෙසාස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති – එවං එකන්තවිගතකිලෙසොති එකො. අනාචරියකො හුත්වා සයම්භූ සාමඤ්ඤෙව පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති – එවං එකො පච්චෙකසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො. ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวโดยอรรถว่าละตัณหาได้ กิเลสทั้งปวงของท่านเป็นสิ่งที่ละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว กระทำให้เป็นดุจตอตาล กระทำให้ถึงความไม่มี มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวเพราะมีกิเลสไปปราศโดยส่วนเดียว เป็นผู้ไม่มีอาจารย์ เป็นผู้รู้เองโดยชอบด้วยตนเองนั่นเทียว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่าเป็นผู้เดียวเพราะตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณด้วยตนเอง චරෙති යා ඉමා අට්ඨ චරියායො; සෙය්‍යථිදං – පණිධිසම්පන්නානං චතූසු ඉරියාපථෙසු ඉරියාපථචරියා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අජ්ඣත්තිකායතනෙසු ආයතනචරියා, අප්පමාදවිහාරීනං චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සතිචරියා, අධිචිත්තමනුයුත්තානං චතූසු ඣානෙසු සමාධිචරියා, බුද්ධිසම්පන්නානං චතූසු අරියසච්චෙසු ඤාණචරියා, සම්මා පටිපන්නානං චතූසු අරියමග්ගෙසු මග්ගචරියා, අධිගතප්ඵලානං චතූසු සාමඤ්ඤඵලෙසු [Pg.58] පත්තිචරියා, තිණ්ණං බුද්ධානං සබ්බසත්තෙසු ලොකත්ථචරියා, තත්ථ පදෙසතො පච්චෙකබුද්ධසාවකානන්ති. යථාහ – ‘‘චරියාති අට්ඨ චරියායො ඉරියාපථචරියා’’ති (පටි. ම. 1.197; 3.28) විත්ථාරො. තාහි චරියාහි සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා යා ඉමා ‘‘අධිමුච්චන්තො සද්ධාය චරති, පග්ගණ්හන්තො වීරියෙන චරති, උපට්ඨහන්තො සතියා චරති, අවික්ඛිත්තො සමාධිනා චරති, පජානන්තො පඤ්ඤාය චරති, විජානන්තො විඤ්ඤාණෙන චරති, එවං පටිපන්නස්ස කුසලා ධම්මා ආයතන්තීති ආයතනචරියාය චරති, එවං පටිපන්නො විසෙසමධිගච්ඡතීති විසෙසචරියාය චරතී’’ති (පටි. ම. 1.197; 3.29) එවං අපරාපි අට්ඨ චරියා වුත්තා. තාහිපි සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති අත්ථො. ඛග්ගවිසාණකප්පොති එත්ථ ඛග්ගවිසාණං නාම ඛග්ගමිගසිඞ්ගං. කප්පසද්දස්ස අත්ථං විත්ථාරතො මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං පකාසයිස්සාම. ඉධ පනායං ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත, භො, කිර සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා’’ති (ම. නි. 1.260) එවමාදීසු විය පටිභාගො වෙදිතබ්බො. ඛග්ගවිසාණකප්පොති ඛග්ගවිසාණසදිසොති වුත්තං හොති. අයං තාවෙත්ථ පදතො අත්ථවණ්ණනා. คำว่า "จเร" (พึงเที่ยวไป) คือ จริยา ๘ ประการเหล่านี้ ได้แก่ อิริยาปถจริยาในอิริยาบถ ๔ ของผู้สมบูรณ์ด้วยความปรารถนา, อายตนจริยาในอัชฌัตติกายตนะของท่านผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย, สติจริยาในสติปัฏฐาน ๔ ของท่านผู้มีปกติอยู่ในความไม่ประมาท, สมาธิจริยาในฌาน ๔ ของท่านผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งอธิจิตต์, ญาณจริยาในอริยสัจ ๔ ของท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, มรรคจริยาในอริยมรรค ๔ ของท่านผู้ปฏิบัติชอบ, ปัตติจริยาในสามัญผล ๔ ของท่านผู้บรรลุผลแล้ว, โลกัตถจริยาในสรรพสัตว์ของพระพุทธเจ้า ๓ ประเภท และในจริยาเหล่านั้น โลกัตถจริยามีแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกโดยส่วนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ว่า "คำว่า จริยา ได้แก่ จริยา ๘ ประการ คือ อิริยาปถจริยา เป็นต้น" พึงทราบโดยพิสดาร ความว่า พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง จริยา ๘ ประการแม้อื่นอีกเหล่านี้ที่ตรัสไว้ว่า "ผู้น้อมใจเชื่อ ย่อมประพฤติด้วยศรัทธา, ผู้ประคองไว้ ย่อมประพฤติด้วยวิริยะ, ผู้เข้าไปตั้งมั่น ย่อมประพฤติด้วยสติ, ผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมประพฤติด้วยสมาธิ, ผู้รู้ทั่วพร้อม ย่อมประพฤติด้วยปัญญา, ผู้รู้แจ้ง ย่อมประพฤติด้วยวิญญาณ, กุศลธรรมทั้งหลายย่อมตั้งมั่นแก่ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมประพฤติด้วยอายตนจริยา, ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมบรรลุคุณวิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมประพฤติด้วยวิเสสจริยา" ความว่า พึงเป็นผู้ประกอบด้วยจริยาแม้เหล่านั้น ในบทว่า ขคฺควิสาณกปฺโป นี้ ชื่อว่า ขัคควิสาณะ ได้แก่ เขาของแรด (ขคฺคมิค) เราจักประกาศอรรถของกัปปศัพท์โดยพิสดารในมงคลสูตรวัณณนา แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า กัปปศัพท์นี้มีอรรถว่า เปรียบเทียบ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระศาสดาทรงปรึกษาหารือกับพระสาวกผู้เสมอด้วยพระองค์" บทว่า ขคฺควิสาณกปฺโป ท่านกล่าวหมายความว่า "ผู้เสมอด้วยเขาแรด" นี้เป็นการพรรณนาอรรถตามบทในพระสูตรนี้ก่อน අධිප්පායානුසන්ධිතො පන එවං වෙදිතබ්බා – ය්වායං වුත්තප්පකාරො දණ්ඩො භූතෙසු පවත්තියමානො අහිතො හොති, තං තෙසු අප්පවත්තනෙන තප්පටිපක්ඛභූතාය මෙත්තාය පරහිතූපසංහාරෙන ච සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං, නිහිතදණ්ඩත්තා එව ච. යථා අනිහිතදණ්ඩා සත්තා භූතානි දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා විහෙඨයන්ති, තථා අවිහෙඨයං අඤ්ඤතරම්පි තෙසං. ඉමං මෙත්තාකම්මට්ඨානමාගම්ම යදෙව තත්ථ වෙදනාගතං සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණගතං තඤ්ච තදනුසාරෙනෙව තදඤ්ඤඤ්ච සඞ්ඛාරගතං විපස්සිත්වා ඉමං පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති අයං තාව අධිප්පායො. ส่วนโดยอธิปปายและอนุสนธิ พึงทราบดังนี้ ทัณฑ์อันมีประการดังกล่าวแล้วนี้ใด เมื่อเป็นไปในหมู่สัตว์ ย่อมไม่เป็นประโยชน์ (เรา) วางทัณฑ์ในสรรพสัตว์ทั้งปวง ด้วยการไม่ให้ทัณฑ์นั้นเป็นไปในสัตว์เหล่านั้น ด้วยเมตตาอันเป็นปฏิปักษ์ต่อทัณฑ์นั้น และด้วยการนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้อื่น และเพราะความเป็นผู้มีทัณฑ์อันวางแล้วนั่นเทียว สัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่วางทัณฑ์ ย่อมเบียดเบียนภูตสัตว์ทั้งหลาย ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ฉันใด (เรา) ไม่เบียดเบียนซึ่งสัตว์ตนใดตนหนึ่งในสัตว์เหล่านั้นฉันนั้น อาศัยเมตตากัมมัฏฐานนี้แล้ว พิจารณาเห็นด้วยวิปัสสนาซึ่งสิ่งใดก็ตามที่เป็นส่วนแห่งเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณในเมตตาฌานนั้น และซึ่งสังขตธรรมอื่นจากนั้น โดยลำดับแห่งธรรมชาตินั้นนั่นเทียว (จึงได้บรรลุ) ว่า "เราได้บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณนี้" นี้เป็นอธิปปายก่อน අයං පන අනුසන්ධි – එවං වුත්තෙ තෙ අමච්චා ආහංසු – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, කුහිං ගච්ඡථා’’ති? තතො තෙන ‘‘පුබ්බපච්චෙකසම්බුද්ධා කත්ථ වසන්තී’’ති ආවජ්ජෙත්වා ඤත්වා ‘‘ගන්ධමාදනපබ්බතෙ’’ති වුත්තෙ පුනාහංසු – ‘‘අම්හෙ දානි, භන්තෙ, පජහථ, න ඉච්ඡථා’’ති. අථ පච්චෙකබුද්ධො ආහ – ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍යා’’ති සබ්බං. තත්‍රාධිප්පායො – අහං ඉදානි අත්‍රජාදීසු යං [Pg.59] කිඤ්චි පුත්තම්පි න ඉච්ඡෙය්‍යං, කුතො පන තුම්හාදිසං සහායං? තස්මා තුම්හෙසුපි යො මයා සද්ධිං ගන්තුං මාදිසො වා හොතුං ඉච්ඡති, සො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. අථ වා තෙහි ‘‘අම්හෙ දානි, භන්තෙ, පජහථ න ඉච්ඡථා’’ති වුත්තෙ සො පච්චෙකබුද්ධො ‘‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය කුතො සහාය’’න්ති වත්වා අත්තනො යථාවුත්තෙනත්ථෙන එකචරියාය ගුණං දිස්වා පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො ඉමං උදානං උදානෙසි – ‘‘එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. එවං වත්වා පෙක්ඛමානස්සෙව මහාජනස්ස ආකාසෙ උප්පතිත්වා ගන්ධමාදනං අගමාසි. ส่วนนี้เป็นอนุสนธิ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านจะไปที่ไหน" ลำดับนั้น เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงคำนึงรู้ว่า "พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ประทับอยู่ที่ไหน" แล้วตรัสตอบว่า "ที่ภูเขาคันธมาทน์" อำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านละพวกข้าพเจ้าแล้ว ไม่ต้องการ (พวกข้าพเจ้า) แล้ว" ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าได้ตรัสคาถาทั้งหมด มีคำว่า "น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย" เป็นต้น อธิปปายในคาถานั้นว่า "เราในบัดนี้ ไม่พึงปรารถนาบุตรคนใดคนหนึ่ง มีอตรชบุตรเป็นต้น แล้วไฉนจะปรารถนาสหายเช่นท่านเล่า เพราะเหตุนั้น แม้ในพวกท่าน ผู้ใดปรารถนาจะไปกับเรา หรือเป็นเช่นเรา ผู้นั้นพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจเขาแรด" อีกนัยหนึ่ง เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านละพวกข้าพเจ้าแล้ว ไม่ต้องการ (พวกข้าพเจ้า) แล้ว" พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสว่า "เราไม่พึงปรารถนาบุตร ไฉนจะปรารถนาสหายเล่า" แล้วทรงเห็นคุณแห่งการเที่ยวไปผู้เดียวด้วยอรรถตามที่ตนกล่าวแล้ว ทรงบันเทิง เกิดปีติโสมนัส ได้ทรงเปล่งอุทานนี้ว่า "พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจเขาแรด" ตรัสอย่างนี้แล้ว ขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว ก็เหาะขึ้นไปในอากาศ เสด็จไปยังภูเขาคันธมาทน์ ගන්ධමාදනො නාම හිමවති චූළකාළපබ්බතං, මහාකාළපබ්බතං, නාගපලිවෙඨනං, චන්දගබ්භං, සූරියගබ්භං, සුවණ්ණපස්සං, හිමවන්තපබ්බතන්ති සත්ත පබ්බතෙ අතික්කම්ම හොති. තත්ථ නන්දමූලකං නාම පබ්භාරං පච්චෙකබුද්ධානං වසනොකාසො. තිස්සො ච ගුහායො – සුවණ්ණගුහා, මණිගුහා, රජතගුහාති. තත්ථ මණිගුහාද්වාරෙ මඤ්ජූසකො නාම රුක්ඛො යොජනං උබ්බෙධෙන, යොජනං විත්ථාරෙන. සො යත්තකානි උදකෙ වා ථලෙ වා පුප්ඵානි, සබ්බානි තානි පුප්ඵයති විසෙසෙන පච්චෙකබුද්ධාගමනදිවසෙ. තස්සූපරිතො සබ්බරතනමාළො හොති. තත්ථ සම්මජ්ජනකවාතො කචවරං ඡඩ්ඩෙති, සමකරණවාතො සබ්බරතනමයං වාලිකං සමං කරොති, සිඤ්චනකවාතො අනොතත්තදහතො ආනෙත්වා උදකං සිඤ්චති, සුගන්ධකරණවාතො හිමවන්තතො සබ්බෙසං ගන්ධරුක්ඛානං ගන්ධෙ ආනෙති, ඔචිනකවාතො පුප්ඵානි ඔචිනිත්වා පාතෙති, සන්ථරකවාතො සබ්බත්ථ සන්ථරති. සදා පඤ්ඤත්තානෙව චෙත්ථ ආසනානි හොන්ති, යෙසු පච්චෙකබුද්ධුප්පාදදිවසෙ උපොසථදිවසෙ ච සබ්බපච්චෙකබුද්ධා සන්නිපතිත්වා නිසීදන්ති. අයං තත්ථ පකති. අභිසම්බුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදති. තතො සචෙ තස්මිං කාලෙ අඤ්ඤෙපි පච්චෙකබුද්ධා සංවිජ්ජන්ති, තෙපි තඞ්ඛණං සන්නිපතිත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු නිසීදන්ති. නිසීදිත්වා ච කිඤ්චිදෙව සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨහන්ති, තතො සඞ්ඝත්ථෙරො අධුනාගතපච්චෙකබුද්ධං සබ්බෙසං අනුමොදනත්ථාය ‘‘කථමධිගත’’න්ති කම්මට්ඨානං පුච්ඡති. තදාපි සො තමෙව අත්තනො උදානබ්‍යාකරණගාථං භාසති. පුන භගවාපි ආයස්මතා ආනන්දෙන පුට්ඨො තමෙව ගාථං භාසති, ආනන්දො ච සඞ්ගීතියන්ති එවමෙකෙකා ගාථා පච්චෙකසම්බොධිඅභිසම්බුද්ධට්ඨානෙ, මඤ්ජූසකමාළෙ[Pg.60], ආනන්දෙන පුච්ඡිතකාලෙ, සඞ්ගීතියන්ති චතුක්ඛත්තුං භාසිතා හොතීති. ภูเขาชื่อคันธมาทน์ ตั้งอยู่ในป่าหิมพานต์ โดยล่วงเลยภูเขา ๗ ลูก คือ จูฬกาฬบรรพต มหากาฬบรรพต นาคปลิเวฐนบรรพต จันทคัพภบรรพต สุริยคัพภบรรพต สุวรรณปัสสบรรพต และหิมวันตบรรพต ณ ที่นั้น มีเงื้อมเขาชื่อนันทมูลกะ เป็นที่ประทับของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และมีถ้ำ ๓ ถ้ำ คือ ถ้ำทอง ถ้ำแก้วมณี และถ้ำเงิน ในบรรดาถ้ำเหล่านั้น ที่ประตูถ้ำแก้วมณี มีต้นไม้ชื่อมัญชูสกะ สูง ๑ โยชน์ กว้าง ๑ โยชน์ ต้นไม้นั้นมีดอกไม้ในน้ำหรือบนบกอยู่เท่าใด ก็จะออกดอกทั้งหมดนั้น โดยเฉพาะในวันที่พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมา เบื้องบนของภูเขานั้นมีลานที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง ณ ที่นั้น ลมกวาดขยะย่อมพัดเอาขยะไปทิ้ง ลมปรับพื้นให้เรียบย่อมทำทรายที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงให้เรียบเสมอกัน ลมประพรมน้ำย่อมนำน้ำมาจากสระอโนดาตมาประพรม ลมทำกลิ่นหอมย่อมนำกลิ่นของต้นไม้หอมทั้งปวงมาจากป่าหิมพานต์ ลมเก็บดอกไม้ย่อมเก็บดอกไม้แล้วโปรยลงมา ลมปูลาดย่อมปูลาดไปทั่วทุกแห่ง ในที่นั้นมีอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วเสมอ ซึ่งในวันอุบัติแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้าและในวันอุโบสถ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งปวงจะประชุมกันแล้วประทับนั่ง นี้เป็นปกติในที่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว เสด็จไปที่นั่นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ จากนั้น หากในกาลนั้นมีพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์อื่น ๆ อยู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็จะประชุมกันในขณะนั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ และครั้นประทับนั่งแล้ว ก็เข้าสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วออกจากสมาบัติ จากนั้น พระสังฆเถระจะถามกรรมฐานกะพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มาใหม่ เพื่อความอนุโมทนาของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งปวงว่า "ท่านบรรลุได้อย่างไร" แม้ในกาลนั้น ท่านก็จะกล่าวอุทานพยากรณคาถาของตนนั้นเอง อีกครั้งหนึ่ง แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อพระอานนท์ผู้มีอายุทูลถาม ก็ตรัสคาถานั้นเอง และพระอานนท์ก็กล่าวในคราวทำสังคายนา ด้วยประการฉะนี้ คาถาแต่ละคาถาจึงเป็นคาถาที่ถูกกล่าว ๔ ครั้ง คือ ในสถานที่ตรัสรู้พระปัจเจกสัมโพธิญาณ, ที่ลานต้นมัญชูสกะ, ในกาลที่พระอานนท์ทูลถาม, และในคราวทำสังคายนา පඨමගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาที่หนึ่ง จบแล้ว 36. සංසග්ගජාතස්සාති කා උප්පත්ති? අයම්පි පච්චෙකබොධිසත්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ වීසති වස්සසහස්සානි පුරිමනයෙනෙව සමණධම්මං කරොන්තො කසිණපරිකම්මං කත්වා, පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා, නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා, ලක්ඛණසම්මසනං කත්වා, අරියමග්ගං අනධිගම්ම බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති. සො තතො චුතො බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි උප්පජ්ජිත්වා පුරිමනයෙනෙව වඩ්ඪමානො යතො පභුති ‘‘අයං ඉත්ථී අයං පුරිසො’’ති විසෙසං අඤ්ඤාසි, තතුපාදාය ඉත්ථීනං හත්ථෙ න රමති, උච්ඡාදනන්හාපනමණ්ඩනාදිමත්තම්පි න සහති. තං පුරිසා එව පොසෙන්ති, ථඤ්ඤපායනකාලෙ ධාතියො කඤ්චුකං පටිමුඤ්චිත්වා පුරිසවෙසෙන ථඤ්ඤං පායෙන්ති. සො ඉත්ථීනං ගන්ධං ඝායිත්වා සද්දං වා සුත්වා රොදති, විඤ්ඤුතං පත්තොපි ඉත්ථියො පස්සිතුං න ඉච්ඡති, තෙන තං අනිත්ථිගන්ධොත්වෙව සඤ්ජානිංසු. ๓๖. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า สํสคฺคชาตสฺส? แม้พระปัจเจกโพธิสัตว์องค์นี้ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ได้บำเพ็ญสมณธรรมโดยนัยก่อนนั่นเทียวตลอดสองหมื่นปี กระทำกสิณบริกรรม ให้ปฐมฌานบังเกิด กำหนดนามรูป กระทำลักขณสัมมสนะ แต่ยังไม่บรรลุอริยมรรค ก็บังเกิดในพรหมโลก ท่านจุติจากพรหมโลกนั้นแล้ว ก็บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี เจริญวัยโดยนัยก่อนนั่นเทียว จำเดิมแต่กาลที่ทรงทราบความแตกต่างว่า "นี่หญิง นี่ชาย" ตั้งแต่นั้นมา ก็ไม่ทรงยินดีในมือของสตรี แม้เพียงการขัดสี การสรงสนาน การประดับตกแต่ง เป็นต้น ก็ไม่ทรงทน บุรุษทั้งหลายเท่านั้นที่เลี้ยงดูพระองค์ ในเวลาถวายพระขีรรส เหล่าพระนมก็สวมเสื้อเกราะแล้วถวายพระขีรรสในเพศบุรุษ พระองค์ทรงได้กลิ่นหรือได้ยินเสียงของสตรีแล้วก็ทรงกันแสง แม้เมื่อทรงเจริญพระชันษาแล้ว ก็ไม่ปรารถนาจะทอดพระเนตรเห็นสตรี เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงขนานพระนามพระองค์ว่า อนิฏฐิคันธะ තස්මිං සොළසවස්සුද්දෙසිකෙ ජාතෙ රාජා ‘‘කුලවංසං සණ්ඨපෙස්සාමී’’ති නානාකුලෙහි තස්ස අනුරූපා කඤ්ඤායො ආනෙත්වා අඤ්ඤතරං අමච්චං ආණාපෙසි ‘‘කුමාරං රමාපෙහී’’ති. අමච්චො උපායෙන තං රමාපෙතුකාමො තස්ස අවිදූරෙ සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා නාටකානි පයොජාපෙසි. කුමාරො ගීතවාදිතසද්දං සුත්වා – ‘‘කස්සෙසො සද්දො’’ති ආහ. අමච්චො ‘‘තවෙසො, දෙව, නාටකිත්ථීනං සද්දො, පුඤ්ඤවන්තානං ඊදිසානි නාටකානි හොන්ති, අභිරම, දෙව, මහාපුඤ්ඤොසි ත්ව’’න්ති ආහ. කුමාරො අමච්චං දණ්ඩෙන තාළාපෙත්වා නික්කඩ්ඪාපෙසි. සො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා කුමාරස්ස මාතරා සහ ගන්ත්වා, කුමාරං ඛමාපෙත්වා, පුන අමච්චං අප්පෙසි. කුමාරො තෙහි අතිනිප්පීළියමානො සෙට්ඨසුවණ්ණං දත්වා සුවණ්ණකාරෙ ආණාපෙසි – ‘‘සුන්දරං ඉත්ථිරූපං කරොථා’’ති. තෙ විස්සකම්මුනා නිම්මිතසදිසං සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං ඉත්ථිරූපං කත්වා දස්සෙසුං. කුමාරො දිස්වා විම්හයෙන සීසං චාලෙත්වා මාතාපිතූනං පෙසෙසි ‘‘යදි ඊදිසිං ඉත්ථිං ලභිස්සාමි, ගණ්හිස්සාමී’’ති. මාතාපිතරො [Pg.61] ‘‘අම්හාකං පුත්තො මහාපුඤ්ඤො, අවස්සං තෙන සහ කතපුඤ්ඤා කාචි දාරිකා ලොකෙ උප්පන්නා භවිස්සතී’’ති තං සුවණ්ණරූපං රථං ආරොපෙත්වා අමච්චානං අප්පෙසුං ‘‘ගච්ඡථ, ඊදිසිං දාරිකං ගවෙසථා’’ති. තෙ ගහෙත්වා සොළස මහාජනපදෙ විචරන්තා තං තං ගාමං ගන්ත්වා උදකතිත්ථාදීසු යත්ථ යත්ථ ජනසමූහං පස්සන්ති, තත්ථ තත්ථ දෙවතං විය සුවණ්ණරූපං ඨපෙත්වා නානාපුප්ඵවත්ථාලඞ්කාරෙහි පූජං කත්වා, විතානං බන්ධිත්වා, එකමන්තං තිට්ඨන්ති – ‘‘යදි කෙනචි එවරූපා දිට්ඨපුබ්බා භවිස්සති, සො කථං සමුට්ඨාපෙස්සතී’’ති? එතෙනුපායෙන අඤ්ඤත්‍ර මද්දරට්ඨා සබ්බෙ ජනපදෙ ආහිණ්ඩිත්වා තං ‘‘ඛුද්දකරට්ඨ’’න්ති අවමඤ්ඤමානා තත්ථ පඨමං අගන්ත්වා නිවත්තිංසු. เมื่อพระกุมารนั้นมีพระชันษาประมาณ ๑๖ ปี พระราชาทรงดำริว่า "เราจักสถาปนาวงศ์สกุล" จึงทรงนำพระธิดาที่คู่ควรแก่พระกุมารนั้นมาจากตระกูลต่าง ๆ แล้วรับสั่งแก่อำมาตย์คนหนึ่งว่า "จงทำให้พระกุมารยินดีเถิด" อำมาตย์ปรารถนาจะทำให้พระกุมารนั้นยินดีโดยอุบาย จึงให้ล้อมม่านไว้ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ แล้วให้จัดนางละครแสดง พระกุมารทรงสดับเสียงขับร้องและประโคมดนตรี จึงตรัสว่า "นั่นเสียงของใคร" อำมาตย์กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ นั่นเป็นเสียงของเหล่านางละครของพระองค์ ผู้มีบุญย่อมมีการละครเช่นนี้ ขอพระองค์จงทรงยินดีเถิด ข้าแต่เทวะ พระองค์ทรงมีบุญมาก" พระกุมารรับสั่งให้โบยอำมาตย์ด้วยท่อนไม้แล้วขับไล่ออกไป อำมาตย์นั้นกราบทูลแด่พระราชา พระราชาเสด็จไปพร้อมกับพระมารดาของพระกุมาร ทรงขอให้พระกุมารอดโทษ แล้วส่งอำมาตย์ไปอีก พระกุมารถูกท่านเหล่านั้นบีบคั้นอย่างยิ่ง จึงประทานทองคำชั้นเลิศแล้วรับสั่งแก่ช่างทองว่า "ท่านทั้งหลายจงทำรูปสตรีที่งดงาม" ช่างทองเหล่านั้นทำรูปสตรีที่ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ดุจท้าววิศวกรรมเนรมิต แล้วนำมาถวาย พระกุมารทอดพระเนตรเห็นแล้ว ทรงสั่นพระเศียรด้วยความอัศจรรย์ใจ แล้วส่งไปถวายพระมารดาและพระบิดา พร้อมกับทูลว่า "หากหม่อมฉันจะได้สตรีเช่นนี้ หม่อมฉันจะรับไว้" พระมารดาและพระบิดาทรงดำริว่า "บุตรของเรามีบุญมาก หญิงสาวคนใดคนหนึ่งผู้ได้ทำบุญร่วมกับเขามาจะต้องเกิดในโลกอย่างแน่นอน" จึงให้เชิญรูปทองนั้นขึ้นสู่ราชรถ แล้วส่งอำมาตย์ทั้งหลายไปว่า "ท่านทั้งหลายจงไป จงแสวงหาหญิงสาวเช่นนี้" อำมาตย์เหล่านั้นรับไปแล้ว เที่ยวไปในมหาชนบท ๑๖ แห่ง ไปยังหมู่บ้านนั้น ๆ เห็นหมู่ชนในที่ใด ๆ เช่น ที่ท่าน้ำ เป็นต้น ก็ตั้งรูปทองนั้นไว้ในที่นั้น ๆ ดุจเทวดา ทำการบูชาด้วยดอกไม้ ผ้า และเครื่องอลังการต่าง ๆ กั้นเพดาน แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง (ด้วยคิดว่า) "ถ้าหากใครเคยเห็นสตรีรูปงามเช่นนี้ เขาจะเริ่มพูดขึ้นมาเอง" ด้วยอุบายนี้ พวกเขาเที่ยวไปในชนบททั้งปวง ยกเว้นมัททรัฐ โดยดูหมิ่นรัฐนั้นว่าเป็นรัฐเล็ก ๆ จึงไม่ไปที่นั่นก่อน แล้วก็กลับมา තතො නෙසං අහොසි ‘‘මද්දරට්ඨම්පි තාව ගච්ඡාම, මා නො බාරාණසිං පවිට්ඨෙපි රාජා පුන පාහෙසී’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං අගමංසු. සාගලනගරෙ ච මද්දවො නාම රාජා. තස්ස ධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා අභිරූපා හොති. තස්සා වණ්ණදාසියො න්හානොදකත්ථාය තිත්ථං ගතා. තත්ථ අමච්චෙහි ඨපිතං තං සුවණ්ණරූපං දූරතොව දිස්වා ‘‘අම්හෙ උදකත්ථාය පෙසෙත්වා රාජපුත්තී සයමෙව ආගතා’’ති භණන්තියො සමීපං ගන්ත්වා ‘‘නායං සාමිනී, අම්හාකං සාමිනී ඉතො අභිරූපතරා’’ති ආහංසු. අමච්චා තං සුත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා අනුරූපෙන නයෙන දාරිකං යාචිංසු, සොපි අදාසි. තතො බාරාණසිරඤ්ඤො පාහෙසුං ‘‘ලද්ධා දාරිකා, සාමං ආගච්ඡිස්සති, උදාහු අම්හෙව ආනෙමා’’ති? සො ච ‘‘මයි ආගච්ඡන්තෙ ජනපදපීළා භවිස්සති, තුම්හෙව ආනෙථා’’ති පෙසෙසි. ลำดับนั้น ความคิดได้เกิดขึ้นแก่อำมาตย์เหล่านั้นว่า “พวกเราพึงไปยังมัททรัฐก่อนเถิด พระราชาอย่าได้ทรงส่งพวกเราไปอีกเลย แม้เมื่อพวกเราเข้าไปยังกรุงพาราณสีแล้ว” (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้ไปยังสาคลนครในมัททรัฐ ก็ในสาคลนคร มีพระราชาพระนามว่ามัททวะ พระธิดาของพระองค์มีพระชนมายุประมาณ 16 พรรษา มีพระรูปโฉมงดงามยิ่งนัก เหล่านางทาสีวรรณะของพระนางได้ไปยังท่าอาบน้ำเพื่อตักน้ำสรง ณ ที่นั้น พวกนางเห็นรูปทองคำนั้นที่พวกอำมาตย์ตั้งไว้แต่ไกลเทียว พลางกล่าวว่า “พระราชธิดาทรงส่งพวกเรามาเพื่อตักน้ำ แล้วเสด็จมาด้วยพระองค์เอง” แล้วเข้าไปใกล้ ได้กล่าวว่า “นี่ไม่ใช่พระแม่เจ้าของพวกเรา พระแม่เจ้าของพวกเรามีพระรูปโฉมงดงามกว่านางนี้” พวกอำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ทูลขอพระธิดาโดยนัยอันสมควร แม้พระองค์ก็ได้ประทานให้ ลำดับนั้น พวกเขาได้ส่งสาส์นไปถึงพระราชาแห่งกรุงพาราณสีว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายได้พระธิดาแล้ว พระองค์จะเสด็จมาด้วยพระองค์เอง หรือว่าพวกข้าพระองค์จะนำไปถวาย?” และพระองค์ได้ทรงส่งสาส์นตอบไปว่า “เมื่อเราไป ความเดือดร้อนแก่ชนบทจักมี พวกท่านนั่นแหละจงนำมาเถิด” අමච්චා දාරිකං ගහෙත්වා නගරා නික්ඛමිත්වා කුමාරස්ස පාහෙසුං – ‘‘ලද්ධා සුවණ්ණරූපසදිසී දාරිකා’’ති. කුමාරො සුත්වාව රාගෙන අභිභූතො පඨමජ්ඣානා පරිහායි. සො දූතපරම්පරං පෙසෙසි ‘‘සීඝං ආනෙථ, සීඝං ආනෙථා’’ති. තෙ සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙනෙව බාරාණසිං පත්වා බහිනගරෙ ඨිතා රඤ්ඤො පාහෙසුං – ‘‘අජ්ජ පවිසිතබ්බං, නො’’ති? රාජා ‘‘සෙට්ඨකුලා ආනීතා දාරිකා, මඞ්ගලකිරියං කත්වා මහාසක්කාරෙන පවෙසෙස්සාම, උය්‍යානං තාව නං නෙථා’’ති ආණාපෙසි. තෙ තථා අකංසු. සා අච්චන්තසුඛුමාලා යානුග්ඝාතෙන උබ්බාළ්හා අද්ධානපරිස්සමෙන උප්පන්නවාතරොගා මිලාතමාලා විය [Pg.62] හුත්වා රත්තිංයෙව කාලමකාසි. අමච්චා ‘‘සක්කාරා පරිභට්ඨම්හා’’ති පරිදෙවිංසු. රාජා ච නාගරා ච ‘‘කුලවංසො විනට්ඨො’’ති පරිදෙවිංසු. නගරෙ මහාකොලාහලං අහොසි. කුමාරස්ස සුතමත්තෙයෙව මහාසොකො උදපාදි. තතො කුමාරො සොකස්ස මූලං ඛණිතුමාරද්ධො. සො චින්තෙසි – ‘‘අයං සොකො නාම න අජාතස්ස හොති, ජාතස්ස පන හොති, තස්මා ජාතිං පටිච්ච සොකො’’ති. ‘‘ජාති පන කිං පටිච්චා’’ති? තතො ‘‘භවං පටිච්ච ජාතී’’ති එවං පුබ්බභාවනානුභාවෙන යොනිසො මනසිකරොන්තො අනුලොමපටිලොමපටිච්චසමුප්පාදං දිස්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තත්ථෙව නිසින්නො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තං මග්ගඵලසුඛෙන සුඛිතං සන්තින්ද්‍රියං සන්තමානසං නිසින්නං දිස්වා, පණිපාතං කත්වා, අමච්චා ආහංසු – ‘‘මා සොචි, දෙව, මහන්තො ජම්බුදීපො, අඤ්ඤං තතො සුන්දරතරං ආනෙස්සාමා’’ති. සො ආහ – ‘‘නාහං සොචකො, නිස්සොකො පච්චෙකබුද්ධො අහ’’න්ති. ඉතො පරං සබ්බං පුරිමගාථාසදිසමෙව ඨපෙත්වා ගාථාවණ්ණනං. พวกอำมาตย์รับพระธิดาแล้ว ออกจากพระนคร ส่งสาส์นไปถึงพระกุมารว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายได้พระธิดาผู้เปรียบดังรูปทองคำแล้ว” พระกุมารพอได้ทรงสดับ ก็ถูกราคะครอบงำ เสื่อมจากปฐมฌาน พระองค์ได้ทรงส่งทูตไปเป็นลำดับๆ ว่า “จงรีบนำมา จงรีบนำมา” พวกอำมาตย์เหล่านั้นพักค้างคืนเพียงคืนเดียวในทุกที่ ถึงกรุงพาราณสีแล้ว หยุดอยู่ที่นอกพระนคร ได้ส่งสาส์นไปทูลพระราชาว่า “วันนี้จะพึงเข้าไปหรือไม่?” พระราชาทรงมีพระบรมราชโองการว่า “พระธิดาที่นำมาจากตระกูลอันประเสริฐ เราจักกระทำมงคลพิธีแล้วเชิญเข้าพระนครด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ พวกท่านจงนำนางไปยังอุทยานก่อนเถิด” พวกอำมาตย์เหล่านั้นได้กระทำตามนั้น พระนางผู้มีพระวรกายบอบบางอย่างยิ่ง ถูกความกระเทือนแห่งยานเบียดเบียน มีโรคลมเกิดขึ้นเพราะความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกล เป็นประดุจพวงมาลัยที่เหี่ยวแห้ง ได้สิ้นพระชนม์ในราตรีนั้นเอง พวกอำมาตย์คร่ำครวญว่า “พวกเราคลาดจากสักการะเสียแล้ว” ทั้งพระราชาและชาวเมืองต่างคร่ำครวญว่า “วงศ์สกุลได้พินาศแล้ว” ความโกลาหลครั้งใหญ่ได้เกิดขึ้นในพระนคร ความโศกเศร้าอย่างใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่พระกุมารเพียงแค่ได้ทรงสดับ ลำดับนั้น พระกุมารได้ทรงเริ่มขุดรากแห่งความโศก พระองค์ทรงดำริว่า “ความโศกนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังไม่เกิด แต่ย่อมมีแก่ผู้ที่เกิดแล้ว เพราะฉะนั้น ความโศกย่อมอาศัยชาติเกิดขึ้น” “ก็ชาติเล่า อาศัยอะไรเกิดขึ้น?” ลำดับนั้น (ทรงดำริว่า) “ชาติอาศัยภพเกิดขึ้น” ดังนี้ ด้วยอานุภาพแห่งภาวนาที่เคยอบรมมาในกาลก่อน เมื่อทรงมนสิการโดยแยบคาย ได้ทรงเห็นปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ทรงพิจารณาสังขารทั้งหลาย ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้นเอง ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ พวกอำมาตย์เห็นพระองค์ผู้มีความสุขด้วยสุขแห่งมรรคผล มีอินทรีย์สงบ มีพระทัยสงบ ประทับนั่งอยู่ จึงได้กระทำการนอบน้อมแล้วกราบทูลว่า “ขอฝ่าบาทอย่าได้ทรงโศกเศร้าเลย ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่นัก พวกข้าพระองค์จะนำสตรีอื่นที่งดงามกว่านางนั้นมาถวาย” พระองค์ตรัสว่า “เราไม่ใช่ผู้โศกเศร้า เราเป็นผู้ปราศจากความโศก เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า” ต่อจากนี้ไป (เนื้อความ) ทั้งหมดเหมือนกับคาถาก่อนๆ เว้นไว้แต่คำอธิบายคาถา ගාථාවණ්ණනායං පන සංසග්ගජාතස්සාති ජාතසංසග්ගස්ස. තත්ථ දස්සන, සවන, කාය, සමුල්ලපන, සම්භොගසංසග්ගවසෙන පඤ්චවිධො සංසග්ගො. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නරාගො දස්සනසංසග්ගො නාම. තත්ථ සීහළදීපෙ කාළදීඝවාපීගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තං කල්‍යාණවිහාරවාසීදීඝභාණකදහරභික්ඛුං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තා කෙනචි උපායෙන තං අලභිත්වා, කාලකතා කුටුම්බියධීතා, තස්සා නිවාසනචොළඛණ්ඩං දිස්වා ‘‘එවරූපවත්ථධාරිනියා නාම සද්ධිං සංවාසං නාලත්ථ’’න්ති හදයං ඵාලෙත්වා කාලකතො. සො එව ච දහරො නිදස්සනං. ก็ในคำอธิบายคาถา บทว่า สํสคฺคชาตสฺส หมายถึง ผู้มีความเกี่ยวข้องอันเกิดขึ้นแล้ว ในบรรดานั้น ความเกี่ยวข้องมี 5 อย่าง คือ ด้วยอำนาจแห่งทัสสนสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการเห็น) สวนสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการฟัง) กายสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องทางกาย) สมุลลาปนสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการสนทนา) และสัมโภคสังสัคคะ (ความเกี่ยวข้องด้วยการร่วมอภิรมย์) ใน 5 อย่างนั้น ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งจักขุวิญญาณวิถีเพราะเห็นกันและกัน ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ ในเรื่องนั้น มีธิดาของคหบดีในเกาะสีหล ณ บ้านกาฬทีฆวาปี เห็นภิกษุหนุ่มผู้ทรงทีฆนิกายชาววัดกัลยาณีเที่ยวบิณฑบาตแล้วมีจิตปฏิพัทธ์ เมื่อไม่ได้ภิกษุนั้นด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ได้ถึงแก่กรรม (ภิกษุหนุ่มนั้น) เห็นชิ้นผ้านุ่งของนางแล้ว (คิดว่า) “เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงผู้ครองผ้าเช่นนี้เลยหนอ” ก็มีหัวใจแตกสลาย ถึงแก่มรณภาพ ภิกษุหนุ่มนั้นแลเป็นอุทาหรณ์ පරෙහි පන කථියමානං රූපාදිසම්පත්තිං අත්තනා වා හසිතලපිතගීතසද්දං සුත්වා සොතවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන උප්පන්නො රාගො සවනසංසග්ගො නාම. තත්‍රාපි ගිරිගාමවාසීකම්මාරධීතාය පඤ්චහි කුමාරීහි සද්ධිං පදුමස්සරං ගන්ත්වා, න්හත්වා මාලං ආරොපෙත්වා, උච්චාසද්දෙන ගායන්තියා ආකාසෙන ගච්ඡන්තො සද්දං සුත්වා කාමරාගෙන විසෙසා පරිහායිත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තො පඤ්චග්ගළලෙණවාසී තිස්සදහරො නිදස්සනං. ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งโสตวิญญาณวิถี เพราะได้ฟังความถึงพร้อมด้วยรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวถึง หรือตนเองได้ฟังเสียงหัวเราะ เสียงพูด หรือเสียงขับร้อง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ แม้ในเรื่องนั้น ภิกษุหนุ่มชื่อติสสะ ผู้อยู่ในถ้ำปัญจัคคฬะ เป็นอุทาหรณ์ ท่านกำลังเหาะไปในอากาศ ได้ยินเสียงของธิดานายช่างทองชาวบ้านคิรีคาม ซึ่งไปสระปทุมพร้อมกับเด็กหญิง 5 คน อาบน้ำแล้วทัดดอกไม้ กำลังขับร้องด้วยเสียงอันดัง แล้วเกิดกามราคะ เสื่อมจากคุณวิเศษ ถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ අඤ්ඤමඤ්ඤං අඞ්ගපරාමසනෙන උප්පන්නරාගො කායසංසග්ගො නාම. ධම්මගායනදහරභික්ඛු චෙත්ථ නිදස්සනං. මහාවිහාරෙ කිර දහරභික්ඛු ධම්මං භාසති[Pg.63]. තත්ථ මහාජනෙ ආගතෙ රාජාපි අගමාසි සද්ධිං අන්තෙපුරෙන. තතො රාජධීතාය තස්ස රූපඤ්ච සද්දඤ්ච ආගම්ම බලවරාගො උප්පන්නො, තස්ස ච දහරස්සාපි. තං දිස්වා රාජා සල්ලක්ඛෙත්වා සාණිපාකාරෙන පරික්ඛිපාපෙසි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පරාමසිත්වා ආලිඞ්ගිංසු. පුන සාණිපාකාරං අපනෙත්වා පස්සන්තා ද්වෙපි කාලකතෙයෙව අද්දසංසූති. ราคะที่เกิดขึ้นด้วยการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่ของกันและกัน ชื่อว่า กายสังสัคคะ ภิกษุหนุ่มผู้สวดแสดงธรรมเป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้ ได้ยินว่า ที่มหาวิหาร มีภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งแสดงธรรม ณ ที่นั้น เมื่อมหาชนมาแล้ว แม้พระราชาก็ได้เสด็จมาพร้อมกับฝ่ายใน ลำดับนั้น ราคะอันมีกำลังกล้าได้เกิดขึ้นแก่พระราชธิดาโดยอาศัยรูปและเสียงของภิกษุนั้น และราคะก็ได้เกิดขึ้นแม้แก่ภิกษุหนุ่มนั้นด้วย พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ทรงกำหนดหมายได้แล้ว จึงรับสั่งให้กั้นด้วยม่านผ้า คนทั้งสองได้ลูบคลำและกอดกันและกัน เมื่อเปิดม่านผ้าออกอีกครั้ง ผู้คนก็ได้เห็นคนทั้งสองถึงแก่กรรมแล้วทั้งคู่นั่นเทียว අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනසමුල්ලපනෙ උප්පන්නො රාගො පන සමුල්ලපනසංසග්ගො නාම. භික්ඛුභික්ඛුනීහි සද්ධිං පරිභොගකරණෙ උප්පන්නරාගො සම්භොගසංසග්ගො නාම. ද්වීසුපි චෙතෙසු පාරාජිකප්පත්තො භික්ඛු ච භික්ඛුනී ච නිදස්සනං. මරිචිවට්ටිනාමමහාවිහාරමහෙ කිර දුට්ඨගාමණි අභයමහාරාජා මහාදානං පටියාදෙත්වා උභතොසඞ්ඝං පරිවිසති. තත්ථ උණ්හයාගුයා දින්නාය සඞ්ඝනවකසාමණෙරී අනාධාරකස්ස සඞ්ඝනවකසාමණෙරස්ස දන්තවලයං දත්වා සමුල්ලාපං අකාසි. තෙ උභොපි උපසම්පජ්ජිත්වා සට්ඨිවස්සා හුත්වා පරතීරං ගතා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමුල්ලාපෙන පුබ්බසඤ්ඤං පටිලභිත්වා තාවදෙව ජාතසිනෙහා සික්ඛාපදං වීතික්කමිත්වා පාරාජිකා අහෙසුන්ති. ส่วนราคะที่เกิดขึ้นในการพูดจาทักทายปราศรัยกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ ราคะที่เกิดขึ้นในการใช้สอยร่วมกันกับภิกษุและภิกษุณี ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ ในสังสัคคะทั้งสองนี้ มีภิกษุและภิกษุณีผู้ต้องอาบัติปาราชิกเป็นอุทาหรณ์ ได้ยินว่า ในงานมหกรรมที่มหาวิหารชื่อมริจวัฏฏิ มหาราชทุฏฐคามณีอภัยทรงจัดเตรียมมหาทานแล้วทรงอังคาสภิกษุสงฆ์สองฝ่าย ในทานนั้น เมื่อมีการถวายข้าวต้มร้อน สามเณรีผู้เป็นนวกะได้ถวายเชิงบาตรที่ทำด้วยงาช้างแก่สามเณรผู้เป็นนวกะซึ่งไม่มีเชิงบาตร แล้วได้สนทนาปราศรัยกัน ทั้งสองนั้นอุปสมบทแล้ว มีพรรษาได้ ๖๐ ปี ไปยังฝั่งโน้น ได้ระลึกถึงสัญญาในกาลก่อนได้เพราะการสนทนากันและกัน เกิดความรักใคร่ขึ้นในขณะนั้นเอง จึงล่วงสิกขาบท ต้องอาบัติปาราชิก එවං පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ යෙන කෙනචි සංසග්ගෙන ජාතසංසග්ගස්ස භවති ස්නෙහො, පුරිමරාගපච්චයා බලවරාගො උප්පජ්ජති. තතො ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොති තමෙව ස්නෙහං අනුගච්ඡන්තං සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකසොකපරිදෙවාදිනානප්පකාරකං දුක්ඛමිදං පහොති, නිබ්බත්තති, භවති, ජායති. අපරෙ පන ‘‘ආරම්මණෙ චිත්තස්ස වොස්සග්ගො සංසග්ගො’’ති භණන්ති. තතො ස්නෙහො, ස්නෙහා දුක්ඛමිදන්ති. ในสังสัคคะ ๕ อย่างนี้ เมื่อบุคคลมีความคลุกคลีด้วยสังสัคคะอย่างใดอย่างหนึ่ง ความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น, ราคะอย่างรุนแรงย่อมเกิดขึ้นเพราะราคะในกาลก่อนเป็นปัจจัย. แต่นั้น ทุกข์นี้อันเนื่องมาจากความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์นี้มีประการต่างๆ มีความโศกความร่ำไรเป็นต้น ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ซึ่งติดตามความรักใคร่นั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้น, บังเกิด, มีขึ้น, เจริญขึ้น. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "การปล่อยจิตไปในอารมณ์ ชื่อว่า สังสัคคะ" เพราะฉะนั้นจึงเกิดความรักใคร่, เพราะความรักใคร่จึงเกิดทุกข์นี้. එවමත්ථප්පභෙදං ඉමං අඩ්ඪගාථං වත්වා සො පච්චෙකබුද්ධො ආහ – ‘‘ස්වාහං යමිදං ස්නෙහන්වයං සොකාදිදුක්ඛං පහොති, තස්ස දුක්ඛස්ස මූලං ඛනන්තො පච්චෙකසම්බොධිමධිගතො’’ති. එවං වුත්තෙ තෙ අමච්චා ආහංසු – ‘‘අම්හෙහි දානි, භන්තෙ, කිං කාතබ්බ’’න්ති? තතො සො ආහ – ‘‘තුම්හෙ වා අඤ්ඤෙ වා යො ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිතුකාමො, සො සබ්බොපි ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. එත්ථ ච යං ‘‘ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොතී’’ති වුත්තං ‘‘තදෙව සන්ධාය ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා යථාවුත්තෙන සංසග්ගෙන සංසග්ගජාතස්ස භවති ස්නෙහො, ස්නෙහන්වයං දුක්ඛමිදං පහොති, එතං යථාභූතං ආදීනවං ස්නෙහජං පෙක්ඛමානො අහං අධිගතොති. එවං අභිසම්බන්ධිත්වා චතුත්ථපාදො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව [Pg.64] උදානවසෙන වුත්තොපි වෙදිතබ්බො. තතො පරං සබ්බං පුරිමගාථාය වුත්තසදිසමෙවාති. พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น ครั้นตรัสคาถากึ่งหนึ่งนี้ซึ่งมีความหมายแตกต่างกันดังนี้แล้ว ได้ตรัสว่า "เรานั้นขุดรากแห่งทุกข์ คือ ทุกข์มีโศกเป็นต้นอันเนื่องมาจากความรักใคร่นี้ จึงได้บรรลุพระปัจเจกสัมโพธิญาณ" เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์เหล่านั้นได้ทูลถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ พวกข้าพเจ้าควรทำอย่างไร" แต่นั้น ท่านจึงตรัสว่า "พวกท่านก็ตาม หรือคนอื่นๆ ก็ตาม ผู้ใดปรารถนาจะพ้นจากทุกข์นี้ ผู้นั้นทั้งหมดพึงพิจารณาเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจดังนอแรด" และในข้อนี้ พึงทราบว่า คำที่ตรัสว่า "พึงพิจารณาเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่" นี้ ตรัสหมายถึงคำที่ว่า "ทุกข์นี้อันเนื่องมาจากความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น" นั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง ความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เกิดจากการคลุกคลีด้วยสังสัคคะตามที่กล่าวแล้ว ทุกข์นี้อันเนื่องมาจากความรักใคร่ย่อมเกิดขึ้น เราพิจารณาเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่นี้ตามความเป็นจริง จึงได้บรรลุแล้ว. พึงทราบว่า บาทที่สี่ แม้จะตรัสไว้โดยเป็นอุทานตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ก็พึงเชื่อมความอย่างนี้. ต่อจากนั้นไปทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นเอง. සංසග්ගගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาว่าด้วยคาถาเรื่องความคลุกคลี จบ. 37. මිත්තෙ සුහජ්ජෙති කා උප්පත්ති? අයං පච්චෙකබොධිසත්තො පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව උප්පජ්ජිත්වා බාරාණසියං රජ්ජං කාරෙන්තො පඨමං ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘කිං සමණධම්මො වරො, රජ්ජං වර’’න්ති වීමංසිත්වා චතුන්නං අමච්චානං හත්ථෙ රජ්ජං නිය්‍යාතෙත්වා සමණධම්මං කරොති. අමච්චා ‘‘ධම්මෙන සමෙන කරොථා’’ති වුත්තාපි ලඤ්ජං ගහෙත්වා අධම්මෙන කරොන්ති. තෙ ලඤ්ජං ගහෙත්වා සාමිකෙ පරාජෙන්තා එකදා අඤ්ඤතරං රාජවල්ලභං පරාජෙසුං. සො රඤ්ඤො භත්තහාරකෙන සද්ධිං පවිසිත්වා සබ්බං ආරොචෙසි. රාජා දුතියදිවසෙ සයං විනිච්ඡයට්ඨානං අගමාසි. තතො මහාජනකායා – ‘‘අමච්චා සාමිකෙ අසාමිකෙ කරොන්තී’’ති මහාසද්දං කරොන්තා මහායුද්ධං විය අකංසු. අථ රාජා විනිච්ඡයට්ඨානා වුට්ඨාය පාසාදං අභිරුහිත්වා සමාපත්තිං අප්පෙතුං නිසින්නො තෙන සද්දෙන වික්ඛිත්තචිත්තො න සක්කොති අප්පෙතුං. සො ‘‘කිං මෙ රජ්ජෙන, සමණධම්මො වරො’’ති රජ්ජසුඛං පහාය පුන සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විපස්සන්තො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. කම්මට්ඨානඤ්ච පුච්ඡිතො ඉමං ගාථං අභාසි – ๓๗. เรื่องราวของคาถา "มิตฺเต สุหชฺเช" เป็นอย่างไร? พระปัจเจกโพธิสัตว์องค์นี้บังเกิดตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อน ขณะทรงครองราชย์ในกรุงพาราณสี ได้ยังปฐมฌานให้เกิดขึ้นแล้ว ทรงพิจารณาว่า "สมณธรรมประเสริฐ หรือราชสมบัติประเสริฐ" จึงทรงมอบราชสมบัติไว้ในมือของอำมาตย์ ๔ คน แล้วทรงบำเพ็ญสมณธรรม. อำมาตย์ทั้งหลายแม้จะได้รับสั่งว่า "ท่านทั้งหลายจงปฏิบัติโดยธรรมโดยเสมอภาค" ก็ยังรับสินบนแล้วตัดสินโดยอธรรม. พวกเขารับสินบนแล้วทำให้เจ้าของทรัพย์ต้องพ่ายแพ้ วันหนึ่งได้ทำให้ราชวัลลภคนหนึ่งต้องพ่ายแพ้. ราชวัลลภนั้นได้เข้าไปพร้อมกับคนนำพระกระยาหารของพระราชาแล้วกราบทูลเรื่องทั้งหมด. ในวันที่สอง พระราชาเสด็จไปยังศาลวินิจฉัยด้วยพระองค์เอง. ขณะนั้นมหาชนได้ส่งเสียงกึกก้องประดุจสงครามใหญ่ว่า "พวกอำมาตย์ทำให้คนที่ไม่ใช่เจ้าของกลายเป็นเจ้าของ". ลำดับนั้น พระราชาทรงลุกจากศาลวินิจฉัย เสด็จขึ้นสู่ปราสาท ประทับนั่งเพื่อจะเข้าสมาบัติ แต่ทรงมีพระทัยฟุ้งซ่านด้วยเสียงนั้น จึงไม่สามารถเข้าสมาบัติได้. พระองค์ทรงดำริว่า "ราชสมบัติจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา สมณธรรมประเสริฐกว่า" ดังนี้แล้ว ทรงสละราชสุข ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นอีกครั้ง เจริญวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ. และเมื่อถูกทูลถามถึงกรรมฐาน ก็ได้ตรัสคาถานี้ว่า – ‘‘මිත්තෙ සුහජ්ජෙ අනුකම්පමානො, හාපෙති අත්ථං පටිබද්ධචිත්තො; එතං භයං සන්ථවෙ පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บุคคลเมื่ออนุเคราะห์มิตรสหาย ย่อมมีจิตผูกพัน ทำให้ประโยชน์ของตนเสื่อมไป บุคคลเมื่อเห็นภัยนี้ในความสนิทสนม พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจดังนอแรด" තත්ථ මෙත්තායනවසෙන මිත්තා. සුහදයභාවෙන සුහජ්ජා. කෙචි හි එකන්තහිතකාමතාය මිත්තාව හොන්ති, න සුහජ්ජා. කෙචි ගමනාගමනට්ඨානනිසජ්ජාසමුල්ලාපාදීසු හදයසුඛජනනෙන සුහජ්ජාව හොන්ති, න මිත්තා. කෙචි තදුභයවසෙන සුහජ්ජා චෙව මිත්තා ච. තෙ දුවිධා හොන්ති – අගාරියා අනගාරියා ච. තත්ථ අගාරියා තිවිධා හොන්ති – උපකාරො, සමානසුඛදුක්ඛො, අනුකම්පකොති. අනගාරියා විසෙසෙන අත්ථක්ඛායිනො එව. තෙ චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා හොන්ති. යථාහ – ในคาถานั้น บุคคลชื่อว่า "มิตร" เพราะมีความรักใคร่ ชื่อว่า "สหาย" เพราะมีใจดี จริงอยู่ บางพวกเป็นเพียงมิตรเพราะปรารถนาประโยชน์โดยส่วนเดียว แต่ไม่ใช่สหาย บางพวกเป็นเพียงสหายเพราะทำให้ใจเป็นสุขในการไป การมา การยืน การนั่ง การสนทนา เป็นต้น แต่ไม่ใช่มิตร บางพวกเป็นทั้งสหายและมิตรเพราะเหตุทั้งสองนั้น มิตรและสหายเหล่านั้นมี ๒ ประเภท คือ คฤหัสถ์และบรรพชิต ในบรรดามิตรเหล่านั้น มิตรที่เป็นคฤหัสถ์มี ๓ ประเภท คือ มิตรมีอุปการะ มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ และมิตรผู้อนุเคราะห์ ส่วนมิตรที่เป็นบรรพชิตโดยพิเศษคือมิตรผู้บอกประโยชน์เท่านั้น มิตรเหล่านั้นประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘චතූහි [Pg.65] ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි උපකාරො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – පමත්තං රක්ඛති, පමත්තස්ස සාපතෙය්‍යං රක්ඛති, භීතස්ස සරණං හොති, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු තද්දිගුණං භොගං අනුප්පදෙති’’ (දී. නි. 3.261). "ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรมีอุปการะผู้เป็นสหาย พึงทราบได้ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ๑. รักษามิตรผู้ประมาทแล้ว ๒. รักษาทรัพย์สมบัติของมิตรผู้ประมาทแล้ว ๓. เป็นที่พึ่งของมิตรผู้หวาดกลัวได้ ๔. เมื่อมีกิจธุระเกิดขึ้น ย่อมให้ทรัพย์สมบัติมากกว่าที่มิตรต้องการถึงสองเท่า" (ที.นิ. ๓.๒๖๑). තථා – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි සමානසුඛදුක්ඛො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – ගුය්හමස්ස ආචික්ඛති, ගුය්හමස්ස පරිගූහති, ආපදාසු න විජහති, ජීවිතම්පිස්ස අත්ථාය පරිච්චත්තං හොති’’ (දී. නි. 3.262). "ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ผู้เป็นสหาย พึงทราบได้ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ๑. บอกความลับของตนแก่มิตร ๒. ปิดบังความลับของมิตร ๓. ไม่ละทิ้งในยามวิบัติ ๔. แม้ชีวิตก็สละเพื่อประโยชน์แก่มิตรได้" (ที.นิ. ๓.๒๖๒). තථා – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි අනුකම්පකො මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – අභවෙනස්ස න නන්දති, භවෙනස්ස නන්දති, අවණ්ණං භණමානං නිවාරෙති, වණ්ණං භණමානං පසංසති’’ (දී. නි. 3.264). "ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้อนุเคราะห์ผู้เป็นสหาย พึงทราบได้ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ๑. ไม่ยินดีในความเสื่อมของมิตร ๒. ยินดีในความเจริญของมิตร ๓. ห้ามปรามคนที่กล่าวโทษมิตร ๔. สรรเสริญคนที่กล่าวคุณของมิตร" (ที.นิ. ๓.๒๖๔). තථා – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි අත්ථක්ඛායී මිත්තො සුහදො වෙදිතබ්බො – පාපා නිවාරෙති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙති, අස්සුතං සාවෙති, සග්ගස්ස මග්ගං ආචික්ඛතී’’ති (දී. නි. 3.263). ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรผู้บอกประโยชน์ เป็นมิตรมีใจดี พึงทราบได้โดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. ห้ามจากบาป ๒. ให้ตั้งอยู่ในกัลยาณธรรม ๓. ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ๔. บอกทางสวรรค์ ดังนี้ (ที.นิ. ๓.๒๖๓) තෙස්විධ අගාරියා අධිප්පෙතා. අත්ථතො පන සබ්බෙපි යුජ්ජන්ති. තෙ මිත්තෙ සුහජ්ජෙ. අනුකම්පමානොති අනුදයමානො. තෙසං සුඛං උපසංහරිතුකාමො දුක්ඛං අපහරිතුකාමො ච. ในบรรดามิตรเหล่านั้น ในที่นี้ท่านประสงค์ถึงมิตรที่เป็นคฤหัสถ์ แต่โดยอรรถแล้ว แม้มิตรทั้งหมดก็ใช้ได้ (คำว่า) อนุเคราะห์มิตรผู้มีใจดีเหล่านั้นอยู่ บทว่า 'Anukampamāno' (อนุเคราะห์อยู่) หมายถึง มีใจเอ็นดู คือเป็นผู้ใคร่จะนำสุขมาให้และใคร่จะนำทุกข์ออกไปให้แก่มิตรเหล่านั้น හාපෙති අත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථවසෙන තිවිධං, තථා අත්තත්ථපරත්ථඋභයත්ථවසෙනාපි තිවිධං. අත්ථං ලද්ධවිනාසනෙන අලද්ධානුප්පාදනෙනාති ද්විධාපි හාපෙති විනාසෙති. පටිබද්ධචිත්තොති ‘‘අහං ඉමං විනා න ජීවාමි, එස මෙ ගති, එස මෙ පරායණ’’න්ති එවං අත්තානං නීචෙ ඨානෙ ඨපෙන්තොපි පටිබද්ධචිත්තො හොති. ‘‘ඉමෙ මං විනා න ජීවන්ති, අහං තෙසං ගති, තෙසං පරායණ’’න්ති එවං අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තොපි පටිබද්ධචිත්තො හොති. ඉධ පන එවං පටිබද්ධචිත්තො අධිප්පෙතො. එතං භයන්ති එතං අත්ථහාපනභයං, අත්තනො සමාපත්තිහානිං සන්ධාය වුත්තං. සන්ථවෙති [Pg.66] තිවිධො සන්ථවො – තණ්හාදිට්ඨිමිත්තසන්ථවවසෙන. තත්ථ අට්ඨසතප්පභෙදාපි තණ්හා තණ්හාසන්ථවො, ද්වාසට්ඨිභෙදාපි දිට්ඨි දිට්ඨිසන්ථවො, පටිබද්ධචිත්තතාය මිත්තානුකම්පනා මිත්තසන්ථවො. සො ඉධාධිප්පෙතො. තෙන හිස්ස සමාපත්ති පරිහීනා. තෙනාහ – ‘‘එතං භයං සන්ථවෙ පෙක්ඛමානො අහමධිගතො’’ති. සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති වෙදිතබ්බන්ති. บทว่า 'Hāpeti atthaṃ' (ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม) คือ ประโยชน์ ๓ อย่าง ได้แก่ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง และอีกนัยหนึ่ง ประโยชน์ ๓ อย่าง ได้แก่ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ย่อมยังประโยชน์ให้เสื่อม ให้พินาศไปได้ ๒ ทาง คือ โดยการทำลายสิ่งที่ได้แล้ว และโดยการไม่ทำให้สิ่งที่ยังไม่ได้เกิดขึ้น บทว่า 'Paṭibaddhacitto' (มีจิตผูกพัน) คือ แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในที่ต่ำว่า 'เราเว้นจากผู้นี้แล้วจะมีชีวิตอยู่ไม่ได้ ผู้นี้เป็นที่ไปของเรา ผู้นี้เป็นที่พึ่งของเรา' ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แม้ผู้ที่ตั้งตนไว้ในที่สูงว่า 'คนเหล่านี้เว้นจากเราแล้วจะมีชีวิตอยู่ไม่ได้ เราเป็นที่ไปของพวกเขา เราเป็นที่พึ่งของพวกเขา' ก็ชื่อว่ามีจิตผูกพัน แต่ในที่นี้ ประสงค์ถึงผู้มีจิตผูกพันอย่างนี้ บทว่า 'Etaṃ bhayaṃ' (ภัยนั่น) คือ ภัยคือความเสื่อมแห่งประโยชน์นั่น ท่านกล่าวหมายถึงความเสื่อมจากสมาบัติของตน บทว่า 'Santhave' (ในความสนิทสนม) ความสนิทสนมมี ๓ อย่าง คือ ตัณหาสันถวะ ทิฏฐิสันถวะ และมิตตสันถวะ ใน ๓ อย่างนั้น ตัณหาแม้มี ๑๐๘ อย่าง ชื่อว่าตัณหาสันถวะ ทิฏฐิแม้มี ๖๒ อย่าง ชื่อว่าทิฏฐิสันถวะ ความอนุเคราะห์มิตรด้วยความเป็นผู้มีจิตผูกพัน ชื่อว่ามิตตสันถวะ มิตตสันถวะนั้นเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะว่า สมาบัติของท่านเสื่อมไปแล้วเพราะมิตตสันถวะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เราเล็งเห็นภัยนั่นในความสนิทสนม จึงได้บรรลุแล้ว' พึงทราบว่า ส่วนที่เหลือก็มีนัยเหมือนที่กล่าวแล้วนั่นแล මිත්තසුහජ්ජගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยมิตรและสหาย จบแล้ว 38. වංසො විසාලොති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ තයො පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නා. තතො චවිත්වා තෙසං ජෙට්ඨකො බාරාණසිරාජකුලෙ නිබ්බත්තො, ඉතරෙ පච්චන්තරාජකුලෙසු. තෙ උභොපි කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, අනුක්කමෙන පච්චෙකබුද්ධා හුත්වා, නන්දමූලකපබ්භාරෙ වසන්තා එකදිවසං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘මයං කිං කම්මං කත්වා ඉමං ලොකුත්තරසුඛං අනුප්පත්තා’’ති ආවජ්ජෙත්වා පච්චවෙක්ඛමානා කස්සපබුද්ධකාලෙ අත්තනො චරියං අද්දසංසු. තතො ‘‘තතියො කුහි’’න්ති ආවජ්ජෙන්තා බාරාණසියං රජ්ජං කාරෙන්තං දිස්වා තස්ස ගුණෙ සරිත්වා ‘‘සො පකතියාව අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතො අහොසි, අම්හාකඤ්ඤෙව ඔවාදකො වත්තා වචනක්ඛමො පාපගරහී, හන්ද, නං ආරම්මණං දස්සෙත්වා මොචෙස්සාමා’’ති ඔකාසං ගවෙසන්තා තං එකදිවසං සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං උය්‍යානං ගච්ඡන්තං දිස්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා උය්‍යානද්වාරෙ වෙළුගුම්බමූලෙ අට්ඨංසු. මහාජනො අතිත්තො රාජදස්සනෙන රාජානං ඔලොකෙති. තතො රාජා ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි මම දස්සනෙ අබ්‍යාවටො’’ති ඔලොකෙන්තො පච්චෙකබුද්ධෙ අද්දක්ඛි. සහ දස්සනෙනෙව චස්ස තෙසු සිනෙහො උප්පජ්ජි. ๓๘. คาถาว่า 'Vaṃso visālo' เป็นต้น มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ ๓ องค์ บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรตลอดสองหมื่นปี แล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว องค์พี่ใหญ่บังเกิดในราชตระกูลกรุงพาราณสี ส่วนอีกสององค์บังเกิดในราชตระกูลปัจจันตชนบท ทั้งสององค์นั้นเรียนกรรมฐานแล้ว สละราชสมบัติ บวชแล้ว ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยลำดับ อาศัยอยู่ที่นันทมูลกบรรพต วันหนึ่ง ออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาว่า 'เราทำกรรมอะไรหนอ จึงได้บรรลุโลกุตรสุขนี้' เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ได้เห็นจริยาของตนในสมัยพระพุทธเจ้ากัสสปะ จากนั้น เมื่อพิจารณาว่า 'องค์ที่สามอยู่ที่ไหน' ก็เห็นว่ากำลังครองราชย์อยู่ในกรุงพาราณสี จึงระลึกถึงคุณของพระองค์ว่า 'พระองค์นั้นโดยปกติแล้วเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีอัปปิจฉตาเป็นต้น เป็นผู้ให้โอวาทแก่เราทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้ติเตียนบาป เอาเถิด เราจะแสดงอารมณ์แล้วช่วยให้พระองค์พ้นทุกข์' เมื่อแสวงหาโอกาสอยู่ วันหนึ่งเห็นพระราชานั้นประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงเสด็จไปยังอุทยาน จึงเหาะมาทางอากาศแล้วยืนอยู่ที่โคนกอไผ่ที่ประตูอุทยาน มหาชนยังไม่อิ่มด้วยการเห็นพระราชา ก็มองดูพระราชาอยู่ ลำดับนั้น พระราชาทรงมองดูว่า 'มีใครบ้างหนอที่ไม่สนใจในการเห็นเรา' ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พร้อมกับการได้เห็นนั่นเอง ความรักในพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็เกิดขึ้นแก่พระองค์ සො හත්ථික්ඛන්ධා ඔරුය්හ සන්තෙන උපචාරෙන තෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, කිං නාමා තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. තෙ ආහංසු ‘‘මයං, මහාරාජ, අසජ්ජමානා නාමා’’ති. ‘‘භන්තෙ, ‘අසජ්ජමානා’ති එතස්ස කො අත්ථො’’ති? ‘‘අලග්ගනත්ථො, මහාරාජා’’ති. තතො තං වෙළුගුම්බං දස්සෙන්තා ආහංසු – ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, ඉමං වෙළුගුම්බං සබ්බසො මූලඛන්ධසාඛානුසාඛාහි සංසිබ්බිත්වා ඨිතං අසිහත්ථො පුරිසො මූලෙ ඡෙත්වා ආවිඤ්ඡන්තො න සක්කුණෙය්‍ය උද්ධරිතුං[Pg.67], එවමෙව ත්වං අන්තො ච බහි ච ජටාය ජටිතො ආසත්තවිසත්තො තත්ථ ලග්ගො. සෙය්‍යථාපි වා පනස්ස වෙමජ්ඣගතොපි අයං වංසකළීරො අසඤ්ජාතසාඛත්තා කෙනචි අලග්ගො ඨිතො, සක්කා ච පන අග්ගෙ වා මූලෙ වා ඡෙත්වා උද්ධරිතුං, එවමෙව මයං කත්ථචි අසජ්ජමානා සබ්බදිසා ගච්ඡාමා’’ති තාවදෙව චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා පස්සතො එව රඤ්ඤො ආකාසෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමංසු. තතො රාජා චින්තෙසි – ‘‘කදා නු ඛො අහම්පි එවං අසජ්ජමානො භවෙය්‍ය’’න්ති තත්ථෙව නිසීදිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. පුරිමනයෙනෙව කම්මට්ඨානං පුච්ඡිතො ඉමං ගාථං අභාසි – พระราชานั้นเสด็จลงจากคอช้าง เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นด้วยอุปจารวัตรอันสงบ แล้วตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายชื่ออะไร' ท่านเหล่านั้นทูลตอบว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาชื่อว่า อสัชชมานะ (ผู้ไม่ข้อง)' (พระราชาตรัสถามว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า อสัชชมานะ นี้มีความหมายว่าอย่างไร' (ท่านเหล่านั้นทูลตอบว่า) 'มีความหมายว่า ผู้ไม่ติดข้อง มหาบพิตร' จากนั้น ท่านเหล่านั้นชี้ไปที่กอไผ่นั้นแล้วกล่าวว่า 'มหาบพิตร เปรียบเหมือนกอไผ่นี้ที่เกี่ยวพันกันอยู่โดยสิ้นเชิงทั้งราก ลำต้น กิ่ง และกิ่งก้านสาขา บุรุษผู้ถือดาบตัดที่โคนแล้ว แม้จะดึงอยู่ก็ไม่สามารถถอนขึ้นมาได้ ฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงพัวพันด้วยรกคือตัณหาทั้งภายในและภายนอก ทรงข้องอยู่ ติดอยู่ พัวพันอยู่ในอารมณ์นั้น อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนหน่อไผ่นี้ที่อยู่ท่ามกลางกอไผ่นั้น ยังไม่มีกิ่งก้านเกิดขึ้น จึงไม่ติดข้องอยู่กับสิ่งใด สามารถตัดที่ปลายหรือที่โคนแล้วถอนขึ้นมาได้ ฉันใด พวกอาตมาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ติดข้องในอารมณ์ใดๆ จึงไปได้ทุกทิศ' (กล่าวแล้ว) ท่านเหล่านั้นก็เข้าจตุตถฌานในขณะนั้นเอง แล้วเหาะไปทางอากาศสู่นันทมูลกบรรพตต่อหน้าพระราชาที่ทอดพระเนตรอยู่ ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'เมื่อไรหนอ เราจึงจะเป็นผู้ไม่ติดข้องอย่างนี้บ้าง' แล้วประทับนั่ง ณ ที่นั้นเจริญวิปัสสนา ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อถูกทูลถามถึงกรรมฐานโดยนัยก่อน ก็ได้ตรัสคาถานี้ว่า ‘‘වංසො විසාලොව යථා විසත්තො, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා; වංසක්කළීරොව අසජ්ජමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. ความเยื่อใยใดในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (ความเยื่อใยนั้น) พัวพันอยู่ เหมือนกอไผ่ที่ใหญ่โต (บุคคล) ไม่ติดข้องอยู่ เหมือนหน่อไผ่ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ดังนี้ තත්ථ වංසොති වෙළු. විසාලොති විත්ථිණ්ණො. චකාරො අවධාරණත්ථො, එවකාරො වා අයං, සන්ධිවසෙනෙත්ථ එකාරො නට්ඨො. තස්ස පරපදෙන සම්බන්ධො, තං පච්ඡා යොජෙස්සාම. යථාති පටිභාගෙ. විසත්තොති ලග්ගො, ජටිතො සංසිබ්බිතො. පුත්තෙසු දාරෙසු චාති පුත්තධීතුභරියාසු. යා අපෙක්ඛාති යා තණ්හා යො ස්නෙහො. වංසක්කළීරොව අසජ්ජමානොති වංසකළීරො විය අලග්ගමානො. කිං වුත්තං හොති? යථා වංසො විසාලො විසත්තො එව හොති, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා, සාපි එවං තානි වත්ථූනි සංසිබ්බිත්වා ඨිතත්තා විසත්තා එව. ස්වාහං තාය අපෙක්ඛාය අපෙක්ඛවා විසාලො වංසො විය විසත්තොති එවං අපෙක්ඛාය ආදීනවං දිස්වා තං අපෙක්ඛං මග්ගඤාණෙන ඡින්දන්තො අයං වංසකළීරොව රූපාදීසු වා ලොභාදීසු වා කාමභවාදීසු වා දිට්ඨාදීසු වා තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අසජ්ජමානො පච්චෙකබොධිං අධිගතොති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ในคาถานั้น บทว่า วํโส คือ ไม้ไผ่. บทว่า วิสาโล คือ กว้างขวาง. จ-อักษร มีอรรถว่ากำหนด หรือว่า นี้เป็น เอว-อักษร, เอ-อักษรในคำนี้หายไปเพราะสนธิ. การเชื่อมโยงของศัพท์นั้นมีกับบทหลัง, เราจักประกอบศัพท์นั้นในภายหลัง. บทว่า ยถา คือ ในส่วนที่เปรียบกัน. บทว่า วิสตฺโต คือ ติดข้อง, พัวพัน, ร้อยรัด. บทว่า ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ คือ ในบุตร ธิดา และภรรยาทั้งหลาย. บทว่า ยา อเปกฺขา คือ ตัณหาใด ความเยื่อใยใด. บทว่า วํสกฺกลีโรว อสชฺชมาโน คือ ไม่ติดข้อง ดุจหน่อไม้. ความว่าอย่างไร? คือ กอไผ่ที่แผ่กว้างออกไปย่อมเกี่ยวพันกันฉันใด, ความเยื่อใยใดในบุตรและภรรยาทั้งหลาย, แม้ความเยื่อใยนั้นก็เกี่ยวพันอยู่อย่างนั้นเหมือนกัน เพราะตั้งอยู่โดยร้อยรัดวัตถุเหล่านั้นไว้. เรานั้นเห็นโทษในความเยื่อใยนั้นอย่างนี้ว่า 'เราผู้มีความเยื่อใยย่อมข้องอยู่ดุจกอไผ่ที่แผ่กว้าง' แล้ว, เมื่อตัดความเยื่อใยนั้นด้วยมรรคญาณ, ก็ไม่ติดข้องอยู่ ดุจหน่อไม้นี้ ในรูปเป็นต้นบ้าง ในโลภะเป็นต้นบ้าง ในกามภพเป็นต้นบ้าง หรือในทิฏฐิเป็นต้นบ้าง ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ จึงได้บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. වංසකළීරගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาแห่งวังสกลีรคาถา จบแล้ว. 39. මිගො [Pg.68] අරඤ්ඤම්හීති කා උප්පත්ති? එකො කිර භික්ඛු කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ යොගාවචරො කාලං කත්වා, බාරාණසියං සෙට්ඨිකුලෙ උප්පන්නො අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ මහාභොගෙ, සො සුභගො අහොසි. තතො පරදාරිකො හුත්වා තත්ථ කාලකතො නිරයෙ නිබ්බත්තො තත්ථ පච්චිත්වා විපාකාවසෙසෙන සෙට්ඨිභරියාය කුච්ඡිම්හි ඉත්ථිපටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. නිරයතො ආගතානං ගත්තානි උණ්හානි හොන්ති. තෙන සෙට්ඨිභරියා ඩය්හමානෙන උදරෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන තං ගබ්භං ධාරෙත්වා කාලෙන දාරිකං විජායි. සා ජාතදිවසතො පභුති මාතාපිතූනං සෙසබන්ධුපරිජනානඤ්ච දෙස්සා අහොසි. වයප්පත්තා ච යම්හි කුලෙ දින්නා, තත්ථාපි සාමිකසස්සුසසුරානං දෙස්සාව අහොසි අප්පියා අමනාපා. අථ නක්ඛත්තෙ ඝොසිතෙ සෙට්ඨිපුත්තො තාය සද්ධිං කීළිතුං අනිච්ඡන්තො වෙසිං ආනෙත්වා කීළති. සා තං දාසීනං සන්තිකා සුත්වා සෙට්ඨිපුත්තං උපසඞ්කමිත්වා නානප්පකාරෙහි අනුනයිත්වා ආහ – ‘‘අය්‍යපුත්ත, ඉත්ථී නාම සචෙපි දසන්නං රාජූනං කනිට්ඨා හොති, චක්කවත්තිනො වා ධීතා, තථාපි සාමිකස්ස පෙසනකරා හොති. සාමිකෙ අනාලපන්තෙ සූලෙ ආරොපිතා විය දුක්ඛං පටිසංවෙදෙති. සචෙ අහං අනුග්ගහාරහා, අනුග්ගහෙතබ්බා. නො චෙ, විස්සජ්ජෙතබ්බා, අත්තනො ඤාතිකුලං ගමිස්සාමී’’ති. සෙට්ඨිපුත්තො – ‘‘හොතු, භද්දෙ, මා සොචි, කීළනසජ්ජා හොහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති ආහ. සෙට්ඨිධීතා තාවතකෙනපි සල්ලාපමත්තෙන උස්සාහජාතා ‘‘ස්වෙ නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති බහුං ඛජ්ජභොජ්ජං පටියාදෙති. සෙට්ඨිපුත්තො දුතියදිවසෙ අනාරොචෙත්වාව කීළනට්ඨානං ගතො. සා ‘‘ඉදානි පෙසෙස්සති, ඉදානි පෙසෙස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙන්තී නිසින්නා උස්සූරං දිස්වා මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ පච්චාගන්ත්වා ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො ගතො’’ති ආරොචෙසුං. සා සබ්බං තං පටියාදිතං ආදාය යානං අභිරුහිත්වා උය්‍යානං ගන්තුං ආරද්ධා. ๓๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า มิโค อรญฺญมฺหิ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ภิกษุรูปหนึ่ง เป็นผู้ประกอบความเพียรในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ทำกาละแล้ว เกิดในตระกูลเศรษฐี ในกรุงพาราณสี ซึ่งมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เขาชื่อว่าสุภคะ. ในภพนั้น เขาเป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาของผู้อื่น แล้วทำกาละในที่นั้น บังเกิดในนรก. ไหม้ในนรกนั้นแล้ว ด้วยเศษแห่งวิบาก ได้ถือปฏิสนธิเป็นหญิงในครรภ์ของภรรยาเศรษฐี. ร่างกายของเหล่าสัตว์ผู้มาจากนรกย่อมร้อน. เพราะเหตุนั้น ภรรยาเศรษฐีจึงทรงครรภ์นั้นไว้ด้วยความลำบากยากเย็น ด้วยท้องที่ร้อนรุ่ม แล้วคลอดธิดาออกมาตามกาล. นางเป็นที่เกลียดชังของมารดาบิดาและของญาติกับบริชนที่เหลือ ตั้งแต่ในวันที่เกิด. และเมื่อเจริญวัยแล้ว ถูกส่งไปสู่ตระกูลใด แม้ในตระกูลนั้น ก็เป็นที่เกลียดชัง ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของสามีและพ่อแม่สามี. ครั้งนั้น เมื่อนักขัตฤกษ์ถูกประกาศขึ้น บุตรเศรษฐีไม่ปรารถนาจะเล่นกับนาง จึงนำหญิงแพศยามาแล้วเล่นด้วย. นางได้ฟังเรื่องนั้นจากสำนักของพวกทาสีแล้ว เข้าไปหาบุตรเศรษฐี อ้อนวอนด้วยประการต่างๆ แล้วกล่าวว่า "นายท่าน, ธรรมดาว่าหญิง แม้หากว่าเป็นน้องสาวคนเล็กของพระราชา ๑๐ พระองค์ หรือเป็นธิดาของพระเจ้าจักรพรรดิ ถึงกระนั้นก็เป็นผู้ทำการรับใช้ของสามี. เมื่อสามีไม่พูดด้วย ย่อมเสวยทุกข์ราวกับถูกเสียบด้วยหลาว. ถ้าหม่อมฉันเป็นผู้ควรแก่การอนุเคราะห์ ก็พึงได้รับการอนุเคราะห์. ถ้าไม่, ก็พึงถูกส่งกลับ, หม่อมฉันจักไปยังตระกูลญาติของตน". บุตรเศรษฐีกล่าวว่า "น้องหญิง, เอาเถิด, เธออย่าเศร้าโศกเลย, จงเป็นผู้เตรียมพร้อมเพื่อการเล่นเถิด, เราจักเล่นนักขัตฤกษ์กัน". ธิดาเศรษฐีมีใจร่าเริงขึ้นด้วยการสนทนาเพียงเท่านั้น คิดว่า "พรุ่งนี้เราจักเล่นนักขัตฤกษ์" จึงจัดเตรียมของเคี้ยวของฉันจำนวนมากไว้. ในวันที่สอง บุตรเศรษฐีไม่บอกกล่าวก่อนเลย ได้ไปยังสถานที่เล่น. นางนั่งมองดูทางอยู่ด้วยคิดว่า "เดี๋ยวเขาก็จะส่งคนมา, เดี๋ยวเขาก็จะส่งคนมา" เมื่อเห็นว่าสายแล้ว จึงส่งคนไป. คนเหล่านั้นกลับมาแล้วแจ้งว่า "บุตรเศรษฐีไปแล้ว". นางจึงนำของที่จัดเตรียมไว้นั้นทั้งหมดขึ้นสู่ยาน เริ่มจะไปยังอุทยาน. අථ නන්දමූලකපබ්භාරෙ පච්චෙකසම්බුද්ධො සත්තමෙ දිවසෙ නිරොධා වුට්ඨාය අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා නාගලතාදන්තපොණං ඛාදිත්වා ‘‘කත්ථ අජ්ජ භික්ඛං චරිස්සාමී’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං සෙට්ඨිධීතරං දිස්වා ‘‘ඉමිස්සා මයි සක්කාරං කරිත්වා තං කම්මං පරික්ඛයං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා පබ්භාරසමීපෙ [Pg.69] සට්ඨියොජනං මනොසිලාතලං, තත්ථ ඨත්වා නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා තස්සා පටිපථෙ ඔරුය්හ බාරාණසීභිමුඛො අගමාසි. තං දිස්වා දාසියො සෙට්ඨිධීතාය ආරොචෙසුං. සා යානා ඔරුය්හ සක්කච්චං වන්දිත්වා, පත්තං ගහෙත්වා, සබ්බරසසම්පන්නෙන ඛාදනීයභොජනීයෙන පූරෙත්වා, පදුමපුප්ඵෙන පටිච්ඡාදෙත්වා හෙට්ඨාපි පදුමපුප්ඵං කත්වා, පුප්ඵකලාපං හත්ථෙන ගහෙත්වා, පච්චෙකබුද්ධං උපසඞ්කමිත්වා, තස්ස හත්ථෙ පත්තං දත්වා, වන්දිත්වා, පුප්ඵකලාපහත්ථා පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, යථා ඉදං පුප්ඵං, එවාහං යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජාමි, තත්ථ තත්ථ මහාජනස්ස පියා භවෙය්‍යං මනාපා’’ති. එවං පත්ථෙත්වා දුතියං පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, දුක්ඛො ගබ්භවාසො, තං අනුපගම්ම පදුමපුප්ඵෙ එවං පටිසන්ධි භවෙය්‍යා’’ති. තතියම්පි පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, ජිගුච්ඡනීයො මාතුගාමො, චක්කවත්තිධීතාපි පරවසං ගච්ඡති, තස්මා අහං ඉත්ථිභාවං අනුපගම්ම පුරිසො භවෙය්‍ය’’න්ති. චතුත්ථම්පි පත්ථෙසි ‘‘භන්තෙ, ඉමං සංසාරදුක්ඛං අතික්කම්ම පරියොසානෙ තුම්හෙහි පත්තං අමතං පාපුණෙය්‍ය’’න්ති. ครั้งนั้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ณ ถ้ำนันทมูลกะ ในวันที่เจ็ด ออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ล้างพระพักตร์ที่สระอโนดาต เคี้ยวไม้ชำระฟันชื่อว่านาคลดาแล้ว เมื่อทรงพิจารณาว่า "วันนี้เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหนหนอ" ทรงเห็นธิดาเศรษฐีนั้นแล้ว ทรงทราบว่า "เมื่อหญิงนี้ทำสักการะในเราแล้ว กรรมนั้นของนางจักถึงความสิ้นไป" ใกล้ถ้ำนั้น มีแผ่นมโนศิลาประมาณ ๖๐ โยชน์, ทรงยืนอยู่ที่นั่น นุ่งแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา เสด็จมาทางอากาศ ลงในระหว่างทางของนางแล้ว เสด็จมุ่งหน้าไปยังกรุงพาราณสี. พวกทาสีเห็นท่านแล้วจึงบอกแก่ธิดาเศรษฐี. นางลงจากยาน ไหว้โดยเคารพ รับบาตรแล้ว บรรจุให้เต็มด้วยของเคี้ยวของฉันอันสมบูรณ์ด้วยรสทุกอย่าง ปิดด้วยดอกบัวปทุม ทำดอกบัวปทุมไว้ข้างล่างด้วย ถือช่อดอกไม้ไว้ในมือ เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้า ถวายบาตรในมือของท่านแล้ว ไหว้แล้ว มือถือช่อดอกไม้ ตั้งความปรารถนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ดอกไม้นี้เป็นฉันใด, แม้ข้าพระองค์ เมื่อเกิดในที่ใดๆ ก็ขอให้เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของมหาชนในที่นั้นๆ ฉันนั้นเถิด". ตั้งความปรารถนาอย่างนี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาข้อที่สองว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, การอยู่ในครรภ์เป็นทุกข์, ขอข้าพระองค์อย่าได้เข้าถึงการอยู่ในครรภ์นั้นเลย ขอให้ได้ปฏิสนธิในดอกบัวปทุมเท่านั้นเถิด". ได้ตั้งความปรารถนาแม้ข้อที่สามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, มาตุคามเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ, แม้ธิดาของพระเจ้าจักรพรรดิก็ยังต้องอยู่ในอำนาจของผู้อื่น, เพราะฉะนั้น ขอข้าพระองค์อย่าได้เข้าถึงความเป็นหญิงเลย ขอให้เป็นบุรุษเถิด". ได้ตั้งความปรารถนาแม้ข้อที่สี่ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ, ขอข้าพระองค์ก้าวล่วงทุกข์ในสงสารนี้แล้ว ในที่สุด พึงบรรลุอมตธรรมที่ท่านทั้งหลายได้บรรลุแล้วเถิด". එවං චතුරො පණිධයො කත්වා, තං පදුමපුප්ඵකලාපං පූජෙත්වා, පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ‘‘පුප්ඵසදිසො එව මෙ ගන්ධො චෙව වණ්ණො ච හොතූ’’ති ඉමං පඤ්චමං පණිධිං අකාසි. තතො පච්චෙකබුද්ධො පත්තං පුප්ඵකලාපඤ්ච ගහෙත්වා ආකාසෙ ඨත්වා – ครั้นตั้งปณิธาน ๔ ประการอย่างนี้แล้ว บูชาช่อดอกบัวปทุมนั้นแล้ว ไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ได้ตั้งปณิธานข้อที่ห้านี้ว่า "ขอให้กลิ่นและวรรณะของข้าพระองค์เหมือนกับดอกไม้ทีเดียวเถิด". ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรับบาตรและช่อดอกไม้แล้ว ประทับยืนในอากาศ – ‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣතු; සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. – "สิ่งที่เธอปรารถนาแล้ว ตั้งใจแล้ว จงสำเร็จโดยพลันทีเดียว; ขอความดำริทั้งปวงจงเต็มบริบูรณ์ เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ ฉะนั้น". ඉමාය ගාථාය සෙට්ඨිධීතාය අනුමොදනං කත්වා ‘‘සෙට්ඨිධීතා මං ගච්ඡන්තං පස්සතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. සෙට්ඨිධීතාය තං දිස්වා මහතී පීති උප්පන්නා. භවන්තරෙ කතං අකුසලකම්මං අනොකාසතාය පරික්ඛීණං, චිඤ්චම්බිලධොතතම්බභාජනමිව සුද්ධා ජාතා. තාවදෙව චස්සා පතිකුලෙ ඤාතිකුලෙ ච සබ්බො ජනො තුට්ඨො ‘‘කිං කරොමා’’ති පියවචනානි පණ්ණාකාරානි ච පෙසෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො මනුස්සෙ පෙසෙසි ‘‘සීඝං සීඝං ආනෙථ සෙට්ඨිධීතරං, අහං විස්සරිත්වා උය්‍යානං ආගතො’’ති. තතො පභුති ච නං උරෙ විලිත්තචන්දනං විය ආමුත්තමුත්තාහාරං විය පුප්ඵමාලං විය ච පියායන්තො පරිහරි. (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ทรงทำอนุโมทนาแก่ธิดาเศรษฐีด้วยคาถานี้แล้ว จึงทรงอธิษฐานว่า "ขอธิดาเศรษฐีจงเห็นเราผู้กำลังไปเถิด" แล้วได้เสด็จไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะ ฝ่ายธิดาเศรษฐีครั้นเห็นท่านแล้ว ก็เกิดปีติอย่างใหญ่หลวง อกุศลกรรมที่ทำไว้ในภพอื่นก็สิ้นไปเพราะไม่มีโอกาสให้ผล นางกลายเป็นผู้บริสุทธิ์ดุจภาชนะทองแดงที่ขัดด้วยมะขามเปียก ในทันใดนั้นเอง ชนทั้งปวงทั้งในตระกูลสามีและในตระกูลญาติก็พากันยินดี ส่งถ้อยคำอันเป็นที่รักและเครื่องบรรณาการมา (ถามว่า) "จะให้พวกเราทำอะไร" บุตรเศรษฐีได้ส่งคนมา (บอกว่า) "จงรีบพาธิดาเศรษฐีมาโดยเร็ว เราเผลอไปอุทยานเสีย" จำเดิมแต่นั้นมา เขาก็รักใคร่ทะนุถนอมนาง ดุจจันทน์ที่ลูบไล้บนอก ดุจสร้อยมุกดาที่สวมไว้ และดุจพวงมาลัย සා [Pg.70] තත්ථ යාවතායුකං ඉස්සරියභොගසුඛං අනුභවිත්වා කාලං කත්වා පුරිසභාවෙන දෙවලොකෙ පදුමපුප්ඵෙ උප්පජ්ජි. සො දෙවපුත්තො ගච්ඡන්තොපි පදුමපුප්ඵගබ්භෙයෙව ගච්ඡති, තිට්ඨන්තොපි, නිසීදන්තොපි, සයන්තොපි පදුමගබ්භෙයෙව සයති. මහාපදුමදෙවපුත්තොති චස්ස නාමං අකංසු. එවං සො තෙන ඉද්ධානුභාවෙන අනුලොමපටිලොමං ඡදෙවලොකෙ එව සංසරති. นางเสวยสุขในความเป็นใหญ่และโภคทรัพย์ตลอดอายุขัยในภพนั้นแล้ว เมื่อทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในดอกบัวในเทวโลกด้วยเพศบุรุษ เทพบุตรนั้น แม้เมื่อไป ก็ไปในห้องแห่งดอกบัวนั่นเทียว แม้เมื่อยืน แม้เมื่อนั่ง แม้เมื่อนอน ก็นอนในห้องแห่งดอกบัวนั่นเทียว (เทพทั้งหลาย) ได้ตั้งชื่อของเทพบุตรนั้นว่า มหาปทุมเทพบุตร ด้วยประการฉะนี้ เทพบุตรนั้นย่อมท่องเที่ยวไปมาในเทวโลก 6 ชั้นเท่านั้น ด้วยอิทธานุภาพนั้น තෙන ච සමයෙන බාරාණසිරඤ්ඤො වීසති ඉත්ථිසහස්සානි හොන්ති. රාජා එකිස්සාපි කුච්ඡියං පුත්තං න ලභති. අමච්චා රාජානං විඤ්ඤාපෙසුං ‘‘දෙව, කුලවංසානුපාලකො පුත්තො ඉච්ඡිතබ්බො, අත්‍රජෙ අවිජ්ජමානෙ ඛෙත්‍රජොපි කුලවංසධරො හොතී’’ති. රාජා ‘‘ඨපෙත්වා මහෙසිං අවසෙසා නාටකිත්ථියො සත්තාහං ධම්මනාටකං කරොථා’’ති යථාකාමං බහි චරාපෙසි, තථාපි පුත්තං නාලත්ථ. පුන අමච්චා ආහංසු – ‘‘මහාරාජ, මහෙසී නාම පුඤ්ඤෙන ච පඤ්ඤාය ච සබ්බිත්ථීනං අග්ගා, අප්පෙව නාම දෙවො මහෙසියාපි කුච්ඡිස්මිං පුත්තං ලභෙය්‍යා’’ති. රාජා මහෙසියා එතමත්ථං ආරොචෙසි. සා ආහ – ‘‘මහාරාජ, යා ඉත්ථී සච්චවාදිනී සීලවතී, සා පුත්තං ලභෙය්‍ය, හිරොත්තප්පරහිතාය කුතො පුත්තො’’ති පාසාදං අභිරුහිත්වා පඤ්ච සීලානි සමාදියිත්වා පුනප්පුනං අනුමජ්ජති. සීලවතියා රාජධීතාය පඤ්ච සීලානි අනුමජ්ජන්තියා පුත්තපත්ථනාචිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙ සක්කස්ස ආසනං සන්තප්පි. ก็ในสมัยนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสีมีพระสนมสองหมื่นนาง พระราชาไม่ได้พระโอรสในพระครรภ์ของหญิงแม้แต่นางเดียว พวกอำมาตย์จึงกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่เทวะ พึงปรารถนาพระโอรสผู้จะสืบต่อราชสกุล แม้เมื่อไม่มีโอรสที่เกิดจากตน (อตรชะ) แม้โอรสที่เกิดในเขต (เขตรชะ) ก็เป็นผู้ดำรงวงศ์สกุลได้" พระราชาจึงรับสั่งว่า "ยกเว้นพระอัครมเหสี หญิงฟ้อนรำที่เหลือจงทำการฟ้อนรำอันเป็นธรรมตลอด 7 วัน" แล้วโปรดให้เที่ยวไปภายนอกได้ตามความพอใจ ถึงกระนั้น ก็มิได้พระโอรส อีกครั้งหนึ่ง พวกอำมาตย์กราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าพระอัครมเหสีย่อมเป็นผู้เลิศกว่าหญิงทั้งปวงทั้งโดยบุญและโดยปัญญา บางทีพระองค์อาจจะได้พระโอรสในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีก็ได้" พระราชาได้ตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่พระอัครมเหสี พระนางทูลว่า "ข้าแต่มหาราช หญิงใดเป็นผู้มีสัจจะ มีศีล หญิงนั้นพึงได้บุตร หญิงที่ปราศจากหิริโอตตัปปะ จะมีบุตรแต่ที่ไหนได้" แล้วเสด็จขึ้นสู่ปราสาท สมาทานศีล 5 แล้วพิจารณาอยู่เนืองๆ เมื่อพระราชธิดาผู้มีศีลกำลังพิจารณาศีล 5 อยู่ พอจิตที่ปรารถนาบุตรเกิดขึ้นเท่านั้น อาสนะของท้าวสักกะก็แสดงอาการร้อน අථ සක්කො ආසනතාපකාරණං ආවජ්ජෙන්තො එතමත්ථං විදිත්වා ‘‘සීලවතියා රාජධීතාය පුත්තවරං දෙමී’’ති ආකාසෙනාගන්ත්වා දෙවියා සම්මුඛෙ ඨත්වා ‘‘කිං පත්ථෙසි දෙවී’’ති පුච්ඡි. ‘‘පුත්තං, මහාරාජා’’ති. ‘‘දම්මි තෙ, දෙවි, පුත්තං, මා චින්තයී’’ති වත්වා දෙවලොකං ගන්ත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො එත්ථ ඛීණායුකො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අයං මහාපදුමො උපරිදෙවලොකෙ උප්පජ්ජිතුං ඉතො චවතී’’ති ඤත්වා තස්ස විමානං ගන්ත්වා ‘‘තාත මහාපදුම, මනුස්සලොකං ගච්ඡාහී’’ති යාචි. සො ආහ – ‘‘මහාරාජ, මා එවං භණි, ජෙගුච්ඡො මනුස්සලොකො’’ති. ‘‘තාත, ත්වං මනුස්සලොකෙ පුඤ්ඤං කත්වා ඉධූපපන්නො, තත්ථෙව ඨත්වා පාරමියො පූරෙතබ්බා, ගච්ඡ, තාතා’’ති. ‘‘දුක්ඛො, මහාරාජ, ගබ්භවාසො, න සක්කොමි තත්ථ වසිතු’’න්ති. ‘‘කිං තෙ, තාත, ගබ්භවාසෙන, තථා හි ත්වං කම්මමකාසි, යථා [Pg.71] පදුමගබ්භෙයෙව නිබ්බත්තිස්සසි, ගච්ඡ, තාතා’’ති පුනප්පුනං වුච්චමානො අධිවාසෙසි. ครั้งนั้น ท้าวสักกะทรงใคร่ครวญถึงสาเหตุที่อาสนะร้อน ทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราจะให้พรคือบุตรแก่พระราชธิดาผู้มีศีล" จึงเสด็จมาทางอากาศ ประทับยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระเทวีแล้วตรัสถามว่า "พระเทวีปรารถนาสิ่งใด" (พระนางทูลว่า) "ปรารถนาพระโอรสเพคะ มหาราช" (ท้าวสักกะ) ตรัสว่า "เราจะให้บุตรแก่เธอ พระเทวี อย่ากังวลไปเลย" แล้วเสด็จไปยังเทวโลก ทรงใคร่ครวญว่า "มีเทพบุตรผู้สิ้นอายุในที่นี้บ้างหรือไม่หนอ" ทรงทราบว่า "มหาปทุมเทพบุตรนี้จะจุติจากที่นี่เพื่อไปบังเกิดในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป" จึงเสด็จไปยังวิมานของเทพบุตรนั้นแล้วทรงวิงวอนว่า "พ่อมหาปทุมะ ท่านจงไปยังมนุสสโลกเถิด" เทพบุตรนั้นทูลว่า "ข้าแต่มหาราช อย่าตรัสอย่างนั้นเลย มนุสสโลกเป็นที่น่ารังเกียจ" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "พ่อ ท่านทำบุญในมนุสสโลกแล้วจึงมาบังเกิดในที่นี้ ท่านพึงอยู่ในที่นั้นนั่นแหละบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้เต็มเปี่ยม ไปเถิด พ่อ" (เทพบุตรทูลว่า) "ข้าแต่มหาราช การอยู่ในครรภ์เป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สามารถอยู่ในที่นั้นได้" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "พ่อ ท่านจะเดือดร้อนอะไรด้วยการอยู่ในครรภ์เล่า ก็ท่านได้ทำกรรมไว้แล้วอย่างที่ท่านจะบังเกิดในห้องแห่งดอกบัวนั่นเทียว ไปเถิด พ่อ" เมื่อถูกตรัสบอกอยู่เนืองๆ เทพบุตรนั้นก็ทรงรับคำ තතො මහාපදුමො දෙවලොකා චවිත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො උය්‍යානෙ සිලාපට්ටපොක්ඛරණියං පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්තො. තඤ්ච රත්තිං මහෙසී පච්චූසසමයෙ සුපිනන්තෙන වීසතිඉත්ථිසහස්සපරිවුතා උය්‍යානං ගන්ත්වා සිලාපට්ටපොක්ඛරණියං පදුමස්සරෙ පුත්තං ලද්ධා විය අහොසි. සා පභාතාය රත්තියා සීලානි රක්ඛමානා තථෙව තත්ථ ගන්ත්වා එකං පදුමපුප්ඵං අද්දස. තං නෙව තීරෙ හොති න ගම්භීරෙ. සහ දස්සනෙනෙව චස්සා තත්ථ පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. සා සාමංයෙව පවිසිත්වා තං පුප්ඵං අග්ගහෙසි. පුප්ඵෙ ගහිතමත්තෙයෙව පත්තානි විකසිංසු. තත්ථ තට්ටකෙ ආසිත්තසුවණ්ණපටිමං විය දාරකං අද්දස. දිස්වාව ‘‘පුත්තො මෙ ලද්ධො’’ති සද්දං නිච්ඡාරෙසි. මහාජනො සාධුකාරසහස්සානි මුඤ්චි, රඤ්ඤො ච පෙසෙසි. රාජා සුත්වා ‘‘කත්ථ ලද්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ලද්ධොකාසඤ්ච සුත්වා ‘‘උය්‍යානඤ්ච පොක්ඛරණියං පදුමඤ්ච අම්හාකඤ්ඤෙව ඛෙත්තං, තස්මා අම්හාකං ඛෙත්තෙ ජාතත්තා ඛෙත්‍රජො නාමායං පුත්තො’’ති වත්වා නගරං පවෙසෙත්වා වීසතිසහස්සඉත්ථියො ධාතිකිච්චං කාරාපෙසි. යා යා කුමාරස්ස රුචිං ඤත්වා පත්ථිතපත්ථිතං ඛාදනීයං ඛාදාපෙති, සා සා සහස්සං ලභති. සකලබාරාණසී චලිතා, සබ්බො ජනො කුමාරස්ස පණ්ණාකාරසහස්සානි පෙසෙසි. කුමාරො තං තං අතිනෙත්වා ‘‘ඉමං ඛාද, ඉමං භුඤ්ජා’’ති වුච්චමානො භොජනෙන උබ්බාළ්හො උක්කණ්ඨිතො හුත්වා, ගොපුරද්වාරං ගන්ත්වා, ලාඛාගුළකෙන කීළති. ลำดับนั้น มหาปทุมเทพบุตรจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในห้องแห่งดอกบัวในสระโบกขรณีแผ่นศิลาในพระอุทยานของพระเจ้ากรุงพาราณสี ในคืนนั้นเอง พระอัครมเหสีในเวลาใกล้รุ่ง ทรงพระสุบินว่า พระนางแวดล้อมด้วยหญิงสองหมื่นนางเสด็จไปยังพระอุทยาน ได้พระโอรสในสระบัวในสระโบกขรณีแผ่นศิลา ครั้นรุ่งเช้า พระนางผู้ทรงรักษาศีลอยู่ ได้เสด็จไปยังที่นั้นเหมือนในพระสุบิน ทอดพระเนตรเห็นดอกบัวดอกหนึ่ง ดอกบัวนั้นมิได้อยู่ริมฝั่ง ทั้งมิได้อยู่ในที่ลึก พร้อมกับการทอดพระเนตรเห็นนั่นเอง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่พระนางในดอกบัวนั้น พระนางเสด็จลงไปจับดอกบัวนั้นด้วยพระองค์เอง พอทรงจับดอกบัวเท่านั้น กลีบทั้งหลายก็คลี่บานออก ในดอกบัวนั้น พระนางได้ทอดพระเนตรเห็นทารก ดุจรูปทองที่หล่อไว้บนแผ่นกระดาน พอทอดพระเนตรเห็น ก็ทรงเปล่งเสียงว่า "เราได้บุตรแล้ว" มหาชนเปล่งเสียงสาธุการนับพัน และได้ส่งข่าวไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงสดับแล้ว ตรัสถามว่า "ได้ที่ไหน" และเมื่อทรงสดับถึงสถานที่ที่ได้แล้ว จึงตรัสว่า "ทั้งอุทยาน ทั้งสระโบกขรณี และทั้งดอกบัว เป็นเขตของเราทั้งนั้น เพราะฉะนั้น บุตรนี้ชื่อว่าเขตรชะ เพราะเกิดในเขตของเรา" แล้วโปรดให้เชิญเข้าสู่พระนคร รับสั่งให้หญิงสองหมื่นนางทำหน้าที่พระนม หญิงคนใดๆ ทราบความพอพระทัยของพระกุมารแล้ว ถวายของควรเคี้ยวที่ทรงปรารถนาแล้วๆ หญิงคนนั้นๆ ย่อมได้ทรัพย์หนึ่งพัน ทั่วทั้งกรุงพาราณสีเกิดความครึกครื้น ชนทั้งปวงส่งเครื่องบรรณาการนับพันมาถวายพระกุมาร พระกุมารเมื่อถูกนำของควรเคี้ยวและของควรบริโภคนั้นๆ มาถวาย และถูกทูลว่า "จงเสวยสิ่งนี้เถิด จงเสวยสิ่งนี้เถิด" ก็ทรงอึดอัดเบื่อหน่ายด้วยโภชนะ จึงเสด็จไปยังซุ้มประตู ทรงเล่นด้วยลูกดิ่งครั่ง තදා අඤ්ඤතරො පච්චෙකබුද්ධො බාරාණසිං නිස්සාය ඉසිපතනෙ වසති. සො කාලස්සෙව වුට්ඨාය සෙනාසනවත්තසරීරපරිකම්මමනසිකාරාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා, පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ‘‘අජ්ජ කත්ථ භික්ඛං ගහෙස්සාමී’’ති ආවජ්ජෙන්තො කුමාරස්ස සම්පත්තිං දිස්වා ‘‘එස පුබ්බෙ කිං කම්මං කරී’’ති වීමංසන්තො ‘‘මාදිසස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා, චතස්සො පත්ථනා පත්ථෙසි තත්ථ තිස්සො සිද්ධා, එකා තාව න සිජ්ඣති, තස්ස උපායෙන ආරම්මණං දස්සෙමී’’ති භික්ඛාචරියවසෙන කුමාරස්ස සන්තිකං අගමාසි. කුමාරො තං දිස්වා ‘‘සමණ, මා ඉධ ආගච්ඡි, ඉමෙ හි තම්පි ‘ඉදං ඛාද, ඉදං භුඤ්ජා’ති වදෙය්‍යු’’න්ති ආහ. සො එකවචනෙනෙව තතො නිවත්තිත්වා [Pg.72] අත්තනො සෙනාසනං පාවිසි. කුමාරො පරිජනං ආහ – ‘‘අයං සමණො මයා වුත්තමත්තොව නිවත්තො, කුද්ධො, නු, ඛො මමා’’ති. තතො තෙහි ‘‘පබ්බජිතා නාම, දෙව, න කොධපරායණා හොන්ති, පරෙන පසන්නමනෙන යං දින්නං හොති, තෙන යාපෙන්තී’’ති වුච්චමානොපි ‘‘කුද්ධො එව මමායං සමණො, ඛමාපෙස්සාමි න’’න්ති මාතාපිතූනං ආරොචෙත්වා හත්ථිං අභිරුහිත්වා, මහතා රාජානුභාවෙන ඉසිපතනං ගන්ත්වා, මිගයූථං දිස්වා, පුච්ඡි ‘‘කිං නාම එතෙ’’ති? ‘‘එතෙ, සාමි, මිගා නාමා’’ති. එතෙසං ‘‘ඉමං ඛාදථ, ඉමං භුඤ්ජථ, ඉමං සායථා’’ති වත්වා පටිජග්ගන්තා අත්ථීති. නත්ථි සාමි, යත්ථ තිණොදකං සුලභං, තත්ථ වසන්තීති. ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งอาศัยเมืองพาราณสี อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ท่านลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำกิจทั้งปวงมีวัตรในเสนาสนะ การบริหารร่างกาย และการมนสิการกรรมฐานเป็นต้นแล้ว ออกจากที่หลีกเร้น พิจารณาอยู่ว่า “วันนี้ เราจะรับภิกษาที่ไหนหนอ” ก็เห็นสมบัติของราชกุมารแล้ว จึงใคร่ครวญอยู่ว่า “ราชกุมารนี้เคยทำกรรมอะไรไว้ในกาลก่อน” (จึงทราบว่า) “ท่านได้ถวายบิณฑบาตแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเช่นเราแล้ว ตั้งความปรารถนาไว้ ๔ ประการ ในบรรดาความปรารถนาเหล่านั้น ๓ ประการสำเร็จแล้ว ประการหนึ่งยังไม่สำเร็จ เราจะแสดงอารมณ์แก่เธอโดยอุบาย” ดังนี้แล้ว จึงได้ไปยังสำนักของราชกุมารด้วยการเที่ยวบิณฑบาต ราชกุมารเห็นท่านแล้วจึงกล่าวว่า “สมณะ ท่านอย่ามาที่นี่เลย เพราะคนเหล่านี้จะพากันพูดกับท่านว่า ‘จงเคี้ยวสิ่งนี้ จงฉันสิ่งนี้’” ท่านได้ฟังคำพูดเพียงคำเดียวก็กลับจากที่นั้นเข้าไปยังเสนาสนะของตน ราชกุมารตรัสกับบริชนว่า “สมณะรูปนี้ พอเราพูดเท่านั้นก็กลับไป ท่านโกรธเราแล้วกระมังหนอ” ลำดับนั้น แม้เมื่อบริชนเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บรรพชิตทั้งหลายโดยปกติไม่เป็นผู้มากไปด้วยความโกรธ ท่านย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยวัตถุที่ผู้อื่นมีใจเลื่อมใสถวายแล้ว” (ราชกุมาร) ก็ยังทรงดำริว่า “สมณะรูปนี้โกรธเราแน่แล้ว เราจะไปขอให้ท่านอดโทษ” ดังนี้แล้ว จึงกราบทูลพระมารดาและพระบิดาแล้ว เสด็จขึ้นช้าง เสด็จไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวันด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ทอดพระเนตรเห็นฝูงเนื้อแล้ว ตรัสถามว่า “สัตว์เหล่านี้ชื่ออะไร” (บริชนกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเนื้อ” (ตรัสถามว่า) “มีใครคอยเลี้ยงดูพวกมันโดยกล่าวว่า ‘พวกเจ้าจงเคี้ยวสิ่งนี้ จงกินสิ่งนี้ จงเลียสิ่งนี้’ หรือไม่” (บริชนกราบทูลว่า) “ไม่มี พระเจ้าข้า ที่ใดมีหญ้าและน้ำหาได้ง่าย ที่นั้นพวกมันก็อาศัยอยู่” කුමාරො ‘‘යථා ඉමෙ අරක්ඛියමානාව යත්ථ ඉච්ඡන්ති, තත්ථ වසන්ති, කදා නු, ඛො, අහම්පි එවං වසෙය්‍ය’’න්ති එතමාරම්මණං අග්ගහෙසි. පච්චෙකබුද්ධොපි තස්ස ආගමනං ඤත්වා සෙනාසනමග්ගඤ්ච චඞ්කමඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා, මට්ඨං කත්වා, එකද්වික්ඛත්තුං චඞ්කමිත්වා, පදනික්ඛෙපං දස්සෙත්වා, දිවාවිහාරොකාසඤ්ච පණ්ණසාලඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා, මට්ඨං කත්වා, පවිසනපදනික්ඛෙපං දස්සෙත්වා, නික්ඛමනපදනික්ඛෙපං අදස්සෙත්වා, අඤ්ඤත්‍ර අගමාසි. කුමාරො තත්ථ ගන්ත්වා තං පදෙසං සම්මජ්ජිත්වා මට්ඨං කතං දිස්වා ‘‘වසති මඤ්ඤෙ එත්ථ සො පච්චෙකබුද්ධො’’ති පරිජනෙන භාසිතං සුත්වා ආහ – ‘‘පාතොපි සො සමණො කුද්ධො, ඉදානි හත්ථිඅස්සාදීහි අත්තනො ඔකාසං අක්කන්තං දිස්වා, සුට්ඨුතරං කුජ්ඣෙය්‍ය, ඉධෙව තුම්හෙ තිට්ඨථා’’ති හත්ථික්ඛන්ධා ඔරුය්හ එකකොව සෙනාසනං පවිට්ඨො වත්තසීසෙන සුසම්මට්ඨොකාසෙ පදනික්ඛෙපං දිස්වා, ‘‘අයං සමණො එත්ථ චඞ්කමන්තො න වණිජ්ජාදිකම්මං චින්තෙසි, අද්ධා අත්තනො හිතමෙව චින්තෙසි මඤ්ඤෙ’’ති පසන්නමානසො චඞ්කමං ආරුහිත්වා, දූරීකතපුථුවිතක්කො ගන්ත්වා, පාසාණඵලකෙ නිසීදිත්වා, සඤ්ජාතඑකග්ගො හුත්වා, පණ්ණසාලං පවිසිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිඤාණං අධිගන්ත්වා, පුරිමනයෙනෙව පුරොහිතෙන කම්මට්ඨානෙ පුච්ඡිතෙ ගගනතලෙ නිසින්නො ඉමං ගාථමාහ – ราชกุมารทรงยึดเอาอารมณ์นั้นว่า “เหมือนดังที่เนื้อเหล่านี้ไม่มีใครดูแลรักษา ปรารถนาจะอยู่ที่ใด ก็อยู่ที่นั่น เมื่อไรหนอ เราจะได้อยู่เช่นนี้บ้าง” แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ทรงทราบการมาของราชกุมารนั้น จึงกวาดทางเดินสู่เสนาสนะและที่จงกรม ทำให้เกลี้ยงเกลา เดินจงกรมหนึ่งหรือสองสามครั้ง แสดงรอยเท้าไว้ กวาดที่พักกลางวันและบรรณศาลา ทำให้เกลี้ยงเกลา แสดงรอยเท้าที่เดินเข้าไป แต่ไม่แสดงรอยเท้าที่เดินออกมา แล้วหลีกไปยังที่อื่น ราชกุมารเสด็จไปที่นั่น ทอดพระเนตรเห็นสถานที่นั้นที่ถูกกวาดไว้เรียบร้อย ได้สดับคำที่บริชนกล่าวว่า “ข้าพระองค์เข้าใจว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้นคงอยู่ที่นี่” จึงตรัสว่า “เมื่อเช้าสมณะรูปนั้นก็โกรธแล้ว บัดนี้เมื่อเห็นช้างม้าเป็นต้นเหยียบย่ำที่อยู่ของตน ก็คงจะโกรธยิ่งขึ้นไปอีก พวกท่านจงอยู่ที่นี่แหละ” แล้วเสด็จลงจากคอช้าง เสด็จเข้าไปยังเสนาสนะแต่เพียงพระองค์เดียว ทอดพระเนตรเห็นรอยเท้าในที่ที่กวาดไว้อย่างดีโดยมีวัตรเป็นเบื้องต้น มีพระทัยเลื่อมใส (ดำริว่า) “สมณะรูปนี้เมื่อเดินจงกรมอยู่ที่นี่ ไม่ได้คิดถึงการค้าขายเป็นต้น แน่แท้ ท่านคงคิดถึงแต่ประโยชน์ของตนเองเท่านั้น” เสด็จขึ้นสู่ที่จงกรม เสด็จไปโดยมีวิตกของปุถุชนอันขจัดได้แล้ว ประทับนั่งบนแผ่นหิน ทรงมีเอกัคคตาจิตเกิดขึ้น เสด็จเข้าไปในบรรณศาลา เจริญวิปัสสนาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ เมื่อปุโรหิตทูลถามถึงกรรมฐานโดยนัยก่อนนั่นเอง ประทับนั่งในอากาศ ตรัสพระคาถานี้ว่า ‘‘මිගො [Pg.73] අරඤ්ඤම්හි යථා අබද්ධො, යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරාය; විඤ්ඤූ නරො සෙරිතං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “เนื้อในป่าไม่ถูกผูกมัดฉันใด ย่อมเที่ยวไปหาอาหารตามความปรารถนาฉันใด นรชนผู้เป็นวิญญูชน เมื่อเล็งเห็นความเป็นอิสระ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉันนั้น” තත්ථ මිගොති ද්වෙ මිගා එණීමිගො, පසදමිගො චාති. අපිච සබ්බෙසං ආරඤ්ඤිකානං චතුප්පදානමෙතං අධිවචනං. ඉධ පන පසදමිගො අධිප්පෙතො. අරඤ්ඤම්හීති ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං අරඤ්ඤං, ඉධං පන උය්‍යානමධිප්පෙතං, තස්මා උය්‍යානම්හීති වුත්තං හොති. යථාති පටිභාගෙ. අබද්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි අබද්ධො, එතෙන විස්සත්ථචරියං දීපෙති. යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරායති යෙන යෙන දිසාභාගෙන ගන්තුමිච්ඡති, තෙන තෙන දිසාභාගෙන ගොචරාය ගච්ඡති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා – ในคาถานั้น บทว่า มิโค (เนื้อ) ได้แก่ เนื้อ ๒ ชนิด คือ เนื้อทราย และเนื้อฟาน อีกอย่างหนึ่ง คำนี้เป็นชื่อเรียกสัตว์สี่เท้าที่อยู่ในป่าทั้งหมด แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเนื้อฟาน บทว่า อรญฺญมฺหิ (ในป่า) ได้แก่ ที่ที่เหลือ เว้นบ้านและอุปจารบ้าน ชื่อว่าป่า แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอุทยาน เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ในอุทยาน บทว่า ยถา เป็นคำเปรียบเทียบ บทว่า อพทฺโธ (ไม่ถูกผูกมัด) คือ ไม่ถูกผูกด้วยเครื่องผูกมีเชือกเป็นต้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงการเที่ยวไปอย่างอิสระ บทว่า เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย (ย่อมเที่ยวไปหาอาหารตามความปรารถนา) คือ ปรารถนาจะไปสู่ทิศทางส่วนใดๆ ก็ย่อมไปหาอาหารในทิศทางส่วนนั้นๆ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ආරඤ්ඤකො මිගො අරඤ්ඤෙ පවනෙ චරමානො විස්සත්ථො ගච්ඡති, විස්සත්ථො තිට්ඨති, විස්සත්ථො නිසීදති, විස්සත්ථො සෙය්‍යං කප්පෙති. තං කිස්ස හෙතු? අනාපාථගතො, භික්ඛවෙ, ලුද්දස්ස; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අන්ධමකාසි මාරං අපදං, වධිත්වා මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො පාපිමතො’’ති (ම. නි. 1.287; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 125) විත්ථාරො. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเนื้อป่าที่เที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ ย่อมเดินอย่างสบายใจ ยืนอย่างสบายใจ นั่งอย่างสบายใจ นอนอย่างสบายใจ ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันไม่ได้อยู่ในวิสัยของนายพราน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงัดจากกามทั้งหลาย... (ละ)... เข้าปฐมฌานอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ได้ทำมารให้บอด ทำให้ไร้ร่องรอย ทำลายจักษุของมารแล้ว ไปพ้นจากสายตาของผู้มีบาป” (ความพิสดารใน ม.นิ. ๑/๒๘๗; ขุ.จู. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส ๑๒๕) විඤ්ඤූ [Pg.74] නරොති පණ්ඩිතපුරිසො. සෙරිතන්ති සච්ඡන්දවුත්තිතං අපරායත්තතං. පෙක්ඛමානොති පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකයමානො. අථ වා ධම්මසෙරිතං පුග්ගලසෙරිතඤ්ච. ලොකුත්තරධම්මා හි කිලෙසවසං අගමනතො සෙරිනො තෙහි සමන්නාගතා පුග්ගලා ච, තෙසං භාවනිද්දෙසො සෙරිතා. තං පෙක්ඛමානොති. කිං වුත්තං හොති? ‘‘යථා මිගො අරඤ්ඤම්හි අබද්ධො යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරාය, කදා නු ඛො අහම්පි එවං ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති ඉති මෙ තුම්හෙහි ඉතො චිතො ච පරිවාරෙත්වා ඨිතෙහි බද්ධස්ස යෙනිච්ඡකං ගන්තුං අලභන්තස්ස තස්මිං යෙනිච්ඡකගමනාභාවෙන යෙනිච්ඡකගමනෙ චානිසංසං දිස්වා අනුක්කමෙන සමථවිපස්සනා පාරිපූරිං අගමංසු. තතො පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හි. තස්මා අඤ්ඤොපි විඤ්ඤූ පණ්ඩිතො නරො සෙරිතං පෙක්ඛමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. บทว่า วิญฺญู นโร ความว่า บัณฑิตบุรุษ บทว่า เสริตํ ความว่า ความเป็นอยู่ตามความพอใจของตน ความไม่อยู่ใต้อำนาจของผู้อื่น บทว่า เปกฺขมาโน ความว่า แลดูอยู่ด้วยปัญญาจักษุ อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นอิสระแห่งธรรมและความเป็นอิสระแห่งบุคคล จริงอยู่ โลกุตรธรรมทั้งหลายชื่อว่าเป็นอิสระ เพราะไม่ไปในอำนาจแห่งกิเลส และบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น (ก็ชื่อว่าเป็นอิสระ) การแสดงภาวะของธรรมและบุคคลเหล่านั้น ชื่อว่า เสริตา (ความเป็นอิสระ) บทว่า ตํ เปกฺขมาโน (เล็งเห็นความเป็นอิสระนั้น) ท่านกล่าวอะไรไว้? "เหมือนเนื้อในป่า ไม่มีเครื่องผูกพัน ย่อมไปหาอาหารตามที่ปรารถนาฉันใด เมื่อไรหนอ เราจักไปได้อย่างนั้นบ้าง" ดังนี้ เราผู้ถูกท่านทั้งหลายแวดล้อมอยู่ ณ ที่นี้และที่นั้น ผูกพันไว้ ไม่ได้ไปตามที่ปรารถนา เพราะไม่มีการไปตามที่ปรารถนานั้น เมื่อเห็นอานิสงส์ในการไปตามที่ปรารถนา สมถะและวิปัสสนาจึงถึงความบริบูรณ์โดยลำดับ เพราะเหตุนั้น เราจึงได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว เพราะฉะนั้น แม้บัณฑิตบุรุษผู้รู้อื่น เล็งเห็นความเป็นอิสระ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว මිගඅරඤ්ඤගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยเนื้อในป่า จบแล้ว 40. ආමන්තනා හොතීති කා උප්පත්ති? අතීතෙ කිර එකවජ්ජිකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි මුදුකජාතිකො. යදා අමච්චා තෙන සහ යුත්තං වා අයුත්තං වා මන්තෙතුකාමා හොන්ති, තදා නං පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං එකමන්තං නෙන්ති. තං එකදිවසං දිවාසෙය්‍යං උපගතං අඤ්ඤතරො අමච්චො ‘‘දෙව, මම සොතබ්බං අත්ථී’’ති එකමන්තං ගමනං යාචි. සො උට්ඨාය අගමාසි. පුන එකො මහාඋපට්ඨානෙ නිසින්නං වරං යාචි, එකො හත්ථික්ඛන්ධෙ, එකො අස්සපිට්ඨියං, එකො සුවණ්ණරථෙ, එකො සිවිකාය නිසීදිත්වා උය්‍යානං ගච්ඡන්තං යාචි. රාජා තතො ඔරොහිත්වා එකමන්තං අගමාසි. අපරො ජනපදචාරිකං ගච්ඡන්තං යාචි, තස්සාපි වචනං සුත්වා හත්ථිතො ඔරුය්හ එකමන්තං අගමාසි. එවං සො තෙහි නිබ්බින්නො හුත්වා පබ්බජි. අමච්චා ඉස්සරියෙන වඩ්ඪන්ති. තෙසු එකො ගන්ත්වා රාජානං ආහ – ‘‘අමුකං, මහාරාජ, ජනපදං මය්හං දෙහී’’ති. රාජා ‘‘තං ඉත්ථන්නාමො භුඤ්ජතී’’ති භණති. සො රඤ්ඤො වචනං අනාදියිත්වා ‘‘ගච්ඡාමහං තං ජනපදං ගහෙත්වා භුඤ්ජාමී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා, කලහං කත්වා, පුන උභොපි රඤ්ඤො සන්තිකං ආගන්ත්වා, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දොසං ආරොචෙන්ති. රාජා ‘‘න සක්කා ඉමෙ තොසෙතු’’න්ති තෙසං [Pg.75] ලොභෙ ආදීනවං දිස්වා විපස්සන්තො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. සො පුරිමනයෙනෙව ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๔๐. คาถาว่า อามนฺตนา โหติ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในอดีต มีพระราชาพระนามว่าพรหมทัตผู้เป็นกษัตริย์วัชชี ทรงมีพระชาติกำเนิดที่อ่อนโยน เมื่อใดที่เหล่าอำมาตย์ประสงค์จะปรึกษาเรื่องที่สมควรหรือไม่สมควรกับพระองค์ เมื่อนั้น พวกเขาก็จะนำพระองค์ไปยังที่ส่วนตัวทีละคนๆ วันหนึ่ง เมื่อพระองค์กำลังบรรทมกลางวัน อำมาตย์คนหนึ่งได้ทูลขอโอกาสไปสู่ที่ส่วนตัวว่า "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์มีเรื่องต้องกราบทูล" พระองค์ก็เสด็จลุกขึ้นไป อีกครั้งหนึ่ง อำมาตย์คนหนึ่งทูลขอพรขณะประทับนั่งในที่ประชุมใหญ่ อีกคนหนึ่งทูลขอขณะประทับบนคอช้าง อีกคนหนึ่งขณะประทับบนหลังม้า อีกคนหนึ่งขณะประทับบนราชรถทอง อีกคนหนึ่งทูลขอขณะประทับนั่งบนวอเสด็จไปยังอุทยาน พระราชาเสด็จลงจากที่นั้นแล้วเสด็จไปยังที่ส่วนตัว อีกคนหนึ่งทูลขอขณะเสด็จจาริกไปในชนบท เมื่อทรงสดับคำของอำมาตย์นั้นแล้ว ก็เสด็จลงจากช้างแล้วเสด็จไปยังที่ส่วนตัว ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงเบื่อหน่ายอำมาตย์เหล่านั้นจึงทรงผนวช เหล่าอำมาตย์ก็เจริญด้วยความเป็นใหญ่ ในบรรดาอำมาตย์เหล่านั้น คนหนึ่งไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์โปรดประทานชนบทชื่อโน้นแก่ข้าพระองค์" พระราชาตรัสว่า "อำมาตย์ชื่อโน้นปกครองอยู่" อำมาตย์นั้นไม่เชื่อฟังพระดำรัส คิดว่า "เราจะไปยึดชนบทนั้นมาปกครอง" แล้วไปที่นั่น ก่อการทะเลาะวิวาทขึ้น จากนั้นอำมาตย์ทั้งสองก็กลับมาเฝ้าพระราชาอีก ต่างก็กราบทูลความผิดของกันและกัน พระราชาทรงเห็นโทษในความโลภของอำมาตย์เหล่านั้นว่า "เราไม่สามารถทำให้คนเหล่านี้ยินดีได้" ทรงเจริญวิปัสสนา จึงได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นเทียวว่า – ‘‘ආමන්තනා හොති සහායමජ්ඣෙ, වාසෙ ඨානෙ ගමනෙ චාරිකාය; අනභිජ්ඣිතං සෙරිතං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. เมื่ออยู่ท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเชื้อเชิญ (ขอ) ทั้งในที่อยู่ ที่ยืน ที่ไป และที่เที่ยวจาริกไป บุคคลเมื่อเล็งเห็นความเป็นอิสระอันใครๆ ไม่ปรารถนา (ด้วยความโลภ) พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด තස්සත්ථො – සහායමජ්ඣෙ ඨිතස්ස දිවාසෙය්‍යසඞ්ඛාතෙ වාසෙ ච, මහාඋපට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ඨානෙ ච, උය්‍යානගමනසඞ්ඛාතෙ ගමනෙ ච, ජනපදචාරිකසඞ්ඛාතාය චාරිකාය ච ‘‘ඉදං මෙ සුණ, ඉදං මෙ දෙහී’’තිආදිනා නයෙන තථා තථා ආමන්තනා හොති, තස්මා අහං තත්ථ නිබ්බිජ්ජිත්වා යායං අරියජනසෙවිතා අනෙකානිසංසා එකන්තසුඛා, එවං සන්තෙපි ලොභාභිභූතෙහි සබ්බකාපුරිසෙහි අනභිජ්ඣිතා අනභිපත්ථිතා පබ්බජ්ජා, තං අනභිජ්ඣිතං පරෙසං අවසවත්තනෙන ධම්මපුග්ගලවසෙන ච සෙරිතං පෙක්ඛමානො විපස්සනං ආරභිත්වා අනුක්කමෙන පච්චෙකසම්බොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – เมื่ออยู่ท่ามกลางสหาย ในที่อยู่คือการนอนกลางวัน ในที่ยืนคือที่ประชุมใหญ่ ในที่ไปคือการไปอุทยาน และในการเที่ยวจาริกไปคือการเที่ยวไปในชนบท ย่อมมีการเชื้อเชิญ (ขอ) โดยอาการนั้นๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ขอพระองค์โปรดฟังเรื่องนี้ของข้าพระองค์" "ขอพระองค์โปรดประทานสิ่งนี้แก่ข้าพระองค์" เพราะฉะนั้น เราเบื่อหน่ายในเรื่องนั้นแล้ว บรรพชาใดอันอริยชนเสพแล้ว มีอานิสงส์มาก มีความสุขโดยส่วนเดียว ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็เป็นสิ่งที่อสัตบุรุษทั้งปวงผู้ถูกความโลภครอบงำไม่เพ่งเล็ง ไม่ปรารถนา เราเล็งเห็นบรรพชาที่ไม่ถูกเพ่งเล็งนั้น และความเป็นอิสระโดยการไม่เป็นไปในอำนาจของผู้อื่น และโดยอำนาจแห่งธรรมและบุคคล ปรารภวิปัสสนาแล้ว ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณโดยลำดับ ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว ආමන්තනාගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาอามันตนาคาถา จบแล้ว 41. ඛිඩ්ඩා රතීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං එකපුත්තකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො චස්ස එකපුත්තකො පියො අහොසි මනාපො පාණසමො. සො සබ්බිරියාපථෙසු පුත්තං ගහෙත්වාව වත්තති. සො එකදිවසං උය්‍යානං ගච්ඡන්තො තං ඨපෙත්වා ගතො. කුමාරොපි තං දිවසංයෙව උප්පන්නෙන බ්‍යාධිනා මතො. අමච්චා ‘‘පුත්තසිනෙහෙන රඤ්ඤො හදයම්පි ඵලෙය්‍යා’’ති අනාරොචෙත්වාව නං ඣාපෙසුං. රාජා උය්‍යානෙ සුරාමදෙන මත්තො පුත්තං නෙව සරි, තථා දුතියදිවසෙපි න්හානභොජනවෙලාසු. අථ භුත්තාවී නිසින්නො සරිත්වා ‘‘පුත්තං මෙ ආනෙථා’’ති ආහ. තස්ස අනුරූපෙන විධානෙන තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. තතො සොකාභිභූතො නිසින්නො එවං යොනිසො මනසාකාසි ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති. සො එවං අනුක්කමෙන අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං සම්මසන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. සෙසං සංසග්ගගාථාය වුත්තසදිසමෙව ඨපෙත්වා ගාථායත්ථවණ්ණනං. ๔๑. คาถาว่า ขิฑฺฑา รติ มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ในกรุงพาราณสี ได้มีพระราชาพระนามว่าพรหมทัต ผู้มีพระโอรสองค์เดียว และพระโอรสองค์เดียวนั้นเป็นที่รัก ที่พอพระทัย ดุจชีวิตของพระองค์ ในอิริยาบถทั้งปวง พระองค์ทรงอุ้มพระโอรสไว้เสมอ วันหนึ่ง ขณะเสด็จไปยังอุทยาน พระองค์ทรงให้พระโอรสประทับไว้แล้วเสด็จไป พระกุมารก็สิ้นพระชนม์ด้วยโรคที่เกิดขึ้นในวันนั้นเอง เหล่าอำมาตย์คิดว่า "พระหฤทัยของพระราชาอาจจะแตกสลายด้วยความรักในพระโอรส" จึงไม่ได้กราบทูลให้ทรงทราบ แล้วได้ถวายพระเพลิงพระกุมารนั้น พระราชาทรงมัวเมาด้วยน้ำจัณฑ์ในอุทยาน จึงมิได้ทรงระลึกถึงพระโอรส แม้ในวันที่สอง ในเวลาสรงสนานและเสวยพระกระยาหาร ก็มิได้ทรงระลึกถึงเช่นกัน ครั้งนั้น เมื่อเสวยเสร็จแล้ว ประทับนั่งอยู่ ทรงระลึกขึ้นได้จึงตรัสว่า "จงนำโอรสของเรามา" พวกอำมาตย์ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระองค์โดยวิธีอันสมควร จากนั้น พระองค์ผู้ถูกความโศกครอบงำ ประทับนั่งอยู่นั่นเอง ทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยแยบคายว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" พระองค์ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมและปฏิโลมโดยลำดับดังนี้ จึงได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ ส่วนที่เหลือ เว้นแต่อรรถกถาคาถา เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในสังสัคคคาถา අත්ථවණ්ණනායං [Pg.76] පන ඛිඩ්ඩාති කීළනා. සා දුවිධා හොති – කායිකා, වාචසිකා ච. තත්ථ කායිකා නාම හත්ථීහිපි කීළන්ති, අස්සෙහිපි, රථෙහිපි, ධනූහිපි, ථරූහිපීති එවමාදි. වාචසිකා නාම ගීතං, සිලොකභණනං, මුඛභෙරීති එවමාදි. රතීති පඤ්චකාමගුණරති. විපුලන්ති යාව අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච ඨානෙන සකලත්තභාවබ්‍යාපකං. සෙසං පාකටමෙව. අනුසන්ධියොජනාපි චෙත්ථ සංසග්ගගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, තතො පරඤ්ච සබ්බන්ති. ส่วนในอรรถกถาคาถา บทว่า ขิฑฺฑา คือ การเล่น การเล่นนั้นมี ๒ อย่าง คือ กายิกา (การเล่นทางกาย) และวาจสิกา (การเล่นทางวาจา) ในสองอย่างนั้น ที่ชื่อว่า กายิกา คือ การเล่นด้วยช้างบ้าง ด้วยม้าบ้าง ด้วยรถบ้าง ด้วยธนูบ้าง ด้วยดาบบ้าง เป็นต้น ที่ชื่อว่า วาจสิกา คือ การขับร้อง การกล่าวโศลก การทำเสียงกลองด้วยปาก เป็นต้น บทว่า รติ คือ ความยินดีในเบญจกามคุณ บทว่า วิปุลํ คือ แผ่ซ่านไปทั่วอัตภาพทั้งหมด โดยตั้งอยู่กระทบไปจนถึงเยื่อในกระดูก ส่วนที่เหลือชัดเจนแล้ว แม้การเชื่อมความในคาถานี้ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสังสัคคคาถานั่นเทียว และพึงทราบคาถาทั้งหมดที่ต่อจากนั้นไป ඛිඩ්ඩාරතිගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาขิฑฑารติคาถา จบแล้ว 42. චාතුද්දිසොති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පඤ්ච පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නා. තතො චවිත්වා තෙසං ජෙට්ඨකො බාරාණසියං රාජා අහොසි, සෙසා පාකතිකරාජානො. තෙ චත්තාරොපි කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, අනුක්කමෙන පච්චෙකබුද්ධා හුත්වා නන්දමූලකපබ්භාරෙ වසන්තා එකදිවසං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය වංසකළීරගාථායං වුත්තනයෙනෙව අත්තනො කම්මඤ්ච සහායඤ්ච ආවජ්ජෙත්වා ඤත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො උපායෙන ආරම්මණං දස්සෙතුං ඔකාසං ගවෙසන්ති. සො ච රාජා තික්ඛත්තුං රත්තියා උබ්බිජ්ජති, භීතො විස්සරං කරොති, මහාතලෙ ධාවති. පුරොහිතෙන කාලස්සෙව වුට්ඨාය සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡිතොපි ‘‘කුතො මෙ, ආචරිය, සුඛ’’න්ති සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. පුරොහිතොපි ‘‘අයං රොගො න සක්කා යෙන කෙනචි උද්ධංවිරෙචනාදිනා භෙසජ්ජකම්මෙන විනෙතුං, මය්හං පන ඛාදනූපායො උප්පන්නො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘රජ්ජහානිජීවිතන්තරායාදීනං පුබ්බනිමිත්තං එතං මහාරාජා’’ති රාජානං සුට්ඨුතරං උබ්බෙජෙත්වා තස්ස වූපසමනත්ථං ‘‘එත්තකෙ ච එත්තකෙ ච හත්ථිඅස්සරථාදයො හිරඤ්ඤසුවණ්ණඤ්ච දක්ඛිණං දත්වා යඤ්ඤො යජිතබ්බො’’ති තං යඤ්ඤයජනෙ සමාදපෙසි. ๔๒. เรื่องคาถาว่าด้วยทิศทั้งสี่ มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ ๕ องค์ บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่สองหมื่นปี แล้วบังเกิดในเทวโลก จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว พระปัจเจกโพธิสัตว์องค์พี่ใหญ่ได้เป็นพระราชาในกรุงพาราณสี ส่วนที่เหลือเป็นพระราชาสามัญ แม้ทั้งสี่พระองค์นั้นเรียนกรรมฐานแล้ว ละราชสมบัติ บวชแล้ว ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยลำดับ อาศัยอยู่ที่ภูเขานันทมูลกะ วันหนึ่งออกจากสมาบัติแล้ว ระลึกถึงกรรมและสหายของตนตามนัยที่กล่าวไว้ในวังสกลีรคาถาแล้ว ทรงทราบแล้ว จึงแสวงหาโอกาสเพื่อจะแสดงอารมณ์ (กรรมฐาน) แก่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีโดยอุบาย ส่วนพระราชานั้นทรงสะดุ้งตื่นในเวลากลางคืนถึงสามครั้ง ทรงหวาดกลัว เปล่งเสียงผิดปกติ วิ่งไปบนพื้นปราสาทชั้นบน แม้เมื่อปุโรหิตลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ทูลถามถึงการบรรทมเป็นสุข ก็ตรัสเล่าเรื่องราวทั้งหมดนั้นว่า "ท่านอาจารย์ เราจะมีความสุขมาจากไหน" แม้ปุโรหิตก็คิดว่า "โรคนี้ใครๆ ไม่สามารถบำบัดได้ด้วยเภสัชกรรมมีการทำให้อาเจียนหรือถ่ายเป็นต้น แต่เป็นอุบายหาของกินของเราเกิดขึ้นแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงทำให้พระราชาทรงหวาดสะดุ้งยิ่งขึ้นไปอีกว่า "มหาบพิตร นี่เป็นบุพนิมิตแห่งความเสื่อมจากราชสมบัติ อันตรายแก่ชีวิตเป็นต้น" แล้วชักชวนพระองค์ในการบูชายัญเพื่อระงับเหตุนั้นว่า "พึงบูชายัญโดยถวายทักษิณาเป็นช้าง ม้า รถ เป็นต้น และเงินทองจำนวนเท่านี้ๆ" තතො පච්චෙකබුද්ධා අනෙකානි පාණසහස්සානි යඤ්ඤත්ථාය සම්පිණ්ඩියමානානි දිස්වා ‘‘එතස්මිං කම්මෙ කතෙ දුබ්බොධනෙය්‍යො භවිස්සති, හන්ද නං පටිකච්චෙව ගන්ත්වා පෙක්ඛාමා’’ති වංසකළීරගාථායං වුත්තනයෙනෙව ආගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරමානා රාජඞ්ගණෙ පටිපාටියා අගමංසු. රාජා සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො රාජඞ්ගණං ඔලොකයමානො තෙ අද්දක්ඛි[Pg.77], සහ දස්සනෙනෙව චස්ස සිනෙහො උප්පජ්ජි. තතො තෙ පක්කොසාපෙත්වා ආකාසතලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා සක්කච්චං භොජෙත්වා කතභත්තකිච්චෙ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘මයං, මහාරාජ, චාතුද්දිසා නාමා’’ති. ‘‘භන්තෙ, චාතුද්දිසාති ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති? ‘‘චතූසු දිසාසු කත්ථචි කුතොචි භයං වා චිත්තුත්‍රාසො වා අම්හාකං නත්ථි, මහාරාජා’’ති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං තං භයං කිං කාරණා න හොතී’’ති? ‘‘මයඤ්හි, මහාරාජ, මෙත්තං භාවෙම, කරුණං භාවෙම, මුදිතං භාවෙම, උපෙක්ඛං භාවෙම, තෙන නො තං භයං න හොතී’’ති වත්වා උට්ඨායාසනා අත්තනො වසතිං අගමංසු. ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทอดพระเนตรเห็นสัตว์มีชีวิตหลายพันตัวที่ถูกรวบรวมมาเพื่อการบูชายัญ จึงดำริว่า "เมื่อกรรมนี้ถูกกระทำแล้ว พระราชานี้จะกลายเป็นผู้ที่สอนได้ยาก เอาเถิด พวกเราจงไปดูกันแต่เนิ่นๆ" แล้วจึงมาตามนัยที่กล่าวไว้ในวังสกลีรคาถา เที่ยวบิณฑบาตไปโดยลำดับในพระลานหลวง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรพระลานหลวงอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ความเสน่หาได้เกิดขึ้นแก่พระองค์พร้อมกับการทอดพระเนตรเห็นทีเดียว ลำดับนั้น ทรงให้เรียกท่านเหล่านั้นมาแล้ว ให้นั่งบนอาสนะที่ปูไว้ในที่แจ้ง ทรงถวายภัตตาหารโดยเคารพ เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว จึงตรัสถามว่า "ท่านทั้งหลายเป็นใคร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายชื่อว่า จาตุททิสา" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า จาตุททิสา นี้ มีความหมายว่าอย่างไร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร ในทิศทั้งสี่ ภัยหรือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตจากที่ไหนๆ หรือจากเหตุใดๆ ไม่มีแก่อาตมภาพทั้งหลายเลย" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ภัยนั้นจึงไม่มีแก่ท่านทั้งหลาย" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร เพราะว่าอาตมภาพทั้งหลายเจริญเมตตา เจริญกรุณา เจริญมุทิตา เจริญอุเบกขา เพราะเหตุนั้น ภัยนั้นจึงไม่มีแก่อาตมภาพทั้งหลาย" ดังนี้แล้ว จึงลุกจากอาสนะกลับไปยังที่อยู่ของตน තතො රාජා චින්තෙසි ‘‘ඉමෙ සමණා මෙත්තාදිභාවනාය භයං න හොතීති භණන්ති, බ්‍රාහ්මණා පන අනෙකසහස්සපාණවධං වණ්ණයන්ති, කෙසං නු ඛො වචනං සච්ච’’න්ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘සමණා සුද්ධෙන අසුද්ධං ධොවන්ති, බ්‍රාහ්මණා පන අසුද්ධෙන අසුද්ධං. න ච සක්කා අසුද්ධෙන අසුද්ධං ධොවිතුං, පබ්බජිතානං එව වචනං සච්ච’’න්ති. සො ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තාදයො චත්තාරොපි බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා හිතඵරණචිත්තෙන අමච්චෙ ආණාපෙසි ‘‘සබ්බෙ පාණෙ මුඤ්චථ, සීතානි පානීයානි පිවන්තු, හරිතානි තිණානි ඛාදන්තු, සීතො ච නෙසං වාතො උපවායතූ’’ති. තෙ තථා අකංසු. ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า "สมณะเหล่านี้กล่าวว่า ภัยย่อมไม่มีเพราะการเจริญเมตตาเป็นต้น แต่พวกพราหมณ์กลับสรรเสริญการฆ่าสัตว์หลายพันตัว คำของใครหนอเป็นจริง" ครั้งนั้น พระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า "สมณะทั้งหลายย่อมชำระล้างสิ่งที่ไม่สะอาดด้วยสิ่งที่สะอาด แต่พวกพราหมณ์ย่อมชำระล้างสิ่งที่ไม่สะอาดด้วยสิ่งที่ไม่สะอาด และไม่สามารถชำระล้างสิ่งที่ไม่สะอาดด้วยสิ่งที่ไม่สะอาดได้ คำของบรรพชิตเท่านั้นเป็นจริง" พระองค์จึงทรงเจริญพรหมวิหารทั้งสี่ประการ มีเมตตาเป็นต้น โดยนัยเริ่มต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" แล้วมีพระทัยแผ่ไปในประโยชน์เกื้อกูล รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า "จงปล่อยสัตว์ทั้งหมด ให้พวกมันดื่มน้ำที่เย็น ให้พวกมันกินหญ้าที่เขียวสด และขอให้ลมที่เย็นจงพัดมาสู่พวกมันเถิด" อำมาตย์เหล่านั้นก็ได้กระทำตามนั้น තතො රාජා ‘‘කල්‍යාණමිත්තානං වචනෙනෙව පාපකම්මතො මුත්තොම්හී’’ති තත්ථෙව නිසින්නො විපස්සිත්වා පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. අමච්චෙහි ච භොජනවෙලායං ‘‘භුඤ්ජ, මහාරාජ, කාලො’’ති වුත්තෙ ‘‘නාහං රාජා’’ති පුරිමනයෙනෙව සබ්බං වත්වා ඉමං උදානබ්‍යාකරණගාථං අභාසි – ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า "เราพ้นจากบาปกรรมได้ก็เพราะคำของกัลยาณมิตรโดยแท้" ดังนี้แล้ว ประทับนั่ง ณ ที่นั้นนั่นเอง ทรงเจริญวิปัสสนาแล้ว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณ และเมื่ออำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลในเวลาเสวยพระกระยาหารว่า "มหาบพิตร ถึงเวลาแล้ว เชิญเสวยเถิด" พระองค์ตรัสตอบว่า "เราไม่ใช่พระราชา" แล้วตรัสทุกอย่างตามนัยก่อนหน้านี้ ได้ทรงเปล่งอุทานพยากรณคาถานี้ว่า – ‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති, සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන; පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. เป็นผู้ไปได้ในทิศทั้งสี่ ไม่มีความขัดข้อง สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น තත්ථ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු යථාසුඛවිහාරී, ‘‘එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.308; අ. නි. 4.125; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128) වා නයෙන බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාඵරිතා චතස්සො දිසා අස්ස සන්තීතිපි චාතුද්දිසො. තාසු දිසාසු කත්ථචි සත්තෙ [Pg.78] වා සඞ්ඛාරෙ වා භයෙන න පටිහඤ්ඤතීති අප්පටිඝො. සන්තුස්සමානොති ද්වාදසවිධස්ස සන්තොසස්සවසෙන සන්තුස්සකො, ඉතරීතරෙනාති උච්චාවචෙන පච්චයෙන. පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භීති එත්ථ පරිස්සයන්ති කායචිත්තානි, පරිහාපෙන්ති වා තෙසං සම්පත්තිං, තානි වා පටිච්ච සයන්තීති පරිස්සයා, බාහිරානං සීහබ්‍යග්ඝාදීනං අබ්භන්තරානඤ්ච කාමච්ඡන්දාදීනං කායචිත්තුපද්දවානං එතං අධිවචනං. තෙ පරිස්සයෙ අධිවාසනඛන්තියා ච වීරියාදීහි ධම්මෙහි ච සහතීති පරිස්සයානං සහිතා. ථද්ධභාවකරභයාභාවෙන අඡම්භී. කිං වුත්තං හොති? යථා තෙ චත්තාරො සමණා, එවං ඉතරීතරෙන පච්චයෙන සන්තුස්සමානො එත්ථ පටිපත්තිපදට්ඨානෙ සන්තොසෙ ඨිතො චතූසු දිසාසු මෙත්තාදිභාවනාය චාතුද්දිසො, සත්තසඞ්ඛාරෙසු පටිහනනභයාභාවෙන අප්පටිඝො ච හොති. සො චාතුද්දිසත්තා වුත්තප්පකාරානං පරිස්සයානං සහිතා, අප්පටිඝත්තා අඡම්භී ච හොතීති එවං පටිපත්තිගුණං දිස්වා යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. අථ වා තෙ සමණා විය සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන වුත්තනයෙනෙව චාතුද්දිසො හොතීති ඤත්වා එවං චාතුද්දිසභාවං පත්ථයන්තො යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා අධිගතොම්හි. තස්මා අඤ්ඤොපි ඊදිසං ඨානං පත්ථයමානො චාතුද්දිසතාය පරිස්සයානං සහිතා අප්පටිඝතාය ච අඡම්භී හුත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในบทเหล่านั้น บทว่า จาตุทฺทิโส คือ ผู้มีปกติอยู่ตามสบายในทิศทั้ง ๔ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามที่ตรัสไว้เป็นต้นว่า "ย่อมอยู่แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง" (ที.นิ. ๓/๓๐๘; อํ.นิ. ๔/๑๒๕; จูฬนิ. ขัคควิสาณสุตตนิทเทส ๑๒๘) ทิศทั้ง ๔ อันแผ่ไปแล้วด้วยพรหมวิหารภาวนา มีอยู่แก่บุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า จาตุทฺทิโส. ชื่อว่า อัปปฏิโฆ เพราะไม่กระทบกระทั่งสัตว์หรือสังขารในทิศเหล่านั้นในที่ไหนๆ เพราะความกลัว. บทว่า สนฺตุสฺสมาโน คือ ผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งสันโดษ ๑๒ อย่าง. บทว่า อิตรีตเรน คือ ด้วยปัจจัยอย่างสูงและอย่างต่ำ. ในบทว่า ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี นี้ ภัยที่ชื่อว่า ปริสสยะ เพราะเบียดเบียนกายและจิต หรือทำความสมบูรณ์ของกายและจิตนั้นให้เสื่อมไป หรืออาศัยกายและจิตเหล่านั้นเกิดขึ้น นี้เป็นชื่อของอุปัทวะทางกายและจิต ทั้งภายนอก คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น และทั้งภายใน คือ กามฉันทะ เป็นต้น. ชื่อว่า ผู้ทนต่อปริสสยะ เพราะทนต่อปริสสยะเหล่านั้นได้ด้วยอธิวาสนขันติและด้วยธรรมทั้งหลายมีวิริยะเป็นต้น. ชื่อว่า ผู้ไม่สะดุ้งกลัว เพราะไม่มีภัยอันทำให้เกิดความแข็งกระด้าง. ความว่าอย่างไร? คือ เหมือนสมณะ ๔ รูปเหล่านั้นฉันใด บุคคลนี้ก็ฉันนั้น คือ เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ตั้งอยู่ในสันโดษอันเป็นที่ตั้งแห่งปฏิปทาในที่นี้ ชื่อว่า จาตุทฺทิโส เพราะเจริญเมตตาเป็นต้นในทิศทั้ง ๔ และชื่อว่า อัปปฏิโฆ เพราะไม่มีภัยคือการกระทบกระทั่งในสัตว์และสังขารทั้งหลาย. บุคคลนั้น เพราะความเป็นผู้ไปในสี่ทิศ จึงเป็นผู้ทนต่อปริสสยะประเภทต่างๆ ที่กล่าวแล้ว และเพราะความเป็นผู้ไม่มีความขัดเคือง จึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งกลัว ด้วยเหตุนี้ เราเห็นคุณแห่งการปฏิบัติอย่างนี้แล้ว ปฏิบัติโดยแยบคาย จึงได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. อีกอย่างหนึ่ง เราได้รู้ว่า "บุคคลผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้เหมือนสมณะเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไปในสี่ทิศโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล" ดังนี้แล้ว ปรารถนาความเป็นผู้ไปในสี่ทิศอย่างนี้ จึงปฏิบัติโดยแยบคาย ได้บรรลุแล้ว. เพราะฉะนั้น แม้ผู้อื่นปรารถนาฐานะเช่นนี้ พึงเป็นผู้ทนต่อปริสสยะได้เพราะความเป็นผู้ไปในสี่ทิศ และเป็นผู้ไม่สะดุ้งกลัวเพราะความเป็นผู้ไม่มีความขัดเคือง เที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. චාතුද්දිසගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาจาตุททิสคาถา จบ. 43. දුස්සඞ්ගහාති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර අග්ගමහෙසී කාලමකාසි. තතො වීතිවත්තෙසු සොකදිවසෙසු එකං දිවසං අමච්චා ‘‘රාජූනං නාම තෙසු තෙසු කිච්චෙසු අග්ගමහෙසී අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බා, සාධු, දෙවො, අඤ්ඤං දෙවිං ආනෙතූ’’ති යාචිංසු. රාජා‘‘තෙන හි, භණෙ, ජානාථා’’ති ආහ. තෙ පරියෙසන්තා සාමන්තරජ්ජෙ රාජා මතො. තස්ස දෙවී රජ්ජං අනුසාසති. සා ච ගබ්භිනී හොති. අමච්චා ‘‘අයං රඤ්ඤො අනුරූපා’’ති ඤත්වා තං යාචිංසු. සා ‘‘ගබ්භිනී නාම මනුස්සානං අමනාපා හොති, සචෙ ආගමෙථ, යාව විජායාමි, එවං හොතු, නො චෙ, අඤ්ඤං පරියෙසථා’’ති ආහ. තෙ රඤ්ඤොපි එතමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා ‘‘ගබ්භිනීපි හොතු ආනෙථා’’ති. තෙ ආනෙසුං. රාජා තං අභිසිඤ්චිත්වා සබ්බං මහෙසීභොගං අදාසි. තස්සා පරිජනඤ්ච නානාවිධෙහි [Pg.79] පණ්ණාකාරෙහි සඞ්ගණ්හාති. සා කාලෙන පුත්තං විජායි. තම්පි රාජා අත්තනො ජාතපුත්තමිව සබ්බිරියාපථෙසු අඞ්කෙ ච උරෙ ච කත්වා විහරති. තතො දෙවියා පරිජනො චින්තෙසි ‘‘රාජා අතිවිය සඞ්ගණ්හාති කුමාරං, අතිවිස්සාසනියානි රාජහදයානි, හන්ද නං පරිභෙදෙමා’’ති. ๔๓. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ทุสฺสงฺคหา เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสีสิ้นพระชนม์. ต่อมา เมื่อวันคืนแห่งความโศกเศร้าผ่านไป วันหนึ่ง พวกอำมาตย์ได้ทูลวิงวอนว่า "อันพระราชาทั้งหลายจำเป็นต้องมีพระอัครมเหสีในกิจการนั้นๆ ขอเดชะ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ ขอพระองค์โปรดนำพระเทวีองค์อื่นมาเถิด". พระราชาตรัสว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงไปสืบหาดูเถิด". พวกเขาแสวงหาอยู่ ก็พบว่าในแว่นแคว้นใกล้เคียง พระราชาสิ้นพระชนม์ พระเทวีของพระองค์ทรงปกครองราชสมบัติ และพระนางก็ทรงพระครรภ์อยู่. พวกอำมาตย์ทราบว่า "พระนางนี้สมควรแก่พระราชา" จึงทูลขอพระนาง. พระนางตรัสว่า "อันสตรีมีครรภ์ย่อมไม่เป็นที่พอใจของมนุษย์ทั้งหลาย ถ้าท่านรอได้จนกว่าเราจะคลอด ก็จงเป็นเช่นนั้นเถิด แต่ถ้ารอไม่ได้ ก็จงไปแสวงหาหญิงอื่นเถิด". พวกอำมาตย์ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา. พระราชาตรัสว่า "แม้มีครรภ์ก็ช่างเถิด จงนำมา". พวกเขาก็นำมา. พระราชาทรงอภิเษกพระนางแล้ว ได้พระราชทานโภคสมบัติของพระมเหสีทั้งหมด และทรงสงเคราะห์บริวารของพระนางด้วยเครื่องบรรณาการต่างๆ. ต่อมา พระนางได้ประสูติพระโอรส. พระราชาก็ทรงเลี้ยงดูพระกุมารนั้นเหมือนเป็นพระโอรสของพระองค์เอง ทรงอุ้มไว้บนตักและพระอุระในอิริยาบถทั้งปวง. ครั้งนั้น บริวารของพระเทวีคิดว่า "พระราชาทรงสงเคราะห์พระกุมารยิ่งนัก น้ำพระทัยของพระราชานั้นไว้วางใจได้ยากยิ่ง เอาเถิด เรามาทำลาย (ความสัมพันธ์ของ) พระกุมารนั้นกันเถิด". තතො කුමාරං – ‘‘ත්වං, තාත, අම්හාකං රඤ්ඤො පුත්තො, න ඉමස්ස රඤ්ඤො, මා එත්ථ විස්සාසං ආපජ්ජී’’ති ආහංසු. අථ කුමාරො ‘‘එහි පුත්තා’’ති රඤ්ඤා වුච්චමානොපි හත්ථෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪියමානොපි පුබ්බෙ විය රාජානං න අල්ලීයති. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති වීමංසන්තො තං පවත්තිං ඤත්වා ‘‘අරෙ, එතෙ මයා එවං සඞ්ගහිතාපි පටිකූලවුත්තිනො එවා’’ති නිබ්බිජ්ජිත්වා රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො. ‘‘රාජා පබ්බජිතො’’ති අමච්චපරිජනාපි බහූ පබ්බජිතා, ‘‘සපරිජනො රාජා පබ්බජිතො’’ති මනුස්සා පණීතෙ පච්චයෙ උපනෙන්ති. රාජා පණීතෙ පච්චයෙ යථාවුඩ්ඪං දාපෙති. තත්ථ යෙ සුන්දරං ලභන්ති, තෙ තුස්සන්ති. ඉතරෙ උජ්ඣායන්ති ‘‘මයං පරිවෙණසම්මජ්ජනාදීනි සබ්බකිච්චානි කරොන්තා ලූඛභත්තං ජිණ්ණවත්ථඤ්ච ලභාමා’’ති. සො තම්පි ඤත්වා ‘‘අරෙ, යථාවුඩ්ඪං දිය්‍යමානෙපි නාම උජ්ඣායන්ති, අහො, අයං පරිසා දුස්සඞ්ගහා’’ති පත්තචීවරං ආදාය එකො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තත්ථ ආගතෙහි ච කම්මට්ඨානං පුච්ඡිතො ඉමං ගාථං අභාසි – ต่อมา พวกเขาได้กล่าวกับพระกุมารว่า "พ่อหนู ท่านเป็นโอรสของพระราชาของพวกเรา ไม่ใช่โอรสของพระราชานี้ อย่าได้ไว้วางใจในพระราชานี้เลย". ครั้งนั้น พระกุมารแม้พระราชาจะตรัสว่า "มานี่เถิด ลูก" แม้จะทรงจับพระหัตถ์ดึงไว้ ก็ไม่เข้าใกล้พระราชาเหมือนแต่ก่อน. พระราชาทรงพิจารณาว่า "นี่มันเรื่องอะไรกัน" เมื่อทรงทราบเรื่องราวนั้นแล้ว ทรงเบื่อหน่ายว่า "โอหนอ คนเหล่านี้ แม้เราจะสงเคราะห์อย่างนี้ ก็ยังประพฤติตนเป็นปฏิปักษ์" จึงทรงสละราชสมบัติแล้วเสด็จออกผนวช. เมื่อทราบว่า "พระราชาทรงผนวชแล้ว" แม้พวกอำมาตย์และบริวารจำนวนมากก็พากันบวชตาม. เมื่อทราบว่า "พระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงผนวชแล้ว" มนุษย์ทั้งหลายก็นำปัจจัยอันประณีตมาถวาย. พระราชาทรงให้แจกปัจจัยอันประณีตตามลำดับพรรษา. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น รูปใดได้ของดี ก็พอใจ. รูปอื่นๆ ก็พากันตำหนิว่า "พวกเราทำกิจทุกอย่าง มีการกวาดบริเวณเป็นต้น แต่กลับได้ภัตตาหารเศร้าหมองและผ้าเก่าๆ". แม้พระองค์ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงดำริว่า "โอหนอ แม้เราจะให้ตามลำดับพรรษา ก็ยังถูกตำหนิ โอ บริษัทนี้ช่างเลี้ยงยากเหลือเกิน" แล้วทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าป่าไปแต่ผู้เดียว ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนา ได้ทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ. ณ ที่นั้น เมื่อมีผู้มาทูลถามกรรมฐาน พระองค์จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า – ‘‘දුස්සඞ්ගහා පබ්බජිතාපි එකෙ, අථො ගහට්ඨා ඝරමාවසන්තා; අප්පොස්සුක්කො පරපුත්තෙසු හුත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บรรพชิตบางพวกก็เลี้ยงยาก แม้คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนก็เช่นกัน พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในบุตรของผู้อื่น แล้วเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนี้แล" සා අත්ථතො පාකටා එව. අයං පන යොජනා – දුස්සඞ්ගහා පබ්බජිතාපි එකෙ, යෙ අසන්තොසාභිභූතා, තථාවිධා එව ච අථො ගහට්ඨා ඝරමාවසන්තා. එතමහං දුස්සඞ්ගහභාවං ජිගුච්ඡන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. คาถานั้นมีความหมายปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว. ส่วนนี้เป็นการประกอบความ – บรรพชิตบางพวกผู้ถูกความไม่สันโดษครอบงำ เป็นผู้เลี้ยงยาก แม้คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เรานี้รังเกียจความเป็นผู้เลี้ยงยากนั้น จึงเริ่มเจริญวิปัสสนา ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล. දුස්සඞ්ගහගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาทุสสังคหคาถา จบ. 44. ඔරොපයිත්වාති [Pg.80] කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර චාතුමාසිකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා ගිම්හානං පඨමෙ මාසෙ උය්‍යානං ගතො. තත්ථ රමණීයෙ භූමිභාගෙ නීලඝනපත්තසඤ්ඡන්නං කොවිළාරරුක්ඛං දිස්වා ‘‘කොවිළාරමූලෙ මම සයනං පඤ්ඤාපෙථා’’ති වත්වා උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හසමයං තත්ථ සෙය්‍යං කප්පෙසි. පුන ගිම්හානං මජ්ඣිමෙ මාසෙ උය්‍යානං ගතො. තදා කොවිළාරො පුප්ඵිතො හොති, තදාපි තථෙව අකාසි. පුන ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ ගතො. තදා කොවිළාරො සඤ්ඡින්නපත්තො සුක්ඛරුක්ඛො විය හොති. තදාපි සො අදිස්වාව තං රුක්ඛං පුබ්බපරිචයෙන තත්ථෙව සෙය්‍යං ආණාපෙසි. අමච්චා ජානන්තාපි ‘‘රඤ්ඤා ආණත්ත’’න්ති භයෙන තත්ථ සයනං පඤ්ඤාපෙසුං. සො උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හසමයං තත්ථ සෙය්‍යං කප්පෙන්තො තං රුක්ඛං දිස්වා ‘‘අරෙ, අයං පුබ්බෙ සඤ්ඡන්නපත්තො මණිමයො විය අභිරූපදස්සනො අහොසි. තතො මණිවණ්ණසාඛන්තරෙ ඨපිතපවාළඞ්කුරසදිසෙහි පුප්ඵෙහි සස්සිරිකචාරුදස්සනො අහොසි. මුත්තාදලසදිසවාලිකාකිණ්ණො චස්ස හෙට්ඨා භූමිභාගො බන්ධනා පමුත්තපුප්ඵසඤ්ඡන්නො රත්තකම්බලසන්ථතො විය අහොසි. සො නාමජ්ජ සුක්ඛරුක්ඛො විය සාඛාමත්තාවසෙසො ඨිතො. ‘අහො, ජරාය උපහතො කොවිළාරො’’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අනුපාදින්නම්පි තාව ජරා හඤ්ඤති, කිමඞ්ග පන උපාදින්න’’න්ති අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභි. තදනුසාරෙනෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙ දුක්ඛතො අනත්තතො ච විපස්සන්තො ‘‘අහො වතාහම්පි සඤ්ඡින්නපත්තො කොවිළාරො විය අපෙතගිහිබ්‍යඤ්ජනො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථයමානො අනුපුබ්බෙන තස්මිං සයනතලෙ දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපන්නොයෙව පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තතො ගමනකාලෙ අමච්චෙහි ‘‘කාලො ගන්තුං, මහාරාජා’’ති වුත්තෙ ‘‘නාහං රාජා’’තිආදීනි වත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉමං ගාථං අභාසි – ๔๔. เรื่องของคาถาว่า โอโรปยิตฺวา เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาพระนามว่าจาตุมาสิกพรหมทัต เสด็จไปยังพระอุทยานในเดือนแรกแห่งคิมหันตฤดู ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นต้นกากะทิงซึ่งมีใบหนาทึบสีเขียวในภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ จึงตรัสว่า "พวกท่านจงปูที่นอนของเราที่โคนต้นกากะทิง" แล้วทรงเล่นในพระอุทยาน และในเวลาเย็นก็ทรงสำเร็จการบรรทม ณ ที่นั้น ต่อมา ในเดือนกลางแห่งคิมหันตฤดู ก็เสด็จไปยังพระอุทยานอีกครั้ง ในครั้งนั้น ต้นกากะทิงมีดอกบานสะพรั่ง พระองค์ก็ทรงกระทำเช่นเดิมอีก ต่อมา ในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู ก็เสด็จไปอีกครั้ง ในครั้งนั้น ต้นกากะทิงมีใบร่วงหล่นหมดสิ้น เป็นประดุจต้นไม้แห้ง ถึงกระนั้น พระองค์ก็มิได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้นั้น ด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อน จึงรับสั่งให้ปูที่นอน ณ ที่นั้นนั่นเอง พวกอำมาตย์แม้จะทราบอยู่ ก็ได้ปูที่นอน ณ ที่นั้น ด้วยความกลัวเพราะเป็นพระราชโองการ พระองค์ทรงเล่นในพระอุทยานแล้ว ในเวลาเย็น เมื่อจะทรงสำเร็จการบรรทม ณ ที่นั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้นั้น จึงทรงพระดำริว่า "อ้อ ต้นไม้นี้แต่ก่อนมีใบปกคลุมหนาแน่น งดงามน่าดูราวกับทำด้วยแก้วมณี ต่อจากนั้น ก็มีดอกคล้ายหน่อปะการังที่วางไว้ระหว่างกิ่งก้านสีดังแก้วมณี ทำให้มีสิริสวยงามน่าดู ทั้งพื้นดินเบื้องล่างก็เกลื่อนกลาดด้วยทรายคล้ายแผ่นมุกดา ปกคลุมด้วยดอกไม้ที่หลุดจากขั้ว ราวกับปูลาดด้วยผ้ากัมพลสีแดง ต้นไม้นั้น บัดนี้กลับยืนต้นเหลือแต่กิ่งก้านราวกับต้นไม้แห้ง อนิจจา ต้นกากะทิงถูกชราครอบงำแล้ว" ครั้นทรงดำริดังนี้แล้ว จึงทรงได้อนิจจสัญญาว่า "แม้สิ่งที่ไม่มีวิญญาณก็ยังถูกชราเบียดเบียนได้ก่อน แล้วจะกล่าวไปไยถึงสิ่งที่มีวิญญาณเล่า" พระองค์ทรงเจริญวิปัสสนาเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นทุกข์และเป็นอนัตตาตามลำดับแห่งสัญญานั้น ปรารถนาอยู่ว่า "โอหนอ แม้เราก็พึงเป็นผู้ปราศจากเครื่องหมายของคฤหัสถ์ ดุจต้นกากะทิงที่ใบร่วงหล่นหมดแล้ว" โดยลำดับ ขณะที่บรรทมตะแคงขวาอยู่บนที่นอนนั้นเอง ก็ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ต่อมา ในเวลาจะเสด็จกลับ เมื่อพวกอำมาตย์กราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ถึงเวลาเสด็จกลับแล้ว" พระองค์จึงตรัสว่า "เราไม่ใช่พระราชา" เป็นต้น แล้วได้ตรัสพระคาถานี้ตามนัยก่อนนั่นเองว่า – ‘‘ඔරොපයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි, සඤ්ඡින්නපත්තො යථා කොවිළාරො; ඡෙත්වාන වීරො ගිහිබන්ධනානි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บุคคลผู้เป็นวีระ พึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์เสีย ดุจต้นกากะทิงที่ใบร่วงหล่นหมดแล้ว ตัดเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้แล" තත්ථ ඔරොපයිත්වාති අපනෙත්වා. ගිහිබ්‍යඤ්ජනානීති කෙසමස්සුඔදාතවත්ථාලඞ්කාරමාලාගන්ධවිලෙපනඉත්ථිපුත්තදාසිදාසාදීනි. එතානි හි ගිහිභාවං [Pg.81] බ්‍යඤ්ජයන්ති, තස්මා ‘‘ගිහිබ්‍යඤ්ජනානී’’ති වුච්චන්ති. සඤ්ඡින්නපත්තොති පතිතපත්තො. ඡෙත්වානාති මග්ගඤාණෙන ඡින්දිත්වා. වීරොති මග්ගවීරියසමන්නාගතො. ගිහිබන්ධනානීති කාමබන්ධනානි. කාමා හි ගිහීනං බන්ධනානි. අයං තාව පදත්ථො. ในคาถานั้น บทว่า โอโรปยิตฺวา ความว่า นำออกไปแล้ว. บทว่า คิหิพฺยญฺชนานิ ได้แก่ ผม หนวด ผ้าขาว เครื่องประดับ พวงมาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ ภรรยา บุตร ทาสี ทาส เป็นต้น. จริงอยู่ สิ่งเหล่านี้ย่อมแสดงความเป็นคฤหัสถ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "คิหิพฺยญฺชนานิ" (เครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์). บทว่า สญฺฉินฺนปตฺโต ความว่า มีใบอันร่วงหล่นแล้ว. บทว่า เฉตฺวาน ความว่า ตัดแล้วด้วยมรรคญาณ. บทว่า วีโร ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเพียรในมรรค. บทว่า คิหิพนฺธนานิ ได้แก่ เครื่องผูกคือกาม. จริงอยู่ กามทั้งหลายเป็นเครื่องผูกของคฤหัสถ์. นี้เป็นอรรถแห่งบทก่อน. අයං පන අධිප්පායො – ‘‘අහො වතාහම්පි ඔරොපයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි සඤ්ඡින්නපත්තො යථා කොවිළාරො භවෙය්‍ය’’න්ති එවඤ්හි චින්තයමානො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ส่วนนี้เป็นอธิบายความว่า "โอหนอ แม้เราก็พึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์เสีย เป็นดุจต้นกากะทิงที่ใบร่วงหล่นหมดแล้ว" เมื่อคิดดังนี้แล้ว จึงเริ่มเจริญวิปัสสนา บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแล. කොවිළාරගාථාවණ්ණනා සමත්තා. පඨමො වග්ගො නිට්ඨිතො. อรรถกถาโกวิฬารคาถา จบ. วรรคที่หนึ่ง จบ. 45-46. සචෙ ලභෙථාති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ ද්වෙ පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නා. තතො චවිත්වා තෙසං ජෙට්ඨකො බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො අහොසි, කනිට්ඨො පුරොහිතස්ස පුත්තො අහොසි. තෙ එකදිවසංයෙව පටිසන්ධිං ගහෙත්වා එකදිවසමෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා සහපංසුකීළිතසහායකා අහෙසුං. පුරොහිතපුත්තො පඤ්ඤවා අහොසි. සො රාජපුත්තං ආහ – ‘‘සම්ම, ත්වං පිතුනො අච්චයෙන රජ්ජං ලභිස්සසි, අහං පුරොහිතට්ඨානං, සුසික්ඛිතෙන ච සුඛං රජ්ජං අනුසාසිතුං සක්කා, එහි සිප්පං උග්ගහෙස්සාමා’’ති. තතො උභොපි පුබ්බොපචිතකම්මා හුත්වා ගාමනිගමාදීසු භික්ඛං චරමානා පච්චන්තජනපදගාමං ගතා. තඤ්ච ගාමං පච්චෙකබුද්ධා භික්ඛාචාරවෙලාය පවිසන්ති. අථ මනුස්සා පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා උස්සාහජාතා ආසනානි පඤ්ඤාපෙන්ති, පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං උපනාමෙන්ති, මානෙන්ති, පූජෙන්ති. තෙසං එතදහොසි – ‘‘අම්හෙහි සදිසා උච්චාකුලිකා නාම නත්ථි, අථ ච පනිමෙ මනුස්සා යදි ඉච්ඡන්ති, අම්හාකං භික්ඛං දෙන්ති, යදි ච නිච්ඡන්ති, න දෙන්ති, ඉමෙසං පන පබ්බජිතානං එවරූපං සක්කාරං කරොන්ති, අද්ධා එතෙ කිඤ්චි සිප්පං ජානන්ති, හන්ද නෙසං සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හාමා’’ති. เรื่องของคาถาว่า สเจ ลเภถ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ ๒ องค์บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตร (วัตรของผู้ไปแล้วกลับมา) ตลอดสองหมื่นปี แล้วบังเกิดในเทวโลก. ครั้นจุติจากเทวโลกนั้นแล้ว องค์พี่ได้เป็นโอรสของพระราชาแห่งกรุงพาราณสี องค์น้องได้เป็นบุตรของปุโรหิต. ท่านทั้งสองถือปฏิสนธิในวันเดียวกัน คลอดจากครรภ์มารดาในวันเดียวกัน ได้เป็นสหายเล่นฝุ่นด้วยกัน. บุตรของปุโรหิตเป็นผู้มีปัญญา. เขาได้กล่าวกับราชบุตรว่า "สหาย ท่านจักได้ราชสมบัติโดยการล่วงไปแห่งพระบิดา เราจักได้ตำแหน่งปุโรหิต อันผู้ศึกษาศิลปะมาดีแล้วย่อมสามารถปกครองราชสมบัติได้โดยง่าย มาเถิด เรามาเรียนศิลปะกัน". ต่อจากนั้น ทั้งสองท่านผู้มีกรรมอันสั่งสมไว้ในปางก่อน ได้เที่ยวภิกขาจารไปในบ้านและนิคมเป็นต้น จนถึงหมู่บ้านในชนบทชายแดน. และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านนั้นในเวลาภิกขาจาร. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว เกิดความกระตือรือร้น จัดแจงอาสนะ น้อมถวายของเคี้ยวของฉันอันประณีต ให้ความเคารพ บูชา. ท่านทั้งสองได้มีความคิดดังนี้ว่า "ผู้มีตระกูลสูงเสมอด้วยเราไม่มี แต่ทว่ามนุษย์เหล่านี้ หากปรารถนาก็ให้ภิกษาแก่เรา หากไม่ปรารถนาก็ไม่ให้ แต่กลับทำการสักการะเช่นนี้แก่บรรพชิตเหล่านี้ แน่นอนว่าท่านเหล่านี้ต้องรู้ศิลปะอะไรบางอย่าง เอาเถิด เราไปเรียนศิลปะในสำนักของท่านเหล่านี้กัน". තෙ [Pg.82] මනුස්සෙසු පටික්කන්තෙසු ඔකාසං ලභිත්වා ‘‘යං, භන්තෙ, තුම්හෙ සිප්පං ජානාථ, තං අම්හෙපි සික්ඛාපෙථා’’ති යාචිංසු. පච්චෙකබුද්ධා ‘‘න සක්කා අපබ්බජිතෙන සික්ඛිතු’’න්ති ආහංසු. තෙ පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජිංසු. තතො නෙසං පච්චෙකබුද්ධා ‘‘එවං වො නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන ආභිසමාචාරිකං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ඉමස්ස සිප්පස්ස එකීභාවාභිරති නිප්ඵත්ති, තස්මා එකෙනෙව නිසීදිතබ්බං, එකෙන චඞ්කමිතබ්බං, ඨාතබ්බං, සයිතබ්බ’’න්ති පාටියෙක්කං පණ්ණසාලමදංසු. තතො තෙ අත්තනො අත්තනො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිසීදිංසු. පුරොහිතපුත්තො නිසින්නකාලතො පභුති චිත්තසමාධානං ලද්ධා ඣානං ලභි. රාජපුත්තො මුහුත්තෙනෙව උක්කණ්ඨිතො තස්ස සන්තිකං ආගතො. සො තං දිස්වා ‘‘කිං, සම්මා’’ති පුච්ඡි. ‘‘උක්කණ්ඨිතොම්හී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි ඉධ නිසීදා’’ති. සො තත්ථ මුහුත්තං නිසීදිත්වා ආහ – ‘‘ඉමස්ස කිර, සම්ම, සිප්පස්ස එකීභාවාභිරති නිප්ඵත්තී’’ති පුරොහිතපුත්තො ‘‘එවං, සම්ම, තෙන හි ත්වං අත්තනො නිසින්නොකාසං එව ගච්ඡ, උග්ගහෙස්සාමි ඉමස්ස සිප්පස්ස නිප්ඵත්ති’’න්ති ආහ. සො ගන්ත්වා පුනපි මුහුත්තෙනෙව උක්කණ්ඨිතො පුරිමනයෙනෙව තික්ඛත්තුං ආගතො. คนทั้งสองนั้น เมื่อพวกมนุษย์หลีกไปแล้ว ได้โอกาสจึงทูลขอว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ศิลปะใดที่ท่านทั้งหลายรู้ ขอได้โปรดสอนศิลปะนั้นแก่พวกข้าพเจ้าบ้าง” พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า “ผู้ที่ยังไม่ได้บวช ไม่สามารถจะเรียนได้” คนทั้งสองนั้นทูลขอบรรพชาแล้วจึงบวช ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้บอกอภิสมาจาริกวัตรแก่เธอทั้งสองโดยนัยเป็นต้นว่า “พวกเธอพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้” แล้วได้มอบบรรณศาลาให้คนละหลัง (พร้อมกับกล่าวว่า) “ความสำเร็จแห่งศิลปะนี้คือความยินดีในความเป็นผู้เดียว เพราะฉะนั้น พึงนั่งผู้เดียว พึงจงกรม พึงยืน พึงนอนผู้เดียว” ลำดับนั้น เธอทั้งสองเข้าไปสู่บรรณศาลาของตนๆ แล้วนั่งลง บุตรของปุโรหิตได้ความตั้งมั่นแห่งจิตตั้งแต่เวลาที่นั่งลง ได้บรรลุฌาน ส่วนราชบุตรกระสับกระส่ายในชั่วครู่เดียว ก็มายังสำนักของเขา เขาเห็นราชบุตรนั้นแล้วจึงถามว่า “สหาย เป็นอะไรไป” ราชบุตรตอบว่า “เรากระสับกระส่าย” (บุตรปุโรหิตจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนั่งที่นี่เถิด” ราชบุตรนั้นนั่งอยู่ ณ ที่นั้นครู่หนึ่งแล้วกล่าวว่า “สหาย ได้ยินว่า ความสำเร็จแห่งศิลปะนี้คือความยินดีในความเป็นผู้เดียว” บุตรปุโรหิตกล่าวว่า “ใช่แล้ว สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปยังที่นั่งของตนเถิด เราจักเรียนเอาความสำเร็จแห่งศิลปะนี้” ราชบุตรนั้นไปแล้ว ก็กระสับกระส่ายอีกในชั่วครู่เดียว กลับมาถึงสามครั้งโดยนัยก่อนนั่นเอง තතො නං පුරොහිතපුත්තො තථෙව උය්‍යොජෙත්වා තස්මිං ගතෙ චින්තෙසි ‘‘අයං අත්තනො ච කම්මං හාපෙති, මම ච ඉධාභික්ඛණං ආගච්ඡන්තො’’ති. සො පණ්ණසාලතො නික්ඛම්ම අරඤ්ඤං පවිට්ඨො. ඉතරො අත්තනො පණ්ණසාලායෙව නිසින්නො පුනපි මුහුත්තෙනෙව උක්කණ්ඨිතො හුත්වා තස්ස පණ්ණසාලං ආගන්ත්වා ඉතො චිතො ච මග්ගන්තොපි තං අදිස්වා චින්තෙසි – ‘‘යො ගහට්ඨකාලෙ පණ්ණාකාරම්පි ආදාය ආගතො මං දට්ඨුං න ලභති, සො නාම මයි ආගතෙ දස්සනම්පි අදාතුකාමො පක්කාමි, අහො, රෙ චිත්ත, න ලජ්ජසි, යං මං චතුක්ඛත්තුං ඉධානෙසි, සොදානි තෙ වසෙ න වත්තිස්සාමි, අඤ්ඤදත්ථු තංයෙව මම වසෙ වත්තාපෙස්සාමී’’ති අත්තනො සෙනාසනං පවිසිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ආකාසෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. ඉතරොපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා තත්ථෙව අගමාසි. තෙ උභොපි මනොසිලාතලෙ නිසීදිත්වා පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං ඉමා උදානගාථායො අභාසිංසු – ลำดับนั้น บุตรปุโรหิตส่งราชบุตรนั้นไปอย่างเดิมนั่นแหละ เมื่อราชบุตรนั้นไปแล้ว จึงคิดว่า “ผู้นี้มาที่นี่บ่อยๆ ย่อมทำกรรมฐานของตนและของเราให้เสื่อม” เขาจึงออกจากบรรณศาลาเข้าไปสู่ป่า ส่วนอีกคนหนึ่ง (ราชบุตร) นั่งอยู่ในบรรณศาลาของตนนั่นเอง ก็กระสับกระส่ายอีกในชั่วครู่เดียว มายังบรรณศาลาของเขาแล้ว แสวงหาอยู่ทั้งที่นี่และที่นั่น ก็ไม่เห็นเขา จึงคิดว่า “สหายผู้นี้ ในเวลาเป็นคฤหัสถ์ยังเคยถือเครื่องบรรณาการมาเพื่อจะพบเรา บัดนี้ เมื่อเรามาถึงแล้ว กลับไม่ต้องการแม้แต่จะให้เห็นหน้า ได้หลีกไปเสียแล้ว โอ้หนอ จิตผู้เลวทราม เจ้าไม่ละอายหรือ ที่นำเรามาที่นี่ถึงสี่ครั้ง บัดนี้ เราจักไม่เป็นไปในอำนาจของเจ้า โดยที่แท้แล้ว เราจักทำให้เจ้านั่นแหละเป็นไปในอำนาจของเรา” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปสู่เสนาสนะของตน เริ่มเจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แล้วเหาะไปทางอากาศสู่เงื้อมเขานันทมูลกะ แม้สหายอีกท่านหนึ่ง ก็เข้าไปสู่ป่า เริ่มเจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แล้วไปสู่ที่นั้นเช่นกัน ท่านทั้งสองนั้นนั่งอยู่บนแผ่นหินมโนศิลาแล้ว ต่างองค์ต่างเปล่งอุทานคาถาเหล่านี้ว่า ‘‘සචෙ [Pg.83] ලභෙථ නිපකං සහායං, සද්ධිං චරං සාධුවිහාරි ධීරං; අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානි, චරෙය්‍ය තෙනත්තමනො සතීමා. ถ้าพึงได้สหายผู้รอบคอบ ผู้เที่ยวไปร่วมกัน มีปกติอยู่ด้วยดี มีปัญญา ก็พึงครอบงำอันตรายทั้งปวง แล้วเที่ยวไปกับสหายนั้นด้วยความดีใจ มีสติ ‘‘නො චෙ ලභෙථ නිපකං සහායං, සද්ධිං චරං සාධුවිහාරි ධීරං; රාජාව රට්ඨං විජිතං පහාය, එකො චරෙ මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගො’’ති. ถ้าไม่พึงได้สหายผู้รอบคอบ ผู้เที่ยวไปร่วมกัน มีปกติอยู่ด้วยดี มีปัญญา ก็พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจพระราชาที่ทรงละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้ว และดุจช้างมาตังคะที่เที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง ฉะนั้น තත්ථ නිපකන්ති පකතිනිපුණං පණ්ඩිතං කසිණපරිකම්මාදීසු කුසලං. සාධුවිහාරින්ති අප්පනාවිහාරෙන වා උපචාරෙන වා සමන්නාගතං. ධීරන්ති ධිතිසම්පන්නං. තත්ථ නිපකත්තෙන ධිතිසම්පදා වුත්තා. ඉධ පන ධිතිසම්පන්නමෙවාති අත්ථො. ධිති නාම අසිථිලපරක්කමතා, ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’ති (ම. නි. 2.184; අ. නි. 2.5; මහානි. 196) එවං පවත්තවීරියස්සෙතං අධිවචනං. අපිච ධිකතපාපොතිපි ධීරො. රාජාව රට්ඨං විජිතං පහායාති යථා පටිරාජා ‘‘විජිතං රට්ඨං අනත්ථාවහ’’න්ති ඤත්වා රජ්ජං පහාය එකො චරති, එවං බාලසහායං පහාය එකො චරෙ. අථ වා රාජාව රට්ඨන්ති යථා සුතසොමො රාජා විජිතං රට්ඨං පහාය එකො චරි, යථා ච මහාජනකො, එවං එකො චරෙති අයම්පි තස්සත්ථො. සෙසං වුත්තානුසාරෙන සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิปกํ ได้แก่ ผู้มีปัญญาเฉียบแหลมโดยปกติ เป็นบัณฑิต ฉลาดในกสิณบริกรรมเป็นต้น บทว่า สาธุวิหารึ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอัปปนาวิหาร หรืออุปจารวิหาร บทว่า ธีรํ ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยธิติ (ความเพียร) ในบทว่า นิปกํ นั้น ท่านกล่าวถึงความถึงพร้อมด้วยธิติ (ในบางแห่ง) แต่ในที่นี้ มีความหมายว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยธิติ (ด้วยบทว่า ธีรํ) นั่นเอง ชื่อว่า ธิติ ได้แก่ ความมีอุตสาหะไม่ย่อหย่อน เป็นชื่อของความเพียรที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “หนัง เอ็น และกระดูกจงเหลืออยู่...” (เป็นต้น) อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่กำจัดบาปได้แล้ว ก็ชื่อว่า ธีระ บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย ความว่า เปรียบเหมือนพระราชาทรงทราบว่า “แว่นแคว้นที่พิชิตแล้วนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์” จึงทรงสละราชสมบัติแล้วเสด็จไปแต่ผู้เดียว ฉันใด บุคคลก็พึงละสหายผู้เป็นพาลแล้วเที่ยวไปผู้เดียว ฉันนั้น อีกนัยหนึ่ง บทว่า ราชา ว รฏฺฐํ ความว่า พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนอย่างที่พระเจ้าสุตโสมทรงสละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้วเสด็จไปแต่ผู้เดียว และเหมือนอย่างพระมหาชนก ฉันใด ฉันนั้น นี้ก็เป็นความหมายของบทนั้นเช่นกัน ส่วนที่เหลือสามารถทราบได้โดยนัยที่กล่าวแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่ขยายความให้พิสดาร සහායගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยสหาย จบ 47. අද්ධා පසංසාමාති ඉමිස්සා ගාථාය යාව ආකාසතලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ පච්චෙකබුද්ධානං නිසජ්ජා, තාව චාතුද්දිසගාථාය උප්පත්තිසදිසා එව උප්පත්ති. අයං පන විසෙසො – යථා සො රාජා රත්තියා තික්ඛත්තුං උබ්බිජ්ජි, න තථා අයං, නෙවස්ස යඤ්ඤො පච්චුපට්ඨිතො අහොසි. සො ආකාසතලෙ පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු පච්චෙකබුද්ධෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. ‘‘මයං, මහාරාජ, අනවජ්ජභොජිනො නාමා’’ති. ‘‘භන්තෙ, ‘අනවජ්ජභොජිනො’ති ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති? ‘‘සුන්දරං වා අසුන්දරං වා ලද්ධා නිබ්බිකාරා භුඤ්ජාම, මහාරාජා’’ති. තං සුත්වා රඤ්ඤො එතදහොසි ‘‘යංනූනාහං ඉමෙ උපපරික්ඛෙය්‍යං එදිසා වා නො වා’’ති. තං දිවසං කණාජකෙන [Pg.84] බිලඞ්ගදුතියෙන පරිවිසි. පච්චෙකබුද්ධා අමතං භුඤ්ජන්තා විය නිබ්බිකාරා භුඤ්ජිංසු. රාජා ‘‘හොන්ති නාම එකදිවසං පටිඤ්ඤාතත්තා නිබ්බිකාරා, ස්වෙ ජානිස්සාමී’’ති ස්වාතනායපි නිමන්තෙසි. තතො දුතියදිවසෙපි තථෙවාකාසි. තෙපි තථෙව පරිභුඤ්ජිංසු. අථ රාජා ‘‘ඉදානි සුන්දරං දත්වා වීමංසිස්සාමී’’ති පුනපි නිමන්තෙත්වා, ද්වෙ දිවසෙ මහාසක්කාරං කත්වා, පණීතෙන අතිවිචිත්‍රෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසි. තෙපි තථෙව නිබ්බිකාරා භුඤ්ජිත්වා රඤ්ඤො මඞ්ගලං වත්වා පක්කමිංසු. රාජා අචිරපක්කන්තෙසු තෙසු ‘‘අනවජ්ජභොජිනොව එතෙ සමණා, අහො වතාහම්පි අනවජ්ජභොජී භවෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා මහාරජ්ජං පහාය පබ්බජ්ජං සමාදාය විපස්සනං ආරභිත්වා, පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා, මඤ්ජූසකරුක්ඛමූලෙ පච්චෙකබුද්ධානං මජ්ඣෙ අත්තනො ආරම්මණං විභාවෙන්තො ඉමං ගාථං අභාසි – ๔๗. ในคาถานี้ที่ขึ้นต้นว่า อทฺธา ปสํสาม ดังนี้ เรื่องราวเบื้องต้นเป็นเช่นเดียวกับเรื่องราวในจาตุททิสคาถา ตราบเท่าที่พระปัจเจกพุทธเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในที่แจ้ง แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ พระเจ้าพาราณสีพระองค์นั้นทรงเคยสะดุ้งตื่น 3 ครั้งในเวลากลางคืน แต่พระราชาพระองค์นี้ไม่เป็นเช่นนั้น และการบูชายัญก็มิได้ถูกจัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์ พระองค์ทรงให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในที่แจ้งแล้วตรัสถามว่า "ท่านทั้งหลายคือใคร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร พวกอาตมาชื่อว่า อนวัชชโภชี" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า 'อนวัชชโภชี' นี้มีความหมายว่าอย่างไร" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "มหาบพิตร พวกอาตมาได้อาหารดีหรือไม่ดี ก็ฉันโดยไม่มีอาการเปลี่ยนแปลง" เมื่อทรงสดับดังนั้น พระราชาก็ทรงมีพระราชดำริว่า "ไฉนหนอ เราพึงทดลองท่านเหล่านี้ดูว่า เป็นเช่นนั้นจริงหรือไม่" ในวันนั้น พระองค์ได้ถวายข้าวปลายเกวียนกับน้ำผักดอง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็ฉันโดยไม่มีอาการเปลี่ยนแปลง ราวกับฉันอมฤตรส พระราชาทรงดำริว่า "เป็นไปได้ว่า ในวันหนึ่งท่านอาจไม่มีอาการเปลี่ยนแปลงเพราะได้ปฏิญาณไว้ พรุ่งนี้เราจักรู้" จึงได้นิมนต์ไว้สำหรับวันรุ่งขึ้นด้วย ต่อมาในวันที่สอง ก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้นอีก พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ฉันเช่นเดิมอีก ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า "บัดนี้ เราจักถวายอาหารอย่างดีแล้วทดลองดู" จึงนิมนต์อีกครั้ง แล้วทรงกระทำมหาทานเป็นเวลาสองวัน ทรงถวายของเคี้ยวของฉันอันประณีตและวิจิตรยิ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ฉันโดยไม่มีอาการเปลี่ยนแปลงเช่นเดิม แล้วกล่าวคำมงคลแก่พระราชาแล้วก็หลีกไป เมื่อท่านเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน พระราชาทรงดำริว่า "สมณะเหล่านี้เป็นอนวัชชโภชีโดยแท้ โอ้หนอ แม้เราก็พึงเป็นอนวัชชโภชีบ้าง" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติอันยิ่งใหญ่ ทรงถือเพศบรรพชาแล้วเจริญวิปัสสนา ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว เมื่อประทับนั่งท่ามกลางหมู่พระปัจเจกพุทธเจ้า ณ โคนต้นมัญชูสกพฤกษ์ ทรงประกาศอารมณ์ของพระองค์ จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า – ‘‘අද්ධා පසංසාම සහායසම්පදං, සෙට්ඨා සමා සෙවිතබ්බා සහායා; එතෙ අලද්ධා අනවජ්ජභොජී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. เราขอสรรเสริญความถึงพร้อมด้วยสหายโดยแท้, ควรคบหาสหายผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอกัน; เมื่อไม่ได้สหายเหล่านี้ พึงเป็นผู้บริโภคโภชนะที่ไม่มีโทษ, เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น සා පදත්ථතො උත්තානා එව. කෙවලං පන සහායසම්පදන්ති එත්ථ අසෙඛෙහි සීලාදික්ඛන්ධෙහි සම්පන්නා සහායා එව සහායසම්පදාති වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ යොජනා – යායං වුත්තා සහායසම්පදා, තං සහායසම්පදං අද්ධා පසංසාම, එකංසෙනෙව ථොමෙමාති වුත්තං හොති. කථං? සෙට්ඨා සමා සෙවිතබ්බා සහායාති. කස්මා? අත්තනො හි සීලාදීහි සෙට්ඨෙ සෙවමානස්ස සීලාදයො ධම්මා අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණන්ති. සමෙ සෙවමානස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං සමධාරණෙන කුක්කුච්චස්ස විනොදනෙන ච ලද්ධා න පරිහායන්ති. එතෙ පන සහායකෙ සෙට්ඨෙ ච සමෙ ච අලද්ධා කුහනාදිමිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නං භොජනං භුඤ්ජන්තො තත්ථ ච පටිඝානුනයං අනුප්පාදෙන්තො අනවජ්ජභොජී හුත්වා අත්ථකාමො කුලපුත්තො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. අහම්පි හි එවං චරන්තො ඉමං සම්පත්තිං අධිගතොම්හීති. คาถานั้นมีความหมายตื้นตามบทอยู่แล้ว เพียงแต่ในบทว่า สหายสมฺปทํ นี้ พึงทราบว่า สหายผู้สมบูรณ์ด้วยกองศีลเป็นต้น ซึ่งเป็นพระอเสขะเท่านั้น ชื่อว่า สหายสัมปทา การประกอบความในคาถานี้มีดังนี้ – สหายสัมปทาใดที่ท่านกล่าวไว้ เราย่อมสรรเสริญสหายสัมปทานั้นโดยแท้ คือกล่าวได้ว่า เราย่อมยกย่องโดยส่วนเดียว ถามว่า อย่างไร ตอบว่า คือสหายผู้ประเสริฐกว่าและผู้เสมอกันอันบุคคลพึงคบหา ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะเมื่อบุคคลคบหาสหายผู้ประเสริฐกว่าตนด้วยศีลเป็นต้น ธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ เมื่อคบหาสหายผู้เสมอกัน ธรรมที่ได้แล้วย่อมไม่เสื่อม เพราะการช่วยเหลือซึ่งกันและกัน และเพราะการบรรเทาความรำคาญใจ แต่เมื่อไม่ได้สหายเหล่านั้น ทั้งผู้ประเสริฐกว่าและผู้เสมอกัน กุลบุตรผู้มุ่งประโยชน์ พึงเว้นมิจฉาอาชีวะมีกุหนาเป็นต้น บริโภคโภชนะที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ ไม่ทำความขัดเคืองและความพอใจในโภชนะนั้น เป็นผู้มีโภชนะอันไม่มีโทษ เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น ด้วยว่า แม้เราก็ประพฤติอย่างนี้ จึงได้บรรลุสมบัตินี้ අනවජ්ජභොජිගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาอนวัชชโภชีคาถา จบ. 48. දිස්වා [Pg.85] සුවණ්ණස්සාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො බාරාණසිරාජා ගිම්හසමයෙ දිවාසෙය්‍යං උපගතො. සන්තිකෙ චස්ස වණ්ණදාසී ගොසීතචන්දනං පිසති. තස්සා එකබාහායං එකං සුවණ්ණවලයං, එකබාහායං ද්වෙ, තානි සඞ්ඝට්ටන්ති ඉතරං න සඞ්ඝට්ටති. රාජා තං දිස්වා ‘‘එවමෙව ගණවාසෙ සඞ්ඝට්ටනා, එකවාසෙ අසඞ්ඝට්ටනා’’ති පුනප්පුනං තං දාසිං ඔලොකයමානො චින්තෙසි. තෙන ච සමයෙන සබ්බාලඞ්කාරභූසිතා දෙවී තං බීජයන්තී ඨිතා හොති. සා ‘‘වණ්ණදාසියා පටිබද්ධචිත්තො මඤ්ඤෙ රාජා’’ති චින්තෙත්වා තං දාසිං උට්ඨාපෙත්වා සයමෙව පිසිතුමාරද්ධා. තස්සා උභොසු බාහාසු අනෙකෙ සුවණ්ණවලයා, තෙ සඞ්ඝට්ටන්තා මහාසද්දං ජනයිංසු. රාජා සුට්ඨුතරං නිබ්බින්නො දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපන්නොයෙව විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තං අනුත්තරෙන සුඛෙන සුඛිතං නිපන්නං චන්දනහත්ථා දෙවී උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ආලිම්පාමි, මහාරාජා’’ති ආහ. රාජා – ‘‘අපෙහි, මා ආලිම්පාහී’’ති ආහ. සා ‘‘කිස්ස, මහාරාජා’’ති ආහ. සො ‘‘නාහං රාජා’’ති. එවමෙතෙසං තං කථාසල්ලාපං සුත්වා අමච්චා උපසඞ්කමිංසු. තෙහිපි මහාරාජවාදෙන ආලපිතො ‘‘නාහං, භණෙ, රාජා’’ති ආහ. සෙසං පඨමගාථාය වුත්තසදිසමෙව. ๔๘. เรื่องราวของคาถาที่ขึ้นต้นว่า ทิสฺวา สุวณฺณสฺส เป็นอย่างไร? พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่ง บรรทมพักกลางวันในฤดูร้อน ใกล้พระองค์มีทาสีรูปงามคนหนึ่งกำลังบดไม้จันทน์โคสิตะ ที่แขนข้างหนึ่งของนางมีกำไลทองหนึ่งวง ที่แขนอีกข้างหนึ่งมีสองวง กำไลสองวงนั้นกระทบกัน ส่วนอีกวงหนึ่งไม่กระทบกัน พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงเพ่งมองทาสีนั้นบ่อยๆ พลางดำริว่า "การอยู่ร่วมกับหมู่คณะย่อมมีการกระทบกระทั่ง การอยู่ผู้เดียวย่อมไม่มีการกระทบกระทั่ง เป็นเช่นนี้เอง" ในขณะนั้น พระเทวีผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงประทับยืนถวายงานพัดอยู่ พระนางทรงดำริว่า "เห็นทีพระราชาจะมีพระทัยปฏิพัทธ์ในทาสีรูปงาม" จึงรับสั่งให้ทาสีนั้นลุกขึ้น แล้วทรงลงมือบดไม้จันทน์ด้วยพระองค์เอง ที่พระพาหาทั้งสองข้างของพระนางมีกำไลทองอยู่หลายวง กำไลเหล่านั้นกระทบกันเกิดเสียงดังลั่น พระราชาทรงเบื่อหน่ายอย่างยิ่ง ขณะที่บรรทมตะแคงขวาอยู่นั่นเอง ก็ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนาและได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ พระเทวีผู้มีไม้จันทน์ในพระหัตถ์ เสด็จเข้าไปหาพระองค์ผู้บรรทมเป็นสุขด้วยสุขอันยอดเยี่ยม แล้วทูลว่า "หม่อมฉันจะทูลไล้ทาเพคะ มหาราช" พระราชาตรัสว่า "จงหลีกไปเถิด อย่าไล้ทาเลย" พระนางทูลว่า "เหตุใดเพคะ มหาราช" พระองค์ตรัสว่า "เราไม่ใช่พระราชา" เมื่อพวกอำมาตย์ได้ยินการสนทนาของทั้งสองพระองค์ดังนั้น จึงพากันเข้าเฝ้า แม้เมื่อถูกพวกอำมาตย์ทูลเรียกด้วยคำว่า "มหาราช" พระองค์ก็ตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย เราไม่ใช่พระราชา" เรื่องที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในคาถาแรก අයං පන ගාථාවණ්ණනා – දිස්වාති ඔලොකෙත්වා. සුවණ්ණස්සාති කඤ්චනස්ස ‘‘වලයානී’’ති පාඨසෙසො. සාවසෙසපාඨො හි අයං අත්ථො. පභස්සරානීති පභාසනසීලානි, ජුතිමන්තානීති වුත්තං හොති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. අයං පන යොජනා – දිස්වා භුජස්මිං සුවණ්ණස්ස වලයානි ‘‘ගණවාසෙ සති සඞ්ඝට්ටනා, එකවාසෙ අසඞ්ඝට්ටනා’’ති එවං චින්තෙන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ต่อไปนี้เป็นคำอธิบายคาถา – บทว่า ทิสฺวา คือ แลดูแล้ว. บทว่า สุวณฺณสฺส คือ แห่งทองคำ มีบทที่เหลือคือ "วลยานิ" (กำไลทั้งหลาย) เพราะความหมายนี้มีบทที่ยังขาดอยู่. บทว่า ปภสฺสรานิ คือ มีปกติส่องสว่าง กล่าวคือ มีความรุ่งเรือง. บทที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนการประกอบความมีดังนี้ – "เราเห็นกำไลทองที่แขนแล้ว คิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อมีการอยู่ร่วมกับหมู่คณะ ย่อมมีการกระทบกระทั่ง เมื่ออยู่ผู้เดียว ย่อมไม่มีการกระทบกระทั่ง' จึงเริ่มเจริญวิปัสสนาและได้บรรลุซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว". ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. සුවණ්ණවලයගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาสุวัณณวลยคาถา จบ. 49. එවං දුතියෙනාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො බාරාණසිරාජා දහරොව පබ්බජිතුකාමො අමච්චෙ ආණාපෙසි ‘‘දෙවිං ගහෙත්වා රජ්ජං පරිහරථ, අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. අමච්චා ‘‘න, මහාරාජ, අරාජකං රජ්ජං අම්හෙහි සක්කා රක්ඛිතුං, සාමන්තරාජානො ආගම්ම විලුම්පිස්සන්ති, යාව එකපුත්තොපි උප්පජ්ජති, තාව ආගමෙහී’’ති සඤ්ඤාපෙසුං. මුදුචිත්තො රාජා [Pg.86] අධිවාසෙසි. අථ දෙවී ගබ්භං ගණ්හි. රාජා පුනපි තෙ ආණාපෙසි – ‘‘දෙවී ගබ්භිනී, පුත්තං ජාතං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිත්වා රජ්ජං පරිහරථ, අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. අමච්චා ‘‘දුජ්ජානං, මහාරාජ, එතං දෙවී පුත්තං වා විජායිස්සති ධීතරං වා, විජායනකාලං තාව ආගමෙහී’’ති පුනපි සඤ්ඤාපෙසුං. අථ සා පුත්තං විජායි. තදාපි රාජා තථෙව අමච්චෙ ආණාපෙසි. අමච්චා පුනපි රාජානං ‘‘ආගමෙහි, මහාරාජ, යාව, පටිබලො හොතී’’ති බහූහි කාරණෙහි සඤ්ඤාපෙසුං. තතො කුමාරෙ පටිබලෙ ජාතෙ අමච්චෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘පටිබලො අයං, තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිත්වා පටිපජ්ජථා’’ති අමච්චානං ඔකාසං අදත්වා අන්තරාපණා කාසායවත්ථාදයො සබ්බපරික්ඛාරෙ ආහරාපෙත්වා අන්තෙපුරෙ එව පබ්බජිත්වා මහාජනකො විය නික්ඛමි. සබ්බපරිජනො නානප්පකාරකං පරිදෙවමානො රාජානං අනුබන්ධි. ๔๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า เอวํ ทุติเยน ดังนี้เป็นอย่างไร? พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่ง ทรงพระเยาว์อยู่เทียว มีพระประสงค์จะผนวช จึงรับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า "ท่านทั้งหลายจงรับพระเทวีไว้แล้วบริหารราชสมบัติเถิด เราจักบวช" พวกอำมาตย์กราบทูลให้ทรงทราบว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า ราชสมบัติที่ไร้พระราชา พวกข้าพระองค์ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ พระราชาเมืองขึ้นทั้งหลายจักมาปล้นสะดม ขอพระองค์จงรอจนกว่าพระโอรสแม้สักองค์หนึ่งจะประสูติเถิด" พระราชาผู้มีพระทัยอ่อนโยนทรงรับคำ. ครั้งนั้น พระเทวีทรงพระครรภ์. พระราชาจึงรับสั่งแก่อำมาตย์เหล่านั้นอีกว่า "พระเทวีทรงพระครรภ์แล้ว ท่านทั้งหลายจงอภิเษกพระโอรสที่ประสูติแล้วในราชสมบัติ แล้วบริหารราชสมบัติเถิด เราจักบวช" พวกอำมาตย์กราบทูลให้ทรงทราบอีกว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้อนั้นรู้ได้ยาก พระเทวีจะประสูติพระโอรสหรือพระธิดาก็ได้ ขอพระองค์จงรอจนถึงเวลาประสูติก่อนเถิด" ครั้งนั้น พระนางก็ประสูติพระโอรส. แม้ในครั้งนั้น พระราชาก็รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายอย่างนั้นเหมือนกัน. พวกอำมาตย์กราบทูลให้พระราชาทรงทราบด้วยเหตุผลหลายอย่างอีกว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงรอจนกว่าพระกุมารจะทรงสามารถเถิด" ต่อมา เมื่อพระกุมารทรงสามารถแล้ว พระราชาจึงรับสั่งให้ประชุมอำมาตย์ทั้งหลายแล้ว ไม่ประทานโอกาสแก่อำมาตย์ทั้งหลาย (ที่จะทูลทัดทาน) ตรัสว่า "กุมารนี้สามารถแล้ว ท่านทั้งหลายจงอภิเษกเขาในราชสมบัติแล้วปฏิบัติเถิด" แล้วรับสั่งให้คนนำบริขารทั้งปวงมีผ้ากาสายะเป็นต้นมาจากระหว่างตลาด ทรงผนวชในพระราชวังนั่นเอง แล้วเสด็จออกไปเหมือนพระมหาชนก. บริวารทั้งปวงคร่ำครวญด้วยประการต่างๆ ติดตามพระราชาไป. රාජා යාව අත්තනො රජ්ජසීමා, තාව ගන්ත්වා කත්තරදණ්ඩෙන ලෙඛං කත්වා ‘‘අයං ලෙඛා නාතික්කමිතබ්බා’’ති ආහ. මහාජනො ලෙඛාය සීසං කත්වා, භූමියං නිපන්නො පරිදෙවමානො ‘‘තුය්හං දානි, තාත, රඤ්ඤො ආණා, කිං කරිස්සතී’’ති කුමාරං ලෙඛං අතික්කමාපෙසි. කුමාරො ‘‘තාත, තාතා’’ති ධාවිත්වා රාජානං සම්පාපුණි. රාජා කුමාරං දිස්වා ‘‘එතං මහාජනං පරිහරන්තො රජ්ජං කාරෙසිං, කිං දානි එකං දාරකං පරිහරිතුං න සක්ඛිස්ස’’න්ති කුමාරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො, තත්ථ පුබ්බපච්චෙකබුද්ධෙහි වසිතපණ්ණසාලං දිස්වා වාසං කප්පෙසි සද්ධිං පුත්තෙන. තතො කුමාරො වරසයනාදීසු කතපරිචයො තිණසන්ථාරකෙ වා රජ්ජුමඤ්චකෙ වා සයමානො රොදති. සීතවාතාදීහි ඵුට්ඨො සමානො ‘‘සීතං, තාත, උණ්හං, තාත, මක්ඛිකා, තාත, ඛාදන්ති, ඡාතොම්හි, තාත, පිපාසිතොම්හි, තාතා’’ති වදති. රාජා තං සඤ්ඤාපෙන්තොයෙව රත්තිං වීතිනාමෙති. දිවාපිස්ස පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තං උපනාමෙති, තං හොති මිස්සකභත්තං කඞ්ගුවරකමුග්ගාදිබහුලං. කුමාරො අච්ඡාදෙන්තම්පි තං ජිඝච්ඡාවසෙන භුඤ්ජමානො කතිපාහෙනෙව උණ්හෙ ඨපිතපදුමං විය මිලායි. පච්චෙකබොධිසත්තො පන පටිසඞ්ඛානබලෙන නිබ්බිකාරොයෙව භුඤ්ජති. พระราชาเสด็จไปจนถึงเขตแดนแห่งราชสมบัติของพระองค์ แล้วทรงใช้พระคทาขีดเส้นไว้ ตรัสว่า "เส้นนี้ไม่พึงก้าวล่วง" มหาชนเอาศีรษะจรดที่เส้น นอนอยู่บนพื้นดิน คร่ำครวญแล้วให้พระกุมารก้าวล่วงเส้นไปพลางกล่าวว่า "บัดนี้ พระบิดา อาชญาของพระราชาจะทำอะไรท่านได้" พระกุมารทรงวิ่งไปพลางร้องว่า "เสด็จพ่อ เสด็จพ่อ" ก็ทันพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระกุมารแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราบริหารมหาชนหมู่นี้ปกครองราชสมบัติได้ เหตุไฉนบัดนี้จักไม่สามารถเลี้ยงดูเด็กคนเดียวได้" ดังนี้แล้ว จึงทรงพาพระกุมารเข้าไปในป่า ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นบรรณศาลาที่พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ เคยประทับอยู่ จึงทรงประทับอยู่กับพระโอรส. ลำดับนั้น พระกุมารผู้เคยชินกับที่บรรทมอันประเสริฐเป็นต้น เมื่อบรรทมบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าหรือบนเตียงที่ถักด้วยเชือก ก็ทรงกันแสง. เมื่อถูกลมหนาวเป็นต้นกระทบ ก็ตรัสว่า "เสด็จพ่อ หนาว, เสด็จพ่อ ร้อน, เสด็จพ่อ แมลงวันกัด, เสด็จพ่อ ลูกหิว, เสด็จพ่อ ลูกกระหายน้ำ" พระราชาทรงปลอบโยนพระกุมารนั้นนั่นแหละให้ผ่านคืนไป. แม้ในเวลากลางวัน ก็เสด็จไปเพื่อบิณฑบาตแล้วนำภัตตาหารมาให้พระกุมารนั้น ภัตตาหารนั้นเป็นภัตตาหารเจือปนกัน มากไปด้วยข้าวฟ่างและถั่วเป็นต้น. พระกุมารแม้ไม่ทรงปรารถนา ก็เสวยภัตตาหารนั้นด้วยอำนาจความหิว เพียงไม่กี่วันก็เหี่ยวแห้งดุจดอกปทุมที่วางไว้กลางแดด. ส่วนพระปัจเจกโพธิสัตว์ทรงเสวยโดยปราศจากความรังเกียจด้วยกำลังแห่งการพิจารณา. තතො සො කුමාරං සඤ්ඤාපෙන්තො ආහ – ‘‘නගරස්මිං, තාත, පණීතාහාරො ලබ්භති, තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති. කුමාරො ‘‘ආම, තාතා’’ති ආහ. තතො නං පුරක්ඛත්වා ආගතමග්ගෙනෙව නිවත්ති. කුමාරමාතාපි දෙවී [Pg.87] ‘‘න දානි රාජා කුමාරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ චිරං වසිස්සති, කතිපාහෙනෙව නිවත්තිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා රඤ්ඤා කත්තරදණ්ඩෙන ලිඛිතට්ඨානෙයෙව වතිං කාරාපෙත්වා වාසං කප්පෙසි. තතො රාජා තස්සා වතියා අවිදූරෙ ඨත්වා ‘‘එත්ථ තෙ, තාත, මාතා නිසින්නා, ගච්ඡාහී’’ති පෙසෙසි. යාව ච සො තං ඨානං පාපුණාති, තාව උදික්ඛන්තො අට්ඨාසි ‘‘මා හෙව නං කොචි විහෙඨෙය්‍යා’’ති. කුමාරො මාතු සන්තිකං ධාවන්තො අගමාසි. ආරක්ඛකපුරිසා ච නං දිස්වා දෙවියා ආරොචෙසුං. දෙවී වීසතිනාටකිත්ථිසහස්සපරිවුතා ගන්ත්වා පටිග්ගහෙසි, රඤ්ඤො ච පවත්තිං පුච්ඡි. අථ ‘‘පච්ඡතො ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා මනුස්සෙ පෙසෙසි. රාජාපි තාවදෙව සකවසතිං අගමාසි. මනුස්සා රාජානං අදිස්වා නිවත්තිංසු. තතො දෙවී නිරාසාව හුත්වා, පුත්තං ගහෙත්වා, නගරං ගන්ත්වා, තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. රාජාපි අත්තනො වසතිං පත්වා, තත්ථ නිසින්නො විපස්සිත්වා, පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, මඤ්ජූසකරුක්ඛමූලෙ පච්චෙකබුද්ධානං මජ්ඣෙ ඉමං උදානගාථං අභාසි – ลำดับนั้น พระองค์ทรงประสงค์จะให้พระกุมารเข้าพระทัย จึงตรัสว่า "ลูกเอ๋ย ในเมืองมีอาหารประณีต เราไปที่นั่นกันเถิด" พระกุมารทูลว่า "พระเจ้าข้า เสด็จพ่อ" ลำดับนั้น พระองค์ทรงให้พระกุมารนั้นนำหน้า เสด็จกลับโดยทางที่เสด็จมานั่นเอง. แม้พระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระกุมาร ทรงดำริว่า "บัดนี้ พระราชาทรงพาพระกุมารไป จะไม่ประทับอยู่ในป่านานนัก เพียงไม่กี่วันก็จะเสด็จกลับ" จึงรับสั่งให้สร้างรั้วขึ้นตรงที่ที่พระราชาทรงขีดไว้ด้วยพระคทา แล้วประทับอยู่. ลำดับนั้น พระราชาประทับยืนอยู่ไม่ไกลจากรั้วนั้น แล้วส่งพระกุมารไปพลางตรัสว่า "ลูกเอ๋ย มารดาของเจ้าประทับนั่งอยู่ตรงนั้น เจ้าจงไปเถิด" และตราบเท่าที่พระกุมารนั้นยังไปไม่ถึงที่นั้น พระองค์ก็ประทับยืนทอดพระเนตรอยู่ (ด้วยทรงดำริว่า) "ขออย่าให้ใครเบียดเบียนเขาเลย" พระกุมารวิ่งไปยังสำนักของพระมารดา. พวกบุรุษราชองครักษ์เห็นพระกุมารแล้วจึงกราบทูลแด่พระเทวี. พระเทวีแวดล้อมด้วยนางฟ้อนสองหมื่นนาง เสด็จไปต้อนรับ และทูลถามถึงความเป็นไปของพระราชา. ครั้นทรงสดับว่า "พระองค์เสด็จตามมาข้างหลัง" จึงส่งคนไป. ฝ่ายพระราชาก็เสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์ในขณะนั้นทีเดียว. พวกคนเหล่านั้นไม่เห็นพระราชาจึงกลับมา. ลำดับนั้น พระเทวีทรงสิ้นหวังแล้ว ทรงพาพระโอรสเสด็จไปยังพระนคร แล้วอภิเษกพระโอรสนั้นในราชสมบัติ. ฝ่ายพระราชาก็เสด็จถึงที่ประทับของพระองค์ ประทับนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ทรงเจริญวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ท่ามกลางพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ โคนต้นมัญชูสกพฤกษ์ว่า ‘‘එවං දුතියෙන සහ මමස්ස, වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා; එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "เมื่อเราอยู่กับคนที่สองอย่างนี้ พึงมีการพูดคุยหรือความข้องเกี่ยวเกาะติด เราเล็งเห็นภัยนี้ในอนาคต จึงพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น" සා පදත්ථතො උත්තානා එව. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – ය්වායං එතෙන දුතියෙන කුමාරෙන සීතුණ්හාදීනි නිවෙදෙන්තෙන සහවාසෙන තං සඤ්ඤාපෙන්තස්ස මම වාචාභිලාපො, තස්මිං සිනෙහවසෙන අභිසජ්ජනා ච ජාතා, සචෙ අහං ඉමං න පරිච්චජාමි, තතො ආයතිම්පි හෙස්සති යථෙව ඉදානි; එවං දුතියෙන සහ මමස්ස වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා. උභයම්පි චෙතං අන්තරායකරං විසෙසාධිගමස්සාති එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො තං ඡඩ්ඩෙත්වා යොනිසො පටිපජ්ජිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. คาถานั้นมีเนื้อความตื้นตามบทอยู่แล้ว. ส่วนนี้เป็นอธิบายในคาถานั้น: การอยู่ร่วมกับพระกุมารผู้เป็นคนที่สองนี้ ซึ่งคอยบอกเรื่องหนาวร้อนเป็นต้น ทำให้เราผู้ต้องคอยปลอบโยนเขาเกิดการพูดคุย และเกิดความข้องเกี่ยวเกาะติดในพระกุมารนั้นด้วยอำนาจความรัก ถ้าเราไม่สละกุมารนี้เสีย แม้ในอนาคตก็จักเป็นเหมือนในบัดนี้ คือ เมื่อเราอยู่กับคนที่สอง ก็พึงมีการพูดคุยหรือความข้องเกี่ยวเกาะติด. และทั้งสองอย่างนี้เป็นอันตรายต่อการบรรลุคุณวิเศษ เราเล็งเห็นภัยนี้ในอนาคต จึงสละเขาเสียแล้วปฏิบัติโดยแยบคาย ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ආයතිභයගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาอธิบายคาถาว่าด้วยภัยในอนาคต จบ. 50. කාමා හි චිත්‍රාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර සෙට්ඨිපුත්තො දහරොව සෙට්ඨිට්ඨානං ලභි. තස්ස තිණ්ණං උතූනං තයො පාසාදා හොන්ති[Pg.88]. සො තත්ථ සබ්බසම්පත්තීහි දෙවකුමාරො විය පරිචාරෙති. සො දහරොව සමානො ‘‘පබ්බජිස්සාමී’’ති මාතාපිතරො යාචි. තෙ නං වාරෙන්ති. සො තථෙව නිබන්ධති. පුනපි නං මාතාපිතරො ‘‘ත්වං, තාත, සුඛුමාලො, දුක්කරා පබ්බජ්ජා, ඛුරධාරාය උපරි චඞ්කමනසදිසා’’ති නානප්පකාරෙහි වාරෙන්ති. සො තථෙව නිබන්ධති. තෙ චින්තෙසුං ‘‘සචායං පබ්බජති, අම්හාකං දොමනස්සං හොති. සචෙ නං නිවාරෙම, එතස්ස දොමනස්සං හොති. අපිච අම්හාකං දොමනස්සං හොතු, මා ච එතස්සා’’ති අනුජානිංසු. තතො සො සබ්බපරිජනං පරිදෙවමානං අනාදියිත්වා ඉසිපතනං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ පබ්බජි. තස්ස උළාරසෙනාසනං න පාපුණාති, මඤ්චකෙ තට්ටිකං පත්ථරිත්වා සයි. සො වරසයනෙ කතපරිචයො සබ්බරත්තිං අතිදුක්ඛිතො අහොසි. පභාතෙපි සරීරපරිකම්මං කත්වා, පත්තචීවරමාදාය පච්චෙකබුද්ධෙහි සද්ධිං පිණ්ඩාය පාවිසි. තත්ථ වුඩ්ඪා අග්ගාසනඤ්ච අග්ගපිණ්ඩඤ්ච ලභන්ති, නවකා යංකිඤ්චිදෙව ආසනං ලූඛභොජනඤ්ච. සො තෙන ලූඛභොජනෙනාපි අතිදුක්ඛිතො අහොසි. සො කතිපාහංයෙව කිසො දුබ්බණ්ණො හුත්වා නිබ්බිජ්ජි යථා තං අපරිපාකගතෙ සමණධම්මෙ. තතො මාතාපිතූනං දූතං පෙසෙත්වා උප්පබ්බජි. සො කතිපාහංයෙව බලං ගහෙත්වා පුනපි පබ්බජිතුකාමො අහොසි. තතො තෙනෙව කමෙන පබ්බජිත්වා පුනපි උප්පබ්බජිත්වා තතියවාරෙ පබ්බජිත්වා සම්මා පටිපන්නො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං වත්වා පුන පච්චෙකබුද්ධානං මජ්ඣෙ ඉමමෙව බ්‍යාකරණගාථං අභාසි – ๕๐. เรื่องของคาถาว่า กามา หิ จิตฺรา เป็นต้น มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี บุตรของเศรษฐีคนหนึ่งได้รับตำแหน่งเศรษฐีตั้งแต่ยังเป็นหนุ่ม เขามีปราสาท ๓ หลังสำหรับ ๓ ฤดู เขาอยู่ในปราสาทนั้นเพียบพร้อมด้วยสมบัติทุกอย่าง ดุจเทพกุมาร เมื่อยังเป็นหนุ่ม เขาได้ขอบิดามารดาว่า "ข้าพเจ้าจักบวช" ท่านทั้งสองก็ห้ามเขา เขาก็ยังยืนกรานเช่นนั้น บิดามารดาได้ห้ามเขาอีกด้วยเหตุผลนานาประการว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าเป็นคนสุขุม บรรพชาเป็นกิจที่ทำได้ยาก เหมือนการเดินบนคมมีดโกน" เขาก็ยังยืนกรานเช่นนั้น ท่านทั้งสองจึงคิดว่า "ถ้าคนนี้บวช เราก็จะเกิดความโทมนัส ถ้าเราห้ามเขา เขาก็จะเกิดความโทมนัส แต่ว่าขอให้เราเกิดความโทมนัสเถิด แต่อย่าให้เขาเกิดเลย" ดังนี้แล้วจึงอนุญาต ลำดับนั้น เขาไม่ใส่ใจต่อบริชนทั้งปวงที่กำลังคร่ำครวญ ไปยังป่าอิสิปตนะ บวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เขาไม่ได้เสนาสนะอันโอฬาร ได้ปูเสื่อลำแพนบนเตียงแล้วนอน เขาผู้คุ้นเคยกับการนอนบนที่นอนอันเลิศ ได้รับความทุกข์อย่างยิ่งตลอดทั้งคืน แม้ในเวลาเช้า ครั้นทำสรีรกิจแล้ว ถือบาตรและจีวร เข้าไปบิณฑบาตพร้อมกับพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ในที่นั้น พระเถระทั้งหลายย่อมได้อาสนะอันเลิศและบิณฑบาตอันเลิศ ส่วนพระนวกะได้อาสนะและโภชนะที่เศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง เขารู้สึกทุกข์อย่างยิ่งแม้เพราะโภชนะที่เศร้าหมองนั้น เพียงไม่กี่วัน เขาก็ผ่ายผอม มีผิวพรรณทราม เกิดความเบื่อหน่าย เพราะสมณธรรมยังไม่แก่กล้า ลำดับนั้น เขาจึงส่งทูตไปหาบิดามารดาแล้วสึก เพียงไม่กี่วัน เขาก็มีกำลังขึ้นอีก และปรารถนาจะบวชอีก ลำดับนั้น โดยลำดับเช่นนั้น เขาบวชแล้วสึกอีก บวชครั้งที่สาม เป็นผู้ปฏิบัติชอบ กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณแล้ว กล่าวอุทานคาถานี้แล้ว ได้กล่าวพยากรณคาถานี้อีกในท่ามกลางพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า – ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං; ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “กามทั้งหลายแล งดงาม หอมหวาน น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปแบบต่างๆ บุคคลเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น” තත්ථ කාමාති ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච. තත්ථ වත්ථුකාමා මනාපියරූපාදයො ධම්මා, කිලෙසකාමා ඡන්දාදයො සබ්බෙපි රාගප්පභෙදා. ඉධ පන වත්ථුකාමා අධිප්පෙතා. රූපාදිඅනෙකප්පකාරවසෙන චිත්‍රා. ලොකස්සාදවසෙන මධුරා. බාලපුථුජ්ජනානං මනං රමෙන්තීති මනොරමා. විරූපරූපෙනාති විරූපෙන රූපෙන, අනෙකවිධෙන සභාවෙනාති වුත්තං හොති. තෙ හි රූපාදිවසෙන චිත්‍රා, රූපාදීසුපි නීලාදිවසෙන විවිධරූපා. එවං තෙන විරූපරූපෙන තථා තථා අස්සාදං දස්සෙත්වා [Pg.89] මථෙන්ති චිත්තං පබ්බජ්ජාය අභිරමිතුං න දෙන්තීති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. නිගමනම්පි ද්වීහි තීහි වා පදෙහි යොජෙත්වා පුරිමගාථාසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ในคาถานั้น คำว่า กามา ได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ในกาม ๒ อย่างนั้น วัตถุกาม ได้แก่ ธรรมทั้งหลายมีรูปอันน่าพอใจเป็นต้น, กิเลสกาม ได้แก่ ราคะประเภทต่างๆ ทั้งปวงมีฉันทะเป็นต้น แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวัตถุกาม ชื่อว่า งดงาม (จิตฺรา) เพราะมีประเภทต่างๆ มากมายมีรูปเป็นต้น ชื่อว่า หอมหวาน (มธุรา) เพราะเป็นที่ยินดีของโลก ชื่อว่า น่ารื่นรมย์ใจ (มโนรมา) เพราะทำให้ใจของปุถุชนผู้เขลาเพลิดเพลิน คำว่า วิรูปรูเปน ความว่า ด้วยรูปแบบที่แปลกๆ คือ ด้วยสภาวะอันมีประการต่างๆ จริงอยู่ กามเหล่านั้นชื่อว่า งดงาม เพราะมีรูปเป็นต้น และแม้ในรูปเป็นต้น ก็มีรูปแบบต่างๆ กันเพราะมีสีเขียวเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ กามเหล่านั้นย่อมแสดงความน่าเพลิดเพลินอย่างนั้นๆ ด้วยรูปแบบที่แปลกๆ นั้น แล้วย่ำยีจิต ไม่ให้ยินดียิ่งในบรรพชา เนื้อความที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว แม้บทสรุป ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในคาถาก่อนๆ โดยเชื่อมกับบทสองหรือสามบท කාමගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาแห่งกามคาถา จบ 51. ඊතී චාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර රඤ්ඤො ගණ්ඩො උදපාදි. බාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති. වෙජ්ජා ‘‘සත්ථකම්මෙන විනා ඵාසු න හොතී’’ති භණන්ති. රාජා තෙසං අභයං දත්වා සත්ථකම්මං කාරාපෙසි. තෙ ඵාලෙත්වා, පුබ්බලොහිතං නීහරිත්වා, නිබ්බෙදනං කත්වා, වණං පට්ටෙන බන්ධිංසු, ආහාරාචාරෙසු ච නං සම්මා ඔවදිංසු. රාජා ලූඛභොජනෙන කිසසරීරො අහොසි, ගණ්ඩො චස්ස මිලායි. සො ඵාසුකසඤ්ඤී හුත්වා සිනිද්ධාහාරං භුඤ්ජි. තෙන ච සඤ්ජාතබලො විසයෙ පටිසෙවි. තස්ස ගණ්ඩො පුන පුරිමසභාවමෙව සම්පාපුණි. එවං යාව තික්ඛත්තුං සත්ථකම්මං කාරාපෙත්වා, වෙජ්ජෙහි පරිවජ්ජිතො නිබ්බිජ්ජිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, අරඤ්ඤං පවිසිත්වා, විපස්සනං ආරභිත්වා, සත්තහි වස්සෙහි පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං භාසිත්වා නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. ๕๑. เรื่องของคาถาว่า อีติ จ เป็นต้น มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระเจ้าแผ่นดินทรงเกิดฝีขึ้น เวทนาอันรุนแรงเกิดขึ้น พวกหมอกล่าวว่า "ถ้าไม่ผ่าตัด ก็จะไม่มีความสบาย" พระราชาประทานอภัยแก่หมอเหล่านั้นแล้วรับสั่งให้ทำการผ่าตัด พวกเขาผ่าแล้ว นำหนองและเลือดออก ทำให้ไม่เจ็บปวด พันแผลด้วยผ้า และแนะนำพระองค์อย่างดีในเรื่องอาหารและการปฏิบัติตน พระราชาทรงมีพระวรกายซูบผอมเพราะเสวยโภชนะที่เศร้าหมอง และฝีของพระองค์ก็ยุบลง พระองค์ทรงสำคัญว่าสบายดีแล้ว จึงเสวยอาหารอันโอชะ และเพราะอาหารนั้น พระองค์ทรงมีกำลังขึ้น จึงเสพกามคุณ ฝีของพระองค์ก็กลับคืนสู่สภาพเดิมอีก ด้วยประการฉะนี้ พระองค์รับสั่งให้ทำการผ่าตัดถึงสามครั้ง ถูกพวกหมอทอดทิ้ง เกิดความเบื่อหน่าย สละราชสมบัติ บวชแล้ว เข้าไปสู่ป่า เริ่มเจริญวิปัสสนา ตลอด ๗ ปี ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ตรัสอุทานคาถานี้แล้ว เสด็จไปยังภูเขานันทมูลกะ ‘‘ඊතී ච ගණ්ඩො ච උපද්දවො ච, රොගො ච සල්ලඤ්ච භයඤ්ච මෙතං; එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “สิ่งนี้เป็นทั้งเสนียดจัญไร เป็นทั้งฝี เป็นทั้งอุปัทวะ เป็นทั้งโรค เป็นทั้งลูกศร และเป็นทั้งภัยแก่เรา บุคคลเห็นภัยนี้ในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น” තත්ථ එතීති ඊති, ආගන්තුකානං අකුසලභාගියානං බ්‍යසනහෙතූනං එතං අධිවචනං. තස්මා කාමගුණාපි එතෙ අනෙකබ්‍යසනාවහට්ඨෙන දළ්හසන්නිපාතට්ඨෙන ච ඊති. ගණ්ඩොපි අසුචිං පග්ඝරති, උද්ධුමාතපරිපක්කපරිභින්නො හොති. තස්මා එතෙ කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපරිපක්කපරිභින්නභාවතො ච ගණ්ඩො. උපද්දවතීති උපද්දවො; අනත්ථං ජනෙන්තො අභිභවති; අජ්ඣොත්ථරතීති අත්ථො, රාජදණ්ඩාදීනමෙතං අධිවචනං. තස්මා කාමගුණාපෙතෙ අවිදිතනිබ්බානත්ථාවහහෙතුතාය සබ්බුපද්දවවත්ථුතාය ච උපද්දවො. යස්මා පනෙතෙ කිලෙසාතුරභාවං ජනෙන්තා සීලසඞ්ඛාතමාරොග්‍යං, ලොලුප්පං වා [Pg.90] උප්පාදෙන්තා පාකතිකමෙව ආරොග්‍යං විලුම්පන්ති, තස්මා ඉමිනා ආරොග්‍යවිලුම්පනට්ඨෙනෙව රොගො. අබ්භන්තරමනුප්පවිට්ඨට්ඨෙන පන අන්තොතුදකට්ඨෙන දුන්නිහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලං. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභයාවහනතො භයං. මෙ එතන්ති මෙතං. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. නිගමනං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ในคาถานั้น คำว่า อีติ เพราะหมายความว่า ย่อมมา, คำนี้เป็นชื่อเรียกเหตุแห่งความพินาศทั้งหลายที่เป็นส่วนอกุศลและเป็นอาคันตุกะ เพราะฉะนั้น แม้กามคุณเหล่านี้ก็ชื่อว่า อีติ เพราะนำมาซึ่งความพินาศมากมายและเพราะเป็นที่ประชุมกันอย่างมั่นคง แม้ฝีก็ย่อมไหลออกซึ่งของไม่สะอาด ย่อมบวม เป่ง และแตก เพราะฉะนั้น กิเลสเหล่านี้ชื่อว่า ฝี (คณฺโฑ) เพราะทำให้ของไม่สะอาดไหลออก และเพราะมีสภาพบวม เป่ง และแตกโดยอาการเกิดขึ้น แก่ และดับไป ชื่อว่า อุปัทวะ (อุปทฺทโว) เพราะย่อมเบียดเบียน คือ ย่อมครอบงำโดยก่อให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หมายความว่า ย่อมท่วมทับ, คำนี้เป็นชื่อเรียกราชทัณฑ์เป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้กามคุณเหล่านี้ก็ชื่อว่า อุปัทวะ เพราะเป็นเหตุนำมาซึ่งภาวะที่ไม่รู้นิพพาน และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะทั้งปวง อนึ่ง เพราะกิเลสเหล่านี้เมื่อก่อให้เกิดความเป็นไข้ ย่อมทำลายสุขภาพที่เรียกว่าศีล หรือเมื่อก่อให้เกิดความโลภ ย่อมทำลายแม้สุขภาพตามปกติ, เพราะฉะนั้น ด้วยความหมายว่าทำลายสุขภาพนี้เอง จึงชื่อว่า โรค (โรโค) ส่วนชื่อว่า ลูกศร (สลฺลํ) เพราะหมายความว่า เข้าไปสู่ภายใน เพราะหมายความว่า ทิ่มแทงอยู่ภายใน และเพราะหมายความว่า นำออกได้ยาก ชื่อว่า ภัย (ภยํ) เพราะนำมาซึ่งภัยในปัจจุบันและในสัมปรายภพ คำว่า เมตํ คือ เม เอตํ (สิ่งนี้แก่เรา) เนื้อความที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว บทสรุปพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว ඊතිගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาแห่งอีติคาถา จบ 52. සීතඤ්චාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර සීතාලුකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤකුටිකාය විහරති. තස්මිඤ්ච පදෙසෙ සීතෙ සීතං, උණ්හෙ උණ්හමෙව ච හොති අබ්භොකාසත්තා පදෙසස්ස. ගොචරගාමෙ භික්ඛා යාවදත්ථාය න ලබ්භති. පිවනකපානීයම්පි දුල්ලභං, වාතාතපඩංසසරීසපාපි බාධෙන්ති. තස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉතො අඩ්ඪයොජනමත්තෙ සම්පන්නො පදෙසො, තත්ථ සබ්බෙපි එතෙ පරිස්සයා නත්ථි. යංනූනාහං තත්ථ ගච්ඡෙය්‍යං; ඵාසුකං විහරන්තෙන සක්කා විසෙසං අධිගන්තු’’න්ති. තස්ස පුන අහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම න පච්චයවසිකා හොන්ති, එවරූපඤ්ච චිත්තං වසෙ වත්තෙන්ති, න චිත්තස්ස වසෙ වත්තෙන්ති, නාහං ගමිස්සාමී’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා න අගමාසි. එවං යාවතතියකං උප්පන්නචිත්තං පච්චවෙක්ඛිත්වා නිවත්තෙසි. තතො තත්ථෙව සත්ත වස්සානි වසිත්වා, සම්මා පටිපජ්ජමානො පච්චෙකසම්බොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං භාසිත්වා නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. ๕๒. อะไรเป็นต้นเหตุแห่งคาถาว่า สีตญฺจ เป็นต้น? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี ได้มีพระราชาพระนามว่า สีตาลุกพรหมทัต พระองค์ทรงผนวชแล้ว ประทับอยู่ในกระท่อมในป่า และในประเทศนั้น เมื่อถึงฤดูหนาวก็หนาว เมื่อถึงฤดูร้อนก็ร้อน เพราะเป็นที่โล่งแจ้ง ในหมู่บ้านโคจร ก็ไม่ได้ภิกษาตามความต้องการ แม้น้ำดื่มก็หาได้ยาก ทั้งลม แดด เหลือบ และสัตว์เลื้อยคลานก็เบียดเบียน พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า "จากที่นี่ไปประมาณครึ่งโยชน์ มีประเทศที่สมบูรณ์ ในที่นั้นภัยเหล่านี้ทั้งหมดไม่มี ถ้ากระไร เราพึงไปที่นั่น เมื่ออยู่สบาย ก็อาจบรรลุคุณวิเศษได้" อีกครั้งหนึ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นได้มีความคิดว่า "บรรพชิตชื่อว่าไม่เป็นผู้ขึ้นอยู่กับปัจจัย ย่อมทำจิตเช่นนี้ให้อยู่ในอำนาจ ไม่เป็นไปในอำนาจของจิต เราจักไม่ไป" ดังนี้ ทรงพิจารณาแล้วจึงมิได้เสด็จไป พระองค์ทรงพิจารณาจิตที่เกิดขึ้นแล้วให้กลับคืนได้ถึงสามครั้งอย่างนี้ ต่อจากนั้น พระองค์ประทับอยู่ในที่นั้นเองสิ้น ๗ ปี ทรงปฏิบัติโดยชอบ กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกสัมโพธิญาณแล้ว ตรัสอุทานคาถานี้แล้ว ได้เสด็จไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะ ‘‘සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච ඛුදං පිපාසං, වාතාතපෙ ඩංසසරීසපෙ ච; සබ්බානිපෙතානි අභිසම්භවිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. บุคคลพึงครอบงำสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด คือ ความหนาวและความร้อน ความหิวและความกระหาย ลมและแดด เหลือบและสัตว์เลื้อยคลาน แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด තත්ථ සීතඤ්චාති සීතං නාම දුවිධං අබ්භන්තරධාතුක්ඛොභපච්චයඤ්ච, බාහිරධාතුක්ඛොභපච්චයඤ්ච; තථා උණ්හං. ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා. සරීසපාති යෙ කෙචි දීඝජාතිකා සරිත්වා ගච්ඡන්ති. සෙසං පාකටමෙව. නිගමනම්පි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ในคาถานั้น บทว่า สีตญฺจ ความว่า ความหนาวชื่อว่ามี ๒ อย่าง คือ ความหนาวที่มีความกำเริบแห่งธาตุภายในเป็นปัจจัย และความหนาวที่มีความกำเริบแห่งธาตุภายนอกเป็นปัจจัย ความร้อนก็เช่นเดียวกัน บทว่า ฑํสา ได้แก่ แมลงวันตาเหลือง (เหลือบ) บทว่า สรีสปา ได้แก่ สัตว์จำพวกใดจำพวกหนึ่งที่มีลำตัวยาว เคลื่อนที่ไปด้วยการเลื้อยไป คำที่เหลือชัดเจนแล้ว แม้ในนิคมคาถาก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล සීතාලුකගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาสีตาลุคาถา จบแล้ว 53. නාගොවාති [Pg.91] කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා වීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙත්වා කාලකතො නිරයෙ වීසති එව වස්සානි පච්චිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ හත්ථියොනියං උප්පජ්ජිත්වා සඤ්ජාතක්ඛන්ධො පදුමවණ්ණසකලසරීරො උළාරො යූථපති මහානාගො අහොසි. තස්ස ඔභග්ගොභග්ගං සාඛාභඞ්ගං හත්ථිඡාපාව ඛාදන්ති. ඔගාහෙපි නං හත්ථිනියො කද්දමෙන ලිම්පන්ති, සබ්බං පාලිලෙය්‍යකනාගස්සෙව අහොසි. සො යූථා නිබ්බිජ්ජිත්වා පක්කමි. තතො නං පදානුසාරෙන යූථං අනුබන්ධි. එවං යාවතතියං පක්කන්තො අනුබද්ධොව. තතො චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි මය්හං නත්තකො බාරාණසියං රජ්ජං කාරෙති, යංනූනාහං අත්තනො පුරිමජාතියා උය්‍යානං ගච්ඡෙය්‍යං, තත්‍ර මං සො රක්ඛිස්සතී’’ති. තතො රත්තිං නිද්දාවසං ගතෙ යූථෙ යූථං පහාය තමෙව උය්‍යානං පාවිසි. උය්‍යානපාලො දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘හත්ථිං ගහෙස්සාමී’’ති සෙනාය පරිවාරෙසි. හත්ථී රාජානං එව අභිමුඛො ගච්ඡති. රාජා ‘‘මං අභිමුඛො එතී’’ති ඛුරප්පං සන්නය්හිත්වා අට්ඨාසි. තතො හත්ථී ‘‘විජ්ඣෙය්‍යාපි මං එසො’’ති මානුසිකාය වාචාය ‘‘බ්‍රහ්මදත්ත, මා මං විජ්ඣ, අහං තෙ අය්‍යකො’’ති ආහ. රාජා ‘‘කිං භණසී’’ති සබ්බං පුච්ඡි. හත්ථීපි රජ්ජෙ ච නරකෙ ච හත්ථියොනියඤ්ච පවත්තිං සබ්බං ආරොචෙසි. රාජා ‘‘සුන්දරං, මා භායි, මා ච කඤ්චි භිංසාපෙහී’’ති හත්ථිනො වට්ටඤ්ච ආරක්ඛකෙ ච හත්ථිභණ්ඩෙ ච උපට්ඨාපෙසි. ๕๓. อะไรเป็นต้นเหตุแห่งคาถาว่า นาโค เป็นต้น? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาองค์หนึ่งทรงครองราชย์อยู่ ๒๐ ปี สวรรคตแล้ว ไหม้อยู่ในนรกสิ้น ๒๐ ปีเช่นกัน แล้วมาเกิดในกำเนิดช้างในหิมวันตประเทศ มีร่างกายเจริญเติบโต มีผิวกายทั่วทั้งตัวดุจสีดอกปทุม เป็นช้างที่ประเสริฐ เป็นจ่าโขลง เป็นพญาช้างใหญ่ บรรดาลูกช้างทั้งหลายพากันกินกิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักลง แม้ในเวลาลงน้ำ นางช้างทั้งหลายก็เอาโคลนมาละเลงไล้ท่าน เรื่องทั้งหมดเป็นเหมือนกับพญาช้างปาลิเลยยกะ พญาช้างนั้นเบื่อหน่ายโขลงจึงหลีกไป ลำดับนั้น โขลงช้างได้ติดตามพญาช้างนั้นไปตามรอยเท้า พญาช้างหลีกไปถึงสามครั้ง ก็ถูกติดตามไปอยู่นั่นเอง ลำดับนั้น พญาช้างจึงคิดว่า "บัดนี้ หลานของเราครองราชย์อยู่ในกรุงพาราณสี ถ้ากระไร เราพึงไปยังอุทยานในชาติก่อนของเรา ที่นั่น เขาจักคุ้มครองเรา" ลำดับนั้น ในเวลากลางคืน เมื่อโขลงช้างหลับแล้ว พญาช้างจึงละโขลงเข้าไปยังอุทยานนั้นเอง นายอุทยานเห็นแล้วจึงกราบทูลแด่พระราชา พระราชาทรงดำริว่า "เราจักจับช้าง" จึงให้กองทัพแวดล้อมไว้ พญาช้างเดินตรงเข้าไปหาพระราชาเท่านั้น พระราชาทรงดำริว่า "ช้างนั่นเดินตรงมาหาเรา" จึงทรงเตรียมหอกแล้วประทับยืนอยู่ ลำดับนั้น พญาช้างคิดว่า "พระราชานี้อาจจะแทงเราได้" จึงกล่าวด้วยภาษามนุษย์ว่า "พรหมทัต อย่าแทงเราเลย เราเป็นปู่ของท่าน" พระราชาตรัสถามเรื่องทั้งหมดว่า "ท่านพูดอะไร" แม้พญาช้างก็ได้เล่าเรื่องราวทั้งหมด ทั้งในครั้งที่ครองราชย์ ในนรก และในกำเนิดช้าง พระราชาตรัสว่า "ดีแล้ว ท่านอย่ากลัวเลย และอย่าได้เบียดเบียนใครๆ" แล้วทรงจัดแจงวัตรปฏิบัติ คนดูแล และเครื่องประดับช้างให้แก่พญาช้างนั้น අථෙකදිවසං රාජා හත්ථික්ඛන්ධගතො ‘‘අයං වීසති වස්සානි රජ්ජං කත්වා නිරයෙ පක්කො, විපාකාවසෙසෙන ච තිරච්ඡානයොනියං උප්පන්නො, තත්ථපි ගණවාසසඞ්ඝට්ටනං අසහන්තො ඉධාගතො. අහො දුක්ඛො ගණවාසො, එකීභාවො එව ච පන සුඛො’’ති චින්තෙත්වා තත්ථෙව විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තං ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතං අමච්චා උපසඞ්කමිත්වා, පණිපාතං කත්වා ‘‘යානකාලො මහාරාජා’’ති ආහංසු. තතො ‘‘නාහං රාජා’’ති වත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉමං ගාථං අභාසි – ครั้นวันหนึ่ง พระราชาประทับบนคอช้าง ทรงพระดำริว่า "พญาช้างนี้ครองราชย์อยู่ ๒๐ ปี ได้ไปไหม้ในนรก และด้วยเศษแห่งวิบาก จึงมาเกิดในกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน แม้ในกำเนิดนั้น ก็ทนต่อการกระทบกระทั่งของการอยู่เป็นหมู่คณะไม่ได้ จึงมาที่นี่ โอ การอยู่เป็นหมู่คณะเป็นทุกข์หนอ ส่วนความเป็นผู้อยู่ผู้เดียวเป็นสุข" ดังนี้แล้ว ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนา ณ ที่นั้นเอง กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ พวกอำมาตย์เข้าไปเฝ้าพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีความสุขด้วยโลกุตรสุขนั้นแล้ว กราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ถึงเวลาเสด็จแล้ว" ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า "เราไม่ใช่พระราชา" แล้วได้ตรัสคาถานี้โดยนัยก่อนนั่นแลว่า ‘‘නාගොව යූථානි විවජ්ජයිත්වා, සඤ්ජාතඛන්ධො පදුමී උළාරො; යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. พึงเป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด เหมือนพญาช้างผู้มีกายเจริญเติบโต มีผิวพรรณดุจดอกปทุม เป็นช้างประเสริฐ ละโขลงทั้งหลายแล้ว อยู่ในป่าตามความพอใจ සා [Pg.92] පදත්ථතො පාකටා එව. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායයොජනා. සා ච ඛො යුත්තිවසෙනෙව, න අනුස්සවවසෙන. යථා අයං හත්ථී මනුස්සකන්තෙසු සීලෙසු දන්තත්තා අදන්තභූමිං නාගච්ඡතීති වා, සරීරමහන්තතාය වා නාගො, එවං කුදාස්සු නාමාහම්පි අරියකන්තෙසු සීලෙසු දන්තත්තා අදන්තභූමිං නාගමනෙන ආගුං අකරණෙන පුන ඉත්ථත්තං අනාගමනෙන ච ගුණසරීරමහන්තතාය වා නාගො භවෙය්‍යං. යථා චෙස යූථානි විවජ්ජෙත්වා එකචරියසුඛෙන යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං ගණං විවජ්ජෙත්වා එකවිහාරසුඛෙන ඣානසුඛෙන යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ අත්තනො යථා යථා සුඛං, තථා තථා යත්තකං වා ඉච්ඡාමි, තත්තකං අරඤ්ඤෙ නිවාසං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො චරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථා චෙස සුසණ්ඨිතක්ඛන්ධතාය සඤ්ජාතක්ඛන්ධො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං අසෙඛසීලක්ඛන්ධමහන්තතාය සඤ්ජාතක්ඛන්ධො භවෙය්‍යං. යථා චෙස පදුමසදිසගත්තතාය වා පදුමකුලෙ උප්පන්නතාය වා පදුමී, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං පදුමසදිසඋජුගත්තතාය වා අරියජාතිපදුමෙ උප්පන්නතාය වා පදුමී භවෙය්‍යං. යථා චෙස ථාමබලජවාදීහි උළාරො, කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං පරිසුද්ධකායසමාචාරතාදීහි සීලසමාධිනිබ්බෙධිකපඤ්ඤාදීහි වා උළාරො භවෙය්‍යන්ති එවං චින්තෙන්තො විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං අධිගතොම්හීති. คาถานั้นมีความหมายปรากฏชัดโดยอรรถแห่งบทอยู่แล้ว ส่วนนี้เป็นการอธิบายความหมายในคาถานั้น และการอธิบายความหมายนั้น ก็เป็นการอธิบายโดยนัยแห่งเหตุผล ไม่ใช่โดยนัยแห่งการฟังตามกันมา. เปรียบเหมือนช้างนี้ เพราะความที่ถูกฝึกแล้วในศีลอันเป็นที่พอใจของมนุษย์ทั้งหลาย จึงไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ได้ฝึก หรือชื่อว่านาคะเพราะมีร่างกายใหญ่โต ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักเป็นนาคะ เพราะความที่ถูกฝึกแล้วในศีลอันเป็นที่พอใจของพระอริยเจ้าทั้งหลาย จึงไม่ไปสู่ภูมิที่ยังไม่ได้ฝึก เพราะไม่ทำบาป และเพราะไม่กลับมาสู่ภพนี้อีก หรือเพราะมีกายคือคุณอันยิ่งใหญ่ ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนช้างนี้ ละโขลงแล้ว อยู่ตามความพอใจด้วยสุขจากการเที่ยวไปตัวเดียว เที่ยวไปในป่าตัวเดียว ดุจดังนอแรด ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักละหมู่คณะแล้ว อยู่ตามความพอใจด้วยสุขจากการอยู่ผู้เดียวและด้วยฌานสุข อยู่ในป่าตามที่ตนพอใจอย่างไรๆ เท่าที่ปรารถนา อาศัยอยู่ในป่า เที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉันนั้น นี้คือความหมาย. และเปรียบเหมือนช้างนี้ มีขันธ์ (ร่างกาย) ที่เกิดขึ้นดีแล้ว เพราะมีขันธ์ที่ตั้งมั่นดีแล้ว ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักมีขันธ์ (คือคุณธรรม) ที่เกิดขึ้นดีแล้ว เพราะความยิ่งใหญ่แห่งอเสขศีลขันธ์ ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนช้างนี้ ชื่อว่าปทุมิน (ผู้มีปทุม) เพราะมีกายคล้ายดอกปทุม หรือเพราะเกิดในตระกูลปทุม ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักเป็นปทุมิน เพราะมีกายที่ซื่อตรงคล้ายดอกปทุม หรือเพราะเกิดในดอกปทุมคืออริยชาติ ฉันนั้น. และเปรียบเหมือนช้างนี้ เป็นผู้ประเสริฐด้วยกำลัง พละ และความเร็วเป็นต้น ฉันใด หนอ เมื่อไรเราจักเป็นผู้ประเสริฐด้วยกายสมาจารอันบริสุทธิ์เป็นต้น หรือด้วยศีล สมาธิ และปัญญาอันแทงตลอดเป็นต้น ฉันนั้น. เมื่อคิดดังนี้แล้ว เราจึงเริ่มเจริญวิปัสสนา บรรลุแล้วซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. නාගගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถานาคาคาถา จบ. 54. අට්ඨාන තන්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර පුත්තො දහරො එව සමානො පබ්බජිතුකාමො මාතාපිතරො යාචි. මාතාපිතරො නං වාරෙන්ති. සො වාරියමානොපි නිබන්ධතියෙව ‘‘පබ්බජිස්සාමී’’ති. තතො නං පුබ්බෙ වුත්තසෙට්ඨිපුත්තං විය සබ්බං වත්වා අනුජානිංසු. පබ්බජිත්වා ච උය්‍යානෙයෙව වසිතබ්බන්ති පටිජානාපෙසුං, සො තථා අකාසි. තස්ස මාතා පාතොව වීසතිසහස්සනාටකිත්ථිපරිවුතා උය්‍යානං ගන්ත්වා, පුත්තං යාගුං පායෙත්වා, අන්තරා ඛජ්ජකාදීනි ච ඛාදාපෙත්වා, යාව මජ්ඣන්හිකසමයං තෙන සද්ධිං සමුල්ලපිත්වා, නගරං පවිසති. පිතා ච මජ්ඣන්හිකෙ ආගන්ත්වා, තං භොජෙත්වා අත්තනාපි භුඤ්ජිත්වා, දිවසං තෙන සද්ධිං සමුල්ලපිත්වා, සායන්හසමයෙ [Pg.93] ජග්ගනපුරිසෙ ඨපෙත්වා නගරං පවිසති. සො එවං රත්තින්දිවං අවිවිත්තො විහරති. තෙන ඛො පන සමයෙන ආදිච්චබන්ධු නාම පච්චෙකබුද්ධො නන්දමූලකපබ්භාරෙ විහරති. සො ආවජ්ජෙන්තො තං අද්දස – ‘‘අයං කුමාරො පබ්බජිතුං අසක්ඛි, ජටං ඡින්දිතුං න සක්කොතී’’ති. තතො පරං ආවජ්ජි ‘‘අත්තනො ධම්මතාය නිබ්බිජ්ජිස්සති, නො’’ති. අථ ‘‘ධම්මතාය නිබ්බින්දන්තො අතිචිරං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තස්ස ආරම්මණං දස්සෙස්සාමී’’ති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව මනොසිලාතලතො ආගන්ත්වා උය්‍යානෙ අට්ඨාසි. රාජපුරිසො දිස්වා ‘‘පච්චෙකබුද්ධො ආගතො, මහාරාජා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘ඉදානි මෙ පුත්තො පච්චෙකබුද්ධෙන සද්ධිං අනුක්කණ්ඨිතො වසිස්සතී’’ති පමුදිතමනො හුත්වා පච්චෙකබුද්ධං සක්කච්චං උපට්ඨහිත්වා තත්ථෙව වාසං යාචිත්වා පණ්ණසාලාදිවාවිහාරට්ඨානචඞ්කමාදිසබ්බං කාරෙත්වා වාසෙසි. ๕๔. อะไรเป็นต้นเหตุของคาถาว่า อฏฺฐานํ ตํ เป็นต้น? ได้ยินว่า พระราชโอรสของพระเจ้ากรุงพาราณสียังทรงพระเยาว์ มีความประสงค์จะบรรพชา จึงทูลขอต่อพระราชมารดาและพระราชบิดา พระราชมารดาและพระราชบิดาทรงห้ามพระองค์ แม้ถูกห้ามก็ยังทรงยืนกรานว่า "หม่อมฉันจะบรรพชา" ลำดับนั้น พระราชมารดาและพระราชบิดาจึงตรัสทุกอย่างเหมือนกรณีของบุตรเศรษฐีที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงทรงอนุญาต และให้ทรงปฏิญาณว่า "เมื่อบรรพชาแล้ว พึงอยู่ในพระราชอุทยานเท่านั้น" พระองค์ก็ทรงทำเช่นนั้น พระราชมารดาของพระองค์ ในเวลาเช้า แวดล้อมด้วยนางรำสองหมื่นคน เสด็จไปยังพระราชอุทยาน ให้พระโอรสฉันยาคู และให้ฉันของขบเคี้ยวเป็นต้นในระหว่างนั้น ทรงสนทนาปราศรัยกับพระโอรสจนถึงเวลาเที่ยง แล้วจึงเสด็จเข้าพระนคร ส่วนพระราชบิดาเสด็จมาในเวลาเที่ยง ให้พระองค์เสวย และพระองค์เองก็เสวยด้วย ทรงสนทนาปราศรัยกับพระโอรสตลอดวัน ในเวลาเย็น ทรงตั้งบุรุษผู้เฝ้ายามไว้แล้วจึงเสด็จเข้าพระนคร พระองค์ทรงอยู่อย่างไม่สงบวิเวกทั้งกลางวันและกลางคืนเช่นนี้ ก็ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอาทิจจพันธุ ประทับอยู่ที่เงื้อมเขานันทมูลกะ ท่านพิจารณาอยู่ ได้เห็นพระกุมารนั้น (และคิดว่า) "กุมารนี้สามารถบรรพชาได้ แต่ไม่สามารถตัดความพัวพันได้" ต่อจากนั้น ท่านพิจารณาว่า "พระกุมารจักเบื่อหน่ายได้เองตามธรรมดาหรือไม่" ครั้นแล้ว เมื่อทราบว่า "ถ้าจะเบื่อหน่ายได้เองตามธรรมดา ก็คงจะใช้เวลานานมาก" จึงคิดว่า "เราจะให้อารมณ์แก่เธอ" แล้วมาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อน จากพื้นศิลาที่ชื่อมโนสิลา มายืนอยู่ในพระราชอุทยาน ราชบุรุษเห็นแล้วจึงกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว" พระราชาทรงมีพระทัยยินดีว่า "บัดนี้ บุตรของเราจักอยู่กับพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยไม่กระสับกระส่าย" จึงทรงอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าโดยเคารพ ทูลขอให้ท่านอยู่ ณ ที่นั้นเอง แล้วโปรดให้สร้างบรรณศาลา ที่พักกลางวัน ที่จงกรม เป็นต้นทุกอย่าง และนิมนต์ให้ท่านอยู่. සො තත්ථ වසන්තො එකදිවසං ඔකාසං ලභිත්වා කුමාරං පුච්ඡි ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? සො ආහ ‘‘අහං පබ්බජිතො’’ති. ‘‘පබ්බජිතා නාම න එදිසා හොන්තී’’ති. ‘‘අථ භන්තෙ, කීදිසා හොන්ති, කිං මය්හං අනනුච්ඡවික’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ත්වං අත්තනො අනනුච්ඡවිකං න පෙක්ඛසි, නනු තෙ මාතා වීසතිසහස්සඉත්ථීහි සද්ධිං පුබ්බණ්හසමයෙ ආගච්ඡන්තී උය්‍යානං අවිවිත්තං කරොති, පිතා මහතා බලකායෙන සායන්හසමයෙ, ජග්ගනපුරිසා සකලරත්තිං; පබ්බජිතා නාම තව සදිසා න හොන්ති, ‘එදිසා පන හොන්තී’’’ති තත්‍ර ඨිතස්සෙව ඉද්ධියා හිමවන්තෙ අඤ්ඤතරං විහාරං දස්සෙසි. සො තත්ථ පච්චෙකබුද්ධෙ ආලම්බනබාහං නිස්සාය ඨිතෙ ච චඞ්කමන්තෙ ච රජනකම්මසූචිකම්මාදීනි කරොන්තෙ ච දිස්වා ආහ – ‘‘තුම්හෙ ඉධ, නාගච්ඡථ, පබ්බජ්ජා නාම තුම්හෙහි අනුඤ්ඤාතා’’ති. ‘‘ආම, පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතා, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සමණා නාම අත්තනො නිස්සරණං කාතුං ඉච්ඡිතපත්ථිතඤ්ච පදෙසං ගන්තුං ලභන්ති, එත්තකංව වට්ටතී’’ති වත්වා ආකාසෙ ඨත්වා – ท่าน (พระปัจเจกพุทธเจ้า) เมื่ออยู่ที่นั่น วันหนึ่งได้โอกาสจึงถามพระกุมารว่า "ท่านคือใคร" พระกุมารตอบว่า "ข้าพเจ้าเป็นบรรพชิต" (พระปัจเจกพุทธเจ้า) กล่าวว่า "ผู้ที่ชื่อว่าบรรพชิต ย่อมไม่เป็นเช่นนี้" เมื่อพระกุมารถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น บรรพชิตเป็นเช่นไร สิ่งใดไม่สมควรแก่ข้าพเจ้า" (พระปัจเจกพุทธเจ้า) จึงกล่าวว่า "ท่านไม่เห็นสิ่งที่ไม่สมควรแก่ตนเองหรือ พระมารดาของท่านมาในเวลาเช้าพร้อมกับสตรีสองหมื่นคน ทำให้อุทยานไม่สงบวิเวกมิใช่หรือ พระบิดามาในเวลาเย็นพร้อมกับกองทัพใหญ่ (ก็ทำให้อุทยานไม่สงบวิเวก) พวกบุรุษผู้เฝ้ายาม (ก็ทำให้อุทยานไม่สงบวิเวก) ตลอดทั้งคืนมิใช่หรือ ผู้ที่ชื่อว่าบรรพชิต ย่อมไม่เป็นเหมือนท่าน แต่เป็นเช่นนี้" แล้วท่านก็ยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง แสดงวิหารแห่งหนึ่งในป่าหิมพานต์ด้วยฤทธิ์ พระกุมารนั้นเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในที่นั้น ทั้งที่กำลังยืนพิงแขนค้ำ ทั้งที่กำลังเดินจงกรม และทั้งที่กำลังทำการย้อมผ้าและเย็บผ้าเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายไม่มาที่นี่ (ในโลกมนุษย์) บรรพชาเป็นสิ่งที่ท่านทั้งหลายได้รับอนุญาตแล้วหรือ" (พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า) "ใช่ บรรพชาเป็นสิ่งที่ได้รับอนุญาตแล้ว ตั้งแต่เวลาที่บวช ผู้ที่ชื่อว่าสมณะย่อมสามารถทำที่พึ่งของตน และไปสู่สถานที่ที่ตนปรารถนาและต้องการได้ เพียงเท่านี้ย่อมควร" ดังนี้แล้ว จึงยืนในอากาศ (และกล่าวคาถาว่า) ‘‘අට්ඨාන තං සඞ්ගණිකාරතස්ස, යං ඵස්සයෙ සාමයිකං විමුත්ති’’න්ති. – "ข้อที่บุคคลผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ จะพึงได้สัมผัสสามยิกวิมุตติ (ความหลุดพ้นชั่วคราว) นั้น ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้" ඉමං [Pg.94] උපඩ්ඪගාථං වත්වා, දිස්සමානෙනෙව කායෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමාසි. එවං ගතෙ පච්චෙකබුද්ධෙ සො අත්තනො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිපජ්ජි. ආරක්ඛකපුරිසොපි ‘‘සයිතො කුමාරො, ඉදානි කුහිං ගමිස්සතී’’ති පමත්තො නිද්දං ඔක්කමි. සො තස්ස පමත්තභාවං ඤත්වා පත්තචීවරං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පාවිසි. තත්‍ර ච විවිත්තො විපස්සනං ආරභිත්වා, පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, පච්චෙකබුද්ධට්ඨානං ගතො. තත්‍ර ච ‘‘කථමධිගත’’න්ති පුච්ඡිතො ආදිච්චබන්ධුනා වුත්තං උපඩ්ඪගාථං පරිපුණ්ණං කත්වා අභාසි. ครั้นตรัสคาถากึ่งหนึ่งนี้แล้ว ก็ได้เสด็จไปยังเงื้อมเขานันทมูลกะด้วยกายที่ปรากฏอยู่นั่นเทียว เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จไปแล้วอย่างนี้ พระดาบสนั้นเข้าไปยังบรรณศาลาของตนแล้วนอนแล้ว แม้บุรุษผู้รักษาก็คิดว่า "พระกุมารบรรทมแล้ว บัดนี้จักเสด็จไปที่ไหน" จึงประมาทหลับไป พระดาบสนั้นทรงทราบความที่บุรุษนั้นประมาทแล้ว จึงทรงถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่ป่า และในป่านั้น เป็นผู้สงัด ปรารภวิปัสสนาแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว จึงไปยังที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และในที่นั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านบรรลุได้อย่างไร" จึงได้ตรัสคาถากึ่งหนึ่งที่พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอาทิจจพันธุตรัสไว้ให้บริบูรณ์ තස්සත්ථො – අට්ඨාන තන්ති. අට්ඨානං තං, අකාරණං තන්ති වුත්තං හොති, අනුනාසිකලොපො කතො ‘‘අරියසච්චාන දස්සන’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 5.11; සු. නි. 270) විය. සඞ්ගණිකාරතස්සාති ගණාභිරතස්ස. යන්ති කරණවචනමෙතං ‘‘යං හිරීයති හිරීයිතබ්බෙනා’’තිආදීසු (ධ. ස. 30) විය. ඵස්සයෙති අධිගච්ඡෙ. සාමයිකං විමුත්තින්ති ලොකියසමාපත්තිං. සා හි අප්පිතප්පිතසමයෙ එව පච්චනීකෙහි විමුච්චනතො ‘‘සාමයිකා විමුත්තී’’ති වුච්චති. තං සාමයිකං විමුත්තිං. අට්ඨානං තං, න තං කාරණං විජ්ජති සඞ්ගණිකාරතස්ස, යෙන කාරණෙන ඵස්සයෙති එතං ආදිච්චබන්ධුස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස වචො නිසම්ම සඞ්ගණිකාරතිං පහාය යොනිසො පටිපජ්ජන්තො අධිගතොම්හීති ආහ. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. อรรถแห่งคาถานั้น - บทว่า อฏฺฐาน ตนฺติ ความว่า นั่นไม่ใช่ฐานะ นั่นไม่ใช่เหตุ มีการลบพยัญชนะนาสิก เหมือนในบทเป็นต้นว่า อริยสจฺจาน ทสฺสนํ. บทว่า สงฺคณิการตสฺส คือ แก่ผู้ยินดีในหมู่คณะ. บทว่า ยํ นี้เป็นศัพท์บอกเหตุ เหมือนในบทเป็นต้นว่า ยํ หิรียติ หิริยิตพฺเพน. บทว่า ผสฺสเย คือ พึงบรรลุ. บทว่า สามยิกํ วิมุตฺตึ คือ โลกิยสมาบัติ. เพราะว่าโลกิยสมาบัตินั้นเรียกว่า "สามยิกาวิมุตติ" เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกในสมัยที่เข้าสมาบัติแล้วๆ เท่านั้น. (ความแห่งคาถาคือ) นั่นไม่ใช่ฐานะ เหตุนั้นไม่มีแก่ผู้ยินดีในหมู่คณะ ที่จะพึงบรรลุสามยิกวิมุตตินั้นได้ด้วยเหตุใด. ท่านกล่าวว่า "เราได้สดับคำของพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอาทิจจพันธุนี้แล้ว ละความยินดีในหมู่คณะ ปฏิบัติโดยแยบคายอยู่ จึงได้บรรลุแล้ว". ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. අට්ඨානගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาอัฏฐานคาถา จบ. දුතියො වග්ගො නිට්ඨිතො. วรรคที่สอง จบ. 55. දිට්ඨීවිසූකානීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘යථා සීතාදීනං පටිඝාතකානි උණ්හාදීනි අත්ථි, අත්ථි නු ඛො එවං වට්ටපටිඝාතකං විනට්ටං, නො’’ති. සො අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘විවට්ටං ජානාථා’’ති? තෙ ‘‘ජානාම, මහාරාජා’’ති ආහංසු. රාජා – ‘‘කිං ත’’න්ති? තතො ‘‘අන්තවා ලොකො’’තිආදිනා නයෙන සස්සතුච්ඡෙදං කථෙසුං. අථ රාජා ‘‘ඉමෙ න ජානන්ති, සබ්බෙපිමෙ දිට්ඨිගතිකා’’ති සයමෙව තෙසං විලොමතඤ්ච අයුත්තතඤ්ච දිස්වා ‘‘වට්ටපටිඝාතකං විවට්ටං අත්ථි, තං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. ඉමඤ්ච උදානගාථං අභාසි පච්චෙකබුද්ධමජ්ඣෙ බ්‍යාකරණගාථඤ්ච – ๕๕. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ทิฏฺฐีวิสูกานิ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาองค์หนึ่งเสด็จอยู่ในที่ลับ ทรงดำริว่า "สิ่งกำจัดความหนาวเป็นต้น คือ ความร้อนเป็นต้น มีอยู่ฉันใด สิ่งกำจัดวัฏฏะ คือ วิวัฏฏะ จะไม่มีอยู่หรือหนอ ฉันนั้น" พระองค์จึงตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "พวกท่านรู้จักวิวัฏฏะหรือไม่?" พวกเขาทูลว่า "ข้าพระองค์รู้จัก พระเจ้าข้า" พระราชาตรัสถามว่า "สิ่งนั้นคืออะไร?" ลำดับนั้น พวกเขาได้กล่าวถึงสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิด้วยนัยเป็นต้นว่า "โลกมีที่สุด" ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า "คนเหล่านี้ไม่รู้เลย ทั้งหมดนี้เป็นผู้มีทิฏฐิ" จึงทรงเห็นความผิดและความไม่สมควรของพวกเขาด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงดำริว่า "สิ่งกำจัดวัฏฏะ คือ วิวัฏฏะ มีอยู่ สิ่งนั้นเราควรแสวงหา" จึงสละราชสมบัติ บรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนาอยู่ ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ และได้ตรัสอุทานคาถานี้และพยากรณคาถาในท่ามกลางพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า ‘‘දිට්ඨීවිසූකානි [Pg.95] උපාතිවත්තො, පත්තො නියාමං පටිලද්ධමග්ගො; උප්පන්නඤාණොම්හි අනඤ්ඤනෙය්‍යො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "เราก้าวล่วงทิฏฐิอันซัดส่ายทั้งหลายได้แล้ว ถึงแล้วซึ่งนิยาม ได้มรรคแล้ว เราเป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด" තස්සත්ථො – දිට්ඨීවිසූකානීති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි. තානි හි මග්ගසම්මාදිට්ඨියා විසූකට්ඨෙන විජ්ඣනට්ඨෙන විලොමට්ඨෙන ච විසූකානි. එවං දිට්ඨියා විසූකානි, දිට්ඨි එව වා විසූකානි දිට්ඨිවිසූකානි. උපාතිවත්තොති දස්සනමග්ගෙන අතික්කන්තො. පත්තො නියාමන්ති අවිනිපාතධම්මතාය සම්බොධිපරායණතාය ච නියතභාවං අධිගතො, සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං වා පඨමමග්ගන්ති. එත්තාවතා පඨමමග්ගකිච්චනිප්ඵත්ති ච තස්ස පටිලාභො ච වුත්තො. ඉදානි පටිලද්ධමග්ගොති ඉමිනා සෙසමග්ගපටිලාභං දස්සෙති. උප්පන්නඤාණොම්හීති උප්පන්නපච්චෙකබොධිඤාණො අම්හි. එතෙන ඵලං දස්සෙති. අනඤ්ඤනෙය්‍යොති අඤ්ඤෙහි ‘‘ඉදං සච්චං, ඉදං සච්ච’’න්ති න නෙතබ්බො. එතෙන සයම්භුතං දීපෙති, පත්තෙ වා පච්චෙකබොධිඤාණෙ අනෙය්‍යතාය අභාවා සයංවසිතං. සමථවිපස්සනාය වා දිට්ඨිවිසූකානි උපාතිවත්තො, ආදිමග්ගෙන පත්තො නියාමං, සෙසෙහි පටිලද්ධමග්ගො, ඵලඤාණෙන උප්පන්නඤාණො, තං සබ්බං අත්තනාව අධිගතොති අනඤ්ඤනෙය්‍යො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. อรรถแห่งคาถานั้น - บทว่า ทิฏฺฐีวิสูกานิ คือ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ. เพราะว่าทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า วิสูกะ (สิ่งซัดส่าย) ด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ โดยความหมายว่าซัดส่าย โดยความหมายว่าแทงตลอด และโดยความหมายว่าเป็นปฏิปักษ์. อย่างนี้ ทิฏฐิอันสัมมาทิฏฐิทำให้ซัดส่ายไป หรือว่า ทิฏฐินั่นเองเป็นสิ่งซัดส่าย จึงชื่อว่า ทิฏฐิวิสูกะ. บทว่า อุปาติวตฺโต คือ ก้าวล่วงแล้วด้วยทัสนมรรค. บทว่า ปตฺโต นิยามํ คือ บรรลุแล้วซึ่งภาวะที่เที่ยง เพราะความเป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำ และเพราะมีความตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า หรือว่า บรรลุแล้วซึ่งปฐมมรรค อันชื่อว่า สัมมัตตนิยาม. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงความสำเร็จกิจของปฐมมรรค และการได้ปฐมมรรคนั้น. บัดนี้ ด้วยบทว่า ปฏิสทฺธมคฺโค นี้ ท่านแสดงถึงการได้มรรคที่เหลือ. บทว่า อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ คือ เราเป็นผู้มีปัจเจกโพธิญาณเกิดขึ้นแล้ว. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงผล. บทว่า อนญฺญเนยฺโย คือ อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำว่า "นี้คือสัจจะ นี้คือสัจจะ". ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นสยัมภู หรือเมื่อบรรลุพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ความเป็นผู้ที่ใครๆ พึงแนะนำย่อมไม่มี จึงเป็นผู้เป็นใหญ่ด้วยตนเอง. อีกนัยหนึ่ง ก้าวล่วงทิฏฐิอันซัดส่ายทั้งหลายได้ด้วยสมถะและวิปัสสนา ถึงแล้วซึ่งนิยามด้วยมรรคเบื้องต้น ได้มรรคแล้วด้วยมรรคที่เหลือ เป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้วด้วยผลญาณ เพราะบรรลุธรรมทั้งหมดนั้นด้วยตนเองเท่านั้น จึงชื่อว่า อนัญญเนยยะ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. දිට්ඨිවිසූකගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาทิฏฐิวิสูกคาถา จบ. 56. නිල්ලොලුපොති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර සූදො අන්තරභත්තං පචිත්වා උපනාමෙසි මනුඤ්ඤදස්සනං සාදුරසං ‘‘අප්පෙව නාම මෙ රාජා ධනමනුප්පදෙය්‍යා’’ති. තං රඤ්ඤො ගන්ධෙනෙව භොත්තුකාමතං ජනෙසි මුඛෙ ඛෙළං උප්පාදෙන්තං. පඨමකබළෙ පන මුඛෙ පක්ඛිත්තමත්තෙ සත්තරසහරණිසහස්සානි අමතෙනෙව ඵුට්ඨානි අහෙසුං. සූදො ‘‘ඉදානි මෙ දස්සති, ඉදානි මෙ දස්සතී’’ති චින්තෙසි. රාජාපි ‘‘සක්කාරාරහො සූදො’’ති චින්තෙසි – ‘‘රසං සායිත්වා පන සක්කරොන්තං මං පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡෙය්‍ය – ‘ලොලො අයං රාජා රසගරුකො’’’ති න කිඤ්චි අභණි. එවං යාව භොජනපරියොසානං, තාව සූදොපි ‘‘ඉදානි දස්සති, ඉදානි දස්සතී’’ති චින්තෙසි. රාජාපි අවණ්ණභයෙන න කිඤ්චි අභණි. තතො [Pg.96] සූදො ‘‘නත්ථි ඉමස්ස රඤ්ඤො ජිව්හාවිඤ්ඤාණ’’න්ති දුතියදිවසෙ අරසභත්තං උපනාමෙසි. රාජා භුඤ්ජන්තො ‘‘නිග්ගහාරහො අජ්ජ සූදො’’ති ජානන්තොපි පුබ්බෙ විය පච්චවෙක්ඛිත්වා අවණ්ණභයෙන න කිඤ්චි අභණි. තතො සූදො ‘‘රාජා නෙව සුන්දරං නාසුන්දරං ජානාතී’’ති චින්තෙත්වා සබ්බං පරිබ්බයං අත්තනා ගහෙත්වා යංකිඤ්චිදෙව පචිත්වා රඤ්ඤො දෙති. රාජා ‘‘අහො වත ලොභො, අහං නාම වීසති නගරසහස්සානි භුඤ්ජන්තො ඉමස්ස ලොභෙන භත්තමත්තම්පි න ලභාමී’’ති නිබ්බිජ්ජිත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි, පුරිමනයෙනෙව ච ඉමං ගාථං අභාසි – ๕๖. เรื่องราวของคาถาว่า นิลฺโลลุโป เป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า พ่อครัวของพระราชาแห่งกรุงพาราณสี ปรุงอาหารมื้อพิเศษซึ่งมีลักษณะน่าดูและมีรสอร่อยแล้วน้อมเข้าไปถวาย ด้วยคิดว่า “บางทีพระราชาจะพึงพระราชทานทรัพย์แก่เราบ้าง” อาหารนั้นทำให้พระราชาทรงมีความอยากเสวยเพียงด้วยกลิ่นเท่านั้น ทำให้พระเขฬะ (น้ำลาย) สอในพระโอษฐ์ ส่วนคำข้าวคำแรก พอถูกใส่เข้าไปในพระโอษฐ์เท่านั้น เส้นประสาทรับรสเจ็ดพันเส้นก็ซาบซ่านราวกับได้สัมผัสกับน้ำอมฤต พ่อครัวคิดว่า “เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทานแก่เรา เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทานแก่เรา” แม้พระราชาก็ทรงดำริว่า “พ่อครัวสมควรได้รับรางวัล” แต่ทรงดำริต่อไปว่า “หากเราให้รางวัลหลังจากได้ลิ้มรสแล้ว กิตติศัพท์อันชั่วช้าอาจจะขจรไปถึงเราว่า ‘พระราชานี้เป็นคนละโมบ ให้ความสำคัญกับรสชาติ’” จึงมิได้ตรัสอะไรเลย ด้วยประการฉะนี้ ตลอดเวลาจนกระทั่งเสวยพระกระยาหารเสร็จ พ่อครัวก็ยังคงคิดว่า “เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทาน เดี๋ยวพระองค์ก็จะพระราชทาน” แม้พระราชาก็มิได้ตรัสอะไรเลยเพราะทรงกลัวจะเสียชื่อเสียง ต่อมา พ่อครัวคิดว่า “พระราชานี้ไม่มีชิวหาวิญญาณ (การรับรส)” ในวันที่สองจึงน้อมถวายภัตตาหารที่ไม่มีรสชาติ พระราชาขณะเสวยอยู่ แม้จะทรงทราบว่า “วันนี้พ่อครัวสมควรถูกลงโทษ” ก็ทรงพิจารณาเช่นเดิมแล้วมิได้ตรัสอะไรเลยเพราะทรงกลัวจะเสียชื่อเสียง ต่อมา พ่อครัวคิดว่า “พระราชาไม่รู้จักทั้งของดีและของไม่ดี” จึงยึดเอาเครื่องปรุงทั้งหมดไว้เอง แล้วปรุงอะไรก็ได้ถวายพระราชา พระราชาทรงเบื่อหน่ายพระทัยว่า “โอ้หนอ ความโลภ เราผู้ปกครองเมืองถึงสองหมื่นเมือง ยังไม่ได้แม้เพียงภัตตาหารที่ดีเพราะความโลภของคนผู้นี้” จึงทรงสละราชสมบัติ เสด็จออกผนวช ทรงเจริญวิปัสสนาจนได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ และได้ทรงเปล่งคาถานี้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ‘‘නිල්ලොලුපො නික්කුහො නිප්පිපාසො, නිම්මක්ඛො නිද්ධන්තකසාවමොහො; නිරාසයො සබ්බලොකෙ භවිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “พึงเป็นผู้ไม่ละโมบ ไม่โอ้อวด ไม่มีตัณหา ไม่ลบหลู่คุณท่าน ขจัดกิเลสเครื่องเศร้าหมองและโมหะได้แล้ว ไม่มีความอาลัยในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น” තත්ථ නිල්ලොලුපොති අලොලුපො. යො හි රසතණ්හාභිභූතො හොති, සො භුසං ලුප්පති පුනප්පුනඤ්ච ලුප්පති, තෙන ලොලුපොති වුච්චති. තස්මා එස තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘නිල්ලොලුපො’’ති. නික්කුහොති එත්ථ කිඤ්චාපි යස්ස තිවිධං කුහනවත්ථු නත්ථි, සො නික්කුහොති වුච්චති. ඉමිස්සා පන ගාථාය මනුඤ්ඤභොජනාදීසු විම්හයමනාපජ්ජනතො නික්කුහොති අයමධිප්පායො. නිප්පිපාසොති එත්ථ පාතුමිච්ඡා පිපාසා, තස්සා අභාවෙන නිප්පිපාසො, සාදුරසලොභෙන භොත්තුකම්‍යතාවිරහිතොති අත්ථො. නිම්මක්ඛොති එත්ථ පරගුණවිනාසනලක්ඛණො මක්ඛො, තස්ස අභාවෙන නිම්මක්ඛො. අත්තනො ගහට්ඨකාලෙ සූදස්ස ගුණමක්ඛනාභාවං සන්ධායාහ. නිද්ධන්තකසාවමොහොති එත්ථ රාගාදයො තයො, කායදුච්චරිතාදීනි ච තීණීති ඡ ධම්මා යථාසම්භවං අප්පසන්නට්ඨෙන සකභාවං විජහාපෙත්වා පරභාවං ගණ්හාපනට්ඨෙන කසටට්ඨෙන ච කසාවාති වෙදිතබ්බා. යථාහ – ในบทเหล่านั้น บทว่า นิลฺโลลุโป คือ ผู้ไม่ละโมบ. จริงอยู่ ผู้ใดถูกตัณหาในรสครอบงำ ผู้นั้นย่อมกำหนัดอย่างยิ่ง ย่อมกำหนัดบ่อยๆ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า โลลุโป (ผู้ละโมบ). ฉะนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่อทรงปฏิเสธความละโมบนั้น จึงตรัสว่า นิลฺโลลุโป. ในบทว่า นิกฺกุโห นี้ แม้ว่าผู้ใดไม่มีวัตถุแห่งความโอ้อวด ๓ ประการ ผู้นั้นเรียกว่า นิกฺกุโห (ผู้ไม่โอ้อวด). แต่ในคาถานี้ มีอธิบายว่า นิกฺกุโห เพราะไม่ทำความพิศวงและความพอใจในโภชนะอันน่าพึงใจเป็นต้น. ในบทว่า นิปฺปิปาโส นี้ ความต้องการจะดื่ม ชื่อว่า ปิปาสา, เพราะไม่มีความต้องการนั้น จึงชื่อว่า นิปฺปิปาโส, อธิบายว่า ปราศจากความอยากบริโภคเพราะความโลภในรสอร่อย. ในบทว่า นิมฺมกฺโข นี้ มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) มีลักษณะคือการทำลายคุณของผู้อื่น, เพราะไม่มีมักขะนั้น จึงชื่อว่า นิมฺมกฺโข. ท่านกล่าวหมายถึงการไม่มีลักษณะแห่งการลบหลู่คุณของพ่อครัวในสมัยที่พระองค์เป็นคฤหัสถ์. ในบทว่า นิทฺธนฺตกสาวโมโห นี้ ธรรม ๖ ประการ คือ ราคะเป็นต้น ๓ อย่าง และกายทุจริตเป็นต้น ๓ อย่าง พึงทราบว่าชื่อว่า กสาวะ (เครื่องเศร้าหมอง) ตามสมควร เพราะทำให้ออกจากสภาวะของตนแล้วถือเอาสภาวะอื่นด้วยความหมายว่าไม่ผ่องใส และด้วยความหมายว่าเป็นกาก. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘තත්ථ, කතමෙ තයො කසාවා? රාගකසාවො, දොසකසාවො, මොහකසාවො, ඉමෙ තයො කසාවා. තත්ථ, කතමෙ අපරෙපි තයො කසාවා? කායකසාවො, වචීකසාවො, මනොකසාවො’’ති (විභ. 924). “ในธรรมเหล่านั้น กสาวะ ๓ อย่างเป็นไฉน? คือ ราคกสาวะ (กิเลสเครื่องเศร้าหมองคือราคะ) โทสกสาวะ (กิเลสเครื่องเศร้าหมองคือโทสะ) โมหกสาวะ (กิเลสเครื่องเศร้าหมองคือโมหะ) เหล่านี้คือกสาวะ ๓ อย่าง. ในธรรมเหล่านั้น กสาวะอีก ๓ อย่างเป็นไฉน? คือ กายกสาวะ (ความเศร้าหมองทางกาย) วจีกสาวะ (ความเศร้าหมองทางวาจา) มโนกสาวะ (ความเศร้าหมองทางใจ)” (วิภังค์ ๙๒๔). තෙසු [Pg.97] මොහං ඨපෙත්වා පඤ්චන්නං කසාවානං තෙසඤ්ච සබ්බෙසං මූලභූතස්ස මොහස්ස නිද්ධන්තත්තා නිද්ධන්තකසාවමොහො, තිණ්ණං එව වා කායවචීමනොකසාවානං මොහස්ස ච නිද්ධන්තත්තා නිද්ධන්තකසාවමොහො. ඉතරෙසු නිල්ලොලුපතාදීහි රාගකසාවස්ස, නිම්මක්ඛතාය දොසකසාවස්ස නිද්ධන්තභාවො සිද්ධො එව. නිරාසයොති නිත්තණ්හො. සබ්බලොකෙති සකලලොකෙ, තීසු භවෙසු ද්වාදසසු වා ආයතනෙසු භවවිභවතණ්හාවිරහිතො හුත්වාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අථ වා තයොපි පාදෙ වත්වා එකො චරෙති එකො චරිතුං සක්කුණෙය්‍යාති එවම්පි එත්ථ සම්බන්ධො කාතබ්බොති. ในกสาวะเหล่านั้น ยกโมหะไว้ เพราะได้ซักฟอกกสาวะ ๕ อย่าง และโมหะซึ่งเป็นรากเหง้าของกสาวะทั้งหมดนั้น จึงชื่อว่า นิทฺธนฺตกสาวโมโห (ผู้มีกิเลสเครื่องเศร้าหมองและโมหะอันซักฟอกแล้ว) หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะได้ซักฟอกกายกสาวะ วจีกสาวะ มโนกสาวะ ทั้ง ๓ อย่าง และโมหะ จึงชื่อว่า นิทฺธนฺตกสาวโมโห. ในบทอื่นๆ ความเป็นผู้ซักฟอกราคกสาวะได้แล้ว ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นผู้ไม่ละโมบเป็นต้น, ความเป็นผู้ซักฟอกโทสกสาวะได้แล้ว ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นผู้ไม่ลบหลู่คุณท่าน. บทว่า นิราสโย คือ ผู้ไม่มีตัณหา. บทว่า สพฺพโลเก คือ ในโลกทั้งปวง อธิบายว่า เป็นผู้ปราศจากภวตัณหาและวิภวตัณหาในภพ ๓ หรือในอายตนะ ๑๒. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้ว. อีกนัยหนึ่ง พึงทำความเชื่อมโยงในที่นี้ว่า ครั้นกล่าวคาถา ๓ บาทแล้ว จึงกล่าวว่า เอโก จเร (พึงเที่ยวไปผู้เดียว) คือ พึงสามารถเที่ยวไปผู้เดียวได้. නිල්ලොලුපගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยความไม่ละโมบ จบ. 57. පාපං සහායන්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා මහච්චරාජානුභාවෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොන්තො මනුස්සෙ කොට්ඨාගාරතො පුරාණධඤ්ඤානි බහිද්ධා නීහරන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං, භණෙ, ඉද’’න්ති අමච්චෙ පුච්ඡි. ‘‘ඉදානි, මහාරාජ, නවධඤ්ඤානි උප්පජ්ජිස්සන්ති, තෙසං ඔකාසං කාතුං ඉමෙ මනුස්සා පුරාණධඤ්ඤාදීනි ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති. රාජා – ‘‘කිං, භණෙ, ඉත්ථාගාරබලකායාදීනං වට්ටං පරිපුණ්ණ’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, පරිපුණ්ණන්ති’’. ‘‘තෙන හි, භණෙ, දානසාලං කාරාපෙථ, දානං දස්සාමි, මා ඉමානි ධඤ්ඤානි අනුපකාරානි විනස්සිංසූ’’ති. තතො නං අඤ්ඤතරො දිට්ඨිගතිකො අමච්චො ‘‘මහාරාජ, නත්ථි දින්න’’න්ති ආරබ්භ යාව ‘‘බාලා ච පණ්ඩිතා ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති වත්වා නිවාරෙසි. සො දුතියම්පි තතියම්පි කොට්ඨාගාරෙ විලුම්පන්තෙ දිස්වා තථෙව ආණාපෙසි. තතියම්පි නං ‘‘මහාරාජ, දත්තුපඤ්ඤත්තං යදිදං දාන’’න්තිආදීනි වත්වා නිවාරෙසි. සො ‘‘අරෙ, අහං අත්තනො සන්තකම්පි න ලභාමි දාතුං, කිං මෙ ඉමෙහි පාපසහායෙහී’’ති නිබ්බින්නො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි. තඤ්ච පාපං සහායං ගරහන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๕๗. เรื่องราวของคาถาว่า ปาปํ สหายํ เป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชาพระองค์หนึ่งในกรุงพาราณสี ขณะเสด็จประทักษิณพระนครด้วยพระราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ทอดพระเนตรเห็นพวกมนุษย์ขนข้าวเปลือกเก่าออกจากฉาง จึงตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า “นี่อะไรกัน ท่านผู้เจริญ?” (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) “บัดนี้ ข้าวเปลือกใหม่จักเกิดขึ้น พระเจ้าข้า พวกมนุษย์เหล่านี้จึงกำลังทิ้งข้าวเปลือกเก่าเป็นต้นเพื่อจัดหาที่ไว้สำหรับข้าวเปลือกใหม่นั้น” พระราชาตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ เสบียงสำหรับฝ่ายในและกองทัพเป็นต้นบริบูรณ์แล้วหรือ?” (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) “บริบูรณ์แล้ว พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ จงให้สร้างโรงทาน เราจักให้ทาน ขออย่าให้ข้าวเปลือกเหล่านี้ต้องเสียหายไปโดยไร้ประโยชน์เลย” ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้มีมิจฉาทิฏฐิคนหนึ่งได้ทูลทัดทานพระองค์ โดยกล่าวเริ่มตั้งแต่ “ข้าแต่มหาราช ผลแห่งทานที่ให้แล้วไม่มี” ไปจนถึง “ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อท่องเที่ยวเวียนว่ายตายเกิดไปแล้ว ก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้เอง” พระองค์ทอดพระเนตรเห็น(คน)ขนของออกจากฉาง แม้ครั้งที่สองและครั้งที่สาม ก็ทรงมีรับสั่งเช่นเดิม (อำมาตย์นั้น) ก็ได้ทูลทัดทานพระองค์แม้ในครั้งที่สาม โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่มหาราช ทานที่พระองค์ทรงบัญญัติจะให้...” พระองค์ทรงเบื่อหน่ายพระทัยว่า “อนิจจา เราไม่ได้ให้แม้ซึ่งของที่เป็นของเราเอง เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยสหายผู้ชั่วช้าเหล่านี้” จึงทรงสละราชสมบัติ เสด็จออกผนวช ทรงเจริญวิปัสสนาจนได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ และเมื่อทรงติเตียนสหายผู้ชั่วช้านั้น จึงได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ ‘‘පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ, අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං; සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “พึงเว้นสหายผู้เลวทราม ผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอ ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งบุคคลผู้หมกมุ่น ผู้ประมาท พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้” තස්සායං [Pg.98] සඞ්ඛෙපත්ථො – ය්වායං දසවත්ථුකාය පාපදිට්ඨියා සමන්නාගතත්තා පාපො, පරෙසම්පි අනත්ථං පස්සතීති අනත්ථදස්සී, කායදුච්චරිතාදිම්හි ච විසමෙ නිවිට්ඨො, තං අත්ථකාමො කුලපුත්තො පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං. සයං න සෙවෙති අත්තනො වසෙන න සෙවෙ. යදි පන පරවසො හොති, කිං සක්කා කාතුන්ති වුත්තං හොති. පසුතන්ති පසටං, දිට්ඨිවසෙන තත්ථ තත්ථ ලග්ගන්ති අත්ථො. පමත්තන්ති කාමගුණෙසු වොස්සට්ඨචිත්තං, කුසලභාවනාරහිතං වා. තං එවරූපං න සෙවෙ, න භජෙ, න පයිරුපාසෙ, අඤ්ඤදත්ථු එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. เนื้อความโดยย่อของคาถานั้นดังนี้: บุคคลใดเป็นคนเลวทรามเพราะประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ 10 ประการ, ย่อมเห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แม้แก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, และเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอ มีกายทุจริตเป็นต้น, กุลบุตรผู้ปรารถนาประโยชน์ พึงเว้นสหายผู้เลวทราม ผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสิ่งที่ไม่สม่ำเสมอ. คำว่า 'ไม่พึงคบหาด้วยตนเอง' หมายความว่า ไม่พึงคบหาตามความพอใจของตน. แต่ถ้าหากตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น จะสามารถทำอะไรได้เล่า ดังนี้เป็นคำที่กล่าวไว้. คำว่า 'ผู้หมกมุ่น' หมายถึง ผู้ข้องอยู่, อธิบายว่า ผู้ติดอยู่ในที่นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ผู้ประมาท' หมายถึง ผู้มีจิตปล่อยในกามคุณ หรือผู้ปราศจากการเจริญกุศล. ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น, ที่แท้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้ පාපසහායගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถาธิบายคาถาว่าด้วยสหายผู้เลวทราม จบแล้ว 58. බහුස්සුතන්ති කා උප්පත්ති? පුබ්බෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ අට්ඨ පච්චෙකබොධිසත්තා පබ්බජිත්වා ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා දෙවලොකෙ උප්පන්නාති සබ්බං අනවජ්ජභොජීගාථාය වුත්තසදිසමෙව. අයං පන විසෙසො – පච්චෙකබුද්ධෙ නිසීදාපෙත්වා රාජා ආහ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘මයං, මහාරාජ, බහුස්සුතා නාමා’’ති. රාජා – ‘‘අහං සුතබ්‍රහ්මදත්තො නාම, සුතෙන තිත්තිං න ගච්ඡාමි, හන්ද, නෙසං සන්තිකෙ විචිත්‍රනයං සද්ධම්මදෙසනං සොස්සාමී’’ති අත්තමනො දක්ඛිණොදකං දත්වා, පරිවිසිත්වා, භත්තකිච්චපරියොසානෙ සඞ්ඝත්ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා, වන්දිත්වා, පුරතො නිසීදි ‘‘ධම්මකථං, භන්තෙ, කරොථා’’ති. සො ‘‘සුඛිතො හොතු, මහාරාජ, රාගක්ඛයො හොතූ’’ති වත්වා උට්ඨිතො. රාජා ‘‘අයං න බහුස්සුතො, දුතියො බහුස්සුතො භවිස්සති, ස්වෙ දානි විචිත්‍රධම්මදෙසනං සොස්සාමී’’ති ස්වාතනාය නිමන්තෙසි. එවං යාව සබ්බෙසං පටිපාටි ගච්ඡති, තාව නිමන්තෙසි. තෙ සබ්බෙපි ‘‘දොසක්ඛයො හොතු, මොහක්ඛයො, ගතික්ඛයො, වට්ටක්ඛයො, උපධික්ඛයො, තණ්හක්ඛයො හොතූ’’ති එවං එකෙකං පදං විසෙසෙත්වා සෙසං පඨමසදිසමෙව වත්වා උට්ඨහිංසු. ๕๘. คาถาว่า 'พหุสสุตํ' เป็นต้น มีที่มาอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ พระปัจเจกโพธิสัตว์ 8 องค์บวชแล้ว บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรให้บริบูรณ์แล้ว บังเกิดในเทวโลก เรื่องทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในอนวัชชโภชีคาถา. แต่มีความพิเศษดังนี้: พระราชาทรงให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายประทับนั่งแล้ว ตรัสถามว่า “ท่านทั้งหลายคือใคร?” พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทูลตอบว่า “มหาบพิตร พวกข้าพระองค์ชื่อว่าพหูสูต”. พระราชาตรัสว่า “เราชื่อว่าสุตพรหมทัต ไม่ถึงความอิ่มด้วยสุตะ เอาเถิด เราจักฟังพระสัทธรรมเทศนาอันมีนัยวิจิตรในสำนักของท่านเหล่านี้” ทรงมีพระทัยยินดี ถวายทักษิโณทก อังคาสแล้ว ในเวลาเสร็จภัตกิจ ทรงรับบาตรของพระสังฆเถระ ทรงไหว้แล้ว ประทับนั่งเบื้องหน้า (ทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดแสดงธรรมกถาเถิด”. พระเถระนั้นกล่าวว่า “มหาบพิตร ขอพระองค์ทรงมีความสุขเถิด ขอความสิ้นไปแห่งราคะจงมี” แล้วก็ลุกขึ้น. พระราชา (ทรงดำริว่า) “ท่านองค์นี้ไม่ใช่พหูสูต องค์ที่สองจักเป็นพหูสูต พรุ่งนี้เราจักได้ฟังพระธรรมเทศนาอันวิจิตร” จึงทรงนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น. พระองค์เสด็จเข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทุกองค์ตามลำดับฉันใด ก็ทรงนิมนต์ฉันนั้น. แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหมดนั้น ก็ได้กล่าวธรรมบทละหนึ่งบทเป็นพิเศษว่า “ขอความสิ้นไปแห่งโทสะจงมี, ความสิ้นไปแห่งโมหะ, ความสิ้นไปแห่งคติ, ความสิ้นไปแห่งวัฏฏะ, ความสิ้นไปแห่งอุปธิ, ความสิ้นไปแห่งตัณหาจงมี” ดังนี้แล้ว ส่วนที่เหลือก็กล่าวเหมือนกับองค์แรก แล้วลุกขึ้นไป. තතො රාජා ‘‘ඉමෙ ‘බහුස්සුතා මය’න්ති භණන්ති, න ච තෙසං විචිත්‍රකථා, කිමෙතෙහි වුත්ත’’න්ති තෙසං වචනත්ථං උපපරික්ඛිතුමාරද්ධො. අථ ‘‘රාගක්ඛයො හොතූ’’ති උපපරික්ඛන්තො ‘‘රාගෙ ඛීණෙ දොසොපි මොහොපි [Pg.99] අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙපි කිලෙසා ඛීණා හොන්තී’’ති ඤත්වා අත්තමනො අහොසි – ‘‘නිප්පරියායබහුස්සුතා ඉමෙ සමණා. යථා හි පුරිසෙන මහාපථවිං වා ආකාසං වා අඞ්ගුලියා නිද්දිසන්තෙන න අඞ්ගුලිමත්තොව පදෙසො නිද්දිට්ඨො හොති, අපිච, ඛො, පන පථවීආකාසා එව නිද්දිට්ඨා හොන්ති, එවං ඉමෙහි එකමෙකං අත්ථං නිද්දිසන්තෙහි අපරිමාණා අත්ථා නිද්දිට්ඨා හොන්තී’’ති. තතො සො ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි එවං බහුස්සුතො භවිස්සාමී’’ති තථාරූපං බහුස්සුතභාවං පත්ථෙන්තො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං අභාසි – ลำดับนั้น พระราชาทรงเริ่มพิจารณาความหมายแห่งคำของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น (โดยทรงดำริว่า) “สมณะเหล่านี้กล่าวว่า ‘เราเป็นพหูสูต’ แต่ถ้อยคำของท่านไม่มีความวิจิตรเลย ท่านเหล่านี้กล่าวอะไรกันแน่”. ครั้นเมื่อทรงพิจารณาคำว่า “ขอความสิ้นไปแห่งราคะจงมี” ก็ทรงทราบว่า “เมื่อราคะสิ้นไปแล้ว แม้โทสะ แม้โมหะ แม้กิเลสอื่นๆ ก็สิ้นไป” จึงทรงมีพระทัยยินดี (ทรงดำริว่า) “สมณะเหล่านี้เป็นพหูสูตโดยแน่แท้. เปรียบเหมือนบุรุษชี้นิ้วไปยังมหาปฐพีหรืออากาศ ก็มิได้ชี้เฉพาะเพียงส่วนที่มีขนาดเท่านิ้ว แต่ที่แท้แล้วย่อมชื่อว่าชี้ไปยังปฐพีและอากาศนั่นเอง ฉันใด สมณะเหล่านี้เมื่อชี้แจงเนื้อความแต่ละอย่าง ก็ย่อมชื่อว่าได้ชี้แจงเนื้อความอันประมาณมิได้ ฉันนั้น”. ลำดับนั้น พระองค์ทรงปรารถนาความเป็นพหูสูตเช่นนั้น (ทรงดำริว่า) “เมื่อไรหนอ แม้เราจักเป็นพหูสูตเช่นนี้” จึงทรงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ, මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං; අඤ්ඤාය අත්ථානි විනෙය්‍ය කඞ්ඛං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “พึงคบหาสหายผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม ผู้ประเสริฐ มีปฏิภาณ; ครั้นทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้ว บรรเทาความสงสัยได้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้” තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – බහුස්සුතන්ති දුවිධො බහුස්සුතො තීසු පිටකෙසු අත්ථතො නිඛිලො පරියත්තිබහුස්සුතො ච, මග්ගඵලවිජ්ජාභිඤ්ඤානං පටිවිද්ධත්තා පටිවෙධබහුස්සුතො ච. ආගතාගමො ධම්මධරො. උළාරෙහි පන කායවචීමනොකම්මෙහි සමන්නාගතො උළාරො. යුත්තපටිභානො ච මුත්තපටිභානො ච යුත්තමුත්තපටිභානො ච පටිභානවා. පරියත්තිපරිපුච්ඡාධිගමවසෙන වා තිධා පටිභානවා වෙදිතබ්බො. යස්ස හි පරියත්ති පටිභාති, සො පරියත්තිපටිභානවා. යස්ස අත්ථඤ්ච ඤාණඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච ඨානාට්ඨානඤ්ච පරිපුච්ඡන්තස්ස පරිපුච්ඡා පටිභාති, සො පරිපුච්ඡාපටිභානවා. යෙන මග්ගාදයො පටිවිද්ධා හොන්ති, සො අධිගමපටිභානවා. තං එවරූපං බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං. තතො තස්සානුභාවෙන අත්තත්ථපරත්ථඋභයත්ථභෙදතො වා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථභෙදතො වා අනෙකප්පකාරානි අඤ්ඤාය අත්ථානි. තතො – ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) කඞ්ඛට්ඨානෙසු විනෙය්‍ය කඞ්ඛං, විචිකිච්ඡං විනෙත්වා විනාසෙත්වා එවං කතසබ්බකිච්චො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. เนื้อความโดยย่อในคาถานั้นดังนี้: คำว่า 'พหูสูต' หมายถึง พหูสูตมี 2 อย่าง คือ 1. ปริยัติพหูสูต ผู้ไม่มีข้อบกพร่องโดยอรรถในพระไตรปิฎก และ 2. ปฏิเวธพหูสูต เพราะได้แทงตลอดมรรคผลวิชชาและอภิญญาทั้งหลาย. ผู้มีอาคมอันมาถึงแล้ว ชื่อว่า ธัมมธร. ส่วนผู้ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันประเสริฐ ชื่อว่า ผู้ประเสริฐ. ผู้มีปฏิภาณคือ ยุตตปฏิภาณ (ปฏิภาณที่สมควร) มุตตปฏิภาณ (ปฏิภาณที่ฉับพลัน) และยุตตมุตตปฏิภาณ (ปฏิภาณที่ทั้งสมควรและฉับพลัน). หรือพึงทราบว่า ผู้มีปฏิภาณมี 3 อย่างโดยอำนาจแห่งปริยัติ ปริปุจฉา และอธิคม. จริงอยู่ ปริยัติย่อมแจ่มแจ้งแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า ปริยัติปฏิภาณ. เมื่อมีผู้ถามถึงอรรถ ญาณ ลักษณะ ฐานะและอฐานะ ปริปุจฉา (คำตอบ) ย่อมแจ่มแจ้งแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่า ปริปุจฉาปฏิภาณ. มรรคเป็นต้นอันผู้ใดแทงตลอดแล้ว ผู้นั้นชื่อว่า อธิคมปฏิภาณ. พึงคบหาสหายผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม ผู้ประเสริฐ มีปฏิภาณเช่นนี้. ลำดับนั้น ด้วยอานุภาพของท่านผู้นั้น ครั้นทราบประโยชน์หลายประการ โดยความแตกต่างแห่งประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือโดยความแตกต่างแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. ลำดับนั้น ครั้นบรรเทาความสงสัยในฐานะที่น่าสงสัยทั้งหลาย มีอาทิว่า “ในกาลอันล่วงแล้ว เราได้มีแล้วหรือหนอ” (ม.น. 1.18; สํ.น. 2.20) กำจัดความเคลือบแคลงสงสัยได้แล้ว เป็นผู้มีกิจทั้งปวงอันทำเสร็จแล้วอย่างนี้ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้ බහුස්සුතගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถาธิบายคาถาว่าด้วยพหูสูต จบแล้ว 59. ඛිඩ්ඩං [Pg.100] රතින්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං විභූසකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා පාතොව යාගුං වා භත්තං වා භුඤ්ජිත්වා නානාවිධවිභූසනෙහි අත්තානං විභූසාපෙත්වා මහාආදාසෙ සකලසරීරං දිස්වා යං න ඉච්ඡති තං අපනෙත්වා අඤ්ඤෙන විභූසනෙන විභූසාපෙති. තස්ස එකදිවසං එවං කරොතො භත්තවෙලා මජ්ඣන්හිකසමයො පත්තො. අථ අවිභූසිතොව දුස්සපට්ටෙන සීසං වෙඨෙත්වා, භුඤ්ජිත්වා, දිවාසෙය්‍යං උපගච්ඡි. පුනපි උට්ඨහිත්වා තථෙව කරොතො සූරියො අත්ථඞ්ගතො. එවං දුතියදිවසෙපි තතියදිවසෙපි. අථස්ස එවං මණ්ඩනප්පසුතස්ස පිට්ඨිරොගො උදපාදි. තස්සෙතදහොසි – ‘‘අහො රෙ, අහං සබ්බථාමෙන විභූසන්තොපි ඉමස්මිං කප්පකෙ විභූසනෙ අසන්තුට්ඨො ලොභං උප්පාදෙසිං. ලොභො ච නාමෙස අපායගමනීයො ධම්මො, හන්දාහං, ලොභං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๕๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "ขิฑฺฑํ รตึ" เป็นอย่างไร? ณ กรุงพาราณสี พระราชาพระนามว่าวิภูสกพรหมทัต เสวยข้าวยาคูหรือภัตตาหารแต่เช้าตรู่แล้ว ทรงให้ประดับพระวรกายด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ทอดพระเนตรพระวรกายทั้งสิ้นในพระฉาย (กระจกเงา) บานใหญ่ เมื่อไม่ทรงพอพระทัยเครื่องประดับชิ้นใด ก็ทรงให้เอาออกแล้วให้ประดับด้วยเครื่องประดับชิ้นอื่น วันหนึ่ง ขณะที่พระองค์ทรงกระทำเช่นนั้น เวลาเสวยภัตตาหารคือเวลาเที่ยงวันก็มาถึง ครั้งนั้น พระองค์ยังมิได้ทรงเครื่องประดับเสร็จ จึงทรงใช้ผ้าชิ้นหนึ่งพันพระเศียรแล้วเสวยภัตตาหาร จากนั้นเสด็จเข้าสู่ที่บรรทมกลางวัน ครั้นทรงตื่นบรรทมแล้ว ก็ทรงกระทำเช่นเดิมอีกจนกระทั่งพระอาทิตย์อัสดง แม้ในวันที่สองและวันที่สามก็เป็นเช่นนั้น ครั้งนั้น เมื่อพระองค์ทรงหมกมุ่นอยู่กับการประดับเช่นนี้ โรคปวดหลังก็ได้เกิดขึ้น พระองค์ได้ทรงพระดำริดังนี้ว่า "โอหนอ แม้เมื่อช่างกัลบกนี้ประดับให้เราด้วยความสามารถทั้งปวง เราก็ยังไม่พอใจ ก่อให้เกิดความโลภขึ้น ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าโลภะ เป็นธรรมนำไปสู่อบาย เอาล่ะ เราจักข่มโลภะ" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนาจนได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า ‘‘ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛඤ්ච ලොකෙ, අනලඞ්කරිත්වා අනපෙක්ඛමානො; විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บุคคลไม่ตกแต่ง ไม่เยื่อใยในการเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก เป็นผู้งดเว้นจากฐานะคือการประดับ เป็นผู้มีวาจาสัตย์ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น" තත්ථ ඛිඩ්ඩා ච රති ච පුබ්බෙ වුත්තාව. කාමසුඛන්ති වත්ථුකාමසුඛං. වත්ථුකාමාපි හි සුඛස්ස විසයාදිභාවෙන සුඛන්ති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘අත්ථි රූපං සුඛං සුඛානුපතිත’’න්ති (සං. නි. 3.60). එවමෙතං ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛඤ්ච ඉමස්මිං ඔකාසලොකෙ අනලඞ්කරිත්වා අලන්ති අකත්වා, එතං තප්පකන්ති වා සාරභූතන්ති වා එවං අග්ගහෙත්වා. අනපෙක්ඛමානොති තෙන අලඞ්කරණෙන අනපෙක්ඛණසීලො, අපිහාලුකො, නිත්තණ්හො, විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී එකො චරෙති. තත්ථ විභූසා දුවිධා – අගාරිකවිභූසා, අනගාරිකවිභූසා ච. තත්ථ අගාරිකවිභූසා සාටකවෙඨනමාලාගන්ධාදි, අනගාරිකවිභූසා පත්තමණ්ඩනාදි. විභූසා එව විභූසනට්ඨානං. තස්මා විභූසනට්ඨානා තිවිධාය විරතියා විරතො. අවිතථවචනතො සච්චවාදීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ในคาถานั้น คำว่า ขิฑฺฑา (การเล่น) และ รติ (ความยินดี) ได้กล่าวไว้แล้วในคาถาก่อนๆ. คำว่า กามสุข หมายถึง วัตถุกามสุข. จริงอยู่ แม้วัตถุกามทั้งหลายก็ถูกเรียกว่า สุข โดยความเป็นอารมณ์เป็นต้นของสุขเวทนา. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "รูปมีอยู่ เป็นสุข เป็นไปตามสุข". (บทว่า อนลงฺกริตฺวา) คือ ไม่ประดับการเล่น ความยินดี และกามสุขนี้ในโอกาสโลกนี้ ไม่กระทำว่า "พอแล้ว" ไม่ยึดถือว่า "สิ่งนั้นเป็นของจริง" หรือ "เป็นสาระ". (บทว่า อนเปกฺขมาโน) หมายถึง มีปกติไม่เยื่อใยในการประดับนั้น ไม่มีความปรารถนา ปราศจากตัณหา. (บทว่า วิภูสนฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที เอโก จเร) คือ งดเว้นจากฐานะคือการประดับ เป็นผู้มีวาจาสัตย์ พึงเที่ยวไปผู้เดียว. ในบทเหล่านั้น คำว่า วิภูสา (เครื่องประดับ) มี ๒ อย่าง คือ อาคาริกวิภูสา (เครื่องประดับของคฤหัสถ์) และอนาคาริกวิภูสา (เครื่องประดับของบรรพชิต). ใน ๒ อย่างนั้น อาคาริกวิภูสา ได้แก่ การนุ่งห่มผ้า การพันผ้า ระเบียบดอกไม้ ของหอม เป็นต้น. อนาคาริกวิภูสา ได้แก่ การตกแต่งบาตร เป็นต้น. การประดับนั่นเอง คือ วิภูสนัฏฐาน (ฐานะคือการประดับ). เพราะฉะนั้น ชื่อว่า งดเว้นจากฐานะคือการประดับ ด้วยวิรัติ ๓ อย่าง. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะกล่าวคำไม่ผิดพลาด. พึงเห็นเนื้อความดังนี้. විභූසනට්ඨානගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยฐานะคือการประดับ จบ. 60. පුත්තඤ්ච [Pg.101] දාරන්ති කා උප්පත්ති? බාරාණසිරඤ්ඤො කිර පුත්තො දහරකාලෙ එව අභිසිත්තො රජ්ජං කාරෙසි. සො පඨමගාථාය වුත්තපච්චෙකබොධිසත්තො විය රජ්ජසිරිමනුභවන්තො එකදිවසං චින්තෙසි – ‘‘අහං රජ්ජං කාරෙන්තො බහූනං දුක්ඛං කරොමි. කිං මෙ එකභත්තත්ථාය ඉමිනා පාපෙන, හන්ද සුඛමුප්පාදෙමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๐. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "ปุตฺตญฺจ ทารํ" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชโอรสของพระเจ้ากรุงพาราณสี ได้รับอภิเษกในวัยเยาว์นั่นเองแล้วได้ครองราชสมบัติ. พระองค์นั้นทรงเสวยราชสมบัติอยู่ ดุจพระปัจเจกโพธิสัตว์ที่กล่าวไว้ในคาถาแรก. วันหนึ่งทรงพระดำริว่า "เราเมื่อครองราชย์ ย่อมทำความทุกข์ให้แก่คนจำนวนมาก. จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยบาปนี้ เพียงเพื่อภัตตาหารมื้อเดียว. เอาล่ะ เราจะยังสุขให้เกิดขึ้น" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนาจนได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า ‘‘පුත්තඤ්ච දාරං පිතරඤ්ච මාතරං, ධනානි ධඤ්ඤානි ච බන්ධවානි; හිත්වාන කාමානි යථොධිකානි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บุคคลละบุตร ภรรยา บิดา มารดา ทรัพย์ ธัญพืช และหมู่ญาติ ละกามทั้งหลายตามส่วนแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น" තත්ථ ධනානීති මුත්තාමණිවෙළුරියසඞ්ඛසිලාපවාළරජතජාතරූපාදීනි රතනානි. ධඤ්ඤානීති සාලිවීහියවගොධුමකඞ්කුවරකකුද්‍රූසකපභෙදානි සත්ත සෙසාපරණ්ණානි ච. බන්ධවානීති ඤාතිබන්ධුගොත්තබන්ධුමිත්තබන්ධුසිප්පබන්ධුවසෙන චතුබ්බිධෙ බන්ධවෙ. යථොධිකානීති සකසකඔධිවසෙන ඨිතානෙව. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในคาถานั้น บทว่า ธนานิ (ทรัพย์ทั้งหลาย) หมายถึง รัตนะทั้งหลาย มีแก้วมุกดา แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประพาฬ เงิน และทอง เป็นต้น. บทว่า ธญฺญานิ (ธัญพืชทั้งหลาย) หมายถึง ธัญพืช ๗ ชนิด มีข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี (อีกชนิด) ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ เป็นต้น และถั่วต่างๆ ที่เหลือ. บทว่า พนฺธวานิ (หมู่ญาติ) หมายถึง ญาติ ๔ ประเภท โดยจำแนกเป็น ญาติโดยสายเลือด ญาติโดยโคตร ญาติโดยความเป็นมิตร และญาติโดยศิลปะ. บทว่า ยโถธิกานิ (ตามส่วน) หมายถึง ตั้งอยู่ตามขอบเขตของตนๆ นั่นเอง. ส่วนที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. පුත්තදාරගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาปุตตทารคาถา จบ. 61. සඞ්ගො එසොති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර පාදලොලබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො පාතොව යාගුං වා භත්තං වා භුඤ්ජිත්වා තීසු පාසාදෙසු තිවිධනාටකානි පස්සති. තිවිධනාටකානීති කිර පුබ්බරාජතො ආගතං, අනන්තරරාජතො ආගතං, අත්තනො කාලෙ උට්ඨිතන්ති. සො එකදිවසං පාතොව දහරනාටකපාසාදං ගතො. තා නාටකිත්ථියො ‘‘රාජානං රමාපෙස්සාමා’’ති සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස අච්ඡරායො විය අතිමනොහරං නච්චගීතවාදිතං පයොජෙසුං. රාජා – ‘‘අනච්ඡරියමෙතං දහරාන’’න්ති අසන්තුට්ඨො හුත්වා මජ්ඣිමනාටකපාසාදං ගතො. තාපි නාටකිත්ථියො තථෙව අකංසු. සො තත්ථාපි තථෙව අසන්තුට්ඨො හුත්වා මහානාටකපාසාදං ගතො. තාපි නාටකිත්ථියො තථෙව අකංසු. රාජා ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතානං තාසං මහල්ලකභාවෙන අට්ඨිකීළනසදිසං නච්චං දිස්වා ගීතඤ්ච අමධුරං සුත්වා පුනදෙව දහරනාටකපාසාදං, පුන මජ්ඣිමනාටකපාසාදන්ති එවං විචරිත්වා කත්ථචි අසන්තුට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘ඉමා නාටකිත්ථියො සක්කං [Pg.102] දෙවානමින්දං අච්ඡරායො විය මං රමාපෙතුකාමා සබ්බථාමෙන නච්චගීතවාදිතං පයොජෙසුං, ස්වාහං කත්ථචි අසන්තුට්ඨො ලොභමෙව වඩ්ඪෙමි, ලොභො ච නාමෙස අපායගමනීයො ධම්මො, හන්දාහං ලොභං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๑. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "สงฺโค เอโส" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ณ กรุงพาราณสี มีพระราชาพระนามว่า ปาทโลลพรหมทัต. พระองค์นั้นเสวยข้าวยาคูหรือภัตตาหารแต่เช้าตรู่แล้ว ทอดพระเนตรการฟ้อนรำ ๓ ประเภทในปราสาท ๓ หลัง. การฟ้อนรำ ๓ ประเภทนั้น ได้ยินว่า คือ (นางฟ้อน) ที่มาจากรัชกาลก่อน, (นางฟ้อน) ที่มาจากรัชกาลถัดมา, และ (นางฟ้อน) ที่เกิดขึ้นในรัชกาลของพระองค์. วันหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นสาวแต่เช้าตรู่. นางฟ้อนเหล่านั้นคิดว่า "เราจะทำให้พระราชาทรงเพลิดเพลิน" จึงได้แสดงการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรีที่น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง ดุจนางอัปสรของท้าวสักกะจอมเทพ. พระราชาไม่ทรงพอพระทัย ด้วยทรงดำริว่า "การแสดงของหญิงสาวเหล่านี้ไม่น่าอัศจรรย์" แล้วเสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นกลาง. แม้นางฟ้อนเหล่านั้นก็ได้กระทำเช่นเดียวกัน. พระองค์ก็ไม่ทรงพอพระทัยในที่นั้นเช่นกัน แล้วเสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นใหญ่. แม้นางฟ้อนเหล่านั้นก็ได้กระทำเช่นเดียวกัน. พระราชาทอดพระเนตรการฟ้อนรำของนางฟ้อนเหล่านั้นผู้ล่วงไปแล้ว ๒-๓ รัชกาล ซึ่งแก่ชราแล้ว เป็นการฟ้อนรำที่เหมือนกับการเล่นโครงกระดูก และทรงสดับเสียงขับร้องที่ไม่ไพเราะ ก็เสด็จกลับไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นสาวอีก แล้วก็เสด็จไปยังปราสาทของนางฟ้อนรุ่นกลางอีก. เมื่อเสด็จเวียนไปมาเช่นนี้ ไม่ทรงพอพระทัยในที่ใดเลย จึงทรงพระดำริว่า "นางฟ้อนเหล่านี้ปรารถนาจะทำให้เราเพลิดเพลิน ดุจนางอัปสรของท้าวสักกะจอมเทพ จึงได้แสดงการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรีด้วยความสามารถทั้งปวง แต่เรานั้นกลับไม่พอใจในที่ใดเลย มีแต่จะเพิ่มพูนโลภะให้มากขึ้น ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าโลภะ เป็นธรรมนำไปสู่อบาย เอาล่ะ เราจักข่มโลภะ" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนาจนได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า ‘‘සඞ්ගො එසො පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යං, අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යො; ගළො එසො ඉති ඤත්වා මතිමා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "นี้เป็นเครื่องข้อง ความสุขในกามนี้มีน้อย มีความยินดีน้อย ทุกข์ในกามนี้มีมากกว่า ผู้มีปัญญารู้ว่านี้เป็นดังเบ็ดแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น" තස්සත්ථො – සඞ්ගො එසොති අත්තනො උපභොගං නිද්දිසති. සො හි සජ්ජන්ති තත්ථ පාණිනො කද්දමෙ පවිට්ඨො හත්ථී වියාති සඞ්ගො. පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යන්ති එත්ථ පඤ්චකාමගුණූපභොගකාලෙ විපරීතසඤ්ඤාය උප්පාදෙතබ්බතො කාමාවචරධම්මපරියාපන්නතො වා ලාමකට්ඨෙන සොඛ්‍යං පරිත්තං, විජ්ජුප්පභාය ඔභාසිතනච්චදස්සනසුඛං විය ඉත්තරං, තාවකාලිකන්ති වුත්තං හොති. අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යොති එත්ථ ච ය්වායං ‘‘යං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166) වුත්තො. සො යදිදං ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, කාමානං ආදීනවො? ඉධ, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තො යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති, යදි මුද්දාය, යදි ගණනායා’’ති එවමාදිනා (ම. නි. 1.167) නයෙනෙත්ථ දුක්ඛං වුත්තං. තං උපනිධාය අප්පො උදකබින්දුමත්තො හොති. අථ ඛො දුක්ඛමෙව භිය්‍යො බහු, චතූසු සමුද්දෙසු උදකසදිසං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්ථ භිය්‍යො’’ති. ගළො එසොති අස්සාදං දස්සෙත්වා ආකඩ්ඪනවසෙන බළිසො විය එසො යදිදං පඤ්ච කාමගුණා. ඉති ඤත්වා මතිමාති එවං ඤත්වා බුද්ධිමා පණ්ඩිතො පුරිසො සබ්බම්පෙතං පහාය එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. อรรถแห่งคาถานั้นว่า บทว่า สังโค เอโส (นี้เป็นเครื่องข้อง) หมายถึงอุปโภคของตน จริงอยู่ โลภะนั้นชื่อว่า สังคะ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมข้องติดในกามคุณนั้น เหมือนช้างที่ลงไปในเปือกตม. ในบทว่า ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ (ในกามนี้มีความสุขเล็กน้อย) ความว่า ในเวลาบริโภคเบญจกามคุณ สุขชื่อว่ามีน้อย โดยความหมายว่าเป็นของเลวทราม เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้เกิดวิปลาสสัญญา หรือเพราะนับเนื่องในกามาวจรธรรม เป็นสุขชั่วคราว เป็นสุขเพียงชั่วขณะ เหมือนสุขในการดูการฟ้อนรำที่สว่างด้วยแสงฟ้าแลบ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และในบทว่า อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย (มีรสอร่อยน้อย แต่มีทุกข์มากกว่า) ความว่า อัสสาทะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสใด อาศัยเบญจกามคุณ ๕ เหล่านี้เกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะ (รสอร่อย) ของกามทั้งหลาย" ส่วนทุกข์ในที่นี้ พระองค์ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นอาทีนพ (โทษ) ของกามทั้งหลาย? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรในธรรมวินัยนี้ เลี้ยงชีพด้วยศิลปศาสตร์ใด ๆ คือ ด้วยวิชาหักนิ้วมือบ้าง ด้วยวิชาคำนวณบ้าง" เมื่อเทียบกับทุกข์นั้นแล้ว อัสสาทะมีน้อยเพียงหยาดน้ำ แต่โดยที่แท้ ทุกข์นั่นแหละมีมากกว่า เปรียบเหมือนน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีรสอร่อยน้อย แต่มีทุกข์มากกว่า". บทว่า คโฬ เอโส (นี้เป็นดังหัวฝี) ความว่า เบญจกามคุณ ๕ เหล่านี้เป็นเหมือนเบ็ด โดยอาการที่ดึงดูดด้วยการแสดงรสอร่อย. บทว่า อิติ ญตฺวา มติมา ความว่า บุรุษผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต ทราบอย่างนี้แล้ว ละสิ่งทั้งหมดนี้เสีย พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด. සඞ්ගගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาสังคคาถา จบ. 62. සන්දාලයිත්වානාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අනිවත්තබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො සඞ්ගාමං ඔතිණ්ණො අජිනිත්වා අඤ්ඤං වා කිච්චං ආරද්ධො අනිට්ඨපෙත්වා න නිවත්තති, තස්මා නං එවං සඤ්ජානිංසු. සො [Pg.103] එකදිවසං උය්‍යානං ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන වනදාහො උට්ඨාසි. සො අග්ගි සුක්ඛානි ච හරිතානි ච තිණාදීනි දහන්තො අනිවත්තමානො එව ගච්ඡති. රාජා තං දිස්වා තප්පටිභාගනිමිත්තං උප්පාදෙසි. ‘‘යථායං වනදාහො, එවමෙව එකාදසවිධො අග්ගි සබ්බසත්තෙ දහන්තො අනිවත්තමානොව ගච්ඡති මහාදුක්ඛං උප්පාදෙන්තො, කුදාස්සු නාමාහම්පි ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිවත්තනත්ථං අයං අග්ගි විය අරියමග්ගඤාණග්ගිනා කිලෙසෙ දහන්තො අනිවත්තමානො ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති? තතො මුහුත්තං ගන්ත්වා කෙවට්ටෙ අද්දස නදියං මච්ඡෙ ගණ්හන්තෙ. තෙසං ජාලන්තරං පවිට්ඨො එකො මහාමච්ඡො ජාලං භෙත්වා පලායි. තෙ ‘‘මච්ඡො ජාලං භෙත්වා ගතො’’ති සද්දමකංසු. රාජා තම්පි වචනං සුත්වා තප්පටිභාගනිමිත්තං උප්පාදෙසි – ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි අරියමග්ගඤාණෙන තණ්හාදිට්ඨිජාලං භෙත්වා අසජ්ජමානො ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා පච්චෙකබොධිං සච්ඡාකාසි, ඉමඤ්ච උදානගාථං අභාසි – ๖๒. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า สนฺทาลยิตฺวาน? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี ได้มีพระราชาพระนามว่า อนิวรรตพรหมทัต. พระองค์เมื่อเสด็จลงสู่สงคราม หากยังไม่ทรงชนะ หรือทรงเริ่มกิจอื่นแล้ว หากยังไม่ทรงทำใหสำเร็จ ก็จะไม่เสด็จกลับ เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้จักพระองค์อย่างนั้น. วันหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังอุทยาน. ในสมัยนั้น ไฟป่าได้เกิดขึ้น. ไฟนั้นเผาไหม้หญ้าเป็นต้น ทั้งที่แห้งและที่สด ไม่ถอยกลับเลย มีแต่ลามไปข้างหน้า. พระราชาทอดพระเนตรเห็นไฟนั้นแล้ว ทรงยังปฏิภาคนิมิตให้เกิดขึ้นว่า "ไฟป่านี้ฉันใด ไฟคือ กิเลส ๑๑ กอง ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเผาไหม้สรรพสัตว์ ไม่ถอยกลับเลย มีแต่ลามไปข้างหน้า ทำให้เกิดทุกข์ใหญ่ เมื่อไรหนอ แม้เราจะเผากิเลสด้วยไฟคืออริยมรรคญาณ ไม่ถอยกลับ เหมือนไฟนี้ เพื่อความไม่กลับมาแห่งทุกข์นี้ แล้วพึงไปได้หนอ?". จากนั้น เสด็จไปครู่หนึ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นชาวประมงกำลังจับปลาในแม่น้ำ. ปลาใหญ่ตัวหนึ่งที่เข้าไปในแหของพวกเขา ได้ทำลายแหแล้วหนีไป. พวกเขาได้ส่งเสียงร้องว่า "ปลาทำลายแหหนีไปแล้ว". พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว ก็ทรงยังปฏิภาคนิมิตให้เกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ แม้เราจะทำลายข่ายคือตัณหาและทิฏฐิด้วยอริยมรรคญาณ ไม่ข้องติด แล้วพึงไปได้หนอ?". พระองค์ทรงสละราชสมบัติ ออกผนวชแล้ว ทรงเริ่มเจริญวิปัสสนา ได้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ และได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘සන්දාලයිත්වාන සංයොජනානි, ජාලංව භෙත්වා සලිලම්බුචාරී; අග්ගීව දඩ්ඪං අනිවත්තමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บุคคลทำลายสังโยชน์ทั้งหลายแล้ว เหมือนสัตว์น้ำทำลายข่าย, ไม่หวนกลับมายังที่ที่เผาแล้ว เหมือนไฟ, พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น." තස්සා දුතියපාදෙ ජාලන්ති සුත්තමයං වුච්චති. අම්බූති උදකං, තත්ථ චරතීති අම්බුචාරී, මච්ඡස්සෙතං අධිවචනං. සලිලෙ අම්බුචාරී සලිලම්බුචාරී, තස්මිං නදීසලිලෙ ජාලං භෙත්වා අම්බුචාරීවාති වුත්තං හොති. තතියපාදෙ දඩ්ඪන්ති දඩ්ඪට්ඨානං වුච්චති. යථා අග්ගි දඩ්ඪට්ඨානං පුන න නිවත්තති, න තත්ථ භිය්‍යො ආගච්ඡති, එවං මග්ගඤාණග්ගිනා දඩ්ඪං කාමගුණට්ඨානං අනිවත්තමානො තත්ථ භිය්‍යො අනාගච්ඡන්තොති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในบาทที่สองแห่งคาถานั้น คำว่า ชาลํ หมายถึง ข่ายที่ทำด้วยด้าย. คำว่า อมฺพุ คือ น้ำ, สัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำนั้น ชื่อว่า อัมพุจารี, คำนี้เป็นชื่อของปลา. สัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำ ชื่อว่า สลิลัมพุจารี, ท่านกล่าวว่า เหมือนสัตว์ที่เที่ยวไปในน้ำ ทำลายข่ายในน้ำแห่งแม่น้ำนั้น. ในบาทที่สาม คำว่า ทฑฺฒํ หมายถึง สถานที่ที่ถูกเผา. ไฟย่อมไม่กลับไปยังสถานที่ที่ถูกเผาแล้วอีก ไม่ไปสู่ที่นั้นยิ่งขึ้นไปฉันใด ฉันนั้น ท่านกล่าวว่า ไม่กลับไป ไม่ไปยิ่งขึ้นไปในที่ตั้งแห่งกามคุณอันไฟคือมรรคญาณเผาแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. සන්දාලනගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาสันตาลนคาถา จบ. 63. ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර චක්ඛුලොලබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා පාදලොලබ්‍රහ්මදත්තො විය නාටකදස්සනමනුයුත්තො හොති. අයං පන විසෙසො – සො අසන්තුට්ඨො තත්ථ තත්ථ ගච්ඡති, අයං තං තං නාටකං දිස්වා අතිවිය අභිනන්දිත්වා නාටකපරිවත්තදස්සනෙන තණ්හං වඩ්ඪෙන්තො විචරති. සො කිර නාටකදස්සනාය ආගතං අඤ්ඤතරං [Pg.104] කුටුම්බියභරියං දිස්වා රාගං උප්පාදෙසි. තතො සංවෙගමාපජ්ජිත්වා පුන ‘‘අහං ඉමං තණ්හං වඩ්ඪෙන්තො අපායපරිපූරකො භවිස්සාමි, හන්ද නං නිග්ගණ්හාමී’’ති පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පුරිමපටිපත්තිං ගරහන්තො තප්පටිපක්ඛගුණදීපිකං ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๓. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า โอกฺขิตฺตจกฺขุ? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี พระราชาพระนามว่า จักขุโลลพรหมทัต ทรงขวนขวายในการทอดพระเนตรการฟ้อนรำ เหมือนพระเจ้าปาทโลลพรหมทัต. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ พระองค์นั้นไม่ทรงสันโดษ เสด็จไปในที่นั้น ๆ ส่วนพระองค์นี้ ทอดพระเนตรการฟ้อนรำนั้น ๆ แล้ว ทรงยินดียิ่งนัก ทรงยังตัณหาให้เจริญด้วยการทอดพระเนตรเหลียวดูนางฟ้อน เสด็จเที่ยวไป. ได้ยินว่า พระองค์ทอดพระเนตรเห็นภรรยาของคฤหบดีคนหนึ่งซึ่งมาเพื่อดูการฟ้อนรำแล้ว ทรงยังราคะให้เกิดขึ้น. จากนั้น ทรงถึงความสังเวชแล้ว (ทรงดำริว่า) "เราเมื่อยังตัณหานี้ให้เจริญ จักเป็นผู้ทำอบายให้เต็ม เอาเถิด เราจะข่มตัณหานั้นเสีย" ดังนี้แล้ว จึงออกผนวช เจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ทรงติเตียนปฏิปทาเดิมของพระองค์ ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ซึ่งประกาศคุณอันเป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิปทานั้นว่า – ‘‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ න ච පාදලොලො, ගුත්තින්ද්‍රියො රක්ඛිතමානසානො; අනවස්සුතො අපරිඩය්හමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. "บุคคลมีจักษุทอดลงแล้ว ไม่คะนองเท้า มีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว มีใจอันรักษาแล้ว ไม่มีกิเลสรั่วไหล ไม่ถูกกิเลสแผดเผา พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนั้น." තත්ථ ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති හෙට්ඨාඛිත්තචක්ඛු, සත්ත ගීවට්ඨීනි පටිපාටියා ඨපෙත්වා පරිවජ්ජගහෙතබ්බදස්සනත්ථං යුගමත්තං පෙක්ඛමානොති වුත්තං හොති. න තු හනුකට්ඨිනා හදයට්ඨිං සඞ්ඝට්ටෙන්තො. එවඤ්හි ඔක්ඛිත්තචක්ඛුතා න සමණසාරුප්පා හොතී. න ච පාදලොලොති එකස්ස දුතියො, ද්වින්නං තතියොති එවං ගණමජ්ඣං පවිසිතුකාමතාය කණ්ඩූයමානපාදො විය අභවන්තො, දීඝචාරිකඅනවට්ඨිතචාරිකවිරතො වා. ගුත්තින්ද්‍රියොති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු ඉධ විසුංවුත්තාවසෙසවසෙන ගොපිතින්ද්‍රියො. රක්ඛිතමානසානොති මානසං යෙව මානසානං, තං රක්ඛිතමස්සාති රක්ඛිතමානසානො. යථා කිලෙසෙහි න විලුප්පති, එවං රක්ඛිතචිත්තොති වුත්තං හොති. අනවස්සුතොති ඉමාය පටිපත්තියා තෙසු තෙසු ආරම්මණෙසු කිලෙසඅන්වාස්සවවිරහිතො. අපරිඩය්හමානොති එවං අන්වාස්සවවිරහාව කිලෙසග්ගීහි අපරිඩය්හමානො. බහිද්ධා වා අනවස්සුතො, අජ්ඣත්තං අපරිඩය්හමානො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในคาถานั้น บทว่า "มีจักษุทอดลง" หมายความว่า มีจักษุทอดลงเบื้องต่ำ คือ ท่านกล่าวว่า ตั้งกระดูกคอ ๗ ท่อนไว้โดยลำดับ แลดูอยู่ประมาณชั่วแอก เพื่อจะดูโดยละการเหลียวมอง แต่ไม่ใช่ค้อมลงจนกระดูกคางจรดกระดูกอก เพราะการมีจักษุทอดลงอย่างนั้น ไม่สมควรแก่สมณะ บทว่า "ไม่คะนองเท้า" หมายความว่า ไม่วิ่งไปเหมือนคนเป็นโรคหิดที่เท้า ด้วยความต้องการจะเข้าไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะอย่างนี้ว่า ก้าวที่สองทับรอยเท้าที่หนึ่ง ก้าวที่สามทับรอยเท้าทั้งสอง หรือเว้นจากการเดินไกลและการเดินที่ไม่สม่ำเสมอ บทว่า "มีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว" หมายความว่า มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ ๖ ด้วยอำนาจแห่งการคุ้มครองที่เหลือจากที่กล่าวไว้โดยเฉพาะในคาถานี้ บทว่า "มีใจอันรักษาแล้ว" หมายความว่า ใจนั่นแหละชื่อว่า มานสานะ ใจนั้นอันบุคคลนั้นรักษาแล้วมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีใจอันรักษาแล้ว ท่านกล่าวว่า มีจิตอันรักษาแล้วอย่างที่กิเลสทั้งหลายฉาบทาไม่ได้ บทว่า "ไม่ชุ่มด้วยกิเลส" หมายความว่า ปราศจากความชุ่มด้วยกิเลสในอารมณ์นั้นๆ ด้วยปฏิปทานี้ บทว่า "ไม่เร่าร้อน" หมายความว่า เพราะปราศจากความชุ่มด้วยกิเลสอย่างนั้นนั่นแหละ จึงไม่ถูกไฟกิเลสแผดเผา หรือ ไม่ถูกกิเลสซึมซาบในภายนอก ไม่เร่าร้อนในภายใน ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ඔක්ඛිත්තචක්ඛුගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยการทอดจักษุ จบ. 64. ඔහාරයිත්වාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අයං අඤ්ඤොපි චාතුමාසිකබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා චතුමාසෙ චතුමාසෙ උය්‍යානකීළං ගච්ඡති. සො එකදිවසං ගිම්හානං මජ්ඣිමෙ මාසෙ උය්‍යානං පවිසන්තො උය්‍යානද්වාරෙ [Pg.105] පත්තසඤ්ඡන්නං පුප්ඵාලඞ්කතවිටපං පාරිච්ඡත්තකකොවිළාරං දිස්වා එකං පුප්ඵං ගහෙත්වා උය්‍යානං පාවිසි. තතො ‘‘රඤ්ඤා අග්ගපුප්ඵං ගහිත’’න්ති අඤ්ඤතරොපි අමච්චො හත්ථික්ඛන්ධෙ ඨිතො එව එකං පුප්ඵං අග්ගහෙසි. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බො බලකායො අග්ගහෙසි. පුප්ඵං අනස්සාදෙන්තා පත්තම්පි ගණ්හිංසු. සො රුක්ඛො නිප්පත්තපුප්ඵො ඛන්ධමත්තොව අහොසි. තං රාජා සායන්හසමයෙ උය්‍යානා නික්ඛමන්තො දිස්වා ‘‘කිං කතො අයං රුක්ඛො, මම ආගමනවෙලායං මණිවණ්ණසාඛන්තරෙසු පවාළසදිසපුප්ඵාලඞ්කතො අහොසි, ඉදානි නිප්පත්තපුප්ඵො ජාතො’’ති චින්තෙන්තො තස්සෙවාවිදූරෙ අපුප්ඵිතං රුක්ඛං සඤ්ඡන්නපලාසං අද්දස. දිස්වා චස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං රුක්ඛො පුප්ඵභරිතසාඛත්තා බහුජනස්ස ලොභනීයො අහොසි, තෙන මුහුත්තෙනෙව බ්‍යසනං පත්තො, අයං පනඤ්ඤො අලොභනීයත්තා තථෙව ඨිතො. ඉදම්පි රජ්ජං පුප්ඵිතරුක්ඛො විය ලොභනීයං, භික්ඛුභාවො පන අපුප්ඵිතරුක්ඛො විය අලොභනීයො. තස්මා යාව ඉදම්පි අයං රුක්ඛො විය න විලුප්පති, තාව අයමඤ්ඤො සඤ්ඡන්නපත්තො යථා පාරිච්ඡත්තකො, එවං කාසාවෙන පරිසඤ්ඡන්නෙන හුත්වා පබ්බජිතබ්බ’’න්ති. සො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๔. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "โอหารยิตฺวา" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี มีพระราชาอีกพระองค์หนึ่งพระนามว่า จาตุมาสิกพรหมทัต เสด็จไปทรงเล่นในอุทยานทุกๆ ๔ เดือน วันหนึ่ง ในเดือนกลางแห่งฤดูร้อน ขณะเสด็จเข้าสู่อุทยาน ทอดพระเนตรเห็นต้นทองหลางซึ่งมีใบหนาแน่น มีกิ่งก้านประดับด้วยดอกไม้ ดุจฉัตร ที่ประตูอุทยาน จึงทรงเด็ดดอกไม้ดอกหนึ่งแล้วเสด็จเข้าสู่อุทยาน ต่อจากนั้น เมื่อพระราชาทรงเด็ดดอกไม้ยอดแล้ว แม้อำมาตย์คนหนึ่งยืนอยู่บนคอช้างก็เด็ดดอกไม้ดอกหนึ่ง โดยนัยนี้นี่แหละ พลนิกายทั้งหมดก็เด็ดเอา พวกที่ไม่พอใจดอกไม้ ก็เอาแม้กระทั่งใบ ต้นไม้นั้นก็ไม่มีใบไม่มีดอก เหลือแต่ลำต้น พระราชาเมื่อเสด็จออกจากอุทยานในเวลาเย็น ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้นั้นแล้วทรงดำริว่า "ต้นไม้นี้ถูกทำอะไร ในเวลาที่เรามา มันประดับด้วยดอกไม้คล้ายปะการังในระหว่างกิ่งที่มีสีเหมือนแก้วมณี บัดนี้กลับไม่มีใบไม่มีดอก" ขณะทรงดำริดังนี้ ก็ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ที่ไม่มีดอก มีใบหนาแน่น อยู่ไม่ไกลจากต้นไม้นั้น และเมื่อทอดพระเนตรแล้ว ก็ทรงมีพระดำรินี้ว่า "ต้นไม้นี้เพราะมีกิ่งเต็มไปด้วยดอกไม้ จึงเป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เพราะเหตุนั้นจึงถึงความพินาศในชั่วครู่เดียว ส่วนต้นไม้อื่นนี้ เพราะไม่เป็นที่น่าปรารถนา จึงตั้งอยู่เหมือนเดิม แม้ราชสมบัตินี้ก็เป็นที่น่าปรารถนาเหมือนต้นไม้มีดอก ส่วนภาวะแห่งภิกษุไม่เป็นที่น่าปรารถนาเหมือนต้นไม้ไม่มีดอก เพราะฉะนั้น ตราบใดที่ราชสมบัตินี้ยังไม่ถูกทำลายเหมือนต้นไม้นี้ ตราบนั้น เราพึงบวชเป็นผู้ห่มคลุมด้วยผ้ากาสาวะ เหมือนต้นทองหลางอีกต้นหนึ่งนี้ที่มีใบหนาแน่น" ทรงดำริดังนี้แล้ว พระองค์ทรงสละราชสมบัติ บรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนา ทรงทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ตรัสอุทานคาถานี้ว่า ‘‘ඔහාරයිත්වා ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි, සඤ්ඡන්නපත්තො යථා පාරිඡත්තො; කාසායවත්ථො අභිනික්ඛමිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. บุคคลละเครื่องหมายของคฤหัสถ์แล้ว เหมือนต้นทองหลางที่มีใบปกคลุมหนาแน่น ออกบวช ครองผ้ากาสาวะแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น තත්ථ කාසායවත්ථො අභිනික්ඛමිත්වාති ඉමස්ස පාදස්ස ගෙහා අභිනික්ඛමිත්වා කාසායවත්ථො හුත්වාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති. ในคาถานั้น พึงทราบอรรถแห่งบาทคาถาว่า "กาสายวัตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา" นี้อย่างนี้ว่า ออกจากเรือนแล้ว เป็นผู้ครองผ้ากาสาวะ ส่วนที่เหลืออาจทราบได้โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้นจึงไม่ขยายความ පාරිච්ඡත්තකගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาปาริฉัตตกคาถา จบ. තතියො වග්ගො නිට්ඨිතො. วรรคที่ ๓ จบ. 65. රසෙසූති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර බාරාණසිරාජා උය්‍යානෙ අමච්චපුත්තෙහි පරිවුතො සිලාපට්ටපොක්ඛරණියං කීළති. තස්ස සූදො [Pg.106] සබ්බමංසානං රසං ගහෙත්වා අතීව සුසඞ්ඛතං අමතකප්පං අන්තරභත්තං පචිත්වා උපනාමෙසි. සො තත්ථ ගෙධමාපන්නො කස්සචි කිඤ්චි අදත්වා අත්තනාව භුඤ්ජි. උදකකීළතො ච අතිවිකාලෙ නික්ඛන්තො සීඝං සීඝං භුඤ්ජි. යෙහි සද්ධිං පුබ්බෙ භුඤ්ජති, න තෙසං කඤ්චි සරි. අථ පච්ඡා පටිසඞ්ඛානං උප්පාදෙත්වා ‘‘අහො, මයා පාපං කතං, ය්වාහං රසතණ්හාය අභිභූතො සබ්බජනං විසරිත්වා එකකොව භුඤ්ජිං. හන්ද රසතණ්හං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පුරිමපටිපත්තිං ගරහන්තො තප්පටිපක්ඛගුණදීපිකං ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๕. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า "รเสสุ" เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชาแห่งกรุงพาราณสีพระองค์หนึ่ง แวดล้อมด้วยบุตรของอำมาตย์ในอุทยาน ทรงเล่นอยู่ในสระโบกขรณีที่มีแผ่นศิลา พ่อครัวของพระองค์นำรสของเนื้อทุกชนิดมาปรุงอาหารระหว่างมื้อที่ปรุงอย่างดีเลิศ ดุจน้ำอมฤต แล้วน้อมเข้าไปถวาย พระองค์ทรงเกิดความตะกละในอาหารนั้น ไม่ประทานอะไรแก่ใครเลย เสวยแต่พระองค์เดียว และเสด็จขึ้นจากการทรงเล่นน้ำในเวลาเย็นมาก ก็รีบเสวยอย่างรวดเร็ว ไม่ทรงระลึกถึงใครๆ ในหมู่ชนที่เคยเสวยร่วมกันในกาลก่อนเลย ครั้งนั้น ภายหลังทรงเกิดความสังเวชขึ้นว่า "โอหนอ เราทำกรรมชั่วเสียแล้ว ที่เราถูกรสแห่งตัณหาครอบงำ ลืมคนทั้งหมด เสวยแต่ผู้เดียว เอาล่ะ เราจะข่มรสแห่งตัณหา" ดังนี้แล้ว จึงทรงสละราชสมบัติ บรรพชาแล้ว เจริญวิปัสสนา ทรงทำให้แจ้งซึ่งพระปัจเจกโพธิญาณ ขณะทรงติเตียนปฏิปทาเดิมของพระองค์ ได้ตรัสอุทานคาถานี้ซึ่งแสดงคุณอันเป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิปทานั้นว่า ‘‘රසෙසු ගෙධං අකරං අලොලො, අනඤ්ඤපොසී සපදානචාරී; කුලෙ කුලෙ අප්පටිබද්ධචිත්තො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. บุคคลไม่ทำความตะกละในรสทั้งหลาย ไม่โลเล ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับ มีจิตไม่ผูกพันในตระกูลนั้นๆ พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนั้น තත්ථ රසෙසූති අම්බිලමධුරතිත්තකකටුකලොණිකඛාරිකකසාවාදිභෙදෙසු සායනීයෙසු. ගෙධං අකරන්ති ගිද්ධිං අකරොන්තො, තණ්හං අනුප්පාදෙන්තොති වුත්තං හොති. අලොලොති ‘‘ඉදං සායිස්සාමි, ඉදං සායිස්සාමී’’ති එවං රසවිසෙසෙසු අනාකුලො. අනඤ්ඤපොසීති පොසෙතබ්බකසද්ධිවිහාරිකාදිවිරහිතො, කායසන්ධාරණමත්තෙන සන්තුට්ඨොති වුත්තං හොති. යථා වා පුබ්බෙ උය්‍යානෙ රසෙසු ගෙධකරණලොලො හුත්වා අඤ්ඤපොසී ආසිං, එවං අහුත්වා යාය තණ්හාය ලොලො හුත්වා රසෙසු ගෙධං කරොති. තං තණ්හං හිත්වා ආයතිං තණ්හාමූලකස්ස අඤ්ඤස්ස අත්තභාවස්ස අනිබ්බත්තනෙන අනඤ්ඤපොසීති දස්සෙති. අථ වා අත්ථභඤ්ජනකට්ඨෙන අඤ්ඤෙති කිලෙසා වුච්චන්ති. තෙසං අපොසනෙන අනඤ්ඤපොසීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො. සපදානචාරීති අවොක්කම්මචාරී අනුපුබ්බචාරී, ඝරපටිපාටිං අඡඩ්ඩෙත්වා අඩ්ඪකුලඤ්ච දලිද්දකුලඤ්ච නිරන්තරං පිණ්ඩාය පවිසමානොති අත්ථො. කුලෙ කුලෙ අප්පටිබද්ධචිත්තොති ඛත්තියකුලාදීසු යත්ථ කත්ථචි කිලෙසවසෙන අලග්ගචිත්තො, චන්දූපමො නිච්චනවකො හුත්වාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า rasesu (ในรสทั้งหลาย) หมายถึง ในของที่ควรลิ้ม อันมีประเภทต่างๆ คือ เปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม ด่าง ฝาด เป็นต้น บทว่า Gedhaṃ akaraṃ (ไม่ทำความอยาก) หมายความว่า ไม่ทำความอยาก ไม่ให้ตัณหาเกิดขึ้น บทว่า Alolo (ไม่โลเล) หมายถึง ไม่วุ่นวายในรสวิเศษทั้งหลายอย่างนี้ว่า "เราจะลิ้มรสนี้ เราจะลิ้มรสนี้" บทว่า Anaññaposī (ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น) หมายความว่า ปราศจากสัทธิวิหาริกเป็นต้นที่พึงเลี้ยงดู สันโดษด้วยเพียงการประคองกายไว้ หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่เราเคยเป็นผู้โลเลเพราะทำความอยากในรสทั้งหลายในอุทยานในกาลก่อน เป็นผู้ที่ผู้อื่นเลี้ยงดู, ไม่เป็นเช่นนั้น, บุคคลย่อมทำความอยากในรสทั้งหลายด้วยตัณหาใด, ละตัณหานั้นแล้ว ไม่ก่ออัตภาพอื่นอันมีตัณหาเป็นมูลในอนาคต, ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าเป็นผู้ชื่อว่า anaññaposī (ผู้ไม่เลี้ยงดูผู้อื่น) อีกอย่างหนึ่ง กิเลสทั้งหลายเรียกว่า "อื่น" (añña) เพราะมีอรรถว่าทำลายประโยชน์ เพราะไม่เลี้ยงดูกิเลสเหล่านั้น จึงชื่อว่า anaññaposī นี้เป็นอรรถในบทนี้ บทว่า Sapadānacārī (เที่ยวไปตามลำดับ) หมายความว่า เที่ยวไปไม่ข้ามลำดับ เที่ยวไปตามลำดับ คือ ไม่ละลำดับบ้าน เข้าไปเพื่อบิณฑบาตในตระกูลคนมั่งมีและตระกูลคนยากจนติดต่อกันไป บทว่า Kule kule appaṭibaddhacitto (มีจิตไม่ติดข้องในตระกูล) หมายความว่า มีจิตไม่ติดข้องด้วยอำนาจกิเลสในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ในบรรดาตระกูลกษัตริย์เป็นต้น เป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์ เป็นผู้ใหม่อยู่เสมอ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว රසගෙධගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถารสเคธคาถา จบแล้ว 66. පහාය [Pg.107] පඤ්චාවරණානීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා පඨමජ්ඣානලාභී අහොසි. සො ඣානානුරක්ඛණත්ථං රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පටිපත්තිසම්පදං දීපෙන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๖. คาถาว่า Pahāya pañcāvaraṇāni มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี มีพระราชาพระองค์หนึ่งได้ปฐมฌาน พระองค์นั้น เพื่อจะรักษาฌาน จึงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา ได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อจะทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปฏิปทาของพระองค์ จึงได้ตรัสอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘පහාය පඤ්චාවරණානි චෙතසො, උපක්කිලෙසෙ බ්‍යපනුජ්ජ සබ්බෙ; අනිස්සිතො ඡෙත්ව සිනෙහදොසං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “บุคคลละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ขจัดอุปกิเลสทั้งปวงได้แล้ว ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) ตัดสิเนหโทสะได้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น” තත්ථ ආවරණානීති නීවරණානෙව. තානි අත්ථතො උරගසුත්තෙ වුත්තානි. තානි පන යස්මා අබ්භාදයො විය චන්දසූරියෙ චෙතො ආවරන්ති, තස්මා ‘‘ආවරණානි චෙතසො’’ති වුත්තානි. තානි උපචාරෙන වා අප්පනාය වා පහාය. උපක්කිලෙසෙති උපගම්ම චිත්තං විබාධෙන්තෙ අකුසලෙ ධම්මෙ, වත්ථොපමාදීසු වුත්තෙ අභිජ්ඣාදයො වා. බ්‍යපනුජ්ජාති පනුදිත්වා විනාසෙත්වා, විපස්සනාමග්ගෙන පජහිත්වාති අත්ථො. සබ්බෙති අනවසෙසෙ. එවං සමථවිපස්සනාසම්පන්නො පඨමමග්ගෙන දිට්ඨිනිස්සයස්ස පහීනත්තා අනිස්සිතො. සෙසමග්ගෙහි ඡෙත්වා තෙධාතුකං සිනෙහදොසං, තණ්හාරාගන්ති වුත්තං හොති. සිනෙහො එව හි ගුණපටිපක්ඛතො සිනෙහදොසොති වුත්තො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า āvaraṇāni ได้แก่ นิวรณ์นั่นเอง นิวรณ์เหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอรรถในอุรคสูตร ก็เพราะเหตุที่นิวรณ์เหล่านั้น ย่อมกั้นจิตไว้ เหมือนเมฆเป็นต้นกั้นพระจันทร์และพระอาทิตย์ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "āvaraṇāni cetaso" (เครื่องกั้นแห่งจิต) คือ ละนิวรณ์เหล่านั้นได้ด้วยอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ บทว่า upakkilese หมายถึง อกุศลธรรมที่เข้ามาเบียดเบียนจิต หรือหมายถึงอภิชฌาเป็นต้นที่ตรัสไว้ในวัตถูปมสูตรเป็นต้น บทว่า byapanujja หมายความว่า ขจัดแล้ว ทำลายแล้ว คือ ละได้แล้วด้วยวิปัสสนามรรค บทว่า sabbe หมายถึง ทั้งปวง ไม่มีเหลือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสมถะและวิปัสสนาอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ไม่อาศัย เพราะละทิฏฐินิสัยได้ด้วยปฐมมรรค ตัดสิเนหโทสะอันเป็นไปในภูมิ ๓ ด้วยมรรคที่เหลือ หมายความว่า ตัณหาราคะ จริงอยู่ สิเนหะ (ความรัก) นั่นแหละ ชื่อว่า สิเนหโทสะ (โทษคือความรัก) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ආවරණගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาอาวรณคาถา จบแล้ว 67. විපිට්ඨිකත්වානාති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා චතුත්ථජ්ඣානලාභී අහොසි. සො ඣානානුරක්ඛණත්ථං රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො පටිපත්තිසම්පදං දීපෙන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๖๗. คาถาว่า Vipiṭṭhikatvāna มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงพาราณสี มีพระราชาพระองค์หนึ่งได้จตุตถฌาน พระองค์นั้น เพื่อจะรักษาฌาน จึงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา ได้กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อจะทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปฏิปทาของพระองค์ จึงได้ตรัสอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘විපිට්ඨිකත්වාන සුඛං දුඛඤ්ච, පුබ්බෙව ච සොමනස්සදොමනස්සං; ලද්ධානුපෙක්ඛං සමථං විසුද්ධං, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “บุคคลทำสุขและทุกข์ไว้เบื้องหลัง ละโสมนัสและโทมนัสได้ก่อนเทียว ได้อุเบกขาและสมถะอันบริสุทธิ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น” තත්ථ [Pg.108] විපිට්ඨිකත්වානාති පිට්ඨිතො කත්වා, ඡඩ්ඩෙත්වා ජහිත්වාති අත්ථො. සුඛං දුඛඤ්චාති කායිකං සාතාසාතං. සොමනස්සදොමනස්සන්ති චෙතසිකං සාතාසාතං. උපෙක්ඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛං. සමථන්ති චතුත්ථජ්ඣානසමථමෙව. විසුද්ධන්ති පඤ්චනීවරණවිතක්කවිචාරපීතිසුඛසඞ්ඛාතෙහි නවහි පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා විසුද්ධං, නිද්ධන්තසුවණ්ණමිව විගතූපක්කිලෙසන්ති අත්ථො. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า vipiṭṭhikatvāna หมายความว่า ทำไว้เบื้องหลัง คือ สละแล้ว ละแล้ว บทว่า sukhaṃ dukhañca หมายถึง สุขและทุกข์ทางกาย บทว่า somanassadomanassaṃ หมายถึง สุขและทุกข์ทางใจ บทว่า upekkhaṃ หมายถึง อุเบกขาในจตุตถฌาน บทว่า samathaṃ หมายถึง สมถะในจตุตถฌานนั่นเอง บทว่า visuddhaṃ หมายความว่า บริสุทธิ์แล้ว เพราะพ้นจากปัจจนิกธรรม ๙ ประการ คือ นิวรณ์ ๕ วิตก วิจาร ปีติ สุข, ปราศจากอุปกิเลส เหมือนทองคำที่หลอมไล่ขี้ออกแล้ว අයං පන යොජනා – විපිට්ඨිකත්වාන සුඛං දුක්ඛඤ්ච පුබ්බෙව පඨමජ්ඣානුපචාරභූමියංයෙව දුක්ඛං, තතියජ්ඣානුපචාරභූමියං සුඛන්ති අධිප්පායො. පුන ආදිතො වුත්තං චකාරං පරතො නෙත්වා ‘‘සොමනස්සං දොමනස්සඤ්ච විපිට්ඨිකත්වාන පුබ්බෙවා’’ති අධිකාරො. තෙන සොමනස්සං චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ, දොමනස්සඤ්ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙයෙවාති දීපෙති. එතානි හි එතෙසං පරියායතො පහානට්ඨානානි. නිප්පරියායතො පන දුක්ඛස්ස පඨමජ්ඣානං, දොමනස්සස්ස දුතියජ්ඣානං, සුඛස්ස තතියජ්ඣානං, සොමනස්සස්ස චතුත්ථජ්ඣානං පහානට්ඨානං. යථාහ – ‘‘පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’තිආදි (සං. නි. 5.510). තං සබ්බං අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 165) වුත්තං. යතො පුබ්බෙව තීසු පඨමජ්ඣානාදීසු දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි විපිට්ඨිකත්වා එත්ථෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ සොමනස්සං විපිට්ඨිකත්වා ඉමාය පටිපදාය ලද්ධානුපෙක්ඛං සමථං විසුද්ධං එකො චරෙති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති. ก็ต่อไปนี้เป็นการประกอบความ – ความว่า ทำสุขและทุกข์ไว้เบื้องหลังก่อนเทียว คือ (ละ) ทุกข์ในอุปจารภูมิแห่งปฐมฌานนั่นเอง, (ละ) สุขในอุปจารภูมิแห่งตติยฌาน อีกอย่างหนึ่ง พึงโยค "จ" ศัพท์ที่กล่าวไว้ในตอนต้นไปไว้ข้างหลัง แล้วถือเอาความว่า "ทำโสมนัสและโทมนัสไว้เบื้องหลังก่อนเทียว" ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่า (ละ) โสมนัสในอุปจารแห่งจตุตถฌาน และ (ละ) โทมนัสในอุปจารแห่งทุติยฌานนั่นเอง จริงอยู่ ฌานเหล่านี้เป็นที่ละเวทนาเหล่านั้นโดยปริยาย ส่วนโดยนิปปริยาย ปฐมฌานเป็นที่ละทุกข์, ทุติยฌานเป็นที่ละโทมนัส, ตติยฌานเป็นที่ละสุข, จตุตถฌานเป็นที่ละโสมนัส ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เข้าปฐมฌานอยู่ ทุกขินทรีย์ที่เกิดขึ้นในฌานนั้นย่อมดับไปไม่มีเหลือ" เป็นต้น เรื่องทั้งหมดนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธัมมสังคณี ชื่ออัฏฐสาลินี เพราะเหตุที่ทำทุกข์ โทมนัส และสุขไว้เบื้องหลังในฌาน ๓ คือปฐมฌานเป็นต้นก่อนเทียว แล้วทำโสมนัสไว้เบื้องหลังในจตุตถฌานนี้เท่านั้น ด้วยปฏิปทานี้ ได้อุเบกขาและสมถะอันบริสุทธิ์แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว บทที่เหลือชัดเจนในทุกที่แล้วนั่นเทียว විපිට්ඨිකත්වාගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาวิปิฏฐิกัตวาคาถา จบแล้ว 68. ආරද්ධවීරියොති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර පච්චන්තරාජා සහස්සයොධපරිමාණබලකායො රජ්ජෙන ඛුද්දකො, පඤ්ඤාය මහන්තො අහොසි. සො එකදිවසං ‘‘කිඤ්චාපි අහං ඛුද්දකො, පඤ්ඤවතා ච පන සක්කා සකලජම්බුදීපං ගහෙතු’’න්ති චින්තෙත්වා සාමන්තරඤ්ඤො දූතං පාහෙසි – ‘‘සත්තදිවසබ්භන්තරෙ මෙ රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති. තතො සො අත්තනො අමච්චෙ සමොධානෙත්වා ආහ – ‘‘මයා තුම්හෙ අනාපුච්ඡායෙව සාහසං කතං, අමුකස්ස රඤ්ඤො එවං පහිතං, කිං කාතබ්බ’’න්ති? තෙ ආහංසු – ‘‘සක්කා, මහාරාජ, සො දූතො නිවත්තෙතු’’න්ති? ‘‘න සක්කා, ගතො භවිස්සතී’’ති. ‘‘යදි එවං විනාසිතම්හා තයා, තෙන හි දුක්ඛං [Pg.109] අඤ්ඤස්ස සත්ථෙන මරිතුං. හන්ද, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරිත්වා මරාම, අත්තානං පහරිත්වා මරාම, උබ්බන්ධාම, විසං ඛාදාමා’’ති. එවං තෙසු එකමෙකො මරණමෙව සංවණ්ණෙති. තතො රාජා – ‘‘කිං මෙ, ඉමෙහි, අත්ථි, භණෙ, මය්හං යොධා’’ති ආහ. අථ ‘‘අහං, මහාරාජ, යොධො, අහං, මහාරාජ, යොධො’’ති තං යොධසහස්සං උට්ඨහි. ๖๘. เรื่องราวของคาถาว่า อารทฺธวีริโย เป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า มีพระราชาชายแดนพระองค์หนึ่ง มีกำลังพลประมาณหนึ่งพันโยธา เป็นพระราชาเล็กโดยราชสมบัติ แต่ทรงยิ่งใหญ่โดยปัญญา. วันหนึ่ง พระองค์ทรงดำริว่า "ถึงแม้เราจะเป็นพระราชาเล็ก แต่ก็สามารถยึดชมพูทวีปทั้งสิ้นได้ด้วยปัญญา" แล้วจึงส่งทูตไปสู่สำนักของพระราชาใกล้เคียงว่า "ภายในเจ็ดวัน จงมอบราชสมบัติแก่เรา หรือจงรบ". ลำดับนั้น พระองค์รับสั่งให้อำมาตย์ของพระองค์ประชุมกันแล้วตรัสว่า "เราได้ทำการหุนหันพลันแล่นโดยมิได้ปรึกษาพวกท่านก่อน ได้ส่งสาส์นไปถึงพระราชาโน้นอย่างนี้ จะควรทำอย่างไร?". อำมาตย์เหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่มหาราช จะสามารถให้ทูตนั้นกลับมาได้หรือไม่?". (พระราชาตรัสว่า) "ไม่สามารถ เขาคงจะไปแล้ว". (อำมาตย์ทูลว่า) "ถ้าเช่นนั้น พวกข้าพระองค์ก็ถูกพระองค์ทำลายแล้ว เพราะฉะนั้น การตายด้วยศัสตราของผู้อื่นเป็นทุกข์ เอาเถิด พวกเราจงฆ่าฟันกันเองแล้วตาย จงฆ่าตัวเองแล้วตาย จงผูกคอตาย หรือจงกินยาพิษ". ด้วยประการฉะนี้ อำมาตย์แต่ละคนต่างก็พรรณนาถึงแต่ความตาย. ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "ท่านทั้งหลาย เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยคนเหล่านี้ เรามีนักรบอยู่". ครั้งนั้น นักรบหนึ่งพันคนนั้นลุกขึ้นกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นนักรบ ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นนักรบ". රාජා ‘‘එතෙ උපපරික්ඛිස්සාමී’’ති මන්ත්වා චිතකං සජ්ජෙත්වා ආහ – ‘‘මයා, භණෙ, ඉදං නාම සාහසං කතං, තං මෙ අමච්චා පටික්කොසන්ති, සොහං චිතකං පවිසිස්සාමි, කො මයා සද්ධිං පවිසිස්සති, කෙන මය්හං ජීවිතං පරිච්චත්ත’’න්ති? එවං වුත්තෙ පඤ්චසතා යොධා උට්ඨහිංසු – ‘‘මයං, මහාරාජ, පවිසාමා’’ති. තතො රාජා අපරෙ පඤ්චසතෙ යොධෙ ආහ – ‘‘තුම්හෙ ඉදානි, තාතා, කිං කරිස්සථා’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘නායං, මහාරාජ, පුරිසකාරො, ඉත්ථිකිරියා එසා, අපිච මහාරාජෙන පටිරඤ්ඤො දූතො පෙසිතො, තෙන මයං රඤ්ඤා සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා මරිස්සාමා’’ති. තතො රාජා ‘‘පරිච්චත්තං තුම්හෙහි මම ජීවිත’’න්ති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා තෙන යොධසහස්සෙන පරිවුතො ගන්ත්වා රජ්ජසීමාය නිසීදි. พระราชาทรงดำริว่า "เราจักทดลองคนเหล่านี้" จึงรับสั่งให้เตรียมเชิงตะกอนแล้วตรัสว่า "ท่านทั้งหลาย เราได้ทำการหุนหันพลันแล่นชื่อนี้ พวกอำมาตย์ตำหนิเราในการกระทำนั้น เรานั้นจักเข้าสู่เชิงตะกอน ใครจักเข้าพร้อมกับเรา ใครสละชีวิตเพื่อเรา?". เมื่อตรัสดังนี้แล้ว นักรบห้าร้อยคนลุกขึ้นทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จักเข้าไป". ลำดับนั้น พระราชาตรัสกับนักรบอีกห้าร้อยคนที่เหลือว่า "พ่อทั้งหลาย บัดนี้พวกท่านจะทำอย่างไร?". พวกเขาทูลว่า "ข้าแต่มหาราช นี่ไม่ใช่กิจของบุรุษ นี่เป็นกิริยาของสตรี อีกประการหนึ่ง มหาราชทรงส่งทูตไปสู่สำนักของข้าศึกแล้ว พวกข้าพระองค์จักสู้รบกับพระราชานั้นแล้วตาย". ลำดับนั้น พระราชา (ทรงดำริว่า) "พวกท่านสละชีวิตเพื่อเราแล้ว" จึงทรงจัดเตรียมเสนาสี่เหล่า แวดล้อมด้วยนักรบหนึ่งพันคนนั้น เสด็จไปประทับ ณ ชายแดนของราชอาณาจักร. සොපි පටිරාජා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘අරෙ, සො ඛුද්දකරාජා මම දාසස්සාපි නප්පහොතී’’ති කුජ්ඣිත්වා සබ්බං බලකායං ආදාය යුජ්ඣිතුං නික්ඛමි. ඛුද්දකරාජා තං අබ්භුය්‍යාතං දිස්වා බලකායං ආහ – ‘‘තාතා, තුම්හෙ න බහුකා; සබ්බෙ සම්පිණ්ඩිත්වා, අසිචම්මං ගහෙත්වා, සීඝං ඉමස්ස රඤ්ඤො පුරතො උජුකං එව ගච්ඡථා’’ති. තෙ තථා අකංසු. අථ සා සෙනා ද්විධා භිජ්ජිත්වා අන්තරමදාසි. තෙ තං රාජානං ජීවග්ගාහං ගණ්හිංසු, අඤ්ඤෙ යොධා පලායිංසු. ඛුද්දකරාජා ‘‘තං මාරෙමී’’ති පුරතො ධාවති, පටිරාජා තං අභයං යාචි. තතො තස්ස අභයං දත්වා, සපථං කාරාපෙත්වා, තං අත්තනො මනුස්සං කත්වා, තෙන සහ අඤ්ඤං රාජානං අබ්භුග්ගන්ත්වා, තස්ස රජ්ජසීමාය ඨත්වා පෙසෙසි – ‘‘රජ්ජං වා මෙ දෙතු යුද්ධං වා’’ති. සො ‘‘අහං එකයුද්ධම්පි න සහාමී’’ති රජ්ජං නිය්‍යාතෙසි. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බරාජානො ගහෙත්වා අන්තෙ බාරාණසිරාජානම්පි අග්ගහෙසි. แม้พระราชาข้าศึกพระองค์นั้น ครั้นทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ก็ทรงกริ้วว่า "เฮ้ย พระราชาเล็กน้อยนั่นไม่พอเป็นคู่ต่อสู้แม้กับทาสของเรา" แล้วจึงทรงนำกองทัพทั้งหมดออกไปเพื่อรบ. พระราชาองค์เล็กทอดพระเนตรเห็นกองทัพที่ยกมานั้นแล้ว จึงตรัสกับกองกำลังของพระองค์ว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านมีจำนวนไม่มาก จงรวมกันทั้งหมด ถือดาบและโล่ แล้วจงรีบตรงเข้าไปเบื้องหน้าพระราชานี้ทีเดียว". พวกเขาก็ได้กระทำตามนั้น. ครั้งนั้น กองทัพนั้นได้แตกออกเป็นสองส่วนและเปิดช่องให้. พวกเขาได้จับพระราชานั้นเป็นเชลย ส่วนนักรบอื่นๆ ก็หนีไป. พระราชาองค์เล็กวิ่งเข้าไปเบื้องหน้า (พลางดำริว่า) "เราจะฆ่าเขาเสีย" พระราชาข้าศึกจึงขออภัยโทษ. ลำดับนั้น พระราชานั้นประทานอภัยโทษแก่เขา ให้กระทำสัตย์สาบาน แล้วทรงทำให้เป็นคนของพระองค์ จากนั้นพร้อมกับพระราชานั้น เสด็จยกทัพไปสู่พระราชาองค์อื่น ประทับยืน ณ ชายแดนแห่งราชอาณาจักรของพระราชานั้นแล้วส่งสาส์นไปว่า "จงมอบราชสมบัติแก่เรา หรือจงรบ". พระราชาพระองค์นั้น (ทรงดำริว่า) "เราไม่สามารถสู้รบแม้สักครั้งเดียวได้" จึงทรงมอบราชสมบัติ. ด้วยอุบายนี้เอง พระองค์ทรงยึดพระราชาทั้งปวงได้ และในที่สุดก็ได้ยึดแม้กระทั่งพระราชาแห่งกรุงพาราณสี. සො [Pg.110] එකසතරාජපරිවුතො සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං අනුසාසන්තො චින්තෙසි – ‘‘අහං පුබ්බෙ ඛුද්දකො අහොසිං, සොම්හි අත්තනො ඤාණසම්පත්තියා සකලජම්බුදීපස්ස ඉස්සරො ජාතො. තං ඛො පන මෙ ඤාණං ලොකියවීරියසම්පයුත්තං, නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය සංවත්තති, සාධු වතස්ස ස්වාහං ඉමිනා ඤාණෙන ලොකුත්තරධම්මං ගවෙසෙය්‍ය’’න්ති. තතො බාරාණසිරඤ්ඤො රජ්ජං දත්වා, පුත්තදාරඤ්ච සකජනපදමෙව පෙසෙත්වා, පබ්බජ්ජං සමාදාය විපස්සනං ආරභිත්වා, පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා අත්තනො වීරියසම්පත්තිං දීපෙන්තො ඉමං උදානගාථං අභාසි – พระองค์ผู้มีพระราชาหนึ่งร้อยเอ็ดพระองค์เป็นบริวาร ขณะทรงปกครองราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงดำริว่า "ในกาลก่อน เราเป็นพระราชาเล็กน้อย บัดนี้เราได้เป็นใหญ่ในชมพูทวีปทั้งสิ้นด้วยความถึงพร้อมแห่งญาณของตน แต่ญาณของเรานั้นประกอบด้วยวิริยะอันเป็นโลกิยะ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัดเลยหนอ ถ้ากระไร เราพึงแสวงหาโลกุตรธรรมด้วยญาณนี้ ก็จะเป็นการดี". ลำดับนั้น พระองค์จึงประทานราชสมบัติแก่พระราชาแห่งกรุงพาราณสี ทรงส่งพระโอรสและพระชายาไปยังชนบทของพระองค์เอง ทรงสมาทานบรรพชาแล้วปรารภวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ เมื่อจะทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งวิริยะของพระองค์ จึงได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘ආරද්ධවිරියො පරමත්ථපත්තියා, අලීනචිත්තො අකුසීතවුත්ති; දළ්හනික්කමො ථාමබලූපපන්නො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. บุคคลผู้ปรารภความเพียรเพื่อบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง มีจิตไม่ท้อถอย มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน มีความบากบั่นมั่นคง ถึงพร้อมด้วยกำลังและความแข็งแกร่ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉะนี้แล තත්ථ ආරද්ධං වීරියමස්සාති ආරද්ධවිරියො. එතෙන අත්තනො වීරියාරම්භං ආදිවීරියං දස්සෙති. පරමත්ථො වුච්චති නිබ්බානං, තස්ස පත්තියා පරමත්ථපත්තියා. එතෙන වීරියාරම්භෙන පත්තබ්බඵලං දස්සෙති. අලීනචිත්තොති එතෙන බලවීරියූපත්ථම්භානං චිත්තචෙතසිකානං අලීනතං දස්සෙති. අකුසීතවුත්තීති එතෙන ඨානආසනචඞ්කමනාදීසු කායස්ස අනවසීදනං. දළ්හනික්කමොති එතෙන ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’ති (ම. නි. 2.184; අ. නි. 2.5; මහානි. 196) එවං පවත්තං පදහනවීරියං දස්සෙති, යං තං අනුපුබ්බසික්ඛාදීසු පදහන්තො ‘‘කායෙන චෙව පරමසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච නං අතිවිජ්ඣ පස්සතී’’ති වුච්චති. අථ වා එතෙන මග්ගසම්පයුත්තවීරියං දස්සෙති. තඤ්හි දළ්හඤ්ච භාවනාපාරිපූරිං ගතත්තා, නික්කමො ච සබ්බසො පටිපක්ඛා නික්ඛන්තත්තා, තස්මා තංසමඞ්ගීපුග්ගලොපි දළ්හො නික්කමො අස්සාති ‘‘දළ්හනික්කමො’’ති වුච්චති. ථාමබලූපපන්නොති මග්ගක්ඛණෙ කායථාමෙන ඤාණබලෙන ච උපපන්නො, අථ වා ථාමභූතෙන බලෙන උපපන්නොති ථාමබලූපපන්නො, ථිරඤාණබලූපපන්නොති වුත්තං හොති. එතෙන තස්ස වීරියස්ස විපස්සනාඤාණසම්පයොගං දීපෙන්තො යොනිසො පදහනභාවං සාධෙති. පුබ්බභාගමජ්ඣිමඋක්කට්ඨවීරියවසෙන වා තයොපි පාදා යොජෙතබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในคาถานั้น บทว่า อารทฺธวิริโย ความว่า ความเพียรที่บุคคลนั้นปรารภแล้วมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้มีความเพียรปรารภแล้ว ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความเพียรเบื้องต้นคือการเริ่มความเพียรของตน พระนิพพานเรียกว่าปรมัตถ์ เพื่อการบรรลุพระนิพพานนั้น ชื่อว่าปรมัตถปัตติยา ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงผลที่พึงบรรลุด้วยการเริ่มความเพียร ด้วยบทว่า อลีนจิตฺโต ย่อมแสดงความไม่ท้อถอยแห่งจิตและเจตสิกอันมีความเพียรอย่างมีกำลังค้ำจุนไว้ ด้วยบทว่า อกุสีตวุตฺติ ย่อมแสดงความไม่จมลงแห่งกายในอิริยาบถมีการยืน การนั่ง การเดินจงกรม เป็นต้น ด้วยบทว่า ทฬฺหนิกฺกโม ย่อมแสดงความเพียรในการบำเพ็ญเพียรที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "หนังและเอ็นจงเหือดแห้งไปเถิด" ซึ่งบุคคลผู้บำเพ็ญเพียรในสิกขาตามลำดับเป็นต้นนั้น ย่อมถูกกล่าวว่า "ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปรมสัจจะด้วยกาย และย่อมเห็นแทงตลอดซึ่งปรมสัจจะนั้นด้วยปัญญา" อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงวิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรค จริงอยู่ วิริยะนั้นมั่นคงเพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา และชื่อว่านิกกมะ (การก้าวออก) เพราะก้าวออกจากธรรมที่เป็นข้าศึกโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้น แม้บุคคลผู้ประกอบด้วยวิริยะนั้น ก็มีความเพียรคือก้าวออกอันมั่นคง เหตุนั้นจึงเรียกว่า "ทฬฺหนิกฺกโม" บทว่า ถามพลูปปนฺโน คือ ในขณะแห่งมรรค เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังกายและกำลังญาณ อีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังคือกำลังความสามารถ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ถามพลูปปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังแห่งญาณอันมั่นคง ด้วยบทนี้ เมื่อแสดงการสัมปยุตด้วยวิปัสสนาญาณแห่งวิริยะนั้น ย่อมยังความเป็นผู้บำเพ็ญเพียรโดยแยบคายให้สำเร็จ หรือว่า บาตรคาถาทั้งสามพึงประกอบตามกำลังแห่งความเพียรในส่วนเบื้องต้น ท่ามกลาง และอย่างยิ่ง ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ආරද්ධවීරියගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยความเพียรที่ปรารภแล้ว จบ. 69. පටිසල්ලානන්ති [Pg.111] කා උප්පත්ති? ඉමිස්සා ගාථාය ආවරණගාථාය උප්පත්තිසදිසා එව උප්පත්ති, නත්ථි කොචි විසෙසො. අත්ථවණ්ණනායං පනස්සා පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා සල්ලීනං එකත්තසෙවිතා එකීභාවො, කායවිවෙකොති අත්ථො. ඣානන්ති පච්චනීකඣාපනතො ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානතො ච චිත්තවිවෙකො වුච්චති. තත්ථ අට්ඨසමාපත්තියො නීවරණාදිපච්චනීකඣාපනතො ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො ච ඣානන්ති වුච්චති, විපස්සනාමග්ගඵලානි සත්තසඤ්ඤාදිපච්චනීකඣාපනතො, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානතොයෙව චෙත්ථ ඵලානි. ඉධ පන ආරම්මණූපනිජ්ඣානමෙව අධිප්පෙතං. එවමෙතං පටිසල්ලානඤ්ච ඣානඤ්ච අරිඤ්චමානො, අජහමානො, අනිස්සජ්ජමානො. ධම්මෙසූති විපස්සනූපගෙසු පඤ්චක්ඛන්ධාදිධම්මෙසු. නිච්චන්ති සතතං, සමිතං, අබ්භොකිණ්ණං. අනුධම්මචාරීති තෙ ධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තමානෙන අනුගතං විපස්සනාධම්මං චරමානො. අථ වා ධම්මාති නව ලොකුත්තරධම්මා, තෙසං ධම්මානං අනුලොමො ධම්මොති අනුධම්මො, විපස්සනායෙතං අධිවචනං. තත්ථ ‘‘ධම්මානං නිච්චං අනුධම්මචාරී’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං විභත්තිබ්‍යත්තයෙන ‘‘ධම්මෙසූ’’ති වුත්තං සියා. ආදීනවං සම්මසිතා භවෙසූති තාය අනුධම්මචරිතාසඞ්ඛාතාය විපස්සනාය අනිච්චාකාරාදිදොසං තීසු භවෙසු සමනුපස්සන්තො එවං ඉමං කායවිවෙකචිත්තවිවෙකං අරිඤ්චමානො සිඛාප්පත්තවිපස්සනාසඞ්ඛාතාය පටිපදාය අධිගතොති වත්තබ්බො එකො චරෙති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ๖๙. ในคาถาว่า ปฏิสลฺลานํ มีอุปปัตติ (เรื่องราวเบื้องต้น) เป็นอย่างไร? อุปปัตติแห่งคาถานี้เหมือนกับอุปปัตติแห่งอาวรณคาถานั่นเทียว ไม่มีความพิเศษอะไรๆ ส่วนในอรรถกถาแห่งคาถานั้น บทว่า ปฏิสลฺลานํ ความว่า การหลีกเร้น คือการเสพความเป็นผู้เดียว ความเป็นผู้เดียว โดยการกลับจากสัตตสังขารนั้นๆ อธิบายว่า กายวิเวก บทว่า ฌานํ เรียกว่า จิตตวิเวก เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึก และเพราะเพ่งอารมณ์และลักษณะ ในคำนั้น สมาบัติ ๘ เรียกว่า ฌาน เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น และเพราะเพ่งอารมณ์ ส่วนวิปัสสนา มรรค และผล (เรียกว่าฌาน) เพราะเผาธรรมที่เป็นข้าศึกมีสัตตสัญญาเป็นต้น และในที่นี้ ผลทั้งหลาย (เรียกว่าฌาน) เพราะเพ่งลักษณะนั่นเทียว แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอารัมมณูปนิชฌานเท่านั้น (ผู้ปฏิบัติ) ไม่ละ ไม่สละ ไม่ปล่อย ซึ่งปฏิสัลลานะและฌานนั้นอย่างนี้ บทว่า ธมฺเมสุ คือ ในธรรมทั้งหลายมีขันธ์ ๕ เป็นต้น อันเป็นอุปการะแก่วิปัสสนา บทว่า นิจฺจํ คือ ติดต่อกัน สม่ำเสมอ ไม่ระคน บทว่า อนุธมฺมจารี คือ ประพฤติวิปัสสนาธรรมอันเป็นไปตามลำดับ โดยปรารภธรรมเหล่านั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมา คือ โลกุตรธรรม ๙ ธรรมที่อนุโลมแก่ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อนุธรรม คำนี้เป็นชื่อของวิปัสสนา ในคำนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "ธมฺมานํ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี" พึงกล่าวว่า "ธมฺเมสุ" ด้วยการสับเปลี่ยนวิภัตติ เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา บทว่า อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ คือ พิจารณาเห็นโทษมีอาการไม่เที่ยงเป็นต้นในภพทั้งสาม ด้วยวิปัสสนาที่ชื่อว่าอนุธรรมจริตานั้น ไม่ละกายวิเวกและจิตตวิเวกนี้อย่างนี้ พึงทราบการประกอบความดังนี้ว่า บรรลุแล้วด้วยปฏิปทาที่ชื่อว่าวิปัสสนาอันถึงยอด ดังนี้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว පටිසල්ලානගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาปฏิสัลลานคาถา จบ. 70. තණ්හක්ඛයන්ති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර බාරාණසිරාජා මහච්චරාජානුභාවෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොති. තස්ස සරීරසොභාය ආවට්ටිතහදයා සත්තා පුරතො ගච්ඡන්තාපි නිවත්තිත්වා තමෙව උල්ලොකෙන්ති, පච්ඡතො ගච්ඡන්තාපි, උභොහි පස්සෙහි ගච්ඡන්තාපි. පකතියා එව හි බුද්ධදස්සනෙ පුණ්ණචන්දසමුද්දරාජදස්සනෙ ච අතිත්තො ලොකො. අථ අඤ්ඤතරා කුටුම්බියභරියාපි උපරිපාසාදගතා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ඔලොකයමානා අට්ඨාසි. රාජා තං දිස්වාව පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා අමච්චං ආණාපෙසි – ‘‘ජානාහි තාව, භණෙ, අයං ඉත්ථී සසාමිකා වා [Pg.112] අසාමිකා වා’’ති. සො ගන්ත්වා ‘‘සසාමිකා’’ති ආරොචෙසි. අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘ඉමා වීසතිසහස්සනාටකිත්ථියො දෙවච්ඡරායො විය මංයෙව එකං අභිරමෙන්ති, සො දානාහං එතාපි අතුසිත්වා පරස්ස ඉත්ථියා තණ්හං උප්පාදෙසිං, සා උප්පන්නා අපායමෙව ආකඩ්ඪතී’’ති තණ්හාය ආදීනවං දිස්වා ‘‘හන්ද නං නිග්ගණ්හාමී’’ති රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๗๐. ในคาถาว่า ตณฺหกฺขยํ มีอุปปัตติ (เรื่องราวเบื้องต้น) เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่งทรงกระทำประทักษิณพระนครด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีใจน้อมไปในพระสิริโฉมของพระองค์ แม้ผู้ที่เดินไปข้างหน้า ก็หันกลับมามองพระองค์นั่นเทียว แม้ผู้ที่เดินตามไปข้างหลัง แม้ผู้ที่เดินไปทั้งสองข้าง (ก็มองพระองค์) จริงอยู่ โดยปกติแล้ว โลกย่อมไม่อิ่มในการเห็นพระพุทธเจ้า การเห็นพระจันทร์เต็มดวง การเห็นมหาสมุทร และการเห็นพระราชา ครั้งนั้น แม้ภรรยาของคฤหบดีคนหนึ่ง ขึ้นไปอยู่บนปราสาท เปิดสีหบัญชร ยืนมองดูอยู่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้ว ก็ทรงมีพระทัยปฏิพัทธ์ รับสั่งแก่อำมาตย์ว่า "แน่ะ ท่าน จงไปสืบดูซิว่า หญิงนี้มีสามีหรือไม่มีสามี" อำมาตย์นั้นไปแล้ว ได้กราบทูลว่า "มีสามี พระเจ้าข้า" ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า "หญิงฟ้อนรำสองหมื่นคนเหล่านี้ ประดุจนางอัปสร ย่อมบำเรอเราผู้เดียวเท่านั้น บัดนี้ เรานั้นไม่ยินดีแม้ในหญิงเหล่านั้นแล้ว ยังให้ตัณหาเกิดขึ้นในภรรยาของผู้อื่น ตัณหานั้นเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมฉุดไปสู่อบายเท่านั้น" ทรงเห็นโทษในตัณหาแล้ว (ทรงดำริว่า) "เอาล่ะ เราจะข่มตัณหานั้นเสีย" จึงทรงสละราชสมบัติ ออกผนวช เจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า ‘‘තණ්හක්ඛයං පත්ථයමප්පමත්තො, අනෙළමූගො සුතවා සතීමා; සඞ්ඛාතධම්මො නියතො පධානවා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. ผู้ไม่ประมาท ปรารถนาความสิ้นตัณหา ไม่เป็นใบ้ ไม่บอดใบ้ เป็นพหูสูต มีสติ มีธรรมอันพิจารณาแล้ว เป็นผู้เที่ยง มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด තත්ථ තණ්හක්ඛයන්ති නිබ්බානං, එවං දිට්ඨාදීනවාය තණ්හාය එව අප්පවත්තිං. අප්පමත්තොති සාතච්චකාරී සක්කච්චකාරී. අනෙළමූගොති අලාලාමුඛො. අථ වා අනෙළො ච අමූගො ච, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තොති වුත්තං හොති. හිතසුඛසම්පාපකං සුතමස්ස අත්ථීති සුතවා ආගමසම්පන්නොති වුත්තං හොති. සතීමාති චිරකතාදීනං අනුස්සරිතා. සඞ්ඛාතධම්මොති ධම්මුපපරික්ඛාය පරිඤ්ඤාතධම්මො. නියතොති අරියමග්ගෙන නියාමං පත්තො. පධානවාති සම්මප්පධානවීරියසම්පන්නො. උප්පටිපාටියා එස පාඨො යොජෙතබ්බො. එවමෙතෙහි අප්පමාදාදීහි සමන්නාගතො නියාමසම්පාපකෙන පධානෙන පධානවා, තෙන පධානෙන පත්තනියාමත්තා නියතො, තතො අරහත්තප්පත්තියා සඞ්ඛාතධම්මො. අරහා හි පුන සඞ්ඛාතබ්බාභාවතො ‘‘සඞ්ඛාතධම්මො’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ, යෙ ච සෙඛා පුථූ ඉධා’’ති (සු. නි. 1044; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 7). සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในคาถานั้น บทว่า ตณฺหกฺขยํ คือพระนิพพาน อันเป็นความไม่เป็นไปแห่งตัณหาซึ่งมีโทษอันเห็นแล้วอย่างนี้. บทว่า อปฺปมตฺโต คือ ผู้กระทำติดต่อ ผู้กระทำโดยเคารพ. บทว่า อเนฬมูโค คือ ผู้ไม่มีน้ำลายไหล. อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ไม่มีโทษและไม่เป็นใบ้ ท่านกล่าวว่า เป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด. ชื่อว่า สุตวา เพราะมีสุตะอันนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาคม. บทว่า สติมา คือ ระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้แล้วนานเป็นต้นได้. บทว่า สงฺขาตธมฺโม คือ มีธรรมอันกำหนดรู้แล้วด้วยการพิจารณาธรรม. บทว่า นิยโต คือ ถึงความแน่นอนด้วยอริยมรรค. บทว่า ปธานวา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมัปปธานวิริยะ. พึงประกอบบทนี้โดยลำดับย้อนกลับ. คือ ผู้ประกอบด้วยธรรมมีอัปปมาทะเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ชื่อว่า ปธานวา เพราะมีความเพียรอันยังความแน่นอนให้ถึงพร้อม, ชื่อว่า นิยโต เพราะถึงความแน่นอนแล้วด้วยความเพียรนั้น, ชื่อว่า สังขาตธัมโม เพราะบรรลุอรหัตตผลแล้วจากความเพียรนั้น. จริงอยู่ พระอรหันต์ ท่านเรียกว่า "สังขาตธัมโม" เพราะไม่มีธรรมที่ต้องกำหนดรู้อีก. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว และพระเสขะทั้งหลายเป็นอันมากในศาสนานี้". เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. තණ්හක්ඛයගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาตัณหักขยคาถา จบแล้ว. 71. සීහො වාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරස්ස කිර බාරාණසිරඤ්ඤො දූරෙ උය්‍යානං හොති. සො පගෙව වුට්ඨාය උය්‍යානං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ යානා ඔරුය්හ උදකට්ඨානං උපගතො ‘‘මුඛං ධොවිස්සාමී’’ති. තස්මිඤ්ච පදෙසෙ සීහී පොතකං ජනෙත්වා ගොචරාය ගතා. රාජපුරිසො තං දිස්වා ‘‘සීහපොතකො දෙවා’’ති ආරොචෙසි. රාජා ‘‘සීහො කිර [Pg.113] න කස්සචි භායතී’’ති තං උපපරික්ඛිතුං භෙරිආදීනි ආකොටාපෙසි. සීහපොතකො තං සද්දං සුත්වාපි තථෙව සයි. රාජා යාවතතියකං ආකොටාපෙසි, සො තතියවාරෙ සීසං උක්ඛිපිත්වා සබ්බං පරිසං ඔලොකෙත්වා තථෙව සයි. අථ රාජා ‘‘යාවස්ස මාතා නාගච්ඡති, තාව ගච්ඡාමා’’ති වත්වා ගච්ඡන්තො චින්තෙසි – ‘‘තං දිවසං ජාතොපි සීහපොතකො න සන්තසති න භායති, කුදාස්සු නාමාහම්පි තණ්හාදිට්ඨිපරිතාසං ඡෙත්වා න සන්තසෙය්‍යං න භායෙය්‍ය’’න්ති. සො තං ආරම්මණං ගහෙත්වා, ගච්ඡන්තො පුන කෙවට්ටෙහි මච්ඡෙ ගහෙත්වා සාඛාසු බන්ධිත්වා පසාරිතෙ ජාලෙ වාතං අලග්ගංයෙව ගච්ඡමානං දිස්වා, තම්පි නිමිත්තං අග්ගහෙසි – ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි තණ්හාදිට්ඨිජාලං මොහජාලං වා ඵාලෙත්වා එවං අසජ්ජමානො ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. ๗๑. ในคาถาว่า สีโห ว เป็นต้น มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชากรุงพาราณสีพระองค์หนึ่งมีพระราชอุทยานอยู่ไกล. พระองค์เสด็จลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ เสด็จไปยังพระราชอุทยาน ระหว่างทางได้เสด็จลงจากยาน เสด็จเข้าไปยังที่ที่มีน้ำด้วยทรงดำริว่า "จักล้างหน้า". และในที่นั้น นางราชสีห์คลอดลูกแล้วออกไปหาอาหาร. ราชบุรุษเห็นลูกราชสีห์นั้นจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ นั่นลูกราชสีห์". พระราชาทรงดำริว่า "ได้ยินว่า ราชสีห์ย่อมไม่กลัวใคร" จึงรับสั่งให้ตีกลองเป็นต้นเพื่อจะทดลองลูกราชสีห์นั้น. ลูกราชสีห์แม้ได้ยินเสียงนั้นแล้วก็นอนนิ่งอยู่เช่นเดิม. พระราชาทรงรับสั่งให้ตีถึงสามครั้ง ในครั้งที่สาม มันยกศีรษะขึ้นมองดูบริษัททั้งหมดแล้วก็นอนนิ่งอยู่เช่นเดิม. ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า "ตราบใดที่แม่ของมันยังไม่มา เราไปกันเถิด" แล้วขณะเสด็จไปก็ทรงดำริว่า "แม้ลูกราชสีห์ที่เพิ่งเกิดในวันนั้นยังไม่สะดุ้ง ไม่กลัว เมื่อไรหนอ เราจึงจะตัดความสะดุ้งคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว ไม่สะดุ้ง ไม่กลัว". พระองค์ทรงยึดเอานั้นเป็นอารมณ์ ขณะเสด็จไปอีก ทอดพระเนตรเห็นลมพัดไปโดยไม่ติดตาข่ายที่ชาวประมงจับปลาแล้วผูกไว้ที่กิ่งไม้และขึงไว้ ก็ทรงยึดเอานั้นเป็นนิมิตอีกว่า "เมื่อไรหนอ เราจึงจะทำลายข่ายคือตัณหาและทิฏฐิ หรือข่ายคือโมหะแล้วไปอย่างไม่ข้องติดเช่นนี้ได้". අථ උය්‍යානං ගන්ත්වා සිලාපට්ටපොක්ඛරණිතීරෙ නිසින්නො වාතබ්භාහතානි පදුමානි ඔනමිත්වා උදකං ඵුසිත්වා වාතවිගමෙ පුන යථාඨානෙ ඨිතානි උදකෙන අනුපලිත්තානි දිස්වා තම්පි නිමිත්තං අග්ගහෙසි – ‘‘කුදාස්සු නාමාහම්පි යථා එතානි උදකෙ ජාතානි උදකෙන අනුපලිත්තානි තිට්ඨන්ති, එවමෙවං ලොකෙ ජාතො ලොකෙන අනුපලිත්තො තිට්ඨෙය්‍ය’’න්ති. සො පුනප්පුනං ‘‘යථා සීහවාතපදුමානි, එවං අසන්තසන්තෙන අසජ්ජමානෙන අනුපලිත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා, රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා, විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ต่อมา เสด็จไปยังพระราชอุทยาน ประทับนั่งอยู่ริมสระโบกขรณีที่มีแผ่นศิลา ทอดพระเนตรเห็นดอกบัวทั้งหลายที่ถูกลมพัดแรง โน้มลงสัมผัสน้ำ เมื่อลมสงบก็กลับตั้งอยู่ตามเดิม ไม่เปียกชุ่มด้วยน้ำ ก็ทรงยึดเอานั้นเป็นนิมิตอีกว่า "เมื่อไรหนอ เราจะเป็นเหมือนดอกบัวเหล่านี้ที่เกิดในน้ำ แต่ไม่เปียกชุ่มด้วยน้ำ ฉันใดก็ฉันนั้น เราเกิดในโลก แต่จะไม่แปดเปื้อนด้วยโลกได้". พระองค์ทรงดำริอยู่บ่อยๆ ว่า "พึงเป็นผู้ไม่สะดุ้ง ไม่ข้องติด ไม่แปดเปื้อน เหมือนราชสีห์ ลม และดอกบัว" ทรงดำริแล้ว สละราชสมบัติ ออกบรรพชา เจริญวิปัสสนา กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้เปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘සීහොව සද්දෙසු අසන්තසන්තො, වාතොව ජාලම්හි අසජ්ජමානො; පදුමංව තොයෙන අලිප්පමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. “พึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งในเสียงทั้งหลายเหมือนราชสีห์ ไม่ข้องติดในข่ายเหมือนลม ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำเหมือนดอกบัว พึงเที่ยวไปผู้เดียวดุจนอแรด ฉะนี้แล.” තත්ථ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, පණ්ඩුසීහො, කාළසීහො, කෙසරසීහොති. කෙසරසීහො තෙසං අග්ගමක්ඛායති. සොව ඉධ අධිප්පෙතො. වාතො පුරත්ථිමාදිවසෙන අනෙකවිධො, පදුමං රත්තසෙතාදිවසෙන. තෙසු යො කොචි වාතො යංකිඤ්චි පදුමඤ්ච වට්ටතියෙව. තත්ථ යස්මා සන්තාසො අත්තසිනෙහෙන හොති, අත්තසිනෙහො ච තණ්හාලෙපො, සොපි දිට්ඨිසම්පයුත්තෙන වා දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙන වා ලොභෙන [Pg.114] හොති, සො ච තණ්හායෙව. සජ්ජනං පන තත්ථ උපපරික්ඛාවිරහිතස්ස මොහෙන හොති, මොහො ච අවිජ්ජා. තත්ථ සමථෙන තණ්හාය පහානං හොති, විපස්සනාය, අවිජ්ජාය. තස්මා සමථෙන අත්තසිනෙහං පහාය සීහොව සද්දෙසු අනිච්චාදීසු අසන්තසන්තො, විපස්සනාය මොහං පහාය වාතොව ජාලම්හි ඛන්ධායතනාදීසු අසජ්ජමානො, සමථෙනෙව ලොභං ලොභසම්පයුත්තං එව දිට්ඨිඤ්ච පහාය, පදුමංව තොයෙන සබ්බභවභොගලොභෙන අලිප්පමානො. එත්ථ ච සමථස්ස සීලං පදට්ඨානං, සමථො සමාධි, විපස්සනා පඤ්ඤාති. එවං තෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු සිද්ධෙසු තයොපි ඛන්ධා සිද්ධා හොන්ති. තත්ථ සීලක්ඛන්ධෙන සුරතො හොති. සො සීහොව සද්දෙසු ආඝාතවත්ථූසු කුජ්ඣිතුකාමතාය න සන්තසති. පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන පටිවිද්ධසභාවො වාතොව ජාලම්හි ඛන්ධාදිධම්මභෙදෙ න සජ්ජති, සමාධික්ඛන්ධෙන වීතරාගො පදුමංව තොයෙන රාගෙන න ලිප්පති. එවං සමථවිපස්සනාහි සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙහි ච යථාසම්භවං අවිජ්ජාතණ්හානං තිණ්ණඤ්ච අකුසලමූලානං පහානවසෙන අසන්තසන්තො අසජ්ජමානො අලිප්පමානො ච වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ในคาถานั้น บทว่า สีโห คือ ราชสีห์มี ๔ จำพวก ได้แก่ ติณสีหะ ปัณฑุสีหะ กาฬสีหะ และเกสรสรสีหะ. ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น เกสรสรสีหะ ท่านกล่าวว่าประเสริฐที่สุด ในที่นี้ประสงค์ถึงเกสรสรสีหะนั้น. ลมมีหลายชนิดโดยจำแนกเป็นลมทิศตะวันออกเป็นต้น ดอกบัวก็มีหลายชนิดโดยจำแนกเป็นดอกบัวแดงดอกบัวขาวเป็นต้น. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ลมชนิดใดชนิดหนึ่งและดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่งย่อมควรทั้งนั้น. ในข้อนั้น เพราะว่าความสะดุ้งย่อมมีเพราะความรักในตน และความรักในตนก็คือเครื่องฉาบทาคือตัณหา แม้เครื่องฉาบทานั้นก็มีเพราะโลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิหรือวิปปยุตจากทิฏฐิ และโลภะนั้นก็คือตัณหานั่นเอง. ส่วนความข้องติดในข้อนั้น ย่อมมีแก่ผู้ปราศจากการพิจารณาเพราะโมหะ และโมหะก็คืออวิชชา. ในธรรมเหล่านั้น การละตัณหาย่อมมีได้ด้วยสมถะ การละอวิชชาย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น บุคคลละความรักในตนด้วยสมถะแล้ว ย่อมไม่สะดุ้งในเสียงคืออนิจจลักษณะเป็นต้นเหมือนราชสีห์, ละโมหะด้วยวิปัสสนาแล้ว ย่อมไม่ข้องติดในขันธ์อายตนะเป็นต้นเหมือนลมในข่าย, ละโลภะและทิฏฐิอันสัมปยุตด้วยโลภะด้วยสมถะนั่นเทียว ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยโลภะในภพและโภคะทั้งปวงเหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ. และในข้อนี้ ศีลเป็นปทัฏฐานของสมถะ, สมถะเป็นปทัฏฐานของสมาธิ, วิปัสสนาเป็นปทัฏฐานของปัญญา. เมื่อธรรม ๒ อย่างนั้นสำเร็จแล้ว ขันธ์ทั้ง ๓ ก็ย่อมสำเร็จ. ในขันธ์เหล่านั้น บุคคลย่อมเป็นผู้กล้าหาญด้วยสีลขันธ์ ผู้นั้นย่อมไม่สะดุ้งด้วยความปรารถนาจะโกรธในอาฆาตวัตถุทั้งหลายเหมือนราชสีห์ไม่สะดุ้งในเสียง. ด้วยปัญญากขันธ์ มีสภาวะอันแทงตลอดแล้ว ย่อมไม่ข้องติดในความแตกต่างแห่งธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหมือนลมในข่าย. ด้วยสมาธิขันธ์ เป็นผู้ปราศจากราคะ ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยราคะเหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ. พึงทราบว่า เป็นผู้ไม่สะดุ้ง ไม่ข้องติด และไม่แปดเปื้อน ด้วยสามารถแห่งการละอกุศลมูล ๓ คือ โทสะ อวิชชา และตัณหา ตามสมควร ด้วยสมถะและวิปัสสนา และด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญากขันธ์ อย่างนี้. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. අසන්තසන්තගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาอสันตสันตคาถา จบแล้ว. 72. සීහො යථාති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර බාරාණසිරාජා පච්චන්තං කුප්පිතං වූපසමෙතුං ගාමානුගාමිමග්ගං ඡඩ්ඩෙත්වා, උජුං අටවිමග්ගං ගහෙත්වා, මහතියා සෙනාය ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරස්මිං පබ්බතපාදෙ සීහො බාලසූරියාතපං තප්පමානො නිපන්නො හොති. තං දිස්වා රාජපුරිසො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘සීහො කිර සද්දෙන න සන්තසතී’’ති භෙරිසඞ්ඛපණවාදීහි සද්දං කාරාපෙසි. සීහො තථෙව නිපජ්ජි. දුතියම්පි කාරාපෙසි. සීහො තථෙව නිපජ්ජි. තතියම්පි කාරාපෙසි. සීහො ‘‘මම පටිසත්තු අත්ථී’’ති චතූහි පාදෙහි සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨහිත්වා සීහනාදං නදි. තං සුත්වාව හත්ථාරොහාදයො හත්ථිආදීහි ඔරොහිත්වා තිණගහනානි පවිට්ඨා, හත්ථිඅස්සගණා දිසාවිදිසා පලාතා. රඤ්ඤො හත්ථීපි රාජානං ගහෙත්වා වනගහනානි පොථයමානො පලායි. සො තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො රුක්ඛසාඛාය ඔලම්බිත්වා[Pg.115], පථවිං පතිත්වා, එකපදිකමග්ගෙන ගච්ඡන්තො පච්චෙකබුද්ධානං වසනට්ඨානං පාපුණිත්වා තත්ථ පච්චෙකබුද්ධෙ පුච්ඡි – ‘‘අපි, භන්තෙ, සද්දමස්සුත්ථා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කස්ස සද්දං, භන්තෙ’’ති? ‘‘පඨමං භෙරිසඞ්ඛාදීනං, පච්ඡා සීහස්සා’’ති. ‘‘න භායිත්ථ, භන්තෙ’’ති? ‘‘න මයං, මහාරාජ, කස්සචි සද්දස්ස භායාමා’’ති. ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, මය්හම්පි එදිසං කාතු’’න්ති? ‘‘සක්කා, මහාරාජ, සචෙ පබ්බජසී’’ති. ‘‘පබ්බජාමි, භන්තෙ’’ති. තතො නං පබ්බාජෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙසුං. සොපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๗๒. อุปบัติของคาถาว่า สีโห ยถา เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระเจ้าพาราณสีพระองค์หนึ่ง เพื่อจะทรงระงับปัจจันตชนบทที่กำเริบขึ้น จึงทรงละหนทางตามลำดับบ้าน เสด็จดำเนินไปตามทางป่าอันตรงพร้อมด้วยเสนาหมู่ใหญ่. ก็ในสมัยนั้น ณ เชิงเขาแห่งหนึ่ง มีราชสีห์ตัวหนึ่งนอนผึ่งแดดอ่อนอยู่. ราชบุรุษเห็นราชสีห์นั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาทรงดำริว่า "ได้ยินว่า ราชสีห์ย่อมไม่สะดุ้งกลัวต่อเสียง" จึงรับสั่งให้ประโคมเสียงด้วยเภรี สังข์ และบัณเฑาะว์ เป็นต้น. ราชสีห์ก็นอนนิ่งอยู่อย่างนั้น. รับสั่งให้ประโคมแม้ครั้งที่สอง. ราชสีห์ก็นอนนิ่งอยู่อย่างนั้น. รับสั่งให้ประโคมแม้ครั้งที่สาม. ราชสีห์คิดว่า "ศัตรูของเรามีอยู่" จึงยืนหยัดด้วยเท้าทั้งสี่ให้ตั้งมั่นดีแล้ว บันลือสีหนาท. พอได้ฟังเสียงนั้นเท่านั้น พวกควาญช้างเป็นต้นก็ลงจากช้างเป็นต้นแล้วเข้าไปสู่พงหญ้า หมู่ช้างและม้าก็หนีไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่. แม้ช้างทรงของพระราชาก็พาพระราชาหนีไป พลางกระแทกพงป่าเป็นต้น. พระองค์เมื่อไม่สามารถจะเหนี่ยวรั้งช้างนั้นไว้ได้ จึงทรงโหนกิ่งไม้ ตกลงสู่พื้นดิน เสด็จดำเนินไปตามทางเดินได้คนเดียว จนถึงที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ที่นั้น ได้ตรัสถามพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายได้ยินเสียงบ้างหรือไม่?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ได้ยิน) เสียงของอะไร?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "เบื้องต้น (ได้ยิน) เสียงเภรีและสังข์เป็นต้น ภายหลัง (ได้ยิน) เสียงของราชสีห์" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายไม่กลัวหรือ?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "มหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายย่อมไม่กลัวต่อเสียงของใครๆ" (พระราชาตรัสถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ว่า แม้ข้าพระองค์จะสามารถทำความเป็นเช่นนี้ได้หรือไม่?" (พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทูลว่า) "สามารถ มหาบพิตร ถ้าพระองค์จะทรงผนวช" (พระราชาตรัสว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จะผนวช" ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายให้พระองค์ผนวชแล้ว ได้ให้ศึกษาอภิสมาจาริกวัตรตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. แม้พระองค์นั้นก็เจริญวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘සීහො යථා දාඨබලී පසය්හ, රාජා මිගානං අභිභුය්‍ය චාරී; සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. ราชสีห์ผู้มีเขี้ยวเป็นกำลัง เป็นราชาแห่งหมู่เนื้อ เที่ยวข่มขี่ครอบงำ (สัตว์อื่น) ฉันใด (ภิกษุ) พึงเสพเสนาสนะอันสงัด พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด ฉันนั้น තත්ථ සහනා ච හනනා ච සීඝජවත්තා ච සීහො. කෙසරසීහොව ඉධ අධිප්පෙතො. දාඨා බලමස්ස අත්ථීති දාඨබලී. පසය්හ අභිභුය්‍යාති, උභයං චාරීසද්දෙන සහ යොජෙතබ්බං පසය්හචාරී අභිභුය්‍යචාරීති තත්ථ පසය්හ නිග්ගහෙත්වා චරණෙන පසය්හචාරී, අභිභවිත්වා, සන්තාසෙත්වා, වසීකත්වා, චරණෙන අභිභුය්‍යචාරී. ස්වායං කායබලෙන පසය්හචාරී, තෙජසා අභිභුය්‍යචාරී. තත්ථ සචෙ කොචි වදෙය්‍ය – ‘‘කිං පසය්හ අභිභුය්‍ය චාරී’’ති, තතො මිගානන්ති සාමිවචනං උපයොගවචනං කත්වා ‘‘මිගෙ පසය්හ අභිභුය්‍ය චාරී’’ති පටිවත්තබ්බං. පන්තානීති දූරානි. සෙනාසනානීති වසනට්ඨානානි. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති න විත්ථාරිතන්ති. ในบทเหล่านั้น สัตว์ชื่อว่า สีหะ เพราะอดทนบ้าง เพราะประหารบ้าง เพราะมีความเร็วในการไปบ้าง. ในที่นี้ ประสงค์เอาเกสรีสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ) เท่านั้น. ชื่อว่า ทาฐพลี เพราะมีเขี้ยวเป็นกำลัง. บทว่า ปสยฺห และ อภิภุยฺย ทั้งสองบทพึงประกอบเข้ากับบทว่า จารี เป็น ปสยฺหจารี และ อภิภุยฺยจารี. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า ปสยฺหจารี เพราะเที่ยวไปโดยข่มขี่ คือ กดขี่. ชื่อว่า อภิภุยฺยจารี เพราะเที่ยวไปโดยครอบงำ คือ ทำให้สะดุ้งกลัว ทำให้ตกอยู่ในอำนาจ. ราชสีห์นี้ ชื่อว่า ปสยฺหจารี ด้วยกำลังกาย ชื่อว่า อภิภุยฺยจารี ด้วยเดช. ในเรื่องนั้น หากมีใครพึงกล่าวว่า "เที่ยวข่มขี่ครอบงำซึ่งอะไร?" เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทำสามีวิภัตติคือ มิคานํ ให้เป็นอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) แล้วพึงตอบว่า "เที่ยวข่มขี่ครอบงำซึ่งหมู่เนื้อ". บทว่า ปนฺตานิ คือ ที่ไกล. บทว่า เสนาสนานิ คือ ที่อยู่. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว จึงไม่ขยายความให้พิสดาร. දාඨබලීගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาแห่งทาฐพลีคาถา จบ. 73. මෙත්තං උපෙක්ඛන්ති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො කිර රාජා මෙත්තාදිඣානලාභී අහොසි. සො ‘‘ඣානසුඛන්තරායකරං රජ්ජ’’න්ති ඣානානුරක්ඛණත්ථං රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා, ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๗๓. อุปบัติของคาถาว่า เมตฺตํ อุเปกฺขํ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระราชาพระองค์หนึ่งได้เป็นผู้ได้ฌานมีเมตตาเป็นต้น. พระองค์ทรงดำริว่า "ความเป็นพระราชาทำอันตรายแก่ฌานสุข" เพื่อจะทรงรักษาฌาน จึงทรงสละราชสมบัติแล้วทรงผนวช เจริญวิปัสสนา ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณแล้ว ได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – මෙත්තං [Pg.116] උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං, ආසෙවමානො මුදිතඤ්ච කාලෙ; සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. (ภิกษุ) เสพอยู่ซึ่งเมตตา อุเบกขา กรุณา วิมุตติ และมุทิตาตามกาล ไม่เป็นผู้ขัดแย้งกับโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด තත්ථ ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන හිතසුඛුපනයනකාමතා මෙත්තා. ‘‘අහො වත ඉමම්හා දුක්ඛා විමුච්චෙය්‍යු’’න්තිආදිනා නයෙන අහිතදුක්ඛාපනයනකාමතා කරුණා. ‘‘මොදන්ති වත භොන්තො සත්තා මොදන්ති සාධු සුට්ඨූ’’තිආදිනා නයෙන හිතසුඛාවිප්පයොගකාමතා මුදිතා. ‘‘පඤ්ඤායිස්සන්ති සකෙන කම්මෙනා’’ති සුඛදුක්ඛෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනතා උපෙක්ඛා. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පන උප්පටිපාටියා මෙත්තං වත්වා උපෙක්ඛා වුත්තා, මුදිතා පච්ඡා. විමුත්තින්ති චතස්සොපි හි එතා අත්තනො පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තියො. තෙන වුත්තං ‘‘මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං, විමුත්තිං, ආසෙවමානො මුදිතඤ්ච කාලෙ’’ති. ในบทเหล่านั้น ความปรารถนาที่จะนำเข้าไปซึ่งประโยชน์และความสุข โดยนัยเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" ชื่อว่า เมตตา. ความปรารถนาที่จะนำออกไปซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ โดยนัยเป็นต้นว่า "โอหนอ ขอสัตว์ทั้งหลายพึงพ้นจากทุกข์นี้เถิด" ชื่อว่า กรุณา. ความปรารถนาที่จะไม่พรากจากประโยชน์และความสุข โดยนัยเป็นต้นว่า "โอ ท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายช่างยินดีหนอ สัตว์ทั้งหลายยินดีแล้ว ดีแล้ว ดีจริงหนอ" ชื่อว่า มุทิตา. ความเป็นผู้เพ่งเฉยในสุขและทุกข์ (โดยนัยว่า) "สัตว์ทั้งหลายจักปรากฏโดยกรรมของตน" ชื่อว่า อุเบกขา. แต่ว่า เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา จึงกล่าวบทว่า เมตฺตํ แล้วกล่าวบทว่า อุเปกฺขา โดยไม่ตามลำดับ ส่วนบทว่า มุทิตา กล่าวไว้ภายหลัง. บทว่า วิมุตฺตึ คือ เพราะว่า พรหมวิหารทั้ง 4 เหล่านี้ ชื่อว่า วิมุตติ เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกของตน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ อาสเวมาโน มุทิตญฺจ กาเล" (เสพอยู่ซึ่งเมตตา อุเบกขา กรุณา วิมุตติ และมุทิตาตามกาล). තත්ථ ආසෙවමානොති තිස්සො තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන, උපෙක්ඛං චතුත්ථජ්ඣානවසෙන භාවයමානො. කාලෙති මෙත්තං ආසෙවිත්වා තතො වුට්ඨාය කරුණං, තතො වුට්ඨාය මුදිතං, තතො ඉතරතො වා නිප්පීතිකඣානතො වුට්ඨාය උපෙක්ඛං ආසෙවමානො ‘‘කාලෙ ආසෙවමානො’’ති වුච්චති, ආසෙවිතුං ඵාසුකාලෙ වා. සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානොති දසසු දිසාසු සබ්බෙන සත්තලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො. මෙත්තාදීනඤ්හි භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. සත්තෙසු ච විරොධභූතො පටිඝො වූපසම්මති. තෙන වුත්තං – ‘‘සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො’’ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන මෙත්තාදිකථා අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 251) වුත්තා. සෙසං පුබ්බවුත්තසදිසමෙවාති. ในบทเหล่านั้น บทว่า อาสเวมาโน คือ เจริญพรหมวิหาร 3 อย่างโดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌาน, เจริญอุเบกขาโดยอำนาจแห่งจตุตถฌาน. บทว่า กาเล คือ บุคคลผู้เสพเมตตาแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้วเสพกรุณา, ออกจากฌานนั้นแล้วเสพมุทิตา, หรือออกจากฌานอื่นนั้น คือ ฌานที่ไม่มีปีติ แล้วเสพอุเบกขา ชื่อว่า "เสพอยู่ตามกาล" หรือในกาลอันสมควรที่จะเสพ. บทว่า สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน คือ ไม่เป็นผู้ขัดแย้งกับสัตวโลกทั้งปวงในทิศทั้ง 10. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้เจริญเมตตาเป็นต้น สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่น่ารังเกียจ และปฏิฆะอันเป็นความขัดแย้งในสัตว์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน". นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในคาถานี้, แต่ว่า เรื่องเมตตาเป็นต้นโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธัมมสังคณี ชื่ออัฏฐสาลินี. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว. අප්පමඤ්ඤාගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาแห่งอัปปมัญญาคาถา จบ. 74. රාගඤ්ච දොසඤ්චාති කා උප්පත්ති? රාජගහං කිර උපනිස්සාය මාතඞ්ගො නාම පච්චෙකබුද්ධො විහරති සබ්බපච්ඡිමො පච්චෙකබුද්ධානං. අථ අම්හාකං බොධිසත්තෙ උප්පන්නෙ දෙවතායො බොධිසත්තස්ස පූජනත්ථාය ආගච්ඡන්තියො තං දිස්වා ‘‘මාරිසා, මාරිසා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති භණිංසු[Pg.117]. සො නිරොධා වුට්ඨහන්තො තං සද්දං සුත්වා, අත්තනො ච ජීවිතක්ඛයං දිස්වා, හිමවන්තෙ මහාපපාතො නාම පබ්බතො පච්චෙකබුද්ධානං පරිනිබ්බානට්ඨානං, තත්ථ ආකාසෙන ගන්ත්වා පුබ්බෙ පරිනිබ්බුතපච්චෙකබුද්ධස්ස අට්ඨිසඞ්ඝාතං පපාතෙ පක්ඛිපිත්වා, සිලාතලෙ නිසීදිත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๗๔. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ราคญฺจ โทสญฺจ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่ามาตังคะ ซึ่งเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์สุดท้ายที่สุด ประทับอยู่ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์ของเราอุบัติขึ้นแล้ว เหล่าเทวดาผู้มาเพื่อบูชาพระโพธิสัตว์ ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านผู้เจริญ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว". พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขณะเสด็จออกจากนิโรธสมาบัติ ได้ทรงสดับเสียงนั้น และทรงเห็นความสิ้นไปแห่งชีวิตของพระองค์ จึงเสด็จไปทางอากาศยังภูเขาชื่อมหาปปาตะในป่าหิมพานต์ อันเป็นสถานที่ปรินิพพานของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ที่นั้น ทรงทิ้งกองอัฐิของพระปัจเจกพุทธเจ้าที่ปรินิพพานไปก่อนแล้วลงในเหว ประทับนั่งบนแผ่นศิลา แล้วได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘රාගඤ්ච දොසඤ්ච පහාය මොහං, සන්දාලයිත්වාන සංයොජනානි; අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හි, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. บุคคลละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ไม่สะดุ้งกลัวในเมื่อชีวิตจะสิ้นไป พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนี้แล තත්ථ රාගදොසමොහා උරගසුත්තෙ වුත්තා. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි. තානි ච තෙන තෙන මග්ගෙන සන්දාලයිත්වා. අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හීති ජීවිතසඞ්ඛයො වුච්චති චුතිචිත්තස්ස පරිභෙදො, තස්මිඤ්ච ජීවිතසඞ්ඛයෙ ජීවිතනිකන්තියා පහීනත්තා අසන්තසන්ති. එත්තාවතා සොපාදිසෙසං නිබ්බානධාතුං අත්තනො දස්සෙත්වා ගාථාපරියොසානෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායීති. ในคาถานั้น คำว่า ราคะ โทสะ โมหะ ท่านกล่าวไว้แล้วในอุรคสูตร. คำว่า สังโยชน์ทั้งหลาย ได้แก่ สังโยชน์ ๑๐ ประการ. และทำลายสังโยชน์เหล่านั้นได้ด้วยมรรคนั้นๆ. ในบทว่า อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ นั้น ความสิ้นไปแห่งชีวิต ท่านเรียกว่า การแตกทำลายแห่งจุติจิต, และในความสิ้นไปแห่งชีวิตนั้น เพราะละความใคร่ในชีวิตได้แล้ว จึงชื่อว่า ไม่สะดุ้งกลัว. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านได้แสดงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุของตนแล้ว ในตอนท้ายคาถา ก็ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ฉะนี้แล. ජීවිතසඞ්ඛයගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยความสิ้นไปแห่งชีวิต จบแล้ว. 75. භජන්තීති කා උප්පත්ති? බාරාණසියං කිර අඤ්ඤතරො රාජා ආදිගාථාය වුත්තප්පකාරමෙව ඵීතං රජ්ජං සමනුසාසති. තස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, දුක්ඛා වෙදනා වත්තන්ති. වීසතිසහස්සිත්ථියො පරිවාරෙත්වා හත්ථපාදසම්බාහනාදීනි කරොන්ති. අමච්චා ‘‘න දානායං රාජා ජීවිස්සති, හන්ද මයං අත්තනො සරණං ගවෙසාමා’’ති චින්තෙත්වා අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා උපට්ඨානං යාචිංසු. තෙ තත්ථ උපට්ඨහන්තියෙව, න කිඤ්චි ලභන්ති. රාජාපි ආබාධා වුට්ඨහිත්වා පුච්ඡි ‘‘ඉත්ථන්නාමො ච ඉත්ථන්නාමො ච කුහි’’න්ති? තතො තං පවත්තිං සුත්වා සීසං චාලෙත්වා තුණ්හී අහොසි. තෙපි අමච්චා ‘‘රාජා වුට්ඨිතො’’ති සුත්වා තත්ථ කිඤ්චි අලභමානා පරමෙන පාරිජුඤ්ඤෙන සමන්නාගතා පුනදෙව ආගන්ත්වා රාජානං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. තෙන ච රඤ්ඤා ‘‘කුහිං, තාතා, තුම්හෙ ගතා’’ති වුත්තා ආහංසු – ‘‘දෙවං දුබ්බලං දිස්වා ආජීවිකභයෙනම්හා අසුකං නාම ජනපදං ගතා’’ති. රාජා [Pg.118] සීසං චාලෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘යංනූනාහං ඉමෙ වීමංසෙය්‍යං, කිං පුනපි එවං කරෙය්‍යුං නො’’ති? සො පුබ්බෙ ආබාධිකරොගෙන ඵුට්ඨො විය බාළ්හවෙදනං අත්තානං දස්සෙන්තො ගිලානාලයං අකාසි. ඉත්ථියො සම්පරිවාරෙත්වා පුබ්බසදිසමෙව සබ්බං අකංසු. තෙපි අමච්චා තථෙව පුන බහුතරං ජනං ගහෙත්වා පක්කමිංසු. එවං රාජා යාවතතියං සබ්බං පුබ්බසදිසං අකාසි. තෙපි තථෙව පක්කමිංසු. තතො චතුත්ථම්පි තෙ ආගතෙ දිස්වා ‘‘අහො ඉමෙ දුක්කරං අකංසු, යෙ මං බ්‍යාධිතං පහාය අනපෙක්ඛා පක්කමිංසූ’’ති නිබ්බින්නො රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා විපස්සන්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකත්වා ඉමං උදානගාථං අභාසි – ๗๕. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ภชนฺติ เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระเจ้าแผ่นดินพระองค์หนึ่งในกรุงพาราณสี ทรงปกครองราชสมบัติอันมั่งคั่งเหมือนประการที่กล่าวไว้ในคาถาแรก. อาพาธอันร้ายแรงได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ เวทนาอันเป็นทุกข์เป็นไปอยู่. สตรีสองหมื่นคนแวดล้อมทำการนวดมือและเท้าเป็นต้น. เหล่าอำมาตย์คิดว่า "บัดนี้ พระราชานี้จักไม่ทรงพระชนม์แน่ เอาเถิด พวกเราจงแสวงหาที่พึ่งของตนเถิด" ดังนี้แล้ว จึงไปสู่สำนักของพระราชาองค์อื่น ขอบำรุง. พวกเขาบำรุงอยู่ในที่นั้น แต่ก็ไม่ได้อะไรเลย. แม้พระราชาก็ทรงหายจากอาพาธแล้วตรัสถามว่า "อำมาตย์ชื่อนั้นและชื่อนั้นอยู่ที่ไหน?". ครั้นทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว ก็ทรงสั่นพระเศียรแล้วนิ่งเสีย. แม้อำมาตย์เหล่านั้นได้ฟังว่า "พระราชาทรงหายประชวรแล้ว" เมื่อไม่ได้อะไรในที่นั้น จึงประกอบด้วยความเสื่อมเสียอย่างยิ่ง กลับมาอีกครั้ง ถวายบังคมพระราชาแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. และเมื่อพระราชาตรัสถามว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านไปไหนมา?" พวกเขาก็กราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ เมื่อเห็นพระองค์ทรงอ่อนแอ ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงไปยังชนบทชื่อโน้นเพราะกลัวภัยในการดำรงชีพ". พระราชาทรงสั่นพระเศียรแล้วทรงดำริว่า "ไฉนหนอ เราพึงทดลองคนเหล่านี้ดูว่า พวกเขาจะทำอย่างนี้อีกหรือไม่?". พระองค์จึงทรงแสดงพระองค์ว่ามีเวทนากล้า ประหนึ่งว่าถูกโรคเบียดเบียนเหมือนครั้งก่อน ทรงกระทำการบรรทมประชวร. เหล่าสตรีแวดล้อมกระทำทุกอย่างเหมือนครั้งก่อน. แม้อำมาตย์เหล่านั้นก็พาคนไปมากกว่าเดิมแล้วหลีกไปอีกเหมือนอย่างนั้น. พระราชาทรงกระทำทุกอย่างเหมือนครั้งก่อนจนถึงครั้งที่สาม. พวกอำมาตย์เหล่านั้นก็หลีกไปเหมือนอย่างนั้น. ต่อมา แม้ในครั้งที่สี่ เมื่อทรงเห็นพวกเขามาแล้ว ทรงเกิดความเบื่อหน่ายว่า "โอ้ คนเหล่านี้ทำกรรมที่ทำได้ยากหนอ คือละเราผู้ป่วยไข้แล้ว ไม่มีความเยื่อใยหลีกไป" จึงทรงสละราชสมบัติ เสด็จออกผนวช เจริญวิปัสสนา ทรงทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แล้วได้ทรงเปล่งอุทานคาถานี้ว่า – ‘‘භජන්ති සෙවන්ති ච කාරණත්ථා, නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා; අත්තට්ඨපඤ්ඤා අසුචී මනුස්සා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. คนทั้งหลายคบหาและรับใช้ก็เพราะมีเหตุผล มิตรที่ไม่มีเหตุผลหาได้ยากในวันนี้ มนุษย์ทั้งหลายมีปัญญาเพื่อประโยชน์ตนและไม่สะอาด พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนี้แล තත්ථ භජන්තීති සරීරෙන අල්ලීයිත්වා පයිරුපාසන්ති. සෙවන්තීති අඤ්ජලිකම්මාදීහි කිං කාරපටිස්සාවිතාය ච පරිචරන්ති. කාරණං අත්ථො එතෙසන්ති කාරණත්ථා, භජනාය සෙවනාය ච නාඤ්ඤං කාරණමත්ථි, අත්ථො එව නෙසං කාරණං, අත්ථහෙතු සෙවන්තීති වුත්තං හොති. නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තාති ‘‘ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා’’ති එවං අත්තපටිලාභකාරණෙන නික්කාරණා, කෙවලං – ในคาถานั้น บทว่า ภชนฺติ หมายถึง เข้าไปคบหาด้วยการแนบชิดทางกาย. บทว่า เสวนฺติ หมายถึง ปรนนิบัติด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น และด้วยการตอบรับว่าจะทำอะไรให้. ชื่อว่ามีเหตุผล เพราะพวกเขามีประโยชน์เป็นเหตุ ไม่มีเหตุอื่นในการคบหาและรับใช้ ประโยชน์ของตนนั่นแหละเป็นเหตุของพวกเขา กล่าวคือ พวกเขารับใช้เพราะเหตุแห่งประโยชน์. บทว่า มิตรที่ไม่มีเหตุผลหาได้ยากในวันนี้ หมายถึง ไม่มีเหตุคือการจะได้ประโยชน์แก่ตนว่า "เราจักได้อะไรบางอย่างจากผู้นี้" เป็นเพียงแต่ – ‘‘උපකාරො ච යො මිත්තො,සුඛෙ දුක්ඛෙ ච යො සඛා; අත්ථක්ඛායී ච යො මිත්තො,යො ච මිත්තානුකම්පකො’’ති. (දී. නි. 3.265) – มิตรผู้มีอุปการะ, สหายผู้ร่วมสุขร่วมทุกข์, มิตรผู้บอกประโยชน์, และมิตรผู้มีความเอ็นดู (ที. นิ. ๓.๒๖๕) – එවං වුත්තෙන අරියෙන මිත්තභාවෙන සමන්නාගතා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා. අත්තනි ඨිතා එතෙසං පඤ්ඤා, අත්තානංයෙව ඔලොකෙන්ති, න අඤ්ඤන්ති අත්තට්ඨපඤ්ඤා. දිට්ඨත්ථපඤ්ඤාති අයම්පි කිර පොරාණපාඨො, සම්පති දිට්ඨියෙව අත්ථෙ එතෙසං පඤ්ඤා, ආයතිං න පෙක්ඛන්තීති වුත්තං හොති. අසුචීති [Pg.119] අසුචිනා අනරියෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතා. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. มิตรผู้ประกอบด้วยความเป็นมิตรอย่างประเสริฐที่กล่าวไว้อย่างนี้ หาได้ยากในวันนี้. ชื่อว่ามีปัญญาเพื่อประโยชน์ตน เพราะปัญญาของพวกเขาตั้งอยู่ในตน ย่อมมองดูแต่ตนเอง ไม่มองดูผู้อื่น. ได้ยินว่า แม้บทว่า ทิฏฺฐตฺถปญฺญา นี้ก็เป็นปาฐะโบราณ กล่าวคือ ปัญญาของพวกเขามีอยู่แต่ในประโยชน์ที่เห็นในปัจจุบันเท่านั้น ไม่คำนึงถึงประโยชน์ในภายภาคหน้า. บทว่า อสุจี หมายถึง ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่ไม่สะอาด ไม่ประเสริฐ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแล. කාරණත්ථගාථාවණ්ණනා සමත්තා. อรรถกถาคาถาว่าด้วยเหตุผล จบแล้ว. චතුත්ථො වග්ගො නිට්ඨිතො එකාදසහි ගාථාහි. วรรคที่สี่ มีสิบเอ็ดคาถา จบแล้ว. එවමෙතං එකචත්තාලීසගාථාපරිමාණං ඛග්ගවිසාණසුත්තං කත්ථචිදෙව වුත්තෙන යොජනානයෙන සබ්බත්ථ යථානුරූපං යොජෙත්වා අනුසන්ධිතො අත්ථතො ච වෙදිතබ්බං. අතිවිත්ථාරභයෙන පන අම්හෙහි න සබ්බත්ථ යොජිතන්ති. ขัคควิสาณสูตรนี้มีประมาณสี่สิบเอ็ดคาถาอย่างนี้ พึงทราบโดยความเชื่อมโยงและโดยอรรถ ด้วยการประกอบตามสมควรในทุกแห่งตามนัยแห่งการโยชนาที่กล่าวไว้ในบางแห่งเท่านั้น. แต่เพราะกลัวว่าจะพิสดารเกินไป พวกเราจึงมิได้โยชนาไว้ในทุกแห่ง. පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาขัคควิสาณสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว. 4. කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถากสิภารทวาชสูตร එවං මෙ සුතන්ති කසිභාරද්වාජසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා මගධෙසු විහරන්තො දක්ඛිණාගිරිස්මිං එකනාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ පුරෙභත්තකිච්චං පච්ඡාභත්තකිච්චන්ති ඉමෙසු ද්වීසු බුද්ධකිච්චෙසු පුරෙභත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා පච්ඡාභත්තකිච්චාවසානෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො කසිභාරද්වාජං බ්‍රාහ්මණං අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ යථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ච ඤත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, කථං සමුට්ඨාපෙත්වා, ඉමං සුත්තං අභාසි. กสิภารทวาชสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งพระสูตรนี้? คือว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อประทับอยู่ในแคว้นมคธ ณ พราหมณคามชื่อเอกนาฬา ในทักขิณาคิรีชนบท ทรงบำเพ็ญพุทธกิจ ๒ อย่าง คือ ปุเรภัตตกิจและปัจฉาภัตตกิจ ในพุทธกิจทั้งสองนั้น ครั้นทรงเสร็จสิ้นปุเรภัตตกิจแล้ว ในเวลาสิ้นสุดแห่งปัจฉาภัตตกิจ ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นกสิภารทวาชพราหมณ์ผู้มีอุปนิสัยแห่งพระอรหัตต์สมบูรณ์ จึงทรงทราบว่า "เมื่อเราไปที่นั่น การสนทนาจักเกิดขึ้น, ลำดับนั้น ในเวลาจบการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักบวชและบรรลุพระอรหัตต์" ครั้นทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปที่นั่น ทรงริเริ่มการสนทนาขึ้น แล้วได้ตรัสพระสูตรนี้. තත්ථ සියා ‘‘කතමං බුද්ධානං පුරෙභත්තකිච්චං, කතමං පච්ඡාභත්තකිච්ච’’න්ති? වුච්චතෙ – බුද්ධො භගවා පාතො එව උට්ඨාය උපට්ඨාකානුග්ගහත්ථං සරීරඵාසුකත්ථඤ්ච මුඛධොවනාදිසරීරපරිකම්මං කත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා, භික්ඛාචාරවෙලාය නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, චීවරං පාරුපිත්වා, පත්තමාදාය කදාචි එකකොව කදාචි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය පවිසති, කදාචි පකතියා, කදාචි අනෙකෙහි [Pg.120] පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහි. සෙය්‍යථිදං – පිණ්ඩාය පවිසතො ලොකනාථස්ස පුරතො පුරතො ගන්ත්වා මුදුගතියො වාතා පථවිං සොධෙන්ති; වලාහකා උදකඵුසිතානි මුඤ්චන්තා මග්ගෙ රෙණුං වූපසමෙත්වා උපරි විතානං හුත්වා තිට්ඨන්ති. අපරෙ වාතා පුප්ඵානි උපසංහරිත්වා මග්ගෙ ඔකිරන්ති, උන්නතා භූමිප්පදෙසා ඔනමන්ති, ඔනතා උන්නමන්ති, පාදනික්ඛෙපසමයෙ සමාව භූමි හොති, සුඛසම්ඵස්සානි රථචක්කමත්තානි පදුමපුප්ඵානි වා පාදෙ සම්පටිච්ඡන්ති, ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ සරීරා ඡබ්බණ්ණරස්මියො නිච්ඡරිත්වා සුවණ්ණරසපිඤ්ජරානි විය චිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය ච පාසාදකූටාගාරාදීනි කරොන්තියො ඉතො චිතො ච විධාවන්ති, හත්ථිඅස්සවිහඞ්ගාදයො සකසකට්ඨානෙසු ඨිතායෙව මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති, තථා භෙරිවීණාදීනි තූරියානි මනුස්සානං කායූපගානි ච ආභරණානි, තෙන සඤ්ඤාණෙන මනුස්සා ජානන්ති ‘‘අජ්ජ භගවා ඉධ පිණ්ඩාය පවිට්ඨො’’ති. තෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ඝරා නික්ඛමිත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජිත්වා භගවන්තං ගන්ධපුප්ඵාදීහි සක්කච්චං පූජෙත්වා වන්දිත්වා – ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, දස භික්ඛූ, අම්හාකං වීසති, අම්හාකං භික්ඛුසතං දෙථා’’ති යාචිත්වා භගවතොපි පත්තං ගහෙත්වා, ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සක්කච්චං පිණ්ඩපාතෙන පටිමානෙන්ති. ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า "อะไรคือปุเรภัตตกิจของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย? อะไรคือปัจฉาภัตตกิจ?" ตอบว่า พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ ทรงทำสรีรบริกรรมมีการล้างพระพักตร์เป็นต้น เพื่ออนุเคราะห์แก่ภิกษุผู้อุปัฏฐากและเพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระ แล้วทรงยังเวลาให้ล่วงไปในอาสนะอันสงัดจนกว่าจะถึงเวลาเสด็จบิณฑบาต ในเวลาเสด็จบิณฑบาต ทรงนุ่งสบง ทรงคาดประคดเอว ทรงครองจีวร ทรงถือบาตร บางคราวเสด็จไปพระองค์เดียว บางคราวมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่บ้านหรือนิคมเพื่อบิณฑบาต บางคราวเสด็จไปโดยปกติ บางคราวเสด็จไปพร้อมด้วยปาฏิหาริย์มากมายที่เกิดขึ้น ดังนี้คือ เมื่อพระโลกนาถเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ลมที่มีการเคลื่อนไหวอย่างนุ่มนวลพัดไปเบื้องหน้าก่อน ทำแผ่นดินให้สะอาด เมฆทั้งหลายปล่อยละอองน้ำ ทำให้ฝุ่นในหนทางสงบระงับแล้วตั้งอยู่เบื้องบนเป็นประดุจเพดาน ลมพวกอื่นนำดอกไม้มาโปรยปรายในหนทาง ภูมิประเทศที่สูงก็ต่ำลง ที่ต่ำก็สูงขึ้น ในขณะที่ทรงวางพระบาท แผ่นดินก็ราบเรียบเสมอกัน ดอกบัวขนาดเท่าล้อรถ มีสัมผัสอันน่าสบาย ผุดขึ้นรองรับพระบาท เพียงแค่ทรงวางพระบาทขวาไว้ภายในธรณีประตู พระฉัพพรรณรังสีก็เปล่งออกจากพระสรีระ ทำให้ปราสาท ยอดปราสาท และเรือนเป็นต้น ราวกับถูกฉาบทาด้วยทองคำเหลว หรือราวกับถูกคลุมด้วยผ้าที่วิจิตร แล่นไปมาในที่นั้นๆ สัตว์ทั้งหลายมีช้าง ม้า และนกเป็นต้น ยืนอยู่ในที่ของตนๆ ส่งเสียงร้องด้วยอาการอันไพเราะ เครื่องดนตรีมีกลองและพิณเป็นต้น และเครื่องประดับที่มนุษย์สวมใส่ในร่างกายก็เช่นกัน ด้วยสัญญานั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงรู้ว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้ามาบิณฑบาตในที่นี้" พวกเขาเหล่านั้นนุ่งห่มอย่างดีแล้ว ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ออกจากเรือน เดินไปตามถนน บูชาและถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นโดยเคารพ แล้วทูลขอว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทานภิกษุ ๑๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์, ๒๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์, ๑๐๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์" แล้วรับบาตรแม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าไป ปูลาดอาสนะไว้ แล้วถวายบิณฑบาตโดยเคารพ. භගවා කතභත්තකිච්චො තෙසං සන්තානානි ඔලොකෙත්වා තථා ධම්මං දෙසෙති, යථා කෙචි සරණගමනෙ පතිට්ඨහන්ති, කෙචි පඤ්චසු සීලෙසු, කෙචි සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානං අඤ්ඤතරස්මිං, කෙචි පබ්බජිත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙති. එවං තථා තථා ජනං අනුග්ගහෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං ගච්ඡති. තත්ථ මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදති භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානං ආගමයමානො. තතො භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානෙ උපට්ඨාකො භගවතො නිවෙදෙති. අථ භගවා ගන්ධකුටිං පවිසති. ඉදං තාව පුරෙභත්තකිච්චං. යඤ්චෙත්ථ න වුත්තං, තං බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว ทรงเล็งดูอัธยาศัยของชนเหล่านั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยประการที่บางพวกตั้งอยู่ในสรณคมน์, บางพวกตั้งอยู่ในศีล ๕, บางพวกตั้งอยู่ในผลอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล, บางพวกบวชแล้วตั้งอยู่ในอัคผลคือพระอรหัตต์ พระองค์ทรงอนุเคราะห์หมู่ชนด้วยประการต่างๆ อย่างนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จไปยังวิหาร ณ ที่นั้น ทรงประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาล ทรงรอคอยจนกว่าภิกษุทั้งหลายจะเสร็จภัตกิจ ลำดับนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายเสร็จภัตกิจแล้ว ภิกษุอุปัฏฐากจึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี นี้คือปุเรภัตตกิจโดยสังเขป และข้อความใดที่มิได้กล่าวไว้ในที่นี้ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในพรหมายุสูตร. අථ භගවා එවං කතපුරෙභත්තකිච්චො ගන්ධකුටියා උපට්ඨානෙ නිසීදිත්වා, පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා, පාදපීඨෙ ඨත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝං ඔවදති – ‘‘භික්ඛවෙ, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, බුද්ධුප්පාදො දුල්ලභො ලොකස්මිං, මනුස්සපටිලාභො දුල්ලභො, සද්ධාසම්පත්ති දුල්ලභා, පබ්බජ්ජා දුල්ලභා, සද්ධම්මස්සවනං දුල්ලභං [Pg.121] ලොකස්මි’’න්ති. තතො භික්ඛූ භගවන්තං වන්දිත්වා කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්ති. අථ භගවා භික්ඛූනං චරියවසෙන කම්මට්ඨානං දෙති. තෙ කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා, භගවන්තං අභිවාදෙත්වා, අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං ගච්ඡන්ති; කෙචි අරඤ්ඤං, කෙචි රුක්ඛමූලං, කෙචි පබ්බතාදීනං අඤ්ඤතරං, කෙචි චාතුමහාරාජිකභවනං…පෙ… කෙචි වසවත්තිභවනන්ති. තතො භගවා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සචෙ ආකඞ්ඛති, දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො මුහුත්තං සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. අථ සමස්සාසිතකායො උට්ඨහිත්වා දුතියභාගෙ ලොකං වොලොකෙති. තතියභාගෙ යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ ජනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා පච්ඡාභත්තං සුනිවත්ථො සුපාරුතො ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය විහාරෙ සන්නිපතති. තතො භගවා සම්පත්තපරිසාය අනුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසජ්ජ ධම්මං දෙසෙති කාලයුත්තං පමාණයුත්තං. අථ කාලං විදිත්වා පරිසං උය්‍යොජෙති. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงทำปุเรภัตตกิจอย่างนี้แล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ประชุมในพระคันธกุฎี ทรงล้างพระบาทแล้ว ประทับยืนบนตั่งรองพระบาท ประทานโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด, การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก, การได้อัตภาพเป็นมนุษย์หาได้ยาก, ความถึงพร้อมด้วยศรัทธาหาได้ยาก, การบวชหาได้ยาก, การได้ฟังพระสัทธรรมหาได้ยากในโลก" ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ทูลขอกรรมฐาน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานกรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลายตามอัธยาศัย ภิกษุเหล่านั้นเรียนกรรมฐานแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ไปยังที่อยู่ของตนๆ บางพวกไปป่า, บางพวกไปโคนไม้, บางพวกไปยังภูเขาเป็นต้น, บางพวกไปยังภพจาตุมหาราชิกา...ฯลฯ... บางพวกไปยังภพวสวัตตี ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี หากทรงมีพระประสงค์ ก็จะทรงสำเร็จสีหไสยาสน์โดยข้างเบื้องขวา มีสติสัมปชัญญะชั่วครู่หนึ่ง ครั้งนั้น ครั้นพระวรกายได้พักผ่อนแล้ว ทรงลุกขึ้น ในยามที่สอง ทรงตรวจดูโลก ในยามที่สาม ชนทั้งหลายในบ้านหรือนิคมที่พระองค์ทรงอาศัยอยู่ ครั้นถวายทานในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาบ่ายก็นุ่งห่มอย่างดี ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น มาประชุมกันที่วิหาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังธรรมสภาด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่บริษัทที่มาประชุมกันแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่กาลและประกอบด้วยประมาณ ครั้งนั้น ครั้นทรงทราบเวลาอันควรแล้ว จึงทรงส่งบริษัทกลับ. තතො සචෙ ගත්තානි ඔසිඤ්චිතුකාමො හොති. අථ බුද්ධාසනා උට්ඨාය උපට්ඨාකෙන උදකපටියාදිතොකාසං ගන්ත්වා, උපට්ඨාකහත්ථතො උදකසාටිකං ගහෙත්වා, න්හානකොට්ඨකං පවිසති. උපට්ඨාකොපි බුද්ධාසනං ආනෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤාපෙති. භගවා ගත්තානි ඔසිඤ්චිත්වා, සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, උත්තරාසඞ්ගං කත්වා, තත්ථ ආගන්ත්වා, නිසීදති එකකොව මුහුත්තං පටිසල්ලීනො. අථ භික්ඛූ තතො තතො ආගම්ම භගවතො උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති. තත්ථ එකච්චෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, එකච්චෙ කම්මට්ඨානං, එකච්චෙ ධම්මස්සවනං යාචන්ති. භගවා තෙසං අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො පඨමං යාමං වීතිනාමෙති. ต่อจากนั้น หากทรงมีพระประสงค์จะสรงสนานพระวรกาย ลำดับนั้น เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จไปยังสถานที่ที่อุปัฏฐากจัดเตรียมน้ำไว้ ทรงรับผ้าสรงสนานจากมือของอุปัฏฐากแล้ว เสด็จเข้าสู่ห้องสรง แม้พระอุปัฏฐากก็นำพุทธอาสน์มาปูลาดไว้ ณ บริเวณพระคันธกุฎี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรงสนานพระวรกายแล้ว ทรงนุ่งสบงที่ย้อมสีแดงดีแล้ว ทรงคาดประคดเอว ทรงทำอุตตราสงค์ (ห่มจีวร) เสด็จมายังที่นั้นแล้ว ประทับนั่งอยู่ตามลำพังพระองค์เดียว ทรงหลีกเร้นอยู่ครู่หนึ่ง ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายมาจากที่นั้นๆ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางพวกทูลถามปัญหา บางพวกทูลขอกรรมฐาน บางพวกทูลขอฟังธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังความประสงค์ของภิกษุเหล่านั้นให้สำเร็จ ทรงยังปฐมยามให้ล่วงไป මජ්ඣිමයාමෙ සකලදසසහස්සිලොකධාතුදෙවතායො ඔකාසං ලභමානා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති යථාභිසඞ්ඛතං අන්තමසො චතුරක්ඛරම්පි. භගවා තාසං දෙවතානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො මජ්ඣිමයාමං වීතිනාමෙති. තතො පච්ඡිමයාමං චත්තාරො භාගෙ කත්වා එකං භාගං චඞ්කමං අධිට්ඨාති, දුතියභාගං ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො සීහසෙය්‍යං කප්පෙති, තතියභාගං ඵලසමාපත්තියා වීතිනාමෙති, චතුත්ථභාගං මහාකරුණාසමාපත්තිං පවිසිත්වා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙති අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛාදිසත්තදස්සනත්ථං. ඉදං පච්ඡාභත්තකිච්චං. ในมัชฌิมยาม เหล่าเทวดาจากทั่วทั้งหมื่นโลกธาตุ เมื่อได้โอกาส จึงพากันเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามปัญหาตามที่ตนตระเตรียมมา แม้ที่สุดเพียงปัญหาที่มีสี่อักษร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหาของเทวดาเหล่านั้น ทรงยังมัชฌิมยามให้ล่วงไป ต่อจากนั้น ในปัจฉิมยาม ทรงแบ่งออกเป็นสี่ส่วน ทรงอธิษฐานจงกรมส่วนหนึ่ง ส่วนที่สอง เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา มีพระสติสัมปชัญญะ ทรงยังส่วนที่สามให้ล่วงไปด้วยผลสมาบัติ ส่วนที่สี่ ทรงเข้ามหาสรุณาสมาบัติแล้ว ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เพื่อทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก เป็นต้น นี้คือ กิจวัตรหลังภัตตกาล එවමිමස්ස [Pg.122] පච්ඡාභත්තකිච්චස්ස ලොකවොලොකනසඞ්ඛාතෙ චතුත්ථභාගාවසානෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු දානසීලඋපොසථකම්මාදීසු ච අකතාධිකාරෙ කතාධිකාරෙ ච අනුපනිස්සයසම්පන්නෙ උපනිස්සයසම්පන්නෙ ච සත්තෙ පස්සිතුං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො කසිභාරද්වාජං බ්‍රාහ්මණං අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ කථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ච ඤත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, කථං සමුට්ඨාපෙත්වා ඉමං සුත්තමභාසි. ในกาลสิ้นสุดแห่งส่วนที่สี่ อันนับว่าเป็นการตรวจดูโลก แห่งกิจวัตรหลังภัตตกาลนี้ เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เพื่อทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้ที่ได้กระทำและยังมิได้กระทำอธิการไว้ในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และในทาน ศีล อุโบสถกรรมเป็นต้น ทั้งผู้ที่ไม่มีอุปนิสัยสมบูรณ์และผู้ที่มีอุปนิสัยสมบูรณ์ ได้ทอดพระเนตรเห็นกสิภารทวาชพราหมณ์ ผู้มีอุปนิสัยแห่งพระอรหัตผลสมบูรณ์ ครั้นทรงเห็นแล้ว จึงทรงทราบว่า "เมื่อเราไปในที่นั้น การสนทนาจักเกิดขึ้น, ต่อจากนั้น ในที่สุดแห่งการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักบวชและบรรลุพระอรหัตผล" จึงเสด็จไปยังที่นั้น ทรงปรารภเหตุแห่งการสนทนาขึ้นแล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้ තත්ථ එවං මෙ සුතන්තිආදි ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ ධම්මසඞ්ගීතිං කරොන්තෙන ආයස්මතා මහාකස්සපත්ථෙරෙන පුට්ඨෙන පඤ්චන්නං අරහන්තසතානං වුත්තං, ‘‘අහං, ඛො, සමණ කසාමි ච වපාමි චා’’ති කසිභාරද්වාජෙන වුත්තං, ‘‘අහම්පි ඛො බ්‍රාහ්මණ කසාමි ච වපාමි චා’’තිආදි භගවතා වුත්තං. තදෙතං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘කසිභාරද්වාජසුත්ත’’න්ති වුච්චති. ในพระสูตรนั้น คำเป็นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) พระอานนทเถระผู้เจริญ เมื่อถูกพระมหากัสสปเถระผู้เจริญผู้กระทำการสังคายนาพระธรรมถามแล้ว ได้กล่าวแก่พระอรหันต์ ๕๐๐ รูป ในคราวปฐมมหาสังคายนา, คำว่า "ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าไถและหว่านด้วย" เป็นคำที่กสิภารทวาชพราหมณ์กล่าว, คำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราก็ไถและหว่านด้วย" เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส. คำพูดทั้งสองนั้นทั้งหมด เมื่อประมวลเข้าด้วยกันแล้ว จึงเรียกว่า "กสิภารทวาชสูตร" තත්ථ එවන්ති අයං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථො එවං-සද්දො. ආකාරත්ථෙන හි එතෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තෙහි සකසකභාසානුරූපමුපලක්ඛණියසභාවං තස්ස භගවතො වචනං, තං සබ්බාකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං; අථ, ඛො, ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුත’’න්ති. නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයා එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං නිදස්සෙති. අවධාරණත්ථෙන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219-223) එවං භගවතා පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකම්‍යතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං තඤ්ච අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති. මෙ සුතන්ති එත්ථ මයාසද්දත්ථො මෙ-සද්දො, සොතද්වාරවිඤ්ඤාණත්ථො සුතසද්දො. තස්මා එවං මෙ සුතන්ති එවං මයා සොතවිඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමාය විඤ්ඤාණවීථියා උපධාරිතන්ති වුත්තං හොති. ในบทเหล่านั้น ศัพท์ว่า "เอวํ" นี้ มีอรรถว่า อาการ (ลักษณะ), นิทัสสนะ (การชี้แจง), และอวธารณะ (การยืนยัน) จริงอยู่ โดยอรรถว่าอาการ ศัพท์ว่า "เอวํ" นี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า – พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ละเอียดสุขุมด้วยนัยต่างๆ เกิดขึ้นจากอัธยาศัยมากมาย สมบูรณ์ด้วยอรรถะและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์หลากหลาย ลึกซึ้งด้วยธรรมะ อรรถะ เทศนา และปฏิเวธ มีสภาวะที่สัตว์ทั้งปวงจะพึงกำหนดรู้ได้ตามภาษาของตนๆ ใครเล่าจะสามารถรู้พระดำรัสนั้นได้โดยอาการทั้งปวง แต่ทว่า [ท่านแสดงว่า] "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้, แม้ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาโดยอาการอย่างหนึ่ง" โดยอรรถว่านิทัสสนะ เมื่อจะเปลื้องตน [จากความเข้าใจผิด] ว่า "เราไม่ใช่สยัมภู, ธรรมนี้เรามิได้ทำให้แจ้งด้วยตนเอง" ท่านจึงชี้แจงพระสูตรทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปนี้ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้, ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้" โดยอรรถว่าอวธารณะ เมื่อจะแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตนให้สมกับความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญไว้ดังนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของตถาคตผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีคติ (ความทรงจำ) อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีสติ อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีธิติ (ความเพียร) อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ" (อํ.เอก. ๑.๒๑๙-๒๒๓) จึงทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ และการสดับนั้นก็ไม่ขาดไม่เกินทั้งโดยอรรถะและโดยพยัญชนะ, พึงเข้าใจอย่างนี้เท่านั้น, ไม่พึงเข้าใจเป็นอย่างอื่น" ในบทว่า "เม สุตํ" นี้ ศัพท์ว่า "เม" มีอรรถเดียวกับศัพท์ว่า "มยา" (อันข้าพเจ้า), ศัพท์ว่า "สุต" มีอรรถว่า [การรู้] ด้วยโสตทวารวิญญาณ เพราะฉะนั้น คำว่า "เอวํ เม สุตํ" จึงมีความหมายว่า "ข้าพเจ้าได้ทรงจำไว้แล้วอย่างนี้ ด้วยวิถีแห่งวิญญาณอันมีโสตวิญญาณเป็นเบื้องหน้า" ดังนี้ එකං [Pg.123] සමයන්ති එකං කාලං. භගවාති භාග්‍යවා, භග්ගවා, භත්තවාති වුත්තං හොති. මගධෙසු විහරතීති මගධා නාම ජනපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීසද්දෙන ‘‘මගධා’’ති වුච්චති. තස්මිං මගධෙසු ජනපදෙ. කෙචි පන ‘‘යස්මා චෙතියරාජා මුසාවාදං භණිත්වා භූමිං පවිසන්තො ‘මා ගධං පවිසා’ති වුත්තො, යස්මා වා තං රාජානං මග්ගන්තා භූමිං ඛනන්තා පුරිසා ‘මා ගධං කරොථා’ති වුත්තා, තස්මා මගධා’’ති එවමාදීහි නයෙහි බහුධා පපඤ්චෙන්ති. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බන්ති. විහරතීති එකං ඉරියාපථබාධනං අපරෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති, පවත්තෙතීති වුත්තං හොති. දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි වා සත්තානං විවිධං හිතං හරතීති විහරති. හරතීති උපසංහරති, උපනෙති, ජනෙති, උප්පාදෙතීති වුත්තං හොති. තථා හි යදා සත්තා කාමෙසු විප්පටිපජ්ජන්ති, තදා කිර භගවා දිබ්බෙන විහාරෙන විහරති තෙසං අලොභකුසලමූලුප්පාදනත්ථං – ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිං උප්පාදෙත්වා කාමෙසු විරජ්ජෙය්‍යු’’න්ති. යදා පන ඉස්සරියත්ථං සත්තෙසු විප්පටිපජ්ජන්ති, තදා බ්‍රහ්මවිහාරෙන විහරති තෙසං අදොසකුසලමූලුප්පාදනත්ථං – ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිං උප්පාදෙත්වා අදොසෙන දොසං වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. යදා පන පබ්බජිතා ධම්මාධිකරණං විවදන්ති, තදා අරියවිහාරෙන විහරති තෙසං අමොහකුසලමූලුප්පාදනත්ථං – ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිං උප්පාදෙත්වා අමොහෙන මොහං වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. ඉරියාපථවිහාරෙන පන න කදාචි න විහරති තං විනා අත්තභාවපරිහරණාභාවතොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම. บทว่า Ekaṃ samayaṃ ความว่า ในกาลหนึ่ง. บทว่า Bhagavā ท่านกล่าวอธิบายว่า ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงมีโชค, เพราะทรงหัก (กิเลส), เพราะทรงจำแนกธรรม. บทว่า Magadhesu viharati ความว่า มีราชกุมารผู้ครองชนบทชื่อว่ามคธ ที่ประทับของราชกุมารเหล่านั้น แม้เป็นชนบทหนึ่ง ก็ถูกเรียกว่า "มคธ" ด้วยรูฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ตั้งขึ้นโดยไม่มีรากศัพท์) ในแคว้นมคธนั้น. แต่อาจารย์บางพวกขยายความไปต่างๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "เพราะเหตุที่พระราชาพระนามว่าเจติยะ เมื่อตรัสมุสาแล้วกำลังจะธรณีสูบ ถูกตรัสว่า 'อย่าเข้าไปสู่แผ่นดิน (มา คธํ ปวิส)' หรือเพราะเหตุที่บุรุษทั้งหลายผู้แสวงหาพระราชานั้น เมื่อขุดแผ่นดิน ถูกกล่าวว่า 'อย่าทำที่ตั้งมั่น (มา คธํ กโรถ)' ฉะนั้นจึงชื่อว่ามคธ" ข้อใดเป็นที่ชอบใจ ก็พึงถือเอาข้อนั้น. บทว่า Viharati ท่านกล่าวอธิบายว่า ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่นแล้ว ทรงบริหารอัตภาพมิให้ล้มไป ทรงให้เป็นไป. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิหรติ เพราะทรงนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลต่างๆ แก่สัตว์ทั้งหลายด้วยทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร. ท่านกล่าวอธิบายว่า หรติ คือ ทรงนำเข้าไป ทรงนำมาให้ ทรงทำให้เกิด ทรงทำให้เกิดขึ้น. จริงอย่างนั้น ได้ยินว่า ในกาลใด สัตว์ทั้งหลายประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ด้วยทิพพวิหาร เพื่อให้เกิดอโลภกุศลมูลแก่สัตว์เหล่านั้น ด้วยทรงดำริว่า "บางที สัตว์ทั้งหลายเห็นปฏิปทานี้แล้ว ยังความพอใจให้เกิดในปฏิปทานี้แล้ว พึงคลายความกำหนัดในกามทั้งหลายได้". แต่ในกาลใด สัตว์ทั้งหลายประพฤติผิดในสัตว์ทั้งหลายเพื่อความเป็นใหญ่ ในกาลนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยพรหมวิหาร เพื่อให้เกิดอโทสกุศลมูลแก่สัตว์เหล่านั้น ด้วยทรงดำริว่า "บางที สัตว์ทั้งหลายเห็นปฏิปทานี้แล้ว ยังความพอใจให้เกิดในปฏิปทานี้แล้ว พึงระงับโทษะด้วยอโทสะได้". แต่ในกาลใด บรรพชิตทั้งหลายวิวาทกันด้วยเรื่องธรรมเป็นอำนาจ ในกาลนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยอริยวิหาร เพื่อให้เกิดอโมหกุศลมูลแก่พวกเขา ด้วยทรงดำริว่า "บางที พวกเขาเห็นปฏิปทานี้แล้ว ยังความพอใจให้เกิดในปฏิปทานี้แล้ว พึงระงับโมหะด้วยอโมหะได้". ส่วนอิริยาปถวิหารนั้น พระองค์มิได้ประทับอยู่ด้วยอิริยาปถวิหารก็หามิได้เลย เพราะเว้นจากอิริยาปถวิหารนั้นเสีย การบริหารอัตภาพย่อมไม่มี. นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร เราจักกล่าวไว้ในมงคลสูตรวัณณนา. දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති යො සො රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතො ගිරි, තස්ස දක්ඛිණපස්සෙ ජනපදො ‘‘දක්ඛිණාගිරී’’ති වුච්චති, තස්මිං ජනපදෙති වුත්තං හොති. තත්ථ විහාරස්සාපි තදෙව නාමං. එකනාළායං බ්‍රාහ්මණගාමෙති එකනාළාති තස්ස ගාමස්ස නාමං. බ්‍රාහ්මණා චෙත්ථ සම්බහුලා පටිවසන්ති, බ්‍රාහ්මණභොගො වා සො, තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණගාමො’’ති වුච්චති. บทว่า Dakkhiṇāgirismiṃ ความว่า ภูเขาใดตั้งล้อมรอบกรุงราชคฤห์อยู่ ชนบททางทิศใต้ของภูเขานั้นเรียกว่า "ทักขิณาคิรี" ท่านกล่าวหมายถึง ในชนบทนั้น. แม้วิหารในที่นั้นก็มีชื่ออย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า Ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāme ความว่า เอกนาฬา เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น. และในหมู่บ้านนี้มีพราหมณ์จำนวนมากอาศัยอยู่ หรือหมู่บ้านนั้นเป็นโภคคามของพราหมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "พราหมณคาม". තෙන ඛො පන සමයෙනාති යං සමයං භගවා අපරාජිතපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො මගධරට්ඨෙ [Pg.124] එකනාළං බ්‍රාහ්මණගාමං උපනිස්සාය දක්ඛිණාගිරිමහාවිහාරෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමයමානො විහරති, තෙන සමයෙන කරණභූතෙනාති වුත්තං හොති. ඛො පනාති ඉදං පනෙත්ථ නිපාතද්වයං පදපූරණමත්තං, අධිකාරන්තරදස්සනත්ථං වාති දට්ඨබ්බං. කසිභාරද්වාජස්ස බ්‍රාහ්මණස්සාති සො බ්‍රාහ්මණො කසියා ජීවති, භාරද්වාජොති චස්ස ගොත්තං, තස්මා එවං වුච්චති. පඤ්චමත්තානීති යථා – ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ’’ති එත්ථ මත්තසද්දො පමාණෙ වත්තති, එවමිධාපි, තස්මා පඤ්චපමාණානි අනූනානි අනධිකානි, පඤ්චනඞ්ගලසතානීති වුත්තං හොති. පයුත්තානීති පයොජිතානි, බලිබද්දානං ඛන්ධෙසු ඨපෙත්වා යුගෙ යොත්තෙහි යොජිතානි හොන්තීති අත්ථො. บทว่า Tena kho pana samayena ความว่า ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงคู้บัลลังก์ ณ อปราชิตบัลลังก์ ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอาศัยพราหมณคามชื่อเอกนาฬาในมคธรัฐ ณ ทักขิณาคิรีมหาวิหาร ทรงรอความแก่รอบแห่งอินทรีย์ของพราหมณ์อยู่ ท่านกล่าวหมายถึง ในสมัยนั้นอันเป็นเหตุ. ในบทนี้ นิบาตสองตัวคือ kho และ pana เป็นเพียงบทสำหรับเต็มความ หรือพึงเห็นว่าเพื่อแสดงถึงอธิการอื่น. บทว่า Kasibhāradvājassa brāhmaṇassa ความว่า พราหมณ์นั้นเลี้ยงชีพด้วยการไถนา และ ภารทวาชะ เป็นโคตรของเขา ฉะนั้นจึงเรียกว่าอย่างนี้. บทว่า Pañcamattāni ความว่า มัตตศัพท์ ในบทว่า โภชเน มัตตัญญู เป็นไปในความหมายว่าประมาณฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ดังนั้นจึงหมายถึง มีประมาณห้าร้อย ไม่ขาดไม่เกิน ท่านกล่าวอธิบายว่า คือไถห้าร้อยเล่ม. บทว่า Payuttāni ความว่า เทียมแล้ว อธิบายว่า คือวางไว้บนคอของโคผู้แล้วเทียมด้วยเชือกที่แอก. වප්පකාලෙති වපනකාලෙ, බීජනික්ඛිපකාලෙති වුත්තං හොති. තත්ථ ද්වෙ වප්පානි කලලවප්පඤ්ච, පංසුවප්පඤ්ච. පංසුවප්පං ඉධ අධිප්පෙතං. තඤ්ච ඛො පඨමදිවසෙ මඞ්ගලවප්පං. තත්ථායං උපකරණසම්පදා – තීණි බලිබද්දසහස්සානි උපට්ඨාපිතානි හොන්ති, සබ්බෙසං සුවණ්ණමයානි සිඞ්ගානි පටිමුක්කානි, රජතමයා ඛුරා, සබ්බෙ සෙතමාලාහි සබ්බගන්ධසුගන්ධෙහි පඤ්චඞ්ගුලිකෙහි ච අලඞ්කතා පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගා සබ්බලක්ඛණසම්පන්නා, එකච්චෙ කාළා අඤ්ජනවණ්ණායෙව, එකච්චෙ සෙතා ඵලිකවණ්ණා, එකච්චෙ රත්තා පවාළවණ්ණා, එකච්චෙ කම්මාසා මසාරගල්ලවණ්ණා. පඤ්චසතා කස්සකපුරිසා සබ්බෙ අහතසෙතවත්ථනිවත්ථා මාලාලඞ්කතා දක්ඛිණඅංසකූටෙසු ඨපිතපුප්ඵචුම්බටකා හරිතාලමනොසිලාලඤ්ඡනුජ්ජලිතගත්තභාගා දස දස නඞ්ගලා එකෙකගුම්බා හුත්වා ගච්ඡන්ති. නඞ්ගලානං සීසඤ්ච යුගඤ්ච පතොදා ච සුවණ්ණවිනද්ධා. පඨමනඞ්ගලෙ අට්ඨ බලිබද්දා යුත්තා, සෙසෙසු චත්තාරො චත්තාරො, අවසෙසා කිලන්තපරිවත්තනත්ථං ආනීතා. එකෙකගුම්බෙ එකමෙකං බීජසකටං එකෙකො කසති, එකෙකො වපති. บทว่า Vappakāle ความว่า ในกาลหว่าน ท่านกล่าวอธิบายว่า คือในกาลหย่อนเมล็ดพืช. ในกาลนั้น การหว่านมี 2 อย่าง คือ การหว่านในโคลน และการหว่านในดิน. ในที่นี้ประสงค์เอาการหว่านในดิน. และการหว่านนั้นเป็นการหว่านที่เป็นมงคลในวันแรก. ในกาลนั้นมีความพร้อมมูลแห่งอุปกรณ์ดังนี้ คือ โคผู้ 3,000 ตัวถูกเตรียมไว้ เขาทั้งหมดสวมปลอกทอง กีบเป็นเงิน โคทั้งหมดถูกประดับด้วยพวงมาลัยขาว ของหอมทุกชนิด และรอยนิ้วมือห้านิ้ว สมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่และลักษณะทุกอย่าง. โคบางพวกสีดำเหมือนสีของยาหยอดตา บางพวกสีขาวเหมือนสีแก้วผลึก บางพวกสีแดงเหมือนสีปะการัง บางพวกสีด่างเหมือนสีแก้วมรกต. ชาวนา 500 คน ทุกคนนุ่งห่มผ้าขาวที่ซักใหม่ ประดับด้วยพวงมาลัย มีช่อดอกไม้วางไว้ที่ยอดบ่าข้างขวา มีส่วนของร่างกายรุ่งเรืองด้วยการประทับตราด้วยหรดาลและมโนศิลา ไถ 10 เล่มๆ รวมเป็นกลุ่มๆ ไป. หัวไถ แอก และประตักของไถทั้งหลายหุ้มด้วยทอง. ไถคันแรกเทียมโค 8 ตัว ไถที่เหลือเทียมโค 4 ตัวๆ โคที่เหลือนำมาเพื่อสับเปลี่ยนเมื่อเหนื่อย. ในแต่ละกลุ่มมีเกวียนเมล็ดพืช 1 เล่ม คนหนึ่งไถ คนหนึ่งหว่าน. බ්‍රාහ්මණො පන පගෙව මස්සුකම්මං කාරාපෙත්වා න්හත්වා සුගන්ධගන්ධෙහි විලිත්තො පඤ්චසතග්ඝනකං වත්ථං නිවාසෙත්වා සහස්සග්ඝනකං එකංසං කරිත්වා එකමෙකිස්සා අඞ්ගුලියා ද්වෙ ද්වෙ කත්වා වීසති අඞ්ගුලිමුද්දිකායො, කණ්ණෙසු සීහකුණ්ඩලානි, සීසෙ ච බ්‍රහ්මවෙඨනං පටිමුඤ්චිත්වා සුවණ්ණමාලං කණ්ඨෙ [Pg.125] කත්වා බ්‍රාහ්මණගණපරිවුතො කම්මන්තං වොසාසති. අථස්ස බ්‍රාහ්මණී අනෙකසතභාජනෙසු පායාසං පචාපෙත්වා මහාසකටෙසු ආරොපෙත්වා ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතා බ්‍රාහ්මණීගණපරිවුතා කම්මන්තං අගමාසි. ගෙහම්පිස්ස සබ්බත්ථ ගන්ධෙහි සුවිලිත්තං පුප්ඵෙහි සුකතබලිකම්මං, ඛෙත්තඤ්ච තෙසු තෙසු ඨානෙසු සමුස්සිතපටාකං අහොසි. පරිජනකම්මකාරෙහි සහ කම්මන්තං ඔසටපරිසා අඩ්ඪතෙය්‍යසහස්සා අහොසි. සබ්බෙ අහතවත්ථනිවත්ථා, සබ්බෙසඤ්ච පායාසභොජනං පටියත්තං අහොසි. ส่วนพราหมณ์นั้นให้ช่างโกนหนวดตัดผมแต่เช้าตรู่ อาบน้ำแล้ว ลูบไล้ด้วยของหอมมีกลิ่นดี นุ่งผ้ามีราคา ๕๐๐ กหาปณะ ทำผ้ามีราคา ๑,๐๐๐ กหาปณะห่มเฉวียงบ่า สวมแหวน ๒๐ วง ที่นิ้วแต่ละนิ้วๆ ละ ๒ วง สวมตุ้มหูรูปสิงห์ที่หู และสวมผ้าโพกศีรษะของพราหมณ์ไว้บนศีรษะ คล้องพวงมาลัยทองคำที่คอ แวดล้อมด้วยหมู่พราหมณ์ คอยสั่งการงานอยู่ ครั้งนั้น นางพราหมณีของพราหมณ์นั้นให้หุงข้าวมธุปายาสในภาชนะหลายร้อยใบ บรรทุกขึ้นบนเกวียนใหญ่ อาบน้ำหอมแล้ว ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่นางพราหมณี ได้ไปยังที่ทำงาน แม้บ้านของพราหมณ์นั้นก็ถูกลูบไล้ด้วยของหอมอย่างดีในทุกที่ มีการบูชาด้วยดอกไม้ทำไว้อย่างดี และที่นาก็มีธงชายประดับไว้ในที่นั้นๆ บริษัทที่ลงไปสู่การงานพร้อมกับบริวารและคนงานมีจำนวนสองพันห้าร้อยคน ทุกคนนุ่งห่มผ้าใหม่ และข้าวมธุปายาสก็ถูกเตรียมไว้สำหรับทุกคน අථ බ්‍රාහ්මණො යත්ථ සාමං භුඤ්ජති, තං සුවණ්ණපාතිං ධොවාපෙත්වා පායාසස්ස පූරෙත්වා සප්පිමධුඵාණිතාදීනි අභිසඞ්ඛරිත්වා නඞ්ගලබලිකම්මං කාරාපෙසි. බ්‍රාහ්මණී පඤ්ච කස්සකසතානි සුවණ්ණරජතකංසතම්බමයානි භාජනානි ගහෙත්වා නිසින්නානි සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා පායාසෙන පරිවිසන්තී ගච්ඡති. බ්‍රාහ්මණො පන බලිකම්මං කාරාපෙත්වා රත්තසුවණ්ණබන්ධූපාහනායො ආරොහිත්වා රත්තසුවණ්ණදණ්ඩං ගහෙත්වා ‘‘ඉධ පායාසං දෙථ, ඉධ සප්පිං, ඉධ සක්ඛරං දෙථා’’ති වොසාසමානො විචරති. අථ භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව බ්‍රාහ්මණස්ස පරිවෙසනං වත්තමානං ඤත්වා ‘‘අයං කාලො බ්‍රාහ්මණං දමෙතු’’න්ති නිවාසෙත්වා, කායබන්ධනං බන්ධිත්වා, සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා, පත්තං ගහෙත්වා, ගන්ධකුටිතො නික්ඛමි යථා තං අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා’’ති. ครั้งนั้น พราหมณ์ให้คนล้างถาดทองคำที่ตนบริโภคเอง ตักข้าวมธุปายาสจนเต็ม ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย เป็นต้น แล้วให้กระทำพิธีแรกนาขวัญ นางพราหมณีถือทัพพีทองเดินตักข้าวมธุปายาสแจกจ่ายแก่ชาวนา ๕๐๐ คน ผู้นั่งถือภาชนะที่ทำด้วยทอง เงิน สำริด และทองแดง ส่วนพราหมณ์ให้ทำพลีกรรมแล้ว สวมรองเท้าที่รัดด้วยด้ายทองคำสีแดง ถือไม้เท้าทองคำสีแดง เดินสั่งการไปมาว่า "จงให้ข้าวมธุปายาสที่นี่ จงให้เนยใสที่นี่ จงให้น้ำตาลกรวดที่นี่" ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเทียว ทรงทราบว่าการเลี้ยงดูของพราหมณ์กำลังดำเนินไป จึงทรงดำริว่า "นี่เป็นกาลที่จะทรมานพราหมณ์" แล้วทรงนุ่งสบง ทรงคาดรัดประคด ทรงห่มผ้าสังฆาฏิ ทรงถือบาตร เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ดุจดังพระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกบุรุษผู้ยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงในเวลาเช้า" තත්ථ අථ ඉති නිපාතො අඤ්ඤාධිකාරවචනාරම්භෙ ඛොති පදපූරණෙ. භගවාති වුත්තනයමෙව. පුබ්බණ්හසමයන්ති දිවසස්ස පුබ්බභාගසමයං, පුබ්බණ්හසමයෙති අත්ථො, පුබ්බණ්හෙ වා සමයං පුබ්බණ්හසමයං, පුබ්බණ්හෙ එකං ඛණන්ති වුත්තං හොති. එවං අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං ලබ්භති. නිවාසෙත්වාති පරිදහිත්වා, විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙනෙතං වෙදිතබ්බං. න හි භගවා තතො පුබ්බෙ අනිවත්ථො ආසි. පත්තචීවරමාදායාති පත්තං හත්ථෙහි, චීවරං කායෙන ආදියිත්වා, සම්පටිච්ඡිත්වා ධාරෙත්වාති අත්ථො. භගවතො කිර පිණ්ඩාය පවිසිතුකාමස්ස භමරො විය විකසිතපදුමද්වයමජ්ඣං, ඉන්දනීලමණිවණ්ණං [Pg.126] සෙලමයං පත්තං හත්ථද්වයමජ්ඣං ආගච්ඡති. තස්මා එවමාගතං පත්තං හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිත්වා චීවරඤ්ච පරිමණ්ඩලං පාරුතං කායෙන ධාරෙත්වාති එවමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. යෙන වා තෙන වා හි පකාරෙන ගණ්හන්තො ආදාය ඉච්චෙව වුච්චති යථා ‘‘සමාදායෙව පක්කමතී’’ති. ในบทเหล่านั้น อถ ศัพท์เป็นนิบาตใช้ในอรรถเริ่มเรื่องใหม่ โข ศัพท์เป็นนิบาตใช้ในอรรถทำบทให้เต็ม บทว่า ภควา มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ มีความหมายว่า ในเวลาส่วนแรกของวัน คือ ในเวลาเช้า หรืออีกนัยหนึ่ง ปุพฺพณฺหสมยํ คือ ตลอดเวลาในตอนเช้า หมายความว่า ในขณะหนึ่งในเวลาเช้า ในอรรถอัจจันตสังโยค (การเนื่องกันไปตลอด) นี้ ย่อมได้ทุติยาวิภัตติ บทว่า นิวาเสตฺวา คือ ทรงนุ่งแล้ว พึงทราบความข้อนี้โดยนัยแห่งการเปลี่ยนสบงที่ทรงใช้ในวิหาร เพราะพระผู้มีพระภาคใช่ว่าจะมิได้ทรงนุ่งสบงมาก่อนหน้านั้นก็หาไม่ บทว่า ปตฺตจีวรมาทาย มีความหมายว่า ทรงถือบาตรด้วยพระหัตถ์ ทรงครองจีวรด้วยพระวรกาย คือ ทรงรับแล้วทรงไว้ ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต บาตรศิลาสีเหมือนแก้วอินทนิลย่อมลอยมาสู่ท่ามกลางพระหัตถ์ทั้งสอง ดุจภมรลอยมาสู่ท่ามกลางดอกปทุมสองดอกที่บานแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบความหมายของบทนั้นอย่างนี้ว่า ทรงรับบาตรที่ลอยมาอย่างนั้นด้วยพระหัตถ์ และทรงครองจีวรที่ทรงห่มเป็นปริมณฑลแล้วด้วยพระวรกาย เพราะผู้ที่ถือเอาโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเรียกว่า อาทายะ (ถือเอาแล้ว) นั่นเทียว เหมือนในประโยคว่า "สมาทาเย ปักกมติ" (สมาทานแล้วหลีกไป) යෙනාති යෙන මග්ගෙන. කම්මන්තොති කම්මකරණොකාසො. තෙනාති තෙන මග්ගෙන. උපසඞ්කමීති ගතො, යෙන මග්ගෙන කසිභාරද්වාජස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කම්මන්තො ගම්මති, තෙන මග්ගෙන ගතොති වුත්තං හොති. අථ කස්මා, භික්ඛූ, භගවන්තං නානුබන්ධිංසූති? වුච්චතෙ – යදා භගවා එකකොව කත්ථචි උපසඞ්කමිතුකාමො හොති, භික්ඛාචාරවෙලායං ද්වාරං පිදහිත්වා අන්තොගන්ධකුටිං පවිසති. තතො භික්ඛූ තාය සඤ්ඤාය ජානන්ති – ‘‘අජ්ජ භගවා එකකොව ගාමං පවිසිතුකාමො, අද්ධා කඤ්චි එව විනෙතබ්බපුග්ගලං අද්දසා’’ති. තෙ අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා, ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කත්වා, භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්ති. තදා ච භගවා එවමකාසි. තස්මා භික්ඛූ භගවන්තං නානුබන්ධිංසූති. บทว่า เยน คือ โดยทางใด บทว่า กมฺมนฺโต คือ สถานที่ทำการงาน บทว่า เตน คือ โดยทางนั้น บทว่า อุปสงฺกมิ คือ เสด็จไปแล้ว หมายความว่า เสด็จไปโดยทางที่ไปยังที่ทำงานของกสิภารทวาชพราหมณ์ ก็เหตุไฉน ภิกษุทั้งหลายจึงมิได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปเล่า? ขอตอบว่า เมื่อใด พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังที่ใดที่หนึ่งแต่เพียงพระองค์เดียว ในเวลาเสด็จไปบิณฑบาต พระองค์จะทรงปิดประตูแล้วเสด็จเข้าไปภายในพระคันธกุฎี แต่นั้น ภิกษุทั้งหลายย่อมทราบได้ด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าบ้านแต่เพียงพระองค์เดียว แน่นอนว่าพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลที่ควรแนะนำสั่งสอนคนใดคนหนึ่งแล้ว" ภิกษุเหล่านั้นจึงถือบาตรและจีวรของตน กระทำประทักษิณพระคันธกุฎี แล้วไปบิณฑบาต และในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงมิได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไป තෙන ඛො පන සමයෙනාති යෙන සමයෙන භගවා කම්මන්තං උපසඞ්කමි, තෙන සමයෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පරිවෙසනා වත්තති, භත්තවිස්සග්ගො වත්තතීති අත්ථො. යං පුබ්බෙ අවොචුම්හ – ‘‘බ්‍රාහ්මණී පඤ්ච කස්සකසතානි සුවණ්ණරජතකංසතම්බමයානි භාජනානි ගහෙත්වා නිසින්නානි සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා පායාසෙන පරිවිසන්තී ගච්ඡතී’’ති. අථ ඛො භගවා යෙන පරිවෙසනා තෙනුපසඞ්කමි. කිං කාරණාති? බ්‍රාහ්මණස්ස අනුග්ගහකරණත්ථං. න හි භගවා කපණපුරිසො විය භොත්තුකාමතාය පරිවෙසනං උපසඞ්කමති. භගවතො හි ද්වෙ අසීතිසහස්සසඞ්ඛ්‍යා සක්‍යකොලියරාජානො ඤාතයො, තෙ අත්තනො සම්පත්තියා නිබද්ධභත්තං දාතුං උස්සහන්ති. න පන භගවා භත්තත්ථාය පබ්බජිතො, අපිච ඛො පන ‘‘අනෙකානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තො පාරමියො පූරෙත්වා මුත්තො මොචෙස්සාමි, දන්තො දමෙස්සාමි; සන්තො සමෙස්සාමි, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙස්සාමී’’ති පබ්බජිතො. තස්මා අත්තනො මුත්තත්තා…පෙ… පරිනිබ්බුතත්තා ච පරං මොචෙන්තො…පෙ… පරිනිබ්බාපෙන්තො ච ලොකෙ විචරන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස අනුග්ගහකරණත්ථං යෙන පරිවෙසනා තෙනුපසඞ්කමීති වෙදිතබ්බං. คำว่า 'โดยสมัยนั้นแล' มีความว่า สมัยใดที่พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังที่ทำงาน สมัยนั้น การเลี้ยงอาหารของพราหมณ์นั้นกำลังเป็นไปอยู่ การแจกจ่ายภัตตาหารกำลังดำเนินอยู่ ดังที่เราได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า 'นางพราหมณีถือทัพพีทองคำ ตักข้าวปายาสแจกจ่ายแก่ชาวนา ๕๐๐ คน ซึ่งนั่งถือภาชนะที่ทำด้วยทอง เงิน สำริด และทองแดงไป' ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังที่ที่มีการเลี้ยงอาหาร ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพื่อทรงอนุเคราะห์พราหมณ์ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จเข้าไปยังที่เลี้ยงอาหารด้วยความปรารถนาจะเสวย ดุจบุรุษผู้กำพร้า ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคมีพระญาติเป็นกษัตริย์ศากยะและโกลิยะจำนวนแปดหมื่นสองพันพระองค์ พระญาติเหล่านั้นสามารถที่จะถวายภัตตาหารประจำด้วยสมบัติของตนได้ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงผนวชเพื่อภัตตาหาร ที่จริงแล้ว พระองค์ทรงผนวชด้วยทรงตั้งพระทัยว่า 'เราสละมหาบริจาค ๕ ประการตลอดอสงไขยอันนับไม่ถ้วน บำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมแล้ว เมื่อเราหลุดพ้นแล้ว จักช่วยให้ผู้อื่นหลุดพ้น เมื่อเราฝึกตนแล้ว จักฝึกผู้อื่น เมื่อเราสงบแล้ว จักทำให้ผู้อื่นสงบ เมื่อเราดับสนิทแล้ว จักทำให้ผู้อื่นดับสนิท' เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะพระองค์ทรงหลุดพ้นแล้ว...ฯลฯ...และทรงดับสนิทแล้ว จึงทรงช่วยให้ผู้อื่นหลุดพ้น...ฯลฯ...และทรงทำให้ผู้อื่นดับสนิท เสด็จเที่ยวไปในโลก ได้เสด็จเข้าไปยังที่เลี้ยงอาหารเพื่อทรงอนุเคราะห์พราหมณ์ උපසඞ්කමිත්වා [Pg.127] එකමන්තං අට්ඨාසීති එවං උපසඞ්කමිත්වා ච එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, එකොකාසං එකපස්සන්ති වුත්තං හොති. භුම්මත්ථෙ වා උපයොගවචනං, තස්ස දස්සනූපචාරෙ කථාසවනට්ඨානෙ, යත්ථ ඨිතං බ්‍රාහ්මණො පස්සති, තත්ථ උච්චට්ඨානෙ අට්ඨාසි. ඨත්වා ච සුවණ්ණරසපිඤ්ජරං සහස්සචන්දසූරියොභාසාතිභාසයමානං සරීරාභං මුඤ්චි සමන්තතො අසීතිහත්ථපරිමාණං, යාය අජ්ඣොත්ථරිතත්තා බ්‍රාහ්මණස්ස කම්මන්තසාලාභිත්තිරුක්ඛකසිතමත්තිකාපිණ්ඩාදයො සුවණ්ණමයා විය අහෙසුං. අථ මනුස්සා පායාසං භුත්තා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපරිවාරද්වත්තිංසවරලක්ඛණපටිමණ්ඩිතසරීරං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිභූසිතබාහුයුගළං කෙතුමාලාසමුජ්ජලිතසස්සිරිකදස්සනං ජඞ්ගමමිව පදුමස්සරං, රංසිජාලුජ්ජලිතතාරාගණමිව ගගනතලං, ආදිත්තමිව ච කනකගිරිසිඛරං සිරියා ජලමානං සම්මාසම්බුද්ධං එකමන්තං ඨිතං දිස්වා හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සම්පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු. එවං තෙහි සම්පරිවාරිතං අද්දස ඛො කසිභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං පිණ්ඩාය ඨිතං. දිස්වාන භගවන්තං එතදවොච ‘‘අහං ඛො, සමණ, කසාමි ච වපාමි චා’’ති. คำว่า 'ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง' ความว่า ครั้นเสด็จเข้าไปแล้วอย่างนั้น ก็ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง คำว่า 'ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง' เป็นภาวนปุงสกลิงค์นิทเทส หมายความว่า ที่แห่งหนึ่ง ข้างหนึ่ง หรือเป็นอุปโยควจนะในอรรถของภูมิ ดังนั้น พระองค์จึงประทับยืน ณ ที่สูง ในระยะที่มองเห็นและได้ยินเสียงสนทนา ที่ซึ่งพราหมณ์เห็นพระองค์ประทับยืนอยู่ ครั้นประทับยืนแล้ว ก็ทรงเปล่งพระรัศมีแห่งพระวรกาย ซึ่งเปรียบดังทองคำหลอมเหลว สว่างไสวยิ่งกว่าแสงแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์พันดวง แผ่ไปโดยรอบประมาณ ๘๐ ศอก เพราะถูกพระรัศมีนั้นแผ่ปกคลุม ศาลาที่ทำงาน ฝาผนัง ต้นไม้ ดินที่ไถแล้ว และก้อนดิน เป็นต้น ของพราหมณ์ จึงเป็นประดุจทำด้วยทองคำ ครั้งนั้น พวกคนงานบริโภคข้าวปายาสแล้ว ได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระวรกายประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการและมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มีพระพาหาทั้งคู่ประดับด้วยพระรัศมีประมาณ ๑ วา มีพระเกตุมาลาเปล่งปลั่ง มีพระสิริงดงามน่าทัศนา ดุจสระปทุมที่เคลื่อนที่ได้ ดุจท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยหมู่ดาวอันสุกใสด้วยข่ายแห่งรัศมี และดุจยอดภูเขาทองที่ลุกโพลง ทรงรุ่งเรืองด้วยพระสิริ ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง จึงล้างมือและเท้า ประคองอัญชลี แวดล้อมแล้วยืนอยู่ กสิภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ซึ่งถูกคนเหล่านั้นแวดล้อมแล้วอย่างนั้น ประทับยืนเพื่อบิณฑบาต ครั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลคำนี้ว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าไถและหว่าน' කස්මා පනායං එවමාහ? කිං සමන්තපාසාදිකෙ පසාදනීයෙ උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තෙපි භගවති අප්පසාදෙන, උදාහු අඩ්ඪතෙය්‍යානං ජනසහස්සානං පායාසං පටියාදෙත්වාපි කටච්ඡුභික්ඛාය මච්ඡෙරෙනාති? උභයථාපි නො, අපිච ඛ්වාස්ස භගවතො දස්සනෙන අතිත්තං නික්ඛිත්තකම්මන්තං ජනං දිස්වා ‘‘කම්මභඞ්ගං මෙ කාතුං ආගතො’’ති අනත්තමනතා අහොසි. තස්මා එවමාහ. භගවතො ච ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සචායං කම්මන්තෙ පයොජයිස්ස, සකලජම්බුදීපෙ මනුස්සානං සීසෙ චූළාමණි විය අභවිස්ස, කො නාමස්ස අත්ථො න සම්පජ්ජිස්ස, එවමෙවං අලසතාය කම්මන්තෙ අප්පයොජෙත්වා වප්පමඞ්ගලාදීසු පිණ්ඩාය චරිත්වා භුඤ්ජන්තො කායදළ්හීබහුලො විචරතී’’තිපිස්ස අහොසි. තෙනාහ – ‘‘අහං ඛො, සමණ, කසාමි ච වපාමි ච, කසිත්වා ච වපිත්වා ච භුඤ්ජාමී’’ති. න මෙ කම්මන්තා බ්‍යාපජ්ජන්ති, න චම්හි යථා ත්වං එවං ලක්ඛණසම්පන්නොති අධිප්පායො. ත්වම්පි සමණ…පෙ… භුඤ්ජස්සු, කො තෙ අත්ථො න සම්පජ්ජෙය්‍ය එවං ලක්ඛණසම්පන්නස්සාති අධිප්පායො. ก็เหตุไฉน พราหมณ์นี้จึงกล่าวอย่างนั้น? เป็นเพราะไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงน่าเลื่อมใสในทุกอิริยาบถ ผู้ทรงน่าเลื่อมใส ผู้ทรงบรรลุธรรมะอันเป็นเครื่องฝึกและเครื่องสงบอันสูงสุดแล้วกระนั้นหรือ? หรือว่าเป็นเพราะความตระหนี่ในภิกษาเพียงทัพพีเดียว ทั้งที่ได้เตรียมข้าวปายาสไว้สำหรับคนสองพันห้าร้อยคน? ตอบว่า ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง ที่จริงแล้ว พราหมณ์นั้นเห็นคนงานทั้งหลายซึ่งยังไม่อิ่มในการได้เห็นพระผู้มีพระภาค ได้ละทิ้งการงานเสีย จึงเกิดความไม่พอใจขึ้นว่า 'ท่านผู้นี้มาเพื่อทำลายการงานของเรา' เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนั้น และเมื่อเห็นความสมบูรณ์แห่งพระลักษณะของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ได้มีความคิดว่า 'ถ้าท่านผู้นี้ขยันทำงาน ก็คงจะได้เป็นดุจจุฑามณีบนศีรษะของมหาชนทั่วชมพูทวีป ประโยชน์อะไรเล่าที่จะไม่สำเร็จแก่ท่านผู้นี้ แต่ท่านผู้นี้กลับเกียจคร้าน ไม่ประกอบการงาน เที่ยวแสวงหาภิกษาในกาลแรกนาขวัญเป็นต้นแล้วบริโภค เป็นผู้มีกายหนักอึ้งเที่ยวไป' เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าไถและหว่าน ครั้นไถและหว่านแล้วจึงบริโภค' อธิบายว่า การงานของข้าพเจ้าไม่เสียหาย และข้าพเจ้าก็ไม่ได้สมบูรณ์ด้วยลักษณะเหมือนอย่างท่าน อธิบายอีกนัยหนึ่งว่า แม้ท่านสมณะ...ฯลฯ...ก็จงบริโภคเถิด ประโยชน์อะไรเล่าจะไม่สำเร็จแก่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะอย่างนี้ අපිචායං [Pg.128] අස්සොසි – ‘‘සක්‍යරාජකුලෙ කිර කුමාරො උප්පන්නො, සො චක්කවත්තිරජ්ජං පහාය පබ්බජිතො’’ති. තස්මා ‘‘ඉදානි අයං සො’’ති ඤත්වා ‘‘චක්කවත්තිරජ්ජං කිර පහාය කිලන්තොසී’’ති උපාරම්භං කරොන්තො ආහ ‘‘අහං ඛො සමණා’’ති. අපිචායං තික්ඛපඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණො, න භගවන්තං අවක්ඛිපන්තො භණති, භගවතො පන රූපසම්පත්තිං දිස්වා පඤ්ඤාසම්පත්තිං සම්භාවයමානො කථාපවත්තනත්ථම්පි එවමාහ – ‘‘අහං ඛො සමණා’’ති. තතො භගවා වෙනෙය්‍යවසෙන සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගකස්සකවප්පකභාවං අත්තනො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහම්පි ඛො බ්‍රාහ්මණා’’ති. อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นี้ได้เคยฟังมาว่า 'ได้ยินว่า มีพระกุมารบังเกิดในศากยราชตระกูล พระองค์ทรงสละราชสมบัติจักรพรรดิแล้วทรงผนวช' เพราะเหตุนั้น เมื่อทราบว่า 'บัดนี้ ท่านผู้นี้คือพระองค์นั้น' จึงกล่าวติเตียนว่า 'ได้ยินว่า ท่านสละราชสมบัติจักรพรรดิแล้ว มาลำบากอยู่' จึงได้กล่าวว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้า...' อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นี้เป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ไม่ได้กล่าวเพื่อจะตำหนิพระผู้มีพระภาค แต่เมื่อเห็นความสมบูรณ์แห่งพระรูปของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็คาดคะเนถึงความสมบูรณ์แห่งพระปัญญา จึงกล่าวอย่างนั้นเพื่อประสงค์จะเริ่มบทสนทนาด้วยว่า 'ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้า...' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระองค์เป็นกสิกรและผู้หว่านพืชชั้นเลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ จึงตรัสว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราก็...' අථ බ්‍රාහ්මණස්ස චින්තා උදපාදි – ‘‘අයං සමණො ‘කසාමි ච වපාමි චා’ති ආහ. න චස්ස ඔළාරිකානි යුගනඞ්ගලාදීනි කසිභණ්ඩානි පස්සාමි, සො මුසා නු ඛො භණති, නො’’ති භගවන්තං පාදතලා පට්ඨාය යාව උපරි කෙසන්තා සම්මාලොකයමානො අඞ්ගවිජ්ජාය කතාධිකාරත්තා ද්වත්තිංසවරලක්ඛණසම්පත්තිමස්ස ඤත්වා ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එවරූපො මුසා භණෙය්‍යා’’ති තාවදෙව සඤ්ජාතබහුමානො භගවති සමණවාදං පහාය ගොත්තෙන භගවන්තං සමුදාචරමානො ආහ ‘‘න ඛො පන මයං පස්සාම භොතො ගොතමස්සා’’ති. ลำดับนั้น ความคิดได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์ว่า 'สมณะผู้นี้กล่าวว่า 'แม้เราก็ไถและหว่าน' แต่เราไม่เห็นเครื่องมือไถนาที่หยาบๆ เช่น แอกและไถ เป็นต้น ของท่านเลย ท่านพูดเท็จหรือไม่หนอ' พราหมณ์นั้นพิจารณาดูพระผู้มีพระภาคโดยถี่ถ้วน ตั้งแต่ฝ่าพระบาทจนถึงปลายพระเกศาเบื้องบน เพราะเป็นผู้เชี่ยวชาญในอังควิชา จึงทราบถึงความสมบูรณ์แห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการของพระองค์แล้วคิดว่า 'การที่บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้จะกล่าวคำเท็จนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้' ในขณะนั้นเอง พราหมณ์เกิดความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค ละการเรียกขานว่า 'สมณะ' แล้วเรียกขานพระผู้มีพระภาคโดยโคตร กล่าวว่า 'แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่เห็น...ของท่านพระโคดมเลย' එවඤ්ච පන වත්වා තික්ඛපඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණො ‘‘ගම්භීරත්ථං සන්ධාය ඉමිනා එතං වුත්ත’’න්ති ඤත්වා පුච්ඡිත්වා තමත්ථං ඤාතුකාමො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො ‘‘අථ ඛො කසිභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති. තත්ථ ගාථායාති අක්ඛරපදනියමිතෙන වචනෙන. අජ්ඣභාසීති අභාසි. ก็แล ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว พราหมณ์ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ทราบว่า ‘พระสมณโคดมนี้ทรงหมายถึงเนื้อความอันลึกซึ้งจึงตรัสคำนี้’ ดังนี้แล้ว เมื่อปรารถนาจะทราบเนื้อความนั้น จึงทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา. เพราะเหตุนั้น ท่านพระอานนท์จึงกล่าวว่า ‘ลำดับนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์ได้ทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถา’ ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า คาถาย (ด้วยคาถา) คือ ด้วยถ้อยคำที่กำหนดด้วยอักษรและบท. บทว่า อชฺฌภาสิ (ได้ทูลแล้ว) คือ ได้กล่าวแล้ว. 76-77. තත්ථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘කසි’’න්ති යුගනඞ්ගලාදිකසිසම්භාරසමායොගං වදති. භගවා පන යස්මා පුබ්බධම්මසභාගෙන රොපෙත්වා කථනං නාම බුද්ධානං ආනුභාවො, තස්මා බුද්ධානුභාවං දීපෙන්තො පුබ්බධම්මසභාගෙන රොපෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. කො පනෙත්ථ පුබ්බධම්මසභාගො, නනු බ්‍රාහ්මණෙන භගවා යුගනඞ්ගලාදිකසිසම්භාරසමායොගං පුච්ඡිතො අථ ච පන අපුච්ඡිතස්ස බීජස්ස සභාගෙන රොපෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති, එවඤ්ච සති අනනුසන්ධිකාව අයං කථා හොතීති? වුච්චතෙ – න බුද්ධානං [Pg.129] අනනුසන්ධිකා නාම කථා අත්ථි, නාපි බුද්ධා පුබ්බධම්මසභාගං අනාරොපෙත්වා කථෙන්ති. එවඤ්චෙත්ථ අනුසන්ධි වෙදිතබ්බා – අනෙන හි බ්‍රාහ්මණෙන භගවා යුගනඞ්ගලාදිකසිසම්භාරවසෙන කසිං පුච්ඡිතො. සො තස්ස අනුකම්පාය ‘‘ඉදං අපුච්ඡිත’’න්ති අපරිහාපෙත්වා සමූලං සඋපකාරං සසම්භාරං සඵලං කසිං ඤාපෙතුං මූලතො පට්ඨාය කසිං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. බීජඤ්හි කසියා මූලං තස්මිං සති කත්තබ්බතො, අසති අකත්තබ්බතො, තප්පමාණෙන ච කත්තබ්බතො. බීජෙ හි සති කසිං කරොන්ති, අසති න කරොන්ති. බීජප්පමාණෙන ච කුසලා කස්සකා ඛෙත්තං කසන්ති, න ඌනං ‘‘මා නො සස්සං පරිහායී’’ති, න අධිකං ‘‘මා නො මොඝො වායාමො අහොසී’’ති. යස්මා ච බීජමෙව මූලං, තස්මා භගවා මූලතො පට්ඨාය කසිං දස්සෙන්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කසියා පුබ්බධම්මස්ස බීජස්ස සභාගෙන අත්තනො කසියා පුබ්බධම්මං රොපෙන්තො ආහ – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. එවමෙත්ථ පුබ්බධම්මසභාගො වෙදිතබ්බො. ในบทเหล่านั้น พราหมณ์กล่าวคำว่า ‘กสึ’ (ซึ่งการไถ) หมายถึงการประกอบพร้อมแห่งเครื่องมือไถมีแอกและไถเป็นต้น. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่การตรัสโดยทรงอ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน (เรื่องที่พูดก่อนหน้า) เป็นอานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ฉะนั้น เมื่อทรงแสดงพุทธานุภาพ จึงทรงอ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ (ศรัทธาเป็นพืช) ดังนี้. ในที่นี้ อะไรคือส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน? ก็พราหมณ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงการประกอบพร้อมแห่งเครื่องมือไถมีแอกและไถเป็นต้นมิใช่หรือ? แต่พระองค์กลับทรงอ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยพืชซึ่งเป็นสิ่งที่มิได้ถูกถาม ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ คำนี้ก็ย่อมเป็นคำที่ไม่เชื่อมโยงกันมิใช่หรือ? ตอบว่า คำที่ไม่เชื่อมโยงกันของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสโดยไม่อ้างอิงส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อน. ในเรื่องนี้ พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ คือ พราหมณ์นี้ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงการไถโดยอ้างถึงเครื่องมือไถมีแอกและไถเป็นต้น. พระองค์นั้นทรงอนุเคราะห์เขา จึงมิได้ทรงละเลยว่า ‘เรื่องนี้มิได้ถูกถาม’ แต่เมื่อจะทรงแสดงการไถพร้อมทั้งมูล พร้อมทั้งอุปการะ พร้อมทั้งเครื่องประกอบ และพร้อมทั้งผล จึงทรงเริ่มแสดงการไถตั้งแต่ต้น ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ ดังนี้. จริงอยู่ พืชเป็นมูลของการไถ เพราะเมื่อพืชนั้นมีอยู่ การไถจึงพึงทำได้ เมื่อไม่มี ก็ทำไม่ได้ และพึงทำได้ตามประมาณแห่งพืชนั้น. จริงอยู่ เมื่อมีพืช ชาวนาจึงทำการไถ เมื่อไม่มี ก็ไม่ทำ. และชาวนาผู้ฉลาด ย่อมไถนาตามประมาณแห่งพืช ไม่ไถน้อยไป (ด้วยคิดว่า) ‘ขอข้าวกล้าของเราอย่าได้เสียหาย’ และไม่ไถมากไป (ด้วยคิดว่า) ‘ขอความเพียรของเราอย่าได้ไร้ผล’. และเพราะเหตุที่พืชเป็นมูลนั่นเอง ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงการไถโดยเริ่มตั้งแต่ต้น จึงทรงอ้างอิงธรรมะมีในก่อนแห่งการไถของพระองค์ โดยส่วนที่เสมอด้วยพืชอันเป็นธรรมะมีในก่อนแห่งการไถของพราหมณ์นั้น ตรัสว่า ‘สทฺธา พีชํ’ ดังนี้. ในเรื่องนี้ พึงทราบส่วนที่เสมอด้วยธรรมะมีในก่อนอย่างนี้. පුච්ඡිතංයෙව වත්වා අපුච්ඡිතං පච්ඡා කිං න වුත්තන්ති චෙ? තස්ස උපකාරභාවතො ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතො ච. අයඤ්හි බ්‍රාහ්මණො පඤ්ඤවා, මිච්ඡාදිට්ඨිකුලෙ පන ජාතත්තා සද්ධාවිරහිතො. සද්ධාවිරහිතො ච පඤ්ඤවා පරෙසං සද්ධාය අත්තනො විසයෙ අපටිපජ්ජමානො විසෙසං නාධිගච්ඡති, කිලෙසකාලුස්සියභාවාපගමප්පසාදමත්තලක්ඛණාපි චස්ස දුබ්බලා සද්ධා බලවතියා පඤ්ඤාය සහ වත්තමානා අත්ථසිද්ධිං න කරොති, හත්ථිනා සහ එකධුරෙ යුත්තගොණො විය. තස්මා තස්ස සද්ධා උපකාරිකා. එවං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඋපකාරභාවතො තං බ්‍රාහ්මණං සද්ධාය පතිට්ඨාපෙන්තෙන පච්ඡාපි වත්තබ්බො අයමත්ථො පුබ්බෙ වුත්තො දෙසනාකුසලතාය යථා අඤ්ඤත්‍රාපි ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 1.79) ච, ‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතී’’ති (සං. නි. 1.59) ච, ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.73, 246; සු. නි. 184) ච, ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති (සං. නි. 1.246) ච, ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො’’ති (අ. නි. 6.43; ථෙරගා. 694) ච, ‘‘සද්ධෙසිකො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකොති චා’’ති (අ. නි. 7.67). බීජස්ස ච උපකාරිකා වුට්ඨි, සා තදනන්තරඤ්ඤෙව වුච්චමානා සමත්ථා හොති. එවං ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතො [Pg.130] පච්ඡාපි වත්තබ්බො අයමත්ථො පුබ්බෙ වුත්තො, අඤ්ඤො ච එවංවිධො ඊසායොත්තාදි. ถามว่า เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสตอบสิ่งที่ถูกถามก่อน แล้วจึงตรัสสิ่งที่มิได้ถูกถามในภายหลังเล่า? ตอบว่า เพราะเป็นอุปการะแก่พราหมณ์นั้น และเพราะทรงสามารถในการเชื่อมโยงธรรมะได้. จริงอยู่ พราหมณ์ผู้นี้เป็นผู้มีปัญญา แต่เพราะเกิดในตระกูลมิจฉาทิฏฐิ จึงปราศจากศรัทธา. และผู้มีปัญญาแต่ปราศจากศรัทธา เมื่อไม่ปฏิบัติในอารมณ์ของตนคือศรัทธาของผู้อื่น ย่อมไม่บรรลุคุณวิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง ศรัทธาของเขาซึ่งมีเพียงความเลื่อมใสอันเป็นลักษณะแห่งการปราศจากความขุ่นมัวเพราะกิเลส ก็เป็นศรัทธาที่อ่อนกำลัง เมื่อเกิดขึ้นพร้อมกับปัญญาที่มีกำลัง ย่อมไม่ยังประโยชน์ให้สำเร็จ เปรียบเหมือนโคที่เทียมไว้ในธุระข้างเดียวกับช้าง. ฉะนั้น ศรัทธาจึงเป็นอุปการะแก่เขา. ด้วยเหตุที่ศรัทธาเป็นอุปการะแก่พราหมณ์นั้นอย่างนี้ พระองค์ผู้ทรงประดิษฐานพราหมณ์นั้นไว้ในศรัทธา จึงได้ตรัสคำนี้แม้ในภายหลัง. เนื้อความนี้พระองค์ได้ตรัสไว้แล้วในที่อื่นก่อนแล้วด้วยความฉลาดในเทศนาว่า ‘ศรัทธาเป็นเสบียงเดินทาง’ ดังนี้บ้าง ‘ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษ’ ดังนี้บ้าง ‘ศรัทธาเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้’ ดังนี้บ้าง ‘คนย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา’ ดังนี้บ้าง ‘พระมหานาคผู้มีศรัทธาเป็นหัตถ์’ ดังนี้บ้าง และ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกเป็นผู้มีศรัทธานำหน้า’ ดังนี้บ้าง. และฝนย่อมเป็นอุปการะแก่พืช ฝนนั้นเมื่อกล่าวถึงในลำดับถัดไปนั่นเทียว ย่อมเหมาะสม. ด้วยเหตุที่ทรงสามารถในการเชื่อมโยงธรรมะได้เช่นนี้ จึงได้ตรัสคำนี้แม้ในภายหลัง. เนื้อความนี้ได้ตรัสไว้แล้วในที่อื่นก่อนแล้ว และคำอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ มีงอนไถและเชือกเป็นต้น ก็เช่นกัน. තත්ථ සම්පසාදනලක්ඛණා සද්ධා, ඔකප්පනලක්ඛණා වා, පක්ඛන්දනරසා, අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා, අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා වා, සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානා, සද්දහිතබ්බධම්මපදට්ඨානා වා, ආදාසජලතලාදීනං පසාදො විය චෙතසො පසාදභූතා, උදකප්පසාදකමණි විය උදකස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං පසාදිකා. බීජන්ති පඤ්චවිධං – මූලබීජං, ඛන්ධබීජං, ඵලුබීජං, අග්ගබීජං, බීජබීජමෙව පඤ්චමන්ති. තං සබ්බම්පි විරුහනට්ඨෙන බීජංත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. යථාහ – ‘‘බීජඤ්චෙතං විරුහනට්ඨෙනා’’ති. ในบทเหล่านั้น ศรัทธามีความผ่องใสเป็นลักษณะ หรือมีความเชื่อมั่นเป็นลักษณะ มีการแล่นเข้าไปเป็นกิจ มีความน้อมใจเชื่อเป็นอาการปรากฏ หรือมีความไม่ขุ่นมัวเป็นอาการปรากฏ มีองค์แห่งโสดาปัตติเป็นเหตุใกล้ หรือมีธรรมที่ควรเชื่อเป็นเหตุใกล้ เป็นเหมือนความผ่องใสแห่งจิต ดุจความใสแห่งพื้นกระจกและพื้นน้ำเป็นต้น ย่อมยังสัมปยุตตธรรมให้ผ่องใส ดุจแก้วมณีที่ทำน้ำให้ใส. คำว่า พีชํ (พืช) มี ๕ อย่าง คือ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นอย่างที่ห้า. พืชทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นพืชโดยแท้โดยอรรถว่างอกงาม. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘และพืชนั้น (ชื่อว่าพืช) โดยอรรถว่างอกงาม’ ดังนี้. තත්ථ යථා බ්‍රාහ්මණස්ස කසියා මූලභූතං බීජං ද්වෙ කිච්චානි කරොති, හෙට්ඨා මූලෙන පතිට්ඨාති, උපරි අඞ්කුරං උට්ඨාපෙති; එවං භගවතො කසියා මූලභූතා සද්ධා හෙට්ඨා සීලමූලෙන පතිට්ඨාති, උපරි සමථවිපස්සනඞ්කුරං උට්ඨාපෙති. යථා ච තං මූලෙන පථවිරසං ආපොරසං ගහෙත්වා නාළෙන ධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථං වඩ්ඪති; එවමයං සීලමූලෙන සමථවිපස්සනාරසං ගහෙත්වා අරියමග්ගනාළෙන අරියඵලධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථං වඩ්ඪති. යථා ච තං සුභූමියං පතිට්ඨහිත්වා මූලඞ්කුරපණ්ණනාළකණ්ඩප්පසවෙහි වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පත්වා, ඛීරං ජනෙත්වා, අනෙකසාලිඵලභරිතං සාලිසීසං නිප්ඵාදෙති; එවමයං චිත්තසන්තානෙ පතිට්ඨහිත්වා සීලචිත්තදිට්ඨිකඞ්ඛාවිතරණමග්ගාමග්ගඤාණදස්සනපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීහි වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පත්වා ඤාණදස්සනවිසුද්ධිඛීරං ජනෙත්වා අනෙකපටිසම්භිදාභිඤ්ඤාභරිතං අරහත්තඵලං නිප්ඵාදෙති. තෙනාහ භගවා – ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති. บรรดาคำเหล่านั้น พืชอันเป็นรากเหง้าแห่งการไถของพราหมณ์ ย่อมทำกิจ ๒ อย่าง คือ ตั้งมั่นอยู่ด้วยรากในเบื้องล่าง ยังหน่อให้งอกขึ้นในเบื้องบน ฉันใด ศรัทธาอันเป็นรากเหง้าแห่งการไถของพระผู้มีพระภาค ก็ย่อมตั้งมั่นอยู่ด้วยศีลเป็นรากในเบื้องล่าง ยังหน่อคือสมถะและวิปัสสนาให้งอกขึ้นในเบื้องบน ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พืชนั้นดูดเอารสปฐพีและรสอาโปด้วยรากแล้ว ย่อมเจริญขึ้นด้วยลำต้นเพื่อจะให้ผลธัญชาติแก่รอบ ฉันใด ศรัทธานี้ก็ฉันนั้น ดูดเอารสคือศีล สมถะ และวิปัสสนาด้วยศีลเป็นรากแล้ว ย่อมเจริญขึ้นด้วยอริยมรรคเป็นลำต้นเพื่อจะให้อริยผลคือธัญชาติแก่รอบ. อีกอย่างหนึ่ง พืชนั้นตั้งอยู่แล้วในพื้นที่ดี ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยราก หน่อ ใบ ลำต้น ก้าน และแขนงแล้ว ยังน้ำนมข้าวให้เกิดแล้ว ย่อมยังรวงข้าวสาลีอันเต็มด้วยผลข้าวสาลีมิใช่น้อยให้สำเร็จ ฉันใด ศรัทธานี้ก็ฉันนั้น ตั้งมั่นแล้วในสันดานแห่งจิต ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยศีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ และปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิแล้ว ยังน้ำนมคือญาณทัสสนวิสุทธิให้เกิดแล้ว ย่อมยังอรหัตผลอันเต็มด้วยปฏิสัมภิทาและอภิญญามิใช่น้อยให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ศรัทธาเป็นพืช” ดังนี้. තත්ථ සියා ‘‘පරොපඤ්ඤාසකුසලධම්මෙසු එකතො උප්පජ්ජමානෙසු කස්මා සද්ධාව බීජන්ති වුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – බීජකිච්චකරණතො. යථා හි තෙසු විඤ්ඤාණංයෙව විජානනකිච්චං කරොති, එවං සද්ධා බීජකිච්චං, සා ච සබ්බකුසලානං මූලභූතා. යථාහ – ในคำนั้น พึงมีคำถามว่า “เมื่อกุศลธรรม ๕๐ กว่าเกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าศรัทธาเท่านั้นเป็นพืช” ดังนี้. คำตอบมีว่า เพราะทำกิจของพืช. จริงอยู่ เปรียบเหมือนในกุศลธรรมเหล่านั้น วิญญาณเท่านั้นย่อมทำกิจคือการรู้ ฉันใด ศรัทธาก็ทำกิจของพืช ฉันนั้น และศรัทธานั้นเป็นรากเหง้าของกุศลธรรมทั้งปวง. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසති, පයිරුපාසන්තො සොතං ඔදහති, ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, සුත්වා ධම්මං ධාරෙති, ධතානං ධම්මානං අත්ථං උපපරික්ඛති[Pg.131], අත්ථං උපපරික්ඛතො ධම්මා නිජ්ඣානං ඛමන්ති, ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා සති ඡන්දො ජායති, ඡන්දජාතො උස්සහති, උස්සාහෙත්වා තුලයති, තුලයිත්වා පදහති, පහිතත්තො සමානො කායෙන චෙව පරමසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච නං අතිවිජ්ඣපස්සතී’’ති (ම. නි. 2.183, 432). “ผู้มีศรัทธาเกิดแล้ว ย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหา ย่อมเข้าไปนั่งใกล้, เมื่อเข้าไปนั่งใกล้ ย่อมเงี่ยโสตลง, ผู้เงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรม, ครั้นฟังธรรมแล้ว ย่อมทรงจำธรรมไว้, ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้, เมื่อพิจารณาเนื้อความอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมควรแก่การเพ่งพินิจ, เมื่อมีความพอใจในการเพ่งพินิจธรรม ฉันทะย่อมเกิด, ผู้มีฉันทะเกิดแล้ว ย่อมมีอุสสาหะ, ครั้นมีอุสสาหะแล้ว ย่อมไตร่ตรอง, ครั้นไตร่ตรองแล้ว ย่อมตั้งความเพียร, เมื่อมีตนส่งไปแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะด้วยกาย และย่อมแทงตลอดเห็นแจ้งสัจจะนั้นด้วยปัญญา” ดังนี้. තපති අකුසලෙ ධම්මෙ කායඤ්චාති තපො; ඉන්ද්‍රියසංවරවීරියධුතඞ්ගදුක්කරකාරිකානං එතං අධිවචනං. ඉධ පන ඉන්ද්‍රියසංවරො අධිප්පෙතො. වුට්ඨීති වස්සවුට්ඨිවාතවුට්ඨීතිආදිනා අනෙකවිධා. ඉධ වස්සවුට්ඨි අධිප්පෙතා. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස වස්සවුට්ඨිසමනුග්ගහිතං බීජං බීජමූලකඤ්ච සස්සං විරුහති න මිලායති නිප්ඵත්තිං ගච්ඡති, එවං භගවතො ඉන්ද්‍රියසංවරසමනුග්ගහිතා සද්ධා සද්ධාමූලා ච සීලාදයො ධම්මා විරුහන්ති න මිලායන්ති නිප්ඵත්තිං ගච්ඡන්ති. තෙනාහ – ‘‘තපො වුට්ඨී’’ති. ‘‘පඤ්ඤා මෙ’’ති එත්ථ ච වුත්තො මෙ-සද්දො ඉමෙසුපි පදෙසු යොජෙතබ්බො ‘‘සද්ධා මෙ බීජං, තපො මෙ වුට්ඨී’’ති. තෙන කිං දීපෙති? යථා, බ්‍රාහ්මණ, තයා වපිතෙ බීජෙ සචෙ වුට්ඨි අත්ථි, සාධු, නො චෙ අත්ථි, උදකම්පි දාතබ්බං හොති, තථා මයා හිරි-ඊසෙ පඤ්ඤායුගනඞ්ගලෙ මනොයොත්තෙන එකාබද්ධෙ කතෙ වීරියබලිබද්දෙ යොජෙත්වා සතිපාචනෙන විජ්ඣිත්වා අත්තනො චිත්තසන්තානඛෙත්තෙ සද්ධාබීජෙ වපිතෙ වුට්ඨි-අභාවො නාම නත්ථි. අයං පන මෙ සතතං සමිතං තපො වුට්ඨීති. ธรรมชาติใดย่อมแผดเผาอกุศลธรรมและกาย ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ตบะ. คำว่า ตบะ นี้เป็นชื่อของอินทรียสังวร วิริยะ ธุดงค์ และทุกกรกิริยา. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอินทรียสังวร. คำว่า วุฏฐิ มีหลายอย่าง มีฝนคือวรรษะและฝนคือลมเป็นต้น. ในที่นี้ ประสงค์เอาฝนคือวรรษะ. เปรียบเหมือนพืช รากพืช และข้าวกล้าของพราหมณ์ อันฝนคือวรรษะอนุเคราะห์ดีแล้ว ย่อมงอกงาม ไม่เหี่ยวแห้ง ถึงความสำเร็จ ฉันใด ศรัทธาและธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นอันมีศรัทธาเป็นรากของพระผู้มีพระภาค อันอินทรียสังวรอนุเคราะห์ดีแล้ว ก็ย่อมงอกงาม ไม่เหี่ยวแห้ง ถึงความสำเร็จ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ตบะเป็นฝน” ดังนี้. อนึ่ง เม-ศัพท์ที่ตรัสไว้ในบทว่า “ปัญญา เม” นี้ พึงประกอบในบทเหล่านี้ด้วยว่า “ศรัทธาเป็นพืชของเรา ตบะเป็นฝนของเรา” ดังนี้. พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยคำนั้น? (ทรงแสดงว่า) ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนเมื่อท่านหว่านพืชแล้ว ถ้าฝนมี ก็เป็นการดี ถ้าไม่มี ก็ต้องให้น้ำ ฉันใด เมื่อเราทำหิริให้เป็นงอนไถ ทำปัญญาให้เป็นแอกและไถ ผูกติดกันด้วยเชือกคือใจ เทียมโคคือวิริยะแล้ว แทงด้วยปฏักคือสติ หว่านศรัทธาคือพืชลงในเนื้อนาคือสันดานจิตของตนแล้ว การไม่มีฝนย่อมไม่มี ฉันนั้น. ก็ตบะนี้แลเป็นฝนของเราที่ตกอยู่เป็นนิตย์สงบระงับ ดังนี้. පජානාති එතාය පුග්ගලො, සයං වා පජානාතීති පඤ්ඤා, සා කාමාවචරාදිභෙදතො අනෙකවිධා. ඉධ පන සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤා අධිප්පෙතා. යුගනඞ්ගලන්ති යුගඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස යුගනඞ්ගලං, එවං භගවතො දුවිධාපි පඤ්ඤා. තත්ථ යථා යුගං ඊසාය උපනිස්සයං හොති, පුරතො හොති, ඊසාබද්ධං හොති, යොත්තානං නිස්සයං හොති, බලිබද්දානං එකතො ගමනං ධාරෙති, එවං පඤ්ඤා හිරිපමුඛානං ධම්මානං උපනිස්සයා හොති. යථාහ – ‘‘පඤ්ඤුත්තරා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා’’ති (අ. නි. 8.83) ච, ‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා කුසලා වදන්ති, නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකාන’’න්ති (ජා. 2.17.81) ච. කුසලානං ධම්මානං පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන පුරතො ච හොති. යථාහ – ‘‘සීලං හිරී චාපි සතඤ්ච ධම්මො, අන්වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්තී’’ති. හිරිවිප්පයොගෙන [Pg.132] අනුප්පත්තිතො ඊසාබද්ධා හොති, මනොසඞ්ඛාතස්ස සමාධියොත්තස්ස නිස්සයපච්චයතො යොත්තානං නිස්සයො හොති, අච්චාරද්ධාතිලීනභාවපටිසෙධනතො වීරියබලිබද්දානං එකතො ගමනං ධාරෙති. යථා ච නඞ්ගලං ඵාලයුත්තං කසනකාලෙ පථවිඝනං භින්දති, මූලසන්තානකානි පදාලෙති, එවං සතියුත්තා පඤ්ඤා විපස්සනාකාලෙ ධම්මානං සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණඝනං භින්දති, සබ්බකිලෙසමූලසන්තානකානි පදාලෙති. සා ච ඛො ලොකුත්තරාව ඉතරා පන ලොකියාපි සියා. තෙනාහ – ‘‘පඤ්ඤා මෙ යුගනඞ්ගල’’න්ති. บุคคลย่อมรู้ชัดด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นย่อมรู้ชัดเอง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปัญญา. ปัญญานั้นมีหลายอย่างโดยความแตกต่างมีกามาวจรปัญญาเป็นต้น. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอามรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า ยุคนังคลํ คือ แอกและไถ. เปรียบเหมือนแอกและไถของพราหมณ์ ฉันใด ปัญญาทั้งสองอย่างของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น. ในสองอย่างนั้น เปรียบเหมือนแอกเป็นที่อาศัยของงอนไถ ย่อมอยู่ข้างหน้า ผูกติดกับงอนไถ เป็นที่อาศัยของเชือก ย่อมทรงการไปพร้อมกันของโคทั้งหลายไว้ ฉันใด ปัญญาก็เป็นที่อาศัยของธรรมทั้งหลายมีหิริเป็นประมุข ฉันนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลธรรมทั้งปวงมีปัญญาเป็นเลิศ” และ “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ปัญญาประเสริฐกว่ากุศลธรรมทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดาว ประเสริฐกว่าหมู่ดาว”. และย่อมอยู่ข้างหน้าเพราะเป็นตัวนำของกุศลธรรมทั้งหลาย. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ศีล หิริ และธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเป็นไปตามบุคคลผู้มีปัญญา”. เพราะไม่เกิดเมื่อปราศจากหิริ จึงชื่อว่าผูกติดกับงอนไถ, เป็นที่อาศัยของเชือกคือสมาธิอันเรียกว่าใจ เพราะเป็นนิสสยปัจจัย, ย่อมทรงการไปพร้อมกันของโคคือวิริยะไว้ เพราะห้ามความเป็นผู้มีความเพียรจัดเกินไปและย่อหย่อนเกินไป. และเปรียบเหมือนไถที่ประกอบด้วยผาล ในเวลาไถ ย่อมทำลายพื้นที่แข็ง ย่อมตัดรากเหง้าให้ขาด ฉันใด ปัญญาที่ประกอบด้วยสติ ในเวลาเจริญวิปัสสนา ย่อมทำลายความหนาแน่นคือสันตติ สมูหะ กิจ และอารมณ์ของธรรมทั้งหลาย ย่อมตัดรากเหง้าของกิเลสทั้งปวงให้ขาด ฉันนั้น. ก็ปัญญานั้นเป็นโลกุตตระอย่างเดียว ส่วนปัญญาอื่นพึงเป็นโลกิยะก็ได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ปัญญาเป็นแอกและไถของเรา” ดังนี้. හිරීයති එතාය පුග්ගලො, සයං වා හිරීයති අකුසලප්පවත්තිං ජිගුච්ඡතීති හිරී. තග්ගහණෙන සහචරණභාවතො ඔත්තප්පං ගහිතංයෙව හොති. ඊසාති යුගනඞ්ගලසන්ධාරිකා දාරුයට්ඨි. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ඊසා යුගනඞ්ගලං සන්ධාරෙති, එවං භගවතොපි හිරී ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාසඞ්ඛාතං යුගනඞ්ගලං සන්ධාරෙති හිරියා අසති පඤ්ඤාය අභාවතො. යථා ච ඊසාපටිබද්ධං යුගනඞ්ගලං කිච්චකරං හොති අචලං අසිථිලං, එවං හිරිපටිබද්ධා ච පඤ්ඤා කිච්චකාරී හොති අචලා අසිථිලා අබ්බොකිණ්ණා අහිරිකෙන. තෙනාහ ‘‘හිරී ඊසා’’ති. บุคคลย่อมละอายต่อบาปด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ตนเองย่อมละอาย คือรังเกียจความเกิดขึ้นแห่งอกุศล เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นจึงชื่อว่า หิริ. โดยการถือเอาหิรินั้น โอตตัปปะก็เป็นอันถือเอาด้วยแล้ว เพราะมีความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกัน. คำว่า อีสา ได้แก่ ท่อนไม้ที่เป็นด้ามสำหรับยึดแอกและไถ. เปรียบเหมือนงอนไถของพราหมณ์ย่อมยึดแอกและไถไว้ ฉันใด หิริของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ย่อมยึดแอกและไถอันได้แก่โลกิยปัญญาและโลกุตรปัญญาไว้ เพราะเมื่อหิริไม่มี ปัญญาก็ไม่มี. และเปรียบเหมือนแอกและไถที่ผูกติดกับงอนไถย่อมทำงานได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ฉันใด ปัญญาที่ผูกติดกับหิริก็ฉันนั้น ย่อมทำกิจได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ไม่ระคนกับอหิริกะ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "หิริเป็นงอนไถ". මුනාතීති මනො, චිත්තස්සෙතං අධිවචනං. ඉධ පන මනොසීසෙන තංසම්පයුත්තො සමාධි අධිප්පෙතො. යොත්තන්ති රජ්ජුබන්ධනං. තං තිවිධං ඊසාය සහ යුගස්ස බන්ධනං, යුගෙන සහ බලිබද්දානං බන්ධනං, සාරථිනා සහ බලිබද්දානං බන්ධනන්ති. තත්ථ යථා බ්‍රාහ්මණස්ස යොත්තං ඊසායුගබලිබද්දෙ එකාබද්ධෙ කත්වා සකකිච්චෙ පටිපාදෙති, එවං භගවතො සමාධි සබ්බෙව තෙ හිරිපඤ්ඤාවීරියධම්මෙ එකාරම්මණෙ අවික්ඛෙපභාවෙන බන්ධිත්වා සකකිච්චෙ පටිපාදෙති. තෙනාහ – ‘‘මනො යොත්ත’’න්ති. ธรรมชาติที่ย่อมรู้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโน, คำนี้เป็นชื่อของจิต. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสมาธิที่สัมปยุตด้วยจิตนั้น โดยมีจิตเป็นประธาน. คำว่า ยอตตะ ได้แก่ เชือกสำหรับผูก. เชือกนั้นมี ๓ อย่าง คือ เชือกสำหรับผูกแอกกับงอนไถ, เชือกสำหรับผูกโคทั้งหลายกับแอก, และเชือกสำหรับผูกโคทั้งหลายกับสารถี. ในข้อนั้น เปรียบเหมือนเชือกของพราหมณ์ผูกงอนไถ แอก และโคไว้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแล้ว ย่อมให้กิจของตนสำเร็จไป ฉันใด สมาธิของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ย่อมผูกธรรมะทั้งปวงเหล่านั้น คือ หิริ ปัญญา และวิริยะ ไว้ในอารมณ์เดียวด้วยภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่าน แล้วย่อมให้กิจของพระองค์สำเร็จไป. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "มโนเป็นเชือก". සරති එතාය චිරකතාදිමත්ථං පුග්ගලො, සයං වා සරතීති සති, සා අසම්මුස්සනලක්ඛණා. ඵාලෙතීති ඵාලො. පාජෙති එතෙනාති පාජනං. තං ඉධ ‘‘පාචන’’න්ති වුච්චති, පතොදස්සෙතං අධිවචනං. ඵාලො ච පාචනඤ්ච ඵාලපාචනං. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ඵාලපාචනං, එවං භගවතො විපස්සනායුත්තා මග්ගයුත්තා ච සති. තත්ථ යථා ඵාලො නඞ්ගලමනුරක්ඛති, පුරතො චස්ස ගච්ඡති, එවං සති කුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා ආරම්මණෙ වා උපට්ඨාපයමානා පඤ්ඤානඞ්ගලං රක්ඛති, තථා හි ‘‘සතාරක්ඛෙන [Pg.133] චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු (අ. නි. 10.20) ‘‘ආරක්ඛා’’ති වුත්තා. අසම්මුස්සනවසෙන චස්ස පුරතො හොති. සතිපරිචිතෙ හි ධම්මෙ පඤ්ඤා පජානාති, නො සම්මුට්ඨෙ. යථා ච පාචනං බලිබද්දානං විජ්ඣනභයං දස්සෙන්තං සංසීදනං න දෙති, උප්පථගමනඤ්ච වාරෙති, එවං සති වීරියබලිබද්දානං අපායභයං දස්සෙන්තී කොසජ්ජසංසීදනං න දෙති, කාමගුණසඞ්ඛාතෙ අගොචරෙ චාරං නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙන්තී උප්පථගමනඤ්ච වාරෙති. තෙනාහ – ‘‘සති මෙ ඵාලපාචන’’න්ති. บุคคลย่อมระลึกถึงประโยชน์มีสิ่งที่ทำไว้นานเป็นต้นด้วยธรรมชาตินี้ หรือว่า ตนเองย่อมระลึกได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สติ, สตินั้นมีลักษณะคือความไม่หลงลืม. สิ่งที่ไถคือผาล. เขาต้อนไปด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาจนะ. ในที่นี้ คำนั้นเรียกว่า "ปาจนะ" ซึ่งเป็นชื่อของประตัก. ผาลและประตัก ชื่อว่า ผาลปาจนะ. เปรียบเหมือนพราหมณ์มีผาลและประตัก ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็มีสติที่ประกอบด้วยวิปัสสนาและประกอบด้วยมรรคฉันนั้น. ในข้อนั้น เปรียบเหมือนผาลย่อมตามรักษาไถ และย่อมไปข้างหน้าไถนั้น ฉันใด สติเมื่อแสวงหาความเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หรือเมื่อเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ ย่อมรักษาไถคือปัญญา ฉันนั้น, จริงอย่างนั้น ในพระสูตรเป็นต้นว่า "ย่อมอยู่ด้วยจิตที่มีสติเป็นเครื่องรักษา" สติจึงถูกเรียกว่า "อารักขา". และสติย่อมเป็นตัวนำหน้าปัญญานั้นด้วยอำนาจแห่งความไม่หลงลืม. เพราะว่า ปัญญาย่อมรู้แจ้งธรรมที่สติกำหนดไว้แล้ว แต่ย่อมไม่รู้แจ้งธรรมที่หลงลืมไป. และเปรียบเหมือนประตักเมื่อแสดงภัยคือการถูกแทงแก่โคทั้งหลาย ย่อมไม่ให้ถอยหลัง และย่อมป้องกันการเดินทางผิด ฉันใด สติเมื่อแสดงภัยในอบายแก่โคคือวิริยะ ย่อมไม่ให้ถอยหลังคือความเกียจคร้าน, และเมื่อห้ามการเที่ยวไปในอโคจรคือามคุณ แล้วประกอบไว้ในกรรมฐาน ย่อมป้องกันการเดินทางผิด ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "สติเป็นผาลและประตักของเรา". 78. කායගුත්තොති තිවිධෙන කායසුචරිතෙන ගුත්තො. වචීගුත්තොති චතුබ්බිධෙන වචීසුචරිතෙන ගුත්තො. එත්තාවතා පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං. ආහාරෙ උදරෙ යතොති එත්ථ ආහාරමුඛෙන සබ්බපච්චයානං සඞ්ගහිතත්තා චතුබ්බිධෙපි පච්චයෙ යතො සංයතො නිරුපක්කිලෙසොති අත්ථො. ඉමිනා ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං වුත්තං. උදරෙ යතොති උදරෙ යතො සංයතො මිතභොජී, ආහාරෙ මත්තඤ්ඤූති වුත්තං හොති. ඉමිනා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාමුඛෙන පච්චයපටිසෙවනසීලං වුත්තං. තෙන කිං දීපෙති? යථා ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, බීජං වපිත්වා සස්සපරිපාලනත්ථං කණ්ටකවතිං වා රුක්ඛවතිං වා පාකාරපරික්ඛෙපං වා කරොසි, තෙන තෙ ගොමහිංසමිගගණා පවෙසං අලභන්තා සස්සං න විලුම්පන්ති, එවමහම්පි සද්ධාබීජං වපිත්වා නානප්පකාරකුසලසස්සපරිපාලනත්ථං කායවචීආහාරගුත්තිමයං තිවිධපරික්ඛෙපං කරොමි. තෙන මෙ රාගාදිඅකුසලධම්මගොමහිංසමිගගණා පවෙසං අලභන්තා නානප්පකාරකුසලසස්සං න විලුම්පන්තීති. ๗๘. คำว่า คุ้มครองทางกาย (กายคุตโต) คือ คุ้มครองแล้วด้วยกายสุจริต ๓ อย่าง. คำว่า คุ้มครองทางวาจา (วจีคุตโต) คือ คุ้มครองแล้วด้วยวจีสุจริต ๔ อย่าง. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรศีล. ในบทว่า สำรวมในอาหาร ในท้อง (อาหาเร อุทะเร ยะโต) นี้ เพราะปัจจัยทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าด้วยอาหารเป็นหลัก เนื้อความจึงว่า เป็นผู้สำรวม ระวัง ไม่มีอุปกิเลสในปัจจัยทั้ง ๔. ด้วยบทนี้ เป็นอันกล่าวถึงอาชีวปาริสุทธิศีล. คำว่า สำรวมในท้อง (อุทะเร ยะโต) ความว่า เป็นผู้สำรวม ระวังในท้อง บริโภคพอประมาณ คือเป็นผู้รู้ประมาณในอาหาร. ด้วยบทนี้ เป็นอันกล่าวถึงปัจจยปฏิเสวนศีล โดยมีความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะเป็นหลัก. ด้วยคำนั้น ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดงว่า) ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนท่านหว่านพืชแล้ว เพื่อรักษาต้นข้าว ย่อมทำรั้วหนาม หรือรั้วไม้ หรือกำแพงล้อม, เพราะรั้วนั้น ฝูงโค กระบือ และเนื้อของท่าน เมื่อไม่ได้ช่องทางเข้าไป ย่อมไม่ย่ำยีต้นข้าว ฉันใด, แม้เราก็ฉันนั้น หว่านพืชคือศรัทธาแล้ว เพื่อรักษาต้นข้าวคือกุศลนานาประการ ย่อมทำเครื่องล้อม ๓ อย่าง คือความคุ้มครองทางกาย วาจา และอาหาร. เพราะเครื่องล้อมนั้น ฝูงโค กระบือ และเนื้อ คืออกุศลธรรมมีราคะเป็นต้นของเรา เมื่อไม่ได้ช่องทางเข้าไป ย่อมไม่ย่ำยีต้นข้าวคือกุศลนานาประการ. සච්චං කරොමි නිද්දානන්ති එත්ථ ද්වීහි ද්වාරෙහි අවිසංවාදනං සච්චං. නිද්දානන්ති ඡෙදනං ලුනනං උප්පාටනං, කරණත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො ‘‘සච්චෙන කරොමි නිද්දාන’’න්ති. කිං වුත්තං හොති? යථා ත්වං බාහිරං කසිං කසිත්වා සස්සදූසකානං තිණානං හත්ථෙන වා අසිතෙන වා නිද්දානං කරොසි; එවමහම්පි අජ්ඣත්තිකං කසිං කසිත්වා කුසලසස්සදූසකානං විසංවාදනතිණානං සච්චෙන නිද්දානං කරොමි. ඤාණසච්චං වා එත්ථ සච්චන්ති වෙදිතබ්බං, යං තං යථාභූතඤාණන්ති වුච්චති. තෙන අත්තසඤ්ඤාදීනං තිණානං නිද්දානං කරොමීති එවං යොජෙතබ්බං. අථ වා නිද්දානන්ති ඡෙදකං ලාවකං, උප්පාටකන්ති අත්ථො. එවං සන්තෙ යථා ත්වං දාසං වා කම්මකරං [Pg.134] වා නිද්දානං කරොසි, ‘‘නිද්දෙහි තිණානී’’ති තිණානං ඡෙදකං ලාවකං උප්පාටකං කරොසි; එවමහං සච්චං කරොමීති උපයොගවචනෙනෙව වත්තුං යුජ්ජති. අථ වා සච්චන්ති දිට්ඨිසච්චං. තමහං නිද්දානං කරොමි, ඡින්දිතබ්බං ලුනිතබ්බං උප්පාටෙතබ්බං කරොමීති එවම්පි උපයොගවචනෙනෙව වත්තුං යුජ්ජති. ในบทว่า สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานํ นี้ ความไม่ผิดพลาดโดยทวารทั้งสองชื่อว่า สัจจะ. คำว่า นิททานะ ได้แก่ การตัด การเกี่ยว การถอน, และพึงทราบว่า อุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) นี้ลงในอรรถกรณะ. เนื้อความในที่นี้คือ "เราทำการกำจัดด้วยสัจจะ". ความว่าอย่างไร? คือ เปรียบเหมือนท่านไถนาภายนอกแล้ว ทำการกำจัดหญ้าที่ทำลายต้นข้าวด้วยมือหรือด้วยเคียว ฉันใด, แม้เราก็ฉันนั้น ไถนาภายในแล้ว ทำการกำจัดหญ้าคือความผิดพลาดที่ทำลายต้นข้าวคือกุศลด้วยสัจจะ. หรือพึงทราบว่า ญาณสัจจะ ชื่อว่า สัจจะ ในที่นี้ ซึ่งเรียกว่า ยถาภูตญาณ. พึงประกอบความว่า เราทำการกำจัดหญ้าคืออัตตสัญญาเป็นต้นด้วยญาณนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า นิททานะ หมายถึง ผู้ตัด ผู้เกี่ยว ผู้ถอน. เมื่อเป็นเช่นนั้น เปรียบเหมือนท่านใช้ทาสหรือกรรมกรให้เป็นผู้กำจัด คือใช้ให้เป็นผู้ตัด ผู้เกี่ยว ผู้ถอนหญ้าว่า "จงกำจัดหญ้า" ฉันใด, ควรกล่าวว่า "เราทำสัจจะให้เป็นเครื่องกำจัด" โดยใช้อุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง สัจจะ คือ ทิฏฐิสัจจะ. เราทำทิฏฐิสัจจะนั้นให้เป็นสิ่งที่ต้องกำจัด คือทำให้เป็นสิ่งที่ต้องตัด ต้องเกี่ยว ต้องถอน, แม้อย่างนี้ก็ควรกล่าวโดยใช้อุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) เท่านั้น. සොරච්චං මෙ පමොචනන්ති එත්ථ යං තං ‘‘කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො’’ති, එවං සීලමෙව ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං, න තං ඉධ අධිප්පෙතං, වුත්තමෙව එතං ‘‘කායගුත්තො’’තිආදිනා නයෙන, අරහත්තඵලං පන අධිප්පෙතං. තම්පි හි සුන්දරෙ නිබ්බානෙ රතභාවතො ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුච්චති. පමොචනන්ති යොග්ගවිස්සජ්ජනං. කිං වුත්තං හොති? යථා තව පමොචනං පුනපි සායන්හෙ වා දුතියදිවසෙ වා අනාගතසංවච්ඡරෙ වා යොජෙතබ්බතො අප්පමොචනමෙව හොති, න මම එවං. න හි මම අන්තරා මොචනං නාම අත්ථි. අහඤ්හි දීපඞ්කරදසබලකාලතො පභුති පඤ්ඤානඞ්ගලෙ වීරියබලිබද්දෙ යොජෙත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච මහාකසිං කසන්තො තාව න මුඤ්චිං, යාව න සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. යදා ච මෙ සබ්බං තං කාලං ඛෙපෙත්වා බොධිරුක්ඛමූලෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස සබ්බගුණපරිවාරං අරහත්තඵලං උදපාදි, තදා මයා තං සබ්බුස්සුක්කපටිප්පස්සද්ධිප්පත්තියා පමුත්තං, න දානි පුන යොජෙතබ්බං භවිස්සතීති. එතමත්ථං සන්ධායාහ භගවා – ‘‘සොරච්චං මෙ පමොචන’’න්ති. ในบทว่า "โสรัจจัง เม ปโมจนัง" นี้ ศีลที่กล่าวไว้ว่า "ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา" อย่างนี้ ชื่อว่า "โสรัจจะ" ก็จริง แต่ในที่นี้ พระองค์ไม่ทรงประสงค์ถึงศีลนั้น เพราะศีลนั้นพระองค์ตรัสไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "กายคุตโต" แต่ทรงประสงค์ถึงอรหัตตผล แม้อรหัตตผลนั้นก็เรียกว่า "โสรัจจะ" เพราะมีความยินดีในพระนิพพานอันงดงาม ส่วนบทว่า "ปโมจนัง" หมายถึง การเปลื้องจากแอก มีความว่าอย่างไร? คือ การเปลื้องแอกของท่านยังต้องประกอบแอกอีกในเวลาเย็นก็ตาม ในวันรุ่งขึ้นก็ตาม หรือในปีที่จะมาถึงก็ตาม ฉันใด การเปลื้องแอกนั้นจึงเป็นเพียงการไม่เปลื้องแอกนั่นเอง ฉันนั้น แต่ของเราหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะการเปลื้องแอกในระหว่างของเราไม่มีเลย ด้วยว่าเราตถาคตตั้งแต่สมัยพระทีปังกรทศพลเป็นต้นมา ได้เทียมโคคือวิริยะเข้าที่ไถคือปัญญา ไถนาใหญ่ตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป ก็ยังไม่เคยเปลื้องแอกตราบเท่าที่ยังมิได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ และในกาลใด เมื่อเราตถาคตใช้กาลเวลาทั้งหมดนั้นไปแล้ว นั่งอยู่ ณ อปราชิตบัลลังก์ โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ อรหัตตผลอันมีคุณทั้งปวงเป็นบริวารได้บังเกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น เราจึงได้เปลื้องแอกโดยการบรรลุถึงความสงบระงับแห่งความขวนขวายทั้งปวง บัดนี้ การที่จะต้องประกอบแอกอีกย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้จึงตรัสว่า "โสรัจจะคือการเปลื้องแอกของเรา" 79. වීරියං මෙ ධුරධොරය්හන්ති එත්ථ වීරියන්ති ‘‘කායිකො වා, චෙතසිකො වා වීරියාරම්භො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තපධානං. ධුරායං ධොරය්හං ධුරධොරය්හං, ධුරං වහතීති අත්ථො. යථා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ධුරායං ධොරය්හාකඩ්ඪිතං නඞ්ගලං භූමිඝනං භින්දති, මූලසන්තානකානි ච පදාලෙති, එවං භගවතො වීරියාකඩ්ඪිතං පඤ්ඤානඞ්ගලං යථාවුත්තං ඝනං භින්දති, කිලෙසසන්තානකානි ච පදාලෙති. තෙනාහ – ‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හ’’න්ති. අථ වා පුරිමධුරං වහන්තා ධුරා, මූලධුරං වහන්තා ධොරය්හා; ධුරා ච ධොරය්හා ච ධුරධොරය්හා. තත්ථ යථා බ්‍රාහ්මණස්ස එකමෙකස්මිං නඞ්ගලෙ චතුබලිබද්දප්පභෙදං ධුරධොරය්හං වහන්තං උප්පන්නානුප්පන්නතිණමූලඝාතං සස්සසම්පත්තිඤ්ච සාධෙති, එවං භගවතො චතුසම්මප්පධානවීරියප්පභෙදං ධුරධොරය්හං වහන්තං උප්පන්නානුප්පන්නාකුසලමූලඝාතං කුසලසම්පත්තිඤ්ච සාධෙති. තෙනාහ – ‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හ’’න්ති. ๗๙. ในบทว่า "วิริยัง เม ธุรโธรัยหัง" นี้ บทว่า "วิริยัง" หมายถึง สัมมัปปธาน (ความเพียร) ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "การปรารภความเพียรทางกายหรือทางใจ" บทว่า "ธุรโธรัยหัง" คือ สัตว์ที่เทียมแอก มีความว่า "ย่อมนำธุระไป" อธิบายว่า ไถที่โคเทียมแอกของพราหมณ์ลากไป ย่อมทำลายก้อนดินที่แข็งให้แตก และย่อมขุดรากเหง้าให้กระจัดกระจาย ฉันใด ไถคือปัญญาของพระผู้มีพระภาคที่วิริยะลากไป ก็ย่อมทำลายกิเลสอันหนาทึบดังที่กล่าวแล้ว และย่อมขุดรากเหง้าแห่งกิเลสให้กระจัดกระจาย ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "วิริยะเป็นโคเทียมแอกของเรา" อีกนัยหนึ่ง โคที่นำแอกข้างหน้าชื่อว่า "ธุระ" โคที่นำแอกหลักชื่อว่า "โธรัยหะ" ทั้งธุระและโธรัยหะรวมกันเรียกว่า "ธุรโธรัยหะ" ในบรรดาคำเหล่านั้น โคเทียมแอก ๔ ตัวในไถแต่ละคันของพราหมณ์ เมื่อนำภาระไป ย่อมทำลายรากเหง้าของหญ้าที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และยังความสมบูรณ์แห่งข้าวกล้าให้สำเร็จ ฉันใด โคเทียมแอกคือสัมมัปปธานวิริยะ ๔ ประการของพระผู้มีพระภาค เมื่อนำภาระไป ย่อมทำลายรากเหง้าของอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และยังความสมบูรณ์แห่งกุศลให้สำเร็จ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "วิริยะเป็นโคเทียมแอกของเรา" යොගක්ඛෙමාධිවාහනන්ති [Pg.135] එත්ථ යොගෙහි ඛෙමත්තා ‘‘යොගක්ඛෙම’’න්ති නිබ්බානං වුච්චති, තං අධිකත්වා වාහීයති, අභිමුඛං වා වාහීයතීති අධිවාහනං. යොගක්ඛෙමස්ස අධිවාහනං යොගක්ඛෙමාධිවාහනං. තෙන කිං දීපෙති? යථා තව ධුරධොරය්හං පුරත්ථිමං දිසං පච්ඡිමාදීසු වා අඤ්ඤතරං අභිමුඛං වාහීයති, තථා මම ධුරධොරය්හං නිබ්බානාභිමුඛං වාහීයති. ในบทว่า "โยคักเขมาธิวาหนัง" นี้ พระนิพพานเรียกว่า "โยคักเขมะ" เพราะเป็นแดนเกษมจากโยคะทั้งหลาย วิริยะนั้นย่อมนำไปสู่พระนิพพานนั้น หรือย่อมนำไปโดยมุ่งหน้าต่อพระนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อธิวาหนะ" (ผู้นำไป) วิริยะอันเป็นเครื่องนำไปสู่โยคักเขมะ ชื่อว่า "โยคักเขมาธิวาหนะ" พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยบทนั้น? คือ โคเทียมแอกของท่านย่อมถูกนำไปโดยมุ่งหน้าสู่ทิศตะวันออก หรือทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศตะวันตกเป็นต้น ฉันใด โคเทียมแอกของเราก็ย่อมถูกนำไปโดยมุ่งหน้าสู่พระนิพพาน ฉันนั้น එවං වාහියමානඤ්ච ගච්ඡති අනිවත්තන්තං. යථා තව නඞ්ගලං වහන්තං ධුරධොරය්හං ඛෙත්තකොටිං පත්වා පුන නිවත්තති, එවං අනිවත්තන්තං දීපඞ්කරකාලතො පභුති ගච්ඡතෙව. යස්මා වා තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනා කිලෙසා පුනප්පුනං පහාතබ්බා න හොන්ති, යථා තව නඞ්ගලෙන ඡින්නානි තිණානි පුනපි අපරස්මිං සමයෙ ඡින්දිතබ්බානි හොන්ති, තස්මාපි එතං පඨමමග්ගවසෙන දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ, දුතියවසෙන ඔළාරිකෙ, තතියවසෙන අනුසහගතෙ කිලෙසෙ, චතුත්ථවසෙන සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තං ගච්ඡති අනිවත්තන්තං. අථ වා ගච්ඡති අනිවත්තන්ති නිවත්තනරහිතං හුත්වා ගච්ඡතීති අත්ථො. න්ති තං ධුරධොරය්හං. එවම්පෙත්ථ පදච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. එවං ගච්ඡන්තඤ්ච යථා තව ධුරධොරය්හං න තං ඨානං ගච්ඡති, යත්ථ ගන්ත්වා කස්සකො අසොකො නිස්සොකො විරජො හුත්වා න සොචති, එතං පන තං ඨානං ගච්ඡති, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචති. යත්ථ සතිපාචනෙන එතං වීරියධුරධොරය්හං චොදෙන්තො ගන්ත්වා මාදිසො කස්සකො අසොකො නිස්සොකො විරජො හුත්වා න සොචති, තං සබ්බසොකසල්ලසමුග්ඝාතභූතං නිබ්බානාමතසඞ්ඛාතං ඨානං ගච්ඡතීති. และเมื่อถูกนำไปอย่างนี้ ก็ย่อมไปโดยไม่หวนกลับ โคเทียมแอกของท่านที่ลากไถไป เมื่อถึงที่สุดแห่งนาแล้วย่อมวกกลับ ฉันใด โคของเราหาเป็นเช่นนั้นไม่ ย่อมไปข้างหน้าโดยไม่หวนกลับตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้นมา ฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะกิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ย่อมไม่ต้องละซ้ำแล้วซ้ำอีก เหมือนหญ้าที่ท่านตัดด้วยไถแล้วยังต้องตัดอีกในคราวหลัง ฉะนั้น วิริยะนี้จึงละกิเลสที่มีทิฏฐิเป็นมูลด้วยปฐมมรรค ละกิเลสอย่างหยาบด้วยทุติยมรรค ละกิเลสที่นอนเนื่องด้วยตติยมรรค และละกิเลสทั้งปวงด้วยจตุตถมรรค แล้วย่อมไปโดยไม่หวนกลับ หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า "คัจฉติ อนิวตฺตํ" มีความว่า ย่อมไปโดยปราศจากการหวนกลับ พึงทราบการตัดบทในที่นี้ว่า "อนิวตฺตันตํ" (คือ อนิวตฺตํ ตํ) "ตํ" นั้นหมายถึงโคเทียมแอกนั้น และเมื่อไปอย่างนี้ โคเทียมแอกของท่านย่อมไม่ไปสู่สถานที่นั้น ซึ่งเป็นที่ที่ชาวนาไปถึงแล้วย่อมเป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากความโศก ปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก ฉันใด แต่โคเทียมแอกของเรานี้ย่อมไปสู่สถานที่นั้น ซึ่งเป็นที่ที่ไปถึงแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ฉันนั้น คือ ชาวนาเช่นเราตถาคต เมื่อกระตุ้นโคเทียมแอกคือวิริยะนี้ด้วยประตักคือสติ ไปถึงสถานที่ใดแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความโศก ปราศจากความโศก ปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก โคของเราย่อมไปสู่สถานที่นั้น อันได้ชื่อว่าอมตนิพพาน ซึ่งเป็นที่ถอนขึ้นแห่งลูกศรคือความโศกทั้งปวง 80. ඉදානි නිගමනං කරොන්තො භගවා ඉමං ගාථමාහ – ๘๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงกระทำนิคมคาถา (คาถาสรุป) จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า – ‘‘එවමෙසා කසී කට්ඨා, සා හොති අමතප්ඵලා; එතං කසිං කසිත්වාන, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. การไถนี้ เราไถแล้วอย่างนี้ การไถนั้นย่อมมีอมตะเป็นผล บุคคลครั้นไถการไถนี้แล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้ ดังนี้ තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – මයා බ්‍රාහ්මණ එසා සද්ධාබීජා තපොවුට්ඨියා අනුග්ගහිතා කසි, පඤ්ඤාමයං යුගනඞ්ගලං, හිරිමයඤ්ච ඊසං, මනොමයෙන යොත්තෙන, එකාබද්ධං කත්වා, පඤ්ඤානඞ්ගලෙ සතිඵාලං ආකොටෙත්වා, සතිපාචනං ගහෙත්වා, කායවචීආහාරගුත්තියා ගොපෙත්වා, සච්චං නිද්දානං කත්වා, සොරච්චං පමොචනං වීරියං ධුරධොරය්හං යොගක්ඛෙමාභිමුඛං අනිවත්තන්තං වාහෙන්තෙන කට්ඨා, කසිකම්මපරියොසානං චතුබ්බිධං සාමඤ්ඤඵලං පාපිතා, සා [Pg.136] හොති අමතප්ඵලා, සා එසා කසි අමතප්ඵලා හොති. අමතං වුච්චති නිබ්බානං, නිබ්බානානිසංසා හොතීති අත්ථො. සා ඛො පනෙසා කසි න මමෙවෙකස්ස අමතප්ඵලා හොති, අපිච, ඛො, පන යො කොචි ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වා ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා එතං කසිං කසති, සො සබ්බොපි එතං කසිං කසිත්වාන, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චති, සබ්බස්මා වට්ටදුක්ඛදුක්ඛදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛා පමුච්චතීති. එවං භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස අරහත්තනිකූටෙන නිබ්බානපරියොසානං කත්වා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. นี้เป็นอรรถาธิบายโดยย่อของคาถานั้น – ดูก่อนพราหมณ์ การไถนี้ของเรามีศรัทธาเป็นพืช ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยตบะคือฝน มีแอกและไถสำเร็จด้วยปัญญา และมีงอนไถสำเร็จด้วยหิริ กระทำให้เนื่องเป็นอันเดียวกันด้วยเชือกคือใจ ตอกผาลคือสติเข้าที่ไถคือปัญญา ถือเอาปฏักคือสติ คุ้มครองแล้วด้วยความสำรวมในกาย วาจา และอาหาร กระทำการดายหญ้าคือสัจจะ มีโสรัจจะเป็นการเปลื้องเครื่องผูก มีวิริยะเป็นโคผู้สามารถนำธุระไปได้ นำไปสู่แดนเกษมจากโยคะ ไม่ถอยกลับ การไถนั้นอันเราไถแล้ว ให้ถึงสามัญผล ๔ ประการเป็นที่สุดแห่งการไถ การไถนั้นย่อมมีอมตะเป็นผล การไถนี้นั้นมีอมตะเป็นผล คำว่าอมตะ หมายถึงพระนิพพาน อธิบายว่า มีพระนิพพานเป็นอานิสงส์ ก็การไถนี้นั้นแล มิได้มีอมตะเป็นผลแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ยิ่งไปกว่านั้น ผู้ใดผู้หนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตก็ตาม ย่อมไถซึ่งการไถนี้ แม้ทั้งหมดนั้น ครั้นไถการไถนี้แล้ว ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง คือย่อมหลุดพ้นจากวัฏทุกข์ ทุกขทุกข์ สังขารทุกข์ และวิปริณามทุกข์ทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำพระอรหัตผลอันเป็นยอดให้เป็นที่สุดแห่งพระนิพพานแก่พราหมณ์ แล้วทรงจบพระธรรมเทศนา තතො බ්‍රාහ්මණො ගම්භීරත්ථං දෙසනං සුත්වා ‘‘මම කසිඵලං භුඤ්ජිත්වා අපරජ්ජු එව ඡාතො හොති, ඉමස්ස පන කසි අමතප්ඵලා, තස්සා ඵලං භුඤ්ජිත්වා සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති ච විදිත්වා පසන්නො පසන්නාකාරං කාතුං පායාසං දාතුමාරද්ධො. තෙනාහ ‘‘අථ ඛො කසිභාරද්වාජො’’ති. තත්ථ මහතියාති මහතියන්ති අත්ථො. කංසපාතියාති සුවණ්ණපාතියං, සතසහස්සග්ඝනකෙ අත්තනො සුවණ්ණථාලෙ. වඩ්ඪෙත්වාති ඡුපිත්වා, ආකිරිත්වාති වුත්තං හොති. භගවතො උපනාමෙසීති සප්පිමධුඵාණිතාදීහි විචිත්‍රං කත්වා, දුකූලවිතානෙන පටිච්ඡාදෙත්වා, උක්ඛිපිත්වා, සක්කච්චං තථාගතස්ස අභිහරි. කින්ති? ‘‘භුඤ්ජතු භවං ගොතමො පායාසං, කස්සකො භව’’න්ති. තතො කස්සකභාවසාධකං කාරණමාහ ‘‘යඤ්හි…පෙ… කසතී’’ති, යස්මා භවං…පෙ… කසතීති වුත්තං හොති. අථ භගවා ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ’’ති ආහ. ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ฟังพระธรรมเทศนาอันมีอรรถลึกซึ้งแล้ว ทราบว่า ‘บริโภคผลแห่งการไถของเราแล้ว วันรุ่งขึ้นก็หิวอีก แต่การไถของท่านผู้นี้มีอมตะเป็นผล บริโภคผลของการไถนั้นแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ ดังนี้แล้วจึงเลื่อมใส เริ่มที่จะถวายข้าวมธุปายาสเพื่อกระทำอาการของผู้เลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ครั้งนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์’ ในบทเหล่านั้น บทว่า mahatiyā มีความว่า ในภาชนะใหญ่ บทว่า kaṃsapātiyā หมายถึง ในภาชนะทอง คือในถาดทองของตนอันมีค่าหนึ่งแสน บทว่า vaḍḍhetvā หมายความว่า ตักใส่, ราดลงไป บทว่า bhagavato upanāmesi ความว่า กระทำให้วิจิตรด้วยเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น ปิดคลุมด้วยเพดานผ้าเนื้อละเอียด ยกขึ้น น้อมเข้าไปถวายแด่พระตถาคตโดยเคารพ กล่าวว่าอย่างไร? คือกล่าวว่า ‘ขอท่านพระโคดมจงฉันข้าวมธุปายาสเถิด ท่านเป็นชาวนา’ ลำดับนั้น ได้กล่าวเหตุผลที่แสดงความเป็นชาวนาว่า ‘yañhi…pe… kasati’ หมายความว่า เพราะเหตุที่ท่าน...ไถ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘gāthābhigītaṃ me’ 81. තත්ථ ගාථාභිගීතන්ති ගාථාහි අභිගීතං, ගාථායො භාසිත්වා ලද්ධන්ති වුත්තං හොති. මෙති මයා. අභොජනෙය්‍යන්ති භුඤ්ජනාරහං න හොති. සම්පස්සතන්ති සම්මා ආජීවසුද්ධිං පස්සතං, සමන්තා වා පස්සතං සම්පස්සතං, බුද්ධානන්ති වුත්තං හොති. නෙස ධම්මොති ‘‘ගාථාභිගීතං භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති එස ධම්මො එතං චාරිත්තං න හොති, තස්මා ගාථාභිගීතං පනුදන්ති බුද්ධා පටික්ඛිපන්ති න භුඤ්ජන්තීති. කිං පන භගවතා පායාසත්ථං ගාථා අභිගීතා, යෙන එවමාහාති? න එතදත්ථං අභිගීතා, අපිච, ඛො, පන පාතො පට්ඨාය ඛෙත්තසමීපෙ ඨත්වා කටච්ඡුභික්ඛම්පි අලභිත්වා පුන සකලබුද්ධගුණෙ පකාසෙත්වා ලද්ධං තදෙතං නටනච්චකාදීහි නච්චිත්වා ගායිත්වා ච ලද්ධසදිසං හොති, තෙන ‘‘ගාථාභිගීත’’න්ති වුත්තං. තාදිසඤ්ච යස්මා [Pg.137] බුද්ධානං න කප්පති, තස්මා ‘‘අභොජනෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. අප්පිච්ඡතානුරූපඤ්චෙතං න හොති, තස්මාපි පච්ඡිමං ජනතං අනුකම්පමානෙන ච එවං වුත්තං. යත්‍ර ච නාම පරප්පකාසිතෙනාපි අත්තනො ගුණෙන උප්පන්නං ලාභං පටික්ඛිපන්ති සෙය්‍යථාපි අප්පිච්ඡො ඝටිකාරො කුම්භකාරො, තත්‍ර කථං කොටිප්පත්තාය අප්පිච්ඡතාය සමන්නාගතො භගවා අත්තනාව අත්තනො ගුණප්පකාසනෙන උප්පන්නං ලාභං සාදියිස්සති, යතො යුත්තමෙව එතං භගවතො වත්තුන්ති. ๘๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า gāthābhigītaṃ คือ ของที่ได้มาเพราะการขับคาถา หมายความว่า ของที่ได้มาเพราะกล่าวคาถาทั้งหลาย บทว่า me คือ อันเรา บทว่า abhojaneyyaṃ คือ ไม่ควรบริโภค บทว่า sampassataṃ คือ แก่ผู้เห็นความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะโดยชอบ หรือแก่ผู้เห็นโดยรอบ หมายถึง แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย บทว่า nesa dhammo คือ ธรรมนี้ จารีตนี้ว่า ‘พึงบริโภคของที่ได้มาเพราะการขับคาถา’ ย่อมไม่มี (แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย) เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงบำบัด คือทรงปฏิเสธ ไม่ทรงบริโภคของที่ได้มาเพราะการขับคาถา ก็พระผู้มีพระภาคทรงขับคาถาเพื่อข้าวมธุปายาสหรือ เหตุไฉนจึงตรัสอย่างนั้น? (คาถา) มิได้ถูกขับเพื่อประโยชน์นี้ ยิ่งไปกว่านั้นแล ตั้งแต่เช้า ทรงยืนอยู่ใกล้ทุ่งนา แม้ภิกษาทัพพีหนึ่งก็มิได้ทรงได้ ครั้นทรงประกาศพุทธคุณทั้งปวงแล้วจึงได้มา การได้มานั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับของที่พวกนักฟ้อนนักระบำเป็นต้นได้มาเพราะการฟ้อนรำและขับร้อง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ของที่ได้มาเพราะการขับคาถา’ และเพราะของเช่นนั้นไม่สมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่ควรบริโภค’ และการกระทำนี้ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้มักน้อย เพราะเหตุนั้น และเพราะทรงอนุเคราะห์หมู่ชนในภายหลัง จึงตรัสอย่างนี้ ก็ในศาสนานี้ บุคคลทั้งหลายย่อมปฏิเสธลาภที่เกิดขึ้นเพราะคุณของตน แม้ที่ผู้อื่นประกาศแล้ว เหมือนอย่างฆฏิการะช่างหม้อผู้มักน้อย ในเมื่อเป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประกอบด้วยความเป็นผู้มักน้อยถึงที่สุดแล้ว จักทรงยินดีลาภที่เกิดขึ้นเพราะการประกาศคุณของพระองค์ด้วยพระองค์เองได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ข้อนี้เป็นวัตรที่สมควรแล้วแก่พระผู้มีพระภาค එත්තාවතා ‘‘අප්පසන්නං අදාතුකාමං බ්‍රාහ්මණං ගාථාගායනෙන දාතුකාමං කත්වා, සමණො ගොතමො භොජනං පටිග්ගහෙසි, ආමිසකාරණා ඉමස්ස දෙසනා’’ති ඉමම්හා ලොකාපවාදා අත්තානං මොචෙන්තො දෙසනාපාරිසුද්ධිං දීපෙත්වා, ඉදානි ආජීවපාරිසුද්ධිං දීපෙන්තො ආහ ‘‘ධම්මෙ සතී බ්‍රාහ්මණ වුත්තිරෙසා’’ති තස්සත්ථො – ආජීවපාරිසුද්ධිධම්මෙ වා දසවිධසුචරිතධම්මෙ වා බුද්ධානං චාරිත්තධම්මෙ වා සති සංවිජ්ජමානෙ අනුපහතෙ වත්තමානෙ වුත්තිරෙසා එකන්තවොදාතා ආකාසෙ පාණිප්පසාරණකප්පා එසනා පරියෙසනා ජීවිතවුත්ති බුද්ධානං බ්‍රාහ්මණාති. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เมื่อจะทรงเปลื้องพระองค์จากคำครหาของชาวโลกที่ว่า ‘พระสมณโคดมทรงกระทำพราหมณ์ผู้ไม่เลื่อมใส ไม่มีความประสงค์จะให้ ให้มีความประสงค์จะให้ด้วยการขับคาถา แล้วทรงรับโภชนะ การแสดงธรรมของท่านผู้นี้มีอามิสเป็นเหตุ’ ดังนี้ ทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งเทศนาแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ จึงตรัสว่า ‘dhamme satī brāhmaṇa vuttiresā’ อรรถของบทนั้นมีดังนี้ – ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อธรรมคือความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ หรือสุจริตธรรม ๑๐ ประการ หรือจารีตธรรมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มีอยู่ ปรากฏอยู่ ไม่ถูกทำลาย เป็นไปอยู่ การเลี้ยงชีพนี้ การแสวงหานี้ การแสวงหาโดยรอบนี้ เป็นการเลี้ยงชีพที่บริสุทธิ์ส่วนเดียว เปรียบด้วยการเหยียดฝ่ามือไปในอากาศ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย 82. එවං වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො ‘‘පායාසං මෙ පටික්ඛිපති, අකප්පියං කිරෙතං භොජනං, අධඤ්ඤො වතස්මිං, දානං දාතුං න ලභාමී’’ති දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා ‘‘අප්පෙව නාම අඤ්ඤං පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති ච චින්තෙසි. තං ඤත්වා භගවා ‘‘අහං භික්ඛාචාරවෙලං පරිච්ඡින්දිත්වා ආගතො – ‘එත්තකෙන කාලෙන ඉමං බ්‍රාහ්මණං පසාදෙස්සාමී’ති, බ්‍රාහ්මණො ච දොමනස්සං අකාසි. ඉදානි තෙන දොමනස්සෙන මයි චිත්තං පකොපෙත්වා අමතවරධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස පසාදජනනත්ථං තෙන පත්ථිතමනොරථං පූරෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤෙන ච කෙවලින’’න්ති. තත්ථ කෙවලිනන්ති සබ්බගුණපරිපුණ්ණං, සබ්බයොගවිසංයුත්තං වාති අත්ථො. මහන්තානං සීලක්ඛන්ධාදීනං ගුණානං එසනතො මහෙසිං. පරික්ඛීණසබ්බාසවත්තා ඛීණාසවං. හත්ථපාදකුක්කුච්චමාදිං කත්වා වූපසන්තසබ්බකුක්කුච්චත්තා කුක්කුච්චවූපසන්තං. උපට්ඨහස්සූති පරිවිසස්සු පටිමානයස්සු. එවං බ්‍රාහ්මණෙන චිත්තෙ උප්පාදිතෙපි පරියායමෙව භණති, න තු භණති ‘‘දෙහි, ආහරාහී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๘๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้นแล้ว พราหมณ์จึงยังความโทมนัสให้เกิดขึ้นว่า "ท่านปฏิเสธข้าวยาคูของเรา ได้ยินว่าโภชนะนี้ไม่สมควรหนอ เราเป็นคนไม่มีบุญเสียจริง ไม่ได้ถวายทาน" และได้คิดว่า "บางทีท่านอาจจะรับสิ่งอื่นก็ได้" พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "เรากำหนดเวลารับบิณฑบาตแล้วจึงมา ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักยังพราหมณ์นี้ให้เลื่อมใสด้วยกาลเพียงเท่านี้' แต่พราหมณ์กลับเกิดโทมนัสเสียแล้ว บัดนี้ เขาจะยังจิตให้กำเริบในเราด้วยโทมนัสนั้นแล้ว จักไม่สามารถแทงตลอดอมตวรธรรมได้" จึงทรงแสดงพระดำรัสว่า "อญฺเญน จ เกวลินํ" เป็นต้น เพื่อทรงยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่พราหมณ์ และเพื่อทรงบำเพ็ญความปรารถนาในใจที่เขาตั้งไว้ให้เต็มเปี่ยม. ในบทเหล่านั้น บทว่า เกวลินํ มีความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง หรือ ผู้พรากจากโยคะทั้งปวง. ชื่อว่า มเหสึ เพราะแสวงหาคุณทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ มีศีลขันธ์เป็นต้น. ชื่อว่า ขีณาสวํ เพราะมีอาสวะทั้งปวงสิ้นไปโดยรอบแล้ว. ชื่อว่า กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ เพราะมีความกระวนกระวายทั้งปวงสงบแล้ว โดยทำความกระวนกระวายทางมือและเท้าเป็นต้น. บทว่า อุปฏฺฐหสฺสุ ความว่า ท่านจงบำรุง จงนับถือ. แม้เมื่อพราหมณ์ยังจิต (อันเป็นโทมนัส) ให้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ พระองค์ก็ตรัสโดยปริยายเท่านั้น แต่หาได้ตรัสว่า "จงให้, จงนำมา" ไม่. เนื้อความที่เหลือในบทนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. අථ [Pg.138] බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං පායාසො භගවතො ආනීතො නාහං අරහාමි තං අත්තනො ඡන්දෙන කස්සචි දාතු’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘අථ කස්ස චාහ’’න්ති. තතො භගවා ‘‘තං පායාසං ඨපෙත්වා තථාගතං තථාගතසාවකඤ්ච අඤ්ඤස්ස අජීරණධම්මො’’ති ඤත්වා ආහ – ‘‘න ඛ්වාහං ත’’න්ති. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන රූපාවචරබ්‍රහ්මග්ගහණං අරූපාවචරා පන භුඤ්ජෙය්‍යුන්ති අසම්භාවනෙය්‍යා. සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනපච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච. පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි වචනෙහි ඔකාසලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. එස සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන ආළවකසුත්තෙ වණ්ණයිස්සාම. ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า "ข้าวยาคูนี้เรานำมาเพื่อพระผู้มีพระภาค เราไม่ควรจะให้ข้าวยาคูนั้นแก่ใครๆ ตามความพอใจของตน" แล้วจึงทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ข้าพระองค์จะพึงให้ (แก่ใคร)" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "ข้าวยาคูนั้น เว้นตถาคตและสาวกของตถาคตเสียแล้ว เป็นของที่ผู้อื่นย่อยไม่ได้" จึงตรัสว่า "น ขฺวาหํ ตํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า สเทวเก พึงถือเอาเทวดาในกามาวจร ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า สมารเก พึงถือเอาเทวดาในกามาวจรชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า สพฺรหฺมเก พึงถือเอาพรหมในรูปาวจร ส่วนอรูปาวจรพรหมจะบริโภคอาหารนั้นเป็นสิ่งที่ไม่น่าเป็นไปได้. ด้วยคำว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิยา พึงถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกศัตรูต่อพระศาสนา และถือเอาสมณพราหมณ์ (คือพระอรหันต์) ผู้มีบาปสงบแล้ว มีบาปอันนำออกไปแล้ว. ด้วยคำว่า ปชาย พึงถือเอาสัตวโลก. ด้วยคำว่า สเทวมนุสฺสาย พึงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในบทเหล่านี้ ด้วย ๓ บท (แรก) ทรงถือเอาโอกาสโลก, ด้วย ๒ บท (หลัง) โดยอำนาจแห่งบทว่า ปชาย ทรงถือเอาสัตวโลก. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อ ส่วนโดยพิสดาร เราจักพรรณนาในอาฬวกสูตร. කස්මා පන සදෙවකාදීසු කස්සචි න සම්මා පරිණාමං ගච්ඡෙය්‍යාති? ඔළාරිකෙ සුඛුමොජාපක්ඛිපනතො. ඉමස්මිඤ්හි පායාසෙ භගවන්තං උද්දිස්ස ගහිතමත්තෙයෙව දෙවතාහි ඔජා පක්ඛිත්තා යථා සුජාතාය පායාසෙ, චුන්දස්ස ච සූකරමද්දවෙ පච්චමානෙ, වෙරඤ්ජායඤ්ච භගවතා ගහිතගහිතාලොපෙ, භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ ච කච්චානස්ස ගුළ්හකුම්භස්මිං අවසිට්ඨගුළ්හෙ. සො ඔළාරිකෙ සුඛුමොජාපක්ඛිපනතො දෙවානං න පරිණමති. දෙවා හි සුඛුමසරීරා, තෙසං ඔළාරිකො මනුස්සාහාරො න සම්මා පරිණමති. මනුස්සානම්පි න පරිණමති. මනුස්සා හි ඔළාරිකසරීරා, තෙසං සුඛුමා දිබ්බොජා න සම්මා පරිණමති. තථාගතස්ස පන පකතිඅග්ගිනාව පරිණමති, සම්මා ජීරති. කායබලඤාණබලප්පභාවෙනාති එකෙ තථාගතසාවකස්ස ඛීණාසවස්සෙතං සමාධිබලෙන මත්තඤ්ඤුතාය ච පරිණමති, ඉතරෙසං ඉද්ධිමන්තානම්පි න පරිණමති. අචින්තනීයං වා එත්ථ කාරණං, බුද්ධවිසයො එසොති. ก็เพราะเหตุไร (ข้าวยาคูนั้น) จึงไม่ถึงความย่อยเป็นอย่างดีแก่ใครๆ ในหมู่สัตว์มีเทวดาเป็นต้นเล่า? เพราะเหตุที่โอชะอันละเอียดถูกใส่ลงไปในอาหารอันหยาบ. จริงอยู่ ในข้าวยาคูนี้ พอพราหมณ์น้อมเข้าไปถวายโดยเจาะจงพระผู้มีพระภาคเท่านั้น โอชะก็ถูกเหล่าเทวดาใส่ลงไปแล้ว เหมือนในข้าวยาคูของนางสุชาดา, ในสูกรมัททวะที่นายจุนทะกำลังหุง, ในคำข้าวทุกคำที่พระผู้มีพระภาคทรงรับในเมืองเวรัญชา และในน้ำอ้อยงบที่เหลือในหม้อน้ำอ้อยของกัจจานะในเภสัชชขันธกะ. อาหารนั้นเพราะโอชะอันละเอียดถูกใส่ลงไปในอาหารอันหยาบ จึงไม่ย่อยแก่เหล่าเทวดา. เพราะว่าเหล่าเทวดามีร่างกายละเอียด อาหารของมนุษย์อันหยาบจึงไม่ย่อยแก่เทวดาเหล่านั้นเป็นอย่างดี. แม้แก่มนุษย์ทั้งหลายก็ไม่ย่อย. เพราะว่ามนุษย์ทั้งหลายมีร่างกายหยาบ โอชะทิพย์อันละเอียดจึงไม่ย่อยแก่พวกเขาเป็นอย่างดี. แต่สำหรับพระตถาคต ย่อมย่อยได้ด้วยไฟธาตุตามปกติ ย่อยได้เป็นอย่างดี. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ย่อยได้) ด้วยอานุภาพแห่งกำลังพระวรกายและกำลังพระญาณ. สำหรับพระสาวกของพระตถาคตผู้เป็นพระขีณาสพ อาหารนั้นย่อยได้ด้วยกำลังสมาธิและด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณ ส่วนชนเหล่าอื่นแม้ผู้มีฤทธิ์ก็ไม่ย่อย. หรือว่า เหตุในเรื่องนี้เป็นอจินไตย นี่เป็นพุทธวิสัย. තෙන හි ත්වන්ති යස්මා අඤ්ඤං න පස්සාමි, මම න කප්පති, මම අකප්පන්තං සාවකස්සාපි මෙ න කප්පති, තස්මා ත්වං බ්‍රාහ්මණාති වුත්තං හොති. අප්පහරිතෙති පරිත්තහරිතතිණෙ, අප්පරුළ්හරිතතිණෙ වා පාසාණපිට්ඨිසදිසෙ. අප්පාණකෙති නිප්පාණකෙ, පායාසජ්ඣොත්ථරණකාරණෙන මරිතබ්බපාණරහිතෙ වා මහාඋදකක්ඛන්ධෙ. සහ තිණනිස්සිතෙහි පාණෙහි තිණානං පාණකානඤ්ච අනුරක්ඛණත්ථාය එතං වුත්තං. චිච්චිටායති චිටිචිටායතීති [Pg.139] එවං සද්දං කරොති. සංධූපායතීති සමන්තා ධූපායති. සම්පධූපායතීති තථෙව අධිමත්තං ධූපායති. කස්මා එවං අහොසීති? භගවතො ආනුභාවෙන, න උදකස්ස, න පායාසස්ස, න බ්‍රාහ්මණස්ස, න අඤ්ඤෙසං දෙවයක්ඛාදීනං. භගවා හි බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මසංවෙගත්ථං තථා අධිට්ඨාසි. සෙය්‍යථාපි නාමාති ඔපම්මනිදස්සනමත්තමෙතං, යථා ඵාලොති එත්තකමෙව වුත්තං හොති. සංවිග්ගො චිත්තෙන, ලොමහට්ඨජාතො සරීරෙන. සරීරෙ කිරස්ස නවනවුතිලොමකූපසහස්සානි සුවණ්ණභිත්තියා ආහතමණිනාගදන්තා විය උද්ධග්ගා අහෙසුං. සෙසං පාකටමෙව. บทว่า เตน หิ ตฺวํ ความว่า เพราะเหตุที่เราไม่เห็นผู้อื่น, (ข้าวยาคูนี้) ไม่สมควรแก่เรา, เมื่อไม่สมควรแก่เรา ก็ไม่สมควรแม้แก่สาวกของเรา, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจง..." บทว่า อปฺปหริเต ได้แก่ ในที่ที่มีหญ้าเขียวน้อย หรือในที่ที่ไม่มีหญ้าเขียวงอกขึ้น เหมือนพื้นแผ่นหิน. บทว่า อปฺปาณเก ได้แก่ ในที่ที่ไม่มีสัตว์ หรือในห้วงน้ำใหญ่ที่ปราศจากสัตว์ที่พึงตายเพราะเหตุแห่งการเทข้าวยาคูลงไป. พระองค์ตรัสคำนี้เพื่อทรงอนุรักษ์หญ้าและสัตว์เล็กๆ พร้อมทั้งสัตว์ที่อาศัยหญ้าอยู่. บทว่า จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายติ ความว่า เกิดเสียงดังจี่ๆ ฉี่ๆ. บทว่า สํธูปายติ ความว่า มีควันพลุ่งขึ้นโดยรอบ. บทว่า สมฺปธูปายติ ความว่า มีควันพลุ่งขึ้นอย่างยิ่งโดยอาการนั้นเหมือนกัน. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเป็นเช่นนั้น? ตอบว่า เป็นด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของน้ำ, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของข้าวยาคู, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของพราหมณ์, ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของเทวดาและยักษ์เป็นต้นเหล่าอื่น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ทรงอธิษฐานไว้อย่างนั้น เพื่อธรรมสังเวชแก่พราหมณ์. บทว่า เสยฺยถาปิ นาม เป็นเพียงการแสดงอุปมา ความว่า เป็นเหมือนผาลไถ เท่านี้เท่านั้น. บทว่า สํวิคฺโค คือ สลดใจ. บทว่า โลมกฏฺฐชาโต คือ มีขนลุกชันทางกาย. ได้ยินว่า ขุมขนเก้าหมื่นเก้าพันขุมในร่างกายของพราหมณ์นั้นมีขนตั้งชันขึ้น ราวกับงาช้างแก้วที่ตอกไว้บนฝาทอง. เนื้อความที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว. පාදෙසු පන නිපතිත්වා භගවතො ධම්මදෙසනං අබ්භනුමොදමානො භගවන්තං එතදවොච ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති. අබ්භනුමොදනෙ හි අයමිධ අභික්කන්ත සද්දො. විත්ථාරතො පනස්ස මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං අත්ථවණ්ණනා ආවි භවිස්සති. යස්මා ච අබ්භනුමොදනත්ථෙ, තස්මා සාධු සාධු භො ගොතමාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. ส่วนพราหมณ์หมอบลงที่พระบาทของพระผู้มีพระภาค ชื่นชมยิ่งนักซึ่งพระธรรมเทศนา ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก". จริงอยู่ อภิกกันตศัพท์นี้ในที่นี้มีอรรถว่า ชื่นชมยิ่งนัก. แต่การพรรณนาอรรถของศัพท์นั้นโดยพิสดารจักปรากฏแจ้งในมงคลสูตรวัณณนา. และเพราะเหตุที่ศัพท์นั้นมีอรรถว่าชื่นชมยิ่งนัก ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านประสงค์จะกล่าวว่า "สาธุ สาธุ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ" (ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านพระโคดม). ‘‘භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ; හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො’’ති. – "บัณฑิตพึงกล่าวซ้ำ ในความกลัว ในความโกรธ ในการสรรเสริญ ในความรีบร้อน ในความตื่นเต้นประหลาดใจ ในความร่าเริง ในความโศก และในความเลื่อมใส" ඉමිනා ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අථ වා අභික්කන්තන්ති අභිකන්තං අතිඉට්ඨං, අතිමනාපං, අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති. พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยลักษณะนี้ คือ ด้วยอำนาจแห่งความเลื่อมใส และด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ หมายความว่า งามยิ่ง น่าปรารถนายิ่ง น่าพอใจยิ่ง สวยงามยิ่ง. තත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හි එත්ථ අධිප්පායො – අභික්කන්තං, භො ගොතම, යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා, අභික්කන්තං යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදොති. භගවතො එව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති – භොතො ගොතමස්ස වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො, අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො, තථා සද්ධාජනනතො, පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො, සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො, ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො, හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො, අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො, පඤ්ඤාවදාතතො, ආපාථරමණීයතො, විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො, වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං. ในสองคำนั้น ด้วยคำว่า อภิกฺกนฺตํ คำหนึ่ง เขาสรรเสริญพระธรรมเทศนา ด้วยคำหนึ่ง (สรรเสริญ) ความเลื่อมใสของตน. จริงอยู่ อธิบายในที่นี้มีดังนี้: ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของพระองค์นี้ใดยอดเยี่ยมนัก ความเลื่อมใสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของพระองค์นี้ใด ก็ยอดเยี่ยมนัก. อีกอย่างหนึ่ง เขาสรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งถึงอรรถะ ๒ อย่างๆ คือ พระดำรัสของพระโคดมผู้เจริญยอดเยี่ยมเพราะกำจัดโทษ ยอดเยี่ยมเพราะให้ถึงคุณ, เช่นเดียวกัน ยอดเยี่ยมเพราะให้เกิดศรัทธา เพราะให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถะ เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทตื้น เพราะมีอรรถะลึกซึ้ง, เพราะไพเราะโสต เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยกรุณา เพราะผ่องแผ้วด้วยปัญญา, เพราะน่ารื่นรมย์ในเบื้องต้น เพราะทนต่อการพิจารณา, เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง เพราะเป็นประโยชน์เมื่อใคร่ครวญ พึงประกอบความด้วยเหตุมีอาทิอย่างนี้. තතො [Pg.140] පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛට්ඨපිතං, හෙට්ඨා මුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරිමුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිච්ඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්සාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වදෙය්‍ය. අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසීඅඩ්ඪරත්තඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමසි. අයං තාව පදත්ථො. ต่อจากนั้นไป เขาสรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ. ในอุปมาเหล่านั้น คำว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่ตั้งคว่ำไว้ หรือของที่เกิดมีหน้าอยู่เบื้องล่าง. คำว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย). คำว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่หญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้. คำว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด. คำว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ. คำว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ พึงจูงมือแล้วบอกว่า "นี่คือทาง". คำว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ คือ คืน ๑๔ ค่ำฝ่ายกาฬปักษ์, เที่ยงคืน, แนวป่าทึบ, และหมู่เมฆ. นี้คืออรรถะของบทก่อน. අයං පන අධිප්පායයොජනා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මපතිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය; එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානා පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං සාසනං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගපටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආචික්ඛන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරනිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි දෙසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. ส่วนนี้คือการประกอบความตามอธิบาย: เปรียบเหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงให้ข้าพระองค์ผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกไปในอสัทธรรม ให้ลุกขึ้นจากอสัทธรรมได้ ก็ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ปิดไว้, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงเปิดเผยศาสนาที่ถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงบอกทางสวรรค์และทางพระนิพพานแก่ข้าพระองค์ผู้ดำเนินไปในทางที่ผิดและทางที่ไม่ใช่ทาง ก็ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด, ฉันใด สำหรับข้าพระองค์ผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นรูปคือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น พระองค์ผู้ทรงตามประทีปคือเทศนาอันกำจัดความมืดคือโมหะที่ปิดบังพระรัตนตรัยเหล่านั้น ก็ฉันนั้น. เพราะพระโคดมผู้เจริญทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยปริยายเหล่านี้ ด้วยเหตุนั้น ธรรมจึงเป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย. අථ වා එකච්චියෙන මත්තෙන යස්මා අයං ධම්මො දුක්ඛදස්සනෙන අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජිතසදිසො, සමුදයදස්සනෙන දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච පටිච්ඡන්නවිවරණසදිසො, නිරොධදස්සනෙන අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච මූළ්හස්ස මග්ගාචික්ඛණසදිසො, මග්ගදස්සනෙන අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසප්පහානෙන ච අන්ධකාරෙ පජ්ජොතසදිසො, තස්මා සෙය්‍යථාපි නාම නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය…පෙ… පජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති, එවං පකාසිතො හොති. อีกอย่างหนึ่ง ตามมติของอาจารย์บางพวก เพราะเหตุที่พระธรรมนี้เปรียบเหมือนการหงายของที่คว่ำ ด้วยการเห็นทุกขสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "งาม" ในสิ่งไม่งาม, เปรียบเหมือนการเปิดของที่ปิดไว้ ด้วยการเห็นสมุทัยสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "สุข" ในสิ่งที่เป็นทุกข์, เปรียบเหมือนการบอกทางแก่ผู้หลงทาง ด้วยการเห็นนิโรธสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "เที่ยง" ในสิ่งไม่เที่ยง, เปรียบเหมือนประทีปในที่มืด ด้วยการเห็นมรรคสัจจะและด้วยการละวิปลาสว่า "อัตตา" ในสิ่งที่เป็นอนัตตา, เพราะเหตุนั้น ธรรมจึงเป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้ว เหมือนอย่างบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ... (เปยยาล)... พึงตามประทีปไว้ (ในที่มืด) ด้วยคิดว่า "คนมีจักษุจักเห็นรูปทั้งหลาย" ฉะนั้น. යස්මා පනෙත්ථ සද්ධාතපකායගුත්තතාදීහි සීලක්ඛන්ධො පකාසිතො හොති, පඤ්ඤාය පඤ්ඤාක්ඛන්ධො, හිරිමනාදීහි සමාධික්ඛන්ධො, යොගක්ඛෙමෙන නිරොධොති එවං තික්ඛන්ධො අරියමග්ගො නිරොධො චාති සරූපෙනෙව ද්වෙ අරියසච්චානි පකාසිතානි. තත්ථ මග්ගො පටිපක්ඛො සමුදයස්ස, නිරොධො දුක්ඛස්සාති පටිපක්ඛෙන ද්වෙ. ඉති ඉමිනා පරියායෙන චත්තාරි සච්චානි පකාසිතානි. තස්මා අනෙකපරියායෙන පකාසිතො හොතීති වෙදිතබ්බො. เพราะเหตุว่า ในธรรมเทศนานี้ ศีลขันธ์เป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้วด้วยธรรมมีศรัทธา ความเพียร และความสำรวมกายเป็นต้น, ปัญญาขันธ์เป็นอันทรงประกาศแล้วด้วยปัญญา, สมาธิขันธ์เป็นอันทรงประกาศแล้วด้วยธรรมมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้น, นิโรธเป็นอันทรงประกาศแล้วด้วยความเกษมจากโยคะ. ด้วยประการฉะนี้ อริยมรรคอันมีขันธ์ ๓ และนิโรธ เป็นอันทรงประกาศแล้ว. อริยสัจ ๒ คือ (มรรคและนิโรธ) เป็นอันทรงประกาศแล้วโดยสรูป. ในสัจจะเหล่านั้น มรรคเป็นปฏิปักษ์ต่อสมุทัย, นิโรธเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์, (สมุทัยและทุกข์) อีก ๒ สัจจะเป็นอันทรงประกาศแล้วโดยความเป็นปฏิปักษ์. ด้วยปริยายนี้ สัจจะ ๔ จึงเป็นอันทรงประกาศแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ธรรมเป็นอันพระองค์ทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย. එසාහන්තිආදීසු [Pg.141] එසො අහන්ති එසාහං. සරණං ගච්ඡාමීති පාදෙසු නිපතිත්වා පණිපාතෙන සරණගමනෙන ගතොපි ඉදානි වාචාය සමාදියන්තො ආහ. අථ වා පණිපාතෙන බුද්ධංයෙව සරණං ගතොති ඉදානි තං ආදිං කත්වා සෙසෙ ධම්මසඞ්ඝෙපි ගන්තුං ආහ. අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වා, අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො, ද-කාරො පදසන්ධිකරො, අජ්ජ අග්ගං කත්වාති වුත්තං හොති. පාණෙහි උපෙතං පාණුපෙතං, යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං, අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණං ගතං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු ජානාතූති වුත්තං හොති. එත්තාවතා අනෙන සුතානුරූපා පටිපත්ති දස්සිතා හොති. නික්කුජ්ජිතාදීහි වා සත්ථුසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉමිනා ‘‘එසාහ’’න්තිආදිනා සිස්සසම්පත්ති දස්සිතා. තෙන වා පඤ්ඤාපටිලාභං දස්සෙත්වා ඉමිනා සද්ධාපටිලාභො දස්සිතො. ඉදානි එවං පටිලද්ධසද්ධෙන පඤ්ඤවතා යං කත්තබ්බං, තං කත්තුකාමො භගවන්තං යාචති ‘‘ලභෙය්‍යාහ’’න්ති. තත්ථ භගවතො ඉද්ධියාදීහි අභිප්පසාදිතචිත්තො ‘‘භගවාපි චක්කවත්තිරජ්ජං පහාය පබ්බජිතො, කිමඞ්ගං පනාහ’’න්ති සද්ධාය පබ්බජ්ජං යාචති, තත්ථ පරිපූරකාරිතං පත්ථෙන්තො පඤ්ඤාය උපසම්පදං. සෙසං පාකටමෙව. ในบทมีอาทิว่า เอสาหํ นั้น พึงตัดบทเป็น เอโส อหํ. ความว่า ข้าพระองค์ถึงสรณะ แม้จะได้ถึงสรณะด้วยการหมอบลงที่พระบาทและด้วยการน้อมกายแล้ว แต่บัดนี้กล่าวสมาทานด้วยวาจา. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะด้วยการน้อมกายแล้ว บัดนี้จึงกล่าวเพื่อจะถึงพระธรรมและพระสงฆ์ที่เหลือเป็นสรณะ โดยกระทำพระพุทธเจ้านั้นให้เป็นเบื้องต้น. ในบทว่า อชฺชตคฺเค ความว่า กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น, หรือมีอีกปาฐะหนึ่งว่า อชฺชทคฺเค, ท-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท, หมายความว่า กระทำวันนี้ให้เป็นที่สุด. บทว่า ปาณุเปตํ คือ ประกอบด้วยลมปราณ, หมายความว่า ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นผู้ถึงสรณะแล้วตราบนั้น ด้วยสรณคมน์ ๓ ไม่มีศาสดาอื่น. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พราหมณ์นั้นชื่อว่าได้แสดงปฏิปัติอันสมควรแก่ธรรมที่ได้ฟังแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงสัมปทาของพระศาสดาด้วยบทมีอาทิว่า นิกฺกุชฺชิตํ แล้วแสดงสัมปทาของศิษย์ด้วยบทมีอาทิว่า เอสาหํ นี้. หรือว่า ท่านแสดงการได้ปัญญาด้วยบทนั้นแล้ว แสดงการได้ศรัทธาด้วยบทนี้. บัดนี้ ผู้มีปัญญาได้ศรัทธาแล้วอย่างนี้ ประสงค์จะกระทำกิจที่ควรทำ จึงทูลขอต่อพระผู้มีพระภาคว่า "ลเภยฺยาหํ". ในข้อนั้น พราหมณ์มีจิตเลื่อมใสอย่างยิ่งด้วยฤทธิ์เป็นต้นของพระผู้มีพระภาค จึงทูลขอบรรพชาด้วยศรัทธาโดยดำริว่า "แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงสละราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิแล้วทรงผนวช ไฉนเราเล่าจะบวชไม่ได้" และเมื่อปรารถนาความเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในบรรพชานั้น จึงทูลขออุปสมบทด้วยปัญญา. ส่วนที่เหลือชัดเจนดีแล้ว. එකො වූපකට්ඨොතිආදීසු පන එකො කායවිවෙකෙන, වූපකට්ඨො චිත්තවිවෙකෙන, අප්පමත්තො කම්මට්ඨානෙ සතිඅවිජහනෙන, ආතාපී කායිකචෙතසිකවීරියසඞ්ඛාතෙන ආතාපෙන, පහිතත්තො කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය විහරන්තො අඤ්ඤතරඉරියාපථවිහාරෙන. න චිරස්සෙවාති පබ්බජ්ජං උපාදාය වුච්චති. කුලපුත්තාති දුවිධා කුලපුත්තා, ජාතිකුලපුත්තා, ආචාරකුලපුත්තා ච. අයං පන උභයථාපි කුලපුත්තො. අගාරස්මාති ඝරා. අගාරානං හිතං අගාරියං කසිගොරක්ඛාදිකුටුම්බපොසනකම්මං වුච්චති. නත්ථි එත්ථ අගාරියන්ති අනගාරියං, පබ්බජ්ජායෙතං අධිවචනං පබ්බජන්තීති උපගච්ඡන්ති උපසඞ්කමන්ති. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානං, අරහත්තඵලන්ති වුත්තං හොති. තස්ස හි අත්ථාය කුලපුත්තා පබ්බජන්ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයං ඤත්වාති අත්ථො. උපසම්පජ්ජ විහාසීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා වා විහාසි. එවං විහරන්තො ච ඛීණා ජාති…පෙ… අබ්භඤ්ඤාසි. එතෙනස්ස පච්චවෙක්ඛණභූමිං දස්සෙති. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Eko vūpakaṭṭho (ผู้เดียว สงัด) นั้น บทว่า eko (ผู้เดียว) หมายถึง ด้วยกายวิเวก, บทว่า vūpakaṭṭho (สงัด) หมายถึง ด้วยจิตตวิเวก, บทว่า appamatto (ไม่ประมาท) หมายถึง ด้วยการไม่ละเว้นสติในกรรมฐาน, บทว่า ātāpī (มีความเพียร) หมายถึง ด้วยความเพียรที่เรียกว่าความเพียรทางกายและทางใจ, บทว่า pahitatto (มีตนส่งไปแล้ว) หมายถึง ด้วยความไม่เยื่อใยในกายและชีวิต อยู่ด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า Na cirasseva (ไม่นานนัก) ท่านกล่าวหมายถึงบรรพชา บทว่า Kulaputtā (กุลบุตร) กุลบุตรมี ๒ อย่าง คือ ชาติกุลบุตร และอาจารกุลบุตร แต่ท่านผู้นี้เป็นกุลบุตรทั้งสองอย่าง บทว่า Agārasmā (จากเรือน) หมายถึง จากบ้าน ประโยชน์ของคฤหัสถ์ ชื่อว่า อคาริยะ ได้แก่ กรรมคือการเลี้ยงดูครอบครัว มีการทำนาและการเลี้ยงโคเป็นต้น ท่านเรียกว่า อคาริยะ อคาริยะนั้นไม่มีในภาวะนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อนาคาริยะ คำว่า อนาคาริยะ นี้เป็นชื่อของบรรพชา บทว่า pabbajanti (ย่อมบวช) หมายถึง ย่อมเข้าไป ย่อมเข้าไปใกล้ บทว่า Tadanuttaraṃ (ซึ่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น) คือ พรหมจรรย์นั้นยอดเยี่ยม บทว่า Brahmacariyapariyosānaṃ (มีพรหมจรรย์เป็นที่สุด) หมายถึง ที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ ได้แก่ อรหัตผล จริงอยู่ กุลบุตรทั้งหลายย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่พระอรหัตผลนั้น บทว่า Diṭṭheva dhamme (ในธรรมอันตนเห็นแล้ว) หมายถึง ในอัตภาพนั้นนั่นเอง บทว่า Sayaṃ abhiññā sacchikatvā (กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง) มีความหมายว่า กระทำให้ประจักษ์ด้วยปัญญาของตนเอง รู้โดยไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่น บทว่า Upasampajja vihāsi (เข้าถึงอยู่) หมายถึง บรรลุแล้ว หรือทำให้บริบูรณ์แล้วอยู่ และเมื่ออยู่อย่างนี้ ก็ได้รู้ชัดว่า... ชาติสิ้นแล้ว...ฯลฯ... ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงภูมิแห่งปัจจเวกขณญาณของท่าน කතමා [Pg.142] පනස්ස ජාති ඛීණා, කථඤ්ච නං අබ්භඤ්ඤාසීති? වුච්චතෙ – න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා පුබ්බෙව ඛීණත්තා, න අනාගතා අනාගතෙ වායාමාභාවතො, න පච්චුප්පන්නා විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා. තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිං අපටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො ජානාති. ก็ชาติของท่านสิ้นไปแล้วคือชาติไหน และท่านรู้ชัดซึ่งชาตินั้นอย่างไร? ตอบว่า - ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วก่อนหน้านั้น, ชาติในอนาคตก็ยังไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต, ชาติในปัจจุบันก็ยังไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่ แต่ชาติใด อันมีขันธ์ ๑, ๔, ๕ เป็นประเภท ที่จะพึงเกิดขึ้นในภพที่มีขันธ์ ๑, ๔, ๕ เพราะยังไม่ได้เจริญมรรค ชาตินั้นสิ้นไปแล้ว ด้วยการถึงซึ่งความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา เพราะได้เจริญมรรคแล้ว ท่านพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคแล้ว เมื่อรู้ว่า แม้กรรมที่ยังมีอยู่เมื่อไม่มีกิเลสแล้ว ย่อมไม่มีปฏิสนธิในภพต่อไป จึงรู้ชัดซึ่งความสิ้นไปแห่งชาตินั้น වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියභාවනාවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ඉදානි පුන ඉත්ථභාවාය එවං සොළසකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනා නත්ථීති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො, ඉමස්මා එවංපකාරා ඉදානි වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං නත්ථි. ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකො රුක්ඛො වියාති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරොති එකො. අරහතන්ති අරහන්තානං. මහාසාවකානං අබ්භන්තරො ආයස්මා භාරද්වාජො අහොසීති අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායොති. บทว่า Vusitaṃ (อยู่จบแล้ว) มีความหมายว่า อยู่แล้ว อยู่จบแล้ว, ทำแล้ว ประพฤติแล้ว ทำให้สำเร็จแล้ว บทว่า Brahmacariyaṃ (พรหมจรรย์) หมายถึง มรรคพรหมจรรย์ บทว่า Kataṃ karaṇīyaṃ (กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว) มีความหมายว่า กิจ ๑๖ อย่างในสัจจะ ๔ ด้วยมรรค ๔ โดยนัยแห่งการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ ได้ทำสำเร็จแล้ว บทว่า Nāparaṃ itthattāya (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ บัดนี้ การเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อกิจ ๑๖ อย่าง หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มี อีกนัยหนึ่ง บทว่า itthattāya หมายถึง จากความเป็นอย่างนี้ คือ จากสันตติแห่งขันธ์ที่ดำเนินไปอยู่ในบัดนี้ สันตติแห่งขันธ์อื่นที่มีประเภทอย่างนี้ต่อไปอีกย่อมไม่มี ท่านรู้ชัดว่า ก็ขันธ์ ๕ เหล่านี้ อันเรากำหนดรู้แล้วตั้งอยู่ ดุจต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว บทว่า Aññataro หมายถึง ผู้หนึ่ง บทว่า Arahataṃ หมายถึง แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย ได้ยินว่า อธิปรายในที่นี้คือ ท่านผู้มีอายุภารทวาชะได้เป็นผู้หนึ่งในบรรดามหาสาวกทั้งหลาย පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุตตนิบาต พรรณนากสิภารทวาชสูตร จบแล้ว 5. චුන්දසුත්තවණ්ණනා ๕. พรรณนาจุนทสูตร 83. පුච්ඡාමි මුනිං පහූතපඤ්ඤන්ති චුන්දසුත්තං. කා උප්පත්ති? සඞ්ඛෙපතො තාව අත්තජ්ඣාසයපරජ්ඣාසයඅට්ඨුප්පත්තිපුච්ඡාවසිකභෙදතො චතූසු උප්පත්තීසු ඉමස්ස සුත්තස්ස පුච්ඡාවසිකා උප්පත්ති. විත්ථාරතො පන එකං සමයං භගවා මල්ලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන පාවා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා පාවායං විහරති චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස අම්බවනෙ. ඉතො පභුති යාව ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන චුන්දස්ස [Pg.143] කම්මාරපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති (දී. නි. 2.189), තාව සුත්තෙ ආගතනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ๘๓. จุนทสูตร มีคำขึ้นต้นว่า Pucchāmi muniṃ pahūtapaññaṃ มีอุปปัตติ (เรื่องเกิดขึ้น) อย่างไร? โดยย่อก่อน ในบรรดาอุปปัตติ ๔ อย่าง คือ อัตตัชฌาสัย ปรัชฌาสัย อัฏฐุปปัตติ และปุจฉาวสิกะ สูตรนี้มีอุปปัตติเป็นปุจฉาวสิกะ แต่โดยพิสดาร สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงเมืองปาวา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะ บุตรของนายช่างทอง ในเมืองปาวา จำเดิมแต่นี้ไป จนถึงข้อความว่า ‘ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวรในเวลาเช้า พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของนายจุนทะ บุตรของนายช่างทอง ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้’ (ที.นิ. ๒.๑๘๙) พึงขยายความตามนัยที่มาในพระสูตรนั่นเทียว එවං භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං නිසින්නෙ භගවති චුන්දො කම්මාරපුත්තො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසන්තො බ්‍යඤ්ජනසූපාදිගහණත්ථං භික්ඛූනං සුවණ්ණභාජනානි උපනාමෙසි. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ කෙචි භික්ඛූ සුවණ්ණභාජනානි පටිච්ඡිංසු කෙචි න පටිච්ඡිංසු. භගවතො පන එකමෙව භාජනං අත්තනො සෙලමයං පත්තං, දුතියභාජනං බුද්ධා න ගණ්හන්ති. තත්ථ අඤ්ඤතරො පාපභික්ඛු සහස්සග්ඝනකං සුවණ්ණභාජනං අත්තනො භොජනත්ථාය සම්පත්තං ථෙය්‍යචිත්තෙන කුඤ්චිකත්ථවිකාය පක්ඛිපි. චුන්දො පරිවිසිත්වා හත්ථපාදං ධොවිත්වා භගවන්තං නමස්සමානො භික්ඛුසඞ්ඝං ඔලොකෙන්තො තං භික්ඛුං අද්දස, දිස්වා ච පන අපස්සමානො විය හුත්වා න නං කිඤ්චි අභණි භගවති ථෙරෙසු ච ගාරවෙන, අපිච ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකානං වචනපථො මා අහොසී’’ති. සො ‘‘කිං නු ඛො සංවරයුත්තායෙව සමණා, උදාහු භින්නසංවරා ඊදිසාපි සමණා’’ති ඤාතුකාමො සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘පුච්ඡාමි මුනි’’න්ති. เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์อย่างนี้แล้ว นายจุนทะ บุตรของนายช่างทอง เมื่ออังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ได้น้อมถวายภาชนะทองคำแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อรับแกงและกับข้าวเป็นต้น เมื่อสิกขาบทยังมิได้ทรงบัญญัติ ภิกษุบางพวกรับภาชนะทองคำ บางพวกไม่รับ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงมีภาชนะเพียงใบเดียวคือบาตรศิลาของพระองค์เอง พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงรับภาชนะใบที่สอง ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุชั่วรูปหนึ่งได้ใส่ภาชนะทองคำมีค่าหนึ่งพัน ซึ่งมาถึงเพื่อเป็นของฉันของตน ลงในย่ามลูกกุญแจด้วยจิตคิดจะลัก นายจุนทะอังคาสเสร็จแล้ว ล้างมือและเท้า ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค เมื่อแลดูภิกษุสงฆ์ ได้เห็นภิกษุรูปนั้น แต่ครั้นเห็นแล้ว ก็ทำเป็นเหมือนไม่เห็น ไม่ได้กล่าวอะไรกับภิกษุรูปนั้น ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาคและในพระเถระทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง (ไม่ได้กล่าวอะไร) ด้วยคิดว่า ‘อย่าได้เป็นช่องทางให้พวกมิจฉาทิฏฐิกล่าวติเตียนได้เลย’ เขาปรารถนาจะทราบว่า ‘สมณะคือผู้ที่ประกอบด้วยความสังวรเท่านั้นหรือ หรือว่าแม้ผู้มีความสังวรแตกแล้วเช่นนี้ก็เป็นสมณะด้วย’ ดังนั้น ในเวลาเย็นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วได้ทูลถามว่า ‘ข้าพระองค์ขอทูลถามพระมุนี’ ดังนี้ තත්ථ පුච්ඡාමීති ඉදං ‘‘තිස්සො පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා’’තිආදිනා (චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12) නයෙන නිද්දෙසෙ වුත්තනයමෙව. මුනින්ති එතම්පි ‘‘මොනං වුච්චති ඤාණං. යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි, තෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො මුනි, මොනප්පත්තොති, තීණි මොනෙය්‍යානි කායමොනෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (මහානි. 14) නයෙන තත්ථෙව වුත්තනයමෙව. අයම්පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. පුච්ඡාමීති ඔකාසං කාරෙන්තො මුනින්ති මුනිමුනිං භගවන්තං ආලපති. පහූතපඤ්ඤන්තිආදීනි ථුතිවචනානි, තෙහි තං මුනිං ථුනාති. තත්ථ පහූතපඤ්ඤන්ති විපුලපඤ්ඤං. ඤෙය්‍යපරියන්තිකත්තා චස්ස විපුලතා වෙදිතබ්බා. ඉති චුන්දො කම්මාරපුත්තොති ඉදං ද්වයං ධනියසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ඉතො පරං පන එත්තකම්පි අවත්වා සබ්බං වුත්තනයං ඡඩ්ඩෙත්වා අවුත්තනයමෙව වණ්ණයිස්සාම. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า pucchāmi นี้ มีนัยดังที่ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์นิทเทส โดยนัยเป็นต้นว่า “ปุจฉามี ๓ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา” (จูฬนิ. ปุณณกมาณวปุจฉานิทเทส ๑๒) นั่นเทียว. แม้บทว่า muni นี้ ก็มีนัยดังที่ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์นิทเทสนั้นนั่นเทียว โดยนัยเป็นต้นว่า “ญาณเรียกว่าโมนะ ปัญญาใดเป็นเครื่องรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิ, ผู้ประกอบด้วยญาณนั้นชื่อว่ามุนี, ชื่อว่าผู้ถึงแล้วซึ่งโมนะ, โมเนยยะ ๓ อย่าง คือ กายโมเนยยะ” (มหานิ. ๑๔). ส่วนนี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้. (นายจุนทะ) เมื่อกระทำการขอโอกาสด้วยคำว่า pucchāmi ย่อมเรียกพระผู้มีพระภาคผู้เป็นมุนีด้วยคำว่า muni. บทเป็นต้นว่า pahūtapañña เป็นคำสรรเสริญ (นายจุนทะ) ย่อมสรรเสริญพระมุนีนั้นด้วยบทเหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า pahūtapaññaṃ คือ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. และความที่พระองค์มีปัญญากว้างขวาง พึงทราบได้เพราะความที่เญยยธรรมมีที่สุด. สองบทนี้ว่า iti cundo kammāraputto มีนัยดังที่ท่านกล่าวไว้แล้วในธนิยสูตรนั่นเทียว. แต่ต่อจากนี้ไป (ข้าพเจ้า) จะไม่กล่าวแม้เพียงเท่านี้ ละนัยที่กล่าวแล้วทั้งหมด จักพรรณนาเฉพาะนัยที่ยังมิได้กล่าวเท่านั้น. බුද්ධන්ති තීසු බුද්ධෙසු තතියබුද්ධං. ධම්මස්සාමින්ති මග්ගධම්මස්ස ජනකත්තා පුත්තස්සෙව පිතරං අත්තනා උප්පාදිතසිප්පායතනාදීනං විය ච ආචරියං ධම්මස්ස සාමිං, ධම්මිස්සරං ධම්මරාජං ධම්මවසවත්තින්ති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං – บทว่า buddhaṃ คือ พระพุทธเจ้าองค์ที่สามในบรรดาพระพุทธเจ้า ๓ ประเภท. บทว่า dhammassāmiṃ มีเนื้อความว่า ผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรม ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นราชาแห่งธรรม ผู้ยังธรรมให้เป็นไปในอำนาจ เพราะความเป็นผู้ให้มรรคธรรมเกิดขึ้น เหมือนบิดาของผู้เป็นบุตร และเหมือนอาจารย์ของผู้ให้ศิลปวิทยาเป็นต้นที่ตนให้เกิดขึ้น. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘සො [Pg.144] හි, බ්‍රාහ්මණ, භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා, අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා, මග්ගඤ්ඤූ, මග්ගවිදූ, මග්ගකොවිදො. මග්ගානුගා ච පන එතරහි සාවකා විහරන්ති පච්ඡා සමන්නාගතා’’ති (ම. නි. 3.79). “ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่มี ให้มีขึ้น เป็นผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ส่วนในบัดนี้ เหล่าสาวกเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วในภายหลัง” (ม. นิ. ๓.๗๙). වීතතණ්හන්ති විගතකාමභවවිභවතණ්හං. ද්විපදුත්තමන්ති ද්විපදානං උත්තමං. තත්ථ කිඤ්චාපි භගවා න කෙවලං ද්විපදුත්තමො එව, අථ ඛො යාවතා සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා…පෙ… නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තෙසං සබ්බෙසං උත්තමො. අථ ඛො උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන ද්විපදුත්තමොත්වෙව වුච්චති. ද්විපදා හි සබ්බසත්තානං උක්කට්ඨා චක්කවත්තිමහාසාවකපච්චෙකබුද්ධානං තත්ථ උප්පත්තිතො, තෙසඤ්ච උත්තමොති වුත්තෙ සබ්බසත්තුත්තමොති වුත්තොයෙව හොති. සාරථීනං පවරන්ති සාරෙතීති සාරථි, හත්ථිදමකාදීනමෙතං අධිවචනං. තෙසඤ්ච භගවා පවරො අනුත්තරෙන දමනෙන පුරිසදම්මෙ දමෙතුං සමත්ථභාවතො. යථාහ – บทว่า vītataṇhaṃ คือ ผู้มีกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหาไปปราศแล้ว. บทว่า dvipaduttamaṃ คือ ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า. ในบทนั้น แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะมิใช่เป็นเพียงผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้าเท่านั้น แต่โดยที่แท้ สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด คือ สัตว์ไม่มีเท้าก็ตาม สัตว์สองเท้าก็ตาม... สัตว์ผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ก็ตาม พระองค์ทรงเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด. แต่โดยที่แท้ โดยอรรถว่าเป็นการกำหนดส่วนที่เลิศที่สุด ท่านจึงเรียกว่า dvipaduttamo (ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า) นั่นเทียว. เพราะว่า สัตว์สองเท้าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะการอุบัติขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ พระมหาสาวก และพระปัจเจกพุทธเจ้าในกำเนิดนั้น และเมื่อกล่าวว่า พระองค์ทรงสูงสุดกว่าสัตว์สองเท้าเหล่านั้น ก็ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วว่า ทรงสูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวงนั่นเอง. บทว่า sārathīnaṃ pavaraṃ คือ ผู้ที่ฝึกได้ ชื่อว่า สารถี คำนี้เป็นชื่อของนายหัตถาจารย์เป็นต้น. และพระผู้มีพระภาคทรงประเสริฐกว่าสารถีเหล่านั้น เพราะทรงสามารถในการฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้ด้วยการฝึกอันยอดเยี่ยม. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘හත්ථිදමකෙන, භික්ඛවෙ, හත්ථිදම්මො සාරිතො එකං එව දිසං ධාවති පුරත්ථිමං වා පච්ඡිමං වා උත්තරං වා දක්ඛිණං වා. අස්සදමකෙන, භික්ඛවෙ, අස්සදම්මො…පෙ… ගොදමකෙන, භික්ඛවෙ, ගොදම්මො…පෙ… දක්ඛිණං වා. තථාගතෙන හි, භික්ඛවෙ, අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන පුරිසදම්මො සාරිතො අට්ඨ දිසා විධාවති, රූපී රූපානි පස්සති, අයමෙකා දිසා…පෙ… සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමී දිසා’’ති (ම. නි. 3.312). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างที่ควรฝึก อันนายหัตถาจารย์ฝึกแล้ว ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น คือ ทิศตะวันออก หรือทิศตะวันตก หรือทิศเหนือ หรือทิศใต้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้าที่ควรฝึก อันนายอัศวอาจารย์ฝึกแล้ว... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โคที่ควรฝึก อันนายโคบาลฝึกแล้ว... หรือทิศใต้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุรุษที่ควรฝึก อันตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าฝึกแล้ว ย่อมวิ่งไปในทิศทั้ง ๘ คือ ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นทิศที่หนึ่ง... เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นทิศที่แปด” (ม. นิ. ๓.๓๑๒). කතීති අත්ථප්පභෙදපුච්ඡා. ලොකෙති සත්තලොකෙ. සමණාති පුච්ඡිතබ්බඅත්ථනිදස්සනං. ඉඞ්ඝාති යාචනත්ථෙ නිපාතො. තදිඞ්ඝාති තෙ ඉඞ්ඝ. බ්‍රූහීති ආචික්ඛ කථයස්සූති. บทว่า kati เป็นคำถามถึงประเภทแห่งเนื้อความ. บทว่า loke คือ ในสัตวโลก. บทว่า samaṇā เป็นบทแสดงเนื้อความที่พึงถาม. บทว่า iṅgha เป็นนิบาตในอรรถว่าขอร้อง. บทว่า tadiṅgha คือ เพราะเหตุนั้น ขอเชิญเถิด. บทว่า brūhi คือ โปรดบอก โปรดกล่าวเถิด. 84. එවං වුත්තෙ භගවා චුන්දං කම්මාරපුත්තං ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසලං, කිං අකුසල’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.296) නයෙන ගිහිපඤ්හං අපුච්ඡිත්වා සමණපඤ්හං පුච්ඡන්තං දිස්වා ආවජ්ජෙන්තො ‘‘තං පාපභික්ඛුං සන්ධාය අයං පුච්ඡතී’’ති ඤත්වා තස්ස අඤ්ඤත්‍ර වොහාරමත්තා අස්සමණභාවං දීපෙන්තො ආහ ‘‘චතුරො සමණා’’ති. තත්ථ චතුරොති සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො. සමණාති කදාචි [Pg.145] භගවා තිත්ථියෙ සමණවාදෙන වදති; යථාහ – ‘‘යානි තානි පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං වතකොතූහලමඞ්ගලානී’’ති (ම. නි. 1.407). කදාචි පුථුජ්ජනෙ; යථාහ – ‘‘සමණා සමණාති ඛො, භික්ඛවෙ, ජනො සඤ්ජානාතී’’ති (ම. නි. 1.435). කදාචි සෙක්ඛෙ; යථාහ – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; දී. නි. 2.214; අ. නි. 4.241). කදාචි ඛීණාසවෙ; යථාහ – ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438). කදාචි අත්තානංයෙව; යථාහ – ‘‘සමණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85). ඉධ පන තීහි පදෙහි සබ්බෙපි අරියෙ සීලවන්තං පුථුජ්ජනඤ්ච, චතුත්ථෙන ඉතරං අස්සමණම්පි භණ්ඩුං කාසාවකණ්ඨං කෙවලං වොහාරමත්තකෙන සමණොති සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘චතුරො සමණා’’ති ආහ. න පඤ්චමත්ථීති ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ වොහාරමත්තකෙන පටිඤ්ඤාමත්තකෙනාපි පඤ්චමො සමණො නාම නත්ථි. ๘๔. เมื่อ (นายจุนทะ) กล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงเห็นนายจุนทะบุตรนายช่างทอง ไม่ทูลถามปัญหาของคฤหัสถ์โดยนัยเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล” (ม. นิ. ๓.๒๙๖) แต่ทูลถามปัญหาของสมณะ เมื่อทรงพิจารณาจึงทรงทราบว่า “ผู้นี้หมายถึงภิกษุชั่วนั้นแล้วถาม” เมื่อจะทรงแสดงความเป็นอสัตบุรุษของภิกษุนั้น เว้นจากความเป็นสมณะเพียงแค่ชื่อเรียก จึงตรัสว่า “สมณะมี ๔ จำพวก”. ในบทเหล่านั้น บทว่า caturo เป็นการกำหนดจำนวน. บทว่า samaṇā คือ บางครั้งพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกพวกเดียรถีย์ด้วยคำว่าสมณะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “วัตรและมงคลตื่นข่าวของสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่านั้น” (ม. นิ. ๑.๔๐๗). บางครั้งตรัสเรียกปุถุชน ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนย่อมรู้จักกันว่า สมณะ สมณะ” (ม. นิ. ๑.๔๓๕). บางครั้งตรัสเรียกพระเสขะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในที่นี้ สมณะที่สองมีในที่นี้” (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อํ. นิ. ๔.๒๔๑). บางครั้งตรัสเรียกพระขีณาสพ ดังที่ตรัสไว้ว่า “บุคคลเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” (ม. นิ. ๑.๔๓๘). บางครั้งตรัสเรียกพระองค์เอง ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่าสมณะนี้ เป็นชื่อของตถาคต” (อํ. นิ. ๘.๘๕). แต่ในที่นี้ พระองค์ทรงรวบรวมพระอริยบุคคลทั้งหมดและปุถุชนผู้มีศีลด้วย ๓ บท (แรก) และด้วยบทที่ ๔ ทรงรวบรวมบุคคลนอกนี้ แม้มิใช่สมณะ แต่เป็นคนหัวโล้น มีผ้ากาสาวะพันคอ ว่าเป็นสมณะเพียงแค่ชื่อเรียกเท่านั้น แล้วตรัสว่า “สมณะมี ๔ จำพวก”. บทว่า na pañcamatthi คือ ในพระธรรมวินัยนี้ สมณะชื่อว่าจำพวกที่ ๕ แม้เพียงแค่ชื่อเรียก หรือเพียงแค่การปฏิญาณ ย่อมไม่มี. තෙ තෙ ආවිකරොමීති තෙ චතුරො සමණෙ තව පාකටෙ කරොමි. සක්ඛිපුට්ඨොති සම්මුඛා පුච්ඡිතො. මග්ගජිනොති මග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ විජිතාවීති අත්ථො. මග්ගදෙසකොති පරෙසං මග්ගං දෙසෙතා. මග්ගෙ ජීවතීති සත්තසු සෙක්ඛෙසු යො කොචි සෙක්ඛො අපරියොසිතමග්ගවාසත්තා ලොකුත්තරෙ, සීලවන්තපුථුජ්ජනො ච ලොකියෙ මග්ගෙ ජීවති නාම, සීලවන්තපුථුජ්ජනො වා ලොකුත්තරමග්ගනිමිත්තං ජීවනතොපි මග්ගෙ ජීවතීති වෙදිතබ්බො. යො ච මග්ගදූසීති යො ච දුස්සීලො මිච්ඡාදිට්ඨි මග්ගපටිලොමාය පටිපත්තියා මග්ගදූසකොති අත්ථො. บทว่า `Te te āvikaromi` ความว่า เราจักกระทำสมณะ ๔ จำพวกเหล่านั้นให้ปรากฏแก่เธอ. บทว่า `Sakkhipuṭṭho` ความว่า ผู้ถูกถามเฉพาะหน้า. บทว่า `Maggajino` ความว่า ผู้ชนะกิเลสทั้งปวงด้วยมรรค. บทว่า `Maggadesako` ความว่า ผู้แสดงมรรคแก่ผู้อื่น. บทว่า `Magge jīvati` ความว่า พระเสขะองค์ใดองค์หนึ่งในพระเสขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ (ดำเนินชีวิต) ในโลกุตตรมรรค เพราะยังดำเนินอยู่ในมรรคที่ยังไม่สิ้นสุด และปุถุชนผู้มีศีล ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ (ดำเนินชีวิต) ในโลกิยมรรค หรือพึงทราบว่า ปุถุชนผู้มีศีล ชื่อว่าย่อมเป็นอยู่ (ดำเนินชีวิต) ในมรรค แม้เพราะอาศัยโลกุตตรมรรคเป็นอยู่. บทว่า `Yo ca maggadūsī` ความว่า ผู้ทุศีลใด ชื่อว่าผู้ประทุษร้ายมรรค ด้วยการปฏิบัติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมรรคคือมิจฉาทิฏฐิ. 85. ‘‘ඉමෙ තෙ චතුරො සමණා’’ති එවං භගවතා සඞ්ඛෙපෙන උද්දිට්ඨෙ චතුරො සමණෙ ‘‘අයං නාමෙත්ථ මග්ගජිනො, අයං මග්ගදෙසකො, අයං මග්ගෙ ජීවති, අයං මග්ගදූසී’’ති එවං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තො පුන පුච්ඡිතුං චුන්දො ආහ ‘‘කං මග්ගජින’’න්ති. තත්ථ මග්ගෙ ජීවති මෙති යො සො මග්ගෙ ජීවති, තං මෙ බ්‍රූහි පුට්ඨොති. සෙසං පාකටමෙව. ๘๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสมณะ ๔ จำพวกโดยย่ออย่างนี้ว่า "เหล่านี้คือสมณะ ๔ จำพวกของเธอ" นายจุนทะไม่สามารถจะตรัสรู้ได้อย่างนี้ว่า "ในสมณะเหล่านี้ องค์นี้ชื่อว่ามัคคชินะ องค์นี้ชื่อว่ามัคคเทศก์ องค์นี้ชื่อว่าผู้เป็นอยู่ในมรรค องค์นี้ชื่อว่าผู้ประทุษร้ายมรรค" จึงได้ทูลถามอีกครั้งว่า "พระองค์ตรัสเรียกใครว่ามัคคชินะ". ในบทเหล่านั้น บทว่า `magge jīvati me` ความว่า ผู้ใดเป็นอยู่ในมรรค ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถาม โปรดตรัสบอกผู้นั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด. บทที่เหลือชัดเจนดีแล้ว. 86. ඉදානිස්ස භගවා චතුරොපි සමණෙ චතූහි ගාථාහි නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘යො තිණ්ණකථංකථො විසල්ලො’’ති. තත්ථ තිණ්ණකථංකථො විසල්ලොති එතං උරගසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. අයං පන විසෙසො. යස්මා ඉමාය ගාථාය මග්ගජිනොති බුද්ධසමණො අධිප්පෙතො, තස්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන [Pg.146] කථංකථාපතිරූපකස්ස සබ්බධම්මෙසු අඤ්ඤාණස්ස තිණ්ණත්තාපි ‘‘තිණ්ණකථංකථො’’ති වෙදිතබ්බො. පුබ්බෙ වුත්තනයෙන හි තිණ්ණකථංකථාපි සොතාපන්නාදයො පච්චෙකබුද්ධපරියොසානා සකදාගාමිවිසයාදීසු බුද්ධවිසයපරියොසානෙසු පටිහතඤාණප්පභාවත්තා පරියායෙන අතිණ්ණකථංකථාව හොන්ති. භගවා පන සබ්බප්පකාරෙන තිණ්ණකථංකථොති. නිබ්බානාභිරතොති නිබ්බානෙ අභිරතො, ඵලසමාපත්තිවසෙන සදා නිබ්බානනින්නචිත්තොති අත්ථො. තාදිසො ච භගවා. යථාහ – ๘๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงจำแนกสมณะทั้ง ๔ ด้วยคาถา ๔ คาถา จึงตรัสว่า "ผู้ใดข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากลูกศร". ในบทเหล่านั้น บทว่า `tiṇṇakathaṃkatho visallo` มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในอุรคสูตรนั่นเทียว. แต่นี้เป็นข้อพิเศษ. เพราะว่าในคาถานี้ ทรงประสงค์เอาพระพุทธสมณะว่า เป็นมัคคชินะ ฉะนั้น พึงทราบว่า "เป็นผู้ข้ามความสงสัยได้" แม้เพราะทรงข้ามพ้นอวิชชาในธรรมทั้งปวง อันมีลักษณะเป็นความสงสัยได้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ. จริงอยู่ ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน แม้พระโสดาบันเป็นต้นจนถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้โดยปริยาย เพราะพระญาณยังถูกขัดขวางในวิสัยของพระสกทาคามีเป็นต้น จนถึงวิสัยของพระพุทธเจ้า. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้โดยประการทั้งปวง. บทว่า `Nibbānābhirato` ความว่า ผู้ยินดียิ่งในพระนิพพาน หมายความว่า มีพระทัยน้อมไปในพระนิพพานเสมอด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นเช่นนั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්සා එව කථාය පරියොසානෙ, තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි, සන්නිසාදෙමි, එකොදිං කරොමි, සමාදහාමී’’ති (ම. නි. 1.387). "อัคคิเวสสนะ เรานั้นแล ในตอนท้ายของถ้อยคำนั้นนั่นเอง ย่อมตั้งจิตไว้ภายใน ให้จิตแน่วแน่ กระทำจิตให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งจิตมั่นในสมาธินิมิตอันมีในเบื้องก่อนนั้นนั่นเอง" (ม.นิ. ๑.๓๘๗). අනානුගිද්ධොති කඤ්චි ධම්මං තණ්හාගෙධෙන අනනුගිජ්ඣන්තො. ලොකස්ස සදෙවකස්ස නෙතාති ආසයානුසයානුලොමෙන ධම්මං දෙසෙත්වා පාරායනමහාසමයාදීසු අනෙකෙසු සුත්තන්තෙසු අපරිමාණානං දෙවමනුස්සානං සච්චපටිවෙධසම්පාදනෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස නෙතා, ගමයිතා, තාරෙතා, පාරං සම්පාපෙතාති අත්ථො. තාදින්ති තාදිසං යථාවුත්තප්පකාරලොකධම්මෙහි නිබ්බිකාරන්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. บทว่า `Anānugiddho` ความว่า ไม่ทรงกำหนัดติดในธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยความอยากคือตัณหา. บทว่า `Lokassa sadevakassa netā` ความว่า ทรงเป็นผู้นำ เป็นผู้ให้ถึง เป็นผู้ให้ข้าม เป็นผู้ให้บรรลุฝั่ง (คือพระนิพพาน) แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ด้วยการทำให้เทวดาและมนุษย์ประมาณมิได้สำเร็จการแทงตลอดสัจจะ ในพระสูตรทั้งหลายเป็นอันมาก มีปารายนวรรคและมหาสมัยสูตรเป็นต้น โดยทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยและอนุสัย. บทว่า `Tādiṃ` ความว่า ผู้เป็นเช่นนั้น คือผู้ไม่หวั่นไหวในโลกธรรมทั้งหลายดังที่กล่าวมาแล้ว. บทที่เหลือในคาถานี้ชัดเจนดีแล้ว. 87. එවං භගවා ඉමාය ගාථාය ‘‘මග්ගජින’’න්ති බුද්ධසමණං නිද්දිසිත්වා ඉදානි ඛීණාසවසමණං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘පරමං පරමන්තී’’ති. තත්ථ පරමං නාම නිබ්බානං, සබ්බධම්මානං අග්ගං උත්තමන්ති අත්ථො. පරමන්ති යොධ ඤත්වාති තං පරමං පරමමිච්චෙව යො ඉධ සාසනෙ ඤත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. අක්ඛාති විභජතෙ ඉධෙව ධම්මන්ති නිබ්බානධම්මං අක්ඛාති, අත්තනා පටිවිද්ධත්තා පරෙසං පාකටං කරොති ‘‘ඉදං නිබ්බාන’’න්ති, මග්ගධම්මං විභජති ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. උභයම්පි වා උග්ඝටිතඤ්ඤූනං සඞ්ඛෙපදෙසනාය ආචික්ඛති, විපඤ්චිතඤ්ඤූනං විත්ථාරදෙසනාය විභජති. එවං ආචික්ඛන්තො විභජන්තො ච ‘‘ඉධෙව සාසනෙ අයං ධම්මො, න ඉතො බහිද්ධා’’ති සීහනාදං නදන්තො අක්ඛාති ච විභජති ච. තෙන වුත්තං ‘‘අක්ඛාති විභජතෙ ඉධෙව ධම්ම’’න්ති. තං කඞ්ඛඡිදං මුනිං අනෙජන්ති තං එවරූපං චතුසච්චපටිවෙධෙන අත්තනො, දෙසනාය ච පරෙසං කඞ්ඛච්ඡෙදනෙන කඞ්ඛච්ඡිදං[Pg.147], මොනෙය්‍යසමන්නාගමෙන මුනිං, එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අභාවතො අනෙජං දුතියං භික්ඛුනමාහු මග්ගදෙසින්ති. ๘๗. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระพุทธสมณะว่าเป็น "มัคคชินะ" ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระขีณาสพสมณะ จึงตรัสว่า "ปรมํ ปรมํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าปรมะ ได้แก่พระนิพพาน ความว่า เป็นธรรมอันเลิศ ประเสริฐสุดแห่งธรรมทั้งปวง. บทว่า `Paramanti yodha ñatvā` ความว่า ผู้ใดในศาสนานี้ รู้แจ้งธรรมอันสูงสุดนั้นว่าเป็นธรรมอันสูงสุด ด้วยปัจจเวกขณญาณ. บทว่า `Akkhāti vibhajate idheva dhammaṃ` ความว่า ย่อมบอกคือนิพพานธรรม ทำให้ธรรมที่ตนแทงตลอดแล้วปรากฏแก่ผู้อื่นว่า "นี้คือนิพพาน" ย่อมจำแนกมรรคธรรมว่า "เหล่านี้คือสติปัฏฐาน ๔... (ละ)... อริยมรรคมีองค์ ๘". อีกอย่างหนึ่ง ย่อมบอก (โดยย่อ) แก่บุคคลประเภทอุคฆฏิตัญญู ย่อมจำแนก (โดยพิสดาร) แก่บุคคลประเภทวิปัญจิตัญญู. เมื่อบอกและจำแนกอยู่อย่างนี้ ก็ย่อมบันลือสีหนาทว่า "ธรรมนี้มีอยู่แต่ในศาสนานี้เท่านั้น ไม่มีในศาสนาอื่น" แล้วบอกและจำแนก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ย่อมบอก ย่อมจำแนกธรรมในศาสนานี้เท่านั้น". บทว่า `Taṃ kaṅkhachidaṃ muniṃ anejaṃ` ความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงภิกษุผู้มีลักษณะเช่นนั้น ผู้ตัดความสงสัยได้เพราะแทงตลอดจตุราริยสัจด้วยตนเอง และเพราะตัดความสงสัยของผู้อื่นด้วยเทศนา ว่าเป็นผู้ตัดความสงสัย (กังขัจฉิทะ) ผู้เป็นมุนีเพราะประกอบด้วยโมเนยยธรรม (ปัญญา) ผู้ไม่หวั่นไหวเพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าเอชา (ความหวั่นไหว) ว่าเป็นภิกษุจำพวกที่สอง ผู้แสดงมรรค. 88. එවං ඉමාය ගාථාය සයං අනුත්තරං මග්ගං උප්පාදෙත්වා දෙසනාය අනුත්තරො මග්ගදෙසී සමානොපි දූතමිව ලෙඛවාචකමිව ච රඤ්ඤො අත්තනො සාසනහරං සාසනජොතකඤ්ච ‘‘මග්ගදෙසි’’න්ති ඛීණාසවසමණං නිද්දිසිත්වා ඉදානි සෙක්ඛසමණඤ්ච සීලවන්තපුථුජ්ජනසමණඤ්ච නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘යො ධම්මපදෙ’’ති. තත්ථ පදවණ්ණනා පාකටායෙව. අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – යො නිබ්බානධම්මස්ස පදත්තා ධම්මපදෙ, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම දෙසිතත්තා ආසයානුරූපතො වා සතිපට්ඨානාදිනානප්පකාරෙහි දෙසිතත්තා සුදෙසිතෙ, මග්ගසමඞ්ගීපි අනවසිතමග්ගකිච්චත්තා මග්ගෙ ජීවති, සීලසංයමෙන සඤ්ඤතො, කායාදීසු සූපට්ඨිතාය චිරකතාදිසරණාය වා සතියා සතිමා, අණුමත්තස්සාපි වජ්ජස්ස අභාවතො අනවජ්ජත්තා, කොට්ඨාසභාවෙන ච පදත්තා සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛාතානි අනවජ්ජපදානි භඞ්ගඤාණතො පභුති භාවනාසෙවනාය සෙවමානො, තං භික්ඛුනං තතියං මග්ගජීවින්ති ආහූති. ๘๘. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระขีณาสพสมณะว่าเป็น "มัคคเทศก์" ด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว คือ แม้พระขีณาสพสมณะนั้นจะเป็นผู้แสดงมรรคอย่างยอดเยี่ยมไม่มีใครเปรียบด้วยเทศนา โดยที่ตนเองได้ทำให้มรรคอันยอดเยี่ยมเกิดขึ้นแล้ว แต่ก็เป็นเพียงผู้นำสาสน์และรุ่งเรืองในศาสนาของพระองค์ ดุจทูตหรือคนอ่านสารของพระราชา บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระเสขสมณะและปุถุชนสมณะผู้มีศีล จึงตรัสว่า "โย ธัมมปเท" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น การพรรณนาบทชัดเจนดีแล้ว. ส่วนนี้เป็นการพรรณนาความในที่นี้ – ผู้ใดเป็นอยู่ในมรรค คือ แม้ผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ก็ชื่อว่าเป็นอยู่ในมรรค เพราะกิจแห่งมรรคยังไม่สิ้นสุด ในธรรมบทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว ซึ่งได้ชื่อว่าธรรมบทเพราะเป็นเหตุแห่งนิพพานธรรม เพราะทรงแสดงโดยไม่เข้าใกล้ส่วนสุดทั้งสอง หรือเพราะทรงแสดงโดยประการต่างๆ มีสติปัฏฐานเป็นต้น ตามอัธยาศัย (ของเวไนยสัตว์) เป็นผู้สำรวมแล้วด้วยศีลสังวร เป็นผู้มีสติด้วยสติที่ตั้งมั่นดีแล้วในกายเป็นต้น หรือด้วยสติที่ระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้นานแล้วได้ เป็นผู้ไม่มีโทษเพราะไม่มีโทษแม้ประมาณน้อยนิด เสพอยู่ซึ่งบทอันไม่มีโทษ คือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ซึ่งได้ชื่อว่าบทเพราะเป็นส่วนหนึ่งและเป็นเหตุ (แห่งพระนิพพาน) ด้วยการเสพคือภาวนา ตั้งแต่ภังคญาณเป็นต้นไป บัณฑิตทั้งหลายกล่าวภิกษุนั้นว่าเป็นมัคคชีวี เป็นสมณะจำพวกที่สามในบรรดาภิกษุทั้งหลาย. 89. එවං භගවා ඉමාය ගාථාය ‘‘මග්ගජීවි’’න්ති සෙක්ඛසමණං සීලවන්තපුථුජ්ජනසමණඤ්ච නිද්දිසිත්වා ඉදානි තං භණ්ඩුං කාසාවකණ්ඨං කෙවලං වොහාරමත්තසමණං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘ඡදනං කත්වානා’’ති. තත්ථ ඡදනං කත්වානාති පතිරූපං කරිත්වා, වෙසං ගහෙත්වා, ලිඞ්ගං ධාරෙත්වාති අත්ථො. සුබ්බතානන්ති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං. තෙසඤ්හි සුන්දරානි වතානි, තස්මා තෙ සුබ්බතාති වුච්චන්ති. පක්ඛන්දීති පක්ඛන්දකො, අන්තො පවිසකොති අත්ථො. දුස්සීලො හි ගූථපටිච්ඡාදනත්ථං තිණපණ්ණාදිච්ඡදනං විය අත්තනො දුස්සීලභාවං පටිච්ඡාදනත්ථං සුබ්බතානං ඡදනං කත්වා ‘‘අහම්පි භික්ඛූ’’ති භික්ඛුමජ්ඣෙ පක්ඛන්දති, ‘‘එත්තකවස්සෙන භික්ඛුනා ගහෙතබ්බං එත’’න්ති ලාභෙ දීයමානෙ ‘‘අහං එත්තකවස්සො’’ති ගණ්හිතුං පක්ඛන්දති, තෙන වුච්චති ‘‘ඡදනං කත්වාන සුබ්බතානං පක්ඛන්දී’’ති. චතුන්නම්පි ඛත්තියාදිකුලානං උප්පන්නං පසාදං අනනුරූපපටිපත්තියා දූසෙතීති කුලදූසකො. පගබ්භොති අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච සමන්නාගතොති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන මෙත්තසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම. ๘๙. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงเสกขสมณะและปุถุชนสมณะผู้มีศีล ด้วยคาถานี้ว่า “มัคคชีวี” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงสมณะเพียงชื่อสมณะเท่านั้น ผู้มีศีรษะโล้น มีผ้ากาสาวะพันคอ จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “ฉทนํ กตฺวาน” (ทำเครื่องมุงบังแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉทนํ กตฺวาน ความว่า ทำกิริยาอาการที่สมควร, ถือเพศ, ทรงเพศ. บทว่า สุพฺพตานํ ได้แก่ ของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก. จริงอยู่ วัตรปฏิบัติของท่านเหล่านั้นงดงาม เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า สุพฺพตา (ผู้มีวัตรดี). บทว่า ปกฺขนฺที ความว่า ผู้แล่นเข้าไป, ผู้เข้าไปในภายใน. จริงอยู่ ภิกษุผู้ทุศีล ทำเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดี เพื่อปกปิดความเป็นผู้ทุศีลของตน เหมือนทำเครื่องมุงบังมีหญ้าและใบไม้เป็นต้นเพื่อปกปิดคูถ แล้วแล่นเข้าไปในท่ามกลางภิกษุทั้งหลายว่า “แม้เราก็เป็นภิกษุ” เมื่อเขากำลังถวายลาภว่า “ลาภนี้ภิกษุผู้มีพรรษาเท่านี้พึงรับ” ก็แล่นเข้าไปเพื่อจะรับโดยกล่าวว่า “เรามีพรรษาเท่านี้” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ฉทนํ กตฺวาน สุพฺพตานํ ปกฺขนฺที” (ทำเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดีแล้วแล่นเข้าไป). ชื่อว่า กุลทูสโก (ผู้ประทุษร้ายตระกูล) เพราะย่อมประทุษร้ายความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแล้วของตระกูลทั้ง ๔ มีกษัตริย์เป็นต้น ด้วยการปฏิบัติที่ไม่สมควร. บทว่า ปคพฺโภ ความว่า ผู้ประกอบด้วยกายปาคัญภิยะ (ความคะนองกาย) ๘ สถาน, วจีปาคัญภิยะ (ความคะนองวาจา) ๔ สถาน, และมโนปาคัญภิยะ (ความคะนองใจ) หลายสถาน. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร เราจักกล่าวไว้ในเมตตสูตรวัณณนา. කතපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය [Pg.148] මායාය සමන්නාගතත්තා මායාවී. සීලසංයමාභාවෙන අසඤ්ඤතො. පලාපසදිසත්තා පලාපො. යථා හි පලාපො අන්තො තණ්ඩුලරහිතොපි බහි ථුසෙන වීහි විය දිස්සති, එවමිධෙකච්චො අන්තො සීලාදිගුණසාරවිරහිතොපි බහි සුබ්බතච්ඡදනෙන සමණවෙසෙන සමණො විය දිස්සති. සො එවං පලාපසදිසත්තා ‘‘පලාපො’’ති වුච්චති. ආනාපානස්සතිසුත්තෙ පන ‘‘අපලාපායං, භික්ඛවෙ, පරිසා, නිප්පලාපායං, භික්ඛවෙ, පරිසා, සුද්ධා සාරෙ පතිට්ඨිතා’’ති (ම. නි. 3.146) එවං පුථුජ්ජනකල්‍යාණොපි ‘‘පලාපො’’ති වුත්තො. ඉධ පන කපිලසුත්තෙ ච ‘‘තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ’’ති (සු. නි. 284) එවං පරාජිතකො ‘‘පලාපො’’ති වුත්තො. පතිරූපෙන චරං සමග්ගදූසීති තං සුබ්බතානං ඡදනං කත්වා යථා චරන්තං ‘‘ආරඤ්ඤිකො අයං රුක්ඛමූලිකො, පංසුකූලිකො, පිණ්ඩපාතිකො, අප්පිච්ඡො, සන්තුට්ඨො’’ති ජනො ජානාති, එවං පතිරූපෙන යුත්තරූපෙන බාහිරමට්ඨෙන ආචාරෙන චරන්තො පුග්ගලො අත්තනො ලොකුත්තරමග්ගස්ස, පරෙසං සුගතිමග්ගස්ස ච දූසනතො ‘‘මග්ගදූසී’’ති වෙදිතබ්බො. ชื่อว่า มายาวี (ผู้มีมายา) เพราะประกอบด้วยมายาอันมีลักษณะปกปิดสิ่งที่ทำแล้ว. ชื่อว่า อสัญญโต (ผู้ไม่สำรวม) เพราะไม่มีความสำรวมในศีล. ชื่อว่า ปลาโป (ผู้เป็นดังแกลบ) เพราะเป็นผู้เสมอด้วยแกลบ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนแกลบ แม้ภายในจะปราศจากข้าวสาร แต่ภายนอกก็ปรากฏเหมือนข้าวเปลือกเพราะมีรำ ฉันใด ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ก็ฉันนั้น แม้ภายในจะปราศจากสาระคือคุณมีศีลเป็นต้น แต่ภายนอกก็ปรากฏเหมือนเป็นสมณะด้วยเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดี ด้วยเพศของสมณะ. ภิกษุนั้นถูกเรียกว่า “ปลาโป” เพราะเป็นผู้เสมอด้วยแกลบอย่างนี้. แต่ในอานาปานสติสูตร แม้กัลยาณปุถุชนก็ถูกเรียกว่า “ปลาโป” ดังที่ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ไม่มีคนเป็นแกลบ ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ปราศจากคนเป็นแกลบ บริสุทธิ์ ตั้งอยู่ในสาระ” (ม.นิ. ๓.๑๔๖) อย่างนี้. แต่ในที่นี้และในกปิลสูตร ภิกษุผู้ต้องอาบัติปาราชิกถูกเรียกว่า “ปลาโป” ดังที่ตรัสว่า “เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงกำจัดคนที่เป็นดังแกลบ ผู้มิใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะเสีย” (สุ.นิ. ๒๘๔) อย่างนี้. บทว่า ปฏิรูเปน จรํ สมคฺคทูสี ความว่า บุคคลทำเครื่องมุงบังของท่านผู้มีวัตรดีนั้นแล้ว ประพฤติตามอย่างที่คนจะรู้จักว่า “ท่านผู้นี้เป็นพระอรัญญิก, เป็นพระรุกขมูลิก, เป็นพระปังสุกูลิก, เป็นพระบิณฑปาติก, เป็นผู้มักน้อย, เป็นผู้สันโดษ” อย่างนี้ บุคคลผู้ประพฤติด้วยอาจาระที่สมควร ที่เหมาะสม ที่เกลี้ยงเกลาภายนอกอย่างนี้ พึงทราบว่าชื่อว่า “มัคคทูสี” (ผู้ประทุษร้ายทาง) เพราะประทุษร้ายโลกุตตรมรรคของตน และสุคติมรรคของผู้อื่น. 90. එවං ඉමාය ගාථාය ‘‘මග්ගදූසී’’ති දුස්සීලං වොහාරමත්තකසමණං නිද්දිසිත්වා ඉදානි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්‍යාමිස්සීභාවං දීපෙන්තො ආහ ‘‘එතෙ ච පටිවිජ්ඣී’’ති. තස්සත්ථො – එතෙ චතුරො සමණෙ යථාවුත්තෙන ලක්ඛණෙන පටිවිජ්ඣි අඤ්ඤාසි සච්ඡාකාසි යො ගහට්ඨො ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා අඤ්ඤො වා කොචි, ඉමෙසං චතුන්නං සමණානං ලක්ඛණස්සවනමත්තෙන සුතවා, තස්සෙව ලක්ඛණස්ස අරියානං සන්තිකෙ සුතත්තා අරියසාවකො, තෙයෙව සමණෙ ‘‘අයඤ්ච අයඤ්ච එවංලක්ඛණො’’ති පජානනමත්තෙන සප්පඤ්ඤො, යාදිසො අයං පච්ඡා වුත්තො මග්ගදූසී, ඉතරෙපි සබ්බෙ නෙතාදිසාති ඤත්වා ඉති දිස්වා එවං පාපං කරොන්තම්පි එතං පාපභික්ඛුං දිස්වා. තත්ථායං යොජනා – එතෙ ච පටිවිජ්ඣි යො ගහට්ඨො සුතවා අරියසාවකො සප්පඤ්ඤො, තස්ස තාය පඤ්ඤාය සබ්බෙ ‘‘නෙතාදිසා’’ති ඤත්වා විහරතො ඉති දිස්වා න හාපෙති සද්ධා, එවං පාපකම්මං කරොන්තං පාපභික්ඛුං දිස්වාපි න හාපෙති, න හායති, න නස්සති සද්ධාති. ๙๐. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงสมณะผู้ทุศีลเพียงชื่อสมณะ ด้วยคาถานี้ว่า “มัคคทูสี” อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่ระคนกันและกันของสมณะเหล่านั้น จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “เอเต จ ปฏิวิชฺฌิ”. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า คฤหัสถ์คนใดคนหนึ่ง จะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ หรือคนอื่นก็ตาม ได้แทงตลอด รู้แจ้ง ทำให้ประจักษ์ ซึ่งสมณะ ๔ จำพวกเหล่านี้ ด้วยลักษณะที่กล่าวแล้ว, เป็นผู้ได้สดับแล้ว (สุตวา) เพียงด้วยการฟังลักษณะของสมณะ ๔ จำพวกเหล่านี้, เป็นอริยสาวก เพราะได้ฟังลักษณะนั้นนั่นแหละในสำนักของพระอริยเจ้าทั้งหลาย, เป็นผู้มีปัญญา (สัปปัญโญ) เพียงด้วยการรู้สมณะเหล่านั้นนั่นแหละว่า “ท่านผู้นี้มีลักษณะอย่างนี้ และท่านผู้นี้มีลักษณะอย่างนี้”, ครั้นรู้ว่า “มัคคทูสีที่กล่าวไว้ในภายหลังนี้เป็นเช่นใด สมณะที่เหลือทั้งหมดก็ไม่เป็นเช่นนั้น” ดังนี้แล้วเห็นอยู่, เห็นภิกษุผู้ลามกนี้ผู้กำลังทำบาปอย่างนี้อยู่. ในบทเหล่านั้น มีการประกอบความดังนี้ว่า คฤหัสถ์ผู้ใดผู้ได้สดับแล้ว เป็นอริยสาวก มีปัญญา ได้แทงตลอดสมณะ ๔ จำพวกเหล่านี้, สำหรับผู้นั้น ผู้ซึ่งอยู่ด้วยการรู้ด้วยปัญญานั้นว่า “สมณะทั้งหมดไม่เป็นเช่นนี้” เมื่อเห็นอย่างนี้ ศรัทธาย่อมไม่เสื่อม, แม้เห็นภิกษุผู้ลามกผู้กำลังทำกรรมชั่วอย่างนี้ ศรัทธาก็ไม่เสื่อม, ไม่ถอย, ไม่พินาศ. එවං [Pg.149] ඉමාය ගාථාය තෙසං අබ්‍යාමිස්සීභාවං දීපෙත්වා ඉදානි ඉති දිස්වාපි ‘‘සබ්බෙ නෙතාදිසා’’ති ජානන්තං අරියසාවකං පසංසන්තො ආහ ‘‘කථඤ්හි දුට්ඨෙනා’’ති. තස්ස සම්බන්ධො – එතදෙව ච යුත්තං සුතවතො අරියසාවකස්ස, යදිදං එකච්චං පාපං කරොන්තං ඉති දිස්වාපි සබ්බෙ ‘‘නෙතාදිසා’’ති ජානනං. කිං කාරණා? කථඤ්හි දුට්ඨෙන අසම්පදුට්ඨං, සුද්ධං අසුද්ධෙන සමං කරෙය්‍යාති? තස්සත්ථො – කථඤ්හි සුතවා අරියසාවකො සප්පඤ්ඤො, සීලවිපත්තියා දුට්ඨෙන මග්ගදූසිනා අදුට්ඨං ඉතරං සමණත්තයං, සුද්ධං සමණත්තයමෙවං අපරිසුද්ධකායසමාචාරතාදීහි අසුද්ධෙන පච්ඡිමෙන වොහාරමත්තකසමණෙන සමං කරෙය්‍ය සදිසන්ති ජානෙය්‍යාති. සුත්තපරියොසානෙ උපාසකස්ස මග්ගො වා ඵලං වා න කථිතං. කඞ්ඛාමත්තමෙව හි තස්ස පහීනන්ති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความไม่ระคนกันของสมณะเหล่านั้นด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญอริยสาวกผู้รู้ว่า “แม้เห็นอย่างนี้ สมณะทั้งหมดก็ไม่เป็นเช่นนี้” จึงตรัสคาถามีอาทิว่า “กถญฺหิ ทุฏฺเฐน”. ความเกี่ยวข้องของบทนั้นมีดังนี้ว่า การที่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วรู้ว่า “แม้เห็นภิกษุบางรูปทำบาปอย่างนี้ สมณะทั้งหมดก็ไม่เป็นเช่นนี้” นี้แหละสมควรแล้ว. เหตุอะไร? เพราะเหตุว่า “ไฉนเล่า บุคคลพึงทำผู้ไม่ถูกประทุษร้ายให้เสมอด้วยผู้ถูกประทุษร้าย, พึงทำผู้บริสุทธิ์ให้เสมอด้วยผู้ไม่บริสุทธิ์เล่า?”. อธิบายความแห่งบทนั้นว่า ไฉนเล่า อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว มีปัญญา พึงทำสมณะ ๓ จำพวกที่เหลือผู้ไม่ถูกประทุษร้าย ผู้บริสุทธิ์ ให้เสมอด้วยมัคคทูสีผู้ถูกประทุษร้ายแล้วเพราะศีลวิบัติ, พึงรู้ว่าเสมอกันกับสมณะเพียงชื่อสมณะคนสุดท้ายผู้ไม่บริสุทธิ์เพราะมีกายสมาจารเป็นต้นที่ไม่บริสุทธิ์. ในตอนท้ายพระสูตร ไม่ได้กล่าวว่าอุบาสกได้บรรลุมรรคหรือผล. จริงอยู่ ความสงสัยของอุบาสกนั้นเพียงแค่ถูกละไปเท่านั้น. පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය චුන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจุนทสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบ. 6. පරාභවසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาปราภวสูตร එවං මෙ සුතන්ති පරාභවසුත්තං. කා උප්පත්ති? මඞ්ගලසුත්තං කිර සුත්වා දෙවානං එතදහොසි – ‘‘භගවතා මඞ්ගලසුත්තෙ සත්තානං වුඩ්ඪිඤ්ච සොත්ථිඤ්ච කථයමානෙන එකංසෙන භවො එව කථිතො, නො පරාභවො. හන්ද දානි යෙන සත්තා පරිහායන්ති විනස්සන්ති, තං නෙසං පරාභවම්පි පුච්ඡාමා’’ති. අථ මඞ්ගලසුත්තං කථිතදිවසතො දුතියදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතායො පරාභවසුත්තං සොතුකාමා ඉමස්මිං එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිත්වා එකවාලග්ගකොටිඔකාසමත්තෙ දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සත්තතිපි අසීතිපි සුඛුමත්තභාවෙ නිම්මිනිත්වා සබ්බදෙවමාරබ්‍රහ්මානො සිරියා ච තෙජෙන ච අධිගය්හ විරොචමානං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නං භගවන්තං පරිවාරෙත්වා අට්ඨංසු. තතො සක්කෙන දෙවානමින්දෙන ආණත්තො අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො භගවන්තං පරාභවපඤ්හං පුච්ඡි. අථ භගවා පුච්ඡාවසෙන ඉමං සුත්තමභාසි. ปราภวสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. มีความเป็นมาอย่างไร? ได้ยินว่า เหล่าเทวดาได้ฟังมงคลสูตรแล้ว ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า – “พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสถึงความเจริญและความสวัสดีของเหล่าสัตว์ในมงคลสูตร ได้ตรัสถึงแต่ความเจริญโดยส่วนเดียว ไม่ได้ตรัสถึงความเสื่อมเลย เอาล่ะ บัดนี้ เราทั้งหลายจงทูลถามถึงเหตุแห่งความเสื่อมของสัตว์เหล่านั้น อันเป็นเหตุที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายเสื่อมไปและพินาศไปเถิด” ลำดับนั้น ในวันที่สองนับจากวันที่ทรงแสดงมงคลสูตร เหล่าเทวดาในหมื่นจักรวาลผู้ใคร่จะฟังปราภวสูตร ได้มาประชุมกันในจักรวาลหนึ่งนี้ แล้วเนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อน สิบองค์บ้าง ยี่สิบองค์บ้าง สามสิบองค์บ้าง สี่สิบองค์บ้าง ห้าสิบองค์บ้าง หกสิบองค์บ้าง เจ็ดสิบองค์บ้าง แปดสิบองค์บ้าง ในพื้นที่ประมาณปลายเส้นผมเส้นหนึ่ง ได้พากันแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงครอบงำเทวดา มาร และพรหมทั้งปวงด้วยพระสิริและพระเดช รุ่งเรืองอยู่ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ แล้วได้ยืนอยู่ ลำดับนั้น เทพบุตรองค์หนึ่ง อันท้าวสักกะจอมเทพทรงบัญชาแล้ว ได้ทูลถามปัญหาเรื่องความเสื่อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรนี้ตามที่ถูกทูลถาม තත්ථ [Pg.150] ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදි ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තං. ‘‘පරාභවන්තං පුරිස’’න්තිආදිනා නයෙන එකන්තරිකා ගාථා දෙවපුත්තෙන වුත්තා, ‘‘සුවිජානො භවං හොතී’’තිආදිනා නයෙන එකන්තරිකා එව අවසානගාථා ච භගවතා වුත්තා, තදෙතං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘පරාභවසුත්ත’’න්ති වුච්චති. තත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වක්ඛාම. ในปราภวสูตรนั้น คำเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” เป็นคำที่พระอานนทเถระกล่าวไว้ คาถาที่เว้นคาถาหนึ่ง (คาถาเว้นคาถา) โดยนัยเริ่มต้นว่า “ปราภวนฺตํ ปุริสํ” เป็นคาถาที่เทพบุตรกล่าว ส่วนคาถาที่เว้นคาถาหนึ่งเช่นกัน และคาถาสุดท้าย โดยนัยเริ่มต้นว่า “สุวิชาโน ภวํ โหติ” เป็นคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส เมื่อรวบรวมเนื้อความทั้งหมดนี้เข้าด้วยกัน จึงเรียกว่า “ปราภวสูตร” ในบทเหล่านั้น สิ่งที่ควรกล่าวในบทเริ่มต้นว่า “เอวํ เม สุตํ” ทั้งหมดนั้น เราจักกล่าวไว้ในอรรถกถามงคลสูตร 91. පරාභවන්තං පුරිසන්තිආදීසු පන පරාභවන්තන්ති පරිහායන්තං විනස්සන්තං. පුරිසන්ති යංකිඤ්චි සත්තං ජන්තුං. මයං පුච්ඡාම ගොතමාති සෙසදෙවෙහි සද්ධිං අත්තානං නිදස්සෙත්වා ඔකාසං කාරෙන්තො සො දෙවපුත්තො ගොත්තෙන භගවන්තං ආලපති. භවන්තං පුට්ඨුමාගම්මාති මයඤ්හි භවන්තං පුච්ඡිස්සාමාති තතො තතො චක්කවාළා ආගතාති අත්ථො. එතෙන ආදරං දස්සෙති. කිං පරාභවතො මුඛන්ති එවං ආගතානං අම්හාකං බ්‍රූහි පරාභවතො පුරිසස්ස කිං මුඛං, කිං ද්වාරං, කා යොනි, කිං කාරණං, යෙන මයං පරාභවන්තං පුරිසං ජානෙය්‍යාමාති අත්ථො. එතෙන ‘‘පරාභවන්තං පුරිස’’න්ති එත්ථ වුත්තස්ස පරාභවතො පුරිසස්ස පරාභවකාරණං පුච්ඡති. පරාභවකාරණෙ හි ඤාතෙ තෙන කාරණසාමඤ්ඤෙන සක්කා යො කොචි පරාභවපුරිසො ජානිතුන්ති. ๙๑. ส่วนในบทเริ่มต้นว่า “ปราภวนฺตํ ปุริสํ” นั้น บทว่า “ปราภวนฺตํ” หมายถึง ผู้กำลังเสื่อม ผู้กำลังพินาศ บทว่า “ปุริสํ” หมายถึง สัตว์หรือบุคคลใดๆ ในบทว่า “มยํ ปุจฺฉาม โคตม” นั้น เทพบุตรนั้นเมื่อแสดงตนพร้อมกับเทวดาที่เหลือและขอโอกาส จึงเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า “ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺม” มีความหมายว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายมาแล้วจากจักรวาลนั้นๆ เพื่อจะทูลถามพระองค์” ด้วยบทนี้ เทพบุตรแสดงความเคารพ บทว่า “กึ ปราภวโต มุขํ” มีความหมายว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้มาแล้วอย่างนี้เถิดว่า อะไรคือเหตุแห่งความเสื่อม อะไรคือประตู อะไรคือแดนเกิด อะไรคือสาเหตุแห่งความเสื่อมของบุคคล ซึ่งเป็นเหตุให้ข้าพระองค์ทั้งหลายพึงรู้จักบุคคลผู้กำลังเสื่อมได้” ด้วยบทนี้ เทพบุตรทูลถามถึงสาเหตุแห่งความเสื่อมของบุคคลผู้กำลังเสื่อม ซึ่งกล่าวไว้ในบทว่า “ปราภวนฺตํ ปุริสํ” เพราะเมื่อทราบสาเหตุแห่งความเสื่อมแล้ว ก็ย่อมสามารถรู้จักบุคคลผู้เสื่อมคนใดคนหนึ่งได้ โดยอาศัยความเสมอกันแห่งสาเหตุนั้น 92. අථස්ස භගවා සුට්ඨු පාකටීකරණත්ථං පටිපක්ඛං දස්සෙත්වා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය පරාභවමුඛං දීපෙන්තො ආහ ‘‘සුවිජානො භව’’න්ති. තස්සත්ථො – ය්වායං භවං වඩ්ඪන්තො අපරිහායන්තො පුරිසො, සො සුවිජානො හොති, සුඛෙන අකසිරෙන අකිච්ඡෙන සක්කා විජානිතුං. යොපායං පරාභවතීති පරාභවො, පරිහායති විනස්සති, යස්ස තුම්හෙ පරාභවතො පුරිසස්ස මුඛං මං පුච්ඡථ, සොපි සුවිජානො. කථං? අයඤ්හි ධම්මකාමො භවං හොති දසකුසලකම්මපථධම්මං කාමෙති, පිහෙති, පත්ථෙති, සුණාති, පටිපජ්ජති, සො තං පටිපත්තිං දිස්වා සුත්වා ච ජානිතබ්බතො සුවිජානො හොති. ඉතරොපි ධම්මදෙස්සී පරාභවො, තමෙව ධම්මං දෙස්සති, න කාමෙති, න පිහෙති, න පත්ථෙති, න සුණාති, න පටිපජ්ජති, සො තං විප්පටිපත්තිං දිස්වා සුත්වා ච ජානිතබ්බතො සුවිජානො හොතීති. එවමෙත්ථ භගවා පටිපක්ඛං දස්සෙන්තො අත්ථතො ධම්මකාමතං භවතො මුඛං දස්සෙත්වා ධම්මදෙස්සිතං පරාභවතො මුඛං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. ๙๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงกระทำให้ปรากฏชัดเจน จึงทรงแสดงฝ่ายตรงข้าม และเมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งความเสื่อมด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคล จึงตรัสว่า “สุวิชาโน ภวํ” ความหมายของคาถานั้นคือ – บุคคลใดผู้กำลังเจริญ งอกงาม ไม่เสื่อม ผู้นั้นเป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย คือสามารถรู้ได้โดยง่าย โดยไม่ลำบาก โดยไม่ยาก ส่วนบุคคลใด ย่อมเสื่อม เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เสื่อม คือย่อมเสื่อมไป ย่อมพินาศไป บุคคลผู้กำลังเสื่อมที่พวกเธอทูลถามเราถึงเหตุแห่งความเสื่อมของเขานั้น แม้ผู้นั้นก็เป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย อย่างไร? เพราะว่า บุคคลผู้เจริญนี้เป็นผู้ใคร่ในธรรม คือย่อมต้องการ ปรารถนา มุ่งหวัง ฟัง และปฏิบัติธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ บุคคลนั้นเป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย เพราะการปฏิบัติของเขานั้นพึงรู้ได้ด้วยการเห็นและได้ฟัง ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง คือผู้เสื่อม เป็นผู้เกลียดชังธรรม ย่อมเกลียดชังธรรมนั้นเอง ไม่ต้องการ ไม่ปรารถนา ไม่มุ่งหวัง ไม่ฟัง ไม่ปฏิบัติ บุคคลนั้นเป็นผู้ที่รู้ได้ง่าย เพราะการปฏิบัติผิดของเขานั้นพึงรู้ได้ด้วยการเห็นและได้ฟัง ในเรื่องนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงฝ่ายตรงข้าม ได้ทรงแสดงว่าโดยเนื้อความแล้ว ความเป็นผู้ใคร่ในธรรมเป็นเหตุแห่งความเจริญ และทรงแสดงว่าความเป็นผู้เกลียดชังธรรมเป็นเหตุแห่งความเสื่อม 93. අථ [Pg.151] සා දෙවතා භගවතො භාසිතං අභිනන්දමානා ආහ ‘‘ඉති හෙත’’න්ති. තස්සත්ථො – ඉති හි යථා වුත්තො භගවතා, තථෙව එතං විජානාම, ගණ්හාම, ධාරෙම, පඨමො සො පරාභවො සො ධම්මදෙස්සිතාලක්ඛණො පඨමො පරාභවො. යානි මයං පරාභවමුඛානි විජානිතුං ආගතම්හා, තෙසු ඉදං තාව එකං පරාභවමුඛන්ති වුත්තං හොති. තත්ථ විග්ගහො, පරාභවන්ති එතෙනාති පරාභවො. කෙන ච පරාභවන්ති? යං පරාභවතො මුඛං, කාරණං, තෙන. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙන එව හි එත්ථ නානාකරණං, අත්ථතො පන පරාභවොති වා පරාභවතො මුඛන්ති වා නානාකරණං නත්ථි. එවමෙකං පරාභවතො මුඛං විජානාමාති අභිනන්දිත්වා තතො පරං ඤාතුකාමතායාහ ‘‘දුතියං භගවා බ්‍රූහි, කිං පරාභවතො මුඛ’’න්ති. ඉතො පරඤ්ච තතියං චතුත්ථන්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙනත්ථො වෙදිතබ්බො. ๙๓. ลำดับนั้น เทวดานั้นชื่นชมยินดีในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงกล่าวว่า “อิติ เหตํ” ความหมายของคาถานั้นคือ – จริงอย่างนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายทราบ เข้าใจ และทรงจำเรื่องนั้นไว้ตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วนั้นเทียว นั่นคือความเสื่อมประการแรก ความเสื่อมประการแรกนั้นมีลักษณะคือการเกลียดชังธรรม ความหมายคือ ในบรรดาเหตุแห่งความเสื่อมทั้งหลายที่ข้าพระองค์ทั้งหลายมาเพื่อจะทราบนั้น นี้เป็นเหตุแห่งความเสื่อมประการหนึ่งก่อน ในบทนั้น มีวิเคราะห์ว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมเพราะเหตุนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปราภวะ (ความเสื่อม) ถามว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมเพราะอะไร? ตอบว่า เพราะเหตุแห่งความเสื่อม คือสาเหตุใด ก็เสื่อมเพราะเหตุนั้น จริงอยู่ ในที่นี้มีความแตกต่างกันเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว คำว่า “ปราภวะ” หรือ “ปราภวโต มุขํ” ไม่มีความแตกต่างกันเลย เทวดาชื่นชมยินดีว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายทราบเหตุแห่งความเสื่อมประการหนึ่งแล้วอย่างนี้” แล้วด้วยความปรารถนาจะทราบต่อไป จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกเหตุแห่งความเสื่อมประการที่สองเถิด อะไรคือเหตุแห่งความเสื่อม” และต่อจากนี้ไป แม้ในประการที่สาม ที่สี่ เป็นต้น ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน 94. බ්‍යාකරණපක්ඛෙපි ච යස්මා තෙ තෙ සත්තා තෙහි තෙහි පරාභවමුඛෙහි සමන්නාගතා, න එකොයෙව සබ්බෙහි, න ච සබ්බෙ එකෙනෙව, තස්මා තෙසං තෙසං තානි තානි පරාභවමුඛානි දස්සෙතුං ‘‘අසන්තස්ස පියා හොන්තී’’තිආදිනා නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානාය එව දෙසනාය නානාවිධානි පරාභවමුඛානි බ්‍යාකාසීති වෙදිතබ්බා. ๙๔. และในส่วนของการพยากรณ์ (คำตอบ) ก็เช่นกัน เพราะว่าสัตว์เหล่านั้นๆ ประกอบด้วยเหตุแห่งความเสื่อมเหล่านั้นๆ (ต่างกันไป) มิใช่สัตว์คนเดียวประกอบด้วยเหตุทั้งหมด และมิใช่สัตว์ทั้งหมดประกอบด้วยเหตุเพียงอย่างเดียว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งความเสื่อมเหล่านั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ จึงได้ทรงพยากรณ์เหตุแห่งความเสื่อมชนิดต่างๆ ด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลนั่นเอง โดยนัยเริ่มต้นว่า “อสนฺตสฺส ปิยา โหนฺติ” (อสัตบุรุษเป็นที่รัก) තත්‍රායං සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – අසන්තො නාම ඡ සත්ථාරො, යෙ වා පනඤ්ඤෙපි අවූපසන්තෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතා, තෙ අසන්තො අස්සපියා හොන්ති සුනක්ඛත්තාදීනං අචෙලකකොරඛත්තියාදයො විය. සන්තො නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකා. යෙ වා පනඤ්ඤෙපි වූපසන්තෙන කායවචීමනොකම්මෙන සමන්නාගතා, තෙ සන්තෙ න කුරුතෙ පියං, අත්තනො පියෙ ඉට්ඨෙ කන්තෙ මනාපෙ න කුරුතෙති අත්ථො. වෙනෙය්‍යවසෙන හෙත්ථ වචනභෙදො කතොති වෙදිතබ්බො. අථ වා සන්තෙ න කුරුතෙති සන්තෙ න සෙවතීති අත්ථො, යථා ‘‘රාජානං සෙවතී’’ති එතස්මිඤ්හි අත්ථෙ රාජානං පියං කුරුතෙති සද්දවිදූ මන්තෙන්ති. පියන්ති පියමානො, තුස්සමානො, මොදමානොති අත්ථො. අසතං [Pg.152] ධම්මො නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි, දසාකුසලකම්මපථා වා. තං අසතං ධම්මං රොචෙති, පිහෙති, පත්ථෙති, සෙවති. එවමෙතාය ගාථාය අසන්තපියතා, සන්තඅප්පියතා, අසද්ධම්මරොචනඤ්චාති තිවිධං පරාභවතො මුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො පුරිසො පරාභවති පරිහායති, නෙව ඉධ න හුරං වුඩ්ඪිං පාපුණාති, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුච්චති. විත්ථාරං පනෙත්ථ ‘‘අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති ගාථාවණ්ණනායං වක්ඛාම. ในคาถานั้น มีการพรรณนาความโดยย่อดังนี้ – ที่ชื่อว่าอสัตบุรุษ ได้แก่ ครูทั้ง ๖ หรือชนเหล่าอื่นใดก็ตามที่ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันไม่สงบ ชนเหล่านั้นชื่อว่าอสัตบุรุษ อสัตบุรุษเหล่านั้นย่อมเป็นที่รักของเขา เหมือนอเจลกะชื่อโกรักขัตติยะเป็นต้น เป็นที่รักของสุนักขัตตะเป็นต้น ที่ชื่อว่าสัตบุรุษ ได้แก่ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย หรือชนเหล่าอื่นใดก็ตามที่ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันสงบแล้ว เขาไม่ทำความรักในสัตบุรุษเหล่านั้น ความว่า ไม่ทำสัตบุรุษเหล่านั้นให้เป็นที่รัก ที่ปรารถนา ที่ชอบใจ ที่พอใจของตน พึงทราบว่า ในที่นี้ ท่านทำความแตกต่างแห่งคำพูดไว้โดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สัตบุรุษทั้งหลาย เขาไม่ทำความรัก" มีความว่า เขาไม่คบหาสัตบุรุษ เหมือนอย่างว่า ในความหมายของบทว่า "ย่อมเข้าเฝ้าพระราชา" ผู้รู้ศัพท์ย่อมเข้าใจว่า "ย่อมทำความรักในพระราชา" บทว่า "ปิยัง" มีความว่า เป็นที่รักใคร่ เป็นที่ยินดี เป็นที่บันเทิงใจ ที่ชื่อว่าธรรมของอสัตบุรุษ ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ เขาย่อมชอบใจ ปรารถนา มุ่งหวัง เสพซึ่งธรรมของอสัตบุรุษนั้น ด้วยประการฉะนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้ ๓ ประการ คือ ความเป็นผู้รักอสัตบุรุษ, ความเป็นผู้ไม่รักสัตบุรุษ, และความชอบใจในอสัทธรรม เพราะว่าบุรุษผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ ย่อมฉิบหาย ย่อมเสื่อม ย่อมไม่ถึงความเจริญทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปากทางแห่งความเสื่อม" ส่วนเนื้อความพิสดารในเรื่องนี้ เราจักกล่าวไว้ในอรรถกถาคาถาว่า "การไม่คบคนพาล การคบแต่บัณฑิต" 96. නිද්දාසීලී නාම යො ගච්ඡන්තොපි, නිසීදන්තොපි, තිට්ඨන්තොපි, සයානොපි නිද්දායතියෙව. සභාසීලී නාම සඞ්ගණිකාරාමතං, භස්සාරාමතමනුයුත්තො. අනුට්ඨාතාති වීරියතෙජවිරහිතො උට්ඨානසීලො න හොති, අඤ්ඤෙහි චොදියමානො ගහට්ඨො වා සමානො ගහට්ඨකම්මං, පබ්බජිතො වා පබ්බජිතකම්මං ආරභති. අලසොති ජාතිඅලසො, අච්චන්තාභිභූතො ථිනෙන ඨිතට්ඨානෙ ඨිතො එව හොති, නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නො එව හොති, අත්තනො උස්සාහෙන අඤ්ඤං ඉරියාපථං න කප්පෙති. අතීතෙ අරඤ්ඤෙ අග්ගිම්හි උට්ඨිතෙ අපලායනඅලසා චෙත්ථ නිදස්සනං. අයමෙත්ථ උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො, තතො ලාමකපරිච්ඡෙදෙනාපි පන අලසො අලසොත්වෙව වෙදිතබ්බො. ධජොව රථස්ස, ධූමොව අග්ගිනො, කොධො පඤ්ඤාණමස්සාති කොධපඤ්ඤාණො. දොසචරිතො ඛිප්පකොපී අරුකූපමචිත්තො පුග්ගලො එවරූපො හොති. ඉමාය ගාථාය නිද්දාසීලතා, සභාසීලතා, අනුට්ඨානතා, අලසතා, කොධපඤ්ඤාණතාති පඤ්චවිධං පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො නෙව ගහට්ඨො ගහට්ඨවුඩ්ඪිං, න පබ්බජිතො පබ්බජිතවුඩ්ඪිං පාපුණාති, අඤ්ඤදත්ථු පරිහායතියෙව පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුච්චති. ๙๖. ที่ชื่อว่าผู้มีปกติหลับ คือ ผู้ที่แม้กำลังเดิน กำลังนั่ง กำลังยืน หรือกำลังนอน ก็ย่อมหลับงกงันอยู่นั่นเอง ที่ชื่อว่าผู้มีปกติชอบสมาคม คือ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในหมู่คณะ ความยินดีในการพูดคุย บทว่า "ผู้ไม่ขยัน" คือ เป็นผู้ปราศจากเดชคือความเพียร ไม่มีความขยันหมั่นเพียร เมื่อถูกผู้อื่นตักเตือน หากเป็นคฤหัสถ์ก็เริ่มทำการงานของคฤหัสถ์ หากเป็นบรรพชิตก็เริ่มทำกิจของบรรพชิต บทว่า "คนเกียจคร้าน" คือ เป็นคนเกียจคร้านโดยกำเนิด ถูกความหดหู่ท้อถอยครอบงำอย่างยิ่ง ยืนอยู่ในที่ที่ยืนอยู่เท่านั้น นั่งอยู่ในที่ที่นั่งอยู่เท่านั้น ไม่เปลี่ยนอิริยาบถอื่นด้วยความพยายามของตน ในอดีต เมื่อไฟไหม้ป่า คนเกียจคร้านที่ไม่ยอมหนี เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้ นี้เป็นการจำแนกอย่างยิ่งในเรื่องนี้ แต่โดยการจำแนกที่ต่ำกว่านั้น พึงทราบว่าคนเกียจคร้านก็คือคนเกียจคร้านนั่นเอง ความโกรธเป็นเครื่องปรากฏของเขา เหมือนธงเป็นเครื่องปรากฏของรถ เหมือนควันเป็นเครื่องปรากฏของไฟ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้มีความโกรธเป็นเครื่องปรากฏ" บุคคลผู้มีโทสจริต มักโกรธเร็ว มีจิตเหมือนแผลเน่าเปื่อย ย่อมเป็นเช่นนี้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้ ๕ ประการ คือ ความมีปกติหลับ, ความมีปกติชอบสมาคม, ความไม่ขยัน, ความเกียจคร้าน, และความมีความโกรธเป็นเครื่องปรากฏ เพราะว่าผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ หากเป็นคฤหัสถ์ก็ไม่ถึงความเจริญของคฤหัสถ์ หากเป็นบรรพชิตก็ไม่ถึงความเจริญของบรรพชิต มีแต่จะเสื่อมลงและฉิบหายไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปากทางแห่งความเสื่อม" 98. මාතාති ජනිකා වෙදිතබ්බා. පිතාති ජනකොයෙව. ජිණ්ණකං සරීරසිථිලතාය. ගතයොබ්බනං යොබ්බනාතික්කමෙන ආසීතිකං වා නාවුතිකං වා සයං කම්මානි කාතුමසමත්ථං. පහු සන්තොති සමත්ථො සමානො සුඛං ජීවමානො. න භරතීති න පොසෙති. ඉමාය ගාථාය මාතාපිතූනං අභරණං, අපොසනං, අනුපට්ඨානං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො යං තං – ๙๘. พึงทราบว่า มารดา คือ ผู้ให้กำเนิด บิดา คือ ผู้ให้กำเนิดนั่นเอง (ท่าน) แก่เฒ่า เพราะร่างกายทรุดโทรม ผ่านวัยหนุ่มสาวไปแล้ว คือ มีอายุ ๘๐ ปี หรือ ๙๐ ปี ล่วงเลยวัยไปแล้ว ไม่สามารถทำการงานด้วยตนเองได้ บทว่า "มีความสามารถอยู่" คือ มีความสามารถอยู่ เป็นอยู่สุขสบาย บทว่า "ไม่เลี้ยงดู" คือ ไม่บำรุงเลี้ยง ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้เพียงประการเดียว คือ การไม่เลี้ยงดู การไม่บำรุง การไม่อุปัฏฐากมารดาบิดา เพราะว่าผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ อันใดนั้น – ‘‘තාය [Pg.153] නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා; ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති. (ඉතිවු. 106; අ. නි. 4.63) – “บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญเขาในโลกนี้ทีเดียว เพราะการบำรุงมารดาบิดานั้น เขาละโลกไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์” ดังนี้ (อิติวุ. ๑๐๖; องฺ. จตุกฺก. ๔.๖๓) – මාතාපිතුභරණෙ ආනිසංසං වුත්තං. තං න පාපුණාති, අඤ්ඤදත්ථු ‘‘මාතාපිතරොපි න භරති, කං අඤ්ඤං භරිස්සතී’’ති නින්දඤ්ච වජ්ජනීයතඤ්ච දුග්ගතිඤ්ච පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුච්චති. อานิสงส์ในการเลี้ยงดูมารดาบิดา (ดังที่) ท่านกล่าวไว้ เขาไม่ได้รับอานิสงส์นั้น มิหนำซ้ำ เมื่อได้รับคำติเตียนว่า "แม้แต่มารดาบิดาก็ยังไม่เลี้ยงดู แล้วจักเลี้ยงดูใครอื่นได้เล่า" ทั้งยังได้รับโทษและทุคติ ย่อมฉิบหายโดยแท้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปากทางแห่งความเสื่อม" 100. පාපානං බාහිතත්තා බ්‍රාහ්මණං, සමිතත්තා සමණං. බ්‍රාහ්මණකුලප්පභවම්පි වා බ්‍රාහ්මණං, පබ්බජ්ජුපගතං සමණං, තතො අඤ්ඤං වාපි යංකිඤ්චි යාචනකං. මුසාවාදෙන වඤ්චෙතීති ‘‘වද, භන්තෙ, පච්චයෙනා’’ති පවාරෙත්වා යාචිතො වා පටිජානිත්වා පච්ඡා අප්පදානෙන තස්ස තං ආසං විසංවාදෙති. ඉමාය ගාථාය බ්‍රාහ්මණාදීනං මුසාවාදෙන වඤ්චනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො ඉධ නින්දං, සම්පරායෙ දුග්ගතිං සුගතියම්පි අධිප්පායවිපත්තිඤ්ච පාපුණාති. වුත්තඤ්හෙතං – ๑๐๐. ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะลอยบาปแล้ว ชื่อว่าสมณะ เพราะสงบจากบาปแล้ว หรือชื่อว่าพราหมณ์ แม้เพราะเกิดในตระกูลพราหมณ์ ชื่อว่าสมณะ เพราะถึงซึ่งบรรพชา หรือยาจกคนใดคนหนึ่งอื่นจากนั้น บทว่า "ย่อมหลอกลวงด้วยมุสาวาท" คือ ปวารณาว่า "ท่านผู้เจริญ โปรดบอกด้วยปัจจัยเถิด" ครั้นถูกขอ หรือรับปากแล้ว ภายหลังกลับผิดคำสัญญา ไม่ให้ตามที่หวังไว้ ในคาถานี้ ท่านกล่าวปากทางแห่งความเสื่อมไว้เพียงประการเดียว คือ การหลอกลวงพราหมณ์เป็นต้นด้วยมุสาวาท เพราะว่าผู้ประกอบด้วยเหตุนี้ ย่อมได้รับคำติเตียนในโลกนี้ ย่อมถึงทุคติในสัมปรายภพ และแม้ในสุคติ ก็ย่อมประสบความวิบัติแห่งความประสงค์ จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘දුස්සීලස්ස සීලවිපන්නස්ස පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 2.149; අ. නි. 5.213; මහාව. 285). “กิตติศัพท์อันชั่ว ย่อมฟุ้งขจรไปแก่ผู้ทุศีล ผู้มีศีลวิบัติ” ดังนี้ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; องฺ. ปญฺจก. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕) තථා – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘චතූහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ. කතමෙහි චතූහි? මුසාවාදී හොතී’’තිආදි (අ. නි. 4.82). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเกิดในนรก เหมือนถูกนำมาวางไว้ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้พูดเท็จ” เป็นต้น (องฺ. จตุกฺก. ๔.๘๒) තථා – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘ඉධ, සාරිපුත්ත, එකච්චො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති, ‘වද, භන්තෙ, පච්චයෙනා’ති, සො යෙන පවාරෙති, තං න දෙති. සො චෙ තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. සො යං යදෙව වණිජ්ජං පයොජෙති, සාස්ස හොති ඡෙදගාමිනී. ඉධ පන සාරිපුත්ත…පෙ… සො යෙන පවාරෙති, න තං යථාධිප්පායං දෙති. සො චෙ තතො චුතො ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. සො යං යදෙව වණිජ්ජං පයොජෙති, සාස්ස න හොති යථාධිප්පායා’’ති (අ. නි. 4.79). “ดูก่อนสารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้ เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วปวารณาว่า 'ท่านผู้เจริญ โปรดบอกด้วยปัจจัยเถิด' เขาปวารณาด้วยสิ่งใด ก็ไม่ให้สิ่งนั้น หากเขาจุติจากอัตภาพนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ เขาประกอบการค้าใดๆ การค้านั้นๆ ของเขาก็ย่อมถึงความขาดทุน ดูก่อนสารีบุตร อีกอย่างหนึ่ง... (ละ)... เขาปวารณาด้วยสิ่งใด ก็ไม่ให้สิ่งนั้นตามความประสงค์ หากเขาจุติจากอัตภาพนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ เขาประกอบการค้าใดๆ การค้านั้นๆ ของเขาก็ย่อมไม่เป็นไปตามความประสงค์” ดังนี้ (องฺ. จตุกฺก. ๔.๗๙) එවමිමානි [Pg.154] නින්දාදීනි පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුත්තං. เมื่อได้รับคำติเตียนเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ย่อมฉิบหายโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นปากทางแห่งความเสื่อม" 102. පහූතවිත්තොති පහූතජාතරූපරජතමණිරතනො. සහිරඤ්ඤොති සකහාපණො. සභොජනොති අනෙකසූපබ්‍යඤ්ජනභොජනසම්පන්නො. එකො භුඤ්ජති සාදූනීති සාදූනි භොජනානි අත්තනො පුත්තානම්පි අදත්වා පටිච්ඡන්නොකාසෙ භුඤ්ජතීති එකො භුඤ්ජති සාදූනි. ඉමාය ගාථාය භොජනගිද්ධතාය භොජනමච්ඡරියං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. එතෙන හි සමන්නාගතො නින්දං වජ්ජනීයං දුග්ගතින්ති එවමාදීනි පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තස්මා ‘‘පරාභවතො මුඛ’’න්ති වුත්තං. වුත්තනයෙනෙව සබ්බං සුත්තානුසාරෙන යොජෙතබ්බං, අතිවිත්ථාරභයෙන පන ඉදානි යොජනානයං අදස්සෙත්වා අත්ථමත්තමෙව භණාම. ๑๐๒. บทว่า ผู้มีทรัพย์มาก คือ ผู้มีทอง เงิน แก้วมณี และรัตนะที่เกิดขึ้นแล้วมากมาย บทว่า ผู้มีเงินทอง คือ ผู้มีกหาปณะ บทว่า ผู้มีโภชนะ คือ ผู้เพียบพร้อมด้วยแกงและกับข้าวและโภชนะมากมาย บทว่า กินของอร่อยคนเดียว คือ ไม่ให้โภชนะอันมีรสอร่อยแม้แก่บุตรทั้งหลายของตน แต่ไปกินในที่ลับตาคน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กินของอร่อยคนเดียว ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความตระหนี่ในโภชนะ อันเกิดจากความตะกละในโภชนะ ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียว จริงอยู่ ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่นี้ ย่อมถึงซึ่งนินทา โทษ และทุคติ เป็นต้น ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นทางแห่งความเสื่อม พึงประกอบเนื้อความทั้งหมดตามแนวพระสูตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ แต่บัดนี้ เพราะกลัวว่าจะพิสดารเกินไป เราจึงไม่แสดงวิธีประกอบความ แต่จะกล่าวเฉพาะเนื้อความเท่านั้น 104. ජාතිත්ථද්ධො නාම යො ‘‘අහං ජාතිසම්පන්නො’’ති මානං ජනෙත්වා තෙන ථද්ධො වාතපූරිතභස්තා විය උද්ධුමාතො හුත්වා න කස්සචි ඔනමති. එස නයො ධනගොත්තත්ථද්ධෙසු. සඤ්ඤාතිං අතිමඤ්ඤෙතීති අත්තනො ඤාතිම්පි ජාතියා අතිමඤ්ඤති සක්‍යා විය විටටූභං. ධනෙනාපි ච ‘‘කපණො අයං දලිද්දො’’ති අතිමඤ්ඤති, සාමීචිමත්තම්පි න කරොති, තස්ස තෙ ඤාතයො පරාභවමෙව ඉච්ඡන්ති. ඉමාය ගාථාය වත්ථුතො චතුබ්බිධං, ලක්ඛණතො එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. ๑๐๔. ชื่อว่า ผู้กระด้างเพราะชาติ คือ ผู้ใดทำให้มานะเกิดขึ้นว่า 'เราเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ' แล้วเป็นผู้กระด้างเพราะมานะนั้น พองขึ้นเหมือนถุงหนังที่เต็มด้วยลม ไม่นอบน้อมต่อใครๆ นัยนี้พึงทราบในผู้กระด้างเพราะทรัพย์และโคตร บทว่า ย่อมดูหมิ่นญาติของตน คือ ย่อมดูหมิ่นแม้ญาติของตนโดยชาติ เหมือนพวกเจ้าศากยะดูหมิ่นพระเจ้าวิฑูฑภะ และย่อมดูหมิ่นโดยทรัพย์ว่า 'ผู้นี้เป็นคนกำพร้า เป็นคนยากจน' ไม่กระทำแม้เพียงความเคารพ ญาติเหล่านั้นของเขาย่อมปรารถนาแต่ความเสื่อมเท่านั้น ในคาถานี้ โดยวัตถุแล้วมี ๔ อย่าง แต่โดยลักษณะแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสทางแห่งความเสื่อมไว้เพียงอย่างเดียว 106. ඉත්ථිධුත්තොති ඉත්ථීසු සාරත්තො, යංකිඤ්චි අත්ථි, තං සබ්බම්පි දත්වා අපරාපරං ඉත්ථිං සඞ්ගණ්හාති. තථා සබ්බම්පි අත්තනො සන්තකං නික්ඛිපිත්වා සුරාපානපයුත්තො සුරාධුත්තො. නිවත්ථසාටකම්පි නික්ඛිපිත්වා ජූතකීළනමනුයුත්තො අක්ඛධුත්තො. එතෙහි තීහි ඨානෙහි යංකිඤ්චිපි ලද්ධං හොති, තස්ස විනාසනතො ලද්ධං ලද්ධං විනාසෙතීති වෙදිතබ්බො. එවංවිධො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය තිවිධං පරාභවමුඛං වුත්තං. ๑๐๖. บทว่า นักเลงหญิง คือ ผู้กำหนัดในหญิงทั้งหลาย มีทรัพย์สิ่งใดอยู่ ก็ให้ทรัพย์ทั้งหมดนั้นแล้วเลี้ยงดูหญิงคนแล้วคนเล่า ฉันใดก็ดี นักเลงสุรา คือ ผู้มอบทรัพย์สินทั้งหมดของตนไว้แล้วประกอบในการดื่มสุรา นักเลงการพนัน คือ ผู้มอบแม้ผ้าสาฎกที่นุ่งไว้แล้วหมกมุ่นในการเล่นการพนัน พึงทราบว่า เพราะเหตุ ๓ ประการเหล่านี้ ทรัพย์ใดๆ ที่ได้มาแล้ว ย่อมพินาศไป เพราะการทำลายทรัพย์นั้น จึงชื่อว่า ย่อมผลาญทรัพย์ที่ได้มาแล้วๆ บุรุษเช่นนี้ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสทางแห่งความเสื่อม ๓ ประการนี้แก่บุรุษนั้น 108. සෙහි දාරෙහීති අත්තනො දාරෙහි. යො අත්තනො දාරෙහි අසන්තුට්ඨො හුත්වා වෙසියාසු පදුස්සති, තථා පරදාරෙසු, සො [Pg.155] යස්මා වෙසීනං ධනප්පදානෙන පරදාරසෙවනෙන ච රාජදණ්ඩාදීහි පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය දුවිධං පරාභවමුඛං වුත්තං. ๑๐๘. บทว่า ด้วยภรรยาของตน คือ ด้วยภรรยาทั้งหลายของตน บุรุษใดไม่สันโดษด้วยภรรยาของตนแล้วประทุษร้ายในหญิงแพศยา ฉันใดก็ดี ในภรรยาของผู้อื่นก็ฉันนั้น บุรุษนั้นย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะการให้ทรัพย์แก่หญิงแพศยาทั้งหลาย และเพราะการเสพภรรยาของผู้อื่น อันเป็นเหตุให้ถูกราชทัณฑ์ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสทางแห่งความเสื่อม ๒ ประการนี้แก่บุรุษนั้น 110. අතීතයොබ්බනොති යොබ්බනමතිච්ච ආසීතිකො වා නාවුතිකො වා හුත්වා ආනෙති පරිග්ගණ්හාති. තිම්බරුත්ථනින්ති තිම්බරුඵලසදිසත්ථනිං තරුණදාරිකං. තස්සා ඉස්සා න සුපතීති ‘‘දහරාය මහල්ලකෙන සද්ධිං රති ච සංවාසො ච අමනාපො, මා හෙව ඛො තරුණං පත්ථෙය්‍යා’’ති ඉස්සාය තං රක්ඛන්තො න සුපති. සො යස්මා කාමරාගෙන ච ඉස්සාය ච ඩය්හන්තො බහිද්ධා කම්මන්තෙ ච අප්පයොජෙන්තො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය ඉමං ඉස්සාය අසුපනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. ๑๑๐. บทว่า ผู้มีวัยล่วงไปแล้ว คือ ล่วงวัยหนุ่มแล้ว เป็นผู้มีอายุ ๘๐ ปี หรือ ๙๐ ปี แล้วนำมา คือ รับไว้ บทว่า หญิงมีถันเท่าผลมะพลับ คือ เด็กหญิงรุ่นสาวผู้มีถันคล้ายผลมะพลับ บทว่า ย่อมนอนไม่หลับเพราะความหึงหวงนาง คือ เพราะความหึงหวงว่า 'ความยินดีและการอยู่ร่วมกับชายแก่เป็นสิ่งไม่น่าพอใจสำหรับหญิงสาว นางอย่าได้ปรารถนาชายหนุ่มเลย' จึงคอยระวังนาง ย่อมนอนไม่หลับ เพราะเหตุที่บุรุษนั้นถูกกามราคะและความหึงหวงแผดเผาอยู่ ไม่ประกอบการงานภายนอก ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการนอนไม่หลับเพราะความหึงหวงนี้ ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียวแก่บุรุษนั้น 112. සොණ්ඩින්ති මච්ඡමංසාදීසු ලොලං ගෙධජාතිකං. විකිරණින්ති තෙසං අත්ථාය ධනං පංසුකං විය විකිරිත්වා නාසනසීලං. පුරිසං වාපි තාදිසන්ති පුරිසො වාපි යො එවරූපො හොති, තං යො ඉස්සරියස්මිං ඨපෙති, ලඤ්ඡනමුද්දිකාදීනි දත්වා ඝරාවාසෙ කම්මන්තෙ වා වණිජ්ජාදිවොහාරෙසු වා තදෙව වාවටං කාරෙති. සො යස්මා තස්ස දොසෙන ධනක්ඛයං පාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය තථාවිධස්ස ඉස්සරියස්මිං ඨපනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. ๑๑๒. บทว่า หญิงนักเลงสุรา คือ หญิงผู้โลเล มีความตะกละในปลาและเนื้อเป็นต้น บทว่า หญิงผู้ผลาญทรัพย์ คือ หญิงผู้มีปกติทำลายทรัพย์ โดยการโปรยทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่สิ่งเหล่านั้น เหมือนโปรยฝุ่น บทว่า หรือบุรุษเช่นนั้น คือ บุรุษใดเป็นเช่นนั้น ผู้ใดย่อมตั้งบุรุษนั้นไว้ในความเป็นใหญ่ โดยให้สินบนและตราตำแหน่งเป็นต้น แล้วให้ทำหน้าที่นั้นๆ ในการงานของผู้ครองเรือน หรือในกิจการค้าขายเป็นต้น เพราะเหตุที่บุรุษนั้นย่อมถึงความสิ้นทรัพย์เพราะโทษของบุรุษนั้น ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการตั้งบุรุษเช่นนั้นไว้ในความเป็นใหญ่ ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียวแก่บุรุษนั้น 114. අප්පභොගො නාම සන්නිචිතානඤ්ච භොගානං ආයමුඛස්ස ච අභාවතො. මහාතණ්හොති මහතියා භොගතණ්හාය සමන්නාගතො, යං ලද්ධං, තෙන අසන්තුට්ඨො. ඛත්තියෙ ජායතෙ කුලෙති ඛත්තියානං කුලෙ ජායති. සො ච රජ්ජං පත්ථයතීති සො එතාය මහාතණ්හතාය අනුපායෙන උප්පටිපාටියා අත්තනො දායජ්ජභූතං අලබ්භනෙය්‍යං වා පරසන්තකං රජ්ජං පත්ථෙති, සො එවං පත්ථෙන්තො යස්මා තම්පි අප්පකං භොගං යොධාජීවාදීනං දත්වා රජ්ජං අපාපුණන්තො පරාභවතියෙව, තෙනස්සෙතං ඉමාය ගාථාය රජ්ජපත්ථනං එකංයෙව පරාභවමුඛං වුත්තං. ๑๑๔. ชื่อว่า ผู้มีโภคะน้อย เพราะไม่มีโภคะที่สะสมไว้และไม่มีทางแห่งรายได้ บทว่า ผู้มีความทะยานอยากใหญ่ คือ ผู้ประกอบด้วยความอยากในโภคะอย่างใหญ่หลวง ไม่สันโดษด้วยสิ่งที่ได้มาแล้ว บทว่า เกิดในตระกูลกษัตริย์ คือ เกิดในตระกูลของกษัตริย์ทั้งหลาย บทว่า และปรารถนาราชสมบัติ คือ ผู้นั้นย่อมปรารถนาราชสมบัติอันเป็นมรดกของตน หรือราชสมบัติของผู้อื่นอันไม่พึงได้ ด้วยความทะยานอยากใหญ่นั้น โดยมิชอบ โดยผิดลำดับ เพราะเหตุที่ผู้นั้นเมื่อปรารถนาอยู่อย่างนี้ ย่อมให้โภคะแม้เล็กน้อยนั้นแก่พวกทหารเป็นต้น แต่เมื่อไม่ได้ราชสมบัติ ย่อมเสื่อมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการปรารถนาราชสมบัตินั้น ว่าเป็นทางแห่งความเสื่อมเพียงอย่างเดียวแก่บุรุษนั้น 115. ඉතො [Pg.156] පරං යදි සා දෙවතා ‘‘තෙරසමං භගවා බ්‍රූහි…පෙ… සතසහස්සිමං භගවා බ්‍රූහී’’ති පුච්ඡෙය්‍ය, තම්පි භගවා කථෙය්‍ය. යස්මා පන සා දෙවතා ‘‘කිං ඉමෙහි පුච්ඡිතෙහි, එකමෙත්ථ වුඩ්ඪිකරං නත්ථී’’ති තානි පරාභවමුඛානි අසුය්‍යමානා එත්තකම්පි පුච්ඡිත්වා විප්පටිසාරී හුත්වා තුණ්හී අහොසි, තස්මා භගවා තස්සාසයං විදිත්වා දෙසනං නිට්ඨාපෙන්තො ඉමං ගාථං අභාසි ‘‘එතෙ පරාභවෙ ලොකෙ’’ති. ๑๑๕. ต่อจากนี้ไป หากเทวดาองค์นั้นจะพึงทูลถามว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงตรัสคาถาที่ ๑๓... ละ... ขอพระองค์จงตรัสคาถาที่ ๑๐๐,๐๐๐ เถิด' พระผู้มีพระภาคก็จะพึงตรัสคาถานั้นๆ ได้ แต่เพราะเหตุที่เทวดาองค์นั้นไม่ปรารถนาจะฟังทางแห่งความเสื่อมเหล่านั้น ด้วยคิดว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยคาถาที่ทูลถามเหล่านี้ ในที่นี้ไม่มีแม้สักข้อเดียวที่เป็นเหตุแห่งความเจริญ' เมื่อทูลถามเพียงเท่านี้แล้ว ก็เกิดความเดือดร้อนใจ ได้นิ่งเสีย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของเทวดาองค์นั้น เมื่อจะทรงจบพระธรรมเทศนา จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า 'เอเต ปราภเว โลเก' ดังนี้ තත්ථ පණ්ඩිතොති පරිවීමංසාය සමන්නාගතො. සමවෙක්ඛියාති පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛිත්වා. අරියොති න මග්ගෙන, න ඵලෙන, අපිච ඛො, පන එතස්මිං පරාභවසඞ්ඛාතෙ අනයෙ න ඉරියතීති අරියො. යෙන දස්සනෙන යාය පඤ්ඤාය පරාභවෙ දිස්වා විවජ්ජෙති, තෙන සම්පන්නත්තා දස්සනසම්පන්නො. ස ලොකං භජතෙ සිවන්ති සො එවරූපො සිවං ඛෙමමුත්තමමනුපද්දවං දෙවලොකං භජති, අල්ලීයති, උපගච්ඡතීති වුත්තං හොති. දෙසනාපරියොසානෙ පරාභවමුඛානි සුත්වා උප්පන්නසංවෙගානුරූපං යොනිසො පදහිත්වා සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානි පත්තා දෙවතා ගණනං වීතිවත්තා. යථාහ – ในคาถานั้น บทว่า บัณฑิต คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาโดยรอบ บทว่า พิจารณาเห็นแล้ว คือ ตรวจดูด้วยปัญญาจักษุ บทว่า อริยะ มิใช่เพราะมรรค มิใช่เพราะผล แต่โดยที่แท้แล้ว ชื่อว่าอริยะ เพราะไม่ดำเนินไปในทางอันไม่เจริญที่เรียกว่าความเสื่อมนี้ ชื่อว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยทัศนะ เพราะสมบูรณ์ด้วยทัศนะนั้น คือด้วยปัญญานั้น ที่เห็นความเสื่อมทั้งหลายแล้วเว้นเสีย บทว่า เขาย่อมคบโลกอันเกษม ความว่า บุรุษเช่นนั้นย่อมคบ คือ เข้าถึง คือ บรรลุเทวโลกอันเป็นที่สงบ ปลอดภัย ประเสริฐ ไม่มีอุปัทวะ ในกาลจบเทศนา เทวดาทั้งหลายผู้ได้ฟังทางแห่งความเสื่อมแล้ว มีความสังเวชเกิดขึ้น ตั้งใจโดยแยบคายตามสมควร ได้บรรลุโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘මහාසමයසුත්තෙ ච, අථො මඞ්ගලසුත්තකෙ; සමචිත්තෙ රාහුලොවාදෙ, ධම්මචක්කෙ පරාභවෙ. ในมหาสมัยสูตรด้วย อีกอย่างหนึ่ง ในมงคลสูตร ในราหุโลวาทสูตร ในธัมมจักกัปปวัตตนสูตร และในปราภวสูตร ‘‘දෙවතාසමිතී තත්ථ, අප්පමෙය්‍යා අසඞ්ඛියා; ධම්මාභිසමයො චෙත්ථ, ගණනාතො අසඞ්ඛියො’’ති. การประชุมของเหล่าเทวดาในพระสูตรนั้นๆ ประมาณไม่ได้ นับไม่ถ้วน และการบรรลุธรรมในพระสูตรนี้ ก็นับไม่ถ้วนโดยการคำนวณ ฉะนี้แล පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පරාභවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปราภวสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 7. අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอัคคิกภารทวาชสูตร එවං මෙ සුතන්ති අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තං, ‘‘වසලසුත්ත’’න්තිපි වුච්චති. කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයෙන පච්ඡාභත්තකිච්චාවසානෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං [Pg.157] වොලොකෙන්තො අග්ගිකභාරද්වාජං බ්‍රාහ්මණං සරණසික්ඛාපදානං උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ කථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො සරණං ගන්ත්වා සික්ඛාපදානි සමාදියිස්සතී’’ති ඤත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, පවත්තාය කථාය බ්‍රාහ්මණෙන ධම්මදෙසනං යාචිතො ඉමං සුත්තං අභාසි. තත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිං මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වණ්ණයිස්සාම, ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමය’’න්තිආදි කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. อัคคิกภารทวาชสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ, พระสูตรนี้ถูกเรียกว่า ‘วสลสูตร’ ก็มี. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งพระสูตรนี้? คือ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตร ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจ ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นอัคคิกภารทวาชพราหมณ์ผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยแห่งสรณะและสิกขาบททั้งหลาย จึงทรงทราบว่า ‘เมื่อเราไปที่นั่น การสนทนาจักเกิดขึ้น, ลำดับนั้น ในที่สุดแห่งการสนทนา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักถึงสรณะ สมาทานสิกขาบททั้งหลาย’ ดังนี้แล้ว จึงเสด็จไปที่นั่น ครั้นพราหมณ์ทูลขอธรรมเทศนาเพราะการสนทนาที่เกิดขึ้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้. ในพระสูตรนั้น คำว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น เราจักพรรณนาในอรรถกถามงคลสูตร, ส่วนคำว่า อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตรนั่นเทียว. තෙන ඛො පන සමයෙන අග්ගිකභාරද්වාජස්සාති යං යං අවුත්තපුබ්බං, තං තදෙව වණ්ණයිස්සාම. සෙය්‍යථිදං – සො හි බ්‍රාහ්මණො අග්ගිං ජුහති පරිචරතීති කත්වා අග්ගිකොති නාමෙන පාකටො අහොසි, භාරද්වාජොති ගොත්තෙන. තස්මා වුත්තං ‘‘අග්ගිකභාරද්වාජස්සා’’ති. නිවෙසනෙති ඝරෙ. තස්ස කිර බ්‍රාහ්මණස්ස නිවෙසනද්වාරෙ අන්තරවීථියං අග්ගිහුතසාලා අහොසි. තතො ‘‘නිවෙසනද්වාරෙ’’ති වත්තබ්බෙ තස්සපි පදෙසස්ස නිවෙසනෙයෙව පරියාපන්නත්තා ‘‘නිවෙසනෙ’’ති වුත්තං. සමීපත්ථෙ වා භුම්මවචනං, නිවෙසනසමීපෙති අත්ථො. අග්ගි පජ්ජලිතො හොතීති අග්ගියාධානෙ ඨිතො අග්ගි කතබ්භුද්ධරණො සමිධාපක්ඛෙපං බීජනවාතඤ්ච ලභිත්වා ජලිතො උද්ධං සමුග්ගතච්චිසමාකුලො හොති. ආහුති පග්ගහිතාති සසීසං න්හායිත්වා මහතා සක්කාරෙන පායාසසප්පිමධුඵාණිතාදීනි අභිසඞ්ඛතානි හොන්තීති අත්ථො. යඤ්හි කිඤ්චි අග්ගිම්හි ජුහිතබ්බං, තං සබ්බං ‘‘ආහුතී’’ති වුච්චති. සපදානන්ති අනුඝරං. භගවා හි සබ්බජනානුග්ගහත්ථාය ආහාරසන්තුට්ඨියා ච උච්චනීචකුලං අවොක්කම්ම පිණ්ඩාය චරති. තෙන වුත්තං ‘‘සපදානං පිණ්ඩාය චරමානො’’ති. ในคำว่า เตน โข ปน สมเยน อคฺคิกภารทฺวาชสฺส นี้ คำใดๆ ที่ยังมิได้กล่าวไว้ก่อน เราจักพรรณนาเฉพาะคำนั้นๆ. กล่าวคือ พราหมณ์นั้นบูชาไฟ บำเรอไฟ ด้วยเหตุนั้น จึงปรากฏโดยชื่อว่า อัคคิกะ, และปรากฏโดยโคตรว่า ภารทวาชะ. ฉะนั้น จึงกล่าวว่า อคฺคิกภารทฺวาชสฺส. บทว่า นิเวสเน คือ ในเรือน. ได้ยินว่า ที่ประตูเรือนของพราหมณ์นั้น ในระหว่างถนน มีศาลาบูชาไฟอยู่. เพราะฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า นิเวสนทฺวาเร (ที่ประตูเรือน) แต่เพราะสถานที่นั้นก็สงเคราะห์เข้าในคำว่านิเวสนะนั่นเอง จึงกล่าวว่า นิเวสเน. อีกอย่างหนึ่ง ภุมมวิภัตติลงในอรรถว่าใกล้ ความว่า ใกล้เรือน. บทว่า อคฺคิ ปชฺชลิโต โหติ คือ ไฟที่ตั้งอยู่ในเตาไฟ ได้รับการยกถ่านขึ้น การใส่ฟืน และลมจากพัด ก็ลุกโพลง เต็มไปด้วยเปลวไฟที่พุ่งขึ้นเบื้องบน. บทว่า อาหุติ ปคฺคหิตา ความว่า อาบน้ำสระเกล้าแล้ว ของเช่น ข้าวปายาส เนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น อันตนปรุงแต่งไว้ด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ ย่อมมีอยู่. จริงอยู่ สิ่งใดๆ ก็ตามที่พึงบูชาในไฟ สิ่งนั้นทั้งหมดเรียกว่า อาหุติ. บทว่า สปทานํ คือ ตามลำดับบ้าน. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค เพื่ออนุเคราะห์แก่ชนทั้งปวง และเพื่อความสันโดษในอาหาร ย่อมเสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปโดยไม่ข้ามตระกูลสูงและต่ำ. ฉะนั้น จึงกล่าวว่า สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน. අථ කිමත්ථං සබ්බාකාරසම්පන්නං සමන්තපාසාදිකං භගවන්තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තං නප්පසීදති? කස්මා ච එවං ඵරුසෙන වචනෙන භගවන්තං සමුදාචරතීති? වුච්චතෙ – අයං කිර බ්‍රාහ්මණො ‘‘මඞ්ගලකිච්චෙසු සමණදස්සනං අවමඞ්ගල’’න්ති එවංදිට්ඨිකො, තතො ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො භුඤ්ජනවෙලාය කාළකණ්ණී මුණ්ඩකසමණකො මම නිවෙසනං උපසඞ්කමතී’’ති මන්ත්වා චිත්තං නප්පසාදෙසි, අඤ්ඤදත්ථු දොසවසංයෙව අගමාසි. අථ කුද්ධො අනත්තමනො අනත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි ‘‘තත්‍රෙව මුණ්ඩකා’’තිආදි. තත්‍රාපි [Pg.158] ච යස්මා ‘‘මුණ්ඩො අසුද්ධො හොතී’’ති බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨි, තස්මා ‘‘අයං අසුද්ධො, තෙන දෙවබ්‍රාහ්මණපූජකො න හොතී’’ති ජිගුච්ඡන්තො ‘‘මුණ්ඩකා’’ති ආහ. මුණ්ඩකත්තා වා උච්ඡිට්ඨො එස, න ඉමං පදෙසං අරහති ආගච්ඡිතුන්ති සමණො හුත්වාපි ඊදිසං කායකිලෙසං න වණ්ණෙතීති ච සමණභාවං ජිගුච්ඡන්තො ‘‘සමණකා’’ති ආහ. න කෙවලං දොසවසෙනෙව, වසලෙ වා පබ්බාජෙත්වා තෙහි සද්ධිං එකතො සම්භොගපරිභොගකරණෙන පතිතො අයං වසලතොපි පාපතරොති ජිගුච්ඡන්තො ‘‘වසලකා’’ති ආහ – ‘‘වසලජාතිකානං වා ආහුතිදස්සනමත්තසවනෙන පාපං හොතී’’ති මඤ්ඤමානොපි එවමාහ. ก็เพราะเหตุไร เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคผู้สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง น่าเลื่อมใสในทุกทิศทาง จิตของพราหมณ์จึงไม่เลื่อมใส? และเพราะเหตุไร เขาจึงกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาหยาบคายเช่นนี้? ตอบว่า – ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘การเห็นสมณะในมงคลกิจเป็นอวมงคล’ เพราะฉะนั้น เขาคิดว่า ‘ในเวลาบริโภคของมหาพรหม สมณะโล้นที่เป็นกาลกิณีเข้ามายังเรือนของเรา’ จึงมีจิตไม่เลื่อมใส ที่จริงแล้ว เขากลับตกอยู่ในอำนาจของโทสะ. ลำดับนั้น เขาโกรธ ไม่พอใจ ได้เปล่งวาจาที่ไม่น่าพอใจว่า ‘แน่ะ สมณะโล้น จงอยู่ที่นั่นแหละ’ เป็นต้น. ถึงในคำนั้น ก็เพราะพราหมณ์ทั้งหลายมีความเห็นว่า ‘คนโล้นเป็นผู้ไม่สะอาด’ ฉะนั้น เขาจึงรังเกียจว่า ‘ผู้นี้ไม่สะอาด เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นผู้บูชาเทวดาและพรหม’ แล้วกล่าวว่า ‘มุณฺฑก’. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นคนโล้น ผู้นี้จึงเป็นคนเลวทราม ไม่ควรที่จะมายังสถานที่นี้ และเพราะรังเกียจความเป็นสมณะว่า ‘แม้เป็นสมณะ ก็ไม่สรรเสริญการละกิเลสทางกายเช่นนี้’ จึงกล่าวว่า ‘สมณก’. มิใช่เพียงเพราะอำนาจโทสะเท่านั้น แต่ยังรังเกียจว่า ‘ผู้นี้บวชให้คนถ่อย แล้วเสพคบอยู่ร่วมกับพวกเขา จึงตกต่ำ ยิ่งเลวกว่าคนถ่อยเสียอีก’ จึงกล่าวว่า ‘วสลก’ – หรือคิดว่า ‘เพียงแค่ได้เห็นได้ฟังการบูชาของคนชาติถ่อย ก็เป็นบาป’ จึงกล่าวเช่นนั้น. භගවා තථා වුත්තොපි විප්පසන්නෙනෙව මුඛවණ්ණෙන මධුරෙන සරෙන බ්‍රාහ්මණස්ස උපරි අනුකම්පාසීතලෙන චිත්තෙන අත්තනො සබ්බසත්තෙහි අසාධාරණතාදිභාවං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘ජානාසි පන, ත්වං බ්‍රාහ්මණා’’ති. අථ බ්‍රාහ්මණො භගවතො මුඛප්පසාදසූචිතං තාදිභාවං ඤත්වා අනුකම්පාසීතලෙන චිත්තෙන නිච්ඡාරිතං මධුරස්සරං සුත්වා අමතෙනෙව අභිසිත්තහදයො අත්තමනො විප්පසන්නින්ද්‍රියො නිහතමානො හුත්වා තං ජාතිසභාවං විසඋග්ගිරසදිසං සමුදාචාරවචනං පහාය ‘‘නූන යමහං හීනජච්චං වසලන්ති පච්චෙමි, න සො පරමත්ථතො වසලො, න ච හීනජච්චතා එව වසලකරණො ධම්මො’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘න ඛ්වාහං, භො ගොතමා’’ති ආහ. ධම්මතා හෙසා, යං හෙතුසම්පන්නො පච්චයාලාභෙන ඵරුසොපි සමානො ලද්ධමත්තෙ පච්චයෙ මුදුකො හොතීති. พระผู้มีพระภาค แม้ถูกกล่าวเช่นนั้น ก็มีพระพักตร์ผ่องใส มีพระสุรเสียงไพเราะ ด้วยพระทัยที่เย็นด้วยพระกรุณาต่อพราหมณ์ ทรงประกาศความเป็นผู้ไม่ทั่วไปกับสัตว์ทั้งปวงของพระองค์ ตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ท่านรู้จัก... หรือ?’. ลำดับนั้น พราหมณ์รู้ถึงความเป็นเช่นนั้นอันแสดงออกทางพระพักตร์ที่ผ่องใสของพระผู้มีพระภาค และได้ฟังพระสุรเสียงอันไพเราะที่เปล่งออกมาด้วยพระทัยอันเย็นด้วยพระกรุณา มีหทัยดุจถูกประพรมด้วยอมฤต มีใจยินดี มีอินทรีย์ผ่องใส มีมานะอันขจัดแล้ว ละวาจาที่เคยชินอันเปรียบด้วยการคายพิษงู ซึ่งเป็นไปตามสภาวะแห่งชาติของตนเสีย สำคัญว่า ‘แท้จริง เราเชื่อว่าคนชาติต่ำเป็นคนถ่อย แต่โดยปรมัตถ์แล้ว ผู้นั้นหาใช่คนถ่อยไม่ และความเป็นคนชาติต่ำก็มิใช่ธรรมที่ทำให้เป็นคนถ่อย’ จึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ทราบเลย’. นี้เป็นธรรมดา คือ ผู้ที่สมบูรณ์ด้วยเหตุ แม้จะเป็นคนหยาบคายเพราะไม่ได้รับปัจจัยสนับสนุน แต่เมื่อได้รับปัจจัยสนับสนุนแล้ว ย่อมเป็นคนอ่อนโยน. තත්ථ සාධූති අයං සද්දො ආයාචනසම්පටිච්ඡනසම්පහංසනසුන්දරදළ්හීකම්මාදීසු දිස්සති. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.95; අ. නි. 7.83) හි ආයාචනෙ. ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘සාධු, සාධු, සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349) සම්පහංසනෙ. บรรดาคำเหล่านั้น คำว่า สาธุ นี้ ปรากฏในอรรถว่า การขอร้อง การรับคำ การชมเชย การทำดี การทำให้มั่นคง เป็นต้น. จริงอยู่ ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การขอร้อง. ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา" (ภิกษุนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" แล้วชื่นชมยินดี) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การรับคำ. ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ สาธุ สาริปุตฺตา" (ดีละ ดีละ สารีบุตร) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การชมเชย. ‘‘සාධු ධම්මරුචී රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො; සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්සාකරණං සුඛ’’න්ති. (ජා. 2.18.101) – ในประโยคเป็นต้นว่า "สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร; สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุขํ" (พระราชาผู้ทรงยินดีในธรรมเป็นคนดี, นรชนผู้มีปัญญาเป็นคนดี, การไม่ประทุษร้ายมิตรเป็นความดี, การไม่ทำบาปเป็นสุข) ආදීසු [Pg.159] සුන්දරෙ. ‘‘තං සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.1) දළ්හීකම්මෙ. ඉධ පන ආයාචනෙ. คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า ดีงาม. ในประโยคเป็นต้นว่า "ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ" (ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น จงใส่ใจให้ดี) คำว่า สาธุ ปรากฏในอรรถว่า การทำให้มั่นคง. แต่ในที่นี้ (ในวสลสูตรนี้) ปรากฏในอรรถว่า การขอร้อง. තෙන හීති තස්සාධිප්පායනිදස්සනං, සචෙ ඤාතුකාමොසීති වුත්තං හොති. කාරණවචනං වා, තස්ස යස්මා ඤාතුකාමොසි, තස්මා, බ්‍රාහ්මණ, සුණාහි, සාධුකං මනසි කරොහි, තථා තෙ භාසිස්සාමි, යථා ත්වං ජානිස්සසීති එවං පරපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්‍ර ච සුණාහීති සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං, සාධුකං මනසි කරොහීති මනසිකාරෙ දළ්හීකම්මනියොජනෙන මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං. පුරිමඤ්චෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං, පච්ඡිමං අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං. පුරිමෙන ච ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන සුතානං ධම්මානං ධාරණත්ථූපපරික්ඛාදීසු. පුරිමෙන ච ‘‘සබ්‍යඤ්ජනො අයං ධම්මො, තස්මා සවනීයො’’ති දීපෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘සාත්ථො, තස්මා මනසි කාතබ්බො’’ති. සාධුකපදං වා උභයපදෙහි යොජෙත්වා ‘‘යස්මා අයං ධම්මො ධම්මගම්භීරො ච දෙසනාගම්භීරො ච, තස්මා සුණාහි සාධුකං. යස්මා අත්ථගම්භීරො පටිවෙධගම්භීරො ච, තස්මා සාධුකං මනසි කරොහී’’ති එතමත්ථං දීපෙන්තො ආහ – ‘‘සුණාහි සාධුකං මනසි කරොහී’’ති. คำว่า เตน หิ เป็นการแสดงความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือมีความหมายว่า "ถ้าท่านประสงค์จะรู้". อีกอย่างหนึ่ง เป็นคำกล่าวแสดงเหตุ พึงทราบความเกี่ยวข้องกับบทหลังทั้งหลายอย่างนี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุที่ท่านประสงค์จะรู้ เพราะฉะนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวแก่ท่านอย่างที่ท่านจักรู้ได้". และในบทเหล่านั้น คำว่า สุณาหิ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งโสตินทรีย์, คำว่า สาธุกํ มนสิ กโรหิ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์ ด้วยการประกอบไว้ในการทำความมั่นคงในมนสิการ. ในสองบทนั้น บทแรกเป็นการห้ามการยึดถือพยัญชนะที่คลาดเคลื่อน บทหลังเป็นการห้ามการยึดถืออรรถะที่คลาดเคลื่อน. ด้วยบทแรก พระองค์ทรงประกอบ (ผู้ฟัง) ไว้ในการฟังธรรม ด้วยบทหลัง ทรงประกอบไว้ในการทรงจำและพิจารณาธรรมที่ได้ฟังแล้วเป็นต้น. ด้วยบทแรก ทรงแสดงว่า "ธรรมนี้มีพยัญชนะพร้อมมูล เพราะฉะนั้นจึงควรฟัง" ด้วยบทหลัง ทรงแสดงว่า "ธรรมนี้มีอรรถะพร้อมมูล เพราะฉะนั้นจึงควรใส่ใจ". อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบบทว่า สาธุกํ กับทั้งสองบท (คือ สุณาหิ และ มนสิ กโรหิ) พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงความหมายนี้ว่า "เพราะเหตุที่ธรรมนี้ลึกซึ้งโดยธรรมและลึกซึ้งโดยเทศนา เพราะฉะนั้น ท่านจงฟังให้ดี. เพราะเหตุที่ธรรมนี้ลึกซึ้งโดยอรรถะและลึกซึ้งโดยปฏิเวธ เพราะฉะนั้น ท่านจงใส่ใจให้ดี" จึงตรัสว่า "สุณาหิ สาธุกํ มนสิ กโรหิ". තතො ‘‘එවං ගම්භීරෙ කථමහං පතිට්ඨං ලභිස්සාමී’’ති විසීදන්තමිව තං බ්‍රාහ්මණං සමුස්සාහෙන්තො ආහ – ‘‘භාසිස්සාමී’’ති. තත්ථ ‘‘යථා ත්වං ඤස්සසි, තථා පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි උත්තානෙන නයෙන භාසිස්සාමී’’ති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. තතො උස්සාහජාතො හුත්වා ‘‘එවං භො’’ති ඛො අග්ගිකභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණො භගවතො පච්චස්සොසි, සම්පටිච්ඡි පටිග්ගහෙසීති වුත්තං හොති, යථානුසිට්ඨං වා පටිපජ්ජනෙන අභිමුඛො අස්සොසීති. අථස්ස ‘‘භගවා එතදවොචා’’ති ඉදානි වත්තබ්බං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කොධනො උපනාහී’’ති එවමාදිකං. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปลุกใจพราหมณ์นั้นผู้เป็นประดุจจะท้อแท้ใจอยู่ว่า "ในเรื่องที่ลึกซึ้งอย่างนี้ เราจักได้ที่พึ่งอย่างไร" จึงตรัสว่า "ภสิสฺสามิ" (เราจักกล่าว). ในบทนั้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า "เราจักกล่าวด้วยบทและพยัญชนะที่กลมกล่อม โดยนัยที่ตื้น เพื่อให้ท่านรู้ได้". ลำดับนั้น อัคคิกภารทวาชพราหมณ์เกิดความกระตือรือร้นขึ้นแล้ว ได้ทูลตอบรับพระผู้มีพระภาคว่า "เอวํ โภ" (อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ) คือมีความหมายว่า ได้รับคำ ยอมรับคำ. อีกอย่างหนึ่ง คือได้ตั้งใจฟังโดยปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน. ลำดับนั้น คำว่า "ภควา เอตทโวจ" (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แก่พราหมณ์นั้น) เป็นคำที่กล่าวอ้างถึงเรื่องที่จะตรัสต่อไปนี้ ซึ่งเริ่มต้นว่า "โกธโน อุปนาหี" เป็นต้น. 116. තත්ථ කොධනොති කුජ්ඣනසීලො. උපනාහීති තස්සෙව කොධස්ස දළ්හීකම්මෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. පරෙසං ගුණෙ මක්ඛෙති පුඤ්ඡතීති මක්ඛී, පාපො ච සො මක්ඛී චාති පාපමක්ඛී. විපන්නදිට්ඨීති විනට්ඨසම්මාදිට්ඨි, විපන්නාය වා විරූපං ගතාය දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතො. මායාවීති අත්තනි විජ්ජමානදොසපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය මායාය [Pg.160] සමන්නාගතො. තං ජඤ්ඤා වසලො ඉතීති තං එවරූපං පුග්ගලං එතෙසං හීනධම්මානං වස්සනතො සිඤ්චනතො අන්වාස්සවනතො ‘‘වසලො’’ති ජානෙය්‍යාති, එතෙහි සබ්බෙහි බ්‍රාහ්මණමත්ථකෙ ජාතො. අයඤ්හි පරමත්ථතො වසලො එව, අත්තනො හදයතුට්ඨිමත්තං, න පරන්ති. එවමෙත්ථ භගවා ආදිපදෙනෙව තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කොධනිග්ගහං කත්වා ‘‘කොධාදිධම්මො හීනපුග්ගලො’’ති පුග්ගලාධිට්ඨානාය ච දෙසනාය කොධාදිධම්මෙ දෙසෙන්තො එකෙන තාව පරියායෙන වසලඤ්ච වසලකරණෙ ච ධම්මෙ දෙසෙසි. එවං දෙසෙන්තො ච ‘‘ත්වං අහ’’න්ති පරවම්භනං අත්තුක්කංසනඤ්ච අකත්වා ධම්මෙනෙව සමෙන ඤායෙන තං බ්‍රාහ්මණං වසලභාවෙ, අත්තානඤ්ච බ්‍රාහ්මණභාවෙ ඨපෙසි. ๑๑๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกธโน คือ ผู้มีปกติโกรธ. บทว่า อุปนาหี คือ ผู้ประกอบด้วยความผูกโกรธ อันเป็นการทำความโกรธนั้นเองให้มั่นคง. ชื่อว่า มกฺขี เพราะลบหลู่ คือลบล้างคุณของผู้อื่น, ผู้นั้นเป็นคนเลวด้วย เป็นผู้ลบหลู่คุณด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาปมกฺขี. บทว่า วิปนฺนทิฏฺฐิ คือ ผู้มีสัมมาทิฏฐิอันเสื่อมเสียแล้ว, อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ อันวิบัติ คือผิดแผกไป. บทว่า มายาวี คือ ผู้ประกอบด้วยมายาซึ่งมีลักษณะปกปิดโทษที่ตนมีอยู่. บทว่า ตํ ชญฺญา วสโล อิติ ความว่า พึงรู้จักบุคคลเช่นนั้นว่าเป็น "คนถ่อย" เพราะเป็นที่อาศัย (วสล) เป็นที่รด (สิญฺจน) เป็นที่ไหลซึม (อนฺวาสฺสวน) แห่งธรรมอันเลวทรามเหล่านี้, (พึงรู้ว่า) คนที่เกิดในตระกูลพราหมณ์ (แต่) ประกอบด้วยธรรมทั้งหมดเหล่านี้ แท้จริงโดยปรมัตถ์แล้วก็คือคนถ่อยนั่นเอง, (การถือว่าตนไม่ใช่คนถ่อย) เป็นเพียงความพอใจของตนเท่านั้น, แต่คนอื่น (ที่ไม่มีธรรมเหล่านี้) ไม่ใช่คนถ่อย. ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคทรงข่มความโกรธของพราหมณ์นั้นด้วยบทแรกนั่นเอง แล้วเมื่อจะทรงแสดงธรรมมีโกธะเป็นต้นด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลว่า "บุคคลผู้มีธรรมมีโกธะเป็นต้นเป็นบุคคลเลว" ก็ได้ทรงแสดงคนถ่อยและธรรมที่ทำให้เป็นคนถ่อยโดยปริยายหนึ่งก่อน. และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็มิได้ทรงกระทำการข่มผู้อื่นและยกตนว่า "ท่าน" หรือ "เรา" แต่ทรงตั้งพราหมณ์นั้นไว้ในภาวะของคนถ่อย และทรงตั้งพระองค์ไว้ในภาวะของพราหมณ์ ด้วยธรรมที่เสมอภาคกันโดยชอบธรรมนั่นเอง. 117. ඉදානි යායං බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨි ‘‘කදාචි පාණාතිපාතඅදින්නාදානාදීනි කරොන්තොපි බ්‍රාහ්මණො එවා’’ති. තං දිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො, යෙ ච සත්තවිහිංසාදීසු අකුසලධම්මෙසු තෙහි තෙහි සමන්නාගතා ආදීනවං අපස්සන්තා තෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්ති, තෙසං ‘‘හීනා එතෙ ධම්මා වසලකරණා’’ති තත්ථ ආදීනවඤ්ච දස්සෙන්තො අපරෙහිපි පරියායෙහි වසලඤ්ච වසලකරණෙ ච ධම්මෙ දෙසෙතුං ‘‘එකජං වා ද්විජං වා’’ති එවමාදිගාථායො අභාසි. ๑๑๗. บัดนี้ พระศาสดาเมื่อจะทรงปฏิเสธทิฏฐิของพวกพราหมณ์ที่ว่า "บางครั้ง แม้ผู้กระทำปาณาติบาต อทินนาทาน เป็นต้น ก็ยังเป็นพราหมณ์อยู่นั่นเอง". และเมื่อจะทรงแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นแก่ชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรมนั้นๆ มีการเบียดเบียนสัตว์เป็นต้น ไม่เห็นโทษ แล้วยังก่ออกุศลธรรมเหล่านั้นขึ้นว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมเลวทราม เป็นเหตุทำให้เป็นคนถ่อย" จึงได้ตรัสคาถาทั้งหลายมีคำเริ่มต้นว่า "เอกชํ วา ทฺวิชํ วา" เพื่อทรงแสดงคนถ่อยและธรรมที่ทำให้เป็นคนถ่อยโดยปริยายอื่นๆ อีก. තත්ථ එකජොති ඨපෙත්වා අණ්ඩජං අවසෙසයොනිජො. සො හි එකදා එව ජායති. ද්විජොති අණ්ඩජො. සො හි මාතුකුච්ඡිතො අණ්ඩකොසතො චාති ද්වික්ඛත්තුං ජායති. තං එකජං වා ද්විජං වාපි. යොධ පාණන්ති යො ඉධ සත්තං. විහිංසතීති කායද්වාරිකචෙතනාසමුට්ඨිතෙන වා වචීද්වාරිකචෙතනාසමුට්ඨිතෙන වා පයොගෙන ජීවිතා වොරොපෙති. ‘‘පාණානි හිංසතී’’තිපි පාඨො. තත්ථ එකජං වා ද්විජං වාති එවංපභෙදානි යොධ පාණානි හිංසතීති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. යස්ස පාණෙ දයා නත්ථීති එතෙන මනසා අනුකම්පාය අභාවං ආහ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. ඉතො පරාසු ච ගාථාසු, යතො එත්තකම්පි අවත්වා ඉතො පරං උත්තානත්ථානි පදානි පරිහරන්තා අවණ්ණිතපදවණ්ණනාමත්තමෙව කරිස්සාම. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกโช คือ สัตว์จำพวกชลามพุชะและสังเสทชะ เว้นสัตว์จำพวกอัณฑชะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นเกิดครั้งเดียวเท่านั้น. บทว่า ทวิโช คือ สัตว์จำพวกอัณฑชะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นเกิดสองครั้ง คือ จากครรภ์มารดาครั้งหนึ่ง และจากฟองไข่ครั้งหนึ่ง. (บทว่า) ตํ เอกชํ วา ทวิชํ วาปิ (สัตว์ที่เกิดครั้งเดียวหรือสองครั้งนั้น). บทว่า โยธ ปาณํ ความว่า ผู้ใดในโลกนี้ (เบียดเบียน) สัตว์. บทว่า วิหึสติ ความว่า ย่อมให้ตกล่วงไปจากชีวิต ด้วยความพยายามอันเกิดจากเจตนาทางกายทวารหรือทางวจีทวาร. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า "ปาณานิ หึสติ" ก็มี. ในบทนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงดังนี้ว่า ผู้ใดในโลกนี้เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายที่มีประเภทต่างๆ คือ สัตว์ที่เกิดครั้งเดียวหรือสองครั้ง. บทว่า ยสฺส ปาเณ ทยา นตฺถิ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่มีความเอ็นดูด้วยจิต (ที่คิดจะฆ่า) นั้น. เนื้อความที่เหลือในบทนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. และในคาถาทั้งหลายต่อจากนี้ไป จำเดิมแต่นี้ไป เราจะไม่กล่าวแม้เพียงเท่านี้ แต่จะเว้นบทที่มีอรรถตื้นๆ ต่อจากนี้ไป และจะพรรณนาเฉพาะบทที่ยังมิได้พรรณนาเท่านั้น. 118. හන්තීති [Pg.161] හනති විනාසෙති. පරිරුන්ධතීති සෙනාය පරිවාරෙත්වා තිට්ඨති. ගාමානි නිගමානි චාති එත්ථ ච-සද්දෙන නගරානීතිපි වත්තබ්බං. නිග්ගාහකො සමඤ්ඤාතොති ඉමිනා හනනපරිරුන්ධනෙන ගාමනිගමනගරඝාතකොති ලොකෙ විදිතො. ๑๑๘. บทว่า หนฺติ ความว่า ย่อมฆ่า ย่อมทำลาย. บทว่า ปริรุนฺธติ ความว่า แวดล้อมด้วยกองทัพแล้วตั้งอยู่. ในบทว่า คามานิ นิคมมานิ จ นี้ พึงถือเอา นครานิ (เมือง) ด้วย จ ศัพท์. บทว่า นิคฺคาหโก สมญฺญาโต ความว่า เป็นที่รู้จักในโลกว่าเป็นผู้ทำลายหมู่บ้าน นิคม และเมือง ด้วยการฆ่าและการล้อมนี้. 119. ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙති ගාමොපි නිගමොපි නගරම්පි සබ්බොව ඉධ ගාමො සද්ධිං උපචාරෙන, තං ඨපෙත්වා සෙසං අරඤ්ඤං. තස්මිං ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ යං පරෙසං මමායිතං, යං පරසත්තානං පරිග්ගහිතමපරිච්චත්තං සත්තො වා සඞ්ඛාරො වා. ථෙය්‍යා අදින්නමාදෙතීති තෙහි අදින්නං අනනුඤ්ඤාතං ථෙය්‍යචිත්තෙන ආදියති, යෙන කෙනචි පයොගෙන යෙන කෙනචි අවහාරෙන අත්තනො ගහණං සාධෙති. ๑๑๙. บทว่า คาเม วา ยทิ วารญฺเญ ความว่า ในที่นี้ แม้บ้าน แม้นิคม แม้เมือง ทั้งหมดเรียกว่า "บ้าน" พร้อมทั้งอุปจาร (บริเวณรอบๆ), เว้นที่นั้นเสีย ที่เหลือชื่อว่า "ป่า". ในบ้านหรือในป่านั้น (บทว่า) ยํ ปเรสํ มมายิตํ คือ สิ่งใดที่ผู้อื่นหวงแหน, สิ่งที่สัตว์อื่นยึดถือไว้ ไม่ได้สละให้ จะเป็นสัตว์หรือสังขารก็ตาม. บทว่า เถยฺยา อทินฺนมาเทติ ความว่า ย่อมถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเหล่านั้นมิได้ให้ มิได้อนุญาต ด้วยจิตคิดจะลัก, ย่อมทำให้การถือเอาของตนสำเร็จด้วยความพยายามอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยการนำไปอย่างใดอย่างหนึ่ง. 120. ඉණමාදායාති අත්තනො සන්තකං කිඤ්චි නික්ඛිපිත්වා නික්ඛෙපග්ගහණෙන වා, කිඤ්චි අනික්ඛිපිත්වා ‘‘එත්තකෙන කාලෙන එත්තකං වඩ්ඪිං දස්සාමී’’ති වඩ්ඪිග්ගහණෙන වා, ‘‘යං ඉතො උදයං භවිස්සති, තං මය්හං මූලං තවෙව භවිස්සතී’’ති වා ‘‘උදයං උභින්නම්පි සාධාරණ’’න්ති වා එවං තංතංආයොගග්ගහණෙන වා ඉණං ගහෙත්වා. චුජ්ජමානො පලායති න හි තෙ ඉණමත්ථීති තෙන ඉණායිකෙන ‘‘දෙහි මෙ ඉණ’’න්ති චොදියමානො ‘‘න හි තෙ ඉණමත්ථි, මයා ගහිතන්ති කො සක්ඛී’’ති එවං භණනෙන ඝරෙ වසන්තොපි පලායති. ๑๒๐. บทว่า อิณมาทาย ความว่า กู้หนี้มาแล้ว ด้วยการจำนำสิ่งของอะไรบางอย่างของตนไว้ หรือด้วยการรับของฝาก, หรือไม่ได้จำนำอะไรไว้ (แต่กู้) ด้วยการรับดอกเบี้ยโดยกล่าวว่า "ในเวลาเท่านี้ เราจะให้ดอกเบี้ยเท่านี้", หรือด้วยการรับเอาโดยไม่ชอบธรรมนั้นๆ อย่างนี้ว่า "ผลกำไรใดที่จะเกิดจากสิ่งนี้ สิ่งนั้นเป็นของฉัน ส่วนต้นทุนจงเป็นของท่าน" หรือ "ผลกำไรเป็นของส่วนรวมของเราทั้งสอง". (บทว่า) จุชฺชมาโน ปลายติ น หิ เต อิณมตฺถิ ความว่า เมื่อถูกเจ้าหนี้ทวงว่า "จงใช้หนี้แก่เรา" ก็หนีไป ด้วยการกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านไม่มีหนี้อยู่กับเรา ใครเป็นพยานว่าเรากู้มา" แม้อยู่ในบ้านก็ (ชื่อว่า) หนีไป. 121. කිඤ්චික්ඛකම්‍යතාති අප්පමත්තකෙපි කිස්මිඤ්චිදෙව ඉච්ඡාය. පන්ථස්මිං වජන්තං ජනන්ති මග්ගෙ ගච්ඡන්තං යංකිඤ්චි ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. හන්ත්වා කිඤ්චික්ඛමාදෙතීති මාරෙත්වා කොට්ටෙත්වා තං භණ්ඩකං ගණ්හාති. ๑๒๑. บทว่า กิญฺจิกฺขกมฺยตา ความว่า เพราะความอยากในสิ่งใดสิ่งหนึ่งแม้เพียงเล็กน้อย. บทว่า ปนฺถสฺมึ วชนฺตํ ชนํ ความว่า คนที่เดินทางไปในหนทาง คือ หญิงหรือชายคนใดคนหนึ่ง. บทว่า หนฺตฺวา กิญฺจิกฺขมาเทติ ความว่า ฆ่าแล้วหรือทุบตีแล้ว ย่อมยึดเอาทรัพย์นั้น. 122. අත්තහෙතූති අත්තනො ජීවිතකාරණා, තථා පරහෙතු. ධනහෙතූති සකධනස්ස වා පරධනස්ස වා කාරණා. ච-කාරො සබ්බත්ථ විකප්පනත්ථො. සක්ඛිපුට්ඨොති යං ජානාසි, තං වදෙහීති පුච්ඡිතො. මුසා බ්‍රූතීති ජානන්තො වා ‘‘න ජානාමී’’ති අජානන්තො වා ‘‘ජානාමී’’ති භණති, සාමිකෙ අසාමිකෙ, අසාමිකෙ ච සාමිකෙ කරොති. ๑๒๒. บทว่า อตฺตเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งชีวิตของตน, เช่นเดียวกัน (บทว่า ปรเหตุ) เพราะเหตุแห่งผู้อื่น. บทว่า ธนเหตุ ความว่า เพราะเหตุแห่งทรัพย์ของตนหรือของผู้อื่น. จ-ศัพท์ ในทุกแห่งมีความหมายเป็นวิกัปปนัตถะ (แสดงทางเลือก). บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ ความว่า ถูกถามว่า "ท่านรู้อะไร จงกล่าวสิ่งนั้น". บทว่า มุสา พฺรูติ ความว่า ทั้งที่รู้ก็กล่าวว่า "ไม่รู้" หรือทั้งที่ไม่รู้ก็กล่าวว่า "รู้", ทำให้ผู้เป็นเจ้าของกลายเป็นผู้ไม่เป็นเจ้าของ และทำให้ผู้ไม่เป็นเจ้าของกลายเป็นผู้เป็นเจ้าของ. 123. ඤාතීනන්ති [Pg.162] සම්බන්ධීනං. සඛීනන්ති වයස්සානං දාරෙසූති පරපරිග්ගහිතෙසු. පටිදිස්සතීති පටිකූලෙන දිස්සති, අතිචරන්තො දිස්සතීති අත්ථො. සාහසාති බලක්කාරෙන අනිච්ඡං. සම්පියෙනාති තෙහි තෙසං දාරෙහි පත්ථියමානො සයඤ්ච පත්ථයමානො, උභයසිනෙහවසෙනාපීති වුත්තං හොති. ๑๒๓. บทว่า ญาตีนํ คือ ของญาติ. บทว่า สขีนํ คือ ของเพื่อน. บทว่า ทาเรสุ คือ ในภรรยาที่ผู้อื่นหวงแหน. บทว่า ปฏิสฺสติ ความว่า ปรากฏโดยอาการที่น่ารังเกียจ, อธิบายว่า ปรากฏเป็นผู้ประพฤติล่วงเกิน. บทว่า สาหสา คือ โดยใช้กำลัง ข่มขืน (หญิง) ผู้ไม่ปรารถนา. บทว่า สมฺปิเยน ความว่า ถูกภรรยาของพวกเขาเหล่านั้นปรารถนา และตนเองก็ปรารถนา, เป็นอันกล่าวว่า แม้ด้วยอำนาจความรักของคนทั้งสองฝ่าย. 124. මාතරං පිතරං වාති එවං මෙත්තාය පදට්ඨානභූතම්පි, ජිණ්ණකං ගතයොබ්බනන්ති එවං කරුණාය පදට්ඨානභූතම්පි. පහු සන්තො න භරතීති අත්ථසම්පන්නො උපකරණසම්පන්නො හුත්වාපි න පොසෙති. ๑๒๔. บทว่า มาตรํ ปิตรํ วา (มารดาหรือบิดา) ผู้เป็นที่ตั้งแห่งเมตตาอย่างนี้, บทว่า ชิณฺณกํ คตโยพฺพนํ (ผู้แก่ชรา ผ่านวัยหนุ่มสาวไปแล้ว) ผู้เป็นที่ตั้งแห่งกรุณาอย่างนี้. บทว่า ปหุ สนฺโต น ภรติ ความว่า แม้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ สมบูรณ์ด้วยเครื่องอุปการะ ก็ไม่เลี้ยงดู. 125. සසුන්ති සස්සුං. හන්තීති පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි පහරති. රොසෙතීති කොධමස්ස සඤ්ජනෙති වාචාය ඵරුසවචනෙන. ๑๒๕. บทว่า สสฺสุํ คือ แม่ยาย. บทว่า หนฺติ ความว่า ย่อมประหารด้วยมือ หรือด้วยก้อนดิน หรือด้วยสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่ง. บทว่า โรเสติ ความว่า ย่อมทำให้ความโกรธเกิดแก่เขาด้วยวาจา คือด้วยคำหยาบ. 126. අත්ථන්ති සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකපරමත්ථෙසු යංකිඤ්චි. පුච්ඡිතො සන්තොති පුට්ඨො සමානො. අනත්ථමනුසාසතීති තස්ස අහිතමෙව ආචික්ඛති. පටිච්ඡන්නෙන මන්තෙතීති අත්ථං ආචික්ඛන්තොපි යථා සො න ජානාති, තථා අපාකටෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි පටිච්ඡන්නෙන වචනෙන මන්තෙති, ආචරියමුට්ඨිං වා කත්වා දීඝරත්තං වසාපෙත්වා සාවසෙසමෙව මන්තෙති. ๑๒๖. บทว่า อตฺถํ คือ ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. บทว่า ปุจฺฉิโต สนฺโต คือ เมื่อถูกถาม. บทว่า อนตฺถมนุสาสติ ความว่า ย่อมบอกแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เขา. บทว่า ปฏิจฺฉนฺเนน มนฺเตติ ความว่า แม้เมื่อบอกประโยชน์ ก็ปรึกษาด้วยวาจาที่ปิดบัง ด้วยบทและพยัญชนะที่ไม่ปรากฏชัด โดยประการที่เขาย่อมไม่รู้, หรือทำเป็นกำมืออาจารย์ (สอนไม่หมด) ให้เขาอยู่รับใช้เป็นเวลานาน แล้วก็สอนโดยให้เหลือไว้. 127. යො කත්වාති එත්ථ මයා පුබ්බභාගෙ පාපිච්ඡතා වුත්තා. යා සා ‘‘ඉධෙකච්චො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා, වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා, මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා, තස්ස පටිච්ඡාදනහෙතු පාපිකං ඉච්ඡං පණිදහති, මා මං ජඤ්ඤාති ඉච්ඡතී’’ති එවං ආගතා. යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, තථා කරණෙන කතානඤ්ච අවිවරණෙන පටිච්ඡන්නා අස්ස කම්මන්තාති පටිච්ඡන්නකම්මන්තො. ๑๒๗. ในบทว่า โย กตฺวา นี้ ความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก เราได้กล่าวไว้ในส่วนก่อนแล้ว. ความปรารถนานั้นใดที่มาอย่างนี้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว ย่อมตั้งความปรารถนาอันลามกเพื่อจะปกปิดทุจริตนั้น ปรารถนาว่า 'อย่าให้ใครรู้เราเลย'". การงานของเขาย่อมเป็นอันปกปิดไว้ ด้วยการกระทำโดยประการที่คนอื่นไม่รู้ และด้วยการไม่เปิดเผยกรรมที่ทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ผู้มีการงานอันปกปิด. 128. පරකුලන්ති ඤාතිකුලං වා මිත්තකුලං වා. ආගතන්ති යස්ස තෙන කුලෙ භුත්තං, තං අත්තනො ගෙහමාගතං පානභොජනාදීහි නප්පටිපූජෙති, න වා දෙති, අවභුත්තං වා දෙතීති අධිප්පායො. ๑๒๘. บทว่า ปรกุลํ คือ สกุลญาติหรือสกุลมิตร. บทว่า อาคตํ ความว่า ตนเคยบริโภคในสกุลของผู้นั้นแล้ว เมื่อผู้นั้นมาสู่เรือนของตน ย่อมไม่บูชาตอบด้วยเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น, หรือไม่ให้, หรือให้ของเลว นี้เป็นอธิบาย. 129. යො බ්‍රාහ්මණං වාති පරාභවසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ๑๒๙. บทว่า โย พฺราหฺมณํ วา มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในปราภวสูตรนั่นเทียว. 130. භත්තකාලෙ [Pg.163] උපට්ඨිතෙති භොජනකාලෙ ජාතෙ. උපට්ඨිතන්තිපි පාඨො, භත්තකාලෙ ආගතන්ති අත්ථො. රොසෙති වාචා න ච දෙතීති ‘‘අත්ථකාමො මෙ අයං බලක්කාරෙන මං පුඤ්ඤං කාරාපෙතුං ආගතො’’ති අචින්තෙත්වා අප්පතිරූපෙන ඵරුසවචනෙන රොසෙති, අන්තමසො සම්මුඛභාවමත්තම්පි චස්ස න දෙති, පගෙව භොජනන්ති අධිප්පායො. ๑๓๐. บทว่า ภตฺตกาเล อุปฏฺฐิเต ความว่า เมื่อถึงเวลาอาหาร. อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า อุปฏฺฐิตํ ก็มี, ความว่า มาแล้วในเวลาอาหาร. บทว่า โรเสติ วาจา น จ เทติ ความว่า ไม่คิดว่า "ผู้นี้เป็นผู้ใคร่ประโยชน์แก่เรา มาเพื่อจะให้เราทำบุญโดยใช้กำลัง" แต่กลับด่าด้วยคำหยาบอันไม่สมควร, อย่างน้อยที่สุด แม้เพียงการปรากฏตัวต่อหน้า ก็ไม่ให้แก่เขา, จะป่วยกล่าวไปไยถึงโภชนะ นี้เป็นอธิบาย. 131. අසතං යොධ පබ්‍රූතීති යො ඉධ යථා නිමිත්තානි දිස්සන්ති ‘‘අසුකදිවසෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච තෙ භවිස්සතී’’ති එවං අසජ්ජනානං වචනං පබ්‍රූති. ‘‘අසන්ත’’න්තිපි පාඨො, අභූතන්ති අත්ථො. පබ්‍රූතීති භණති ‘‘අමුකස්මිං නාම ගාමෙ මය්හං ඊදිසො ඝරවිභවො, එහි තත්ථ ගච්ඡාම, ඝරණී මෙ භවිස්සසි, ඉදඤ්චිදඤ්ච තෙ දස්සාමී’’ති පරභරියං පරදාසිං වා වඤ්චෙන්තො ධුත්තො විය. නිජිගීසානොති නිජිගීසමානො මග්ගමානො, තං වඤ්චෙත්වා යංකිඤ්චි ගහෙත්වා පලායිතුකාමොති අධිප්පායො. ๑๓๑. บทว่า Asataṃ yodha pabrūtīti ความว่า ผู้ใดในโลกนี้ กล่าวคำของอสัตบุรุษ คือคนไม่ดี อย่างนี้ว่า "ในวันโน้น สิ่งนั้นๆ จักมีแก่ท่าน" เหมือนอย่างที่นิมิตทั้งหลายปรากฏอยู่. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีเป็น Asantaṃ ก็มี อธิบายว่า กล่าวคำไม่จริง. บทว่า Pabrūti คือ ย่อมกล่าว เหมือนคนเจ้าเล่ห์หลอกลวงภรรยาของผู้อื่นหรือทาสีของผู้อื่นว่า "ในบ้านชื่อโน้น เรามีความพรั่งพร้อมในเรือนเช่นนี้ เธอจงมาเถิด เราจักไปที่นั่นกัน เธอจักเป็นภรรยาของเรา เราจักให้สิ่งนั้นๆ แก่เธอ". บทว่า Nijigīsāno คือ ผู้ปรารถนาจะถือเอา แสวงหา. อธิบายว่า มีความประสงค์จะหลอกลวงผู้นั้นแล้วถือเอาสิ่งของบางอย่างหนีไป. 132. යො චත්තානන්ති යො ච අත්තානං. සමුක්කංසෙති ජාතිආදීහි සමුක්කංසති උච්චට්ඨානෙ ඨපෙති. පරෙ ච මවජානාතීති තෙහියෙව පරෙ අවජානාති, නීචං කරොති. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. නිහීනොති ගුණවුඩ්ඪිතො පරිහීනො, අධමභාවං වා ගතො. සෙන මානෙනාති තෙන උක්කංසනාවජානනසඞ්ඛාතෙන අත්තනො මානෙන. ๑๓๒. บทว่า Yo cattānaṃ คือ yo ca attānaṃ (และผู้ใดยกตน). บทว่า Samukkaṃseti คือ ย่อมยกตนขึ้นด้วยชาติเป็นต้น ตั้งไว้ในที่สูง. บทว่า Pare ca mavajānāti คือ ย่อมดูหมิ่นผู้อื่นด้วยเหตุเหล่านั้นนั่นแหละ คือทำให้ต่ำต้อย. ม-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า Nihīno คือ เสื่อมจากคุณวุฒิ หรือถึงความเป็นคนเลว. บทว่า Sena mānena คือ ด้วยมานะของตนนั้น อันนับเนื่องด้วยการยกตนและดูหมิ่นผู้อื่น. 133. රොසකොති කායවාචාහි පරෙසං රොසජනකො. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරී, යො පරෙ පරෙසං දෙන්තෙ අඤ්ඤං වා පුඤ්ඤං කරොන්තෙ වාරෙති, තස්සෙතං අධිවචනං. පාපිච්ඡොති අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසාදිමච්ඡරියයුත්තො. සඨොති අසන්තගුණප්පකාසනලක්ඛණෙන සාඨෙය්‍යෙන සමන්නාගතො, අසම්මාභාසී වා අකාතුකාමොපි ‘‘කරොමී’’තිආදිවචනෙන. නාස්ස පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී, නාස්ස උත්තාසනතො උබ්බෙගලක්ඛණං ඔත්තප්පන්ති අහිරිකො අනොත්තප්පී. ๑๓๓. บทว่า Rosako คือ ผู้ก่อความโกรธให้แก่ผู้อื่นด้วยกายและวาจา. บทว่า Kadariyo คือ ผู้ตระหนี่เหนียวแน่น, คือผู้ที่ห้ามคนอื่นเมื่อเขากำลังให้ของแก่คนอื่น หรือเมื่อเขากำลังทำบุญอย่างอื่น, นี้เป็นชื่อของผู้นั้น. บทว่า Pāpiccho คือ ผู้ประกอบด้วยความปรารถนาจะอวดคุณที่ไม่มีในตน. บทว่า Maccharī คือ ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในอาวาสเป็นต้น. บทว่า Saṭho คือ ผู้ประกอบด้วยความโอ้อวดอันมีลักษณะคือการประกาศคุณที่ไม่มีในตน, หรือผู้พูดไม่จริง ด้วยคำพูดเป็นต้นว่า "เราจะทำ" ทั้งๆ ที่ไม่ต้องการจะทำ. หิริอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป ย่อมไม่มีแก่เขานั้น, โอตตัปปะอันมีลักษณะคือความสะดุ้งกลัวจากการถูกติเตียน ย่อมไม่มีแก่เขานั้น, (เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า) ahiriko anottappī (ผู้ไม่มีความละอายและไม่เกรงกลัวต่อบาป). 134. බුද්ධන්ති සම්මාසම්බුද්ධං. පරිභාසතීති ‘‘අසබ්බඤ්ඤූ’’තිආදීහි අපවදති, සාවකඤ්ච ‘‘දුප්පටිපන්නො’’තිආදීහි. පරිබ්බාජං ගහට්ඨං වාති සාවකවිසෙසනමෙවෙතං [Pg.164] පබ්බජිතං වා තස්ස සාවකං, ගහට්ඨං වා පච්චයදායකන්ති අත්ථො. බාහිරකං වා පරිබ්බාජකං යංකිඤ්චි ගහට්ඨං වා අභූතෙන දොසෙන පරිභාසතීති එවම්පෙත්ථ අත්ථං ඉච්ඡන්ති පොරාණා. ๑๓๔. บทว่า Buddhaṃ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า Paribhāsati คือ ย่อมกล่าวร้ายด้วยคำเป็นต้นว่า "ไม่ใช่พระสัพพัญญู", และ(กล่าวร้าย)พระสาวกด้วยคำเป็นต้นว่า "เป็นผู้ปฏิบัติไม่ดี". บทว่า Paribbājaṃ gahaṭṭhaṃ vā นี้เป็นบทขยายความของคำว่าสาวกนั่นเอง อธิบายว่า (กล่าวร้าย)สาวกของพระองค์ผู้เป็นบรรพชิต หรือคฤหัสถ์ผู้เป็นปัจจัยทายก. หรือว่า โบราณาจารย์ปรารถนาความหมายในที่นี้อย่างนี้ว่า (กล่าวร้าย) ปริพาชกภายนอกศาสนา หรือคฤหัสถ์คนใดคนหนึ่ง ด้วยโทษที่ไม่มีจริง. 135. අනරහං සන්තොති අඛීණාසවො සමානො. අරහං පටිජානාතීති ‘‘අහං අරහා’’ති පටිජානාති, යථා නං ‘‘අරහා අය’’න්ති ජානන්ති, තථා වාචං නිච්ඡාරෙති, කායෙන පරක්කමති, චිත්තෙන ඉච්ඡති අධිවාසෙති. චොරොති ථෙනො. සබ්‍රහ්මකෙ ලොකෙති උක්කට්ඨවසෙන ආහ – සබ්බලොකෙති වුත්තං හොති. ලොකෙ හි සන්ධිච්ඡෙදනනිල්ලොපහරණඑකාගාරිකකරණපරිපන්ථතිට්ඨනාදීහි පරෙසං ධනං විලුම්පන්තා චොරාති වුච්චන්ති. සාසනෙ පන පරිසසම්පත්තිආදීහි පච්චයාදීනි විලුම්පන්තා. යථාහ – ๑๓๕. บทว่า Anarahaṃ santo คือ เป็นผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ. บทว่า Arahaṃ paṭijānāti คือ ปฏิญญาว่า "เราเป็นพระอรหันต์", เปล่งวาจา พากเพียรทางกาย ปรารถนาด้วยจิต ยอมรับ โดยอาการที่คนทั้งหลายจะรู้เขาว่า "ท่านผู้นี้เป็นพระอรหันต์". บทว่า Coro คือ โจร. บทว่า Sabrahmake loke พระผู้มีพระภาคตรัสโดยความหมายอย่างยิ่ง คือ เท่ากับตรัสว่า "ในโลกทั้งปวง". จริงอยู่ ในโลก ชนทั้งหลายผู้ปล้นทรัพย์ของผู้อื่นด้วยการตัดช่องย่องเบา การชิงทรัพย์ การปล้นบ้านหลังเดียว การดักปล้นในทางเปลี่ยว เป็นต้น เรียกว่า โจร. ส่วนในพระศาสนา (ก็มีโจร) คือผู้ปล้นปัจจัยเป็นต้นด้วยการมีบริษัทบริวารเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, මහාචොරා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චස්ස මහාචොරස්ස එවං හොති ‘කුදාස්සු නාමාහං සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො ගාමනිගමරාජධානීසු ආහිණ්ඩිස්සාමි හනන්තො, ඝාතෙන්තො, ඡින්දන්තො, ඡෙදාපෙන්තො, පචන්තො පාචෙන්තොති, සො අපරෙන සමයෙන සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො ගාමනිගමරාජධානීසු ආහිණ්ඩති හනන්තො…පෙ… පාචෙන්තො. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චස්ස පාපභික්ඛුනො එවං හොති ‘කුදාස්සු නාමාහං සතෙන වා…පෙ… රාජධානීසු චාරිකං චරිස්සාමි සක්කතො, ගරුකතො, මානිතො, පූජිතො, අපචිතො, ගහට්ඨානඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච ලාභී චීවර…පෙ… පරික්ඛාරාන’න්ති. සො අපරෙන සමයෙන සතෙන වා සහස්සෙන වා පරිවුතො ගාමනිගමරාජධානීසු චාරිකං චරති සක්කතො…පෙ… පරික්ඛාරානං. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො මහාචොරො සන්තො සංවිජ්ජමානො ලොකස්මිං. ภิกษุทั้งหลาย มหาโจร ๕ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๕ จำพวกเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย มหาโจรบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ เราจักมีคนแวดล้อมร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เที่ยวไปในคามนิคมราชธานี ทำการฆ่า ทำการให้ฆ่า ทำการตัด ทำการให้ตัด ทำการหุงต้ม ทำการให้หุงต้ม' สมัยต่อมา เขามีคนแวดล้อมร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เที่ยวไปในคามนิคมราชธานี ทำการฆ่า...ฯลฯ...ทำการให้หุงต้ม. ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ก็มีความคิดอย่างนี้ฉันนั้นว่า 'เมื่อไรหนอ เราจักมีคนแวดล้อมร้อยหนึ่ง...ฯลฯ...เที่ยวจาริกไปในราชธานี ได้รับสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ได้จีวร...ฯลฯ...บริขาร ทั้งของคฤหัสถ์และบรรพชิต'. สมัยต่อมา เธอก็มีคนแวดล้อมร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เที่ยวจาริกไปในคามนิคมราชธานี ได้รับสักการะ...ฯลฯ...เป็นผู้ได้บริขาร. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่หนึ่ง ซึ่งมีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහති, අයං, භික්ඛවෙ, දුතියො…පෙ… ලොකස්මිං. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ เล่าเรียนธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว กลับยกเป็นของตนเสีย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่สอง...ฯลฯ...ในโลก. ‘‘පුන [Pg.165] චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරිං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තං අමූලකෙන අබ්‍රහ්මචරියෙන අනුද්ධංසෙති. අයං, භික්ඛවෙ, තතියො…පෙ… ලොකස්මිං. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ โจทภิกษุผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้บริสุทธิ์ ประพฤติพรหมจรรย์หมดจด ด้วยข้อหาประพฤติไม่ประเสริฐอันไม่มีมูล. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่สาม...ฯลฯ...ในโลก. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො, පාපභික්ඛු යානි තානි සඞ්ඝස්ස ගරුභණ්ඩානි ගරුපරික්ඛාරානි, සෙය්‍යථිදං – ආරාමො, ආරාමවත්ථු, විහාරො, විහාරවත්ථු, මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනං, ලොහකුම්භී, ලොහභාණකං, ලොහවාරකො, ලොහකටාහං, වාසි, ඵරසු, කුඨාරී, කුදාලො, නිඛාදනං, වල්ලි, වෙළු, මුඤ්ජං, පබ්බජං, තිණං, මත්තිකා, දාරුභණ්ඩං, මත්තිකාභණ්ඩං, තෙහි ගිහිං සඞ්ගණ්හාති උපලාපෙති. අයං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථො…පෙ… ලොකස්මිං. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ลามกบางรูปในโลกนี้ ย่อมสงเคราะห์ ย่อมเอาใจคฤหัสถ์ ด้วยครุภัณฑ์ ครุบริขารของสงฆ์เหล่านั้น คือ อาราม, พื้นที่อาราม, วิหาร, พื้นที่วิหาร, เตียง, ตั่ง, ฟูก, หมอน, หม้อโลหะ, ภาชนะโลหะ, กระถางโลหะ, กระทะโลหะ, มีด, ขวาน, ขวานถาก, จอบ, สิ่ว, เถาวัลย์, ไม้ไผ่, หญ้ามุงกระต่าย, หญ้าปล้อง, หญ้า, ดิน, เครื่องไม้, เครื่องดิน. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นมหาโจรจำพวกที่สี่...ฯลฯ...ในโลก. ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අයං අග්ගො මහාචොරො, යො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති (පාරා. 195). ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ผู้นี้เป็นยอดมหาโจร คือผู้ที่กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริง. තත්ථ ලොකියචොරා ලොකියමෙව ධනධඤ්ඤාදිං ථෙනෙන්ති. සාසනෙ වුත්තචොරෙසු පඨමො තථාරූපමෙව චීවරාදිපච්චයමත්තං, දුතියො පරියත්තිධම්මං, තතියො පරස්ස බ්‍රහ්මචරියං, චතුත්ථො සඞ්ඝිකගරුභණ්ඩං, පඤ්චමො ඣානසමාධිසමාපත්තිමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකියලොකුත්තරගුණධනං, ලොකියඤ්ච චීවරාදිපච්චයජාතං. යථාහ – ‘‘ථෙය්‍යාය වො, භික්ඛවෙ, රට්ඨපිණ්ඩො භුත්තො’’ති. තත්ථ ය්වායං පඤ්චමො මහාචොරො, තං සන්ධායාහ භගවා ‘‘චොරො සබ්‍රහ්මකෙ ලොකෙ’’ති. සො හි ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අයං අග්ගො මහාචොරො, යො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති (පාරා. 195) එවං ලොකියලොකුත්තරධනථෙනනතො අග්ගො මහාචොරොති වුත්තො, තස්මා තං ඉධාපි ‘‘සබ්‍රහ්මකෙ ලොකෙ’’ති ඉමිනා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පකාසෙසි. บรรดาโจรเหล่านั้น โจรทางโลกย่อมลักทรัพย์มีข้าวเปลือกเป็นต้นอันเป็นของโลกิยะเท่านั้น ในบรรดาโจรที่กล่าวไว้ในพระศาสนานี้ โจรจำพวกที่ ๑ ลักเพียงปัจจัยมีจีวรเป็นต้นเช่นนั้น จำพวกที่ ๒ ลักปริยัติธรรม จำพวกที่ ๓ ลักพรหมจรรย์ของผู้อื่น จำพวกที่ ๔ ลักครุภัณฑ์ของสงฆ์ จำพวกที่ ๕ ลักคุณทรัพย์อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีประเภทคือ ฌาน สมาธิ สมาบัติ มรรค และผล และลักหมู่ปัจจัยมีจีวรเป็นต้นอันเป็นของโลกิยะ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก้อนข้าวของชาวแว่นแคว้น อันเธอทั้งหลายบริโภคแล้วโดยความเป็นขโมย" ในโจรเหล่านั้น มหาโจรจำพวกที่ ๕ นี้ใด พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมหาโจรนั้นจึงตรัสว่า "เป็นโจรในโลกพร้อมทั้งพรหมโลก" จริงอยู่ โจรนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าเป็นยอดมหาโจร เพราะลักทรัพย์คือโลกิยธรรมและโลกุตรธรรม ดังพระดำรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มี ไม่เป็นจริง ผู้นี้เป็นยอดมหาโจรในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... ในโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์" เพราะเหตุนั้น แม้ในวสลสูตรนี้ พระองค์จึงทรงประกาศโจรนั้นด้วยบทว่า "ในโลกพร้อมทั้งพรหมโลก" อันเป็นการกำหนดอย่างยิ่งนี้ එසො ඛො වසලාධමොති. එත්ථ ඛොති අවධාරණත්ථො, තෙන එසො එව වසලාධමො. වසලානං හීනො සබ්බපච්ඡිමකොති අවධාරෙති. කස්මා? විසිට්ඨවත්ථුම්හි ථෙය්‍යධම්මවස්සනතො, යාව තං පටිඤ්ඤං න විස්සජ්ජෙති, තාව අවිගතවසලකරණධම්මතො චාති. ในบทว่า "เอโส โข วสลาธโม" นี้ บทว่า "โข" เป็นไปในอรรถว่ากำหนดแน่นอน เพราะฉะนั้น จึงมีความว่า ผู้นี้แหละเป็นคนเลวทราม เป็นการกำหนดว่า เป็นผู้ต่ำทรามที่สุด เป็นคนสุดท้ายในบรรดาคนเลวทั้งหลาย ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีธรรมคือความประสงค์จะลักในวัตถุอันประเสริฐ และเพราะตราบใดที่ยังไม่สละคำปฏิญญานั้น ตราบนั้นก็ยังไม่ปราศจากธรรมที่กระทำความเป็นคนเลว එතෙ [Pg.166] ඛො වසලාති. ඉදානි යෙ තෙ පඨමගාථාය ආසයවිපත්තිවසෙන කොධනාදයො පඤ්ච, පාපමක්ඛිං වා ද්විධා කත්වා ඡ, දුතියගාථාය පයොගවිපත්තිවසෙන පාණහිංසකො එකො, තතියාය පයොගවිපත්තිවසෙනෙව ගාමනිගමනිග්ගාහකො එකො, චතුත්ථාය ථෙය්‍යාවහාරවසෙන එකො, පඤ්චමාය ඉණවඤ්චනවසෙන එකො, ඡට්ඨාය පසය්හාවහාරවසෙන පන්ථදූසකො එකො, සත්තමාය කූටසක්ඛිවසෙන එකො, අට්ඨමාය මිත්තදුබ්භිවසෙන එකො, නවමාය අකතඤ්ඤුවසෙන එකො, දසමාය කතනාසනවිහෙසනවසෙන එකො, එකාදසමාය හදයවඤ්චනවසෙන එකො, ද්වාදසමාය පටිච්ඡන්නකම්මන්තවසෙන ද්වෙ, තෙරසමාය අකතඤ්ඤුවසෙන එකො, චුද්දසමාය වඤ්චනවසෙන එකො, පන්නරසමාය විහෙසනවසෙන එකො, සොළසමාය වඤ්චනවසෙන එකො, සත්තරසමාය අත්තුක්කංසනපරවම්භනවසෙන ද්වෙ, අට්ඨාරසමාය පයොගාසයවිපත්තිවසෙන රොසකාදයො සත්ත, එකූනවීසතිමාය පරිභාසනවසෙන ද්වෙ, වීසතිමාය අග්ගමහාචොරවසෙන එකොති එවං තෙත්තිංස චතුත්තිංස වා වසලා වුත්තා. තෙ නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘එතෙ ඛො වසලා වුත්තා, මයා යෙ තෙ පකාසිතා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ තෙ මයා පුබ්බෙ ‘‘ජානාසි පන ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, වසල’’න්ති එවං සඞ්ඛෙපතො වසලා වුත්තා, තෙ විත්ථාරතො එතෙ ඛො පකාසිතාති. අථ වා යෙ තෙ මයා පුග්ගලවසෙන වුත්තා, තෙ ධම්මවසෙනාපි එතෙ ඛො පකාසිතා. අථ වා එතෙ ඛො වසලා වුත්තා අරියෙහි කම්මවසෙන, න ජාතිවසෙන, මයා යෙ තෙ පකාසිතා ‘‘කොධනො උපනාහී’’තිආදිනා නයෙන. บทว่า "เอเต โข วสลา" (คนเลวเหล่านี้แล) บัดนี้ คนเลวเหล่าใดที่พระองค์ตรัสไว้แล้ว คือ ในคาถาที่ ๑ โดยความวิบัติแห่งอาศัย ได้แก่ คนมักโกรธเป็นต้น ๕ คน หรือแบ่งคนลบหลู่คุณท่านเป็น ๒ พวก เป็น ๖ คน, ในคาถาที่ ๒ โดยความวิบัติแห่งความเพียร ได้แก่ คนเบียดเบียนสัตว์ ๑ คน, ในคาถาที่ ๓ โดยความวิบัติแห่งความเพียรนั่นเอง ได้แก่ คนปล้นบ้านและนิคม ๑ คน, ในคาถาที่ ๔ โดยการลักทรัพย์ ๑ คน, ในคาถาที่ ๕ โดยการโกงหนี้ ๑ คน, ในคาถาที่ ๖ โดยการข่มขี่ชิงทรัพย์ ได้แก่ โจรปล้นกลางทาง ๑ คน, ในคาถาที่ ๗ โดยการเป็นพยานเท็จ ๑ คน, ในคาถาที่ ๘ โดยการประทุษร้ายมิตร ๑ คน, ในคาถาที่ ๙ โดยความอกตัญญู ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๐ โดยการทำลายและเบียดเบียนสิ่งที่เขาทำไว้ ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๑ โดยการหลอกลวงด้วยใจ ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๒ โดยการทำกรรมที่ต้องปกปิด ๒ คน, ในคาถาที่ ๑๓ โดยความอกตัญญู ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๔ โดยการหลอกลวง ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๕ โดยการเบียดเบียน ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๖ โดยการหลอกลวง ๑ คน, ในคาถาที่ ๑๗ โดยการยกตนข่มท่าน ๒ คน, ในคาถาที่ ๑๘ โดยความวิบัติแห่งความเพียรและอาศัย ได้แก่ คนมักโกรธเป็นต้น ๗ คน, ในคาถาที่ ๑๙ โดยการบริภาษ ๒ คน, ในคาถาที่ ๒๐ โดยความเป็นยอดมหาโจร ๑ คน, คนเลว ๓๓ หรือ ๓๔ คน ถูกตรัสไว้แล้วอย่างนี้ เมื่อทรงชี้แจงคนเลวเหล่านั้น จึงตรัสว่า "คนเลวเหล่านี้แลที่เราได้ประกาศไว้แล้ว" อรรถแห่งบทนั้นคือ คนเลวเหล่าใดที่เราได้กล่าวไว้โดยย่อในเบื้องต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ท่านรู้จักคนเลวหรือไม่" คนเลวเหล่านั้นแล เราได้ประกาศไว้โดยพิสดารแล้ว อีกนัยหนึ่ง คนเลวเหล่าใดที่เรากล่าวไว้โดยความเป็นบุคคล คนเลวเหล่านั้นแล เราได้ประกาศไว้โดยความเป็นธรรมด้วย อีกนัยหนึ่ง คนเลวเหล่านี้แล อันพระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวไว้โดยกรรม มิใช่โดยชาติ ที่เราได้ประกาศไว้โดยนัยมีอาทิว่า "คนมักโกรธ ผูกโกรธ" 136. එවං භගවා වසලං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා බ්‍රාහ්මණො සකාය දිට්ඨියා අතීව අභිනිවිට්ඨො හොති, තස්මා තං දිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො ආහ ‘‘න ජච්චා වසලො හොතී’’ති. තස්සත්ථො – පරමත්ථතො හි න ජච්චා වසලො හොති, න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො, අපිච ඛො කම්මුනා වසලො හොති, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො, අපරිසුද්ධකම්මවස්සනතො වසලො හොති, පරිසුද්ධෙන කම්මුනා අපරිසුද්ධවාහනතො බ්‍රාහ්මණො හොති. යස්මා වා තුම්හෙ හීනං වසලං උක්කට්ඨං [Pg.167] බ්‍රාහ්මණං මඤ්ඤිත්ථ, තස්මා හීනෙන කම්මුනා වසලො හොති, උක්කට්ඨෙන කම්මුනා බ්‍රාහ්මණො හොතීති එවම්පි අත්ථං ඤාපෙන්තො එවමාහ. ๑๓๖. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงลักษณะของคนเลวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์เป็นผู้ยึดมั่นในทิฏฐิของตนอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงปฏิเสธทิฏฐินั้น จึงตรัสว่า "บุคคลไม่ได้เป็นคนเลวเพราะชาติ" อรรถแห่งบทนั้นคือ โดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลไม่ได้เป็นคนเลวเพราะชาติ ไม่ได้เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่ทว่า บุคคลเป็นคนเลวเพราะกรรม เป็นพราหมณ์เพราะกรรม, เป็นคนเลวเพราะกรรมอันไม่บริสุทธิ์ครอบงำ เป็นพราหมณ์เพราะกรรมอันบริสุทธิ์นำพาสิ่งที่ไม่บริสุทธิ์ออกไป อีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายเข้าใจว่าคนชั้นต่ำเป็นคนเลว คนชั้นสูงเป็นพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น บุคคลเป็นคนเลวเพราะกรรมอันเลวทราม เป็นพราหมณ์เพราะกรรมอันประเสริฐ เมื่อจะทรงให้ทราบความแม้อย่างนี้ จึงตรัสอย่างนี้ 137-139. ඉදානි තමෙවත්ථං නිදස්සනෙන සාධෙතුං ‘‘තදමිනාපි ජානාථා’’තිආදිකා තිස්සො ගාථායො ආහ. තාසු ද්වෙ චතුප්පාදා, එකා ඡප්පාදා, තාසං අත්ථො – යං මයා වුත්තං ‘‘න ජච්චා වසලො හොතී’’තිආදි, තදමිනාපි ජානාථ, යථා මෙදං නිදස්සනං, තං ඉමිනාපි පකාරෙන ජානාථ, යෙන මෙ පකාරෙන යෙන සාමඤ්ඤෙන ඉදං නිදස්සනන්ති වුත්තං හොති. කතමං නිදස්සනන්ති චෙ? චණ්ඩාලපුත්තො සොපාකො…පෙ… බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියාති. บัดนี้ เพื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุทาหรณ์ จึงตรัสพระคาถา ๓ คาถา มีอาทิว่า "ท่านทั้งหลายจงรู้ความนั้นแม้ด้วยเรื่องนี้" ในคาถาเหล่านั้น ๒ คาถามี ๔ บาท, ๑ คาถามี ๖ บาท อรรถแห่งคาถาเหล่านั้นคือ คำใดที่เรากล่าวไว้ว่า "บุคคลไม่ได้เป็นคนเลวเพราะชาติ" เป็นต้น ท่านทั้งหลายจงรู้คำนั้นแม้ด้วยเรื่องนี้ อุทาหรณ์ของเรานี้ฉันใด ท่านทั้งหลายจงรู้ความนั้นแม้โดยประการนี้ ความว่า ท่านทั้งหลายจงรู้โดยประการใด โดยลักษณะสามัญใดที่เรากล่าวว่า "นี้เป็นอุทาหรณ์" หากถามว่า อุทาหรณ์คืออะไร? ตอบว่า คือเรื่องโสปากะบุตรของคนจัณฑาล... จนถึงการเข้าถึงพรหมโลก චණ්ඩාලස්ස පුත්තො චණ්ඩාලපුත්තො. අත්තනො ඛාදනත්ථාය මතෙ සුනඛෙ ලභිත්වා පචතීති සොපාකො. මාතඞ්ගොති එවංනාමො විස්සුතොති එවං හීනාය ජාතියා ච ජීවිකාය ච නාමෙන ච පාකටො. บุตรของคนจัณฑาล ชื่อว่า จัณฑาลบุตร ได้สุนัขที่ตายแล้วมาปรุงเป็นอาหารเพื่อตน จึงชื่อว่า โสปากะ ชื่อว่า มาตังคะ อย่างนี้ บทว่า "มีชื่อเสียง" คือ ปรากฏโดยชาติอันต่ำทราม โดยอาชีพ และโดยชื่ออย่างนี้ සොති පුරිමපදෙන සම්බන්ධිත්වා සො මාතඞ්ගො යසං පරමං පත්තො, අබ්භුතං උත්තමං අතිවිසිට්ඨං යසං කිත්තිං පසංසං පත්තො. යං සුදුල්ලභන්ති යං උළාරකුලූපපන්නෙනාපි දුල්ලභං, හීනකුලූපපන්නෙන සුදුල්ලභං. එවං යසප්පත්තස්ස ච ආගච්ඡුං තස්සුපට්ඨානං, ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා බහූ, තස්ස මාතඞ්ගස්ස පාරිචරියත්ථං ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච අඤ්ඤෙ ච බහූ වෙස්සසුද්දාදයො ජම්බුදීපමනුස්සා යෙභුය්‍යෙන උපට්ඨානං ආගමිංසූති අත්ථො. พึงเชื่อมบทว่า "โส" กับบทก่อน ความว่า มาตังคะนั้นได้บรรลุถึงยศอย่างยิ่ง คือ ได้บรรลุถึงยศ เกียรติศัพท์ และคำสรรเสริญอันน่าอัศจรรย์ สูงสุด และประเสริฐยิ่ง บทว่า "อันได้แสนยาก" คือ ยศเกียรติศัพท์ใดที่แม้ผู้เกิดในตระกูลสูงก็ยังได้โดยยาก (สำหรับ) ผู้เกิดในตระกูลต่ำแล้ว ย่อมได้แสนยาก และสำหรับผู้ที่ได้ยศอย่างนี้ กษัตริย์และพราหมณ์จำนวนมากพากันมาอุปัฏฐากท่าน ความว่า กษัตริย์ทั้งหลาย พราหมณ์ทั้งหลาย และมนุษย์ชาวชมพูทวีปอื่นๆ อีกเป็นอันมาก มีแพศย์และศูทรเป็นต้น โดยส่วนมากได้พากันมาเพื่อบำรุงรับใช้มาตังคดาบสนั้น එවං උපට්ඨානසම්පන්නො සො මාතඞ්ගො විගතකිලෙසරජත්තා විරජං, මහන්තෙහි බුද්ධාදීහි පටිපන්නත්තා මහාපථං, බ්‍රහ්මලොකසඞ්ඛාතං දෙවලොකං යාපෙතුං සමත්ථත්තා දෙවලොකයානසඤ්ඤිතං අට්ඨසමාපත්තියානං අභිරුය්හ, තාය පටිපත්තියා කාමරාගං විරාජෙත්වා, කායස්ස භෙදා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහු, සා තථා හීනාපි න නං ජාති නිවාරෙසි බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා, බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිතොති වුත්තං හොති. มาตังคดาบสนั้น ผู้สมบูรณ์ด้วยการบำรุงอย่างนี้ ได้ขึ้นสู่ยานคืออัฏฐสมาบัติ อันปราศจากธุลีเพราะปราศจากธุลีคือกิเลส, อันเป็นมรรคาใหญ่เพราะอันพระพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลายดำเนินไปแล้ว, อันชื่อว่าเทวโลกยานเพราะสามารถเพื่อจะให้ถึงเทวโลก กล่าวคือพรหมโลก, แล้วยังกามราคะให้ปราศไป ด้วยปฏิปทานั้น, เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก, ชาติของท่านนั้น แม้จะทรามอย่างนั้น ก็มิได้ห้ามท่านนั้นเพื่อการเข้าถึงพรหมโลก, ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อการเข้าถึงพรหมโลก' ดังนี้ අයං පනත්ථො එවං වෙදිතබ්බො – අතීතෙ කිර මහාපුරිසො තෙන තෙනුපායෙන සත්තහිතං කරොන්තො සොපාකජීවිකෙ චණ්ඩාලකුලෙ උප්පජ්ජි. සො නාමෙන මාතඞ්ගො, රූපෙන දුද්දසිකො හුත්වා බහිනගරෙ චම්මකුටිකාය වසති, අන්තොනගරෙ භික්ඛං චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙති. අථෙකදිවසං [Pg.168] තස්මිං නගරෙ සුරානක්ඛත්තෙ ඝොසිතෙ ධුත්තා යථාසකෙන පරිවාරෙන කීළන්ති. අඤ්ඤතරාපි බ්‍රාහ්මණමහාසාලධීතා පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකා දෙවකඤ්ඤා විය රූපෙන දස්සනීයා පාසාදිකා ‘‘අත්තනො කුලවංසානුරූපං කීළිස්සාමී’’ති පහූතං ඛජ්ජභොජ්ජාදිකීළනසම්භාරං සකටෙසු ආරොපෙත්වා සබ්බසෙතවළවයුත්තං යානමාරුය්හ මහාපරිවාරෙන උය්‍යානභූමිං ගච්ඡති දිට්ඨමඞ්ගලිකාති නාමෙන. සා කිර ‘‘දුස්සණ්ඨිතං රූපං අවමඞ්ගල’’න්ති දට්ඨුං න ඉච්ඡති, තෙනස්සා දිට්ඨමඞ්ගලිකාත්වෙව සඞ්ඛා උදපාදි. อนึ่ง อรรถนี้นักศึกษาพึงทราบอย่างนี้ว่า ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระมหาบุรุษทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายด้วยอุบายนั้นๆ ได้บังเกิดในตระกูลจัณฑาลประเภทโสปากะ ท่านมีนามว่ามาตังคะ มีรูปร่างน่าเกลียด อาศัยอยู่ในกระท่อมหนังนอกพระนคร เที่ยวขอภิกษาในภายในพระนครเลี้ยงชีพ ครั้งนั้น วันหนึ่ง เมื่อนักษัตรสุราถูกประกาศในพระนครนั้น พวกนักเลงก็พากันเล่นสนุกพร้อมด้วยบริวารตามสมควรแก่ตน แม้ธิดาของพราหมณ์มหาศาลคนหนึ่ง อายุราว 15-16 ปี มีรูปงามน่าดูน่าชมดุจเทพกัญญา คิดว่า 'เราจักเล่นให้สมควรแก่วงศ์ตระกูลของตน' จึงให้บรรทุกเครื่องเล่นมีของขบเคี้ยวของบริโภคเป็นต้นจำนวนมากลงในเกวียนทั้งหลาย แล้วขึ้นสู่ยานที่เทียมด้วยโคหนุ่มสีขาวล้วน ไปยังอุทยานพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก นางมีชื่อว่าทิฏฐมังคลิกา ได้ยินว่า นางไม่ปรารถนาจะเห็นรูปที่มีสัณฐานไม่ดี โดยถือว่าเป็นอัปมงคล เพราะเหตุนั้น ชื่อนับว่าทิฏฐมังคลิกาจึงเกิดขึ้นแก่นาง තදා සො මාතඞ්ගො කාලස්සෙව වුට්ඨාය පටපිලොතිකං නිවාසෙත්වා, කංසතාළං හත්ථෙ බන්ධිත්වා, භාජනහත්ථො නගරං පවිසති, මනුස්සෙ දිස්වා දූරතො එව කංසතාළං ආකොටෙන්තො. අථ දිට්ඨමඞ්ගලිකා ‘‘උස්සරථ, උස්සරථා’’ති පුරතො පුරතො හීනජනං අපනෙන්තෙහි පුරිසෙහි නීයමානා නගරද්වාරමජ්ඣෙ මාතඞ්ගං දිස්වා ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං මාතඞ්ගචණ්ඩාලොති. සා ‘‘ඊදිසං දිස්වා ගතානං කුතො වුඩ්ඪී’’ති යානං නිවත්තාපෙසි. මනුස්සා ‘‘යං මයං උය්‍යානං ගන්ත්වා ඛජ්ජභොජ්ජාදිං ලභෙය්‍යාම, තස්ස නො මාතඞ්ගෙන අන්තරායො කතො’’ති කුපිතා ‘‘ගණ්හථ චණ්ඩාල’’න්ති ලෙඩ්ඩූහි පහරිත්වා ‘‘මතො’’ති පාදෙ ගහෙත්වා එකමන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා කචවරෙන පටිච්ඡාදෙත්වා අගමංසු. සො සතිං පටිලභිත්වා උට්ඨාය මනුස්සෙ පුච්ඡි – ‘‘කිං, අය්‍යා, ද්වාරං නාම සබ්බසාධාරණං, උදාහු බ්‍රාහ්මණානංයෙව කත’’න්ති? මනුස්සා ආහංසු – ‘‘සබ්බෙසං සාධාරණ’’න්ති. ‘‘එවං සබ්බසාධාරණද්වාරෙන පවිසිත්වා භික්ඛාහාරෙන යාපෙන්තං මං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය මනුස්සා ඉමං අනයබ්‍යසනං පාපෙසු’’න්ති රථිකාය රථිකං ආහිණ්ඩන්තො මනුස්සානං ආරොචෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරෙ නිපජ්ජි – ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. ครั้งนั้น มาตังคะลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ นุ่งผ้าเก่าขาด ผูกฉาบสัมฤทธิ์ไว้ที่มือ ถือภาชนะเข้าสู่พระนคร เมื่อเห็นพวกมนุษย์ ก็ตีฉาบแต่ไกลทีเดียว ลำดับนั้น นางทิฏฐมังคลิกา อันพวกบุรุษซึ่งคอยไล่คนชั้นต่ำไปข้างหน้าๆ พลางร้องว่า 'หลีกไป หลีกไป' นำไปอยู่ ได้เห็นมาตังคะที่ท่ามกลางประตูพระนคร จึงกล่าวว่า 'นั่นใคร?' (พวกคนใช้ตอบว่า) 'ข้าพเจ้าคือมาตังคจัณฑาล' นางจึงให้ยานกลับ ด้วยคิดว่า 'ความเจริญจักมีแต่ที่ไหนแก่ชนทั้งหลายผู้ไปหลังจากได้เห็นคนเช่นนี้' พวกมนุษย์โกรธว่า 'ของขบเคี้ยวของบริโภคเป็นต้นใด ที่พวกเราพึงได้เมื่อไปถึงอุทยาน อันตรายแห่งของนั้น มาตังคะได้ทำแก่เราแล้ว' แล้วกล่าวว่า 'จงจับจัณฑาล' แล้วทุบตีด้วยก้อนดิน คิดว่า 'มันตายแล้ว' จึงจับเท้าทั้งสองทิ้งไว้ ณ ที่แห่งหนึ่ง เอาหยากเยื่อปิดไว้แล้วก็หลีกไป ฝ่ายมาตังคะได้สติกลับคืนมาแล้ว ลุกขึ้นถามพวกมนุษย์ว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชื่อว่าประตู เป็นของสาธารณะแก่คนทั้งปวง หรือว่าทำไว้สำหรับพวกพราหมณ์เท่านั้น?' พวกมนุษย์ตอบว่า 'เป็นของสาธารณะแก่คนทั้งปวง' (มาตังคะจึงกล่าวว่า) 'เมื่อเป็นเช่นนี้ พวกคนของนางทิฏฐมังคลิกาได้ทำให้ข้าพเจ้าผู้เข้าไปโดยประตูอันเป็นสาธารณะแก่คนทั้งปวง และยังชีพอยู่ด้วยภิกษาหาร ต้องถึงความพินาศฉิบหายนี้' แล้วเที่ยวไปตามถนนน้อยใหญ่ พลางบอกแก่พวกมนุษย์ แล้วไปนอนที่ประตูเรือนของพราหมณ์ (ด้วยตั้งใจว่า) 'ถ้ายังไม่ได้นางทิฏฐมังคลิกา เราจักไม่ลุกขึ้น' බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඝරද්වාරෙ මාතඞ්ගො නිපන්නො’’ති සුත්වා ‘‘තස්ස කාකණිකං දෙථ, තෙලෙන අඞ්ගං මක්ඛෙත්වා ගච්ඡතූ’’ති ආහ. සො තං න ඉච්ඡති, ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමි’’ච්චෙව ආහ. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘ද්වෙ කාකණිකායො දෙථ, කාකණිකාය පූවං ඛාදතු, කාකණිකාය [Pg.169] තෙලෙන අඞ්ගං මක්ඛෙත්වා ගච්ඡතූ’’ති ආහ. සො තං න ඉච්ඡති, තථෙව වදති. බ්‍රාහ්මණො සුත්වා ‘‘මාසකං දෙථ, පාදං, උපඩ්ඪකහාපණං, කහාපණං ද්වෙ තීණී’’ති යාව සතං ආණාපෙසි. සො න ඉච්ඡති, තථෙව වදති. එවං යාචන්තානංයෙව සූරියො අත්ථඞ්ගතො. අථ බ්‍රාහ්මණී පාසාදා ඔරුය්හ සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා යාචි – ‘‘තාත මාතඞ්ග, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අපරාධං ඛම, සහස්සං ගණ්හාහි, ද්වෙ තීණී’’ති යාව ‘‘සතසහස්සං ගණ්හාහී’’ති ආහ. සො තුණ්හීභූතො නිපජ්ජියෙව. พราหมณ์ได้ฟังว่า 'มาตังคะนอนอยู่ที่ประตูเรือน' จึงกล่าวว่า 'พวกท่านจงให้เงินหนึ่งกากณิกแก่เขา ให้เขาทาตัวด้วยน้ำมันแล้วไปเสียเถิด' มาตังคะไม่ต้องการเงินนั้น กล่าวแต่เพียงว่า 'ถ้ายังไม่ได้นางทิฏฐมังคลิกา เราจักไม่ลุกขึ้น' ลำดับนั้น พราหมณ์จึงกล่าวว่า 'พวกท่านจงให้สองกากณิก ให้เขากินขนมด้วยกากณิกหนึ่ง ทาตัวด้วยน้ำมันด้วยกากณิกหนึ่ง แล้วไปเสียเถิด' มาตังคะไม่ต้องการเงินนั้น กล่าวอย่างเดิมนั่นแหละ พราหมณ์ได้ฟังดังนั้น จึงสั่งให้เพิ่มขึ้นไปตามลำดับคือ 'จงให้หนึ่งมาสก, หนึ่งบาท, กึ่งกหาปณะ, หนึ่งกหาปณะ, สอง, สาม' จนถึงหนึ่งร้อย มาตังคะก็ไม่ต้องการ กล่าวอย่างเดิมนั่นแหละ เมื่อพวกเขากำลังอ้อนวอนอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ดวงอาทิตย์ก็อัสดงคต ครั้งนั้น นางพราหมณีลงจากปราสาท ให้คนกั้นม่านแล้วเข้าไปหามาตังคะ อ้อนวอนว่า 'พ่อมาตังคะ โปรดอดโทษความผิดของนางทิฏฐมังคลิกาเถิด จงรับเงินหนึ่งพัน, สองพัน, สามพัน' จนถึง 'จงรับเงินหนึ่งแสนเถิด' ฝ่ายมาตังคะก็นิ่งเสีย นอนอยู่อย่างนั้นเอง එවං චතූහපඤ්චාහෙ වීතිවත්තෙ බහුම්පි පණ්ණාකාරං දත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලභන්තා ඛත්තියකුමාරාදයො මාතඞ්ගස්ස උපකණ්ණකෙ ආරොචාපෙසුං – ‘‘පුරිසා නාම අනෙකානිපි සංවච්ඡරානි වීරියං කත්වා ඉච්ඡිතත්ථං පාපුණන්ති, මා ඛො ත්වං නිබ්බිජ්ජි, අද්ධා ද්වීහතීහච්චයෙන දිට්ඨමඞ්ගලිකං ලච්ඡසී’’ති. සො තුණ්හීභූතො නිපජ්ජියෙව. අථ සත්තමෙ දිවසෙ සමන්තා පටිවිස්සකා උට්ඨහිත්වා ‘‘තුම්හෙ මාතඞ්ගං වා උට්ඨාපෙථ, දාරිකං වා දෙථ, මා අම්හෙ සබ්බෙ නාසයිත්ථා’’ති ආහංසු. තෙසං කිර අයං දිට්ඨි ‘‘යස්ස ඝරද්වාරෙ එවං නිපන්නො චණ්ඩාලො මරති, තස්ස ඝරෙන සහ සමන්තා සත්තසත්තඝරවාසිනො චණ්ඩාලා හොන්තී’’ති. තතො දිට්ඨමඞ්ගලිකං නීලපටපිලොතිකං නිවාසාපෙත්වා උළුඞ්කකළොපිකාදීනි දත්වා පරිදෙවමානං තස්ස සන්තිකං නෙත්වා ‘‘ගණ්හ දාරිකං, උට්ඨාය ගච්ඡාහී’’ති අදංසු. සා පස්සෙ ඨත්වා ‘‘උට්ඨාහී’’ති ආහ, සො ‘‘හත්ථෙන මං ගහෙත්වා උට්ඨාපෙහී’’ති ආහ. සා නං උට්ඨාපෙසි. සො නිසීදිත්වා ආහ – ‘‘මයං අන්තොනගරෙ වසිතුං න ලභාම, එහි මං බහිනගරෙ චම්මකුටිං නෙහී’’ති. සා නං හත්ථෙ ගහෙත්වා තත්ථ නෙසි. ‘‘පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා’’ති ජාතකභාණකා. නෙත්වා චස්ස සරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා, උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා, යාගුං පචිත්වා අදාසි. සො ‘‘බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤා අයං මා විනස්සී’’ති ජාතිසම්භෙදං අකත්වාව අඩ්ඪමාසමත්තං බලං ගහෙත්වා ‘‘අහං වනං ගච්ඡාමි, ‘අතිචිරායතී’ති මා ත්වං උක්කණ්ඨී’’ති වත්වා ඝරමානුසකානි ච ‘‘ඉමං මා පමජ්ජිත්ථා’’ති ආණාපෙත්වා ඝරා නික්ඛම්ම තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා, කසිණපරිකම්මං කත්වා, කතිපාහෙනෙව අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘ඉදානාහං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය [Pg.170] මනාපො භවිස්සාමී’’ති ආකාසෙනාගන්ත්වා නගරද්වාරෙ ඔරොහිත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකාය සන්තිකං පෙසෙසි. เมื่อกาลล่วงไป ๔-๕ วันอย่างนี้แล้ว เหล่ากษัตริย์กุมารเป็นต้น แม้ถวายเครื่องบรรณาการมากมาย ก็ยังไม่ได้นางทิฏฐมังคลิกา จึงได้ไปบอกที่ข้างหูของมาตังคะว่า “อันว่าบุรุษทั้งหลาย ทำความเพียรตลอดปีเป็นอันมาก ย่อมบรรลุประโยชน์ที่ต้องการได้ ท่านอย่าได้เบื่อหน่ายเลย โดยแท้แล้ว พอเวลาล่วงไป ๒-๓ วัน ท่านจักได้นางทิฏฐมังคลิกา” เขานิ่งเสียแล้วก็นอนต่อไป ครั้นถึงวันที่ ๗ เพื่อนบ้านโดยรอบพากันลุกขึ้นมากล่าวว่า “พวกท่านจงให้มาตังคะลุกขึ้นไปเสีย หรือไม่ก็จงให้เด็กหญิงมา อย่าได้ทำให้พวกเราทั้งหมดพินาศไปเลย” ได้ยินว่า พวกเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า “คนจัณฑาลนอนตายที่ประตูเรือนของผู้ใด ชาวบ้านที่อยู่ในเรือน ๗ หลัง ๗ หลังโดยรอบพร้อมกับเรือนของผู้นั้น ย่อมกลายเป็นคนจัณฑาลไปด้วย” ลำดับนั้น พวกเขาให้นางทิฏฐมังคลิกานุ่งผ้าเก่าสีน้ำเงิน แล้วมอบภาชนะดินและหม้อข้าวเป็นต้นให้ พานางผู้กำลังคร่ำครวญไปสู่สำนักของเขาแล้วกล่าวว่า “จงรับเด็กหญิงไป แล้วลุกขึ้นไปเสียเถิด” แล้วจึงมอบนางให้ นางยืนอยู่ข้างๆ แล้วกล่าวว่า “จงลุกขึ้นเถิด” เขาตอบว่า “เธอจงจับมือฉันแล้วพยุงให้ลุกขึ้น” นางจึงพยุงเขาให้ลุกขึ้น เขานั่งลงแล้วกล่าวว่า “พวกเราอยู่ในเมืองไม่ได้ มาเถิด เธอจงพาฉันไปยังกระท่อมหนังนอกเมือง” นางจูงมือเขาไปที่นั่น (พวกอาจารย์ผู้สวดชาดกกล่าวว่า “ให้นั่งบนหลังไป”) ครั้นพาไปแล้ว ก็ชโลมร่างกายของเขาด้วยน้ำมัน อาบน้ำอุ่นให้ แล้วต้มข้าวต้มให้ เขาคิดว่า “ธิดาพราหมณ์คนนี้อย่าได้พินาศเลย” จึงไม่ทำลายชาติ บำรุงกำลังอยู่ประมาณกึ่งเดือน แล้วกล่าวว่า “ฉันจะไปป่า เธออย่าได้ร้อนใจว่า ‘ช่างเนิ่นนานนัก’” และกำชับพวกชาวบ้านว่า “พวกท่านอย่าได้ประมาทในนางคนนี้” แล้วออกจากเรือนไปบวชเป็นดาบส ทำกสิณบริกรรม เพียงไม่กี่วันก็ได้ทำให้สมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ บังเกิดขึ้น แล้วคิดว่า “บัดนี้เราจักเป็นที่พอใจของนางทิฏฐมังคลิกา” จึงมาทางอากาศ ลงที่ประตูเมือง แล้วส่งคนไปสู่สำนักของนางทิฏฐมังคลิกา සා සුත්වා ‘‘කොචි මඤ්ඤෙ මම ඤාතකො පබ්බජිතො මං දුක්ඛිතං ඤත්වා දට්ඨුං ආගතො භවිස්සතී’’ති චින්තයමානා ගන්ත්වා, තං ඤත්වා, පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිස්ස මං අනාථං තුම්හෙ අකත්ථා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘මා ත්වං දිට්ඨමඞ්ගලිකෙ දුක්ඛිනී අහොසි, සකලජම්බුදීපවාසීහි තෙ සක්කාරං කාරෙස්සාමී’’ති වත්වා එතදවොච – ‘‘ගච්ඡ ත්වං ඝොසනං කරොහි – ‘මහාබ්‍රහ්මා මම සාමිකො න මාතඞ්ගො, සො චන්දවිමානං භින්දිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ මම සන්තිකං ආගමිස්සතී’’’ති. සා ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණමහාසාලධීතා හුත්වා අත්තනො පාපකම්මෙන ඉමං චණ්ඩාලභාවං පත්තා, න සක්කොමි එවං වත්තු’’න්ති. මහාපුරිසො ‘‘න ත්වං මාතඞ්ගස්ස ආනුභාවං ජානාසී’’ති වත්වා යථා සා සද්දහති, තථා අනෙකානි පාටිහාරියානි දස්සෙත්වා තථෙව තං ආණාපෙත්වා අත්තනො වසතිං අගමාසි. සා තථා අකාසි. นางได้ฟังแล้ว คิดว่า “เห็นทีว่าญาติของเราคนใดคนหนึ่งบวชแล้ว ทราบว่าเราลำบาก จึงคงจะมาเพื่อเยี่ยมเยียน” คิดดังนี้แล้วจึงไป ครั้นจำเขาได้ ก็หมอบลงที่เท้าแล้วกล่าวว่า “เหตุใดท่านจึงทำให้หม่อมฉันเป็นคนไร้ที่พึ่ง” มหาบุรุษกล่าวว่า “ดูก่อนทิฏฐมังคลิกา เธออย่าได้ลำบากเลย เราจักทำให้ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้นทำการสักการะแก่เธอ” แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “เธอจงไปป่าวประกาศว่า ‘ท้าวมหาพรหมเป็นสามีของเรา ไม่ใช่มาตังคะ ท่านจะทำลายจันทรวิมานแล้วมาสู่สำนักของเราในวันที่ ๗’” นางกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันเป็นธิดาของพราหมณ์มหาศาล แต่ได้ถึงความเป็นจัณฑาลนี้เพราะบาปกรรมของตนเอง หม่อมฉันไม่สามารถจะพูดอย่างนั้นได้” มหาบุรุษกล่าวว่า “เธอไม่รู้อานุภาพของมาตังคะ” แล้วแสดงปาฏิหาริย์เป็นอันมากเพื่อให้นางเชื่อ จากนั้นจึงกำชับนางอย่างนั้นแล้วก็กลับไปยังที่อยู่ของตน นางได้ทำตามนั้น මනුස්සා උජ්ඣායන්ති හසන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාමායං අත්තනො පාපකම්මෙන චණ්ඩාලභාවං පත්වා පුන තං මහාබ්‍රහ්මානං කරිස්සතී’’ති. සා අධිමානා එව හුත්වා දිවසෙ දිවසෙ ඝොසන්තී නගරං ආහිණ්ඩති ‘‘ඉතො ඡට්ඨෙ දිවසෙ, පඤ්චමෙ, චතුත්ථෙ, තතියෙ, සුවෙ, අජ්ජ ආගමිස්සතී’’ති. මනුස්සා තස්සා විස්සත්ථවාචං සුත්වා ‘‘කදාචි එවම්පි සියා’’ති අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරෙසු මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා, සාණිපාකාරං සජ්ජෙත්වා, වයප්පත්තා දාරිකායො අලඞ්කරිත්වා ‘‘මහාබ්‍රහ්මනි ආගතෙ කඤ්ඤාදානං දස්සාමා’’ති ආකාසං උල්ලොකෙන්තා නිසීදිංසු. අථ මහාපුරිසො පුණ්ණමදිවසෙ ගගනතලං උපාරූළ්හෙ චන්දෙ චන්දවිමානං ඵාලෙත්වා පස්සතො මහාජනස්ස මහාබ්‍රහ්මරූපෙන නිග්ගච්ඡි. මහාජනො ‘‘ද්වෙ චන්දා ජාතා’’ති අතිමඤ්ඤි. තතො අනුක්කමෙන ආගතං දිස්වා ‘‘සච්චං දිට්ඨමඞ්ගලිකා ආහ, මහාබ්‍රහ්මාව අයං දිට්ඨමඞ්ගලිකං දමෙතුං පුබ්බෙ මාතඞ්ගවෙසෙනාගච්ඡී’’ති නිට්ඨං අගමාසි. එවං සො මහාජනෙන දිස්සමානො දිට්ඨමඞ්ගලිකාය වසනට්ඨානෙ එව ඔතරි. සා ච තදා උතුනී අහොසි. සො තස්සා නාභිං අඞ්ගුට්ඨකෙන පරාමසි. තෙන ඵස්සෙන ගබ්භො පතිට්ඨාසි. තතො නං ‘‘ගබ්භො තෙ සණ්ඨිතො[Pg.171], පුත්තම්හි ජාතෙ තං නිස්සාය ජීවාහී’’ති වත්වා පස්සතො මහාජනස්ස පුන චන්දවිමානං පාවිසි. พวกมนุษย์ต่างตำหนิและหัวเราะเยาะว่า “ทำไมหนอ นางคนนี้ถึงความเป็นจัณฑาลเพราะบาปกรรมของตนแล้ว ยังจะมาทำท้าวมหาพรหมนั้น (ให้เป็นสามี) ได้อย่างไร” นางมีใจถือมั่น เที่ยวป่าวประกาศไปในเมืองทุกๆ วันว่า “นับจากนี้ไปอีก ๖ วัน, ๕ วัน, ๔ วัน, ๓ วัน, พรุ่งนี้, วันนี้ ท่านจะมา” พวกมนุษย์ได้ฟังวาจาอันอาจหาญของนางแล้วคิดว่า “บางทีอาจจะเป็นเช่นนั้นก็ได้” จึงให้สร้างมณฑปที่ประตูเรือนของตนๆ จัดทำม่านกั้น ประดับประดาเด็กหญิงที่ถึงวัยแล้ว พากันนั่งแหงนดูท้องฟ้าด้วยคิดว่า “เมื่อท้าวมหาพรหมเสด็จมา พวกเราจักถวายกัญญาทาน” ครั้งนั้น ในวันเพ็ญ เมื่อดวงจันทร์ลอยขึ้นสู่ท้องฟ้า มหาบุรุษได้ทำลายจันทรวิมานแล้วปรากฏกายออกมาในรูปของท้าวมหาพรหม ท่ามกลางสายตาของมหาชน มหาชนสำคัญผิดไปว่า “พระจันทร์สองดวงเกิดขึ้นแล้ว” ลำดับนั้น เมื่อเห็นท่านมาโดยลำดับ ก็ได้ข้อสรุปว่า “นางทิฏฐมังคลิกาพูดความจริง ท่านผู้นี้คือท้าวมหาพรหมนั่นเอง ในกาลก่อนท่านมาในร่างของมาตังคะเพื่อจะทรมานนางทิฏฐมังคลิกา” เขาผู้ที่มหาชนกำลังมองดูอยู่นั้น ได้ลงมา ณ ที่อยู่ของนางทิฏฐมังคลิกานั่นเอง และในขณะนั้น นางก็เป็นผู้มีระดู (คือหมดระดูแล้ว) เขาได้ใช้หัวแม่มือลูบที่นาภีของนาง ด้วยสัมผัสนั้น ครรภ์ก็ได้ตั้งขึ้น ลำดับนั้น เขาได้กล่าวกะนางว่า “ครรภ์ของเธอตั้งขึ้นแล้ว เมื่อบุตรเกิดแล้ว เธอจงอาศัยเขาเลี้ยงชีพเถิด” แล้วก็กลับเข้าไปในจันทรวิมานอีก ท่ามกลางสายตาของมหาชน බ්‍රාහ්මණා ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකා මහාබ්‍රහ්මුනො පජාපති අම්හාකං මාතා ජාතා’’ති වත්වා තතො තතො ආගච්ඡන්ති. තං සක්කාරං කාතුකාමානං මනුස්සානං සම්පීළනෙන නගරද්වාරානි අනොකාසානි අහෙසුං. තෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකං හිරඤ්ඤරාසිම්හි ඨපෙත්වා, න්හාපෙත්වා, මණ්ඩෙත්වා, රථං ආරොපෙත්වා, මහාසක්කාරෙන නගරං පදක්ඛිණං කාරාපෙත්වා, නගරමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා, තත්‍ර නං ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො පජාපතී’’ති දිට්ඨට්ඨානෙ ඨපෙත්වා වසාපෙන්ති ‘‘යාවස්සා පතිරූපං වසනොකාසං කරොම, තාව ඉධෙව වසතූ’’ති. සා මණ්ඩපෙ එව පුත්තං විජායි. තං විසුද්ධදිවසෙ සද්ධිං පුත්තෙන සසීසං න්හාපෙත්වා මණ්ඩපෙ ජාතොති දාරකස්ස ‘‘මණ්ඩබ්‍යකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. තතො පභුති ච නං බ්‍රාහ්මණා ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො පුත්තො’’ති පරිවාරෙත්වා චරන්ති. තතො අනෙකසතසහස්සප්පකාරා පණ්ණාකාරා ආගච්ඡන්ති, තෙ බ්‍රාහ්මණා කුමාරස්සාරක්ඛං ඨපෙසුං, ආගතා ලහුං කුමාරං දට්ඨුං න ලභන්ති. พวกพราหมณ์กล่าวว่า "นางทิฏฐมังคลิกา ชายาของท้าวมหาพรหม มารดาของพวกเรา ได้เกิดขึ้นแล้ว" แล้วพากันมาจากที่นั้นๆ เพราะการเบียดเสียดของมนุษย์ผู้ใคร่จะทำสักการะนั้น ประตูพระนครทั้งหลายจึงไม่มีช่องว่าง พวกเขาให้นางทิฏฐมังคลิกานั่งบนกองเงินกองทอง ให้อาบน้ำ ประดับตกแต่งแล้ว ให้ขึ้นสู่ราชรถ ให้ทำประทักษิณพระนครด้วยสักการะใหญ่ แล้วให้สร้างมณฑปในท่ามกลางพระนคร ให้นางนั่งในที่ที่มองเห็นได้ในมณฑปนั้น โดยกล่าวว่า "นี่คือชายาของท้าวมหาพรหม" และให้พักอยู่โดยกล่าวว่า "ตราบเท่าที่พวกเราจะสร้างที่อยู่ที่สมควรแก่นาง ขอให้นางจงอยู่ที่นี่เถิด" นางได้คลอดบุตรในมณฑปนั่นเอง ในวันที่นางบริสุทธิ์ (หลังคลอด) พวกเขาได้ให้นางอาบน้ำสระเกล้าพร้อมกับบุตร และได้ตั้งชื่อเด็กนั้นว่า "มาณฑัพยกุมาร" เพราะเกิดในมณฑป จำเดิมแต่นั้นมา พวกพราหมณ์ก็แวดล้อมติดตามเขาไปโดยกล่าวว่า "นี่คือบุตรของท้าวมหาพรหม" แต่นั้นมา เครื่องบรรณาการหลายแสนอย่างก็หลั่งไหลมา พวกพราหมณ์เหล่านั้นได้จัดอารักขาแก่กุมาร คนที่มาแล้วก็ไม่มีโอกาสได้เห็นกุมารโดยง่าย කුමාරො අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිමන්වාය දානං දාතුං ආරද්ධො. සො සාලාය සම්පත්තානං කපණද්ධිකානං අදත්වා බ්‍රාහ්මණානංයෙව දෙති. මහාපුරිසො ‘‘කිං මම පුත්තො දානං දෙතී’’ති ආවජ්ජෙත්වා බ්‍රාහ්මණානංයෙව දානං දෙන්තං දිස්වා ‘‘යථා සබ්බෙසං දස්සති, තථා කරිස්සාමී’’ති චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ආකාසෙන ආගම්ම පුත්තස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. කුමාරො තං දිස්වා ‘‘කුතො අයං එවං විරූපවෙසො වසලො ආගතො’’ති කුද්ධො ඉමං ගාථමාහ – มาณฑัพยกุมารเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ ได้เริ่มให้ทาน เขาไม่ให้ทานแก่คนกำพร้าและคนเดินทางที่มาถึงศาลา แต่ให้แก่พวกพราหมณ์เท่านั้น พระมหาสัตว์ทรงรำพึงว่า "บุตรของเราให้ทานอย่างไรหนอ" ครั้นทรงเห็นเขาให้ทานแก่พวกพราหมณ์เท่านั้น จึงทรงดำริว่า "เราจักทำโดยประการที่เขาจะให้ทานแก่คนทั้งปวง" แล้วทรงครองจีวร ถือบาตร เหาะมาทางอากาศแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูเรือนของบุตร มาณฑัพยกุมารเห็นท่านแล้วก็โกรธว่า "คนถ่อยมีรูปพรรณน่าเกลียดเช่นนี้มาจากไหน" แล้วได้กล่าวคาถานี้ว่า – ‘‘කුතො නු ආගච්ඡසි දුම්මවාසී, ඔතල්ලකො පංසුපිසාචකොව; සඞ්කාරචොළං පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ, කො රෙ තුවං හොසි අදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති. ท่านผู้มีผ้าเศร้าหมอง มาจากไหนหนอ ท่านผู้ต่ำต้อยราวกับเปรตคลุกฝุ่น นุ่งห่มผ้าขี้ริ้วพันคอ เจ้าเป็นใครกัน ผู้ไม่ควรแก่ทักษิณาทาน බ්‍රාහ්මණා ‘‘ගණ්හථ ගණ්හථා’’ති තං ගහෙත්වා ආකොටෙත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසුං. සො ආකාසෙන ගන්ත්වා බහිනගරෙ පච්චට්ඨාසි[Pg.172]. දෙවතා කුපිතා කුමාරං ගලෙ ගහෙත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං ඨපෙසුං. සො අක්ඛීහි නිග්ගතෙහි මුඛෙන ඛෙළං පග්ඝරන්තෙන ඝරුඝරුපස්සාසී දුක්ඛං වෙදයති. දිට්ඨමඞ්ගලිකා සුත්වා ‘‘කොචි ආගතො අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, පබ්බජිතො ආගච්ඡී’’ති. ‘‘කුහිං ගතො’’ති? ‘‘එවං ගතො’’ති. සා තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘ඛමථ, භන්තෙ, අත්තනො දාසස්සා’’ති යාචන්තී තස්ස පාදමූලෙ භූමියා නිපජ්ජි. තෙන ච සමයෙන මහාපුරිසො පිණ්ඩාය චරිත්වා, යාගුං ලභිත්වා, තං පිවන්තො තත්ථ නිසින්නො හොති, සො අවසිට්ඨං ථොකං යාගුං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අදාසි. ‘‘ගච්ඡ ඉමං යාගුං උදකකුම්භියා ආලොලෙත්වා යෙසං භූතවිකාරො අත්ථි, තෙසං අක්ඛිමුඛකණ්ණනාසාබිලෙසු ආසිඤ්ච, සරීරඤ්ච පරිප්ඵොසෙහි, එවං නිබ්බිකාරා භවිස්සන්තී’’ති. සා තථා අකාසි. තතො කුමාරෙ පකතිසරීරෙ ජාතෙ ‘‘එහි, තාත මණ්ඩබ්‍ය, තං ඛමාපෙස්සාමා’’ති පුත්තඤ්ච සබ්බෙ බ්‍රාහ්මණෙ ච තස්ස පාදමූලෙ නික්කුජ්ජිත්වා නිපජ්ජාපෙත්වා ඛමාපෙසි. พวกพราหมณ์กล่าวว่า "จับไว้ จับไว้" แล้วจับท่านทุบตี ให้ถึงความพินาศอันไม่สมควร ท่านเหาะไปทางอากาศแล้วไปประทับยืนอยู่นอกพระนคร เทวดาทั้งหลายโกรธแล้ว จับกุมารที่คอ ให้เท้าชี้ฟ้า ศีรษะดิ่งลง เขามีเลือดไหลออกจากตา มีน้ำลายไหลออกจากปาก หายใจดังครืดคราด เสวยทุกขเวทนา นางทิฏฐมังคลิกาได้ฟังแล้ว ถามว่า "มีใครมาบ้างหรือไม่" คนตอบว่า "มี บรรพชิตมา" นางถามว่า "ไปไหนเสีย" คนตอบว่า "ไปทางนั้น" นางไปที่นั่นแล้ว อ้อนวอนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดอดโทษให้แก่ทาสของท่านด้วยเถิด" แล้วหมอบลงที่พื้นดินแทบเท้าของท่าน ในสมัยนั้น พระมหาสัตว์เที่ยวบิณฑบาต ได้ข้าวต้มแล้ว กำลังนั่งฉันอยู่ที่นั่น ท่านได้ให้ข้าวต้มเล็กน้อยที่เหลือแก่นางทิฏฐมังคลิกา แล้วกล่าวว่า "จงไปเถิด จงนำข้าวต้มนี้ไปคนในหม้อน้ำ แล้วรดลงในช่องตา ปาก หู และจมูกของคนทั้งหลายที่มีอาการผิดปกติเพราะอมนุษย์ และจงประพรมร่างกายด้วย อย่างนี้แล้ว พวกเขาก็จะหายเป็นปกติ" นางได้ทำเช่นนั้น ต่อมาเมื่อกุมารมีร่างกายเป็นปกติแล้ว นางกล่าวว่า "มาเถิด พ่อมาณฑัพยะ เราจะให้ท่านขอขมา" แล้วให้น้อมบุตรและพราหมณ์ทั้งปวงหมอบลงแทบเท้าของท่าน และให้ขอขมา සො ‘‘සබ්බජනස්ස දානං දාතබ්බ’’න්ති ඔවදිත්වා, ධම්මකථං කත්වා, අත්තනො වසනට්ඨානංයෙව ගන්ත්වා, චින්තෙසි ‘‘ඉත්ථීසු පාකටා දිට්ඨමඞ්ගලිකා දමිතා, පුරිසෙසු පාකටො මණ්ඩබ්‍යකුමාරො, ඉදානි කො දමෙතබ්බො’’ති. තතො ජාතිමන්තතාපසං අද්දස බන්ධුමතීනගරං නිස්සාය කුම්භවතීනදීතීරෙ විහරන්තං. සො ‘‘අහං ජාතියා විසිට්ඨො, අඤ්ඤෙහි පරිභුත්තොදකං න පරිභුඤ්ජාමී’’ති උපරිනදියා වසති. මහාපුරිසො තස්ස උපරිභාගෙ වාසං කප්පෙත්වා තස්ස උදකපරිභොගවෙලායං දන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා උදකෙ පක්ඛිපි. තාපසො තං උදකෙන වුය්හමානං දිස්වා ‘‘කෙනිදං ඛිත්ත’’න්ති පටිසොතං ගන්ත්වා මහාපුරිසං දිස්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘මාතඞ්ගචණ්ඩාලො, ආචරියා’’ති. ‘‘අපෙහි, චණ්ඩාල, මා උපරිනදියා වසී’’ති. මහාපුරිසො ‘‘සාධු, ආචරියා’’ති හෙට්ඨානදියා වසති, පටිසොතම්පි දන්තකට්ඨං තාපසස්ස සන්තිකං ආගච්ඡති. තාපසො පුන ගන්ත්වා ‘‘අපෙහි, චණ්ඩාල, මා හෙට්ඨානදියං වස, උපරිනදියායෙව වසා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘සාධු, ආචරියා’’ති තථා අකාසි, පුනපි තථෙව අහොසි. තාපසො පුනපි ‘‘තථා කරොතී’’ති දුට්ඨො මහාපුරිසං සපි ‘‘සූරියස්ස තෙ උග්ගමනවෙලාය සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති. මහාපුරිසොපි ‘‘සාධු, ආචරිය, අහං පන සූරියුට්ඨානං න දෙමී’’ති වත්වා සූරියුට්ඨානං නිවාරෙසි[Pg.173]. තතො රත්ති න විභායති, අන්ධකාරො ජාතො, භීතා බන්ධුමතීවාසිනො තාපසස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො, ආචරිය, අම්හාකං සොත්ථිභාවො’’ති පුච්ඡිංසු. තෙ හි තං ‘‘අරහා’’ති මඤ්ඤන්ති. සො තෙසං සබ්බමාචික්ඛි. තෙ මහාපුරිසං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සූරියං, භන්තෙ, මුඤ්චථා’’ති යාචිංසු. මහාපුරිසො ‘‘යදි තුම්හාකං අරහා ආගන්ත්වා මං ඛමාපෙති, මුඤ්චාමී’’ති ආහ. ท่านให้โอวาทว่า "พึงให้ทานแก่คนทั้งปวง" แสดงธรรมกถาแล้ว กลับไปยังที่อยู่ของตน แล้วคิดว่า "ในบรรดาสตรี นางทิฏฐมังคลิกาผู้มีชื่อเสียง เราทรมานแล้ว ในบรรดาบุรุษ มาณฑัพยกุมารผู้มีชื่อเสียง เราก็ทรมานแล้ว บัดนี้ ใครหนอที่เราพึงทรมาน" แต่นั้น ท่านได้เห็นชาติมันตดาบส ผู้อาศัยอยู่ใกล้กรุงพันธุมดี ที่ริมฝั่งแม่น้ำกุมภวดี ดาบสนั้นคิดว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐโดยชาติ จะไม่ใช้น้ำที่ผู้อื่นใช้แล้ว" จึงอาศัยอยู่ที่ต้นน้ำ พระมหาสัตว์ทรงสร้างที่พักอยู่เหนือขึ้นไปกว่าที่ของดาบสนั้น ในเวลาที่ดาบสนั้นใช้น้ำ ทรงเคี้ยวไม้ชำระฟันแล้วทิ้งลงในน้ำ ดาบสเห็นไม้ชำระฟันนั้นลอยมาตามน้ำ จึงคิดว่า "ใครทิ้งไม้นี้" แล้วเดินทวนน้ำขึ้นไป เห็นพระมหาสัตว์แล้วถามว่า "ใครอยู่ที่นี่" พระมหาสัตว์ตอบว่า "ข้าพเจ้าชื่อมาตังคะ เป็นคนจัณฑาล ขอรับท่านอาจารย์" ดาบสกล่าวว่า "เจ้าจัณฑาล จงไปเสีย อย่าอยู่ที่ต้นน้ำ" พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านอาจารย์" แล้วไปอยู่ที่ท้ายน้ำ แต่ไม้ชำระฟันก็ยังลอยทวนน้ำมาถึงสำนักของดาบส ดาบสไปอีกแล้วกล่าวว่า "เจ้าจัณฑาล จงไปเสีย อย่าอยู่ที่ท้ายน้ำ จงไปอยู่ที่ต้นน้ำนั่นแหละ" พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านอาจารย์" แล้วทำตามนั้น แต่ก็เกิดเหตุการณ์เช่นเดิมอีก ดาบสโกรธว่า "ยังทำเช่นเดิมอีก" จึงสาปพระมหาสัตว์ว่า "ในเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้น ขอศีรษะของเจ้าจงแตกเจ็ดเสี่ยง" แม้พระมหาสัตว์ก็กล่าวว่า "ดีแล้ว ท่านอาจารย์ แต่ข้าพเจ้าจะไม่ยอมให้พระอาทิตย์ขึ้น" แล้วห้ามการขึ้นของพระอาทิตย์ไว้ แต่นั้น กลางคืนก็ไม่สว่าง เกิดความมืดมิด ชาวกรุงพันธุมดีผู้หวาดกลัว พากันไปหาดาบสแล้วถามว่า "ท่านอาจารย์ ความสวัสดีจะมีแก่พวกข้าพเจ้าหรือไม่หนอ" เพราะพวกเขาเข้าใจว่าดาบสนั้นเป็นพระอรหันต์ ดาบสนั้นจึงบอกเรื่องราวทั้งหมดแก่พวกเขา พวกเขาจึงเข้าไปหาพระมหาสัตว์แล้วอ้อนวอนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดปล่อยพระอาทิตย์ด้วยเถิด" พระมหาสัตว์กล่าวว่า "ถ้าพระอรหันต์ของพวกท่านมาขอขมาเรา เราจึงจะปล่อย" මනුස්සා ගන්ත්වා තාපසං ආහංසු – ‘‘එහි, භන්තෙ, මාතඞ්ගපණ්ඩිතං ඛමාපෙහි, මා තුම්හාකං කලහකාරණා මයං නස්සිම්හා’’ති. සො ‘‘නාහං චණ්ඩාලං ඛමාපෙමී’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘අම්හෙ ත්වං නාසෙසී’’ති තං හත්ථපාදෙසු ගහෙත්වා මහාපුරිසස්ස සන්තිකං නෙසුං. මහාපුරිසො ‘‘මම පාදමූලෙ කුච්ඡියා නිපජ්ජිත්වා ඛමාපෙන්තෙ ඛමාමී’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘එවං කරොහී’’ති ආහංසු. තාපසො ‘‘නාහං චණ්ඩාලං වන්දාමී’’ති. මනුස්සා ‘‘තව ඡන්දෙන න වන්දිස්සසී’’ති හත්ථපාදමස්සුගීවාදීසු ගහෙත්වා මහාපුරිසස්ස පාදමූලෙ සයාපෙසුං. සො ‘‘ඛමාමහං ඉමස්ස, අපිචාහං තස්සෙවානුකම්පාය සූරියං න මුඤ්චාමි, සූරියෙ හි උග්ගතමත්තෙ මුද්ධා අස්ස සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, කිං කාතබ්බ’’න්ති ආහංසු. මහාපුරිසො ‘‘තෙන හි ඉමං ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඨපෙත්වා මත්තිකාපිණ්ඩෙනස්ස සීසං පටිච්ඡාදෙථ, සූරියරස්මීහි ඵුට්ඨො මත්තිකාපිණ්ඩො සත්තධා ඵලිස්සති. තස්මිං ඵලිතෙ එස අඤ්ඤත්‍ර ගච්ඡතූ’’ති ආහ. තෙ තාපසං හත්ථපාදාදීසු ගහෙත්වා තථා අකංසු. සූරියෙ මුඤ්චිතමත්තෙ මත්තිකාපිණ්ඩො සත්තධා ඵලිත්වා පති, තාපසො භීතො පලායි. මනුස්සා දිස්වා ‘‘පස්සථ, භො, සමණස්ස ආනුභාව’’න්ති දන්තකට්ඨපක්ඛිපනමාදිං කත්වා සබ්බං විත්ථාරෙත්වා ‘‘නත්ථි ඊදිසො සමණො’’ති තස්මිං පසීදිංසු. තතො පභුති සකලජම්බුදීපෙ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ගහට්ඨපබ්බජිතා මාතඞ්ගපණ්ඩිතස්ස උපට්ඨානං අගමංසු. සො යාවතායුකං ඨත්වා කායස්ස භෙදා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජි. තෙනාහ භගවා ‘‘තදමිනාපි ජානාථ…පෙ… බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති. พวกมนุษย์ไปแล้วได้กล่าวกับดาบสนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอเชิญมาเถิด ขอจงขอขมาต่อมาตังคบัณฑิต พวกข้าพเจ้าอย่าได้พินาศเพราะเหตุแห่งการทะเลาะของท่านเลย” ดาบสนั้นกล่าวว่า “เราจะไม่ขอขมาคนจัณฑาล” พวกมนุษย์กล่าวว่า “ท่านทำพวกเราให้พินาศ” แล้วจับดาบสนั้นที่มือและเท้า นำไปสู่สำนักของมหาบุรุษ มหาบุรุษกล่าวว่า “เมื่อเธอนอนคว่ำด้วยท้องที่ใกล้เท้าของเราแล้วขอขมา เราจึงจะขมาให้” พวกมนุษย์กล่าวว่า “จงทำอย่างนั้นเถิด” ดาบสกล่าวว่า “เราจะไม่ไหว้คนจัณฑาล” พวกมนุษย์กล่าวว่า “ท่านจักไม่ไหว้ตามความพอใจของท่าน (ไม่ได้)” แล้วจับที่มือ เท้า เครา และคอ เป็นต้น ให้นอนลงที่ใกล้เท้าของมหาบุรุษ ท่าน (มหาบุรุษ) กล่าวว่า “เราขอขมาแก่ดาบสนี้ แต่ว่าเราอาศัยความอนุเคราะห์แก่ดาบสนั้นนั่นแหละ จึงไม่ปล่อยดวงอาทิตย์ เพราะเมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นเท่านั้น ศีรษะของดาบสนี้จักแตก ๗ เสี่ยง” พวกมนุษย์กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ควรทำอย่างไร” มหาบุรุษกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงให้ดาบสนี้ยืนในน้ำประมาณคอ แล้วเอาดินเหนียวก้อนหนึ่งปิดศีรษะของเขาไว้ เมื่อดินเหนียวก้อนนั้นถูกรัศมีพระอาทิตย์แล้ว จักแตก ๗ เสี่ยง เมื่อดินเหนียวก้อนนั้นแตกแล้ว เขาจงไปที่อื่นเถิด” พวกเขาจับดาบสที่มือและเท้าเป็นต้น แล้วได้ทำอย่างนั้น พอพระอาทิตย์ถูกปล่อยเท่านั้น ก้อนดินเหนียวก็แตก ๗ เสี่ยงแล้วตกลง ดาบสกลัวแล้วหนีไป พวกมนุษย์เห็นแล้วกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูอานุภาพของสมณะเถิด” แล้วเล่าเรื่องทั้งหมดโดยพิสดาร เริ่มตั้งแต่การโยนไม้ชำระฟัน แล้วเลื่อมใสในท่าน (มาตังคบัณฑิต) นั้นว่า “สมณะเช่นนี้ไม่มี” จำเดิมแต่นั้นมา กษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น ทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้พากันมาบำรุงมาตังคบัณฑิต ท่านดำรงอยู่ตลอดอายุขัย หลังจากกายแตก ได้บังเกิดในพรหมโลก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงรู้ความนั้นแม้ด้วยเหตุนี้... (ละ)... ด้วยการเข้าถึงพรหมโลก” 140-141. එවං ‘‘න ජච්චා වසලො හොති, කම්මුනා වසලො හොතී’’ති සාධෙත්වා ඉදානි ‘‘න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති එතං සාධෙතුං ආහ ‘‘අජ්ඣායකකුලෙ ජාතා [Pg.174] …පෙ… දුග්ගත්‍යා ගරහාය වා’’ති. තත්ථ අජ්ඣායකකුලෙ ජාතාති මන්තජ්ඣායකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ ජාතා. ‘‘අජ්ඣායකාකුළෙ ජාතා’’තිපි පාඨො. මන්තානං අජ්ඣායකෙ අනුපකුට්ඨෙ ච බ්‍රාහ්මණකුලෙ ජාතාති අත්ථො. මන්තා බන්ධවා එතෙසන්ති මන්තබන්ධවා. වෙදබන්ධූ වෙදපටිස්සරණාති වුත්තං හොති. තෙ ච පාපෙසු කම්මෙසු අභිණ්හමුපදිස්සරෙති තෙ එවං කුලෙ ජාතා මන්තබන්ධවා ච සමානාපි යදි පාණාතිපාතාදීසු පාපකම්මෙසු පුනප්පුනං උපදිස්සන්ති, අථ දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා සම්පරායෙ ච දුග්ගති තෙ එවමුපදිස්සමානා ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ මාතාපිතූහිපි ‘‘නයිමෙ අම්හාකං පුත්තා, දුජ්ජාතා එතෙ කුලස්ස අඞ්ගාරභූතා, නික්කඩ්ඪථ නෙ’’ති, බ්‍රාහ්මණෙහිපි ‘‘ගහපතිකා එතෙ, න එතෙ බ්‍රාහ්මණා, මා නෙසං සද්ධයඤ්ඤථාලිපාකාදීසු පවෙසං දෙථ, මා නෙහි සද්ධිං සල්ලපථා’’ති, අඤ්ඤෙහිපි මනුස්සෙහි ‘‘පාපකම්මන්තා එතෙ, න එතෙ බ්‍රාහ්මණා’’ති එවං ගාරය්හා හොන්ති. සම්පරායෙ ච නෙසං දුග්ගති නිරයාදිභෙදා, දුග්ගති එතෙසං පරලොකෙ හොතීති අත්ථො. සම්පරායෙ වාතිපි පාඨො. පරලොකෙ එතෙසං දුක්ඛස්ස ගති දුග්ගති, දුක්ඛප්පත්තියෙව හොතීති අත්ථො. න නෙ ජාති නිවාරෙති, දුග්ගත්‍යා ගරහාය වාති සා තථා උක්කට්ඨාපි යං ත්වං සාරතො පච්චෙසි, ජාති එතෙ පාපකම්මෙසු පදිස්සන්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ ‘‘සම්පරායෙ ච දුග්ගතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරාය දුග්ගතියා වා, ‘‘දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරාය ගරහාය වා න නිවාරෙති. ๑๔๐-๑๔๑. ครั้นทรงแสดงให้สำเร็จอย่างนี้ว่า “บุคคลไม่เป็นคนเลวเพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะกรรม” แล้ว บัดนี้ เพื่อทรงแสดงให้สำเร็จซึ่งข้อความนี้ว่า “บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นพราหมณ์เพราะกรรม” จึงตรัสว่า “เกิดในตระกูลผู้สาธยาย... (ละ)... หรือจากการติเตียนและจากทุคติ” ในบทเหล่านั้น บทว่า เกิดในตระกูลผู้สาธยาย คือ เกิดในตระกูลพราหมณ์ผู้สาธยายมนตร์ มีปาฐะว่า “เกิดในตระกูลผู้สาธยาย” ก็มี อธิบายว่า เกิดในตระกูลพราหมณ์ผู้สาธยายมนตร์และไม่ถูกตำหนิ ชื่อว่า ผู้มีมนตร์เป็นเผ่าพันธุ์ เพราะมีมนตร์เป็นเครื่องผูกพัน ท่านกล่าวอธิบายว่า มีพระเวทเป็นเผ่าพันธุ์ มีพระเวทเป็นที่พึ่ง บทว่า และพราหมณ์เหล่านั้นย่อมปรากฏเนืองๆ ในบาปกรรมทั้งหลาย คือ พราหมณ์เหล่านั้นแม้จะเกิดในตระกูลอย่างนี้และมีมนตร์เป็นเผ่าพันธุ์ หากปรากฏเนืองๆ ในบาปกรรมทั้งหลายมีปาณาติบาตเป็นต้นแล้วไซร้ ลำดับนั้น ย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนในปัจจุบัน และมีทุคติในสัมปรายภพ พราหมณ์เหล่านั้นเมื่อปรากฏอย่างนี้ ในอัตภาพนี้นั่นแหละ แม้จากมารดาบิดาก็ (ถูกติเตียน) ว่า “เหล่านี้ไม่ใช่บุตรของเรา พวกเขาเป็นคนเกิดไม่ดี เป็นถ่านไฟของตระกูล จงขับไล่พวกเขาไปเสีย” แม้จากพวกพราหมณ์ก็ (ถูกติเตียน) ว่า “พวกนี้เป็นคฤหบดี ไม่ใช่พราหมณ์ อย่าให้พวกเขาเข้าร่วมในการบูชายัญและหุงข้าวในหม้อยัญเป็นต้นกับพวกเรา อย่าพูดคุยกับพวกเขา” แม้จากมนุษย์อื่นๆ ก็ (ถูกติเตียน) ว่า “พวกนี้ทำการงานอันเป็นบาป ไม่ใช่พราหมณ์” ย่อมเป็นผู้ถูกติเตียนอย่างนี้ และในสัมปรายภพ ทุคติของพราหมณ์เหล่านั้นมีนรกเป็นต้น อธิบายว่า ทุคติย่อมมีแก่พราหมณ์เหล่านั้นในปรโลก มีปาฐะว่า “หรือในสัมปรายภพ” ก็มี อธิบายว่า ในปรโลก คติแห่งทุกข์ของพราหมณ์เหล่านั้นคือทุคติ ได้แก่ การประสบทุกข์นั่นเองย่อมมี บทว่า ชาติย่อมป้องกันพราหมณ์เหล่านั้นไม่ได้ จากทุคติหรือจากการติเตียน คือ ชาติที่ประเสริฐอย่างนั้นที่ท่านยึดถือว่าเป็นสาระ ย่อมป้องกันพราหมณ์เหล่านั้นผู้ปรากฏในบาปกรรมทั้งหลาย จากทุคติตามที่กล่าวไว้ในบทว่า “และมีทุคติในสัมปรายภพ” หรือจากการติเตียนตามที่กล่าวไว้ในบทว่า “เป็นผู้ถูกติเตียนในปัจจุบัน” ไม่ได้ 142. එවං භගවා අජ්ඣායකකුලෙ ජාතානම්පි බ්‍රාහ්මණානං ගාරය්හාදිකම්මවසෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ පතිතභාවං දීපෙන්තො දුග්ගතිගමනෙන ච සම්පරායෙ බ්‍රාහ්මණජාතියා අභාවං දීපෙන්තො ‘‘න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති එතම්පි අත්ථං සාධෙත්වා ඉදානි දුවිධම්පි අත්ථං නිගමෙන්තො ආහ, එවං බ්‍රාහ්මණ – ๑๔๒. พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้ตกต่ำในปัจจุบันนั่นแหละ ด้วยอำนาจแห่งกรรมมีอันถูกติเตียนเป็นต้น แม้ของพราหมณ์ผู้เกิดในตระกูลผู้สาธยาย และเมื่อทรงแสดงความไม่มีแห่งชาติพราหมณ์ในสัมปรายภพ ด้วยการไปสู่ทุคติ ครั้นทรงแสดงให้สำเร็จซึ่งเนื้อความแม้นี้ว่า “บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นพราหมณ์เพราะกรรม” แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปเนื้อความทั้งสองอย่าง จึงตรัสอย่างนี้ว่า ดูก่อนพราหมณ์ ‘‘න ජච්චා වසලො හොති, න ජච්චා හොති බ්‍රාහ්මණො; කම්මුනා වසලො හොති, කම්මුනා හොති බ්‍රාහ්මණො’’ති. “บุคคลไม่เป็นคนเลวเพราะชาติ ไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะกรรม เป็นพราหมณ์เพราะกรรม” සෙසං කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. විසෙසතො වා එත්ථ නික්කුජ්ජිතං වාතිආදීනං එවං යොජනා වෙදිතබ්බා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං වා [Pg.175] උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං මං කම්මවිමුඛං ජාතිවාදෙ පතිතං ‘‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණවසලභාවො හොතී’’ති දිට්ඨිතො වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං ජාතිවාදපටිච්ඡන්නං කම්මවාදං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං බ්‍රාහ්මණවසලභාවස්ස අසම්භින්නඋජුමග්ගං ආචික්ඛන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මාතඞ්ගාදිනිදස්සනපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในกสิภารทวาชสูตรนั่นเทียว หรือโดยพิเศษ พึงทราบการประกอบความในบทมีอาทิว่า “ของที่คว่ำไว้” ในสูตรนี้อย่างนี้ว่า เปรียบเหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำไว้ ฉันใด พระโคดมผู้เจริญทรงให้ข้าพระองค์ผู้หันหลังให้กรรม ตกอยู่ในชาติวาทะ ให้ลุกขึ้นจากทิฏฐิว่า “ความเป็นพราหมณ์และความเป็นคนเลวมีได้เพราะชาติ” ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ปิดไว้ ฉันใด ทรงเปิดเผยกรรมวาทะอันชาติวาทะปิดบังไว้ ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่คนหลงทาง ฉันใด ทรงบอกทางตรงอันไม่ปะปนกันแห่งความเป็นพราหมณ์และความเป็นคนเลว ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด ทรงตามประทีปคือการแสดงตัวอย่างมีมาตังคบัณฑิตเป็นต้น ฉันนั้น เพราะพระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมแก่ข้าพระองค์โดยปริยายเป็นอันมาก ด้วยปริยายเหล่านี้ ธรรมจึงเป็นอันทรงประกาศแล้วโดยปริยายมิใช่น้อย පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาอัคคิกภารทวาชสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 8. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා ๘. พรรณนาเมตตสูตร කරණීයමත්ථකුසලෙනාති මෙත්තසුත්තං. කා උප්පත්ති? හිමවන්තපස්සතො කිර දෙවතාහි උබ්බාළ්හා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං සාවත්ථිං ආගච්ඡිංසු. තෙසං භගවා පරිත්තත්ථාය කම්මට්ඨානත්ථාය ච ඉමං සුත්තං අභාසි. අයං තාව සඞ්ඛෙපො. พระสูตรนี้ชื่อว่ากรณียเมตตสูตร มีอุปบัติ (เรื่องราวความเป็นมา) อย่างไร? ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายผู้อันเทวดาทั้งหลายในป่าหิมพานต์เบียดเบียน ได้พากันมาสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้แก่ภิกษุเหล่านั้น เพื่อเป็นเครื่องคุ้มครองและเพื่อเป็นกรรมฐาน นี้เป็นเนื้อความโดยย่อก่อน අයං පන විත්ථාරො – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා නානාවෙරජ්ජකා භික්ඛූ භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ වස්සං උපගන්තුකාමා භගවන්තං උපසඞ්කමන්ති. තත්‍ර සුදං භගවා රාගචරිතානං සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකවසෙන එකාදසවිධං අසුභකම්මට්ඨානං, දොසචරිතානං චතුබ්බිධං මෙත්තාදිකම්මට්ඨානං, මොහචරිතානං මරණස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, විතක්කචරිතානං ආනාපානස්සතිපථවීකසිණාදීනි, සද්ධාචරිතානං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානාදීනි, බුද්ධිචරිතානං චතුධාතුවවත්ථනාදීනීති ඉමිනා නයෙන චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදචරිතානුකූලානි කම්මට්ඨානානි කථෙති. ส่วนนี้เป็นเนื้อความโดยพิสดาร – สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ในกาลใกล้เข้าพรรษา ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากจากชนบทต่างๆ มีความประสงค์จะรับกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วไปจำพรรษาในที่นั้นๆ จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอสุภกรรมฐาน ๑๑ อย่าง โดยจำแนกเป็นสิ่งมีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ แก่ภิกษุผู้มีราคจริต, ตรัสกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น ๔ อย่าง แก่ภิกษุผู้มีโทสจริต, ตรัสกรรมฐานมีมรณัสสติเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีโมหจริต, ตรัสกรรมฐานมีอานาปานสติและปฐวีกสิณเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีวิตกจริต, ตรัสกรรมฐานมีพุทธานุสสติเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีสัทธาจริต, ตรัสกรรมฐานมีจตุธาตุววัตถานเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มีพุทธิจริต ด้วยนัยนี้ พระองค์จึงตรัสกรรมฐานทั้งหลายอันอนุเคราะห์แก่จริต ๘๔,๐๐๐ ประเภท අථ ඛො පඤ්චමත්තානි භික්ඛුසතානි භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා සප්පායසෙනාසනඤ්ච ගොචරගාමඤ්ච පරියෙසමානානි අනුපුබ්බෙන ගන්ත්වා [Pg.176] පච්චන්තෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං නීලකාචමණිසන්නිභසිලාතලං සීතලඝනච්ඡායනීලවනසණ්ඩමණ්ඩිතං මුත්තාතලරජතපට්ටසදිසවාලුකාකිණ්ණභූමිභාගං සුචිසාතසීතලජලාසයපරිවාරිතං පබ්බතමද්දසංසු. අථ ඛො තෙ භික්ඛූ තත්ථෙකරත්තිං වසිත්වා පභාතාය රත්තියා සරීරපරිකම්මං කත්වා තස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. ගාමො ඝනනිවෙසසන්නිවිට්ඨකුලසහස්සයුත්තො, මනුස්සා චෙත්ථ සද්ධා පසන්නා, තෙ පච්චන්තෙ පබ්බජිතදස්සනස්ස දුල්ලභතාය භික්ඛූ දිස්වා එව පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා තෙ භික්ඛූ භොජෙත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, තෙමාසං වසථා’’ති යාචිත්වා පඤ්චපධානකුටිසතානි කාරාපෙත්වා තත්ථ මඤ්චපීඨපානීයපරිභොජනීයඝටාදීනි සබ්බූපකරණානි පටියාදෙසුං. ครั้งนั้นแล ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เรียนกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เมื่อแสวงหาเสนาสนะที่สบายและโคจรคาม ก็ได้เดินทางไปโดยลำดับ ได้พบภูเขาลูกหนึ่งในปัจจันตประเทศ ซึ่งติดต่อเป็นผืนเดียวกับป่าหิมพานต์ มีพื้นศิลาคล้ายแก้วมณีสีเขียว ประดับด้วยหมู่ไม้เขียวชอุ่มให้ร่มเงาหนาทึบเย็นสบาย มีพื้นดินที่เกลื่อนกลาดด้วยทรายคล้ายแผ่นเงินและพื้นมุกดา แวดล้อมด้วยสระน้ำที่ใสสะอาดเย็นสบาย ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นพักอยู่ ณ ที่นั้นหนึ่งคืน พอรุ่งเช้าได้ทำสรีรกิจแล้ว จึงเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลจากที่นั้นเพื่อบิณฑบาต หมู่บ้านนั้นประกอบด้วยตระกูลประมาณหนึ่งพันตระกูลตั้งอยู่หนาแน่น และมนุษย์ในบ้านนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส ชนเหล่านั้นเพราะการได้เห็นบรรพชิตในปัจจันตประเทศเป็นสิ่งที่หาได้ยาก พอได้เห็นภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ก็เกิดปีติโสมนัส ได้ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว อาราธนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำพรรษาอยู่ ณ ที่นี้เองตลอด ๓ เดือนเถิด" แล้วได้ให้สร้างกุฎีสำหรับบำเพ็ญเพียร ๕๐๐ หลัง และได้จัดเตรียมอุปกรณเครื่องใช้ทุกอย่าง มีเตียง ตั่ง หม้อน้ำดื่มน้ำใช้ เป็นต้น ไว้ในกุฎีเหล่านั้น භික්ඛූ දුතියදිවසෙ අඤ්ඤං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තත්ථාපි මනුස්සා තථෙව උපට්ඨහිත්වා වස්සාවාසං යාචිංසු. භික්ඛූ ‘‘අසති අන්තරායෙ’’ති අධිවාසෙත්වා තං වනසණ්ඩං පවිසිත්වා සබ්බරත්තින්දිවං ආරද්ධවීරියා හුත්වා යාමගණ්ඩිකං කොට්ටෙත්වා යොනිසොමනසිකාරබහුලා විහරන්තා රුක්ඛමූලානි උපගන්ත්වා නිසීදිංසු. සීලවන්තානං භික්ඛූනං තෙජෙන විහතතෙජා රුක්ඛදෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානා ඔරුය්හ දාරකෙ ගහෙත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම රාජූහි වා රාජමහාමත්තෙහි වා ගාමකාවාසං ගතෙහි ගාමවාසීනං ඝරෙසු ඔකාසෙ ගහිතෙ ඝරමානුසකා ඝරා නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්‍ර වසන්තා ‘‘කදා නු ඛො ගමිස්සන්තී’’ති දූරතො ඔලොකෙන්ති; එවමෙව දෙවතා අත්තනො අත්තනො විමානානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තියො දූරතොව ඔලොකෙන්ති – ‘‘කදා නු ඛො භදන්තා ගමිස්සන්තී’’ති. තතො එවං සමචින්තෙසුං ‘‘පඨමවස්සූපගතා භික්ඛූ අවස්සං තෙමාසං වසිස්සන්ති. මයං පන තාව චිරං දාරකෙ ගහෙත්වා ඔක්කම්ම වසිතුං න සක්ඛිස්සාම. හන්ද මයං භික්ඛූනං භයානකං ආරම්මණං දස්සෙමා’’ති. තා රත්තිං භික්ඛූනං සමණධම්මකරණවෙලාය භිංසනකානි යක්ඛරූපානි නිම්මිනිත්වා පුරතො පුරතො තිට්ඨන්ති, භෙරවසද්දඤ්ච කරොන්ති. භික්ඛූනං තානි රූපානි පස්සන්තානං තඤ්ච සද්දං සුණන්තානං හදයං ඵන්දි, දුබ්බණ්ණා ච අහෙසුං උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතා. තෙන තෙ චිත්තං එකග්ගං කාතුං නාසක්ඛිංසු. තෙසං අනෙකග්ගචිත්තානං භයෙන ච පුනප්පුනං සංවිග්ගානං සති සම්මුස්සි. තතො නෙසං මුට්ඨස්සතීනං දුග්ගන්ධානි ආරම්මණානි පයොජෙසුං. තෙසං තෙන [Pg.177] දුග්ගන්ධෙන නිම්මථියමානමිව මත්ථලුඞ්ගං අහොසි, බාළ්හා සීසවෙදනා උප්පජ්ජිංසු, න ච තං පවත්තිං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙසුං. ในวันที่สอง ภิกษุทั้งหลายได้เข้าไปยังหมู่บ้านอื่นเพื่อบิณฑบาต แม้ในบ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายก็ได้อุปัฏฐากเหมือนอย่างนั้นและได้อาราธนาให้จำพรรษา ภิกษุทั้งหลายรับอาราธนาว่า "ถ้าไม่มีอันตราย (เราจะอยู่)" แล้วจึงเข้าไปยังป่านั้น เป็นผู้ปรารภความเพียรตลอดทั้งคืนทั้งวัน ตีระฆังบอกยามแล้ว เป็นผู้มากด้วยโยนิโสมนสิการอยู่ เข้าไปนั่ง ณ โคนต้นไม้ทั้งหลาย รุกขเทวดาทั้งหลายมีเดชอันเดชของภิกษุผู้มีศีลกำจัดแล้ว ได้ลงจากวิมานของตนๆ อุ้มลูกๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ เปรียบเหมือนเมื่อพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์เสด็จไปยังหมู่บ้านแล้วยึดครองพื้นที่ในเรือนของชาวบ้าน พวกเจ้าของเรือนก็ต้องออกจากเรือนไปอาศัยอยู่ที่อื่น คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า "เมื่อไรหนอ พวกเขาจะไปเสียที" ฉันใดก็ฉันนั้น เทวดาทั้งหลายสละวิมานของตนๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ คอยมองดูอยู่แต่ไกลว่า "เมื่อไรหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลายจะไปเสียที" ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ร่วมกันคิดดังนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าจำพรรษาแรก จักต้องอยู่ตลอด ๓ เดือนอย่างแน่นอน ส่วนพวกเราไม่อาจจะอุ้มลูกๆ หลีกไปอยู่ได้นานถึงเพียงนั้น เอาล่ะ พวกเราจงแสดงอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ในเวลากลางคืน เวลาที่ภิกษุทั้งหลายทำสมณธรรม เทวดาเหล่านั้นได้เนรมิตรูปยักษ์ที่น่าหวาดเสียว มายืนอยู่เบื้องหน้าๆ และทำเสียงที่น่าสะพรึงกลัว เมื่อภิกษุทั้งหลายเห็นรูปเหล่านั้นและได้ยินเสียงนั้น หัวใจก็สั่นไหว ทั้งยังมีผิวพรรณทราม กลายเป็นผู้มีผิวซีดเหลือง เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงไม่สามารถทำจิตให้เป็นเอกัคคตาได้ เมื่อท่านเหล่านั้นมีจิตไม่ตั้งมั่น และมีความสลดใจอยู่เนืองๆ เพราะความกลัว สติก็หลงลืม ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นได้ส่งกลิ่นเหม็นอันเป็นอารมณ์มาให้แก่ท่านผู้มีสติอันหลงลืมแล้ว เยื่อในสมองของท่านเหล่านั้นเป็นประดุจถูกบีบคั้นด้วยกลิ่นเหม็นนั้น เวทนาที่ศีรษะอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น และท่านเหล่านั้นก็มิได้บอกเรื่องราวนั้นแก่กันและกัน අථෙකදිවසං සඞ්ඝත්ථෙරස්ස උපට්ඨානකාලෙ සබ්බෙසු සන්නිපතිතෙසු සඞ්ඝත්ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘තුම්හාකං, ආවුසො, ඉමං වනසණ්ඩං පවිට්ඨානං කතිපාහං අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි පරියොදාතො, විප්පසන්නානි ච ඉන්ද්‍රියානි එතරහි පනත්ථ කිසා දුබ්බණ්ණා උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතා, කිං වො ඉධ අසප්පාය’’න්ති? තතො එකො භික්ඛු ආහ – ‘‘අහං, භන්තෙ, රත්තිං ඊදිසඤ්ච ඊදිසඤ්ච භෙරවාරම්මණං පස්සාමි ච සුණාමි ච, ඊදිසඤ්ච ගන්ධං ඝායාමි, තෙන මෙ චිත්තං න සමාධියතී’’ති. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සඞ්ඝත්ථෙරො ආහ – ‘‘භගවතා ආවුසො ද්වෙ වස්සූපනායිකා පඤ්ඤත්තා, අම්හාකඤ්ච ඉදං සෙනාසනං අසප්පායං, ආයාමාවුසො භගවතො සන්තිකං, ගන්ත්වා අඤ්ඤං සප්පායං සෙනාසනං පුච්ඡාමා’’ති. ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස පටිස්සුණිත්වා සබ්බෙ සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනුපලිත්තත්තා කුලෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා එව යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කමිංසු. අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකං අගමිංසු. ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง เวลาอุปัฏฐากพระสังฆเถระ เมื่อภิกษุทั้งปวงประชุมกันแล้ว พระสังฆเถระได้ถามขึ้นว่า – “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อสองสามวันที่พวกท่านเข้ามาสู่ป่าทึบแห่งนี้ ผิวพรรณของพวกท่านบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก และอินทรีย์ทั้งหลายก็ผ่องใส แต่บัดนี้ พวกท่านกลับซูบผอม มีผิวพรรณไม่งาม ซีดเซียวดังใบไม้แห้ง อะไรในที่นี้ไม่เป็นสัปปายะแก่พวกท่านหรือ?” ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวว่า – “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเวลากลางคืน ข้าพเจ้าได้เห็นและได้ยินอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวเช่นนี้ๆ และได้ดมกลิ่นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น จิตของข้าพเจ้าจึงไม่ตั้งมั่น” ภิกษุทุกรูปต่างก็ได้กราบเรียนเรื่องราวนั้นโดยนัยนี้เหมือนกัน พระสังฆเถระจึงกล่าวว่า – “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติวัสสูปนายิกาไว้ ๒ อย่าง และเสนาสนะนี้ก็ไม่เป็นสัปปายะแก่พวกเรา ดูก่อนผู้มีอายุ เราทั้งหลายจงไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด ไปแล้วจักทูลถามถึงเสนาสนะอื่นอันเป็นสัปปายะ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของพระเถระว่า “ดีละ ขอรับ” แล้วทั้งหมดจึงเก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวร เพราะความเป็นผู้ไม่ติดข้องในตระกูลทั้งหลาย จึงมิได้บอกลาใครๆ เลย ได้หลีกจาริกไปทางที่ไปยังกรุงสาวัตถี เดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ භගවා තෙ භික්ඛූ දිස්වා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අන්තොවස්සං චාරිකා චරිතබ්බාති මයා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, කිස්ස තුම්හෙ චාරිකං චරථා’’ති. තෙ භගවතො සබ්බං ආරොචෙසුං. භගවා ආවජ්ජෙන්තො සකලජම්බුදීපෙ අන්තමසො චතුප්පාදපීඨකට්ඨානමත්තම්පි තෙසං සප්පායං සෙනාසනං නාද්දස. අථ තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං අඤ්ඤං සප්පායං සෙනාසනං අත්ථි, තත්ථෙව තුම්හෙ විහරන්තා ආසවක්ඛයං පාපුණෙය්‍යාථ. ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථ. සචෙ පන දෙවතාහි අභයං ඉච්ඡථ, ඉමං පරිත්තං උග්ගණ්හථ, එතඤ්හි වො පරිත්තඤ්ච කම්මට්ඨානඤ්ච භවිස්සතී’’ති ඉමං සුත්තමභාසි. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว ได้ตรัสคำนี้ว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้บัญญัติสิกขาบทไว้ว่า ไม่พึงเที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษา เหตุไรเธอทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปเล่า?” ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงพิจารณาไปทั่วชมพูทวีป ก็มิได้ทอดพระเนตรเห็นเสนาสนะอันเป็นสัปปายะแก่ภิกษุเหล่านั้น แม้เพียงที่พอจะวางตั่งสี่เท้าได้ ครั้งนั้น พระองค์ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะอื่นอันเป็นสัปปายะสำหรับพวกเธอย่อมไม่มี เธอทั้งหลายเมื่ออยู่ในที่นั้นแหละ พึงบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด จงอาศัยเสนาสนะนั้นแหละอยู่ ก็ถ้าพวกเธอปรารถนาความไม่มีภัยจากเทวดาทั้งหลาย ก็จงเรียนเอาปริตรนี้ เพราะว่าปริตรนี้จักเป็นทั้งเครื่องคุ้มครองและเป็นกรรมฐานแก่พวกเธอ” ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระสูตรนี้ අපරෙ පනාහු – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තමෙව සෙනාසනං උපනිස්සාය විහරථා’’ති ඉදඤ්ච වත්වා භගවා ආහ – ‘‘අපිච ඛො ආරඤ්ඤකෙන පරිහරණං ඤාතබ්බං. සෙය්‍යථිදං – සායංපාතං කරණවසෙන ද්වෙ මෙත්තා, ද්වෙ පරිත්තා, ද්වෙ අසුභා, ද්වෙ මරණස්සතී අට්ඨ මහාසංවෙගවත්ථුසමාවජ්ජනඤ්ච. අට්ඨ මහාසංවෙගවත්ථූනි නාම ජාති ජරා බ්‍යාධි මරණං චත්තාරි අපායදුක්ඛානීති[Pg.178]. අථ වා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛ’’න්ති. එවං භගවා පරිහරණං ආචික්ඛිත්වා තෙසං භික්ඛූනං මෙත්තත්ථඤ්ච පරිත්තත්ථඤ්ච විපස්සනාපාදකඣානත්ථඤ්ච ඉමං සුත්තං අභාසීති. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคครั้นตรัสพระดำรัสนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงอาศัยเสนาสนะนั้นแหละอยู่” แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “อีกอย่างหนึ่ง อันภิกษุผู้อยู่ป่าพึงทราบปริหรณะ (ข้อที่พึงปฏิบัติ) ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ การเจริญเมตตา ๒ ครั้ง การสวดปริตร ๒ ครั้ง การพิจารณาอสุภะ ๒ ครั้ง การเจริญมรณัสสติ ๒ ครั้ง และการพิจารณามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ โดยกระทำในเวลาเย็นและเช้า. ชื่อว่ามหาสังเวควัตถุ ๘ ประการ คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ และทุกข์ในอบาย ๔. อีกนัยหนึ่ง คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ๔ อย่าง, ทุกข์ในอบายเป็นที่ ๕, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอดีต, ทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูลในอนาคต, และทุกข์มีการแสวงหาอาหารเป็นมูลในปัจจุบัน” ดังนี้. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปริหรณะอย่างนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระสูตรนี้ เพื่อประโยชน์คือเมตตา เพื่อประโยชน์คือปริตร และเพื่อประโยชน์คือฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนาแก่ภิกษุเหล่านั้น. 143. තත්ථ කරණීයමත්ථකුසලෙනාති ඉමිස්සා පඨමගාථාය තාව අයං පදවණ්ණනා – කරණීයන්ති කාතබ්බං, කරණාරහන්ති අත්ථො. අත්ථොති පටිපදා, යං වා කිඤ්චි අත්තනො හිතං, තං සබ්බං අරණීයතො අත්ථොති වුච්චති, අරණීයතො නාම උපගන්තබ්බතො. අත්ථෙ කුසලෙන අත්ථකුසලෙන, අත්ථඡෙකෙනාති වුත්තං හොති. යන්ති අනියමිතපච්චත්තං. න්ති නියමිතඋපයොගං. උභයම්පි වා යං තන්ති පච්චත්තවචනං. සන්තං පදන්ති උපයොගවචනං. තත්ථ ලක්ඛණතො සන්තං, පත්තබ්බතො පදං, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. අභිසමෙච්චාති අභිසමාගන්ත්වා. සක්කොතීති සක්කො, සමත්ථො පටිබලොති වුත්තං හොති. උජූති අජ්ජවයුත්තො. සුට්ඨු උජූති සුහුජු. සුඛං වචො අස්මින්ති සුවචො. අස්සාති භවෙය්‍ය. මුදූති මද්දවයුත්තො. න අතිමානීති අනතිමානී. ๑๔๓. ในพระสูตรนั้น การพรรณนาบทแห่งคาถาแรกว่า “กรณียมตฺถกุสเลน” นี้มีดังนี้ก่อน – บทว่า “กรณียํ” คือ อันพึงกระทำ มีความหมายว่า ควรแก่การกระทำ. บทว่า “อตฺโถ” คือ ข้อปฏิบัติ หรืออีกนัยหนึ่ง ประโยชน์เกื้อกูลใดๆ ของตน ทั้งหมดนั้นเรียกว่า “อตฺถะ” เพราะเป็นสิ่งที่พึงดำเนินไปถึง, คำว่า “อรณียโต” หมายถึง อันพึงเข้าถึง. ผู้ฉลาดในประโยชน์ ชื่อว่า “อตฺถกุสล” เป็นอันกล่าวว่า ผู้เชี่ยวชาญในประโยชน์. บทว่า “ยํ” เป็นปฐมาวิภัตติที่ไม่เจาะจง. บทว่า “สนฺตํ ปทํ” เป็นทุติยาวิภัตติ. ในบทนั้น โดยลักษณะคือ สงบ, เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ จึงชื่อว่า “บท”, คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. บทว่า “อภิสเมจฺจ” คือ รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว. บทว่า “สกฺโก” เป็นอันกล่าวว่า เป็นผู้สามารถ, เป็นผู้มีความสามารถ, เป็นผู้มีกำลัง. บทว่า “อุชู” คือ ประกอบด้วยความซื่อตรง. ตรงดี ชื่อว่า “สุหุชู”. คำพูดที่ง่ายมีอยู่ในบุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า “สุวโจ” (ผู้ว่าง่าย). บทว่า “อสฺส” คือ พึงเป็น. บทว่า “มุทุ” คือ ประกอบด้วยความอ่อนโยน. บทว่า “น อติมานี” คือ “อนติมานี” (ผู้ไม่ถือตัวจัด). අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – කරණීයමත්ථකුසලෙන යන්ත සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති. එත්ථ තාව අත්ථි කරණීයං, අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයං කරණීයං, සීලවිපත්ති, දිට්ඨිවිපත්ති, ආචාරවිපත්ති, ආජීවවිපත්තීති එවමාදි අකරණීයං. තථා අත්ථි අත්ථකුසලො, අත්ථි අනත්ථකුසලො. นี้เป็นการพรรณนาความหมายในที่นี้ – ในบทว่า “กรณียมตฺถกุสเลน ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ” (อันกุลบุตรผู้ฉลาดในประโยชน์ ปรารถนาจะบรรลุบทอันสงบแล้วพึงกระทำ) นั้น. ในบทนั้น มีสิ่งที่ควรทำ และมีสิ่งที่ไม่ควรทำก่อน. ในสองอย่างนั้น โดยย่อ ไตรสิกขาเป็นสิ่งที่ควรทำ, ส่วนความวิบัติแห่งศีล, ความวิบัติแห่งทิฏฐิ, ความวิบัติแห่งอาจาระ, ความวิบัติแห่งอาชีวะ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ. ฉันนั้นเหมือนกัน มีผู้ฉลาดในประโยชน์ และมีผู้ฉลาดในสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์. තත්ථ යො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා න අත්තානං සම්මා පයොජෙති, ඛණ්ඩසීලො හොති, එකවීසතිවිධං අනෙසනං නිස්සාය ජීවිකං කප්පෙති. සෙය්‍යථිදං – වෙළුදානං, පත්තදානං, පුප්ඵදානං, ඵලදානං, දන්තකට්ඨදානං, මුඛොදකදානං, සිනානදානං, චුණ්ණදානං, මත්තිකාදානං, චාටුකම්‍යතං, මුග්ගසූප්‍යතං, පාරිභටුතං, ජඞ්ඝපෙසනියං, වෙජ්ජකම්මං, දූතකම්මං, පහිණගමනං, පිණ්ඩපටිපිණ්ඩදානානුප්පදානං, වත්ථුවිජ්ජං, නක්ඛත්තවිජ්ජං, අඞ්ගවිජ්ජන්ති. ඡබ්බිධෙ ච අගොචරෙ චරති[Pg.179]. සෙය්‍යථිදං – වෙසියගොචරෙ විධවාථුල්ලකුමාරිකපණ්ඩකභික්ඛුනිපානාගාරගොචරෙති. සංසට්ඨො ච විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන. යානි වා පන තානි කුලානි අසද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතඅඵාසුකඅයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං…පෙ… උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති. අයං අනත්ථකුසලො. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดบวชในพระศาสนานี้แล้ว ไม่ประกอบตนไว้โดยชอบ เป็นผู้มีศีลขาด อาศัยอนาสนะ 21 อย่างเลี้ยงชีพ ได้แก่ การให้ไม้ไผ่ การให้ใบไม้ การให้ดอกไม้ การให้ผลไม้ การให้ไม้สีฟัน การให้น้ำล้างหน้า การให้น้ำสรง การให้ของหอม การให้ดิน การพูดประจบ การพูดเลียบเคียง การรับใช้เด็ก การรับใช้เป็นคนเดินสาร การทำเวชกรรม การเป็นทูต การไปเป็นสื่อ การให้บิณฑบาตตอบแทน วิชาดูพื้นที่ วิชาดูดาว วิชาทายอวัยวะ และย่อมเที่ยวไปในอโคจร 6 อย่าง ได้แก่ การเที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา ที่ของหญิงม่าย หญิงสาวทึนทึก บัณเฑาะก์ ภิกษุณี และโรงสุรา และย่อมอยู่คลุกคลีกับพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ สาวกของพวกเดียรถีย์ ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร อนึ่ง ตระกูลเหล่าใดแล เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่เป็นดุจบ่อน้ำ เป็นผู้ด่าบริภาษ ไม่ปรารถนาประโยชน์ ไม่ปรารถนาสิ่งเกื้อกูล ความผาสุก และความเกษมจากโยคะแก่ภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...แก่อุบาสิกาทั้งหลาย เธอย่อมเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ตระกูลเห็นปานนั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในประโยชน์ යො පන ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්තානං සම්මා පයොජෙති, අනෙසනං පහාය චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨාතුකාමො සද්ධාසීසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං, සතිසීසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරං, වීරියසීසෙන ආජීවපාරිසුද්ධිං, පඤ්ඤාසීසෙන පච්චයපටිසෙවනං පූරෙති අයං අත්ථකුසලො. ส่วนภิกษุใดบวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบตนไว้โดยชอบ ละอนาสนะแล้ว เป็นผู้ใคร่จะตั้งมั่นในจตุปาริสุทธิศีล ย่อมบำเพ็ญปาฏิโมกขสังวรศีลให้บริบูรณ์โดยมีศรัทธาเป็นประธาน, บำเพ็ญอินทรียสังวรศีลโดยมีสติเป็นประธาน, บำเพ็ญอาชีวปาริสุทธิศีลโดยมีความเพียรเป็นประธาน, บำเพ็ญปัจจยปัจจเวกขณศีลโดยมีปัญญาเป็นประธาน ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์ යො වා සත්තාපත්තික්ඛන්ධසොධනවසෙන පාතිමොක්ඛසංවරං, ඡද්වාරෙ ඝට්ටිතාරම්මණෙසු අභිජ්ඣාදීනං අනුප්පත්තිවසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරං, අනෙසනපරිවජ්ජනවසෙන විඤ්ඤුපසත්ථබුද්ධබුද්ධසාවකවණ්ණිතපච්චයපටිසෙවනෙන ච ආජීවපාරිසුද්ධිං, යථාවුත්තපච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චයපටිසෙවනං, චතුඉරියාපථපරිවත්තනෙ සාත්ථකාදීනං පච්චවෙක්ඛණවසෙන සම්පජඤ්ඤඤ්ච සොධෙති, අයම්පි අත්ථකුසලො. หรือว่าภิกษุใดย่อมชำระปาฏิโมกขสังวรศีล ด้วยสามารถแห่งการชำระกองอาบัติ ๗, ชำระอินทรียสังวรศีล ด้วยสามารถแห่งการไม่เกิดขึ้นแห่งอภิชฌาเป็นต้นในอารมณ์ที่กระทบในทวาร ๖, ชำระอาชีวปาริสุทธิศีล ด้วยสามารถแห่งการงดเว้นอนาสนะและด้วยการเสพปัจจัยอันวิญญูชนสรรเสริญ อันพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกสรรเสริญ, ชำระปัจจยปัจจเวกขณศีล ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาตามที่กล่าวแล้ว, และย่อมชำระสัมปชัญญะ ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาสิ่งที่มีประโยชน์เป็นต้นในการเปลี่ยนอิริยาบถ ๔, แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์ යො වා යථා ඌසොදකං පටිච්ච සංකිලිට්ඨං වත්ථං පරියොදායති, ඡාරිකං පටිච්ච ආදාසො, උක්කාමුඛං පටිච්ච ජාතරූපං, තථා ඤාණං පටිච්ච සීලං වොදායතීති ඤත්වා ඤාණොදකෙන ධොවන්තො සීලං පරියොදාපෙති. යථා ච කිකී සකුණිකා අණ්ඩං, චමරීමිගො වාලධිං, එකපුත්තිකා නාරී පියං එකපුත්තකං, එකනයනො පුරිසො තං එකනයනං රක්ඛති, තථා අතිවිය අප්පමත්තො අත්තනො සීලක්ඛන්ධං රක්ඛති, සායංපාතං පච්චවෙක්ඛමානො අණුමත්තම්පි වජ්ජං න පස්සති, අයම්පි අත්ථකුසලො. หรือว่าภิกษุใด รู้ว่า "ศีลอาศัยญาณจึงจะบริสุทธิ์ เหมือนผ้าที่เศร้าหมองอาศัยน้ำด่างจึงจะสะอาด, กระจกเงาอาศัยขี้เถ้า, ทองคำอาศัยเบ้าหลอม ฉันใดก็ฉันนั้น" ดังนี้แล้ว จึงชำระศีลให้บริสุทธิ์ด้วยการล้างด้วยน้ำคือญาณ และเหมือนอย่างว่า นางนกไก่ฟ้าย่อมรักษาไข่, จามรีย่อมรักษาขนหาง, หญิงมีบุตรคนเดียวย่อมรักษาบุตรคนเดียวผู้เป็นที่รัก, ชายตาเดียวย่อมรักษาดวงตาข้างเดียวนั้น ฉันใด เธอก็เป็นผู้ไม่ประมาทอย่างยิ่ง ย่อมรักษาสีลขันธ์ของตน ฉันนั้น เมื่อพิจารณาอยู่ทั้งเย็นทั้งเช้า ย่อมไม่เห็นโทษแม้ประมาณน้อย แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์ යො වා පන අවිප්පටිසාරකරසීලෙ පතිට්ඨාය කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදං පග්ගණ්හාති, තං පග්ගහෙත්වා කසිණපරිකම්මං කරොති, කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, අයම්පි අත්ථකුසලො. යො වා පන සමාපත්තිතො [Pg.180] වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, අයං අත්ථකුසලානං අග්ගො. อนึ่ง ภิกษุใดตั้งมั่นแล้วในศีลอันทำให้ไม่เดือดร้อนใจ ย่อมประคองปฏิปทาอันข่มกิเลส ประคองปฏิปทานั้นแล้ว ย่อมทำกสิณบริกรรม ทำกสิณบริกรรมแล้ว ย่อมให้สมาบัติทั้งหลายเกิดขึ้น แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าผู้ฉลาดในประโยชน์ อนึ่ง ภิกษุใดออกจากสมาบัติแล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลายแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต ภิกษุนี้เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์ทั้งหลาย තත්ථ යෙ ඉමෙ යාව අවිප්පටිසාරකරසීලෙ පතිට්ඨානෙන, යාව වා කිලෙසවික්ඛම්භනපටිපදාය පග්ගහණෙන මග්ගඵලෙන වණ්ණිතා අත්ථකුසලා, තෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ අත්ථකුසලාති අධිප්පෙතා. තථාවිධා ච තෙ භික්ඛූ. තෙන භගවා තෙ භික්ඛූ සන්ධාය එකපුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති ආහ. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ฉลาดในประโยชน์เหล่านี้ใด ที่เราสรรเสริญแล้วด้วยการตั้งมั่นในศีลอันทำให้ไม่เดือดร้อนใจเพียงใด หรือด้วยการประคองปฏิปทาอันข่มกิเลสเพียงใด ด้วยมรรคผล ภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ว่า เป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ในอรรถนี้ และภิกษุเหล่านั้นก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงหมายถึงภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสด้วยเทศนาที่ทรงอธิษฐานบุคคลผู้เดียวว่า "กรณียํ อตฺถกุสเลน" තතො ‘‘කිං කරණීය’’න්ති තෙසං සඤ්ජාතකඞ්ඛානං ආහ ‘‘යන්ත සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – තං බුද්ධානුබුද්ධෙහි වණ්ණිතං සන්තං නිබ්බානපදං පටිවෙධවසෙන අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමෙන යං කරණීයන්ති. එත්ථ ච යන්ති ඉමස්ස ගාථාපාදස්ස ආදිතො වුත්තමෙව කරණීයන්ති. අධිකාරතො අනුවත්තති තං සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති. අයං පන යස්මා සාවසෙසපාඨො අත්ථො, තස්මා ‘‘විහරිතුකාමෙනා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นว่า "อะไรเป็นกิจที่ควรทำ" ว่า "ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ" อธิบายในที่นี้ว่า กิจใดอันผู้ใคร่จะอยู่ ครั้นรู้แจ้งพระนิพพานบทอันสงบนั้น อันพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญแล้ว ด้วยสามารถแห่งการแทงตลอด พึงกระทำ และในที่นี้ บทว่า "ยํ" นี้ ย่อมตามไปถึงบทว่า "กรณียํ" ที่ตรัสไว้แล้วในเบื้องต้นแห่งคาถาบทนี้โดยสืบเนื่องตามหัวข้อว่า "ครั้นรู้แจ้งซึ่งบทอันสงบนั้นแล้ว" แต่เพราะอรรถนี้เป็นปาฐะที่ยังมีส่วนเหลือ ฉะนั้น พึงทราบว่า จึงตรัสคำว่า "วิหริตุกาเมน" (อันผู้ใคร่จะอยู่) අථ වා සන්තං පදං අභිසමෙච්චාති අනුස්සවාදිවසෙන ලොකියපඤ්ඤාය නිබ්බානපදං සන්තන්ති ඤත්වා තං අධිගන්තුකාමෙන යන්තං කරණීයන්ති අධිකාරතො අනුවත්තති, තං කරණීයමත්ථකුසලෙනාති එවම්පෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අථ වා ‘‘කරණීයමත්ථකුසලෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘කි’’න්ති චින්තෙන්තානං ආහ ‘‘යන්ත සන්තං පදං අභිසමෙච්චා’’ති. තස්සෙවං අධිප්පායො වෙදිතබ්බො – ලොකියපඤ්ඤාය සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යං කරණීයං, තන්ති. යං කාතබ්බං, තං කරණීයං, කරණාරහමෙව තන්ති වුත්තං හොති. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ" หมายถึง เมื่อรู้ด้วยโลกิยปัญญาโดยอาศัยการฟังตามกันมาเป็นต้นว่า พระนิพพานบทเป็นธรรมอันสงบแล้ว บทว่า "ยนฺตํ กรณียํ" ย่อมตามมาโดยสืบเนื่องตามหัวข้อว่า กิจนั้นอันผู้ใคร่จะบรรลุพระนิพพานนั้นพึงกระทำ, กิจนั้นอันผู้ฉลาดในประโยชน์พึงกระทำ พึงทราบอธิบายในที่นี้อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อตรัสว่า "กรณียํ อตฺถกุสเลน" แล้ว พระองค์ได้ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายผู้คิดอยู่ว่า "อะไร" ว่า "ยนฺตํ สนฺตํ ปทํ อภิสเมจฺจ" พึงทราบอธิบายของบทนั้นอย่างนี้ว่า ครั้นรู้แจ้งบทอันสงบด้วยโลกิยปัญญาแล้ว กิจใดพึงทำ กิจนั้น (พึงทำ) กิจใดพึงทำ กิจนั้นควรทำ ชื่อว่าตรัสว่า กิจนั้นเป็นสิ่งที่ควรทำนั่นเอง කිං පන තන්ති? කිමඤ්ඤං සියා අඤ්ඤත්‍ර තදධිගමූපායතො. කාමඤ්චෙතං කරණාරහත්ථෙන සික්ඛත්තයදීපකෙන ආදිපදෙනෙව වුත්තං. තථා හි තස්ස අත්ථවණ්ණනායං අවොචුම්හා ‘‘අත්ථි කරණීයං අත්ථි අකරණීයං. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සික්ඛත්තයං කරණීය’’න්ති. අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතත්තා පන තෙසං භික්ඛූනං කෙහිචි විඤ්ඤාතං, කෙහිචි න විඤ්ඤාතං. තතො යෙහි න විඤ්ඤාතං, තෙසං විඤ්ඤාපනත්ථං යං විසෙසතො ආරඤ්ඤකෙන භික්ඛුනා කාතබ්බං, තං විත්ථාරෙන්තො [Pg.181] ‘‘සක්කො උජූ ච සුහුජූ ච, සුවචො චස්ස මුදු අනතිමානී’’ති ඉමං තාව උපඩ්ඪගාථං ආහ. ก็กิจนั้นคืออะไร? จะเป็นอะไรอื่นไปได้ นอกจากอุบายเป็นเครื่องบรรลุพระนิพพานนั้น แม้กิจนั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วด้วยบทต้นนั่นเอง ซึ่งแสดงไตรสิกขาโดยนัยว่าเป็นสิ่งที่ควรทำ จริงอย่างนั้น ในอรรถกถาของบทนั้น เราได้กล่าวไว้ว่า "กิจที่ควรทำมีอยู่ กิจที่ไม่ควรทำมีอยู่ ในบรรดากิจเหล่านั้น ไตรสิกขาโดยย่อเป็นกิจที่ควรทำ" แต่เพราะทรงแสดงไว้โดยย่อเกินไป ภิกษุบางพวกในหมู่ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าใจ บางพวกไม่เข้าใจ ลำดับนั้น เพื่อจะทรงประกาศแก่ภิกษุเหล่าใดที่ยังไม่เข้าใจ ซึ่งกิจที่ภิกษุผู้อยู่ป่าโดยพิเศษพึงกระทำ เมื่อจะทรงขยายความนั้น จึงได้ตรัสอุปัฑฒคาถา (ครึ่งคาถา) นี้ก่อนว่า "สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ สุวโจ จสฺส มุทุ อนติมานี" කිං වුත්තං හොති? සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො ලොකියපඤ්ඤාය වා තං අභිසමෙච්ච තදධිගමාය පටිපජ්ජමානො ආරඤ්ඤකො භික්ඛු දුතියචතුත්ථපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛො හුත්වා සච්චපටිවෙධාය පටිපජ්ජිතුං සක්කො අස්ස, තථා කසිණපරිකම්මවත්තසමාදානාදීසු, අත්තනො පත්තචීවරපටිසඞ්ඛරණාදීසු ච යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිං කරණීයානි, තෙසු අඤ්ඤෙසු ච එවරූපෙසු සක්කො අස්ස දක්ඛො අනලසො සමත්ථො. සක්කො හොන්තොපි ච තතියපධානියඞ්ගසමන්නාගමෙන උජු අස්ස. උජු හොන්තොපි ච සකිං උජුභාවෙන සන්තොසං අනාපජ්ජිත්වා යාවජීවං පුනප්පුනං අසිථිලකරණෙන සුට්ඨුතරං උජු අස්ස. අසඨතාය වා උජු, අමායාවිතාය සුහුජු. කායවචීවඞ්කප්පහානෙන වා උජු, මනොවඞ්කප්පහානෙන සුහුජු. අසන්තගුණස්ස වා අනාවිකරණෙන උජු, අසන්තගුණෙන උප්පන්නස්ස ලාභස්ස අනධිවාසනෙන සුහුජු. එවං ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙහි පුරිමද්වයතතියසික්ඛාහි පයොගාසයසුද්ධීහි ච උජු ච සුහුජු ච අස්ස. คำว่า...มีความหมายว่าอย่างไร? คือ ภิกษุผู้อยู่ในป่า ผู้ประสงค์จะอยู่ด้วยการแทงตลอดซึ่งบทอันสงบ (คือพระนิพพาน) หรือผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระนิพพานนั้นด้วยการแทงตลอดด้วยปัญญาที่เป็นโลกีย์ พึงเป็นผู้สามารถเพื่อจะปฏิบัติเพื่อการแทงตลอดสัจจะ ด้วยการประกอบด้วยปธานิยង្คะที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔ ไม่มีความเยื่อใยในกายและชีวิตแล้วฉันใด, ในกิจทั้งหลายมีอาทิ การสมาทานวัตรในการทำกสิณบริกรรม, ในกิจทั้งหลายมีอาทิ การซ่อมแซมบาตรและจีวรของตน, และในกิจที่ต้องทำน้อยใหญ่เหล่าใดเหล่าหนึ่งเพื่อเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย, ในกิจเหล่านั้นและในกิจอื่น ๆ เช่นนี้ ก็พึงเป็นผู้สามารถ เป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน มีความสามารถ. และแม้จะเป็นผู้สามารถ ก็พึงเป็นผู้ตรง ด้วยการประกอบด้วยปธานิยង្คะที่ ๓. และแม้จะเป็นผู้ตรง ก็ไม่พึงถึงความสันโดษด้วยความเป็นผู้ตรงเพียงครั้งเดียว พึงเป็นผู้ตรงยิ่งขึ้นไปอีกโดยทำให้ไม่ย่อหย่อนอยู่เนือง ๆ ตลอดชีวิต. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ (ตรง) เพราะไม่มีความโอ้อวด, ชื่อว่า สุหุชุ (ตรงดี) เพราะไม่มีมายา. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ เพราะละความคดทางกายและวาจา, ชื่อว่า สุหุชุ เพราะละความคดทางใจ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อุชุ เพราะไม่แสดงคุณที่ไม่มีอยู่, ชื่อว่า สุหุชุ เพราะไม่ยอมรับลาภที่เกิดขึ้นเพราะคุณที่ไม่มีอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พึงเป็นผู้ทั้งตรงและตรงดี ด้วยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน ด้วยสิกขาสามคือสองข้อแรกและข้อที่สาม และด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียรและความตั้งใจ. න කෙවලඤ්ච උජු ච සුහුජු ච, අපිච පන සුබ්බචො ච අස්ස. යො හි පුග්ගලො ‘‘ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තො ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං, කිං තෙ සුතං, කො මෙ හුත්වා වදසි, කිං උපජ්ඣායො ආචරියො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො වා’’ති වදති, තුණ්හීභාවෙන වා තං විහෙඨෙති, සම්පටිච්ඡිත්වා වා න තථා කරොති, සො විසෙසාධිගමස්ස දූරෙ හොති. යො පන ඔවදියමානො ‘‘සාධු, භන්තෙ, සුට්ඨු වුත්තං, අත්තනො වජ්ජං නාම දුද්දසං හොති, පුනපි මං එවරූපං දිස්වා වදෙය්‍යාථ අනුකම්පං උපාදාය, චිරස්සං මෙ තුම්හාකං සන්තිකා ඔවාදො ලද්ධො’’ති වදති, යථානුසිට්ඨඤ්ච පටිපජ්ජති, සො විසෙසාධිගමස්ස අවිදූරෙ හොති. තස්මා එවං පරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කරොන්තො සුබ්බචො ච අස්ස. พึงเป็นผู้ไม่เพียงแต่ตรงและตรงดีเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย. จริงอยู่ บุคคลใดเมื่อถูกกล่าวว่า 'ท่านไม่ควรทำสิ่งนี้' กลับกล่าวว่า 'ท่านเห็นอะไร ท่านได้ยินอะไร ท่านเป็นใครมาว่าเรา ท่านเป็นอุปัชฌาย์ เป็นอาจารย์ เป็นเพื่อนสนิท หรือเป็นสหายร่วมกินดื่มหรือไรจึงมาว่าเรา' ดังนี้, หรือเบียดเบียนผู้นั้นด้วยการนิ่งเสีย, หรือรับคำแล้วแต่ไม่ทำตามนั้น, บุคคลนั้นย่อมอยู่ห่างไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. ส่วนบุคคลใดเมื่อถูกว่ากล่าวสั่งสอน ย่อมกล่าวว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว อันว่าโทษของตนนั้นเห็นได้ยากโดยแท้ แม้ครั้งต่อไปเมื่อท่านเห็นข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้อีก ขอท่านจงอาศัยความอนุเคราะห์กล่าวตักเตือนเถิด นานแล้วหนอที่ข้าพเจ้าได้รับโอวาทจากท่าน' ดังนี้, และย่อมปฏิบัติตามที่ท่านสั่งสอน, บุคคลนั้นย่อมอยู่ไม่ไกลจากการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รับคำของผู้อื่นแล้วปฏิบัติตามอย่างนี้ พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายด้วย. යථා ච සුවචො, එවං මුදු අස්ස. මුදූති ගහට්ඨෙහි දූතගමනප්පහිණගමනාදීසු නියුඤ්ජියමානො තත්ථ මුදුභාවං අකත්වා ථද්ධො හුත්වා වත්තපටිපත්තියං සකලබ්‍රහ්මචරියෙ ච මුදු අස්ස සුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය තත්ථ තත්ථ විනියොගක්ඛමො. අථ වා මුදූති අභාකුටිකො උත්තානමුඛො සුඛසම්භාසො [Pg.182] පටිසන්ථාරවුත්ති සුතිත්ථං විය සුඛාවගාහො අස්ස. න කෙවලඤ්ච මුදු, අපිච පන අනතිමානී අස්ස, ජාතිගොත්තාදීහි අතිමානවත්ථූහි පරෙ නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, සාරිපුත්තත්ථෙරො විය චණ්ඩාලකුමාරකසමෙන චෙතසා විහරෙය්‍යාති. พึงเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายฉันใด ก็พึงเป็นผู้อ่อนโยนฉันนั้น. คำว่า อ่อนโยน คือ เมื่อถูกคฤหัสถ์ใช้ในกิจมีการไปเป็นทูตหรือการไปตามที่เขาส่งไปเป็นต้น ไม่พึงทำความเป็นผู้อ่อนโยนในเรื่องนั้น ๆ พึงเป็นผู้แข็งกร้าว แต่พึงเป็นผู้อ่อนโยนในวัตรปฏิบัติและในพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เป็นผู้ควรแก่การประกอบในกิจนั้น ๆ เหมือนทองคำที่ช่างทำดีแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อ่อนโยน คือ พึงเป็นผู้ไม่ทำหน้าบึ้ง มีใบหน้าเบิกบาน กล่าวถ้อยคำไพเราะ มีปฏิสันถารเป็นปกติ เป็นผู้ที่เข้าไปหาได้ง่ายดุจท่าน้ำที่ดี. พึงเป็นผู้ไม่เพียงแต่อ่อนโยนเท่านั้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถือตัวจัดด้วย, ไม่พึงดูหมิ่นผู้อื่นด้วยเหตุแห่งความถือตัวจัดมีชาติและโคตรเป็นต้น, พึงอยู่ด้วยจิตใจเสมอด้วยเด็กจัณฑาล เหมือนพระสารีบุตรเถระฉะนั้น. 144. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජමානස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො එකච්චං කරණීයං වත්වා පුන තතුත්තරිපි වත්තුකාමො ‘‘සන්තුස්සකො චා’’ති දුතියං ගාථමාහ. ๑๔๔. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกกรณียกิจบางอย่างแก่ภิกษุผู้อยู่ป่าโดยพิเศษ ผู้ประสงค์จะอยู่ด้วยการแทงตลอดซึ่งบทอันสงบ หรือผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุบทอันสงบนั้นแล้ว ทรงประสงค์จะตรัสข้อปฏิบัติที่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงตรัสคาถาที่สอง มีคำเริ่มต้นว่า 'สนฺตุสฺสโก จ' ดังนี้. තත්ථ ‘‘සන්තුට්ඨී ච කතඤ්ඤුතා’’ති එත්ථ වුත්තප්පභෙදෙන ද්වාදසවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුස්සතීති සන්තුස්සකො. අථ වා තුස්සතීති තුස්සකො, සකෙන තුස්සකො, සන්තෙන තුස්සකො, සමෙන තුස්සකොති සන්තුස්සකො. තත්ථ සකං නාම ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සායා’’ති (මහාව. 73) එවං උපසම්පදමාළකෙ උද්දිට්ඨං අත්තනා ච සම්පටිච්ඡිතං චතුපච්චයජාතං. තෙන සුන්දරෙන වා අසුන්දරෙන වා සක්කච්චං වා අසක්කච්චං වා දින්නෙන පටිග්ගහණකාලෙ පරිභොගකාලෙ ච විකාරමදස්සෙත්වා යාපෙන්තො ‘‘සකෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සන්තං නාම යං ලද්ධං හොති අත්තනො විජ්ජමානං, තෙන සන්තෙනෙව තුස්සන්තො තතො පරං න පත්ථෙන්තො අත්‍රිච්ඡතං පජහන්තො ‘‘සන්තෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. සමං නාම ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අනුනයපටිඝප්පහානං. තෙන සමෙන සබ්බාරම්මණෙසු තුස්සන්තො ‘‘සමෙන තුස්සකො’’ති වුච්චති. ในคาถานั้น ในบทว่า 'สนฺตุฏฺฐี จ กตญฺญุตา' นี้ บุคคลผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๑๒ ประเภทตามที่กล่าวไว้แล้ว ชื่อว่า สันตุสสโก. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้ยินดีง่าย ชื่อว่า ตุสสโก, ยินดีด้วยของของตน ชื่อว่า สเกน ตุสสโก, ยินดีด้วยของที่มีอยู่ ชื่อว่า สันเตน ตุสสโก, ยินดีด้วยความสม่ำเสมอ ชื่อว่า สเมน ตุสสโก, เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สันตุสสโก. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า 'ของของตน' (สกํ) ได้แก่ ปัจจัย ๔ ที่ทรงแสดงไว้ในมณฑลอุปสมบทว่า 'ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย' เป็นต้น และตนเองได้รับมาแล้ว. บุคคลผู้ยังอัตภาพให้เป็นไป โดยไม่แสดงความวิการในเวลารับและในเวลาบริโภคปัจจัยที่เขาถวาย ไม่ว่าจะดีหรือไม่ดี จะถวายโดยเคารพหรือไม่เคารพก็ตาม ด้วยปัจจัยนั้น ผู้นั้นเรียกว่า 'ผู้ยินดีด้วยของของตน'. ที่ชื่อว่า 'ของที่มีอยู่' (สนฺตํ) ได้แก่ สิ่งใดที่ได้รับมาแล้ว เป็นของที่มีอยู่แก่ตน, บุคคลผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่นั้นเท่านั้น ไม่ปรารถนาสิ่งที่นอกเหนือไปกว่านั้น ละความอยากได้เกินประมาณเสีย ผู้นั้นเรียกว่า 'ผู้ยินดีด้วยของที่มีอยู่'. ที่ชื่อว่า 'ความสม่ำเสมอ' (สมํ) ได้แก่ การละความยินดีและความยินร้ายในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์. บุคคลผู้ยินดีในอารมณ์ทั้งปวงด้วยความสม่ำเสมอนั้น ผู้นั้นเรียกว่า 'ผู้ยินดีด้วยความสม่ำเสมอ'. සුඛෙන භරීයතීති සුභරො, සුපොසොති වුත්තං හොති. යො හි භික්ඛු සාලිමංසොදනාදීනං පත්තෙ පූරෙත්වා දින්නෙපි දුම්මුඛභාවං අනත්තමනභාවමෙව ච දස්සෙති, තෙසං වා සම්මුඛාව තං පිණ්ඩපාතං ‘‘කිං තුම්හෙහි දින්න’’න්ති අපසාදෙන්තො සාමණෙරගහට්ඨාදීනං දෙති, එස දුබ්භරො. එතං දිස්වා මනුස්සා දූරතොව පරිවජ්ජෙන්ති ‘‘දුබ්භරො භික්ඛු න සක්කා පොසිතු’’න්ති. යො පන යංකිඤ්චි ලූඛං වා පණීතං වා අප්පං වා බහුං වා ලභිත්වා අත්තමනො විප්පසන්නමුඛො හුත්වා යාපෙති, එස සුභරො. එතං දිස්වා මනුස්සා අතිවිය විස්සත්ථා හොන්ති – ‘‘අම්හාකං භදන්තො සුභරො ථොකථොකෙනපි [Pg.183] තුස්සති, මයමෙව නං පොසෙස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති. එවරූපො ඉධ සුභරොති අධිප්පෙතො. บุคคลที่เขาเลี้ยงดูได้โดยง่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภโร (ผู้เลี้ยงง่าย), หมายความว่า เป็นผู้เลี้ยงดูง่าย. จริงอยู่ ภิกษุใด แม้เมื่อเขาถวายข้าวสาลีพร้อมเนื้อเป็นต้นจนเต็มบาตร ก็ยังแสดงอาการหน้าบึ้งและความไม่พอใจ, หรือต่อหน้าทายกเหล่านั้นเอง ก็ติเตียนบิณฑบาตนั้นว่า 'พวกท่านถวายอะไรกันนี่' แล้วนำไปให้สามเณรหรือคฤหัสถ์เป็นต้น, ภิกษุรูปนี้เป็นผู้เลี้ยงยาก. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วย่อมหลีกเลี่ยงแต่ไกล ด้วยคิดว่า 'ภิกษุผู้เลี้ยงยาก เราไม่สามารถเลี้ยงดูได้'. ส่วนภิกษุใด ได้รับของอะไร ๆ ไม่ว่าหยาบหรือประณีต น้อยหรือมาก ก็มีใจยินดี มีใบหน้าผ่องใส ยังอัตภาพให้เป็นไป, ภิกษุรูปนี้เป็นผู้เลี้ยงง่าย. มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วย่อมสนิทสนมเป็นอย่างยิ่ง ทำปฏิญญาว่า 'พระคุณเจ้าของเราเป็นผู้เลี้ยงง่าย แม้ของเล็กน้อยท่านก็ยินดี พวกเรานี่แหละจะเลี้ยงดูท่าน' แล้วก็เลี้ยงดูท่าน. ภิกษุเช่นนี้ ในที่นี้ท่านประสงค์เอาว่า เป็นผู้เลี้ยงง่าย. අප්පං කිච්චමස්සාති අප්පකිච්චො, න කම්මාරාමතාභස්සාරාමතාසඞ්ගණිකාරාමතාදිඅනෙකකිච්චබ්‍යාවටො. අථ වා සකලවිහාරෙ නවකම්මසඞ්ඝභොගසාමණෙරආරාමිකවොසාසනාදිකිච්චවිරහිතො, අත්තනො කෙසනඛච්ඡෙදනපත්තචීවරපරිකම්මාදිං කත්වා සමණධම්මකිච්චපරො හොතීති වුත්තං හොති. ภิกษุนั้นมีกิจน้อย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปกิจโจ (ผู้มีกิจน้อย), คือ ไม่ขวนขวายในกิจมากมาย มีความยินดีในหน้าที่การงาน ความยินดีในเรื่องไร้สาระ ความยินดีในหมู่คณะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คือ เป็นผู้เว้นจากกิจทั้งหลายในวัดทั้งสิ้น เช่น การก่อสร้างใหม่ กิจเกี่ยวกับโภคะของสงฆ์ การสั่งงานสามเณรและคนเฝ้าอาราม เป็นต้น, ทำกิจของตนมีอาทิ การตัดผมตัดเล็บ การทำบริขารบาตรจีวรแล้ว เป็นผู้มุ่งมั่นในกิจแห่งสมณธรรม, ดังนี้ความหมาย. සල්ලහුකා වුත්ති අස්සාති සල්ලහුකවුත්ති. යථා එකච්චො බහුභණ්ඩො භික්ඛු දිසාපක්කමනකාලෙ බහුං පත්තචීවරපච්චත්ථරණතෙලගුළාදිං මහාජනෙන සීසභාරකටිභාරාදීහි උච්චාරාපෙත්වා පක්කමති, එවං අහුත්වා යො අප්පපරික්ඛාරො හොති, පත්තචීවරාදිඅට්ඨසමණපරික්ඛාරමත්තමෙව පරිහරති, දිසාපක්කමනකාලෙ පක්ඛී සකුණො විය සමාදායෙව පක්කමති, එවරූපො ඉධ සල්ලහුකවුත්තීති අධිප්පෙතො. සන්තානි ඉන්ද්‍රියානි අස්සාති සන්තින්ද්‍රියො, ඉට්ඨාරම්මණාදීසු රාගාදිවසෙන අනුද්ධතින්ද්‍රියොති වුත්තං හොති. නිපකොති විඤ්ඤූ විභාවී පඤ්ඤවා, සීලානුරක්ඛණපඤ්ඤාය චීවරාදිවිචාරණපඤ්ඤාය ආවාසාදිසත්තසප්පායපරිජානනපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතොති අධිප්පායො. ชื่อว่าสัลลหุกวุตติ เพราะมีความเป็นอยู่เบา เหมือนอย่างว่า ภิกษุบางรูปผู้มีบริขารมาก เมื่อจะหลีกไปสู่ทิศ ย่อมให้มหาชนหาบของมีบาตร จีวร เครื่องปูลาด น้ำมัน น้ำอ้อย เป็นต้นอันมากไป ด้วยการหาบด้วยศีรษะ การทูนด้วยบั้นเอวเป็นต้นแล้วจึงหลีกไป ภิกษุใดไม่เป็นเช่นนั้น เป็นผู้มีบริขารน้อย บริหารเพียงสมณบริขาร ๘ มีบาตรและจีวรเป็นต้นเท่านั้น เมื่อจะหลีกไปสู่ทิศ ก็ถือเอาไปด้วยตนเองหลีกไป เหมือนนกมีปีก ฉะนั้น ในที่นี้ ประสงค์เอาภิกษุผู้มีลักษณะเช่นนี้ว่า เป็นผู้มีความเป็นอยู่เบา ชื่อว่าสันตินทริยะ เพราะมีอินทรีย์อันสงบแล้ว กล่าวคือ เป็นผู้มีอินทรีย์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นในอิฏฐารมณ์เป็นต้น บทว่า นิปโก ได้แก่ ผู้รู้ ผู้เห็นแจ้ง ผู้มีปัญญา อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาในการรักษาศีล ปัญญาในการพิจารณาจีวรเป็นต้น และปัญญาในการรู้จักสัปปายะ ๗ มีอาวาสเป็นต้น න පගබ්භොති අප්පගබ්භො, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතොති අත්ථො. ชื่อว่าอัปปคัพภะ เพราะไม่คะนอง ความว่า เป็นผู้เว้นจากความคะนองทางกายอันมีฐานะ ๘ จากความคะนองทางวาจาอันมีฐานะ ๔ และจากความคะนองทางใจอันมีฐานะมิใช่น้อย අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං (මහානි. 87) නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලභොජනසාලාජන්තාඝරන්හානතිත්ථභික්ඛාචාරමග්ගඅන්තරඝරපවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති, පාදෙ පාදමොදහිත්වා වාති එවමාදි, තථා ගණමජ්ඣෙ, ගණමජ්ඣෙති චතුපරිසසන්නිපාතෙ, තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලායං පන වුඩ්ඪානං ආසනං න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති, තථා ජන්තාඝරෙ. වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජාලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං[Pg.184], තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධෙති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩත්ථං වුඩ්ඪානං පුරතො පුරතො යාති බාහාය බාහං පහරන්තො, අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪානං පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි කායකීළනං කරොතීති එවමාදි. ชื่อว่ากายปาคัพภิยะอันมีฐานะ ๘ ได้แก่ การกระทำสิ่งที่ไม่สมควรทางกายในที่ทั้งหลาย คือ ท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ ท่ามกลางบุคคล ในโรงฉัน ในเรือนไฟ ในท่าอาบน้ำ ในทางภิกขาจาร และในการเข้าไประหว่างบ้าน ได้แก่สิ่งเหล่านี้ คือ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ นั่งขัดสมาธิบ้าง นั่งเอาเท้าขึ้นพาดบนเท้าบ้าง เป็นต้น ในท่ามกลางสงฆ์, ในท่ามกลางคณะก็เช่นกัน (คำว่า ท่ามกลางคณะ หมายถึง ในที่ประชุมแห่งบริษัท ๔), ต่อหน้าบุคคลผู้มีพรรษามากกว่าก็เช่นกัน ส่วนในโรงฉัน ไม่ให้อาสนะแก่ภิกษุผู้เฒ่า ห้ามอาสนะของภิกษุใหม่, ในเรือนไฟก็เช่นกัน ในที่นั้น ไม่ขออนุญาตภิกษุผู้เฒ่าก่อนแล้วทำการก่อไฟเป็นต้น และในท่าอาบน้ำ แม้คำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "พึงอาบน้ำตามลำดับที่มาถึง โดยไม่ถือประมาณว่าเป็นภิกษุหนุ่มหรือภิกษุเฒ่า" เธอก็ไม่เอื้อเฟื้อ มาทีหลังแล้วลงไปในน้ำ เบียดเบียนทั้งภิกษุผู้เฒ่าและภิกษุใหม่ ส่วนในทางภิกขาจาร เพื่อจะได้อาสนะอันเลิศ น้ำอันเลิศ และบิณฑบาตอันเลิศ จึงเดินไปข้างหน้าๆ ของภิกษุผู้เฒ่าทั้งหลาย เอาแขนกระทบแขน ในการเข้าไประหว่างบ้าน ก็เข้าไปก่อนภิกษุผู้เฒ่า เล่นคะนองทางกายกับภิกษุหนุ่มๆ เป็นต้น චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති, තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ ගණෙ වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ ච. තත්ථ මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති. අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි, කිං යාගු උදාහු ඛාදනීයං භොජනීයං, කිං මෙ දස්සසි, කිමජ්ජ ඛාදිස්සාමි, කිං භුඤ්ජිස්සාමි, කිං පිවිස්සාමී’’ති එදමාදිං භාසති. ชื่อว่าวจีปาคัพภิยะอันมีฐานะ ๔ ได้แก่ การกล่าววาจาที่ไม่สมควรในที่ทั้งหลาย คือ ท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ ท่ามกลางบุคคล และในระหว่างบ้าน ได้แก่สิ่งเหล่านี้ คือ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ ไม่ขออนุญาต (ภิกษุผู้เฒ่า) ก่อนแล้วแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์, ในคณะและต่อหน้าบุคคลผู้มีพรรษามากกว่าตามประเภทที่กล่าวแล้วในก่อนก็เช่นกัน ในที่นั้น เมื่อถูกมนุษย์ทั้งหลายถามปัญหา ไม่ขออนุญาตภิกษุผู้มีพรรษามากกว่าก่อนแล้วก็ตอบ ส่วนในระหว่างบ้าน ย่อมกล่าววาจาเป็นต้นว่า "แม่ชื่อโน้น มีอะไรบ้าง, มีอะไร ข้าวต้มหรือ หรือว่าของขบเคี้ยวของฉัน, เธอจะให้อะไรแก่เรา, วันนี้เราจะเคี้ยวอะไร, จะฉันอะไร, จะดื่มอะไร" අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසා එව කාමවිතක්කාදිනානප්පකාරඅප්පතිරූපවිතක්කනං. ชื่อว่ามโนปาคัพภิยะอันมีฐานะมิใช่น้อย ได้แก่ การตรึกถึงวิตกที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ มีกามวิตกเป็นต้น ด้วยใจเท่านั้น แม้ยังไม่ถึงการล่วงละเมิดด้วยกายและวาจาในฐานะเหล่านั้นๆ කුලෙස්වනනුගිද්ධොති යානි කුලානි උපසඞ්කමති, තෙසු පච්චයතණ්හාය වා අනනුලොමියගිහිසංසග්ගවසෙන වා අනනුගිද්ධො, න සහසොකී, න සහනන්දී, න සුඛිතෙසු සුඛිතො, න දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, න උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වා යොගමාපජ්ජිතාති වුත්තං හොති. ඉමිස්සා ච ගාථාය යං ‘‘සුවචො චස්සා’’ති එත්ථ වුත්තං ‘‘අස්සා’’ති වචනං, තං සබ්බපදෙහි සද්ධිං ‘‘සන්තුස්සකො ච අස්ස, සුභරො ච අස්සා’’ති එවං යොජෙතබ්බං. บทว่า กุเลสุ อนนุคิทโธ (ไม่ติดในสกุลทั้งหลาย) คือ เข้าไปหาสกุลเหล่าใด ก็ไม่ติดในสกุลเหล่านั้น ด้วยตัณหาในปัจจัย หรือด้วยอำนาจการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร ไม่เศร้าโศกไปด้วย ไม่เพลิดเพลินไปด้วย ไม่สุขเมื่อเขาสุข ไม่ทุกข์เมื่อเขาทุกข์ เมื่อกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็ไม่ประกอบความเพียรด้วยตนเอง (เพื่อพวกเขา) ดังนี้ และในคาถานี้ คำว่า "อสฺส" ที่กล่าวไว้ในบทว่า "สุวโจ จสฺส" นั้น พึงประกอบเข้ากับทุกๆ บทว่า "สนฺตุสฺสโก จ อสฺส" (พึงเป็นผู้สันโดษด้วย) "สุภโร จ อสฺสา" (พึงเป็นผู้เลี้ยงง่ายด้วย) ดังนี้ 145. එවං භගවා සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස භික්ඛුනො තතුත්තරිපි කරණීයං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි අකරණීයම්පි ආචික්ඛිතුකාමො ‘‘න ච ඛුද්දමාචරෙ කිඤ්චි, යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති ඉමං උපඩ්ඪගාථමාහ. තස්සත්ථො – එවමිමං කරණීයං කරොන්තො යං තං කායවචීමනොදුච්චරිතං ඛුද්දං ලාමකන්ති වුච්චති, තං න ච ඛුද්දං සමාචරෙ. අසමාචරන්තො ච න කෙවලං ඔළාරිකං, කිං පන කිඤ්චි න සමාචරෙ, අප්පමත්තකං අණුමත්තම්පි න සමාචරෙති වුත්තං හොති. ๑๔๕. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสบอกกรณียกิจที่ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นแก่ภิกษุผู้ใคร่จะอยู่โดยรู้แจ้งซึ่งสันตบท หรือผู้ใคร่จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ป่า อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงประสงค์จะตรัสบอกถึงอกรณียกิจด้วย จึงตรัสคาถากึ่งนี้ว่า "น จ ขุทฺทมาจเร กิญฺจิ เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุํ" (ไม่พึงประพฤติกรรมเล็กน้อยอะไรๆ ที่เป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้) อรรถแห่งคาถานั้นว่า ภิกษุเมื่อทำกรณียกิจนี้อย่างนี้ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตใด ที่เรียกว่า ขุททะ (เล็กน้อย) ลามก ไม่พึงประพฤติกรรมเล็กน้อยลามกนั้น และเมื่อไม่ประพฤติ ก็มิใช่เพียงแต่กรรมหยาบเท่านั้น แต่ไม่พึงประพฤติกรรมใดๆ เลย ไม่พึงประพฤติแม้เพียงเล็กน้อย แม้ประมาณเท่าอณู ดังนี้ තතො [Pg.185] තස්ස සමාචාරෙ සන්දිට්ඨිකමෙවාදීනවං දස්සෙති ‘‘යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යු’’න්ති. එත්ථ ච යස්මා අවිඤ්ඤූ පරෙ අප්පමාණං. තෙ හි අනවජ්ජං වා සාවජ්ජං කරොන්ති, අප්පසාවජ්ජං වා මහාසාවජ්ජං. විඤ්ඤූ එව පන පමාණං. තෙ හි අනුවිච්ච පරියොගාහෙත්වා අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසන්ති, වණ්ණාරහස්ස ච වණ්ණං භාසන්ති, තස්මා ‘‘විඤ්ඤූ පරෙ’’ති වුත්තං. ลำดับนั้น ทรงแสดงโทษในปัจจุบันของการประพฤติกรรมนั้น ด้วยบทว่า "เยน วิญฺญู ปเร อุปวเทยฺยุํ" (ที่เป็นเหตุให้วิญญูชนเหล่าอื่นติเตียนได้) และในบทนั้น เพราะว่าคนอื่นที่ไม่ใช่วิญญูชนนั้นหาประมาณมิได้ จริงอยู่ พวกเขาย่อมทำกรรมที่ไม่มีโทษให้เป็นกรรมที่มีโทษ หรือทำกรรมที่มีโทษน้อยให้เป็นกรรมที่มีโทษมาก ส่วนวิญญูชนเท่านั้นเป็นประมาณ จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นพิจารณาไตร่ตรองแล้ว ย่อมกล่าวคำติเตียนแก่บุคคลผู้ควรถูกติเตียน และกล่าวคำสรรเสริญแก่บุคคลผู้ควรได้รับการสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "วิญฺญู ปเร" එවං භගවා ඉමාහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමස්ස, තදධිගමාය වා පටිපජ්ජිතුකාමස්ස විසෙසතො ආරඤ්ඤකස්ස ආරඤ්ඤකසීසෙන ච සබ්බෙසම්පි කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරිතුකාමානං කරණීයාකරණීයභෙදං කම්මට්ඨානූපචාරං වත්වා ඉදානි තෙසං භික්ඛූනං තස්ස දෙවතාභයස්ස පටිඝාතාය පරිත්තත්ථං විපස්සනාපාදකජ්ඣානවසෙන කම්මට්ඨානත්ථඤ්ච ‘‘සුඛිනො ව ඛෙමිනො හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තකථං කථෙතුමාරද්ධො. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอุปจารแห่งกรรมฐาน อันมีความแตกต่างแห่งกรณียกิจและอกรณียกิจ ด้วยคาถาสองคาถากึ่งเหล่านี้ แก่ภิกษุผู้ใคร่จะอยู่โดยรู้แจ้งซึ่งสันตบท หรือผู้ใคร่จะปฏิบัติเพื่อบรรลุสันตบทนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ป่า และแก่ภิกษุทั้งปวงผู้ใคร่จะอยู่โดยถือเอากรรมฐานโดยมีความเป็นผู้อยู่ป่าเป็นประธาน อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงเริ่มที่จะตรัสเมตตากถา ด้วยนัยเป็นต้นว่า "สุขิโน วา เขมิโน โหนฺตุ" เพื่อป้องกันภัยจากเทวดานั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น เพื่อเป็นปริตร และเพื่อการรับเอากรรมฐานด้วยอำนาจแห่งฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา තත්ථ සුඛිනොති සුඛසමඞ්ගිනො. ඛෙමිනොති ඛෙමවන්තො, අභයා නිරුපද්දවාති වුත්තං හොති. සබ්බෙති අනවසෙසා. සත්තාති පාණිනො. සුඛිතත්තාති සුඛිතචිත්තා. එත්ථ ච කායිකෙන සුඛෙන සුඛිනො, මානසෙන සුඛිතත්තා, තදුභයෙනාපි සබ්බභයූපද්දවවිගමෙන වා ඛෙමිනොති වෙදිතබ්බා. කස්මා පන එවං වුත්තං? මෙත්තාභාවනාකාරදස්සනත්ථං. එවඤ්හි මෙත්තා භාවෙතබ්බා ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘ඛෙමිනො හොන්තූ’’ති වා, ‘‘සුඛිතත්තා හොන්තූ’’ති වා. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความสุข บทว่า เขมิโน คือ ผู้มีความเกษม ผู้ไม่มีภัย ผู้ไม่มีอุปัทวะ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ บทว่า สัพเพ คือ ผู้ไม่เหลือ บทว่า สัตตา คือ สัตว์ผู้มีลมปราณ บทว่า สุขิตัตตา คือ ผู้มีจิตเป็นสุข และในบทนี้ พึงทราบว่า เป็นผู้มีสุขด้วยสุขทางกาย (ชื่อว่า สุขิโน) เป็นผู้มีตนเป็นสุขด้วยสุขทางใจ (ชื่อว่า สุขิตัตตา) หรือเป็นผู้เกษม (ชื่อว่า เขมิโน) เพราะปราศจากภัยและอุปัทวะทั้งปวง แม้ด้วยบททั้งสองนั้น ก็ เพราะเหตุไร จึงตรัสไว้อย่างนี้? เพื่อทรงแสดงอาการแห่งการเจริญเมตตา จริงอยู่ เมตตาพึงเจริญอย่างนี้ว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุขเถิด" ดังนี้บ้าง "จงเป็นผู้เกษมเถิด" ดังนี้บ้าง หรือ "จงมีตนเป็นสุขเถิด" ดังนี้บ้าง 146. එවං යාව උපචාරතො අප්පනාකොටි, තාව සඞ්ඛෙපෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි විත්ථාරතොපි තං දස්සෙතුං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා පුථුත්තාරම්මණෙ පරිචිතං චිත්තං න ආදිකෙනෙව එකත්තෙ සණ්ඨාති, ආරම්මණප්පභෙදං පන අනුගන්ත්වා කමෙන සණ්ඨාති, තස්මා තස්ස තසථාවරාදිදුකතිකප්පභෙදෙ ආරම්මණෙ අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සණ්ඨානත්ථම්පි ‘‘යෙ කෙචී’’ති ගාථාද්වයමාහ. අථ වා යස්මා යස්ස යං ආරම්මණං විභූතං හොති, තස්ස තත්ථ චිත්තං සුඛං තිට්ඨති. තස්මා තෙසං භික්ඛූනං යස්ස යං විභූතං ආරම්මණං, තස්ස තත්ථ චිත්තං සණ්ඨාපෙතුකාමො තසථාවරාදිදුකත්තිකආරම්මණප්පභෙදදීපකං ‘‘යෙ කෙචී’’ති ඉමං ගාථාද්වයමාහ. ๑๔๖. ครั้นทรงแสดงเมตตาภาวนาโดยย่อ ตั้งแต่อุปจารสมาธิจนถึงที่สุดคืออัปปนาสมาธิอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเมตตาภาวนานั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตที่คุ้นเคยในอารมณ์ที่หลากหลาย ย่อมไม่ตั้งมั่นในอารมณ์เดียวได้ในเบื้องต้นทีเดียว แต่ย่อมตั้งมั่นได้โดยลำดับเมื่อไล่ตามประเภทแห่งอารมณ์ไป เพราะเหตุนั้น เพื่อจะให้จิตนั้นตั้งมั่นโดยไล่ตามอารมณ์ที่มีประเภทเป็นทุกะและติกะ มีตสะและถาวระเป็นต้น จึงตรัสคาถาสองบทว่า "เย เกจิ" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า อารมณ์ใดปรากฏชัดแก่ภิกษุรูปใด จิตของภิกษุรูปนั้นย่อมตั้งมั่นในอารมณ์นั้นได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น ทรงประสงค์จะให้จิตของภิกษุรูปใดในบรรดาภิกษุเหล่านั้นตั้งมั่นในอารมณ์ที่ปรากฏชัดแก่ตน จึงตรัสคาถาสองบทนี้ว่า "เย เกจิ" เป็นต้น ซึ่งแสดงประเภทแห่งอารมณ์ที่เป็นทุกะและติกะ มีตสะและถาวระเป็นต้น එත්ථ [Pg.186] හි තසථාවරදුකං දිට්ඨාදිට්ඨදුකං දූරසන්තිකදුකං භූතසම්භවෙසිදුකන්ති චත්තාරි දුකානි, දීඝාදීහි ච ඡහි පදෙහි මජ්ඣිමපදස්ස තීසු, අණුකපදස්ස ච ද්වීසු තිකෙසු අත්ථසම්භවතො දීඝරස්සමජ්ඣිමත්තිකං මහන්තාණුකමජ්ඣිමත්තිකං ථූලාණුකමජ්ඣිමත්තිකන්ති තයො තිකෙ දීපෙති. තත්ථ යෙ කෙචීති අනවසෙසවචනං. පාණා එව භූතා පාණභූතා. අථ වා පාණන්තීති පාණා. එතෙන අස්සාසපස්සාසපටිබද්ධෙ පඤ්චවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. භවන්තීති භූතා. එතෙන එකවොකාරචතුවොකාරසත්තෙ ගණ්හාති. අත්ථීති සන්ති, සංවිජ්ජන්ති. จริงอยู่ ในคาถานี้ ทรงแสดงทุกะ ๔ หมวด คือ ตสถาวรทุกะ ทิฏฐาทิฏฐทุกะ ทูรสันติกทุกะ และภูตสัมภเวสีทุกะ และด้วยบท ๖ บท มีทีฆะเป็นต้น เพราะความหมายสำเร็จในติกะ ๓ หมวดของบทมัชฌิมะ และในติกะ ๒ หมวดของบทอณุกะ จึงทรงแสดงติกะ ๓ หมวด คือ ทีฆรัสสมัชฌิมติกะ มหันตาณุกมัชฌิมติกะ และถูลาณุกมัชฌิมติกะ ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นคำกล่าวโดยไม่เหลือ สัตว์ผู้มีลมปราณนั่นแหละ ชื่อว่า ภูตะ รวมเป็น ปาณภูตา อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมมีลมหายใจอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปาณา ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาปัญจโวการสัตว์ที่เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออก สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภูตา ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์ บทว่า อัตถิ คือ มีอยู่, ปรากฏอยู่ එවං ‘‘යෙ කෙචි පාණභූතත්ථී’’ති ඉමිනා වචනෙන දුකත්තිකෙහි සඞ්ගහෙතබ්බෙ සබ්බෙ සත්තෙ එකජ්ඣං දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බෙපි තෙ තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසාති ඉමිනා දුකෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති. ครั้นทรงแสดงสัตว์ทั้งปวงอันพึงสงเคราะห์ด้วยทุกะและติกะ โดยรวมเป็นหมวดเดียวกัน ด้วยคำว่า "เย เกจิ ปาณภูตัตถิ" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงสงเคราะห์แล้วแสดงด้วยทุกะนี้ว่า สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด เป็นตสะหรือถาวระ โดยไม่เหลือ තත්ථ තසන්තීති තසා, සතණ්හානං සභයානඤ්චෙතං අධිවචනං. තිට්ඨන්තීති ථාවරා, පහීනතණ්හාභයානං අරහතං එතං අධිවචනං. නත්ථි තෙසං අවසෙසන්ති අනවසෙසා, සබ්බෙපීති වුත්තං හොති. යඤ්ච දුතියගාථාය අන්තෙ වුත්තං, තං සබ්බදුකතිකෙහි සම්බන්ධිතබ්බං – යෙ කෙචි පාණභූතත්ථි තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසා, ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා. එවං යාව භූතා වා සම්භවෙසී වා ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තාති. ในบทเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมสะดุ้งกลัว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ตสา นี้เป็นชื่อของสัตว์ผู้ยังมีตัณหาและมีความกลัว ท่านผู้ตั้งมั่นอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ถาวรา นี้เป็นชื่อของพระอรหันต์ผู้ละตัณหาและความกลัวได้แล้ว ส่วนเหลือของสัตว์เหล่านั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อนวเสสา ท่านกล่าวไว้ว่า คือ ทั้งหมด และบทใดที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของคาถาที่สอง บทนั้นพึงเชื่อมโยงกับทุกะและติกะทั้งหมด (ดังนี้) - สัตว์ผู้มีลมปราณและมีอยู่เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เป็นตสะหรือถาวระ โดยไม่เหลือ ขอสัตว์แม้ทั้งหมดเหล่านี้จงมีตนเป็นสุขเถิด อย่างนี้ จนถึงบทว่า เป็นภูตะหรือสัมภเวสี ขอสัตว์แม้ทั้งหมดเหล่านี้จงมีตนเป็นสุขเถิด ඉදානි දීඝරස්සමජ්ඣිමාදිතිකත්තයදීපකෙසු දීඝා වාතිආදීසු ඡසු පදෙසු දීඝාති දීඝත්තභාවා නාගමච්ඡගොධාදයො. අනෙකබ්‍යාමසතප්පමාණාපි හි මහාසමුද්දෙ නාගානං අත්තභාවා අනෙකයොජනප්පමාණාපි මච්ඡගොධාදීනං අත්තභාවා හොන්ති. මහන්තාති මහන්තත්තභාවා ජලෙ මච්ඡකච්ඡපාදයො, ථලෙ හත්ථිනාගාදයො, අමනුස්සෙසු දානවාදයො. ආහ ච – ‘‘රාහුග්ගං අත්තභාවීන’’න්ති (අ. නි. 4.15). තස්ස හි අත්තභාවො උබ්බෙධෙන චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි, බාහූ ද්වාදසයොජනසතපරිමාණා, පඤ්ඤාසයොජනං භමුකන්තරං, තථා අඞ්ගුලන්තරිකා, හත්ථතලානි ද්වෙ යොජනසතානීති. මජ්ඣිමාති අස්සගොණමහිංසසූකරාදීනං අත්තභාවා. රස්සකාති තාසු තාසු ජාතීසු වාමනාදයො දීඝමජ්ඣිමෙහි ඔමකප්පමාණා සත්තා. අණුකාති මංසචක්ඛුස්ස [Pg.187] අගොචරා, දිබ්බචක්ඛුවිසයා උදකාදීසු නිබ්බත්තා සුඛුමත්තභාවා සත්තා, ඌකාදයො වා. අපිච යෙ තාසු තාසු ජාතීසු මහන්තමජ්ඣිමෙහි ථූලමජ්ඣිමෙහි ච ඔමකප්පමාණා සත්තා, තෙ අණුකාති වෙදිතබ්බා. ථූලාති පරිමණ්ඩලත්තභාවා මච්ඡකුම්මසිප්පිකසම්බුකාදයො සත්තා. บัดนี้ ในบรรดาบท ๖ บท มีบทว่า ทีฆา วา เป็นต้น ซึ่งแสดงติกะ ๓ หมวด มีทีฆรัสสมัชฌิมะเป็นต้น บทว่า ทีฆา คือ สัตว์มีนาค ปลา เหี้ย เป็นต้น ซึ่งมีอัตภาพยาว จริงอยู่ อัตภาพของนาคทั้งหลายในมหาสมุทรมีประมาณหลายร้อยวา อัตภาพของปลา เหี้ย เป็นต้น ก็มีประมาณหลายโยชน์ บทว่า มหันตา คือ สัตว์มีอัตภาพใหญ่ ในน้ำ ได้แก่ ปลา เต่า เป็นต้น บนบก ได้แก่ ช้าง นาค เป็นต้น ในหมู่อมุษย์ ได้แก่ ทานพ เป็นต้น และพระองค์ตรัสว่า "ราหูเป็นเลิศกว่าผู้มีอัตภาพ" จริงอยู่ อัตภาพของราหูนั้น โดยสูง ๔,๘๐๐ โยชน์ แขนมีประมาณ ๑,๒๐๐ โยชน์ ระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์ ระหว่างนิ้วก็เช่นกัน ฝ่ามือ ๒๐๐ โยชน์ บทว่า มัชฌิมา คือ อัตภาพของสัตว์มีม้า โค กระบือ สุกร เป็นต้น บทว่า รัสสกา คือ สัตว์มีคนแคระเป็นต้นในชาตินั้นๆ ซึ่งมีขนาดเล็กกว่าสัตว์ที่ยาวและปานกลาง บทว่า อณุกา คือ สัตว์ที่ไม่เป็นอารมณ์ของมังสจักษุ เป็นวิสัยของทิพยจักษุ มีอัตภาพละเอียด เกิดในน้ำเป็นต้น หรือได้แก่ เหา เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์เหล่าใดในชาตินั้นๆ ซึ่งมีขนาดเล็กกว่าสัตว์ที่ใหญ่และปานกลาง และเล็กกว่าสัตว์ที่อ้วนและปานกลาง พึงทราบว่าสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อณุกา บทว่า ถูลา คือ สัตว์มีปลา เต่า หอยกาบ หอยโข่ง เป็นต้น ซึ่งมีอัตภาพกลม 147. එවං තීහි තිකෙහි අනවසෙසතො සත්තෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘දිට්ඨා වා යෙව අදිට්ඨා’’තිආදීහි තීහි දුකෙහිපි තෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති. ๑๔๗. ครั้นทรงแสดงสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เหลือด้วยติกะ ๓ หมวดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงสงเคราะห์สัตว์เหล่านั้นแล้วแสดงแม้ด้วยทุกะ ๓ หมวด มีบทว่า "ทิฏฐา วา เยว อทิฏฐา" เป็นต้น තත්ථ දිට්ඨාති යෙ අත්තනො චක්ඛුස්ස ආපාථමාගතවසෙන දිට්ඨපුබ්බා. අදිට්ඨාති යෙ පරසමුද්දපරසෙලපරචක්කවාළාදීසු ඨිතා. ‘‘යෙව දූරෙ වසන්ති අවිදූරෙ’’ති ඉමිනා පන දුකෙන අත්තනො අත්තභාවස්ස දූරෙ ච අවිදූරෙ ච වසන්තෙ සත්තෙ දස්සෙති. තෙ උපාදායුපාදාවසෙන වෙදිතබ්බා. අත්තනො හි කායෙ වසන්තා සත්තා අවිදූරෙ, බහිකායෙ වසන්තා දූරෙ. තථා අන්තොඋපචාරෙ වසන්තා අවිදූරෙ, බහිඋපචාරෙ වසන්තා දූරෙ. අත්තනො විහාරෙ ගාමෙ ජනපදෙ දීපෙ චක්කවාළෙ වසන්තා අවිදූරෙ, පරචක්කවාළෙ වසන්තා දූරෙ වසන්තීති වුච්චන්ති. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฐา คือ สัตว์เหล่าใดที่เคยเห็นแล้วโดยการมาสู่คลองจักษุของตน บทว่า อทิฏฐา คือ สัตว์เหล่าใดที่ตั้งอยู่ในสมุทรอื่น ภูเขาอื่น จักรวาลอื่น เป็นต้น ส่วนด้วยทุกะว่า "เย ว ทูเร วสนฺติ อวิทูเร" นี้ ทรงแสดงสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในที่ไกลและที่ใกล้แห่งอัตภาพของตน สัตว์เหล่านั้นพึงทราบโดยนัยเป็นลำดับไป จริงอยู่ สัตว์ที่อยู่ในร่างกายของตน ชื่อว่าอยู่ในที่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกร่างกาย ชื่อว่าอยู่ในที่ไกล ฉันนั้น สัตว์ที่อยู่ในอุปจาร ชื่อว่าอยู่ในที่ใกล้ สัตว์ที่อยู่นอกอุปจาร ชื่อว่าอยู่ในที่ไกล สัตว์ที่อยู่ในวิหาร หมู่บ้าน ชนบท ทวีป จักรวาลของตน ชื่อว่าอยู่ในที่ใกล้ สัตว์ที่อยู่ในจักรวาลอื่น ท่านเรียกว่า อยู่ในที่ไกล භූතාති ජාතා, අභිනිබ්බත්තා. යෙ භූතා එව, න පුන භවිස්සන්තීති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානමෙතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසී. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. අථ වා චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම. අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම. දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම. තතො පරං භූතාති. คำว่า ภูตา ได้แก่ เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว. บุคคลเหล่าใดที่เกิดแล้วเท่านั้น จักไม่เกิดอีกต่อไป ย่อมถึงซึ่งการนับอย่างนี้ คำนี้เป็นชื่อของพระขีณาสพทั้งหลาย. ชื่อว่า สัมภเวสี เพราะแสวงหาภพ. คำนี้เป็นชื่อของพระเสขะและปุถุชนผู้ยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ ผู้ยังแสวงหาภพต่อไปในอนาคต. อีกนัยหนึ่ง สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะในโยนิ ๔ ตราบใดยังไม่ทำลายฟองไข่และมดลูก ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี. สัตว์ที่ทำลายฟองไข่และมดลูกออกมาข้างนอกแล้ว ชื่อว่า ภูตา. ส่วนสังเสทชะและโอปปาติกะ ในปฐมจิตตขณะ ชื่อว่า สัมภเวสี, จำเดิมแต่ทุติยจิตตขณะไป ชื่อว่า ภูตา. หรือว่า สัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากอิริยาบถนั้น ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี, หลังจากนั้นไป ชื่อว่า ภูตา. 148. එවං භගවා ‘‘සුඛිනො වා’’තිආදීහි අඩ්ඪතෙය්‍යාහි ගාථාහි නානප්පකාරතො තෙසං භික්ඛූනං හිතසුඛාගමපත්ථනාවසෙන සත්තෙසු මෙත්තාභාවනං [Pg.188] දස්සෙත්වා ඉදානි අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙනාපි තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පරො පරං නිකුබ්බෙථා’’ති. එස පොරාණපාඨො, ඉදානි පන ‘‘පරං හී’’තිපි පඨන්ති, අයං න සොභනො. ๑๔๘. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาในสัตว์ทั้งหลายแก่ภิกษุเหล่านั้นโดยประการต่างๆ ด้วยคาถา ๒ คาถากึ่ง มีคำว่า "สุขิโน วา" เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาให้ถึงซึ่งประโยชน์และความสุขอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้น แม้ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้ถึงซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์ จึงตรัสคำว่า "น ปโร ปรํ นิกุพฺเพถ" เป็นต้น. นี้เป็นปาฐะเก่า แต่บัดนี้สาธยายกันว่า "ปรํ หิ" ก็มี, (ซึ่ง) ปาฐะนี้ไม่งาม. තත්ථ පරොති පරජනො. පරන්ති පරජනං. න නිකුබ්බෙථාති න වඤ්චෙය්‍ය. නාතිමඤ්ඤෙථාති න අතික්කමිත්වා මඤ්ඤෙය්‍ය. කත්ථචීති කත්ථචි ඔකාසෙ, ගාමෙ වා නිගමෙ වා ඛෙත්තෙ වා ඤාතිමජ්ඣෙ වා පූගමජ්ඣෙ වාතිආදි. නන්ති එතං. කඤ්චීති යං කඤ්චි ඛත්තියං වා බ්‍රාහ්මණං වා ගහට්ඨං වා පබ්බජිතං වා සුගතං වා දුග්ගතං වාතිආදි. බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤාති කායවචීවිකාරෙහි බ්‍යාරොසනාය ච, මනොවිකාරෙන පටිඝසඤ්ඤාය ච. ‘‘බ්‍යාරොසනාය පටිඝසඤ්ඤායා’’ති හි වත්තබ්බෙ ‘‘බ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤා’’ති වුච්චති යථා ‘‘සම්ම දඤ්ඤාය විමුත්තා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සම්ම දඤ්ඤා විමුත්තා’’ති, යථා ච ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිපදායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිපදා’’ති (අ. නි. 8.19; උදා. 45; චූළව. 385). නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිච්ඡෙය්‍යාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍ය. කිං වුත්තං හොති? න කෙවලං ‘‘සුඛිනො වා ඛෙමිනො වා හොන්තූ’’තිආදි මනසිකාරවසෙනෙව මෙත්තං භාවෙය්‍ය. කිං පන ‘‘අහො වත යො කොචි පරපුග්ගලො යං කඤ්චි පරපුග්ගලං වඤ්චනාදීහි නිකතීහි න නිකුබ්බෙථ, ජාතිආදීහි ච නවහි මානවත්ථූහි කත්ථචි පදෙසෙ යං කඤ්චි පරපුග්ගලං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ච බ්‍යාරොසනාය වා පටිඝසඤ්ඤාය වා දුක්ඛං න ඉච්ඡෙය්‍යා’’ති එවම්පි මනසි කරොන්තො භාවෙය්‍යාති. ในคาถานั้น คำว่า ปโร ได้แก่ คนอื่น. คำว่า ปรํ ได้แก่ ซึ่งคนอื่น. คำว่า น นิกุพฺเพถ ได้แก่ ไม่พึงหลอกลวง. คำว่า นาติมญฺเญถ ได้แก่ ไม่พึงดูหมิ่นโดยการครอบงำ. คำว่า กตฺถจิ ได้แก่ ในที่ไหนๆ คือ ในที่โล่ง ในบ้าน ในนิคม ในนา ในท่ามกลางญาติ หรือในท่ามกลางหมู่คณะ เป็นต้น. คำว่า นํ ได้แก่ ซึ่งผู้นั้น. คำว่า กิญฺจิ ได้แก่ ใครๆ คือ ซึ่งกษัตริย์ พราหมณ์ คฤหัสถ์ บรรพชิต ผู้มีความดี หรือผู้มีความชั่ว เป็นต้น. คำว่า พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา ได้แก่ เพราะความมุ่งร้ายทางกายและวาจา และเพราะความขัดเคืองทางใจ. คือ เมื่อพึงกล่าวว่า "พฺยาโรสนาย ปฏิฆสญฺญาย" แต่กลับกล่าวว่า "พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา" เหมือนอย่างเมื่อพึงกล่าวว่า "สมฺม ทญฺญาย วิมุตฺตา" แต่กลับกล่าวว่า "สมฺม ทญฺญา วิมุตฺตา" และเหมือนอย่างเมื่อพึงกล่าวว่า "อนุปุพฺพสิกฺขาย อนุปุพฺพกิริยาย อนุปุพฺพปฏิปทาย" แต่กลับกล่าวว่า "อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา". คำว่า นาญฺญมญฺญสฺส ทุกฺขมิจฺเฉยฺย ได้แก่ ไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน. ความว่าอย่างไร? คือ ไม่พึงเจริญเมตตาเพียงด้วยอำนาจแห่งการมนสิการว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด" เป็นต้นเท่านั้น. แต่ว่า พึงเจริญเมตตาโดยมนสิการแม้อย่างนี้ว่า "โอหนอ บุคคลอื่นใดๆ ไม่พึงหลอกลวงบุคคลอื่นใดๆ ด้วยอุบายต่างๆ มีการลวงเป็นต้น, ไม่พึงดูหมิ่นบุคคลอื่นใดๆ ในที่ไหนๆ ด้วยมานวัตถุ ๙ ประการ มีชาติเป็นต้น, และไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน เพราะความมุ่งร้ายหรือเพราะความขัดเคือง". 149. එවං අහිතදුක්ඛානාගමපත්ථනාවසෙන අත්ථතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව උපමාය දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මාතා යථා නියං පුත්ත’’න්ති. ๑๔๙. ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอรรถ ด้วยอำนาจแห่งการปรารถนาไม่ให้ถึงซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการเจริญเมตตานั้นนั่นแหละโดยอุปมา จึงตรัสคาถาว่า "มาตา ยถา นิยํ ปุตฺตํ" เป็นต้น. තස්සත්ථො – යථා මාතා නියං පුත්තං අත්තනි ජාතං ඔරසං පුත්තං, තඤ්ච එකපුත්තමෙව ආයුසා අනුරක්ඛෙ, තස්ස දුක්ඛාගමපටිබාහනත්ථං අත්තනො ආයුම්පි චජිත්වා තං අනුරක්ඛෙ, එවම්පි සබ්බභූතෙසු ඉදං මෙත්තමානසං භාවයෙ, පුනප්පුනං ජනයෙ වඩ්ඪයෙ, තඤ්ච අපරිමාණසත්තාරම්මණවසෙන එකස්මිං වා සත්තෙ අනවසෙසඵරණවසෙන අපරිමාණං භාවයෙති. อรรถแห่งคาถานั้นว่า มารดาพึงตามรักษาบุตรของตน คือบุตรผู้เกิดในตน เป็นบุตรสุดที่รัก และเป็นบุตรคนเดียว ด้วยชีวิตฉันใด คือ พึงสละแม้ชีวิตของตนตามรักษาบุตรนั้น เพื่อป้องกันความทุกข์ที่จะมาถึงแก่บุตรนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเจริญเมตตาจิตนี้ในภูตทั้งปวง พึงให้เกิด พึงให้เจริญขึ้นบ่อยๆ และพึงเจริญเมตตาจิตนั้นให้หาประมาณมิได้ ด้วยอำนาจแห่งการมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์ หรือในสัตว์ตนหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ. 150. එවං [Pg.189] සබ්බාකාරෙන මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සෙව වඩ්ඪනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මී’’ති. ๑๕๐. ครั้นทรงแสดงการเจริญเมตตาโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงที่เจริญแห่งเมตตานั้นนั่นแหละ จึงตรัสคาถาว่า "เมตฺตญฺจ สพฺพโลกสฺมึ" เป็นต้น. තත්ථ මිජ්ජති තායති චාති මිත්තො, හිතජ්ඣාසයතාය සිනිය්හති, අහිතාගමතො රක්ඛති චාති අත්ථො. මිත්තස්ස භාවො මෙත්තං. සබ්බස්මින්ති අනවසෙසෙ. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. මනසි භවන්ති මානසං. තඤ්හි චිත්තසම්පයුත්තත්තා එවං වුත්තං. භාවයෙති වඩ්ඪයෙ. නාස්ස පරිමාණන්ති අපරිමාණං, අප්පමාණසත්තාරම්මණතාය එවං වුත්තං. උද්ධන්ති උපරි. තෙන අරූපභවං ගණ්හාති. අධොති හෙට්ඨා. තෙන කාමභවං ගණ්හාති. තිරියන්ති වෙමජ්ඣං. තෙන රූපභවං ගණ්හාති. අසම්බාධන්ති සම්බාධවිරහිතං, භින්නසීමන්ති වුත්තං හොති. සීමා නාම පච්චත්ථිකො වුච්චති, තස්මිම්පි පවත්තන්ති අත්ථො. අවෙරන්ති වෙරවිරහිතං, අන්තරන්තරාපි වෙරචෙතනාපාතුභාවවිරහිතන්ති වුත්තං හොති. අසපත්තන්ති විගතපච්චත්ථිකං. මෙත්තාවිහාරී හි පුග්ගලො මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, නාස්ස කොචි පච්චත්ථිකො හොති, තෙනස්ස තං මානසං විගතපච්චත්ථිකත්තා ‘‘අසපත්ත’’න්ති වුච්චති. පරියායවචනඤ්හි එතං, යදිදං පච්චත්ථිකො සපත්තොති. අයං අනුපදතො අත්ථවණ්ණනා. ในคาถานั้น ชื่อว่า มิตร เพราะย่อมรักและย่อมรักษา อธิบายว่า ย่อมรักใคร่ด้วยความเป็นผู้มีอัธยาศัยเกื้อกูล และย่อมรักษาจากการมาแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ความเป็นแห่งมิตร ชื่อว่า เมตตา. คำว่า สพฺพสฺมึ ได้แก่ ไม่มีส่วนเหลือ. คำว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก. สิ่งที่เกิดในใจ ชื่อว่า มานัส. เพราะเมตตานั้นสัมปยุตด้วยจิต จึงกล่าวอย่างนี้. คำว่า ภาวเย ได้แก่ พึงให้เจริญ. ชื่อว่า อปริมาณ เพราะไม่มีประมาณ, กล่าวอย่างนี้เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์. คำว่า อุทฺธํ ได้แก่ เบื้องบน, ด้วยคำนั้น ย่อมหมายถึงอรูปภพ. คำว่า อโธ ได้แก่ เบื้องล่าง, ด้วยคำนั้น ย่อมหมายถึงกามภพ. คำว่า ติริยํ ได้แก่ ท่ามกลาง, ด้วยคำนั้น ย่อมหมายถึงรูปภพ. คำว่า อสมฺพาธํ ได้แก่ ปราศจากความคับแคบ, ความว่า มีเขตแดนอันทำลายแล้ว. ศัตรู ชื่อว่า สีมา, อธิบายว่า (เมตตา) ย่อมเป็นไปแม้ในศัตรูนั้น. คำว่า อเวรํ ได้แก่ ปราศจากเวร, ความว่า ปราศจากการปรากฏแห่งเวรเจตนาแม้ในระหว่างๆ. คำว่า อสปตฺตํ ได้แก่ ปราศจากข้าศึก. เพราะว่าบุคคลผู้มีเมตตาวิหารเป็นปกติ ย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่มีใครเป็นข้าศึกของเขา, เพราะเหตุนั้น มานัส (คือจิต) ของเขานั้นจึงถูกเรียกว่า "อสปัตตะ" เพราะปราศจากข้าศึก. คำว่า ปัจจัตถิกะ และ สปัตตะ นี้เป็นไวพจน์กัน. นี้เป็นการพรรณนาอรรถไปตามลำดับบท. අයං පනෙත්ථ අධිප්පෙතත්ථවණ්ණනා – යදෙතං ‘‘එවම්පි සබ්බභූතෙසු මානසං භාවයෙ අපරිමාණ’’න්ති වුත්තං. තඤ්චෙතං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙ, වුඩ්ඪිං, විරූළ්හිං, වෙපුල්ලං ගමයෙ. කථං? උද්ධං අධො ච තිරියඤ්ච, උද්ධං යාව භවග්ගා, අධො යාව අවීචිතො, තිරියං යාව අවසෙසදිසා. උද්ධං වා ආරුප්පං, අධො කාමධාතුං, තිරියං රූපධාතුං අනවසෙසං ඵරන්තො. එවං භාවෙන්තොපි ච තං යථා අසම්බාධං, අවෙරං, අසපත්තඤ්ච, හොති තථා සම්බාධවෙරසපත්තාභාවං කරොන්තො භාවයෙ. යං වා තං භාවනාසම්පදං පත්තං සබ්බත්ථ ඔකාසලාභවසෙන අසම්බාධං. අත්තනො පරෙසු ආඝාතපටිවිනයෙන අවෙරං, අත්තනි ච පරෙසං ආඝාතපටිවිනයෙන අසපත්තං හොති, තං අසම්බාධං අවෙරං අසපත්තං අපරිමාණං මෙත්තං මානසං උද්ධං අධො තිරියඤ්චාති තිවිධපරිච්ඡෙදෙ සබ්බලොකස්මිං භාවයෙ වඩ්ඪයෙති. นี้เป็นคำอธิบายความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ – คือคำที่ตรัสไว้ว่า “พึงเจริญเมตตาจิตอันหาประมาณมิได้ในสรรพสัตว์ทั้งปวง แม้อย่างนี้” จิตอันประกอบด้วยเมตตาที่หาประมาณมิได้นั้น พึงเจริญ พึงให้เพิ่มพูนในโลกทั้งปวง พึงให้ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ อย่างไร? คือ เบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวาง, เบื้องบน ตลอดถึงภวัคคพรหม, เบื้องต่ำ ตลอดถึงอเวจีมหานรก, เบื้องขวาง ตลอดถึงทิศที่เหลือ. หรือว่า (แผ่ไป) ในอรูปภพเบื้องบน ในกามธาตุเบื้องต่ำ ในรูปธาตุเบื้องขวาง ไม่มีส่วนเหลือ. และแม้เมื่อเจริญอยู่อย่างนี้ ก็พึงเจริญโดยกระทำให้ปราศจากความคับแคบ เวร และศัตรู เพื่อให้เมตตานั้นเป็นธรรมอันไม่คับแคบ ไม่มีเวร และไม่มีศัตรู. หรือว่า เมตตาที่ถึงความสมบูรณ์แห่งภาวนานั้น ชื่อว่าไม่คับแคบ เพราะได้โอกาสในที่ทั้งปวง. ชื่อว่าไม่มีเวร เพราะกำจัดความอาฆาตในผู้อื่นของตนเสียได้, ชื่อว่าไม่มีศัตรู เพราะกำจัดความอาฆาตของผู้อื่นในตนเสียได้, (ดังนั้น) พึงเจริญ พึงเพิ่มพูนจิตอันประกอบด้วยเมตตาที่หาประมาณมิได้ อันไม่คับแคบ ไม่มีเวร ไม่มีศัตรูนั้น ในโลกทั้งปวง โดยกำหนดส่วน ๓ อย่าง คือ เบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวาง. 151. එවං [Pg.190] මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං භාවනමනුයුත්තස්ස විහරතො ඉරියාපථනියමාභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චරං…පෙ… අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති. ๑๕๑. ครั้นทรงแสดงการเพิ่มพูนเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีข้อกำหนดในอิริยาบถสำหรับผู้ที่อยู่ประกอบภาวนานั้น จึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ…เป… อธิฏฺเฐยฺยาติ” (จะยืน จะเดิน...พึงตั้ง...ไว้). තස්සත්ථො – එවමෙතං මෙත්තං මානසං භාවෙන්තො සො ‘‘නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා, උජුං කායං පණිධායා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107; විභ. 508) විය ඉරියාපථනියමං අකත්වා යථාසුඛං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරඉරියාපථබාධනවිනොදනං කරොන්තො තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා විගතමිද්ධො අස්ස, අථ එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨෙය්‍ය. อธิบายความแห่งคำนั้นว่า – ภิกษุนั้นเมื่อเจริญเมตตาจิตนี้อย่างนี้ ไม่พึงทำข้อกำหนดในอิริยาบถ เหมือนในพระบาลีเป็นต้นว่า “นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย” (นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง) แต่พึงบรรเทาความเมื่อยขบในอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งตามสบาย จะยืนอยู่ก็ดี เดินอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี หรือนอนอยู่ก็ดี ตราบเท่าที่ตนยังปราศจากความง่วงเหงาอยู่ ก็พึงตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้. අථ වා එවං මෙත්තාභාවනාය වඩ්ඪනං දස්සෙත්වා ඉදානි වසීභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තිට්ඨං චර’’න්ති. වසිප්පත්තො හි තිට්ඨං වා චරං වා නිසින්නො වා සයානො වා යාවතා ඉරියාපථෙන එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති. අථ වා තිට්ඨං වා චරං වාති න තස්ස ඨානාදීනි අන්තරායකරානි හොන්ති, අපිච ඛො සො යාවතා එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨාතුකාමො හොති, තාවතා විතමිද්ධො හුත්වා අධිට්ඨාති, නත්ථි තස්ස තත්ථ දන්ධායිතත්තං. තෙනාහ ‘‘තිට්ඨං චරං නිසින්නො ව සයානො, යාවතාස්ස විතමිද්ධො. එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති. อีกอย่างหนึ่ง ครั้นทรงแสดงการเพิ่มพูนเมตตาภาวนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีวสี (ความชำนาญ) จึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ” เป็นต้น. จริงอยู่ ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสีแล้ว จะยืนอยู่ก็ดี เดินอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี หรือนอนอยู่ก็ดี ย่อมปรารถนาจะตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้ด้วยอิริยาบถใดๆ ก็ได้. หรือว่า การยืนหรือการเดินเป็นต้นนั้น ไม่เป็นอันตรายแก่ภิกษุนั้น แต่ว่าภิกษุนั้นปรารถนาจะตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้เพียงใด ก็เป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาเพียงนั้นแล้วตั้งไว้ได้ ความเชื่องช้าในเรื่องนั้นย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ติฏฺฐํ จรํ นิสินฺโน ว สยาโน, ยาวตสฺส วิตมิทฺโธ. เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺยาติ” (จะยืน จะเดิน จะนั่ง หรือจะนอน ตราบเท่าที่ตนยังปราศจากความง่วงเหงา ก็พึงตั้งสตินี้ไว้). තස්සායමධිප්පායො – යං තං ‘‘මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මි, මානසං භාවයෙ’’ති වුත්තං, තං තථා භාවයෙ, යථා ඨානාදීසු යාවතා ඉරියාපථෙන, ඨානාදීනි වා අනාදියිත්වා යාවතා එතං මෙත්තාඣානස්සතිං අධිට්ඨාතුකාමො අස්ස, තාවතා විතමිද්ධො හුත්වා එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති. อธิบายความในคาถานี้ว่า – เมตตาภาวนาใดที่ตรัสไว้ว่า “เมตตญฺจ สพฺพโลกสฺมึ, มานสํ ภาวเย” (พึงเจริญเมตตาจิตในโลกทั้งปวง) พึงเจริญเมตตาภาวนานั้นอย่างนี้ คือ พึงเจริญในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ด้วยอิริยาบถเพียงใด หรือไม่คำนึงถึงอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ปรารถนาจะตั้งสติอันเป็นเมตตาฌานนี้ไว้เพียงใด ก็พึงเป็นผู้ปราศจากความง่วงเหงาเพียงนั้นแล้วตั้งสตินี้ไว้. එවං මෙත්තාභාවනාය වසීභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති තස්මිං මෙත්තාවිහාරෙ නියොජෙත්වා ඉදානි තං විහාරං ථුනන්තො ආහ ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีวสีในเมตตาภาวนาอย่างนี้ ทรงชักนำในเมตตาวิหารนั้นด้วยคำว่า “เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺย” (พึงตั้งสตินี้ไว้) แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญวิหารธรรมนั้น จึงตรัสว่า “พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหุ” (บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่นี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้). තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘සුඛිනොව ඛෙමිනො හොන්තූ’’තිආදිං කත්වා යාව ‘‘එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යා’’ති සංවණ්ණිතො මෙත්තාවිහාරො, එතං චතූසු දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියඉරියාපථවිහාරෙසු නිද්දොසත්තා අත්තනොපි පරෙසම්පි අත්ථකරත්තා ච ඉධ අරියස්ස ධම්මවිනයෙ බ්‍රහ්මවිහාරමාහු, සෙට්ඨවිහාරමාහූති. යතො සතතං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං තිට්ඨං චරං නිසින්නො [Pg.191] වා සයානො වා යාවතාස්ස විතමිද්ධො, එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍යාති. อธิบายความแห่งคำนั้นว่า – เมตตาวิหารใดที่ท่านพรรณนาไว้ ตั้งแต่คำว่า “สุขิโน วา เขมิโน โหนฺตุ” (ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีสุข มีความเกษมเถิด) จนถึงคำว่า “เอตํ สตึ อธิฏฺเฐยฺย” (พึงตั้งสตินี้ไว้), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเมตตาวิหารนี้ว่า เป็นพรหมวิหาร, กล่าวว่า เป็นวิหารอันประเสริฐ ในธรรมวินัยของพระอริยเจ้านี้ เพราะเป็นธรรมไม่มีโทษ และเพราะเป็นธรรมที่ก่อประโยชน์ทั้งแก่ตนและผู้อื่น ในบรรดาวิหาร ๔ คือ ทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร และอิริยาปถวิหาร. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งสตินี้ไว้ คือ (การอยู่ด้วยเมตตา) ที่เป็นไปเนืองนิตย์ สม่ำเสมอ ไม่ขาดสาย ในอิริยาบถยืน เดิน นั่ง หรือนอน ตราบเท่าที่ตนยังปราศจากความง่วงเหงา. 152. එවං භගවා තෙසං භික්ඛූනං නානප්පකාරතො මෙත්තාභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා මෙත්තා සත්තාරම්මණත්තා අත්තදිට්ඨියා ආසන්නා හොති තස්මා දිට්ඨිගහණනිසෙධනමුඛෙන තෙසං භික්ඛූනං තදෙව මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා අරියභූමිප්පත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්මා’’ති. ඉමාය ගාථාය දෙසනං සමාපෙසි. ๑๕๒. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาภาวนาโดยประการต่างๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุที่เมตตามีสัตว์เป็นอารมณ์ จึงเป็นธรรมที่ใกล้ต่ออัตตทิฏฐิ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุถึงอริยภูมิแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยทรงกระทำเมตตาฌานนั้นแหละให้เป็นบาท ด้วยวิธีห้ามการยึดถือทิฏฐิ จึงตรัสว่า “ทิฏฺฐิญฺจ อนุปคฺคมฺม” (และไม่เข้าถึงทิฏฐิ) แล้วทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยคาถานี้. තස්සත්ථො – ය්වායං ‘‘බ්‍රහ්මමෙතං විහාරමිධමාහූ’’ති සංවණ්ණිතො මෙත්තාඣානවිහාරො, තතො වුට්ඨාය යෙ තත්ථ විතක්කවිචාරාදයො ධම්මා, තෙ, තෙසඤ්ච වත්ථාදිඅනුසාරෙන රූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉමිනා නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං, න ඉධ සත්තූපලබ්භතී’’ති (සං. නි. 1.171) එවං දිට්ඨිඤ්ච අනුපග්ගම්ම අනුපුබ්බෙන ලොකුත්තරසීලෙන සීලවා හුත්වා ලොකුත්තරසීලසම්පයුත්තෙනෙව සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන දස්සනෙන සම්පන්නො. තතො පරං යොපායං වත්ථුකාමෙසු ගෙධො කිලෙසකාමො අප්පහීනො හොති, තම්පි සකදාගාමිඅනාගාමිමග්ගෙහි තනුභාවෙන අනවසෙසප්පහානෙන ච කාමෙසු ගෙධං විනෙය්‍ය විනයිත්වා වූපසමෙත්වා න හි ජාතු ගබ්භසෙය්‍ය පුන රෙති එකංසෙනෙව පුන ගබ්භසෙය්‍යං න එති, සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව අරහත්තං පාපුණිත්වා පරිනිබ්බාතීති. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – การอยู่ด้วยเมตตาฌานใดที่ท่านพรรณนาไว้ว่า “พฺรหฺมเมตํ วิหารมิธมาหุ” (บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการอยู่นี้ว่า เป็นพรหมวิหารในศาสนานี้), (ภิกษุ) ออกจากเมตตาฌานนั้นแล้ว กำหนดธรรมทั้งหลายมีวิตกวิจารเป็นต้นที่มีอยู่ในฌานนั้น และรูปธรรมตามวัตถุเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น ด้วยการกำหนดนามรูปนี้ว่า “นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขาร, สัตว์บุคคลไม่มีในกองสังขารนี้” อย่างนี้แล้ว และไม่เข้าถึงทิฏฐิ เป็นผู้มีศีลด้วยโลกุตตรศีลโดยลำดับ ถึงพร้อมด้วยทัสสนะคือสัมมาทิฏฐิในโสดาปัตติมรรค อันสัมปยุตด้วยโลกุตตรศีลนั่นเทียว. ต่อจากนั้น ความโลภในวัตถุกามคือกิเลสกามใดที่ยังละไม่ได้ ก็พึงบรรเทาความโลภในกามทั้งหลายนั้นด้วยสกทาคามิมรรคและอนาคามิมรรค โดยการทำให้เบาบางและโดยการละให้หมดสิ้น บรรเทาแล้ว สงบระงับแล้ว ย่อมไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกเป็นแน่แท้ คือ ไม่ถึงการนอนในครรภ์อีกโดยส่วนเดียว บังเกิดในสุทธาวาสพรหมโลก บรรลุพระอรหัตในที่นั้นเองแล้วย่อมปรินิพพาน. එවං භගවා දෙසනං සමාපෙත්වා තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තස්මිංයෙව වනසණ්ඩෙ විහරථ. ඉමඤ්ච සුත්තං මාසස්ස අට්ඨසු ධම්මස්සවනදිවසෙසු ගණ්ඩිං ආකොටෙත්වා උස්සාරෙථ, ධම්මකථං කරොථ, සාකච්ඡථ, අනුමොදථ, ඉදමෙව කම්මට්ඨානං ආසෙවථ, භාවෙථ, බහුලීකරොථ. තෙපි වො අමනුස්සා තං භෙරවාරම්මණං න දස්සෙස්සන්ති, අඤ්ඤදත්ථු අත්ථකාමා හිතකාමා භවිස්සන්තී’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති භගවතො පටිස්සුණිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා, තත්ථ ගන්ත්වා, තථා අකංසු. දෙවතායො ච ‘‘භදන්තා අම්හාකං අත්ථකාමා හිතකාමා’’ති පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා සයමෙව සෙනාසනං සම්මජ්ජන්ති, උණ්හොදකං පටියාදෙන්ති, පිට්ඨිපරිකම්මපාදපරිකම්මං කරොන්ති, ආරක්ඛං සංවිදහන්ති. තෙ භික්ඛූ තථෙව මෙත්තං භාවෙත්වා තමෙව [Pg.192] ච පාදකං කත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා සබ්බෙව තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණිත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුන්ති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประทานเทศนาอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปเถิด จงอยู่ในป่าละเมาะนั้นนั่นแหละ และพวกเธอจงตีระฆังสาธยายสูตรนี้ในวันฟังธรรม ๘ วันต่อเดือน จงกระทำธรรมกถา จงสนทนาธรรม จงอนุโมทนา จงเสพ จงเจริญ จงกระทำให้มากซึ่งกรรมฐานนี้แหละ แม้อมนุษย์เหล่านั้นก็จักไม่แสดงอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวแก่พวกเธอ ตรงกันข้าม กลับจักเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่ความเกื้อกูล” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังที่นั้น ได้กระทำอย่างนั้นแล้ว แม้เหล่าเทวดาก็เกิดปีติโสมนัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่ความเกื้อกูลแก่พวกเรา” จึงได้ปัดกวาดเสนาสนะด้วยตนเอง จัดเตรียมน้ำร้อน กระทำการนวดหลังนวดเท้า จัดการอารักขา ภิกษุเหล่านั้นเจริญเมตตาอย่างนั้นนั่นแหละ และกระทำเมตตานั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ปรารภวิปัสสนาแล้ว ทั้งหมดได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศในภายในพรรษา ๓ เดือนนั้นนั่นเอง ได้ปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา එවඤ්හි අත්ථකුසලෙන තථාගතෙන,ධම්මිස්සරෙන කථිතං කරණීයමත්ථං; කත්වානුභුය්‍ය පරමං හදයස්ස සන්තිං,සන්තං පදං අභිසමෙන්ති සමත්තපඤ්ඤා. ก็ท่านผู้มีปัญญาบริบูรณ์ ผู้ฉลาดในประโยชน์ กระทำกิจอันเป็นประโยชน์ที่พระตถาคตผู้เป็นใหญ่ในธรรมทรงแสดงไว้อย่างนี้แล้ว ได้ประสบความสงบแห่งใจอย่างยิ่ง ย่อมประจักษ์แจ้งซึ่งบทอันสงบ (คือพระนิพพาน) තස්මා හි තං අමතමබ්භුතමරියකන්තං,සන්තං පදං අභිසමෙච්ච විහරිතුකාමො; විඤ්ඤූ ජනො විමලසීලසමාධිපඤ්ඤා,භෙදං කරෙය්‍ය සතතං කරණීයමත්ථන්ති. เพราะเหตุนั้นแหละ วิญญูชนผู้ประสงค์จะอยู่ (ในมรรคผล) โดยประจักษ์แจ้งซึ่งบทอันสงบ ที่ไม่ตาย น่าอัศจรรย์ เป็นที่รักของพระอริยเจ้าทั้งหลายนั้นแล้ว พึงกระทำกิจอันเป็นประโยชน์ คือ ศีล สมาธิ และปัญญาอันปราศจากมลทิน ให้เกิดขึ้นเนืองๆ පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය මෙත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเมตตสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบแล้ว 9. හෙමවතසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเหมวตสูตร අජ්ජ පන්නරසොති හෙමවතසුත්තං. කා උප්පත්ති? පුච්ඡාවසිකා උප්පත්ති. හෙමවතෙන හි පුට්ඨො භගවා ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො’’තිආදීනි අභාසි. තත්ථ ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’තිආදි සාතාගිරෙන වුත්තං, ‘‘ඉති සාතාගිරො’’තිආදි සඞ්ගීතිකාරෙහි, ‘‘කච්චිමනො’’තිආදි හෙමවතෙන, ‘‘ඡසු ලොකො’’තිආදි භගවතා, තං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘හෙමවතසුත්ත’’න්ති වුච්චති. ‘‘සාතාගිරිසුත්ත’’න්ති එකච්චෙහි. เหมวตสูตร เริ่มต้นว่า อชฺช ปนฺนรโส (วันนี้เป็นวัน ๑๕ ค่ำ) มีอุปปัตติ (เรื่องราวความเป็นมา) อย่างไร? มีอุปปัตติโดยอาศัยคำถามเป็นเหตุ ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าอันเหมวตยักษ์ทูลถามแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน (โลกเกิดขึ้นแล้วในธรรม ๖ อย่าง) ในสูตรนั้น คาถามีอาทิว่า อชฺช ปนฺนรโส เป็นคำที่สาตาคิริยักษ์กล่าว, คำมีอาทิว่า อิติ สาตาคิโร เป็นคำที่พระสังคีติกาจารย์กล่าว, คาถามีอาทิว่า กจฺจิ มโน เป็นคำที่เหมวตยักษ์กล่าว, คำมีอาทิว่า ฉสุ โลโก เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า, ท่านรวบรวมคำทั้งหมดนั้นแล้วเรียกว่า “เหมวตสูตร” อาจารย์บางพวกเรียกว่า “สาตาคิริสูตร” තත්ථ යායං ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’තිආදි ගාථා. තස්සා උප්පත්ති – ඉමස්මිංයෙව භද්දකප්පෙ වීසතිවස්සසහස්සායුකෙසු පුරිසෙසු උප්පජ්ජිත්වා සොළසවස්සසහස්සායුකානි ඨත්වා පරිනිබ්බුතස්ස භගවතො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස මහතියා පූජාය සරීරකිච්චං අකංසු. තස්ස ධාතුයො අවිකිරිත්වා [Pg.193] සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනා හුත්වා අට්ඨංසු. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි එසා ධම්මතා. අප්පායුකබුද්ධා පන යස්මා බහුතරෙන ජනෙන අදිට්ඨා එව පරිනිබ්බායන්ති, තස්මා ධාතුපූජම්පි කත්වා ‘‘තත්ථ තත්ථ ජනා පුඤ්ඤං පසවිස්සන්තී’’ති අනුකම්පාය ‘‘ධාතුයො විකිරන්තූ’’ති අධිට්ඨහන්ති. තෙන තෙසං සුවණ්ණචුණ්ණානි විය ධාතුයො විකිරන්ති, සෙය්‍යථාපි අම්හාකං භගවතො. ในบรรดาคาถาเหล่านั้น คาถาที่มีคำเริ่มต้นว่า อชฺช ปนฺนรโส มีเรื่องราวความเป็นมาดังนี้: ในภัทรกัปนี้เอง ชนทั้งหลายได้กระทำสรีรกิจถวายพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เสด็จอุบัติขึ้นในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุสองหมื่นปี ทรงดำรงพระชนม์อยู่หนึ่งหมื่นหกพันปี แล้วเสด็จปรินิพพาน ด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ พระธาตุของพระองค์ไม่กระจัดกระจาย ตั้งอยู่เป็นแท่งทึบก้อนเดียวกันดุจแท่งทองคำ ก็จริงอยู่ นี้เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยาว ส่วนพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุสั้น เพราะปรินิพพานโดยที่ชนเป็นอันมากยังมิได้เห็น จึงทรงอนุเคราะห์ว่า “ชนทั้งหลายในที่นั้นๆ จักได้กระทำการบูชาพระธาตุแล้วจักได้บุญ” ดังนี้แล้ว จึงทรงอธิษฐานว่า “ขอพระธาตุจงกระจัดกระจายไป” ด้วยเหตุนั้น พระธาตุของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นจึงกระจัดกระจายไปดุจผงทองคำ เหมือนอย่างพระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา මනුස්සා තස්ස භගවතො එකංයෙව ධාතුඝරං කත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසුං යොජනං උබ්බෙධෙන පරික්ඛෙපෙන ච. තස්ස එකෙකගාවුතන්තරානි චත්තාරි ද්වාරානි අහෙසුං. එකං ද්වාරං කිකී රාජා අග්ගහෙසි; එකං තස්සෙව පුත්තො පථවින්ධරො නාම; එකං සෙනාපතිපමුඛා අමච්චා; එකං සෙට්ඨිපමුඛා ජානපදා රත්තසුවණ්ණමයා එකග්ඝනා සුවණ්ණරසපටිභාගා ච නානාරතනමයා ඉට්ඨකා අහෙසුං එකෙකා සතසහස්සග්ඝනිකා. තෙ හරිතාලමනොසිලාහි මත්තිකාකිච්චං සුරභිතෙලෙන උදකකිච්චඤ්ච කත්වා තං චෙතියං පතිට්ඨාපෙසුං. มนุษย์ทั้งหลายได้สร้างเรือนธาตุหลังเดียวสำหรับพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แล้วประดิษฐานพระเจดีย์สูง ๑ โยชน์และมีปริมณฑล ๑ โยชน์ พระเจดีย์นั้นมีประตู ๔ บาน อยู่ห่างกันแห่งละ ๑ คาวุต พระเจ้ากิกิ ทรงรับผิดชอบประตูบานหนึ่ง, พระโอรสของพระองค์พระนามว่า ปฐวินธร ทรงรับผิดชอบบานหนึ่ง, อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประมุขรับผิดชอบบานหนึ่ง, ชาวชนบททั้งหลายมีเศรษฐีเป็นประมุขรับผิดชอบบานหนึ่ง อิฐทั้งหลายทำด้วยทองคำแดง เป็นแท่งทึบ มีส่วนเปรียบดังน้ำทองคำ และทำด้วยรัตนะต่างๆ อิฐแต่ละก้อนมีราคาหนึ่งแสน พวกเขาใช้หรดาลและมโนศิลาแทนดินเหนียว และใช้น้ำมันหอมแทนน้ำ แล้วประดิษฐานพระเจดีย์นั้น එවං පතිට්ඨිතෙ චෙතියෙ ද්වෙ කුලපුත්තා සහායකා නික්ඛමිත්වා සම්මුඛසාවකානං ථෙරානං සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. දීඝායුකබුද්ධානඤ්හි සම්මුඛසාවකායෙව පබ්බාජෙන්ති, උපසම්පාදෙන්ති, නිස්සයං දෙන්ති, ඉතරෙ න ලභන්ති. තතො තෙ කුලපුත්තා ‘‘සාසනෙ, භන්තෙ, කති ධුරානී’’ති පුච්ඡිංසු. ථෙරා ‘‘ද්වෙ ධුරානී’’ති කථෙසුං – ‘‘වාසධුරං, පරියත්තිධුරඤ්චා’’ති. තත්ථ පබ්බජිතෙන කුලපුත්තෙන ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ පඤ්ච වස්සානි වසිත්වා, වත්තපටිවත්තං පූරෙත්වා, පාතිමොක්ඛං ද්වෙ තීණි භාණවාරසුත්තන්තානි ච පගුණං කත්වා, කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා, කුලෙ වා ගණෙ වා නිරාලයෙන අරඤ්ඤං පවිසිත්වා, අරහත්තසච්ඡිකිරියාය ඝටිතබ්බං වායමිතබ්බං, එතං වාසධුරං. අත්තනො ථාමෙන පන එකං වා නිකායං පරියාපුණිත්වා ද්වෙ වා පඤ්ච වා නිකායෙ පරියත්තිතො ච අත්ථතො ච සුවිසදං සාසනං අනුයුඤ්ජිතබ්බං, එතං පරියත්තිධුරන්ති. අථ තෙ කුලපුත්තා ‘‘ද්වින්නං ධුරානං වාසධුරමෙව සෙට්ඨ’’න්ති වත්වා ‘‘මයං පනම්හා දහරා, වුඩ්ඪකාලෙ වාසධුරං පරිපූරෙස්සාම, පරියත්තිධුරං තාව පූරෙමා’’ති පරියත්තිං ආරභිංසු. තෙ පකතියාව පඤ්ඤවන්තො නචිරස්සෙව සකලෙ බුද්ධවචනෙ පකතඤ්ඤනො විනයෙ ච අතිවිය විනිච්ඡයකුසලා අහෙසුං. තෙසං පරියත්තිං නිස්සාය පරිවාරො උප්පජ්ජි, පරිවාරං නිස්සාය [Pg.194] ලාභො, එකමෙකස්ස පඤ්චසතපඤ්චසතා භික්ඛූ පරිවාරා අහෙසුං. තෙ සත්ථුසාසනං දීපෙන්තා විහරිංසු, පුන බුද්ධකාලො විය අහොසි. เมื่อพระเจดีย์ประดิษฐานแล้วอย่างนี้ กุลบุตรสองคนผู้เป็นสหายกันได้ออกบวชในสำนักของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นพระสาวกต่อหน้าพระพักตร์ จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนยาว พระสาวกต่อหน้าพระพักตร์เท่านั้นที่ให้บรรพชา ให้อุปสมบท ให้นิสัย ภิกษุรูปอื่นไม่ได้รับโอกาสนั้น ลำดับนั้น กุลบุตรเหล่านั้นได้ทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระศาสนามีธุระกี่อย่าง?” พระเถระทั้งหลายได้กล่าวว่า “มีธุระสองอย่าง คือวาสธุระและปริยัติธุระ” ในธุระสองอย่างนั้น กุลบุตรผู้บวชแล้ว พึงอยู่ในสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์ ๕ พรรษา ทำวัตรและปฏิวัตรให้บริบูรณ์ ทำปาฏิโมกข์ ๒ และพระสูตร ๓ ภาณวารให้คล่องแคล่ว เรียนกรรมฐานแล้ว เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในตระกูลหรือในหมู่คณะ เข้าไปสู่ป่า พึงประกอบความเพียร พึงพยายามเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต นี้คือวาสธุระ ส่วนการเรียนนิกายหนึ่งก็ดี สองนิกายหรือห้านิกายก็ดีตามกำลังของตน แล้วพึงประกอบเนืองๆ ซึ่งพระศาสนาให้หมดจดดีทั้งโดยปริยัติและโดยอรรถ นี้คือปริยัติธุระ ครั้งนั้น กุลบุตรเหล่านั้นกล่าวว่า “ในธุระสองอย่าง วาสธุระประเสริฐที่สุด แต่พวกเรายังเป็นหนุ่ม ในวัยชราพวกเราจักบำเพ็ญวาสธุระให้บริบูรณ์ บัดนี้พวกเราจงบำเพ็ญปริยัติธุระก่อนเถิด” แล้วได้เริ่มเรียนปริยัติ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีปัญญาโดยปกติอยู่แล้ว ในไม่ช้าก็ได้เป็นผู้รู้แจ้งในพระพุทธวจนะทั้งสิ้น และเป็นผู้ฉลาดในการวินิจฉัยในพระวินัยอย่างยิ่ง อาศัยปริยัติของท่านเหล่านั้น บริวารได้เกิดขึ้น อาศัยบริวาร ลาภก็ได้เกิดขึ้น ท่านแต่ละรูปมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร ท่านเหล่านั้นอยู่ประกาศพระศาสนาของพระศาสดา ได้เป็นเหมือนพุทธกาลอีกครั้งหนึ่ง තදා ද්වෙ භික්ඛූ ගාමකාවාසෙ විහරන්ති ධම්මවාදී ච අධම්මවාදී ච. අධම්මවාදී චණ්ඩො හොති ඵරුසො, මුඛරො, තස්ස අජ්ඣාචාරො ඉතරස්ස පාකටො හොති. තතො නං ‘‘ඉදං තෙ, ආවුසො, කම්මං සාසනස්ස අප්පතිරූප’’න්ති චොදෙසි. සො ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං, කිං සුත’’න්ති වික්ඛිපති. ඉතරො ‘‘විනයධරා ජානිස්සන්තී’’ති ආහ. තතො අධම්මවාදී ‘‘සචෙ ඉමං වත්ථුං විනයධරා විනිච්ඡිනිස්සන්ති, අද්ධා මෙ සාසනෙ පතිට්ඨා න භවිස්සතී’’ති ඤත්වා අත්තනො පක්ඛං කාතුකාමො තාවදෙව පරික්ඛාරෙ ආදාය තෙ ද්වෙ ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා සමණපරික්ඛාරෙ දත්වා තෙසං නිස්සයෙන විහරිතුමාරද්ධො. සබ්බඤ්ච නෙසං උපට්ඨානං කරොන්තො සක්කච්චං වත්තපටිවත්තං පූරෙතුකාමො විය අකාසි. තතො එකදිවසං උපට්ඨානං ගන්ත්වා වන්දිත්වා තෙහි විස්සජ්ජියමානොපි අට්ඨාසියෙව. ථෙරා ‘‘කිඤ්චි වත්තබ්බමත්ථී’’ති තං පුච්ඡිංසු. සො ‘‘ආම, භන්තෙ, එකෙන මෙ භික්ඛුනා සහ අජ්ඣාචාරං පටිච්ච විවාදො අත්ථි. සො යදි තං වත්ථුං ඉධාගන්ත්වා ආරොචෙති, යථාවිනිච්ඡයං න විනිච්ඡිනිතබ්බ’’න්ති. ථෙරා ‘‘ඔසටං වත්ථුං යථාවිනිච්ඡයං න විනිච්ඡිනිතුං න වට්ටතී’’ති ආහංසු. සො ‘‘එවං කරියමානෙ, භන්තෙ, මම සාසනෙ පතිට්ඨා නත්ථි, මය්හෙතං පාපං හොතු, මා තුම්හෙ විනිච්ඡිනථා’’ති. තෙ තෙන නිප්පීළියමානා සම්පටිච්ඡිංසු. සො තෙසං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පුන තං ආවාසං ගන්ත්වා ‘‘සබ්බං විනයධරානං සන්තිකෙ නිට්ඨිත’’න්ති තං ධම්මවාදිං සුට්ඨුතරං අවමඤ්ඤන්තො ඵරුසෙන සමුදාචරති. ධම්මවාදී ‘‘නිස්සඞ්කො අයං ජාතො’’ති තාවදෙව නික්ඛමිත්වා ථෙරානං පරිවාරං භික්ඛුසහස්සං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘නනු, ආවුසො, ඔසටං වත්ථු යථාධම්මං විනිච්ඡිනිතබ්බං, අනොසරාපෙත්වා එව වා අඤ්ඤමඤ්ඤං අච්චයං දෙසාපෙත්වා සාමග්ගී කාතබ්බා. ඉමෙ පන ථෙරා නෙව වත්ථුං විනිච්ඡිනිංසු, න සාමග්ගිං අකංසු. කිං නාමෙත’’න්ති? තෙපි සුත්වා තුණ්හී අහෙසුං – ‘‘නූන කිඤ්චි ආචරියෙහි ඤාත’’න්ති. තතො අධම්මවාදී ඔකාසං ලභිත්වා ‘‘ත්වං පුබ්බෙ ‘විනයධරා ජානිස්සන්තී’ති භණසි. ඉදානි තෙසං විනයධරානං ආරොචෙහි තං [Pg.195] වත්ථු’’න්ති ධම්මවාදිං පීළෙත්වා ‘‘අජ්ජතග්ගෙ පරාජිතො ත්වං, මා තං ආවාසං ආගච්ඡී’’ති වත්වා පක්කාමි. තතො ධම්මවාදී ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හෙ සාසනං අනපෙක්ඛිත්වා ‘අම්හෙ උපට්ඨෙසි පරිතොසෙසී’ති පුග්ගලමෙව අපෙක්ඛිත්ථ, සාසනං අරක්ඛිත්වා පුග්ගලං රක්ඛිත්ථ, අජ්ජතග්ගෙ දානි තුම්හාකං විනිච්ඡයං විනිච්ඡිනිතුං න වට්ටති, අජ්ජ පරිනිබ්බුතො කස්සපො භගවා’’ති මහාසද්දෙන කන්දිත්වා ‘‘නට්ඨං සත්ථු සාසන’’න්ති පරිදෙවමානො පක්කාමි. ในครั้งนั้น มีภิกษุสองรูปอยู่ในอาวาสชายบ้าน คือภิกษุผู้เป็นธรรมวาทีและอธรรมวาที ภิกษุผู้เป็นอธรรมวาทีเป็นผู้ดุร้าย หยาบคาย ปากกล้า ความประพฤติล่วงละเมิดของเธอปรากฏแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ลำดับนั้น ภิกษุธรรมวาทีได้โจทเธอว่า “อาวุโส กรรมนี้ของท่านไม่สมควรแก่พระศาสนา” เธอนั้นกล่าวแก้ตัวว่า “ท่านเห็นอะไร ท่านได้ยินอะไร” ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า “พระวินัยธรทั้งหลายจักทราบเอง” ลำดับนั้น ภิกษุอธรรมวาทีรู้ว่า “ถ้าพระวินัยธรทั้งหลายจักวินิจฉัยเรื่องนี้ ที่ตั้งในพระศาสนาของเราจักไม่มีเป็นแน่” จึงประสงค์จะทำฝ่ายของตนให้มีกำลัง ในขณะนั้นเองจึงถือเอาบริขารเข้าไปหาพระเถระทั้งสองนั้น ถวายสมณบริขารแล้ว เริ่มอยู่โดยอาศัยท่านทั้งสอง เธอทำการอุปัฏฐากท่านทั้งสองทุกอย่างโดยเคารพ ได้ทำประหนึ่งว่าประสงค์จะบำเพ็ญวัตรและปฏิวัตรให้บริบูรณ์ ลำดับนั้น วันหนึ่ง เธอไปยังที่อุปัฏฐาก ไหว้แล้ว แม้เมื่อท่านทั้งหลายให้กลับ ก็ได้ยืนอยู่ทีเดียว พระเถระทั้งหลายได้ถามเธอว่า “มีเรื่องอะไรที่ต้องพูดหรือ” เธอกล่าวว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ากับภิกษุรูปหนึ่งมีวิวาทกันเพราะอาศัยความประพฤติล่วงละเมิด ถ้าภิกษุรูปนั้นมาที่นี่แล้วกราบเรียนเรื่องนั้น ขอท่านอย่าได้วินิจฉัยตามที่ควรวินิจฉัย” พระเถระทั้งหลายได้กล่าวว่า “เรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว การที่จะไม่วินิจฉัยตามที่ควรวินิจฉัยนั้น ไม่สมควร” เธอกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านทำอย่างนั้น ที่ตั้งในพระศาสนาของข้าพเจ้าก็ไม่มี ขอให้บาปนั้นเป็นของข้าพเจ้าเถิด ขอท่านทั้งหลายอย่าได้วินิจฉัยเลย” ท่านเหล่านั้นถูกเธอบีบคั้นอยู่ จึงได้รับคำ เธอนั้นได้รับปฏิญญาของท่านเหล่านั้นแล้ว กลับไปยังอาวาสนั้นอีก กล่าวว่า “เรื่องทั้งหมดจบแล้วในสำนักของพระวินัยธร” แล้วดูหมิ่นภิกษุธรรมวาทีนั้นยิ่งขึ้น ประพฤติต่อเธอด้วยวาจาหยาบคาย ภิกษุธรรมวาทีคิดว่า “ภิกษุรูปนี้หมดความกังวลแล้ว” จึงออกจากอาวาสในขณะนั้นเอง เข้าไปหาภิกษุพันรูปผู้เป็นบริวารของพระเถระแล้วกล่าวว่า “อาวุโสทั้งหลาย เรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว ควรจะวินิจฉัยตามธรรมมิใช่หรือ หรือมิฉะนั้น ก็ไม่ต้องให้ถึงสงฆ์ ให้ต่างฝ่ายต่างแสดงอาบัติแก่กัน แล้วพึงทำความสามัคคี แต่พระเถระเหล่านี้ไม่วินิจฉัยเรื่อง และไม่ทำความสามัคคี นี่ชื่อว่าอะไรกัน” แม้ภิกษุเหล่านั้นฟังแล้วก็นิ่งเสีย (คิดว่า) “พระอาจารย์ทั้งหลายคงจะทราบเหตุอะไรบางอย่างเป็นแน่” ลำดับนั้น ภิกษุอธรรมวาทีได้โอกาสแล้ว ก็เบียดเบียนภิกษุธรรมวาทีว่า “เมื่อก่อน ท่านพูดว่า ‘พระวินัยธรทั้งหลายจักทราบเอง’ บัดนี้ ท่านจงกราบเรียนเรื่องนั้นแก่พระวินัยธรเหล่านั้นเถิด” แล้วกล่าวว่า “ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นผู้แพ้แล้ว อย่ามายังอาวาสนี้” แล้วก็หลีกไป ลำดับนั้น ภิกษุธรรมวาทีเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายแล้วกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายไม่คำนึงถึงพระศาสนา (คิดแต่ว่า) ‘เขาอุปัฏฐากเรา ทำให้เราพอใจ’ จึงคำนึงถึงแต่บุคคล ไม่รักษาพระศาสนา แต่กลับรักษาบุคคล ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป การวินิจฉัยของท่านทั้งหลายไม่ควรที่จะวินิจฉัยอีกต่อไป วันนี้ พระผู้มีพระภาคกัสสปะปรินิพพานแล้ว” แล้วร้องไห้ด้วยเสียงอันดัง คร่ำครวญว่า “พระศาสนาของพระศาสดาฉิบหายแล้ว” แล้วก็หลีกไป අථ ඛො තෙ භික්ඛූ සංවිග්ගමානසා ‘‘මයං පුග්ගලමනුරක්ඛන්තා සාසනරතනං සොබ්භෙ පක්ඛිපිම්හා’’ති කුක්කුච්චං උප්පාදෙසුං. තෙ තෙනෙව කුක්කුච්චෙන උපහතාසයත්තා කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිතුමසක්කොන්තා එකාචරියො හිමවති හෙමවතෙ පබ්බතෙ නිබ්බත්ති හෙමවතො යක්ඛොති නාමෙන. දුතියාචරියො මජ්ඣිමදෙසෙ සාතපබ්බතෙ සාතාගිරොති නාමෙන. තෙපි නෙසං පරිවාරා භික්ඛූ තෙසංයෙව අනුවත්තිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිතුමසක්කොන්තා තෙසං පරිවාරා යක්ඛාව හුත්වා නිබ්බත්තිංසු. තෙසං පන පච්චයදායකා ගහට්ඨා දෙවලොකෙ නිබ්බතිංසු. හෙමවතසාතාගිරා අට්ඨවීසතියක්ඛසෙනාපතීනමබ්භන්තරා මහානුභාවා යක්ඛරාජානො අහෙසුං. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นมีใจสลด ได้ยังความรำคาญใจให้เกิดขึ้นว่า 'พวกเราเมื่อมัวคอยรักษาบุคคล ได้ทิ้งรัตนะคือพระศาสนาลงในเหวปูนขาวเสียแล้ว' ภิกษุเหล่านั้นมีใจถูกความรำคาญใจนั้นนั่นแหละเบียดเบียน เมื่อทำกาละแล้ว ไม่สามารถจะบังเกิดในสวรรค์ได้ อาจารย์องค์หนึ่งได้บังเกิดที่ภูเขาชื่อเหมวตะ ในป่าหิมพานต์ โดยชื่อว่าเหมวตยักษ์ อาจารย์องค์ที่สองได้บังเกิดที่ภูเขาชื่อสาตะ ในมัชฌิมประเทศ โดยชื่อว่าสาตาคิรียักษ์ แม้ภิกษุที่เป็นบริวารของอาจารย์เหล่านั้น ก็คล้อยตามอาจารย์เหล่านั้นนั่นแหละ ไม่สามารถจะบังเกิดในสวรรค์ได้ จึงได้บังเกิดเป็นยักษ์บริวารของอาจารย์เหล่านั้นนั่นเอง ส่วนคฤหัสถ์ผู้เป็นปัจจัยทายกของภิกษุเหล่านั้น ได้บังเกิดในเทวโลก เหมวตยักษ์และสาตาคิรียักษ์ได้เป็นยักษ์ผู้เป็นใหญ่ มีอานุภาพมาก ในบรรดาเสนายักษ์ ๒๘ ตน යක්ඛසෙනාපතීනඤ්ච අයං ධම්මතා – මාසෙ මාසෙ අට්ඨ දිවසානි ධම්මවිනිච්ඡයත්ථං හිමවති මනොසිලාතලෙ නාගවතිමණ්ඩපෙ දෙවතානං සන්නිපාතො හොති, තත්ථ සන්නිපතිතබ්බන්ති. අථ සාතාගිරහෙමවතා තස්මිං සමාගමෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං දිස්වා සඤ්ජානිංසු – ‘‘ත්වං, සම්ම, කුහිං උප්පන්නො, ත්වං කුහි’’න්ති අත්තනො අත්තනො උප්පත්තිට්ඨානඤ්ච පුච්ඡිත්වා විප්පටිසාරිනො අහෙසුං. ‘‘නට්ඨා මයං, සම්ම, පුබ්බෙ වීසති වස්සසහස්සානි සමණධම්මං කත්වා එකං පාපසහායං නිස්සාය යක්ඛයොනියං උප්පන්නා, අම්හාකං පන පච්චයදායකා කාමාවචරදෙවෙසු නිබ්බත්තා’’ති. අථ සාතාගිරො ආහ – ‘‘මාරිස, හිමවා නාම අච්ඡරියබ්භුතසම්මතො, කිඤ්චි අච්ඡරියං දිස්වා වා සුත්වා වා මමාපි ආරොචෙය්‍යාසී’’ති. හෙමවතොපි ආහ – ‘‘මාරිස, මජ්ඣිමදෙසො නාම අච්ඡරියබ්භුතසම්මතො, කිඤ්චි අච්ඡරියං දිස්වා වා සුත්වා වා මමාපි ආරොචෙය්‍යාසී’’ති. එවං තෙසු ද්වීසු සහායෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං කතිකං කත්වා, තමෙව උප්පත්තිං අවිවජ්ජෙත්වා වසමානෙසු එකං බුද්ධන්තරං වීතිවත්තං, මහාපථවී එකයොජනතිගාවුතමත්තං උස්සදා. และนี่เป็นธรรมดาของเสนายักษ์ทั้งหลาย คือ ในทุกๆ เดือน ตลอด ๘ วัน จะมีการประชุมของเหล่าเทวดาที่นาควดีมณฑป ณ พื้นมโนศิลา ในป่าหิมพานต์ เพื่อวินิจฉัยธรรม (ธรรมดาคือ) จะต้องประชุมกัน ณ ที่นั้น ครั้งนั้น สาตาคิรียักษ์และเหมวตยักษ์ได้เห็นกันและกันในที่ประชุมนั้นแล้ว ก็จำกันได้ แล้วได้ถามถึงสถานที่เกิดของกันและกันว่า 'สหาย ท่านเกิดที่ไหน ท่านเกิดที่ไหน' ก็ได้มีความเดือดร้อนใจว่า 'สหายเอ๋ย พวกเราฉิบหายแล้ว ในกาลก่อนได้ทำสมณธรรมตลอดสองหมื่นปี อาศัยสหายผู้ชั่วช้าคนหนึ่ง จึงมาเกิดในกำเนิดยักษ์ ส่วนปัจจัยทายกของพวกเราได้บังเกิดในกามาวจรเทวโลก' ครั้งนั้น สาตาคิรียักษ์กล่าวว่า 'สหายผู้เป็นที่รัก ป่าหิมพานต์นี้เป็นที่ยอมรับกันว่าเป็นแดนน่าอัศจรรย์และไม่เคยมีมาก่อน หากท่านได้เห็นหรือได้ฟังสิ่งอัศจรรย์อะไร ก็จงบอกแก่เราบ้าง' แม้เหมวตยักษ์ก็กล่าวว่า 'สหายผู้เป็นที่รัก มัชฌิมประเทศนี้เป็นที่ยอมรับกันว่าเป็นแดนน่าอัศจรรย์และไม่เคยมีมาก่อน หากท่านได้เห็นหรือได้ฟังสิ่งอัศจรรย์อะไร ก็จงบอกแก่เราบ้าง' เมื่อสหายทั้งสองนั้นได้ทำกติกากันและกันอย่างนี้แล้ว เมื่อยังอยู่โดยไม่ละทิ้งกำเนิดนั้นนั่นเอง พุทธันดรหนึ่งก็ได้ล่วงไป มหาปฐพีได้สูงขึ้นประมาณหนึ่งโยชน์กับสามคาวุต අථම්හාකං [Pg.196] බොධිසත්තො දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතපණිධානො යාව වෙස්සන්තරජාතකං, තාව පාරමියො පූරෙත්වා, තුසිතභවනෙ උප්පජ්ජිත්වා, තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා, ධම්මපදනිදානෙ වුත්තනයෙන දෙවතාහි ආයාචිතො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා, දෙවතානං ආරොචෙත්වා, ද්වත්තිංසාය පුබ්බනිමිත්තෙසු වත්තමානෙසු ඉධ පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා. තානි දිස්වාපි ඉමෙ රාජයක්ඛා ‘‘ඉමිනා කාරණෙන නිබ්බත්තානී’’ති න ජානිංසු. ‘‘ඛිඩ්ඩාපසුතත්තා නෙවාද්දසංසූ’’ති එකෙ. එස නයො ජාතියං අභිනික්ඛමනෙ බොධියඤ්ච. ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ පන පඤ්චවග්ගියෙ ආමන්තෙත්වා භගවති තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං වරධම්මචක්කං පවත්තෙන්තෙ මහාභූමිචාලං පුබ්බනිමිත්තං පාටිහාරියානි ච එතෙසං එකො සාතාගිරොයෙව පඨමං අද්දස. නිබ්බත්තිකාරණඤ්ච තෙසං ඤත්වා සපරිසො භගවන්තං උපසඞ්කම්ම ධම්මදෙසනං අස්සොසි, න ච කිඤ්චි විසෙසං අධිගච්ඡි. කස්මා? සො හි ධම්මං සුණන්තො හෙමවතං අනුස්සරිත්වා ‘‘ආගතො නු ඛො මෙ සහායකො, නො’’ති පරිසං ඔලොකෙත්වා තං අපස්සන්තො ‘‘වඤ්චිතො මෙ සහායො, යො එවං විචිත්‍රපටිභානං භගවතො ධම්මදෙසනං න සුණාතී’’ති වික්ඛිත්තචිත්තො අහොසි. භගවා ච අත්ථඞ්ගතෙපි ච සූරියෙ දෙසනං න නිට්ඨාපෙසි. ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ของเรา ผู้ได้ทำความปรารถนาไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายจนถึงเวสสันดรชาดก แล้วบังเกิดในภพดุสิต ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุขัย อันเทวดาทั้งหลายทูลอาราธนาตามนัยที่กล่าวไว้ในธรรมบทนิทาน ทรงตรวจดูมหาวิโลกนะ ๕ ประการแล้ว ทรงแจ้งแก่เทวดาทั้งหลาย เมื่อบุพพนิมิต ๓๒ ประการปรากฏอยู่ ก็ได้ทรงถือปฏิสนธิในโลกนี้ ยังโลกธาตุหนึ่งหมื่นให้หวั่นไหว แม้ยักษ์ผู้เป็นใหญ่เหล่านี้ได้เห็นนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็ไม่รู้ว่า 'นิมิตเหล่านี้เกิดขึ้นด้วยเหตุนี้' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'เพราะมัวเมาในการเล่น จึงไม่เห็นเลย' นัยนี้เช่นกันในคราวประสูติ ในคราวเสด็จออกผนวช และในคราวตรัสรู้ ส่วนในคราวประกาศธรรมจักร เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเรียกปัญจวัคคีย์มาแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ มีปริวัฏ ๓ มีอาการ ๑๒ ในบรรดายักษ์ทั้งสองนั้น มีเพียงสาตาคิรียักษ์ตนเดียวเท่านั้นที่ได้เห็นมหาภูมิจลนิมิตและปาฏิหาริย์เป็นบุพพนิมิตก่อน และเมื่อรู้เหตุแห่งการบังเกิดของนิมิตเหล่านั้นแล้ว ก็ได้พร้อมด้วยบริวารเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วฟังธรรมเทศนา แต่ก็มิได้บรรลุคุณวิเศษอะไรเลย เพราะเหตุไร? เพราะว่า เขานั้นเมื่อฟังธรรมอยู่ ได้ระลึกถึงเหมวตยักษ์ แล้วมองดูบริษัทว่า 'สหายของเรามาแล้วหนอ หรือยังไม่มา' เมื่อไม่เห็นเหมวตยักษ์นั้น จึงได้มีจิตฟุ้งซ่าน (คิดว่า) 'สหายของเราถูกลวงเสียแล้ว ผู้ซึ่งไม่ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอันมีปฏิภาณวิจิตรเช่นนี้' และพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว ก็ยังไม่ทรงจบพระธรรมเทศนา අථ සාතාගිරො ‘‘සහායං ගහෙත්වා තෙන සහාගම්ම ධම්මදෙසනං සොස්සාමී’’ති හත්ථියානඅස්සයානගරුළයානාදීනි මාපෙත්වා පඤ්චහි යක්ඛසතෙහි පරිවුතො හිමවන්තාභිමුඛො පායාසි, තදා හෙමවතොපි. යස්මා පටිසන්ධිජාති-අභිනික්ඛමන-බොධිපරිනිබ්බානෙස්වෙව ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි හුත්වාව පතිවිගච්ඡන්ති, න චිරට්ඨිතිකානි හොන්ති, ධම්මචක්කපවත්තනෙ පන තානි සවිසෙසානි හුත්වා, චිරතරං ඨත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා හිමවති තං අච්ඡරියපාතුභාවං දිස්වා ‘‘යතො අහං ජාතො, න කදාචි අයං පබ්බතො එවං අභිරාමො භූතපුබ්බො, හන්ද දානි මම සහායං ගහෙත්වා ආගම්ම තෙන සහ ඉමං පුප්ඵසිරිං අනුභවිස්සාමී’’ති තථෙව මජ්ඣිමදෙසාභිමුඛො ආගච්ඡති. තෙ උභොපි රාජගහස්ස උපරි සමාගන්ත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආගමනකාරණං පුච්ඡිංසු. හෙමවතො ආහ – ‘‘යතො අහං, මාරිස, ජාතො, නායං පබ්බතො එවං අකාලකුසුමිතෙහි රුක්ඛෙහි අභිරාමො භූතපුබ්බො, තස්මා එතං පුප්ඵසිරිං තයා සද්ධිං අනුභවිස්සාමීති ආගතොම්හී’’ති[Pg.197]. සාතාගිරො ආහ – ‘‘ජානාසි, පන, ත්වං මාරිස, යෙන කාරණෙන ඉමං අකාලපුප්ඵපාටිහාරියං ජාත’’න්ති? ‘‘න ජානාමි, මාරිසා’’ති. ‘‘ඉමං, මාරිස, පාටිහාරියං න කෙවල හිමවන්තෙයෙව, අපිච ඛො පන දසසහස්සිලොකධාතූසු නිබ්බත්තං, සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, අජ්ජ ධම්මචක්කං පවත්තෙසි, තෙන කාරණෙනා’’ති. එවං සාතාගිරො හෙමවතස්ස බුද්ධුප්පාදං කථෙත්වා, තං භගවතො සන්තිකං ආනෙතුකාමො ඉමං ගාථමාහ. කෙචි පන ගොතමකෙ චෙතියෙ විහරන්තෙ භගවති අයමෙවමාහාති භණන්ති ‘‘අජ්ජ පන්නරසො’’ති. ครั้งนั้น สาตาคิรยักษ์คิดว่า "เราจะพาสหายมาด้วยกัน แล้วจักฟังธรรมเทศนา" จึงเนรมิตยานช้าง ยานม้า ยานครุฑ เป็นต้น แวดล้อมด้วยยักษ์ ๕๐๐ ตน มุ่งหน้าไปยังป่าหิมพานต์ แม้เหมวตยักษ์ในกาลนั้นก็เช่นกัน. เพราะว่าบุพพนิมิต ๓๒ ประการบังเกิดขึ้นแล้วก็หายไปเฉพาะในกาลปฏิสนธิ ประสูติ เสด็จออกผนวช ตรัสรู้ และปรินิพพานเท่านั้น ไม่ดำรงอยู่นาน แต่ในคราวทรงประกาศธรรมจักร บุพพนิมิตเหล่านั้นบังเกิดขึ้นอย่างพิเศษ ดำรงอยู่นานกว่าแล้วจึงดับไป เพราะเหตุนั้น เหมวตยักษ์เห็นความปรากฏอันน่าอัศจรรย์นั้นในป่าหิมพานต์แล้วจึงคิดว่า "ตั้งแต่เราเกิดมา ภูเขานี้ไม่เคยน่ารื่นรมย์อย่างนี้เลย เอาเถิด บัดนี้เราจะพาสหายของเรามา แล้วเสวยสิริแห่งดอกไม้นี้พร้อมกับเขา" ดังนี้แล้ว ก็มุ่งหน้ามายังมัชฌิมประเทศเช่นกัน. ยักษ์ทั้งสองนั้นมาพบกันเบื้องบนกรุงราชคฤห์ ได้ถามถึงสาเหตุการมาของกันและกัน. เหมวตยักษ์กล่าวว่า "ดูก่อนสหาย ตั้งแต่ข้าพเจ้าเกิดมา ภูเขานี้ไม่เคยน่ารื่นรมย์ด้วยต้นไม้ที่ออกดอกผิดฤดูกาลอย่างนี้เลย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงมาด้วยคิดว่า 'จักเสวยสิริแห่งดอกไม้นี้พร้อมกับท่าน'". สาตาคิรยักษ์กล่าวว่า "ดูก่อนสหาย ท่านรู้หรือไม่ว่า ปาฏิหาริย์คือดอกไม้บานผิดฤดูกาลนี้เกิดขึ้นด้วยเหตุใด?". (เหมวตยักษ์ตอบว่า) "ไม่รู้เลย สหาย". (สาตาคิรยักษ์จึงกล่าวว่า) "ดูก่อนสหาย ปาฏิหาริย์นี้มิได้เกิดขึ้นเฉพาะในป่าหิมพานต์เท่านั้น แต่เกิดขึ้นในหมื่นโลกธาตุ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก วันนี้ทรงประกาศธรรมจักรแล้ว ด้วยเหตุนั้น (ปาฏิหาริย์นี้จึงเกิดขึ้น)". สาตาคิรยักษ์กล่าวถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแก่เหมวตยักษ์อย่างนี้แล้ว ประสงค์จะนำท่านไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคาถานี้. ส่วนบางอาจารย์กล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่โคตมกเจดีย์ ได้ตรัสพระคาถานี้เองว่า "อชฺช ปนฺนรโส" ดังนี้. 153. තත්ථ අජ්ජාති අයං රත්තින්දිවො පක්ඛගණනතො පන්නරසො, උපවසිතබ්බතො උපොසථො. තීසු වා උපොසථෙසු අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො, න චාතුද්දසී උපොසථො, න සාමග්ගීඋපොසථො. යස්මා වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසඅට්ඨඞ්ගඋපවාසපඤ්ඤත්තිදිවසාදීසු සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු උපොසථසද්දො වත්තති. ‘‘ආයාමාවුසො, කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු හි පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ උපොසථසද්දො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.43) පාණාතිපාතා වෙරමණිආදිකෙසු අට්ඨඞ්ගෙසු. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසෙ. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246; ම. නි. 3.258) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ සීසංන්හාතස්සා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.85; ම. නි. 3.256) දිවසෙ. තස්මා අවසෙසත්ථං පටික්ඛිපිත්වා ආසාළ්හීපුණ්ණමදිවසංයෙව නියාමෙන්තො ආහ – ‘‘අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො’’ති. පාටිපදො දුතියොති එවං ගණියමානෙ අජ්ජ පන්නරසො දිවසොති අත්ථො. ๑๕๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺช (วันนี้) คือ วันและคืนนี้เป็นวันที่ ๑๕ โดยการนับปักษ์, เป็นวันอุโบสถ เพราะเป็นวันที่พึงเข้าอยู่จำ. หรือในบรรดาอุโบสถ ๓ อย่าง วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ไม่ใช่อุโบสถ ๑๔ ค่ำ ไม่ใช่สามัคคีอุโบสถ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าอุโบสถศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถหลายอย่าง มีปาติโมกขุทเทส องค์ ๘ การอดอาหาร บัญญัติ และวัน เป็นต้น. จริงอยู่ ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสกัปปินะ เราทั้งหลายจงไปสู่อุโบสถเถิด" อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า ปาติโมกขุทเทส. ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนวิสาขา อุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้แล อันบุคคลเข้าอยู่จำแล้ว" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) องค์ ๘ มีการเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น. ในคำเป็นต้นว่า "เดือนผลคุณย่อมบริสุทธิ์เสมอแท้, อุโบสถย่อมบริสุทธิ์เสมอ" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) การอดอาหาร. ในคำเป็นต้นว่า "พญาช้างชื่ออุโบสถ" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) บัญญัติ. ในคำเป็นต้นว่า "ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น ผู้สระสรงพระเศียรแล้ว" (อุโบสถศัพท์เป็นไปในอรรถว่า) วัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธอรรถที่เหลือ กำหนดหมายเอาเฉพาะวันอาสาฬหปุรณมี จึงกล่าวว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ". อธิบายว่า เมื่อนับอย่างนี้ว่า วันปาฏิบท วันทุติยะ วันนี้เป็นวันที่ ๑๕. දිවි භවානි දිබ්බානි, දිබ්බානි එත්ථ අත්ථීති දිබ්බා. කානි තානි? රූපානි. තඤ්හි රත්තිං දෙවානං දසසහස්සිලොකධාතුතො සන්නිපතිතානං සරීරවත්ථාභරණවිමානප්පභාහි අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිරහිතාය චන්දප්පභාය ච සකලජම්බුදීපො අලඞ්කතො අහොසි. විසෙසාලඞ්කතො ච පරමවිසුද්ධිදෙවස්ස භගවතො සරීරප්පභාය. තෙනාහ ‘‘දිබ්බා රත්ති උපට්ඨිතා’’ති. สิ่งที่เกิดในสวรรค์ ชื่อว่า ทิพย์. สิ่งที่เป็นทิพย์มีอยู่ในราตรีนี้ เหตุนั้น (ราตรีนี้) จึงชื่อว่า ทิพย์. สิ่งที่เป็นทิพย์เหล่านั้นคืออะไร? คือ รูปทั้งหลาย. จริงอยู่ ในราตรีนั้น ชมพูทวีปทั้งสิ้นได้ถูกประดับประดาแล้วด้วยรัศมีกาย รัศมีผ้า รัศมีเครื่องประดับ และรัศมีวิมานของทวยเทพผู้ประชุมกันแล้วจากหมื่นโลกธาตุ และด้วยรัศมีพระจันทร์อันปราศจากมลทินคือเมฆเป็นต้น. และได้ถูกประดับประดาเป็นพิเศษด้วยพระสรีรรัศมีของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นวิสุทธิเทพอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา" (ราตรีทิพย์ปรากฏแล้ว). එවං [Pg.198] රත්තිගුණවණ්ණනාපදෙසෙනාපි සහායස්ස චිත්තප්පසාදං ජනෙන්තො බුද්ධුප්පාදං කථෙත්වා ආහ ‘‘අනොමනාමං සත්ථාරං, හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති. තත්ථ අනොමෙහි අලාමකෙහි සබ්බාකාරපරිපූරෙහි ගුණෙහි නාමං අස්සාති අනොමනාමො. තථා හිස්ස ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162) නයෙන බුද්ධොති අනොමෙහි ගුණෙහි නාමං, ‘‘භග්ගරාගොති භගවා, භග්ගදොසොති භගවා’’තිආදිනා (මහානි. 84) නයෙන ච අනොමෙහි ගුණෙහි නාමං. එස නයො ‘‘අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො’’තිආදීසු. දිට්ඨධම්මිකාදීසු අත්ථෙසු දෙවමනුස්සෙ අනුසාසති ‘‘ඉමං පජහථ, ඉමං සමාදාය වත්තථා’’ති සත්ථා. අපිච ‘‘සත්ථා භගවා සත්ථවාහො, යථා සත්ථවාහො සත්තෙ කන්තාරං තාරෙතී’’තිආදිනා (මහානි. 190) නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනාපි සත්ථා. තං අනොමනාමං සත්ථාරං. හන්දාති බ්‍යවසානත්ථෙ නිපාතො. පස්සාමාති තෙන අත්තානං සහ සඞ්ගහෙත්වා පච්චුප්පන්නවචනං. ගොතමන්ති ගොතමගොත්තං. කිං වුත්තං හොති? ‘‘සත්ථා, න සත්ථා’’ති මා විමතිං අකාසි, එකන්තබ්‍යවසිතො හුත්වාව එහි පස්සාම ගොතමන්ති. สาตาคิรยักษ์ เมื่อจะทำความเลื่อมใสในใจให้เกิดแก่สหาย แม้โดยอ้างการพรรณนาคุณของราตรีอย่างนี้ ครั้นกล่าวถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแล้ว จึงกล่าวว่า "เราทั้งหลายจงไปดูพระศาสดาผู้มีพระนามอันไม่ทราม คือพระโคดมกันเถิด". ในบทเหล่านั้น พระนามของพระองค์มีอยู่ด้วยคุณทั้งหลายอันไม่ทราม คือไม่เลวทราม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อโนมนาม (ผู้มีพระนามอันไม่ทราม). จริงอยู่ พระนามของพระองค์ว่า พุทฺโธ ด้วยคุณอันไม่ทราม โดยนัยเป็นต้นว่า "สัจจะทั้งหลายอันพระองค์ตรัสรู้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า พุทฺโธ, ทรงให้หมู่สัตว์รู้แจ้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า พุทฺโธ" และพระนามว่า ภควา ด้วยคุณอันไม่ทราม โดยนัยเป็นต้นว่า "ทรงหักราคะได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควา, ทรงหักโทสะได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควา". นัยนี้พึงทราบในบทเป็นต้นว่า "อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน". ทรงสั่งสอนเทวดาและมนุษย์ในประโยชน์ทั้งหลายมีทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์เป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายจงละสิ่งนี้, จงสมาทานสิ่งนี้แล้วประพฤติ" เหตุนั้นจึงชื่อว่า สตฺถา (พระศาสดา). อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยนัยที่กล่าวไว้ในนิทเทสเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระศาสดา ทรงเป็นผู้นำหมู่สัตว์ไป ดุจนายกองเกวียนนำหมู่สัตว์ข้ามทางกันดาร" (พระองค์) ก็ชื่อว่า สตฺถา. (เราจงไปดู) พระศาสดาพระองค์นั้นผู้มีพระนามอันไม่ทราม. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าตัดสินใจ. บทว่า ปสฺสาม เป็นปัจจุบันกาลวิภัตติที่กล่าวโดยรวบรวมตนเองเข้ากับเขาด้วย. บทว่า โคตมํ คือ ผู้มีโคตมโคตร. ความว่าอย่างไร? คือ ท่านอย่าได้มีความสงสัยว่า "เป็นพระศาสดา หรือไม่เป็นพระศาสดา" เลย, ท่านจงเป็นผู้ตัดสินใจแน่วแน่แล้วมาเถิด เราทั้งหลายจงไปดูพระโคดมกัน. 154. එවං වුත්තෙ හෙමවතො ‘‘අයං සාතාගිරො ‘අනොමනාමං සත්ථාර’න්ති භණන්තො තස්ස සබ්බඤ්ඤුතං පකාසෙති, සබ්බඤ්ඤුනො ච දුල්ලභා ලොකෙ, සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤෙහි පූරණාදිසදිසෙහෙව ලොකො උපද්දුතො. සො පන යදි සබ්බඤ්ඤූ, අද්ධා තාදිලක්ඛණප්පත්තො භවිස්සති, තෙන තං එවං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තාදිලක්ඛණං පුච්ඡන්තො ආහ – ‘‘කච්චි මනො’’ති. ๑๕๔. เมื่อสาตาคิรยักษ์กล่าวอย่างนี้แล้ว เหมวตยักษ์คิดว่า "สาตาคิรยักษ์ผู้นี้ เมื่อกล่าวว่า 'พระศาสดาผู้มีพระนามอันไม่ทราม' ย่อมประกาศความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ และพระสัพพัญญูทั้งหลายก็หาได้ยากในโลก โลกถูกเบียดเบียนแล้วโดยผู้ที่ปฏิญญาว่าเป็นพระสัพพัญญูเช่นเดียวกับปูรณะเป็นต้น แต่ถ้าพระองค์เป็นพระสัพพัญญูจริง ก็จักต้องถึงพร้อมด้วยลักษณะของผู้คงที่อย่างแน่นอน ด้วยเหตุนั้น เราจักหยั่งทราบพระองค์อย่างนี้" ดังนี้แล้ว เมื่อจะถามถึงลักษณะของผู้คงที่ จึงกล่าวว่า "กจฺจิ มโน" ดังนี้. තත්ථ කච්චීති පුච්ඡා. මනොති චිත්තං. සුපණිහිතොති සුට්ඨු ඨපිතො, අචලො අසම්පවෙධී. සබ්බෙසු භූතෙසු සබ්බභූතෙසු. තාදිනොති තාදිලක්ඛණප්පත්තස්සෙව සතො. පුච්ඡා එව වා අයං ‘‘සො තෙ සත්ථා සබ්බභූතෙසු තාදී, උදාහු නො’’ති. ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ චාති එවරූපෙ ආරම්මණෙ. සඞ්කප්පාති විතක්කා. වසීකතාති වසං ගමිතා. කිං වුත්තං හොති? යං ත්වං සත්ථාරං වදසි, තස්ස තෙ සත්ථුනො කච්චි තාදිලක්ඛණප්පත්තස්ස සතො සබ්බභූතෙසු මනො සුපණිහිතො, උදාහු යාව චලනපච්චයං න ලභති, තාව සුපණිහිතො විය ඛායති. සො වා තෙ සත්ථා කච්චි සබ්බභූතෙසු සමචිත්තෙන තාදී, උදාහු නො, යෙ ච ඛො ඉට්ඨානිට්ඨෙසු [Pg.199] ආරම්මණෙසු රාගදොසවසෙන සඞ්කප්පා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ත්‍යාස්ස කච්චි වසීකතා, උදාහු කදාචි තෙසම්පි වසෙන වත්තතීති. ในคาถานั้น บทว่า กจฺจิ เป็นคำถาม. บทว่า มโน คือ จิต. บทว่า สุปณิหิโต คือ ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน. บทว่า สพฺเพสุ ภูเตสุ คือ ในภูตทั้งหลายทั้งปวง. บทว่า ตาทิโน คือ ของผู้มีสติ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่เท่านั้น. หรือว่า บทนี้เป็นคำถามนั่นเทียวว่า “พระศาสดาของท่านนั้นเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรือว่าหาไม่”. บทว่า อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จ คือ ในอารมณ์เห็นปานนี้. บทว่า สงฺกปฺปา คือ วิตกทั้งหลาย. บทว่า วสีกตา คือ ทำให้อยู่ในอำนาจ. ความว่าอย่างไร? คือ ท่านกล่าวถึงบุคคลใดว่าเป็นศาสดา, พระศาสดาของท่านนั้น ผู้มีสติ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ มีใจตั้งมั่นดีแล้วในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรืออย่างไร, หรือว่า ตราบเท่าที่ยังไม่ประสบปัจจัยเครื่องหวั่นไหว ก็ปรากฏประดุจว่าตั้งมั่นดีแล้ว. หรือว่า พระศาสดาของท่านนั้นเป็นผู้คงที่ด้วยจิตอันสม่ำเสมอในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรืออย่างไร, หรือว่าหาไม่, ก็แล สังกัปปะเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งราคะและโทสะ, สังกัปปะเหล่านั้น พระศาสดาของท่านนั้นทรงทำให้อยู่ในอำนาจแล้ว หรืออย่างไร, หรือว่า บางครั้งก็ยังเป็นไปตามอำนาจของสังกัปปะเหล่านั้นอยู่. 155. තතො සාතාගිරො භගවතො සබ්බඤ්ඤුභාවෙ බ්‍යවසිතත්තා සබ්බෙ සබ්බඤ්ඤුගුණෙ අනුජානන්තො ආහ ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’තිආදි. තත්ථ සුපණිහිතොති සුට්ඨු ඨපිතො, පථවීසමො අවිරුජ්ඣනට්ඨෙන, සිනෙරුසමො සුප්පතිට්ඨිතාචලනට්ඨෙන, ඉන්දඛීලසමො චතුබ්බිධමාරපරවාදිගණෙහි අකම්පියට්ඨෙන. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, භගවතො ඉදානි සබ්බාකාරසම්පන්නත්තා සබ්බඤ්ඤුභාවෙ ඨිතස්ස මනො සුපණිහිතො අචලො භවෙය්‍ය. යස්ස තිරච්ඡානභූතස්සාපි සරාගාදිකාලෙ ඡද්දන්තනාගකුලෙ උප්පන්නස්ස සවිසෙන සල්ලෙන විද්ධස්ස අචලො අහොසි, වධකෙපි තස්මිං නප්පදුස්සි, අඤ්ඤදත්ථු තස්සෙව අත්තනො දන්තෙ ඡෙත්වා අදාසි; තථා මහාකපිභූතස්ස මහතියා සිලාය සීසෙ පහටස්සාපි තස්සෙව ච මග්ගං දස්සෙසි; තථා විධුරපණ්ඩිතභූතස්ස පාදෙසු ගහෙත්වා සට්ඨියොජනෙ කාළපබ්බතපපාතෙ පක්ඛිත්තස්සාපි අඤ්ඤදත්ථු තස්සෙව යක්ඛස්සත්ථාය ධම්මං දෙසෙසි. තස්මා සම්මදෙව ආහ සාතාගිරො – ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’ති. ๑๕๕. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์ เพราะเป็นผู้แน่วแน่ในความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาค แต่ยังไม่รู้คุณของพระสัพพัญญูทั้งหมด จึงได้กล่าวเป็นต้นว่า “ก็ใจของพระองค์ตั้งมั่นดีแล้ว”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุปณิหิโต คือ ตั้งไว้ดีแล้ว, เสมอด้วยแผ่นดิน โดยอรรถว่าไม่พิโรธ, เสมอด้วยภูเขาสิเนรุ โดยอรรถว่าตั้งมั่นดีแล้วไม่หวั่นไหว, เสมอด้วยเสาเขื่อน โดยอรรถว่าอันหมู่มาร ๔ และปรวาทีทั้งหลายให้หวั่นไหวไม่ได้. ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ ที่พระทัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ตั้งอยู่ในความเป็นพระสัพพัญญูในบัดนี้ จะพึงเป็นจิตที่ตั้งมั่นดีแล้ว ไม่หวั่นไหว. ด้วยว่า แม้เมื่อพระองค์ยังเป็นสัตว์ดิรัจฉานบังเกิดในตระกูลพญาช้างฉัททันต์ ในสมัยที่ยังทรงมีราคะเป็นต้น ถูกลูกศรอาบยาพิษยิงแล้ว ก็ได้มีพระทัยไม่หวั่นไหว, ไม่ทรงประทุษร้ายแม้ในนายพรานผู้ฆ่านั้น, ที่แท้กลับทรงตัดงาของพระองค์ให้แก่นายพรานนั้นนั่นเทียว; ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อครั้งทรงเป็นพญาวานร แม้ถูกประหารที่ศีรษะด้วยแผ่นหินใหญ่ ก็ยังทรงชี้ทางให้แก่นายพรานนั้นนั่นเทียว; ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อครั้งทรงเป็นวิธุรบัณฑิต แม้ถูกจับที่เท้าโยนลงไปในเหวแห่งกาฬบรรพตลึก ๖๐ โยชน์ ที่แท้กลับทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ยักษ์นั้นนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงกล่าวไว้ดีแล้วว่า “ก็ใจของพระองค์ตั้งมั่นดีแล้ว”. සබ්බභූතෙසු තාදිනොති සබ්බසත්තෙසු තාදිලක්ඛණප්පත්තස්සෙව සතො මනො සුපණිහිතො, න යාව පච්චයං න ලභතීති අත්ථො. තත්ථ භගවතො තාදිලක්ඛණං පඤ්චධා වෙදිතබ්බං. යථාහ – บทว่า สพฺพภูเตสุ ตาทิโน ความว่า พระทัยของผู้มีสติ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ในสัตว์ทั้งปวงเท่านั้น ตั้งมั่นดีแล้ว, มิใช่ (ตั้งมั่นดีแล้ว) เพียงตราบเท่าที่ยังไม่ประสบปัจจัย (เครื่องหวั่นไหว). ในเรื่องนั้น ลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ของพระผู้มีพระภาค พึงทราบโดย ๕ ประการ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘භගවා පඤ්චහාකාරෙහි තාදී, ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී, චත්තාවීති තාදී, මුත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, තන්නිද්දෙසාති තාදී. කථං භගවා ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී? භගවා ලාභෙපි තාදී’’ති (මහානි. 38). “พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้คงที่โดยอาการ ๕ อย่าง คือ ทรงเป็นผู้คงที่ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงสละแล้ว, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงหลุดพ้นแล้ว, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงข้ามแล้ว, ทรงเป็นผู้คงที่เพราะทรงแสดงธรรมนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้คงที่ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้คงที่แม้ในลาภ” (มหานิ. ๓๘). එවමාදි සබ්බං නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. ලාභාදයො ච තස්ස මහාඅට්ඨකථායං විත්ථාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා. ‘‘පුච්ඡා එව වා අයං. සො තෙ සත්ථා සබ්බභූතෙසු තාදී, උදාහු නො’’ති ඉමස්මිම්පි විකප්පෙ සබ්බභූතෙසු සමචිත්තතාය තාදී අම්හාකං සත්ථාති අත්ථො. අයඤ්හි භගවා සුඛූපසංහාරකාමතාය දුක්ඛාපනයනකාමතාය ච සබ්බසත්තෙසු සමචිත්තො, යාදිසො අත්තනි, තාදිසො පරෙසු, යාදිසො [Pg.200] මාතරි මහාමායාය, තාදිසො චිඤ්චමාණවිකාය, යාදිසො පිතරි සුද්ධොදනෙ, තාදිසො සුප්පබුද්ධෙ, යාදිසො පුත්තෙ රාහුලෙ, තාදිසො වධකෙසු දෙවදත්තධනපාලකඅඞ්ගුලිමාලාදීසු. සදෙවකෙ ලොකෙපි තාදී. තස්මා සම්මදෙවාහ සාතාගිරො – ‘‘සබ්බභූතෙසු තාදිනො’’ති. ทั้งหมดมีอย่างนี้เป็นต้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในมหานิทเทส. และลาภเป็นต้นของพระองค์นั้น พึงทราบตามนัยที่ขยายความไว้ในมหาอรรถกถา. แม้ในวิกัปปะนี้ว่า “หรือว่า บทนี้เป็นคำถามว่า พระศาสดาของท่านนั้นเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง หรือว่าหาไม่” ก็มีเนื้อความว่า พระศาสดาของเราทั้งหลายเป็นผู้คงที่เพราะมีความเป็นผู้มีจิตสม่ำเสมอในภูตทั้งหลายทั้งปวง. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ เพราะทรงมีความปรารถนาจะนำสุขเข้าไปให้ และเพราะทรงมีความปรารถนาจะนำทุกข์ออกไป จึงทรงมีจิตสม่ำเสมอในสัตว์ทั้งปวง, ทรงมีจิตต่อพระองค์เองฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อผู้อื่นฉันนั้น, ทรงมีจิตต่อพระนางสิริมหามายาพระมารดาฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อนางจิญจมาณวิกาฉันนั้น, ทรงมีจิตต่อพระเจ้าสุทโธทนะพระบิดาฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อพระเจ้าสุปปพุทธะฉันนั้น, ทรงมีจิตต่อราหุลพระโอรสฉันใด ก็ทรงมีจิตต่อผู้มุ่งร้ายทั้งหลาย มีพระเทวทัต ช้างธนบาล และองคุลิมาลเป็นต้นฉันนั้น. ทรงเป็นผู้คงที่แม้ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก. เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงกล่าวไว้ดีแล้วว่า “เป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง”. අථො ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ චාති. එත්ථ පන එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො – යං කිඤ්චි ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වා ආරම්මණං, සබ්බප්පකාරෙහි තත්ථ යෙ රාගදොසවසෙන සඞ්කප්පා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ත්‍යාස්ස අනුත්තරෙන මග්ගෙන රාගාදීනං පහීනත්තා වසීකතා, න කදාචි තෙසං වසෙ වත්තති. සො හි භගවා අනාවිලසඞ්කප්පො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤොති. එත්ථ ච සුපණිහිතමනතාය අයොනිසොමනසිකාරාභාවො වුත්තො. සබ්බභූතෙසු ඉට්ඨානිට්ඨෙහි සො යත්ථ භවෙය්‍ය, තං සත්තසඞ්ඛාරභෙදතො දුවිධමාරම්මණං වුත්තං. සඞ්කප්පවසීභාවෙන තස්මිං ආරම්මණෙ තස්ස මනසිකාරාභාවතො කිලෙසප්පහානං වුත්තං. සුපණිහිතමනතාය ච මනොසමාචාරසුද්ධි, සබ්බභූතෙසු තාදිතාය කායසමාචාරසුද්ධි, සඞ්කප්පවසීභාවෙන විතක්කමූලකත්තා වාචාය වචීසමාචාරසුද්ධි. තථා සුපණිහිතමනතාය ලොභාදිසබ්බදොසාභාවො, සබ්බභූතෙසු තාදිතාය මෙත්තාදිගුණසබ්භාවො, සඞ්කප්පවසීභාවෙන පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤිතාදිභෙදා අරියිද්ධි, තාය චස්ස සබ්බඤ්ඤුභාවො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො. อนึ่ง บทว่า อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐ จ. ในบทนี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า อารมณ์ใดๆ ที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนา, สังกัปปะเหล่าใดพึงเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นโดยประการทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งราคะและโทสะ, สังกัปปะเหล่านั้น พระองค์ทรงทำให้อยู่ในอำนาจแล้ว เพราะทรงละราคะเป็นต้นได้ด้วยมรรคอันยอดเยี่ยม, ไม่ทรงเป็นไปในอำนาจของกิเลสเหล่านั้นเลยแม้แต่ครั้งเดียว. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงมีสังกัปปะไม่ขุ่นมัว มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว. และในคาถานี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งอโยนิโสมนสิการ ด้วยความเป็นผู้มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว. พระศาสดานั้นพึงมีในอารมณ์ใดในบรรดาอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในภูตทั้งหลายทั้งปวง, อารมณ์นั้นท่านกล่าวว่าเป็นอารมณ์ ๒ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งสัตตสังขาร. ท่านกล่าวถึงการละกิเลส เพราะความไม่มีแห่งมนสิการในอารมณ์นั้น ด้วยความเป็นผู้ทรงทำสังกัปปะให้อยู่ในอำนาจ. และท่านกล่าวถึงความบริสุทธิ์แห่งมโนสมาจาร ด้วยความเป็นผู้มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว, ความบริสุทธิ์แห่งกายสมาจาร ด้วยความเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง, ความบริสุทธิ์แห่งวจีสมาจารแห่งวาจา เพราะมีวิตกเป็นมูล ด้วยความเป็นผู้ทรงทำสังกัปปะให้อยู่ในอำนาจ. ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งโทษทั้งปวงมีโลภะเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้ว, ความมีอยู่แห่งคุณมีเมตตาเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้คงที่ในภูตทั้งหลายทั้งปวง, อริยฤทธิ์มีความแตกต่างเป็นต้นว่า ความเป็นผู้มีความสำคัญในสิ่งปฏิกูลว่าไม่ปฏิกูล ด้วยความเป็นผู้ทรงทำสังกัปปะให้อยู่ในอำนาจ, และพึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ด้วยอริยฤทธิ์นั้น. 156. එවං හෙමවතො පුබ්බෙ මනොද්වාරවසෙනෙව තාදිභාවං පුච්ඡිත්වා තඤ්ච පටිජානන්තමිමං සුත්වා දළ්හීකම්මත්ථං ඉදානි ද්වාරත්තයවසෙනාපි, පුබ්බෙ වා සඞ්ඛෙපෙන කායවචීමනොද්වාරසුද්ධිං පුච්ඡිත්වා තඤ්ච පටිජානන්තමිමං සුත්වා දළ්හීකම්මත්ථමෙව විත්ථාරෙනාපි පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කච්චි අදින්න’’න්ති. තත්ථ ගාථාබන්ධසුඛත්ථාය පඨමං අදින්නාදානවිරතිං පුච්ඡති. ආරා පමාදම්හාති පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගතො දූරීභාවෙන අබ්‍රහ්මචරියවිරතිං පුච්ඡති. ‘‘ආරා පමදම්හා’’තිපි පඨන්ති, ආරා මාතුගාමාති වුත්තං හොති. ඣානං න රිඤ්චතීති ඉමිනා පන තස්සායෙව තිවිධාය කායදුච්චරිතවිරතියා බලවභාවං පුච්ඡති. ඣානයුත්තස්ස හි විරති බලවතී හොතීති. ๑๕๖. ด้วยประการฉะนี้ ในกาลก่อน เหมวตยักษ์ได้ทูลถามถึงความเป็นผู้คงที่ (ตาทิภาวะ) โดยอาศัยเพียงมโนทวารเท่านั้น ครั้นได้ฟังพระดำรัสนี้ที่ทรงรับรองถึงความเป็นเช่นนั้นแล้ว เพื่อประสงค์จะทำให้มั่นคงขึ้น บัดนี้ จึงทูลถามโดยอาศัยไตรทวารบ้าง หรืออีกนัยหนึ่ง ในเบื้องต้นได้ทูลถามถึงความบริสุทธิ์แห่งกายทวาร วจีทวาร และมโนทวารโดยสังเขป ครั้นได้ฟังพระดำรัสนี้ที่ทรงรับรองถึงความบริสุทธิ์นั้นแล้ว เพื่อประสงค์จะทำให้มั่นคงขึ้นนั่นเอง จึงประสงค์จะทูลถามโดยพิสดารบ้าง จึงกล่าวคำว่า ‘กจฺจิ อทินฺนํ’ เป็นต้น. ในคาถานั้น เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา เบื้องต้นจึงทูลถามถึงการงดเว้นจากอทินนาทาน. บทว่า ‘อารา ปมาทมฺหา’ นั้น ท่านทูลถามถึงการงดเว้นจากอพรหมจรรย์ โดยความเป็นผู้ห่างไกลจากการปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕. อีกอย่างหนึ่ง ท่านอ่านว่า ‘อารา ปมทมฺหา’ ก็มี ความว่า เป็นผู้ห่างไกลจากมาตุคาม ดังนี้. ส่วนด้วยบทว่า ‘ฌานํ น ริญฺจติ’ นี้ ท่านทูลถามถึงความมีกำลังของการงดเว้นจากกายทุจริต ๓ ประการนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ วิรัติของผู้ประกอบด้วยฌานย่อมมีกำลัง. 157. අථ [Pg.201] සාතාගිරො යස්මා භගවා න කෙවලං එතරහි, අතීතෙපි අද්ධානෙ දීඝරත්තං අදින්නාදානාදීහි පටිවිරතො, තස්සා තස්සායෙව ච විරතියා ආනුභාවෙන තං තං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභි, සදෙවකො චස්ස ලොකො ‘‘අදින්නාදානා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’’තිආදිනා නයෙන වණ්ණං භාසති. තස්මා විස්සට්ඨාය වාචාය සීහනාදං නදන්තො ආහ ‘‘න සො අදින්නං ආදියතී’’ති. තං අත්ථතො පාකටමෙව. ඉමිස්සාපි ගාථාය තතියපාදෙ ‘‘පමාදම්හා පමදම්හා’’ති ද්විධා පාඨො. චතුත්ථපාදෙ ච ඣානං න රිඤ්චතීති ඣානං රිත්තකං සුඤ්ඤකං න කරොති, න පරිච්චජතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๕๗. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์กล่าวว่า ‘น โส อทินฺนํ อาทิยติ’ เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่จะทรงงดเว้นจากอทินนาทานเป็นต้นตลอดกาลนานในอดีตกาลเท่านั้น แต่ทรงงดเว้นแม้ในบัดนี้ด้วย และด้วยอานุภาพแห่งการงดเว้นนั้นๆ นั่นเอง จึงได้ทรงบรรลุมหาปุริสลักษณะนั้นๆ โลกพร้อมทั้งเทวดาก็กล่าวสรรเสริญคุณของพระองค์โดยนัยเป็นต้นว่า ‘พระสมณโคดมทรงงดเว้นจากอทินนาทาน’ เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงเปล่งสีหนาทด้วยวาจาอันแกล้วกล้า กล่าวว่า ‘พระองค์นั้นไม่ทรงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้’ คำนั้นมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. แม้ในคาถานี้ ในบาทที่สาม มีสองปาฐะว่า ‘ปมาทมฺหา’ และ ‘ปมทมฺหา’. และในบาทที่สี่ บทว่า ‘ฌานํ น ริญฺจติ’ พึงทราบความว่า พระองค์ไม่ทรงกระทำฌานให้ว่างเปล่า คือไม่ทรงละทิ้งฌาน. 158. එවං කායද්වාරෙ සුද්ධිං සුත්වා ඉදානි වචීද්වාරෙ සුද්ධිං පුච්ඡන්තො ආහ – ‘‘කච්චි මුසා න භණතී’’ති. එත්ථ ඛීණාතීති ඛීණො, විහිංසති බධතීති අත්ථො. වාචාය පථො බ්‍යප්පථො, ඛීණො බ්‍යප්පථො අස්සාති ඛීණබ්‍යප්පථො. තං න-කාරෙන පටිසෙධෙත්වා පුච්ඡති ‘‘න ඛීණබ්‍යප්පථො’’ති, න ඵරුසවාචොති වුත්තං හොති. ‘‘නාඛීණබ්‍යප්පථො’’තිපි පාඨො, න අඛීණවචනොති අත්ථො. ඵරුසවචනඤ්හි පරෙසං හදයෙ අඛීයමානං තිට්ඨති. තාදිසවචනො කච්චි න සොති වුත්තං හොති. විභූතීති විනාසො, විභූතිං කාසති කරොති වාති විභූතිකං, විභූතිකමෙව වෙභූතිකං, වෙභූතියන්තිපි වුච්චති, පෙසුඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි සත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤතො භෙදනෙන විනාසං කරොති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ๑๕๘. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นได้ฟังความบริสุทธิ์ทางกายทวารแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงความบริสุทธิ์ทางวจีทวาร จึงกล่าวว่า ‘กจฺจิ มุสา น ภณติ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ขีณาติ’ คือ ขีโณ มีความว่า เบียดเบียน, ทำร้าย. ทางแห่งวาจา ชื่อว่า พฺยปฺปโถ, ผู้มีวาจาหยาบคาย ชื่อว่า ขีณพฺยปฺปโถ. ท่านปฏิเสธคำนั้นด้วย น-อักษร แล้วทูลถามว่า ‘น ขีณพฺยปฺปโถ’ ความว่า ไม่เป็นผู้มีวาจาหยาบคาย. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า ‘นาขีณพฺยปฺปโถ’ ก็มี มีความว่า ไม่เป็นผู้มีวาจาที่ไม่เสื่อมสลาย (จากใจ). จริงอยู่ คำหยาบย่อมตั้งอยู่ในหทัยของผู้อื่นโดยไม่เสื่อมสลาย ความว่า พระองค์ไม่เป็นผู้มีวาจาเช่นนั้นใช่หรือไม่. บทว่า ‘วิภูติ’ คือ ความพินาศ, ผู้ที่กล่าวหรือกระทำความพินาศ ชื่อว่า วิภูติกํ, วิภูติกํ นั่นเองคือ เวภูติกํ, เรียกอีกอย่างว่า เวภูติยํ ก็มี, คำนี้เป็นชื่อของปิสุณาวาจา. จริงอยู่ คำส่อเสียดนั้นย่อมกระทำความพินาศแก่สัตว์ทั้งหลายด้วยการทำให้แตกแยกกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. 159. අථ සාතාගිරො යස්මා භගවා න කෙවලං එතරහි, අතීතෙපි අද්ධානෙ දීඝරත්තං මුසාවාදාදීහි පටිවිරතො, තස්සා තස්සායෙව ච විරතියා ආනුභාවෙන තං තං මහාපුරිසලක්ඛණං පටිලභි, සදෙවකො චස්ස ලොකො ‘‘මුසාවාදා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’’ති වණ්ණං භාසති. තස්මා විස්සට්ඨාය වාචාය සීහනාදං නදන්තො ආහ, ‘‘මුසා ච සො න භණතී’’ති. තත්ථ මුසාති විනිධාය දිට්ඨාදීනි පරවිසංවාදනවචනං. තං සො න භණති. දුතියපාදෙ පන පඨමත්ථවසෙන න ඛීණබ්‍යප්පථොති, දුතියත්ථවසෙන නාඛීණබ්‍යප්පථොති පාඨො. චතුත්ථපාදෙ මන්තාති පඤ්ඤා වුච්චති. භගවා යස්මා තාය මන්තාය පරිච්ඡින්දිත්වා අත්ථමෙව භාසති අත්ථතො අනපෙතවචනං, න සම්ඵං[Pg.202]. අඤ්ඤාණපුරෙක්ඛාරඤ්හි නිරත්ථකවචනං බුද්ධානං නත්ථි. තස්මා ආහ – ‘‘මන්තා අත්ථං සො භාසතී’’ති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. ๑๕๙. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์กล่าวว่า ‘มุสา จ โส น ภณติ’ เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่จะทรงงดเว้นจากมุสาวาทเป็นต้นตลอดกาลนานในอดีตกาลเท่านั้น แต่ทรงงดเว้นแม้ในบัดนี้ด้วย และด้วยอานุภาพแห่งการงดเว้นนั้นๆ นั่นเอง จึงได้ทรงบรรลุมหาปุริสลักษณะนั้นๆ โลกพร้อมทั้งเทวดาก็กล่าวสรรเสริญคุณของพระองค์ว่า ‘พระสมณโคดมทรงงดเว้นจากมุสาวาท’ เพราะเหตุนั้น สาตาคิรยักษ์จึงเปล่งสีหนาทด้วยวาจาอันแกล้วกล้า กล่าวว่า ‘และพระองค์นั้นไม่ตรัสคำเท็จ’. ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘มุสา’ หมายถึง คำพูดที่ลวงผู้อื่นโดยปิดบังสิ่งที่เห็นเป็นต้น พระองค์นั้นไม่ตรัสคำนั้น. ส่วนในบาทที่สอง ตามนัยแรก มีปาฐะว่า ‘น ขีณพฺยปฺปโถ’, ตามนัยที่สอง มีปาฐะว่า ‘นาขีณพฺยปฺปโถ’. ในบาทที่สี่ คำว่า ‘มนฺตา’ หมายถึง ปัญญา. เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดด้วยปัญญานั้นแล้วจึงตรัสแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ เป็นพระดำรัสที่ไม่ปราศจากประโยชน์ ไม่ใช่คำพูดเพ้อเจ้อ. จริงอยู่ คำพูดที่ไร้ประโยชน์ ไม่ประกอบด้วยพระญาณ ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มนฺตา อตฺถํ โส ภาสติ’ (พระองค์นั้นทรงกล่าวแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ด้วยปัญญา). ส่วนที่เหลือในคาถานี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. 160. එවං වචීද්වාරසුද්ධිම්පි සුත්වා ඉදානි මනොද්වාරසුද්ධිං පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කච්චි න රජ්ජති කාමෙසූ’’ති. තත්ථ කාමාති වත්ථුකාමා. තෙසු කිලෙසකාමෙන න රජ්ජතීති පුච්ඡන්තො අනභිජ්ඣාලුතං පුච්ඡති. අනාවිලන්ති පුච්ඡන්තො බ්‍යාපාදෙන ආවිලභාවං සන්ධාය අබ්‍යාපාදතං පුච්ඡති. මොහං අතික්කන්තොති පුච්ඡන්තො යෙන මොහෙන මූළ්හො මිච්ඡාදිට්ඨිං ගණ්හාති, තස්සාතික්කමෙන සම්මාදිට්ඨිතං පුච්ඡති. ධම්මෙසු චක්ඛුමාති පුච්ඡන්තො සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතස්ස ඤාණචක්ඛුනො, පඤ්චචක්ඛුවිසයෙසු වා ධම්මෙසු පඤ්චන්නම්පි චක්ඛූනං වසෙන සබ්බඤ්ඤුතං පුච්ඡති ‘‘ද්වාරත්තයපාරිසුද්ධියාපි සබ්බඤ්ඤූ න හොතී’’ති චින්තෙත්වා. ๑๖๐. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นได้ฟังถึงความบริสุทธิ์ทางวจีทวารแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงความบริสุทธิ์ทางมโนทวาร จึงกล่าวคาถาว่า ‘กจฺจิ น รชฺชติ กาเมสุ’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘กามา’ หมายถึง วัตถุกาม. เมื่อทูลถามว่า ‘พระองค์ไม่ทรงกำหนัดยินดีในกามเหล่านั้นด้วยกิเลสกามใช่หรือไม่’ ชื่อว่าทูลถามถึงความไม่มีอภิชฌา. เมื่อทูลถามด้วยบทว่า ‘อนาวิลัง’ ท่านหมายถึงความไม่ขุ่นมัวด้วยพยาบาท ชื่อว่าทูลถามถึงความไม่มีพยาบาท. เมื่อทูลถามด้วยบทว่า ‘โมหํ อติกฺกนฺโต’ ท่านทูลถามถึงความเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ ด้วยการก้าวล่วงโมหะที่บุคคลผู้ลุ่มหลงยึดถือมิจฉาทิฏฐิ. เมื่อทูลถามด้วยบทว่า ‘ธมฺเมสุ จกฺขุมา’ ท่านทูลถามถึงความเป็นพระสัพพัญญู โดยอาศัยพระญาณจักษุอันไม่มีเครื่องขัดขวางในธรรมทั้งปวง หรือโดยอาศัยจักษุทั้ง ๕ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นวิสัยของจักษุทั้ง ๕ โดยคิดว่า ‘แม้ด้วยความบริสุทธิ์แห่งทวารทั้งสาม ก็ยังไม่เป็นพระสัพพัญญู’. 161. අථ සාතාගිරො යස්මා භගවා අප්පත්වාව අරහත්තං අනාගාමිමග්ගෙන කාමරාගබ්‍යාපාදානං පහීනත්තා නෙව කාමෙසු රජ්ජති, න බ්‍යාපාදෙන ආවිලචිත්තො, සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව ච මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයස්ස සච්චපටිච්ඡාදකමොහස්ස පහීනත්තා මොහං අතික්කන්තො, සාමඤ්ච සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣිත්වා බුද්ධොති විමොක්ඛන්තිකං නාමං යථාවුත්තානි ච චක්ඛූනි පටිලභි, තස්මා තස්ස මනොද්වාරසුද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච උග්ඝොසෙන්තො ආහ ‘‘න සො රජ්ජති කාමෙසූ’’ති. ๑๖๑. ลำดับนั้น สาตาคิรยักษ์ เมื่อจะประกาศความบริสุทธิ์ทางมโนทวารและความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น จึงกล่าวว่า ‘น โส รชฺชติ กาเมสุ’ เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้า แม้ยังไม่ทรงบรรลุพระอรหัต แต่ก็ทรงละกามราคะและพยาบาทได้ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว จึงไม่ทรงกำหนัดในกามทั้งหลายเลย พระทัยไม่ขุ่นมัวด้วยพยาบาท และเพราะทรงละโมหะอันเป็นปัจจัยแห่งมิจฉาทิฏฐิซึ่งปกปิดสัจจะเสียได้ด้วยโสดาปัตติมรรคนั่นเอง จึงทรงก้าวล่วงโมหะได้ และได้ทรงตรัสรู้สัจธรรมทั้งหลายด้วยพระองค์เอง จึงได้พระนามว่า ‘พุทฺโธ’ อันเป็นพระนามในที่สุดแห่งวิโมกข์ และได้ทรงบรรลุจักษุทั้งหลายตามที่กล่าวแล้ว. 162. එවං හෙමවතො භගවතො ද්වාරත්තයපාරිසුද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච සුත්වා හට්ඨො උදග්ගො අතීතජාතියං බාහුසච්චවිසදාය පඤ්ඤාය අසජ්ජමානවචනප්පථො හුත්වා අච්ඡරියබ්භුතරූපෙ සබ්බඤ්ඤුගුණෙ සොතුකාමො ආහ ‘‘කච්චි විජ්ජාය සම්පන්නො’’ති. තත්ථ විජ්ජාය සම්පන්නොති ඉමිනා දස්සනසම්පත්තිං පුච්ඡති, සංසුද්ධචාරණොති ඉමිනා ගමනසම්පත්තිං. ඡන්දවසෙන චෙත්ථ දීඝං කත්වා චාකාරමාහ, සංසුද්ධචරණොති අත්ථො. ආසවා ඛීණාති ඉමිනා එතාය දස්සනගමනසම්පත්තියා පත්තබ්බාය ආසවක්ඛයසඤ්ඤිතාය පඨමනිබ්බානධාතුයා පත්තිං පුච්ඡති, නත්ථි පුනබ්භවොති ඉමිනා දුතියනිබ්බානධාතුපත්තිසමත්ථතං, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන වා පරමස්සාසප්පත්තිං ඤත්වා ඨිතභාවං. ๑๖๒. ด้วยประการฉะนี้ เฮมวตยักษ์ได้ฟังความบริสุทธิ์แห่งทวาร ๓ และความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดีร่าเริง เป็นผู้มีทางแห่งวาจาไม่ติดขัดด้วยปัญญาอันหมดจดเพราะความเป็นพหูสูตในชาติก่อน ปรารถนาจะฟังพระสัพพัญญุตคุณอันน่าอัศจรรย์ จึงกล่าวคาถาว่า "กัจจิ วิชฺชาย สมฺปนฺโน" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า "วิชฺชาย สมฺปนฺโน" นี้ ย่อมถามถึงทัสสนสัมปทา ด้วยบทว่า "สํสุทฺธจารโณ" นี้ ย่อมถามถึงคมนสัมปทา ในบทนี้ ท่านทำเสียงยาวที่ จ อักษร ด้วยอำนาจแห่งฉันท์ อธิบายว่า สํสุทฺธจรโณ ด้วยบทว่า "อาสวา ขีณา" นี้ ย่อมถามถึงการบรรลุปฐมนิพพานธาตุ อันพึงบรรลุด้วยทัสสนสัมปทาและคมนสัมปทานั้น ซึ่งเรียกว่า อาสวักขยญาณ ด้วยบทว่า "นตฺถิ ปุนพฺภโว" นี้ ย่อมถามถึงความสามารถในการบรรลุทุติยนิพพานธาตุ หรือถามถึงภาวะที่ทรงดำรงอยู่โดยทรงทราบการบรรลุความสงบอย่างยิ่งด้วยปัจจเวกขณญาณ 163. තතො [Pg.203] යා එසා ‘‘සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.52) නයෙන භයභෙරවාදීසු තිවිධා, ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.279) නයෙන අම්බට්ඨාදීසු අට්ඨවිධා විජ්ජා වුත්තා, තාය යස්මා සබ්බායපි සබ්බාකාරසම්පන්නාය භගවා උපෙතො. යඤ්චෙතං ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො සීලසම්පන්නො හොති, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොති, භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ හොති, ජාගරියං අනුයුත්තො හොති, සත්තහි සද්ධම්මෙහි සමන්නාගතො හොති, චතුන්නං ඣානානං ආභිචෙතසිකානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං නිකාමලාභී හොතී’’ති එවං උද්දිසිත්වා ‘‘කථඤ්ච, මහානාම, අරියසාවකො සීලසම්පන්නො හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 2.24) නයෙන සෙඛසුත්තෙ නිද්දිට්ඨං පන්නරසප්පභෙදං චරණං. තඤ්ච යස්මා සබ්බූපක්කිලෙසප්පහානෙන භගවතො අතිවිය සංසුද්ධං. යෙපිමෙ කාමාසවාදයො චත්තාරො ආසවා, තෙපි යස්මා සබ්බෙ සපරිවාරා සවාසනා භගවතො ඛීණා. යස්මා ච ඉමාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඛීණාසවො හුත්වා තදා භගවා ‘‘නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා ඨිතො, තස්මා සාතාගිරො භගවතො සබ්බඤ්ඤුභාවෙ බ්‍යවසායෙන සමුස්සාහිතහදයො සබ්බෙපි ගුණෙ අනුජානන්තො ආහ ‘‘විජ්ජාය චෙව සම්පන්නො’’ති. ๑๖๓. ลำดับนั้น วิชชาใดที่ตรัสไว้ ๓ อย่างในภยเภรวสูตรเป็นต้น โดยนัยว่า "ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก" เป็นต้น และวิชชา ๘ อย่างในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้น โดยนัยว่า "เมื่อจิตเป็นสมาธิ...เป... ไม่หวั่นไหวแล้ว ก็น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ" เป็นต้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงประกอบพร้อมแล้วด้วยวิชชานั้นทั้งหมด ซึ่งถึงพร้อมด้วยอาการทั้งปวง และจรณะ ๑๕ ประการใด ที่ทรงแสดงไว้ในเสขสูตร โดยทรงยกขึ้นแสดงว่า "มหาบพิตร อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ เป็นผู้ประกอบพร้อมด้วยสัทธรรม ๗ ประการ เป็นผู้ได้ฌาน ๔ อันเป็นอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา" แล้วทรงจำแนกโดยนัยว่า "มหาบพิตร ก็อริยสาวกเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างไร" เป็นต้น และเพราะเหตุที่จรณะนั้นของพระผู้มีพระภาคบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะทรงละอุปกิเลสทั้งปวงได้ และเพราะเหตุที่อาสวะ ๔ เหล่านี้ คือ กามาสวะเป็นต้น ทั้งหมดพร้อมทั้งบริวารและวาสนาของพระผู้มีพระภาคสิ้นไปแล้ว และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้วด้วยวิชชาจรณสัมปทานี้ แล้วทรงดำรงอยู่ด้วยการพิจารณาว่า "บัดนี้ ภพใหม่ไม่มี" เพราะเหตุนั้น สาตาคิริยักษ์มีใจอันความตกลงใจในความเป็นพระสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคกระตุ้นแล้ว เมื่อยอมรับคุณทั้งหมด จึงกล่าวว่า "วิชฺชาย เจว สมฺปนฺโน" เป็นต้น 164. තතො හෙමවතො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති භගවති නික්කඞ්ඛො හුත්වා ආකාසෙ ඨිතොයෙව භගවන්තං පසංසන්තො සාතාගිරඤ්ච ආරාධෙන්තො ආහ ‘‘සම්පන්නං මුනිනො චිත්ත’’න්ති. තස්සත්ථො – සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං, ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’ති එත්ථ වුත්තතාදිභාවෙන පුණ්ණං සම්පුණ්ණං, ‘‘න සො අදින්නං ආදියතී’’ති එත්ථ වුත්තකායකම්මුනා, ‘‘න සො රජ්ජති කාමෙසූ’’ති එත්ථ වුත්තමනොකම්මුනා ච පුණ්ණං සම්පුණ්ණං, ‘‘මුසා ච සො න භණතී’’ති එත්ථ වුත්තබ්‍යප්පථෙන ච වචීකම්මුනාති වුත්තං හොති. එවං සම්පන්නචිත්තඤ්ච අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සම්පන්නත්තා විජ්ජාචරණසම්පන්නඤ්ච ඉමෙහි ගුණෙහි ‘‘මනො චස්ස සුපණිහිතො’’තිආදිනා නයෙන ධම්මතො නං පසංසසි, සභාවතො තච්ඡතො භූතතො එව නං පසංසසි, න කෙවලං සද්ධාමත්තකෙනාති දස්සෙති. ๑๖๔. ลำดับนั้น เฮมวตยักษ์เป็นผู้หมดความสงสัยในพระผู้มีพระภาคว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ยืนอยู่ในอากาศนั่นเทียว สรรเสริญพระผู้มีพระภาค และประสงค์จะให้สาตาคิริยักษ์ยินดี จึงกล่าวคาถาว่า "สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ" เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า จิตของพระมุนีถึงพร้อมแล้ว บริบูรณ์ สมบูรณ์ ด้วยความเป็นเช่นนั้นที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "มโน จสฺส สุปณิหิโต" ด้วยกายกรรมที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "น โส อทินฺนํ อาทิยติ" และด้วยมโนกรรมที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "น โส รชฺชติ กาเมสุ" และด้วยวจีกรรมโดยทางที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "มุสา จ โส น ภณติ" ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ และเพราะทรงมีจิตถึงพร้อมแล้วอย่างนี้ และเพราะทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาจรณสัมปทาอันยอดเยี่ยม จึงชื่อว่าถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ท่านย่อมสรรเสริญพระองค์โดยธรรม ด้วยคุณเหล่านี้ โดยนัยเป็นต้นว่า "มโน จสฺส สุปณิหิโต" ท่านย่อมสรรเสริญพระองค์ตามสภาวะ ตามความแท้จริง ตามความเป็นจริงนั่นเทียว ท่านแสดงว่า ไม่ใช่สรรเสริญด้วยเพียงสักว่าศรัทธา 165-166. තතො [Pg.204] සාතාගිරොපි ‘‘එවමෙතං, මාරිස, සුට්ඨු තයා ඤාතඤ්ච අනුමොදිතඤ්චා’’ති අධිප්පායෙන තමෙව සංරාධෙන්තො ආහ – ‘‘සම්පන්නං මුනිනො…පෙ… ධම්මතො අනුමොදසී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා පුන භගවතො දස්සනෙ තං අභිත්ථවයමානො ආහ ‘‘සම්පන්නං…පෙ… හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති. ๑๖๕-๑๖๖. ลำดับนั้น แม้สาตาคิริยักษ์ ด้วยความประสงค์ว่า "ดูก่อนสหาย เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น ท่านรู้ดีแล้วและอนุโมทนาดีแล้ว" ประสงค์จะให้เฮมวตยักษ์นั้นยินดี จึงกล่าวว่า "สมฺปนฺนํ มุนิโน...เป... ธมฺมโต อนุโมทสิ" ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ประสงค์จะสรรเสริญท่าน (เฮมวตยักษ์) ในการเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคอีก จึงกล่าวว่า "สมฺปนฺนํ...เป... หนฺท ปสฺสาม โคตมํ" 167. අථ හෙමවතො අත්තනො අභිරුචිතගුණෙහි පුරිමජාතිබාහුසච්චබලෙන භගවන්තං අභිත්ථුනන්තො සාතාගිරං ආහ – ‘‘එණිජඞ්ඝං…පෙ… එහි පස්සාම ගොතම’’න්ති. තස්සත්ථො – එණිමිගස්සෙව ජඞ්ඝා අස්සාති එණිජඞ්ඝො. බුද්ධානඤ්හි එණිමිගස්සෙව අනුපුබ්බවට්ටා ජඞ්ඝා හොන්ති, න පුරතො නිම්මංසා පච්ඡතො සුසුමාරකුච්ඡි විය උද්ධුමාතා. කිසා ච බුද්ධා හොන්ති දීඝරස්සසමවට්ටිතයුත්තට්ඨානෙසු තථාරූපාය අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පත්තියා, න වඨරපුරිසා විය ථූලා. පඤ්ඤාය විලිඛිතකිලෙසත්තා වා කිසා. අජ්ඣත්තිකබාහිරසපත්තවිද්ධංසනතො වීරා. එකාසනභොජිතාය පරිමිතභොජිතාය ච අප්පාහාරා, න ද්වත්තිමත්තාලොපභොජිතාය. යථාහ – ๑๖๗. ครั้งนั้น เฮมวตยักษ์สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคุณที่ตนชื่นชอบยิ่ง ด้วยกำลังแห่งความเป็นพหูสูตในชาติก่อน ได้กล่าวกับสาตาคิริยักษ์ว่า "เอณิชงฺฆํ...เป... เอหิ ปสฺสาม โคตมํ" อรรถแห่งคาถานั้นมีว่า ชื่อว่า เอณิชงฺโฆ เพราะมีพระชงฆ์ดุจแข้งของเนื้อทราย จริงอยู่ พระชงฆ์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายกลมงามโดยลำดับดุจแข้งของเนื้อทราย ไม่เกลี้ยงเกลาไร้เนื้อเบื้องหน้า ไม่พองขึ้นเบื้องหลังดุจท้องจระเข้ และพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระวรกายโปร่ง ด้วยความถึงพร้อมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่เช่นนั้น ในส่วนที่ควรจะยาว สั้น เสมอ และกลม ไม่ทรงอ้วนท้วนเหมือนบุรุษพุงพลุ้ย หรือชื่อว่าโปร่ง เพราะทรงขจัดกิเลสด้วยปัญญา ชื่อว่าวีระ เพราะทรงทำลายข้าศึกทั้งภายในและภายนอก ชื่อว่ามีพระกระยาหารน้อย เพราะเสวยมื้อเดียวและเสวยพอประมาณ ไม่ใช่เพราะเสวยเพียงสองสามคำ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘අහං ඛො පන, උදායි, අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්තිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමි. ‘අප්පාහාරො සමණො ගොතමො අප්පාහාරතාය ච වණ්ණවාදී’ති ඉති චෙ මං, උදායි, සාවකා සක්කරෙය්‍යුං, ගරුං කරෙය්‍යුං, මානෙය්‍යුං, පූජෙය්‍යුං, සක්කත්වා, ගරුං කත්වා, උපනිස්සාය විහරෙය්‍යුං. යෙ තෙ, උදායි, මම සාවකා කොසකාහාරාපි අඩ්ඪකොසකාහාරාපි බෙලුවාහාරාපි අඩ්ඪබෙලුවාහාරාපි, න මං තෙ ඉමිනා ධම්මෙන සක්කරෙය්‍යුං…පෙ… උපනිස්සාය විහරෙය්‍යු’’න්ති (ම. නි. 2.242). "ดูก่อนอุทายี ส่วนเรา บางคราวก็ฉันอาหารเต็มบาตรนี้บ้าง ฉันมากกว่านั้นบ้าง ดูก่อนอุทายี หากว่าสาวกทั้งหลายจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเราว่า 'พระสมณโคดมมีพระกระยาหารน้อย และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญความเป็นผู้มีอาหารน้อย' แล้วพึงสักการะ เคารพ อาศัยอยู่ ดูก่อนอุทายี สาวกของเราเหล่าใดที่ฉันอาหารเพียงทะนานหนึ่งบ้าง ครึ่งทะนานบ้าง ผลมะตูมหนึ่งบ้าง ครึ่งผลมะตูมบ้าง สาวกเหล่านั้นก็มิได้สักการะ...เป...อาศัยเราอยู่ด้วยธรรมข้อนี้" (ม.นิ. ๒.๒๔๒) ආහාරෙ ඡන්දරාගාභාවෙන අලොලුපා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙන්ති මොනෙය්‍යසම්පත්තියා මුනිනො. අනගාරිකතාය විවෙකනින්නමානසතාය ච වනෙ ඣායන්ති. තෙනාහ හෙමවතො යක්ඛො ‘‘එණිජඞ්ඝං…පෙ… එහි පස්සාම ගොතම’’න්ති. (พระพุทธเจ้าทั้งหลาย) ไม่มีความตะกละเพราะไม่มีฉันทราคะในอาหาร ย่อมบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ชื่อว่าเป็นมุนี เพราะถึงพร้อมด้วยโมเนยยธรรม และเพราะความเป็นผู้ออกบวช และเพราะมีใจน้อมไปในวิเวก ย่อมเพ่งฌานอยู่ในป่า เพราะเหตุนั้น เฮมวตยักษ์จึงกล่าวว่า "เอณิชงฺฆํ...เป... เอหิ ปสฺสาม โคตมํ" 168. එවඤ්ච වත්වා පුන තස්ස භගවතො සන්තිකෙ ධම්මං සොතුකාමතාය ‘‘සීහංවෙකචර’’න්ති ඉමං ගාථමාහ. තස්සත්ථො – සීහංවාති දුරාසදට්ඨෙන [Pg.205] ඛමනට්ඨෙන නිබ්භයට්ඨෙන ච කෙසරසීහසදිසං. යාය තණ්හාය ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති වුච්චති, තස්සා අභාවෙන එකචරං, එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වින්නං බුද්ධානං අනුප්පත්තිතොපි එකචරං. ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ වුත්තනයෙනාපි චෙත්ථ තං තං අත්ථො දට්ඨබ්බො. නාගන්ති පුනබ්භවං නෙව ගන්තාරං නාගන්තාරං. අථ වා ආගුං න කරොතීතිපි නාගො. බලවාතිපි නාගො. තං නාගං. කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති ද්වීසුපි කාමෙසු ඡන්දරාගාභාවෙන අනපෙක්ඛිනං. උපසඞ්කම්ම පුච්ඡාම, මච්චුපාසප්පමොචනන්ති තං එවරූපං මහෙසිං උපසඞ්කමිත්වා තෙභූමකවට්ටස්ස මච්චුපාසස්ස පමොචනං විවට්ටං නිබ්බානං පුච්ඡාම. යෙන වා උපායෙන දුක්ඛසමුදයසඞ්ඛාතා මච්චුපාසා පමුච්චති, තං මච්චුපාසප්පමොචනං පුච්ඡාමාති. ඉමං ගාථං හෙමවතො සාතාගිරඤ්ච සාතාගිරපරිසඤ්ච අත්තනො පරිසඤ්ච සන්ධාය ආහ. ๑๖๘. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เหมวตยักษ์ปรารถนาจะฟังธรรมในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น จึงได้กล่าวคาถานี้อีกว่า "สีหํเวกจรํ" เป็นต้น อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้: บทว่า สีหํ วา ความว่า ผู้เสมอด้วยพญาราชสีห์มีขนสร้อยคอ เพราะอรรถว่าใครๆ เข้าไปเบียดเบียนได้ยาก เพราะอรรถว่าทรงอดทนได้ และเพราะอรรถว่าไม่มีภัย บุคคลชื่อว่ามีตัณหาเป็นเพื่อนสองด้วยตัณหาใด เพราะไม่มีตัณหานั้น จึงชื่อว่า "เอกจร" (ผู้เที่ยวไปผู้เดียว) อีกอย่างหนึ่ง แม้เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่ทรงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน จึงชื่อว่า "เอกจร" พึงเห็นอรรถแห่งบทนั้นๆ ในที่นี้ แม้ตามนัยที่กล่าวไว้ในขัคควิสาณสูตร บทว่า นาคํ ความว่า ผู้ไม่ไปสู่ภพใหม่อีก คือไม่กลับมา อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่านาค แม้เพราะไม่ทำความชั่ว ชื่อว่านาค แม้เพราะมีกำลังมาก (ซึ่งพระองค์ผู้เป็น) นาคนั้น บทว่า กาเมสุ อนเปกฺขินํ ความว่า ผู้ไม่ทรงอาลัยในกามทั้งสอง (วัตถุกามและกิเลสกาม) เพราะไม่มีฉันทราคะ บทว่า อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉาม มจฺจุปาสปฺปโมจนํ ความว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระมหาสีผู้มีพระรูปเช่นนั้นแล้ว จักทูลถามถึงพระนิพพานอันเป็นเครื่องเปลื้องจากบ่วงแห่งมัจจุ คือวัฏฏะในภูมิ ๓ หรือว่า บ่วงแห่งมัจจุอันได้แก่ทุกขสมุทัย ย่อมหลุดพ้นได้ด้วยอุบายใด ข้าพเจ้าทั้งหลายจักทูลถามถึงอุบายเครื่องเปลื้องจากบ่วงแห่งมัจจุนั้น เหมวตยักษ์กล่าวคาถานี้หมายถึงสาตาคิรยักษ์ สาตาคิรยักษ์พร้อมทั้งบริษัท และบริษัทของตน තෙන ඛො පන සමයෙන ආසාළ්හීනක්ඛත්තං ඝොසිතං අහොසි. අථ සමන්තතො අලඞ්කතපටියත්තෙ දෙවනගරෙ සිරිං පච්චනුභොන්තී විය රාජගහෙ කාළී නාම කුරරඝරිකා උපාසිකා පාසාදමාරුය්හ සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ගබ්භපරිස්සමං විනොදෙන්තී සවාතප්පදෙසෙ උතුග්ගහණත්ථං ඨිතා තෙසං යක්ඛසෙනාපතීනං තං බුද්ධගුණපටිසංයුත්තං කථං ආදිමජ්ඣපරියොසානතො අස්සොසි. සුත්වා ච ‘‘එවං විවිධගුණසමන්නාගතා බුද්ධා’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං උප්පාදෙත්වා තාය නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා තත්ථෙව ඨිතා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. තතො එව භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවිකානං උපාසිකානං අනුස්සවප්පසන්නානං, යදිදං කාළී උපාසිකා කුරරඝරිකා’’ති (අ. නි. 1.267) එතදග්ගෙ ඨපිතා. ก็ในสมัยนั้น นักขัตฤกษ์ในเดือนอาสาฬหะได้ถูกประกาศขึ้น ครั้งนั้น ในกรุงราชคฤห์ ซึ่งประดับประดาตกแต่งไว้โดยรอบราวกับเทวนครที่กำลังเสวยสิริสมบัติ อุบาสิกาชื่อว่ากาฬี ผู้เป็นธิดาในตระกูลกุรรฆระ ได้ขึ้นสู่ปราสาท เปิดสีหบัญชร ยืนอยู่ที่ที่มีลมพัดเพื่อรับลมและบรรเทาความอึดอัดในห้อง ได้ฟังถ้อยคำของเสนายักษ์เหล่านั้นซึ่งประกอบด้วยพระพุทธคุณ ตั้งแต่ต้น ท่ามกลาง จนถึงที่สุด ครั้นฟังแล้ว นางคิดว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงประกอบด้วยคุณนานัปการอย่างนี้หนอ" จึงยังปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ให้เกิดขึ้น แล้วข่มนิวรณ์ทั้งหลายไว้ได้ด้วยปีตินั้น ยืนอยู่ที่นั่นเอง ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งเธอไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวิกาอุบาสิกาของเราผู้เลื่อมใสเพราะได้ฟังตามกันมา กาฬีอุบาสิกาธิดาแห่งตระกูลกุรรฆระนี้ เป็นเลิศ" 169. තෙපි යක්ඛසෙනාපතයො සහස්සයක්ඛපරිවාරා මජ්ඣිමයාමසමයෙ ඉසිපතනං පත්වා, ධම්මචක්කප්පවත්තිතපල්ලඞ්කෙනෙව නිසින්නං භගවන්තං උපසඞ්කම්ම වන්දිත්වා, ඉමාය ගාථාය භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඔකාසමකාරයිංසු ‘‘අක්ඛාතාරං පවත්තාර’’න්ති. තස්සත්ථො – ඨපෙත්වා තණ්හං තෙභූමකෙ ධම්මෙ ‘‘ඉදං ඛො පන, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්තිආදිනා (සං. නි. 5.1081; මහාව. 14) නයෙන සච්චානං වවත්ථානකථාය අක්ඛාතාරං, ‘‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං අරියසච්චං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’න්ති මෙ භික්ඛවෙ’’තිආදිනා නයෙන තෙසු කිච්චඤාණකතඤාණප්පවත්තනෙන පවත්තාරං. යෙ වා ධම්මා යථා වොහරිතබ්බා, තෙසු තථා [Pg.206] වොහාරකථනෙන අක්ඛාතාරං, තෙසංයෙව ධම්මානං සත්තානුරූපතො පවත්තාරං. උග්ඝටිතඤ්ඤුවිපඤ්චිතඤ්ඤූනං වා දෙසනාය අක්ඛාතාරං, නෙය්‍යානං පටිපාදනෙන පවත්තාරං. උද්දෙසෙන වා අක්ඛාතාරං, විභඞ්ගෙන තෙහි තෙහි පකාරෙහි වචනතො පවත්තාරං. බොධිපක්ඛියානං වා සලක්ඛණකථනෙන අක්ඛාතාරං, සත්තානං චිත්තසන්තානෙ පවත්තනෙන පවත්තාරං. සඞ්ඛෙපතො වා තීහි පරිවට්ටෙහි සච්චානං කථනෙන අක්ඛාතාරං, විත්ථාරතො පවත්තාරං. ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං ධම්මො, තං ධම්මං පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්ති (පටි. ම. 2.40) එවමාදිනා පටිසම්භිදානයෙන විත්ථාරිතස්ස ධම්මචක්කස්ස පවත්තනතො පවත්තාරං. ๑๖๙. แม้เสนายักษ์เหล่านั้น มีบริวารเป็นยักษ์หนึ่งพันตน ถึงป่าอิสิปตนะในสมัยมัชฌิมยาม เข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ทรงประกาศธรรมจักรนั่นเอง แล้วสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถานี้ และได้กระทำการขอโอกาส (เพื่อทูลถาม) ด้วยบทคาถาว่า "อักขาตารํ ปวัตตารํ" อรรถแห่งบทนั้นมีดังนี้: ชื่อว่า "อักขาตา" (ผู้บอก) เพราะทรงแสดงธรรมในภูมิ ๓ เว้นตัณหา ด้วยการตรัสจำแนกสัจจะทั้งหลาย โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัจคือทุกข์นี้แล" ชื่อว่า "ปวัตตา" (ผู้ให้เป็นไป) เพราะทรงให้กิจจญาณและกตญาณเป็นไปในสัจจะเหล่านั้น โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยสัจคือทุกข์นั้นแล อันเราพึงกำหนดรู้" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใดพึงถูกเรียกขานอย่างไร ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะตรัสบอกโวหารในธรรมเหล่านั้นอย่างนั้น และชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นไปตามสมควรแก่สัตว์ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะทรงแสดงธรรมแก่บุคคลประเภทอุคฆฏิตัญญูและวิปัญจิตัญญู ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้บุคคลประเภทเนยยะปฏิบัติ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะทรงแสดงโดยย่อ (อุเทศ) ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้เป็นไปโดยพิสดาร (วิภังค์) ตามนัยแห่งอาการนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะตรัสบอกโพธิปักขิยธรรมพร้อมทั้งลักษณะ ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้เกิดขึ้นในจิตสันดานของสัตว์ทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "อักขาตา" เพราะตรัสบอกสัจจะโดยย่อด้วยปริวัฏ ๓ ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงให้เป็นไปโดยพิสดาร ชื่อว่า "ปวัตตา" เพราะทรงยังธรรมจักรที่ทรงขยายความไว้โดยนัยแห่งปฏิสัมภิทาเป็นต้นว่า "สัทธินทรีย์เป็นธรรม พระองค์ทรงยังธรรมนั้นให้เป็นไป เหตุนั้นจึงชื่อว่าธรรมจักร" ให้เป็นไป සබ්බධම්මානන්ති චතුභූමකධම්මානං. පාරගුන්ති ඡහාකාරෙහි පාරං ගතං අභිඤ්ඤාය, පරිඤ්ඤාය, පහානෙන, භාවනාය, සච්ඡිකිරියාය, සමාපත්තියා. සො හි භගවා සබ්බධම්මෙ අභිජානන්තො ගතොති අභිඤ්ඤාපාරගූ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පරිජානන්තො ගතොති පරිඤ්ඤාපාරගූ, සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො ගතොති පහානපාරගූ, චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙන්තො ගතොති භාවනාපාරගූ, නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො ගතොති සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සබ්බා සමාපත්තියො සමාපජ්ජන්තො ගතොති සමාපත්තිපාරගූ. එවං සබ්බධම්මානං පාරගුං. බුද්ධං වෙරභයාතීතන්ති අඤ්ඤාණසයනතො පටිබුද්ධත්තා බුද්ධං, සබ්බෙන වා සරණවණ්ණනායං වුත්තෙනත්ථෙන බුද්ධං, පඤ්චවෙරභයානං අතීතත්තා වෙරභයාතීතං. එවං භගවන්තං අතිත්ථවන්තා ‘‘මයං පුච්ඡාම ගොතම’’න්ති ඔකාසමකාරයිංසු. บทว่า สพฺพธมฺมานํ ได้แก่ แห่งธรรมใน ๔ ภูมิ บทว่า ปารคู ได้แก่ ผู้ถึงฝั่ง (คือที่สุด) ด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ ด้วยอภิญญา (การรู้ยิ่ง) ด้วยปริญญา (การกำหนดรู้) ด้วยปหานะ (การละ) ด้วยภาวนา (การเจริญ) ด้วยสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้ง) และด้วยสมาบัติ (การเข้าสมาบัติ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อภิญญาปารคู", ทรงกำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ แล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปริญญาปารคู", ทรงละกิเลสทั้งปวงแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปหานปารคู", ทรงเจริญมรรค ๔ แล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ภาวนาปารคู", ทรงกระทำนิโรธให้แจ้งแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สัจฉิกิริยาปารคู", ทรงเข้าสมาบัติทั้งปวงแล้วเสด็จไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สมาปัตติปารคู" (ซึ่งพระองค์) ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวงอย่างนี้ บทว่า พุทฺธํ เวรภยาตีตํ ความว่า ชื่อว่า "พุทธะ" เพราะทรงตื่นแล้วจากการหลับคืออวิชชา หรือชื่อว่า "พุทธะ" ด้วยอรรถที่กล่าวไว้ในการพรรณนาสรณะโดยทั้งสิ้น ชื่อว่า "เวรภยาตีตะ" เพราะทรงล่วงพ้นเวรภัย ๕ ประการ ยักษ์เหล่านั้นสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างยิ่งอยู่อย่างนี้ ได้กระทำการขอโอกาส (เพื่อทูลถาม) ว่า "ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ทั้งหลายขอทูลถาม" 170. අථ නෙසං යක්ඛානං තෙජෙන ච පඤ්ඤාය ච අග්ගො හෙමවතො යථාධිප්පෙතං පුච්ඡිතබ්බං පුච්ඡන්තො ‘‘කිස්මිං ලොකො’’ති ඉමං ගාථමාහ. තස්සාදිපාදෙ කිස්මින්ති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මවචනං, කිස්මිං උප්පන්නෙ ලොකො සමුප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. සත්තලොකසඞ්ඛාරලොකෙ සන්ධාය පුච්ඡති. කිස්මිං කුබ්බති සන්ථවන්ති අහන්ති වා මමන්ති වා තණ්හාදිට්ඨිසන්ථවං කිස්මිං කුබ්බති, අධිකරණත්ථෙ භුම්මවචනං. කිස්ස ලොකොති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, කිං උපාදාය ලොකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. කිස්මිං ලොකොති භාවෙනභාවලක්ඛණකාරණත්ථෙසු භුම්මවචනං. කිස්මිං සති කෙන කාරණෙන ලොකො විහඤ්ඤති පීළීයති බාධීයතීති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. ๑๗๐. ครั้งนั้น เหมวตยักษ์ผู้เป็นใหญ่กว่ายักษ์เหล่านั้นด้วยเดชและด้วยปัญญา เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ควรถามตามความประสงค์ จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า “กิสฺมึ โลโก” เป็นต้น ในบาทแรกแห่งคาถานั้น บทว่า กิสฺมึ เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถภาเวนภาวลักขณะ อธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออะไรเกิดขึ้น โลกจึงเกิดขึ้นพร้อม ท่านถามหมายถึงสัตวโลกและสังขารโลก (ในบทว่า) กิสฺมึ กุพฺพติ สนฺถวํ (แปลว่า) ย่อมกระทำความสนิทสนมคือตัณหาและทิฏฐิว่า “เรา” หรือ “ของเรา” ในอะไร, เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถอธิกรณะ (ในบทว่า) กิสฺส โลโก เป็นสามีวิภัตติ ในอรรถอุปโยคะ อธิบายในที่นี้ว่า อาศัยอะไร จึงถึงการนับว่า “โลก” (ในบทว่า) กิสฺมึ โลโก เป็นภุมมวิภัตติ ในอรรถภาเวนภาวลักขณะและในอรรถเหตุ อธิบายในที่นี้ว่า เมื่ออะไรมีอยู่ หรือเพราะเหตุอะไร โลกจึงเดือดร้อน ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้น 171. අථ [Pg.207] භගවා යස්මා ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු උප්පන්නෙසු සත්තලොකො ච ධනධඤ්ඤාදිවසෙන සඞ්ඛාරලොකො ච උප්පන්නො හොති, යස්මා චෙත්ථ සත්තලොකො තෙස්වෙව ඡසු දුවිධම්පි සන්ථවං කරොති. චක්ඛායතනං වා හි ‘‘අහං මම’’න්ති ගණ්හාති අවසෙසෙසු වා අඤ්ඤතරං. යථාහ – ‘‘චක්ඛු අත්තාති යො වදෙය්‍ය, තං න උපපජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 3.422). යස්මා ච එතානියෙව ඡ උපාදාය දුවිධොපි ලොකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, යස්මා ච තෙස්වෙව ඡසු සති සත්තලොකො දුක්ඛපාතුභාවෙන විහඤ්ඤති. යථාහ – ๑๗๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค (ทรงมีพระดำริว่า) เพราะว่าเมื่ออายตนะภายในและภายนอก ๖ เกิดขึ้นแล้ว สัตวโลกและสังขารโลกโดยเป็นต้นว่าทรัพย์และข้าวเปลือกย่อมเกิดขึ้น และเพราะว่าในโลกทั้งสองนั้น สัตวโลกย่อมกระทำความสนิทสนมแม้ทั้งสองอย่างในอายตนะ ๖ เหล่านั้นนั่นเอง จริงอยู่ เขาย่อมยึดถือจักขายตนะบ้าง หรืออายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอายตนะที่เหลือบ้างว่า “เรา” “ของเรา” ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า “ผู้ใดพึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา คำของผู้นั้นย่อมไม่สมเหตุสมผล” เป็นต้น และเพราะว่าอาศัยอายตนะ ๖ เหล่านี้เท่านั้น โลกแม้ทั้งสองอย่างจึงถึงการนับว่า “โลก” และเพราะว่าเมื่ออายตนะ ๖ เหล่านั้นนั่นเองมีอยู่ สัตวโลกย่อมเดือดร้อนเพราะความปรากฏขึ้นแห่งทุกข์ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘හත්ථෙසු, භික්ඛවෙ, සති ආදානනික්ඛෙපනං හොති, පාදෙසු සති අභික්කමපටික්කමො හොති, පබ්බෙසු සති සමිඤ්ජනපසාරණං හොති, කුච්ඡිස්මිං සති ජිඝච්ඡාපිපාසා හොති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුස්මිං සති චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්තිආදි (සං. නි. 4.237). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือมีอยู่ การหยิบและการวางย่อมมี เมื่อเท้ามีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับย่อมมี เมื่อข้อต่อมีอยู่ การคู้เข้าและการเหยียดออกย่อมมี เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายย่อมมี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อจักษุมีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น තථා තෙසු ආධාරභූතෙසු පටිහතො සඞ්ඛාරලොකො විහඤ්ඤති. යථාහ – ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่ออายตนะเหล่านั้นเป็นที่ตั้ง สังขารโลกอันกระทบแล้วย่อมเดือดร้อน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘චක්ඛුස්මිං අනිදස්සනෙ සප්පටිඝෙ පටිහඤ්ඤි වා’’ඉති (ධ. ස. 597-8) ච. “ในจักษุอันไม่เห็นแต่กระทบได้ ย่อมกระทบ” ดังนี้ด้วย ‘‘චක්ඛු, භික්ඛවෙ, පටිහඤ්ඤති මනාපාමනාපෙසු රූපෙසූ’’ති (සං. නි. 4.238) එවමාදි. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุย่อมกระทบในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ” เป็นต้นดังนี้ තථා තෙහියෙව කාරණභූතෙහි දුවිධොපි ලොකො විහඤ්ඤති. යථාහ – ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอายตนะเหล่านั้นนั่นเองเป็นเหตุ โลกแม้ทั้งสองอย่างย่อมเดือดร้อน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘චක්ඛු විහඤ්ඤති මනාපාමනාපෙසු රූපෙසූ’’ති (සං. නි. 4.238) ච. “จักษุย่อมเดือดร้อนในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ” ดังนี้ด้วย ‘‘චක්ඛු, භික්ඛවෙ, ආදිත්තං, රූපා ආදිත්තා. කෙන ආදිත්තං? රාගග්ගිනා’’ති (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) එවමාදි. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร ร้อนเพราะไฟคือราคะ” เป็นต้นดังนี้ තස්මා ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනවසෙන තං පුච්ඡං විස්සජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො’’ති. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหานั้นโดยนัยแห่งอายตนะภายในและภายนอก ๖ จึงตรัสว่า “โลกเกิดขึ้นในอายตนะ ๖” 172. අථ සො යක්ඛො අත්තනා වට්ටවසෙන පුට්ඨපඤ්හං භගවතා ද්වාදසායතනවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා විස්සජ්ජිතං න සුට්ඨු උපලක්ඛෙත්වා තඤ්ච අත්ථං [Pg.208] තප්පටිපක්ඛඤ්ච ඤාතුකාමො සඞ්ඛෙපෙනෙව වට්ටවිවට්ටං පුච්ඡන්තො ආහ ‘‘කතමං ත’’න්ති. තත්ථ උපාදාතබ්බට්ඨෙන උපාදානං, දුක්ඛසච්චස්සෙතං අධිවචනං. යත්ථ ලොකො විහඤ්ඤතීති ‘‘ඡසු ලොකො විහඤ්ඤතී’’ති එවං භගවතා යත්ථ ඡබ්බිධෙ උපාදානෙ ලොකො විහඤ්ඤතීති වුත්තො, තං කතමං උපාදානන්ති? එවං උපඩ්ඪගාථාය සරූපෙනෙව දුක්ඛසච්චං පුච්ඡි. සමුදයසච්චං පන තස්ස කාරණභාවෙන ගහිතමෙව හොති. නිය්‍යානං පුච්ඡිතොති ඉමාය පන උපඩ්ඪගාථාය මග්ගසච්චං පුච්ඡි. මග්ගසච්චෙන හි අරියසාවකො දුක්ඛං පරිජානන්තො, සමුදයං පජහන්තො, නිරොධං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගං භාවෙන්තො ලොකම්හා නිය්‍යාති, තස්මා නිය්‍යානන්ති වුච්චති. කථන්ති කෙන පකාරෙන. දුක්ඛා පමුච්චතීති ‘‘උපාදාන’’න්ති වුත්තා වට්ටදුක්ඛා පමොක්ඛං පාපුණාති. එවමෙත්ථ සරූපෙනෙව මග්ගසච්චං පුච්ඡි, නිරොධසච්චං පන තස්ස විසයභාවෙන ගහිතමෙව හොති. ๑๗๒. ครั้งนั้น ยักษ์นั้นไม่เข้าใจแจ่มแจ้งซึ่งคำวิสัชนาแห่งปัญหาที่ตนทูลถามโดยนัยแห่งวัฏฏะ อันพระผู้มีพระภาคทรงย่อแล้วโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ จึงเป็นผู้ใคร่จะทราบซึ่งเนื้อความนั้นและเนื้อความที่เป็นปฏิปักษ์ต่อเนื้อความนั้น เมื่อจะทูลถามซึ่งวัฏฏะและวิวัฏฏะโดยย่อนั่นเอง จึงได้ทูลว่า “อะไรเป็นอุปาทานนั้น” ในบทเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทาน เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่ควรถือมั่น คำนั้นเป็นชื่อของทุกขสัจจะ (ในบทว่า) ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วอย่างนี้ว่า “โลกเดือดร้อนในอายตนะ ๖” คือ โลกเดือดร้อนในอุปาทาน ๖ อย่างใด อุปาทานนั้นคืออะไร ด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ทูลถามซึ่งทุกขสัจโดยสภาวะนั่นเองด้วยคาถาครึ่งหนึ่ง ส่วนสมุทัยสัจเป็นอันท่านถือเอาแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุของทุกขสัจนั้น ส่วนด้วยคาถาครึ่งนี้ว่า นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต ท่านได้ทูลถามซึ่งมรรคสัจ จริงอยู่ พระอริยสาวกย่อมออกจากโลกด้วยมรรคสัจ คือเมื่อกำหนดรู้ซึ่งทุกข์ ละซึ่งสมุทัย กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ เจริญซึ่งมรรค เพราะเหตุนั้น (มรรค) จึงเรียกว่านิยยานะ (ทางออก) บทว่า กถํ คือ โดยประการอะไร (ในบทว่า) ทุกฺขา ปมุจฺจติ คือ ย่อมถึงซึ่งความหลุดพ้นจากวัฏทุกข์ที่เรียกว่า “อุปาทาน” ในคาถานี้อย่างนี้ ท่านได้ทูลถามซึ่งมรรคสัจโดยสภาวะนั่นเอง ส่วนนิโรธสัจเป็นอันท่านถือเอาแล้วนั่นเองโดยความเป็นอารมณ์ของมรรคสัจนั้น 173. එවං යක්ඛෙන සරූපෙන දස්සෙත්වා ච අදස්සෙත්වා ච චතුසච්චවසෙන පඤ්හං පුට්ඨො භගවා තෙනෙව නයෙන විස්සජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ච කාමගුණා’’ති. තත්ථ පඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතගොචරග්ගහණෙන තග්ගොචරානි පඤ්චායතනානි ගහිතානෙව හොන්ති. මනො ඡට්ඨො එතෙසන්ති මනොඡට්ඨා. පවෙදිතාති පකාසිතා. එත්ථ අජ්ඣත්තිකෙසු ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස ගහණෙන තස්ස විසයභූතං ධම්මායතනං ගහිතමෙව හොති. එවං ‘‘කතමං තං උපාදාන’’න්ති ඉමං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො පුනපි ද්වාදසායතනානං වසෙනෙව දුක්ඛසච්චං පකාසෙසි. මනොගහණෙන වා සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං ගහිතත්තා තාසු පුරිමපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුග්ගහණෙන තාසං වත්ථූනි පඤ්ච චක්ඛාදීනි ආයතනානි, මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුග්ගහණෙන තාසං වත්ථුගොචරභෙදං ධම්මායතනං ගහිතමෙවාති එවම්පි ද්වාදසායතනවසෙන දුක්ඛසච්චං පකාසෙසි. ලොකුත්තරමනායතනධම්මායතනෙකදෙසො පනෙත්ථ යත්ථ ලොකො විහඤ්ඤති, තං සන්ධාය නිද්දිට්ඨත්තා න සඞ්ගය්හති. ๑๗๓. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้อันยักษ์ทูลถามปัญหาโดยนัยแห่งสัจจะ ๔ ซึ่งยักษ์แสดงโดยสภาวะบ้าง ไม่แสดงโดยสภาวะบ้าง เมื่อจะทรงวิสัชนาโดยนัยนั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า “ปัญจกามคุณา” ในบทเหล่านั้น ด้วยการถือเอาโคจรที่เรียกว่ากามคุณ ๕ อายตนะ ๕ อันมีกามคุณ ๕ นั้นเป็นโคจร เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเอง (บทว่า มโนฉฏฺฐา คือ) มนะเป็นที่ ๖ ของธรรมเหล่านั้น (บทว่า) ปเวทิตา คือ อันเราประกาศแล้ว ในบทว่า มโนฉฏฺฐา นั้น ด้วยการถือเอามนายตนะที่ ๖ ในบรรดาอายตนะภายใน ธัมมายตนะอันเป็นวิสัยของมนายตนะนั้น เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงวิสัชนาปัญหานี้ว่า “อะไรเป็นอุปาทานนั้น” แม้อีก ก็ทรงประกาศซึ่งทุกขสัจโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอามนะ เพราะทรงถือเอาแล้วซึ่งวิญญาณธาตุ ๗ ในวิญญาณธาตุเหล่านั้น ด้วยการถือเอาปัญจวิญญาณธาตุเบื้องต้น เป็นอันทรงถือเอาแล้วซึ่งวัตถุของวิญญาณธาตุเหล่านั้น คืออายตนะ ๕ มีจักษุเป็นต้น ด้วยการถือเอามโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเองซึ่งธัมมายตนะอันเป็นวัตถุและโคจรที่ไม่ต่างกันของธาตุทั้งสองนั้น แม้โดยนัยอย่างนี้ ก็ทรงประกาศซึ่งทุกขสัจโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ ในบทว่า ปัญจกามคุณา นี้ ส่วนหนึ่งแห่งโลกุตตรมนายตนะและธัมมายตนะไม่นับเข้าด้วย เพราะทรงแสดงไว้แล้วหมายถึงปัญหานั้น (ในบทว่า) ยตฺถ โลโก วิหญฺญติ එත්ථ ඡන්දං විරාජෙත්වාති එත්ථ ද්වාදසායතනභෙදෙ දුක්ඛසච්චෙ තානෙවායතනානි ඛන්ධතො ධාතුතො නාමරූපතොති තථා තථා වවත්ථපෙත්වා, තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා, විපස්සන්තො අරහත්තමග්ගපරියොසානාය විපස්සනාය තණ්හාසඞ්ඛාතං ඡන්දං සබ්බසො විරාජෙත්වා විනෙත්වා විද්ධංසෙත්වාති අත්ථො. එවං දුක්ඛා පමුච්චතීති ඉමිනා පකාරෙන එතස්මා [Pg.209] වට්ටදුක්ඛා පමුච්චතීති. එවමිමාය උපඩ්ඪගාථාය ‘‘නිය්‍යානං පුච්ඡිතො බ්‍රූහි, කථං දුක්ඛා පමුච්චතී’’ති අයං පඤ්හො විස්සජ්ජිතො හොති, මග්ගසච්චඤ්ච පකාසිතං සමුදයනිරොධසච්චානි පනෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව සඞ්ගහිතත්තා පකාසිතානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. උපඩ්ඪගාථාය වා දුක්ඛසච්චං, ඡන්දෙන සමුදයසච්චං, ‘‘විරාජෙත්වා’’ති එත්ථ විරාගෙන නිරොධසච්චං, ‘‘විරාගාවිමුච්චතී’’ති වචනතො වා මග්ගසච්චං. ‘‘එව’’න්ති උපායනිදස්සනෙන මග්ගසච්චං, දුක්ඛනිරොධන්ති වචනතො වා. ‘‘දුක්ඛා පමුච්චතී’’ති දුක්ඛපමොක්ඛෙන නිරොධසච්චන්ති එවමෙත්ථ චත්තාරි සච්චානි පකාසිතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. ในคาถานี้ ในบทว่า ฉนฺทํ วิราเชตฺวา มีอรรถาธิบายว่า ในทุกขสัจจะอันมีอายตนะ ๑๒ เป็นประเภท กำหนดอายตนะเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นขันธ์ โดยความเป็นธาตุ โดยความเป็นนามรูป อย่างนั้นๆ แล้ว ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ เมื่อเจริญวิปัสสนาอยู่ ด้วยวิปัสสนาอันมีอรหัตตมรรคเป็นที่สุด พึงยังฉันทะอันได้ชื่อว่าตัณหา ให้ปราศจากความกำหนัด นำออกไป ทำลายเสียโดยสิ้นเชิง นี้เป็นเนื้อความ บทว่า เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจติ ความว่า ย่อมหลุดพ้นจากวัฏทุกข์นี้โดยประการนี้ ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาว่า “นิยฺยานํ ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ทุกฺขา ปมุจฺจตีติ” (ข้าพเจ้าทูลถามถึงทางออก ขอพระองค์ตรัสบอกเถิดว่า บุคคลจะพ้นจากทุกข์ได้อย่างไร) นี้ เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาแล้วด้วยกึ่งคาถานี้ และมรรคสัจจะก็เป็นอันทรงแสดงแล้ว ส่วนสมุทยสัจและนิโรธสัจ พึงทราบว่า เป็นอันทรงแสดงแล้วเหมือนกันในคาถานี้ เพราะสงเคราะห์เข้าด้วยนัยที่ตรัสไว้ในคาถาก่อนนั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่ง ทุกขสัจจะทรงแสดงด้วยกึ่งคาถา สมุทยสัจจะทรงแสดงด้วยศัพท์ว่า ฉันทะ นิโรธสัจจะทรงแสดงด้วยวิราคะในบทว่า วิราเชตฺวา หรืออีกนัยหนึ่ง มรรคสัจจะทรงแสดงตามนัยว่า “วิราคา วิมุจฺจติ” (ย่อมหลุดพ้นเพราะคลายกำหนัด) มรรคสัจจะทรงแสดงด้วยการชี้แนะอุบายว่า เอวํ หรือตามนัยว่า ทุกฺขนิโรธํ (ความดับทุกข์) ในบทว่า ทุกฺขา ปมุจฺจติ นิโรธสัจจะทรงแสดงด้วยการหลุดพ้นจากทุกข์ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า สัจจะ ๔ เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วในคาถานี้ 174. එවං චතුසච්චගබ්භාය ගාථාය ලක්ඛණතො නිය්‍යානං පකාසෙත්වා පුන තදෙව සකෙන නිරුත්තාභිලාපෙන නිගමෙන්තො ආහ ‘‘එතං ලොකස්ස නිය්‍යාන’’න්ති. එත්ථ එතන්ති පුබ්බෙ වුත්තස්ස නිද්දෙසො, ලොකස්සාති තෙධාතුකලොකස්ස. යථාතථන්ති අවිපරීතං. එතං වො අහමක්ඛාමීති සචෙපි මං සහස්සක්ඛත්තුං පුච්ඡෙය්‍යාථ, එතං වො අහමක්ඛාමි, න අඤ්ඤං. කස්මා? යස්මා එවං දුක්ඛා පමුච්චති, න අඤ්ඤථාති අධිප්පායො. අථ වා එතෙන නිය්‍යානෙන එකද්වත්තික්ඛතුං නිග්ගතානම්පි එතං වො අහමක්ඛාමි, උපරිවිසෙසාධිගමායපි එතදෙව අහමක්ඛාමීති අත්ථො. කස්මා? යස්මා එවං දුක්ඛා පමුච්චති අසෙසනිස්සෙසාති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ද්වෙපි යක්ඛසෙනාපතයො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු සද්ධිං යක්ඛසහස්සෙන. ๑๗๔. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงนิยยานธรรมโดยลักษณะด้วยคาถาอันเป็นที่ตั้งแห่งสัจจะ ๔ แล้ว เมื่อจะทรงสรุปความซึ่งนิยยานธรรมนั้นนั่นแหละอีก ด้วยถ้อยคำที่เป็นนิรุตติของพระองค์เอง จึงตรัสว่า “เอตํ โลกสฺส นิยฺยานํ” (นี้เป็นทางออกแห่งโลก) ในบทเหล่านั้น บทว่า เอตํ เป็นการระบุถึงสิ่งที่ตรัสไว้แล้วในก่อน บทว่า โลกสฺส คือ แห่งโลกคือไตรธาตุ บทว่า ยถาตถํ คือ ไม่วิปริต บทว่า เอตํ โว อหมกฺขามิ ความว่า ถึงแม้พวกท่านจะพึงทูลถามเราตั้งพันครั้ง เราก็จะบอกแก่พวกท่านอย่างนี้ จะไม่บอกอย่างอื่นเลย อธิบายว่า เพราะเหตุไร เพราะว่า บุคคลย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ได้ด้วยอาการอย่างนี้ ไม่ใช่ด้วยอาการอย่างอื่น หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถว่า ถึงแม้บุคคลจะพ้นไปได้ด้วยนิยยานธรรมนี้ครั้งหนึ่ง สองครั้ง หรือสามครั้ง เราก็จะบอกแก่พวกท่านอย่างนี้ คือ เราจะบอกอย่างนี้เท่านั้นแม้เพื่อการบรรลุคุณวิเศษที่สูงขึ้นไป เพราะเหตุไร เพราะว่า บุคคลย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ได้ด้วยอาการอย่างนี้โดยไม่มีส่วนเหลือและไม่มีเชื้อเหลือ ดังนี้แล้ว ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผล ในกาลจบเทศนา แม้เสนาบดียักษ์ทั้งสองก็ได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยยักษ์หนึ่งพัน 175. අථ හෙමවතො පකතියාපි ධම්මගරු ඉදානි අරියභූමියං පතිට්ඨාය සුට්ඨුතරං අතිත්තො භගවතො විචිත්‍රපටිභානාය දෙසනාය භගවන්තං සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමිං පුච්ඡන්තො ‘‘කො සූධ තරතී’’ති ගාථමභාසි. තත්ථ කො සූධ තරති ඔඝන්ති ඉමිනා චතුරොඝං කො තරතීති සෙක්ඛභූමිං පුච්ඡති අවිසෙසෙන. යස්මා අණ්ණවන්ති න විත්ථතමත්තං නාපි ගම්භීරමත්තං අපිච පන යං විත්ථතතරඤ්ච ගම්භීරතරඤ්ච, තං වුච්චති. තාදිසො ච සංසාරණ්ණවො. අයඤ්හි සමන්තතො පරියන්තාභාවෙන විත්ථතො, හෙට්ඨා පතිට්ඨාභාවෙන උපරි ආලම්බනාභාවෙන ච ගම්භීරො, තස්මා ‘‘කො ඉධ තරති අණ්ණවං, තස්මිඤ්ච අප්පතිට්ඨෙ අනාලම්බෙ ගම්භීරෙ අණ්ණවෙ කො න සීදතී’’ති අසෙක්ඛභූමිං පුච්ඡති. ๑๗๕. ลำดับนั้น เฮมวตยักษ์ แม้โดยปกติก็เป็นผู้เคารพในธรรมอยู่แล้ว บัดนี้ได้ดำรงอยู่ในอริยภูมิแล้ว จึงยังไม่เพียงพออย่างยิ่ง เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงเสขภูมิและอเสขภูมิ อันเนื่องมาจากเทศนาอันมีปฏิภาณวิจิตรของพระผู้มีพระภาค จึงได้กล่าวคาถาว่า “โก สูธ ตรตี” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า โก สูธ ตรติ โอฆํ นี้ ท่านทูลถามถึงเสขภูมิโดยไม่เจาะจงว่า ใครหนอในโลกนี้ย่อมข้ามโอฆะ ๔ ได้ เพราะคำว่า อณฺณวํ (ห้วงน้ำ) มิได้หมายเพียงความกว้างหรือความลึกเท่านั้น แต่หมายถึงสิ่งที่กว้างกว่าและลึกกว่านั้น ซึ่งก็คือสังสารวัฏอันเปรียบดังห้วงน้ำใหญ่นั่นเอง จริงอยู่ สังสารวัฏนี้ชื่อว่ากว้าง เพราะไม่มีที่สุดโดยรอบ ชื่อว่าลึก เพราะไม่มีที่ตั้งในเบื้องต่ำและไม่มีที่ยึดเหนี่ยวในเบื้องบน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทูลถามถึงอเสขภูมิว่า “ใครหนอในโลกนี้ย่อมข้ามห้วงน้ำได้ และใครย่อมไม่จมลงในห้วงน้ำนั้นอันไม่มีที่เหยียบ ไม่มีที่ยึดเหนี่ยว และลึก” 176. අථ [Pg.210] භගවා යො භික්ඛු ජීවිතහෙතුපි වීතික්කමං අකරොන්තො සබ්බදා සීලසම්පන්නො ලොකියලොකුත්තරාය ච පඤ්ඤාය පඤ්ඤවා, උපචාරප්පනාසමාධිනා ඉරියාපථහෙට්ඨිමමග්ගඵලෙහි ච සුසමාහිතො, තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනාය නියකජ්ඣත්තචින්තනසීලො, සාතච්චකිරියාවහාය අප්පමාදසතියා ච සමන්නාගතො. යස්මා සො චතුත්ථෙන මග්ගෙන ඉමං සුදුත්තරං ඔඝං අනවසෙසං තරති, තස්මා සෙක්ඛභූමිං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘සබ්බදා සීලසම්පන්නො’’ති ඉමං තිසික්ඛාගබ්භං ගාථමාහ. එත්ථ හි සීලසම්පදාය අධිසීලසික්ඛා, සතිසමාධීහි අධිචිත්තසික්ඛා, අජ්ඣත්තචින්තිතාපඤ්ඤාහි අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති තිස්සො සික්ඛා සඋපකාරා සානිසංසා ච වුත්තා. උපකාරො හි සික්ඛානං ලොකියපඤ්ඤා සති ච, අනිසංසො සාමඤ්ඤඵලානීති. ๑๗๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุใด แม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่ทำการล่วงละเมิด เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลทุกเมื่อ เป็นผู้มีปัญญาด้วยปัญญาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีจิตตั้งมั่นดีด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ และด้วยอิริยาบถ มรรคเบื้องต่ำและผลเบื้องต่ำ มีปกติพิจารณาธรรมภายในตนโดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ด้วยวิปัสสนา ประกอบด้วยสติอันไม่ประมาทอันนำมาซึ่งการกระทำที่ต่อเนื่อง เพราะเหตุที่ภิกษุนั้นย่อมข้ามโอฆะอันข้ามได้ยากยิ่งนี้ได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยมรรคที่ ๔ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาเสขภูมิ จึงตรัสคาถานี้อันเป็นที่ตั้งแห่งสิกขา ๓ ว่า “สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน” เป็นต้น จริงอยู่ ในบทนี้ อธิสีลสิกขากล่าวไว้ด้วยศีลสัมปทา อธิจิตตสิกขากล่าวไว้ด้วยสติและสมาธิ อธิปัญญาสิกขากล่าวไว้ด้วยปัญญาที่เกิดจากการพิจารณาภายในตน ด้วยประการฉะนี้ สิกขา ๓ พร้อมทั้งธรรมที่เป็นอุปการะและอานิสงส์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอุปการะแก่สิกขาทั้งหลายคือโลกิยปัญญาและสติ ส่วนอานิสงส์คือสามัญผลทั้งหลาย 177. එවං පඨමගාථාය සෙක්ඛභූමිං දස්සෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං දස්සෙන්තො දුතියගාථමාහ. තස්සත්ථො විරතො කාමසඤ්ඤායාති යා කාචි කාමසඤ්ඤා, තතො සබ්බතො චතුත්ථමග්ගසම්පයුත්තාය සමුච්ඡෙදවිරතියා විරතො. ‘‘විරත්තො’’තිපි පාඨො. තදා ‘‘කාමසඤ්ඤායා’’ති භුම්මවචනං හොති, සගාථාවග්ගෙ පන ‘‘කාමසඤ්ඤාසූ’’තිපි (සං. නි. 1.96) පාඨො. චතූහිපි මග්ගෙහි දසන්නං සංයොජනානං අතීතත්තා සබ්බසංයොජනාතිගො, චතුත්ථෙනෙව වා උද්ධම්භාගියසබ්බසංයොජනාතිගො, තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනීතණ්හාසඞ්ඛාතාය නන්දියා තිණ්ණඤ්ච භවානං පරික්ඛීණත්තා නන්දීභවපරික්ඛීණො සො තාදිසො ඛීණාසවො භික්ඛු ගම්භීරෙ සංසාරණ්ණවෙ න සීදති නන්දීපරික්ඛයෙන සඋපාදිසෙසං, භවපරික්ඛයෙන ච අනුපාදිසෙසං නිබ්බානථලං සමාපජ්ජ පරමස්සාසප්පත්තියාති. ๑๗๗. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงเสขภูมิด้วยคาถาแรกแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอเสขภูมิ จึงตรัสคาถาที่สอง อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้ บทว่า วิรโต กามสญฺญาย ความว่า ท่านเป็นผู้เว้นขาดแล้วจากกามสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยประการทั้งปวง ด้วยสมุจเฉทวิรัติอันสัมปยุตด้วยมรรคที่ ๔ ก็มีปาฐะว่า วิรตฺโต บ้าง ในปาฐะนั้น บทว่า กามสญฺญาย เป็นภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) แต่ในสคาถาวรรค มีปาฐะว่า กามสญฺญาสู ก็มี ท่านชื่อว่า สพฺพสํโยชนาติโค เพราะก้าวล่วงสังโยชน์ ๑๐ ได้ด้วยมรรคทั้ง ๔ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อุทธัมภาคิยสัพพสังโยชนาติโค เพราะก้าวล่วงอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหมดได้ด้วยมรรคที่ ๔ เท่านั้น ท่านชื่อว่า นนฺทีภวปริกฺขีโณ เพราะมีนันทิคือตัณหาอันเป็นเครื่องเพลิดเพลินในภพนั้นๆ และภพทั้งสามสิ้นไปแล้ว ภิกษุขีณาสพผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่จมลงในสังสารวัฏอันลึก เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงบรรลุเสาวปาทิเสสนิพพาน และเพราะความสิ้นไปแห่งภพ จึงบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุอันเป็นแดนเกษมอย่างยิ่ง 178. අථ හෙමවතො සහායඤ්ච යක්ඛපරිසඤ්ච ඔලොකෙත්වා පීතිසොමනස්සජාතො ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤ’’න්ති එවමාදීහි ගාථාහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා සබ්බාවතියා පරිසාය සහායෙන ච සද්ධිං අභිවාදෙත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා, අත්තනො වසනට්ඨානං අගමාසි. ๑๗๘. ลำดับนั้น เฮมวตยักษ์แลดูสหายและบริษัทแห่งยักษ์แล้ว เกิดปีติโสมนัส สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า “คมฺภีรปญฺญํ” แล้วถวายบังคมพร้อมกับบริษัททั้งหมดและสหาย กระทำประทักษิณแล้ว ได้ไปยังที่อยู่ของตน තාසං පන ගාථානං අයං අත්ථවණ්ණනා – ගම්භීරපඤ්ඤන්ති ගම්භීරාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතං. තත්ථ පටිසම්භිදායං වුත්තනයෙන ගම්භීරපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හි තත්ථ [Pg.211] ‘‘ගම්භීරෙසු ඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීරපඤ්ඤා’’තිආදි (පටි. ම. 3.4). නිපුණත්ථදස්සින්ති නිපුණෙහි ඛත්තියපණ්ඩිතාදීහි අභිසඞ්ඛතානං පඤ්හානං අත්ථදස්සිං අත්ථානං වා යානි නිපුණානි කාරණානි දුප්පටිවිජ්ඣානි අඤ්ඤෙහි තෙසං දස්සනෙන නිපුණත්ථදස්සිං. රාගාදිකිඤ්චනාභාවෙන අකිඤ්චනං. දුවිධෙ කාමෙ තිවිධෙ චෙ භවෙ අලග්ගනෙන කාමභවෙ අසත්තං. ඛන්ධාදිභෙදෙසු සබ්බාරම්මණෙසු ඡන්දරාගබන්ධනාභාවෙන සබ්බධි විප්පමුත්තං. දිබ්බෙ පථෙ කමමානන්ති අට්ඨසමාපත්තිභෙදෙ දිබ්බෙ පථෙ සමාපජ්ජනවසෙන චඞ්කමන්තං. තත්ථ කිඤ්චාපි න තාය වෙලාය භගවා දිබ්බෙ පථෙ කමති, අපිච ඛො පුබ්බෙ කමනං උපාදාය කමනසත්තිසබ්භාවෙන තත්ථ ලද්ධවසීභාවතාය එවං වුච්චති. අථ වා යෙ තෙ විසුද්ධිදෙවා අරහන්තො, තෙසං පථෙ සන්තවිහාරෙ කමනෙනාපෙතං වුත්තං. මහන්තානං ගුණානං එසනෙන මහෙසිං. นี้เป็นอรรถกถาพรรณนาแห่งคาถาทั้งหลายเหล่านั้น บทว่า คมฺภีรปญฺญํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยปัญญาอันลึกซึ้ง ในบทนั้น พึงทราบว่าปัญญาอันลึกซึ้งตามนัยที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค จริงอยู่ ในปฏิสัมภิทามรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ทั้งหลายอันลึกซึ้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า คัมภีรปัญญา" เป็นต้น บทว่า นิปุณตฺถทสฺสึ ได้แก่ ผู้ทรงเห็นอรรถแห่งปัญหาทั้งหลายที่กษัตริย์บัณฑิตเป็นต้นผู้ฉลาดได้ตกแต่งไว้ หรือว่า ผู้ทรงเห็นเหตุทั้งหลายอันละเอียดที่ผู้อื่นแทงตลอดได้ยาก ด้วยการเห็นเหตุเหล่านั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถทัสสี ชื่อว่า อกิญจนะ เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า อสัตตะในกามภพ เพราะไม่ติดข้องในกาม ๒ อย่าง และภพ ๓ อย่าง ชื่อว่า สัพพธิ วิปปมุตตะ เพราะไม่มีฉันทราคะเป็นเครื่องผูกพันในอารมณ์ทั้งปวงมีขันธ์เป็นต้น บทว่า ทิพฺเพ ปเถ กมมานํ ได้แก่ ผู้เสด็จจงกรมด้วยการเข้าสมาบัติในทางอันเป็นทิพย์อันมีสมาบัติ ๘ เป็นประเภท ในบทนั้น แม้ว่าในเวลานั้นพระผู้มีพระภาคจะไม่ทรงดำเนินไปในทางอันเป็นทิพย์ แต่ก็ตรัสอย่างนี้โดยอาศัยการดำเนินไปในกาลก่อน เพราะมีสัตติในการดำเนินไป และเพราะความเป็นผู้ได้วสีในทางอันเป็นทิพย์นั้น อีกอย่างหนึ่ง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการดำเนินไปในทางคือสันตวิหารของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นวิสุทธิเทพ ชื่อว่า มเหสี เพราะแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย 179. දුතියගාථාය අපරෙන පරියායෙන ථුති ආරද්ධාති කත්වා පුන නිපුණත්ථදස්සිග්ගහණං නිදස්සෙති. අථ වා නිපුණත්ථෙ දස්සෙතාරන්ති අත්ථො. පඤ්ඤාදදන්ති පඤ්ඤාපටිලාභසංවත්තනිකාය පටිපත්තියා කථනෙන පඤ්ඤාදායකං. කාමාලයෙ අසත්තන්ති ය්වායංකාමෙසු තණ්හාදිට්ඨිවසෙන දුවිධො ආලයො, තත්ථ අසත්තං. සබ්බවිදුන්ති සබ්බධම්මවිදුං, සබ්බඤ්ඤුන්ති වුත්තං හොති. සුමෙධන්ති තස්ස සබ්බඤ්ඤුභාවස්ස මග්ගභූතාය පාරමීපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතං. අරියෙ පථෙති අට්ඨඞ්ගිකෙ මග්ගෙ, ඵලසමාපත්තියං වා. කමමානන්ති පඤ්ඤාය අජ්ඣොගාහමානං මග්ගලක්ඛණං ඤත්වා දෙසනතො, පවිසමානං වා ඛණෙ ඛණෙ ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනතො, චතුබ්බිධමග්ගභාවනාසඞ්ඛාතාය කමනසත්තියා කමිතපුබ්බං වා. ๑๗๙. ในคาถาที่สอง ท่านแสดงการถือเอาศัพท์ว่า นิปุณัตถทัสสี อีกครั้ง โดยทำความเข้าใจว่า การสรรเสริญด้วยปริยายอื่นได้เริ่มขึ้นแล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า ผู้ทรงแสดงอรรถอันละเอียด บทว่า ปญฺญาទทํ ได้แก่ ผู้ประทานปัญญา ด้วยการตรัสบอกปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อการได้เฉพาะซึ่งปัญญา บทว่า กามาลเย อสตฺตํ ได้แก่ ความอาลัย ๒ อย่างในกามทั้งหลายด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิใดมีอยู่ พระองค์ไม่ข้องในความอาลัยนั้น บทว่า สพฺพวิทุํ ได้แก่ ผู้ทรงรู้ธรรมทั้งปวง คือเป็นพระสัพพัญญู ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว บทว่า สุเมธํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยเมธา คือ ปัญญาบารมี อันเป็นทางแห่งความเป็นพระสัพพัญญูของพระองค์ บทว่า อริเย ปเถ ได้แก่ ในมรรคมีองค์ ๘ หรือในผลสมาบัติ บทว่า กมมานํ ได้แก่ ผู้ทรงหยั่งลงด้วยปัญญา ทรงทราบลักษณะแห่งมรรคแล้วทรงแสดง หรือผู้ทรงเข้าผลสมาบัติในทุกขณะ หรือผู้เคยดำเนินไปแล้วด้วยสัตติในการดำเนินไป คือ การเจริญมรรค ๔ อย่าง 180. සුදිට්ඨං වත නො අජ්ජාති. අජ්ජ අම්හෙහි සුන්දරං දිට්ඨං, අජ්ජ වා අම්හාකං සුන්දරං දිට්ඨං, දස්සනන්ති අත්ථො. සුප්පභාතං සුහුට්ඨිතන්ති අජ්ජ අම්හාකං සුට්ඨු පභාතං සොභනං වා පභාතං අහොසි. අජ්ජ ච නො සුන්දරං උට්ඨිතං අහොසි, අනුපරොධෙන සයනතො උට්ඨිතං. කිං කාරණං? යං අද්දසාම සම්බුද්ධං, යස්මා සම්බුද්ධං අද්දසාමාති අත්තනො ලාභසම්පත්තිං ආරබ්භ පාමොජ්ජං පවෙදෙති. ๑๘๐. บทว่า สุทิฏฺฐํ วต โน อชฺช ความว่า วันนี้ เราทั้งหลายได้เห็นดีแล้ว หรือว่า วันนี้ การเห็นอันดีงามได้มีแก่เราทั้งหลาย ความหมายคือ การได้เห็น บทว่า สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ ความว่า วันนี้ รุ่งสว่างดีแล้วแก่เราทั้งหลาย หรือว่า รุ่งอรุณอันงดงามได้มีแล้ว และวันนี้ การลุกขึ้นของเราทั้งหลายก็ดีงาม คือลุกขึ้นจากการนอนโดยไม่มีอุปสรรค เหตุอะไร? เพราะเราทั้งหลายได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุที่เราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ดังนี้ (ยักษ์) ประกาศความปราโมทย์ปรารภความถึงพร้อมด้วยลาภของตน 181. ඉද්ධිමන්තොති [Pg.212] කම්මවිපාකජිද්ධියා සමන්නාගතා. යසස්සිනොති ලාභග්ගපරිවාරග්ගසම්පන්නා. සරණං යන්තීති කිඤ්චාපි මග්ගෙනෙව ගතා, තථාපි සොතාපන්නභාවපරිදීපනත්ථං පසාදදස්සනත්ථඤ්ච වාචං භින්දති. ๑๘๑. บทว่า อิทฺธิมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยฤทธิ์อันเป็นวิบากแห่งกรรม บทว่า ยสสฺสิโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและบริวารอย่างยิ่ง บทว่า สรณํ ยนฺติ ความว่า แม้ว่า (ยักษ์เหล่านั้น) จะถึงสรณะด้วยมรรคแล้วก็ตาม ถึงกระนั้น ก็เปล่งวาจาเพื่อประกาศความเป็นพระโสดาบัน และเพื่อแสดงความเลื่อมใส 182. ගාමා ගාමන්ති දෙවගාමා දෙවගාමං. නගා නගන්ති දෙවපබ්බතා දෙවපබ්බතං. නමස්සමානා සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මතන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත භගවා, ස්වාක්ඛාතො වත භගවතො ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන බුද්ධසුබොධිතඤ්ච ධම්මසුධම්මතඤ්ච. ‘‘සුප්පටිපන්නො වත භගවතො සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිනා සඞ්ඝ-සුප්පටිපත්තිඤ්ච අභිත්ථවිත්වා අභිත්ථවිත්වා නමස්සමානා ධම්මඝොසකා හුත්වා විචරිස්සාමාති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๑๘๒. บทว่า คามา คามํ ได้แก่ จากหมู่บ้านทิพย์สู่หมู่บ้านทิพย์ บทว่า นคา นคํ ได้แก่ จากภูเขาทิพย์สู่ภูเขาทิพย์ บทว่า นมสฺสมานา สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตํ ความว่า (พวกเรา) จักเที่ยวไป พลางนอบน้อม สรรเสริญแล้วๆ เล่าๆ ซึ่งความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีของพระธรรม ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วหนอ" และ (สรรเสริญ) ความเป็นผู้ปฏิบัติดีของสงฆ์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วหนอ" เป็นผู้ประกาศธรรม เป็นอันกล่าวว่า (พวกเรา) จักเที่ยวไป บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถโชติกา සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය හෙමවතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพรรณนาเหมวตสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 10. ආළවකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาพรรณนาอาฬวกสูตร එවං මෙ සුතන්ති ආළවකසුත්තං. කා උප්පත්ති? අත්ථවණ්ණනානයෙනෙවස්ස උප්පත්ති ආවිභවිස්සති. අත්ථවණ්ණනාය ච ‘‘එවං මෙ සුතං, එකං සමයං භගවා’’ති එතං වුත්තත්ථමෙව. ආළවියං විහරති ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙති එත්ථ පන කා ආළවී, කස්මා ච භගවා තස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ විහරතීති? වුච්චතෙ – ආළවීති රට්ඨම්පි නගරම්පි වුච්චති, තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. ආළවීනගරස්ස හි සමීපෙ විහරන්තොපි ‘‘ආළවියං විහරතී’’ති වුච්චති. තස්ස ච නගරස්ස සමීපෙ අවිදූරෙ ගාවුතමත්තෙ තං භවනං, ආළවීරට්ඨෙ විහරන්තොපි ‘‘ආළවියං විහරතී’’ති වුච්චති, ආළවීරට්ඨෙ චෙතං භවනං. อาฬวกสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ มีอุปปัตติอย่างไร? อุปปัตติของสูตรนี้จักปรากฏโดยนัยแห่งอรรถกถาพรรณนานั่นเทียว และในอรรถกถาพรรณนานั้น บทว่า เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา นี้ มีอรรถที่กล่าวไว้แล้ว แต่ในบทว่า อาฬวิยํ วิหรติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน นี้ เมืองอาฬวีคืออะไร และเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงประทับอยู่ในภพของยักษ์นั้น? ตอบว่า คำว่า อาฬวี หมายถึงแคว้นก็ได้ หมายถึงเมืองก็ได้ ทั้งสองอย่างนั้นใช้ได้ในที่นี้ จริงอยู่ แม้เมื่อประทับอยู่ใกล้เมืองอาฬวี ก็เรียกว่า "ประทับอยู่ในเมืองอาฬวี" และภพนั้นอยู่ใกล้เมืองนั้น ไม่ไกลนัก ประมาณ ๑ คาวุต แม้เมื่อประทับอยู่ในแคว้นอาฬวี ก็เรียกว่า "ประทับอยู่ในเมืองอาฬวี" และภพนี้ก็อยู่ในแคว้นอาฬวี යස්මා පන ආළවකො රාජා විවිධනාටකූපභොගං ඡඩ්ඩෙත්වා චොරපටිබාහනත්ථං පටිරාජනිසෙධනත්ථං බ්‍යායාමකරණත්ථඤ්ච සත්තමෙ සත්තමෙ දිවසෙ මිගවං ගච්ඡන්තො එකදිවසං බලකායෙන සද්ධිං කතිකං අකාසි – ‘‘යස්ස පස්සෙන [Pg.213] මිගො පලායති, තස්සෙව සො භාරො’’ති. අථ තස්සෙව පස්සෙන මිගො පලායි, ජවසම්පන්නො රාජා ධනුං ගහෙත්වා පත්තිකොව තියොජනං තං මිගං අනුබන්ධි. එණිමිගා ච තියොජනවෙගා එව හොන්ති. අථ පරික්ඛීණජවං තං මිගං උදකං පවිසිත්වා, ඨිතං වධිත්වා, ද්විධා ඡෙත්වා, අනත්ථිකොපි මංසෙන ‘‘නාසක්ඛි මිගං ගහෙතු’’න්ති අපවාදමොචනත්ථං කාජෙනාදාය ආගච්ඡන්තො නගරස්සාවිදූරෙ බහලපත්තපලාසං මහානිග්‍රොධං දිස්වා පරිස්සමවිනොදනත්ථං තස්ස මූලමුපගතො. තස්මිඤ්ච නිග්‍රොධෙ ආළවකො යක්ඛො මහාරාජසන්තිකා වරං ලභිත්වා මජ්ඣන්හිකසමයෙ තස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාය ඵුට්ඨොකාසං පවිට්ඨෙ පාණිනො ඛාදන්තො පටිවසති. සො තං දිස්වා ඛාදිතුං උපගතො. අථ රාජා තෙන සද්ධිං කතිකං අකාසි – ‘‘මුඤ්ච මං, අහං තෙ දිවසෙ දිවසෙ මනුස්සඤ්ච ථාලිපාකඤ්ච පෙසෙස්සාමී’’ති. යක්ඛො ‘‘ත්වං රාජූපභොගෙන පමත්තො සම්මුස්සසි, අහං පන භවනං අනුපගතඤ්ච අනනුඤ්ඤාතඤ්ච ඛාදිතුං න ලභාමි, ස්වාහං භවන්තම්පි ජීයෙය්‍ය’’න්ති න මුඤ්චි. රාජා ‘‘යං දිවසං න පෙසෙමි, තං දිවසං මං ගහෙත්වා ඛාදාහී’’ති අත්තානං අනුජානිත්වා තෙන මුත්තො නගරාභිමුඛො අගමාසි. ก็เพราะเหตุที่พระเจ้าอาฬวีทรงสละความสำราญในการฟ้อนรำต่างๆ เสด็จไปป่าล่าสัตว์ทุกๆ ๗ วัน เพื่อป้องกันโจร เพื่อป้องกันข้าศึก และเพื่อฝึกซ้อมพระวรกาย วันหนึ่งได้ทรงทำกติกากับหมู่เสนาว่า “เนื้อหนีไปทางด้านข้างของผู้ใด เนื้อนั้นเป็นภาระของผู้นั้น” ครั้งนั้น เนื้อได้หนีไปทางด้านข้างของพระองค์นั่นเอง พระราชาผู้ทรงมีความเร็ว ทรงถือธนูเสด็จพระราชดำเนินติดตามเนื้อนั้นไปตลอดระยะทาง ๓ โยชน์ ก็โดยปกติเนื้อทรายย่อมมีความเร็ว (วิ่งได้) ๓ โยชน์นั่นเทียว ครั้งนั้น ทรงฆ่าเนื้อตัวนั้นซึ่งสิ้นความเร็วแล้วเข้าไปยืนอยู่ในน้ำ ตัดเป็นสองท่อนแล้ว แม้จะไม่ต้องการเนื้อ แต่เพื่อเปลื้องตนจากคำครหาว่า “ไม่สามารถจับเนื้อได้” จึงทรงหาบมาด้วยคาน เมื่อเสด็จมาถึงที่ไม่ไกลจากพระนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไทรใหญ่มีใบหนา จึงเสด็จเข้าไปยังโคนต้นไทรนั้นเพื่อบรรเทาความเหนื่อยล้า ก็ที่ต้นไทรนั้น มียักษ์ชื่ออาฬวกะ ซึ่งได้รับพรจากสำนักของท้าวมหาราช อาศัยอยู่ โดยจะจับกินสัตว์มีชีวิตที่เข้ามาในบริเวณที่เงาของต้นไม้นั้นทาบทับในเวลาเที่ยงวัน ยักษ์นั้นเห็นพระราชาแล้วจึงเข้าไปเพื่อจะกิน ครั้งนั้น พระราชาได้ทรงทำกติกากับยักษ์นั้นว่า “จงปล่อยเรา เราจะส่งมนุษย์หนึ่งคนและข้าวหนึ่งหม้อมาให้ท่านทุกๆ วัน” ยักษ์กล่าวว่า “ท่านมัวเมาในราชสมบัติก็จะลืมเสีย ส่วนเรานั้นไม่ได้รับอนุญาตให้กินผู้ที่ไม่ได้เข้ามาในวิมานและผู้ที่ไม่ได้รับอนุญาต เราอาจจะเสียท่านไปก็ได้” ดังนี้แล้วจึงไม่ยอมปล่อย พระราชาตรัสว่า “วันใดที่เราไม่ส่งมา วันนั้นท่านจงจับเรากินเถิด” เมื่อทรงเอาพระองค์เป็นประกันดังนี้แล้ว จึงได้รับการปล่อยจากยักษ์นั้น และเสด็จมุ่งหน้าสู่พระนคร බලකායො මග්ගෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා ඨිතො රාජානං දිස්වා – ‘‘කිං, මහාරාජ, අයසමත්තභයා එවං කිලන්තොසී’’ති වදන්තො පච්චුග්ගන්ත්වා පටිග්ගහෙසි. රාජා තං පවත්තිං අනාරොචෙත්වා නගරං ගන්ත්වා, කතපාතරාසො නගරගුත්තිකං ආමන්තෙත්වා එතමත්ථං ආරොචෙසි. නගරගුත්තිකො – ‘‘කිං, දෙව, කාලපරිච්ඡෙදො කතො’’ති ආහ. රාජා ‘‘න කතො, භණෙ’’ති ආහ. ‘‘දුට්ඨු කතං, දෙව, අමනුස්සා හි පරිච්ඡින්නමත්තමෙව ලභන්ති, අපරිච්ඡින්නෙ පන ජනපදස්ස ආබාධො භවිස්සති. හොතු, දෙව, කිඤ්චාපි එවමකාසි, අප්පොස්සුක්කො ත්වං රජ්ජසුඛං අනුභොහි, අහමෙත්ථ කාතබ්බං කරිස්සාමී’’ති. සො කාලස්සෙව වුට්ඨාය බන්ධනාගාරං ගන්ත්වා යෙ යෙ වජ්ඣා හොන්ති, තෙ තෙ සන්ධාය – ‘‘යො ජීවිතත්ථිකො හොති, සො [Pg.214] නික්ඛමතූ’’ති භණති. යො පඨමං නික්ඛමති තං ගෙහං නෙත්වා, න්හාපෙත්වා, භොජෙත්වා ච, ‘‘ඉමං ථාලිපාකං යක්ඛස්ස දෙහී’’ති පෙසෙති. තං රුක්ඛමූලං පවිට්ඨමත්තංයෙව යක්ඛො භෙරවං අත්තභාවං නිම්මිනිත්වා මූලකන්දං විය ඛාදති. යක්ඛානුභාවෙන කිර මනුස්සානං කෙසාදීනි උපාදාය සකලසරීරං නවනීතපිණ්ඩො විය හොති. යක්ඛස්ස භත්තං ගාහාපෙත්තුං ගතපුරිසා තං දිස්වා භීතා යථාමිත්තං ආරොචෙසුං. තතො පභුති ‘‘රාජා චොරෙ ගහෙත්වා යක්ඛස්ස දෙතී’’ති මනුස්සා චොරකම්මතො පටිවිරතා. තතො අපරෙන සමයෙන නවචොරානං අභාවෙන පුරාණචොරානඤ්ච පරික්ඛයෙන බන්ධනාගාරානි සුඤ්ඤානි අහෙසුං. หมู่เสนาซึ่งตั้งค่ายพักแรมอยู่ในระหว่างทาง เมื่อเห็นพระราชาแล้ว จึงพากันออกไปต้อนรับพลางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ เพราะทรงกลัวว่าจะเสียพระเกียรติ จึงทรงลำบากถึงเพียงนี้หรือ” พระราชาไม่ได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้น เสด็จเข้าพระนครแล้ว เมื่อเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกนครบาลมา แล้วตรัสบอกเนื้อความนั้น นครบาลกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ได้ทรงกำหนดเวลาไว้หรือไม่” พระราชาตรัสว่า “ไม่ได้กำหนดไว้เลย ท่านผู้เจริญ” (นครบาลทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงทำไม่ดีแล้ว เพราะพวกอมนุษย์ย่อมได้สิทธิ์เฉพาะสิ่งที่กำหนดไว้เท่านั้น แต่เมื่อไม่ได้กำหนดไว้ ความเดือดร้อนจะเกิดแก่แว่นแคว้น เอาเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แม้พระองค์จะทรงทำไปเช่นนั้น ขอพระองค์จงอย่าทรงกังวล เสวยราชสมบัติเป็นสุขเถิด ข้าพระองค์จะจัดการเรื่องนี้เอง” นครบาลนั้นตื่นแต่เช้าตรู่ไปยังเรือนจำ แล้วประกาศแก่นักโทษที่ต้องโทษประหารว่า “ผู้ใดต้องการมีชีวิตอยู่ ผู้นั้นจงออกมา” ผู้ใดออกมาก่อน เขาก็จะพาผู้นั้นไปบ้าน ให้อาบน้ำและให้กินอาหารแล้ว จึงส่งไปพร้อมกับสั่งว่า “จงนำข้าวหม้อนี้ไปให้ยักษ์” พอผู้นั้นเข้าไปถึงโคนต้นไม้เท่านั้น ยักษ์ก็เนรมิตอัตภาพอันน่าสะพรึงกลัว แล้วเคี้ยวกินเหมือนกินหัวเผือกหัวมัน ได้ยินว่า ด้วยอานุภาพของยักษ์ ร่างกายทั้งหมดของมนุษย์นับตั้งแต่ผมเป็นต้นไป ย่อมเป็นเหมือนก้อนเนยใส พวกคนที่ไปเพื่อจะเอาหม้อข้าวของยักษ์กลับมา เมื่อเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วก็หวาดกลัว ได้บอกเล่าตามที่เห็นแก่พวกพ้อง จำเดิมแต่นั้นมา เพราะข่าวลือว่า “พระราชาทรงจับโจรส่งให้ยักษ์” ผู้คนจึงงดเว้นจากการทำโจรกรรม ในเวลาต่อมา เพราะไม่มีโจรใหม่และเพราะโจรเก่าสิ้นไป เรือนจำทั้งหลายก็ว่างเปล่า අථ නගරගුත්තිකො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා අත්තනො ධනං නගරරච්ඡාසු ඡඩ්ඩාපෙසි – ‘‘අප්පෙව නාම කොචි ලොභෙන ගණ්හෙය්‍යා’’ති. තං පාදෙනපි න කොචි ඡුපි. සො චොරෙ අලභන්තො අමච්චානං ආරොචෙසි. අමච්චා ‘‘කුලපටිපාටියා එකමෙකං ජිණ්ණකං පෙසෙම, සො පකතියාපි මච්චුමුඛෙ වත්තතී’’ති ආහංසු. රාජා ‘‘‘අම්හාකං පිතරං, අම්හාකං පිතාමහං පෙසෙතී’ති මනුස්සා ඛොභං කරිස්සන්ති, මා වො එතං රුච්චී’’ති නිවාරෙසි. ‘‘තෙන හි, දෙව, දාරකං පෙසෙම උත්තානසෙය්‍යකං, තථාවිධස්ස හි ‘මාතා මෙ පිතා මෙ’ති සිනෙහො නත්ථී’’ති ආහංසු. රාජා අනුජානි. තෙ තථා අකංසු. නගරෙ දාරකමාතරො ච දාරකෙ ගහෙත්වා ගබ්භිනියො ච පලායිත්වා පරජනපදෙ දාරකෙ සංවඩ්ඪෙත්වා ආනෙන්ති. එවං සබ්බානිපි ද්වාදස වස්සානි ගතානි. ครั้งนั้น นครบาลได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาจึงรับสั่งให้ทิ้งทรัพย์ของพระองค์ไว้ตามถนนในเมือง ด้วยทรงดำริว่า “บางทีจะมีใครสักคนหยิบฉวยไปด้วยความโลภ” แต่ก็ไม่มีใครแม้แต่จะใช้เท้าแตะต้องทรัพย์นั้น นครบาลนั้นเมื่อหาโจรไม่ได้ จึงแจ้งแก่อำมาตย์ทั้งหลาย พวกอำมาตย์กล่าวว่า “เราจงส่งคนชราไปทีละคนตามลำดับตระกูล เพราะโดยปกติ คนชรานั้นก็อยู่ในปากมัจจุราชอยู่แล้ว” พระราชาทรงห้ามไว้ว่า “ผู้คนจะเกิดความวุ่นวาย (โดยกล่าวว่า) ‘พระองค์ส่งบิดาของเรา ปู่ของเราไป’ ความคิดนี้ของพวกท่านอย่าได้เป็นที่พอใจเลย” (พวกอำมาตย์) กราบทูลว่า “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่สมมติเทพ เราจงส่งทารกที่ยังนอนหงายอยู่ไปเถิด เพราะทารกเช่นนั้นยังไม่มีความรักความผูกพันว่า ‘นี่คือแม่ของเรา นี่คือพ่อของเรา’” พระราชาทรงอนุญาต พวกเขาได้ทำเช่นนั้น ในเมือง บรรดามารดาของทารกก็อุ้มทารก และบรรดาหญิงมีครรภ์ก็พากันหลบหนีไปเลี้ยงดูบุตรในชนบทอื่นจนเติบใหญ่แล้วจึงพามา ด้วยประการฉะนี้ เวลาสิบสองปีทั้งสิ้นก็ได้ล่วงไป තතො එකදිවසං සකලනගරං විචිනිත්වා එකම්පි දාරකං අලභිත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නත්ථි, දෙව, නගරෙ දාරකො ඨපෙත්වා අන්තෙපුරෙ තව පුත්තං ආළවකකුමාර’’න්ති. රාජා ‘‘යථා මම පුත්තො පියො, එවං සබ්බලොකස්ස, අත්තනා පන පියතරං නත්ථි, ගච්ඡථ, තම්පි දත්වා මම ජීවිතං රක්ඛථා’’ති ආහ. තෙන ච සමයෙන ආළවකකුමාරස්ස මාතා පුත්තං න්හාපෙත්වා, මණ්ඩෙත්වා, දුකූලචුම්බටකෙ කත්වා, අඞ්කෙ සයාපෙත්වා, නිසින්නා හොති. රාජපුරිසා රඤ්ඤො ආණාය තත්ථ ගන්ත්වා විප්පලපන්තියා තස්සා සොළසන්නඤ්ච ඉත්ථිසහස්සානං සද්ධිං ධාතියා තං ආදාය පක්කමිංසු ‘‘ස්වෙ යක්ඛභක්ඛො භවිස්සතී’’ති. තං දිවසඤ්ච භගවා පච්චූසසමයෙ [Pg.215] පච්චුට්ඨාය ජෙතවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා පුන බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස ආළවකස්ස කුමාරස්ස අනාගාමිඵලුප්පත්තියා උපනිස්සයං, යක්ඛස්ස ච සොතාපත්තිඵලුප්පත්තියා උපනිස්සයං දෙසනාපරියොසානෙ ච චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මචක්ඛුපටිලාභස්සාති. තස්මා විභාතාය රත්තියා පුරෙභත්තකිච්චං කත්වා අනිට්ඨිතපච්ඡාභත්තකිච්චොව කාළපක්ඛඋපොසථදිවසෙ වත්තමානෙ ඔග්ගතෙ සූරියෙ එකකොව අදුතියො පත්තචීවරමාදාය පාදගමනෙනෙව සාවත්ථිතො තිංස යොජනානි ගන්ත්වා තස්ස යක්ඛස්ස භවනං පාවිසි. තෙන වුත්තං ‘‘ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ’’ති. ลำดับนั้น วันหนึ่ง (พวกราชบุรุษ) เที่ยวค้นหาทั่วทั้งพระนครแล้ว ไม่ได้เด็กแม้สักคนหนึ่ง จึงกราบทูลแด่พระราชาว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ ในพระนครไม่มีเด็กเลย เว้นแต่อาฬวกกุมาร พระโอรสของพระองค์ในฝ่ายใน' พระราชาตรัสว่า 'บุตรของเราเป็นที่รักฉันใด (บุตรของคนอื่น) ก็เป็นที่รักของชาวโลกทั้งปวงฉันนั้น แต่ว่าสิ่งที่รักยิ่งกว่าตนย่อมไม่มี พวกท่านจงไปเถิด จงให้แม้บุตรนั้น (แก่ยักษ์) แล้วจงรักษาชีวิตของเราไว้' ก็ในสมัยนั้น พระมารดาของอาฬวกกุมารทรงให้พระโอรสสรงสนาน ประดับตกแต่งแล้ว วางไว้บนผ้าเนื้อดี ให้บรรทมบนตัก แล้วประทับนั่งอยู่ พวกราชบุรุษไปที่นั่นตามพระราชโองการของพระราชาแล้ว ได้พาพระกุมารนั้นไป ในขณะที่พระมารดาพร้อมด้วยหญิงหนึ่งหมื่นหกพันและนางนมกำลังทรงกันแสงคร่ำครวญอยู่ (โดยคิดว่า) 'พรุ่งนี้ (พระกุมาร) จักเป็นภักษาของยักษ์' และในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวันมหาวิหารแล้ว ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุอีกครั้งหนึ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุอนาคามิผลของอาฬวกกุมาร อุปนิสัยแห่งการบรรลุโสดาปัตติผลของยักษ์ และอุปนิสัยแห่งการได้ดวงตาเห็นธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พันในเวลาจบพระธรรมเทศนา เพราะเหตุนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ทรงทำกิจในเวลาเช้าเสร็จแล้ว ทั้งที่กิจในเวลาหลังภัตยังไม่เสร็จสิ้น ในวันอุโบสถฝ่ายกาฬปักษ์ เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ได้เสด็จไปพระองค์เดียว ไม่มีผู้ติดตาม ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จดำเนินด้วยพระบาทจากกรุงสาวัตถีไปสิ้นระยะทางสามสิบโยชน์ แล้วเสด็จเข้าไปยังวิมานของยักษ์ตนนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ณ วิมานของอาฬวกยักษ์' කිං පන භගවා යස්මිං නිග්‍රොධෙ ආළවකස්ස භවනං, තස්ස මූලෙ විහාසි, උදාහු භවනෙයෙවාති? වුච්චතෙ – භවනෙයෙව. යථෙව හි යක්ඛා අත්තනො භවනං පස්සන්ති, තථා භගවාපි. සො තත්ථ ගන්ත්වා භවනද්වාරෙ අට්ඨාසි. තදා ආළවකො හිමවන්තෙ යක්ඛසමාගමං ගතො හොති. තතො ආළවකස්ස ද්වාරපාලො ගද්‍රභො නාම යක්ඛො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, භගවා විකාලෙ ආගතො’’ති ආහ. ‘‘ආම, ගද්‍රභ, ආගතොම්හි. සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්තිං ආළවකස්ස භවනෙ’’ති. ‘‘න මෙ, භන්තෙ, ගරු, අපිච ඛො සො යක්ඛො කක්ඛළො ඵරුසො, මාතාපිතූනම්පි අභිවාදනාදීනි න කරොති, මා රුච්චි භගවතො ඉධ වාසො’’ති. ‘‘ජානාමි, ගද්‍රභ, තස්ස කක්ඛළත්තං, න කොචි මමන්තරායො භවිස්සති, සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්ති’’න්ති. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นไทรซึ่งเป็นที่ตั้งวิมานของอาฬวกยักษ์ หรือว่าประทับอยู่ในวิมานทีเดียว? ตอบว่า ประทับอยู่ในวิมานทีเดียว เพราะว่า ยักษ์ทั้งหลายเห็นวิมานของตนฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ (ทรงเห็นวิมานของยักษ์) ฉันนั้น พระองค์เสด็จไปที่นั่นแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูวิมาน ขณะนั้น อาฬวกยักษ์ไปสู่ที่ประชุมของยักษ์ในป่าหิมพานต์ ลำดับนั้น ยักษ์ชื่อคัทรภะ ผู้เป็นนายทวารของอาฬวกยักษ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้วทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จมาในเวลาวิกาล' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'ใช่แล้ว คัทรภะ เรามาแล้ว ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักอยู่ในวิมานของอาฬวกยักษ์สักคืนหนึ่ง' (คัทรภยักษ์ทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจ แต่ว่ายักษ์ตนนั้นหยาบช้า ดุร้าย แม้การไหว้เป็นต้นแก่บิดามารดาก็ไม่กระทำ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่าพอพระทัยที่จะประทับอยู่ในที่นี้เลย' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'คัทรภะ เรารู้ความหยาบช้าของยักษ์นั้น อันตรายใดๆ จะไม่มีแก่เรา ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักสักคืนหนึ่ง' දුතියම්පි ගද්‍රභො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අග්ගිතත්තකපාලසදිසො, භන්තෙ, ආළවකො, ‘මාතාපිතරො’ති වා ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ති වා ‘ධම්මො’ති වා න ජානාති, ඉධාගතානං චිත්තක්ඛෙපම්පි කරොති, හදයම්පි ඵාලෙති, පාදෙපි ගහෙත්වා පරසමුද්දෙ වා පරචක්කවාළෙ වා ඛිපතී’’ති. දුතියම්පි භගවා ආහ – ‘‘ජානාමි, ගද්‍රභ, සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්ති’’න්ති. තතියම්පි ගද්‍රභො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අග්ගිතත්තකපාලසදිසො, භන්තෙ, ආළවකො, ‘මාතාපිතරො’ති වා ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ති වා ‘ධම්මො’ති වා න ජානාති, ඉධාගතානං චිත්තක්ඛෙපම්පි කරොති, හදයම්පි ඵාලෙති, පාදෙපි ගහෙත්වා පරසමුද්දෙ [Pg.216] වා පරචක්කවාළෙ වා ඛිපතී’’ති. තතියම්පි භගවා ආහ – ‘‘ජානාමි, ගද්‍රභ, සචෙ තෙ අගරු, විහරෙය්‍යාමෙකරත්ති’’න්ති. ‘‘න මෙ, භන්තෙ, ගරු, අපිච ඛො සො යක්ඛො අත්තනො අනාරොචෙත්වා අනුජානන්තං මං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, ආරොචෙමි, භන්තෙ, තස්සා’’ති. ‘‘යථාසුඛං, ගද්‍රභ, ආරොචෙහී’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ත්වමෙව ජානාහී’’ති භගවන්තං අභිවාදෙත්වා හිමවන්තාභිමුඛො පක්කාමි. භවනද්වාරම්පි සයමෙව භගවතො විවරමදාසි. භගවා අන්තොභවනං පවිසිත්වා යත්ථ අභිලක්ඛිතෙසු මඞ්ගලදිවසාදීසු නිසීදිත්වා ආළවකො සිරිං අනුභොති, තස්මිංයෙව දිබ්බරතනපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා සුවණ්ණාභං මුඤ්චි. තං දිස්වා යක්ඛස්ස ඉත්ථියො ආගන්ත්වා, භගවන්තං වන්දිත්වා, සම්පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. භගවා ‘‘පුබ්බෙ තුම්හෙ දානං දත්වා, සීලං සමාදියිත්වා, පූජනෙය්‍යං පූජෙත්වා, ඉමං සම්පත්තිං පත්තා, ඉදානිපි තථෙව කරොථ, මා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඉස්සාමච්ඡරියාභිභූතා විහරථා’’තිආදිනා නයෙන තාසං පකිණ්ණකධම්මකථං කථෙසි. තා ච භගවතො මධුරනිග්ඝොසං සුත්වා, සාධුකාරසහස්සානි දත්වා, භගවන්තං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසුයෙව. ගද්‍රභොපි හිමවන්තං ගන්ත්වා ආළවකස්ස ආරොචෙසි – ‘‘යග්ඝෙ, මාරිස, ජානෙය්‍යාසි, විමානෙ තෙ භගවා නිසින්නො’’ති. සො ගද්‍රභස්ස සඤ්ඤමකාසි ‘‘තුණ්හී හොහි, ගන්ත්වා කත්තබ්බං කරිස්සාමී’’ති. පුරිසමානෙන කිර ලජ්ජිතො අහොසි, තස්මා ‘‘මා කොචි පරිසමජ්ඣෙ සුණෙය්‍යා’’ති වාරෙසි. แม้ครั้งที่สอง คัทรภยักษ์ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬวกยักษ์เป็นดุจกระเบื้องที่ร้อนด้วยไฟ ไม่รู้จัก 'มารดาบิดา' หรือ 'สมณพราหมณ์' หรือ 'ธรรม' ย่อมทำให้ผู้ที่มาถึงที่นี้เกิดความฟุ้งซ่านแห่งจิตบ้าง ทำให้หัวใจแตกบ้าง จับเท้าโยนไปข้ามมหาสมุทรหรือข้ามจักรวาลบ้าง' แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'คัทรภะ เรารู้ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักสักคืนหนึ่ง' แม้ครั้งที่สาม คัทรภยักษ์ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬวกยักษ์เป็นดุจกระเบื้องที่ร้อนด้วยไฟ ไม่รู้จัก 'มารดาบิดา' หรือ 'สมณพราหมณ์' หรือ 'ธรรม' ย่อมทำให้ผู้ที่มาถึงที่นี้เกิดความฟุ้งซ่านแห่งจิตบ้าง ทำให้หัวใจแตกบ้าง จับเท้าโยนไปข้ามมหาสมุทรหรือข้ามจักรวาลบ้าง' แม้ครั้งที่สาม พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'คัทรภะ เรารู้ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักสักคืนหนึ่ง' (คัทรภยักษ์ทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจ แต่ว่ายักษ์ตนนั้นพึงปลงข้าพระองค์ผู้ซึ่งอนุญาตโดยที่ยังมิได้บอกแก่ตนเสียจากชีวิต ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอกราบทูลแก่ยักษ์นั้น' (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) 'คัทรภะ ท่านจงบอกตามความพอใจเถิด' (คัทรภยักษ์ทูลว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงทราบด้วยพระองค์เองเถิด' แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า มุ่งหน้าไปยังป่าหิมพานต์หลีกไป แม้ประตูวิมานก็ได้เปิดออกถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอัตโนมัติ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปภายในวิมานแล้ว ประทับนั่งบนทิพยรัตนบัลลังก์อันเป็นที่ซึ่งอาฬวกยักษ์นั่งเสวยสิริสมบัติในวันมงคลเป็นต้นที่กำหนดไว้ แล้วทรงเปล่งพระรัศมีมีวรรณะดุจทองคำ เหล่านางยักษิณีของยักษ์ตนนั้นเห็นพระรัศมีนั้นแล้ว จึงพากันมาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่งแวดล้อม พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสปกิณณกธรรมกถาแก่นางยักษิณีเหล่านั้นด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ในกาลก่อน พวกเธอได้ให้ทาน สมาทานศีล บูชาผู้ที่ควรบูชา จึงได้บรรลุสมบัตินี้ แม้ในบัดนี้ก็จงทำเช่นนั้นเถิด อย่าได้อยู่โดยถูกความริษยาและความตระหนี่ครอบงำซึ่งกันและกันเลย' และนางยักษิณีเหล่านั้นได้ฟังพระสุรเสียงอันไพเราะของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ให้สาธุการนับพันครั้ง แล้วนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่นั่นเอง แม้คัทรภยักษ์ก็ไปสู่ป่าหิมพานต์แล้วกราบทูลแก่อาฬวกยักษ์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอท่านจงทราบเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในวิมานของท่าน' อาฬวกยักษ์นั้นได้ให้สัญญาณแก่คัทรภยักษ์ว่า 'ท่านจงนิ่งเสีย เราไปแล้วจักทำสิ่งที่ควรทำ' ได้ยินว่า เขามีความละอายด้วยมานะของบุรุษ เพราะเหตุนั้นจึงห้ามว่า 'อย่าให้ใครได้ยินในท่ามกลางบริษัทเลย' තදා සාතාගිරහෙමවතා භගවන්තං ජෙතවනෙයෙව වන්දිත්වා ‘‘යක්ඛසමාගමං ගමිස්සාමා’’ති සපරිවාරා නානායානෙහි ආකාසෙන ගච්ඡන්ති. ආකාසෙ ච යක්ඛානං න සබ්බත්ථ මග්ගො අත්ථි, ආකාසට්ඨානි විමානානි පරිහරිත්වා මග්ගට්ඨානෙනෙව මග්ගො හොති. ආළවකස්ස පන විමානං භූමට්ඨං සුගුත්තං පාකාරපරික්ඛිත්තං සුසංවිහිතද්වාරට්ටාලකගොපුරං, උපරි කංසජාලසඤ්ඡන්නං මඤ්ජූසසදිසං තියොජනං උබ්බෙධෙන. තස්ස උපරි මග්ගො හොති. තෙ තං පදෙසමාගම්ම ගන්තුං අසමත්ථා අහෙසුං. බුද්ධානඤ්හි නිසින්නොකාසස්ස උපරිභාගෙන යාව භවග්ගා, තාව කොචි ගන්තුං අසමත්ථො. තෙ ‘‘කිමිද’’න්ති ආවජ්ජෙත්වා භගවන්තං දිස්වා ආකාසෙ ඛිත්තලෙඩ්ඩු විය ඔරුය්හ වන්දිත්වා, ධම්මං සුත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා ‘‘යක්ඛසමාගමං ගච්ඡාම භගවා’’ති තීණි වත්ථූනි පසංසන්තා යක්ඛසමාගමං අගමංසු. ආළවකො තෙ දිස්වා ‘‘ඉධ නිසීදථා’’ති පටික්කම්ම ඔකාසමදාසි. තෙ [Pg.217] ආළවකස්ස නිවෙදෙසුං ‘‘ලාභා තෙ, ආළවක, යස්ස තෙ භවනෙ භගවා විහරති, ගච්ඡාවුසො භගවන්තං පයිරුපාසස්සූ’’ති. එවං භගවා භවනෙයෙව විහාසි, න යස්මිං නිග්‍රොධෙ ආළවකස්ස භවනං, තස්ස මූලෙති. තෙන වුත්තං ‘‘එකං සමයං භගවා ආළවියං විහරති ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ’’ති. ครั้งนั้น สาตาคิรยักษ์และเหมวตยักษ์ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคในพระเชตวันแล้ว ตั้งใจว่า 'พวกเราจักไปสู่ที่ประชุมแห่งยักษ์' จึงพร้อมด้วยบริวารไปทางอากาศด้วยยานต่างๆ ก็ในอากาศนั้น หนทางของพวกยักษ์มิได้มีอยู่ทุกแห่ง หนทางย่อมมีเฉพาะในที่ที่เป็นหนทาง โดยเว้นวิมานทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในอากาศ ส่วนวิมานของอาฬวกยักษ์ตั้งอยู่บนภาคพื้นดิน ได้รับการคุ้มครองอย่างดี มีกำแพงล้อมรอบ มีประตู ป้อม และซุ้มประตูที่จัดไว้ดีแล้ว เบื้องบนปกคลุมด้วยข่ายสำริด ดุจหีบ สูง ๓ โยชน์ หนทางย่อมมีอยู่เบื้องบนวิมานนั้น ยักษ์เหล่านั้นมาถึงประเทศนั้นแล้ว ไม่สามารถจะไปได้ ด้วยว่าโดยส่วนเบื้องบนแห่งสถานที่ประทับนั่งของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ตลอดจนถึงภวัคคพรหม ใครๆ ก็ไม่สามารถจะไปได้ ยักษ์เหล่านั้นรำพึงว่า 'นี่อะไรกัน' แล้วเห็นพระผู้มีพระภาค จึงลงมาเหมือนก้อนดินที่ถูกซัดไปในอากาศ ถวายบังคมแล้ว ฟังธรรมแล้ว กระทำประทักษิณแล้ว สรรเสริญวัตถุ ๓ (คือพระรัตนตรัย) อยู่ พลางกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จะไปสู่ที่ประชุมแห่งยักษ์' แล้วได้ไปสู่ที่ประชุมแห่งยักษ์ อาฬวกยักษ์เห็นยักษ์เหล่านั้นแล้วจึงถอยไปให้โอกาสว่า 'ท่านทั้งหลายจงนั่งที่นี่' ยักษ์เหล่านั้นได้แจ้งแก่อาฬวกยักษ์ว่า 'อาฬวกะ เป็นลาภของท่านหนอ ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิมานของท่าน ดูก่อนอาวุโส ท่านจงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเถิด' ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิมานนั้นนั่นเทียว มิใช่ที่โคนต้นไทรซึ่งเป็นที่ตั้งวิมานของอาฬวกยักษ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอาฬวี ในวิมานของอาฬวกยักษ์' අථ ඛො ආළවකො…පෙ… භගවන්තං එතදවොච ‘‘නික්ඛම සමණා’’ති. ‘‘කස්මා පනායං එතදවොචා’’ති? වුච්චතෙ – රොසෙතුකාමතාය. තත්‍රෙවං ආදිතො පභුති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො – අයඤ්හි යස්මා අස්සද්ධස්ස සද්ධාකථා දුක්කථා හොති දුස්සීලාදීනං සීලාදිකථා විය, තස්මා තෙසං යක්ඛානං සන්තිකා භගවතො පසංසං සුත්වා එව අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තලොණසක්ඛරා විය අබ්භන්තරකොපෙන තටතටායමානහදයො හුත්වා ‘‘කො සො භගවා නාම, යො මම භවනං පවිට්ඨො’’ති ආහ. තෙ ආහංසු – ‘‘න ත්වං, ආවුසො, ජානාසි භගවන්තං අම්හාකං සත්ථාරං, යො තුසිතභවනෙ ඨිතො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා’’තිආදිනා නයෙන යාව ධම්මචක්කප්පවත්තනං කථෙන්තා පටිසන්ධිආදිනා ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි වත්වා ‘‘ඉමානිපි ත්වං, ආවුසො, අච්ඡරියානි නාද්දසා’’ති චොදෙසුං. සො දිස්වාපි කොධවසෙන ‘‘නාද්දස’’න්ති ආහ. ආවුසො ආළවක පස්සෙය්‍යාසි වා ත්වං, න වා, කො තයා අත්ථො පස්සතා වා අපස්සතා වා, කිං ත්වං කරිස්සසි අම්හාකං සත්ථුනො, යො ත්වං තං උපනිධාය චලක්කකුධමහාඋසභසමීපෙ තදහුජාතවච්ඡකො විය, තිධාපභින්නමත්තවාරණසමීපෙ භිඞ්කපොතකො විය, භාසුරවිලම්බකෙසරඋපසොභිතක්ඛන්ධස්ස මිගරඤ්ඤො සමීපෙ ජරසිඞ්ගාලො විය, දියඩ්ඪයොජනසතප්පවඩ්ඪකායසුපණ්ණරාජසමීපෙ ඡින්නපක්ඛකාකපොතකො විය ඛායසි, ගච්ඡ යං තෙ කරණීයං, තං කරොහීති. එවං වුත්තෙ කුද්ධො ආළවකො උට්ඨහිත්වා මනොසිලාතලෙ වාමපාදෙන ඨත්වා ‘‘පස්සථ දානි තුම්හාකං වා සත්ථා මහානුභාවො, අහං වා’’ති දක්ඛිණපාදෙන සට්ඨියොජනමත්තං කෙලාසපබ්බතකූටං අක්කමි, තං අයොකූටපහටො නිද්ධන්තඅයොපිණ්ඩො විය පපටිකායො මුඤ්චි. සො තත්‍ර ඨත්වා ‘‘අහං ආළවකො’’ති ඝොසෙසි, සකලජම්බුදීපං සද්දො ඵරි. ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์... ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า 'จงออกไป สมณะ' ถามว่า 'ก็เพราะเหตุไร อาฬวกยักษ์นี้จึงกล่าวคำนี้' ตอบว่า 'เพราะความประสงค์จะให้ทรงพระพิโรธ' ในเรื่องนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงตั้งแต่ต้นไปดังนี้ ด้วยว่า เพราะเหตุที่ถ้อยคำเรื่องศรัทธาเป็นถ้อยคำที่บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาฟังได้ยาก เหมือนถ้อยคำเรื่องศีลเป็นต้นเป็นถ้อยคำที่บุคคลผู้ทุศีลเป็นต้นฟังได้ยาก ฉะนั้น พอได้ฟังคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคจากสำนักของยักษ์เหล่านั้นเท่านั้น ก็มีใจเดือดพล่านด้วยความโกรธภายใน ดุจเกลือและกรวดที่ใส่ลงในไฟ แล้วกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคนามนั้นคือใครหนอ ผู้เข้ามาในวิมานของเรา' ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโส ท่านไม่รู้จักพระผู้มีพระภาค พระศาสดาของพวกเรา ผู้ประทับอยู่ในดุสิตภพ ทรงตรวจดูมหาวิโลกนะ ๕ แล้ว' ดังนี้เป็นต้น จนถึงทรงประกาศพระธรรมจักร กล่าวบุพพนิมิต ๓๒ ประการ มีการปฏิสนธิเป็นต้น แล้วซักถามว่า 'ดูก่อนอาวุโส แม้สิ่งอัศจรรย์เหล่านี้ ท่านก็ไม่เห็นหรือ' อาฬวกยักษ์นั้นแม้เห็นแล้ว ก็กล่าวด้วยอำนาจความโกรธว่า 'เราไม่เห็น' (ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า) 'ดูก่อนอาวุโสอาฬวกะ ท่านจะเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยการเห็นหรือไม่เห็น ท่านจะทำอะไรพระศาสดาของพวกเราได้ ท่านผู้ซึ่งเมื่อเทียบกับพระองค์แล้ว ย่อมปรากฏ (เป็นของเล็กน้อย) เหมือนลูกโคที่เกิดในวันนั้น ใกล้โคอุสภผู้ยิ่งใหญ่มีโหนกที่เคลื่อนไหวได้ เหมือนลูกแมลงภู่ ใกล้ช้างตกมัน ๓ ประเภท เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ ใกล้พญาสัตว์มีคอประดับด้วยขนสร้อยที่ห้อยย้อยรุ่งเรือง เหมือนลูกกาปีกหัก ใกล้พญาสุบรรณมีกายใหญ่ประมาณร้อยโยชน์กึ่ง (๑๕๐ โยชน์) จงไปทำกิจที่ท่านควรทำเถิด' เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ อาฬวกยักษ์โกรธแล้วลุกขึ้น ยืนด้วยเท้าซ้ายบนแผ่นศิลาชื่อมโนสิลา แล้วกล่าวว่า 'บัดนี้ พวกท่านจงดูเถิดว่า พระศาสดาของพวกท่านมีอานุภาพมาก หรือว่าเรามีอานุภาพมาก' แล้วเหยียบยอดเขาไกรลาสประมาณ ๖๐ โยชน์ด้วยเท้าขวา ยอดเขานั้นได้แตกเป็นแผ่นๆ เหมือนก้อนเหล็กที่หลอมแล้วถูกค้อนเหล็กทุบ อาฬวกยักษ์นั้นยืนอยู่ ณ ที่นั้นแล้ว เปล่งเสียงว่า 'เราคืออาฬวกะ' เสียงได้แผ่ไปทั่วชมพูทวีป චත්තාරො [Pg.218] කිර සද්දා සකලජම්බුදීපෙ සුය්‍යිංසු – යඤ්ච පුණ්ණකො යක්ඛසෙනාපති ධනඤ්චයකොරබ්‍යරාජානං ජූතෙ ජිනිත්වා අප්ඵොටෙත්වා ‘‘අහං ජිනි’’න්ති උග්ඝොසෙසි, යඤ්ච සක්කො දෙවානමින්දො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පරිහායමානෙ විස්සකම්මං දෙවපුත්තං සුනඛං කාරෙත්වා ‘‘අහං පාපභික්ඛූ ච පාපභික්ඛුනියො ච උපාසකෙ ච උපාසිකායො ච සබ්බෙව අධම්මවාදිනො ඛාදාමී’’ති උග්ඝොසාපෙසි, යඤ්ච කුසජාතකෙ පභාවතිහෙතු සත්තහි රාජූහි නගරෙ උපරුද්ධෙ පභාවතිං අත්තනා සහ හත්ථික්ඛන්ධං ආරොපෙත්වා නගරා නික්ඛම්ම ‘‘අහං සීහස්සරකුසමහාරාජා’’ති මහාපුරිසො උග්ඝොසෙසි, යඤ්ච ආළවකො කෙලාසමුද්ධනි ඨත්වා ‘‘අහං ආළවකො’’ති. තදා හි සකලජම්බුදීපෙ ද්වාරෙ ද්වාරෙ ඨත්වා උග්ඝොසිතසදිසං අහොසි, තියොජනසහස්සවිත්ථතො ච හිමවාපි සඞ්කම්පි යක්ඛස්ස ආනුභාවෙන. ได้ยินว่า เสียง ๔ อย่างได้ถูกได้ยินทั่วชมพูทวีป คือ เสียงที่ปุณณกยักษ์เสนาบดีชนะพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะในการเล่นสกาแล้ว ตบมือเปล่งเสียงว่า 'เราชนะแล้ว' หนึ่ง, เสียงที่ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะเสื่อมลง ให้วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตเป็นสุนัข แล้วให้ประกาศว่า 'เราจะกินภิกษุชั่ว ภิกษุณีชั่ว อุบาสกชั่ว อุบาสิกาชั่ว และอธรรมวาทีทั้งหมด' หนึ่ง, เสียงที่ในกุสชาดก เมื่อพระนครถูกพระราชา ๗ พระองค์ล้อมไว้เพราะเหตุแห่งนางปภาวดี มหาบุรุษ (พระเจ้ากุสราช) ทรงให้นางปภาวดีขึ้นคอช้างพร้อมกับพระองค์ เสด็จออกจากพระนครแล้ว เปล่งเสียงว่า 'เราคือพระเจ้ากุสมหาราชผู้มีเสียงดุจราชสีห์' หนึ่ง, และเสียงที่อาฬวกยักษ์ยืนอยู่บนยอดเขาไกรลาสเปล่งเสียงว่า 'เราคืออาฬวกะ' หนึ่ง ในครั้งนั้นแล เสียงนั้นได้เป็นเหมือนเสียงที่เปล่งขึ้นโดยยืนอยู่ที่ประตูบ้านทุกๆ ประตูทั่วชมพูทวีป และแม้ป่าหิมพานต์ซึ่งกว้าง ๓,๐๐๐ โยชน์ ก็สั่นสะเทือนด้วยอานุภาพของยักษ์ සො වාතමණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙසි – ‘‘එතෙනෙව සමණං පලාපෙස්සාමී’’ති. තෙ පුරත්ථිමාදිභෙදා වාතා සමුට්ඨහිත්වා අඩ්ඪයොජනයොජනද්වියොජනතියොජනප්පමාණානි පබ්බතකූටානි පදාලෙත්වා වනගච්ඡරුක්ඛාදීනි උම්මූලෙත්වා ආළවීනගරං පක්ඛන්තා ජිණ්ණහත්ථිසාලාදීනි චුණ්ණෙන්තා ඡදනිට්ඨකා ආකාසෙ භමෙන්තා. භගවා ‘‘මා කස්සචි උපරොධො හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තෙ වාතා දසබලං පත්වා චීවරකණ්ණමත්තම්පි චාලෙතුං නාසක්ඛිංසු. තතො මහාවස්සං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘උදකෙන අජ්ඣොත්ථරිත්වා සමණං මාරෙස්සාමී’’ති. තස්සානුභාවෙන උපරූපරි සතපටලසහස්සපටලාදිභෙදා වලාහකා උට්ඨහිත්වා වස්සිංසු, වුට්ඨිධාරාවෙගෙන පථවී ඡිද්දා අහොසි, වනරුක්ඛාදීනං උපරි මහොඝො ආගන්ත්වා දසබලස්ස චීවරෙ උස්සාවබින්දුමත්තම්පි තෙමෙතුං නාසක්ඛි. තතො පාසාණවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, මහන්තානි මහන්තානි පබ්බතකූටානි ධූමායන්තානි පජ්ජලන්තානි ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලං පත්වා දිබ්බමාලාගුළානි සම්පජ්ජිංසු. තතො පහරණවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, එකතොධාරාඋභතොධාරා අසිසත්තිඛුරප්පාදයො ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලං පත්වා දිබ්බපුප්ඵානි අහෙසුං. තතො අඞ්ගාරවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, කිංසුකවණ්ණා අඞ්ගාරා ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ දිබ්බපුප්ඵානි හුත්වා විකිරිංසු. තතො කුක්කුලවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, අච්චුණ්හො කුක්කුලො ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ චන්දනචුණ්ණං හුත්වා නිපති. තතො වාලුකාවස්සං [Pg.219] සමුට්ඨාපෙසි, අතිසුඛුමා වාලුකා ධූමායන්තා පජ්ජලන්තා ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ දිබ්බපුප්ඵානි හුත්වා නිපතිංසු. තතො කලලවස්සං සමුට්ඨාපෙසි, තං කලලවස්සං ධූමායන්තං පජ්ජලන්තං ආකාසෙනාගන්ත්වා දසබලස්ස පාදමූලෙ දිබ්බගන්ධං හුත්වා නිපති. තතො අන්ධකාරං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘භිංසෙත්වා සමණං පලාපෙස්සාමී’’ති. තං චතුරඞ්ගසමන්නාගතන්ධකාරසදිසං හුත්වා දසබලං පත්වා සූරියප්පභාවිහතමිවන්ධකාරං අන්තරධායි. อาฬวกยักษ์นั้นได้บันดาลให้เกิดลมพายุขึ้น ด้วยคิดว่า “เราจักทำให้สมณะหนีไปด้วยลมพายุนี้แหละ” ลมเหล่านั้นซึ่งมีประเภทต่างๆ คือ ลมจากทิศตะวันออกเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้ว พัดทำลายยอดเขาขนาดครึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ สองโยชน์ และสามโยชน์ให้พังทลาย ถอนรากถอนโคนหมู่ไม้ในป่าและต้นไม้เป็นต้น พัดเข้าไปสู่นครอาฬวี บดขยี้โรงช้างเก่าๆ เป็นต้นให้เป็นจุณ และพัดกระเบื้องมุงหลังคาให้หมุนคว้างไปในอากาศ พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า “ขออย่าได้มีความเบียดเบียนแก่ใครๆ เลย” ลมเหล่านั้นพัดไปถึงพระทศพลแล้ว ก็มิอาจทำให้แม้เพียงชายจีวรไหวได้ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนใหญ่ ด้วยคิดว่า “เราจักท่วมทับสมณะให้ตายด้วยน้ำ” ด้วยอานุภาพของยักษ์นั้น หมู่เมฆซึ่งมีประเภทต่างๆ คือ ซ้อนกันเป็นชั้นร้อยชั้นพันชั้นเป็นต้น ได้ตั้งขึ้นเบื้องบนแล้วตกลงมาเป็นฝน ด้วยแรงแห่งสายฝน แผ่นดินได้แตกเป็นช่อง ห้วงน้ำใหญ่ไหลมาท่วมเหนือหมู่ไม้ในป่าเป็นต้น ก็มิอาจทำให้แม้เพียงหยาดน้ำค้างเปียกจีวรของพระทศพลได้ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนห่าหิน ยอดเขาใหญ่ๆ ทั้งหลายมีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงพระทศพล ก็ได้กลายเป็นพวงมาลัยทิพย์ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนเครื่องประหาร ศัสตราวุธมีคมข้างเดียวและสองคม มีดาบ หอก และมีดโกนเป็นต้น มีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงพระทศพล ก็ได้กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนถ่านเพลิง ถ่านเพลิงทั้งหลายมีสีดุจดอกทองกวาว มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ร่วงหล่นเกลื่อนกลาด ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนเถ้ารึง เถ้ารึงที่ร้อนจัดมาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นจุณจันทน์ตกลงมา ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนทราย ทรายที่ละเอียดอย่างยิ่ง มีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ตกลงมา ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดฝนเปือกตม ฝนเปือกตมนั้นมีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นไฟ มาทางอากาศแล้ว พอมาถึงเบื้องพระบาทของพระทศพล ก็ได้กลายเป็นเครื่องหอมทิพย์ตกลงมา ลำดับนั้น เขาได้บันดาลให้เกิดความมืด ด้วยคิดว่า “เราจักทำให้สมณะกลัวแล้วหนีไป” ความมืดนั้นเป็นเช่นกับความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ พอมาถึงพระทศพล ก็อันตรธานไปเหมือนความมืดที่ถูกแสงอาทิตย์กำจัดฉะนั้น එවං යක්ඛො ඉමාහි නවහි වාතවස්සපාසාණපහරණඞ්ගාරකුක්කුලවාලුකකලලන්ධකාරවුට්ඨීහි භගවන්තං පලාපෙතුං අසක්කොන්තො නානාවිධපහරණහත්ථාය අනෙකප්පකාරරූපභූතගණසමාකුලාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සයමෙව භගවන්තං අභිගතො. තෙ භූතගණා අනෙකප්පකාරෙ විකාරෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ හනථා’’ති භගවතො උපරි ආගච්ඡන්තා විය හොන්ති, අපිච තෙ නිද්ධන්තලොහපිණ්ඩං විය මක්ඛිකා, භගවන්තං අල්ලීයිතුං අසමත්ථා එවං අහෙසුං. එවං සන්තෙපි යථා බොධිමණ්ඩෙ මාරො ආගතවෙලායමෙව නිවත්තො, තථා අනිවත්තිත්වා උපඩ්ඪරත්තිමත්තං බ්‍යාකුලමකංසු. එවං උපඩ්ඪරත්තිමත්තං අනෙකප්පකාරවිභිංසනදස්සනෙනපි භගවන්තං චාලෙතුමසක්කොන්තො ආළවකො චින්තෙසි – ‘‘යංනූනාහං කෙනචි අජෙය්‍යං දුස්සාවුධං මුඤ්චෙය්‍ය’’න්ති. เมื่อยักษ์นั้นไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคทรงหนีไปได้ด้วยห่าฝน ๙ อย่างเหล่านี้ คือ ลม ฝนน้ำ ฝนหิน ฝนเครื่องประหาร ฝนถ่านเพลิง ฝนเถ้ารึง ฝนทราย ฝนเปือกตม และความมืด เช่นนี้แล้ว จึงได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ซึ่งมีอาวุธนานาชนิดในมือ และเกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่ภูตมีรูปร่างต่างๆ กัน หมู่ภูตเหล่านั้นทำอาการแปลกๆ นานาชนิด ประหนึ่งว่าจะกรูเข้ามาเหนือพระผู้มีพระภาค พร้อมกับร้องว่า “จงจับไว้ จงฆ่าเสีย” แต่ถึงกระนั้น ภูตเหล่านั้นก็ไม่อาจเข้าใกล้พระผู้มีพระภาคได้เลย เหมือนแมลงวันที่ไม่อาจเข้าใกล้ก้อนเหล็กที่เผาไฟฉะนั้น ถึงจะเป็นเช่นนั้น หมู่ภูตเหล่านั้นก็ไม่กลับไปเหมือนมารที่กลับไปในเวลาที่มาถึงโพธิมณฑล แต่ได้ก่อความวุ่นวายอยู่ตลอดกึ่งราตรี เมื่ออาฬวกยักษ์ไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคทรงหวั่นไหวได้ แม้ด้วยการแสดงภาพอันน่าสะพรึงกลัวต่างๆ ตลอดกึ่งราตรีเช่นนี้ จึงคิดว่า “ไฉนหนอ เราพึงปล่อยทุสสาวุธ ซึ่งใครๆ ไม่อาจเอาชนะได้” චත්තාරි කිර ආවුධානි ලොකෙ සෙට්ඨානි – සක්කස්ස වජිරාවුධං, වෙස්සවණස්ස ගදාවුධං, යමස්ස නයනාවුධං, ආළවකස්ස දුස්සාවුධන්ති. යදි හි සක්කො කුද්ධො වජිරාවුධං සිනෙරුමත්ථකෙ පහරෙය්‍ය අට්ඨසට්ඨිසහස්සාධිකයොජනසතසහස්සං සිනෙරුං විනිවිජ්ඣිත්වා හෙට්ඨතො ගච්ඡෙය්‍ය. වෙස්සවණස්ස පුථුජ්ජනකාලෙ විස්සජ්ජිතගදා බහූනං යක්ඛසහස්සානං සීසං පාතෙත්වා පුන හත්ථපාසං ආගන්ත්වා තිට්ඨති. යමෙන කුද්ධෙන නයනාවුධෙන ඔලොකිතමත්තෙ අනෙකානි කුම්භණ්ඩසහස්සානි තත්තකපාලෙ තිලා විය විප්ඵුරන්තානි විනස්සන්ති. ආළවකො කුද්ධො සචෙ ආකාසෙ දුස්සාවුධං මුඤ්චෙය්‍ය, ද්වාදස වස්සානි දෙවො න වස්සෙය්‍ය. සචෙ පථවියං මුඤ්චෙය්‍ය, සබ්බරුක්ඛතිණාදීනි සුස්සිත්වා ද්වාදසවස්සන්තරං න පුන රුහෙය්‍යුං. සචෙ සමුද්දෙ මුඤ්චෙය්‍ය, තත්තකපාලෙ උදකබින්දු විය සබ්බමුදකං සුස්සෙය්‍ය. සචෙ සිනෙරුසදිසෙපි පබ්බතෙ මුඤ්චෙය්‍ය, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං හුත්වා විකිරෙය්‍ය. සො එවං මහානුභාවං දුස්සාවුධං උත්තරීයකතං මුඤ්චිත්වා අග්ගහෙසි[Pg.220]. යෙභුය්‍යෙන දසසහස්සිලොකධාතුදෙවතා වෙගෙන සන්නිපතිංසු – ‘‘අජ්ජ භගවා ආළවකං දමෙස්සති, තත්ථ ධම්මං සොස්සාමා’’ති. යුද්ධදස්සනකාමාපි දෙවතා සන්නිපතිංසු. එවං සකලම්පි ආකාසං දෙවතාහි පුරිපුණ්ණමහොසි. ได้ยินว่า อาวุธ ๔ อย่างในโลกเป็นอาวุธชั้นเลิศ คือ วชิราวุธของท้าวสักกะ คทาวุธของท้าวเวสวัณ นัยนาวุธของพญายม และทุสสาวุธของอาฬวกยักษ์ จริงอยู่ หากท้าวสักกะทรงพิโรธแล้วพุ่งวชิราวุธไปที่ยอดเขาสิเนรุ วชิราวุธนั้นก็จะเจาะทะลุเขาสิเนรุซึ่งสูงหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ลงไปเบื้องล่างได้ คทาที่ท้าวเวสวัณปล่อยไปในสมัยที่ยังเป็นปุถุชน จะตัดศีรษะของยักษ์หลายพันตนแล้วกลับมาสู่พระหัตถ์ดังเดิม เพียงพญายมพิโรธแล้วทอดพระเนตรด้วยนัยนาวุธ กุมภัณฑ์หลายพันตนก็จะพินาศไป ดุจเมล็ดงาที่แตกเปรี๊ยะๆ ในกระทะร้อน หากอาฬวกยักษ์โกรธแล้วปล่อยทุสสาวุธไปในอากาศ ฝนก็จะไม่ตกตลอด ๑๒ ปี หากปล่อยไปบนแผ่นดิน ต้นไม้และหญ้าทั้งปวงก็จะเหี่ยวแห้งไป และจะไม่กลับงอกขึ้นอีกตลอด ๑๒ ปี หากปล่อยไปในมหาสมุทร น้ำทั้งหมดก็จะเหือดแห้งไปดุจหยดน้ำในกระทะร้อน หากปล่อยไปบนภูเขาแม้เช่นกับเขาสิเนรุ ภูเขานั้นก็จะแตกเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยกระจัดกระจายไป อาฬวกยักษ์นั้นได้จับทุสสาวุธซึ่งมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ อันเป็นผ้าห่มของตน เตรียมจะปล่อยออกไป เทวดาโดยมากในหมื่นโลกธาตุได้รีบมาชุมนุมกัน ด้วยคิดว่า “วันนี้ พระผู้มีพระภาคจักทรงทรมานอาฬวกยักษ์ พวกเราจักได้ฟังธรรมในที่นั้น” แม้เทวดาที่ประสงค์จะชมการรบก็ได้มาชุมนุมกัน ด้วยประการฉะนี้ ท้องฟ้าทั้งหมดจึงเต็มบริบูรณ์ไปด้วยเหล่าเทวดา අථ ආළවකො භගවතො සමීපෙ උපරූපරි විචරිත්වා වත්ථාවුධං මුඤ්චි. තං අසනිවිචක්කං විය ආකාසෙ භෙරවසද්දං කරොන්තං ධූමායන්තං පජ්ජලන්තං භගවන්තං පත්වා යක්ඛස්ස මානමද්දනත්ථං පාදමුඤ්ඡනචොළකං හුත්වා පාදමූලෙ නිපති. ආළවකො තං දිස්වා ඡින්නවිසාණො විය උසභො, උද්ධටදාඨො විය සප්පො, නිත්තෙජො නිම්මදො නිපතිතමානද්ධජො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘දුස්සාවුධම්පි සමණං නභිභොසි, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති? ඉදං කාරණං, මෙත්තාවිහාරයුත්තො සමණො, හන්ද නං රොසෙත්වා මෙත්තාය වියොජෙමීති. ඉමිනා සම්බන්ධෙනෙතං වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො යෙන භගවා…පෙ… නික්ඛම සමණා’’ති. තත්‍රායමධිප්පායො – කස්මා මයා අනනුඤ්ඤාතො මම භවනං පවිසිත්වා ඝරසාමිකො විය ඉත්ථාගාරස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නොසි, නනු අයුත්තමෙතං සමණස්ස යදිදං අදින්නපටිභොගො ඉත්ථිසංසග්ගො ච, තස්මා යදි ත්වං සමණධම්මෙ ඨිතො, නික්ඛම සමණාති. එකෙ පන ‘‘එතානි අඤ්ඤානි ච ඵරුසවචනානි වත්වා එවායං එතදවොචා’’ති භණන්ති. ครั้งนั้น อฬวกยักษ์เที่ยวค้นหาอยู่ใกล้ๆ พระผู้มีพระภาคครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วจึงปล่อยผ้าสาฎกาวุธ. ผ้าสาฎกาวุธนั้น เป็นประดุจจักรที่พ้นจากอสุนีบาต ทำเสียงน่าสะพรึงกลัวในอากาศ มีควันพลุ่งโพลงลุกเป็นเปลวไฟ ไปถึงพระผู้มีพระภาคแล้ว เพื่อจะย่ำยีมานะของยักษ์ ได้กลายเป็นผ้าเช็ดพระบาท ตกลงที่ใกล้พระบาท. อฬวกยักษ์เห็นดังนั้นแล้ว เป็นประดุจโคอุสภะมีเขาหัก ประดุจงูมีเขี้ยวถูกถอน เป็นผู้หมดเดช หมดความมัวเมา มีธงคือมานะตกไปแล้ว ได้คิดว่า – “แม้ผ้าสาฎกาวุธก็ไม่อาจทำร้ายสมณะได้ อะไรหนอเป็นเหตุ?” เหตุนี้คือ สมณะเป็นผู้ประกอบด้วยเมตตาวิหาร เอาล่ะ เราจะทำให้ท่านโกรธ แล้วพรากท่านจากเมตตา. ด้วยความเกี่ยวข้องนี้ ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – “ครั้งนั้นแล อฬวกยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... จงออกไป สมณะ”. ในคำนั้น มีอธิบายดังนี้ – “ทำไมท่าน เมื่อเรามิได้อนุญาต เข้ามาในวิมานของเราแล้ว จึงนั่งอยู่ท่ามกลางหมู่สตรีประดุจเจ้าของเรือน? การบริโภคของที่เจ้าของมิได้ให้ และการคลุกคลีด้วยสตรีนี้ ไม่สมควรแก่สมณะมิใช่หรือ? เพราะฉะนั้น ถ้าท่านตั้งอยู่ในสมณธรรม จงออกไปเถิด สมณะ”. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “อฬวกยักษ์ได้กล่าวคำหยาบเหล่านี้และคำอื่นๆ แล้วจึงได้กล่าวคำนี้”. අථ භගවා ‘‘යස්මා ථද්ධො පටිථද්ධභාවෙන විනෙතුං න සක්කා, සො හි පටිථද්ධභාවෙ කරියමානෙ සෙය්‍යථාපි චණ්ඩස්ස කුක්කුරස්ස නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍ය, සො භිය්‍යොසො මත්තාය චණ්ඩතරො අස්ස, එවං ථද්ධතරො හොති, මුදුනා පන සො සක්කා විනෙතු’’න්ති ඤත්වා ‘‘සාධාවුසො’’ති පියවචනෙන තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා නික්ඛමි. තෙන වුත්තං ‘‘සාධාවුසොති භගවා නික්ඛමී’’ති. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “เพราะยักษ์นี้กระด้าง จึงไม่อาจแนะนำได้ด้วยความกระด้างตอบ จริงอยู่ เมื่อมีการกระทำตอบด้วยความกระด้าง ก็เปรียบเหมือนการทำให้ดีแตกที่จมูกของสุนัขดุร้าย มันก็จะยิ่งดุร้ายมากขึ้นไปอีกฉันใด ยักษ์นี้ก็จะยิ่งกระด้างมากขึ้นฉันนั้น แต่ยักษ์นี้อาจแนะนำได้ด้วยความอ่อนโยน” ดังนี้แล้ว จึงทรงรับคำของยักษ์นั้นด้วยพระดำรัสอันเป็นที่รักว่า “ดีล่ะ อาวุโส” แล้วเสด็จออกไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดีล่ะ อาวุโส’ แล้วเสด็จออกไป”. තතො ආළවකො ‘‘සුවචො වතායං සමණො එකවචනෙනෙව නික්ඛන්තො, එවං නාම නික්ඛමෙතුං සුඛං සමණං අකාරණෙනෙවාහං සකලරත්තිං යුද්ධෙන අබ්භුය්‍යාසි’’න්ති මුදුචිත්තො හුත්වා පුන චින්තෙසි ‘‘ඉදානිපි න සක්කා ජානිතුං, කිං නු ඛො සුවචතාය නික්ඛන්තො, උදාහු කොධෙන, හන්ද නං වීමංසාමී’’ති. තතො ‘‘පවිස සමණා’’ති ආහ. අථ ‘‘සුවචො’’ති මුදුභූතචිත්තවවත්ථානකරණත්ථං පුනපි පියවචනං වදන්තො සාධාවුසොති භගවා පාවිසි. ආළවකො පුනප්පුනං තමෙව සුවචභාවං වීමංසන්තො [Pg.221] දුතියම්පි තතියම්පි ‘‘නික්ඛම පවිසා’’ති ආහ. භගවාපි තථා අකාසි. යදි න කරෙය්‍ය, පකතියාපි ථද්ධයක්ඛස්ස චිත්තං ථද්ධතරං හුත්වා ධම්මකථාය භාජනං න භවෙය්‍ය. තස්මා යථා නාම මාතා රොදන්තං පුත්තකං යං සො ඉච්ඡති, තං දත්වා වා කත්වා වා සඤ්ඤාපෙති, තථා භගවා කිලෙසරොදනෙන රොදන්තං යක්ඛං සඤ්ඤාපෙතුං යං සො භණති, තං අකාසි. යථා ච ධාතී ථඤ්ඤං අපිවන්තං දාරකං කිඤ්චි දත්වා උපලාළෙත්වා පායෙති, තථා භගවා යක්ඛං ලොකුත්තරධම්මඛීරං පායෙතුං තස්ස පත්ථිතවචනකරණෙන උපලාළෙන්තො එවමකාසි. යථා ච පුරිසො ලාබුම්හි චතුමධුරං පූරෙතුකාමො තස්සබ්භන්තරං සොධෙති, එවං භගවා යක්ඛස්ස චිත්තෙ ලොකුත්තරචතුමධුරං පූරෙතුකාමො තස්ස අබ්භන්තරෙ කොධමලං සොධෙතුං යාව තතියං නික්ඛමනපවෙසනං අකාසි. ลำดับนั้น อฬวกยักษ์มีจิตอ่อนโยนแล้วคิดว่า “โอ สมณะนี้ว่าง่ายหนอ ออกไปแล้วด้วยคำพูดเพียงคำเดียวเท่านั้น การทำให้สมณะเช่นนี้ออกไปเป็นเรื่องง่าย เราเบียดเบียนท่านด้วยการรบตลอดทั้งคืนโดยไม่มีเหตุเลยหนอ” แล้วคิดอีกว่า “ถึงบัดนี้ก็ยังไม่อาจรู้ได้ ท่านออกไปเพราะความว่าง่าย หรือว่าออกไปเพราะความโกรธกันแน่ เอาล่ะ เราจะลองทดสอบท่านดู”. จากนั้นจึงกล่าวว่า “จงเข้ามาเถิด สมณะ”. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเพื่อจะทรงกระทำให้ยักษ์กำหนดรู้ว่าพระองค์มีพระทัยอ่อนโยนด้วยทรงดำริว่า “เราเป็นผู้ว่าง่าย” จึงตรัสพระดำรัสอันเป็นที่รักอีกว่า “ดีล่ะ อาวุโส” แล้วเสด็จเข้าไป. อฬวกยักษ์ทดสอบความเป็นผู้ว่าง่ายนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ได้กล่าวแม้ครั้งที่สองและครั้งที่สามว่า “จงออกไป จงเข้ามา”. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น. หากพระองค์ไม่ทรงกระทำเช่นนั้น จิตของยักษ์ผู้กระด้างโดยปกติอยู่แล้ว ก็จะยิ่งกระด้างมากขึ้นไปอีก และจะไม่เป็นภาชนะรองรับพระธรรมเทศนา. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนมารดาปลอบบุตรน้อยผู้กำลังร้องไห้ ด้วยการให้หรือทำการที่บุตรนั้นต้องการฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น เพื่อจะทรงทำให้ยักษ์ผู้กำลังร้องไห้ด้วยการร้องไห้คือกิเลสให้เข้าใจ จึงได้ทรงกระทำตามที่ยักษ์นั้นพูดทุกอย่าง. และเปรียบเหมือนแม่นมให้สิ่งของบางอย่างแล้วปลอบโยนทารกผู้ไม่ยอมดื่มนม ให้ดื่มนมได้ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น เพื่อจะทรงทำให้ยักษ์ดื่มน้ำนมคือโลกุตรธรรม จึงทรงปลอบโยนด้วยการกระทำตามคำที่ยักษ์นั้นปรารถนา ได้ทรงกระทำเช่นนี้. และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะบรรจุจตุมธุรสลงในน้ำเต้า ย่อมชำระภายในของน้ำเต้านั้นก่อนฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงมีพระประสงค์จะบรรจุจตุมธุรสคือโลกุตรธรรมลงในจิตของยักษ์ เพื่อจะทรงชำระมลทินคือความโกรธภายในของยักษ์นั้น จึงได้ทรงกระทำการเสด็จออกและเสด็จเข้าไปจนถึงครั้งที่สาม. අථ ආළවකො ‘‘සුවචො අයං සමණො, ‘නික්ඛමා’ති වුත්තො නික්ඛමති, ‘පවිසා’ති වුත්තො පවිසති, යංනූනාහං ඉමං සමණං එවමෙවං සකලරත්තිං කිලමෙත්වා, පාදෙ ගහෙත්වා, පාරගඞ්ගාය ඛිපෙය්‍ය’’න්ති පාපකං චිතං උප්පාදෙත්වා චතුත්ථවාරං ආහ – ‘‘නික්ඛම සමණා’’ති. තං ඤත්වා භගවා ‘‘න ඛ්වාහං ත’’න්ති ආහ. ‘‘එවං වුත්තෙ තදුත්තරිං කරණීයං පරියෙසමානො පඤ්හං පුච්ඡිතබ්බං මඤ්ඤිස්සති, තං ධම්මකථාය මුඛං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘න ඛ්වාහං ත’’න්ති ආහ. තත්ථ නඉති පටික්ඛෙපෙ, ඛොඉති අවධාරණෙ. අහන්ති අත්තනිදස්සනං, න්ති හෙතුවචනං. තෙනෙත්ථ ‘‘යස්මා ත්වං එවං චින්තෙසි, තස්මා අහං ආවුසො නෙව නික්ඛමිස්සාමි, යං තෙ කරණීයං, තං කරොහී’’ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ครั้งนั้น อฬวกยักษ์เกิดความคิดชั่วขึ้นว่า “สมณะนี้ว่าง่ายจริง เมื่อเราบอกว่า ‘จงออกไป’ ก็ออกไป เมื่อบอกว่า ‘จงเข้ามา’ ก็เข้ามา ไฉนหนอ เราจะพึงทำให้สมณะนี้ลำบากอย่างนี้แหละตลอดทั้งคืน แล้วจับที่เท้าเหวี่ยงไปที่ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา” แล้วได้กล่าวเป็นครั้งที่สี่ว่า “จงออกไป สมณะ”. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดนั้นแล้ว จึงตรัสว่า “เราจักไม่ออกไปละ”. พระองค์ทรงทราบว่า “เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว ยักษ์นั้นเมื่อแสวงหาสิ่งที่ควรทำต่อไป ก็จะคิดถึงปัญหาที่ควรถาม และนั่นก็จะเป็นช่องทางแห่งการแสดงธรรม” จึงตรัสว่า “เราจักไม่ออกไปละ”. ในคำนั้น “น” เป็นนิบาตในความหมายว่าปฏิเสธ “โข” เป็นนิบาตในความหมายว่ายืนยัน “อหํ” เป็นคำชี้ถึงพระองค์เอง ส่วน “ตํ” เป็นคำบอกเหตุ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พึงเห็นความหมายดังนี้ว่า “เพราะท่านคิดอย่างนี้ เพราะฉะนั้น อาวุโส เราจักไม่ออกไปเลย ท่านมีกิจใดที่ควรทำ ก็จงทำกิจนั้นเถิด”. තතො ආළවකො යස්මා පුබ්බෙපි ආකාසෙනාගමනවෙලායං ‘‘කිං නු ඛො, එතං සුවණ්ණවිමානං, උදාහු රජතමණිවිමානානං අඤ්ඤතරං, හන්ද නං පස්සාමා’’ති එවං අත්තනො විමානං ආගතෙ ඉද්ධිමන්තෙ තාපසපරිබ්බාජකෙ පඤ්හං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුමසක්කොන්තෙ චිත්තක්ඛෙපාදීහි විහෙඨෙති. කථං? අමනුස්සා හි භිංසනකරූපදස්සනෙන වා හදයවත්ථුපරිමද්දනෙන වාති ද්වීහාකාරෙහි චිත්තක්ඛෙපං කරොන්ති. අයං පන යස්මා ‘‘ඉද්ධිමන්තො භිංසනකරූපදස්සනෙන න තසන්තී’’ති ඤත්වා අත්තනො ඉද්ධිප්පභාවෙන සුඛුමත්තභාවං නිම්මිනිත්වා, තෙසං අන්තො පවිසිත්වා හදයවත්ථුං පරිමද්දති, තතො චිත්තසන්තති න සණ්ඨාති, තස්සා අසණ්ඨමානාය උම්මත්තකා හොන්ති [Pg.222] ඛිත්තචිත්තා. එවං ඛිත්තචිත්තානං එතෙසං උරම්පි ඵාලෙති, පාදෙපි නෙ ගහෙත්වා පාරගඞ්ගාය ඛිපති ‘‘මාස්සු මෙ පුන එවරූපා භවනමාගමිංසූ’’ති, තස්මා තෙ පඤ්හෙ සරිත්වා ‘‘යංනූනාහං ඉමං සමණං ඉදානි එවං විහෙඨෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘පඤ්හං තං සමණා’’තිආදි. ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์นั้น เพราะเหตุที่แม้ในกาลก่อน เมื่อเวลาที่พวกดาบสและปริพาชกผู้มีฤทธิ์เหาะมาทางอากาศสู่วิมานของตน ด้วยคิดว่า "อะไรหนอ นี่เป็นวิมานทอง หรือว่าเป็นวิมานเงินหรือวิมานแก้วมณีอย่างใดอย่างหนึ่ง เอาเถิด เราทั้งหลายจงดูวิมานนั้น" ดังนี้แล้ว ได้ถามปัญหา แต่เมื่อท่านเหล่านั้นไม่สามารถจะตอบได้ ก็เบียดเบียนด้วยอาการมีจิตฟุ้งซ่านเป็นต้น ถามว่า เบียดเบียนอย่างไร? ตอบว่า เพราะว่าพวกอมนุษย์ย่อมทำจิตให้ฟุ้งซ่านด้วย ๒ อาการ คือ ด้วยการแสดงรูปที่น่าสะพรึงกลัว หรือด้วยการบีบคั้นหทัยวัตถุ ส่วนอาฬวกยักษ์นี้ เพราะรู้ว่า "ผู้มีฤทธิ์ย่อมไม่หวาดกลัวด้วยการเห็นรูปที่น่าสะพรึงกลัว" จึงเนรมิตอัตภาพอันละเอียดด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ของตน เข้าไปสู่ภายในของท่านเหล่านั้นแล้วบีบคั้นหทัยวัตถุ เพราะเหตุนั้น สันตติแห่งจิตจึงไม่ตั้งมั่น เมื่อสันตติแห่งจิตนั้นไม่ตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นก็กลายเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่าน เมื่อท่านเหล่านั้นมีจิตฟุ้งซ่านอย่างนี้แล้ว อาฬวกยักษ์ก็ผ่าแม้ซึ่งอกของท่านเหล่านั้น จับเท้าโยนไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา ด้วยคิดว่า "ขออย่าให้คนเช่นนี้มาสู่ภพของเราอีกเลย" เพราะเหตุนั้น อาฬวกยักษ์นั้นระลึกถึงปัญหาเหล่านั้นแล้ว คิดว่า "ไฉนหนอ บัดนี้เราพึงเบียดเบียนสมณะรูปนี้อย่างนั้นบ้าง" จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ดูก่อนสมณะ เราจะถามปัญหาท่าน" ดังนี้ කුතො පනස්ස තෙ පඤ්හාති? තස්ස කිර මාතාපිතරො කස්සපං භගවන්තං පයිරුපාසිත්වා අට්ඨ පඤ්හෙ සවිස්සජ්ජනෙ උග්ගහෙසුං. තෙ දහරකාලෙ ආළවකං පරියාපුණාපෙසුං. සො කාලච්චයෙන විස්සජ්ජනං සම්මුස්සි. තතො ‘‘ඉමෙ පඤ්හාපි මා විනස්සන්තූ’’ති සුවණ්ණපට්ටෙ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ලිඛාපෙත්වා විමානෙ නික්ඛිපි. එවමෙතෙ බුද්ධපඤ්හා බුද්ධවිසයා එව හොන්ති. භගවා තං සුත්වා යස්මා බුද්ධානං පරිච්චත්තලාභන්තරායො වා ජීවිතන්තරායො වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබ්‍යාමප්පභානං පටිඝාතො වා න සක්කා කෙනචි කාතුං, තස්මා තං ලොකෙ අසාධාරණං බුද්ධානුභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ඛ්වාහං තං, ආවුසො, පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ’’ති. ถามว่า ก็ปัญหาเหล่านั้นของอาฬวกยักษ์นั้นมาจากไหน? ตอบว่า ได้ยินว่า มารดาบิดาของอาฬวกยักษ์นั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกัสสปะแล้ว ได้เรียนรู้ปัญหา ๘ ข้อพร้อมทั้งคำตอบ ท่านทั้งสองได้ให้อาฬวกยักษ์เรียนในวัยเด็ก โดยกาลล่วงไป เขาลืมคำตอบเสีย ลำดับนั้น เขาคิดว่า "ขอแม้ปัญหาเหล่านี้อย่าได้ฉิบหายเลย" จึงให้จารึกไว้บนแผ่นทองด้วยชาดหรคุณ แล้วเก็บไว้ในวิมาน ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาเหล่านี้จึงเป็นพุทธปัญหา เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับดังนั้นแล้ว เพราะเหตุที่อันตรายต่อลาภที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสละแล้วก็ดี อันตรายต่อชีวิตก็ดี หรือการกระทบกระทั่งต่อพระสัพพัญญุตญาณและพระพยามประภาก็ดี ใครๆ ไม่สามารถจะกระทำได้เลย เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงพุทธานุภาพอันไม่ทั่วไปในโลก จึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส เราย่อมไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก" ดังนี้ තත්ථ ‘‘සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණ’’න්තිආදිනා නයෙන එතෙසං පදානං අත්ථමත්තදස්සනෙන සඞ්ඛෙපො වුත්තො, න අනුසන්ධියොජනාක්කමෙන විත්ථාරො. ස්වායං වුච්චති – සදෙවකවචනෙන හි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බදෙවෙසු ගහිතෙසුපි යෙසං තත්ථ සන්නිපතිතෙ දෙවගණෙ විමති අහොසි ‘‘මාරො මහානුභාවො ඡකාමාවචරිස්සරො වසවත්තී පච්චනීකසාතො ධම්මදෙස්සී කුරුරකම්මන්තො, කිං නු ඛො, සොපිස්ස චිත්තක්ඛෙපාදීනි න කරෙය්‍යා’’ති, තෙසං විමතිපටිබාහනත්ථං ‘‘සමාරකෙ’’ති ආහ. තතො යෙසං අහොසි – ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො එකඞ්ගුලියා එකචක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං කරොති, ද්වීහි…පෙ… දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු, අනුත්තරඤ්ච ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති, කිං සොපි න කරෙය්‍යා’’ති, තෙසං විමතිපටිබාහනත්ථං ‘‘සබ්‍රහ්මකෙ’’ති ආහ. අථ යෙසං අහොසි ‘‘පුථු සමණබ්‍රාහ්මණා සාසනස්ස පච්චත්ථිකා පච්චාමිත්තා මන්තාදිබලසමන්නාගතා, කිං තෙපි න කරෙය්‍යු’’න්ති, තෙසං විමතිපටිබාහනත්ථං ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා’’ති ආහ. එවං උක්කට්ඨට්ඨානෙසු කස්සචි අභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සදෙවමනුස්සායාති වචනෙන [Pg.223] සම්මුතිදෙවෙ අවසෙසමනුස්සෙ ච උපාදාය උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙනෙව සෙසසත්තලොකෙපි කස්සචි අභාවං දස්සෙසීති එවමෙත්ථ අනුසන්ධියොජනාක්කමො වෙදිතබ්බො. ในบทเหล่านั้น ความย่อถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการแสดงเพียงเนื้อความของบทเหล่านั้นโดยนัยเป็นต้นว่า "ด้วยคำว่า 'สเทวเก' พึงถือเอาเทวดาในกามาวจร ๕ ชั้น" มิใช่ความพิสดารโดยลำดับแห่งการประกอบอนุสนธิ ลำดับแห่งการประกอบนั้นมีดังนี้: คือ แม้เมื่อเทวดาทั้งหมดถูกถือเอาแล้วโดยการกำหนดส่วนที่เลิศด้วยคำว่า 'สเทวเก' ก็ตาม แต่ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่หมู่เทวดาบางพวกที่ประชุมกันในที่นั้นว่า "มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามาวจร ๖ ชั้น เป็นวสวัตตี เป็นปฏิปักษ์ เกลียดชังธรรม มีกรรมอันโหดร้าย ไฉนหนอ แม้มารนั้นจะไม่พึงทำความฟุ้งซ่านแห่งจิตเป็นต้นได้หรือ" เพื่อจะทรงห้ามความสงสัยของเทวดาเหล่านั้น จึงตรัสว่า "สมารเก" (พร้อมทั้งมาร) ลำดับนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า "พรหมมีอานุภาพมาก ย่อมทำแสงสว่างในหนึ่งพันจักรวาลด้วยนิ้วเดียว, ด้วยนิ้วสองนิ้ว... (ละ)... ด้วยนิ้วสิบนิ้วในหมื่นจักรวาล, และย่อมเสวยสุขในฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม, ไฉนหนอ แม้พรหมนั้นจะไม่พึงทำได้หรือ" เพื่อจะทรงห้ามความสงสัยของเทวดาเหล่านั้น จึงตรัสว่า "สพรหฺมเก" (พร้อมทั้งพรหม) ครั้งนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า "สมณพราหมณ์เป็นอันมาก เป็นข้าศึก เป็นศัตรูต่อพระศาสนา ประกอบด้วยกำลังคือมนต์เป็นต้น, ไฉนหนอ แม้ท่านเหล่านั้นจะไม่พึงทำได้หรือ" เพื่อจะทรงห้ามความสงสัยของท่านเหล่านั้น จึงตรัสว่า "สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย" (ในหมู่ประชาพร้อมทั้งสมณพราหมณ์) พระองค์ทรงแสดงความไม่มีอยู่ของใครๆ ในฐานะอันเลิศทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ด้วยคำว่า "สเทวมนุสฺสาย" ทรงหมายเอารวมทั้งสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ โดยอำนาจแห่งการกำหนดส่วนที่เลิศนั่นเทียว ทรงแสดงความไม่มีอยู่ของใครๆ แม้ในสัตวโลกที่เหลือ พึงทราบลำดับแห่งการประกอบอนุสนธิในที่นี้อย่างนี้ එවං භගවා තස්ස බාධනචිත්තං පටිසෙධෙත්වා පඤ්හපුච්ඡනෙ උස්සාහං ජනෙන්තො ආහ ‘‘අපිච ත්වං, ආවුසො, පුච්ඡ යදාකඞ්ඛසී’’ති. තස්සත්ථො – පුච්ඡ, යදි ආකඞ්ඛසි, න මෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ භාරො අත්ථි. අථ වා ‘‘පුච්ඡ යං ආකඞ්ඛසි, තෙ සබ්බං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි අසාධාරණං පච්චෙකබුද්ධඅග්ගසාවකමහාසාවකෙහි. තෙ හි ‘‘පුච්ඡාවුසො සුත්වා වෙදිස්සාමා’’ති වදන්ති. බුද්ධා පන ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’ති (සං. නි. 1.237, 246) වා, พระผู้มีพระภาคทรงห้ามจิตที่คิดจะเบียดเบียนของอาฬวกยักษ์นั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงทำให้เกิดความอุตสาหะในการทูลถามปัญหา จึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส อีกอย่างหนึ่ง ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" อธิบายว่า "ท่านจงถามเถิด หากท่านปรารถนา, ภาระในการตอบปัญหาย่อมไม่มีแก่เรา" อีกนัยหนึ่ง ทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูว่า "ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด เราจักตอบสิ่งนั้นทั้งหมดแก่ท่าน" ซึ่งเป็นการปวารณาที่ไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวก เพราะว่า ท่านเหล่านั้นย่อมกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านจงถามเถิด เราฟังแล้วจักรู้" ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง, ‘‘පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති වා. (දී. නි. 2.356); หรือตรัสว่า "ดูก่อนวาสวะ ท่านจงถามปัญหาเรา ซึ่งเป็นปัญหาใดๆ ก็ตามที่ท่านปรารถนาในใจ" ดังนี้บ้าง ‘‘බාවරිස්ස ච තුය්හං වා, සබ්බෙසං සබ්බසංසයං; කතාවකාසා පුච්ඡව්හො, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡථා’’ති වා. (සු. නි. 1036) – หรือตรัสว่า "เราเปิดโอกาสให้แล้วแก่พราหมณ์พาวรี แก่ท่าน หรือแก่คนทั้งปวง เพื่อจะตัดความสงสัยทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงถามปัญหาใดๆ ก็ตามที่ท่านปรารถนาในใจเถิด" ดังนี้บ้าง එවමාදිනා නයෙන දෙවමනුස්සානං සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙන්ති. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං භගවා බුද්ධභූමිං පත්වා එවං පවාරණං පවාරෙය්‍ය, යො බොධිසත්තභූමියං පදෙසඤාණෙ වත්තමානොපි – พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายด้วยนัยเป็นต้นอย่างนี้ การที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงบรรลุพุทธภูมิแล้ว จะทรงปวารณาอย่างนี้ นั่นไม่น่าอัศจรรย์เลย, พระองค์ผู้ทรงดำรงอยู่ในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ มีเพียงปเทสญาณ (ญาณเฉพาะส่วน) ก็ยังทรงปวารณาว่า – ‘‘කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානි වියාකරොහි, යාචන්ති තං ඉසයො සාධුරූපා; කොණ්ඩඤ්ඤ එසො මනුජෙසු ධම්මො, යං වුද්ධමාගච්ඡති එස භාරො’’ති. (ජා. 2.17.60) – "ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ ขอท่านจงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายเถิด, เหล่าฤๅษีผู้มีรูปงามย่อมวิงวอนท่าน ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ นี้เป็นธรรมเนียมในหมู่มนุษย์ คือ ภาระนี้ย่อมมาถึงผู้ที่เจริญวัยแล้ว" ดังนี้ එවං ඉසීහි යාචිතො – เมื่อถูกเหล่าฤๅษีวิงวอนอย่างนี้แล้ว (จึงกล่าวว่า) – ‘‘කතාවකාසා පුච්ඡන්තු භොන්තො, යං කිඤ්චි පඤ්හං මනසාභිපත්ථිතං; අහඤ්හි තං තං වො වියාකරිස්සං, ඤත්වා සයං ලොකමිමං පරඤ්චා’’ති. – "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราเปิดโอกาสให้แล้ว เชิญถามปัญหาใดๆ ก็ตามที่ท่านปรารถนาในใจเถิด, เพราะว่า เราเองรู้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าแล้ว จักพยากรณ์ปัญหานั้นๆ แก่ท่านทั้งหลาย" ดังนี้ එවං [Pg.224] සරභඞ්ගකාලෙ සම්භවජාතකෙ ච සකලජම්බුදීපෙ තික්ඛත්තුං විචරිත්වා පඤ්හානං අන්තකරං අදිස්වා ජාතියා සත්තවස්සිකො රථිකාය පංසුකීළිකං කීළන්තො සුචිරතෙන බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨො – อย่างนี้ ในสมัยที่เป็นสรภังคดาบสและในสัมภวชาดก พระโพธิสัตว์เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปถึงสามครั้ง ก็ไม่พบผู้ที่สามารถแก้ปัญหาได้, และเมื่อมีพระชนมายุ ๗ พรรษา กำลังทรงเล่นคลุกฝุ่นอยู่ที่ถนน ก็ถูกสุจิรตพราหมณ์ทูลถามปัญหา (ก็ยังทรงแก้ได้) ‘‘තග්ඝ තෙ අහමක්ඛිස්සං, යථාපි කුසලො තථා; රාජා ච ඛො නං ජානාති, යදි කාහති වා න වා’’ති. (ජා. 1.16.172) – พราหมณ์เอ๋ย เราจะบอกแก่ท่านโดยแน่แท้ เหมือนที่ผู้ฉลาดพึงรู้ฉันนั้น ก็พระราชาย่อมทรงทราบเรื่องนั้นว่า เขาจะทำหรือไม่ทำ එවං සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි. එවං භගවතා ආළවකස්ස සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරිතාය අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි ‘‘කිං සූධ විත්ත’’න්ති. พระผู้มีพระภาคได้ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณาอย่างนี้. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาแก่อาฬวกยักษ์ด้วยสัพพัญญูปวารณาอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า ‘อะไรหนอเป็นทรัพย์ในโลกนี้’ ดังนี้. 183. තත්ථ කින්ති පුච්ඡාවචනං. සූති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. විත්තන්ති විදති, පීතිං කරොතීති විත්තං, ධනස්සෙතං අධිවචනං. සුචිණ්ණන්ති සුකතං. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකං සාතං. ආවහාතීති ආවහති, ආනෙති, දෙති, අප්පෙතීති වුත්තං හොති හවෙති දළ්හත්ථෙ නිපාතො. සාදුතරන්ති අතිසයෙන සාදුං. ‘‘සාධුතර’’න්තිපි පාඨො. රසානන්ති රසසඤ්ඤිතානං ධම්මානං. කථන්ති කෙන පකාරෙන, කථංජීවිනො ජීවිතං කථංජීවිජීවිතං, ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පන සානුනාසිකං වුච්චති. ‘‘කථංජීවිං ජීවත’’න්ති වා පාඨො. තස්ස ජීවන්තානං කථංජීවින්ති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. එවමිමාය ගාථාය ‘‘කිං සු ඉධ ලොකෙ පුරිසස්ස විත්තං සෙට්ඨං, කිං සු සුචිණ්ණං සුඛමාවහාති, කිං රසානං සාදුතරං, කථංජීවිනො ජීවිතං සෙට්ඨමාහූ’’ති ඉමෙ චත්තාරො පඤ්හෙ පුච්ඡි. ๑๘๓. ในคาถานั้น บทว่า ‘กึ’ เป็นคำถาม. บทว่า ‘สุ’ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท. บทว่า ‘อิธ’ คือ ในโลกนี้. บทว่า ‘วิตฺตํ’ คือ ย่อมยินดี ย่อมทำความปิติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิตฺตํ (ทรัพย์) เป็นชื่อของธนะ. บทว่า ‘สุจิณฺณํ’ คือ อันทำดีแล้ว. บทว่า ‘สุขํ’ คือ ความสบายกายสบายใจ. บทว่า ‘อาวหาติ’ คือ ย่อมนำมา, นำมา, ให้, ส่งให้ ดังนี้. บทว่า ‘หเว’ เป็นนิบาตในอรรถว่ามั่นคง. บทว่า ‘สาธุตรํ’ คือ อร่อยโดยยิ่ง. บางแห่งเป็น ‘สาธุตรํ’ ก็มี. บทว่า ‘รสานํ’ คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่เรียกว่ารส. บทว่า ‘กถํ’ คือ โดยประการไร, ชีวิตของผู้เป็นอยู่อย่างไร ชื่อว่า กถํชีวิชีวิตํ, แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวเป็นสานุนาสิกะ (มีพยัญชนะนาสิก). บางแห่งเป็น ‘กถํชีวึ ชีวตํ’ ก็มี. อรรถของบทนั้นคือ ชีวิตของผู้มีชีวิตอยู่เป็นอยู่อย่างไร. บทที่เหลือในคาถานี้ปรากฏชัดแล้ว. ด้วยคาถานี้ (อาฬวกยักษ์) ได้ทูลถามปัญหา ๔ ข้อนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้, อะไรหนอที่ประพฤติดีแล้วย่อมนำสุขมาให้, อะไรหนอมีรสดียิ่งกว่ารสทั้งหลาย, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวชีวิตของผู้เป็นอยู่อย่างไรว่าประเสริฐ’ ดังนี้. 184. අථස්ස භගවා කස්සපදසබලෙන විස්සජ්ජිතනයෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො ඉමං ගාථමාහ ‘‘සද්ධීධ විත්ත’’න්ති. තත්ථ යථා හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි විත්තං උපභොගපරිභොගසුඛං ආවහති, ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං පටිබාහති, දාලිද්දියං වූපසමෙති, මුත්තාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති, ලොකසන්ථුතිඤ්ච ආවහති, එවං ලොකියලොකුත්තරා සද්ධාපි යථාසම්භවං ලොකියලොකුත්තරවිපාකසුඛමාවහති, සද්ධාධුරෙන පටිපන්නානං ජාතිජරාදිදුක්ඛං පටිබාහති, ගුණදාලිද්දියං වූපසමෙති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති. ๑๘๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาแก่อาฬวกยักษ์นั้น โดยนัยที่พระกัสสปทสพลพุทธเจ้าทรงวิสัชนาไว้แล้วนั่นเทียว จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า ‘ศรัทธาเป็นทรัพย์ในโลกนี้’ ดังนี้. ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายว่า ทรัพย์คือเงินและทองเป็นต้น ย่อมนำสุขในการอุปโภคบริโภคมาให้, ย่อมป้องกันทุกข์มีความหิวและความกระหายเป็นต้น, ย่อมระงับความยากจน, เป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีแก้วมุกดาเป็นต้น, และย่อมนำการสรรเสริญในโลกมาให้ ฉันใด, แม้ศรัทธาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ก็ย่อมนำโลกิยวิปากสุขและโลกุตตรวิปากสุขมาให้ตามสมควร ฉันนั้น, ย่อมป้องกันทุกข์มีชาติและชราเป็นต้นแก่ผู้ปฏิบัติโดยมีศรัทธาเป็นประธาน, ย่อมระงับความขัดสนแห่งคุณ, เป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีสติสัมโพชฌงค์เป็นต้น. ‘‘සද්ධො [Pg.225] සීලෙන සම්පන්නො, යසො භොගසමප්පිතො; යං යං පදෙසං භජති, තත්ථ තත්ථෙව පූජිතො’’ති. (ධ. ප. 303) – ผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล เพียบพร้อมด้วยยศและโภคะ ไปสู่ประเทศใดๆ ย่อมเป็นที่บูชาในประเทศนั้นๆ นั่นเทียว. වචනතො ලොකසන්ථුතිඤ්ච ආවහතීති කත්වා ‘‘විත්ත’’න්ති වුත්තා. යස්මා පනෙතං සද්ධාවිත්තං අනුගාමිකං අනඤ්ඤසාධාරණං සබ්බසම්පත්තිහෙතු, ලොකියස්ස හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිවිත්තස්සාපි නිදානං. සද්ධොයෙව හි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා විත්තං අධිගච්ඡති, අස්සද්ධස්ස පන විත්තං යාවදෙව අනත්ථාය හොති, තස්මා ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුත්තං. පුරිසස්සාති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදෙසනා; තස්මා න කෙවලං පුරිසස්ස, ඉත්ථිආදීනම්පි සද්ධාවිත්තමෙව සෙට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. เพราะเหตุที่ (ศรัทธา) ย่อมนำมาซึ่งการสรรเสริญในโลกตามพระดำรัสนี้ จึงตรัสเรียกว่า ‘ทรัพย์’. ก็เพราะเหตุว่าทรัพย์คือศรัทธานี้ เป็นทรัพย์ที่ติดตามไปได้, ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, เป็นเหตุแห่งสมบัติทั้งปวง, และเป็นเหตุแห่งทรัพย์ที่เป็นโลกิยะมีเงินและทองเป็นต้นด้วย. จริงอยู่ ผู้มีศรัทธาเท่านั้น ทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้ว ย่อมได้ทรัพย์, ส่วนทรัพย์ของผู้ไม่มีศรัทธา ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ประเสริฐ’. บทว่า ‘ของบุรุษ’ เป็นเทศนาที่แสดงโดยจำกัดส่วนที่เลิศ; เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ทรัพย์คือศรัทธานั่นเทียวประเสริฐ ไม่ใช่เพียงสำหรับบุรุษเท่านั้น แต่สำหรับสตรีเป็นต้นด้วย. ධම්මොති දසකුසලකම්මපථධම්මො, දානසීලභාවනාධම්මො වා. සුචිණ්ණොති සුකතො සුචරිතො. සුඛමාවහාතීති සොණසෙට්ඨිපුත්තරට්ඨපාලාදීනං විය මනුස්සසුඛං, සක්කාදීනං විය දිබ්බසුඛං, පරියොසානෙ ච මහාපදුමාදීනං විය නිබ්බානසුඛඤ්ච ආවහතීති. บทว่า ‘ธมฺโม’ คือ ธรรมอันเป็นกุศลกรรมบถ ๑๐, หรือธรรมคือทาน ศีล ภาวนา. บทว่า ‘สุจิณฺโณ’ คือ อันทำดีแล้ว ประพฤติดีแล้ว. บทว่า ‘สุขมาวหาติ’ คือ ย่อมนำมาซึ่งมนุสสสุข เหมือนของโสณเศรษฐีบุตรและรัฐบาลเป็นต้น, นำมาซึ่งทิพยสุข เหมือนของท้าวสักกะเป็นต้น, และในที่สุด ย่อมนำมาซึ่งนิพพานสุข เหมือนของมหาปทุมกุมารเป็นต้น. සච්චන්ති අයං සච්චසද්දො අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං – ‘‘සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 224) වාචාසච්චෙ. ‘‘සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා චා’’තිආදීසු (ජා. 2.21.433) විරතිසච්චෙ. ‘‘කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා, පවාදියාසෙ කුසලාවදානා’’තිආදීසු (සු. නි. 891) දිට්ඨිසච්චෙ. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණසච්චානී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.185) බ්‍රාහ්මණසච්චෙ. ‘‘එකඤ්හි සච්චං න දුතීයමත්ථී’’තිආදීසු (සු. නි. 890) පරමත්ථසච්චෙ. ‘‘චතුන්නං සච්චානං කති කුසලා’’තිආදීසු (විභ. 216) අරියසච්චෙ. ඉධ පන පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං, විරතිසච්චං වා අබ්භන්තරං කත්වා වාචාසච්චං අධිප්පෙතං, යස්සානුභාවෙන උදකාදීනි වසෙ වත්තෙන්ති ජාතිජරාමරණපාරං තරන්ති. යථාහ – บทว่า ‘สจฺจํ’ นี้ สัจจศัพท์นี้ปรากฏในอรรถเป็นอันมาก. อย่างไร? คือ ในวาจาสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ’. ในวิรติสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘สมณพราหมณ์ทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ’. ในทิฏฐิสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘เพราะเหตุไรหนอ ผู้กล่าวว่าตนฉลาด จึงกล่าวสัจจะทั้งหลายแตกต่างกันไป’. ในพราหมณสัจจะ ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พราหมณสัจจะเหล่านี้มี ๔ อย่าง’. ในปรมัตถสัจจะ ในคาถาเป็นต้นว่า ‘สัจจะมีอย่างเดียวเท่านั้น อย่างที่สองไม่มี’. ในอริยสัจจะ ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ในสัจจะ ๔ สัจจะเท่าไรเป็นกุศล’. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาวาจาสัจจะ โดยทรงรวมเอานิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะ หรือวิรติสัจจะไว้ภายใน, ซึ่งด้วยอานุภาพของสัจจะนั้น (บัณฑิต) ย่อมทำน้ำเป็นต้นให้เป็นไปในอำนาจ และย่อมข้ามฝั่งคือชาติ ชรา และมรณะได้. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘සච්චෙන වාචෙනුදකම්පි ධාවති, විසම්පි සච්චෙන හනන්ති පණ්ඩිතා; සච්චෙන දෙවො ථනයං පවස්සති, සච්චෙ ඨිතා නිබ්බුතිං පත්ථයන්ති. บัณฑิตย่อมยับยั้งแม้กระแสน้ำด้วยวาจาสัตย์, บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำจัดแม้ซึ่งยาพิษได้ด้วยสัจจะ, เทพ (ฝน) ย่อมตกต้องคำรามอยู่ด้วยสัจจะ, ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ย่อมปรารถนานิพพาน. ‘‘යෙ [Pg.226] කෙචිමෙ අත්ථි රසා පථබ්‍යා, සච්චං තෙසං සාදුතරං රසානං; සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච, තරන්ති ජාතිමරණස්ස පාර’’න්ති. (ජා. 2.21.433); รสทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ในแผ่นดิน, ในบรรดารสเหล่านั้น สัจจะเป็นรสที่ดียิ่งกว่ารสทั้งหลาย; สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ย่อมข้ามฝั่งแห่งชาติและมรณะได้. සාදුතරන්ති මධුරතරං, පණීතතරං. රසානන්ති යෙ ඉමෙ ‘‘මූලරසො, ඛන්ධරසො’’තිආදිනා (ධ. ස. 628-630) නයෙන සායනීයධම්මා, යෙ චිමෙ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සබ්බං ඵලරසං (මහාව. 300) අරසරූපො භවං ගොතමො, යෙ තෙ, බ්‍රාහ්මණ, රූපරසා, සද්දරසා (අ. නි. 8.11; පාරා. 3), අනාපත්ති රසරසෙ (පාචි. 607-609), අයං ධම්මවිනයො එකරසො විමුත්තිරසො (අ. නි. 8.19; චූළව. 385), භාගී වා භගවා අත්ථරසස්ස ධම්මරසස්සා’’තිආදිනා (මහානි. 149; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2) නයෙන වාචාරසූපවජ්ජා අවසෙසබ්‍යඤ්ජනාදයො ධම්මා ‘‘රසා’’ති වුච්චන්ති, තෙසං රසානං සච්චං හවෙ සාදුතරං සච්චමෙව සාදුතරං, සාධුතරං වා සෙට්ඨතරං, උත්තමතරං. මූලරසාදයො හි සරීරං උපබ්‍රූහෙන්ති, සංකිලෙසිකඤ්ච සුඛමාවහන්ති. සච්චරසෙ විරතිසච්චවාචාසච්චරසා සමථවිපස්සනාදීහි චිත්තමුපබ්‍රූහෙන්ති, අසංකිලෙසිකඤ්ච සුඛමාවහන්ති, විමුත්තිරසො පරමත්ථසච්චරසපරිභාවිතත්තා සාදු, අත්ථරසධම්මරසා ච තදධිගමූපායභූතං අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච නිස්සාය පවත්තිතොති. บทว่า สาธุตรํ แปลว่า รสที่ดียิ่งกว่า คือ หวานกว่า ประณีตกว่า. บทว่า รสานํ ความว่า บรรดารสทั้งหลาย คือ ธรรมที่พึงลิ้มเหล่านี้ใด ที่มาในนัยเป็นต้นว่า “รสรากไม้ รสลำต้น” และธรรมมีพยัญชนะที่เหลือเป็นต้น เว้นรสคือวาจาเหล่านี้ใด ที่เรียกว่า “รส” ในนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผลไม้ทุกชนิด” “พระสมณโคดมผู้เจริญไม่ยินดีในรส” “พราหมณ์ รสคือรูป รสคือเสียง เหล่านั้นใด” “ในรสคืออารมณ์ที่เป็นรสไม่เป็นอาบัติ” “ธรรมวินัยนี้มีรสเดียวคือวิมุตติรส” “หรือว่าพระผู้มีพระภาคทรงมีส่วนแห่งอรรถรสและธรรมรส” ในบรรดารสเหล่านั้น สัจจะแลเป็นรสที่ดียิ่งกว่า คือ สัจจะเท่านั้นเป็นรสที่ดียิ่งกว่า หรือเป็นรสที่ประเสริฐกว่า ยอดเยี่ยมกว่า. จริงอยู่ รสมีรากไม้เป็นต้นย่อมบำรุงร่างกาย และนำสุขที่เจือด้วยกิเลสมาให้. ส่วนในสัจจรส รสคือสัจจะคือวิรัติและรสคือสัจจะคือวาจา ย่อมบำรุงจิตด้วยสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น และนำสุขที่ไม่เจือด้วยกิเลสมาให้, วิมุตติรสเป็นรสดี เพราะเป็นรสที่เกิดจากการอบรมปรมัตถสัจจรส, ส่วนอรรถรสและธรรมรส ก็เป็นไปโดยอาศัยอรรถและธรรมซึ่งเป็นอุบายแห่งการบรรลุวิมุตตินั้น. පඤ්ඤාජීවින්ති එත්ථ පන ය්වායං අන්ධෙකචක්ඛුද්විචක්ඛුකෙසු ද්විචක්ඛුපුග්ගලො ගහට්ඨො වා කම්මන්තානුට්ඨානසරණගමනදානසංවිභාගසීලසමාදානඋපොසථකම්මාදිගහට්ඨපටිපදං, පබ්බජිතො වා අවිප්පටිසාරකරසීලසඞ්ඛාතං තදුත්තරිචිත්තවිසුද්ධිආදිභෙදං වා පබ්බජිතපටිපදං පඤ්ඤාය ආරාධෙත්වා ජීවති, තස්ස පඤ්ඤාජීවිනො ජීවිතං, තං වා පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතං සෙට්ඨමාහූති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ในบทว่า ปญฺญาชีวึ นี้ พึงเห็นเนื้อความดังนี้ว่า บรรดาบุคคลตาบอดข้างเดียวและบุคคลมีตาสองข้าง บุคคลผู้มีตาสองข้างคือ คฤหัสถ์คนใดก็ตาม ยังข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์ มีการประกอบการงาน การถึงสรณะ การให้ทานและการแบ่งปัน การสมาทานศีล การทำอุโบสถกรรมเป็นต้น ให้สำเร็จด้วยปัญญาแล้ว มีชีวิตอยู่, หรือบรรพชิตรูปใดก็ตาม ยังข้อปฏิบัติของบรรพชิต อันได้แก่ศีลอันทำให้ไม่เกิดความเดือดร้อน หรือข้อปฏิบัติที่ยิ่งกว่านั้น มีจิตตวิสุทธิเป็นต้นเป็นประเภท ให้สำเร็จด้วยปัญญาแล้ว มีชีวิตอยู่, บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ชีวิตของผู้นั้นผู้มีชีวิตอยู่ด้วยปัญญา หรือชีวิตนั้นที่เรียกว่าชีวิตอยู่ด้วยปัญญา เป็นชีวิตที่ประเสริฐ. 185-6. එවං භගවතා විස්සජ්ජිතෙ චත්තාරොපි පඤ්හෙ සුත්වා අත්තමනො යක්ඛො අවසෙසෙපි චත්තාරො පඤ්හෙ පුච්ඡන්තො ‘‘කථං සු තරති ඔඝ’’න්ති ගාථමාහ. අථස්ස භගවා පුරිමනයෙනෙව විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘සද්ධාය තරතී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි යො චතුබ්බිධං ඔඝං තරති, සො සංසාරණ්ණවම්පි තරති, වට්ටදුක්ඛම්පි අච්චෙති, කිලෙසමලාපි පරිසුජ්ඣති, එවං [Pg.227] සන්තෙපි පන යස්මා අස්සද්ධො ඔඝතරණං අසද්දහන්තො න පක්ඛන්දති, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගෙන පමත්තො තත්ථෙව සත්තවිසත්තතාය සංසාරණ්ණවං න තරති, කුසීතො දුක්ඛං විහරති වොකිණ්ණො අකුසලෙහි ධම්මෙහි, අප්පඤ්ඤො සුද්ධිමග්ගං අජානන්තො න පරිසුජ්ඣති, තස්මා තප්පටිපක්ඛං දස්සෙන්තෙන භගවතා අයං ගාථා වුත්තා. ยักษ์ได้ฟังปัญหาแม้ทั้งสี่ข้อที่พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาแล้วอย่างนี้ ก็มีใจยินดี เมื่อจะทูลถามปัญหาที่เหลืออีกสี่ข้อ จึงกล่าวคาถาว่า “กถํ สุ ตรติ โอฆํ” (บุคคลข้ามโอฆะได้อย่างไร). ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาแก่ยักษ์นั้นด้วยนัยก่อนนั่นเทียว จึงตรัสคาถาว่า “สทฺธาย ตรติ” (บุคคลข้ามได้ด้วยศรัทธา). ในคาถานั้น แม้ว่าโดยที่จริงแล้ว ผู้ใดข้ามโอฆะ ๔ อย่างได้ ผู้นั้นย่อมข้ามแม้ซึ่งห้วงสมุทรคือสงสาร ย่อมล่วงพ้นแม้ซึ่งวัฏทุกข์ ย่อมบริสุทธิ์แม้จากมลทินคือกิเลสได้, ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา เมื่อไม่เชื่อการข้ามโอฆะ ย่อมไม่ก้าวลงไป, บุคคลผู้ประมาทเพราะปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ ย่อมข้ามห้วงสมุทรคือสงสารไม่ได้ เพราะความข้องอยู่และข้องอยู่อย่างยิ่งในกามคุณนั้นนั่นเอง, บุคคลผู้เกียจคร้าน ย่อมอยู่เป็นทุกข์ เพราะระคนด้วยอกุศลธรรมทั้งหลาย, บุคคลผู้ไม่มีปัญญา เมื่อไม่รู้ทางแห่งความบริสุทธิ์ ย่อมไม่บริสุทธิ์, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้น จึงตรัสพระคาถานี้. එවං වුත්තාය චෙතාය යස්මා සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානං සද්ධින්ද්‍රියං, තස්මා ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති ඉමිනා පදෙන දිට්ඨොඝතරණං සොතාපත්තිමග්ගං සොතාපන්නඤ්ච පකාසෙති. යස්මා පන සොතාපන්නො කුසලානං ධම්මානං භාවනාය සාතච්චකිරියාසඞ්ඛාතෙන අප්පමාදෙන සමන්නාගතො දුතියමග්ගං ආරාධෙත්වා ඨපෙත්වා සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගමනමත්තං අවසෙසං සොතාපත්තිමග්ගෙන අතිණ්ණං භවොඝවත්ථුං සංසාරණ්ණවං තරති, තස්මා ‘‘අප්පමාදෙන අණ්ණව’’න්ති ඉමිනා පදෙන භවොඝතරණං සකදාගාමිමග්ගං සකදාගාමිඤ්ච පකාසෙති. යස්මා සකදාගාමී වීරියෙන තතියමග්ගං ආරාධෙත්වා සකදාගාමිමග්ගෙන අනතීතං කාමොඝවත්ථුං; කාමොඝසඤ්ඤිතඤ්ච කාමදුක්ඛමච්චෙති, තස්මා ‘‘වීරියෙන දුක්ඛමච්චෙතී’’ති ඉමිනා පදෙන කාමොඝතරණං අනාගාමිමග්ගං අනාගාමිඤ්ච පකාසෙති. යස්මා පන අනාගාමී විගතකාමපඞ්කතාය පරිසුද්ධාය පඤ්ඤාය එකන්තපරිසුද්ධං චතුත්ථමග්ගපඤ්ඤං ආරාධෙත්වා අනාගාමිමග්ගෙන අප්පහීනං අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං පරමමලං පජහති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣතී’’ති ඉමිනා පදෙන අවිජ්ජොඝතරණං අරහත්තමග්ගං අරහන්තඤ්ච පකාසෙති. ඉමාය ච අරහත්තනිකූටෙන කථිතාය ගාථාය පරියොසානෙ යක්ඛො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. และเมื่อพระคาถานี้ตรัสแล้วอย่างนี้ เพราะเหตุที่สัทธินทรีย์เป็นที่ตั้งมั่นแห่งองค์ของโสดาปัตติ, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “สทฺธาย ตรติ โอฆํ” (บุคคลข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา) พระองค์จึงทรงประกาศโสดาปัตติมรรคซึ่งเป็นการข้ามทิฏโฐฆะ และทรงประกาศพระโสดาบัน. แต่เพราะเหตุที่พระโสดาบันเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทอันได้แก่การกระทำอย่างต่อเนื่องในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย ยังทุติยมรรคให้สำเร็จแล้ว ยกเว้นเพียงการมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมข้ามห้วงสมุทรคือสงสารอันเป็นที่ตั้งของภโวฆะที่ยังข้ามไม่ได้ด้วยโสดาปัตติมรรคที่เหลืออยู่ได้, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “อปฺปมาเทน อณฺณวํ” (ข้ามห้วงสมุทรได้ด้วยความไม่ประมาท) พระองค์จึงทรงประกาศสกทาคามิมรรคซึ่งเป็นการข้ามภโวฆะ และทรงประกาศพระสกทาคามี. เพราะเหตุที่พระสกทาคามีอาศัยความเพียร ยังตติยมรรคให้สำเร็จแล้ว ย่อมล่วงพ้นที่ตั้งของกาโมฆะที่ยังก้าวล่วงไม่ได้ด้วยสกทาคามิมรรค และกามทุกข์ที่เรียกว่ากาโมฆะได้, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ” (ล่วงทุกข์ได้ด้วยความเพียร) พระองค์จึงทรงประกาศอนาคามิมรรคซึ่งเป็นการข้ามกาโมฆะ และทรงประกาศพระอนาคามี. แต่เพราะเหตุที่พระอนาคามี เพราะปราศจากเปือกตมคือกามแล้ว อาศัยปัญญาที่บริสุทธิ์ ยังปัญญาในจตุตถมรรคอันบริสุทธิ์โดยส่วนเดียวให้สำเร็จแล้ว ย่อมละมลทินอย่างยิ่งอันได้แก่อวิชชาที่ยังละไม่ได้ด้วยอนาคามิมรรค, เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า “ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ” (ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา) พระองค์จึงทรงประกาศการข้ามอวิชโชฆะ อรหัตตมรรค และพระอรหันต์. และในกาลจบพระคาถาที่ตรัสโดยมีพระอรหัตเป็นยอดนี้ ยักษ์ก็ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล. 187. ඉදානි තමෙව ‘‘පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣතී’’ති එත්ථ වුත්තං පඤ්ඤාපදං ගහෙත්වා අත්තනො පටිභානෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං පඤ්හං පුච්ඡන්තො ‘‘කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති ඉමං ඡප්පදගාථමාහ. තත්ථ කථං සූති සබ්බත්ථෙව අත්ථයුත්තිපුච්ඡා හොති. අයඤ්හි පඤ්ඤාදිඅත්ථං ඤත්වා තස්ස යුත්තිං පුච්ඡති ‘‘කථං කාය යුත්තියා කෙන කාරණෙන පඤ්ඤං ලභතී’’ති. එස නයො ධනාදීසු. ๑๘๗. บัดนี้ ยักษ์นั้นถือเอาบทว่าปัญญานั่นเทียว ที่ตรัสไว้ในบทว่า “ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ” (ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา) แล้วถามปัญหาที่ผสมระหว่างโลกิยะและโลกุตตระด้วยปฏิภาณของตน จึงกล่าวคาถา ๖ บาทนี้ว่า “กถํ สุ ลภเต ปญฺญํ” (บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไรหนอ). ในคาถานั้น คำว่า กถํ สุ เป็นคำถามถึงเหตุผลในทุกบท. จริงอยู่ ยักษ์นี้ทราบความหมายของปัญญาเป็นต้นแล้ว จึงถามถึงเหตุผลของสิ่งนั้นว่า “บุคคลย่อมได้ปัญญาด้วยเหตุผลอะไร เพราะเหตุอะไร”. นัยนี้พึงทราบในบทว่าด้วยทรัพย์เป็นต้น. 188. අථස්ස [Pg.228] භගවා චතූහි කාරණෙහි පඤ්ඤාලාභං දස්සෙන්තො ‘‘සද්දහානො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යෙන පුබ්බභාගෙ කායසුචරිතාදිභෙදෙන, අපරභාගෙ ච සත්තතිංසබොධිපක්ඛියභෙදෙන ධම්මෙන අරහන්තො බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකා නිබ්බානං පත්තා, තං සද්දහානො අරහතං ධම්මං නිබ්බානප්පත්තියා ලොකියලොකුත්තරං පඤ්ඤං ලභති. තඤ්ච ඛො න සද්ධාමත්තකෙනෙව, යස්මා පන සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසති, පයිරුපාසන්තො සොතං ඔදහති, ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාති, තස්මා උපසඞ්කමනතො පභුති යාව ධම්මස්සවනෙන සුස්සූසං ලභති. කි වුත්තං හොති – තං ධම්මං සද්දහිත්වාපි ආචරියුපජ්ඣායෙ කාලෙන උපසඞ්කමිත්වා වත්තකරණෙන පයිරුපාසිත්වා යදා පයිරුපාසනාය ආරාධිතචිත්තා කිඤ්චි වත්තුකාමා හොන්ති. අථ අධිගතාය සොතුකාමතාය සොතං ඔදහිත්වා සුණන්තො ලභතීති. එවං සුසූසම්පි ච සතිඅවිප්පවාසෙන අප්පමත්තො සුභාසිතදුබ්භාසිතඤ්ඤුතාය විචක්ඛණො එව ලභති, න ඉතරො. තෙනාහ ‘‘අප්පමත්තො විචක්ඛණො’’ති. ๑๘๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงการได้ปัญญาด้วยเหตุ ๔ ประการ จึงตรัสคาถามีคำว่า “สัททหาโน” เป็นต้น อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นมีว่า พระอรหันต์ทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก บรรลุพระนิพพานแล้วด้วยธรรมใด ซึ่งจำแนกเป็นกายสุจริตเป็นต้นในเบื้องต้น และจำแนกเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องปลาย, บุคคลผู้เชื่อมั่นธรรมของพระอรหันต์นั้นเพื่อการบรรลุพระนิพพาน ย่อมได้ปัญญาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ก็แล ปัญญานั้น บุคคลย่อมไม่ได้ด้วยเพียงสักว่ามีศรัทธาเท่านั้น แต่เพราะว่า บุคคลผู้มีศรัทธาเกิดขึ้นแล้ว ย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหา ย่อมเข้าไปนั่งใกล้, เมื่อเข้าไปนั่งใกล้ ย่อมเงี่ยโสตลง, ผู้เงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรม, เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่การเข้าไปหาจนถึงการฟังธรรม บุคคลย่อมได้สุสสูสา (ความปรารถนาจะฟัง) ความหมายว่าอย่างไร? คือ แม้เชื่อมั่นธรรมนั้นแล้ว เข้าไปหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ตามกาล ทำวัตรปฏิบัติ เข้าไปนั่งใกล้แล้ว เมื่อใด ท่านเหล่านั้นมีจิตยินดีเพราะการเข้าไปนั่งใกล้ มีความประสงค์จะกล่าวธรรมบางอย่าง, เมื่อนั้น บุคคลผู้เงี่ยโสตลงฟังด้วยความปรารถนาจะฟังที่ได้มาแล้ว ย่อมได้ปัญญา แม้สุสสูสาอย่างนี้ ผู้ไม่ประมาท มีสติไม่พรากไป เป็นผู้มีปัญญาพิจารณาเพราะรู้คำสุภาษิตและทุพภาษิตเท่านั้นจึงจะได้, คนอื่นไม่ได้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “อัปปมัตโต วิจักขโณ” (ผู้ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา) එවං යස්මා සද්ධාය පඤ්ඤාලාභසංවත්තනිකං පටිපදං පටිපජ්ජති, සුස්සූසාය සක්කච්චං පඤ්ඤාධිගමූපායං සුණාති, අප්පමාදෙන ගහිතං න සම්මුස්සති, විචක්ඛණතාය අනූනාධිකං අවිපරීතඤ්ච ගහෙත්වා විත්ථාරිකං කරොති. සුස්සූසාය වා ඔහිතසොතො පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුං ධම්මං සුණාති, අප්පමාදෙන සුත්වා ධම්මං ධාරෙති, විචක්ඛණතාය ධතානං ධම්මානං අත්ථමුපපරික්ඛති, අථානුපුබ්බෙන පරමත්ථසච්චං සච්ඡිකරොති, තස්මාස්ස භගවා ‘‘කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති පුට්ඨො ඉමානි චත්තාරි කාරණානි දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ – ‘‘සද්දහානො…පෙ… විචක්ඛණො’’ති. ด้วยประการฉะนี้ เพราะบุคคลย่อมปฏิบัติข้อปฏิบัติอันเป็นไปเพื่อการได้ปัญญาด้วยศรัทธา, ย่อมฟังอุบายแห่งการได้ปัญญาโดยเคารพด้วยสุสสูสา, ย่อมไม่ลืมสิ่งที่เรียนมาแล้วด้วยความไม่ประมาท, ย่อมเรียนเอาโดยไม่ขาดไม่เกินและไม่วิปริตแล้วทำให้พิสดารได้ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาพิจารณา อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้เงี่ยโสตลงด้วยสุสสูสา ย่อมฟังธรรมอันเป็นเหตุแห่งการได้ปัญญา, ครั้นฟังแล้ว ย่อมทรงจำธรรมไว้ได้ด้วยความไม่ประมาท, ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมทั้งหลายที่ทรงจำไว้ได้ด้วยความเป็นผู้มีปัญญาพิจารณา, ลำดับนั้น ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะโดยลำดับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่ออาฬวกยักษ์ทูลถามว่า “บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไรหนอ” จึงเมื่อจะทรงแสดงเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า “สัททหาโน...ฯลฯ...วิจักขโณ” ดังนี้ 189. ඉදානි තතො පරෙ තයො පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘පතිරූපකාරී’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ දෙසකාලාදීනි අහාපෙත්වා ලොකියස්ස ලොකුත්තරස්ස වා ධනස්ස පතිරූපං අධිගමූපායං කරොතීති පතිරූපකාරී. ධුරවාති චෙතසිකවීරියවසෙන අනික්ඛිත්තධුරො. උට්ඨාතාති ‘‘යො ච සීතඤ්ච උණ්හඤ්ච, තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා (ථෙරගා. 232; දී. නි. 3.253) නයෙන කායිකවීරියවසෙන උට්ඨානසම්පන්නො අසිථිලපරක්කමො. වින්දතෙ [Pg.229] ධනන්ති එකමූසිකාය න චිරස්සෙව ද්වෙසතසහස්සසඞ්ඛං චූළන්තෙවාසී විය ලොකියධනඤ්ච, මහල්ලකමහාතිස්සත්ථෙරො විය ලොකුත්තරධනඤ්ච ලභති. සො හි ‘‘තීහි ඉරියාපථෙහි විහරිස්සාමී’’ති වත්තං කත්වා ථිනමිද්ධාගමනවෙලාය පලාලචුම්බටකං තෙමෙත්වා, සීසෙ කත්වා, ගලප්පමාණං උදකං පවිසිත්වා, ථිනමිද්ධං පටිබාහෙන්තො ද්වාදසහි වස්සෙහි අරහත්තං පාපුණි. සච්චෙනාති වචීසච්චෙනාපි ‘‘සච්චවාදී භූතවාදී’’ති, පරමත්ථසච්චෙනාපි ‘‘බුද්ධො පච්චෙකබුද්ධො අරියසාවකො’’ති එවං කිත්තිං පප්පොති. දදන්ති යංකිඤ්චි ඉච්ඡිතපත්ථිතං දදන්තො මිත්තානි ගන්ථති, සම්පාදෙති කරොතීති අත්ථො. දුද්දදං වා දදං ගන්ථති, දානමුඛෙන වා චත්තාරිපි සඞ්ගහවත්ථූනි ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. තෙහි මිත්තානි කරොතීති වුත්තං හොති. ๑๘๙. บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหา ๓ ข้อนอกเหนือจากนั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า “ปติรูปการี” ในคาถานั้น บุคคลผู้ไม่ละเลยเทศะและกาลเป็นต้น กระทำอุบายที่สมควรเพื่อได้ทรัพย์อันเป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ ชื่อว่า ปติรูปการี (ผู้ทำกรรมที่สมควร) บทว่า ธุรวา (ผู้มีธุระ) คือ ผู้ไม่ทอดธุระด้วยสามารถแห่งเจตสิกวิริยะ บทว่า อุฏฺฐาตา (ผู้ขยันหมั่นเพียร) คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียร ไม่มีความพยายามที่ย่อหย่อน ด้วยสามารถแห่งกายิกวิริยะ ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า “ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า” เป็นต้น บทว่า วินฺทเต ธนํ (ย่อมได้ทรัพย์) คือ ย่อมได้ทั้งโลกิยทรัพย์ เหมือนจุฬอันเตวาสิกผู้ได้ทรัพย์จำนวนสองแสนจากหนูตายตัวเดียวโดยไม่นานนัก และย่อมได้โลกุตตรทรัพย์ เหมือนพระมหัลลกมหาติสสเถระ ได้ยินว่า พระเถระนั้นทำข้อวัตรว่า “เราจักอยู่ด้วยอิริยาบถ ๓” เมื่อความง่วงเหงาเข้ามาครอบงำ ก็เอาฟ่อนฟางชุบน้ำวางไว้บนศีรษะ ลงไปในน้ำประมาณคอ บรรเทาความง่วงเหงาอยู่ ๑๒ ปี ได้บรรลุพระอรหัต บทว่า สจฺเจน (ด้วยสัจจะ) คือ ย่อมได้เกียรติคุณทั้งด้วยวจีสัจจะว่า “เป็นผู้มีวาจาสัตย์ พูดแต่เรื่องจริง” และด้วยปรมัตถสัจจะว่า “เป็นพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวก” บทว่า ททํ (ผู้ให้) คือ เมื่อให้สิ่งของที่เขาปรารถนาต้องการอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ย่อมผูกมิตรไว้ได้ คือ ย่อมทำให้สำเร็จ ย่อมกระทำได้ นี้คือความหมาย หรือว่า เมื่อให้สิ่งที่ให้ได้ยาก ย่อมผูกมิตรไว้ได้ หรือพึงทราบว่า แม้สังคหวัตถุทั้ง ๔ ก็เป็นอันยึดถือไว้แล้วโดยนัยแห่งการให้ ด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า ย่อมกระทำมิตรไว้ได้ 190. එවං ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙන නයෙන චත්තාරො පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ‘‘කථං පෙච්ච න සොචතී’’ති ඉමං පඤ්චමං පඤ්හං ගහට්ඨවසෙන විස්සජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘යස්සෙතෙ’’ති. තස්සත්ථො – යස්ස ‘‘සද්දහානො අරහත’’න්ති එත්ථ වුත්තාය සබ්බකල්‍යාණධම්මුප්පාදිකාය සද්ධාය සමන්නාගතත්තා සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො ඝරාවාසං පඤ්ච වා කාමගුණෙ එසන්තස්ස ගවෙසන්තස්ස කාමභොගිනො ගහට්ඨස්ස ‘‘සච්චෙන කිත්තිං පප්පොතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරං සච්චං, ‘‘සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ සුස්සූසපඤ්ඤානාමෙන වුත්තො ධම්මො, ‘‘ධුරවා උට්ඨාතා’’ති එත්ථ ධුරනාමෙන උට්ඨානනාමෙන ච වුත්තා ධීති, ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරො චාගො චාති එතෙ චතුරො ධම්මා සන්ති. ස වෙ පෙච්ච න සොචතීති ඉධලොකා පරලොකං ගන්ත්වා ස වෙ න සොචතීති. ๑๙๐. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหา ๔ ข้อ ด้วยนัยที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ อันเป็นสาธารณะแก่คฤหัสถ์และบรรพชิตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่ ๕ นี้ว่า “บุคคลละไปแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกอย่างไร” โดยนัยของคฤหัสถ์ จึงตรัสพระคาถามีคำว่า “ยสฺเสเต” เป็นต้น อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นมีว่า ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ สัจจะประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ”, ธรรมะที่ตรัสไว้โดยชื่อว่าสุสสูสาปัญญาในบทว่า “สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ”, ธิติ (ความเพียร) ที่ตรัสไว้โดยชื่อว่าธุระและอุฏฐานะในบทว่า “ธุรวา อุฏฺฐาตา” และจาคะประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ” มีอยู่แก่คฤหัสถ์ผู้กามโภคีใด ซึ่งเป็นผู้มีศรัทธาเพราะประกอบด้วยศรัทธาอันก่อให้เกิดกัลยาณธรรมทั้งปวงที่กล่าวไว้ในบทว่า “สทฺทหาโน อรหตํ” ผู้แสวงหาเรือน คือ กามคุณ ๕ บทว่า “ส เว เปจฺจ น โสจติ” ความว่า บุคคลนั้นแล ละจากโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก 191. එවං භගවා පඤ්චමම්පි පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා තං යක්ඛං චොදෙන්තො ආහ – ‘‘ඉඞ්ඝ අඤ්ඤෙපී’’ති. තත්ථ ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. අඤ්ඤෙපීති අඤ්ඤෙපි ධම්මෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡස්සු, අඤ්ඤෙපි වා පූරණාදයො සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡස්සු. යදි අම්හෙහි ‘‘සච්චෙන කිත්තිං පප්පොතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරා සච්චා භිය්‍යො කිත්තිප්පත්තිකාරණං වා, ‘‘සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ සුස්සූසනපඤ්ඤාපදෙසෙන වුත්තා දමා භිය්‍යො [Pg.230] ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාපටිලාභකාරණං වා. ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරා චාගා භිය්‍යො මිත්තගන්ථනකාරණං වා, ‘‘ධුරවා උට්ඨාතා’’ති එත්ථ තං තං අත්ථවසං පටිච්ච ධුරනාමෙන උට්ඨානනාමෙන ච වුත්තාය මහාභාරසහනට්ඨෙන උස්සොළ්හීභාවප්පත්තාය වීරියසඞ්ඛාතාය ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො ලොකියලොකුත්තරධනවින්දනකාරණං වා, ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’ති එවං වුත්තෙහි ඉමෙහෙව චතූහි ධම්මෙහි භිය්‍යො අස්මා ලොකා පරං ලොකං පෙච්ච අසොචනකාරණං වා ඉධ විජ්ජතීති අයමෙත්ථ සද්ධිං සඞ්ඛෙපයොජනාය අත්ථවණ්ණනා. විත්ථාරතො පන එකමෙකං පදං අත්ථුද්ධාරපදුද්ධාරවණ්ණනානයෙහි විභජිත්වා වෙදිතබ්බා. ๑๙๑. พระผู้มีพระภาคครั้นทรงวิสัชนาปัญหาที่ ๕ แล้ว เพื่อจะทรงตักเตือนยักษ์นั้น จึงตรัสว่า “เอาเถิด ท่านจงถามคนอื่น ๆ บ้าง” ในบทเหล่านั้น บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า อญฺเญปิ ความว่า ท่านจงถามสมณพราหมณ์ผู้มีธรรมะเหล่าอื่นเป็นอันมาก หรือท่านจงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่าอื่น ผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นสัพพัญญู มีปูรณะเป็นต้น (และจงถามว่า) หากว่าสัจจะตามประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “บุคคลย่อมได้เกียรติเพราะสัจจะ” เป็นเหตุให้ได้เกียรติยิ่งกว่า (ธรรมที่เรากล่าว) หรือ, ธรรมะที่กล่าวไว้โดยชื่อว่าการฟังด้วยดีและปัญญาในบทว่า “ผู้ฟังด้วยดี ย่อมได้ปัญญา” เป็นเหตุให้ได้โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญายิ่งกว่า หรือ, จาคะตามประเภทที่กล่าวไว้ในบทว่า “ผู้ให้ ย่อมผูกมิตรไว้ได้” เป็นเหตุแห่งการผูกมิตรยิ่งกว่า หรือ, ขันติที่เรียกว่าวิริยะ อันกล่าวไว้โดยชื่อว่าธุระและโดยชื่อว่าความหมั่นเพียร อาศัยประโยชน์นั้น ๆ ในบทว่า “ผู้มีความเพียรเป็นธุระ” ซึ่งถึงความเป็นผู้มีความพยายามอย่างยิ่ง ด้วยอรรถว่าทนต่อภาระอันหนัก เป็นเหตุให้ได้โลกิยทรัพย์และโลกุตตรทรัพย์ยิ่งกว่า หรือ, เหตุแห่งการไม่เศร้าโศกเมื่อละโลกนี้ไปสู่โลกหน้า ยิ่งกว่าธรรม ๔ ประการเหล่านี้ที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า “สัจจะ ธรรมะ ธิติ จาคะ” มีอยู่ในโลกนี้ นี้คืออรรถาธิบายพร้อมด้วยการประกอบความโดยย่อในคาถานี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบโดยจำแนกแต่ละบทด้วยนัยแห่งการอธิบายโดยยกอรรถและยกบทขึ้นแสดง 192. එවං වුත්තෙ යක්ඛො යෙන සංසයෙන අඤ්ඤෙ පුච්ඡෙය්‍ය, තස්ස පහීනත්තා ‘‘කථං නු දානි පුච්ඡෙය්‍යං, පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙති වත්වා යෙපිස්ස අපුච්ඡනකාරණං න ජානන්ති, තෙපි ජානාපෙන්තො ‘‘යොහං අජ්ජ පජානාමි, යො අත්ථො සම්පරායිකො’’ති ආහ. තත්ථ අජ්ජාති අජ්ජාදිං කත්වාති අධිප්පායො. පජානාමීති යථාවුත්තෙන පකාරෙන ජානාමි. යො අත්ථොති එත්තාවතා ‘‘සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං දිට්ඨධම්මිකං දස්සෙති සම්පරායිකොති ඉමිනා ‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා’’ති වුත්තං පෙච්ච සොකාභාවකරං සම්පරායිකං. අත්ථොති ච කාරණස්සෙතං අධිවචනං. අයඤ්හි අත්ථසද්දො ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1; දී. නි. 1.255) පාඨත්ථෙ වත්තති. ‘‘අත්ථො මෙ, ගහපති, හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙනා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.250; ම. නි. 3.258) කිච්චත්ථෙ ‘‘හොති සීලවතං අත්ථො’’තිආදීසු (ජා. 1.1.11) වුඩ්ඪිම්හි. ‘‘බහුජනො භජතෙ අත්ථහෙතූ’’තිආදීසු (ජා. 1.15.89) ධනෙ. ‘‘උභින්නමත්ථං චරතී’’තිආදීසු (ජා. 1.7.66; සං. නි. 1.250; ථෙරගා. 443) හිතෙ. ‘‘අත්ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිත’’න්තිආදීසු (ජා. 1.1.92) කාරණෙ. ඉධ පන කාරණෙ. තස්මා යං පඤ්ඤාදිලාභාදීනං කාරණං දිට්ඨධම්මිකං, යඤ්ච පෙච්ච සොකාභාවස්ස කාරණං සම්පරායිකං, තං යොහං අජ්ජ භගවතා වුත්තනයෙන සාමංයෙව පජානාමි, සො කථං නු දානි පුච්ඡෙය්‍යං පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙති එවමෙත්ථ සඞ්ඛෙපතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๙๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ยักษ์นั้น เพราะความสงสัยที่ตนจะพึงถามผู้อื่นนั้นถูกละเสียแล้ว จึงกล่าวว่า “บัดนี้ ไฉนเราจะพึงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเล่า” และเพื่อจะให้ชนทั้งหลายแม้ที่ไม่รู้เหตุแห่งการไม่ถามของตนได้รู้ จึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้านั้น วันนี้รู้ชัดแล้ว ซึ่งประโยชน์ที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺช มีอธิบายว่า ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป บทว่า ปชานามิ คือ ข้าพเจ้ารู้ตามประเภทที่กล่าวแล้ว ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า โย อตฺโถ ทรงแสดงถึงประโยชน์ในปัจจุบันที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้ฟังด้วยดี ย่อมได้ปัญญา” ด้วยบทว่า สมฺปรายิโก นี้ ทรงแสดงถึงประโยชน์ในสัมปรายภพ คือเหตุแห่งการไม่มีความโศกเมื่อตายไปแล้ว ที่กล่าวไว้ว่า “ผู้ใดมีธรรม ๔ ประการเหล่านี้” และบทว่า อตฺโถ นี้ เป็นชื่อของเหตุ จริงอยู่ อัตถศัพท์นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่าบท ในคำเป็นต้นว่า “พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ” ในคำเป็นต้นว่า “คฤหบดี เราต้องการด้วยเงินและทอง” เป็นไปในอรรถว่ากิจ (ความต้องการ) ในคำเป็นต้นว่า “ประโยชน์ย่อมมีแก่ผู้มีศีล” เป็นไปในอรรถว่าความเจริญ ในคำเป็นต้นว่า “คนส่วนมากคบหาเพราะเหตุแห่งทรัพย์” เป็นไปในอรรถว่าทรัพย์ ในคำเป็นต้นว่า “ย่อมประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย” เป็นไปในอรรถว่าประโยชน์เกื้อกูล ในคำเป็นต้นว่า “เมื่อมีเหตุเกิดขึ้น ก็ต้องการบัณฑิต” เป็นไปในอรรถว่าเหตุ แต่ในที่นี้ เป็นไปในอรรถว่าเหตุ เพราะฉะนั้น เหตุแห่งการได้ปัญญาเป็นต้นที่เป็นไปในปัจจุบันใด และเหตุแห่งการไม่มีความโศกเมื่อตายไปแล้วที่เป็นไปในสัมปรายภพใด ข้าพเจ้านั้น วันนี้รู้เหตุนั้นด้วยตนเองตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว บัดนี้ ไฉนข้าพเจ้าจะพึงถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเล่า พึงทราบเนื้อความโดยย่อในคาถานี้อย่างนี้ 193. එවං [Pg.231] යක්ඛො ‘‘පජානාමි යො අත්ථො සම්පරායිකො’’ති වත්වා තස්ස ඤාණස්ස භගවංමූලකත්තං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථාය වත මෙ බුද්ධො’’ති ආහ. තත්ථ අත්ථායාති හිතාය, වුඩ්ඪියා වා. යත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති ‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා’’ති (ජා. 1.1.97) එත්ථ වුත්තචාගෙන යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං හොති, තං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යං බුද්ධං පජානාමීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඝං සන්ධාය එවමාහා’’ති භණන්ති. ๑๙๓. ยักษ์ครั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าพเจ้ารู้ชัดแล้ว ซึ่งประโยชน์ที่เป็นไปในสัมปรายภพ” เมื่อจะแสดงความเป็นผู้มีพระผู้มีพระภาคเป็นต้นเหตุแห่งญาณนั้น จึงกล่าวว่า “พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นแล้วเพื่อประโยชน์แก่เราหนอ” ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล หรือเพื่อความเจริญ ความว่า ข้าพเจ้ารู้ชัดซึ่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นอัคคทักขิไณยบุคคลนั้น ซึ่งทานที่บุคคลถวายแล้วในท่านย่อมมีผลมาก ด้วยจาคะที่กล่าวไว้ในบทว่า “ผู้ใดมีธรรม ๔ ประการเหล่านี้” แต่บางท่านกล่าวว่า “ท่านกล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงพระสงฆ์” 194. එවං ඉමාය ගාථාය අත්තනො හිතාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි පරහිතාය පටිපත්තිං දීපෙන්තො ආහ ‘‘සො අහං විචරිස්සාමී’’ති. තස්සත්ථො හෙමවතසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ๑๙๔. ครั้นแสดงการบรรลุประโยชน์ของตนด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศข้อปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น จึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้านั้น จักเที่ยวไป” พึงทราบเนื้อความของคาถานั้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเหมวตสูตรนั่นเทียว එවමිමාය ගාථාය පරියොසානඤ්ච රත්තිවිභායනඤ්ච සාධුකාරසද්දුට්ඨානඤ්ච ආළවකකුමාරස්ස යක්ඛස්ස භවනං ආනයනඤ්ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. රාජපුරිසා සාධුකාරසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපො සාධුකාරසද්දො ඨපෙත්වා බුද්ධෙ න අඤ්ඤෙසං අබ්භුග්ගච්ඡති, ආගතො නු ඛො භගවා’’ති ආවජ්ජෙන්තා භගවතො සරීරප්පභං දිස්වා, පුබ්බෙ විය බහි අට්ඨත්වා, නිබ්බිසඞ්කා අන්තොයෙව පවිසිත්වා, අද්දසංසු භගවන්තං යක්ඛස්ස භවනෙ නිසින්නං, යක්ඛඤ්ච අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතං. දිස්වාන යක්ඛං ආහංසු – ‘‘අයං තෙ, මහායක්ඛ, රාජකුමාරො බලිකම්මාය ආනීතො, හන්ද නං ඛාද වා භුඤ්ජ වා, යථාපච්චයං වා කරොහී’’ති. සො සොතාපන්නත්තා ලජ්ජිතො විසෙසතො ච භගවතො පුරතො එවං වුච්චමානො, අථ තං කුමාරං උභොහි හත්ථෙහි පටිග්ගහෙත්වා භගවතො උපනාමෙසි – ‘‘අයං භන්තෙ කුමාරො මය්හං පෙසිතො, ඉමාහං භගවතො දම්මි, හිතානුකම්පකා බුද්ධා, පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා ඉමං දාරකං ඉමස්ස හිතත්ථාය සුඛත්ථායා’’ති. ඉමඤ්ච ගාථමාහ – การจบลงแห่งคาถานี้ การสว่างแห่งราตรี การเกิดขึ้นแห่งเสียงสาธุการ และการนำอาฬวกกุมารมาสู่ที่อยู่ของยักษ์ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง ราชบุรุษทั้งหลายได้ฟังเสียงสาธุการแล้ว (คิดว่า) “เสียงสาธุการเช่นนี้ เว้นพระพุทธเจ้าเสียแล้ว ย่อมไม่บังเกิดแก่ผู้อื่น” เมื่อรำพึงว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้วกระมังหนอ” ได้เห็นพระสรีรประภาของพระผู้มีพระภาค จึงไม่ยืนอยู่ข้างนอกเหมือนแต่ก่อน ไม่มีความหวาดหวั่น เข้าไปข้างในนั่นเทียว ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในวิมานของยักษ์ และเห็นยักษ์ประคองอัญชลียืนอยู่ ครั้นเห็นแล้ว จึงกล่าวกะยักษ์ว่า “มหายักษ์ ราชกุมารนี้ พวกเรานำมาเพื่อเป็นพลีกรรมแก่ท่าน เอาเถิด ท่านจงเคี้ยวกินหรือบริโภค หรือจงทำตามสมควรเถิด” ยักษ์นั้นเป็นพระโสดาบันแล้ว จึงมีความละอาย และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น จึงรับกุมารนั้นด้วยมือทั้งสองแล้วน้อมเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค (พลางกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุมารนี้ เขาจัดส่งมาเพื่อข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอถวายกุมารนี้แด่พระผู้มีพระภาค พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับเด็กนี้ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เด็กนี้เถิด” และได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘ඉමං කුමාරං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං, සබ්බඞ්ගුපෙතං පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනං; උදග්ගචිත්තො සුමනො දදාමි තෙ, පටිග්ගහ ලොකහිතාය චක්ඛුමා’’ති. “ข้าพระองค์มีจิตเบิกบาน มีใจดี ขอถวายกุมารนี้ ผู้มีลักษณะแห่งบุญที่สั่งสมมาแล้วร้อยชาติ ผู้ประกอบด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง ผู้มีรูปร่างลักษณะบริบูรณ์ แด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้มีจักษุ ขอพระองค์จงทรงรับไว้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเถิด” පටිග්ගහෙසි භගවා කුමාරං, පටිග්ගණ්හන්තො ච යක්ඛස්ස ච කුමාරස්ස ච මඞ්ගලකරණත්ථං පාදූනගාථං අභාසි. තං යක්ඛො කුමාරං සරණං ගමෙන්තො තික්ඛත්තුං චතුත්ථපාදෙන පූරෙති. සෙය්‍යථිදං – พระผู้มีพระภาคทรงรับราชกุมาร และเมื่อทรงรับ ก็ได้ตรัสคาถาที่หย่อนไปหนึ่งบาทเพื่อทรงกระทำมงคลแก่ยักษ์และราชกุมาร ยักษ์นั้น เมื่อปรารถนาให้ราชกุมารถึงสรณะ จึงทำให้คาถานั้นเต็มบริบูรณ์ด้วยบาทที่สี่สามครั้ง ดังนี้: ‘‘දීඝායුකො [Pg.232] හොතු අයං කුමාරො,තුවඤ්ච යක්ඛ සුඛිතො භවාහි; අබ්‍යාධිතා ලොකහිතාය තිට්ඨථ,අයං කුමාරො සරණමුපෙති බුද්ධං…පෙ… ධම්මං…පෙ… සඞ්ඝ’’න්ති. “ขอราชกุมารนี้จงมีอายุยืน, ดูก่อนยักษ์ แม้ท่านก็จงเป็นผู้มีความสุขเถิด, ท่านทั้งหลายจงไม่มีโรคเบียดเบียน ดำรงอยู่เพื่อประโยชน์แก่โลก, ราชกุมารนี้ขถึงพระพุทธเจ้า... พระธรรม... พระสงฆ์เป็นสรณะ” භගවා කුමාරං රාජපුරිසානං අදාසි – ‘‘ඉමං වඩ්ඪෙත්වා පුන මමෙව දෙථා’’ති. එවං සො කුමාරො රාජපුරිසානං හත්ථතො යක්ඛස්ස හත්ථං යක්ඛස්ස හත්ථතො භගවතො හත්ථං, භගවතො හත්ථතො පුන රාජපුරිසානං හත්ථං ගතත්තා නාමතො ‘‘හත්ථකො ආළවකො’’ති ජාතො. තං ආදාය පටිනිවත්තෙ රාජපුරිසෙ දිස්වා කස්සකවනකම්මිකාදයො ‘‘කිං යක්ඛො කුමාරං අතිදහරත්තා න ඉච්ඡතී’’ති භීතා පුච්ඡිංසු. රාජපුරිසා ‘‘මා භායථ, ඛෙමං කතං භගවතා’’ති සබ්බමාරොචෙසුං. තතො ‘‘සාධු සාධූ’’ති සකලං ආළවීනගරං එකකොලාහලෙන යක්ඛාභිමුඛං අහොසි. යක්ඛොපි භගවතො භික්ඛාචාරකාලෙ අනුප්පත්තෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා උපඩ්ඪමග්ගං ආගන්ත්වා නිවත්ති. พระผู้มีพระภาคได้ประทานราชกุมารแก่ราชบุรุษทั้งหลาย ตรัสว่า “พวกท่านเลี้ยงกุมารนี้ให้เติบใหญ่แล้ว จงถวายคืนแก่เรานั่นแหละอีก” ด้วยประการฉะนี้ ราชกุมารนั้น เพราะเหตุที่ผ่านจากมือของราชบุรุษทั้งหลายไปสู่มือของยักษ์ จากมือของยักษ์ไปสู่พระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาค จากพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาคไปสู่มือของราชบุรุษทั้งหลายอีก จึงได้มีนามว่า “หัตถกะ อาฬวกะ” พวกชาวนาและคนงานในป่าเป็นต้น เห็นราชบุรุษทั้งหลายรับราชกุมารนั้นกลับมา จึงกลัวแล้วถามว่า “อะไรกัน ยักษ์ไม่ต้องการราชกุมารเพราะยังเยาว์วัยเกินไปหรือ” พวกราชบุรุษได้แจ้งเรื่องทั้งหมดว่า “พวกท่านอย่ากลัวเลย พระผู้มีพระภาคทรงกระทำให้เกษมแล้ว” ลำดับนั้น ชาวเมืองอาฬวีทั้งหมดได้เปล่งเสียงอื้ออึงเป็นอันเดียวกันว่า “สาธุ สาธุ” มุ่งหน้าไปยังที่อยู่ของยักษ์ แม้อาฬวกยักษ์ เมื่อถึงเวลาเสด็จบิณฑบาตของพระผู้มีพระภาค ก็ถือบาตรและจีวรของพระองค์มาได้ครึ่งทางแล้วจึงกลับไป අථ භගවා නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො නගරද්වාරෙ අඤ්ඤතරස්මිං විවිත්තෙ රුක්ඛමූලෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. තතො මහාජනකායෙන සද්ධිං රාජා ච නාගරා ච එකතො සම්පිණ්ඩිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කම්ම වන්දිත්වා පරිවාරෙත්වා නිසින්නා ‘‘කථං, භන්තෙ, එවං දාරුණං යක්ඛං දමයිත්ථා’’ති පුච්ඡිංසු. තෙසං භගවා යුද්ධමාදිං කත්වා ‘‘එවං නවවිධවස්සං වස්සි, එවං විභිංසනකං අකාසි, එවං පඤ්හං පුච්ඡි, තස්සාහං එවං විස්සජ්ජෙසි’’න්ති තමෙවාළවකසුත්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. තතො රාජා ච නාගරා ච වෙස්සවණමහාරාජස්ස භවනසමීපෙ යක්ඛස්ස භවනං කත්වා පුප්ඵගන්ධාදිසක්කාරූපෙතං නිච්චං බලිං පවත්තෙසුං. තඤ්ච කුමාරං විඤ්ඤුතං පත්තං ‘‘ත්වං භගවන්තං නිස්සාය ජීවිතං ලභි, ගච්ඡ, භගවන්තංයෙව පයිරුපාසස්සු භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චා’’ති විස්සජ්ජෙසුං. සො භගවන්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච පයිරුපාසමානො න චිරස්සෙව අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය සබ්බං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා පඤ්චසතඋපාසකපරිවාරො අහොසි. භගවා ච නං එතදග්ගෙ නිද්දිසි ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං උපාසකානං චතූහි [Pg.233] සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං සඞ්ගණ්හන්තානං යදිදං හත්ථකො ආළවකො’’ති (අ නි. 1.251). ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในเมือง ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว จึงประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งอันสงัดที่ประตูเมือง ลำดับนั้น พระราชาและชาวเมืองพร้อมด้วยมหาชนได้ประชุมกันเป็นหนึ่งเดียว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วนั่งแวดล้อม ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงทรมานยักษ์ที่ดุร้ายเช่นนี้ได้อย่างไร” พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มตั้งแต่การรบ แล้วได้ตรัสอาฬวกสูตรนั้นแก่พวกเขาว่า “ยักษ์ได้ให้ฝน ๙ ชนิดตกลงมาอย่างนี้ ได้ทำการข่มขู่อย่างนี้ ได้ถามปัญหาอย่างนี้ เราได้ตอบแก่ยักษ์นั้นอย่างนี้” ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน ลำดับนั้น พระราชาและชาวเมืองได้สร้างที่อยู่ให้ยักษ์ใกล้กับวิมานของท้าวเวสสุวรรณมหาราช และได้จัดพลีกรรมอันประกอบด้วยสักการะมีดอกไม้และของหอมเป็นต้นถวายเป็นประจำ และเมื่อราชกุมารนั้นเจริญวัยแล้ว พวกเขาได้ส่งไปพลางกล่าวว่า “ท่านอาศัยพระผู้มีพระภาคจึงได้ชีวิต จงไปเถิด จงเข้าเฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์เถิด” ท่านผู้นั้นเข้าเฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เรียนเอาพุทธวจนะทั้งหมด และมีอุบาสกห้าร้อยคนเป็นบริวาร และพระผู้มีพระภาคได้ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกอุบาสกของเราผู้สงเคราะห์บริษัทด้วยสังคหวัตถุ ๔ หัตถกะ อาฬวกะผู้นี้ เป็นเลิศ” පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ආළවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพรรณนาอาฬวกสูตร ในสุตตนิปาตัฏฐกถา จบแล้ว 11. විජයසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาพรรณนาวิชยสูตร චරං වා යදි වා තිට්ඨන්ති නන්දසුත්තං. ‘‘විජයසුත්තං කායවිච්ඡන්දනිකසුත්ත’’න්තිපි වුච්චති. කා උප්පත්ති? ඉදං කිර සුත්තං ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තං, තස්මා අස්ස දුවිධා උප්පත්ති. තත්ථ භගවතා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං අනුප්පත්වා, සාකියෙ විනෙත්වා නන්දාදයො පබ්බාජෙත්වා, අනුඤ්ඤාතාය මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජාය ආනන්දත්ථෙරස්ස භගිනී නන්දා, ඛෙමකසක්කරඤ්ඤො ධීතා අභිරූපනන්දා, ජනපදකල්‍යාණී නන්දාති තිස්සො නන්දායො පබ්බජිංසු. තෙන ච සමයෙන භගවා සාවත්ථියං විහරති. අභිරූපනන්දා අභිරූපා එව අහොසි දස්සනීයා පාසාදිකා, තෙනෙවස්සා අභිරූපනන්දාති නාමමකංසු. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාපි රූපෙන අත්තනා සදිසං න පස්සති. තා උභොපි රූපමදමත්තා ‘‘භගවා රූපං විවණ්ණෙති, ගරහති, අනෙකපරියායෙන රූපෙ ආදීනවං දස්සෙතී’’ති භගවතො උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, දට්ඨුම්පි න ඉච්ඡන්ති. එවං අප්පසන්නා කස්මා පබ්බජිතාති චෙ? අගතියා. අභිරූපනන්දාය හි වාරෙය්‍යදිවසෙයෙව සාමිකො සක්‍යකුමාරො කාලමකාසි. අථ නං මාතාපිතරො අකාමකං පබ්බාජෙසුං. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාපි ආයස්මන්තෙ නන්දෙ අරහත්තං පත්තෙ නිරාසා හුත්වා ‘‘මය්හං සාමිකො ච මාතා ච මහාපජාපති අඤ්ඤෙ ච ඤාතකා පබ්බජිතා, ඤාතීහි විනා දුක්ඛො ඝරාවාසො’’ති ඝරාවාසෙ අස්සාදමලභන්තී පබ්බජිතා, න සද්ධාය. นันทสูตร มีคำขึ้นต้นว่า “จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ” และเรียกอีกอย่างว่า “วิชยสูตร” บ้าง “กายวิจฉันทนิกสูตร” บ้าง มีอุปบัติเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า พระสูตรนี้ทรงแสดงใน ๒ สถานที่ เพราะฉะนั้น อุปบัติของพระสูตรนี้จึงมี ๒ อย่าง ในอุปบัติ ๒ อย่างนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์โดยลำดับ ทรงแนะนำพวกศากยะแล้ว ทรงให้นันทกุมารเป็นต้นบรรพชาแล้ว และเมื่อการบรรพชาของมาตุคามได้รับอนุญาตแล้ว นันทา ๓ คน คือ นันทา ผู้เป็นน้องสาวของพระอานนทเถระ, อภิรูปนันทา ผู้เป็นธิดาของพระเจ้าเขมกศากยะ, และชนปทกัลยาณีนันทา ได้บวชแล้ว ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี อภิรูปนันทาเป็นผู้มีรูปงามยิ่งนัก น่าดู น่าเลื่อมใส ด้วยเหตุนั้นเอง เขาจึงตั้งชื่อนางว่า อภิรูปนันทา แม้ชนปทกัลยาณีนันทา ก็ไม่เห็นสตรีอื่นที่เสมอด้วยตนโดยรูป นางทั้งสองนั้น เมามัวในความงามของรูป ด้วยคิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนรูป ทรงตำหนิรูป ทรงแสดงโทษในรูปโดยอเนกปริยาย” จึงไม่ไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค แม้แต่จะเห็นก็ไม่ปรารถนา หากถามว่า “เมื่อไม่เลื่อมใสอย่างนี้ เหตุไรจึงบวช” ตอบว่า เพราะไม่มีที่ไป ด้วยว่า ในวันที่จะได้อภิเษกสมรสนั่นเอง คู่หมั้นของอภิรูปนันทาซึ่งเป็นศากยกุมารได้ถึงแก่กรรม ลำดับนั้น มารดาบิดาได้ให้นางบวชทั้งที่นางไม่ปรารถนา แม้ชนปทกัลยาณีนันทา เมื่อท่านพระนันทะบรรลุอรหัตผลแล้ว ก็สิ้นหวัง ไม่ได้พบความยินดีในฆราวาสวิสัย คิดว่า “สามีของเรา และพระมารดาคือพระมหาปชาบดี และญาติคนอื่นๆ ก็บวชกันหมดแล้ว การครองเรือนที่ปราศจากญาติเป็นทุกข์” จึงบวช ไม่ใช่บวชด้วยศรัทธา අථ භගවා තාසං ඤාණපරිපාකං විදිත්වා මහාපජාපතිං ආණාපෙසි ‘‘සබ්බාපි භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඔවාදං ආගච්ඡන්තූ’’ති. තා අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං පෙසෙන්ති. තතො භගවා ‘‘සම්පත්තෙ වාරෙ අත්තනාව [Pg.234] ආගන්තබ්බං, න අඤ්ඤා පෙසෙතබ්බා’’ති ආහ. අථෙකදිවසං අභිරූපනන්දා අගමාසි. තං භගවා නිම්මිතරූපෙන සංවෙජෙත්වා ‘‘අට්ඨීනං නගරං කත’’න්ති ඉමාය ධම්මපදගාථාය – ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความแก่รอบแห่งญาณของนางเหล่านั้นแล้ว จึงรับสั่งแก่พระมหาปชาบดีว่า “ขอให้ภิกษุณีทั้งหมดจงมาเพื่อรับโอวาทตามลำดับ” นางเหล่านั้น เมื่อถึงวาระของตน ก็ส่งภิกษุณีรูปอื่นไป ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เมื่อถึงวาระแล้ว พึงมาด้วยตนเอง ไม่พึงส่งผู้อื่นมา” ต่อมาวันหนึ่ง นางอภิรูปนันทาได้มา พระผู้มีพระภาคทรงทำให้นางสังเวชด้วยรูปนิมิต แล้ว (ทรงแสดงธรรม) ด้วยธัมมปทคาถานี้ว่า “อฏฺฐีนํ นครํ กตํ” เป็นต้น ‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං; උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිපත්ථිතං. (ථෙරීගා. 19); “ดูก่อนนันทา เธอจงดูกายนี้ที่ป่วยไข้ ไม่สะอาด เน่าเปื่อย ไหลออกและซึมออกอยู่เสมอ อันเป็นที่ปรารถนายิ่งของคนพาลทั้งหลาย” ‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ; තතො මානාභිසමයා, උපසන්තා චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344; ථෙරීගා. 20) – “เธอจงเจริญอนิมิตตสมาธิ จงละมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้เด็ดขาด เธอจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป” ඉමාහි ථෙරීගාථාහි ච අනුපුබ්බෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. අථෙකදිවසං සාවත්ථිවාසිනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා සමාදින්නුපොසථා සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ජෙතවනං ගන්ත්වා ධම්මස්සවනපරියොසානෙ භගවන්තං වන්දිත්වා නගරං පවිසන්ති. භික්ඛුනිසඞ්ඝොපි ධම්මකථං සුත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගච්ඡති. තත්ථ මනුස්සා ච භික්ඛුනියො ච භගවතො වණ්ණං භාසන්ති. චතුප්පමාණිකෙ හි ලොකසන්නිවාසෙ සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අප්පසීදන්තො නාම නත්ථි. රූපප්පමාණිකා හි පුග්ගලා භගවතො ලක්ඛණඛචිතමනුබ්‍යඤ්ජනවිචිත්‍රං සමුජ්ජලිතකෙතුමාලාබ්‍යාමප්පභාවිනද්ධමලඞ්කාරත්ථමිව ලොකස්ස සමුප්පන්නං රූපං දිස්වා පසීදන්ති, ඝොසප්පමාණිකා අනෙකසතෙසු ජාතකෙසු කිත්තිඝොසං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං කරවීකමධුරනිග්ඝොසං බ්‍රහ්මස්සරඤ්ච සුත්වා, ලූඛප්පමාණිකා පත්තචීවරාදිලූඛතං දුක්කරකාරිකලූඛතං වා දිස්වා, ධම්මප්පමාණිකා සීලක්ඛන්ධාදීසු යංකිඤ්චි ධම්මක්ඛන්ධං උපපරික්ඛිත්වා. තස්මා සබ්බට්ඨානෙසු භගවතො වණ්ණං භාසන්ති. ජනපදකල්‍යාණී නන්දා භික්ඛුනිපස්සයං පත්වාපි අනෙකපරියායෙන භගවතො වණ්ණං භාසන්තානං තෙසං සුත්වා භගවන්තං උපගන්තුකාමා හුත්වා භික්ඛුනීනං ආරොචෙසි. භික්ඛුනියො තං ගහෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු. และทรงยังนางให้ตั้งอยู่ในพระอรหัตโดยลำดับด้วยเถรีคาถาเหล่านี้. ครั้นวันหนึ่ง ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลายถวายทานในเวลาเช้าแล้ว สมาทานอุโบสถ นุ่งห่มเป็นอันดี ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ไปยังพระเชตวันเพื่อฟังธรรม ในเวลาจบการฟังธรรม ก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปสู่พระนคร. แม้หมู่ภิกษุณีก็ฟังธรรมกถาแล้ว ย่อมไปยังสำนักภิกษุณี. ในที่นั้น ทั้งมนุษย์และภิกษุณีทั้งหลายย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ ในที่ประชุมของโลก ผู้ที่เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วไม่เลื่อมใส ย่อมไม่มี. คือ บุคคลผู้มีรูปเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะรูป) เห็นพระรูปของพระผู้มีพระภาคซึ่งประดับด้วยพระมหาปุริสลักษณะ อันวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะ รุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาและพระพยามประภา คล้ายกับเครื่องประดับที่เกิดขึ้นแก่โลก แล้วย่อมเลื่อมใส, บุคคลผู้มีเสียงเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะเสียง) ได้ฟังพระสุรเสียงอันกึกก้องด้วยเกียรติคุณในชาดกหลายร้อยเรื่อง อันประกอบด้วยองค์ ๘ มีเสียงไพเราะดุจเสียงนกการเวกและมีเสียงดุจเสียงพรหม, บุคคลผู้มีความมักน้อยเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะความมักน้อย) เห็นความมักน้อยในบาตรและจีวรเป็นต้น หรือความมักน้อยในการบำเพ็ญทุกรกิริยา, บุคคลผู้มีธรรมเป็นประมาณ (ผู้เลื่อมใสเพราะธรรม) ใคร่ครวญธรรมขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในศีลขันธ์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของพระผู้มีพระภาคในที่ทุกสถาน. ภิกษุณีชนบทกัลยาณี นามว่านันทา แม้ไปถึงสำนักภิกษุณีแล้ว ได้ฟังคำของภิกษุณีเหล่านั้นผู้กล่าวสรรเสริญคุณของพระผู้มีพระภาคโดยปริยายเป็นอันมาก จึงมีความประสงค์จะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค จึงบอกแก่ภิกษุณีทั้งหลาย. ภิกษุณีทั้งหลายจึงพานางเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค. භගවා පටිකච්චෙව තස්සාගමනං විදිත්වා කණ්ටකෙන කණ්ටකං, ආණියා ච ආණිං නීහරිතුකාමො පුරිසො විය රූපෙනෙව රූපමදං විනෙතුං අත්තනො ඉද්ධිබලෙන පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකං අතිදස්සනීයං ඉත්ථිං පස්සෙ ඨත්වා බීජමානං අභිනිම්මිනි. නන්දා භික්ඛුනීහි සද්ධිං උපසඞ්කමිත්වා, භගවන්තං වන්දිත්වා, භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අන්තරෙ නිසීදිත්වා, පාදතලා පභුති යාව කෙසග්ගා භගවතො [Pg.235] රූපසම්පත්තිං දිස්වා පුන තං භගවතො පස්සෙ ඨිතං නිම්මතරූපඤ්ච දිස්වා ‘‘අහො අයං ඉත්ථී රූපවතී’’ති අත්තනො රූපමදං ජහිත්වා තස්සා රූපෙ අභිරත්තභාවා අහොසි. තතො භගවා තං ඉත්ථිං වීසතිවස්සප්පමාණං කත්වා දස්සෙසි. මාතුගාමො හි සොළසවස්සුද්දෙසිකොයෙව සොභති, න තතො උද්ධං. අථ තස්සා රූපපරිහානිං දිස්වා නන්දාය තස්මිං රූපෙ ඡන්දරාගො තනුකො අහොසි. තතො භගවා අවිජාතවණ්ණං, සකිංවිජාතවණ්ණං, මජ්ඣිමිත්ථිවණ්ණං, මහිත්ථිවණ්ණන්ති එවං යාව වස්සසතිකං ඔභග්ගං දණ්ඩපරායණං තිලකාහතගත්තං කත්වා, දස්සෙත්වා පස්සමානායෙව නන්දාය තස්සා මරණං උද්ධුමාතකාදිභෙදං කාකාදීහි සම්පරිවාරෙත්වා ඛජ්ජමානං දුග්ගන්ධං ජෙගුච්ඡපටිකූලභාවඤ්ච දස්සෙසි. නන්දාය තං කමං දිස්වා ‘‘එවමෙවං මමපි අඤ්ඤෙසම්පි සබ්බසාධාරණො අයං කමො’’ති අනිච්චසඤ්ඤා සණ්ඨාසි, තදනුසාරෙන ච දුක්ඛනත්තසඤ්ඤාපි, තයො භවා ආදිත්තමිව අගාරං අප්පටිසරණා හුත්වා උපට්ඨහිංසු. අථ භගවා ‘‘කම්මට්ඨානෙ පක්ඛන්තං නන්දාය චිත්ත’’න්ති ඤත්වා තස්සා සප්පායවසෙන ඉමා ගාථායො අභාසි – พระผู้มีพระภาคทรงทราบการมาของนางแต่เนิ่นๆ แล้ว ดุจบุรุษผู้ประสงค์จะบ่งหนามด้วยหนาม และถอนลิ่มด้วยลิ่ม จึงเพื่อจะทรงทรมานความเมาในรูปด้วยรูปนั่นเทียว ได้ทรงเนรมิตสตรีผู้มีอายุราว ๑๕-๑๖ ปี งดงามยิ่งนัก ยืนถวายงานพัดอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์ด้วยอิทธานุภาพของพระองค์. พระนางนันทาเข้าไปเฝ้าพร้อมกับภิกษุณีทั้งหลาย ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งในท่ามกลางหมู่ภิกษุณี เห็นพระรูปสมบัติของพระผู้มีพระภาคตั้งแต่ฝ่าพระบาทจนถึงปลายพระเกศา แล้วเห็นรูปที่ทรงเนรมิตซึ่งยืนอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาคอีก ก็ละความเมาในรูปของตนว่า 'โอ้ สตรีนี้งามจริงหนอ' เกิดความกำหนัดยินดียิ่งในรูปของนาง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกระทำสตรีนั้นให้มีอายุประมาณ ๒๐ ปี แล้วทรงแสดง. จริงอยู่ มาตุคามย่อมงดงามในวัยราว ๑๖ ปีเท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น. ครั้งนั้น เมื่อพระนางนันทาเห็นความเสื่อมแห่งรูปของนาง ฉันทราคะในรูปนั้นก็เบาบางลง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกระทำ (ให้เป็น) สภาพของหญิงที่ยังไม่เคยคลอดบุตร, สภาพของหญิงที่คลอดบุตรแล้วครั้งหนึ่ง, สภาพของหญิงวัยกลางคน, สภาพของหญิงชรา, อย่างนี้จนกระทั่งถึงอายุร้อยปี มีร่างกายค้อมลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง มีกายตกกระ แล้วทรงแสดง และทรงแสดงความตายของนาง สภาพที่ขึ้นอืดเป็นต้น ถูกสัตว์มีกาเป็นต้นแวดล้อมจิกกิน มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจน่าสะอิดสะเอียน แก่พระนางนันทาผู้ทอดพระเนตรอยู่. พระนางนันทาเห็นความเป็นไปนั้นแล้ว อนิจจสัญญาก็ตั้งมั่นว่า 'ความเป็นไปนี้เป็นของทั่วไปแก่เราและผู้อื่นทั้งปวงอย่างนี้เหมือนกัน' และตามอนิจจสัญญานั้น ทุกขสัญญาและอนัตตสัญญาก็ (ตั้งมั่นด้วย) ภพทั้งสามปรากฏดุจเรือนที่ไฟลุกโชน ไม่มีที่พึ่งพิง. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า 'จิตของนันทาแล่นเข้าไปในกรรมฐานแล้ว' จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้โดยเป็นที่สบายแก่นางว่า – ‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං; උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිපත්ථිතං. (ථෙරීගා. 19); ดูก่อนนันทา เธอจงดูกายอันเป็นที่ประชุมนี้ ซึ่งอาดูร ไม่สะอาด เปื่อยเน่า มีของโสโครกไหลออกจากเบื้องบนและเบื้องล่าง อันคนพาลทั้งหลายปรารถนายิ่ง ‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉදං; ධාතුසො සුඤ්ඤතො පස්ස, මා ලොකං පුනරාගමි; භවෙ ඡන්දං විරාජෙත්වා, උපසන්තා චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 205); กายเน่านี้เป็นฉันใด กายของเรานี้ก็เป็นฉันนั้น กายของเรานี้เป็นฉันใด กายเน่านี้ก็เป็นฉันนั้น เธอจงดู (กาย) โดยความเป็นธาตุ โดยความเป็นของว่างเปล่า อย่าได้กลับมาสู่โลกอีก คลายความพอใจในภพแล้ว จักเป็นผู้สงบเที่ยวไป ดังนี้ ගාථාපරියොසානෙ නන්දා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. අථස්සා භගවා උපරිමග්ගාධිගමත්ථං සුඤ්ඤතපරිවාරං විපස්සනාකම්මට්ඨානං කථෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි. අයං තාවස්ස එකා උප්පත්ති. ในเวลาจบพระคาถา พระนางนันทาได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสวิปัสสนากัมมัฏฐานอันมีสุญญตธรรมเป็นบริวาร เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรคเบื้องสูงของนาง จึงได้ตรัสพระสูตรนี้. นี้เป็นความเกิดขึ้น (แห่งพระสูตร) นั้นเรื่องหนึ่งก่อน. භගවති පන රාජගහෙ විහරන්තෙ යා සා චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 326) විත්ථාරතො වුත්තසමුට්ඨානාය සාලවතියා ගණිකාය ධීතා ජීවකස්ස කනිට්ඨා සිරිමා නාම මාතු අච්චයෙන තං ඨානං ලභිත්වා ‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධ’’න්ති (ධ. ප. 223; ජා. 1.2.1) ඉමිස්සා ගාථාය වත්ථුම්හි පුණ්ණකසෙට්ඨිධීතරං අවමඤ්ඤිත්වා, භගවන්තං ඛමාපෙන්තී ධම්මදෙසනං සුත්වා, සොතාපන්නා හුත්වා අට්ඨ නිච්චභත්තානි [Pg.236] පවත්තෙසි. තං ආරබ්භ අඤ්ඤතරො නිච්චභත්තිකො භික්ඛු රාගං උප්පාදෙසි. ආහාරකිච්චම්පි ච කාතුං අසක්කොන්තො නිරාහාරො නිපජ්ජීති ධම්මපදගාථාවත්ථුම්හි වුත්තං. තස්මිං තථානිපන්නෙයෙව සිරිමා කාලං කත්වා යාමභවනෙ සුයාමස්ස දෙවී අහොසි. අථ තස්සා සරීරස්ස අග්ගිකිච්චං නිවාරෙත්වා ආමකසුසානෙ රඤ්ඤා නික්ඛිපාපිතං සරීරං දස්සනාය භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අගමාසි, තම්පි භික්ඛුං ආදාය, තථා නාගරා ච රාජා ච. තත්ථ මනුස්සා භණන්ති ‘‘පුබ්බෙ සිරිමාය අට්ඨුත්තරසහස්සෙනාපි දස්සනං දුල්ලභං, තං දානජ්ජ කාකණිකායාපි දට්ඨුකාමො නත්ථී’’ති. සිරිමාපි දෙවකඤ්ඤා පඤ්චහි රථසතෙහි පරිවුතා තත්‍රාගමාසි. තත්‍රාපි භගවා සන්නිපතිතානං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං සුත්තං තස්ස භික්ඛුනො ඔවාදත්ථං ‘‘පස්ස චිත්තකතං බිම්බ’’න්ති (ධ. ප. 147) ඉමඤ්ච ධම්මපදගාථං අභාසි. අයමස්ස දුතියා උප්පත්ති. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ ธิดาของนางสาฬวดีหญิงงามเมือง น้องสาวของหมอชีวก ชื่อว่าสิริมา ซึ่งมีเรื่องราวความเป็นมาอันกล่าวไว้โดยพิสดารในจีวรขันธกะ (แห่งพระวินัยปิฎก มหาวรรค) เมื่อมารดาถึงแก่กรรมแล้ว ได้ตำแหน่งนั้น ได้ดูหมิ่นธิดาของปุณณกเศรษฐีในเรื่องแห่งคาถานี้ว่า “พึงชนะคนโกรธด้วยความไม่โกรธ” (ธ.ป. ๒๒๓; ชา. ๑.๒.๑) เมื่อทูลขอขมาพระผู้มีพระภาค ได้สดับพระธรรมเทศนาแล้ว ได้เป็นพระโสดาบัน ได้จัดตั้งนิตยภัต ๘ ที่ไว้. อาศัยนิตยภัตนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้รับนิตยภัต เกิดความกำหนัดขึ้น. แม้กิจคือการฉันอาหารก็ไม่อาจทำได้ จึงอดอาหารนอนอยู่ ดังนี้ อันท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธรรมบทคาถา. เมื่อภิกษุนั้นนอนอยู่อย่างนั้นนั่นแล นางสิริมาได้ทำกาละแล้ว ได้เป็นเทวีของท้าวสุยามะในยามาภพ. ครั้งนั้น พระราชาทรงให้ห้ามการเผาสรีระของนางแล้ว ให้เขาทิ้งสรีระไว้ในป่าช้าผีดิบ. พระผู้มีพระภาค อันหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อม ทรงพาภิกษุรูปนั้นไปด้วย เสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรสรีระนั้น, แม้ชาวเมืองและพระราชาก็ได้ไปเช่นกัน. ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายกล่าวกันว่า “ในกาลก่อน แม้ด้วยเงินหนึ่งพันแปดกหาปณะ การได้เห็นนางสิริมาก็เป็นของหาได้ยาก แต่ในวันนี้ แม้ด้วยเงินเพียงกากณึกหนึ่ง ก็ไม่มีผู้ใดปรารถนาจะดูนาง” ดังนี้. แม้นางสิริมาซึ่งเป็นเทพธิดา อันรถห้าร้อยคันแวดล้อม ก็ได้มาในที่นั้น. แม้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคเพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ผู้ที่ประชุมกัน เพื่อจะทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุรูปนั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้ และพระธรรมบทคาถานี้ว่า “เธอจงดูอัตภาพอันวิจิตร” (ธ.ป. ๑๔๗). นี้เป็นอุปปัตติ (เหตุเกิดเรื่อง) ที่สองของพระสูตรนี้. 195. තත්ථ චරං වාති සකලරූපකායස්ස ගන්තබ්බදිසාභිමුඛෙනාභිනීහාරෙන ගච්ඡන්තො වා. යදි වා තිට්ඨන්ති තස්සෙව උස්සාපනභාවෙන තිට්ඨන්තො වා. නිසින්නො උද වා සයන්ති තස්සෙව හෙට්ඨිමභාගසමිඤ්ජනඋපරිමභාගසමුස්සාපනභාවෙන නිසින්නො වා, තිරියං පසාරණභාවෙන සයන්තො වා. සමිඤ්ජෙති පසාරෙතීති තානි තානි පබ්බානි සමිඤ්ජෙති ච පසාරෙති ච. ๑๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า จรํ วา (จะเดินอยู่ก็ดี) คือ จะเดินอยู่ก็ดี โดยการน้อมกายรูปทั้งหมดไปข้างหน้ามุ่งสู่ทิศที่จะไป. บทว่า ยทิ วา ติฏฺฐํ (หรือจะยืนอยู่ก็ดี) คือ จะยืนอยู่ก็ดี ด้วยภาวะคือการตั้งขึ้นแห่งกายนั้นนั่นเอง. บทว่า นิสินฺโน อุท วา สยํ (จะนั่งอยู่ หรือจะนอนอยู่ก็ดี) คือ จะนั่งอยู่ก็ดี ด้วยภาวะคือการคู้ส่วนเบื้องต่ำและยกส่วนเบื้องบนขึ้นแห่งกายนั้นนั่นเอง, หรือจะนอนอยู่ก็ดี ด้วยภาวะคือการเหยียดออกไปในแนวขวาง. บทว่า สมิญฺเชติ ปสาเรติ (ย่อมคู้เข้า ย่อมเหยียดออก) คือ ย่อมคู้เข้าและย่อมเหยียดออกซึ่งข้อต่อเหล่านั้นๆ. එසා කායස්ස ඉඤ්ජනාති සබ්බාපෙසා ඉමස්සෙව සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස ඉඤ්ජනා චලනා ඵන්දනා, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤො කොචි චරන්තො වා පසාරෙන්තො වා, අපිච ඛො පන ‘‘චරාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො අභිනීහාරො හොති, දෙසන්තරෙ රූපන්තරපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘චර’’න්ති වුච්චති. තථා ‘‘තිට්ඨාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස සමුස්සාපනං හොති, උපරූපරිට්ඨානෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘තිට්ඨ’’න්ති වුච්චති. තථා ‘‘නිසීදාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස හෙට්ඨිමභාගසමිඤ්ජනඤ්ච උපරිමභාගසමුස්සාපනඤ්ච හොති, තථාභාවෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘නිසින්නො’’ති වුච්චති. තථා ‘‘සයාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා [Pg.237] වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස තිරියං පසාරණං හොති, තථාභාවෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘සය’’න්ති වුච්චති. บทว่า เอสา กายสฺส อิญฺชนา (นั่นเป็นการไหวแห่งกาย) คือ การไหว การเคลื่อน การสั่น ทั้งหมดนี้ เป็นของกายที่มีวิญญาณนี้เท่านั้น, ในอิริยาบถนี้ ไม่มีผู้อื่นใดที่เดินอยู่หรือเหยียดอยู่. แต่ทว่า เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะเดิน” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การน้อมกายมุ่งสู่ทิศที่จะไปย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปอื่นในที่อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “เดิน”. ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะยืน” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การตั้งขึ้นย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปโดยการตั้งอยู่สูงขึ้นไป. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “ยืน”. ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะนั่ง” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การคู้ส่วนเบื้องต่ำและการยกส่วนเบื้องบนขึ้นย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปโดยภาวะเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “นั่ง”. ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า “เราจะนอน” วาโยธาตุที่มีจิตนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมแผ่ไปทั่วกาย, ด้วยวาโยธาตุนั้น การเหยียดออกไปในแนวขวางย่อมมีแก่บุคคลนั้น, อธิบายว่า คือการปรากฏขึ้นแห่งรูปโดยภาวะเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “นอน”. එවං චායමායස්මා යො කොචි ඉත්ථන්නාමො චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සයං යමෙතං තත්ථ තත්ථ ඉරියාපථෙ තෙසං තෙසං පබ්බානං සමිඤ්ජනප්පසාරණවසෙන සමිඤ්ජෙති පසාරෙතීති වුච්චති. තම්පි යස්මා සමිඤ්ජනප්පසාරණචිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ යථාවුත්තෙනෙව නයෙන හොති, තස්මා එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤො කොචි, සුඤ්ඤමිදං කෙනචි චරන්තෙන වා පසාරෙන්තෙන වා සත්තෙන වා පුග්ගලෙන වා. කෙවලං පන – ด้วยประการฉะนี้ ท่านผู้มีอายุนี้ ซึ่งมีชื่ออย่างนั้นๆ ไม่ว่าใครก็ตาม จะเดินอยู่ หรือจะยืนอยู่ จะนั่งอยู่ หรือจะนอนอยู่ก็ตาม การที่ท่านกล่าวว่า “ย่อมคู้เข้า ย่อมเหยียดออก” ในอิริยาบถนั้นๆ นี้ใด การกล่าวนี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการคู้เข้าและเหยียดออกซึ่งข้อต่อเหล่านั้นๆ. แม้การคู้เข้าและเหยียดออกนั้นก็เช่นกัน เพราะเมื่อจิตที่คิดจะคู้เข้าและเหยียดออกเกิดขึ้น ย่อมเป็นไปโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น นี่จึงเป็นการไหวแห่งกาย, ในอิริยาบถนี้ ไม่มีผู้อื่นใด, อิริยาบถนี้ว่างเปล่าจากผู้เดินหรือผู้เหยียด หรือจากสัตว์หรือบุคคลใดๆ. แต่โดยส่วนเดียว... ‘‘චිත්තනානත්තමාගම්ම, නානත්තං හොති වායුනො; වායුනානත්තතො නානා, හොති කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති. – “ความต่างแห่งวาโยธาตุย่อมมี เพราะอาศัยความต่างแห่งจิต, การไหวแห่งกายย่อมมีต่างๆ กัน เพราะความต่างแห่งวาโยธาตุ” ดังนี้. අයමෙත්ථ පරමත්ථො. นี้เป็นปรมัตถ์ในเรื่องนี้. එවමෙතාය ගාථාය භගවා යස්මා එකස්මිං ඉරියාපථෙ චිරවිනියොගෙන කායපීළනං හොති, තස්ස ච විනොදනත්ථං ඉරියාපථපරිවත්තනං කරීයති, තස්මා ‘‘චරං වා’’තිආදීහි ඉරියාපථපටිච්ඡන්නං දුක්ඛලක්ඛණං දීපෙති, තථා චරණකාලෙ ඨානාදීනමභාවතො සබ්බමෙතං චරණාදිභෙදං ‘‘එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති භණන්තො සන්තතිපටිච්ඡන්නං අනිච්චලක්ඛණං. තාය තාය සාමග්ගියා පවත්තාය ‘‘එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති ච අත්තපටික්ඛෙපෙන භණන්තො අත්තසඤ්ඤාඝනපටිච්ඡන්නං අනත්තලක්ඛණං දීපෙති. ด้วยประการฉะนี้ โดยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงทุกขลักษณะอันอิริยาบถปิดบังไว้ ด้วยบททั้งหลายมีอาทิว่า “จรํ วา” เพราะว่าการเบียดเบียนกายย่อมมีได้ด้วยการอยู่ในอิริยาบถหนึ่งเป็นเวลานาน และการเปลี่ยนอิริยาบถย่อมกระทำเพื่อบรรเทาการเบียดเบียนนั้น. ในทำนองเดียวกัน เมื่อทรงตรัสว่า “เอสา กายสฺส อิญฺชนา” (นั่นเป็นการไหวแห่งกาย) ซึ่งหมายถึงความแตกต่างแห่งการเดินเป็นต้นทั้งหมดนี้ เพราะในขณะที่เดิน ไม่มีการยืนเป็นต้น พระองค์ย่อมทรงแสดงอนิจจลักษณะอันสันตติปิดบังไว้. และเมื่อทรงตรัสว่า “เอสา กายสฺส อิญฺชนา” อันเป็นไปโดยความพรั่งพร้อมแห่งเหตุปัจจัยนั้นๆ โดยเป็นการปฏิเสธอัตตา พระองค์ย่อมทรงแสดงอนัตตลักษณะอันความยึดถือว่าเป็นกลุ่มก้อนแห่งอัตตาปิดบังไว้. 196. එවං ලක්ඛණත්තයදීපනෙන සුඤ්ඤතකම්මට්ඨානං කථෙත්වා පුන සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකඅසුභදස්සනත්ථං ‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො’’ති ආරභි. තස්සත්ථො – යස්ස චෙසා කායස්ස ඉඤ්ජනා, ස්වායං කායො විසුද්ධිමග්ගෙ ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනායං වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදභෙදෙන අබ්‍යාපාරනයෙන ච පකාසිතෙහි සට්ඨාධිකෙහි තීහි අට්ඨිසතෙහි නවහි න්හාරුසතෙහි ච සංයුත්තත්තා අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො. තත්ථෙව පකාසිතෙන අග්ගපාදඞ්ගුලිතචාදිනා තචෙන ච නවපෙසිසතප්පභෙදෙන ච මංසෙන අවලිත්තත්තා තචමංසාවලෙපනො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලොති වෙදිතබ්බො[Pg.238]. කිඤ්චෙත්ථ වෙදිතබ්බං සියා, යදි එස යා සා මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සකලසරීරතො සංකඩ්ඪිතා බදරට්ඨිප්පමාණා භවෙය්‍ය, තාය මක්ඛිකාපත්තසුඛුමච්ඡවියා නීලාදිරඞ්ගජාතෙන ගෙහභිත්ති විය පටිච්ඡන්නො න භවෙය්‍ය, අයං පන එවං සුඛුමායපි ඡවියා කායො පටිච්ඡන්නො පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහිතෙහි බාලපුථුජ්ජනෙහි යථාභූතං න දිස්සති. ඡවිරාගරඤ්ජිතො හිස්ස පරමජෙගුච්ඡපටිකූලධම්මසඞ්ඛාතො තචොපි තචපලිවෙඨිතං යං තං පභෙදතො – ๑๙๖. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสสุญญตกรรมฐานโดยนัยแห่งการแสดงไตรลักษณ์อย่างนี้แล้ว จึงทรงปรารภพระคาถาว่า “อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต” เป็นต้น เพื่อทรงแสดงสวิญญาณกาสุภะและอวิญญาณกาสุภะอีก. อธิบายความแห่งพระคาถานั้นว่า กายนี้ใดมีความไหวอยู่ กายนั้น ชื่อว่า “ประกอบด้วยกระดูกและเอ็น” เพราะประกอบด้วยกระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษ และเอ็น ๙๐๐ เส้น ที่ทรงแสดงไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ในหมวดว่าด้วยอาการ ๓๒ โดยนัยคือการไม่ใส่ใจ โดยจำแนกเป็นวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริมณฑล. พึงทราบว่า กายนั้น ชื่อว่า “ฉาบทาด้วยหนังและเนื้อ” เพราะถูกฉาบทาด้วยหนัง มีหนังปลายนิ้วเท้าเป็นต้น และด้วยเนื้อซึ่งจำแนกได้ ๙๐๐ ชิ้น ที่ทรงแสดงไว้ในที่นั้นนั่นเอง จึงมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง น่าเกลียดน่ารังเกียจ. อนึ่ง ในเรื่องนี้ มีข้อที่พึงทราบอยู่บ้าง คือ หากว่าผิวหนังนี้ที่รวบรวมมาจากทั่วสรรพางค์กายของบุรุษปานกลาง จะพึงมีขนาดเท่าเมล็ดพุทราแล้วไซร้ กายนี้ก็จะไม่พึงถูกปกปิดไว้ด้วยผิวหนังที่ละเอียดอ่อนดุจปีกแมลงวัน ซึ่งย้อมด้วยสีมีสีเขียวเป็นต้น เหมือนฝาเรือน (แต่) กายนี้กลับถูกปกปิดไว้ด้วยผิวหนังที่ละเอียดอ่อนถึงเพียงนี้ คนพาลปุถุชนผู้ปราศจากปัญญาจักษุจึงมองไม่เห็นตามความเป็นจริง. จริงอยู่ สำหรับปุถุชนนั้นผู้ถูกราคะในผิวหนังย้อมไว้ แม้หนังซึ่งนับเป็นสิ่งน่าเกลียดน่ารังเกียจอย่างยิ่ง ก็มองไม่เห็น (ตามความเป็นจริง) เพราะกายนั้นถูกหนังห่อหุ้มไว้ โดยจำแนกดังนี้ว่า – ‘‘නවපෙසිසතා මංසා, අවලිත්තා කළෙවරෙ; නානාකිමිකුලාකිණ්ණං, මිළ්හට්ඨානංව පූතිකා’’ති. – “ชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้น ฉาบทาอยู่ในซากศพ (ร่างกาย) นี้ เต็มไปด้วยหมู่หนอนนานาชนิด เป็นที่อยู่ของอุจจาระ และเป็นของเน่าเปื่อย” ดังนี้. එවං වුත්තං නවමංසසතම්පි, මංසාවලිත්තා යෙ තෙ – แม้ชิ้นเนื้อ ๙๐๐ ชิ้นที่ตรัสไว้อย่างนี้ ก็คือชิ้นเนื้อเหล่านั้นที่ฉาบทาอยู่ (ในร่างกาย) ‘‘නවන්හාරුසතා හොන්ති, බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ; බන්ධන්ති අට්ඨිසඞ්ඝාතං, අගාරමිව වල්ලියා’’ති. – “เอ็น ๙๐๐ เส้น มีอยู่ในซากศพ (ร่างกาย) ยาวประมาณ ๑ วานี้ ย่อมรึงรัดโครงกระดูกไว้ เหมือนเถาวัลย์รึงรัดเรือนไว้” ดังนี้. තෙපි, න්හාරුසමුට්ඨිතානි පටිපාටියා අවට්ඨිතානි පූතීනි දුග්ගන්ධානි තීණි සට්ඨාධිකානි අට්ඨිසතානිපි යථාභූතං න දිස්සන්ති යතො අනාදියිත්වා තං මක්ඛිකාපත්තසුඛුමච්ඡවිං. යානි පනස්ස ඡවිරාගරත්තෙන තචෙන පලිවෙඨිතත්තා සබ්බලොකස්ස අපාකටානි නානප්පකාරානි අබ්භන්තරකුණපානි පරමාසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡනීයපටිකූලානි, තානිපි පඤ්ඤාචක්ඛුනා පටිවිජ්ඣිත්වා එවං පස්සිතබ්බො ‘‘අන්තපූරො උදරපූරො…පෙ… පිත්තස්ස ච වසාය චා’’ති. แม้กระดูก ๓๐๐ ท่อนเศษเหล่านั้น ซึ่งมีเอ็นเป็นที่ยึด ตั้งอยู่ตามลำดับ เป็นของเน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็น ก็ไม่ปรากฏตามความเป็นจริง (แก่ปุถุชน) เพราะเขาไม่ใส่ใจในผิวหนังที่ละเอียดอ่อนดุจปีกแมลงวันนี้. อนึ่ง ซากศพภายในนานาชนิด ซึ่งไม่ปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวง เพราะถูกหนังห่อหุ้มไว้ด้วยอำนาจราคะในผิวหนังของปุถุชนนั้น เป็นของไม่สะอาดอย่างยิ่ง มีกลิ่นเหม็น น่าเกลียดน่ารังเกียจ แม้สิ่งเหล่านั้นก็พึงแทงตลอดด้วยปัญญาจักษุแล้วพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า “กายนี้เต็มไปด้วยไส้ เต็มไปด้วยอาหารในกระเพาะ... (เต็มไปด้วย) ดีและมันข้น” ดังนี้. 197. තත්ථ අන්තස්ස පූරො අන්තපූරො. උදරස්ස පූරො උදරපූරො. උදරන්ති ච උදරියස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි ඨානනාමෙන ‘‘උදර’’න්ති වුත්තං. යකනපෙළස්සාති යකනපිණ්ඩස්ස. වත්ථිනොති මුත්තස්ස. ඨානූපචාරෙන පනෙතං ‘‘වත්ථී’’ති වුත්තං. පූරොති අධිකාරො, තස්මා යකනපෙළස්ස පූරො වත්ථිනො පූරොති එවං යොජෙතබ්බං. එස නයො හදයස්සාතිආදීසු. සබ්බානෙව චෙතානි අන්තාදීනි වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදභෙදෙන අබ්‍යාපාරනයෙන ච විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ๑๙๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺตปูโร คือ เต็มด้วยไส้. บทว่า อุทรูปูโร คือ เต็มด้วยอาหารในกระเพาะ. คำว่า อุทระ นี้ เป็นชื่อเรียกอาหารเก่า (อุจจาระ). จริงอยู่ อาหารเก่านั้น ท่านเรียกว่า “อุทระ” ตามชื่อของที่ตั้ง. บทว่า ยกนเปฬสฺส ได้แก่ แห่งตับ. บทว่า วตฺถิโน ได้แก่ แห่งมูตร (น้ำปัสสาวะ). แต่ท่านเรียกมูตรนั้นว่า “วัตถิ” โดยอุปจารตามที่ตั้ง. บทว่า ปูโร เป็นบทตามไป (อธิการ) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความอย่างนี้ว่า เต็มด้วยตับ เต็มด้วยกระเพาะปัสสาวะ. นัยนี้พึงทราบในบทว่า หทยสฺส เป็นต้น. อนึ่ง อวัยวะทั้งหมดเหล่านี้มีไส้เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค โดยจำแนกเป็นวรรณะ สัณฐาน ทิศ โอกาส และปริมณฑล และโดยนัยคือการไม่ใส่ใจนั่นเทียว. 199-200. එවං භගවා ‘‘න කිඤ්චෙත්ථ එකම්පි ගය්හූපගං මුත්තාමණිසදිසං අත්ථි, අඤ්ඤදත්ථු අසුචිපරිපූරොවායං කායො’’ති අබ්භන්තරකුණපං දස්සෙත්වා [Pg.239] ඉදානි තමෙව අබ්භන්තරකුණපං බහිනික්ඛමනකුණපෙන පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො පුබ්බෙ වුත්තඤ්ච සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘අථස්ස නවහි සොතෙහී’’ති ගාථාද්වයමාහ. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงซากศพภายในอย่างนี้ว่า “ในกายนี้ ไม่มีสิ่งใดแม้สักอย่างเดียวที่น่าถือเอาซึ่งเปรียบได้กับแก้วมุกดาหรือแก้วมณีเลย ตรงกันข้าม กายนี้เต็มบริบูรณ์ด้วยของไม่สะอาดเท่านั้น” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงซากศพภายในนั้นให้ปรากฏด้วยซากศพที่ไหลออกจากภายนอก จึงทรงรวบรวมข้อความที่ตรัสไว้ก่อนแล้ว ตรัสพระคาถา ๒ บทว่า “อถสฺส นวหิ โสเตหิ” เป็นต้น. තත්ථ අථාති පරියායන්තරනිදස්සනං, අපරෙනාපි පරියායෙන අසුචිභාවං පස්සාති වුත්තං හොති. අස්සාති ඉමස්ස කායස්ස. නවහි සොතෙහීති උභොඅක්ඛිච්ඡිද්දකණ්ණච්ඡිද්දනාසාඡිද්දමුඛවච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙහි. අසුචි සවතීති සබ්බලොකපාකටනානප්පකාරපරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡඅසුචියෙව සවති, සන්දති, පග්ඝරති, න අඤ්ඤං කිඤ්චි අගරුචන්දනාදිගන්ධජාතං වා මණිමුත්තාදිරතනජාතං වා. සබ්බදාති තඤ්ච ඛො සබ්බදා රත්තිම්පි දිවාපි පුබ්බණ්හෙපි සායන්හෙපි තිට්ඨතොපි ගච්ඡතොපීති. කිං තං අසුචීති චෙ? ‘‘අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො’’තිආදි. එතස්ස හි ද්වීහි අක්ඛිච්ඡිද්දෙහි අපනීතතචමංසසදිසො අක්ඛිගූථකො, කණ්ණච්ඡිද්දෙහි රජොජල්ලසදිසො කණ්ණගූථකො, නාසාඡිද්දෙහි පුබ්බසදිසා සිඞ්ඝාණිකා ච සවති, මුඛෙන ච වමති. කිං වමතීති චෙ? එකදා පිත්තං, යදා අබද්ධපිත්තං කුප්පිතං හොති, තදා තං වමතීති අධිප්පායො. සෙම්හඤ්චාති න කෙවලඤ්ච පිත්තං, යම්පි උදරපටලෙ එකපත්ථපූරප්පමාණං සෙම්හං තිට්ඨති, තම්පි එකදා වමති. තං පනෙතං වණ්ණාදිතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.203-204, 210-211) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘සෙම්හඤ්චා’’ති ච-සද්දෙන සෙම්හඤ්ච අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං උදරියලොහිතාදිඅසුචිං වමතීති දස්සෙති. එවං සත්තහි ද්වාරෙහි අසුචිවමනං දස්සෙත්වා කාලඤ්ඤූ පුග්ගලඤ්ඤූ පරිසඤ්ඤූ ච භගවා තදුත්තරි ද්වෙ ද්වාරානි විසෙසවචනෙන අනාමසිත්වා අපරෙන පරියායෙන සබ්බස්මාපි කායා අසුචිසවනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායම්හා සෙදජල්ලිකා’’ති. තත්ථ සෙදජල්ලිකාති සෙදො ච ලොණපටලමලභෙදා ජල්ලිකා ච, තස්ස ‘‘සවති සබ්බදා’’ති ඉමිනා සද්ධිං සම්බන්ධො. ในบทเหล่านั้น บทว่า อถ เป็นการแสดงถึงปริยายอื่น มีความหมายว่า “จงพิจารณาความเป็นของไม่สะอาดโดยปริยายอื่นอีก”. บทว่า อสฺส ได้แก่ แห่งกายนี้. บทว่า นวหิ โสเตหิ ได้แก่ จากทวาร ๙ คือ ช่องตาทั้งสอง ช่องหูทั้งสอง ช่องจมูกทั้งสอง ปาก ทวารหนัก และทวารเบา. บทว่า อสุจิ สวติ ความว่า ของไม่สะอาดอันน่าเกลียด มีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง นานาชนิด ที่ปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวงเท่านั้นที่ไหลออก ซึมออก หลั่งออกอยู่เสมอ มิใช่ของหอมชนิดอื่นใด เช่น กฤษณาหรือจันทน์ หรือรัตนะชนิดอื่นใด เช่น แก้วมณีหรือแก้วมุกดา. บทว่า สพฺพทา ความว่า (ของไม่สะอาดนั้น) ไหลออกอยู่ตลอดเวลา ทั้งกลางคืนและกลางวัน ทั้งเวลาเช้าและเวลาเย็น ทั้งในเวลายืนและในเวลาเดิน. หากถามว่า ของไม่สะอาดนั้นคืออะไร? ตอบว่า มีอาทิว่า “ขี้ตา (ไหลออก) จากตา”. จริงอยู่ ขี้ตาซึ่งเปรียบเหมือนหนังและเนื้อที่ลอกออก ย่อมไหลออกจากช่องตาทั้งสองของบุคคลนี้, ขี้หูซึ่งเปรียบเหมือนฝุ่นและเหงื่อไคล ย่อมไหลออกจากช่องหูทั้งสอง, น้ำมูกซึ่งเปรียบเหมือนหนอง ย่อมไหลออกจากช่องจมูกทั้งสอง, และบุคคลย่อมอาเจียนออกทางปาก. หากถามว่า อาเจียนอะไร? ตอบว่า บางครั้งก็อาเจียนดี ความหมายคือ เมื่ออพัทธปิตตะ (ดีที่ไม่มีที่อาศัย) กำเริบขึ้น เมื่อนั้นบุคคลก็อาเจียนดีนั้นออกมา. บทว่า เสมฺหญฺจ ความว่า มิใช่เพียงแต่อาเจียนดีเท่านั้น แม้เสมหะประมาณหนึ่งทะนานที่ตั้งอยู่ในพื้นท้อง บุคคลก็อาเจียนออกมาในบางครั้ง. เสมหะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยจำแนกตามสีเป็นต้น. ในบทว่า เสมฺหญฺจ นี้ ท่านแสดงด้วย จ ศัพท์ว่า บุคคลย่อมอาเจียนเสมหะและของไม่สะอาดอย่างอื่นเช่นนี้มีอาหารเก่าและโลหิตเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นกาลัญญู (รู้จักกาล) ปุคคลัญญู (รู้จักบุคคล) และปริสัญญู (รู้จักบริษัท) ครั้นทรงแสดงการอาเจียนของไม่สะอาดออกจากทวาร ๗ อย่างนี้แล้ว จึงไม่ทรงกล่าวถึงทวารอีก ๒ ทวารที่เหลือโดยวจนะพิเศษ แต่เมื่อจะทรงแสดงการไหลออกของไม่สะอาดจากทั่วทั้งกายโดยปริยายอื่น จึงตรัสว่า “กายมฺหา เสทชลฺลิกา”. ในบทนั้น บทว่า เสทชลฺลิกา ได้แก่ เหงื่อและคราบไคลอันมีแผ่นเกลือและมลทินเป็นประเภท. บทนั้นมีความสัมพันธ์กับบทว่า “สวติ สพฺพทา” (ย่อมไหลออกตลอดเวลา). 201. එවං භගවා යථා නාම භත්තෙ පච්චමානෙ තණ්ඩුලමලඤ්ච උදකමලඤ්ච ඵෙණෙන සද්ධිං උට්ඨහිත්වා උක්ඛලිමුඛං මක්ඛෙත්වා බහි ගළති, තථා අසිතපීතාදිභෙදෙ ආහාරෙ කම්මජෙන අග්ගිනා පච්චමානෙ යං අසිතපීතාදිමලං උට්ඨහිත්වා ‘‘අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො’’තිආදිනා භෙදෙන නික්ඛමන්තං අක්ඛිආදීනි මක්ඛෙත්වා බහි ගළති, තස්සාපි වසෙන ඉමස්ස කායස්ස [Pg.240] අසුචිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි යං ලොකෙ උත්තමඞ්ගසම්මතං සීසං අතිවිසිට්ඨභාවතො පච්චෙන්තා වන්දනෙය්‍යානම්පි වන්දනං න කරොන්ති, තස්සාපි නිස්සාරතාය අසුචිතාය චස්ස අසුචිභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථස්ස සුසිරං සීස’’න්ති ඉමං ගාථමාහ. ๒๐๑. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเป็นของไม่สะอาดแห่งกายนี้ โดยอาศัยมลทินนั้น คือ อุปมาเหมือนเมื่อข้าวสุกกำลังหุงอยู่ มลทินแห่งข้าวสารและมลทินแห่งน้ำย่อมลอยขึ้นพร้อมกับฟอง ฉาบทาปากหม้อแล้วไหลหยดไปภายนอกฉันใด, เมื่ออาหารมีของที่กินและดื่มเป็นต้น ถูกไฟคือเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมย่อยอยู่ มลทินแห่งอาหารมีของที่กินและดื่มเป็นต้นใดลอยขึ้นแล้ว ไหลออกโดยประเภทเป็นต้นว่า "ขี้ตาจากตา" ฉาบทาอวัยวะมีตาเป็นต้นแล้วไหลหยดไปภายนอกฉันนั้น, บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นของไม่สะอาดแห่งศีรษะแม้นั้น ซึ่งในโลกสมมติว่าเป็นอวัยวะสูงสุด เพราะมีความพิเศษอย่างยิ่ง (คนทั้งหลาย) จึงไม่ทำการไหว้แม้แก่บุคคลที่ควรไหว้ (ด้วยศีรษะนั้น) โดยความเป็นของหาสาระมิได้และโดยความเป็นของไม่สะอาด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า "อถสฺส สุสิรํ สีสํ" เป็นต้น තත්ථ සුසිරන්ති ඡිද්දං. මත්ථලුඞ්ගස්ස පූරිතන්ති දධිභරිතඅලාබුකං විය මත්ථලුඞ්ගභරිතං. තඤ්ච පනෙතං මත්ථලුඞ්ගං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුභතො නං මඤ්ඤති බාලොති තමෙනං එවං නානාවිධකුණපභරිතම්පි කායං දුච්චින්තිතචින්තී බාලො සුභතො මඤ්ඤති, සුභං සුචිං ඉට්ඨං කන්තං මනාපන්ති තීහිපි තණ්හාදිට්ඨිමානමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤති. කස්මා? යස්මා අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො චතුසච්චපටිච්ඡාදකෙන මොහෙන පුරක්ඛතො, චොදිතො, පවත්තිතො, ‘‘එවං ආදිය, එවං අභිනිවිස එවං මඤ්ඤාහී’’ති ගාහිතොති අධිප්පායො. පස්ස යාව අනත්ථකරා චායං අවිජ්ජාති. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุสิรํ ได้แก่ มีช่อง. บทว่า มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตํ ได้แก่ เต็มด้วยเยื่อในสมอง เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยนมส้ม. ก็เยื่อในสมองนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า สุภโต นํ มญฺญติ พาโล ความว่า คนพาลผู้มักคิดในทางที่ชั่ว ย่อมสำคัญกายนั้น ซึ่งเต็มด้วยซากศพนานาชนิดอย่างนี้ ว่าสวยงาม, ย่อมสำคัญด้วยความสำคัญ ๓ อย่าง คือ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ ว่างาม ว่าสะอาด ว่าน่าปรารถนา ว่าน่าใคร่ ว่าน่าพอใจ. เพราะเหตุไร? เพราะอันอวิชชาทำไว้เบื้องหน้า อันโมหะที่ปกปิดสัจจะ ๔ ทำไว้เบื้องหน้า ถูกตักเตือน ถูกทำให้เป็นไป, อธิบายว่า ถูกทำให้ยึดถือว่า "จงยึดถืออย่างนี้ จงยึดมั่นอย่างนี้ จงสำคัญอย่างนี้". เธอจงดูเถิด อวิชชานี้กระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เพียงไร. 202. එවං භගවා සවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි අවිඤ්ඤාණකවසෙන දස්සෙතුං, යස්මා වා චක්කවත්තිරඤ්ඤොපි කායො යථාවුත්තකුණපභරිතොයෙව හොති, තස්මා සබ්බප්පකාරෙනපි සම්පත්තිභවෙ අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි විපත්තිභවෙ දස්සෙතුං ‘‘යදා ච සො මතො සෙතී’’ති ගාථමාහ. ๒๐๒. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงอสุภะโดยเป็นกายที่มีวิญญาณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยเป็นกายที่ไม่มีวิญญาณ, อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า แม้พระกายของพระเจ้าจักรพรรดิก็ย่อมเต็มด้วยซากศพดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น ครั้นทรงแสดงอสุภะในสัมปัตติภพโดยประการทั้งปวงแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงในวิปัตติภพ จึงตรัสพระคาถาว่า "ยทา จ โส มโต เสติ" เป็นต้น. තස්සත්ථො – ස්වායමෙවංවිධො කායො යදා ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණාපගමෙන මතො වාතභරිතභස්තා විය උද්ධුමාතකො වණ්ණපරිභෙදෙන විනීලකො සුසානස්මිං නිරත්ථංව කලිඞ්ගරං ඡඩ්ඩිතත්තා අපවිද්ධො සෙති, අථ ‘‘න දානිස්ස පුන උට්ඨානං භවිස්සතී’’ති එකංසතොයෙව අනපෙක්ඛා හොන්ති ඤාතයො. තත්ථ මතොති අනිච්චතං දස්සෙති, සෙතීති නිරීහකත්තං. තදුභයෙන ච ජීවිතබලමදප්පහානෙ නියොජෙති. උද්ධුමාතොති සණ්ඨානවිපත්තිං දස්සෙති, විනීලකොති ඡවිරාගවිපත්තිං. තදුභයෙන ච රූපමදප්පහානෙ වණ්ණපොක්ඛරතං පටිච්ච මානප්පහානෙ ච නියොජෙති. අපවිද්ධොති ගහෙතබ්බාභාවං දස්සෙති, සුසානස්මින්ති අන්තො අධිවාසෙතුමනරහං ජිගුච්ඡනීයභාවං. තදුභයෙනපි ‘‘මම’’න්ති ගාහස්ස සුභසඤ්ඤාය ච පහානෙ නියොජෙති. අනපෙක්ඛා හොන්ති ඤාතයොති පටිකිරියාභාවං දස්සෙති, තෙන ච පරිවාරමදප්පහානෙ නියොජෙති. อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้: กายอันมีประการอย่างนี้ ในกาลใดตายแล้วเพราะความปราศไปแห่งอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ย่อมเป็นของขึ้นพองดุจถุงลมที่เต็มด้วยลม เป็นของเขียวคล้ำเพราะสีแปรไป ย่อมนอนทอดทิ้งอยู่ในป่าช้า เพราะถูกทิ้งแล้วดุจท่อนไม้ที่หาประโยชน์มิได้, ครั้งนั้น พวกญาติย่อมเป็นผู้หมดความอาลัยโดยส่วนเดียว (คิดว่า) "บัดนี้ การลุกขึ้นอีกของสรีระนี้จักไม่มี". ในบทเหล่านั้น บทว่า มโต แสดงถึงความไม่เที่ยง, บทว่า เสติ แสดงถึงความเป็นของหมดความเพียรพยายาม. และด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความเมาในกำลังและชีวิต. บทว่า อุทฺธุมาตโก แสดงถึงความวิบัติแห่งสัณฐาน, บทว่า วินีลโก แสดงถึงความวิบัติแห่งราคะในผิว. และด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความเมาในรูป และในการละมานะอันอาศัยความสมบูรณ์แห่งวรรณะ. บทว่า อปวิทฺโธ แสดงถึงความไม่มีใครถือเอา, บทว่า สุสานสฺมึ (แสดงถึง) ความเป็นของน่ารังเกียจ ไม่ควรที่จะให้อยู่ภายใน (บ้าน). และด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความยึดถือว่า "ของเรา" และในการละสุภสัญญา. บทว่า อนเปกฺขา โหนฺติ ญาติโย แสดงถึงความไม่มีการทำตอบแทน, และด้วยบทนั้น ย่อมประกอบ (ผู้ฟัง) ในการละความเมาในบริวาร. 203. එවමිමාය [Pg.241] ගාථාය අපරිභින්නාවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිභින්නවසෙනාපි දස්සෙතුං ‘‘ඛාදන්ති න’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ යෙ චඤ්ඤෙති යෙ ච අඤ්ඤෙපි කාකකුලලාදයො කුණපභක්ඛා පාණිනො සන්ති, තෙපි නං ඛාදන්තීති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව. ๒๐๓. ครั้นทรงแสดงอสุภะโดยเป็นซากศพที่ยังไม่แตกทำลายและไม่มีวิญญาณ ด้วยพระคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยเป็นซากศพที่แตกทำลายแล้วบ้าง จึงตรัสพระคาถาว่า "ขาทนฺติ นํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย จญฺเญ ความว่า สัตว์มีชีวิตผู้กินซากศพเหล่าใด แม้พวกอื่นมีกาและเหยี่ยวเป็นต้น มีอยู่, แม้สัตว์เหล่านั้นก็ย่อมกัดกินซากศพนั้น. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. 204. එවං ‘‘චරං වා’’තිආදිනා නයෙන සුඤ්ඤතකම්මට්ඨානවසෙන, ‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො’’තිආදිනා සවිඤ්ඤාණකාසුභවසෙන ‘‘යදා ච සො මතො සෙතී’’තිආදිනා අවිඤ්ඤාණකාසුභවසෙන කායං දස්සෙත්වා එවං නිච්චසුඛත්තභාවසුඤ්ඤෙ එකන්තඅසුභෙ චාපි කායස්මිං ‘‘සුභතො නං මඤ්ඤති බාලො, අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො’’ති ඉමිනා බාලස්ස වුත්තිං පකාසෙත්වා අවිජ්ජාමුඛෙන ච වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ පණ්ඩිතස්ස වුත්තිං පරිඤ්ඤාමුඛෙන ච විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචන’’න්ති ආරභි. ๒๐๔. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงกายโดยนัยเป็นต้นว่า "จรํ วา" โดยเป็นสุญญตกรรมฐาน, โดยนัยเป็นต้นว่า "อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต" โดยเป็นอสุภะในกายที่มีวิญญาณ, และโดยนัยเป็นต้นว่า "ยทา จ โส มโต เสติ" โดยเป็นอสุภะในกายที่ไม่มีวิญญาณอย่างนี้แล้ว, ครั้นทรงประกาศความเป็นไปของคนพาลในกายอันว่างจากความเป็นของเที่ยง เป็นสุข และเป็นอัตตา และเป็นของไม่งามโดยส่วนเดียวอย่างนี้ ด้วยบทนี้ว่า "คนพาลมีอวิชชาเป็นหัวหน้า ย่อมสำคัญกายนั้นว่าเป็นของงาม" และทรงแสดงวัฏฏะโดยมีอวิชชาเป็นประธานแล้ว, บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นไปของบัณฑิตในกายนั้น และแสดงวิวัฏฏะโดยมีปริญญาเป็นประธาน จึงทรงปรารภ (คาถา) ว่า "สุตฺวาน พุทฺธวจนํ" เป็นต้น. තත්ථ සුත්වානාති යොනිසො නිසාමෙත්වා. බුද්ධවචනන්ති කායවිච්ඡන්දනකරං බුද්ධවචනං. භික්ඛූති සෙක්ඛො වා පුථුජ්ජනො වා. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤාණං වුච්චති විපස්සනා අනිච්චාදිප්පකාරෙසු පවත්තත්තා, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉධාති සාසනෙ. සො ඛො නං පරිජානාතීති සො ඉමං කායං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. කථං? යථා නාම කුසලො වාණිජො ඉදඤ්චිදඤ්චාති භණ්ඩං ඔලොකෙත්වා ‘‘එත්තකෙන ගහිතෙ එත්තකො නාම උදයො භවිස්සතී’’ති තුලයිත්වා තථා කත්වා පුන සඋදයං මූලං ගණ්හන්තො තං භණ්ඩං ඡඩ්ඩෙති, එවමෙවං ‘‘අට්ඨින්හාරුආදයො ඉමෙ කෙසලොමාදයො චා’’ති ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, ‘‘අනිච්චා එතෙ ධම්මා දුක්ඛා අනත්තා’’ති තුලයන්තො තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, එවං තීරයිත්වා අරියමග්ගං පාපුණන්තො තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකඅසුභවසෙන වා පස්සන්තො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, අනිච්චාදිවසෙන පස්සන්තො තීරණපරිඤ්ඤාය, අරහත්තමග්ගෙන තතො ඡන්දරාගං අපකඩ්ඪිත්වා තං පජහන්තො පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺวาน ได้แก่ ฟังแล้วโดยแยบคาย. บทว่า พุทฺธวจนํ ได้แก่ พระพุทธวจนะที่กระทำความสิ้นไปแห่งความพอใจในกาย. บทว่า ภิกฺขุ ได้แก่ พระเสขะหรือปุถุชน. บทว่า ปญฺญาณวา ความว่า วิปัสสนา ชื่อว่า ปัญญา เพราะเป็นไปในอาการมีอนิจจังเป็นต้น, อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยปัญญานั้น. บทว่า อิธ ได้แก่ ในพระศาสนานี้. บทว่า โส โข นํ ปริชานาติ ความว่า ภิกษุนั้นย่อมกำหนดรู้กายนี้ด้วยปริญญา ๓. อย่างไร? อุปมาเหมือนพ่อค้าผู้ฉลาด พิจารณาสินค้าว่า "นี่อย่างนั้น นี่อย่างนี้" แล้ว ชั่งดูว่า "เมื่อซื้อด้วยราคาเท่านี้ กำไรชื่อเท่านี้จักมี" กระทำอย่างนั้นแล้ว เมื่อจะถือเอาต้นทุนพร้อมทั้งกำไรอีก ย่อมสละสินค้านั้นเสียฉันใด, ภิกษุก็ฉันนั้น พิจารณาอยู่ด้วยญาณจักษุว่า "เหล่านี้คือกระดูกและเอ็นเป็นต้น และเหล่านี้คือผมและขนเป็นต้น" ย่อมกำหนดรู้ด้วยญาตปริญญา, ใคร่ครวญอยู่ว่า "ธรรมเหล่านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญา, ครั้นใคร่ครวญอย่างนี้แล้ว เมื่อบรรลุอริยมรรค ย่อมกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา ด้วยการละฉันทราคะในธรรมเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ผู้พิจารณาโดยความเป็นอสุภะในกายที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ย่อมกำหนดรู้ด้วยญาตปริญญา, ผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญา, ครั้นนำฉันทราคะออกจากธรรมนั้นด้วยอรหัตตมรรคแล้ว เมื่อละฉันทราคะนั้น ย่อมกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา. කස්මා සො එවං පරිජානාතීති චෙ? යථාභූතඤ්හි පස්සති, යස්මා යථාභූතං පස්සතීති අත්ථො. ‘‘පඤ්ඤාණවා’’තිආදිනා එව ච එතස්මිං අත්ථෙ [Pg.242] සිද්ධෙ යස්මා බුද්ධවචනං සුත්වා තස්ස පඤ්ඤාණවත්තං හොති, යස්මා ච සබ්බජනස්ස පාකටොපායං කායො අසුත්වා බුද්ධවචනං න සක්කා පරිජානිතුං, තස්මා තස්ස ඤාණහෙතුං ඉතො බාහිරානං එවං දට්ඨුං අසමත්ථතඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචන’’න්ති ආහ. නන්දාභික්ඛුනිං තඤ්ච විපල්ලත්ථචිත්තං භික්ඛුං ආරබ්භ දෙසනාපවත්තිතො අග්ගපරිසතො තප්පටිපත්තිප්පත්තානං භික්ඛුභාවදස්සනතො ච ‘‘භික්ඛූ’’ති ආහ. ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไร ภิกษุนั้นจึงกำหนดรู้อย่างนั้น' (ตอบว่า) 'เพราะย่อมเห็นตามความเป็นจริง' อธิบายว่า เพราะย่อมเห็นตามความเป็นจริง และแม้เมื่อเนื้อความนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า 'ผู้มีปัญญา' ก็จริง แต่เพราะความเป็นผู้มีปัญญาของภิกษุนั้นมีได้เพราะได้ฟังพุทธวจนะ และเพราะกายนี้อันมีอุบายปรากฏแก่ชนทั้งปวง เมื่อไม่ได้ฟังพุทธวจนะ ก็ไม่อาจกำหนดรู้ได้ ฉะนั้น เพื่อทรงแสดงเหตุแห่งญาณของภิกษุนั้น และเพื่อทรงแสดงความที่บุคคลภายนอก (ในศาสนานี้) ไม่สามารถจะเห็นได้อย่างนี้ จึงตรัสว่า 'เพราะได้ฟังพุทธวจนะ' และเพราะทรงปรารภนางนันทาภิกษุณีและภิกษุผู้มีจิตวิปลาสรูปนั้น และเพราะทรงแสดงธรรมแก่อัครบริษัท และเพราะทรงแสดงความเป็นภิกษุของท่านผู้บรรลุข้อปฏิบัตินั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุ' 205. ඉදානි ‘‘යථාභූතඤ්හි පස්සතී’’ති එත්ථ යථා පස්සන්තො යථාභූතං පස්සති, තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉද’’න්ති. තස්සත්ථො – යථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකාසුභං ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණානං අනපගමා චරති, තිට්ඨති, නිසීදති, සයති; තථා එතං එතරහි සුසානෙ සයිතං අවිඤ්ඤාණකම්පි පුබ්බෙ තෙසං ධම්මානං අනපගමා අහොසි. යථා ච එතං එතරහි මතසරීරං තෙසං ධම්මානං අපගමා න චරති, න තිට්ඨති, න නිසීදති, න සෙය්‍යං කප්පෙති, තථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකම්පි තෙසං ධම්මානං අපගමා භවිස්සති. යථා ච ඉදං සවිඤ්ඤාණකං එතරහි න සුසානෙ මතං සෙති, න උද්ධුමාතකාදිභාවමුපගතං, තථා එතං එතරහි මතසරීරම්පි පුබ්බෙ අහොසි. යථා පනෙතං එතරහි අවිඤ්ඤාණකාසුභං මතං සුසානෙ සෙති, උද්ධුමාතකාදිභාවඤ්ච උපගතං, තථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකම්පි භවිස්සතීති. ๒๐๕. บัดนี้ ในบทว่า 'เพราะย่อมเห็นตามความเป็นจริง' นั้น เพื่อทรงแสดงว่า ผู้พิจารณาเห็นอยู่ ย่อมเห็นตามความเป็นจริงได้อย่างไร จึงตรัสว่า 'กายนี้ฉันใด กายนั้นก็ฉันนั้น, กายนั้นฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น' อรรถแห่งคาถานั้นว่า: กายอันไม่งามพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ย่อมเดิน ยืน นั่ง นอนได้ เพราะอายุ ไออุ่น และวิญญาณยังไม่ปราศไป ฉันใด กายนั้นที่ไม่มีวิญญาณ นอนอยู่ในป่าช้าในบัดนี้ แม้ในกาลก่อน ก็ได้เป็น (เช่นนี้) เพราะธรรมเหล่านั้นยังไม่ปราศไป ฉันนั้น และซากศพนั้นในบัดนี้ ย่อมเดินไม่ได้ ยืนไม่ได้ นั่งไม่ได้ จัดแจงที่นอนไม่ได้ เพราะธรรมเหล่านั้นปราศไปแล้ว ฉันใด แม้กายพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ก็จักเป็น (เช่นนั้น) เพราะธรรมเหล่านั้นจะปราศไป ฉันนั้น และกายพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ในบัดนี้ ยังไม่นอนตายอยู่ในป่าช้า ยังไม่ถึงความเป็นซากศพที่ขึ้นอืดเป็นต้น ฉันใด แม้ซากศพในบัดนี้ ในกาลก่อนก็ได้เป็น (เช่นนี้) ฉันนั้น ก็กายอันไม่งามไม่มีวิญญาณนั้น ในบัดนี้ นอนตายอยู่ในป่าช้า และถึงความเป็นซากศพที่ขึ้นอืดเป็นต้น ฉันใด แม้กายพร้อมด้วยวิญญาณนี้ ก็จักเป็น (เช่นนั้น) ฉันนั้น තත්ථ යථා ඉදං තථා එතන්ති අත්තනා මතස්ස සරීරස්ස සමානභාවං කරොන්තො බාහිරෙ දොසං පජහති. යථා එතං තථා ඉදන්ති මතසරීරෙන අත්තනො සමානභාවං කරොන්තො අජ්ඣත්තිකෙ රාගං පජහති. යෙනාකාරෙන උභයං සභං කරොති, තං පජානන්තො උභයත්ථ මොහං පජහති. එවං යථාභූතදස්සනෙන පුබ්බභාගෙයෙව අකුසලමූලප්පහානං සාධෙත්වා, යස්මා එවං පටිපන්නො භික්ඛු අනුපුබ්බෙන අරහත්තමග්ගං පත්වා සබ්බං ඡන්දරාගං විරාජෙතුං සමත්ථො හොති, තස්මා ආහ ‘‘අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, කායෙ ඡන්දං විරාජයෙ’’ති. එවං පටිපන්නො භික්ඛු අනුපුබ්බෙනාති පාඨසෙසො. ในบทเหล่านั้น ภิกษุเมื่อกระทำความที่ร่างกายของตนกับร่างกายที่ตายแล้วให้เสมอกัน ด้วยบทว่า 'กายนี้ฉันใด กายนั้นก็ฉันนั้น' ย่อมละโทษในภายนอกได้ เมื่อกระทำความที่ร่างกายของตนกับร่างกายที่ตายแล้วให้เสมอกัน ด้วยบทว่า 'กายนั้นฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น' ย่อมละราคะในภายในได้ ภิกษุเมื่อรู้ชัดอาการที่ตนกระทำกายทั้งสอง (ภายในและภายนอก) ให้เสมอกันนั้น ย่อมละโมหะในกายทั้งสองได้ ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมยังการละอกุศลมูลให้สำเร็จได้ในเบื้องต้นทีเดียวด้วยการเห็นตามความเป็นจริงอย่างนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้ เมื่อบรรลุอรหัตตมรรคโดยลำดับแล้ว ย่อมสามารถทำฉันทราคะทั้งปวงให้คลายกำหนัดได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'พึงยังฉันทะในกายทั้งภายในและภายนอกให้คลายกำหนัด' พึงทราบว่ามีบทที่เหลืออยู่ว่า 'ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้ โดยลำดับ' 206. එවං සෙක්ඛභූමිං දස්සෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡන්දරාගවිරත්තො සො’’ති. තස්සත්ථො – සො භික්ඛු අරහත්තමග්ගඤාණෙන පඤ්ඤාණවා මග්ගානන්තරං ඵලං පාපුණාති, අථ සබ්බසො ඡන්දරාගස්ස [Pg.243] පහීනත්තා ‘‘ඡන්දරාගවිරත්තො’’ති ච, මරණාභාවෙන පණීතට්ඨෙන වා අමතං සබ්බසඞ්ඛාරවූපසමනතො සන්තිං තණ්හාසඞ්ඛාතවානාභාවතො නිබ්බානං, චවනාභාවතො අච්චුතන්ති සංවණ්ණිතං පදමජ්ඣගාති ච වුච්චති. අථ වා සො භික්ඛු අරහත්තමග්ගඤාණෙන පඤ්ඤාණවා මග්ගානන්තරඵලෙ ඨිතො ඡන්දරාගවිරත්තො නාම හොති, වුත්තප්පකාරඤ්ච පදමජ්ඣගාති වෙදිතබ්බො. තෙන ‘‘ඉදමස්ස පහීනං, ඉදඤ්චානෙන ලද්ධ’’න්ති දීපෙති. ๒๐๖. ครั้นทรงแสดงเสกขภูมิอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอเสกขภูมิ จึงตรัสว่า 'ภิกษุนั้นปราศจากฉันทราคะ' อรรถแห่งบทนั้นว่า: ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปัญญาด้วยอรหัตตมรรคญาณ ย่อมบรรลุผลในลำดับแห่งมรรค ลำดับนั้น เพราะละฉันทราคะได้โดยสิ้นเชิง จึงเรียกว่า 'ผู้ปราศจากฉันทราคะ' และเรียกว่า 'ผู้บรรลุบท' อันท่านพรรณนาไว้ว่า เป็นอมตะ เพราะไม่มีความตาย หรือโดยอรรถว่าประณีต, เป็นสันติ เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งสังขารทั้งปวง, เป็นนิพพาน เพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าวานะ (เครื่องร้อยรัด), เป็นอัจจุตะ เพราะไม่มีการจุติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปัญญาด้วยอรหัตตมรรคญาณ ตั้งอยู่ในผลอันเกิดในลำดับแห่งมรรค ชื่อว่าผู้ปราศจากฉันทราคะ และพึงทราบว่า (ภิกษุ) ผู้มีประการดังกล่าวแล้วนั้น (ชื่อว่า) ผู้บรรลุบท ด้วยบทนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า 'ธรรมนี้อันภิกษุนั้นละได้แล้ว และธรรมนี้อันภิกษุนั้นบรรลุแล้ว' 207-208. එවං සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභකම්මට්ඨානං සහ නිප්ඵත්තියා කථෙත්වා පුන සඞ්ඛෙපදෙසනාය එවං මහතො ආනිසංසස්ස අන්තරායකරං පමාදවිහාරං ගරහන්තො ‘‘ද්විපාදකොය’’න්ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි අපාදකාදයොපි කායා අසුචීයෙව, ඉධාධිකාරවසෙන පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන වා, යස්මා වා අඤ්ඤෙ අසුචිභූතාපි කායා ලොණම්බිලාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා මනුස්සානං භොජනෙපි උපනීයන්ති, න ත්වෙව මනුස්සකායො, තස්මා අසුචිතරභාවමස්ස දස්සෙන්තොපි ‘‘ද්විපාදකො’’ති ආහ. ครั้นตรัสอสุภกรรมฐานโดยจำแนกเป็นกายที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ พร้อมทั้งความสำเร็จอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงติเตียนการอยู่ด้วยความประมาท อันเป็นอันตรายแก่อานิสงส์ใหญ่อย่างนี้ จึงได้ตรัสคาถาสองบท มีคำเริ่มต้นว่า 'สัตว์สองเท้านี้' ด้วยเทศนาโดยย่ออีก ในคาถาเหล่านั้น แม้ว่ากายของสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้นก็ไม่สะอาดเหมือนกัน แต่ในที่นี้ พระองค์ตรัส (อย่างนี้) ว่าโดยอำนาจแห่งอธิการ หรือว่าโดยอำนาจแห่งการกำหนดส่วนที่สูงสุด อีกอย่างหนึ่ง เพราะกายอื่นแม้จะไม่สะอาด มนุษย์ก็นำมาปรุงด้วยเกลือและของเปรี้ยวเป็นต้น แม้ในโภชนะ แต่กายมนุษย์หาเป็นเช่นนั้นไม่ ฉะนั้น แม้เมื่อจะทรงแสดงความที่กายนี้ไม่สะอาดยิ่งกว่า (กายอื่น) จึงตรัสว่า 'สัตว์สองเท้า' අයන්ති මනුස්සකායං දස්සෙති. දුග්ගන්ධො පරිහීරතීති දුග්ගන්ධො සමානො පුප්ඵගන්ධාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා පරිහීරති. නානාකුණපපරිපූරොති කෙසාදිඅනෙකප්පකාරකුණපභරිතො. විස්සවන්තො තතො තතොති පුප්ඵගන්ධාදීහි පටිච්ඡාදෙතුං ඝටෙන්තානම්පි තං වායාමං නිප්ඵලං කත්වා නවහි ද්වාරෙහි ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි, ලොමකූපෙහි ච සෙදජල්ලිකං විස්සවන්තොයෙව. තත්ථ දානි පස්සථ – එතාදිසෙන කායෙන යො පුරිසො වා ඉත්ථී වා කොචි බාලො මඤ්ඤෙ උණ්ණමෙතවෙ තණ්හාදිට්ඨිමානමඤ්ඤනාහි ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ‘‘නිච්චො’’ති වාතිආදිනා නයෙන යො උණ්ණමිතුං මඤ්ඤෙය්‍ය, පරං වා ජාතිආදීහි අවජානෙය්‍ය අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තො, කිමඤ්ඤත්‍ර අදස්සනා ඨපෙත්වා අරියමග්ගෙන අරියසච්චදස්සනාභාවං කිමඤ්ඤං තස්ස එවං උණ්ණමාවජානනකාරණං සියාති. บทว่า 'นี้' ทรงแสดงถึงกายมนุษย์ บทว่า 'มีกลิ่นเหม็นฟุ้งไป' อธิบายว่า เป็นของมีกลิ่นเหม็นอยู่ แต่ก็ตกแต่งประดับประดาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้นแล้วบริหารไป บทว่า 'เต็มด้วยซากศพต่างๆ' อธิบายว่า เต็มด้วยซากศพมีประการต่างๆ มีผมเป็นต้น บทว่า 'มีของไม่สะอาดไหลออกจากที่นั้นๆ' อธิบายว่า แม้ผู้คนจะพยายามเพื่อจะปกปิดด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ก็กระทำความพยายามนั้นให้ไร้ผล ของไม่สะอาดมีน้ำลายและน้ำมูกเป็นต้นก็ไหลออกจากทวารทั้ง ๙ และเหงื่อไคลก็ไหลออกจากขุมขนทั้งหลาย ในข้อนั้น บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงดูเถิด: คนพาลบางคน ไม่ว่าบุรุษหรือสตรีใด ที่สำคัญตนว่า 'เราจะยกตน' ด้วยกายเช่นนี้ ด้วยความสำคัญผิดคือตัณหา ทิฏฐิ และมานะ โดยนัยเป็นต้นว่า 'เรา' หรือ 'ของเรา' หรือ 'เที่ยง' หรือผู้ใดพึงสำคัญตนเพื่อจะยกตนขึ้น หรือเมื่อตั้งตนไว้ในที่สูง พึงดูหมิ่นผู้อื่นด้วยชาติเป็นต้น เว้นเสียจากการไม่เห็น คือเว้นจากการไม่เห็นอริยสัจด้วยอริยมรรคแล้ว จะมีเหตุอะไรอื่นอีกเล่า ที่เป็นเหตุแห่งการยกตนและการดูหมิ่นผู้อื่นอย่างนั้นของบุคคลนั้น දෙසනාපරියොසානෙ නන්දා භික්ඛුනී සංවෙගමාපාදි – ‘‘අහො වත රෙ, අහං බාලා, යා මංයෙව ආරබ්භ එවං විවිධධම්මදෙසනාපවත්තකස්ස භගවතො උපට්ඨානං නාගමාසි’’න්ති. එවං සංවිග්ගා ච තමෙව ධම්මදෙසනං සමන්නාහරිත්වා [Pg.244] තෙනෙව කම්මට්ඨානෙන කතිපයදිවසබ්භන්තරෙ අරහත්තං සච්ඡාකාසි. දුතියට්ඨානෙපි කිර දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, සිරිමා දෙවකඤ්ඤා අනාගාමිඵලං පත්තා, සො ච භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති. ในเวลาจบเทศนา พระนันทาเถรีเกิดความสังเวชว่า "โอ หนอ เราช่างเขลาเหลือเกิน ที่ไม่ได้มาบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงธรรมเทศนาอันวิจิตรปรารภถึงตัวเราเองเช่นนี้" เมื่อนางเกิดความสังเวชเช่นนี้แล้ว จึงมนสิการถึงพระธรรมเทศนานั้นนั่นแหละ ด้วยกัมมัฏฐานนั้นเอง ภายในเวลาไม่กี่วัน ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต แม้ในที่แห่งที่สอง ในเวลาจบเทศนา การบรรลุธรรมได้มีแก่เหล่าสัตว์แปดหมื่นสี่พัน นางสิริมาเทพกัญญาได้บรรลุอนาคามิผล และภิกษุรูปนั้นก็ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถโชติกา සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය විජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งวิชยสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 12. මුනිසුත්තවණ්ණනා ๑๒. การพรรณนาความแห่งมุนิสูตร 209. සන්ථවාතො භයං ජාතන්ති මුනිසුත්තං. කා උප්පත්ති? න සබ්බස්සෙව සුත්තස්ස එකා උප්පත්ති, අපිචෙත්ථ ආදිතො තාව චතුන්නං ගාථානං අයමුප්පත්ති – භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ ගාමකාවාසෙ අඤ්ඤතරා දුග්ගතිත්ථී මතපතිකා පුත්තං භික්ඛූසු පබ්බාජෙත්වා අත්තනාපි භික්ඛුනීසු පබ්බජි. තෙ උභොපි සාවත්ථියං වස්සං උපගන්ත්වා අභිණ්හං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දස්සනකාමා අහෙසුං. මාතා කිඤ්චි ලභිත්වා පුත්තස්ස හරති, පුත්තොපි මාතු. එවං සායම්පි පාතොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගන්ත්වා ලද්ධං ලද්ධං සංවිභජමානා, සම්මොදමානා, සුඛදුක්ඛං පුච්ඡමානා, නිරාසඞ්කා අහෙසුං. තෙසං එවං අභිණ්හදස්සනෙන සංසග්ගො උප්පජ්ජි, සංසග්ගා විස්සාසො, විස්සාසා ඔතාරො, රාගෙන ඔතිණ්ණචිත්තානං පබ්බජිතසඤ්ඤා ච මාතුපුත්තසඤ්ඤා ච අන්තරධායි. තතො මරියාදවීතික්කමං කත්වා අසද්ධම්මං පටිසෙවිංසු, අයසප්පත්තා ච විබ්භමිත්වා අගාරමජ්ඣෙ වසිංසු. භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. ‘‘කිං නු සො, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසො මඤ්ඤති න මාතා පුත්තෙ සාරජ්ජති, පුත්තො වා පන මාතරී’’ති ගරහිත්වා ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකරූපම්පි සමනුපස්සාමී’’තිආදිනා (අ. නි. 5.55) අවසෙසසුත්තෙනපි භික්ඛූ සංවෙජෙත්වා ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ – ๒๐๙. มุนิสูตร เริ่มต้นว่า "สณฺฐวาโต ภยํ ชาตํ" (ภัยเกิดจากความคลุกคลี) ความเป็นมาเป็นอย่างไร? มิใช่ว่าพระสูตรทั้งหมดจะมีเหตุเกิดขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ในที่นี้ เบื้องต้นความเป็นมาของคาถา ๔ บท มีดังนี้: ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงสาวัตถี หญิงเข็ญใจคนหนึ่งในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง สามีตายแล้ว จึงให้บุตรบวชในหมู่ภิกษุ และตนเองก็บวชในหมู่ภิกษุณี ทั้งสองคนนั้นจำพรรษาในกรุงสาวัตถี ปรารถนาจะพบกันอยู่เสมอ แม่ได้ลาภอะไรมาก็นำไปให้บุตร แม้บุตรก็ได้ลาภอะไรมาก็นำไปให้แม่ ทั้งสองคนพบปะกันทั้งเช้าและเย็น แบ่งปันลาภที่ได้มาแก่กันและกัน สนทนากัน ถามถึงสุขทุกข์กัน จนไม่มีความระแวงกัน เพราะการพบปะกันบ่อยครั้งเช่นนั้น ความคลุกคลีจึงเกิดขึ้น เพราะความคลุกคลีจึงเกิดความคุ้นเคย เพราะความคุ้นเคยจึงเกิดช่องทาง (แห่งราคะ) เมื่อจิตถูกราคะครอบงำแล้ว สัญญาว่าเป็นบรรพชิตและสัญญาว่าเป็นแม่ลูกก็หายไป ลำดับนั้น ทั้งสองจึงล่วงละเมิดขอบเขต เสพเมถุนธรรม และเมื่อเสื่อมจากยศจึงสึกออกไปครองเรือน ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงติเตียนว่า "ภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษนั้นจะสำคัญว่า แม่ไม่ยินดีในบุตร หรือบุตรไม่ยินดีในแม่หรืออย่างไร" แล้วทรงทำให้ภิกษุทั้งหลายเกิดความสังเวชด้วยพระสูตรที่เหลือว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นรูปอื่นแม้รูปเดียว..." เป็นต้น แล้วตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในธรรมวินัยนี้ -" ‘‘විසං යථා හලාහලං, තෙලං පක්කුථිතං යථා; තම්බලොහවිලීනංව, මාතුගාමං විවජ්ජයෙ’’ති ච. – "พึงเว้นห่างมาตุคาม เหมือนเว้นพิษร้ายชื่อหลาหล เหมือนเว้นน้ำมันที่เดือดพล่าน และเหมือนเว้นโลหะแดงที่ละลายคว้าง" වත්වා [Pg.245] පුන භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං – ‘‘සන්ථවාතො භයං ජාත’’න්ති ඉමා අත්තුපනායිකා චතස්සො ගාථා අභාසි. ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอีก จึงได้ตรัสพระคาถา ๔ บทนี้ อันน้อมเข้ามาสู่ตนว่า "สณฺฐวาโต ภยํ ชาตํ" เป็นต้น තත්ථ සන්ථවො තණ්හාදිට්ඨිමිත්තභෙදෙන තිවිධොති පුබ්බෙ වුත්තො. ඉධ තණ්හාදිට්ඨිසන්ථවො අධිප්පෙතො. තං සන්ධාය භගවා ආහ – ‘‘පස්සථ, භික්ඛවෙ, යථා ඉදං තස්ස මොඝපුරිසස්ස සන්ථවාතො භයං ජාත’’න්ති. තඤ්හි තස්ස අභිණ්හදස්සනකාමතාදිතණ්හාය බලවකිලෙසභයං ජාතං, යෙන සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො මාතරි විප්පටිපජ්ජි. අත්තානුවාදාදිකං වා මහාභයං, යෙන සාසනං ඡඩ්ඩෙත්වා විබ්භන්තො. නිකෙතාති ‘‘රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා ඛො, ගහපති, ‘නිකෙතසාරී’ති වුච්චතී’’තිආදිනා (සං. නි. 3.3) නයෙන වුත්තා ආරම්මණප්පභෙදා. ජායතෙ රජොති රාගදොසමොහරජො ජායතෙ. කිං වුත්තං හොති? න කෙවලඤ්ච තස්ස සන්ථවාතො භයං ජාතං, අපිච ඛො පන යදෙතං කිලෙසානං නිවාසට්ඨෙන සාසවාරම්මණං ‘‘නිකෙත’’න්ති වුච්චති, ඉදානිස්ස භින්නසංවරත්තා අතික්කන්තමරියාදත්තා සුට්ඨුතරං තතො නිකෙතා ජායතෙ රජො, යෙන සංකිලිට්ඨචිත්තො අනයබ්‍යසනං පාපුණිස්සති. අථ වා පස්සථ, භික්ඛවෙ, යථා ඉදං තස්ස මොඝපුරිසස්ස සන්ථවාතො භයං ජාතං, යථා ච සබ්බපුථුජ්ජනානං නිකෙතා ජායතෙ රජොති එවම්පෙතං පදද්වයං යොජෙතබ්බං. ในบทเหล่านั้น คำว่า "สณฺฐโว" (ความคลุกคลี) ตรัสไว้ก่อนแล้วว่ามี ๓ อย่าง คือ ความคลุกคลีด้วยตัณหา ความคลุกคลีด้วยทิฐิ และความคลุกคลีด้วยมิตร ในที่นี้หมายเอาความคลุกคลีด้วยตัณหาและทิฐิ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความคลุกคลีนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงดูเถิด ภัยเกิดจากความคลุกคลีของโมฆบุรุษนั้นอย่างไร" ด้วยว่า ภัยคือกิเลสอันแรงกล้าได้เกิดขึ้นแก่เขาเพราะตัณหามีความปรารถนาจะพบกันบ่อยๆ เป็นต้น ซึ่งเขาไม่สามารถจะยับยั้งได้ จึงได้ประพฤติผิดในมารดา หรืออีกอย่างหนึ่ง ภัยใหญ่มีการติเตียนตนเองเป็นต้นได้เกิดขึ้น จนเขาต้องละทิ้งพระศาสนาแล้วสึกไป คำว่า "นิเกตา" (ที่อาศัย) ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "คหบดี บุคคลผู้ผูกพันด้วยความซ่านไปในนิมิตแห่งรูป เรียกว่า ผู้เที่ยวไปในที่อาศัย" ดังนี้ เป็นประเภทแห่งอารมณ์ คำว่า "ชายเต รโช" (ธุลีย่อมเกิด) คือ ธุลีคือราคะ โทสะ และโมหะ ย่อมเกิดขึ้น อธิบายว่า มิใช่เพียงแต่ภัยเกิดจากความคลุกคลีแก่เขาเท่านั้น แต่ที่ใดที่เป็นที่อยู่อาศัยแห่งกิเลส เป็นอารมณ์อันประกอบด้วยอาสวะ เรียกว่า "นิเกตะ" บัดนี้ เพราะความที่อินทรียสังวรของเขาทำลายลง และเพราะการล่วงละเมิดขอบเขต ธุลีจึงเกิดจากนิเกตะนั้นอย่างยิ่ง ซึ่งจะทำให้เขามีจิตเศร้าหมองและถึงแก่ความพินาศฉิบหาย อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบความในสองบทนั้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงดูเถิด ภัยเกิดจากความคลุกคลีของโมฆบุรุษนั้นอย่างไร และธุลีเกิดจากที่อาศัยของปุถุชนทั้งปวงอย่างไร" සබ්බථා පන ඉමිනා පුරිමද්ධෙන භගවා පුථුජ්ජනදස්සනං ගරහිත්වා අත්තනො දස්සනං පසංසන්තො ‘‘අනිකෙත’’න්ති පච්ඡිමද්ධමාහ. තත්ථ යථාවුත්තනිකෙතපටික්ඛෙපෙන අනිකෙතං, සන්ථවපටික්ඛෙපෙන ච අසන්ථවං වෙදිතබ්බං. උභයම්පෙතං නිබ්බානස්සාධිවචනං. එතං වෙ මුනිදස්සනන්ති එතං අනිකෙතමසන්ථවං බුද්ධමුනිනා දිට්ඨන්ති අත්ථො. තත්ථ වෙති විම්හයත්ථෙ නිපාතො දට්ඨබ්බො. තෙන ච යං නාම නිකෙතසන්ථවවසෙන මාතාපුත්තෙසු විප්පටිපජ්ජමානෙසු අනිකෙතමසන්ථවං, එතං මුනිනා දිට්ඨං අහො අබ්භුතන්ති අයමධිප්පායො සිද්ධො හොති. අථ වා මුනිනො දස්සනන්තිපි මුනිදස්සනං, දස්සනං නාම ඛන්ති රුචි, ඛමති චෙව රුච්චති චාති අත්ථො. โดยประการทั้งปวง พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนทัศนะของปุถุชนด้วยกึ่งคาถาแรก และทรงสรรเสริญทัศนะของพระองค์ด้วยกึ่งคาถาหลังว่า "อนิเกตํ" ในกึ่งคาถาหลังนั้น พึงทราบว่า "อนิเกตํ" (ไม่มีที่อาศัย) เพราะปฏิเสธนิเกตะที่กล่าวมาแล้ว และ "อสนฺถวํ" (ไม่มีความคลุกคลี) เพราะปฏิเสธความคลุกคลี ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน คำว่า "เอตํ เว มุนิทสฺสนํ" ความว่า พระนิพพานอันไม่มีที่อาศัยไม่มีความคลุกคลีนี้ พระพุทธมุนีทรงเห็นแล้ว ในบทนั้น คำว่า "เว" พึงทราบว่าเป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ และด้วยคำนั้น มีอธิบายว่า "น่าอัศจรรย์จริงหนอ ในเมื่อแม่และลูกประพฤติผิดต่อกันเพราะความคลุกคลีในที่อาศัย แต่พระนิพพานอันไม่มีที่อาศัยไม่มีความคลุกคลีเช่นนี้ พระมุนีทรงเห็นแล้ว" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "มุนิทสฺสนํ" คือการเห็นของพระมุนี การเห็นนั้นได้แก่ความอดทนและความพอใจ อธิบายว่า ทรงอดทนได้และทรงพอใจ 210. දුතියගාථාය යො ජාතමුච්ඡිජ්ජාති යො කිස්මිඤ්චිදෙව වත්ථුස්මිං ජාතං භූතං නිබ්බත්තං කිලෙසං යථා උප්පන්නාකුසලප්පහානං හොති, තථා [Pg.246] වායමන්තො තස්මිං වත්ථුස්මිං පුන අනිබ්බත්තනවසෙන උච්ඡින්දිත්වා යො අනාගතොපි කිලෙසො තථාරූපප්පච්චයසමොධානෙ නිබ්බත්තිතුං අභිමුඛීභූතත්තා වත්තමානසමීපෙ වත්තමානලක්ඛණෙන ‘‘ජායන්තො’’ති වුච්චති, තඤ්ච න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං, යථා අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදො හොති, තථා වායමන්තො න නිබ්බත්තෙය්‍යාති අත්ථො. කථඤ්ච න නිබ්බත්තෙය්‍ය? අස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ, යෙන පච්චයෙන සො නිබ්බත්තෙය්‍ය තං නානුප්පවෙසෙය්‍ය න සමොධානෙය්‍ය. එවං සම්භාරවෙකල්ලකරණෙන තං න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං. අථ වා යස්මා මග්ගභාවනාය අතීතාපි කිලෙසා උච්ඡිජ්ජන්ති ආයතිං විපාකාභාවෙන වත්තමානාපි න රොපීයන්ති තදභාවෙන, අනාගතාපි චිත්තසන්තතිං නානුප්පවෙසීයන්ති උප්පත්තිසාමත්ථියවිඝාතෙන, තස්මා යො අරියමග්ගභාවනාය ජාතමුච්ඡිජ්ජ න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං, අනාගතම්පි චස්ස ජායන්තස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ, තමාහු එකං මුනිනං චරන්තං, සො ච අද්දක්ඛි සන්තිපදං මහෙසීති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. එකන්තනික්කිලෙසතාය එකං, සෙට්ඨට්ඨෙන වා එකං. මුනිනන්ති මුනිං, මුනීසු වා එකං. චරන්තන්ති සබ්බාකාරපරිපූරාය ලොකත්ථචරියාය අවසෙසචරියාහි ච චරන්තං. අද්දක්ඛීති අද්දස. සොති යො ජාතමුච්ඡිජ්ජ අරොපනෙ අනනුප්පවෙසනෙ ච සමත්ථතාය ‘‘න රොපයෙය්‍ය ජායන්තමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ’’ති වුත්තො බුද්ධමුනි. සන්තිපදන්ති සන්තිකොට්ඨාසං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවිපස්සනානිබ්බානභෙදාසු තීසු සම්මුතිසන්ති, තදඞ්ගසන්ති, අච්චන්තසන්තීසු සෙට්ඨං එවං අනුපසන්තෙ ලොකෙ අච්චන්තසන්තිං අද්දස මහෙසීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ๒๑๐. ในคาถาที่ ๒ บทว่า โย ชาตมุจฺฉิชฺช ความว่า บุคคลใด พยายามอยู่โดยประการที่การละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วย่อมมีได้ฉันใด ก็ฉันนั้น ตัดขาดกิเลสที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว บังเกิดขึ้นแล้วในวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นอีกในวัตถุนั้น และกิเลสแม้ที่ยังไม่มาถึง แต่เพราะเป็นธรรมมีหน้าที่จะพึงบังเกิดได้ด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยเช่นนั้น ในที่ใกล้ปัจจุบัน จึงเรียกว่า "กำลังเกิด" (ชายันโต) ด้วยลักษณะแห่งปัจจุบัน, และบุคคลนั้นไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิดนั้น คือ พยายามอยู่โดยประการที่การไม่ทำอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นย่อมมีได้ฉันใด ก็ไม่พึงให้กิเลสนั้นบังเกิดขึ้น ฉันนั้น นี้คือความหมาย ก็จะพึงไม่ให้กิเลสนั้นบังเกิดขึ้นได้อย่างไร? คือ ไม่พึงให้กิเลสนั้นเข้าถึงตน, กิเลสนั้นจะพึงบังเกิดขึ้นได้ด้วยปัจจัยใด ก็ไม่พึงให้ปัจจัยนั้นเข้าถึง ไม่พึงให้ประชุมพร้อมกัน ด้วยการกระทำให้องค์ประกอบบกพร่องไปอย่างนี้ จึงไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิดนั้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า ด้วยการเจริญมรรค กิเลสทั้งหลายแม้ที่เป็นอดีตก็ย่อมถูกตัดขาดได้ ด้วยการไม่มีวิบากในอนาคต, กิเลสแม้ที่เป็นปัจจุบันก็ย่อมไม่ถูกปลูกฝัง เพราะไม่มีกิเลสนั้น, กิเลสแม้ที่เป็นอนาคตก็ย่อมไม่เข้าถึงสันตติแห่งจิตได้ เพราะความสามารถในการเกิดขึ้นถูกกำจัดเสียแล้ว, เพราะเหตุนั้น บุคคลใดเจริญอริยมรรคแล้ว ตัดขาดกิเลสที่เกิดแล้ว ไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิด และไม่พึงให้กิเลสที่เป็นอนาคตเข้าถึงตนผู้กำลังจะเกิด (ในอนาคต), บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า เป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียวในหมู่มุนี, และพระมหาสีนั้นได้ทรงเห็นสันติบทแล้ว, พึงทราบการเชื่อมความในคาถานี้อย่างนี้ ชื่อว่า เอกํ (ผู้เดียว) เพราะเป็นผู้หมดจดจากกิเลสโดยส่วนเดียว หรือชื่อว่า เอกํ ในความหมายว่าผู้ประเสริฐ บทว่า มุนินํ คือ มุนี หรือผู้เป็นหนึ่งในหมู่มุนี บทว่า จรนฺตํ คือ ผู้ประพฤติอยู่ด้วยโลกัตถจริยาที่บริบูรณ์ทุกประการ และด้วยจริยาที่เหลือ บทว่า อทฺทกฺขิ คือ ได้เห็นแล้ว บทว่า โส คือ พระพุทธมุนีผู้ใด ตัดขาดกิเลสที่เกิดแล้ว อันท่านกล่าวไว้ว่า "ไม่พึงปลูกกิเลสที่กำลังจะเกิด ไม่พึงให้กิเลสนั้นเข้าถึงตน" เพราะทรงสามารถในการไม่ปลูกและการไม่ให้เข้าถึง บทว่า สนฺติปทํ คือ ส่วนแห่งความสงบ; ในบรรดาสันติ ๓ ประการ คือ สมมติสันติ ตทังคสันติ และอัจจันตสันติ ซึ่งจำแนกเป็นทิฏฐิ ๖๒ วิปัสสนา และนิพพาน, พระมหาสีได้ทรงเห็นอัจจันตสันติอันเป็นสันติที่ประเสริฐสุดในโลกที่ไม่สงบอย่างนี้, พึงทราบความหมายอย่างนี้ 211. තතියගාථාය සඞ්ඛායාති ගණයිත්වා, පරිච්ඡින්දිත්වා වීමංසිත්වා යථාභූතතො ඤත්වා, දුක්ඛපරිඤ්ඤාය පරිජානිත්වාති අත්ථො. වත්ථූනීති යෙසු එවමයං ලොකො සජ්ජති, තානි ඛන්ධායතනධාතුභෙදානි කිලෙසට්ඨානානි. පමාය බීජන්ති යං තෙසං වත්ථූනං බීජං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං, තං පමාය හිංසිත්වා, බාධිත්වා, සමුච්ඡෙදප්පහානෙන පජහිත්වාති අත්ථො. සිනෙහමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙති යෙන තණ්හාදිට්ඨිසිනෙහෙන සිනෙහිතං තං බීජං ආයතිං පටිසන්ධිවසෙන තං යථාවුත්තං වත්ථුසස්සං විරුහෙය්‍ය, තං සිනෙහමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ, තප්පටිපක්ඛාය මග්ගභාවනාය තං නානුප්පවෙසෙය්‍යාති අත්ථො. ස වෙ මුනි ජාතිඛයන්තදස්සීති සො එවරූපො බුද්ධමුනි නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය ජාතියා ච මරණස්ස ච අන්තභූතස්ස නිබ්බානස්ස දිට්ඨත්තා ජාතික්ඛයන්තදස්සී [Pg.247] තක්කං පහාය න උපෙති සඞ්ඛං. ඉමාය චතුසච්චභාවනාය නවප්පභෙදම්පි අකුසලවිතක්කං පහාය සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පත්වා ලොකත්ථචරියං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන චරිමවිඤ්ඤාණක්ඛයා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුප්පත්තියා ‘‘දෙවො වා මනුස්සො වා’’ති න උපෙති සඞ්ඛං. අපරිනිබ්බුතො එව වා යථා කාමවිතක්කාදිනො විතක්කස්ස අප්පහීනත්තා ‘‘අයං පුග්ගලො රත්තො’’ති වා ‘‘දුට්ඨො’’ති වා සඞ්ඛං උපෙති, එවං තක්කං පහාය න උපෙති සඞ්ඛන්ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๒๑๑. ในคาถาที่ ๓ บทว่า สงฺขาย ความว่า คือ นับแล้ว, กำหนดแล้ว, ใคร่ครวญแล้ว, รู้ตามความเป็นจริงแล้ว, คือ รู้แจ้งแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้ทุกข์ บทว่า วตฺถูนิ คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ ทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส ซึ่งโลกนี้ข้องติดอยู่อย่างนี้ บทว่า ปมาย พีชํ ความว่า อภิสังขารวิญญาณใดเป็นพืชของวัตถุเหล่านั้น, ก็เบียดเบียน บีบคั้นพืชนั้น คือ ละเสียด้วยสมุจเฉทปหาน บทว่า สิเนหมสฺส นานุปฺปเวจฺเฉ ความว่า พืชนั้นอันยางเหนียวคือตัณหาและทิฏฐิใดฉาบทาไว้แล้ว จะพึงงอกงามเป็นพืชพันธุ์คือวัตถุดังกล่าวแล้วในอนาคตด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ, ไม่พึงให้ยางเหนียวนั้นเข้าถึงตน, คือ ไม่พึงให้ยางเหนียวนั้นเข้าถึงได้ด้วยการเจริญมรรคอันเป็นปฏิปักษ์ต่อยางเหนียวนั้น บทว่า ส เว มุนิ ชาติขยนฺตทสฺสี ความว่า พระพุทธมุนีผู้มีลักษณะเช่นนั้น ชื่อว่าเป็นผู้เห็นที่สุดคือความสิ้นไปแห่งชาติ เพราะทรงเห็นพระนิพพานอันเป็นที่สุดของชาติและมรณะด้วยการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพพาน, ละวิตกแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับ ด้วยการเจริญจตุสัจจะนี้ ละอกุศลวิตกแม้ทั้ง ๙ ประเภทแล้ว บรรลุสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ ทรงบำเพ็ญโลกัตถจริยาอยู่ โดยลำดับ เพราะความสิ้นไปแห่งปัจฉิมวิญญาณ ด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ จึงไม่เข้าถึงการนับว่า "เป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์" อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้ยังไม่ปรินิพพาน เพราะยังละวิตกมีกามวิตกเป็นต้นไม่ได้ ย่อมเข้าถึงการนับว่า "บุคคลนี้เป็นผู้กำหนัด" หรือ "เป็นผู้ประทุษร้าย" ฉันใด, พระมุนีนี้ก็ฉันนั้น ละวิตกแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับ, พึงเห็นความหมายในคาถานี้อย่างนี้ 212. චතුත්ථගාථාය අඤ්ඤායාති අනිච්චාදිනයෙන ජානිත්වා. සබ්බානීති අනවසෙසානි, නිවෙසනානීති කාමභවාදිකෙ භවෙ. නිවසන්ති හි තෙසු සත්තා, තස්මා ‘‘නිවෙසනානී’’ති වුච්චන්ති. අනිකාමයං අඤ්ඤතරම්පි තෙසන්ති එවං දිට්ඨාදීනවත්තා තෙසං නිවෙසනානං එකම්පි අපත්ථෙන්තො සො එවරූපො බුද්ධමුනි මග්ගභාවනාබලෙන තණ්හාගෙධස්ස විගතත්තා වීතගෙධො, වීතගෙධත්තා එව ච අගිද්ධො, න යථා එකෙ අවීතගෙධා එව සමානා ‘‘අගිද්ධම්හා’’ති පටිජානන්ති, එවං. නායූහතීති තස්ස තස්ස නිවෙසනස්ස නිබ්බත්තකං කුසලං වා අකුසලං වා න කරොති. කිං කාරණා? පාරගතො හි හොති, යස්මා එවරූපො සබ්බනිවෙසනානං පාරං නිබ්බානං ගතො හොතීති අත්ථො. ๒๑๒. ในคาถาที่ ๔ บทว่า อญฺญาย คือ รู้แล้วโดยนัยมีอนิจจังเป็นต้น บทว่า สพฺพานิ คือ ทั้งปวงไม่มีเหลือ, บทว่า นิเวสนานิ คือ ภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัยอยู่ในภพเหล่านั้น ฉะนั้น ภพเหล่านั้นจึงเรียกว่า นิเวสนานิ (ที่อาศัย) บทว่า อนิกามยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ ความว่า พระพุทธมุนีผู้มีลักษณะเช่นนั้น ไม่ปรารถนาภพแม้ภพหนึ่งในภพเหล่านั้น เพราะทรงเห็นโทษในทิฏฐิเป็นต้นอย่างนี้, ด้วยกำลังแห่งการเจริญมรรค จึงเป็นผู้ปราศจากความอยาก (วีตเคโธ) เพราะความอยากคือตัณหาไปปราศแล้ว, และเพราะปราศจากความอยากนั่นเอง จึงชื่อว่า อคิทฺโธ (ไม่โลภ), ไม่เหมือนคนบางพวกที่ยังไม่ปราศจากความอยาก แต่ก็ปฏิญญาว่า "เราไม่โลภ" อย่างนั้น บทว่า นายูหติ คือ ไม่กระทำกุศลหรืออกุศลอันเป็นเหตุให้เกิดที่อาศัยนั้นๆ เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้ถึงฝั่งแล้ว, ความว่า เพราะพระมุนีผู้มีลักษณะเช่นนั้น เป็นผู้ถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งที่อาศัยทั้งปวงแล้ว එවං පඨමගාථාය පුථුජ්ජනදස්සනං ගරහිත්වා අත්තනො දස්සනං පසංසන්තො දුතියගාථාය යෙහි කිලෙසෙහි පුථුජ්ජනො අනුපසන්තො හොති, තෙසං අභාවෙන අත්තනො සන්තිපදාධිගමං පසංසන්තො තතියගාථාය යෙසු වත්ථූසු පුථුජ්ජනො තක්කං අප්පහාය තථා තථා සඞ්ඛං උපෙති, තෙසු චතුසච්චභාවනාය තක්කං පහාය අත්තනො සඞ්ඛානුපගමනං පසංසන්තො චතුත්ථගාථාය ආයතිම්පි යානි නිවෙසනානි කාමයමානො පුථුජ්ජනො භවතණ්හාය ආයූහති, තෙසු තණ්හාභාවෙන අත්තනො අනායූහනං පසංසන්තො චතූහි ගාථාහි අරහත්තනිකූටෙනෙව එකට්ඨුප්පත්තිකං දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงติเตียนทัสสนะของปุถุชนด้วยคาถาที่ ๑ แล้วทรงสรรเสริญทัสสนะของพระองค์, เมื่อทรงสรรเสริญการบรรลุสันติบทของพระองค์เพราะไม่มีกิเลสเหล่านั้น อันเป็นเหตุให้ปุถุชนไม่สงบ ด้วยคาถาที่ ๒, เมื่อทรงสรรเสริญการไม่เข้าถึงการนับของพระองค์ เพราะทรงละวิตกได้ด้วยการเจริญจตุสัจจะในวัตถุเหล่านั้น อันเป็นที่ซึ่งปุถุชนยังละวิตกไม่ได้ ย่อมเข้าถึงการนับอย่างนั้นๆ ด้วยคาถาที่ ๓, เมื่อทรงสรรเสริญการไม่สั่งสมของพระองค์เพราะไม่มีตัณหาในที่อาศัยเหล่านั้น อันเป็นที่ซึ่งปุถุชนผู้ปรารถนาอยู่ ย่อมสั่งสมในอนาคตด้วยภวตัณหา ด้วยคาถาที่ ๔, จึงทรงจบเทศนาอันมีที่เกิดเป็นอันเดียวกันด้วยยอดคือพระอรหัต ด้วยคาถาทั้ง ๔ 213. සබ්බාභිභුන්ති කා උප්පත්ති? මහාපුරිසො මහාභිනික්ඛමනං කත්වා අනුපුබ්බෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථාය බාරාණසිං ගච්ඡන්තො [Pg.248] බොධිමණ්ඩස්ස ච ගයාය ච අන්තරෙ උපකෙනාජීවකෙන සමාගච්ඡි. තෙන ච ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො, ඉන්ද්‍රියානී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) නයෙන පුට්ඨො ‘‘සබ්බාභිභූ’’තිආදීනි ආහ. උපකො ‘‘හුපෙය්‍යාවුසො’’ති වත්වා, සීසං ඔකම්පෙත්වා, උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කාමි. අනුක්කමෙන ච වඞ්කහාරජනපදෙ අඤ්ඤතරං මාගවිකගාමං පාපුණි. තමෙනං මාගවිකජෙට්ඨකො දිස්වා – ‘‘අහො අප්පිච්ඡො සමණො වත්ථම්පි න නිවාසෙති, අයං ලොකෙ අරහා’’ති ඝරං නෙත්වා මංසරසෙන පරිවිසිත්වා භුත්තාවිඤ්ච නං සපුත්තදාරො වන්දිත්වා ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, වසථ, අහං පච්චයෙන උපට්ඨහිස්සාමී’’ති නිමන්තෙත්වා, වසනොකාසං කත්වා අදාසි. සො තත්ථ වසති. ๒๑๓. เรื่องราวของคาถาว่า สพฺพาภิภู เกิดขึ้นอย่างไร? มหาบุรุษทรงกระทำมหาภิเนษกรมณ์แล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณโดยลำดับ เสด็จไปยังกรุงพาราณสีเพื่อทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ได้พบกับอุปกาชีวกในระหว่างโพธิมณฑลและคยา เมื่อถูกเขา (อุปกาชีวก) ทูลถามด้วยนัยเป็นต้นว่า "อาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก" จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า "สพฺพาภิภู" เป็นต้น อุปกาชีวกกล่าวว่า "อาวุโส พึงเป็นเช่นนั้น" แล้วสั่นศีรษะ หลีกไปทางอื่น โดยลำดับก็ได้เดินทางไปถึงหมู่บ้านนายพรานแห่งหนึ่งในวังกชนบท นายพรานใหญ่เห็นเขาแล้ว (คิดว่า) "โอ สมณะเป็นผู้มักน้อย แม้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม ท่านผู้นี้เป็นพระอรหันต์ในโลก" จึงนิมนต์ไปที่บ้าน อังคาสด้วยน้ำแกงเนื้อ และเมื่อเขาฉันเสร็จแล้ว ก็ได้ไหว้พร้อมทั้งบุตรและภรรยา แล้วนิมนต์ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงอยู่ที่นี่เถิด ข้าพเจ้าจักอุปัฏฐากด้วยปัจจัย" แล้วจัดแจงที่อยู่ถวาย เขาได้อาศัยอยู่ที่นั่น මාගවිකො ගිම්හකාලෙ උදකසම්පන්නෙ සීතලෙ පදෙසෙ චරිතුං දූරං අපක්කන්තෙසු මිගෙසු තත්ථ ගච්ඡන්තො ‘‘අම්හාකං අරහන්තං සක්කච්චං උපට්ඨහස්සූ’’ති ඡාවං නාම ධීතරං ආණාපෙත්වා අගමාසි සද්ධිං පුත්තභාතුකෙහි. සා චස්ස ධීතා දස්සනීයා හොති කොට්ඨාසසම්පන්නා. දුතියදිවසෙ උපකො ඝරං ආගතො තං දාරිකං සබ්බං උපචාරං කත්වා, පරිවිසිතුං උපගතං දිස්වා, රාගෙන අභිභූතො භුඤ්ජිතුම්පි අසක්කොන්තො භාජනෙන භත්තං ආදාය වසනට්ඨානං ගන්ත්වා, භත්තං එකමන්තෙ නික්ඛිපිත්වා – ‘‘සචෙ ඡාවං ලභාමි, ජීවාමි, නො චෙ, මරාමී’’ති නිරාහාරො සයි. සත්තමෙ දිවසෙ මාගවිකො ආගන්ත්වා ධීතරං උපකස්ස පවත්තිං පුච්ඡි. සා – ‘‘එකදිවසමෙව ආගන්ත්වා පුන නාගතපුබ්බො’’ති ආහ. මාගවිකො ‘‘ආගතවෙසෙනෙව නං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමී’’ති තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ගන්ත්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, අඵාසුක’’න්ති පාදෙ පරාමසන්තො පුච්ඡි. උපකො නිත්ථුනන්තො පරිවත්තතියෙව. සො ‘‘වද, භන්තෙ, යං මයා සක්කා කාතුං, සබ්බං කරිස්සාමී’’ති ආහ. උපකො – ‘‘සචෙ ඡාවං ලභාමි, ජීවාමි, නො චෙ, ඉධෙව මරණං සෙය්‍යො’’ති ආහ. ‘‘ජානාසි පන, භන්තෙ, කිඤ්චි සිප්ප’’න්ති? ‘‘න ජානාමී’’ති. ‘‘න, භන්තෙ, කිඤ්චි සිප්පං අජානන්තෙන සක්කා ඝරාවාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති? සො ආහ – ‘‘නාහං කිඤ්චි සිප්පං ජානාමි, අපිච තුම්හාකං මංසහාරකො භවිස්සාමි, මංසඤ්ච වික්කිණිස්සාමී’’ති. මාගවිකොපි ‘‘අම්හාකං එතදෙව රුච්චතී’’ති උත්තරසාටකං දත්වා, ඝරං ආනෙත්වා ධීතරං අදාසි. තෙසං සංවාසමන්වාය පුත්තො [Pg.249] විජායි. සුභද්දොතිස්ස නාමං අකංසු. ඡාවා පුත්තතොසනගීතෙන උපකං උප්පණ්ඩෙසි. සො තං අසහන්තො ‘‘භද්දෙ, අහං අනන්තජිනස්ස සන්තිකං ගච්ඡාමී’’ති මජ්ඣිමදෙසාභිමුඛො පක්කාමි. ในฤดูร้อน เมื่อฝูงเนื้อหลีกไปไกล นายพรานจะไปเที่ยวในถิ่นที่สมบูรณ์ด้วยน้ำและเย็นสบาย จึงสั่งธิดาชื่อฉาวาว่า "เจ้าจงอุปัฏฐากพระอรหันต์ของเราโดยเคารพเถิด" แล้วได้ไปพร้อมกับบุตรและน้องชายทั้งหลาย ธิดาของนายพรานนั้นเป็นที่น่าดูน่าชม สมบูรณ์ด้วยส่วนสัด ในวันที่สอง อุปกาชีวกมาที่บ้าน เห็นเด็กหญิงนั้นกระทำการต้อนรับทุกอย่าง เข้ามาเพื่อจะอังคาส ก็ถูกราคะครอบงำ แม้จะฉันก็ไม่สามารถ จึงถือภัตตาหารด้วยภาชนะไปยังที่อยู่ วางภัตตาหารไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้ว (คิดว่า) "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจักมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ เราจักตาย" แล้วก็อดอาหารนอนอยู่ ในวันที่เจ็ด นายพรานกลับมาแล้ว ได้ถามความเป็นไปของอุปกาชีวกกับธิดา นางตอบว่า "ท่านมาเพียงวันเดียวแล้วก็ไม่เคยมาอีกเลย" นายพราน (คิดว่า) "เราจะเข้าไปหาแล้วถามท่านในลักษณะของผู้ที่เพิ่งมาถึง" จึงไปในขณะนั้นเอง แล้วลูบคลำเท้าถามว่า "ท่านผู้เจริญ มีอะไรไม่สบายหรือ" อุปกาชีวกได้แต่คร่ำครวญพลิกตัวไปมา เขาจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ โปรดบอกเถิด สิ่งใดที่ข้าพเจ้าพอจะทำได้ ข้าพเจ้าจะทำทุกอย่าง" อุปกาชีวกตอบว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจักมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ความตายที่นี่แหละประเสริฐกว่า" (นายพรานถามว่า) "ท่านผู้เจริญ ท่านรู้วิชาอะไรบ้างหรือไม่" (อุปกาชีวกตอบว่า) "เราไม่รู้อะไรเลย" (นายพรานกล่าวว่า) "ท่านผู้เจริญ ผู้ที่ไม่รู้วิชาอะไรเลย ไม่สามารถจะตั้งตนอยู่ในฆราวาสวิสัยได้" เขาจึงกล่าวว่า "เราไม่รู้วิชาอะไรเลย แต่เราจะเป็นคนหาบเนื้อและขายเนื้อให้พวกท่านได้" แม้นายพรานก็กล่าวว่า "พวกเราก็พอใจในเรื่องนั้นเหมือนกัน" แล้วให้ผ้าห่ม พาไปที่บ้าน และยกธิดาให้ เพราะการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสอง บุตรจึงได้เกิดขึ้น เขาได้ตั้งชื่อบุตรนั้นว่า สุภัททะ นางฉาวาได้เยาะเย้ยอุปกาชีวกด้วยเพลงกล่อมบุตร เขาไม่อาจทนได้ จึงกล่าวว่า "น้องหญิง ฉันจะไปสู่สำนักของพระอนันตชินะ" แล้วมุ่งหน้าไปยังมัชฌิมประเทศหลีกไป භගවා ච තෙන සමයෙන සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනමහාවිහාරෙ. අථ ඛො භගවා පටිකච්චෙව භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අනන්තජිනොති පුච්ඡමානො ආගච්ඡති, තස්ස මං දස්සෙය්‍යාථා’’ති. උපකොපි ඛො අනුපුබ්බෙනෙව සාවත්ථිං ආගන්ත්වා විහාරමජ්ඣෙ ඨත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ මම සහායො අනන්තජිනො නාම අත්ථි, සො කුහිං වසතී’’ති පුච්ඡි. තං භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං නයිංසු. භගවා තස්සානුරූපං ධම්මං දෙසෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාසි. භික්ඛූ තස්ස පුබ්බප්පවත්තිං සුත්වා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘භගවා පඨමං නිස්සිරිකස්ස නග්ගසමණස්ස ධම්මං දෙසෙසී’’ති. භගවා තං කථාසමුට්ඨානං විදිත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන බුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? තෙ සබ්බං කථෙසුං. තතො භගවා – ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො අහෙතුඅප්පච්චයා ධම්මං දෙසෙති, නිම්මලා තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා, න සක්කා තත්ථ දොසං දට්ඨුං. තෙන, භික්ඛවෙ, ධම්මදෙසනූපනිස්සයෙන උපකො එතරහි අනාගාමී ජාතො’’ති වත්වා අත්තනො දෙසනාමලාභාවදීපිකං ඉමං ගාථමභාසි. ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสั่งภิกษุทั้งหลายไว้ล่วงหน้าว่า "ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมาถามหาอนันตชินะ พวกเธอพึงชี้เราให้แก่ผู้นั้น" ฝ่ายอุปกาชีวกก็ได้เดินทางมาถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ยืนอยู่กลางวิหารแล้วถามว่า "ในวิหารนี้ มีสหายของเราชื่ออนันตชินะอยู่ ท่านอยู่ที่ไหน" ภิกษุทั้งหลายได้พาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่เขา ในเวลาจบพระธรรมเทศนา เขาได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ภิกษุทั้งหลายได้ฟังเรื่องราวในอดีตของเขาแล้ว ได้ตั้งข้อสนทนากันขึ้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่สมณะเปลือยผู้ไม่มีสง่าราศีเป็นครั้งแรก" พระผู้มีพระภาคทรงทราบการเกิดขึ้นแห่งถ้อยคำสนทนานั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ" ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมด ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมิได้แสดงธรรมโดยไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ธรรมเทศนาของตถาคตปราศจากมลทิน ใครๆ ไม่อาจเห็นโทษในธรรมเทศนานั้นได้ ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอุปนิสัยแห่งธรรมเทศนานั้น บัดนี้ อุปกาชีวกจึงได้เป็นพระอนาคามี" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถานี้เพื่อประกาศความที่พระธรรมเทศนาของพระองค์ไม่มีมลทิน තස්සත්ථො – සාසවෙසු සබ්බඛන්ධායතනධාතූසු ඡන්දරාගප්පහානෙන තෙහි අනභිභූතත්තා සයඤ්ච තෙ ධම්මෙ සබ්බෙ අභිභුය්‍ය පවත්තත්තා සබ්බාභිභුං. තෙසඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච සබ්බධම්මානං සබ්බාකාරෙන විදිතත්තා සබ්බවිදුං. සබ්බධම්මදෙසනසමත්ථාය සොභනාය මෙධාය සමන්නාගතත්තා සුමෙධං. යෙසං තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං වසෙන සාසවඛන්ධාදිභෙදෙසු සබ්බධම්මෙසු උපලිම්පති, තෙසං ලෙපානං අභාවා තෙසු සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනුපලිත්තං. තෙසු ච සබ්බධම්මෙසු ඡන්දරාගාභාවෙන සබ්බෙ තෙ ධම්මෙ ජහිත්වා ඨිතත්තා සබ්බඤ්ජහං. උපධිවිවෙකනින්නෙන චිත්තෙන තණ්හක්ඛයෙ නිබ්බානෙ විසෙසෙන මුත්තත්තා තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තං, අධිමුත්තන්ති වුත්තං හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි පණ්ඩිතා සත්තා මුනිං වෙදයන්ති ජානන්ති. පස්සථ යාව පටිවිසිට්ඨොවායං මුනි, තස්ස කුතො දෙසනාමලන්ති අත්තානං විභාවෙති[Pg.250]. විභාවනත්ථො හි එත්ථ වාසද්දොති. කෙචි පන වණ්ණයන්ති – ‘‘උපකො තදා තථාගතං දිස්වාපි ‘අයං බුද්ධමුනී’ති න සද්දහී’’ති එවං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං, තතො භගවා ‘‘සද්දහතු වා මා වා, ධීරා පන තං මුනිං වෙදයන්තී’’ති දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමභාසීති. อรรถแห่งคาถานั้น (พึงทราบดังนี้) :- ชื่อว่า สัพพาภิภู เพราะทรงละฉันทราคะในขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งปวงอันเป็นอารมณ์ของอาสวะได้ จึงไม่ถูกธรรมเหล่านั้นครอบงำ และเพราะพระองค์เองทรงครอบงำธรรมเหล่านั้นทั้งหมดแล้วเป็นไป. ชื่อว่า สัพพวิทู เพราะทรงทราบธรรมทั้งปวงเหล่านั้นและธรรมอื่นๆ โดยอาการทั้งปวง. ชื่อว่า สุเมธะ เพราะทรงประกอบด้วยปัญญาอันงดงาม สามารถในการแสดงธรรมทั้งปวง. บุคคลย่อมแปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง มีขันธ์อันเป็นอารมณ์ของอาสวะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิเหล่าใด, ชื่อว่า อนุปลิตตะ (ผู้ไม่แปดเปื้อน) ในธรรมทั้งปวงเหล่านั้น เพราะไม่มีเครื่องฉาบทาเหล่านั้น. และชื่อว่า สัพพัญชหะ เพราะทรงละธรรมเหล่านั้นทั้งหมดแล้วดำรงอยู่ ด้วยความไม่มีฉันทราคะในธรรมทั้งปวงเหล่านั้น. ชื่อว่า เป็นผู้หลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา เพราะทรงมีจิตหลุดพ้นเป็นพิเศษในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา ด้วยจิตอันน้อมไปในความสงัดจากอุปธิ ท่านกล่าวว่า เป็นผู้น้อมจิตไปแล้ว. ความว่า "แม้บุคคลนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้ว่าเป็นมุนี" คือ สัตว์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมรู้ ย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี. พระองค์ทรงประกาศพระองค์เองว่า "พวกเธอจงดูเถิดว่า มุนีผู้นี้วิเศษเพียงไร มลทินแห่งเทศนาของท่านจะมีมาจากไหน". จริงอยู่ วา ศัพท์ ในบทนี้มีอรรถว่าประกาศให้ปรากฏ. ส่วนอาจารย์บางพวกพรรณนาว่า :- "ครั้งนั้น อุปกะ แม้เห็นพระตถาคตแล้ว ก็ไม่เชื่อว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพุทธมุนี'" ดังนี้ ภิกษุทั้งหลายได้ยกเรื่องขึ้นพูดกัน, ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงว่า "อุปกะจะเชื่อหรือไม่เชื่อก็ตาม แต่บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี" จึงได้ตรัสพระคาถานี้. 214. පඤ්ඤාබලන්ති කා උප්පත්ති? අයං ගාථා රෙවතත්ථෙරං ආරබ්භ වුත්තා. තත්ථ ‘‘ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ’’ති ඉමිස්සා ගාථාය වුත්තනයෙනෙව රෙවතත්ථෙරස්ස ආදිතො පභුති පබ්බජ්ජා, පබ්බජිතස්ස ඛදිරවනෙ විහාරො, තත්ථ විහරතො විසෙසාධිගමො, භගවතො තත්ථ ගමනපච්චාගමනඤ්ච වෙදිතබ්බං. පච්චාගතෙ පන භගවති යො සො මහල්ලකභික්ඛු උපාහනං සම්මුස්සිත්වා පටිනිවත්තො ඛදිරරුක්ඛෙ ආලග්ගිතං දිස්වා සාවත්ථිං අනුප්පත්තො විසාඛාය උපාසිකාය ‘‘කිං, භන්තෙ, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනොකාසො රමණීයො’’ති භික්ඛූ පුච්ඡමානාය යෙහි භික්ඛූහි පසංසිතො, තෙ අපසාදෙන්තො ‘‘උපාසිකෙ, එතෙ තුච්ඡං භණන්ති, න සුන්දරො භූමිප්පදෙසො, අතිලූඛකක්ඛළං ඛදිරවනමෙවා’’ති ආහ. සො විසාඛාය ආගන්තුකභත්තං භුඤ්ජිත්වා පච්ඡාභත්තං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතෙ භික්ඛූ උජ්ඣාපෙන්තො ආහ – ‘‘කිං, ආවුසො, රෙවතත්ථෙරස්ස සෙනාසනෙ රමණීයං තුම්හෙහි දිට්ඨ’’න්ති. භගවා තං ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන පරිසමජ්ඣං පත්වා, බුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘රෙවතං, භන්තෙ, ආරබ්භ කථා උප්පන්නා ‘එවං නවකම්මිකො කදා සමණධම්මං කරිස්සතී’’’ති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, රෙවතො නවකම්මිකො, අරහා රෙවතො ඛීණාසවො’’ති වත්වා තං ආරබ්භ තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි. ๒๑๔. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "ปัญญาพะลัง"? พระคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภพระเรวตเถระ. ในเรื่องนั้น พึงทราบการบวชของพระเรวตเถระตั้งแต่ต้น, การอยู่ป่าไม้สะแกของท่านผู้บวชแล้ว, การบรรลุคุณวิเศษของท่านผู้อยู่ในป่านั้น, และการเสด็จไปและเสด็จกลับของพระผู้มีพระภาคในที่นั้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาว่า "คาเม วา ยทิ วารัญเญ" นั่นเทียว. แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จกลับมาแล้ว ภิกษุผู้เฒ่ารูปนั้นลืมรองเท้าไว้แล้วกลับไป เห็นรองเท้าเกี่ยวอยู่ที่ต้นไม้สะแก เมื่อถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ขณะที่นางวิสาขาอุบาสิกาทูลถามภิกษุทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่อยู่ของพระเรวตเถระน่ารื่นรมย์หรือไม่" ภิกษุเหล่าใดสรรเสริญแล้ว ท่าน (ภิกษุผู้เฒ่า) ก็ตำหนิภิกษุเหล่านั้นว่า "อุบาสิกา ภิกษุเหล่านี้พูดเรื่องไร้สาระ บริเวณพื้นดินไม่สวยงาม เป็นเพียงป่าไม้สะแกที่แห้งแล้งและหยาบกระด้างอย่างยิ่ง". ท่านฉันอาคันตุกภัตของนางวิสาขาแล้ว ในเวลาหลังภัต ได้ตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันที่มณฑลมาลว่า "อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านเห็นความน่ารื่นรมย์อะไรในเสนาสนะของพระเรวตเถระ". พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จถึงท่ามกลางบริษัทด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์แล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไร". ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องปรารภพระเรวตะเกิดขึ้นว่า 'ภิกษุผู้มีงานก่อสร้างอย่างนี้ เมื่อไรจักทำสมณธรรมได้'". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ภิกษุทั้งหลาย เรวตะไม่ใช่นวกัมมิกะ เรวตะเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ" ดังนี้แล้ว ทรงปรารภท่าน เพื่อแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงได้ตรัสพระคาถานี้. තස්සත්ථො – දුබ්බලකරකිලෙසප්පහානසාධකෙන විකුබ්බනඅධිට්ඨානප්පභෙදෙන වා පඤ්ඤාබලෙන සමන්නාගතත්තා පඤ්ඤාබලං, චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන ධුතඞ්ගවතෙන ච උපපන්නත්තා සීලවතූපපන්නං, මග්ගසමාධිනා ඵලසමාධිනා ඉරියාපථසමාධිනා ච සමාහිතං, උපචාරප්පනාභෙදෙන ඣානෙන ඣානෙ වා රතත්තා ඣානරතං, සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා සතිමං, රාගාදිසඞ්ගතො පමුත්තතා සඞ්ගා පමුත්තං, පඤ්චචෙතොඛිලචතුආසවාභාවෙන අඛිලං අනාසවං තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති. තම්පි එවං පඤ්ඤාදිගුණසංයුත්තං සඞ්ගාදිදොසවිසංයුත්තං පණ්ඩිතා සත්තා මුනිං වා වෙදයන්ති. පස්සථ යාව පටිවිසිට්ඨොවායං [Pg.251] ඛීණාසවමුනි, සො ‘‘නවකම්මිකො’’ති වා ‘‘කදා සමණධම්මං කරිස්සතී’’ති වා කථං වත්තබ්බො. සො හි පඤ්ඤාබලෙන තං විහාරං නිට්ඨාපෙසි, න නවකම්මකරණෙන, කතකිච්චොව සො, න ඉදානි සමණධම්මං කරිස්සතීති රෙවතත්ථෙරං විභාවෙති. විභාවනත්ථො හි එත්ථ වා-සද්දොති. อรรถแห่งคาถานั้น (พึงทราบดังนี้) :- ชื่อว่า ปัญญาพละ เพราะประกอบด้วยกำลังคือปัญญา อันเป็นเครื่องให้สำเร็จการละกิเลสที่ทำให้ทุรพล หรือมีประเภทเป็นวิกุพพนาอิทธิและอธิษฐานาอิทธิ. ชื่อว่า สีลวตุปปันนะ เพราะถึงพร้อมด้วยจตุปาริสุทธิศีลและธุดงควัตร. ชื่อว่า สมาหิตะ เพราะมีจิตตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิ ผลสมาธิ และอิริยาปถสมาธิ. ชื่อว่า ฌานรตะ เพราะยินดีในฌานโดยประเภทคืออุปจารฌานและอัปปนาฌาน หรือยินดีในฌาน. ชื่อว่า สติมา เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ. ชื่อว่า สังคา ปมุตตะ เพราะหลุดพ้นจากเครื่องข้องคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า อขิละ อนาสวะ เพราะไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ๕ ประการ และไม่มีอาสวะ ๔ ประการ, บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้แม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี. สัตว์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมรู้แม้บุคคลนั้นผู้ประกอบด้วยคุณมีปัญญาเป็นต้น ปราศจากโทษมีกิเลสเครื่องข้องเป็นต้น ว่าเป็นมุนี. พวกเธอจงดูเถิดว่า พระขีณาสพมุนีผู้นี้วิเศษเพียงไร, ท่านจะถูกกล่าวหาว่าเป็น "นวกัมมิกะ" หรือ "เมื่อไรจักทำสมณธรรม" ได้อย่างไร. เพราะว่า ท่านทำให้วิหารนั้นสำเร็จด้วยกำลังแห่งปัญญา ไม่ใช่ด้วยการทำงานก่อสร้าง, ท่านเป็นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว ไม่ใช่ว่าบัดนี้จักทำสมณธรรม ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงประกาศพระเรวตเถระ. จริงอยู่ วา ศัพท์ ในบทนี้มีอรรถว่าประกาศให้ปรากฏ. 215. එකං චරන්තන්ති කා උප්පත්ති? බොධිමණ්ඩතො පභුති යථාක්කමං කපිලවත්ථුං අනුප්පත්තෙ භගවති පිතාපුත්තසමාගමෙ වත්තමානෙ භගවා සම්මොදමානෙන රඤ්ඤා සුද්ධොදනෙන ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ගහට්ඨකාලෙ ගන්ධකරණ්ඩකෙ වාසිතානි කාසිකාදීනි දුස්සානි නිවාසෙත්වා ඉදානි කථං ඡින්නකානි පංසුකූලානි ධාරෙථා’’ති එවමාදිනා වුත්තො රාජානං අනුනයමානො – ๒๑๕. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "เอกัง จรันตัง"? เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์โดยลำดับตั้งแต่โพธิมณฑล ขณะที่การพบกันระหว่างพระบิดาและพระโอรสกำลังเป็นไปอยู่ พระผู้มีพระภาคถูกพระเจ้าสุทโธทนะผู้ทรงยินดีตรัสถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ พระองค์ทรงนุ่งห่มผ้ากาสิกพัสตร์เป็นต้น อันอบไว้ในผอบเครื่องหอม บัดนี้เหตุไฉนจึงทรงผ้าบังสุกุลที่ถูกตัดแล้ว" เป็นอาทิ, (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงปลอบพระทัยพระราชา (จึงตรัสว่า) – ‘‘යං ත්වං තාත වදෙ මය්හං, පට්ටුණ්ණං දුකූලකාසිකං; පංසුකූලං තතො සෙය්‍යං, එතං මෙ අභිපත්ථිත’’න්ති. – "ข้าแต่พระบิดา พระองค์พึงตรัสถึงผ้าปัตตุณณะ ผ้าทุกูล และผ้ากาสิกพัสตร์ใดแก่หม่อมฉัน, ผ้าบังสุกุลประเสริฐกว่าผ้านั้น, หม่อมฉันปรารถนาผ้านี้" ดังนี้เป็นอาทิ. ආදීනි වත්වා ලොකධම්මෙහි අත්තනො අවිකම්පභාවං දස්සෙන්තො රඤ්ඤො ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං සත්තපදගාථමභාසි. ครั้นตรัส (คาถา) เป็นอาทิแล้ว เมื่อจะทรงแสดงความไม่หวั่นไหวของพระองค์ด้วยโลกธรรมทั้งหลาย เพื่อแสดงธรรมแก่พระราชา จึงได้ตรัสพระคาถา ๗ บทนี้. තස්සත්ථො – පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතාදීහි එකං, ඉරියාපථාදීහි චරියාහි චරන්තං. මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගමෙන මුනිං. සබ්බට්ඨානෙසු පමාදාභාවතො අප්පමත්තං. අක්කොසනගරහනාදිභෙදාය නින්දාය වණ්ණනථොමනාදිභෙදාය පසංසාය චාති ඉමාසු නින්දාපසංසාසු පටිඝානුනයවසෙන අවෙධමානං. නින්දාපසංසාමුඛෙන චෙත්ථ අට්ඨපි ලොකධම්මා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සීහංව භෙරිසද්දාදීසු සද්දෙසු අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු පකතිවිකාරානුපගමෙන අසන්තසන්තං, පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු සන්තාසාභාවෙන. වාතංව සුත්තමයාදිභෙදෙ ජාලම්හි චතූහි මග්ගෙහි තණ්හාදිට්ඨිජාලෙ අසජ්ජමානං, අට්ඨසු වා ලොකධම්මෙසු පටිඝානුනයවසෙන අසජ්ජමානං. පදුමංව තොයෙන ලොකෙ ජාතම්පි යෙසං තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං වසෙන සත්තා ලොකෙන ලිප්පන්ති, තෙසං ලෙපානං පහීනත්තා ලොකෙන අලිප්පමානං, නිබ්බානගාමිමග්ගං උප්පාදෙත්වා තෙන මග්ගෙන නෙතාරමඤ්ඤෙසං දෙවමනුස්සානං. අත්තනො පන අඤ්ඤෙන කෙනචි මග්ගං දස්සෙත්වා අනෙතබ්බත්තා අනඤ්ඤනෙය්‍යං තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්ති බුද්ධමුනිං වෙදයන්තීති අත්තානං විභාවෙති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. อรรถแห่งคาถานั้น – ผู้เที่ยวไปผู้เดียวด้วยความเป็นบรรพชิตเป็นต้น ผู้ประพฤติอยู่ด้วยจริยาทั้งหลายมีอิริยาบถเป็นต้น ชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยมุเนยยธรรม ชื่อว่าผู้ไม่ประมาท เพราะไม่มีความประมาทในที่ทั้งปวง ผู้ไม่หวั่นไหวในนินทาและสรรเสริญเหล่านี้ คือ ในนินทาอันมีประเภทคือการด่า การติเตียนเป็นต้น และในสรรเสริญอันมีประเภทคือการพรรณนาคุณ การยกย่องเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความขัดเคืองและความยินดี พึงทราบว่า ในที่นี้ โลกธรรมทั้ง ๘ แม้ทั้งหมด ท่านกล่าวไว้โดยมุขคือนินทาและสรรเสริญ ผู้ไม่สะดุ้ง คือไม่ถึงความแปรปรวนแห่งปกติในโลกธรรม ๘ ประการ เหมือนราชสีห์ไม่สะดุ้งในเสียงทั้งหลายมีเสียงกลองเป็นต้น หรือเพราะไม่มีความหวาดสะดุ้งในเสนาสนะอันสงัด ผู้ไม่ติดข้องในข่ายคือตัณหาและทิฏฐิด้วยมรรค ๔ เหมือนลมไม่ติดข้องในข่ายอันมีประเภทคือข่ายที่ทำด้วยด้ายเป็นต้น หรือผู้ไม่ติดข้องในโลกธรรม ๘ ประการ ด้วยอำนาจแห่งความขัดเคืองและความยินดี ผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก แม้เกิดในโลก เพราะละเครื่องฉาบทาเหล่านั้นได้แล้ว คือ เครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิเหล่าใด ซึ่งสัตว์ทั้งหลายย่อมแปดเปื้อนด้วยโลกด้วยอำนาจแห่งเครื่องฉาบทาเหล่านั้น เหมือนดอกปทุมไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ ผู้ยังมรรคอันเป็นทางไปสู่พระนิพพานให้เกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้นำเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเหล่าอื่นด้วยมรรคนั้น แต่ส่วนตน เป็นผู้ที่ใครๆ อื่นจะแสดงมรรคแล้วนำไปไม่ได้ จึงชื่อว่าอนัญญเนยยะ (ผู้ที่ผู้อื่นนำไปไม่ได้) บัณฑิตทั้งหลายย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี คือย่อมทราบว่าเป็นพุทธมุนี ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงพระองค์เองให้ปรากฏ ข้อความที่เหลือในที่นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว 216. යො [Pg.252] ඔගහණෙති කා උප්පත්ති? භගවතො පඨමාභිසම්බුද්ධස්ස චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පූරිතදසපාරමිදසඋපපාරමිදසපරමත්ථපාරමිප්පභෙදං අභිනීහාරගුණපාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ අභිනිබ්බත්තිගුණං තත්ථ නිවාසගුණං මහාවිලොකනගුණං ගබ්භවොක්කන්තිං ගබ්භවාසං ගබ්භනික්ඛමනං පදවීතිහාරං දිසාවිලොකනං බ්‍රහ්මගජ්ජනං මහාභිනික්ඛමනං මහාපධානං අභිසම්බොධිං ධම්මචක්කප්පවත්තනං චතුබ්බිධං මග්ගඤාණං ඵලඤාණං අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, දසබලඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, ඡබ්බිධං අසාධාරණඤාණං, අට්ඨවිධං සාවකසාධාරණබුද්ධඤාණං, චුද්දසවිධං බුද්ධඤාණං, අට්ඨාරසබුද්ධගුණපරිච්ඡෙදකඤාණං, එකූනවීසතිවිධපච්චවෙක්ඛණඤාණං, සත්තසත්තතිවිධඤාණවත්ථු එවමිච්චාදිගුණසතසහස්සෙ නිස්සාය පවත්තං මහාලාභසක්කාරං අසහමානෙහි තිත්ථියෙහි උය්‍යොජිතාය චිඤ්චමාණවිකාය ‘‘එකං ධම්මං අතීතස්සා’’ති ඉමිස්සා ගාථාය වත්ථුම්හි වුත්තනයෙන චතුපරිසමජ්ඣෙ භගවතො අයසෙ උප්පාදිතෙ තප්පච්චයා භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘එවරූපෙපි නාම අයසෙ උප්පන්නෙ න භගවතො චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං අත්ථී’’ති. තං ඤත්වා භගවා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන පරිසමජ්ඣං පත්වා, බුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා, භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? තෙ සබ්බං ආරොචෙසුං. තතො භගවා – ‘‘බුද්ධා නාම, භික්ඛවෙ, අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු තාදිනො හොන්තී’’ති වත්වා තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි. ๒๑๖. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า โย โอฆหเณ เป็นต้น? พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองเป็นครั้งแรก ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลาย คือ คุณแห่งอภินิหาร อันมีประเภทคือ ทศบารมี ทศอุปบารมี และทศปรมัตถบารมี ให้บริบูรณ์ตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัป, คุณแห่งการบังเกิดในทุสิตภพ, คุณแห่งการประทับอยู่ในทุสิตภพนั้น, คุณแห่งการตรวจดูอันยิ่งใหญ่, การหยั่งลงสู่พระครรภ์, การประทับอยู่ในพระครรภ์, การประสูติจากพระครรภ์, การย่างพระบาท ๗ ก้าว, การทอดพระเนตรทิศทั้งหลาย, การเปล่งพรหมนาท, การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, การบำเพ็ญมหาปธาน, การตรัสรู้ชอบ, การประกาศพระธรรมจักร, มรรคญาณ ๔ อย่าง, ผลญาณ, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘, ทศพลญาณ, ญาณกำหนดรู้โยนิ ๔, ญาณกำหนดรู้คติ ๕, อสาธารณญาณ ๖ อย่าง, พุทธญาณอันทั่วไปแก่พระสาวก ๘ อย่าง, พุทธญาณ ๑๔ อย่าง, ญาณกำหนดรู้อรรถแห่งพุทธคุณ ๑๘, ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง, ญาณวัตถุ ๗๗ อย่าง, ลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยคุณเป็นร้อยเป็นพันมีประการดังนี้เป็นต้น อันนางจิญจมาณวิกาผู้ซึ่งพวกเดียรถีย์ผู้ทนไม่ได้ส่งไป ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องแห่งคาถานี้ว่า "เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺส" เมื่อทำความเสื่อมเสียพระเกียรติให้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคในท่ามกลางบริษัท ๔ เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงยกเรื่องขึ้นพูดกันว่า "แม้เมื่อความเสื่อมเสียพระเกียรติเช่นนี้เกิดขึ้น ก็ไม่มีความแปรปรวนแห่งพระจิตของพระผู้มีพระภาคเลย" พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จไปสู่ท่ามกลางบริษัทด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์แล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ?" ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลเรื่องทั้งหมด ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้คงที่ในโลกธรรม ๘ ประการ" แล้วได้ตรัสพระคาถานี้เพื่อแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น තස්සත්ථො – යථා නාම ඔගහණෙ මනුස්සානං න්හානතිත්ථෙ අඞ්ගඝංසනත්ථාය චතුරස්සෙ වා අට්ඨංසෙ වා ථම්භෙ නිඛාතෙ උච්චකුලීනාපි නීචකුලීනාපි අඞ්ගං ඝංසන්ති, න තෙන ථම්භස්ස උන්නති වා ඔනති වා හොති. එවමෙවං යො ඔගහණෙ ථම්භොරිවාභිජායති යස්මිං පරෙ වාචාපරියන්තං වදන්ති. කිං වුත්තං හොති? යස්මිං වත්ථුස්මිං පරෙ තිත්ථියා වා අඤ්ඤෙ වා වණ්ණවසෙන උපරිමං වා අවණ්ණවසෙන හෙට්ඨිමං වා වාචාපරියන්තං වදන්ති, තස්මිං වත්ථුස්මිං අනුනයං වා පටිඝං වා අනාපජ්ජමානො තාදිභාවෙන යො ඔගහණෙ ථම්භොරිව භවතීති. තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියන්ති තං ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගාභාවෙන වීතරාගං, අනිට්ඨාරම්මණෙ ච දොසමොහාභාවෙන සුසමාහිතින්ද්‍රියං, සුට්ඨු වා සමොධානෙත්වා ඨපිතින්ද්‍රියං, රක්ඛිතින්ද්‍රියං, ගොපිතින්ද්‍රියන්ති [Pg.253] වුත්තං හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්ති බුද්ධමුනිං වෙදයන්ති, තස්ස කථං චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං භවිස්සතීති අත්තානං විභාවෙති. සෙසං වුත්තනයමෙව. อรรถแห่งคาถานั้น – เปรียบเหมือนที่ท่าสำหรับลงอาบน้ำของมนุษย์ เมื่อเสาหลักสี่เหลี่ยมหรือแปดเหลี่ยมถูกฝังไว้เพื่อใช้ขัดสีอวัยวะ ชนทั้งชั้นสูงและชั้นต่ำต่างก็ขัดสีอวัยวะ เพราะการกระทำนั้น เสาหลักย่อมไม่มีอาการสูงขึ้นหรือต่ำลง ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ใดย่อมปรากฏประดุจเสาหลักในที่สำหรับลง ในเรื่องที่คนอื่นกล่าววาจาถึงที่สุด ความว่าอย่างไร? ในเรื่องใดที่คนอื่น คือพวกเดียรถีย์หรือคนอื่นๆ กล่าววาจาถึงที่สุด คือกล่าววาจาที่สูงขึ้นโดยนัยแห่งการสรรเสริญ หรือกล่าววาจาที่ต่ำลงโดยนัยแห่งการไม่สรรเสริญ ในเรื่องนั้น ผู้ใดไม่ถึงความยินดีหรือความยินร้าย เป็นผู้คงที่ประดุจเสาหลักในที่สำหรับลง บทว่า "ตํ วีตราคํ สุสมาหิตินฺทฺริยํ" ความว่า บุคคลนั้นชื่อว่าผู้มีราคะไปปราศแล้ว เพราะไม่มีราคะในอิฏฐารมณ์ และชื่อว่าผู้มีอินทรีย์ตั้งมั่นดีแล้ว เพราะไม่มีโทสะและโมหะในอนิฏฐารมณ์ หรือความว่า เป็นผู้มีอินทรีย์อันประมวลตั้งไว้ดีแล้ว, มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว, มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว บัณฑิตทั้งหลายย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี คือย่อมทราบว่าเป็นพุทธมุนี ความแปรปรวนแห่งจิตของบุคคลนั้นจะมีได้อย่างไร ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงพระองค์เองให้ปรากฏ ข้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว 217. යො වෙ ඨිතත්තොති කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරා සෙට්ඨිධීතා පාසාදා ඔරුය්හ හෙට්ඨාපාසාදෙ තන්තවායසාලං ගන්ත්වා තසරං වට්ටෙන්තෙ දිස්වා තස්ස උජුභාවෙන තප්පටිභාගනිමිත්තං අග්ගහෙසි – ‘‘අහො වත සබ්බෙ සත්තා කායවචීමනොවඞ්කං පහාය තසරං විය උජුචිත්තා භවෙය්‍යු’’න්ති. සා පාසාදං අභිරුහිත්වාපි පුනප්පුනං තදෙව නිමිත්තං ආවජ්ජෙන්තී නිසීදි. එවං පටිපන්නාය චස්සා න චිරස්සෙව අනිච්චලක්ඛණං පාකටං අහොසි, තදනුසාරෙනෙව ච දුක්ඛානත්තලක්ඛණානිපි. අථස්සා තයොපි භවා ආදිත්තා විය උපට්ඨහිංසු. තං තථා විපස්සමානං ඤත්වා භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඔභාසං මුඤ්චි. සා තං දිස්වා ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආවජ්ජෙන්තී භගවන්තං පස්සෙ නිසින්නමිව දිස්වා උට්ඨාය පඤ්ජලිකා අට්ඨාසි. අථස්සා භගවා සප්පායං විදිත්වා ධම්මදෙසනාවසෙන ඉමං ගාථමභාසි. ๒๑๗. เรื่องราวของคาถาว่า โย เว ฐิตตฺโต เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี ธิดาของเศรษฐีคนหนึ่งลงจากปราสาทแล้ว ไปยังโรงทอผ้าที่ชั้นล่างของปราสาท เห็น (ช่างทอผ้า) กำลังกรอด้ายใส่กระสวย จึงยึดถือนิมิตอันเป็นส่วนเปรียบกับความตรงของกระสวยนั้นว่า "โอหนอ ขอให้สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงละความคดทางกาย วาจา และใจแล้ว พึงเป็นผู้มีจิตตรงดุจกระสวยเถิด" แม้นางขึ้นสู่ปราสาทแล้ว ก็นั่งพิจารณาถึงนิมิตนั้นนั่นแหละอยู่เนืองๆ เมื่อนางปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ไม่นานนัก อนิจจลักษณะก็ปรากฏชัด และโดยลำดับแห่งอนิจจลักษณะนั้นนั่นเทียว แม้ทุกขลักษณะและอนัตตลักษณะก็ปรากฏชัด ครั้งนั้น ภพทั้งสามได้ปรากฏแก่นางประดุจของที่ลุกโพลง พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่านางกำลังเห็นแจ้งอยู่อย่างนั้น จึงประทับนั่งอยู่ในพระคันธกุฎีนั่นเทียว ทรงเปล่งพระรัศมีไป นางเห็นพระรัศมีนั้นแล้ว พิจารณาอยู่ว่า "นี่อะไรหนอ" ก็เห็นพระผู้มีพระภาคประดุจประทับนั่งอยู่ข้างๆ จึงลุกขึ้นประนมมือยืนอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า (ธรรมเทศนา) เป็นที่สบายแก่นาง จึงได้ตรัสพระคาถานี้ด้วยอำนาจแห่งพระธรรมเทศนา තස්සත්ථො – යො වෙ එකග්ගචිත්තතාය අකුප්පවිමුත්තිතාය ච වුඩ්ඪිහානීනං අභාවතො වික්ඛීණජාතිසංසාරත්තා භවන්තරූපගමනාභාවතො ච ඨිතත්තො, පහීනකායවචීමනොවඞ්කතාය අගතිගමනාභාවෙන වා තසරංව උජු, හිරොත්තප්පසම්පන්නත්තා ජිගුච්ඡති කම්මෙහි පාපකෙහි, පාපකානි කම්මානි ගූථගතං විය මුත්තගතං විය ච ජිගුච්ඡති, හිරීයතීති වුත්තං හොති. යොගවිභාගෙන හි උපයොගත්ථෙ කරණවචනං සද්දසත්ථෙ සිජ්ඣති. වීමංසමානො විසමං සමඤ්චාති කායවිසමාදිවිසමං කායසමාදිසමඤ්ච පහානභාවනාකිච්චසාධනෙන මග්ගපඤ්ඤාය වීමංසමානො උපපරික්ඛමානො. තං වාපි ඛීණාසවං ධීරා මුනිං වෙදයන්තීති. කිං වුත්තං හොති? යථාවුත්තනයෙන මග්ගපඤ්ඤාය වීමංසමානො විසමං සමඤ්ච යො වෙ ඨිතත්තො හොති, සො එවං තසරංව උජු හුත්වා කිඤ්චි වීතික්කමං අනාපජ්ජන්තො ජිගුච්ඡති කම්මෙහි පාපකෙහි. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති. යතො ඊදිසො හොතීති ඛීණාසවමුනිං දස්සෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන ගාථං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සෙට්ඨිධීතා සොතාපත්තිඵලෙ [Pg.254] පතිට්ඨහි. එත්ථ ච විකප්පෙ වා සමුච්චයෙ වා වාසද්දො දට්ඨබ්බො. เนื้อความของคาถานั้นมีว่า บุคคลใดแล ชื่อว่าเป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว เพราะความเป็นผู้มีจิตเป็นหนึ่งและเพราะความมีอากุปปวิมุตติ เพราะไม่มีความเจริญและความเสื่อม เพราะมีชาติสงสารสิ้นแล้ว และเพราะไม่มีการไปสู่ภพอื่นอีก, เป็นผู้ตรงดุจกระสวย เพราะละความคดทางกาย วาจา และใจได้แล้ว หรือเพราะไม่มีการไปสู่อคติ, ย่อมรังเกียจจากกรรมอันลามกทั้งหลาย เพราะถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ อธิบายว่า ย่อมรังเกียจ ย่อมละอายต่อกรรมอันลามกทั้งหลาย ประดุจ (รังเกียจ) ของที่เป็นอุจจาระและของที่เป็นมูตร จริงอยู่ ในไวยากรณ์ศาสตร์ กรณวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ ย่อมสำเร็จได้ด้วยโยควิภาค บทว่า วีมํสมาโน วิสมํ สมญฺจ ความว่า พิจารณาใคร่ครวญอยู่ด้วยมรรคปัญญา ซึ่งความไม่สม่ำเสมอ มีกายวิสมะเป็นต้น และความสม่ำเสมอ มีกายสมะเป็นต้น โดยการทำให้กิจคือการละและการเจริญสำเร็จ นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมทราบแม้พระขีณาสพนั้นว่าเป็นมุนี ความว่าอย่างไร? บุคคลใดพิจารณาใคร่ครวญซึ่งความไม่สม่ำเสมอและความสม่ำเสมอด้วยมรรคปัญญาตามนัยที่กล่าวแล้ว เป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้วแล บุคคลนั้นเป็นผู้ตรงดุจกระสวยอย่างนี้แล้ว ไม่ต้องอาบัติคือการล่วงละเมิดอะไรๆ ย่อมรังเกียจจากกรรมอันลามกทั้งหลาย นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมทราบแม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี เพราะเป็นผู้เช่นนี้ เมื่อทรงแสดงถึงพระขีณาสวมุนี จึงทรงแสดงคาถาโดยมีพระอรหัตเป็นที่สุด ในกาลจบเทศนา ธิดาของเศรษฐีได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล และในคาถานี้ พึงเห็น วา ศัพท์ ในอรรถว่าวิกัปปะหรือในอรรถว่าสมุจจยะ 218. යො සඤ්ඤතත්තොති කා උප්පත්ති? භගවති කිර ආළවියං විහරන්තෙ ආළවීනගරෙ අඤ්ඤතරො තන්තවායො සත්තවස්සිකං ධීතරං ආණාපෙසි – ‘‘අම්ම, හිය්‍යො අවසිට්ඨතසරං න බහු, තසරං වට්ටෙත්වා ලහුං තන්තවායසාලං ආගච්ඡෙය්‍යාසි, මා ඛො චිරායී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. සො සාලං ගන්ත්වා තන්තං විනෙන්තො අට්ඨාසි. තං දිවසඤ්ච භගවා මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො තස්සා දාරිකාය සොතාපත්තිඵලූපනිස්සයං දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානඤ්ච ධම්මාභිසමයං දිස්වා පගෙව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පත්තචීවරමාදාය නගරං පාවිසි. මනුස්සා භගවන්තං දිස්වා – ‘‘අද්ධා අජ්ජ කොචි අනුග්ගහෙතබ්බො අත්ථි, පගෙව පවිට්ඨො භගවා’’ති භගවන්තං උපගච්ඡිංසු. භගවා යෙන මග්ගෙන සා දාරිකා පිතුසන්තිකං ගච්ඡති, තස්මිං අට්ඨාසි. නගරවාසිනො තං පදෙසං සම්මජ්ජිත්වා, පරිප්ඵොසිත්වා, පුප්ඵූපහාරං කත්වා, විතානං බන්ධිත්වා, ආසනං පඤ්ඤාපෙසුං. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, මහාජනකායො පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. සා දාරිකා තං පදෙසං පත්තා මහාජනපරිවුතං භගවන්තං දිස්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. තං භගවා ආමන්තෙත්වා – ‘‘දාරිකෙ කුතො ආගතාසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘න ජානාමි භගවා’’ති. ‘‘කුහිං ගමිස්සසී’’ති? ‘‘න ජානාමි භගවා’’ති. ‘‘න ජානාසී’’ති? ‘‘ජානාමි භගවා’’ති. ‘‘ජානාසී’’ති? ‘‘න ජානාමි භගවා’’ති. ๒๑๘. เรื่องราวของคาถาว่า โย สญฺญตตฺโต เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอาฬวี ช่างทอผ้าคนหนึ่งในเมืองอาฬวีได้สั่งธิดาวัย ๗ ขวบว่า "แม่หนู ด้ายที่เหลือจากเมื่อวานมีไม่มาก เจ้าจงกรอด้ายแล้วรีบมายังโรงทอผ้าเถิด อย่าช้านักเลย" นางรับคำว่า "ดีแล้วเจ้าค่ะ" ส่วนเขาไปที่โรงทอผ้าแล้วก็ยืนทอหูกอยู่ ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติแล้ว ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของเด็กหญิงนั้น และการบรรลุธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พันในกาลจบเทศนา จึงทรงบำรุงพระสรีระแต่เช้าตรู่ ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังเมือง มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว (คิดว่า) "แน่แท้ วันนี้มีใครบางคนอันพระองค์พึงทรงอนุเคราะห์ พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาแต่เช้าตรู่" จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคได้ประทับยืนอยู่ในหนทางที่เด็กหญิงนั้นจะเดินไปสู่สำนักของบิดา ชาวเมืองได้กวาด ประพรม ทำการบูชาด้วยดอกไม้ ขึงเพดาน และปูลาดอาสนะไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ มหาชนแวดล้อมยืนอยู่ เด็กหญิงนั้นมาถึงที่นั้น เห็นพระผู้มีพระภาคอันมหาชนแวดล้อม จึงถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกนางแล้วตรัสถามว่า "ดูก่อนเด็กหญิง เธอมาจากไหน?" (นางทูลตอบว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า" (ตรัสถามว่า) "เธอจะไปไหน?" (นางทูลตอบว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า" (ตรัสถามว่า) "เธอไม่ทราบหรือ?" (นางทูลตอบว่า) "ทราบ พระเจ้าข้า" (ตรัสถามว่า) "เธอทราบหรือ?" (นางทูลตอบว่า) "ไม่ทราบ พระเจ้าข้า" තං සුත්වා මනුස්සා උජ්ඣායන්ති – ‘‘පස්සථ, භො, අයං දාරිකා අත්තනො ඝරා ආගතාපි භගවතා පුච්ඡියමානා ‘න ජානාමී’ති ආහ, තන්තවායසාලං ගච්ඡන්තී චාපි පුච්ඡියමානා ‘න ජානාමී’ති ආහ, ‘න ජානාසී’ති වුත්තා ‘ජානාමී’ති ආහ, ‘ජානාසී’ති වුත්තා ‘න ජානාමී’ති ආහ, සබ්බං පච්චනීකමෙව කරොතී’’ති. භගවා මනුස්සානං තමත්ථං පාකටං කාතුකාමො තං පුච්ඡි – ‘‘කිං මයා පුච්ඡිතං, කිං තයා වුත්ත’’න්ති? සා ආහ – ‘‘න මං, භන්තෙ, කොචි න ජානාති, ඝරතො ආගතා තන්තවායසාලං ගච්ඡතී’’ති; අපිච මං තුම්හෙ පටිසන්ධිවසෙන පුච්ඡථ, ‘‘කුතො ආගතාසී’’ති, චුතිවසෙන පුච්ඡථ, ‘‘කුහිං ගමිස්සසී’’ති අහඤ්ච න ජානාමි. ‘‘කුතො චම්හි ආගතා; නිරයා වා දෙවලොකා වා’’ති, න හි ජානාමි, ‘‘කුහිම්පි ගමිස්සාමි නිරයං වා දෙවලොකං වා’’ති, තස්මා ‘‘න ජානාමී’’ති [Pg.255] අවචං. තතො මං භගවා මරණං සන්ධාය පුච්ඡි – ‘‘න ජානාසී’’ති, අහඤ්ච ජානාමි. ‘‘සබ්බෙසං මරණං ධුව’’න්ති, තෙනාවොචං ‘‘ජානාමී’’ති. තතො මං භගවා මරණකාලං සන්ධාය පුච්ඡි ‘‘ජානාසී’’ති, අහඤ්ච න ජානාමි ‘‘කදා මරිස්සාමි කිං අජ්ජ වා උදාහු ස්වෙ වා’’ති, තෙනාවොචං ‘‘න ජානාමී’’ති. භගවා තාය විස්සජ්ජිතං පඤ්හං ‘‘සාධු සාධූ’’ති අනුමොදි. මහාජනකායොපි ‘‘යාව පණ්ඩිතා අයං දාරිකා’’ති සාධුකාරසහස්සානි අදාසි. අථ භගවා දාරිකාය සප්පායං විදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො – มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็พากันตำหนิว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเถิด เด็กหญิงคนนี้ แม้มาจากเรือนของตน เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถาม ก็กล่าวว่า ‘ไม่ทราบ’ แม้กำลังจะไปโรงทอหูก เมื่อถูกตรัสถาม ก็กล่าวว่า ‘ไม่ทราบ’ เมื่อถูกตรัสถามว่า ‘เธอไม่ทราบหรือ’ ก็กล่าวว่า ‘ทราบ’ เมื่อถูกตรัสถามว่า ‘เธอทราบหรือ’ ก็กล่าวว่า ‘ไม่ทราบ’ เธอกระทำแต่คำพูดที่ตรงกันข้ามทุกอย่าง” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะทำให้เนื้อความนั้นปรากฏแก่มนุษย์ทั้งหลาย จึงตรัสถามเด็กหญิงนั้นว่า “เราถามอะไร เธอตอบอะไร” นางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่มีใครไม่ทราบว่าหม่อมฉันมาจากเรือน กำลังจะไปโรงทอหูก แต่ทว่า พระองค์ตรัสถามหม่อมฉันโดยนัยแห่งปฏิสนธิว่า ‘เธอมาจากไหน’ ตรัสถามโดยนัยแห่งจุติว่า ‘เธอจะไปที่ไหน’ และหม่อมฉันก็ไม่ทราบว่า ‘หม่อมฉันมาจากไหน มาจากนรกหรือเทวโลก’ ก็หามิได้ หม่อมฉันไม่ทราบว่า ‘จักไปที่ไหน จักไปนรกหรือเทวโลก’ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงกราบทูลว่า ‘ไม่ทราบ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงความตาย ตรัสถามหม่อมฉันว่า ‘เธอไม่ทราบหรือ’ และหม่อมฉันก็ทราบว่า ‘ความตายเป็นของเที่ยงแท้สำหรับสัตว์ทั้งปวง’ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงกราบทูลว่า ‘ทราบ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงกาลแห่งความตาย ตรัสถามหม่อมฉันว่า ‘เธอทราบหรือ’ และหม่อมฉันก็ไม่ทราบว่า ‘จักตายเมื่อไร จักตายวันนี้หรือพรุ่งนี้’ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงกราบทูลว่า ‘ไม่ทราบ’ ” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุโมทนาปัญหาที่เด็กหญิงนั้นตอบแล้วว่า “ดีละ ดีละ” แม้หมู่มหาชนก็ให้สาธุการนับพันครั้งว่า “เด็กหญิงคนนี้เป็นบัณฑิตหนอ” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอัธยาศัยอันเป็นที่สบายของเด็กหญิงแล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรม จึง... ‘‘අන්ධභූතො අයං ලොකො, තනුකෙත්ථ විපස්සති; සකුණො ජාලමුත්තොව, අප්පො සග්ගාය ගච්ඡතී’’ති. (ධ. ප. 174) – “โลกนี้มืดบอด ในโลกนี้มีคนส่วนน้อยที่เห็นแจ้ง ส่วนน้อยไปสวรรค์ เหมือนนกที่หลุดจากข่าย ฉะนั้น” (ธ. ป. ๑๗๔) ඉමං ගාථමාහ. සා ගාථාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානඤ්ච ධම්මාභිසමයො අහොසි. ตรัสพระคาถานี้. ในเวลาจบพระคาถา เด็กหญิงนั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และธรรมาภิสมัย (การบรรลุธรรม) ได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. සා භගවන්තං වන්දිත්වා පිතු සන්තිකං අගමාසි. පිතා තං දිස්වා ‘‘චිරෙනාගතා’’ති කුද්ධො වෙගෙන තන්තෙ වෙමං පක්ඛිපි. තං නික්ඛමිත්වා දාරිකාය කුච්ඡිං භින්දි. සා තත්ථෙව කාලමකාසි. සො දිස්වා – ‘‘නාහං මම ධීතරං පහරිං, අපිච ඛො ඉමං වෙමං වෙගසා නික්ඛමිත්වා ඉමිස්සා කුච්ඡිං භින්දි. ජීවති නු ඛො නනු ඛො’’ති වීමංසන්තො මතං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මනුස්සා මං ‘ඉමිනා ධීතා මාරිතා’ති ඤත්වා උපක්කොසෙය්‍යුං, තෙන රාජාපි ගරුකං දණ්ඩං පණෙය්‍ය, හන්දාහං පටිකච්චෙව පලායාමී’’ති. සො දණ්ඩභයෙන පලායන්තො භගවතො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්තානං භික්ඛූනං වසනොකාසං පාපුණි. තෙ ච භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. තෙ තං පබ්බාජෙත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං අදංසු. සො තං උග්ගහෙත්වා වායමන්තො න චිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි, තෙ චස්ස ආචරියුපජ්ඣායා. අථ මහාපවාරණාය සබ්බෙව භගවතො සන්තිකං අගමංසු – ‘‘විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙස්සාමා’’ති. භගවා පවාරෙත්වා වුත්ථවස්සො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගාමනිගමාදීසු චාරිකං චරමානො අනුපුබ්බෙන ආළවිං අගමාසි. තත්ථ මනුස්සා භගවන්තං නිමන්තෙත්වා දානාදීනි කරොන්තා තං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘ධීතරං මාරෙත්වා ඉදානි කං මාරෙතුං ආගතොසී’’තිආදීනි වත්වා උප්පණ්ඩෙසුං. භික්ඛූ තං සුත්වා උපට්ඨානවෙලායං උපසඞ්කමිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. භගවා – ‘‘න, භික්ඛවෙ[Pg.256], අයං භික්ඛු ධීතරං මාරෙසි, සා අත්තනො කම්මෙන මතා’’ති වත්වා තස්ස භික්ඛුනො මනුස්සෙහි දුබ්බිජානං ඛීණාසවමුනිභාවං පකාසෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි. นางถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ไปยังสำนักของบิดา. บิดาเห็นนางแล้วโกรธว่า “มาช้า” จึงขว้างกระสวยทอผ้าไปโดยเร็ว. กระสวยนั้นพุ่งออกไปทะลุช่องท้องของเด็กหญิง. นางได้ทำกาละ (ตาย) ณ ที่นั้นเอง. บิดาเห็นแล้วคิดว่า “เราไม่ได้ตีธิดาของเรา แต่ทว่ากระสวยนี้พุ่งออกไปโดยเร็วทะลุช่องท้องของนาง นางยังมีชีวิตอยู่หรือหนอ หรือไม่มีชีวิตอยู่หนอ” เมื่อพิจารณาอยู่ เห็นว่านางตายแล้ว จึงคิดว่า “มนุษย์ทั้งหลายรู้ว่า ‘ธิดาถูกคนนี้ฆ่า’ ก็จะพากันด่าว่าเรา ด้วยเหตุนั้น แม้พระราชาก็จะทรงลงอาชญาอย่างหนักแก่เรา เอาเถิด เราจะรีบหนีไปเสียแต่เนิ่นๆ” เขาผู้กลัวต่ออาชญา เมื่อหนีไป ได้รับกรรมฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ไปถึงที่อยู่ของภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในป่า. เขาเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นแล้วขอบรรพชา. ภิกษุเหล่านั้นบวชให้เขาแล้ว ได้ให้ตจปัญจกกรรมฐาน. เขาเรียนกรรมฐานนั้นแล้ว พากเพียรอยู่ ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัตผล และภิกษุเหล่านั้นเป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ของเขา. ครั้งนั้น ในวันมหาปวารณา ภิกษุทั้งหมดได้พากันไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคิดว่า “จักทำวิสุทธิปวารณา” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปวารณาแล้ว ออกพรรษาแล้ว อันหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จจาริกไปในคามนิคมเป็นต้น โดยลำดับ ได้เสด็จถึงเมืองอาฬวี. ณ ที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว กระทำทานเป็นต้น เมื่อเห็นภิกษุนั้น ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า “ฆ่าธิดาแล้ว บัดนี้ ท่านมาเพื่อจะฆ่าใคร” แล้วพากันประณาม. ภิกษุทั้งหลายได้ฟังดังนั้นแล้ว ในเวลาประชุมกัน ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลเนื้อความนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้มิได้ฆ่าธิดา นางตายด้วยกรรมของตนเอง” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศความเป็นพระขีณาสวมุนีของภิกษุนั้น อันเป็นภาวะที่มนุษย์รู้ได้ยาก และเพื่อทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงได้ตรัสพระคาถานี้. තස්සත්ථො – යො තීසුපි කම්මද්වාරෙසු සීලසංයමෙන සංයතත්තො කායෙන වා වාචාය වා චෙතසා වා හිංසාදිකං න කරොති පාපං, තඤ්ච ඛො පන දහරො වා දහරවයෙ ඨිතො, මජ්ඣිමො වා මජ්ඣිමවයෙ ඨිතො, එතෙනෙව නයෙන ථෙරො වා පච්ඡිමවයෙ ඨිතොති කදාචිපි න කරොති. කිං කාරණා? යතත්තො, යස්මා අනුත්තරාය විරතියා සබ්බපාපෙහි උපරතචිත්තොති වුත්තං හොති. อธิบายความแห่งพระคาถานั้น – ภิกษุใดเป็นผู้สำรวมแล้วด้วยศีลสังวรในกรรมทวารทั้งสาม ไม่กระทำบาปมีการเบียดเบียนเป็นต้นด้วยกายหรือด้วยวาจา และภิกษุนั้นแล จะเป็นภิกษุหนุ่ม ตั้งอยู่ในปฐมวัยก็ดี เป็นภิกษุปานกลาง ตั้งอยู่ในมัชฌิมวัยก็ดี หรือโดยนัยนี้ เป็นพระเถระ ตั้งอยู่ในปัจฉิมวัยก็ดี ย่อมไม่กระทำบาปในกาลไหนๆ เลย. เหตุไร? เพราะเป็นผู้สำรวมแล้ว กล่าวคือ เป็นผู้มีจิตเว้นขาดจากบาปทั้งปวงด้วยวิรัติอันยอดเยี่ยม. ඉදානි මුනි අරොසනෙය්‍යො න සො රොසෙති කඤ්චීති එතෙසං පදානං අයං යොජනා ච අධිප්පායො ච – සො ඛීණාසවමුනි අරොසනෙය්‍යො ‘‘ධීතුමාරකො’’ති වා ‘‘පෙසකාරො’’ති වා එවමාදිනා නයෙන කායෙන වා වාචාය වා රොසෙතුං, ඝට්ටෙතුං, බාධෙතුං අරහො න හොති. සොපි හි න රොසෙති කඤ්චි, ‘‘නාහං මම ධීතරං මාරෙමි, ත්වං මාරෙසි, තුම්හාදිසො වා මාරෙතී’’තිආදීනි වත්වා කඤ්චි න රොසෙති, න ඝට්ටෙති, න බාධෙති, තස්මා සොපි න රොසනෙය්‍යො. අපිච ඛො පන ‘‘තිට්ඨතු නාගො, මා නාගං ඝට්ටෙසි, නමො කරොහි නාගස්සා’’ති (ම. නි. 1.249) වුත්තනයෙන නමස්සිතබ්බොයෙව හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති එත්ථ පන තම්පි ධීරාව මුනිං වෙදයන්තීති එවං පදවිභාගො වෙදිතබ්බො. අධිප්පායො චෙත්ථ – තං ‘‘අයං අරොසනෙය්‍යො’’ති එතෙ බාලමනුස්සා අජානිත්වා රොසෙන්ති. යෙ පන ධීරා හොන්ති, තෙ ධීරාව තම්පි මුනිං වෙදයන්ති, අයං ඛීණාසවමුනීති ජානන්තීති. บัดนี้ การประกอบความและอธิบายความของบทเหล่านี้ว่า “มุนิ อโรสเนยฺโย น โส โรเสติ กญฺจิ” (มุนีเป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ และท่านย่อมไม่ทำให้ใครโกรธ) เป็นดังนี้ – พระขีณาสวมุนีนั้นเป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ คือ ไม่ควรที่จะถูกทำให้โกรธ กระทบกระทั่ง หรือเบียดเบียนด้วยกายหรือด้วยวาจา โดยนัยเป็นต้นว่า “คนฆ่าลูกสาว” หรือ “ช่างทอหูก”. ด้วยว่า แม้ท่านก็ไม่ทำให้ใครโกรธ คือ ไม่กล่าวคำเป็นต้นว่า “เราไม่ได้ฆ่าธิดาของเรา ท่านต่างหากที่ฆ่า หรือคนเช่นท่านต่างหากที่ฆ่า” แล้วทำให้ใครโกรธ ไม่กระทบกระทั่ง ไม่เบียดเบียนใคร เพราะเหตุนั้น แม้ท่านจึงเป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ. อีกประการหนึ่ง โดยนัยที่ตรัสไว้ว่า “พระนาคะ (พระอรหันต์) จงงดเว้นเถิด ท่านอย่ากระทบกระทั่งพระนาคะเลย จงทำความนอบน้อมต่อพระนาคะเถิด” (ม. นิ. ๑.๒๔๙) ท่านจึงเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมโดยแท้. ส่วนในบทว่า “ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ” (ถึงอย่างนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้ท่านว่าเป็นมุนี) พึงทราบการแบ่งบทดังนี้ว่า “ตมฺปิ ธีรา ว มุนึ เวทยนฺติ” (บัณฑิตทั้งหลายนั่นแหละ ย่อมรู้แม้ท่านผู้นั้นว่าเป็นมุนี). และอธิบายความในบทนี้ว่า – มนุษย์ผู้เป็นพาลเหล่านั้น ไม่รู้ภิกษุนั้นว่า “ผู้นี้เป็นผู้ไม่ควรให้ใครโกรธ” จึงพากันทำให้ท่านโกรธ (คือด่าว่า). ส่วนชนเหล่าใดเป็นบัณฑิต ชนผู้เป็นบัณฑิตเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมรู้แม้ภิกษุนั้นว่าเป็นมุนี คือ ย่อมรู้ว่า “ผู้นี้เป็นพระขีณาสวมุนี”. 219. යදග්ගතොති කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර පඤ්චග්ගදායකො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. සො නිප්ඵජ්ජමානෙසු සස්සෙසු ඛෙත්තග්ගං, රාසග්ගං, කොට්ඨග්ගං, කුම්භිඅග්ගං, භොජනග්ගන්ති ඉමානි පඤ්ච අග්ගානි දෙති. තත්ථ පඨමපක්කානියෙව සාලි-යව-ගොධූම-සීසානි ආහරාපෙත්වා යාගුපායාසපුථුකාදීනි පටියාදෙත්වා ‘‘අග්ගස්ස දාතා මෙධාවී, අග්ගං සො අධිගච්ඡතී’’ති එවංදිට්ඨිකො හුත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං [Pg.257] දෙති, ඉදමස්ස ඛෙත්තග්ගදානං. නිප්ඵන්නෙසු පන සස්සෙසු ලායිතෙසු මද්දිතෙසු ච වරධඤ්ඤානි ගහෙත්වා තථෙව දානං දෙති, ඉදමස්ස රාසග්ගදානං. පුන තෙහි ධඤ්ඤෙහි කොට්ඨාගාරානි පූරාපෙත්වා පඨමකොට්ඨාගාරවිවරණෙ පඨමනීහටානි ධඤ්ඤානි ගහෙත්වා තථෙව දානං දෙති, ඉදමස්ස කොට්ඨග්ගදානං. යං යදෙව පනස්ස ඝරෙ රන්ධෙති, තතො අග්ගං අනුප්පත්තපබ්බජිතානං අදත්වා අන්තමසො දාරකානම්පි න කිඤ්චි දෙති, ඉදමස්ස කුම්භිඅග්ගදානං. පුන අත්තනො භොජනකාලෙ පඨමූපනීතං භොජනං පුරෙභත්තකාලෙ සඞ්ඝස්ස, පච්ඡාභත්තකාලෙ සම්පත්තයාචකානං, තදභාවෙ අන්තමසො සුනඛානම්පි අදත්වා න භුඤ්ජති, ඉදමස්ස භොජනග්ගදානං. එවං සො පඤ්චග්ගදායකොත්වෙව අභිලක්ඛිතො අහොසි. ๒๑๙. เรื่องเกิดขึ้นของคาถาว่า ยทคฺคโต เป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี มีพราหมณ์ผู้หนึ่งชื่อว่า ปัญจัคคทายก. เมื่อข้าวกล้าทั้งหลายกำลังสุก พราหมณ์นั้นย่อมให้ทานอันเลิศ ๕ อย่าง คือ ส่วนเลิศจากนา, ส่วนเลิศจากลอมข้าว, ส่วนเลิศจากฉาง, ส่วนเลิศจากหม้อ, และส่วนเลิศแห่งโภชนะ. ในทานอันเลิศ ๕ อย่างนั้น (คือ) ให้คนนำรวงข้าวสาลี ข้าวเหนียว และข้าวสาลีชนิดหนึ่งที่สุกก่อนเพื่อนมาแล้ว ตระเตรียมของมีข้าวต้ม ข้าวปายาส และข้าวเม่าเป็นต้น แล้วเป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า "ผู้มีปัญญาให้ของเลิศ ย่อมได้ของเลิศ" จึงถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข, นี้เป็นทานอันเลิศจากนาของพราหมณ์นั้น. ส่วนเมื่อข้าวกล้าทั้งหลายสำเร็จผลแล้ว ถูกเกี่ยวและนวดแล้ว ก็ถือเอาธัญชาติอย่างดีถวายทานเหมือนอย่างนั้น, นี้เป็นทานอันเลิศจากลอมข้าวของพราหมณ์นั้น. อีกอย่างหนึ่ง ให้คนขนธัญชาติเหล่านั้นจนเต็มฉางแล้ว เมื่อเปิดฉางครั้งแรก ก็ถือเอาธัญชาติที่นำออกมาครั้งแรกถวายทานเหมือนอย่างนั้น, นี้เป็นทานอันเลิศจากฉางของพราหมณ์นั้น. อนึ่ง ในเรือนของพราหมณ์นั้น เขาหุงอาหารใดๆ ก็ตาม, ถ้ายังมิได้ถวายส่วนเลิศจากอาหารนั้นแก่บรรพชิตผู้ยังมาไม่ถึงแล้ว ก็จะไม่ให้อะไรๆ แม้ที่สุดแก่พวกเด็ก, นี้เป็นทานอันเลิศจากหม้อของพราหมณ์นั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในเวลาบริโภคของตน ถ้ายังมิได้ถวายโภชนะที่เขานำมาให้ก่อน ในเวลาเช้าแก่สงฆ์, ในเวลาเย็นแก่ยาจกผู้มาถึง, เมื่อไม่มีท่านเหล่านั้น ถ้ายังมิได้ให้แม้ที่สุดแก่สุนัขทั้งหลาย ก็จะไม่บริโภค, นี้เป็นทานอันเลิศแห่งโภชนะของพราหมณ์นั้น. ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์นั้นจึงได้มีชื่อปรากฏว่า ปัญจัคคทายก. අථෙකදිවසං භගවා පච්චූසසමයෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණියා ච සොතාපත්තිමග්ගඋපනිස්සයං දිස්වා සරීරපටිජග්ගනං කත්වා අතිප්පගෙව ගන්ධකුටිං පාවිසි. භික්ඛූ පිහිතද්වාරං ගන්ධකුටිං දිස්වා – ‘‘අජ්ජ භගවා එකකොව ගාමං පවිසිතුකාමො’’ති ඤත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කත්වා පිණ්ඩාය පවිසිංසු. භගවාපි බ්‍රාහ්මණස්ස භොජනවෙලායං නික්ඛමිත්වා සාවත්ථිං පාවිසි. මනුස්සා භගවන්තං දිස්වා එවං – ‘‘නූනජ්ජ කොචි සත්තො අනුග්ගහෙතබ්බො අත්ථි, තථා හි භගවා එකකොව පවිට්ඨො’’ති ඤත්වා න භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු නිමන්තනත්ථාය. භගවාපි අනුපුබ්බෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරං සම්පත්වා අට්ඨාසි. තෙන ච සමයෙන බ්‍රාහ්මණො භොජනං ගහෙත්වා නිසින්නො හොති, බ්‍රාහ්මණී පනස්ස බීජනිං ගහෙත්වා ඨිතා. සා භගවන්තං දිස්වා ‘‘සචායං බ්‍රාහ්මණො පස්සෙය්‍ය, පත්තං ගහෙත්වා සබ්බං භොජනං දදෙය්‍ය, තතො මෙ පුන පචිතබ්බං භවෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා අප්පසාදඤ්ච මච්ඡෙරඤ්ච උප්පාදෙත්වා යථා බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං න පස්සති, එවං තාලවණ්ටෙන පටිච්ඡාදෙසි. භගවා තං ඤත්වා සරීරාභං මුඤ්චි. තං බ්‍රාහ්මණො සුවණ්ණොභාසං දිස්වා ‘‘කිමෙත’’න්ති උල්ලොකෙන්තො අද්දස භගවන්තං ද්වාරෙ ඨිතං. බ්‍රාහ්මණීපි ‘‘දිට්ඨොනෙන භගවා’’ති තාවදෙව තාලවණ්ටං නික්ඛිපිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි, වන්දිත්වා චස්සා උට්ඨහන්තියා සප්පායං විදිත්වා – ครั้นวันหนึ่ง ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรคของพราหมณ์และพราหมณีนั้น จึงทรงบำรุงพระสรีระแล้วเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแต่เช้าตรู่ทีเดียว. ภิกษุทั้งหลายเห็นพระคันธกุฎีมีประตูที่ปิดแล้ว จึงทราบว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเสด็จเข้าบ้านเพียงพระองค์เดียว" เมื่อถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต จึงกระทำประทักษิณพระคันธกุฎีแล้วเข้าไปเพื่อบิณฑบาต. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จออกจากพระคันธกุฎีในเวลาบริโภคอาหารของพราหมณ์ แล้วเสด็จเข้าไปยังกรุงสาวัตถี. มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทราบว่า "วันนี้คงจะมีสัตว์บางตนที่พระองค์จะทรงอนุเคราะห์เป็นแน่ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปเพียงพระองค์เดียว" จึงมิได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อทูลนิมนต์. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จไปโดยลำดับจนถึงประตูเรือนของพราหมณ์แล้วประทับยืนอยู่. ก็ในสมัยนั้น พราหมณ์กำลังนั่งถือโภชนะอยู่ ส่วนพราหมณีของเขาถือพัดยืนอยู่. นางเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วคิดว่า "ถ้าพราหมณ์นี้เห็นเข้า ก็จะถือบาตรถวายโภชนะทั้งหมดไป แล้วเราก็จะต้องหุงหาใหม่" นางจึงยังความไม่เลื่อมใสและความตระหนี่ให้เกิดขึ้นแล้ว ใช้พัดใบตาลบังไว้โดยอาการที่พราหมณ์จะไม่เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบดังนั้น จึงทรงเปล่งพระรัศมีออกจากพระสรีระ. พราหมณ์นั้นเห็นแสงสีทองนั้นแล้ว จึงมองขึ้นไปพลางคิดว่า "นี่อะไรกัน" ก็ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ที่ประตู. แม้พราหมณีก็คิดว่า "พราหมณ์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว" จึงวางพัดใบตาลลงในทันใดนั้นเอง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์, เมื่อนางถวายบังคมแล้วกำลังลุกขึ้น พระองค์ทรงทราบถึงความเหมาะสม (แก่การแสดงธรรม) จึง- ‘‘සබ්බසො නාමරූපස්මිං, යස්ස නත්ථි මමායිතං; අසතා ච න සොචති, ස වෙ භික්ඛූති වුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 367) – "ผู้ใดไม่มีความยึดมั่นว่าเป็นของเราในนามรูปโดยสิ้นเชิง และไม่เศร้าโศกเพราะของที่ไม่มีอยู่ ผู้นั้นแล เราเรียกว่า ภิกษุ" ඉමං [Pg.258] ගාථමභාසි. සා ගාථාපරියොසානෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණොපි භගවන්තං අන්තොඝරං පවෙසෙත්වා, වරාසනෙ නිසීදාපෙත්වා, දක්ඛිණොදකං දත්වා, අත්තනො උපනීතභොජනං උපනාමෙසි – ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යා, සාධු, මෙ තං භොජනං අත්තනො පත්තෙ පතිට්ඨාපෙථා’’ති. භගවා තස්ස අනුග්ගහත්ථං පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජි. කතභත්තකිච්චො ච බ්‍රාහ්මණස්ස සප්පායං විදිත්වා ඉමං ගාථමභාසි. ตรัสพระคาถานี้. ในเวลาจบพระคาถานั่นเอง นางพราหมณีก็ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. แม้พราหมณ์ก็นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าเข้าไปภายในเรือน ให้ประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐ ถวายทักษิโณทกแล้ว น้อมถวายโภชนะที่เตรียมไว้เพื่อตน พลางกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดตั้งโภชนะของข้าพระองค์นี้ไว้ในบาตรของพระองค์เถิด". พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วเสวยเพื่ออนุเคราะห์พราหมณ์นั้น. ครั้นทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงทราบถึงความเหมาะสม (แก่การแสดงธรรม) แก่พราหมณ์ จึงตรัสพระคาถานี้. තස්සත්ථො – යං කුම්භිතො පඨමමෙව ගහිතත්තා අග්ගතො, අද්ධාවසෙසාය කුම්භියා ආගන්ත්වා තතො ගහිතත්තා මජ්ඣතො, එකද්විකටච්ඡුමත්තාවසෙසාය කුම්භියා ආගන්ත්වා තතො ගහිතත්තා සෙසතො වා පිණ්ඩං ලභෙථ. පරදත්තූපජීවීති පබ්බජිතො. සො හි උදකදන්තපොණං ඨපෙත්වා අවසෙසං පරෙනෙව දත්තං උපජීවති, තස්මා ‘‘පරදත්තූපජීවී’’ති වුච්චති. නාලං ථුතුං නොපි නිපච්චවාදීති අග්ගතො ලද්ධා අත්තානං වා දායකං වා ථොමෙතුම්පි නාරහති පහීනානුනයත්තා. සෙසතො ලද්ධා ‘‘කිං එතං ඉමිනා දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන දායකං නිපාතෙත්වා අප්පියවචනානි වත්තාපි න හොති පහීනපටිඝත්තා. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි පහීනානුනයපටිඝං ධීරාව මුනිං වෙදයන්තීති බ්‍රාහ්මණස්ස අරහත්තනිකූටෙන ගාථං දෙසෙසි. ගාථාපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති. อรรถาธิบายแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ภิกษุพึงได้บิณฑบาต ไม่ว่าจะได้จากส่วนแรก เพราะเป็นส่วนที่ตักจากหม้อก่อนเพื่อน, ได้จากส่วนกลาง เพราะมาถึงเมื่อข้าวในหม้อเหลืออยู่ครึ่งหนึ่งแล้วจึงตักจากส่วนนั้น, หรือได้จากส่วนที่เหลือ เพราะมาถึงเมื่อข้าวในหม้อเหลืออยู่เพียงทัพพีหนึ่งหรือสองทัพพีแล้วจึงตักจากส่วนนั้น. คำว่า ปรทตฺตูปชีวี (ผู้เลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่ผู้อื่นให้) หมายถึง บรรพชิต. จริงอยู่ บรรพชิตนั้น เว้นไว้แต่น้ำและไม้ชำระฟันแล้ว ย่อมเลี้ยงชีพด้วยสิ่งที่เหลืออันผู้อื่นให้เท่านั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปรทัตตูปชีวี". คำว่า นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาที (ไม่ควรเพื่อจะชม ทั้งไม่กล่าวคำติเตียน) หมายความว่า เมื่อได้ของจากส่วนแรก ก็ไม่ควรที่จะชมเชยตนเองหรือทายก เพราะละความเยื่อใยได้แล้ว. เมื่อได้ของจากส่วนที่เหลือ ก็ไม่เป็นผู้กล่าวคำอันไม่เป็นที่รัก โดยติเตียนทายกด้วยนัยเป็นต้นว่า "ทำไมเขาจึงให้ของที่เหลือเช่นนี้" เพราะละความกระทบกระทั่งได้แล้ว. คำว่า ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ (ปราชญ์ทั้งหลายย่อมรู้แม้ซึ่งบุคคลนั้นว่าเป็นมุนี) หมายความว่า ปราชญ์ทั้งหลายย่อมรู้แม้ซึ่งบุคคลนั้นผู้ละความเยื่อใยและความกระทบกระทั่งได้แล้วว่าเป็นมุนี. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงทรงแสดงคาถาแก่พราหมณ์โดยมีอรหัตผลเป็นยอด. ในเวลาจบคาถา พราหมณ์ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. 220. මුනිං චරන්තන්ති කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරො සෙට්ඨිපුත්තො උතුවසෙන තීසු පාසාදෙසු සබ්බසම්පත්තීහි පරිචාරයමානො දහරොව පබ්බජිතුකාමො හුත්වා, මාතාපිතරො යාචිත්වා, ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ ‘‘කාමා හි චිත්‍රා’’ති (සු. නි. 50) ඉමිස්සා ගාථාය අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තනයෙනෙව තික්ඛත්තුං පබ්බජිත්වා ච උප්පබ්බජිත්වා ච චතුත්ථවාරෙ අරහත්තං පාපුණි. තං පුබ්බපරිචයෙන භික්ඛූ භණන්ති – ‘‘සමයො, ආවුසො, උප්පබ්බජිතු’’න්ති. සො ‘‘අභබ්බො දානාහං, ආවුසො, විබ්භමිතු’’න්ති ආහ. තං සුත්වා භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘එවමෙතං, භික්ඛවෙ, අභබ්බො සො දානි විබ්භමිතු’’න්ති තස්ස ඛීණාසවමුනිභාවං ආවිකරොන්තො ඉමං ගාථමාහ. ๒๒๐. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "มุนึ จรนฺตํ"? ได้ยินว่า ที่กรุงสาวัตถี บุตรเศรษฐีคนหนึ่ง ได้รับการบำรุงบำเรอด้วยสมบัติทั้งปวงในปราสาท ๓ หลังตามฤดูกาล มีความประสงค์จะบวชตั้งแต่ยังเยาว์วัย ครั้นขอมารดาบิดาแล้ว ได้บวชแล้วสึกถึง ๓ ครั้ง โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาของคาถาว่า "กามา หิ วิจิตฺรา" ในขัคควิสาณสูตรนั่นเทียว ในครั้งที่ ๔ ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ภิกษุทั้งหลายกล่าวกับเธอด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อนว่า "ผู้มีอายุ ถึงเวลาสึกแล้ว" เธอกล่าวว่า "ผู้มีอายุทั้งหลาย บัดนี้ผมไม่สมควรที่จะกลับไปครองเรือนอีกแล้ว" ภิกษุทั้งหลายได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เป็นอย่างนั้น บัดนี้เธอไม่สมควรที่จะกลับไปครองเรือนอีกแล้ว" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงประกาศความเป็นมุนีผู้สิ้นอาสวะของเธอ จึงตรัสพระคาถานี้ තස්සත්ථො [Pg.259] – මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගමෙන මුනිං, එකවිහාරිතාය, පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරාසු වා චරියාසු යාය කායචි චරියාය චරන්තං, පුබ්බෙ විය මෙථුනධම්මෙ චිත්තං අකත්වා අනුත්තරාය විරතියා විරතං මෙථුනස්මා. දුතියපාදස්ස සම්බන්ධො – කීදිසං මුනිං චරන්තං විරතං මෙථුනස්මාති චෙ? යො යොබ්බනෙ නොපනිබජ්ඣතෙ ක්වචි, යො භද්‍රෙපි යොබ්බනෙ වත්තමානෙ ක්වචි ඉත්ථිරූපෙ යථා පුරෙ, එවං මෙථුනරාගෙන න උපනිබජ්ඣති. අථ වා ක්වචි අත්තනො වා පරස්ස වා යොබ්බනෙ ‘‘යුවා තාවම්හි, අයං වා යුවාති පටිසෙවාමි තාව කාමෙ’’ති එවං යො රාගෙන න උපනිබජ්ඣතීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො. න කෙවලඤ්ච විරතං මෙථුනස්මා, අපිච ඛො පන ජාතිමදාදිභෙදා මදා, කාමගුණෙසු සතිවිප්පවාසසඞ්ඛාතා පමාදාපි ච විරතං, එවං මදප්පමාදා විරතත්තා එව ච විප්පමුත්තං සබ්බකිලෙසබන්ධනෙහි. යථා වා එකො ලොකිකායපි විරතියා විරතො හොති, න එවං, කිං පන විප්පමුත්තං විරතං, සබ්බකිලෙසබන්ධනෙහි විප්පමුත්තත්තා ලොකුත්තරවිරතියා විරතන්තිපි අත්ථො. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි ධීරා එව මුනිං වෙදයන්ති, තුම්හෙ පන නං න වෙදයථ, තෙන නං එවං භණථාති දස්සෙති. อรรถแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ชื่อว่ามุนี เพราะประกอบด้วยโมเนยยธรรม, เพราะความเป็นผู้อยู่ผู้เดียว, หรือผู้ประพฤติอยู่ด้วยจริยาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจริยาทั้งหลายประเภทต่างๆ ที่กล่าวไว้แล้วในกาลก่อน, ไม่ทำจิตในเมถุนธรรมเหมือนในกาลก่อน เว้นจากเมถุนธรรมด้วยวิรัติอันยอดเยี่ยม ความเกี่ยวข้องแห่งบาทที่สองมีดังนี้: หากถามว่า มุนีผู้ประพฤติอยู่ เว้นจากเมถุนธรรม เป็นเช่นไร? คือ ผู้ใดไม่ข้องอยู่ (ในใครๆ) ในวัยหนุ่มสาว, ผู้ใดเมื่อวัยหนุ่มสาวอันเจริญยังเป็นไปอยู่ ไม่ข้องอยู่ด้วยเมถุนราคะในรูปสตรีอย่างใดอย่างหนึ่งเหมือนในกาลก่อน ฉันใดก็ฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง อรรถในที่นี้ว่า ผู้ใดไม่ข้องอยู่ด้วยราคะในวัยหนุ่มสาวของตนหรือของผู้อื่นอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "เรายังเป็นหนุ่ม หรือผู้นี้ยังเป็นหนุ่ม เราจะเสพกามไปก่อน" และไม่ใช่เพียงแต่เว้นจากเมถุนธรรมเท่านั้น แต่โดยที่แท้ ยังเว้นแล้วจากความเมามีความเมาในชาติเป็นต้น และจากความประมาทอันได้แก่ความปราศจากสติในกามคุณทั้งหลายด้วย, และเพราะความที่เว้นจากความเมาและความประมาทอย่างนั้นนั่นเทียว จึงหลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูกคือกิเลสทั้งปวง บุคคลหนึ่งย่อมเป็นผู้เว้นได้แม้ด้วยโลกิยวิรัติฉันใด (มุนีนี้) ไม่เป็นฉันนั้น, แต่เป็นอย่างไรเล่า? คือ เป็นผู้เว้นแล้วอย่างหลุดพ้น, อธิบายว่า ชื่อว่าเว้นแล้วด้วยโลกุตตรวิรัติ เพราะความที่หลุดพ้นจากเครื่องผูกคือกิเลสทั้งปวง (พระคาถาว่า) "ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ" (บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้แม้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี) แสดงว่า บัณฑิตทั้งหลายเท่านั้นย่อมรู้บุคคลนั้นว่าเป็นมุนี แต่พวกเธอไม่รู้เขา เพราะเหตุนั้น พวกเธอจึงกล่าวกับเขาอย่างนั้น 221. අඤ්ඤාය ලොකන්ති කා උප්පත්ති? භගවා කපිලවත්ථුස්මිං විහරති. තෙන සමයෙන නන්දස්ස ආභරණමඞ්ගලං, අභිසෙකමඞ්ගලං, ආවාහමඞ්ගලන්ති තීණි මඞ්ගලානි අකංසු. භගවාපි තත්ථ නිමන්තිතො පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා නික්ඛමන්තො නන්දස්ස හත්ථෙ පත්තං අදාසි. තං නික්ඛමන්තං දිස්වා ජනපදකල්‍යාණී ‘‘තුවට්ටං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ආහ. සො භගවතො ගාරවෙන ‘‘හන්ද භගවා පත්ත’’න්ති වත්තුං අසක්කොන්තො විහාරමෙව ගතො. භගවා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨත්වා ‘‘ආහර, නන්ද, පත්ත’’න්ති ගහෙත්වා ‘‘පබ්බජිස්සසී’’ති ආහ. සො භගවතො ගාරවෙන පටික්ඛිපිතුං අසක්කොන්තො ‘‘පබ්බජාමි, භගවා’’ති ආහ. තං භගවා පබ්බාජෙසි. සො පන ජනපදකල්‍යාණියා වචනං පුනප්පුනං සරන්තො උක්කණ්ඨි. භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා නන්දස්ස අනභිරතිං විනොදෙතුකාමො ‘‘තාවතිංසභවනං ගතපුබ්බොසි, නන්දා’’ති ආහ. නන්දො ‘‘නාහං, භන්තෙ, ගතපුබ්බො’’ති අවොච. ๒๒๑. อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งคาถาว่า "อญฺญาย โลกํ"? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงกบิลพัสดุ์ สมัยนั้น เขาได้จัดมงคล ๓ ประการ คือ อาภรณมงคล (มงคลประดับเครื่องอาภรณ์) อภิเษกมงคล (มงคลอภิเษก) และอาวาหมงคล (มงคลวิวาห์) แก่นันทกุมาร แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงได้รับนิมนต์ในงานนั้น เสด็จไปพร้อมกับภิกษุ ๕๐๐ รูป ณ ที่นั้น ครั้นเสวยเสร็จแล้ว ขณะเสด็จออกมา ได้ประทานบาตรในมือนันทกุมาร ชนปทกัลยาณีเห็นเขากำลังออกมาจึงกล่าวว่า "พระพี่เจ้า โปรดรีบกลับมานะเพคะ" นันทกุมารนั้นด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค ไม่สามารถจะทูลว่า "พระผู้มีพระภาค โปรดรับบาตรเถิด" จึงได้ไปยังวิหารนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคประทับยืนที่บริเวณพระคันธกุฎี รับบาตรแล้วตรัสว่า "นันทะ เธอจงนำบาตรมา" แล้วตรัสถามว่า "เธอจะบวชหรือ" นันทกุมารนั้นด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค ไม่สามารถจะปฏิเสธได้ จึงทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช" พระผู้มีพระภาคจึงทรงให้เขาบวช ส่วนเขาระลึกถึงคำของชนปทกัลยาณีอยู่เนืองๆ ก็เกิดความกระสัน ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะบรรเทาความไม่ยินดีของนันทะ จึงตรัสว่า "นันทะ เธอเคยไปภพดาวดึงส์หรือไม่" นันทะกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เคยไป" තතො නං භගවා අත්තනො ආනුභාවෙන තාවතිංසභවනං නෙත්වා වෙජයන්තපාසාදද්වාරෙ අට්ඨාසි. භගවතො ආගමනං විදිත්වා සක්කො අච්ඡරාගණපරිවුතො [Pg.260] පාසාදා ඔරොහි. තා සබ්බාපි කස්සපස්ස භගවතො සාවකානං පාදමක්ඛනතෙලං දත්වා කකුටපාදිනියො අහෙසුං. අථ භගවා නන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘පස්සසි නො, ත්වං නන්ද, ඉමානි පඤ්ච අච්ඡරාසතානි කකුටපාදානී’’ති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. මාතුගාමස්ස නාම නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනං ගහෙතබ්බන්ති සකලෙපි බුද්ධවචනෙ එතං නත්ථි. අථ ච පනෙත්ථ භගවා උපායකුසලතාය ආතුරස්ස දොසෙ උග්ගිලෙත්වා නීහරිතුකාමො වෙජ්ජො සුභොජනං විය නන්දස්ස රාගං උග්ගිලෙත්වා නීහරිතුකාමො නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං අනුඤ්ඤාසි යථා තං අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි. තතො භගවා අච්ඡරාහෙතු නන්දස්ස බ්‍රහ්මචරියෙ අභිරතිං දිස්වා භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘භතකවාදෙන නන්දං චොදෙථා’’ති. සො තෙහි චොදියමානො ලජ්ජිතො යොනිසො මනසි කරොන්තො පටිපජ්ජිත්වා න චිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තස්ස චඞ්කමනකොටියං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. භගවතොපි ඤාණං උදපාදි. භික්ඛූ අජානන්තා තථෙවායස්මන්තං චොදෙන්ති. භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානි නන්දො එවං චොදෙතබ්බො’’ති තස්ස ඛීණාසවමුනිභාවං දීපෙන්තො තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนำนันทะนั้นไปด้วยอานุภาพของพระองค์ไปยังภพดาวดึงส์ แล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูเวชยันตปราสาท ท้าวสักกะทรงทราบการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค แวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา เสด็จลงจากปราสาท เทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมด ได้ถวายน้ำมันทาเท้าแก่พระสาวกของพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะ จึงมีเท้าแดงดังเท้านกพิราบ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกนันทะว่า "นันทะ เธอเห็นนางอัปสร ๕๐๐ เหล่านี้ผู้มีเท้าแดงดังเท้านกพิราบหรือไม่" (เรื่องทั้งหมดพึงขยายความให้พิสดาร) คำว่า "พึงถือนิมิตและอนุพยัญชนะของมาตุคาม" นี้ ไม่มีในพระพุทธวจนะทั้งหมดเลย แต่ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคด้วยความที่ทรงฉลาดในอุบาย ทรงประสงค์จะนำราคะของนันทะออก เหมือนหมอผู้ประสงค์จะนำโทษของคนไข้ออกด้วยการให้อาเจียน (ด้วยอาหารดีๆ) ฉันใด ก็ทรงอนุญาตการถือนิมิตและอนุพยัญชนะฉันนั้น สมดังที่พระองค์ทรงเป็น "อนุตตโร ปุริสทัมมสารถิ" (สารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกผู้ยอดเยี่ยม) ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นความยินดีในพรหมจรรย์ของนันทะเพราะเหตุแห่งนางอัปสร จึงรับสั่งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "พวกเธอจงโจทนานันทะด้วยวาทะว่าเป็นลูกจ้าง" เขาถูกภิกษุเหล่านั้นโจทนาอยู่ ก็เกิดความละอาย กระทำไว้ในใจโดยแยบคายแล้วปฏิบัติ ไม่นานนักก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้ปลายที่จงกรมของท่าน ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระญาณของพระผู้มีพระภาคก็เกิดขึ้นเช่นกัน ภิกษุทั้งหลายไม่ทราบ ยังคงโจทนาพระผู้มีอายุนันทะเหมือนเดิม พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ไม่ควรโจทนานันทะอย่างนั้น" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความเป็นมุนีผู้สิ้นอาสวะของท่าน เพื่อเป็นธรรมเทศนาแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสพระคาถานี้ තස්සත්ථො – දුක්ඛසච්චවවත්ථානකරණෙන ඛන්ධාදිලොකං අඤ්ඤාය ජානිත්වා වවත්ථපෙත්වා නිරොධසච්චසච්ඡිකිරියාය පරමත්ථදස්සිං, සමුදයප්පහානෙන චතුබ්බිධම්පි ඔඝං, පහීනසමුදයත්තා රූපමදාදිවෙගසහනෙන චක්ඛාදිආයතනසමුද්දඤ්ච අතිතරිය අතිතරිත්වා අතික්කමිත්වා මග්ගභාවනාය, ‘‘තන්නිද්දෙසා තාදී’’ති ඉමාය තාදිලක්ඛණප්පත්තියා තාදිං. යො වායං කාමරාගාදිකිලෙසරාසියෙව අවහනනට්ඨෙන ඔඝො, කුච්ඡිතගතිපරියායෙන සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො, සමුදයප්පහානෙනෙව තං ඔඝං සමුද්දඤ්ච අතිතරිය අතිතිණ්ණොඝත්තා ඉදානි තුම්හෙහි එවං වුච්චමානෙපි විකාරමනාපජ්ජනතාය තාදිම්පි එවම්පෙත්ථ අත්ථො ච අධිප්පායො ච වෙදිතබ්බො. තං ඡින්නගන්ථං අසිතං අනාසවන්ති ඉදං පනස්ස ථුතිවචනමෙව, ඉමාය චතුසච්චභාවනාය චතුන්නං ගන්ථානං ඡින්නත්තා ඡින්නගන්ථං, දිට්ඨියා තණ්හාය වා කත්ථචි අනිස්සිතත්තා අසිතං, චතුන්නං ආසවානං අභාවෙන අනාසවන්ති වුත්තං හොති. තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තීති තම්පි ධීරාව ඛීණාසවමුනිං වෙදයන්ති තුම්හෙ පන අවෙදයමානා එවං භණථාති දස්සෙති. อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบดังนี้: (พระอรหันต์) ผู้เห็นปรมัตถสัจจะ ด้วยการกำหนดรู้อริยสัจคือทุกข์ คือ ทรงทราบ รู้ยิ่ง และกำหนดโลกคือขันธ์เป็นต้นแล้ว ด้วยการกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธสัจ, (พระอรหันต์) ผู้ข้ามพ้นแล้วซึ่งโอฆะแม้ทั้ง ๔ ด้วยการละสมุทัยสัจ, และข้ามพ้นแล้วซึ่งสมุทรคืออายตนะมีจักษุเป็นต้น ด้วยการอดกลั้นต่อเวคคือความเมาในรูปเป็นต้น เพราะมีสมุทัยอันละได้แล้ว ด้วยการเจริญมรรค, ชื่อว่า "ตาที" เพราะการบรรลุถึงลักษณะแห่งความเป็นตาทีนั้น ด้วยบทว่า "ตาที" นี้ อันเป็นการแสดงถึงภาวะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง กิเลสราคะมีกามราคะเป็นต้นนี้นั่นแล ชื่อว่าโอฆะ เพราะอรรถว่านำไป, ชื่อว่าสมุทร เพราะอรรถว่าเป็นห้วงน้ำที่ข้ามได้ยาก อันเป็นปริยายแห่งคติที่น่ารังเกียจ, (พระอรหันต์) ชื่อว่า "ตาที" แม้เพราะความเป็นผู้ไม่ถึงความวิการ แม้เมื่อถูกพวกท่านกล่าวอย่างนี้ในบัดนี้ เพราะเป็นผู้มีโอฆะอันข้ามพ้นแล้ว คือข้ามพ้นโอฆะและสมุทรนั้นได้ด้วยการละสมุทัยนั่นเทียว. พึงทราบอรรถและอธิบายในบทว่า "ตาที" นี้อย่างนี้. ส่วนบทว่า "ตํ ฉินฺนคนฺถํ อสิตํ อนาสวํ" (ผู้มีกิเลสเครื่องร้อยรัดอันตัดขาดแล้ว ไม่ทรงอาศัยตัณหาและทิฏฐิ ไม่มีอาสวะ) นี้ เป็นเพียงคำสรรเสริญพระอรหันต์นั้น, คือ ท่านกล่าวว่า ชื่อว่า "ผู้มีกิเลสเครื่องร้อยรัดอันตัดขาดแล้ว" เพราะกิเลสเครื่องร้อยรัด ๔ อย่างถูกตัดขาดแล้วด้วยการเจริญสัจจะ ๔ นี้, ชื่อว่า "ผู้ไม่ทรงอาศัย" เพราะไม่ทรงอาศัยสิ่งใดในที่ไหนๆ ด้วยทิฏฐิหรือด้วยตัณหา, ชื่อว่า "ผู้ไม่มีอาสวะ" เพราะความไม่มีแห่งอาสวะ ๔. บทว่า "ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺติ" (ปราชญ์ทั้งหลายย่อมทราบท่านแม้นั้นว่าเป็นมุนี) แสดงว่า ปราชญ์ทั้งหลายนั่นแหละย่อมทราบท่านแม้นั้นว่าเป็นขีณาสวมุนี แต่พวกท่านไม่รู้ จึงกล่าวอย่างนี้. 222. අසමා [Pg.261] උභොති කා උප්පත්ති? අඤ්ඤතරො භික්ඛු කොසලරට්ඨෙ පච්චන්තගාමං නිස්සාය අරඤ්ඤෙ විහරති. තස්මිඤ්ච ගාමෙ මිගලුද්දකො තස්ස භික්ඛුනො වසනොකාසං ගන්ත්වා මිගෙ බන්ධති. සො අරඤ්ඤං පවිසන්තො ථෙරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසන්තම්පි පස්සති, අරඤ්ඤා ආගච්ඡන්තො ගාමතො නික්ඛමන්තම්පි පස්සති. එවං අභිණ්හදස්සනෙන ථෙරෙ ජාතසිනෙහො අහොසි. සො යදා බහුං මංසං ලභති, තදා ථෙරස්සාපි රසපිණ්ඩපාතං දෙති. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති – ‘‘අයං භික්ඛු ‘අමුකස්මිං පදෙසෙ මිගා තිට්ඨන්ති, චරන්ති, පානීයං පිවන්තී’ති ලුද්දකස්ස ආරොචෙති. තතො ලුද්දකො මිගෙ මාරෙති, තෙන උභො සඞ්ගම්ම ජීවිකං කප්පෙන්තී’’ති. අථ භගවා ජනපදචාරිකං චරමානො තං ජනපදං අගමාසි. භික්ඛූ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසන්තා තං පවත්තිං සුත්වා භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ලුද්දකෙන සද්ධිං සමානජීවිකාභාවසාධකං තස්ස භික්ඛුනො ඛීණාසවමුනිභාවං දීපෙන්තො තෙසං භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි. ๒๒๒. อุปปัตติเหตุแห่งคาถาว่า "อสมา อุโภ" เป็นอย่างไร? ภิกษุรูปหนึ่ง อาศัยหมู่บ้านชายแดนในแคว้นโกศล อยู่ในป่า. และในหมู่บ้านนั้น มีพรานเนื้อผู้หนึ่ง ไปยังที่อยู่ของภิกษุนั้นแล้วดักเนื้อ. พรานนั้นเมื่อเข้าป่า ก็เห็นพระเถระกำลังเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต, เมื่อกลับจากป่า ก็เห็นท่านกำลังออกจากบ้าน. เพราะได้เห็นเนืองๆ อย่างนี้ ความสนิทสนมในพระเถระจึงเกิดขึ้น. เมื่อใดพรานนั้นได้เนื้อมาก, เมื่อนั้นเขาก็ถวายบิณฑบาตอันมีรสแก่พระเถระด้วย. พวกมนุษย์พากันตำหนิว่า "ภิกษุรูปนี้บอกแก่พรานเนื้อว่า 'ในประเทศโน้น เนื้อทั้งหลายยืนอยู่, เที่ยวไป, ดื่มน้ำ'. เพราะเหตุนั้น พรานเนื้อจึงฆ่าเนื้อ, ด้วยเหตุนั้น คนทั้งสองจึงร่วมกันดำรงชีพ". ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในชนบท ได้เสด็จถึงชนบทนั้น. ภิกษุทั้งหลายเมื่อเข้าไปยังหมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ได้ฟังเรื่องราวนั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงภาวะความเป็นขีณาสวมุนีของภิกษุนั้น อันเป็นเครื่องพิสูจน์ถึงความไม่มีอาชีวะเสมอกันกับพรานเนื้อ และเพื่อทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงได้ตรัสพระคาถานี้. තස්සත්ථො – යො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු, යො ච ලුද්දකො, එතෙ අසමා උභො. යං මනුස්සා භණන්ති ‘‘සමානජීවිකා’’ති, තං මිච්ඡා. කිං කාරණා? දූරවිහාරවුත්තිනො, දූරෙ විහාරො ච වුත්ති ච නෙසන්ති දූරවිහාරවුත්තිනො. විහාරොති වසනොකාසො, සො ච භික්ඛුනො අරඤ්ඤෙ, ලුද්දකස්ස ච ගාමෙ. වුත්තීති ජීවිකා, සා ච භික්ඛුනො ගාමෙ සපදානභික්ඛාචරියා, ලුද්දකස්ස ච අරඤ්ඤෙ මිගසකුණමාරණා. පුන චපරං ගිහී දාරපොසී, සො ලුද්දකො තෙන කම්මෙන පුත්තදාරං පොසෙති. අමමො ච සුබ්බතො, පුත්තදාරෙසු තණ්හාදිට්ඨිමමත්තවිරහිතො සුචිවතත්තා සුන්දරවතත්තා ච සුබ්බතො සො ඛීණාසවභික්ඛු. පුන චපරං පරපාණරොධාය ගිහී අසඤ්ඤතො, සො ලුද්දකො ගිහී පරපාණරොධාය තෙසං පාණානං ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාය කායවාචාචිත්තෙහි අසංයතො. නිච්චං මුනී රක්ඛති පාණිනෙ යතො, ඉතරො පන ඛීණාසවමුනි කායවාචාචිත්තෙහි නිච්චං යතො සංයතො පාණිනො රක්ඛති. එවං සන්තෙ තෙ කථං සමානජීවිකා භවිස්සන්තීති? อรรถแห่งคาถานั้น (มีดังนี้): ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดและพรานเนื้อใด ทั้งสองคนนี้ไม่เสมอกัน. คำที่พวกมนุษย์กล่าวว่า "มีอาชีวะเสมอกัน" นั้น เป็นคำผิด. เพราะเหตุไร? เพราะมีวิหารและวุตติต่างกันไกล. ชื่อว่า "ผู้มีวิหารและวุตติต่างกันไกล" เพราะวิหารและวุตติของคนทั้งสองนั้นอยู่ไกลกัน. คำว่า "วิหาร" คือที่อยู่, และที่อยู่นั้น ของภิกษุคือในป่า, ของพรานเนื้อคือในบ้าน. คำว่า "วุตติ" คืออาชีวะ, และอาชีวะนั้น ของภิกษุคือการเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกในบ้าน, ของพรานเนื้อคือการฆ่าเนื้อและนกในป่า. อีกประการหนึ่ง "คฤหัสถ์ย่อมเลี้ยงดูบุตรภรรยา", พรานเนื้อนั้นย่อมเลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยกรรมนั้น. "ส่วนผู้ไม่มีความยึดมั่น มีวัตรดี", ภิกษุขีณาสพนั้น ชื่อว่ามีวัตรดี เพราะปราศจากความเป็นของตนในบุตรภรรยาอันเกิดจากตัณหาและทิฏฐิ และเพราะมีวัตรอันบริสุทธิ์และมีวัตรอันงดงาม. อีกประการหนึ่ง "คฤหัสถ์ไม่สำรวม เพื่อเบียดเบียนสัตว์อื่น", พรานเนื้อนั้นเป็นคฤหัสถ์ ไม่สำรวมทางกาย วาจา และใจ เพื่อเบียดเบียนสัตว์อื่น เพื่อตัดชีวิตินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้น. "ส่วนมุนีผู้ขวนขวาย ย่อมรักษาสัตว์ทั้งหลายเป็นนิตย์", ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง คือขีณาสวมุนี เป็นผู้ขวนขวายสำรวมทางกาย วาจา และใจอยู่เป็นนิตย์ ย่อมรักษาสัตว์ทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนี้ คนทั้งสองนั้นจะมีอาชีวะเสมอกันได้อย่างไร? 223. සිඛී යථාති කා උප්පත්ති? භගවති කපිලවත්ථුස්මිං විහරන්තෙ සාකියානං කථා උදපාදි – ‘‘පඨමකසොතාපන්නො පච්ඡා සොතාපත්තිං පත්තස්ස ධම්මෙන වුඩ්ඪතරො හොති, තස්මා පච්ඡා සොතාපන්නෙන භික්ඛුනා පඨමසොතාපන්නස්ස ගිහිනො අභිවාදනාදීනි කත්තබ්බානී’’ති තං කථං අඤ්ඤතරො [Pg.262] පිණ්ඩචාරිකො භික්ඛු සුත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ‘‘අඤ්ඤා එව හි අයං ජාති, පූජනෙය්‍යවත්ථු ලිඞ්ග’’න්ති සන්ධාය ‘‘අනාගාමීපි චෙ, භික්ඛවෙ, ගිහී හොති, තෙන තදහුපබ්බජිතස්සාපි සාමණෙරස්ස අභිවාදනාදීනි කත්තබ්බානෙවා’’ති වත්වා පුන පච්ඡා සොතාපන්නස්සාපි භික්ඛුනො පඨමසොතාපන්නගහට්ඨතො අතිමහන්තං විසෙසං දස්සෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං ගාථමභාසි. ๒๒๓. อุปปัตติเหตุแห่งคาถาว่า "สิขี ยถา" เป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่กรุงกบิลพัสดุ์ ได้เกิดถ้อยคำขึ้นในหมู่เจ้าศากยะว่า "พระโสดาบันคนแรกย่อมเป็นผู้เจริญกว่าโดยธรรมกว่าผู้บรรลุโสดาปัตติผลภายหลัง, เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้เป็นโสดาบันภายหลัง พึงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่คฤหัสถ์ผู้เป็นโสดาบันก่อน". ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตรรูปหนึ่งได้ฟังถ้อยคำนั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงว่า "ชาติ (คือความเป็นบรรพชิต) นี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง, เพศ (บรรพชิต) เป็นวัตถุที่ควรบูชา" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้คฤหัสถ์จะเป็นพระอนาคามีก็ตาม, คฤหัสถ์นั้นพึงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่สามเณรแม้ผู้บวชในวันนั้นนั่นเทียว" แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความพิเศษอันยิ่งใหญ่ของภิกษุแม้ผู้เป็นโสดาบันภายหลังกว่าคฤหัสถ์ผู้เป็นโสดาบันก่อน และเพื่อทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงได้ตรัสพระคาถานี้. තස්සත්ථො – ය්වායං මත්ථකෙ ජාතාය සිඛාය සබ්භාවෙන සිඛී, මණිදණ්ඩසදිසාය ගීවාය නීලගීවොති ච මයූරවිහඞ්ගමො වුච්චති. සො යථා හරිතහංසතම්බහංසඛීරහංසකාළහංසපාකහංසසුවණ්ණහංසෙසු ය්වායං සුවණ්ණහංසො, තස්ස හංසස්ස ජවෙන සොළසිම්පි කලං න උපෙති. සුවණ්ණහංසො හි මුහුත්තකෙන යොජනසහස්සම්පි ගච්ඡති, යොජනම්පි අසමත්ථො ඉතරො. දස්සනීයතාය පන උභොපි දස්සනීයා හොන්ති, එවං ගිහී පඨමසොතාපන්නොපි කිඤ්චාපි මග්ගදස්සනෙන දස්සනීයො හොති. අථ ඛො සො පච්ඡා සොතාපන්නස්සාපි මග්ගදස්සනෙන තුල්‍යදස්සනීයභාවස්සාපි භික්ඛුනො ජවෙන නානුකරොති. කතමෙන ජවෙන? උපරිමග්ගවිපස්සනාඤාණජවෙන. ගිහිනො හි තං ඤාණං දන්ධං හොති පුත්තදාරාදිජටාය ජටිතත්තා, භික්ඛුනො පන තික්ඛං හොති තස්සා ජටාය විජටිතත්තා. ස්වායමත්ථො භගවතා ‘‘මුනිනො විවිත්තස්ස වනම්හි ඣායතො’’ති ඉමිනා පාදෙන දීපිතො. අයඤ්හි සෙක්ඛමුනි භික්ඛු කායචිත්තවිවෙකෙන ච විවිත්තො හොති, ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ච නිච්චං වනස්මිං ඣායති. කුතො ගිහිනො එවරූපො විවෙකො ච ඣානඤ්චාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායොති? อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบอย่างนี้ นกยูงใดนี้ อันบัณฑิตเรียกว่า สิขี เพราะมีหงอนอันเกิดดีแล้วบนศีรษะ และเรียกว่า นีลคีวะ เพราะมีคอเหมือนด้ามแก้วมณี และเรียกว่า วิหังคมะ นกยูงนั้น เปรียบเหมือนในบรรดาหงส์เขียว หงส์แดง หงส์นมสด หงส์ดำ หงส์หงอก และหงส์ทอง หงส์ทองใดมีอยู่ (นกยูงนั้น) ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งส่วนที่ 16 แห่งความเร็วของหงส์นั้น จริงอยู่ หงส์ทองย่อมไปได้แม้สิ้นพันโยชน์โดยชั่วครู่หนึ่ง ส่วนนกยูงตัวอื่นไม่สามารถ (ไปได้) แม้โยชน์หนึ่ง แต่เพราะความน่าดู ทั้งสองก็ชื่อว่าเป็นทัศนีย์ (น่าดู) ฉันใด คฤหัสถ์แม้เป็นพระโสดาบันคนแรก ถึงแม้จะชื่อว่าเป็นทัศนีย์เพราะการเห็นมรรค ถึงกระนั้น คฤหัสถ์นั้นย่อมตามไม่ทันซึ่งความเร็วของภิกษุผู้แม้เป็นพระโสดาบันภายหลัง ผู้มีภาวะที่น่าดูเสมอกันด้วยการเห็นมรรค (ถามว่า) ด้วยความเร็วอะไร (ตอบว่า) ด้วยความเร็วแห่งวิปัสสนาญาณและมรรคเบื้องสูง จริงอยู่ ญาณนั้นของคฤหัสถ์ย่อมเชื่องช้า เพราะความที่ถูกรกคือบุตรและภรรยาเป็นต้นรึงรัดไว้ แต่ของภิกษุ ย่อมคมกล้า เพราะความที่รกนั้นคลายออกแล้ว อรรถนี้นั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วด้วยบาทพระคาถานี้ว่า “munino vivittassa vanamhi jhāyato” จริงอยู่ พระเสขมุนีคือภิกษุนี้ ย่อมสงัดด้วยกายวิเวกและจิตตวิเวก และย่อมเพ่งอยู่ในป่าเป็นนิตย์ด้วยการเพ่งอารมณ์คือลักษณะ วิเวกและฌานเห็นปานนี้ของคฤหัสถ์จะมีแต่ที่ไหน นี้เป็นอธิบายในที่นี้ ดังนี้ පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาแห่งขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය මුනිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. วรรณนาแห่งมุนิสูตร ในอรรถกถาแห่งสุตตนิบาต จบแล้ว නිට්ඨිතො ච පඨමො වග්ගො අත්ථවණ්ණනානයතො, නාමෙන และวรรคที่ ๑ จบแล้ว โดยนัยแห่งการพรรณนาอรรถ โดยชื่อว่า උරගවග්ගොති. อุรควรรค 2. චූළවග්ගො ๒. จูฬวรรค 1. රතනසුත්තවණ්ණනා ๑. วรรณนาแห่งรตนสูตร යානීධ [Pg.263] භූතානීති රතනසුත්තං. කා උප්පත්ති? අතීතෙ කිර වෙසාලියං දුබ්භික්ඛාදයො උපද්දවා උප්පජ්ජිංසු. තෙසං වූපසමනත්ථාය ලිච්ඡවයො රාජගහං ගන්ත්වා, යාචිත්වා, භගවන්තං වෙසාලිමානයිංසු. එවං ආනීතො භගවා තෙසං උපද්දවානං වූපසමනත්ථාය ඉදං සුත්තමභාසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. පොරාණා පනස්ස වෙසාලිවත්ථුතො පභුති උප්පත්තිං වණ්ණයන්ති. සා එවං වෙදිතබ්බා – බාරාණසිරඤ්ඤො කිර අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි ගබ්භො සණ්ඨාසි. සා තං ඤත්වා රඤ්ඤො නිවෙදෙසි. රාජා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා සම්මා පරිහරියමානගබ්භා ගබ්භපරිපාකකාලෙ විජායනඝරං පාවිසි. පුඤ්ඤවතීනං පච්චූසසමයෙ ගබ්භවුට්ඨානං හොති, සා ච තාසං අඤ්ඤතරා, තෙන පච්චූසසමයෙ අලත්තකපටලබන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසං මංසපෙසිං විජායි. තතො ‘‘අඤ්ඤා දෙවියො සුවණ්ණබිම්බසදිසෙ පුත්තෙ විජායන්ති, අග්ගමහෙසී මංසපෙසින්ති රඤ්ඤො පුරතො මම අවණ්ණො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා තෙන අවණ්ණභයෙන තං මංසපෙසිං එකස්මිං භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤෙන පටිකුජ්ජිත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා ගඞ්ගාය සොතෙ පක්ඛිපාපෙසි. මනුස්සෙහි ඡඩ්ඩිතමත්තෙ දෙවතා ආරක්ඛං සංවිදහිංසු. සුවණ්ණපට්ටිකඤ්චෙත්ථ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ‘‘බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පජා’’ති ලිඛිත්වා බන්ධිංසු. තතො තං භාජනං ඌමිභයාදීහි අනුපද්දුතං ගඞ්ගාය සොතෙන පායාසි. รตนสูตร มีคำขึ้นต้นว่า ยานีธ ภูตานิ เป็นต้น อะไรเป็นเหตุเกิด? ได้ยินว่า ในอดีต อุปัทวะทั้งหลายมีทุพภิกขภัยเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้วในกรุงเวสาลี เพื่อระงับอุปัทวะเหล่านั้น เหล่าเจ้าลิจฉวีเสด็จไปกรุงราชคฤห์ ทูลอาราธนาแล้ว ได้นำเสด็จพระผู้มีพระภาคมายังกรุงเวสาลี พระผู้มีพระภาคผู้ที่เขานำเสด็จมาแล้วอย่างนี้ ได้ตรัสพระสูตรนี้เพื่อระงับอุปัทวะเหล่านั้น นี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลาย ย่อมพรรณนาเรื่องการเกิดขึ้นแห่งพระสูตรนี้ เริ่มตั้งแต่เวสาลีวัตถุ เรื่องนั้นพึงทราบอย่างนี้ ได้ยินว่า ครรภ์ได้ตั้งขึ้นแล้วในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี พระนางทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาได้พระราชทานการบริหารครรภ์ พระนางผู้มีพระครรภ์อันเขาบริหารอยู่โดยชอบ ในเวลาที่พระครรภ์แก่ ได้เสด็จเข้าสู่โรงประสูติ การประสูติของสตรีผู้มีบุญย่อมมีในเวลาใกล้รุ่ง และพระนางก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาสตรีเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ในเวลาใกล้รุ่ง พระนางได้ประสูติชิ้นเนื้อซึ่งมีสีเหมือนกลุ่มครั่งและดอกชบา ลำดับนั้น ทรงดำริว่า "พระเทวีองค์อื่นประสูติพระโอรสมีลักษณะเหมือนรูปทองคำ ส่วนอัครมเหสีประสูติชิ้นเนื้อ ดังนี้ ความไม่งามจะพึงเกิดแก่เราในเบื้องพระพักตร์ของพระราชา" เพราะความกลัวต่อความไม่งามนั้น จึงทรงให้ใส่ชิ้นเนื้อนั้นลงในภาชนะใบหนึ่ง แล้วเอาภาชนะอีกใบหนึ่งครอบ ประทับตราด้วยพระราชลัญจกร แล้วให้ลอยไปในกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา พอที่มนุษย์ทั้งหลายทิ้งแล้วเท่านั้น เหล่าเทวดาได้จัดการอารักขา และได้เขียนบนแผ่นทองคำในภาชนะนั้นด้วยชาดหรคุณว่า "บุตรของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากรุงพาราณสี" แล้วผูกไว้ ลำดับนั้น ภาชนะนั้นอันภัยมีคลื่นเป็นต้นไม่เบียดเบียนแล้ว ได้ลอยไปตามกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො තාපසො ගොපාලකුලං නිස්සාය ගඞ්ගාය තීරෙ වසති. සො පාතොවගඞ්ගං ඔතිණ්ණො තං භාජනං ආගච්ඡන්තං දිස්වා පංසුකූලසඤ්ඤාය අග්ගහෙසි. තතො තත්ථ තං අක්ඛරපට්ටිකං රාජමුද්දිකාලඤ්ඡනඤ්ච දිස්වා මුඤ්චිත්වා තං මංසපෙසිං අද්දස. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘සියා ගබ්භො, තථා හිස්ස දුග්ගන්ධපූතිභාවො නත්ථී’’ති තං අස්සමං නෙත්වා සුද්ධෙ ඔකාසෙ ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන ද්වෙ මංසපෙසියො අහෙසුං. තාපසො දිස්වා සාධුකතරං ඨපෙසි. තතො පුන අද්ධමාසච්චයෙන එකමෙකිස්සා පෙසියා හත්ථපාදසීසානමත්ථාය පඤ්ච පඤ්ච පිළකා උට්ඨහිංසු. අථ තතො අද්ධමාසච්චයෙන එකා [Pg.264] මංසපෙසි සුවණ්ණබිම්බසදිසො දාරකො; එකා දාරිකා අහොසි. තෙසු තාපසස්ස පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි, අඞ්ගුට්ඨතො චස්ස ඛීරං නිබ්බත්ති, තතො පභුති ච ඛීරභත්තං ලභති. සො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඛීරං දාරකානං මුඛෙ ආසිඤ්චති. තෙසං යං යං උදරං පවිසති, තං සබ්බං මණිභාජනගතං විය දිස්සති. එවං නිච්ඡවී අහෙසුං. අපරෙ පන ආහු – ‘‘සිබ්බිත්වා ඨපිතා විය නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ලීනා ඡවි අහොසී’’ති. එවං තෙ නිච්ඡවිතාය වා ලීනච්ඡවිතාය වා ලිච්ඡවීති පඤ්ඤායිංසු. ก็ในสมัยนั้น ดาบสตนหนึ่ง อาศัยตระกูลคนเลี้ยงโค ย่อมอยู่ในฝั่งแม่น้ำคงคา ดาบสนั้น ลงสู่แม่น้ำคงคาในเวลาเช้าตรู่ เห็นภาชนะนั้นกำลังมาอยู่ จึงถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล ลำดับนั้น เห็นแผ่นอักษรนั้นและการประทับตราด้วยพระราชลัญจกรในภาชนะนั้นแล้ว จึงแก้แล้ว ได้เห็นชิ้นเนื้อนั้น ครั้นเห็นแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่ดาบสนั้นว่า "พึงเป็นสัตว์มีครรภ์ เพราะว่า ความเป็นของมีกลิ่นเหม็นเน่าของสัตว์นี้ไม่มี" ดังนี้แล้ว จึงนำสัตว์นั้นไปสู่อาศรมแล้ววางไว้ในที่อันสะอาด ครั้งนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ชิ้นเนื้อสองชิ้นได้มีแล้ว ดาบสเห็นแล้ว จึงวางไว้ดียิ่งขึ้น ลำดับนั้น อีกครั้ง โดยล่วงไปกึ่งเดือน ตุ่ม ๕ ตุ่ม ได้เกิดขึ้นแล้วจากชิ้นเนื้อแต่ละชิ้น เพื่อประโยชน์แก่การเป็นมือ เท้า และศีรษะ ครั้งนั้น ลำดับนั้น โดยล่วงไปกึ่งเดือน ชิ้นเนื้อชิ้นหนึ่งได้เป็นเด็กชายผู้มีลักษณะเหมือนรูปทองคำ ชิ้นหนึ่งได้เป็นเด็กหญิง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่ดาบสในเด็กทั้งสองนั้น และน้ำนมได้เกิดขึ้นจากนิ้วหัวแม่มือของดาบสนั้น และจำเดิมแต่นั้นมา ดาบสย่อมได้ข้าวน้ำนม ดาบสนั้นฉันภัตตาหารแล้ว ย่อมรดน้ำนมในปากของเด็กทั้งสอง สิ่งใดๆ ที่เข้าไปสู่ท้องของเด็กทั้งสองนั้น สิ่งนั้นทั้งหมด ย่อมปรากฏประดุจว่าอยู่ในภาชนะแก้วมณี ด้วยประการฉะนี้ เด็กทั้งสองจึงได้ชื่อว่า นิฉวี (ผู้ไม่มีผิว) ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "ผิวของเด็กทั้งสองนั้นติดกันและกัน ประดุจว่าเขาเย็บแล้ววางไว้" ด้วยประการฉะนี้ เด็กเหล่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า ลิจฉวี เพราะความเป็นผู้ไม่มีผิว หรือเพราะความเป็นผู้มีผิวติดกัน තාපසො දාරකෙ පොසෙන්තො උස්සූරෙ ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, අතිදිවා පටික්කමති. තස්ස තං බ්‍යාපාරං ඤත්වා ගොපාලකා ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, පබ්බජිතානං දාරකපොසනං පලිබොධො, අම්හාකං දාරකෙ දෙථ, මයං පොසෙස්සාම, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති. තාපසො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. ගොපාලකා දුතියදිවසෙ මග්ගං සමං කත්වා, පුප්ඵෙහි ඔකිරිත්වා; ධජපටාකා උස්සාපෙත්වා තූරියෙහි වජ්ජමානෙහි අස්සමං ආගතා. තාපසො ‘‘මහාපුඤ්ඤා දාරකා, අප්පමාදෙන වඩ්ඪෙථ, වඩ්ඪෙත්වා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරොථ, පඤ්චගොරසෙන රාජානං තොසෙත්වා භූමිභාගං ගහෙත්වා නගරං මාපෙථ, තත්‍ර කුමාරං අභිසිඤ්චථා’’ති වත්වා දාරකෙ අදාසි. තෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා දාරකෙ නෙත්වා පොසෙසුං. ดาบสเลี้ยงดูเด็กๆ อยู่ ย่อมเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาสาย กลับมาในเวลาสายเกินไป พวกคนเลี้ยงโคทราบความขวนขวายนั้นของดาบสนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การเลี้ยงดูเด็กเป็นพะลิโพธของบรรพชิตทั้งหลาย ขอท่านจงมอบเด็กๆ ให้แก่พวกข้าพเจ้าเถิด พวกข้าพเจ้าจะเลี้ยงดูเอง ขอท่านทั้งหลายจงทำสมณธรรมของตนเถิด" ดาบสรับคำว่า "ดีละ" ในวันที่สอง พวกคนเลี้ยงโคทำหนทางให้เรียบ โปรยด้วยดอกไม้ ยกธงชัยและธงแผ่นผ้าขึ้น พร้อมด้วยดนตรีที่บรรเลงอยู่ ได้มาสู่อาศรม ดาบสกล่าวว่า "เด็กๆ เป็นผู้มีบุญมาก พวกเธอจงเติบโตโดยความไม่ประมาทเถิด ครั้นเติบโตแล้วจงทำการอาวาหวิวาหะกันและกัน จงทำให้พระราชาทรงพอพระทัยด้วยปัญจโครส แล้วยึดเอาส่วนแห่งแผ่นดินสร้างเมืองขึ้น จงอภิเษกกุมารในเมืองนั้นเถิด" ดังนี้แล้ว ได้มอบเด็กๆ ให้ไป พวกเขารับคำว่า "ดีละ" แล้ว นำเด็กๆ ไปเลี้ยงดู දාරකා වඩ්ඪිමන්වාය කීළන්තා විවාදට්ඨානෙසු අඤ්ඤෙ ගොපාලදාරකෙ හත්ථෙනපි පාදෙනපි පහරන්ති, තෙ රොදන්ති. ‘‘කිස්ස රොදථා’’ති ච මාතාපිතූහි වුත්තා ‘‘ඉමෙ නිම්මාතාපිතිකා තාපසපොසිතා අම්හෙ අතීව පහරන්තී’’ති වදන්ති. තතො තෙසං මාතාපිතරො ‘‘ඉමෙ දාරකා අඤ්ඤෙ දාරකෙ විහෙඨෙන්ති දුක්ඛාපෙන්ති, න ඉමෙ සඞ්ගහෙතබ්බා, වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ති ආහංසු. තතො පභුති කිර සො පදෙසො ‘‘වජ්ජී’’ති වුච්චති යොජනසතං පරිමාණෙන. අථ තං පදෙසං ගොපාලකා රාජානං තොසෙත්වා අග්ගහෙසුං. තත්ථෙව නගරං මාපෙත්වා සොළසවස්සුද්දෙසිකං කුමාරං අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං අකංසු. තාය චස්ස දාරිකාය සද්ධිං වාරෙය්‍යං කත්වා කතිකං අකංසු – ‘‘න බාහිරතො දාරිකා ආනෙතබ්බා, ඉතො දාරිකා න කස්සචි දාතබ්බා’’ති. තෙසං පඨමසංවාසෙන ද්වෙ දාරකා ජාතා ධීතා ච පුත්තො ච, එවං සොළසක්ඛත්තුං ද්වෙ ද්වෙ ජාතා. තතො තෙසං [Pg.265] දාරකානං යථාක්කමං වඩ්ඪන්තානං ආරාමුය්‍යානනිවාසනට්ඨානපරිවාරසම්පත්තිං ගහෙතුං අප්පහොන්තං තං නගරං තික්ඛත්තුං ගාවුතන්තරෙන ගාවුතන්තරෙන පාකාරෙන පරික්ඛිපිංසු. තස්ස පුනප්පුනං විසාලීකතත්තා වෙසාලීත්වෙව නාමං ජාතං. ඉදං වෙසාලීවත්ථු. เด็กทั้งสองเจริญวัยขึ้นแล้ว เมื่อเล่นกันอยู่ในที่ทะเลาะวิวาท ย่อมทุบตีเด็กเลี้ยงโคเหล่าอื่นด้วยมือบ้าง ด้วยเท้าบ้าง เด็กเหล่านั้นก็ร้องไห้ เมื่อถูกมารดาบิดาถามว่า "พวกเจ้าร้องไห้ทำไม" ก็ตอบว่า "เด็กกำพร้าที่ดาบสเลี้ยงดูเหล่านี้ ทุบตีพวกเราอย่างยิ่ง" ลำดับนั้น มารดาบิดาของเด็กเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "เด็กเหล่านี้เบียดเบียน ทำเด็กอื่นให้ลำบาก ไม่ควรสงเคราะห์เด็กเหล่านี้ ควรเว้นเด็กเหล่านี้เสีย" ได้ยินว่า จำเดิมแต่นั้นมา ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "วัชชี" มีปริมณฑล 100 โยชน์ ครั้งนั้น พวกคนเลี้ยงโคทำให้พระราชาทรงพอพระทัยแล้ว ได้ยึดเอาประเทศนั้น สร้างเมืองขึ้นในที่นั้นนั่นเอง แล้วอภิเษกกุมารผู้มีอายุประมาณ 16 ปี ตั้งให้เป็นพระราชา และได้ทำการสู่ขอเด็กหญิงนั้นแล้วทำกติกากันว่า "ไม่พึงนำเด็กหญิงจากภายนอกมา และไม่พึงให้เด็กหญิงจากที่นี้แก่ใคร" ในการอยู่ร่วมกันครั้งแรกของเขาทั้งสอง เด็กสองคนคือธิดาและบุตรได้เกิดแล้ว โดยทำนองนี้ เด็กได้เกิดครั้งละสองคน 16 ครั้ง ลำดับนั้น เมื่อเด็กเหล่านั้นเจริญวัยขึ้นตามลำดับ เมืองนั้นไม่เพียงพอที่จะรองรับสมบัติคืออาราม สวน ที่อยู่อาศัย และบริวาร พวกเขาจึงได้ล้อมเมืองนั้นด้วยกำแพง 3 ครั้ง โดยมีระยะห่างกันครั้งละ 1 คาวุต เพราะความเป็นเมืองที่ถูกทำให้กว้างขวางซ้ำแล้วซ้ำเล่า ชื่อว่า "เวสาลี" จึงเกิดขึ้น นี้คือเรื่องของเมืองเวสาลี අයං පන වෙසාලී භගවතො උප්පන්නකාලෙ ඉද්ධා වෙපුල්ලප්පත්තා අහොසි. තත්ථ හි රාජූනංයෙව සත්ත සහස්සානි සත්ත ච සතානි සත්ත ච රාජානො අහෙසුං, තථා යුවරාජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකප්පභුතීනං. යථාහ – ส่วนเมืองเวสาลีนี้ ในกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าอุบัติขึ้น ได้เป็นเมืองที่มั่งคั่งและถึงความไพบูลย์แล้ว จริงอยู่ ในเมืองเวสาลีนั้น มีพระราชาถึง 7,707 พระองค์ แม้อุปราช เสนาบดี และขุนคลังเป็นต้น ก็มีจำนวนเช่นนั้นเหมือนกัน ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන වෙසාලී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා සුභික්ඛා ච, සත්ත ච පාසාදසහස්සානි, සත්ත ච පාසාදසතානි, සත්ත ච පාසාදා, සත්ත ච කූටාගාරසහස්සානි, සත්ත ච කූටාගාරසතානි, සත්ත ච කූටාගාරානි, සත්ත ච ආරාමසහස්සානි, සත්ත ච ආරාමසතානි, සත්ත ච ආරාමා, සත්ත ච පොක්ඛරණිසහස්සානි, සත්ත ච පොක්ඛරණිසතානි, සත්ත ච පොක්ඛරණියො’’ති (මහාව. 326). ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองเวสาลีเป็นเมืองที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมาก หนาแน่นด้วยมนุษย์ และมีอาหารบริบูรณ์ มีปราสาท 7,707 หลัง มีเรือนยอด 7,707 หลัง มีอาราม 7,707 แห่ง และมีสระโบกขรณี 7,707 สระ සා අපරෙන සමයෙන දුබ්භික්ඛා අහොසි දුබ්බුට්ඨිකා දුස්සස්සා. පඨමං දුග්ගතමනුස්සා මරන්ති, තෙ බහිද්ධා ඡඩ්ඩෙන්ති. මතමනුස්සානං කුණපගන්ධෙන අමනුස්සා නගරං පවිසිංසු. තතො බහුතරා මීයන්ති, තාය පටිකූලතාය ච සත්තානං අහිවාතකරොගො උප්පජ්ජි. ඉති තීහි දුබ්භික්ඛඅමනුස්සරොගභයෙහි උපද්දුතාය වෙසාලියා නගරවාසිනො උපසඞ්කමිත්වා රාජානමාහංසු – ‘‘මහාරාජ, ඉමස්මිං නගරෙ තිවිධං භයමුප්පන්නං, ඉතො පුබ්බෙ යාව සත්තමා රාජකුලපරිවට්ටා එවරූපං අනුප්පන්නපුබ්බං, තුම්හාකං මඤ්ඤෙ අධම්මිකත්තෙන එතරහි උප්පන්න’’න්ති. රාජා සබ්බෙ සන්ථාගාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා, ‘‘මය්හං අධම්මිකභාවං විචිනථා’’ති ආහ. තෙ සබ්බං පවෙණිං විචිනන්තා න කිඤ්චි අද්දසංසු. ในสมัยต่อมา เมืองเวสาลีนั้นเกิดทุพภิกขภัย ฝนแล้ง พืชพันธุ์ธัญญาหารเสียหาย ในเบื้องต้น พวกคนยากจนล้มตาย พวกเขาก็นำศพไปทิ้งภายนอก เพราะกลิ่นซากศพของมนุษย์ที่ตายแล้ว พวกอมนุษย์ได้เข้ามาสู่เมือง เพราะเหตุน้ัน คนจึงตายมากขึ้น และเพราะความน่ารังเกียจนั้น อหิวาตกโรคจึงเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเมืองเวสาลีถูกภัย 3 อย่าง คือ ภัยคือความอดอยาก ภัยคืออมนุษย์ และภัยคือโรคระบาด คุกคามแล้ว ชาวเมืองจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ภัย 3 ประการได้เกิดขึ้นในเมืองนี้แล้ว ก่อนแต่นี้ ตลอด 7 ชั่วราชตระกูล ภัยเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นเลย ข้าพระองค์ทั้งหลายเข้าใจว่า ภัยนั้นเกิดขึ้นในบัดนี้ เพราะความไม่ตั้งอยู่ในธรรมของพระองค์" พระราชาโปรดให้ประชุมชนทั้งหมดในสัณฐาคาร แล้วตรัสว่า "พวกท่านจงตรวจสอบความเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมของข้าพเจ้าเถิด" พวกเขาตรวจสอบราชประเพณีทั้งหมด ก็ไม่เห็นความผิดปกติอะไรเลย තතො රඤ්ඤො දොසං අදිස්වා ‘‘ඉදං භයං අම්හාකං කථං වූපසමෙය්‍යා’’ති චින්තෙසුං. තත්ථ එකච්චෙ ඡ සත්ථාරො අපදිසිංසු – ‘‘එතෙහි ඔක්කන්තමත්තෙ වූපසමිස්සතී’’ති. එකච්චෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, සො භගවා සබ්බසත්තහිතාය ධම්මං දෙසෙති මහිද්ධිකො [Pg.266] මහානුභාවො, තෙන ඔක්කන්තමත්තෙ සබ්බභයානි වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. තෙන තෙ අත්තමනා හුත්වා ‘‘කහං පන සො භගවා එතරහි විහරති, අම්හෙහි වා පෙසිතෙ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති ආහංසු. අථාපරෙ ආහංසු – ‘‘බුද්ධා නාම අනුකම්පකා, කිස්ස නාගච්ඡෙය්‍යුං, සො පන භගවා එතරහි රාජගහෙ විහරති, රාජා ච බිම්බිසාරො තං උපට්ඨහති, කදාචි සො ආගන්තුං න දදෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ආනෙස්සාමා’’ති ද්වෙ ලිච්ඡවිරාජානො මහතා බලකායෙන පහූතං පණ්ණාකාරං දත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසෙසුං – ‘‘බිම්බිසාරං සඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං ආනෙථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො පණ්ණාකාරං දත්වා තං පවත්තිං නිවෙදෙත්වා ‘‘මහාරාජ, භගවන්තං අම්හාකං නගරං පෙසෙහී’’ති ආහංසු. රාජා න සම්පටිච්ඡි – ‘‘තුම්හෙ එව ජානාථා’’ති ආහ. තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහංසු – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං නගරෙ තීණි භයානි උප්පන්නානි. සචෙ භගවා ආගච්ඡෙය්‍ය, සොත්ථි නො භවෙය්‍යා’’ති. භගවා ආවජ්ජෙත්වා ‘‘වෙසාලියං රතනසුත්තෙ වුත්තෙ සා රක්ඛා කොටිසතසහස්සචක්කවාළානි ඵරිස්සති, සුත්තපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති අධිවාසෙසි. අථ රාජා බිම්බිසාරො භගවතො අධිවාසනං සුත්වා ‘‘භගවතා වෙසාලිගමනං අධිවාසිත’’න්ති නගරෙ ඝොසනං කාරාපෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කිං, භන්තෙ, සම්පටිච්ඡිත්ථ වෙසාලිගමන’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ආගමෙථ, යාව මග්ගං පටියාදෙමී’’ති. ลำดับนั้น เมื่อไม่เห็นความผิดของพระราชา จึงคิดกันว่า "ภัยนี้ของพวกเราจะระงับได้อย่างไรหนอ" ในที่นั้น บางพวกได้อ้างถึงครูทั้ง ๖ ว่า "เพียงแค่ท่านเหล่านี้มาถึง ภัยก็จะระงับไป" บางพวกกล่าวว่า "ได้ยินว่า พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ ทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เพียงแค่พระองค์เสด็จมาถึง ภัยทั้งปวงก็จะระงับไป" เพราะคำนั้น พวกเขาจึงมีใจยินดีแล้วกล่าวว่า "ก็บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหนหนอ หรือหากพวกเราส่งคนไปทูลเชิญ พระองค์จะเสด็จมาหรือไม่" ครั้งนั้น พวกอื่นกล่าวว่า "ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ทรงอนุเคราะห์ เหตุใดจักไม่เสด็จมาเล่า แต่บัดนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ และพระเจ้าพิมพิสารก็ทรงอุปัฏฐากพระองค์อยู่ บางทีพระองค์อาจจะไม่ทรงอนุญาตให้เสด็จมาก็ได้" (พวกเขาจึงกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น เราจะไปทูลให้พระราชาทรงทราบแล้วทูลเชิญเสด็จมา" แล้วจึงส่งเจ้าลิจฉวี ๒ พระองค์ไปพร้อมด้วยกองกำลังพลขนาดใหญ่และเครื่องบรรณาการมากมาย ไปยังสำนักของพระราชา (พร้อมรับสั่งว่า) "พวกท่านจงไปทูลให้พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบแล้วทูลอัญเชิญพระผู้มีพระภาคเสด็จมาเถิด" เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นไปแล้ว ถวายเครื่องบรรณาการแด่พระราชา ทูลแจ้งเรื่องราวนั้นแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์โปรดส่งพระผู้มีพระภาคไปยังเมืองของพวกข้าพระองค์เถิด" พระราชาไม่ทรงรับปาก ตรัสว่า "พวกท่านจงทราบเองเถิด" พวกเขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเมืองของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดภัย ๓ ประการขึ้นแล้ว หากพระผู้มีพระภาคพึงเสด็จมา ความสวัสดีพึงมีแก่พวกข้าพระองค์" พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาแล้วทรงดำริว่า "เมื่อเรากล่าวรัตนสูตรในกรุงเวสาลี การอารักขานั้นจักแผ่ไปตลอดแสนโกฏิจักรวาล ในเวลาจบพระสูตร การบรรลุธรรมจักมีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐" ดังนี้แล้วจึงทรงรับนิมนต์ ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงสดับการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงให้ประกาศในพระนครว่า "พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีแล้ว" แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงรับนิมนต์เสด็จไปยังกรุงเวสาลีหรือ พระเจ้าข้า" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ถวายพระพร มหาบพิตร" (พระราชาจึงกราบทูลว่า) "ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดรออยู่ก่อน ตราบเท่าที่ข้าพระองค์จะตระเตรียมหนทาง" අථ ඛො රාජා බිම්බිසාරො රාජගහස්ස ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා පඤ්චයොජනං භූමිං සමං කත්වා, යොජනෙ යොජනෙ විහාරං මාපෙත්වා, භගවතො ගමනකාලං පටිවෙදෙසි. භගවා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො පායාසි. රාජා පඤ්චයොජනං මග්ගං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි ජාණුමත්තං ඔකිරාපෙත්වා ධජපටාකාපුණ්ණඝටකදලිආදීනි උස්සාපෙත්වා භගවතො ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි, එකෙකස්ස ච භික්ඛුස්ස එකමෙකං උක්ඛිපාපෙත්වා සද්ධිං අත්තනො පරිවාරෙන පුප්ඵගන්ධාදීහි පූජං කරොන්තො එකෙකස්මිං විහාරෙ භගවන්තං වසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා පඤ්චහි දිවසෙහි ගඞ්ගාතීරං නෙසි. තත්ථ සබ්බාලඞ්කාරෙහි නාවං අලඞ්කරොන්තො වෙසාලිකානං සාසනං පෙසෙසි – ‘‘ආගතො භගවා, මග්ගං පටියාදෙත්වා සබ්බෙ භගවතො පච්චුග්ගමනං [Pg.267] කරොථා’’ති. තෙ ‘‘දිගුණං පූජං කරිස්සාමා’’ති වෙසාලියා ච ගඞ්ගාය ච අන්තරා තියොජනං භූමිං සමං කත්වා භගවතො චත්තාරි, එකෙකස්ස ච භික්ඛුනො ද්වෙ ද්වෙ සෙතච්ඡත්තානි සජ්ජෙත්වා පූජං කුරුමානා ගඞ්ගාතීරෙ ආගන්ත්වා අට්ඨංසු. ครั้งนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารรับสั่งให้ปรับพื้นที่ระยะทาง ๕ โยชน์ในระหว่างกรุงราชคฤห์กับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ ให้สร้างวิหารทุกๆ ระยะ ๑ โยชน์ แล้วจึงกราบทูลแจ้งเวลาเสด็จแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จออกเดินทาง พระราชาทรงโปรยหนทาง ๕ โยชน์ด้วยดอกไม้ ๕ สีสูงประมาณเข่า ให้ยกธง แผ่นผ้า หม้อน้ำเต็ม และต้นกล้วยเป็นต้นขึ้น ให้กั้นเศวตฉัตร ๒ คันถวายพระผู้มีพระภาค และให้กั้น (เศวตฉัตร) คันหนึ่งๆ แก่ภิกษุแต่ละรูป พร้อมด้วยบริวารของพระองค์ ทรงกระทำการบูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ให้พระผู้มีพระภาคประทับในวิหารแต่ละหลัง ถวายมหาทานแล้ว ได้นำเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำคงคาโดยใช้เวลา ๕ วัน ณ ที่นั้น ขณะที่ทรงประดับเรือด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ได้ส่งสาส์นไปถึงชาวเมืองเวสาลีว่า "พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว พวกท่านทั้งปวงจงตระเตรียมหนทางแล้วจงทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเถิด" เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น (คิดว่า) "เราจักทำการบูชาเป็นสองเท่า" จึงปรับพื้นที่ระยะทาง ๓ โยชน์ในระหว่างกรุงเวสาลีกับแม่น้ำคงคาให้ราบเรียบ จัดเตรียมเศวตฉัตร ๔ คันถวายพระผู้มีพระภาค และ (เศวตฉัตร) ๒ คันๆ แก่ภิกษุแต่ละรูป กระทำการบูชาแล้ว ได้มายังฝั่งแม่น้ำคงคาแล้วยืนรออยู่ බිම්බිසාරො ද්වෙ නාවායො සඞ්ඝාටෙත්වා, මණ්ඩපං කත්වා, පුප්ඵදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ සබ්බරතනමයං බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙසි. භගවා තස්මිං නිසීදි. පඤ්චසතා භික්ඛූපි නාවං අභිරුහිත්වා යථානුරූපං නිසීදිංසු. රාජා භගවන්තං අනුගච්ඡන්තො ගලප්පමාණං උදකං ඔරොහිත්වා ‘‘යාව, භන්තෙ, භගවා ආගච්ඡති, තාවාහං ඉධෙව ගඞ්ගාතීරෙ වසිස්සාමී’’ති වත්වා නිවත්තො. උපරි දෙවතා යාව අකනිට්ඨභවනා පූජමකංසු, හෙට්ඨා ගඞ්ගානිවාසිනො කම්බලස්සතරාදයො නාගා පූජමකංසු. එවං මහතියා පූජාය භගවා යොජනමත්තං අද්ධානං ගඞ්ගාය ගන්ත්වා වෙසාලිකානං සීමන්තරං පවිට්ඨො. พระเจ้าพิมพิสารทรงผูกเรือสองลำเข้าด้วยกัน สร้างมณฑปขึ้น ประดับด้วยพวงดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงปูลาดพุทธอาสน์อันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์นั้น แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปก็ขึ้นสู่เรือแล้วนั่งตามสมควร พระราชาเสด็จตามส่งพระผู้มีพระภาค เสด็จลงไปในน้ำลึกประมาณคอ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตราบเท่าที่พระผู้มีพระภาคยังไม่เสด็จกลับมา ข้าพระองค์จักรออยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคานี้เอง" ดังนี้แล้วจึงเสด็จกลับ ในเบื้องบน เหล่าเทวดาจนถึงอกนิฏฐภพได้กระทำการบูชา ในเบื้องล่าง เหล่านาคมีกัมพลและอัสสตรเป็นต้นผู้อาศัยอยู่ในแม่น้ำคงคาได้กระทำการบูชา ด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปตามแม่น้ำคงคาเป็นระยะทางประมาณ ๑ โยชน์ แล้วเสด็จเข้าไปสู่เขตแดนของชาวเมืองเวสาลี තතො ලිච්ඡවිරාජානො තෙන බිම්බිසාරෙන කතපූජාය දිගුණං කරොන්තා ගලප්පමාණෙ උදකෙ භගවන්තං පච්චුග්ගච්ඡිංසු. තෙනෙව ඛණෙන තෙන මුහුත්තෙන විජ්ජුප්පභාවිනද්ධන්ධකාරවිසටකූටො ගළගළායන්තො චතූසු දිසාසු මහාමෙඝො වුට්ඨාසි. අථ භගවතා පඨමපාදෙ ගඞ්ගාතීරෙ නික්ඛිත්තමත්තෙ පොක්ඛරවස්සං වස්සි. යෙ තෙමෙතුකාමා, තෙ එව තෙමෙන්ති, අතෙමෙතුකාමා න තෙමෙන්ති. සබ්බත්ථ ජාණුමත්තං ඌරුමත්තං කටිමත්තං ගලප්පමාණං උදකං වහති, සබ්බකුණපානි උදකෙන ගඞ්ගං පවෙසිතානි පරිසුද්ධො භූමිභාගො අහොසි. ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงกระทำการบูชาเป็นสองเท่าของการบูชาที่พระเจ้าพิมพิสารทรงกระทำแล้ว ได้เสด็จไปต้อนรับพระผู้มีพระภาคในน้ำลึกประมาณคอ ในขณะนั้น ในครู่นั้นเอง มหาเมฆซึ่งมียอดเมฆอันมืดมิดแผ่ไพศาลสลับด้วยแสงฟ้าแลบ ก็ตั้งขึ้นในทิศทั้งสี่พร้อมด้วยเสียงคะนอง ครั้งนั้น พอพระผู้มีพระภาคทรงวางพระบาทแรก ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา ฝนโบกขรพรรษก็ตกลงมา ผู้ใดปรารถนาจะเปียก ผู้นั้นเท่านั้นจึงเปียก ผู้ไม่ปรารถนาจะเปียก ก็ไม่เปียก น้ำไหลไปทั่วทุกแห่ง สูงประมาณเข่าบ้าง ประมาณขาอ่อนบ้าง ประมาณเอวบ้าง ประมาณคอบ้าง ซากศพทั้งปวงถูกน้ำพัดพาไปสู่แม่น้ำคงคา พื้นดินก็ได้กลับบริสุทธิ์ ලිච්ඡවිරාජානො භගවන්තං අන්තරා යොජනෙ යොජනෙ වාසාපෙත්වා මහාදානානි දත්වා තීහි දිවසෙහි දිගුණං පූජං කරොන්තා වෙසාලිං නයිංසු. වෙසාලිං සම්පත්තෙ භගවති සක්කො දෙවානමින්දො දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතො ආගච්ඡි, මහෙසක්ඛානං දෙවානං සන්නිපාතෙන අමනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පලායිංසු. භගවා නගරද්වාරෙ ඨත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමං ආනන්ද, රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා බලිකම්මූපකරණානි ගහෙත්වා ලිච්ඡවිකුමාරෙහි සද්ධිං වෙසාලියා තීසු පාකාරන්තරෙසු විචරන්තො පරිත්තං කරොහී’’ති රතනසුත්තං අභාසි. එවං ‘‘කෙන පනෙතං සුත්තං, කදා, කත්ථ, කස්මා ච වුත්ත’’න්ති එතෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනා විත්ථාරෙන වෙසාලිවත්ථුතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණියති. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทูลเชิญพระผู้มีพระภาคให้ประทับแรมในระหว่างทางทุกๆ ระยะโยชน์ ทรงถวายมหาทานแล้ว กระทำการบูชาเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าทุกวันตลอดสามวัน แล้วจึงทูลเชิญเสด็จไปยังกรุงเวสาลี เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลีแล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ อันหมู่เทพแวดล้อม ได้เสด็จมา เพราะการประชุมกันของเหล่าเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่ พวกอมนุษย์โดยมากจึงพากันหนีไป พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ที่ประตูเมือง ตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า "ดูก่อนอานนท์ เธอจงเรียนเอารตนสูตรนี้ ถือเอาเครื่องพลีกรรม พร้อมกับเหล่าราชกุมารลิจฉวี เที่ยวไปในระหว่างกำแพงทั้งสามชั้นแห่งกรุงเวสาลี จงทำปริตรเถิด" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสรตนสูตร ด้วยประการฉะนี้ การวิสัชนาปัญหาเหล่านี้ว่า "ก็สูตรนี้ใครกล่าว กล่าวเมื่อไร ที่ไหน และเพราะเหตุไร" อันโบราณาจารย์ทั้งหลายพรรณนาไว้โดยพิสดารตั้งแต่เรื่องของกรุงเวสาลีเป็นต้นไป එවං [Pg.268] භගවතො වෙසාලිං අනුප්පත්තදිවසෙයෙව වෙසාලිනගරද්වාරෙ තෙසං උපද්දවානං පටිඝාතත්ථාය වුත්තමිදං රතනසුත්තං උග්ගහෙත්වා ආයස්මා ආනන්දො පරිත්තත්ථාය භාසමානො භගවතො පත්තෙන උදකං ආදාය සබ්බනගරං අබ්භුක්කිරන්තො අනුවිචරි. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති වුත්තමත්තෙයෙව ච ථෙරෙන යෙ පුබ්බෙ අපලාතා සඞ්කාරකූටභිත්තිප්පදෙසාදිනිස්සිතා අමනුස්සා, තෙ චතූහි ද්වාරෙහි පලායිංසු, ද්වාරානි අනොකාසානි අහෙසුං. තතො එකච්චෙ ද්වාරෙසු ඔකාසං අලභමානා පාකාරං භින්දිත්වා පලාතා. අමනුස්සෙසු ගතමත්තෙසු මනුස්සානං ගත්තෙසු රොගො වූපසන්තො, තෙ නික්ඛමිත්වා සබ්බගන්ධපුප්ඵාදීහි ථෙරං පූජෙසුං. මහාජනො නගරමජ්ඣෙ සන්ථාගාරං සබ්බගන්ධෙහි ලිම්පිත්වා විතානං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා තත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං ආනෙසි. ด้วยประการฉะนี้ ในวันเดียวกับที่พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี พระอานนท์ผู้มีอายุได้เรียนเอารตนสูตรนี้ ซึ่งพระองค์ตรัสไว้ที่ประตูเมืองเวสาลีเพื่อกำจัดอุปัทวะเหล่านั้นแล้ว เมื่อกล่าวอยู่เพื่อทำปริตร ท่านได้ถือน้ำด้วยบาตรของพระผู้มีพระภาค เที่ยวประพรมไปทั่วนคร และเพียงแค่พระเถระกล่าวว่า "ยํ กิญฺจิ" พวกอมนุษย์ที่ยังไม่หนีไปก่อนหน้านี้ ซึ่งอาศัยอยู่ตามกองขยะและฝาผนังเป็นต้น ก็พากันหนีออกไปทางประตูทั้งสี่ ประตูทั้งหลายก็แน่นขนัดไม่มีช่องว่าง แต่นั้น บางพวกเมื่อหาช่องทางที่ประตูไม่ได้ ก็ทำลายกำแพงหนีไป เมื่อพวกอมนุษย์ไปหมดแล้ว โรคในกายของมนุษย์ก็สงบระงับไป พวกเขาจึงพากันออกมาบูชาพระเถระด้วยเครื่องหอมและดอกไม้ทั้งปวงเป็นต้น มหาชนได้ทาสัณฐาคารกลางเมืองด้วยของหอมทั้งปวง ทำเพดานผ้า ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แล้วปูลาดพุทธอาสน์ไว้ในที่นั้น และได้ทูลเชิญพระผู้มีพระภาคเสด็จมา භගවා සන්ථාගාරං පවිසිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො රාජානො මනුස්සා ච පතිරූපෙ ඔකාසෙ නිසීදිංසු. සක්කොපි දෙවානමින්දො ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවපරිසාය සද්ධිං උපනිසීදි අඤ්ඤෙ ච දෙවා. ආනන්දත්ථෙරොපි සබ්බං වෙසාලිං අනුවිචරන්තො ආරක්ඛං කත්වා වෙසාලිනගරවාසීහි සද්ධිං ආගන්ත්වා එකමන්තං නිසීදි. තත්ථ භගවා සබ්බෙසං තදෙව රතනසුත්තං අභාසීති. พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปสู่สัณฐาคารแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ แม้ภิกษุสงฆ์ เหล่ากษัตริย์ และมนุษย์ทั้งหลายก็ได้นั่งในที่อันสมควร แม้ท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพพร้อมด้วยเทพบริษัทในเทวโลกทั้งสองก็ได้ประทับนั่งใกล้ๆ และเทพเหล่าอื่นด้วย แม้พระอานนทเถระเที่ยวไปทั่วนครเวสาลี ทำการอารักขาแล้ว ได้มาพร้อมกับชาวเมืองเวสาลี นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรตนสูตรนั้นนั่นแลแก่ชนทั้งปวง 224. තත්ථ යානීධ භූතානීති පඨමගාථායං යානීති යාදිසානි අප්පෙසක්ඛානි වා මහෙසක්ඛානි වා. ඉධාති ඉමස්මිං පදෙසෙ, තස්මිං ඛණෙ සන්නිපතිතට්ඨානං සන්ධායාහ. භූතානීති කිඤ්චාපි භූතසද්දො ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති එවමාදීසු (පාචි. 69) විජ්ජමානෙ, ‘‘භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.401) ඛන්ධපඤ්චකෙ, ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතූ’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.86) චතුබ්බිධෙ පථවීධාත්වාදිරූපෙ, ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො’’ති එවමාදීසු (ජා. 1.2.190) ඛීණාසවෙ, ‘‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති එවමාදීසු (දී. නි. 2.220) සබ්බසත්තෙ, ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’ති එවමාදීසු (පාචි. 90) රුක්ඛාදිකෙ, ‘‘භූතං භූතතො සඤ්ජානාතී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.3) චාතුමහාරාජිකානං හෙට්ඨා සත්තනිකායං උපාදාය වත්තති. ඉධ පන අවිසෙසතො අමනුස්සෙසු දට්ඨබ්බො. ๒๒๔. ในรตนสูตรนั้น ในปฐมคาถาว่า "ยานีธ ภูตานิ" บทว่า "ยานิ" หมายถึง มีสภาพเช่นใด คือ มีศักดิ์น้อยหรือมีศักดิ์ใหญ่ก็ตาม บทว่า "อิธ" หมายถึง ในประเทศนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงสถานที่ประชุมกันในขณะนั้น บทว่า "ภูตานิ" นั้น แม้ว่าภูตศัพท์จะเป็นไปในความหมายว่า สิ่งที่มีอยู่ (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตสฺมึ ปาจิตฺติยํ") ในความหมายว่า ขันธ์ ๕ (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตมิทนฺติ ภิกฺขเว สมนุปสฺสถา") ในความหมายว่า รูป ๔ อย่างคือปฐวีธาตุเป็นต้น (ในคำเป็นต้นว่า "จตฺตาโร โข ภิกฺขุ มหาภูตา เหตุ") ในความหมายว่า พระขีณาสพ (ในคำเป็นต้นว่า "โย จ กาลฆโส ภูโต") ในความหมายว่า สัตว์ทั้งปวง (ในคำเป็นต้นว่า "สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ") ในความหมายว่า ต้นไม้เป็นต้น (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตคามปาตพฺยตาย") และหมายเอาหมู่สัตว์เบื้องต่ำกว่าชั้นจาตุมหาราชิกา (ในคำเป็นต้นว่า "ภูตํ ภูตโต สญฺชานาติ") แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงพวกอมนุษย์โดยไม่เจาะจง සමාගතානීති [Pg.269] සන්නිපතිතානි. භුම්මානීති භූමියං නිබ්බත්තානි. වාති විකප්පනෙ. තෙන යානීධ භුම්මානි වා භූතානි සමාගතානීති ඉමමෙකං විකප්පං කත්වා පුන දුතියං විකප්පං කාතුං ‘‘යානි වා අන්තලික්ඛෙ’’ති ආහ. අන්තලික්ඛෙ වා යානි භූතානි නිබ්බත්තානි, තානි සබ්බානි ඉධ සමාගතානීති අත්ථො. එත්ථ ච යාමතො යාව අකනිට්ඨං, තාව නිබ්බත්තානි භූතානි ආකාසෙ පාතුභූතවිමානෙසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘අන්තලික්ඛෙ භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි. තතො හෙට්ඨා සිනෙරුතො පභුති යාව භූමියං රුක්ඛලතාදීසු අධිවත්ථානි පථවියඤ්ච නිබ්බත්තානි භූතානි, තානි සබ්බානි භූමියං භූමිපටිබද්ධෙසු ච රුක්ඛලතාපබ්බතාදීසු නිබ්බත්තත්තා ‘‘භුම්මානි භූතානී’’ති වෙදිතබ්බානි. บทว่า "สมาคตานิ" หมายถึง ประชุมกันแล้ว บทว่า "ภุมฺมานิ" หมายถึง เกิดแล้วในภาคพื้นดิน บทว่า "วา" ใช้ในอรรถว่าวิกัปปะ (จำแนก) เพราะเหตุนั้น พระองค์ทรงกระทำวิกัปปะข้อหนึ่งนี้ว่า "ภูตเหล่าใดที่เกิดบนภาคพื้นดินประชุมกันในที่นี้" แล้ว เพื่อจะทรงกระทำวิกัปปะข้อที่สองอีก จึงตรัสว่า "ยานิ วา อนฺตลิกฺเข" ความว่า หรือภูตเหล่าใดเกิดในอากาศ ภูตเหล่านั้นทั้งหมดประชุมกันในที่นี้ และในที่นี้ ภูตทั้งหลายที่เกิดตั้งแต่ชั้นยามาจนถึงชั้นอกนิฏฐ์ พึงทราบว่าเป็น "ภูตในอากาศ" เพราะเกิดในวิมานที่ปรากฏในอากาศ เบื้องต่ำกว่านั้นลงมา ตั้งแต่เขาสิเนรุเป็นต้นไป จนถึงภูตที่สิงสถิตอยู่ตามต้นไม้เถาวัลย์เป็นต้นบนภาคพื้นดิน และภูตที่เกิดในแผ่นดิน ภูตเหล่านั้นทั้งหมดพึงทราบว่าเป็น "ภุมมภูต" (ภูตบนภาคพื้นดิน) เพราะเกิดในภาคพื้นดินและในสิ่งที่เนื่องด้วยภาคพื้นดินมีต้นไม้ เถาวัลย์ ภูเขา เป็นต้น එවං භගවා සබ්බානෙව අමනුස්සභූතානි ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්වීහි පදෙහි විකප්පෙත්වා පුන එකෙන පදෙන පරිග්ගහෙත්වා ‘‘සබ්බෙව භූතා සුමනා භවන්තූ’’ති ආහ. සබ්බෙති අනවසෙසා. එවාති අවධාරණෙ, එකම්පි අනපනෙත්වාති අධිප්පායො. භූතාති අමනුස්සා. සුමනා භවන්තූති සුඛිතමනා, පීතිසොමනස්සජාතා භවන්තූති අත්ථො. අථොපීති කිච්චන්තරසන්නියොජනත්ථං වාක්‍යොපාදානෙ නිපාතද්වයං. සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතන්ති අට්ඨිං කත්වා, මනසි කත්වා, සබ්බචෙතසො සමන්නාහරිත්වා දිබ්බසම්පත්තිලොකුත්තරසුඛාවහං මම දෙසනං සුණන්තු. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอมนุสสภูตทั้งปวงนั่นเทียวด้วยสองบทว่า "เหล่าใดที่อยู่บนภาคพื้นดิน หรือเหล่าใดที่อยู่ในอากาศ" แล้ว ทรงรวบรวมด้วยบทเดียวอีกครั้ง ตรัสว่า "สพฺเพว ภูตา สุมนา ภวนฺตุ" บทว่า "สพฺเพ" หมายถึง ทั้งหมดไม่มีเหลือ บทว่า "เอว" เป็นนิบาตในอรรถว่ากำหนดแน่นอน อธิบายว่า ไม่ยกเว้นแม้แต่ตนเดียว บทว่า "ภูตา" หมายถึง อมนุษย์ทั้งหลาย บทว่า "สุมนา ภวนฺตุ" มีความว่า ขอจงมีใจเป็นสุข เป็นผู้เกิดปีติโสมนัสเถิด บทว่า "อโถปิ" เป็นนิบาตสองตัวในการยกประโยคขึ้นเพื่อประกอบกิจอย่างอื่น บทว่า "สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ ภาสิตํ" หมายถึง ขอจงกระทำโดยเคารพ ใส่ใจ รวบรวมจิตทั้งหมดมาฟังธรรมเทศนาของเราอันนำมาซึ่งทิพยสมบัติและโลกุตรสุขเถิด එවමෙත්ථ භගවා ‘‘යානීධ භූතානි සමාගතානී’’ති අනියමිතවචනෙන භූතානි පරිග්ගහෙත්වා පුන ‘‘භුම්මානි වා යානි ව අන්තලික්ඛෙ’’ති ද්විධා විකප්පෙත්වා තතො ‘‘සබ්බෙව භූතා’’ති පුන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘සුමනා භවන්තූ’’ති ඉමිනා වචනෙන ආසයසම්පත්තියං නියොජෙන්තො ‘‘සක්කච්ච සුණන්තු භාසිත’’න්ති පයොගසම්පත්තියං, තථා යොනිසොමනසිකාරසම්පත්තියං පරතොඝොසසම්පත්තියඤ්ච, තථා අත්තසම්මාපණිධිසප්පුරිසූපනිස්සයසම්පත්තීසු සමාධිපඤ්ඤාහෙතුසම්පත්තීසු ච නියොජෙන්තො ගාථං සමාපෙසි. ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรวบรวมปวงภูตด้วยพระดำรัสที่ไม่เจาะจงว่า ‘ยานีธ ภูตานิ สมาคตานิ’ (ภูตเหล่าใดในที่นี้ประชุมกันแล้ว) ดังนี้แล้ว ทรงจำแนกออกเป็น ๒ พวกอีกว่า ‘ภุมฺมานิ วา ยานิ ว อนฺตลิกฺเข’ (คือเหล่าที่อยู่บนภาคพื้น หรือเหล่าที่อยู่ในอากาศ) ดังนี้ จากนั้นทรงรวบรวมเข้าเป็นหนึ่งอีกด้วยพระดำรัสว่า ‘สพฺเพว ภูตา’ (ภูตทั้งปวงเทียว) ดังนี้แล้ว ทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในอาสยสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัย) ด้วยพระดำรัสว่า ‘สุมนา ภวนฺตุ’ (จงเป็นผู้มีใจดี) ดังนี้ ทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในปโยคสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งความเพียร) ด้วยพระดำรัสว่า ‘สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ ภาสิตํ’ (จงฟังภาษิตโดยเคารพ) ดังนี้, และทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในโยนิโสมนสิการสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการทำในใจโดยแยบคาย) และปรโตโฆสสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการได้ฟังจากผู้อื่น) ด้วย, อีกทั้งทรงชักนำให้ตั้งอยู่ในอัตตสัมมาปณิธิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการตั้งตนไว้ชอบ) สัปปุริสูปนิสสยสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการอาศัยสัตบุรุษ) และในสัมปทาอันเป็นเหตุแห่งสมาธิและปัญญาด้วย จึงทรงให้ตั้งมั่นในคาถานี้ 225. තස්මා හි භූතාති දුතියගාථා. තත්ථ තස්මාති කාරණවචනං. භූතාති ආමන්තනවචනං. නිසාමෙථාති සුණාථ. සබ්බෙති අනවසෙසා[Pg.270]. කිං වුත්තං හොති? යස්මා තුම්හෙ දිබ්බට්ඨානානි තත්ථ උපභොගසම්පදඤ්ච පහාය ධම්මස්සවනත්ථං ඉධ සමාගතා, න නටනච්චනාදිදස්සනත්ථං, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙති. අථ වා ‘‘සුමනා භවන්තු සක්කච්ච සුණන්තූ’’ති වචනෙන තෙසං සුමනභාවං සක්කච්චං සොතුකම්‍යතඤ්ච දිස්වා ආහ – යස්මා තුම්හෙ සුමනභාවෙන අත්තසම්මාපණිධියොනිසොමනසිකාරාසයසුද්ධීහි සක්කච්චං සොතුකම්‍යතාය සප්පුරිසූපනිස්සයපරතොඝොසපදට්ඨානතො පයොගසුද්ධීහි ච යුත්තා, තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙති. අථ වා යං පුරිමගාථාය අන්තෙ ‘‘භාසිත’’න්ති වුත්තං, තං කාරණභාවෙන අපදිසන්තො ආහ – ‘‘යස්මා මම භාසිතං නාම අතිදුල්ලභං අට්ඨක්ඛණපරිවජ්ජිතස්ස ඛණස්ස දුල්ලභත්තා, අනෙකානිසංසඤ්ච පඤ්ඤාකරුණාගුණෙන පවත්තත්තා, තඤ්චාහං වත්තුකාමො ‘සුණන්තු භාසිත’න්ති අවොචං. තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ’’ති ඉදං ඉමිනා ගාථාපදෙන වුත්තං හොති. ๒๒๕. คาถาว่า ‘ตสฺมา หิ ภูตา’ เป็นคาถาที่สอง. ในคาถานั้น บทว่า ‘ตสฺมา’ เป็นคำแสดงเหตุ. บทว่า ‘ภูตา’ เป็นคำร้องเรียก. บทว่า ‘นิสาเมถ’ คือ ‘สุณาถ’ (จงฟัง). บทว่า ‘สพฺเพ’ คือ ไม่มีเหลือ. ความว่าอย่างไร? ความว่า เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายละทิพยสถานและความถึงพร้อมแห่งการบริโภคในที่นั้นแล้ว มาประชุมกันในที่นี้เพื่อฟังธรรม ไม่ใช่เพื่อดูการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตั้งใจฟัง. อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทอดพระเนตรเห็นความเป็นผู้มีใจดีและความปรารถนาจะฟังโดยเคารพของภูตเหล่านั้น ด้วยพระดำรัสว่า ‘สุมนา ภวนฺตุ สกฺกจฺจํ สุณนฺตุ’ จึงตรัสว่า – เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายประกอบด้วยความเป็นผู้มีใจดี ด้วยความบริสุทธิ์แห่งอัตตสัมมาปณิธิ โยนิโสมนสิการ และอาสยะ และประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งความเพียร อันเนื่องมาจากการมีความปรารถนาจะฟังโดยเคารพ ซึ่งมีสัปปุริสูปนิสสัยและปรโตโฆสะเป็นที่ตั้ง เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตั้งใจฟัง. อีกนัยหนึ่ง พระองค์ทรงแสดงเหตุแห่งคำที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของคาถาก่อนว่า ‘ภาสิตํ’ จึงตรัสว่า – “เพราะเหตุว่า คำที่เรากล่าว ชื่อว่าหาได้ยากยิ่ง เพราะขณะที่เว้นจากอกขณะ ๘ เป็นสิ่งที่หาได้ยาก และมีอานิสงส์มากมาย เพราะเป็นไปโดยคุณคือปัญญาและกรุณา, และเราปรารถนาจะกล่าวคำนั้น จึงได้กล่าวว่า ‘สุณนฺตุ ภาสิตํ’ (จงฟังคำที่กล่าว). เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภูตทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตั้งใจฟัง” – เนื้อความนี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยบาทแห่งคาถานี้ එවමෙතං කාරණං නිරොපෙන්තො අත්තනො භාසිතනිසාමනෙ නියොජෙත්වා නිසාමෙතබ්බං වත්තුමාරද්ධො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. තස්සත්ථො – යායං තීහි උපද්දවෙහි උපද්දුතා මානුසී පජා, තස්සා මානුසියා පජාය මිත්තභාවං හිතජ්ඣාසයතං පච්චුපට්ඨාපෙථාති. කෙචි පන ‘‘මානුසියං පජ’’න්ති පඨන්ති, තං භුම්මත්ථාසම්භවා න යුජ්ජති. යම්පි චඤ්ඤෙ අත්ථං වණ්ණයන්ති, සොපි න යුජ්ජති. අධිප්පායො පනෙත්ථ – නාහං බුද්ධොති ඉස්සරියබලෙන වදාමි, අපිච පන තුම්හාකඤ්ච ඉමිස්සා ච මානුසියා පජාය හිතත්ථං වදාමි – ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති. එත්ථ ච – พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงปลูกฝังเหตุนี้อย่างนี้แล้ว ทรงชักนำให้ตั้งใจฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว จึงทรงเริ่มตรัสเรื่องที่ควรตั้งใจฟังว่า “เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชาย” (ท่านทั้งหลายจงทำเมตตาในหมู่มนุษย์). อรรถาธิบายแห่งบทนั้นคือ – หมู่มนุษย์นี้ใด ถูกอุปัทวะ ๓ ประการเบียดเบียนแล้ว, ท่านทั้งหลายจงยังความเป็นมิตร คือความเป็นผู้มีอัธยาศัยเกื้อกูล ให้บังเกิดแก่หมู่มนุษย์นั้น. แต่บางท่านอ่านว่า “มานุสิยํ ปชํ”, คำนั้นไม่ถูกต้อง เพราะไม่เข้ากับความหมายว่าบนแผ่นดิน. แม้อรรถที่ท่านอื่นอธิบาย ก็ไม่ถูกต้องเช่นกัน. ส่วนอธิบายในที่นี้คือ – เรามิได้กล่าวด้วยอำนาจแห่งความเป็นใหญ่ว่าเราเป็นพระพุทธเจ้า, แต่ทว่าเรากล่าวเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ท่านทั้งหลายด้วย แก่หมู่มนุษย์นี้ด้วยว่า – “เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชาย”. และในข้อนี้มีพระคาถาว่า – ‘‘යෙ සත්තසණ්ඩං පථවිං විජෙත්වා, රාජිසයො යජමානා අනුපරියගා; අස්සමෙධං පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං වාජපෙය්‍යං නිරග්ගළං. “พระราชฤๅษีเหล่าใดทรงพิชิตแผ่นดินอันเป็นที่อาศัยของสัตว์แล้ว ทรงบูชายัญเสด็จเที่ยวไปโดยลำดับ คือทรงทำอัสสเมธยัญ ปุริสเมธยัญ สัมมาปาสยัญ วาชเปยยยัญ และนิรัคคฬยัญ.” ‘‘මෙත්තස්ස චිත්තස්ස සුභාවිතස්ස, කලම්පි තෙ නානුභවන්ති සොළසිං. “พระราชฤๅษีเหล่านั้น ย่อมไม่เข้าถึงแม้เสี้ยวที่ ๑๖ แห่ง (ผลของ) เมตตาจิตที่อบรมดีแล้ว.” ‘‘එකම්පි [Pg.271] චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො, මෙත්තායති කුසලී තෙන හොති; සබ්බෙ ච පාණෙ මනසානුකම්පී, පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤ’’න්ති. (අ. නි. 8.1) – “หากบุคคลผู้มีจิตไม่คิดร้าย แผ่เมตตาไปแม้ในสัตว์ตัวหนึ่ง, เขาย่อมเป็นผู้มีกุศลด้วยเหตุนั้น. ส่วนพระอริยเจ้าผู้มีใจอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวง ย่อมทำบุญได้มากมาย.” (องฺ. อฏฺฐก. ๘.๑) – එවමාදීනං සුත්තානං එකාදසානිසංසානඤ්ච වසෙන යෙ මෙත්තං කරොන්ති, තෙසං මෙත්තා හිතාති වෙදිතබ්බා. พึงทราบว่า เมตตาเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้ที่เจริญเมตตาเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ และด้วยอำนาจแห่งอานิสงส์ ๑๑ ประการ ‘‘දෙවතානුකම්පිතො පොසො, සදා භද්‍රානි පස්සතී’’ති. (දී. නි. 2.153; උදා. 76; මහාව. 286) – “บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นแต่ความเจริญทุกเมื่อ.” (ที. นิ. ๒.๑๕๓; อุ. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) – එවමාදීනං වසෙන යෙසු කරීයති, තෙසම්පි හිතාති වෙදිතබ්බා. ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรมีอาทิอย่างนี้ พึงทราบว่า เมตตาเป็นประโยชน์เกื้อกูลแม้แก่สัตว์ทั้งหลายที่เมตตานั้นแผ่ไปถึง එවං උභයෙසම්පි හිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජායා’’ති වත්වා ඉදානි උපකාරම්පි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දිවා ච රත්තො ච හරන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ අප්පමත්තා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ මනුස්සා චිත්තකම්මකට්ඨකම්මාදීහිපි දෙවතා කත්වා චෙතියරුක්ඛාදීනි ච උපසඞ්කමිත්වා දෙවතා උද්දිස්ස දිවා බලිං කරොන්ති, කාළපක්ඛාදීසු ච රත්තිං බලිං කරොන්ති. සලාකභත්තාදීනි වා දත්වා ආරක්ඛදෙවතා උපාදාය යාව බ්‍රහ්මදෙවතානං පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන දිවා බලිං කරොන්ති, ඡත්තාරොපනදීපමාලා සබ්බරත්තිකධම්මස්සවනාදීනි කාරාපෙත්වා පත්තිදානනිය්‍යාතනෙන ච රත්තිං බලිං කරොන්ති, තෙ කථං න රක්ඛිතබ්බා. යතො එවං දිවා ච රත්තො ච තුම්හෙ උද්දිස්ස කරොන්ති යෙ බලිං, තස්මා හි නෙ රක්ඛථ. තස්මා බලිකම්මකාරණාපි තෙ මනුස්සෙ රක්ඛථ ගොපයථ, අහිතං තෙසං අපනෙථ, හිතං උපනෙථ අප්පමත්තා හුත්වා තං කතඤ්ඤුභාවං හදයෙ කත්වා නිච්චමනුස්සරන්තාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแสดงความเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ทั้งสองฝ่ายอย่างนี้แล้ว จึงตรัสว่า “เมตฺตํ กโรถ มานุสิยา ปชาย” บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงอุปการะ (ที่มนุษย์ทำแก่เทวดา) จึงตรัสว่า “ทิวา จ รตฺโต จ หรนฺติ เย พลึ, ตสฺมา หิ เน รกฺขถ อปฺปมตฺตา” (มนุษย์เหล่าใดนำพลีกรรมมาถวายทั้งกลางวันและกลางคืน เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท รักษามนุษย์เหล่านั้น). อรรถาธิบายแห่งบทนั้นคือ – มนุษย์เหล่าใดทำรูปเทวดาด้วยจิตรกรรมและหัตถกรรมไม้เป็นต้นแล้ว เข้าไปยังเจดีย์และต้นไม้เป็นต้น อุทิศเทวดาทำพลีกรรมในเวลากลางวัน และทำพลีกรรมในเวลากลางคืนในกาฬปักษ์เป็นต้น. หรือถวายสลากภัตเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางวันด้วยการมอบส่วนบุญให้แก่เทวดาทั้งหลาย ตั้งแต่อารักขเทวดาจนถึงพรหมเทวดา, และให้จัดแจงการกั้นฉัตร การตามประทีป การฟังธรรมตลอดคืนเป็นต้นแล้ว ทำพลีกรรมในเวลากลางคืนด้วยการมอบส่วนบุญ, มนุษย์เหล่านั้นจะไม่พึงได้รับการคุ้มครองอย่างไร. เพราะเหตุที่มนุษย์เหล่านั้นอุทิศท่านทั้งหลายทำพลีกรรมทั้งกลางวันและกลางคืนอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายจงรักษามนุษย์เหล่านั้น. แม้เพราะเหตุแห่งการทำพลีกรรมนั้น ท่านทั้งหลายจงรักษาคุ้มครองมนุษย์เหล่านั้น, จงกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลของพวกเขา, จงนำสิ่งที่เกื้อกูลมาให้, จงเป็นผู้ไม่ประมาท ทำความกตัญญูนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงอยู่เป็นนิตย์ 226. එවං දෙවතාසු මනුස්සානං උපකාරකභාවං දස්සෙත්වා තෙසං උපද්දවවූපසමනත්ථං බුද්ධාදිගුණප්පකාසනෙන ච දෙවමනුස්සානං ධම්මස්සවනත්ථං ‘‘යංකිඤ්චි විත්ත’’න්තිආදිනා නයෙන සච්චවචනං පයුජ්ජිතුමාරද්ධො. තත්ථ යංකිඤ්චීති අනියමිතවසෙන අනවසෙසං පරියාදියති යංකිඤ්චි තත්ථ තත්ථ වොහාරූපගං[Pg.272]. විත්තන්ති ධනං. තඤ්හි විත්තිං ජනෙතීති විත්තං. ඉධ වාති මනුස්සලොකං නිද්දිසති, හුරං වාති තතො පරං අවසෙසලොකං. තෙන ච ඨපෙත්වා මනුස්සෙ සබ්බලොකග්ගහණෙ පත්තෙ ‘‘සග්ගෙසු වා’’ති පරතො වුත්තත්තා ඨපෙත්වා මනුස්සෙ ච සග්ගෙ ච අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනං ගහණං වෙදිතබ්බං. එවං ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි යං මනුස්සානං වොහාරූපගං අලඞ්කාරපරිභොගූපගඤ්ච ජාතරූපරජතමුත්තාමණිවෙළුරියපවාළලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදිකං, යඤ්ච මුත්තාමණිවාලුකත්ථතාය භූමියා රතනමයවිමානෙසු අනෙකයොජනසතවිත්ථතෙසු භවනෙසු උප්පන්නානං නාගසුපණ්ණාදීනං විත්තං, තං නිද්දිට්ඨං හොති. ๒๒๖. พระเถระครั้นแสดงความเป็นผู้อุปการะของเทวดาทั้งหลายแก่มนุษย์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เพื่อจะให้ระงับอุปัทวะของเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น และเพื่อให้เทวดาและมนุษย์ได้ฟังธรรม จึงเริ่มที่จะกล่าวสัจจวจนะโดยนัยเป็นต้นว่า "ยงฺกิญฺจิ วิตฺตํ" (ทรัพย์สินอย่างใดอย่างหนึ่ง) ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยงฺกิญฺจิ" รวบรวมเอาทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยอำนาจแห่งการไม่เจาะจง คือทรัพย์สินอย่างใดอย่างหนึ่งที่ควรแก่การซื้อขายในที่นั้นๆ บทว่า "วิตฺตํ" คือ ทรัพย์สิน เพราะทรัพย์นั้นย่อมทำให้เกิดความยินดี (วิตฺติ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า "วิตฺตํ" บทว่า "อิธ วา" หมายถึงโลกมนุษย์ บทว่า "หุรํ วา" หมายถึงโลกที่เหลืออื่นจากนั้น และโดยบทนั้น เมื่อถึงการรวบรวมโลกทั้งหมดยกเว้นมนุษย์ แต่เพราะมีคำกล่าวไว้ข้างหน้าว่า "สคฺเคสุ วา" (หรือในสวรรค์) จึงพึงทราบว่า เป็นการรวบรวมเอานาคและสุบรรณเป็นต้นที่เหลือ ยกเว้นมนุษย์และเทวดาในสวรรค์ ด้วยสองบทนี้อย่างนี้ ทรัพย์สินของมนุษย์ที่ควรแก่การซื้อขาย ควรแก่การประดับและบริโภค คือ ทอง เงิน มุกดา มณี แก้วไพฑูรย์ ประการัง ทับทิม ไพลิน เป็นต้นอย่างใด และทรัพย์ของนาคและสุบรรณเป็นต้นที่เกิดขึ้นในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะ ในภพที่กว้างหลายร้อยโยชน์ บนพื้นดินที่ลาดด้วยมุกดาและมณีอย่างใด ทรัพย์นั้นเป็นอันท่านระบุไว้แล้ว සග්ගෙසු වාති කාමාවචරරූපාවචරදෙවලොකෙසු. තෙ හි සොභනෙන කම්මෙන අජීයන්ති ගම්මන්තීති සග්ගා, සුට්ඨු වා අග්ගාතිපි සග්ගා. යන්ති යං සස්සාමිකං වා අස්සාමිකං වා. රතනන්ති රතිං නයති, වහති, ජනයති, වඩ්ඪෙතීති රතනං, යංකිඤ්චි චිත්තීකතං මහග්ඝං අතුලං දුල්ලභදස්සනං අනොමසත්තපරිභොගඤ්ච, තස්සෙතං අධිවචනං. යථාහ – บทว่า "สคฺเคสุ วา" คือ ในเทวโลกที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร. จริงอยู่ เทวโลกเหล่านั้น อันบุคคลเข้าถึงหรือไปสู่ได้ด้วยกรรมอันงดงาม ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สคฺคา" (สวรรค์) หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า "สคฺคา" เพราะเป็นสิ่งที่เลิศ (อคฺคา) อย่างยิ่ง (สุฏฺฐุ). บทว่า "ยํ" คือ รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่มีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ. บทว่า "รตนํ" คือ สิ่งที่นำมาซึ่งความยินดี (รติ) นำมา ทำให้เกิด หรือทำให้เจริญ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "รตนํ" ซึ่งเป็นชื่อเรียกของสิ่งใดก็ตามที่น่าเคารพ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นเครื่องบริโภคของสัตบุรุษผู้ไม่ทราม ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං; අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. "สิ่งที่น่าเคารพ มีค่ามาก หาที่เปรียบมิได้ หาดูได้ยาก และเป็นเครื่องบริโภคของสัตบุรุษผู้ไม่ทราม เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า รัตนะ" පණීතන්ති උත්තමං, සෙට්ඨං, අතප්පකං. එවං ඉමිනා ගාථාපදෙන යං සග්ගෙසු අනෙකයොජනසතප්පමාණසබ්බරතනමයවිමානෙසු සුධම්මවෙජයන්තප්පභුතීසු සස්සාමිකං, යඤ්ච බුද්ධුප්පාදවිරහෙන අපායමෙව පරිපූරෙන්තෙසු සත්තෙසු සුඤ්ඤවිමානපටිබද්ධං අස්සාමිකං, යං වා පනඤ්ඤම්පි පථවීමහාසමුද්දහිමවන්තාදිනිස්සිතං අස්සාමිකං රතනං, තං නිද්දිට්ඨං හොති. บทว่า "ปณีตํ" คือ ประเสริฐสุด ยอดเยี่ยม หาค่ามิได้. ด้วยบทแห่งคาถานี้อย่างนี้ รัตนะใดในสวรรค์ทั้งหลาย ในวิมานที่ล้วนแล้วด้วยรัตนะทั้งปวง มีประมาณหลายร้อยโยชน์ มีสุธรรมาสภาและเวชยันตปราสาทเป็นต้น ซึ่งมีเจ้าของ และรัตนะใดที่เนื่องด้วยวิมานอันว่างเปล่า เพราะเหล่าสัตว์พากันไปเพิ่มพูนอบายภูมิอยู่โดยมาก ในสมัยที่ว่างเว้นจากพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ซึ่งไม่มีเจ้าของ หรือรัตนะอื่นใดอีกที่ไม่มีเจ้าของ ซึ่งอาศัยอยู่ในแผ่นดิน มหาสมุทร และหิมพานต์เป็นต้น รัตนะนั้นเป็นอันท่านระบุไว้แล้ว. න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනාති න-ඉති පටිසෙධෙ, නො-ඉති අවධාරණෙ. සමන්ති තුල්‍යං. අත්ථීති විජ්ජති. තථාගතෙනාති බුද්ධෙන. කිං වුත්තං හොති? යං එතං විත්තඤ්ච රතනඤ්ච පකාසිතං, එත්ථ එකම්පි බුද්ධරතනෙන සදිසං රතනං නෙවත්ථි. යම්පි හි තං චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං මණිරතනඤ්ච, යම්හි උප්පන්නෙ මහාජනො න අඤ්ඤත්ථ චිත්තීකාරං කරොති, න කොචි පුප්ඵගන්ධාදීනි ගහෙත්වා යක්ඛට්ඨානං වා භූතට්ඨානං වා ගච්ඡති, සබ්බොපි ජනො චක්කරතනමණිරතනමෙව චිත්තිං කරොති පූජෙති, තං තං වරං පත්ථෙති, පත්ථිතපත්ථිතඤ්චස්ස එකච්චං සමිජ්ඣති, තම්පි [Pg.273] රතනං බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතෙ හි උප්පන්නෙ යෙ කෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා, න තෙ අඤ්ඤත්‍ර චිත්තීකාරං කරොන්ති, න කඤ්චි අඤ්ඤං පූජෙන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි, යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි ච භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීති විහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි, කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං චිත්තීකාරානං. අපිච කස්සඤ්ඤස්ස පරිනිබ්බුතස්සාපි ජාතිබොධිධම්මචක්කප්පවත්තනපරිනිබ්බානට්ඨානානි පටිමාචෙතියාදීනි වා උද්දිස්ස එවං චිත්තීකාරගරුකාරො වත්තති යථා භගවතො. එවං චිත්තීකතට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි. ในบทว่า "น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน" นั้น "น" ศัพท์เป็นนิบาตในความหมายว่าปฏิเสธ, "โน" ศัพท์เป็นนิบาตในความหมายว่ายืนยัน. บทว่า "สมํ" คือ เทียบเท่า. บทว่า "อตฺถิ" คือ มีอยู่. บทว่า "ตถาคเตน" คือ กับพระตถาคต. ความว่าอย่างไร? คือ ทรัพย์และรัตนะใดที่ท่านประกาศไว้แล้ว ในบรรดาทรัพย์และรัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งที่เสมอด้วยพุทธรัตนะก็ไม่มีเลย. จริงอยู่ รัตนะใดที่ชื่อว่ารัตนะเพราะเป็นสิ่งที่น่าเคารพ ได้แก่ จักรรัตนะและมณีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นแล้ว มหาชนก็ไม่ทำการเคารพในที่อื่น ไม่มีใครถือดอกไม้และของหอมเป็นต้นไปยังที่สถิตของยักษ์หรือภูต ชนทั้งปวงย่อมทำการเคารพและบูชาเฉพาะจักรรัตนะและมณีรัตนะเท่านั้น ย่อมปรารถนาพรนั้นๆ และพรบางอย่างที่ปรารถนาแล้วๆ ของเขาก็ย่อมสำเร็จ แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ. หากรัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะเป็นสิ่งที่น่าเคารพแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นทรงเป็นรัตนะ. จริงอยู่ เมื่อพระตถาคตอุบัติขึ้นแล้ว เทวดาและมนุษย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เหล่าใดก็ตาม ย่อมไม่ทำการเคารพในที่อื่น ไม่บูชาผู้อื่นเลย. ดังที่ท้าวสหัมบดีพรหมได้บูชาพระตถาคตด้วยพวงมาลัยรัตนะขนาดเท่าภูเขาสิเนรุ และเทวดาและมนุษย์เหล่าอื่นมีพระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้าโกศล และอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ก็ได้บูชาตามกำลัง. และแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอโศกมหาราชทรงอุทิศถวาย สละพระราชทรัพย์ 96 โกฏิ สถาปนาวิหาร 84,000 หลังทั่วชมพูทวีป จะกล่าวไปไยถึงการทำความเคารพของชนเหล่าอื่น. อีกประการหนึ่ง การทำความเคารพและความนับถืออย่างนี้ที่มุ่งตรงต่อสถานที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงธรรมจักร และปรินิพพาน หรือต่อพระพุทธปฏิมาและเจดีย์เป็นต้น ของบุคคลอื่นใดแม้ผู้ปรินิพพานไปแล้ว จะมีเหมือนอย่างของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ที่ไหน. ด้วยเหตุนี้ แม้โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่น่าเคารพ ก็ไม่มีรัตนะใดเสมอด้วยพระตถาคต. තථා යම්පි තං මහග්ඝට්ඨෙන රතනං, සෙය්‍යථිදං – කාසිකං වත්ථං. යථාහ – ‘‘ජිණ්ණම්පි, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං වණ්ණවන්තඤ්චෙව හොති සුඛසම්ඵස්සඤ්ච මහග්ඝඤ්චා’’ති, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි මහග්ඝට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි යෙසං පංසුකම්පි පටිග්ගණ්හාති, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, සෙය්‍යථාපි අසොකස්ස රඤ්ඤො. ඉදමස්ස මහග්ඝතාය. එවං මහග්ඝතාවචනෙ චෙත්ථ දොසාභාවසාධකං ඉදං තාව සුත්තපදං වෙදිතබ්බං – อีกประการหนึ่ง รัตนะใดที่ชื่อว่ารัตนะเพราะมีค่ามาก ได้แก่ ผ้ากาสิกพัสตร์. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ที่เก่าแล้ว ก็ยังคงมีสีสันสวยงาม มีสัมผัสอันนุ่มนวล และมีค่ามาก" แม้ผ้านั้นก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ. หากรัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะมีค่ามากแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นทรงเป็นรัตนะ. จริงอยู่ พระตถาคตทรงรับแม้ผ้าบังสุกุลของบุคคลเหล่าใด ผ้าบังสุกุลนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่บุคคลเหล่านั้น เหมือนดังที่เกิดแก่พระเจ้าอโศก. นี้คือความเป็นผู้มีค่ามากของพระองค์. ในคำว่า "มีค่ามาก" นี้ พึงทราบสุตตบทนี้ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันความไม่มีโทษในเรื่องนี้ก่อน ดังนี้ – ‘‘යෙසං ඛො පන සො පටිග්ගණ්හාති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, තෙසං තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. ඉදමස්ස මහග්ඝතාය වදාමි. සෙය්‍යථාපි තං, භික්ඛවෙ, කාසිකං වත්ථං මහග්ඝං, තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’’ති (අ. නි. 3.100). "ก็พระองค์ทรงรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของบุคคลเหล่าใด การรับนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่บุคคลเหล่านั้น. เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นเพราะความเป็นผู้มีค่ามากของพระองค์. ภิกษุทั้งหลาย ผ้ากาสิกพัสตร์นั้นมีค่ามากฉันใด เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น" එවං මහග්ඝට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි. ด้วยเหตุนี้ แม้โดยความหมายว่ามีค่ามาก ก็ไม่มีรัตนะใดเสมอด้วยพระตถาคต. තථා යම්පි තං අතුලට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං උප්පජ්ජති ඉන්දනීලමණිමයනාභි සත්තරතනමයසහස්සාරං පවාළමයනෙමි, රත්තසුවණ්ණමයසන්ධි, යස්ස දසන්නං දසන්නං අරානං උපරි එකං මුණ්ඩාරං හොති [Pg.274] වාතං ගහෙත්වා සද්දකරණත්ථං, යෙන කතො සද්දො සුකුසලප්පතාළිතපඤ්චඞ්ගිකතූරියසද්දො විය හොති. යස්ස නාභියා උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ සීහමුඛානි හොන්ති, අබ්භන්තරං සකටචක්කස්සෙව සුසිරං, තස්ස කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථි, කම්මපච්චයෙන උතුතො සමුට්ඨාති. යං රාජා දසවිධං චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ පුණ්ණමදිවසෙ සීසංන්හාතො උපොසථිකො උපරිපාසාදවරගතො සීලානි සොධෙන්තො නිසින්නො පුණ්ණචන්දං විය සූරියං විය ච උට්ඨෙන්තං පස්සති, යස්ස ද්වාදසයොජනතො සද්දො සුය්‍යති, යොජනතො වණ්ණො දිස්සති, යං මහාජනෙන ‘‘දුතියො මඤ්ඤෙ චන්දො සූරියො වා උට්ඨිතො’’ති අතිවිය කොතූහලජාතෙන දිස්සමානං නගරස්ස උපරි ආගන්ත්වා රඤ්ඤො අන්තෙපුරස්ස පාචීනපස්සෙ නාතිඋච්චං නාතිනීචං හුත්වා මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙතුං යුත්තට්ඨානෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. อีกประการหนึ่ง รัตนะใดแม้อื่น รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ได้แก่สิ่งต่อไปนี้ คือ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดขึ้น มีดุมทำด้วยแก้วอินทนิล มีกำพันหนึ่งทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีกงทำด้วยแก้วประพาฬ มีที่ต่อทำด้วยทองคำแดง เบื้องบนแห่งกำ ๑๐ อัน ๑๐ อัน ของจักรรัตนะใด มีปุ่มกลมอันหนึ่งเพื่อกระทำเสียงโดยรับลม เสียงที่ปุ่มกลมนั้นทำแล้ว ย่อมเป็นประดุจเสียงแห่งเบญจางคดุริยางค์อันบุรุษผู้ฉลาดดีแล้วประโคมแล้ว ที่ข้างทั้งสองแห่งดุมของจักรรัตนะใด มีหน้าสิงห์ ๒ อัน ภายในเป็นช่องเหมือนวงล้อเกวียน ผู้ทำหรือผู้ให้ทำจักรรัตนะนั้นไม่มี ย่อมเกิดขึ้นจากอุตุโดยมีกรรมเป็นปัจจัย พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น ทรงสรงสนานพระเศียรแล้ว ทรงเป็นผู้รักษาอุโบสถ เสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ ประทับนั่งทรงชำระศีลอยู่ ทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะกำลังปรากฏขึ้นประดุจพระจันทร์เต็มดวง หรือประดุจพระอาทิตย์ เสียงของจักรรัตนะนั้นย่อมได้ยินไปไกล ๑๒ โยชน์ วรรณะย่อมปรากฏไปไกล ๑ โยชน์ ซึ่งมหาชนเห็นอยู่ด้วยความพิศวงอย่างยิ่งว่า "เราเข้าใจว่า พระจันทร์หรือพระอาทิตย์ดวงที่สองขึ้นแล้ว" แล้วมาเบื้องบนพระนคร ที่ด้านทิศตะวันออกแห่งพระราชวังของพระราชา ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก ตั้งอยู่ประดุจเพลาที่ถูกตรึงไว้ ในที่อันสมควรแก่มหาชนเพื่อจะบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น තදෙව අනුබන්ධමානං හත්ථිරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො සත්තප්පතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො උපොසථකුලා වා ඡද්දන්තකුලා වා ආගච්ඡති. උපොසථකුලා ආගච්ඡන්තො හි සබ්බජෙට්ඨො ආගච්ඡති, ඡද්දන්තකුලා සබ්බකනිට්ඨො සික්ඛිතසික්ඛො දමථූපෙතො. සො ද්වාදසයොජනං පරිසං ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපං අනුසංයායිත්වා පුරෙපාතරාසමෙව සකං රාජධානිං ආගච්ඡති. หัตถิรัตนะ (ช้างแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับจักรรัตนะนั้นนั่นเทียว ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง ตั้งมั่นดีในที่ ๗ แห่ง มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ ย่อมมาจากตระกูลอุโบสถ หรือตระกูลฉัททันต์ จริงอยู่ เมื่อมาจากตระกูลอุโบสถ ช้างตัวประเสริฐที่สุดย่อมมา เมื่อมาจากตระกูลฉัททันต์ ช้างตัวอ่อนที่สุด ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว ประกอบด้วยการฝึกตน ย่อมมา ช้างแก้วนั้น พาบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ไป เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปทั้งสิ้นแล้ว ย่อมกลับมาสู่ราชธานีของตนได้ก่อนเวลาอาหารเช้าทีเดียว තම්පි අනුබන්ධමානං අස්සරතනං උප්පජ්ජති, සබ්බසෙතො රත්තපාදො කාකසීසො මුඤ්ජකෙසො වලාහකස්ස රාජකුලා ආගච්ඡති. සෙසමෙත්ථ හත්ථිරතනසදිසමෙව. อัสสรัตนะ (ม้าแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับหัตถิรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น มีกายขาวล้วน มีเท้าแดง มีศีรษะดำดังกา มีขนเหมือนหญ้าปล้อง ย่อมมาจากราชตระกูลม้าวลาหก ข้อความที่เหลือในอัสสรัตนะนี้ เหมือนกับหัตถิรัตนะนั่นเทียว තම්පි අනුබන්ධමානං මණිරතනං උප්පජ්ජති. සො හොති මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො ආයාමතො චක්කනාභිසදිසො, වෙපුල්ලපබ්බතා ආගච්ඡති, සො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ රඤ්ඤො ධජග්ගතො යොජනං ඔභාසෙති, යස්සොභාසෙන මනුස්සා ‘‘දිවා’’ති මඤ්ඤමානා කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය පස්සන්ති. มณีรัตนะ (แก้วมณี) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับอัสสรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น แก้วมณีนั้นคือแก้วไพฑูรย์ งดงาม มีชาติพันธุ์ดี มี ๘ เหลี่ยม ได้รับการเจียระไนอย่างดี โดยยาวเท่ากับดุมล้อ ย่อมมาจากภูเขาเวปุลละ แก้วมณีนั้น แม้ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เมื่ออยู่บนยอดธงของพระราชา ย่อมส่องสว่างไปได้ ๑ โยชน์ ด้วยรัศมีของแก้วมณีนั้น มนุษย์ทั้งหลายสำคัญว่า "เป็นเวลากลางวัน" ย่อมประกอบการงาน โดยที่สุด ย่อมมองเห็นแม้กระทั่งมดและปลวก තම්පි [Pg.275] අනුබන්ධමානං ඉත්ථිරතනං උප්පජ්ජති. පකතිඅග්ගමහෙසී වා හොති, උත්තරකුරුතො වා ආගච්ඡති මද්දරාජකුලතො වා, අතිදීඝාදිඡදොසවිවජ්ජිතා අතික්කන්තා මානුසං වණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බං වණ්ණං, යස්සා රඤ්ඤො සීතකාලෙ උණ්හානි ගත්තානි හොන්ති, උණ්හකාලෙ සීතානි, සතධා ඵොටිතතූලපිචුනො විය සම්ඵස්සො හොති, කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො උප්පලගන්ධො, පුබ්බුට්ඨායිතාදිඅනෙකගුණසමන්නාගතා ච හොති. อิตถีรัตนะ (นางแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับมณีรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น เป็นพระอัครมเหสีโดยปกติก็มี หรือมาจากอุตรกุรุทวีป หรือมาจากมัททราชตระกูล ปราศจากโทษ ๖ ประการ มีความสูงเกินไปเป็นต้น มีวรรณะล่วงวรรณะของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงวรรณะของทิพย์ ในเวลาหนาว กายของนางแก้วนั้นย่อมอุ่นสำหรับพระราชา ในเวลาร้อน ย่อมเย็น มีสัมผัสประดุจปุยนุ่นที่ถูกทำให้ฟูร้อยครั้ง กลิ่นจันทน์ย่อมหอมฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลย่อมหอมฟุ้งออกจากปาก และประกอบด้วยคุณเป็นอันมาก มีการตื่นก่อนเป็นต้น තම්පි අනුබන්ධමානං ගහපතිරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිකම්මකරො සෙට්ඨි, යස්ස චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ දිබ්බං චක්ඛු පාතුභවති, යෙන සමන්තතො යොජනමත්තෙ නිධිං පස්සති සස්සාමිකම්පි අස්සාමිකම්පි. සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ ධනෙන ධනකරණීයං කරිස්සාමී’’ති. คหปติรัตนะ (ขุนคลังแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับอิตถีรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือเศรษฐีผู้ทำการงานตามปกติของพระราชา ทิพยจักษุย่อมปรากฏแก่คหปติรัตนะนั้น ในขณะที่จักรรัตนะเพิ่งบังเกิดขึ้น ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาย่อมเห็นขุมทรัพย์ในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของ คหปติรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย ข้าพระองค์จักกระทำกิจที่พึงทำด้วยทรัพย์เพื่อพระองค์" තම්පි අනුබන්ධමානං පරිණායකරතනං උප්පජ්ජති රඤ්ඤො පකතිජෙට්ඨපුත්තො, චක්කරතනෙ උප්පන්නමත්තෙ අතිරෙකපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො හොති, ද්වාදසයොජනාය පරිසාය චෙතසා චිත්තං පරිජානිත්වා නිග්ගහපග්ගහසමත්ථො හොති. සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පවාරෙති – ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ රජ්ජං අනුසාසිස්සාමී’’ති. යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං අතුලට්ඨෙන රතනං, යස්ස න සක්කා තුලයිත්වා තීරයිත්වා අග්ඝො කාතුං ‘‘සතං වා සහස්සං වා අග්ඝති කොටිං වා’’ති. තත්ථ එකරතනම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි අතුලට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි න සක්කා සීලතො වා සමාධිතො වා පඤ්ඤාදීනං වා අඤ්ඤතරතො කෙනචි තුලයිත්වා තීරයිත්වා ‘‘එත්තකගුණො වා ඉමිනා සමො වා සප්පටිභාගො වා’’ති පරිච්ඡින්දිතුං. එවං අතුලට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි. ปริณายกรัตนะ (ขุนพลแก้ว) ซึ่งผูกพันเนื่องมากับคหปติรัตนะแม้นั้น ย่อมบังเกิดขึ้น คือพระราชโอรสองค์ใหญ่ตามปกติของพระราชา ในขณะที่จักรรัตนะเพิ่งบังเกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาและความฉลาดอันยิ่ง รู้จิตของบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ด้วยจิตของตนแล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะข่มและยกย่องได้ ปริณายกรัตนะนั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย ข้าพระองค์จักปกครองราชสมบัติแทนพระองค์" อนึ่ง รัตนะอื่นใดแม้ที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งใครๆ ไม่สามารถจะชั่ง ตวง แล้วกระทำราคาได้ว่า "มีค่าร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง หรือโกฏิหนึ่ง" ในบรรดารัตนะเหล่านั้น แม้รัตนะหนึ่งก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ ถ้ารัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้แล้ว พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ จริงอยู่ พระตถาคต อันใครๆ ไม่สามารถจะชั่ง ตวง โดยศีล หรือสมาธิ หรือคุณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปัญญาเป็นต้น แล้วกำหนดได้ว่า "มีคุณเท่านี้ หรือเสมอกับผู้นี้ หรือมีส่วนเปรียบได้" ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้ ก็ไม่มีรัตนะใดเสมอด้วยพระตถาคต තථා යම්පි තං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – දුල්ලභපාතුභාවො රාජා චක්කවත්ති චක්කාදීනි ච තස්ස රතනානි, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං, කුතො චක්කවත්තිආදීනං රතනත්තං, යානි එකස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකානි උප්පජ්ජන්ති. යස්මා පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ තථාගතසුඤ්ඤො ලොකො [Pg.276] හොති, තස්මා තථාගතො එව කදාචි කරහචි උප්පජ්ජනතො දුල්ලභදස්සනො. වුත්තං චෙතං භගවතා පරිනිබ්බානසමයෙ – อีกประการหนึ่ง รัตนะใดแม้อื่น รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะ เพราะอรรถว่าหาได้ยาก ได้แก่สิ่งต่อไปนี้ คือ พระเจ้าจักรพรรดิผู้มีการบังเกิดขึ้นได้โดยยาก และรัตนะทั้งหลายของพระองค์มีจักรรัตนะเป็นต้น แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ จริงอยู่ ถ้ารัตนะชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่าหาได้ยากแล้ว พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ ความเป็นรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นต้นจะมีมาแต่ไหน ซึ่งรัตนะเหล่านั้นย่อมบังเกิดขึ้นมากมายในกัปเดียวเท่านั้น แต่เพราะเหตุที่โลกว่างจากพระตถาคตแม้ในอสงไขยกัป ฉะนั้น พระตถาคตเท่านั้น ชื่อว่าผู้ที่หาได้ยาก เพราะทรงบังเกิดขึ้นเป็นบางครั้งบางคราว และคำนี้พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในเวลาปรินิพพานว่า – ‘‘දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්ති – ‘දූරා ච වතම්හ ආගතා තථාගතං දස්සනාය, කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති, අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො, න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති (දී. නි. 2.200). “ดูก่อนอานนท์ เหล่าเทวดาพากันติเตียนว่า ‘พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อเฝ้าพระตถาคตหนอ, นานๆ ครั้ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะอุบัติขึ้นในโลก, ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เทียว การปรินิพพานของพระตถาคตจักมี, ก็ภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่นี้กลับยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค, พวกเราจึงไม่ได้เฝ้าพระตถาคตในกาลสุดท้าย’” එවං දුල්ලභදස්සනට්ඨෙනපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි. แม้โดยความเป็นสิ่งที่หาผู้เห็นได้ยากอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี තථා යම්පි තං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනාදි. තඤ්හි කොටිසතසහස්සධනානම්පි සත්තභූමිකපාසාදවරතලෙ වසන්තානම්පි චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසාදීනං නීචකුලිකානං ඔමකපුරිසානං සුපිනන්තෙපි පරිභොගත්ථාය න නිබ්බත්තති. උභතො සුජාතස්ස පන රඤ්ඤො ඛත්තියස්සෙව පරිපූරිතදසවිධචක්කවත්තිවත්තස්ස පරිභොගත්ථාය නිබ්බත්තනතො අනොමසත්තපරිභොගංයෙව හොති, තම්පි බුද්ධරතනෙන සමං නත්ථි. යදි හි අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. තථාගතො හි ලොකෙ අනොමසත්තසම්මතානම්පි අනුපනිස්සයසම්පන්නානං විපරීතදස්සනානං පූරණකස්සපාදීනං ඡන්නං සත්ථාරානං අඤ්ඤෙසඤ්ච එවරූපානං සුපිනන්තෙපි අපරිභොගො, උපනිස්සයසම්පන්නානං පන චතුප්පදායපි ගාථාය පරියොසානෙ අරහත්තමධිගන්තුං සමත්ථානං නිබ්බෙධිකඤාණදස්සනානං බාහියදාරුචීරියප්පභුතීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච මහාකුලප්පසුතානං මහාසාවකානං පරිභොගො. තෙ හි තං දස්සනානුත්තරියසවනානුත්තරියපාරිචරියානුත්තරියාදීනි සාධෙන්තා තථා තථා පරිභුඤ්ජන්ති. එවං අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථි. อนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ประเสริฐบริโภค ได้แก่ จักรรัตนะเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ จักรรัตนะนั้น แม้ในความฝันก็ไม่บังเกิดเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของเหล่าคนมีตระกูลต่ำ เป็นบุรุษเลวทราม คือ คนจัณฑาล คนสานตระกร้า พรานเนื้อ ช่างรถ คนเทขยะ เป็นต้น แม้พวกเขาจะมีทรัพย์ร้อยโกฏิแสน หรืออาศัยอยู่บนยอดปราสาท 7 ชั้นก็ตาม แต่เพราะบังเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ผู้ทรงเกิดดีแล้วจากทั้งสองฝ่าย ผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร 10 ประการบริบูรณ์แล้วเท่านั้น จึงเป็นของบริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐโดยแท้ แม้รัตนะนั้นก็ไม่เสมอกับพุทธรัตนะ หากรัตนะชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นของบริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐแล้วไซร้ พระตถาคตเท่านั้นทรงเป็นรัตนะ จริงอยู่ พระตถาคตในโลก แม้ในความฝันก็ไม่เป็นที่ควรบริโภคของศาสดาทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปะเป็นต้น และของสัตว์อื่นผู้มีรูปอย่างนี้ ซึ่งแม้จะสมมติกันว่าเป็นผู้ประเสริฐ แต่ก็ไม่สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย มีความเห็นวิปริต แต่เป็นที่ควรบริโภคของเหล่าผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย ผู้มีญาณทัสสนะอันแทงตลอด สามารถบรรลุพระอรหัตในที่สุดแห่งคาถาแม้มี ๔ บาทได้ มีท่านพาหิยทารุจีริยะเป็นต้น และของพระมหาสาวกเหล่าอื่นผู้เกิดในตระกูลใหญ่ จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นย่อมบริโภค (คือใช้สอย) พระตถาคตนั้นโดยประการนั้นๆ ด้วยการทำให้สำเร็จซึ่งทัสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะ เป็นต้น แม้โดยความเป็นของบริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐอย่างนี้ รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตก็ไม่มี යම්පි තං අවිසෙසතො රතිජනනට්ඨෙන රතනං. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං. තඤ්හි දිස්වා රාජා චක්කවත්ති අත්තමනො හොති, එවම්පි තං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති. පුන චපරං රාජා චක්කවත්ති වාමෙන හත්ථෙන සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන චක්කරතනං අබ්භුක්කිරති ‘‘පවත්තතු [Pg.277] භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’’න්ති. තතො චක්කරතනං පඤ්චඞ්ගිකං විය තූරියං මධුරස්සරං නිච්ඡරන්තං ආකාසෙන පුරත්ථිමං දිසං ගච්ඡති, අන්වදෙව රාජා චක්කවත්ති චක්කානුභාවෙන ද්වාදසයොජනවිත්ථිණ්ණාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නාතිඋච්චං නාතිනීචං උච්චරුක්ඛානං හෙට්ඨාභාගෙන, නීචරුක්ඛානං උපරිභාගෙන, රුක්ඛෙසු පුප්ඵඵලපල්ලවාදිපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතානං හත්ථතො පණ්ණාකාරඤ්ච ගණ්හන්තො ‘‘එහි ඛො මහාරාජා’’තිඑවමාදිනා පරමනිපච්චකාරෙන ආගතෙ පටිරාජානො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා නයෙන අනුසාසන්තො ගච්ඡති. යත්ථ පන රාජා භුඤ්ජිතුකාමො වා දිවාසෙය්‍යං වා කප්පෙතුකාමො හොති, තත්ථ චක්කරතනං ආකාසා ඔතරිත්වා උදකාදිසබ්බකිච්චක්ඛමෙ සමෙ භූමිභාගෙ අක්ඛාහතං විය තිට්ඨති. පුන රඤ්ඤො ගමනචිත්තෙ උප්පන්නෙ පුරිමනයෙනෙව සද්දං කරොන්තං ගච්ඡති, යං සුත්වා ද්වාදසයොජනිකාපි පරිසා ආකාසෙන ගච්ඡති. චක්කරතනං අනුපුබ්බෙන පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහති, තස්මිං අජ්ඣොගාහන්තෙ උදකං යොජනප්පමාණං අපගන්ත්වා භිත්තීකතං විය තිට්ඨති. මහාජනො යථාකාමං සත්ත රතනානි ගණ්හාති. පුන රාජා සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මම රජ්ජ’’න්ති උදකෙන අබ්භුක්කිරිත්වා නිවත්තති. සෙනා පුරතො හොති, චක්කරතනං පච්ඡතො, රාජා මජ්ඣෙ. චක්කරතනස්ස ඔසක්කිතොසක්කිතට්ඨානං උදකං පරිපූරති. එතෙනෙව උපායෙන දක්ඛිණපච්ඡිමඋත්තරෙපි සමුද්දෙ ගච්ඡති. อนึ่ง รัตนะใดมีอยู่ รัตนะนั้นชื่อว่ารัตนะโดยความเป็นเครื่องก่อให้เกิดความยินดีโดยทั่วไป ได้แก่ จักรรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ จริงอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิครั้นทอดพระเนตรเห็นจักรรัตนะนั้นแล้ว ย่อมมีพระทัยยินดี แม้อย่างนี้ จักรรัตนะนั้นก็ย่อมก่อให้เกิดความยินดีแก่พระราชา อีกประการหนึ่ง พระเจ้าจักรพรรดิทรงถือพระเต้าทองด้วยพระหัตถ์ซ้าย แล้วทรงพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวาพลางตรัสว่า ‘ขอท่านจักรรัตนะจงเป็นไป ขอท่านจักรรัตนะจงพิชิตโดยยิ่ง’ ดังนี้ แต่นั้น จักรรัตนะเปล่งเสียงไพเราะดุจดนตรีมีองค์ ๕ เหาะไปสู่ทิศตะวันออกทางอากาศ พระเจ้าจักรพรรดิก็เสด็จตามไปพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่าอันมีปริมณฑล ๑๒ โยชน์ ด้วยอานุภาพแห่งจักร เสด็จไปไม่สูงเกินไปไม่ต่ำเกินไป คือทางส่วนล่างของต้นไม้สูง และทางส่วนบนของต้นไม้ต่ำ ทรงรับเครื่องบรรณาการจากมือของชนทั้งหลายผู้ถือเครื่องบรรณาการมีดอกไม้ ผลไม้ และใบอ่อนเป็นต้นในต้นไม้มาเฝ้า และทรงสั่งสอนเหล่าปฏิปักษ์ราชผู้มาเฝ้าด้วยความนอบน้อมอย่างยิ่ง มีคำเป็นต้นว่า ‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด’ ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า’ ส่วนในที่ใดที่พระราชาทรงประสงค์จะเสวย หรือทรงประสงค์จะบรรทมกลางวัน ในที่นั้น จักรรัตนะก็ลอยลงจากอากาศ หยุดนิ่งอยู่ประดุจเพลาหัก ณ ภาคพื้นอันสม่ำเสมอ ซึ่งควรแก่กิจทั้งปวงมีน้ำเป็นต้น อีกครั้ง เมื่อพระราชดำริที่จะเสด็จไปเกิดขึ้น จักรรัตนะก็ทำเสียงโดยนัยก่อนนั่นเทียวแล้วเคลื่อนไป ซึ่งบริษัทขนาด ๑๒ โยชน์ได้ฟังเสียงนั้นแล้ว ก็เคลื่อนไปทางอากาศด้วย จักรรัตนะหยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกโดยลำดับ เมื่อจักรรัตนะนั้นหยั่งลงอยู่ น้ำก็แหวกออกไปประมาณ ๑ โยชน์ ตั้งอยู่ประดุจกำแพง มหาชนก็ถือเอารัตนะ ๗ ประการได้ตามความปรารถนา อีกครั้ง พระราชาทรงถือพระเต้าทอง พรมด้วยน้ำพลางตรัสว่า ‘จำเดิมแต่นี้ไปเป็นราชอาณาจักรของเรา’ ดังนี้ แล้วเสด็จกลับ เสนาอยู่เบื้องหน้า จักรรัตนะอยู่เบื้องหลัง พระราชาประทับอยู่ท่ามกลาง สถานที่ที่จักรรัตนะถอยไปแล้วๆ น้ำก็กลับเต็มดังเดิม โดยอุบายนี้แล พระองค์เสด็จไปแม้ในสมุทรทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือ එවං චතුද්දිසං අනුසංයායිත්වා චක්කරතනං තියොජනප්පමාණං ආකාසං ආරොහති. තත්ථ ඨිතො රාජා චක්කරතනානුභාවෙන විජිතං පඤ්චසතපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං පුබ්බවිදෙහං, තථා අට්ඨයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං උත්තරකුරුං, සත්තයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලංයෙව අපරගොයානං, දසයොජනසහස්සපරිමණ්ඩලං ජම්බුදීපඤ්චාති එවං චතුමහාදීපද්විසහස්සපරිත්තදීපපටිමණ්ඩිතං එකං චක්කවාළං සුඵුල්ලපුණ්ඩරීකවනං විය ඔලොකෙති. එවං ඔලොකයතො චස්ස අනප්පිකා රති උප්පජ්ජති. එවම්පි තං චක්කරතනං රඤ්ඤො රතිං ජනෙති, තම්පි බුද්ධරතනසමං නත්ථි. යදි හි රතිජනනට්ඨෙන රතනං, තථාගතොව රතනං. කිං කරිස්සති එතං චක්කරතනං? තථාගතො හි යස්සා දිබ්බාය රතියා චක්කරතනාදීහි සබ්බෙහිපි ජනිතා චක්කවත්තිරති සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න [Pg.278] උපෙති, තතොපි රතිතො උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච අත්තනො ඔවාදප්පතිකරානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානම්පි දෙවමනුස්සානං පඨමජ්ඣානරතිං, දුතියතතියචතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානරතිං, ආකාසානඤ්චායතනරතිං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනරතිං, සොතාපත්තිමග්ගරතිං, සොතාපත්තිඵලරතිං, සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගඵලරතිඤ්ච ජනෙති. එවං රතිජනනට්ඨෙනාපි තථාගතසමං රතනං නත්ථීති. จักรรัตนะ ครั้นโคจรไปทั่วทิศทั้งสี่อย่างนี้แล้ว ย่อมลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าประมาณ ๓ โยชน์ พระราชาประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทรงทอดพระเนตรเห็นวิชิตรัฐด้วยอานุภาพแห่งจักรรัตนะ คือ บุพพวิเทหทวีปอันมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์ ประดับด้วยเกาะน้อย ๕๐๐ เกาะ, อุตตรกุรุทวีปอันมีปริมณฑล ๘,๐๐๐ โยชน์ ฉันนั้น, อปรโคยานทวีปอันมีปริมณฑล ๗,๐๐๐ โยชน์นั่นเทียว, และชมพูทวีปอันมีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ด้วยประการฉะนี้ ทรงทอดพระเนตรเห็นจักรวาลหนึ่งอันประดับด้วยทวีปใหญ่ ๔ และทวีปน้อย ๒,๐๐๐ ประดุจป่าดอกบัวขาวที่บานสะพรั่ง เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรอยู่อย่างนี้ ความยินดีอันไม่มีประมาณก็บังเกิดขึ้น แม้จักรรัตนะนั้นจะยังความยินดีให้เกิดแก่พระราชาอย่างนี้ ถึงกระนั้น ก็ไม่เสมอด้วยพุทธรัตนะ เพราะถ้าสิ่งใดชื่อว่ารัตนะเพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด พระตถาคตเท่านั้นชื่อว่ารัตนะ จักรรัตนะนี้จะทำอะไรได้ เพราะว่าความยินดีของพระเจ้าจักรพรรดิอันจักรรัตนะเป็นต้นทั้งหมดให้เกิดขึ้น ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งการนับ แม้ซึ่งเสี้ยว แม้ซึ่งส่วนแห่งเสี้ยว ของความยินดีอันเป็นทิพย์ใด พระตถาคตย่อมยังความยินดีอันยิ่งกว่าและประณีตกว่าความยินดีนั้นให้เกิดแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแม้จะนับไม่ถ้วน ผู้ปฏิบัติตามโอวาทของพระองค์ คือ ย่อมยังความยินดีในปฐมฌาน, ความยินดีในทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน และปัญจมฌาน, ความยินดีในอากาสานัญจายตนฌาน, ความยินดีในวิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน, ความยินดีในโสดาปัตติมรรค, ความยินดีในโสดาปัตติผล, และความยินดีในสกทาคามิมรรคผล อนาคามิมรรคผล และอรหัตตมรรคผลให้เกิด ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี අපිච රතනං නාමෙතං දුවිධං හොති සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකඤ්ච. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං චක්කරතනං මණිරතනං, යං වා පනඤ්ඤම්පි අනින්ද්‍රියබද්ධං සුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං හත්ථිරතනාදි පරිණායකරතනපරියොසානං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. එවං දුවිධෙ චෙත්ථ සවිඤ්ඤාණකරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිරතනං, සවිඤ්ඤාණකානං හත්ථිරතනාදීනං අලඞ්කාරත්ථාය උපනීයති. อีกอย่างหนึ่ง รัตนะชื่อนี้มี ๒ อย่าง คือ สวิญญาณกรัตนะ (รัตนะมีวิญญาณ) และอวิญญาณกรัตนะ (รัตนะไม่มีวิญญาณ) ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น อวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ จักรรัตนะ มณีรัตนะ หรือรัตนะอื่นใดอีกที่เป็นของเนื่องด้วยสิ่งที่ไม่มีอินทรีย์ มีทองและเงินเป็นต้น ส่วนสวิญญาณกรัตนะ ได้แก่ รัตนะมีหัตถิรัตนะเป็นต้น มีปริณายกรัตนะเป็นที่สุด หรือรัตนะอื่นใดอีกที่มีสภาพเช่นนี้ เป็นของเนื่องด้วยอินทรีย์ ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวว่าสวิญญาณกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าอวิญญาณกรัตนะ มีทอง เงิน แก้วมณี และแก้วมุกดาเป็นต้น ย่อมถูกนำเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่การประดับแก่สวิญญาณกรัตนะทั้งหลาย มีหัตถิรัตนะเป็นต้น සවිඤ්ඤාණකරතනම්පි දුවිධං තිරච්ඡානගතරතනං, මනුස්සරතනඤ්ච. තත්ථ මනුස්සරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා තිරච්ඡානගතරතනං මනුස්සරතනස්ස ඔපවය්හං හොති. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං, පුරිසරතනඤ්ච. තත්ථ පුරිසරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනස්ස පරිචාරිකත්තං ආපජ්ජති. පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරිකරතනං, අනගාරිකරතනඤ්ච. තත්ථ අනගාරිකරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? යස්මා අගාරිකරතනෙසු අග්ගො චක්කවත්තීපි සීලාදිගුණයුත්තං අනගාරිකරතනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා උපට්ඨහිත්වා පයිරුපාසිත්වා ච දිබ්බමානුසිකා සම්පත්තියො පාපුණිත්වා අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තිං පාපුණාති. แม้สวิญญาณกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ติรัจฉานรัตนะ และมนุสสรัตนะ ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่ามนุสสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าติรัจฉานรัตนะเป็นยานพาหนะของมนุสสรัตนะ แม้มนุสสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ และปุริสรัตนะ ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าปุริสรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าอิตถีรัตนะย่อมถึงความเป็นผู้บำรุงรับใช้ของปุริสรัตนะ แม้ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อคาริกรัตนะ และอนคาริกรัตนะ ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่าอนคาริกรัตนะเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะว่าแม้พระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นเลิศในบรรดาอคาริกรัตนะทั้งหลาย ก็ทรงไหว้ อุปัฏฐาก และเข้าไปนั่งใกล้ซึ่งอนคาริกรัตนะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วบรรลุสมบัติทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ ในที่สุดก็ย่อมบรรลุนิพพานสมบัติ එවං අනගාරිකරතනම්පි දුවිධං – අරියපුථුජ්ජනවසෙන. අරියරතනම්පි දුවිධං සෙක්ඛාසෙක්ඛවසෙන. අසෙක්ඛරතනම්පි දුවිධං සුක්ඛවිපස්සකසමථයානිකවසෙන, සමථයානිකරතනම්පි දුවිධං සාවකපාරමිප්පත්තං, අප්පත්තඤ්ච. තත්ථ සාවකපාරමිප්පත්තං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාවකපාරමිප්පත්තරතනතොපි පච්චෙකබුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානසදිසාපි හි අනෙකසතා සාවකා එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස ගුණානං සතභාගම්පි න උපෙන්ති. පච්චෙකබුද්ධරතනතොපි සම්මාසම්බුද්ධරතනං අග්ගමක්ඛායති. කස්මා? ගුණමහන්තතාය. සකලම්පි හි ජම්බුදීපං පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං ඝට්ටෙන්තා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධා එකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ගුණානං නෙව සඞ්ඛං න කලං න [Pg.279] කලභාගං උපෙන්ති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (සං. නි. 5.139; අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). එවං කෙනචිපි පරියායෙන තථාගතසමං රතනං නත්ථි. තෙනාහ භගවා ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’ති. แม้อนคาริกรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นอริยรัตนะและปุถุชนรัตนะ แม้อริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นเสกขรัตนะและอเสกขรัตนะ แม้อเสกขรัตนะก็มี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นสุกขวิปัสสกรัตนะและสมถยานิกรัตนะ แม้สมถยานิกรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ รัตนะที่ถึงสาวกบารมี และรัตนะที่ยังไม่ถึง ในรัตนะ ๒ อย่างนั้น ท่านกล่าวว่ารัตนะที่ถึงสาวกบารมีเป็นเลิศ เพราะเหตุไร เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ ท่านกล่าวว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่ารัตนะที่ถึงสาวกบารมี เพราะเหตุไร เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าพระสาวกหลายร้อยแม้เช่นกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งส่วนที่ร้อยแห่งคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ท่านกล่าวว่าพระสัมมาสัมพุทธรัตนะเป็นเลิศกว่าพระปัจเจกพุทธรัตนะ เพราะเหตุไร เพราะมีความยิ่งใหญ่แห่งคุณ เพราะว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งเต็มชมพูทวีปทั้งสิ้น เบียดบัลลังก์ต่อบัลลังก์ ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับ ไม่ถึงซึ่งเสี้ยว ไม่ถึงซึ่งส่วนแห่งเสี้ยว แห่งคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์หนึ่ง คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด จะเป็นจำพวกไม่มีเท้าก็ตาม... (ละ)... พระตถาคตท่านกล่าวว่าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น” เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ โดยปริยายใดๆ ก็ตาม รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “รัตนะที่เสมอด้วยพระตถาคตไม่มี” එවං භගවා බුද්ධරතනස්ස අඤ්ඤෙහි රතනෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමනත්ථං නෙව ජාතිං න ගොත්තං න කොලපුත්තියං න වණ්ණපොක්ඛරතාදිං නිස්සාය, අපිච ඛො අවීචිමුපාදාය භවග්ගපරියන්තෙ ලොකෙ සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි ගුණෙහි බුද්ධරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความที่พุทธรัตนะไม่เสมอกับรัตนะอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น มิได้ทรงอาศัยชาติ มิได้อาศัยโคตร มิได้อาศัยความเป็นผู้มีตระกูล มิได้อาศัยความถึงพร้อมด้วยวรรณะเป็นต้น แต่โดยแท้แล้ว ทรงอาศัยความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอของพุทธรัตนะ ด้วยคุณทั้งหลายมีศีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นต้น ในโลกอันมีอเวจีเป็นเบื้องต้น มีภวัคคพรหมเป็นที่สุด จึงทรงประกาศสัจจวาจาว่า “รัตนะอันประณีตแม้นี้มีอยู่ในพระพุทธเจ้า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมี” තස්සත්ථො – ඉදම්පි ඉධ වා හුරං වා සග්ගෙසු වා යංකිඤ්චි අත්ථි විත්තං වා රතනං වා, තෙන සද්ධිං තෙහි තෙහි ගුණෙහි අසමත්තා බුද්ධරතනං පණීතං. යදි එතං සච්චං, එතෙන සච්චෙන ඉමෙසං පාණීනං සොත්ථි හොතු, සොභනානං අත්ථිතා හොතු, අරොගතා නිරුපද්දවතාති. එත්ථ ච යථා ‘‘චක්ඛුං ඛො, ආනන්ද, සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.85) අත්තභාවෙන වා අත්තනියභාවෙන වාති අත්ථො. ඉතරථා හි චක්ඛු අත්තා වා අත්තනියං වාති අප්පටිසිද්ධමෙව සියා. එවං රතනං පණීතන්ති රතනත්තං පණීතං, රතනභාවො පණීතොති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉතරථා හි බුද්ධො නෙව රතනන්ති සිජ්ඣෙය්‍ය. න හි යත්ථ රතනං අත්ථි, තං රතනන්ති සිජ්ඣති. යත්ථ පන චිත්තීකතාදිඅත්ථසඞ්ඛාතං යෙන වා තෙන වා විධිනා සම්බන්ධගතං රතනත්තං අත්ථි, යස්මා තං රතනත්තමුපාදාය රතනන්ති පඤ්ඤාපීයති, තස්මා තස්ස රතනත්තස්ස අත්ථිතාය රතනන්ති සිජ්ඣති. අථ වා ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනන්ති ඉමිනාපි කාරණෙන බුද්ධොව රතනන්ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තමත්තාය ච භගවතා ඉමාය ගාථාය රාජකුලස්ස සොත්ථි ජාතා, භයං වූපසන්තං. ඉමිස්සා ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. อรรถแห่งคาถานั้นพึงทราบดังนี้: ทรัพย์เครื่องปลื้มใจหรือรัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ในโลกนี้ หรือในภพอื่น หรือในสวรรค์ทั้งหลาย, พุทธรัตนะเป็นของประณีต หาเปรียบมิได้ด้วยคุณเหล่านั้นๆ กับด้วยรัตนะนั้น. หากคำนี้เป็นจริง ด้วยสัจจะนี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่สัตว์เหล่านี้, ขอความเป็นผู้มีความดีงาม ความไม่มีโรค ความไม่มีอุปัทวะจงมี. และในบทนี้ เปรียบเหมือนในพระสูตรเป็นต้นว่า “ดูก่อนอานนท์ จักษุแล ว่างเปล่าจากอัตตาหรือจากของเนื่องด้วยอัตตา” (สํ.นิ. ๔.๘๕) มีอรรถว่า ว่างเปล่าโดยความเป็นอัตตาหรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา. เพราะหากไม่เป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นการไม่ได้ปฏิเสธเลยว่า จักษุเป็นอัตตาหรือเป็นของเนื่องด้วยอัตตา. ฉันใด ในบทว่า `รตนํ ปณีตํ` นี้ ก็พึงทราบอรรถว่า ความเป็นรัตนะประณีต, สภาวะแห่งรัตนะประณีต ฉันนั้น. เพราะหากไม่เป็นเช่นนั้น ก็จะสำเร็จความว่า พระพุทธเจ้าไม่เป็นรัตนะเลย. เพราะในที่ใดมีรัตนะอยู่ ที่นั้นจะสำเร็จความว่าเป็นรัตนะก็หาไม่. แต่ในที่ใดมีความเป็นรัตนะ อันได้ชื่อว่ามีอรรถคือความน่าชื่นชมยินดีเป็นต้น ที่เกี่ยวเนื่องกันด้วยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งมีอยู่, เพราะอาศัยความเป็นรัตนะนั้น จึงบัญญัติว่ารัตนะ, เพราะฉะนั้น เพราะมีความเป็นรัตนะนั้นอยู่ จึงสำเร็จความว่าเป็นรัตนะ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า แม้ด้วยเหตุนี้ว่า `อิทมฺปิ พุทฺเธ รตนํ` พระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นรัตนะ. และเพียงแค่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคาถานี้ ความสวัสดีก็ได้เกิดขึ้นแก่ราชตระกูล ภัยก็สงบระงับไป. อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลได้น้อมรับแล้ว. 227. එවං බුද්ධගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි නිබ්බානධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛයං විරාග’’න්ති. තත්ථ යස්මා නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය රාගාදයො ඛීණා හොන්ති පරික්ඛීණා, යස්මා වා තං තෙසං අනුප්පාදනිරොධක්ඛයමත්තං, යස්මා ච [Pg.280] තං රාගාදිවියුත්තං සම්පයොගතො ච ආරම්මණතො ච, යස්මා වා තම්හි සච්ඡිකතෙ රාගාදයො අච්චන්තං විරත්තා හොන්ති විගතා විද්ධස්තා, තස්මා ‘‘ඛය’’න්ති ච ‘‘විරාග’’න්ති ච වුච්චති. යස්මා පනස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං, තස්මා තං න ජායති න ජීයති න මීයතීති කත්වා ‘‘අමත’’න්ති වුච්චති, උත්තමට්ඨෙන පන අතප්පකට්ඨෙන ච පණීතන්ති. යදජ්ඣගාති යං අජ්ඣගා වින්දි, පටිලභි, අත්තනො ඤාණබලෙන සච්ඡාකාසි. සක්‍යමුනීති සක්‍යකුලප්පසුතත්තා සක්‍යො, මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගතත්තා මුනි, සක්‍යො එව මුනි සක්‍යමුනි. සමාහිතොති අරියමග්ගසමාධිනා සමාහිතචිත්තො. න තෙන ධම්මෙන සමත්ථි කිඤ්චීති තෙන ඛයාදිනාමකෙන සක්‍යමුනිනා අධිගතෙන ධම්මෙන සමං කිඤ්චි ධම්මජාතං නත්ථි. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90). ๒๒๗. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยพุทธคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยนิพพานธรรมคุณ จึงตรัสว่า `ขยํ วิราคํ` เป็นต้น. ในบทนั้น เพราะราคะเป็นต้นย่อมสิ้นไป สิ้นไปรอบ ด้วยการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน, หรือเพราะพระนิพพานนั้นเป็นเพียงความสิ้นไปแห่งความไม่เกิดและความดับของราคะเป็นต้นเหล่านั้น, และเพราะพระนิพพานนั้นปราศจากราคะเป็นต้น ทั้งโดยสัมปโยคะและโดยอารมณ์, หรือเพราะเมื่อพระนิพพานนั้นอันบุคคลกระทำให้แจ้งแล้ว ราคะเป็นต้นย่อมคลายกำหนัดอย่างยิ่ง คือปราศไป ถูกกำจัดแล้ว, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า `ขยะ` (ความสิ้นไป) และ `วิราคะ` (ความคลายกำหนัด). ก็เพราะความเกิด ความเสื่อม หรือความแปรปรวนเมื่อตั้งอยู่ ของพระนิพพานนั้นไม่ปรากฏ, เพราะฉะนั้น โดยถือเอาว่า พระนิพพานนั้นไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย จึงเรียกว่า `อมตะ` (ความไม่ตาย), ส่วนที่เรียกว่า `ปณีตะ` (ประณีต) เพราะมีอรรถว่าสูงสุด และเพราะมีอรรถว่าหาที่เปรียบมิได้. บทว่า `ยทชฺฌคา` คือ ธรรมใดที่พระองค์ได้บรรลุ ได้พบ ได้เฉพาะแล้ว ทรงกระทำให้แจ้งแล้วด้วยกำลังแห่งพระญาณของพระองค์. บทว่า `สกฺยมุนี` คือ ชื่อว่า `สักยะ` เพราะทรงเกิดในศากยสกุล, ชื่อว่า `มุนี` เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรม, `สักยะ` นั่นเองเป็น `มุนี` จึงชื่อว่า `ศากยมุนี`. บทว่า `สมาหิโต` คือ มีพระทัยตั้งมั่นด้วยอริยมรรคสมาธิ. บทว่า `น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจิ` คือ ธรรมชาติอะไรๆ ที่จะเสมอเหมือนด้วยธรรมนั้น อันมีชื่อว่าขยะเป็นต้น ที่พระศากยมุนีทรงบรรลุแล้ว ย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น แม้ในสุตตันตระอื่นจึงตรัสไว้เป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะมีประมาณเท่าใด วิราคะ เรากล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น” (องฺ.นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐). එවං භගවා නිබ්බානධම්මස්ස අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි අසමතං වත්වා ඉදානි තෙසං සත්තානං උප්පන්නඋපද්දවවූපසමනත්ථං ඛයවිරාගාමතපණීතතාගුණෙහි නිබ්බානධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งนิพพานธรรมกับธรรมอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อสงบระงับอุปัทวะที่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น จึงทรงอาศัยความเป็นรัตนะที่หาเปรียบมิได้แห่งนิพพานธรรมรัตนะ ด้วยคุณคือความเป็นธรรมสิ้นกิเลส ปราศจากราคะ ไม่ตาย และประณีต แล้วทรงใช้สัจจวาจาว่า “แม้ธรรมรัตนะนี้ก็เป็นรัตนะอันประณีต ด้วยสัจจะนี้ ขอความสวัสดีจงมี”. อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในคาถาก่อนนั่นเทียว. อานุภาพแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้น้อมรับแล้ว. 228. එවං නිබ්බානධම්මගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි මග්ගධම්මගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යං බුද්ධසෙට්ඨො’’ති. තත්ථ ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානී’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162) නයෙන බුද්ධො, උත්තමො පසංසනීයො චාති සෙට්ඨො, බුද්ධො ච සො සෙට්ඨො චාති බුද්ධසෙට්ඨො. අනුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසඞ්ඛාතෙසු වා බුද්ධෙසු සෙට්ඨොති බුද්ධසෙට්ඨො. සො බුද්ධසෙට්ඨො යං පරිවණ්ණයී, ‘‘අට්ඨඞ්ගිකො ච මග්ගානං, ඛෙමං නිබ්බානප්පත්තියා’’ති (ම. නි. 2.215) ච ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) ච එවමාදිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ පසංසි පකාසයි. සුචින්ති කිලෙසමලසමුච්ඡෙදකරණතො අච්චන්තවොදානං. සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහූති යඤ්ච අත්තනො පවත්තිසමනන්තරං නියමෙනෙව ඵලදානතො ‘‘ආනන්තරිකසමාධී’’ති ආහු. න හි මග්ගසමාධිඤ්හි උප්පන්නෙ තස්ස ඵලුප්පත්තිනිසෙධකො කොචි අන්තරායො අත්ථි. යථාහ – ๒๒๘. ครั้นกล่าวสัจจะด้วยนิพพานธรรมคุณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะกล่าวด้วยมรรคธรรมคุณ จึงตรัสว่า `ยํ พุทฺธเสฏฺโฐ` เป็นต้น. ในบทนั้น ชื่อว่า `พุทฺธ` โดยนัยเป็นต้นว่า “สัจจะทั้งหลายอันพระองค์ตรัสรู้แล้ว” (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๙๗; ปฏิ.ม. ๑.๑๖๒), ชื่อว่า `เสฏฺฐ` เพราะสูงสุดและควรสรรเสริญ, พระองค์เป็นพุทธะด้วย และเป็นผู้ประเสริฐด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า `พุทธเสฏฐะ`. หรือชื่อว่า `พุทธเสฏฐะ` เพราะประเสริฐกว่าพุทธะทั้งหลายที่เรียกว่า อนุพุทธะ และปัจเจกพุทธะ. พระพุทธผู้ประเสริฐนั้น ทรงสรรเสริญมรรคใดไว้ในที่นั้นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “และมรรคมีองค์ ๘ เป็นทางเกษม เพื่อบรรลุพระนิพพาน” (ม.นิ. ๒.๒๑๕) และ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิอันมีอุปนิสัย มีบริขารแก่เธอทั้งหลาย” (ม.นิ. ๓.๑๓๖) ทรงสรรเสริญแล้ว ทรงประกาศแล้ว. บทว่า `สุจึ` คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะกระทำการตัดขาดซึ่งมลทินคือกิเลส. บทว่า `สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ` คือ และสมาธิใดที่ท่านกล่าวว่าเป็น `อานันตริกสมาธิ` เพราะให้ผลโดยแน่นอนในลำดับแห่งการเกิดขึ้นของตน. เพราะเมื่อมรรคสมาธิเกิดขึ้นแล้ว อันตรายอะไรๆ ที่จะห้ามการเกิดแห่งผลของมรรคนั้น ย่อมไม่มี. ดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘අයඤ්ච [Pg.281] පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අස්ස, කප්පස්ස ච උඩ්ඩය්හනවෙලා අස්ස, නෙව තාව කප්පො උඩ්ඩය්හෙය්‍ය, යාවායං පුග්ගලො න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො ඨිතකප්පී. සබ්බෙපි මග්ගසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ඨිතකප්පිනො’’ති (පු. ප. 17). “บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลพึงมี และเวลาที่กัปจะถูกไฟไหม้พึงมี, ตราบใดที่บุคคลนี้ยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, ตราบนั้น กัปก็ยังไม่พึงถูกไฟไหม้, บุคคลนี้เรียกว่า `ฐิตกัปปี` (ผู้มีกัปตั้งอยู่). แม้บุคคลทั้งหมดผู้ประกอบด้วยมรรค ก็เรียกว่า `ฐิตกัปปี`” (ปุ.ป. ๑๗). සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජතීති තෙන බුද්ධසෙට්ඨපරිවණ්ණිතෙන සුචිනා ආනන්තරිකසමාධිනා සමො රූපාවචරසමාධි වා අරූපාවචරසමාධි වා කොචි න විජ්ජති. කස්මා? තෙසං භාවිතත්තා තත්ථ තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නස්සාපි පුන නිරයාදීසු උප්පත්තිසම්භවතො, ඉමස්ස ච අරහත්තසමාධිස්ස භාවිතත්තා අරියපුග්ගලස්ස සබ්බුප්පත්තිසමුග්ඝාතසම්භවතො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90). บทว่า "สมาธินา เตน สโม น วิชฺชติ" ความว่า สมาธิอื่น คือ รูปาวจรสมาธิ หรือ อรูปาวจรสมาธิ อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่จะเสมอเหมือนด้วยอานันตริกสมาธิอันบริสุทธิ์ ที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดทรงสรรเสริญแล้วนั้น ย่อมไม่มี. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะสมาธิเหล่านั้น (คือโลกิยสมาธิ) แม้บุคคลเจริญแล้วบังเกิดในพรหมโลกนั้นๆ ก็ยังมีการบังเกิดในนรกเป็นต้นได้อีก แต่เพราะอรหัตตสมาธินี้ เมื่อพระอริยบุคคลเจริญแล้ว ย่อมสามารถถอนการบังเกิดทั้งหมดได้. เพราะเหตุนั้น ในพระสูตรอื่น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นสังขตธรรมหรืออสังขตธรรมมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น. එවං භගවා ආනන්තරිකසමාධිස්ස අඤ්ඤෙහි සමාධීහි අසමතං වත්වා ඉදානි පුරිමනයෙනෙව මග්ගධම්මරතනස්ස අසදිසභාවං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි ධම්මෙ…පෙ… හොතූ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสถึงความไม่เสมอกันแห่งอานันตริกสมาธิกับสมาธิอื่นๆ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยความไม่มีใครเสมอเหมือนแห่งพระธรรมรัตนะคือมรรค โดยนัยที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนั่นแล ทรงใช้สัจจวาจาว่า "อิทมฺปิ ธมฺเม...เป...โหตุ". เนื้อความแห่งสัจจวาจานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคาถาก่อนนั่นแล. แม้คาถานี้ อานุภาพก็เป็นที่น้อมรับของเหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาล. 229. එවං මග්ගධම්මගුණෙනාපි සච්චං වත්වා ඉදානි සඞ්ඝගුණෙනාපි වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ පුග්ගලා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි චත්තාරො ච පටිපන්නා චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතාති අට්ඨ හොන්ති. සතං පසත්ථාති සප්පුරිසෙහි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි අඤ්ඤෙහි ච දෙවමනුස්සෙහි පසත්ථා. කස්මා? සහජාතසීලාදිගුණයොගා. තෙසඤ්හි චම්පකවකුලකුසුමාදීනං සහජාතවණ්ණගන්ධාදයො විය සහජාතසීලසමාධිආදයො ගුණා. තෙන තෙ වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නානි විය පුප්ඵානි දෙවමනුස්සානං සතං පියා මනාපා පසංසනීයා ච හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසත්ථා’’ති. ๒๒๙. ครั้นตรัสสัจจวาจาด้วยคุณแห่งพระธรรมคือมรรคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภที่จะตรัสด้วยคุณแห่งพระสงฆ์ จึงตรัสคาถาว่า "เย ปุคฺคลา" เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "เย" เป็นบทที่แสดงโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ปุคฺคลา" คือ สัตว์ทั้งหลาย. บทว่า "อฏฺฐ" เป็นการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติ ๔ และเป็นผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ จึงเป็น ๘. บทว่า "สตํ ปสตฺถา" คือ อันสัตบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกเป็นต้น และเทวดามนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน. จริงอยู่ สำหรับบุคคลเหล่านั้น คุณทั้งหลายมีศีลและสมาธิเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน ก็เหมือนกับสีและกลิ่นเป็นต้นที่เกิดพร้อมกันของดอกไม้มีดอกจำปาและดอกพิกุลเป็นอาทิ. เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก ที่พอใจ และที่ควรสรรเสริญของสัตบุรุษทั้งหลายในหมู่เทวดาและมนุษย์ ดุจดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา". අථ වා යෙති අනියමෙත්වා උද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨසතන්ති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති [Pg.282] තයො සොතාපන්නා, කාමරූපාරූපභවෙසු අධිගතප්ඵලා තයො සකදාගාමිනො, තෙ සබ්බෙපි චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චතුවීසති, අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති, අවිහෙසු පඤ්ච, තථා අතප්පසුදස්සසුදස්සීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතවජ්ජා චත්තාරොති චතුවීසති අනාගාමිනො, සුක්ඛවිපස්සකො සමථයානිකොති ද්වෙ අරහන්තො, චත්තාරො මග්ගට්ඨාති චතුපඤ්ඤාස. තෙ සබ්බෙපි සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරානං වසෙන දිගුණා හුත්වා අට්ඨසතං හොන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "เย" เป็นบทที่แสดงโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ปุคฺคลา" คือ สัตว์ทั้งหลาย. บทว่า "อฏฺฐสตํ" เป็นการกำหนดจำนวนของบุคคลเหล่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นคือ โสดาบัน ๓ จำพวก ได้แก่ เอกพีชี โกลังโกละ สัตตักขัตตุปรมะ, สกทาคามี ๓ จำพวก คือ ผู้บรรลุผลในกามภพ รูปภพ และอรูปภพ, บุคคลทั้งหมดนั้น (๖ จำพวก) จำแนกโดยปฏิปทา ๔ เป็น ๒๔ จำพวก, อนาคามี คือ อันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี สสังขารปรินิพพายี อสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี, ในอวิหาภูมิมี ๕ จำพวก, ในอัปปภูมิ สุทัสสภูมิ สุทัสสีภูมิ ก็เช่นกัน, ส่วนในอกนิฏฐภูมิ มี ๔ จำพวก เว้นอุทธังโสโต รวมเป็นอนาคามี ๒๔ จำพวก, พระอรหันต์ ๒ จำพวก คือ สุกขวิปัสสก และสมถยานิก, มัคคบุคคล ๔, รวมเป็น ๕๔ จำพวก. บุคคลทั้งหมดนั้น (๕๔ จำพวก) เมื่อคูณสองโดยจำแนกเป็นสัทธาธุระและปัญญาธุระ ก็เป็น ๑๐๘ จำพวก. ส่วนที่เหลือ ก็โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්තීති තෙ සබ්බෙපි අට්ඨ වා අට්ඨසතං වාති විත්ථාරවසෙන උද්දිට්ඨපුග්ගලා, සඞ්ඛෙපවසෙන සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගං, එවං යාව අරහත්තමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගන්ති චත්තාරි යුගානි හොන්ති. තෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති එත්ථ තෙති පුබ්බෙ අනියමෙත්වා උද්දිට්ඨානං නියමෙත්වා නිද්දෙසො. යෙ පුග්ගලා විත්ථාරවසෙන අට්ඨ වා අට්ඨසතං වා, සඞ්ඛෙපවසෙන චත්තාරි යුගානි හොන්තීති වුත්තා, සබ්බෙපි තෙ දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා. දක්ඛිණා නාම කම්මඤ්ච කම්මවිපාකඤ්ච සද්දහිත්වා ‘‘එස මෙ ඉදං වෙජ්ජකම්මං වා ජඞ්ඝපෙසනිකං වා කරිස්සතී’’ති එවමාදීනි අනපෙක්ඛිත්වා දීයමානො දෙය්‍යධම්මො, තං අරහන්ති නාම සීලාදිගුණයුත්තා පුග්ගලා. ඉමෙ ච තාදිසා, තෙන වුච්චන්ති තෙ ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති. บทว่า "จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ" ความว่า บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นที่แสดงไว้โดยพิสดารว่าเป็น ๘ หรือ ๑๐๘, เมื่อกล่าวโดยย่อ คือ โสดาปัตติมรรคบุคคลและโสดาปัตติผลบุคคล เป็น ๑ คู่, อย่างนี้ไปจนถึงอรหัตตมรรคบุคคลและอรหัตตผลบุคคล เป็น ๑ คู่, รวมเป็น ๔ คู่. ในบทว่า "เต ทกฺขิเณยฺยา" นี้ บทว่า "เต" เป็นบทที่แสดงโดยเจาะจงถึงบุคคลที่แสดงไว้ก่อนโดยไม่เจาะจง. บุคคลเหล่าใดที่กล่าวไว้โดยพิสดารว่าเป็น ๘ หรือ ๑๐๘, หรือโดยย่อว่าเป็น ๔ คู่, บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมควรแก่ทักษิณาทาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า "ทักขิไณยบุคคล". ชื่อว่า "ทักษิณา" คือ ไทยธรรมที่บุคคลผู้เชื่อกรรมและผลของกรรมถวาย โดยไม่หวังผลตอบแทน เช่น "ท่านผู้นี้จักทำการรักษาพยาบาลหรือเป็นทูตเดินข่าวให้เรา" เป็นต้น. บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่าย่อมควรแก่ทักษิณานั้น. และบุคคลเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "ทักขิไณยบุคคล". සුගතස්ස සාවකාති භගවා සොභනෙන ගමනෙන යුත්තත්තා, සොභනඤ්ච ඨානං ගතත්තා, සුට්ඨු ච ගතත්තා සුට්ඨු එව ච ගදත්තා සුගතො, තස්ස සුගතස්ස. සබ්බෙපි තෙ වචනං සුණන්තීති සාවකා. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සුණන්ති, න පන සුත්වා කත්තබ්බකිච්චං කරොන්ති. ඉමෙ පන සුත්වා කත්තබ්බං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං කත්වා මග්ගඵලානි පත්තා, තස්මා ‘‘සාවකා’’ති වුච්චන්ති. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානීති එතෙසු සුගතසාවකෙසු අප්පකානිපි දානානි දින්නානි පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධිභාවං උපගතත්තා මහප්ඵලානි හොන්ති. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං – บทว่า "สุคตสฺส สาวกา" ความว่า พระผู้มีพระภาค ชื่อว่า "สุคต" เพราะทรงประกอบด้วยการเสด็จไปอันงาม, เพราะเสด็จไปสู่สถานะอันงาม (คือนิพพาน), เพราะเสด็จไปดีแล้ว, และเพราะตรัสแต่คำดี. (สาวก) ของพระสุคตนั้น. บุคคลทั้งหมดเหล่านั้นย่อมฟังพระดำรัสของพระองค์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สาวก". จริงอยู่ แม้ชนเหล่าอื่นก็ย่อมฟัง แต่ครั้นฟังแล้วก็ไม่ทำกิจที่ควรทำ. ส่วนบุคคลเหล่านี้ ครั้นฟังแล้ว ได้กระทำธรรมานุธรรมปฏิบัติที่ควรทำแล้ว จึงบรรลุมรรคและผล เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สาวก". บทว่า "เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ" ความว่า ทานทั้งหลายแม้เล็กน้อยที่ถวายในพระสาวกของพระสุคตเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะถึงความบริสุทธิ์พิเศษแห่งทักษิณาโดยฝ่ายปฏิคาหก. เพราะเหตุนั้น ในพระสูตรอื่นจึงตรัสไว้ว่า – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා, තථාගතසාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… අග්ගො විපාකො හොතී’’ති (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่หรือคณะมีประมาณเท่าใด หมู่สาวกของพระตถาคต บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าหมู่และคณะเหล่านั้น ได้แก่ บุรุษคู่ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี้คือหมู่สาวกของพระผู้มีพระภาค...เป...ย่อมมีวิบากอันเลิศ" එවං [Pg.283] භගවා සබ්බෙසම්පි මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสคุณแห่งพระสังฆรัตนะ โดยจำแนกเป็นมรรคบุคคลและผลบุคคลทั้งหมดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแล ทรงใช้สัจจวาจาว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ". เนื้อความแห่งสัจจวาจานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคาถาก่อนนั่นแล. แม้คาถานี้ อานุภาพก็เป็นที่น้อมรับของเหล่าอมนุษย์ในแสนโกฏิจักรวาล. 230. එවං මග්ගට්ඨඵලට්ඨානං වසෙන සඞ්ඝගුණෙන සච්චං වත්වා ඉදානි තතො එකච්චියානං ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානංයෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ සුප්පයුත්තා’’ති. තත්ථ යෙති අනියමිතුද්දෙසවචනං. සුප්පයුත්තාති සුට්ඨු පයුත්තා, අනෙකවිහිතං අනෙසනං පහාය සුද්ධාජීවිතං නිස්සාය විපස්සනාය අත්තානං පයුඤ්ජිතුමාරද්ධාති අත්ථො. අථ වා සුප්පයුත්තාති පරිසුද්ධකායවචීපයොගසමන්නාගතා. තෙන තෙසං සීලක්ඛන්ධං දස්සෙති. මනසා දළ්හෙනාති දළ්හෙන මනසා, ථිරසමාධියුත්තෙන චෙතසාති අත්ථො. තෙන තෙසං සමාධික්ඛන්ධං දස්සෙති. නික්කාමිනොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛා හුත්වා පඤ්ඤාධුරෙන වීරියෙන සබ්බකිලෙසෙහි කතනික්කමනා. තෙන තෙසං වීරියසම්පන්නං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං දස්සෙති. ๒๓๐. ครั้นตรัสสัจจะด้วยคุณแห่งสงฆ์โดยอำนาจแห่งพระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลบางพวกเหล่านั้น ผู้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้น (ด้วยคาถา) ว่า “เย สุปฺปยุตฺตา” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เป็นบทแสดงถึงบุคคลที่ไม่แน่นอน. บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ประกอบดีแล้ว อธิบายว่า ละการแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ อาศัยความเป็นอยู่บริสุทธิ์ เริ่มประกอบตนในวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สุปฺปยุตฺตา คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยกายประโยคและวจีประโยคอันบริสุทธิ์. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงศีลขันธ์ของท่านเหล่านั้น. บทว่า มนสา ทฬฺเหน คือ ด้วยใจอันมั่นคง อธิบายว่า ด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิอันมั่นคง. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงสมาธิขันธ์ของท่านเหล่านั้น. บทว่า นิกฺกามิโน คือ ผู้ไม่เยื่อใยในกายและชีวิต มีปัญญาเป็นธุระ ออกไปจากกิเลสทั้งปวงด้วยความเพียร. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงปัญญขันธ์อันสมบูรณ์ด้วยวิริยะของท่านเหล่านั้น. ගොතමසාසනම්හීති ගොත්තතො ගොතමස්ස තථාගතස්සෙව සාසනම්හි. තෙන ඉතො බහිද්ධා නානප්පකාරම්පි අමරතපං කරොන්තානං සුප්පයොගාදිගුණාභාවතො කිලෙසෙහි නික්කමනාභාවං දීපෙති. තෙති පුබ්බෙ උද්දිට්ඨානං නිද්දෙසවචනං. පත්තිපත්තාති එත්ථ පත්තබ්බාති පත්ති, පත්තබ්බා නාම පත්තුං අරහා, යං පත්වා අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො හොන්ති, අරහත්තඵලස්සෙතං අධිවචනං, තං පත්තිං පත්තාති පත්තිපත්තා. අමතන්ති නිබ්බානං. විගය්හාති ආරම්මණවසෙන විගාහිත්වා. ලද්ධාති ලභිත්වා. මුධාති අබ්‍යයෙන කාකණිකමත්තම්පි බ්‍යයං අකත්වා. නිබ්බුතින්ති පටිප්පස්සද්ධකිලෙසදරථං ඵලසමාපත්තිං. භුඤ්ජමානාති අනුභවමානා. කිං වුත්තං හොති? යෙ ඉමස්මිං ගොතමසාසනම්හි සීලසම්පන්නත්තා සුප්පයුත්තා, සමාධිසම්පන්නත්තා මනසා දළ්හෙන, පඤ්ඤාසම්පන්නත්තා නික්කාමිනො, තෙ ඉමාය සම්මාපටිපදාය අමතං විගය්හ මුධා ලද්ධා ඵලසමාපත්තිසඤ්ඤිතං නිබ්බුතිං භුඤ්ජමානා පත්තිපත්තා නාම හොන්තීති. บทว่า โคตมสาสนมฺหิ คือ ในศาสนาของพระตถาคตโคตมะโดยโคตร. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า สำหรับผู้ที่อยู่นอกศาสนานี้ แม้จะบำเพ็ญตบะอันไม่ตาย (อมรตปะ) ต่างๆ นานา ก็ไม่มีการออกจากกิเลสได้ เพราะไม่มีคุณมีสุปปโยคะเป็นต้น. บทว่า เต เป็นบทชี้ถึงบุคคลที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ในบทว่า ปตฺติปตฺตา นี้ บทว่า ปตฺติ แปลว่า สิ่งที่พึงบรรลุ. ชื่อว่าสิ่งที่พึงบรรลุ คือ ธรรมที่ควรบรรลุ ซึ่งเมื่อบรรลุแล้วย่อมเป็นผู้เกษมจากโยคะอย่างสิ้นเชิง นี้เป็นชื่อของอรหัตผล. บทว่า ปตฺติปตฺตา คือ ผู้บรรลุถึงปัตตินั้น. บทว่า อมตํ คือ พระนิพพาน. บทว่า วิคยฺห คือ หยั่งลงโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า ลทฺธา คือ ได้แล้ว. บทว่า มุธา คือ โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายแม้เพียงกากณิกหนึ่ง. บทว่า นิพฺพุตึ คือ ผลสมาบัติอันมีความเร่าร้อนแห่งกิเลสสงบระงับแล้ว. บทว่า ภุญฺชมานา คือ เสวยอยู่. ความว่าอย่างไร? ความว่า ชนเหล่าใดในศาสนาของพระโคดมนี้ เป็นผู้ประกอบดีแล้วเพราะถึงพร้อมด้วยศีล, มีใจมั่นคงเพราะถึงพร้อมด้วยสมาธิ, เป็นผู้ออกไปเพราะถึงพร้อมด้วยปัญญา, ชนเหล่านั้น ด้วยสัมมาปฏิปทานี้ หยั่งลงสู่อมตธรรม ได้มาเปล่าๆ เสวยนิพพุติที่เรียกว่าผลสมาบัติ ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุถึงสิ่งที่พึงบรรลุ. එවං භගවා ඵලසමාපත්තිසුඛමනුභවන්තානං ඛීණාසවපුග්ගලානංයෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති [Pg.284] ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณแห่งพระสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระขีณาสพบุคคลผู้เสวยสุขในผลสมาบัติเท่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ ทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว. แม้อาณัติแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ก็ได้รับแล้วในแสนโกฏิจักรวาล. 231. එවං ඛීණාසවපුග්ගලානං ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි බහුජනපච්චක්ඛෙන සොතාපන්නස්සෙව ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යථින්දඛීලො’’ති. තත්ථ යථාති උපමාවචනං. ඉන්දඛීලොති නගරද්වාරනිවාරණත්ථං උම්මාරබ්භන්තරෙ අට්ඨ වා දස වා හත්ථෙ පථවිං ඛණිත්වා ආකොටිතස්ස සාරදාරුමයථම්භස්සෙතං අධිවචනං. පථවින්ති භූමිං. සිතොති අන්තො පවිසිත්වා නිස්සිතො. සියාති භවෙය්‍ය. චතුබ්භි වාතෙහීති චතූහි දිසාහි ආගතවාතෙහි. අසම්පකම්පියොති කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තථූපමන්ති තථාවිධං. සප්පුරිසන්ති උත්තමපුරිසං. වදාමීති භණාමි. යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සතීති යො චත්තාරි අරියසච්චානි පඤ්ඤාය අජ්ඣොගාහෙත්වා පස්සති. තත්ථ අරියසච්චානි විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ๒๓๑. ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้งด้วยคุณของพระขีณาสพบุคคลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงเริ่มที่จะตรัสด้วยคุณของพระโสดาบันเท่านั้น อันเป็นที่ประจักษ์แก่ชนเป็นอันมาก (ด้วยคาถา) ว่า “ยถินฺทขีโล” ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เป็นบทแสดงอุปมา. บทว่า อินฺทขีโล นี้เป็นชื่อของเสาที่ทำด้วยไม้แก่น ซึ่งเขาขุดดินลึก ๘ ศอกหรือ ๑๐ ศอก ภายในธรณีประตูแล้วตอกลงไป เพื่อป้องกันประตูเมือง. บทว่า ปฐวึ คือ แผ่นดิน. บทว่า สิโต คือ เข้าไปข้างในแล้วอาศัยอยู่. บทว่า สิยา คือ พึงเป็น. บทว่า จตุพฺภิ วาเตหิ คือ ด้วยลมที่มาจากทิศทั้งสี่. บทว่า อสมฺปกมฺปิโย คือ ใครๆ ไม่อาจทำให้หวั่นไหวหรือเคลื่อนที่ได้. บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเช่นนั้น. บทว่า สปฺปุริสํ คือ บุรุษสูงสุด. บทว่า วทามิ คือ เรากล่าว. บทว่า โย อริยสจฺจานิ อเวจฺจ ปสฺสติ คือ ผู้ใดหยั่งลงเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญา. ในบทนั้น อริยสัจทั้งหลายพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා හි ඉන්දඛීලො ගම්භීරනෙමතාය පථවිස්සිතො චතුබ්භි වාතෙහි අසම්පකම්පියො සියා, ඉමම්පි සප්පුරිසං තථූපමමෙව වදාමි, යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සති. කස්මා? යස්මා සොපි ඉන්දඛීලො විය චතූහි වාතෙහි සබ්බතිත්ථියවාදවාතෙහි අසම්පකම්පියො හොති, තම්හා දස්සනා කෙනචි කම්පෙතුං වා චාලෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යො. තස්මා සුත්තන්තරෙපි වුත්තං – นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ – เปรียบเหมือนเสาเขื่อน (เสาหลักเมือง) ที่มีรากฐานลึก ตั้งมั่นอยู่ในแผ่นดิน ไม่หวั่นไหวด้วยลมจากทิศทั้งสี่ ฉันใด, เรากล่าวว่าสัตบุรุษนี้ ผู้หยั่งรู้อริยสัจแล้วเห็นอยู่ ก็มีอุปมาฉันนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้สัตบุรุษนั้นก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยลมคือวาทะของเดียรถีย์ทั้งปวง เหมือนเสาเขื่อนที่ไม่หวั่นไหวด้วยลมจากทิศทั้งสี่ฉะนั้น, เพราะการเห็นนั้น ใครๆ จึงไม่อาจทำให้ท่านหวั่นไหวหรือเคลื่อนที่ได้. เพราะฉะนั้น จึงมีคำตรัสไว้ในสูตรอื่นว่า – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයොඛීලො වා ඉන්දඛීලො වා ගම්භීරනෙමො සුනිඛාතො අචලො අසම්පකම්පී, පුරත්ථිමාය චෙපි දිසාය ආගච්ඡෙය්‍ය භුසා වාතවුට්ඨි, නෙව නං සඞ්කම්පෙය්‍ය න සම්පකම්පෙය්‍ය න සම්පචාලෙය්‍ය. පච්ඡිමාය…පෙ… දක්ඛිණාය… උත්තරාය චෙපි…පෙ… න සම්පචාලෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? ගම්භීරත්තා, භික්ඛවෙ, නෙමස්ස සුනිඛාතත්තා ඉන්දඛීලස්ස. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ ච ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘ඉදං දුක්ඛන්ති…පෙ… පටිපදා’ති යථාභූතං පජානන්ති, තෙ න අඤ්ඤස්ස සමණස්ස [Pg.285] වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා මුඛං ඔලොකෙන්ති ‘අයං නූන භවං ජානං ජානාති පස්සං පස්සතී’ති. තං කිස්ස හෙතු? සුදිට්ඨත්තා, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චාන’’න්ති (සං. නි. 5.1109). “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเสาเหล็กหรือเสาเขื่อน (เสาหลักเมือง) ที่มีรากฐานลึก ฝังดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน, แม้ลมพายุแรงจะพัดมาจากทิศตะวันออก ก็ไม่อาจทำให้เสานั้นสั่น ไม่ทำให้สะเทือน ไม่ทำให้เคลื่อนที่ได้. แม้จากทิศตะวันตก...ฯลฯ...แม้จากทิศใต้...แม้จากทิศเหนือ...ฯลฯ...ก็ไม่อาจทำให้เคลื่อนที่ได้. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะรากฐานของเสาเขื่อนนั้นลึกและฝังไว้ดีแล้ว. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์...ฯลฯ...นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’, สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มองหน้าสมณะหรือพราหมณ์อื่น (ด้วยคิดว่า) ‘ท่านผู้นี้เมื่อรู้จึงรู้ เมื่อเห็นจึงเห็นกระมัง’. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสัจ ๔ อันท่านเห็นดีแล้ว” (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๙). එවං භගවා බහුජනපච්චක්ඛස්ස සොතාපන්නස්සෙව වසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณแห่งพระสังฆรัตนะโดยอำนาจแห่งพระโสดาบันผู้เป็นที่ประจักษ์แก่มหาชนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ ทรงใช้สัจจวจนะว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” ดังนี้. เนื้อความแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว. แม้อาณัติแห่งคาถานี้ พวกอมนุษย์ก็ได้รับแล้วในแสนโกฏิจักรวาล. 232. එවං අවිසෙසතො සොතාපන්නස්ස ගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තෙ තයො සොතාපන්නා එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති. යථාහ – ๒๓๒. ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้งด้วยคุณของพระโสดาบันโดยไม่เจาะจงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ (จะตรัสถึง) พระโสดาบัน ๓ จำพวกเหล่านั้น คือ เอกพีชี โกลังโกละ และสัตตักขัตตุปรมะ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති…පෙ… සො එකංයෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං එකබීජී. තථා ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං කොලංකොලො. තථා සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති (පු. ප. 31-33). บุคคลบางคนในพระศาสนานี้ เป็นพระโสดาบันเพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓... (ละ)... ท่านบังเกิดในภพอีกเพียงภพเดียวเท่านั้นแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า เอกพีชี. อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไปสู่ตระกูล ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า โกลังโกละ. อีกอย่างหนึ่ง ท่านท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุสสโลก ๗ ครั้งแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ තෙසං සබ්බකනිට්ඨස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘යෙ අරියසච්චානී’’ති. තත්ථ යෙ අරියසච්චානීති එතං වුත්තනයමෙව. විභාවයන්තීති පඤ්ඤාඔභාසෙන සච්චපටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමිත්වා අත්තනො පකාසානි පාකටානි කරොන්ති. ගම්භීරපඤ්ඤෙනාති අප්පමෙය්‍යපඤ්ඤතාය සදෙවකස්සපි ලොකස්ස ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨපඤ්ඤෙන, සබ්බඤ්ඤුනාති වුත්තං හොති. සුදෙසිතානීති සමාසබ්‍යාසසාකල්‍යවෙකල්‍යාදීහි තෙහි තෙහි නයෙහි සුට්ඨු දෙසිතානි. කිඤ්චාපි තෙ හොන්ති භුසං පමත්තාති තෙ විභාවිතඅරියසච්චා පුග්ගලා කිඤ්චාපි දෙවරජ්ජචක්කවත්තිරජ්ජාදිප්පමාදට්ඨානං ආගම්ම භුසං පමත්තා හොන්ති, තථාපි සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධා ඨපෙත්වා සත්ත [Pg.286] භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තෙසං නිරුද්ධත්තා අත්ථඞ්ගතත්තා න අට්ඨමං භවං ආදියන්ති, සත්තමභවෙ එව පන විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තං පාපුණන්තීති. ในบรรดาพระโสดาบันเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภจะตรัสด้วยคุณของพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันผู้ต่ำที่สุด (จึงตรัสคาถา) ว่า "เย อริยสจฺจานิ" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า "เย อริยสจฺจานิ" นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า "วิภาวยนฺติ" ความว่า ท่านเหล่านั้นกำจัดความมืดคือกิเลสอันปกปิดสัจจะด้วยแสงสว่างคือปัญญาแล้ว กระทำให้แจ้ง ให้ปรากฏแก่ตน. บทว่า "คมฺภีรปญฺเญน" ความว่า ด้วยทรงมีปัญญาที่ประมาณมิได้ ด้วยทรงมีปัญญาที่หยั่งลงไม่ได้ด้วยญาณของโลกรวมทั้งเทวโลก ท่านกล่าวหมายถึง พระสัพพัญญู. บทว่า "สุเทสิตานิ" ความว่า ทรงแสดงไว้ดีแล้วโดยนัยนั้นๆ มีโดยย่อ โดยพิสดาร โดยรวม โดยแยก เป็นต้น. บทว่า "กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตา" ความว่า บุคคลเหล่านั้นผู้มีอริยสัจอันทำให้แจ้งแล้ว แม้จะอาศัยเหตุแห่งความประมาท มีความเป็นเทวราช ความเป็นจักรพรรดิราช เป็นต้น แล้วเป็นผู้ประมาทอย่างยิ่ง ถึงกระนั้น เพราะความดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ นามและรูปที่พึงเกิดขึ้นในสงสารอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว เว้น ๗ ภพไว้ เพราะนามและรูปนั้นดับไปแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว ท่านย่อมไม่ถือเอาภพที่ ๘ ก็แต่ว่าในภพที่ ๗ นั่นเทียว ท่านปรารภวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. එවං භගවා සත්තක්ඛත්තුපරමවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของพระสังฆรัตนะโดยนัยแห่งพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว จึงทรงใช้สัจจวาจาว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เป็นต้น. อรรถแห่งคาถานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว. อานุภาพแห่งคาถานี้แม้เล่า อันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลได้รับแล้ว. 233. එවං සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස අට්ඨමං භවං අනාදියනගුණෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි තස්සෙව සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨෙන ගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘සහාවස්සා’’ති. තත්ථ සහාවාති සද්ධිංයෙව. අස්සාති ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති වුත්තෙසු අඤ්ඤතරස්ස. දස්සනසම්පදායාති සොතාපත්තිමග්ගසම්පත්තියා. සොතාපත්තිමග්ගො හි නිබ්බානං දිස්වා කත්තබ්බකිච්චසම්පදාය සබ්බපඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුච්චති. තස්ස අත්තනි පාතුභාවො දස්සනසම්පදා, තාය දස්සනසම්පදාය සහ එව. තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්තීති එත්ථ සුඉති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ‘‘ඉදංසු මෙ, සාරිපුත්ත, මහාවිකටභොජනස්මිං හොතී’’තිඑවමාදීසු (ම. නි. 1.156) විය. යතො සහාවස්ස දස්සනසම්පදාය තයො ධම්මා ජහිතා භවන්ති පහීනා භවන්තීති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. ๒๓๓. ครั้นตรัสสัจจะอันมีการอธิษฐานถึงพระสงฆ์ด้วยคุณคือการไม่ถือเอาภพที่ ๘ ของพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภจะตรัสด้วยคุณอันวิเศษกว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังละการถือเอาภพไม่ได้ แม้ของพระสัตตักขัตตุปรมโสดาบันนั้นผู้ยังถือเอา ๗ ภพอยู่ (จึงตรัสคาถา) ว่า "สหาวสฺส" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า "สหาว" คือ พร้อมกันนั่นเทียว. บทว่า "อสฺส" คือ แห่งบุคคลคนใดคนหนึ่งในบรรดาบุคคลที่ถูกกล่าวว่า "น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺติ" (ท่านเหล่านั้นย่อมไม่ถือเอาภพที่ ๘). บทว่า "ทสฺสนสมฺปทาย" คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งโสดาปัตติมรรค. ด้วยว่า โสดาปัตติมรรคเห็นพระนิพพานแล้ว ด้วยความถึงพร้อมแห่งกิจที่พึงกระทำ เพราะเห็นพระนิพพานก่อนอื่นทั้งหมด จึงเรียกว่า "ทัสสนะ". การปรากฏขึ้นแห่งทัสสนะนั้นในตน ชื่อว่า ทัสสนสัมปทา, พร้อมกันกับทัสสนสัมปทานั้นนั่นเทียว. ในบทว่า "ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ" นี้ "สุ" ศัพท์เป็นเพียงนิบาตใช้ในอรรถว่าเต็มบท เหมือนในบทเป็นต้นว่า "อิทํสุ เม, สาริปุตฺต, มหาวิกฏโภชนสฺมึ โหติ". เพราะว่า ธรรม ๓ อย่างอันบุคคลนั้นละได้แล้ว สิ้นไปแล้ว พร้อมกับทัสสนสัมปทาของเขานั่นเทียว นี้แหละคืออรรถในที่นี้. ඉදානි ජහිතධම්මදස්සනත්ථං ආහ ‘‘සක්කායදිට්ඨී විචිකිච්ඡිතඤ්ච, සීලබ්බතං වාපි යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. තත්ථ සති කායෙ විජ්ජමානෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සතී වා තත්ථ කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානා දිට්ඨීති අත්ථො. සතියෙව වා කායෙ දිට්ඨීතිපි සක්කායදිට්ඨි, යථාවුත්තප්පකාරෙ කායෙ විජ්ජමානෙ රූපාදිසඞ්ඛාතො අත්තාති එවං පවත්තා දිට්ඨීති අත්ථො. තස්සා ච පහීනත්තා සබ්බදිට්ඨිගතානි පහීනානියෙව හොන්ති. සා හි නෙසං මූලං. සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිවූපසමනතො පඤ්ඤා ‘‘චිකිච්ඡිත’’න්ති වුච්චති, තං පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතං ඉතො විගතං, තතො වා පඤ්ඤාචිකිච්ඡිතා ඉදං විගතන්ති විචිකිච්ඡිතං, ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1008; විභ. 915) නයෙන [Pg.287] වුත්තාය අට්ඨවත්ථුකාය විමතියා එතං අධිවචනං. තස්සා පහීනත්තා සබ්බවිචිකිච්ඡිතානි පහීනානි හොන්ති. තඤ්හි නෙසං මූලං. ‘‘ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධී’’තිඑවමාදීසු (ධ. ස. 1222; විභ. 938) ආගතං ගොසීලකුක්කුරසීලාදිකං සීලං ගොවතකුක්කුරවතාදිකඤ්ච වතං ‘‘සීලබ්බත’’න්ති වුච්චති. තස්ස පහීනත්තා සබ්බම්පි නග්ගියමුණ්ඩිකාදි අමරතපං පහීනං හොති. තඤ්හි තස්ස මූලං. තෙන සබ්බාවසානෙ වුත්තං ‘‘යදත්ථි කිඤ්චී’’ති. දුක්ඛදස්සනසම්පදාය චෙත්ථ සක්කායදිට්ඨි, සමුදයදස්සනසම්පදාය විචිකිච්ඡිතං, මග්ගදස්සනනිබ්බානදස්සනසම්පදාය සීලබ්බතං පහීයතීති විඤ්ඤාතබ්බං. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงธรรมที่ละได้แล้ว จึงตรัสว่า "สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉิตญฺจ, สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ" (สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส หรืออะไรก็ตามที่มีอยู่). ในบทเหล่านั้น ทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ในกายคืออุปาทานขันธ์ ๕ ที่มีอยู่ ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ, หรือ ทิฏฐิในกายนั้นที่มีอยู่ ก็ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ อธิบายว่า ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว. หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิในกายที่มีอยู่นั่นเทียว ก็ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ อธิบายว่า ทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า รูปเป็นต้นที่มีอยู่ในกายตามประเภทที่กล่าวแล้ว เป็นอัตตา. และเพราะละสักกายทิฏฐินั้นได้ ทิฏฐิคตะ (ความเห็นผิด) ทั้งปวงก็เป็นอันละได้ด้วย เพราะว่า สักกายทิฏฐินั้นเป็นมูลของทิฏฐิเหล่านั้น. ปัญญา ชื่อว่า "จิกิจฉิตะ" (เครื่องรักษา) เพราะสงบระงับโรคคือกิเลสทั้งปวง, ธรรมชาตินี้ปราศจากปัญญาคือเครื่องรักษานั้น หรือว่า ธรรมชาตินี้ปราศจากปัญญาคือเครื่องรักษานั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉิตะ (วิจิกิจฉา). นี้เป็นชื่อของวิมัติ (ความสงสัย) มีวัตถุ ๘ ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "สงสัยในพระศาสดา". เพราะละวิมัตินั้นได้ วิจิกิจฉาทั้งปวงก็เป็นอันละได้ เพราะว่า วิจิกิจฉานั้นเป็นมูลของวิจิกิจฉาเหล่านั้น. ศีล มีโคสีล (ศีลอย่างวัว) กุกกุรสีล (ศีลอย่างสุนัข) เป็นต้น และพรต มีโคพรต (พรตอย่างวัว) กุกกุรพรต (พรตอย่างสุนัข) เป็นต้น ที่มาในคำเป็นต้นว่า "ความบริสุทธิ์ด้วยศีล ความบริสุทธิ์ด้วยพรตของสมณพราหมณ์ภายนอกศาสนานี้" เรียกว่า "สีลัพพตะ". เพราะละสีลัพพตะนั้นได้ ตบะอย่างอื่นนอกศาสนา มีการเปลือยกาย การมีศีรษะโล้น เป็นต้น ทั้งหมดก็เป็นอันละได้ เพราะว่า สีลัพพตปรามาสนั้นเป็นมูลของตบะเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในตอนท้ายสุดจึงตรัสว่า "ยทตฺถิ กิญฺจิ" (หรืออะไรก็ตามที่มีอยู่). พึงทราบว่า ในธรรม ๓ อย่างนั้น สักกายทิฏฐิย่อมถูกละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นทุกข์, วิจิกิจฉาย่อมถูกละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นสมุทัย, สีลัพพตปรามาสย่อมถูกละได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งการเห็นมรรคและนิพพาน. 234. එවමස්ස කිලෙසවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං කිලෙසවට්ටෙ සති යෙන විපාකවට්ටෙන භවිතබ්බං, තප්පහානා තස්සාපි පහානං දීපෙන්තො ආහ ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො’’ති. තත්ථ චත්තාරො අපායා නාම නිරයතිරච්ඡානපෙත්තිවිසයඅසුරකායා, තෙහි එස සත්ත භවෙ උපාදියන්තොපි විප්පමුත්තොති අත්ථො. ๒๓๔. ครั้นทรงแสดงการละกิเลสวัฏของพระโสดาบันนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อทรงแสดงว่า เพราะละกิเลสวัฏนั้นได้ วิปากวัฏใดที่พึงมี (อันเกิดจากกิเลสวัฏนั้น) ก็เป็นอันละได้ด้วย จึงตรัสว่า "จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต" (และหลุดพ้นแล้วจากอบาย ๔). ในบทนั้น ที่ชื่อว่าอบาย ๔ คือ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย และอสูรกาย. อธิบายว่า พระโสดาบันนี้ แม้ยังถือเอา ๗ ภพอยู่ ก็หลุดพ้นแล้วจากอบายเหล่านั้น. එවමස්ස විපාකවට්ටප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි යං ඉමස්ස විපාකවට්ටස්ස මූලභූතං කම්මවට්ටං, තස්සාපි පහානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡච්චාභිඨානානි අභබ්බ කාතු’’න්ති. තත්ථ අභිඨානානීති ඔළාරිකට්ඨානානි, තානි එස ඡ අභබ්බො කාතුං. තානි ච ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’තිආදිනා (අ. නි. 1.271; ම. නි. 3.128; විභ. 809) නයෙන එකකනිපාතෙ වුත්තානි මාතුඝාතපිතුඝාතඅරහන්තඝාතලොහිතුප්පාදසඞ්ඝභෙදඅඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසකම්මානි වෙදිතබ්බානි. තානි හි කිඤ්චාපි දිට්ඨිසම්පන්නො අරියසාවකො කුන්ථකිපිල්ලිකම්පි ජීවිතා න වොරොපෙති, අපිච ඛො පන පුථුජ්ජනභාවස්ස විගරහණත්ථං වුත්තානි. පුථුජ්ජනො හි අදිට්ඨිසම්පන්නත්තා එවංමහාසාවජ්ජානි අභිඨානානිපි කරොති, දස්සනසම්පන්නො පන අභබ්බො තානි කාතුන්ති. අභබ්බග්ගහණඤ්චෙත්ථ භවන්තරෙපි අකරණදස්සනත්ථං. භවන්තරෙපි හි එස අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තොපි ධම්මතාය එව එතානි වා ඡ, පකතිපාණාතිපාතාදීනි වා පඤ්ච වෙරානි අඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසෙන සහ ඡ ඨානානි න කරොති, යානි සන්ධාය එකච්චෙ ‘‘ඡඡාභිඨානානී’’ති පඨන්ති. මතමච්ඡග්ගාහාදයො චෙත්ථ අරියසාවකගාමදාරකානං නිදස්සනං. ทรงแสดงการละวิปากวัฏฏ์แก่บุคคลนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการละแม้ซึ่งกรรมวัฏฏ์อันเป็นมูลรากของวิปากวัฏฏ์นี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ฉจฺจาภิฏฺฐานานิ อภพฺพ กาตุํ" (เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกระทำอภิฏฐาน ๖) ในคำเหล่านั้น บทว่า อภิฏฺฐานานิ คือ ฐานะอันหยาบ พระอริยบุคคลนี้เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกระทำฐานะ ๖ ประการเหล่านั้น และฐานะเหล่านั้น อันบัณฑิตพึงทราบว่า ได้แก่กรรมคือ มาตุฆาต ปิตุฆาต อรหันตฆาต โลหิตุปบาท สังฆเภท และอัญญสัตถารุทเทส ที่ตรัสไว้ในเอกกนิบาต โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงมารดาจากชีวิตนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่จะมีได้" จริงอยู่ แม้ว่าพระอริยสาวกผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะไม่ปลงแม้แต่มดดำมดแดงจากชีวิต แต่ถึงกระนั้น (กรรมเหล่านั้น) ก็ถูกตรัสไว้เพื่อติเตียนความเป็นปุถุชน เพราะว่าปุถุชน เพราะความที่ไม่ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ย่อมกระทำแม้ซึ่งอภิฏฐานทั้งหลายที่มีโทษใหญ่อย่างนี้ ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะกระทำกรรมเหล่านั้น และการถือเอาความไม่ควรในที่นี้ ก็เพื่อแสดงถึงการไม่กระทำแม้ในภพอื่น จริงอยู่ แม้ในภพอื่น บุคคลนี้แม้จะไม่รู้ความเป็นอริยสาวกของตน ก็ไม่กระทำฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ หรือเวร ๕ ประการ มีปาณาติบาตเป็นปกติเป็นต้น พร้อมกับอัญญสัตถารุทเทส รวมเป็น ๖ ฐานะ โดยธรรมดาเท่านั้น ซึ่งหมายเอาฐานะเหล่านั้น อาจารย์บางพวกจึงสวดว่า "ฉฉาภิฏฺฐานานิ" ในเรื่องนี้ การจับปลาที่ตายแล้วเป็นต้นของเด็กชาวบ้านผู้เป็นอริยสาวก เป็นอุทาหรณ์ එවං [Pg.288] භගවා සත්ත භවෙ ආදියතොපි අරියසාවකස්ස අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණවසෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของพระสังฆรัตนะ โดยคุณอันวิเศษของพระอริยสาวกผู้แม้ยังถือเอาภพ ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังไม่ละการยึดถือภพ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความของบทนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แม้พระคาถานี้ อาณาก็เป็นอันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลรับเอาแล้ว 235. එවං සත්ත භවෙ ආදියතොපි අඤ්ඤෙහි අප්පහීනභවාදානෙහි පුග්ගලෙහි විසිට්ඨගුණවසෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ‘‘න කෙවලං දස්සනසම්පන්නො ඡ අභිඨානානි අභබ්බො කාතුං, කිං පන අප්පමත්තකම්පි පාපං කම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදනායපි අභබ්බො’’ති පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතපටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘කිඤ්චාපි සො කම්මං කරොති පාපක’’න්ති. ๒๓๕. ครั้นตรัสสัจจะอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง โดยคุณอันวิเศษ (ของพระอริยสาวก) ผู้แม้ยังถือเอาภพ ๗ ภพ กว่าบุคคลเหล่าอื่นผู้ยังไม่ละการยึดถือภพ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาทว่า "มิใช่เพียงแต่ผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะจะไม่ควรทำอภิฏฐาน ๖ ประการเท่านั้น แต่ยังไม่ควรแม้เพื่อจะปกปิดบาปกรรมแม้เล็กน้อยที่ทำแล้ว" (จึงทรงเริ่ม) พระดำรัสว่า "กิญฺจาปิ โส กมฺมํ กโรติ ปาปกํ" තස්සත්ථො – සො දස්සනසම්පන්නො කිඤ්චාපි සතිසම්මොසෙන පමාදවිහාරං ආගම්ම යං තං භගවතා ලොකවජ්ජසඤ්චිච්චානතික්කමනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (චූළව. 385; අ. නි. 8.19; උදා. 45), තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං කුටිකාරසහසෙය්‍යාදිං වා පණ්ණත්තිවජ්ජවීතික්කමසඞ්ඛාතං බුද්ධපටිකුට්ඨං කායෙන පාපකම්මං කරොති, පදසොධම්මඋත්තරිඡප්පඤ්චවාචාධම්මදෙසනාසම්ඵප්පලාපඵරුසවචනාදිං වා වාචාය, උද චෙතසා වා කත්ථචි ලොභදොසුප්පාදනජාතරූපාදිසාදියනං චීවරාදිපරිභොගෙසු අපච්චවෙක්ඛණාදිං වා පාපකම්මං කරොති. අභබ්බො සො තස්ස පටිච්ඡදාය, න සො තං ‘‘ඉදං අකප්පියමකරණීය’’න්ති ජානිත්වා මුහුත්තම්පි පටිච්ඡාදෙති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පන සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි කත්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ‘‘න පුන කරිස්සාමී’’ති එවං සංවරිතබ්බං වා සංවරති. කස්මා? යස්මා අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස වුත්තා, එවරූපං පාපකම්මං කත්වා තස්ස පටිච්ඡාදාය දිට්ඨනිබ්බානපදස්ස දස්සනසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස අභබ්බතා වුත්තාති අත්ථො. เนื้อความของบทนั้นคือ ท่านผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะนั้น แม้จะอาศัยการอยู่ด้วยความประมาทเพราะความหลงลืมสติ ยกเว้นสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงการไม่ล่วงละเมิดโลกวัชชะโดยเจตนาว่า "สิกขาบทใดอันเราบัญญัติแล้วแก่สาวกทั้งหลาย สาวกทั้งหลายของเราย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต" แล้วกระทำบาปกรรมทางกายอย่างอื่น อันนับว่าเป็นการล่วงละเมิดปัณณัตติวัชชะ มีกุฏิกาสิกขาบท สหเสยยสิกขาบท เป็นต้น หรืออันพระพุทธเจ้าทรงรังเกียจ หรือกระทำบาปกรรมทางวาจา มีปทโสธัมมสิกขาบท อุตตริฉัปปัญจวาจาธัมมเทสนา สัมผัปปลาปะ ผรุสวาจา เป็นต้น หรืออีกอย่างหนึ่ง กระทำบาปกรรมทางใจ มีการไม่พิจารณาในการบริโภคจีวรเป็นต้น และการยินดีในทองและเงินเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดโลภะและโทสะในที่ใดที่หนึ่ง ท่านผู้นั้นก็ไม่ควรเพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้น ท่านผู้นั้นรู้ว่า "สิ่งนี้ไม่สมควร ไม่ควรกระทำ" แล้ว ย่อมไม่ปกปิดกรรมนั้นแม้ชั่วครู่หนึ่ง แต่ในขณะนั้นนั่นเอง ย่อมกระทำให้แจ้งในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย แล้วกระทำคืนตามธรรม หรือย่อมสำรวมในสิ่งที่พึงสำรวมว่า "เราจักไม่ทำอีก" อย่างนี้ เพราะเหตุไร? เพราะว่า ความไม่ควร (ที่จะปกปิด) ถูกตรัสไว้สำหรับผู้มีบท (คือพระนิพพาน) อันเห็นแล้ว เนื้อความว่า ความไม่ควรของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะ ผู้มีบทคือพระนิพพานอันเห็นแล้ว เพื่อจะปกปิดบาปกรรมนั้นหลังจากทำบาปกรรมเช่นนี้แล้ว ถูกตรัสไว้ කථං – เป็นอย่างไร? ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දහරො කුමාරො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො හත්ථෙන වා පාදෙන වා අඞ්ගාරං අක්කමිත්වා ඛිප්පමෙව පටිසංහරති[Pg.289], එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඝම්මතා එසා දිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුග්ගලස්ස, කිඤ්චාපි තථාරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජති, යථාරූපාය ආපත්තියා වුට්ඨානං පඤ්ඤායති, අථ ඛො නං ඛිප්පමෙව සත්ථරි වා විඤ්ඤූසු වා සබ්‍රහ්මචාරීසු දෙසෙති විවරති උත්තානීකරොති, දෙසෙත්වා විවරිත්වා උත්තානීකත්වා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.496). "ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนทารกน้อยผู้อ่อนแอ นอนหงายอยู่ เหยียบถ่านเพลิงด้วยมือหรือด้วยเท้าแล้ว ย่อมรีบถอนกลับโดยฉับพลันฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็เป็นธรรมดาของบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะต้องอาบัติเช่นนั้น ซึ่งการออกจากอาบัติเช่นนั้นย่อมปรากฏอยู่ ถึงกระนั้น เขาย่อมแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้น ซึ่งอาบัตินั้นในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายโดยฉับพลัน ครั้นแสดง เปิดเผย กระทำให้ตื้นแล้ว ย่อมถึงความสำรวมต่อไป" එවං භගවා පමාදවිහාරිනොපි දස්සනසම්පන්නස්ස කතපටිච්ඡාදනාභාවගුණෙන සඞ්ඝරතනස්ස ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสคุณของพระสังฆรัตนะ ด้วยคุณคือความไม่มีการปกปิดกรรมที่ทำแล้ว ของผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะแม้ผู้อยู่ด้วยความประมาท อย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ จึงทรงใช้สัจจวจนะว่า "อิทมฺปิ สงฺเฆ" เนื้อความของบทนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แม้พระคาถานี้ อาณาก็เป็นอันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลรับเอาแล้ว พึงทราบอย่างนี้ 236. එවං සඞ්ඝපරියාපන්නානං පුග්ගලානං තෙන තෙන ගුණප්පකාරෙන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ය්වායං භගවතා රතනත්තයගුණං දීපෙන්තෙන ඉධ සඞ්ඛෙපෙන අඤ්ඤත්‍ර ච විත්ථාරෙන පරියත්තිධම්මො දෙසිතො, තම්පි නිස්සාය පුන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘වනප්පගුම්බෙ යථ ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති. තත්ථ ආසන්නසන්නිවෙසවවත්ථිතානං රුක්ඛානං සමූහො වනං, මූලසාරඵෙග්ගුතචසාඛාපලාසෙහි පවුඩ්ඪො ගුම්බො පගුම්බො, වනෙ පගුම්බො වනප්පගුම්බො, ස්වායං ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ති වුත්තො. එවම්පි හි වත්තුං ලබ්භති ‘‘අත්ථි සවිතක්කසවිචාරෙ, අත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තෙ, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’’තිආදීසු විය. යථාති ඔපම්මවචනං. ඵුස්සිතානි අග්ගානි අස්සාති ඵුස්සිතග්ගො, සබ්බසාඛාපසාඛාසු සඤ්ජාතපුප්ඵොති අත්ථො. සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘ඵුස්සිතග්ගෙ’’ති වුත්තො. ගිම්හාන මාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙති යෙ චත්තාරො ගිම්හමාසා, තෙසං චතුන්නං ගිම්හානං එකස්මිං මාසෙ. කතමස්මිං මාසෙ ඉති චෙ? පඨමස්මිං ගිම්හෙ, චිත්‍රමාසෙති අත්ථො. සො හි ‘‘පඨමගිම්හො’’ති ච ‘‘බාලවසන්තො’’ති ච වුච්චති. තතො පරං පදත්ථතො පාකටමෙව. ๒๓๖. ครั้นตรัสสัจจะวาจาอันมีพระสงฆ์เป็นที่ตั้ง ด้วยการประกาศคุณโดยประการนั้นๆ ของบุคคลทั้งหลายผู้เนื่องอยู่ในพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประกาศคุณแห่งพระรัตนตรัย ได้ทรงแสดงปริยัติธรรมใดไว้ในรัตนสูตรนี้โดยย่อ และในสูตรอื่นโดยพิสดาร ก็ได้ทรงอาศัยแม้ซึ่งปริยัติธรรมนั้น ปรารภเพื่อจะตรัสสัจจะวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งอีก ด้วยคาถาว่า “วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค” ในคาถานั้น หมู่แห่งต้นไม้ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ใกล้ชิดกัน ชื่อว่า วน, กอไม้ที่งอกงามด้วยราก แก่น กระพี้ เปลือก กิ่ง และใบ ชื่อว่า ปคุมพ, ปคุมพในป่า ชื่อว่า วนปฺปคุมฺพ, ปคุมพนั้น ท่านกล่าวว่า “วนปฺปคุมฺเพ” จริงอยู่ แม้อย่างนี้ก็ควรกล่าวได้ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “อตฺถิ สวิตกฺกสวิจาเร, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺเต, สุเข ทุกฺเข ชีเว” บทว่า ยถา เป็นอุปมาวจนะ ยอดทั้งหลายอันบานแล้ว ของปคุมพนั้นมีอยู่ เหตุนั้นชื่อว่า ผุสฺสิตคฺค อธิบายว่า มีดอกเกิดแล้วในกิ่งใหญ่กิ่งน้อยทั้งปวง ปคุมพนั้น ท่านกล่าวว่า “ผุสฺสิตคฺเค” โดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว บทว่า คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเห ความว่า ในเดือนคิมหันต์เดือนหนึ่ง แห่งเดือนคิมหันต์ ๔ เดือนเหล่านั้น ที่มีอยู่ หากถามว่า ในเดือนไหน? ตอบว่า ในเดือนคิมหันต์แรก คือในเดือนจิตรมาส จริงอยู่ เดือนนั้นเรียกว่า “ปฐมคิมหะ” บ้าง “พาลวสันต์” บ้าง บทที่เหลือจากนั้นไป ก็ปรากฏชัดโดยอรรถแห่งบททีเดียว අයං පනෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො – යථා පඨමගිම්හනාමකෙ බාලවසන්තෙ නානාවිධරුක්ඛගහනෙ වනෙ සුපුප්ඵිතග්ගසාඛො තරුණරුක්ඛගච්ඡපරියායනාමො පගුම්බො අතිවිය සස්සිරිකො හොති, එවමෙවං ඛන්ධායතනාදීහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානාදීහි [Pg.290] සීලසමාධික්ඛන්ධාදීහි වා නානප්පකාරෙහි අත්ථප්පභෙදපුප්ඵෙහි අතිවිය සස්සිරිකත්තා තථූපමං නිබ්බානගාමිමග්ගදීපනතො නිබ්බානගාමිං පරියත්තිධම්මවරං නෙව ලාභහෙතු න සක්කාරාදිහෙතු, කෙවලඤ්හි මහාකරුණාය අබ්භුස්සාහිතහදයො සත්තානං පරමංහිතාය අදෙසයීති. පරමංහිතායාති එත්ථ ච ගාථාබන්ධසුඛත්ථං අනුනාසිකො, අයං පනත්ථො ‘‘පරමහිතාය නිබ්බානාය අදෙසයී’’ති. นี้เป็นอรรถโดยสรุปในบทนี้ – เปรียบเหมือนในเดือนจิตรมาสอันชื่อว่าปฐมคิมหะ ที่เรียกว่าพาลวสันต์ ในป่าอันรกชัฏด้วยต้นไม้นานาชนิด ปคุมพ (พุ่มไม้) อันเป็นชื่อเรียกต้นไม้และพุ่มไม้ที่ยังอ่อน ซึ่งมีกิ่งและยอดอันบานสะพรั่งดี ย่อมงามตระการตายิ่งนัก ฉันใด ปริยัติธรรมอันประเสริฐก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะความเป็นธรรมอันงามตระการตายิ่งนัก ด้วยดอกไม้คืออรรถประเภทต่างๆ นานาประการ คือ ขันธ์ อายตนะ เป็นต้น สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน เป็นต้น หรือสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ เป็นต้น มีอุปมาเช่นนั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงปริยัติธรรมอันประเสริฐ อันเป็นทางดำเนินไปสู่นิพพาน เพราะประกาศทางดำเนินไปสู่นิพพาน มิใช่เพราะเหตุแห่งลาภ มิใช่เพราะเหตุแห่งสักการะเป็นต้น โดยแท้จริง ทรงมีพระหฤทัยอันมหากรุณากระตุ้นเตือน จึงทรงแสดงแล้วเพื่อประโยชน์อย่างยิ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย และในบทว่า ปรมํหิตาย นี้ ทรงทำอนุนาสิก (พยัญชนะสังโยค) เพื่อความสะดวกในการร้อยกรองคาถา ส่วนอรรถนี้คือ “ทรงแสดงแล้วเพื่อประโยชน์อย่างยิ่ง คือเพื่อพระนิพพาน” එවං භගවා ඉමං සුපුප්ඵිතග්ගවනප්පගුම්බසදිසං පරියත්තිධම්මං වත්වා ඉදානි තමෙව නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තප්පකාරපරියත්තිධම්මසඞ්ඛාතං බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสปริยัติธรรมนี้ อันเปรียบด้วยพุ่มไม้ในป่าที่มียอดบานสะพรั่งดีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยปริยัติธรรมนั้นนั่นเทียว ย่อมทรงประกอบสัจจวจนะอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า “อิทมฺปิ พุทฺเธ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แต่โดยส่วนเดียว พึงประกอบความว่า แม้รัตนะอันประณีตนี้ คือปริยัติธรรมอันมีประการตามที่กล่าวแล้ว ก็มีอยู่ในพระพุทธเจ้า อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลได้รับไว้แล้ว 237. එවං භගවා පරියත්තිධම්මෙන බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි ලොකුත්තරධම්මෙන වත්තුමාරද්ධො ‘‘වරො වරඤ්ඤූ’’ති. තත්ථ වරොති පණීතාධිමුත්තිකෙහි ඉච්ඡිතො ‘‘අහො වත මයම්පි එවරූපා අස්සාමා’’ති, වරගුණයොගතො වා වරො, උත්තමො සෙට්ඨොති අත්ථො. වරඤ්ඤූති නිබ්බානඤ්ඤූ. නිබ්බානඤ්හි සබ්බධම්මානං උත්තමට්ඨෙන වරං, තඤ්චෙස බොධිමූලෙ සයං පටිවිජ්ඣිත්වා අඤ්ඤාසි. වරදොති පඤ්චවග්ගියභද්දවග්ගියජටිලාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච දෙවමනුස්සානං නිබ්බෙධභාගියවාසනාභාගියවරධම්මදායීති අත්ථො. වරාහරොති වරස්ස මග්ගස්ස ආහටත්තා වරාහරොති වුච්චති. සො හි භගවා දීපඞ්කරතො පභුති සමතිංස පාරමියො පූරෙන්තො පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාතං පුරාණං මග්ගවරං ආහරි, තෙන වරාහරොති වුච්චති. අපිච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභෙන වරො, නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය වරඤ්ඤූ, සත්තානං විමුත්තිසුඛදානෙන වරදො, උත්තමපටිපදාහරණෙන වරාහරො, එතෙහි ලොකුත්තරගුණෙහි අධිකස්ස කස්සචි අභාවතො අනුත්තරො. ๒๓๗. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสสัจจะวาจาอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งด้วยปริยัติธรรมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภเพื่อจะตรัสด้วยโลกุตรธรรมว่า “วโร วรญฺญู” ในคาถานั้น บทว่า วโร คือ ผู้ที่บุคคลผู้น้อมไปในธรรมอันประณีตปรารถนาว่า “โอหนอ แม้เราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้บ้าง” หรือชื่อว่า วร เพราะประกอบด้วยคุณอันประเสริฐ อธิบายว่า ผู้สูงสุด ผู้ประเสริฐสุด บทว่า วรญฺญู คือ ผู้ทรงรู้แจ้งพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่า วร เพราะมีอรรถว่าสูงสุดกว่าธรรมทั้งปวง และพระองค์ได้ทรงแทงตลอดรู้แจ้งพระนิพพานนั้นด้วยพระองค์เองที่โคนต้นโพธิ์ บทว่า วรโท อธิบายว่า ผู้ประทานธรรมอันประเสริฐ คือธรรมอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดและธรรมอันเป็นส่วนแห่งวาสนา แก่ปัญจวัคคีย์ ภัททวัคคีย์ ชฎิล เป็นต้น และแก่เทวดาและมนุษย์เหล่าอื่น บทว่า วราหโร ท่านเรียกว่า วราหโร เพราะทรงนำมาซึ่งมรรคอันประเสริฐ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงบำเพ็ญปารมี ๓๐ ถ้วน จำเดิมแต่พระบาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้า ได้ทรงนำมาซึ่งมรรคอันประเสริฐอันเก่าแก่ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงดำเนินตามแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วราหโร อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วโร เพราะทรงได้เฉพาะซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ, ชื่อว่า วรญฺญู เพราะทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน, ชื่อว่า วรโท เพราะประทานวิมุตติสุขแก่สัตว์ทั้งหลาย, ชื่อว่า วราหโร เพราะทรงนำมาซึ่งปฏิปทาอันสูงสุด, ชื่อว่า อนุตฺตโร เพราะไม่มีใครมีคุณยิ่งกว่าด้วยโลกุตรคุณเหล่านี้ අපරො නයො – වරො උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරදො චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරාහරො සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන, වරං මග්ගසච්චමාහරීති. තථා වරො පුඤ්ඤුස්සයෙන, වරඤ්ඤූ පඤ්ඤුස්සයෙන, වරදො බුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායසම්පදානෙන, වරාහරො [Pg.291] පච්චෙකබුද්ධභාවත්ථිකානං තදුපායාහරණෙන, අනුත්තරො තත්ථ තත්ථ අසදිසතාය, අත්තනා වා අනාචරියකො හුත්වා පරෙසං ආචරියභාවෙන, ධම්මවරං අදෙසයි සාවකභාවත්ථිකානං තදත්ථාය ස්වාඛාතතාදිගුණයුත්තස්ස වරධම්මස්ස දෙසනතො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า วโร เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยอุปสมาธิษฐาน, ชื่อว่า วรญฺญู เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยปัญญาธิษฐาน, ชื่อว่า วรโท เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยจาคาธิษฐาน, ชื่อว่า วราหโร เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยสัจจาธิษฐาน คือทรงนำมาซึ่งมรรคสัจจะอันประเสริฐ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วโร เพราะทรงมีบุญมาก, ชื่อว่า วรญฺญู เพราะทรงมีปัญญามาก, ชื่อว่า วรโท เพราะทรงประทานอุบายนั้นแก่ผู้ต้องการความเป็นพุทธะ, ชื่อว่า วราหโร เพราะทรงนำอุบายนั้นมาให้แก่ผู้ต้องการความเป็นปัจเจกพุทธะ, ชื่อว่า อนุตฺตโร เพราะไม่มีผู้เสมอเหมือนในฐานะนั้นๆ หรือเพราะพระองค์เองไม่มีอาจารย์ แต่ทรงเป็นอาจารย์ของผู้อื่น (ทรงเป็น) ผู้ทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ เพราะทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ ประกอบด้วยคุณมีสวากขาตธรรมเป็นต้น แก่ผู้ต้องการความเป็นสาวก เพื่อประโยชน์นั้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว එවං භගවා නවවිධෙන ලොකුත්තරධම්මෙන අත්තනො ගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජති ‘‘ඉදම්පි බුද්ධෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන යං වරං නවලොකුත්තරධම්මං එස අඤ්ඤාසි, යඤ්ච අදාසි, යඤ්ච ආහරි, යඤ්ච අදෙසයි, ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสคุณของพระองค์ด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นเทียว ย่อมทรงประกอบสัจจวจนะอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่ตั้งว่า “อิทมฺปิ พุทฺเธ” พึงทราบอรรถแห่งคาถานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว แต่โดยส่วนเดียว พึงประกอบความอย่างนี้ว่า พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกุตรธรรม ๙ อันประเสริฐใด และทรงประทานธรรมใด และทรงนำมาซึ่งธรรมใด และทรงแสดงธรรมใด แม้ธรรมนี้ ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระพุทธเจ้า อานุภาพแห่งคาถานี้แม้นี้ อันอมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลได้รับไว้แล้ว 238. එවං භගවා පරියත්තිධම්මං ලොකුත්තරධම්මඤ්ච නිස්සාය ද්වීහි ගාථාහි බුද්ධාධිට්ඨානං සච්චං වත්වා ඉදානි යෙ තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං සුතානුසාරෙන ච පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිගුණං නිස්සාය පුන සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චං වත්තුමාරද්ධො ‘‘ඛීණං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ ඛීණන්ති සමුච්ඡින්නං. පුරාණන්ති පුරාතනං. නවන්ති සම්පති වත්තමානං. නත්ථිසම්භවන්ති අවිජ්ජමානපාතුභාවං. විරත්තචිත්තාති විගතරාගචිත්තා. ආයතිකෙ භවස්මින්ති අනාගතමද්ධානං පුනබ්භවෙ. තෙති යෙසං ඛීණං පුරාණං නවං නත්ථිසම්භවං, යෙ ච ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ. ඛීණබීජාති උච්ඡින්නබීජා. අවිරූළ්හිඡන්දාති විරූළ්හිඡන්දවිරහිතා. නිබ්බන්තීති විජ්ඣායන්ති. ධීරාති ධිතිසම්පන්නා. යථායං පදීපොති අයං පදීපො විය. ๒๓๘. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคอาศัยปริยัติธรรมและโลกุตรธรรม ตรัสสัจจะที่มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานด้วยคาถาสองบทแล้ว บัดนี้ ชนเหล่าใดได้ฟังปริยัติธรรมนั้นแล้ว และปฏิบัติตามที่ได้ฟังมา บรรลุโลกุตรธรรมแม้เก้าประการแล้ว พระองค์ทรงอาศัยคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนเหล่านั้น จึงทรงเริ่มตรัสสัจจะที่มีพระสงฆ์เป็นประธานอีกครั้งว่า “ขีณํ ปุราณํ” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ขีณํ ได้แก่ ตัดขาดได้โดยสิ้นเชิง. บทว่า ปุราณํ ได้แก่ ของเก่า. บทว่า นวํ ได้แก่ ที่เป็นปัจจุบันในบัดนี้. บทว่า นตฺถิสมฺภวํ ได้แก่ การปรากฏขึ้นไม่มี. บทว่า วิรตฺตจิตฺตา ได้แก่ มีจิตปราศจากราคะ. บทว่า อายติเก ภวสฺมึ ได้แก่ ในภพใหม่ในกาลอนาคต. บทว่า เต ได้แก่ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะเหล่านั้น ซึ่งเป็นผู้มีกรรมเก่าสิ้นแล้ว กรรมใหม่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก และเป็นผู้มีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไป. บทว่า ขีณพีชา ได้แก่ มีพืชถูกตัดขาดแล้ว. บทว่า อวิรูฬฺหิฉนฺทา ได้แก่ ปราศจากฉันทะในความงอกงาม. บทว่า นิพฺพนฺติ ได้แก่ ย่อมดับ. บทว่า ธีรา ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา. บทว่า ยถายํ ปทีโป ได้แก่ เปรียบเหมือนประทีปดวงนี้. කිං වුත්තං හොති? යං තං සත්තානං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධම්පි පුරාණං අතීතකාලිකං කම්මං තණ්හාසිනෙහස්ස අප්පහීනත්තා පටිසන්ධිආහරණසමත්ථතාය අඛීණංයෙව හොති, තං පුරාණං කම්මං යෙසං අරහත්තමග්ගෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සොසිතත්තා අග්ගිනා දඩ්ඪබීජමිව ආයතිං විපාකදානාසමත්ථතාය ඛීණං. යඤ්ච නෙසං බුද්ධපූජාදිවසෙන ඉදානි පවත්තමානං කම්මං නවන්ති වුච්චති, තඤ්ච තණ්හාපහානෙනෙව ඡින්නමූලපාදපපුප්ඵමිව ආයතිං ඵලදානාසමත්ථතාය යෙසං නත්ථිසම්භවං, යෙ ච තණ්හාපහානෙනෙව ආයතිකෙ භවස්මිං විරත්තචිත්තා, තෙ ඛීණාසවා භික්ඛූ ‘‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං [Pg.292] බීජ’’න්ති (අ. නි. 3.77) එත්ථ වුත්තස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස කම්මක්ඛයෙනෙව ඛීණත්තා ඛීණබීජා. යොපි පුබ්බෙ පුනබ්භවසඞ්ඛාතාය විරූළ්හියා ඡන්දො අහොසි, තස්සාපි සමුදයප්පහානෙනෙව පහීනත්තා පුබ්බෙ විය චුතිකාලෙ අසම්භවෙන අවිරූළ්හිඡන්දා ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරා චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන යථායං පදීපො නිබ්බුතො, එවං නිබ්බන්ති, පුන ‘‘රූපිනො වා අරූපිනො වා’’ති එවමාදිං පඤ්ඤත්තිපථං අච්චෙන්තීති. තස්මිං කිර සමයෙ නගරදෙවතානං පූජනත්ථාය ජාලිතෙසු පදීපෙසු එකො පදීපො විජ්ඣායි, තං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘යථායං පදීපො’’ති. ความว่าอย่างไร? กรรมเก่าอันเป็นไปในอดีตกาลของสัตว์ทั้งหลาย ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วนั้นแล ยังไม่สิ้นไปเพราะยังละตัณหาเพียงดังยางเหนียวไม่ได้ จึงสามารถนำมาซึ่งปฏิสนธิได้ กรรมเก่าของพระอรหันต์เหล่าใดสิ้นไปแล้ว เพราะยางเหนียวคือตัณหาแห้งไปแล้วด้วยอรหัตตมรรค จึงไม่สามารถให้วิบากในอนาคตได้ เปรียบเหมือนพืชที่ถูกไฟไหม้. และกรรมที่เป็นปัจจุบันในบัดนี้ของพระอรหันต์เหล่านั้น ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้น ซึ่งเรียกว่ากรรมใหม่นั้น ก็ไม่สามารถให้ผลในอนาคตได้ เพราะละตัณหาได้แล้วนั่นเอง เปรียบเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว ด้วยเหตุนี้ การเกิดขึ้นอีกในภพใหม่ของพระอรหันต์เหล่านั้นจึงไม่มี และพระอรหันต์เหล่าใดมีจิตคลายกำหนัดในภพต่อไปเพราะละตัณหาได้แล้วนั่นเอง ภิกษุผู้สิ้นอาสวะเหล่านั้น ชื่อว่ามีพืชสิ้นแล้ว เพราะปฏิสนธิวิญญาณที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า “กรรมคือนา วิญญาณคือพืช” (องฺ. นิก. ๓.๗๗) สิ้นไปแล้วเพราะกรรมสิ้นไปนั่นเอง. แม้ฉันทะใดในความงอกงามที่เรียกว่าภพใหม่ได้เคยมีในกาลก่อน ฉันทะนั้นก็ถูกละได้แล้วเพราะละสมุทัยได้นั่นเอง ฉันทะในความงอกงามจึงไม่มี เพราะไม่มีการเกิดขึ้นในเวลาจุติเหมือนในกาลก่อน ท่านจึงเป็นธีรชนผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ย่อมดับไปเพราะความดับแห่งจริมวิญญาณ เหมือนประทีปดวงนี้ที่ดับไปแล้ว ฉะนั้น และย่อมล่วงเลยทางแห่งบัญญัติมีอาทิว่า “เป็นผู้มีรูป หรือไม่มีรูป” ดังนี้. ได้ยินว่า ในสมัยนั้น ประทีปดวงหนึ่งในบรรดาประทีปที่จุดไว้เพื่อบูชานครเทวดาได้ดับไป พระองค์เมื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสว่า “ยถายํ ปทีโป” ดังนี้. එවං භගවා යෙ තං පුරිමාහි ද්වීහි ගාථාහි වුත්තං පරියත්තිධම්මං අස්සොසුං, සුතානුසාරෙනෙව පටිපජ්ජිත්වා නවප්පකාරම්පි ලොකුත්තරධම්මං අධිගමිංසු, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිගුණං වත්වා ඉදානි තමෙව ගුණං නිස්සාය සඞ්ඝාධිට්ඨානං සච්චවචනං පයුඤ්ජන්තො දෙසනං සමාපෙසි ‘‘ඉදම්පි සඞ්ඝෙ’’ති. තස්සත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, කෙවලං පන ඉදම්පි යථාවුත්තෙන පකාරෙන ඛීණාසවභික්ඛූනං නිබ්බානසඞ්ඛාතං සඞ්ඝෙ රතනං පණීතන්ති එවං යොජෙතබ්බං. ඉමිස්සාපි ගාථාය ආණා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු අමනුස්සෙහි පටිග්ගහිතාති. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสดับว่า ชนเหล่าใดได้ฟังปริยัติธรรมที่ตรัสไว้ด้วยคาถาสองบทก่อนหน้านี้แล้ว ปฏิบัติตามที่ได้ฟังมานั่นเอง จนบรรลุโลกุตรธรรมแม้เก้าประการแล้ว จึงตรัสถึงคุณคือการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพานของชนเหล่านั้น บัดนี้ ทรงอาศัยคุณนั้นนั่นแหละ เมื่อจะทรงประกาศสัจจวจนะที่มีพระสงฆ์เป็นประธาน จึงทรงจบพระเทศนาว่า “อิทมฺปิ สงฺเฆ” เป็นอาทิ. เนื้อความของบทนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว แต่พึงประกอบความเพียงว่า แม้นี้ก็เป็นรัตนะอันประณีตในพระสงฆ์ คือนิพพานของภิกษุผู้สิ้นอาสวะทั้งหลายโดยประการที่กล่าวแล้ว. และว่า อานุภาพแห่งคาถานี้ แม้อมนุษย์ทั้งหลายในแสนโกฏิจักรวาลก็ได้รับไว้แล้ว. දෙසනාපරියොසානෙ රාජකුලස්ස සොත්ථි අහොසි, සබ්බූපද්දවා වූපසමිංසු චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. ในเวลาจบพระเทศนา ความสวัสดีได้มีแก่ราชตระกูล อุปัทวะทั้งปวงสงบระงับไป ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. 239-241. අථ සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘භගවතා රතනත්තයගුණං නිස්සාය සච්චවචනං පයුඤ්ජමානෙන නාගරස්ස සොත්ථි කතා, මයාපි නාගරස්ස සොත්ථිත්ථං රතනත්තයගුණං නිස්සාය කිඤ්චි වත්තබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා අවසානෙ ගාථාත්තයං අභාසි ‘‘යානීධ භූතානී’’ති. තත්ථ යස්මා බුද්ධො යථා ලොකහිතත්ථාය උස්සුක්කං ආපන්නෙහි ආගන්තබ්බං, තථා ආගතතො, යථා ච එතෙහි ගන්තබ්බං, තථා ගතතො, යථා වා එතෙහි ආජානිතබ්බං, තථා ආජානනතො, යථා ච ජානිතබ්බං, තථා ජානනතො, යඤ්ච තථෙව හොති, තස්ස ගදනතො ච ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. යස්මා ච සො දෙවමනුස්සෙහි පුප්ඵගන්ධාදිනා බහිනිබ්බත්තෙන උපකරණෙන, ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තාදිනා ච අත්තනි නිබ්බත්තෙන අතිවිය පූජිතො, තස්මා සක්කො දෙවානමින්දො සබ්බදෙවපරිසං අත්තනා සද්ධිං සම්පිණ්ඩෙත්වා [Pg.293] ආහ ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, බුද්ධං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. ๒๓๙-๒๔๑. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า “พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัย ตรัสสัจจวจนะ ทำให้เกิดความสวัสดีแก่ชาวเมือง แม้เราก็ควรกล่าวอะไรสักอย่างโดยอาศัยคุณแห่งพระรัตนตรัยเพื่อความสวัสดีแก่ชาวเมือง” ดังนี้แล้ว ในตอนท้ายจึงได้ตรัสคาถา ๓ บทว่า “ยานีธ ภูตานิ” เป็นอาทิ. ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าได้ชื่อว่า “ตถาคต” เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น (ตถา อาคโต) คืออย่างที่ผู้ขวนขวายเพื่อประโยชน์แก่โลกพึงมา, เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) คืออย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นพึงเสด็จไป, หรือเพราะทรงรู้อย่างนั้น (ตถา อาชานนโต) คืออย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นพึงทรงรู้, และเพราะทรงรู้อย่างนั้น (ตถา ชานนโต) คืออย่างที่พึงรู้, และเพราะตรัส (คทนโต) ถึงสิ่งที่เป็นจริงอย่างนั้น (ตเถว) นั่นเอง. และเพราะเหตุที่พระองค์เป็นที่บูชาอย่างยิ่งของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ด้วยเครื่องบูชาภายนอกมีดอกไม้และของหอมเป็นต้น และด้วยการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเป็นต้นอันเกิดขึ้นในตน ฉะนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงทรงรวบรวมเทพบริษัททั้งหมดพร้อมกับพระองค์แล้วตรัสว่า “เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ขอความสวัสดีจงมี” ดังนี้. යස්මා පන ධම්මෙ මග්ගධම්මො යථා යුගනන්ධ සමථවිපස්සනාබලෙන ගන්තබ්බං කිලෙසපක්ඛං සමුච්ඡින්දන්තෙන, තථා ගතොති තථාගතො. නිබ්බානධම්මොපි යථා ගතො පඤ්ඤාය පටිවිද්ධො සබ්බදුක්ඛවිඝාතාය සම්පජ්ජති, බුද්ධාදීහි තථා අවගතො, තස්මා ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. යස්මා ච සඞ්ඝොපි යථා අත්තහිතාය පටිපන්නෙහි ගන්තබ්බං තෙන තෙන මග්ගෙන, තථා ගතො, තස්මා ‘‘තථාගතො’’ ත්වෙව වුච්චති. තස්මා අවසෙසගාථාද්වයෙපි තථාගතං ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතු, තථාගතං සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. อนึ่ง เพราะเหตุที่ในบรรดาธรรมทั้งหลาย มรรคธรรมชื่อว่าตถาคต เพราะไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) คือไปตัดฝ่ายกิเลสที่พึงไปด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนาอันเป็นคู่กัน. แม้นิพพานธรรมก็ชื่อว่าตถาคต เพราะเป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงรู้แจ้งแล้วอย่างนั้น (ตถา อวคโต) คือเป็นธรรมที่เมื่อแทงตลอดด้วยปัญญาแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อกำจัดทุกข์ทั้งปวง. และเพราะเหตุที่แม้พระสงฆ์ก็ชื่อว่าตถาคตโดยแท้ เพราะไปแล้วอย่างนั้น (ตถา คโต) คือไปโดยมรรคนั้นๆ อันผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนพึงไป. ฉะนั้น ในคาถาสองบทที่เหลือจึงกล่าวว่า “เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระธรรมผู้เป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี, เราทั้งหลายขอนอบน้อมพระสงฆ์ผู้เป็นตถาคต ขอความสวัสดีจงมี”. ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. එවං සක්කො දෙවානමින්දො ඉමං ගාථාත්තයං භාසිත්වා භගවන්තං පදක්ඛිණං කත්වා දෙවපුරමෙව ගතො සද්ධිං දෙවපරිසාය. භගවා පන තදෙව රතනසුත්තං දුතියදිවසෙපි දෙසෙසි, පුන චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. එවං භගවා යාව සත්තමං දිවසං දෙසෙසි, දිවසෙ දිවසෙ තථෙව ධම්මාභිසමයො අහොසි. භගවා අඩ්ඪමාසමෙව වෙසාලියං විහරිත්වා රාජූනං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති පටිවෙදෙසි. තතො රාජානො දිගුණෙන සක්කාරෙන පුන තීහි දිවසෙහි භගවන්තං ගඞ්ගාතීරං නයිංසු. ගඞ්ගායං නිබ්බත්තා නාගරාජානො චින්තෙසුං – ‘‘මනුස්සා තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති සුවණ්ණරජතමණිමයා නාවායො මාපෙත්වා සුවණ්ණරජතමණිමයෙ එව පල්ලඞ්කෙ පඤ්ඤාපෙත්වා පඤ්චවණ්ණපදුමසඤ්ඡන්නං උදකං කරිත්වා ‘‘අම්හාකං අනුග්ගහං කරොථා’’ති භගවන්තං උපගතා. භගවා අධිවාසෙත්වා රතනනාවමාරූළ්හො පඤ්ච ච භික්ඛුසතානි සකං සකං නාවං. නාගරාජානො භගවන්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන නාගභවනං පවෙසෙසුං. තත්‍ර සුදං භගවා සබ්බරත්තිං නාගපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. දුතියදිවසෙ දිබ්බෙහි ඛාදනීයභොජනීයෙහි මහාදානං අදංසු. භගවා අනුමොදිත්වා නාගභවනා නික්ඛමි. ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ ครั้นตรัสคาถาทั้งสามนี้แล้ว ได้กระทำประทักษิณพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วเสด็จไปยังเทวบุรีนั่นเทียว พร้อมด้วยบริษัทแห่งเทพ ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงรัตนสูตรนั้นนั่นเทียวแม้ในวันที่สองอีก การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างนี้ตลอดเจ็ดวัน การตรัสรู้ธรรมได้มีแล้วเหมือนอย่างนั้นนั่นเทียวในแต่ละวัน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในกรุงเวสาลีตลอดกึ่งเดือน แล้วได้ตรัสบอกแก่พระราชาทั้งหลายว่า "เราจักไป" ลำดับนั้น พระราชาทั้งหลายได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปยังฝั่งแม่น้ำคงคาโดยใช้เวลาสามวัน ด้วยสักการะเป็นสองเท่าอีก พญานาคทั้งหลายผู้บังเกิดในแม่น้ำคงคาได้คิดกันว่า "มนุษย์ทั้งหลายยังกระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราทำไมจักไม่กระทำเล่า" ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตเรือที่สำเร็จด้วยทอง เงิน และแก้วมณี ปูลาดบัลลังก์ที่สำเร็จด้วยทอง เงิน และแก้วมณีนั่นเทียว แล้วกระทำน้ำให้ปกคลุมด้วยบัวห้าสี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากราบทูลว่า "ขอพระองค์จงทรงกระทำการอนุเคราะห์แก่พวกข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วเสด็จขึ้นสู่เรือแก้ว และภิกษุห้าร้อยรูปก็ขึ้นสู่เรือของตนๆ พญานาคทั้งหลายได้เชิญเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ให้เข้าไปสู่ภพนาค ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทแห่งนาคตลอดทั้งคืน ในวันที่สอง พญานาคทั้งหลายได้ถวายมหาทานด้วยของเคี้ยวของฉันอันเป็นทิพย์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุโมทนาแล้ว ได้เสด็จออกจากภพนาค භූමට්ඨා දෙවා ‘‘මනුස්සා ච නාගා ච තථාගතස්ස සක්කාරං කරොන්ති, මයං කිං න කරිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා වනගුම්බරුක්ඛපබ්බතාදීසු ඡත්තාතිඡත්තානි උක්ඛිපිංසු. එතෙනෙව උපායෙන යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මභවනං, තාව මහාසක්කාරවිසෙසො [Pg.294] නිබ්බත්ති. බිම්බිසාරොපි ලිච්ඡවීහි ආගතකාලෙ කතසක්කාරතො දිගුණමකාසි, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහි දිවසෙහි භගවන්තං රාජගහං ආනෙසි. ภุมมเทวดาทั้งหลายคิดว่า "ทั้งมนุษย์และนาคทั้งหลายยังกระทำสักการะแด่พระตถาคต พวกเราทำไมจักไม่กระทำเล่า" ดังนี้แล้ว จึงได้กั้นฉัตรซ้อนฉัตรในป่า พุ่มไม้ ต้นไม้ และภูเขาเป็นต้น ด้วยอุบายนี้เอง สักการะอันยิ่งใหญ่พิเศษได้บังเกิดขึ้นแล้ว ตลอดไปจนถึงอกนิฏฐพรหมภพ แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ได้ทรงกระทำสักการะให้เป็นสองเท่ากว่าสักการะที่พวกเจ้าลิจฉวีได้กระทำแล้วในคราวเสด็จมา และได้ทรงนำเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้ามาสู่กรุงราชคฤห์โดยใช้เวลาห้าวันตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว රාජගහමනුප්පත්තෙ භගවති පච්ඡාභත්තං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං අයමන්තරකථා උදපාදි – ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ආනුභාවො, යං උද්දිස්ස ගඞ්ගාය ඔරතො ච පාරතො ච අට්ඨයොජනො භූමිභාගො නින්නඤ්ච ථලඤ්ච සමං කත්වා වාලුකාය ඔකිරිත්වා පුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නො, යොජනප්පමාණං ගඞ්ගාය උදකං නානාවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නං, යාව අකනිට්ඨභවනා ඡත්තාතිඡත්තානි උස්සිතානී’’ති. භගවා තං පවත්තිං ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති? භික්ඛූ සබ්බං ආරොචෙසුං. භගවා එතදවොච – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අයං පූජාවිසෙසො මය්හං බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො පුබ්බෙ අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘න මයං, භන්තෙ, තං අප්පමත්තකං පරිච්චාගං ජානාම, සාධු නො භගවා තථා කථෙතු, යථා මයං තං ජානෙය්‍යාමා’’ති. ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงกรุงราชคฤห์แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต ถ้อยคำในระหว่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในมณฑลมาลว่า "โอหนอ พระอานุภาพของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ซึ่งเมื่อทรงปรารภแล้ว พื้นที่แปดโยชน์ทั้งฝั่งนี้และฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา ก็ถูกทำให้ที่ลุ่มและที่ดอนเสมอกัน โปรยด้วยทราย ปกคลุมด้วยดอกไม้ น้ำในแม่น้ำคงคามีประมาณหนึ่งโยชน์ก็ปกคลุมด้วยดอกปทุมนานาพรรณ ฉัตรซ้อนฉัตรทั้งหลายก็ถูกยกขึ้นจนถึงอกนิฏฐภพ" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความเป็นไปนั้นแล้ว จึงเสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จไปโดยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในมณฑลมาล ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ" ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องทั้งหมด พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สักการะพิเศษนี้ไม่ได้บังเกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพของเรา ไม่ได้บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา และพรหม แต่โดยที่แท้แล้ว บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อยในกาลก่อน" ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ทราบการบริจาคเพียงเล็กน้อยนั้น ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดตรัสเล่าเรื่องนั้นแก่พวกข้าพระองค์ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะพึงทราบได้เถิด" භගවා ආහ – භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, තක්කසිලායං සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි. තස්ස පුත්තො සුසීමො නාම මාණවො සොළසවස්සුද්දෙසිකො වයෙන, සො එකදිවසං පිතරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තං පිතා ආහ – ‘‘කිං, තාත සුසීමා’’ති? සො ආහ – ‘‘ඉච්ඡාමහං, තාත, බාරාණසිං ගන්ත්වා සිප්පං උග්ගහෙතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, තාත සුසීම, අසුකො නාම බ්‍රාහ්මණො මම සහායකො, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා උග්ගණ්හාහී’’ති කහාපණසහස්සං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා මාතාපිතරො අභිවාදෙත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා උපචාරයුත්තෙන විධිනා ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා අත්තානං නිවෙදෙසි. ආචරියො ‘‘මම සහායකස්ස පුත්තො’’ති මාණවං සම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පාහුනෙය්‍යමකාසි. සො අද්ධානකිලමථං පටිවිනොදෙත්වා තං කහාපණසහස්සං ආචරියස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සිප්පං උග්ගහෙතුං ඔකාසං යාචි. ආචරියො ඔකාසං කත්වා උග්ගණ්හාපෙසි. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ในเมืองตักกสิลา ได้มีพราหมณ์ชื่อว่าสังขะ บุตรของพราหมณ์นั้นชื่อว่าสุสิมมาณพ มีอายุราวสิบหกปี วันหนึ่ง เขาเข้าไปหาบิดา ไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บิดาได้กล่าวกับเขาว่า "มีอะไรหรือ พ่อสุสิมะ" เขากล่าวว่า "ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้าปรารถนาจะไปยังเมืองพาราณสีเพื่อเรียนศิลปะ" (บิดากล่าวว่า) "ถ้าอย่างนั้น พ่อสุสิมะ พราหมณ์ชื่อโน้นเป็นสหายของเรา เจ้าจงไปสู่สำนักของเขาแล้วเรียนเถิด" ดังนี้แล้ว ได้มอบเงินหนึ่งพันกหาปณะให้ เขารับเงินนั้นแล้ว ไหว้มารดาบิดา เดินทางไปโดยลำดับจนถึงเมืองพาราณสี แล้วเข้าไปหาอาจารย์โดยวิธีอันประกอบด้วยความเคารพ ไหว้แล้ว ได้แนะนำตน อาจารย์ (ทราบว่า) "เป็นบุตรของสหายของเรา" ดังนี้แล้ว จึงรับมาณพนั้นไว้ และได้ทำการต้อนรับแขกทุกอย่าง เขาครั้นบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกลแล้ว ได้วางเงินหนึ่งพันกหาปณะนั้นไว้ที่ใกล้เท้าของอาจารย์ แล้วขอโอกาสเพื่อเรียนศิลปะ อาจารย์ให้โอกาสแล้ว ได้ให้เขาเรียน සො [Pg.295] ලහුඤ්ච ගණ්හන්තො බහුඤ්ච ගණ්හන්තො ගහිතගහිතඤ්ච සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තමිව සීහතෙලං අවිනස්සමානං ධාරෙන්තො ද්වාදසවස්සිකං සිප්පං කතිපයමාසෙනෙව පරියොසාපෙසි. සො සජ්ඣායං කරොන්තො ආදිමජ්ඣංයෙව පස්සති, නො පරියොසානං. අථ ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘ඉමස්ස සිප්පස්ස ආදිමජ්ඣමෙව පස්සාමි, පරියොසානං න පස්සාමී’’ති. ආචරියො ආහ – ‘‘අහම්පි, තාත, එවමෙවා’’ති. ‘‘අථ කො, ආචරිය, ඉමස්ස සිප්පස්ස පරියොසානං ජානාතී’’ති? ‘‘ඉසිපතනෙ, තාත, ඉසයො අත්ථි, තෙ ජානෙය්‍යු’’න්ති. තෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පුච්ඡාමි, ආචරියා’’ති. ‘‘පුච්ඡ, තාත, යථාසුඛ’’න්ති. සො ඉසිපතනං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානං ජානාථා’’ති? ‘‘ආමාවුසො, ජානාමා’’ති. ‘‘තං මම්පි සික්ඛාපෙථා’’ති. ‘‘තෙන, හාවුසො, පබ්බජාහි, න සක්කා අපබ්බජිතෙන සික්ඛිතු’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථ වා මං, යං වා ඉච්ඡථ, තං කත්වා පරියොසානං ජානාපෙථා’’ති. තෙ තං පබ්බාජෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙතුං අසමත්ථා ‘‘එවං තෙ නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බ’’න්තිආදිනා නයෙන ආභිසමාචාරිකං සික්ඛාපෙසුං. සො තත්ථ සික්ඛන්තො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා න චිරෙනෙව පච්චෙකබොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. සකලබාරාණසියං ‘‘සුසීමපච්චෙකබුද්ධො’’ති පාකටො අහොසි ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො සම්පන්නපරිවාරො. සො අප්පායුකසංවත්තනිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා න චිරෙනෙව පරිනිබ්බායි. තස්ස පච්චෙකබුද්ධා ච මහාජනකායො ච සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුතො ගහෙත්වා නගරද්වාරෙ ථූපං පතිට්ඨාපෙසුං. สุสิมมาณพนั้นเรียนได้เร็วและเรียนได้มาก ทั้งยังทรงจำสิ่งที่เรียนแล้วๆ ไว้ได้ไม่เสื่อมสูญ ดุจน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง จึงเรียนจบศิลปะที่ต้องใช้เวลาเรียน 12 ปีได้ด้วยเวลาเพียง 2-3 เดือน เมื่อเขาสาธยายอยู่ ย่อมเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลาง ไม่เห็นที่สุด ครั้งนั้น เขาจึงเข้าไปหาอาจารย์แล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าเห็นแต่เบื้องต้นและท่ามกลางของศิลปะนี้ ไม่เห็นที่สุด” อาจารย์กล่าวว่า “พ่อคุณ แม้เราก็เห็นอย่างนั้นเหมือนกัน” “ท่านอาจารย์ ถ้าเช่นนั้น ใครเล่าจะรู้ที่สุดของศิลปะนี้” “พ่อคุณ ที่ป่าอิสิปตนะ มีฤาษีอยู่ ท่านเหล่านั้นพึงจะรู้” (เขาจึงเรียนว่า) “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าจะเข้าไปหาท่านเหล่านั้นแล้วถามดู” (อาจารย์กล่าวว่า) “พ่อคุณ เธอจงถามตามสบายเถิด” เขาจึงไปป่าอิสิปตนะ เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายแล้วทูลถามว่า “ท่านทั้งหลายย่อมรู้เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด (ของศิลปะนี้) หรือ” (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส เรารู้” “ถ้าเช่นนั้น ขอท่านทั้งหลายโปรดสอนแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด” “อาวุโส ถ้าเช่นนั้น ท่านจงบวชเถิด ผู้ที่ยังไม่ได้บวชไม่สามารถจะเรียนได้” “ดีละ ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ข้าพเจ้าบวช หรือจะปรารถนาสิ่งใด ก็ขอจงทำสิ่งนั้นแล้วโปรดให้ข้าพเจ้ารู้ที่สุด (ของศิลปะ) เถิด” ท่านเหล่านั้นให้เขาบวชแล้ว แต่ไม่สามารถจะแนะนำในกรรมฐานได้ จึงได้สอนอภิสมาจาริกสิกขา ด้วยนัยเป็นต้นว่า “เธอพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้” เขาเมื่อศึกษาอยู่ในอภิสมาจาริกสิกขานั้น เพราะเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์ ไม่นานนักก็ได้ตรัสรู้พระปัจเจกโพธิญาณ ได้ปรากฏไปทั่วกรุงพาราณสีว่า “พระสุสิมปัจเจกพุทธเจ้า” เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภ ยศ และบริวาร ท่านได้ปรินิพพานในเวลาไม่นานนัก เพราะได้ทำกรรมอันเป็นไปเพื่อมีอายุสั้นไว้ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและมหาชนได้ทำสรีรกิจของท่านแล้ว อัญเชิญพระธาตุไปประดิษฐานพระสถูปไว้ที่ประตูเมือง අථ ඛො සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුත්තො මෙ චිරගතො, න චස්ස පවත්තිං ජානාමී’’ති පුත්තං දට්ඨුකාමො තක්කසිලාය නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්වා මහාජනකායං සන්නිපතිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා බහූසු එකොපි මෙ පුත්තස්ස පවත්තිං ජානිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘සුසීමො නාම මාණවො ඉධ ආගතො අත්ථි, අපි නු තස්ස පවත්තිං ජානාථා’’ති? තෙ ‘‘ආම, බ්‍රාහ්මණ, ජානාම, අස්මිං නගරෙ බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, අයමස්ස ථූපො පතිට්ඨාපිතො’’ති ආහංසු. සො භූමිං හත්ථෙන [Pg.296] පහරිත්වා, රොදිත්වා ච පරිදෙවිත්වා ච තං චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා තිණානි උද්ධරිත්වා උත්තරසාටකෙන වාලුකං ආනෙත්වා, පච්චෙකබුද්ධචෙතියඞ්ගණෙ ආකිරිත්වා, කමණ්ඩලුතො උදකෙන සමන්තතො භූමිං පරිප්ඵොසිත්වා වනපුප්ඵෙහි පූජං කත්වා උත්තරසාටකෙන පටාකං ආරොපෙත්වා ථූපස්ස උපරි අත්තනො ඡත්තං බන්ධිත්වා පක්කාමීති. ครั้งนั้นแล สังขพราหมณ์คิดว่า “บุตรของเราจากไปนานแล้ว เราไม่รู้ข่าวคราวของเขาเลย” ด้วยความประสงค์จะเห็นบุตร จึงออกจากเมืองตักกสิลา เดินทางมาโดยลำดับจนถึงกรุงพาราณสี เห็นมหาชนประชุมกันอยู่ จึงคิดว่า “ในบรรดาคนจำนวนมากนี้ คงจะมีสักคนหนึ่งที่รู้ข่าวคราวของบุตรเราเป็นแน่” แล้วเข้าไปถามว่า “มีมาณพชื่อสุสิมะมาที่นี่บ้างหรือไม่ พวกท่านรู้ข่าวคราวของเขาบ้างไหม” พวกเขาตอบว่า “รู้สิ ท่านพราหมณ์ เขาได้เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งพระเวททั้งสามในสำนักของพราหมณ์ในเมืองนี้ แล้วบวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า และได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ นี่คือพระสถูปของท่านที่สร้างไว้” พราหมณ์นั้นใช้มือทุบแผ่นดิน ร้องไห้คร่ำครวญ แล้วไปยังลานพระเจดีย์นั้น ถอนหญ้าออก ใช้ผ้าห่มนำทรายมาโรยที่ลานพระเจดีย์ของพระปัจเจกพุทธเจ้า ใช้น้ำจากคนโทประพรมพื้นดินโดยรอบ บูชาด้วยดอกไม้ป่า ใช้ผ้าห่มทำเป็นธงประดับ แล้วผูกฉัตรของตนไว้เบื้องบนพระสถูป แล้วจึงจากไป එවං අතීතං දස්සෙත්වා තං ජාතකං පච්චුප්පන්නෙන අනුසන්ධෙන්තො භික්ඛූනං ධම්මකථං කථෙසි – ‘‘සියා ඛො පන වො, භික්ඛවෙ, එවමස්ස අඤ්ඤො නූන තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසී’’ති, න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, අහං තෙන සමයෙන සඞ්ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං, මයා සුසීමස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස චෙතියඞ්ගණෙ තිණානි උද්ධටානි, තස්ස මෙ කම්මස්ස නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගං විගතඛාණුකණ්ටකං කත්වා සමං සුද්ධමකංසු, මයා තත්ථ වාලුකා ඔකිණ්ණා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන අට්ඨයොජනමග්ගෙ වාලුකං ඔකිරිංසු. මයා තත්ථ වනකුසුමෙහි පූජා කතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නවයොජනමග්ගෙ ථලෙ ච උදකෙ ච නානාපුප්ඵෙහි පුප්ඵසන්ථරං අකංසු. මයා තත්ථ කමණ්ඩලුදකෙන භූමි පරිප්ඵොසිතා, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන වෙසාලියං පොක්ඛරවස්සං වස්සි. මයා තස්මිං චෙතියෙ පටාකා ආරොපිතා, ඡත්තඤ්ච බද්ධං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන යාව අකනිට්ඨභවනා පටාකා ච ආරොපිතා, ඡත්තාතිඡත්තානි ච උස්සිතානි. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අයං මය්හං පූජාවිසෙසො නෙව බුද්ධානුභාවෙන නිබ්බත්තො, න නාගදෙවබ්‍රහ්මානුභාවෙන, අපිච ඛො අප්පමත්තකපරිච්චාගානුභාවෙන නිබ්බත්තො’’ති. ධම්මකථාපරියොසානෙ ඉමං ගාථමභාසි – (พระศาสดา) ทรงแสดงเรื่องในอดีตอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงเชื่อมชาดกนั้นกับเรื่องในปัจจุบัน ได้ตรัสธรรมกถาแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออาจจะมีความคิดอย่างนี้ว่า สังขพราหมณ์ในครั้งนั้นคงจะเป็นคนอื่น แต่ข้อนั้น พวกเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น เราคือสังขพราหมณ์ในครั้งนั้น เราได้ถอนหญ้าที่ลานพระเจดีย์ของพระสุสิมปัจเจกพุทธเจ้า ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ทำให้หนทาง 8 โยชน์ ปราศจากตอและหนาม เรียบและสะอาด เราได้โรยทรายไว้ที่นั่น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้โรยทรายไว้ในหนทาง 8 โยชน์ เราได้บูชาด้วยดอกไม้ป่าที่นั่น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ชนทั้งหลายได้ลาดด้วยดอกไม้นานาชนิดทั้งบนบกและในน้ำในหนทาง 9 โยชน์ เราได้ประพรมพื้นดินด้วยน้ำจากคนโทที่นั่น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ฝนโบกขรพรรษได้ตกลงในกรุงเวสาลี เราได้ประดับธงและผูกฉัตรไว้ที่พระเจดีย์นั้น ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้นของเรา ธงทั้งหลายจึงถูกประดับ และฉัตรซ้อนฉัตรทั้งหลายจึงถูกยกขึ้นไปจนถึงอกนิฏฐภพ ภิกษุทั้งหลาย การบูชาอันพิเศษของเรานี้ มิได้เกิดขึ้นด้วยพุทธานุภาพ มิได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาค เทวดา หรือพรหม แต่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคเพียงเล็กน้อย” ในเวลาจบธรรมกถา ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า ‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛං; චජෙ මත්තාසුඛං ධීරො, සම්පස්සං විපුලං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 290); “หากบัณฑิตพึงเห็นสุขอันไพบูลย์ เพราะสละสุขเล็กน้อย ผู้มีปัญญาเมื่อเล็งเห็นสุขอันไพบูลย์ ก็พึงสละสุขเล็กน้อยนั้นเสีย” (ธ. ป. ๒๙๐) පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය රතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถารตนสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 2. ආමගන්ධසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอามคันธสูตร සාමාකචිඞ්ගූලකචීනකානි [Pg.297] චාති ආමගන්ධසුත්තං. කා උප්පත්ති? අනුප්පන්නෙ භගවති ආමගන්ධො නාම බ්‍රාහ්මණො පඤ්චහි මාණවකසතෙහි සද්ධිං තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා පබ්බතන්තරෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා වනමූලඵලාහාරො හුත්වා තත්ථ පටිවසති, න කදාචි මච්ඡමංසං ඛාදති. අථ තෙසං තාපසානං ලොණම්බිලාදීනි අපරිභුඤ්ජන්තානං පණ්ඩුරොගො උප්පජ්ජි. තතො තෙ ‘‘ලොණම්බිලාදිසෙවනත්ථාය මනුස්සපථං ගච්ඡාමා’’ති පච්චන්තගාමං සම්පත්තා. තත්ථ මනුස්සා තෙසු පසීදිත්වා නිමන්තෙත්වා භොජෙසුං, කතභත්තකිච්චානං නෙසං මඤ්චපීඨපරිභොගභාජනපාදමක්ඛනාදීනි උපනෙත්වා ‘‘එත්ථ, භන්තෙ, වසථ, මා උක්කණ්ඨිත්ථා’’ති වසනට්ඨානං දස්සෙත්වා පක්කමිංසු. දුතියදිවසෙපි නෙසං දානං දත්වා පුන ඝරපටිපාටියා එකෙකදිවසං දානමදංසු. තාපසා චතුමාසං තත්ථ වසිත්වා ලොණම්බිලාදිසෙවනාය ථිරභාවප්පත්තසරීරා හුත්වා ‘‘මයං, ආවුසො, ගච්ඡාමා’’ති මනුස්සානං ආරොචෙසුං. මනුස්සා තෙසං තෙලතණ්ඩුලාදීනි අදංසු. තෙ තානි ආදාය අත්තනො අස්සමමෙව අගමංසු. තඤ්ච ගාමං තථෙව සංවච්ඡරෙ සංවච්ඡරෙ ආගමිංසු. මනුස්සාපි තෙසං ආගමනකාලං විදිත්වා දානත්ථාය තණ්ඩුලාදීනි සජ්ජෙත්වාව අච්ඡන්ති, ආගතෙ ච නෙ තථෙව සම්මානෙන්ති. อาคันธสูตร มีคำเริ่มต้นว่า สามากจิงฺคูลกจีนกานิ ดังนี้เป็นต้น ที่มาของพระสูตรเป็นอย่างไร คือ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังมิได้อุบัติขึ้น พราหมณ์ชื่ออามคันธะ พร้อมด้วยมาณพ ๕๐๐ คน ออกบวชเป็นดาบส เข้าไปยังป่าหิมพานต์ ให้สร้างอาศรมขึ้นในระหว่างภูเขา เป็นผู้มีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหาร อาศัยอยู่ในที่นั้น ไม่เคยฉันเนื้อปลาเลย ครั้งนั้น เมื่อดาบสเหล่านั้นไม่ได้บริโภคของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้น โรคผอมเหลืองจึงเกิดขึ้น ลำดับนั้น ดาบสเหล่านั้นจึงคิดกันว่า “พวกเราจะไปยังถิ่นมนุษย์เพื่อแสวงหาของเค็มของเปรี้ยว” แล้วได้ไปถึงหมู่บ้านชายแดนแห่งหนึ่ง ในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสในดาบสเหล่านั้นแล้ว จึงนิมนต์ให้ฉันภัตตาหาร เมื่อดาบสเหล่านั้นฉันเสร็จแล้ว พวกเขาได้นำเตียง ตั่ง ภาชนะเครื่องใช้ และผ้าเช็ดเท้าเป็นต้นเข้าไปถวาย แล้วชี้สถานที่พักให้ พร้อมกับกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงอยู่ที่นี่เถิด อย่าได้ลำบากใจเลย” แล้วก็หลีกไป แม้ในวันที่สอง พวกเขาก็ได้ถวายทานแก่ดาบสเหล่านั้น แล้วได้ถวายทานทุกๆ วันตามลำดับบ้านเรือน ดาบสทั้งหลายอาศัยอยู่ในที่นั้นเป็นเวลา ๔ เดือน เพราะได้บริโภคของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้น ร่างกายจึงกลับมาแข็งแรง แล้วได้บอกแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า “อาวุโส ทั้งหลาย พวกเราจะกลับแล้ว” มนุษย์ทั้งหลายได้ถวายน้ำมันและข้าวสารเป็นต้นแก่ดาบสเหล่านั้น ดาบสเหล่านั้นรับของเหล่านั้นแล้วก็กลับไปยังอาศรมของตน และพวกเขาก็ได้มายังหมู่บ้านนั้นทุกๆ ปีเหมือนเช่นเคย แม้พวกมนุษย์ก็ทราบเวลากำหนดมาของดาบสเหล่านั้นแล้ว ก็จะเตรียมข้าวสารเป็นต้นไว้เพื่อถวายทาน และเมื่อดาบสเหล่านั้นมาถึง ก็จะให้การต้อนรับเป็นอย่างดีเหมือนเช่นเคย අථ භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා තත්ථ විහරන්තො තෙසං තාපසානං උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා තතො නික්ඛම්ම භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො අනුපුබ්බෙන තං ගාමං අනුප්පත්තො. මනුස්සා භගවන්තං දිස්වා මහාදානානි අදංසු. භගවා තෙසං ධම්මං දෙසෙසි. තෙ තාය ධම්මදෙසනාය අප්පෙකච්චෙ සොතාපන්නා, එකච්චෙ සකදාගාමිනො, එකච්චෙ අනාගාමිනො අහෙසුං, එකච්චෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. භගවා පුනදෙව සාවත්ථිං පච්චාගමාසි. අථ තෙ තාපසා තං ගාමං ආගමිංසු. මනුස්සා තාපසෙ දිස්වා න පුබ්බසදිසං කොතූහලමකංසු. තාපසා තං පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං, ආවුසො, ඉමෙ මනුස්සා න පුබ්බසදිසා, කිං නු ඛො අයං ගාමො රාජදණ්ඩෙන උපද්දුතො, උදාහු දුබ්භික්ඛෙන, උදාහු අම්හෙහි සීලාදිගුණෙහි සම්පන්නතරො කොචි පබ්බජිතො ඉමං ගාමමනුප්පත්තො’’ති? තෙ ආහංසු – ‘‘න, භන්තෙ, රාජදණ්ඩෙන, න දුබ්භික්ඛෙනායං ගාමො උපද්දුතො, අපිච බුද්ධො ලොකෙ [Pg.298] උප්පන්නො, සො භගවා බහුජනහිතාය ධම්මං දෙසෙන්තො ඉධාගතො’’ති. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว เสด็จไปยังกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ขณะประทับอยู่ที่นั่น ทรงเห็นอุปนิสัยสมบัติของดาบสเหล่านั้น จึงเสด็จออกจากที่นั้น แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำดับจนบรรลุถึงหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้เห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ถวายมหาทาน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่พวกเขา ด้วยพระธรรมเทศนานั้น บางพวกได้เป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี บางพวกเป็นพระอนาคามี บางพวกออกบวชแล้วได้บรรลุพระอรหัตตผล พระผู้มีพระภาคได้เสด็จกลับไปยังกรุงสาวัตถีอีกครั้งหนึ่ง ครั้งนั้น ดาบสเหล่านั้นได้มายังหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นดาบสแล้ว ก็มิได้แสดงความกระตือรือร้นเหมือนแต่ก่อน ดาบสทั้งหลายจึงถามพวกเขาว่า “อาวุโสทั้งหลาย เหตุใดชนเหล่านี้จึงไม่เหมือนแต่ก่อน หมู่บ้านนี้ถูกราชทัณฑ์เบียดเบียน หรือว่าถูกทุพภิกขภัยเบียดเบียน หรือว่ามีบรรพชิตอื่นใดผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นยิ่งกว่าพวกเรามาถึงหมู่บ้านนี้แล้วหรือ” พวกเขาตอบว่า “ท่านผู้เจริญ หมู่บ้านนี้มิได้ถูกราชทัณฑ์หรือทุพภิกขภัยเบียดเบียน แต่ทว่าพระพุทธเจ้าได้อุบัติขึ้นในโลกแล้ว พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่มหาชน ได้เสด็จมาที่นี่” තං සුත්වා ආමගන්ධතාපසො ‘‘බුද්ධොති, ගහපතයො, වදෙථා’’ති? ‘‘බුද්ධොති, භන්තෙ, වදාමා’’ති තික්ඛත්තුං වත්වා ‘‘ඝොසොපි ඛො එසො දුල්ලභො ලොකස්මිං, යදිදං බුද්ධො’’ති අත්තමනො අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘කිං නු ඛො සො බුද්ධො ආමගන්ධං භුඤ්ජති, න භුඤ්ජතී’’ති? ‘‘කො, භන්තෙ, ආමගන්ධො’’ති? ‘‘ආමගන්ධො නාම මච්ඡමංසං, ගහපතයො’’ති. ‘‘භගවා, භන්තෙ, මච්ඡමංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති. තං සුත්වා තාපසො විප්පටිසාරී අහොසි – ‘‘මාහෙව ඛො පන බුද්ධො සියා’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධානං පාතුභාවො නාම දුල්ලභො, ගන්ත්වා බුද්ධං දිස්වා පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති. තතො යෙන භගවා ගතො, තං මග්ගං මනුස්සෙ පුච්ඡිත්වා වච්ඡගිද්ධිනී ගාවී විය තුරිතතුරිතො සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන සාවත්ථිං අනුප්පත්වා ජෙතවනමෙව පාවිසි සද්ධිං සකාය පරිසාය. භගවාපි තස්මිං සමයෙ ධම්මදෙසනත්ථාය ආසනෙ නිසින්නො එව හොති. තාපසා භගවන්තං උපසඞ්කම්ම තුණ්හීභූතා අනභිවාදෙත්වාව එකමන්තං නිසීදිංසු. භගවා ‘‘කච්චි වො ඉසයො ඛමනීය’’න්තිආදිනා නයෙන තෙහි සද්ධිං පටිසම්මොදි. තෙපි ‘‘ඛමනීයං, භො ගොතමා’’තිආදිමාහංසු. තතො ආමගන්ධො භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘ආමගන්ධං, භො ගොතම, භුඤ්ජසි, න භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘කො සො, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධො නාමා’’ති? ‘‘මච්ඡමංසං, භො ගොතමා’’ති. භගවා ‘‘න, බ්‍රාහ්මණ, මච්ඡමංසං ආමගන්ධො. අපිච ඛො ආමගන්ධො නාම සබ්බෙ කිලෙසා පාපකා අකුසලා ධම්මා’’ති වත්වා ‘‘න, බ්‍රාහ්මණ, ඉදානි ත්වමෙව ආමගන්ධං පුච්ඡි, අතීතෙපි තිස්සො නාම බ්‍රාහ්මණො කස්සපං භගවන්තං පුච්ඡි. එවඤ්ච සො පුච්ඡි, එවඤ්චස්ස භගවා බ්‍යාකාසී’’ති තිස්සෙන ච බ්‍රාහ්මණෙන කස්සපෙන ච භගවතා වුත්තගාථායො එව ආනෙත්වා තාහි ගාථාහි බ්‍රාහ්මණං සඤ්ඤාපෙන්තො ආහ – ‘‘සාමාකචිඞ්ගූලකචීනකානි චා’’ති. අයං තාව ඉමස්ස සුත්තස්ස ඉධ උප්පත්ති. อามคันธดาบสได้ฟังดังนั้นจึงถามว่า “คฤหบดีทั้งหลาย พวกท่านกล่าวคำว่า ‘พุทโธ’ หรือ” เมื่อพวกชาวบ้านกล่าวตอบถึงสามครั้งว่า “ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ากล่าวคำว่า ‘พุทโธ’” ดาบสจึงมีใจยินดี เปล่งวาจาแสดงความดีใจว่า “เสียงว่า ‘พุทโธ’ นี้ หาได้ยากในโลก” แล้วได้ถามว่า “พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสวยอามคันธ์หรือไม่เสวย” (ชาวบ้านถามว่า) “ท่านผู้เจริญ อามคันธ์คืออะไร” (ดาบสตอบว่า) “คฤหบดีทั้งหลาย สิ่งที่ชื่อว่าอามคันธ์คือเนื้อและปลา” (ชาวบ้านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงบริโภคเนื้อและปลา” เมื่อได้ฟังดังนั้น ดาบสจึงเกิดความเดือดร้อนใจว่า “ถ้าเช่นนั้น ท่านคงไม่ใช่พระพุทธเจ้าเป็นแน่” แต่แล้วก็คิดขึ้นอีกว่า “การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นของหาได้ยาก เราจะไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ทูลถามแล้วจักได้รู้ความจริง” ลำดับนั้น เขาได้ถามทางที่พระผู้มีพระภาคเสด็จไปจากพวกชาวบ้านแล้ว รีบเดินทางอย่างเร่งด่วนประดุจแม่โคที่คิดถึงลูกโค โดยพักค้างแรมในแต่ละที่เพียงคืนเดียว จนกระทั่งถึงกรุงสาวัตถี แล้วได้เข้าไปยังพระเชตวันพร้อมด้วยบริวารของตน แม้พระผู้มีพระภาคในขณะนั้นก็ประทับนั่งบนอาสนะเพื่อแสดงธรรมอยู่พอดี พวกดาบสเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งโดยมิได้ถวายอภิวาท พระผู้มีพระภาคได้ทรงมีปฏิสันถารกับพวกเขาด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนฤาษีทั้งหลาย พวกท่านสบายดีอยู่หรือ” แม้พวกดาบสก็ได้ทูลตอบเป็นต้นว่า “สบายดี ท่านพระโคดม” ลำดับนั้น อามคันธดาบสได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ท่านพระโคดม ท่านฉันอามคันธ์หรือไม่ฉัน” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ สิ่งที่ชื่อว่าอามคันธ์นั้นคืออะไร” (ดาบสทูลตอบว่า) “คือเนื้อและปลา ท่านพระโคดม” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เนื้อและปลามิใช่อามคันธ์ แต่โดยแท้จริงแล้ว กิเลสทั้งปวงและธรรมอันเป็นบาปอกุศลทั้งหลาย ชื่อว่าอามคันธ์” ครั้นตรัสดังนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนพราหมณ์ มิใช่แต่ท่านเท่านั้นที่ถามถึงอามคันธ์ในบัดนี้ แม้ในอดีตกาล ติสสพราหมณ์ก็ได้เคยทูลถามพระผู้มีพระภาคกัสสปะมาแล้ว พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้ทรงพยากรณ์แก่เขาอย่างนี้” ดังนี้แล้ว พระองค์จึงทรงนำพระคาถาทั้งหลายที่ติสสพราหมณ์และพระผู้มีพระภาคกัสสปะได้ตรัสไว้แล้วนั่นเอง มาตรัสสอนพราหมณ์ให้เข้าใจด้วยพระคาถาเหล่านั้นว่า “สามากจิงฺคูลกจีนกานิ จ” เป็นต้น นี้คือที่มาของพระสูตรนี้ในศาสนานี้ අතීතෙ පන කස්සපො කිර බොධිසත්තො අට්ඨාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරෙත්වා බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධනවතී නාම බ්‍රාහ්මණී, තස්සා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. අග්ගසාවකොපි තං දිවසංයෙව දෙවලොකා චවිත්වා අනුපුරොහිතබ්‍රාහ්මණස්ස පජාපතියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. එවං තෙසං එකදිවසමෙව පටිසන්ධිග්ගහණඤ්ච [Pg.299] ගබ්භවුට්ඨානඤ්ච අහොසි, එකදිවසමෙව එතෙසං එකස්ස කස්සපො, එකස්ස තිස්සොති නාමමකංසු. තෙ සහපංසුකීළනකා ද්වෙ සහායා අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිං අගමිංසු. තිස්සස්ස පිතා පුත්තං ආණාපෙසි – ‘‘අයං, තාත, කස්සපො නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා බුද්ධො භවිස්සති, ත්වම්පිස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා භවනිස්සරණං කරෙය්‍යාසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘උභොපි, සම්ම, පබ්බජිස්සාමා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. තතො වුඩ්ඪිං අනුප්පත්තකාලෙපි තිස්සො බොධිසත්තං ආහ – ‘‘එහි, සම්ම, පබ්බජිස්සාමා’’ති බොධිසත්තො න නික්ඛමි. තිස්සො ‘‘න තාවස්ස ඤාණං පරිපාකං ගත’’න්ති සයං නික්ඛම්ම ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤෙ පබ්බතපාදෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා වසති. බොධිසත්තොපි අපරෙන සමයෙන ඝරෙ ඨිතොයෙව ආනාපානස්සතිං පරිග්ගහෙත්වා චත්තාරි ඣානානි අභිඤ්ඤායො ච උප්පාදෙත්වා පාසාදෙන බොධිමණ්ඩසමීපං ගන්ත්වා ‘‘පුන පාසාදො යථාඨානෙයෙව පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨාසි, සො සකට්ඨානෙයෙව පතිට්ඨාසි. අපබ්බජිතෙන කිර බොධිමණ්ඩං උපගන්තුං න සක්කාති. සො පබ්බජිත්වා බොධිමණ්ඩං පත්වා නිසීදිත්වා සත්ත දිවසෙ පධානයොගං කත්වා සත්තහි දිවසෙහි සම්මාසම්බොධිං සච්ඡාකාසි. ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์นามว่ากัสสปะ บำเพ็ญบารมีสิ้นแปดอสงไขยกับอีกแสนกัปแล้ว ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีชื่อธนวดี ภรรยาของพรหมทัตพราหมณ์ในกรุงพาราณสี แม้พระอัครสาวกก็จุติจากเทวโลกในวันนั้นนั่นเอง แล้วบังเกิดในครรภ์ของภรรยาของอนุบุโรหิตพราหมณ์ ด้วยประการฉะนี้ การถือปฏิสนธิและการออกจากครรภ์ของท่านทั้งสองจึงมีในวันเดียวกันนั่นเอง ในวันเดียวกันนั่นเอง เขาได้ตั้งชื่อให้คนหนึ่งว่ากัสสปะ และอีกคนหนึ่งว่าติสสะ สหายสองคนผู้เคยเล่นคลุกฝุ่นด้วยกันนั้นได้เจริญวัยขึ้นโดยลำดับ บิดาของติสสะได้สั่งสอนบุตรว่า "ดูก่อนพ่อ กัสสปะผู้นี้จักออกบวชแล้วเป็นพระพุทธเจ้า แม้เจ้าก็จงบวชในสำนักของท่านแล้วพึงกระทำการสลัดออกจากภพเถิด" ติสสะนั้นรับคำว่า "ดีละ" แล้วไปสู่สำนักของพระโพธิสัตว์ กล่าวว่า "สหายเอ๋ย เราทั้งสองจงบวชกันเถิด" พระโพธิสัตว์ก็รับคำว่า "ดีละ" ต่อมา แม้ในคราวที่เจริญวัยแล้ว ติสสะก็ได้กล่าวกับพระโพธิสัตว์ว่า "สหายเอ๋ย มาเถิด เราจงบวชกัน" แต่พระโพธิสัตว์ก็ยังไม่ออกบวช ติสสะคิดว่า "ญาณของท่านยังไม่แก่กล้า" จึงออกบวชด้วยตนเอง บวชเป็นฤๅษี ให้สร้างอาศรมในป่า ณ เชิงเขาแล้วก็อาศัยอยู่ แม้พระโพธิสัตว์ในเวลาต่อมา เมื่อยังคงอยู่ในเรือน ก็เจริญอานาปานสติ ยังฌาน ๔ และอภิญญาทั้งหลายให้เกิดขึ้น แล้วเสด็จไปสู่ที่ใกล้โพธิมณฑลด้วยปราสาท แล้วอธิษฐานว่า "ขอปราสาทจงตั้งอยู่ในที่เดิมดังเดิมเถิด" ปราสาทนั้นก็ได้ตั้งอยู่ในที่ของตนตามเดิม ได้ยินว่า ผู้ที่ยังไม่ได้บวชไม่สามารถเข้าไปใกล้โพธิมณฑลได้ พระองค์จึงทรงผนวช เสด็จถึงโพธิมณฑล ประทับนั่ง ทรงประกอบความเพียรเป็นเวลาเจ็ดวัน และในวันที่เจ็ดก็ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ තදා ඉසිපතනෙ වීසතිසහස්සා පබ්බජිතා පටිවසන්ති. අථ කස්සපො භගවා තෙ ආමන්තෙත්වා ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. සුත්තපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහන්තො අහෙසුං. සො සුදං භගවා වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවුතො තත්ථෙව ඉසිපතනෙ වසති. කිකී ච නං කාසිරාජා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨාති. අථෙකදිවසං බාරාණසිවාසී එකො පුරිසො පබ්බතෙ චන්දනසාරාදීනි ගවෙසන්තො තිස්සස්ස තාපසස්ස අස්සමං පත්වා තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තාපසො තං දිස්වා ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘බාරාණසිතො, භන්තෙ’’ති. ‘‘කා තත්ථ පවත්තී’’ති? ‘‘තත්ථ, භන්තෙ, කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො උප්පන්නො’’ති. තාපසො දුල්ලභවචනං සුත්වා පීතිසොමනස්සජාතො පුච්ඡි – ‘‘කිං සො ආමගන්ධං භුඤ්ජති, න භුඤ්ජතී’’ති? ‘‘කො භන්තෙ, ආමගන්ධො’’ති? ‘‘මච්ඡමංසං ආවුසො’’ති. ‘‘භගවා, භන්තෙ, මච්ඡමංසං භුඤ්ජතී’’ති. තං සුත්වා තාපසො විප්පටිසාරී හුත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘ගන්ත්වා තං පුච්ඡිස්සාමි, සචෙ ‘ආමගන්ධං පරිභුඤ්ජාමී’ති වක්ඛති, තතො නං ‘තුම්හාකං, භන්තෙ, ජාතියා ච කුලස්ස ච ගොත්තස්ස ච අනනුච්ඡවිකමෙත’න්ති නිවාරෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා භවනිස්සරණං කරිස්සාමී’’ති සල්ලහුකං උපකරණං [Pg.300] ගහෙත්වා සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන සායන්හසමයෙ බාරාණසිං පත්වා ඉසිපතනමෙව පාවිසි. භගවාපි තස්මිං සමයෙ ධම්මදෙසනත්ථාය ආසනෙ නිසින්නොයෙව හොති. තාපසො භගවන්තං උපසඞ්කම්ම අනභිවාදෙත්වා තුණ්හීභූතො එකමන්තං අට්ඨාසි. භගවා තං දිස්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පටිසම්මොදි. සොපි ‘‘ඛමනීයං, භො කස්සපා’’තිආදීනි වත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘ආමගන්ධං, භො කස්සප, භුඤ්ජසි, න භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘නාහං, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධං භුඤ්ජාමී’’ති. ‘‘සාධු, සාධු, භො කස්සප, පරකුණපං අඛාදන්තො සුන්දරමකාසි, යුත්තමෙතං භොතො කස්සපස්ස ජාතියා ච කුලස්ස ච ගොත්තස්ස චා’’ති. තතො භගවා ‘‘අහං කිලෙසෙ සන්ධාය ‘ආමගන්ධං න භුඤ්ජාමී’ති වදාමි, බ්‍රාහ්මණො මච්ඡමංසං පච්චෙති, යංනූනාහං ස්වෙ ගාමං පිණ්ඩාය අපවිසිත්වා කිකීරඤ්ඤො ගෙහා ආභතං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජෙය්‍යං, එවං ආමගන්ධං ආරබ්භ කථා පවත්තිස්සති. තතො බ්‍රාහ්මණං ධම්මදෙසනාය සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති දුතියදිවසෙ කාලස්සෙව සරීරපරිකම්මං කත්වා ගන්ධකුටිං පාවිසි. භික්ඛූ ගන්ධකුටිද්වාරං පිහිතං දිස්වා ‘‘න භගවා අජ්ජ භික්ඛූහි සද්ධිං පවිසිතුකාමො’’ති ඤත්වා ගන්ධකුටිං පදක්ඛිණං කත්වා පිණ්ඩාය පවිසිංසු. ครั้งนั้น ที่ป่าอิสิปตนะมีนักบวชสองหมื่นคนอาศัยอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะตรัสเรียกท่านเหล่านั้นมาแล้วทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ในเวลาจบพระสูตร นักบวชทั้งหมดก็ได้เป็นพระอรหันต์ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น มีภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวาร ประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนะนั่นเอง และพระเจ้ากาสีพระนามว่ากิกิก็ทรงอุปัฏฐากพระองค์ด้วยปัจจัยสี่ ครั้งนั้น วันหนึ่ง บุรุษผู้หนึ่งชาวกรุงพาราณสีเที่ยวแสวงหาแก่นจันทน์เป็นต้นบนภูเขา ได้ไปถึงอาศรมของติสสดาบส ไหว้ท่านแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดาบสเห็นบุรุษนั้นแล้วจึงถามว่า "ท่านมาจากไหน" บุรุษตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากกรุงพาราณสี" ดาบสถามว่า "มีข่าวอะไรที่นั่นบ้าง" บุรุษตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่นั่น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้นแล้ว" ดาบสได้ฟังคำที่หาได้ยากก็เกิดปีติโสมนัส จึงถามว่า "ท่านผู้นั้นฉันอามคันธะหรือไม่ฉัน" บุรุษถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อามคันธะคืออะไร" ดาบสตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส คือเนื้อและปลา" บุรุษตอบว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าฉันเนื้อและปลา" ครั้นได้ฟังดังนั้น ดาบสก็เกิดความเดือดร้อนใจแล้วคิดอีกว่า "เราจะไปถามท่านดู ถ้าท่านจักกล่าวว่า 'เราบริโภคอามคันธะ' แต่นั้น เราจะห้ามท่านว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติ ตระกูล และโคตรของท่าน' แล้วจักบวชในสำนักของท่าน กระทำการสลัดออกจากภพ" ดาบสนั้นจึงถือเอาบริขารที่เบา พักแรมคืนเดียวในทุกที่ ในเวลาเย็นก็ถึงกรุงพาราณสี แล้วเข้าไปยังป่าอิสิปตนะนั่นเอง แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าในสมัยนั้นก็ประทับนั่งอยู่บนอาสนะเพื่อทรงแสดงธรรมพอดี ดาบสเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ได้ถวายบังคม เป็นผู้นิ่ง ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นดาบสนั้นแล้ว ก็ทรงปฏิสันถารด้วยนัยที่ตรัสไว้แล้วในกาลก่อน แม้ดาบสนั้นกล่าวคำมีอาทิว่า "ท่านกัสสปะ ท่านสบายดีหรือ" นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ท่านกัสสปะ ท่านฉันอามคันธะหรือไม่ฉัน" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่ฉันอามคันธะ" ดาบสกล่าวว่า "ดีละ ดีละ ท่านกัสสปะ การที่ท่านไม่ฉันซากศพของผู้อื่น ท่านทำดีแล้ว การกระทำนี้สมควรแก่ชาติ ตระกูล และโคตรของท่านกัสสปะแล้ว" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า "เรากล่าวว่า 'เราไม่ฉันอามคันธะ' โดยหมายถึงกิเลส แต่พราหมณ์เข้าใจว่าเป็นเนื้อและปลา ไฉนหนอ พรุ่งนี้เราไม่เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต แต่จะฉันบิณฑบาตที่เขานำมาจากเรือนของพระเจ้ากิกิ ด้วยวิธีนี้ เรื่องราวปรารภอามคันธะจักเกิดขึ้น จากนั้น เราจักทำให้พราหมณ์เข้าใจด้วยธัมมเทศนา" ในวันที่สอง พระองค์ทรงกระทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่แล้วเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ภิกษุทั้งหลายเห็นประตูพระคันธกุฎีปิดอยู่ จึงทราบว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไป (บิณฑบาต) พร้อมกับภิกษุทั้งหลาย" จึงกระทำประทักษิณพระคันธกุฎีแล้วก็เข้าไปเพื่อบิณฑบาต භගවාපි ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තාපසොපි ඛො පත්තසාකං පචිත්වා ඛාදිත්වා භගවතො සන්තිකෙ නිසීදි. කිකී කාසිරාජා භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරන්තෙ දිස්වා ‘‘කුහිං භගවා, භන්තෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘විහාරෙ, මහාරාජා’’ති ච සුත්වා නානාබ්‍යඤ්ජනරසමනෙකමංසවිකතිසම්පන්නං භොජනං භගවතො පාහෙසි. අමච්චා විහාරං නෙත්වා භගවතො ආරොචෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා පරිවිසන්තා පඨමං නානාමංසවිකතිසම්පන්නං යාගුං අදංසු, තාපසො දිස්වා ‘‘ඛාදති නු ඛො නො’’ති චින්තෙන්තො අට්ඨාසි. භගවා තස්ස පස්සතොයෙව යාගුං පිවන්තො මංසඛණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපි. තාපසො දිස්වා කුද්ධො. පුන යාගුපීතස්ස නානාරසබ්‍යඤ්ජනං භොජනමදංසු, තම්පි ගහෙත්වා භුඤ්ජන්තං දිස්වා අතිවිය කුද්ධො ‘‘මච්ඡමංසං ඛාදන්තොයෙව ‘න ඛාදාමී’ති භණතී’’ති. අථ භගවන්තං කතභත්තකිච්චං හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා නිසින්නං උපසඞ්කම්ම ‘‘භො කස්සප, මුසා ත්වං භණසි, නෙතං පණ්ඩිතකිච්චං. මුසාවාදො හි ගරහිතො බුද්ධානං, යෙපි තෙ පබ්බතපාදෙ වනමූලඵලාදීහි යාපෙන්තා ඉසයො වසන්ති, තෙපි මුසා න භණන්තී’’ති වත්වා පුන ඉසීනං ගුණෙ ගාථාය වණ්ණෙන්තො ආහ ‘‘සාමාකචිඞ්ගූලකචීනකානි චා’’ති. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ฝ่ายดาบสก็ได้ต้มใบไม้ฉันแล้วนั่งในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเจ้ากิกิกาสิราชทอดพระเนตรเห็นภิกษุทั้งหลายกำลังเที่ยวบิณฑบาต จึงตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ไหน” และครั้นทรงสดับว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ประทับอยู่ในวิหาร” จึงได้ส่งโภชนะอันประกอบด้วยแกงและกับข้าวมีรสต่างๆ และเนื้อหลายชนิดไปถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า พวกอำมาตย์นำโภชนะนั้นไปยังวิหาร กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ถวายทักษิโณทกแล้ว เมื่อกำลังอังคาส ในเบื้องต้นได้ถวายยาคูที่ประกอบด้วยเนื้อหลายชนิด ดาบสเห็นแล้วคิดอยู่ว่า “หนอ พระองค์จะฉันหรือไม่หนอ” ดังนี้แล้วได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อดาบสนั้นเห็นอยู่นั่นเทียว ขณะเสวยยาคู ทรงใส่ชิ้นเนื้อเข้าพระโอษฐ์ ดาบสเห็นแล้วก็โกรธ อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระองค์เสวยยาคูแล้ว พวกเขาได้ถวายโภชนะมีแกงและกับข้าวรสต่างๆ ดาบสเห็นพระองค์ทรงรับแม้นั้นแล้วเสวยอยู่ ก็โกรธยิ่งนัก (คิดว่า) “เสวยปลาและเนื้ออยู่แท้ๆ กลับตรัสว่า ‘เราไม่ฉัน’” ครั้งนั้น ดาบสได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงล้างพระหัตถ์และพระบาทแล้วประทับนั่งอยู่ กราบทูลว่า “ดูก่อนท่านกัสสปะ ท่านกล่าวคำเท็จ นี่ไม่ใช่กิจของบัณฑิต เพราะมุสาวาทเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงติเตียน แม้ฤาษีเหล่าใดที่อาศัยอยู่ที่เชิงเขา ยังชีพด้วยรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นต้น แม้ฤาษีเหล่านั้นก็ไม่กล่าวคำเท็จ” ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อจะพรรณนาคุณของฤาษีทั้งหลายด้วยคาถาอีก จึงกล่าวว่า “สามากะ จิงคูละกะ และจีนกะ เป็นต้น” 242. තත්ථ [Pg.301] සාමාකාති ධුනිත්වා වා සීසානි උච්චිනිත්වා වා ගය්හූපගා තිණධඤ්ඤජාති. තථා චිඞ්ගූලකා කණවීරපුප්ඵසණ්ඨානසීසා හොන්ති. චීනකානීති අටවිපබ්බතපාදෙසු අරොපිතජාතා චීනමුග්ගා. පත්තප්ඵලන්ති යංකිඤ්චි හරිතපණ්ණං. මූලඵලන්ති යංකිඤ්චි කන්දමූලං. ගවිප්ඵලන්ති යංකිඤ්චි රුක්ඛවල්ලිඵලං. මූලග්ගහණෙන වා කන්දමූලං, ඵලග්ගහණෙන රුක්ඛවල්ලිඵලං, ගවිප්ඵලග්ගහණෙන උදකෙ ජාතසිඞ්ඝාතකකසෙරුකාදිඵලං වෙදිතබ්බං. ධම්මෙන ලද්ධන්ති දූතෙය්‍යපහිණගමනාදිමිච්ඡාජීවං පහාය වනෙ උඤ්ඡාචරියාය ලද්ධං. සතන්ති සන්තො අරියා. අස්නමානාති භුඤ්ජමානා. න කාමකාමා අලිකං භණන්තීති තෙ එවං අමමා අපරිග්ගහා එතානි සාමාකාදීනි භුඤ්ජමානා ඉසයො යථා ත්වං සාදුරසාදිකෙ කාමෙ පත්ථයන්තො ආමගන්ධං භුඤ්ජන්තොයෙව ‘‘නාහං, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධං භුඤ්ජාමී’’ති භණන්තො අලිකං භණසි, තථා න කාමකාමා අලිකං භණන්ති, කාමෙ කාමයන්තා මුසා න භණන්තීති ඉසීනං පසංසාය භගවතො නින්දං දීපෙති. ๒๔๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า สามากา คือ ข้าวชนิดหญ้าที่พึงเก็บเอาด้วยการสลัดหรือเด็ดรวง เหมือนกัน จิงคูละกะ มีรวงสัณฐานเหมือนดอกยี่โถ บทว่า จีนกานิ คือ ถั่วเขียวป่าที่เกิดขึ้นเองในป่าและเชิงเขา บทว่า ปัตตัปผลัง คือ ใบไม้เขียวอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า มูลัปผลัง คือ เหง้าและรากอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ควิปผลัง คือ ผลไม้และผลเถาวัลย์อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงทราบว่า ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า มูล หมายถึงเหง้าและราก, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า ผล หมายถึงผลไม้และผลเถาวัลย์, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า ควิปผล หมายถึงผลที่เกิดในน้ำมีกระจับและแห้วเป็นต้น บทว่า ธัมเมน ลัทธัง คือ ได้มาโดยธรรม คือละมิจฉาชีพมีการเป็นทูตและการรับใช้เป็นต้นแล้ว ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาในป่า บทว่า สตัง คือ สัตบุรุษผู้เป็นอริยะ บทว่า อัสนมานา คือ บริโภคอยู่ บทว่า น กามกามา อลิกํ ภณันติ คือ ฤาษีเหล่านั้นผู้ไม่ยึดถือ ไม่ครอบครอง บริโภคสามากะเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่กล่าวคำเท็จเพราะความใคร่ในกาม เหมือนอย่างที่ท่านผู้ปรารถนากามทั้งหลายมีรสอร่อยเป็นต้น บริโภคอามคันธะอยู่แท้ๆ กลับกล่าวคำเท็จว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่บริโภคอามคันธะ” ฉันใด ฤาษีเหล่านั้นผู้ไม่มักมากในกาม ย่อมไม่กล่าวคำเท็จ ฉันนั้น คือ ผู้ปรารถนากามทั้งหลาย ย่อมไม่กล่าวคำเท็จ (ดาบส) แสดงการนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยการสรรเสริญฤาษีทั้งหลาย 243. එවං ඉසීනං පසංසාපදෙසෙන භගවන්තං නින්දිත්වා ඉදානි අත්තනා අධිප්පෙතං නින්දාවත්ථුං දස්සෙත්වා නිප්පරියායෙනෙව භගවන්තං නින්දන්තො ආහ ‘‘යදස්නමානො’’ති තත්ථ ද-කාරො පදසන්ධිකරො. අයං පනත්ථො – යං කිඤ්චිදෙව සසමංසං වා තිත්තිරමංසං වා ධොවනච්ඡෙදනාදිනා පුබ්බපරිකම්මෙන සුකතං, පචනවාසනාදිනා පච්ඡාපරිකම්මෙන සුනිට්ඨිතං, න මාතරා න පිතරා, අපිච ඛො පන ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යො අය’’න්ති මඤ්ඤමානෙහි ධම්මකාමෙහි පරෙහි දින්නං, සක්කාරකරණෙන පයතං පණීතමලඞ්කතං, උත්තමරසතාය ඔජවන්තතාය ථාමබලභරණසමත්ථතාය ච පණීතං අස්නමානො ආහාරයමානො, න කෙවලඤ්ච යංකිඤ්චි මංසමෙව, අපිච ඛො පන ඉදම්පි සාලීනමන්නං විචිතකාළකං සාලිතණ්ඩුලොදනං පරිභුඤ්ජමානො සො භුඤ්ජසි, කස්සප, ආමගන්ධං, සො ත්වං යංකිඤ්චි මංසං භුඤ්ජමානො ඉදඤ්ච සාලීනමන්නං පරිභුඤ්ජමානො භුඤ්ජසි, කස්සප, ආමගන්ධන්ති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. ๒๔๓. ดาบสนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอ้างการสรรเสริญฤาษีทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงวัตถุแห่งการนินทาที่ตนประสงค์ จึงนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยส่วนเดียว กล่าวว่า “ยทัสนมาโน” เป็นต้น ในบทนั้น ท-อักษร เป็นอักษรเชื่อมบท ส่วนเนื้อความดังนี้: (ท่าน) บริโภคอยู่ซึ่งเนื้อกระต่ายหรือเนื้อนกกระทาอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เขาทำดีแล้วด้วยการตระเตรียมเบื้องต้นมีการล้างและการหั่นเป็นต้น ปรุงสำเร็จดีแล้วด้วยการตระเตรียมภายหลังมีการปรุงและการอบกลิ่นเป็นต้น อันไม่ใช่มารดา ไม่ใช่บิดา (ทำ) แต่ทว่า อันชนเหล่าอื่นผู้ใคร่ธรรม ผู้เข้าใจว่า “ท่านผู้นี้เป็นทักขิไณยบุคคล” ถวายแล้ว อันประณีต ประดับตกแต่ง ด้วยการทำสักการะ อันประณีตเพราะความเป็นของมีรสเลิศ มีโอชะ และสามารถบำรุงกำลังวังชา และมิใช่แต่เนื้ออย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น แต่ยังบริโภคแม้ข้าวสาลีนี้ คือข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่คัดเมล็ดดำออกแล้ว ท่านนั้นย่อมฉันซึ่งอามคันธะ ดูก่อนกัสสปะ ท่านนั้นเมื่อฉันเนื้ออย่างใดอย่างหนึ่ง และบริโภคข้าวสาลีนี้อยู่ ย่อมฉันซึ่งอามคันธะ ดูก่อนกัสสปะ ดังนี้ (ดาบส) เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร 244. එවං ආහාරතො භගවන්තං නින්දිත්වා ඉදානි මුසාවාදං ආරොපෙත්වා නින්දන්තො ආහ ‘‘න ආමගන්ධො…පෙ… සුසඞ්ඛතෙහී’’ති. තස්සත්ථො [Pg.302] – පුබ්බෙ මයා පුච්ඡිතො සමානො ‘‘න ආමගන්ධො මම කප්පතී’’ති ඉච්චෙව ත්වං භාසසි, එවං එකංසෙනෙව ත්වං භාසසි බ්‍රහ්මබන්ධු බ්‍රාහ්මණගුණවිරහිතජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණාති පරිභාසන්තො භණති. සාලීනමන්නන්ති සාලිතණ්ඩුලොදනං. පරිභුඤ්ජමානොති භුඤ්ජමානො. සකුන්තමංසෙහි සුසඞ්ඛතෙහීති තදා භගවතො අභිහටං සකුණමංසං නිද්දිසන්තො භණති. ๒๔๔. ดาบสนินทาพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยทางอาหารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะยกมุสาวาทขึ้นนินทา จึงกล่าวว่า “น อามคนฺโธ...ฯลฯ...สุสงฺขเตหิ” เนื้อความของคาถานั้นมีดังนี้: เมื่อก่อน อันเราถามแล้ว ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “อามคันธะไม่ควรแก่เรา” ท่านกล่าวโดยส่วนเดียวอย่างนี้ (ดาบส) กล่าวบริภาษว่า “ดูก่อนพราหมณ์โดยกำเนิด คือพราหมณ์เพียงโดยชาติ ผู้ปราศจากคุณของพราหมณ์” บทว่า สาลีนมฺอนฺนํ คือ ข้าวสุกแห่งข้าวสาลี บทว่า ปริภุญฺชมาโน คือ บริโภคอยู่ บทว่า สกุนฺตมํเสหิ สุสงฺขเตหิ คือ (ดาบส) เมื่อจะชี้ถึงเนื้อนกที่เขาปรุงดีแล้วนำมาถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าในครั้งนั้น จึงกล่าว එවං භණන්තො එව ච භගවතො හෙට්ඨා පාදතලා පභුති යාව උපරි කෙසග්ගා සරීරමුල්ලොකෙන්තො ද්වත්තිංසවරලක්ඛණාසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසම්පදං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපඤ්ච දිස්වා ‘‘එවරූපො මහාපුරිසලක්ඛණාදිපටිමණ්ඩිතකායො න මුසා භණිතුං අරහති. අයං හිස්ස භවන්තරෙපි සච්චවාචානිස්සන්දෙනෙව උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදු තූලසන්නිභා, එකෙකානි ච ලොමකූපෙසු ලොමානි. ස්වායං කථමිදානි මුසා භණිස්සති. අද්ධා අඤ්ඤො ඉමස්ස ආමගන්ධො භවිස්සති, යං සන්ධාය එතදවොච – ‘නාහං, බ්‍රාහ්මණ, ආමගන්ධං භුඤ්ජාමී’ති, යංනූනාහං එතං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා සඤ්ජාතබහුමානො ගොත්තෙනෙව ආලපන්තො ඉමං ගාථාසෙසං ආහ – และเมื่อกล่าวดังนี้อยู่นั่นเทียว ดาบสแลดูพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าตั้งแต่ฝ่าพระบาทเบื้องล่างจนถึงปลายพระเกศาเบื้องบน เห็นความถึงพร้อมด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และพระรัศมีวาหนึ่งแวดล้อมแล้ว (จึงคิดว่า) “พระวรกายที่ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะเป็นต้นเช่นนี้ ไม่ควรจะกล่าวคำเท็จ เพราะว่า พระอุณาโลมนี้ของพระองค์ เกิดขึ้นที่ระหว่างพระโขนง ก็ด้วยผลแห่งการมีสัจวาจาแม้ในภพอื่น มีสีขาวอ่อนนุ่มดุจปุยนุ่น และพระโลมาในขุมขนทั้งหลายก็มีเส้นเดียวๆ พระองค์ผู้นี้ บัดนี้จะตรัสคำเท็จได้อย่างไร แน่นอน อามคันธะของพระองค์นี้คงจะมีอย่างอื่น ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่บริโภคอามคันธะ’ ไฉนหนอ เราพึงทูลถามถึงอามคันธะนั้น” ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเกิดความเลื่อมใสมาก เมื่อจะเรียกโดยโคตรนั่นเทียว จึงกล่าวคาถาส่วนที่เหลือนี้ว่า ‘‘පුච්ඡාමි තං කස්සප එතමත්ථං, කථංපකාරො තව ආමගන්ධො’’ති. “ข้าพเจ้าขอทูลถามเนื้อความนั้นกะท่านกัสสปะ อามคันธะของท่านเป็นเช่นไร” 245. අථස්ස භගවා ආමගන්ධං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘පාණාතිපාතො’’ති එවමාදිමාහ. තත්ථ පාණාතිපාතොති පාණවධො. වධඡෙදබන්ධනන්ති එත්ථ සත්තානං දණ්ඩාදීහි ආකොටනං වධො, හත්ථපාදාදීනං ඡෙදනං ඡෙදො, රජ්ජුආදීහි බන්ධො බන්ධනං. ථෙය්‍යං මුසාවාදොති ථෙය්‍යඤ්ච මුසාවාදො ච. නිකතීති ‘‘දස්සාමි, කරිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන ආසං උප්පාදෙත්වා නිරාසාකරණං. වඤ්චනානීති අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති ගාහාපනාදීනි. අජ්ඣෙනකුත්තන්ති නිරත්ථකමනෙකගන්ථපරියාපුණනං. පරදාරසෙවනාති පරපරිග්ගහිතාසු චාරිත්තාපජ්ජනං. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස පාණාතිපාතාදිඅකුසලධම්මසමුදාචාරො ආමගන්ධො විස්සගන්ධො [Pg.303] කුණපගන්ධො. කිං කාරණා? අමනුඤ්ඤත්තා කිලෙසඅසුචිමිස්සකත්තා සබ්භි ජිගුච්ඡිතත්තා පරමදුග්ගන්ධභාවාවහත්තා ච. යෙ හි උස්සන්නකිලෙසා සත්තා, තෙ තෙහි අතිදුග්ගන්ධා හොන්ති, නික්කිලෙසානං මතසරීරම්පි දුග්ගන්ධං න හොති, තස්මා එසාමගන්ධො. මංසභොජනං පන අදිට්ඨමසුතමපරිසඞ්කිතඤ්ච අනවජ්ජං, තස්මා න හි මංසභොජනං ආමගන්ධොති. ๒๔๕. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงวิสัชนาอามคันธะแก่ติสสฤาษีนั้น จึงได้ตรัสคาถามีคำว่า "ปาณาติปาโต" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาณาติปาโต คือ การฆ่าสัตว์ ในบทว่า วธเฉทพนฺธนํ นี้ การทุบตีสัตว์ทั้งหลายด้วยท่อนไม้เป็นต้น ชื่อว่า วธะ, การตัดอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ชื่อว่า เฉทะ, การผูกด้วยเชือกเป็นต้น ชื่อว่า พันธนะ บทว่า เถยฺยํ มุสาวาโท คือ การลักทรัพย์ด้วย และการพูดเท็จด้วย บทว่า นิกติ คือ การทำให้ความหวังเกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราจะให้, เราจะทำ" แล้วทำให้สิ้นหวัง บทว่า วญฺจนานิ คือ การให้รับเอาสิ่งที่ไม่ใช่ทองคำเป็นต้นว่าเป็นทองคำ บทว่า อชฺเฌนกุฏฺฏํ คือ การเล่าเรียนคัมภีร์มากมายอันไร้ประโยชน์ บทว่า ปรทารเสวนา คือ การประพฤติล่วงในภรรยาที่ผู้อื่นหวงแหน ในบทว่า เอสา’มคนฺโธ น หิ มํสโภชนํ นี้ การประพฤติอกุศลธรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นนี้ เป็นอามคันธะ (กลิ่นดิบ) เป็นกลิ่นคาว เป็นกลิ่นซากศพ เพราะเหตุไร? เพราะไม่เป็นที่น่าพอใจ เพราะระคนด้วยกิเลสอันเป็นของไม่สะอาด เพราะเป็นสิ่งที่สัตบุรุษรังเกียจ และเพราะนำมาซึ่งความเป็นของมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง ด้วยว่า สัตว์เหล่าใดมีกิเลสกำเริบ สัตว์เหล่านั้นย่อมมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่งเพราะกิเลสเหล่านั้น แม้สรีระที่ตายแล้วของท่านผู้สิ้นกิเลสก็ไม่มีกลิ่นเหม็น เพราะฉะนั้น สิ่งนี้จึงเป็นอามคันธะ ส่วนการบริโภคเนื้อที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน และไม่ได้รังเกียจ ไม่มีโทษ เพราะฉะนั้น การบริโภคเนื้อจึงไม่เป็นอามคันธะเลย 246. එවං ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය එකෙන නයෙන ආමගන්ධං විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි යස්මා තෙ තෙ සත්තා තෙහි තෙහි ආමගන්ධෙහි සමන්නාගතා, න එකො එව සබ්බෙහි, න ච සබ්බෙ එකෙනෙව, තස්මා නෙසං තෙ තෙ ආමගන්ධෙ පකාසෙතුං ‘‘යෙ ඉධ කාමෙසු අසඤ්ඤතා ජනා’’තිආදිනා නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානාය තාව දෙසනාය ආමගන්ධෙ විස්සජ්ජෙන්තො ද්වෙ ගාථායො අභාසි. ๒๔๖. (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงวิสัชนาอามคันธะโดยนัยหนึ่งด้วยเทศนาที่อ้างอิงธรรมะเป็นหลักอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะเหตุว่าสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นๆ ประกอบด้วยอามคันธะเหล่านั้นๆ มิใช่คนๆ เดียวจะประกอบด้วย (อามคันธะ) ทั้งหมด และมิใช่ทุกคนจะประกอบด้วย (อามคันธะ) อย่างเดียว เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงประกาศอามคันธะเหล่านั้นๆ แก่สัตว์เหล่านั้น เมื่อจะทรงวิสัชนาอามคันธะด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลเป็นหลักก่อน โดยนัยเป็นต้นว่า "เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา" จึงได้ตรัสพระคาถา ๒ คาถา තත්ථ යෙ ඉධ කාමෙසු අසඤ්ඤතා ජනාති යෙ කෙචි ඉධ ලොකෙ කාමපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මාතිමාතුච්ඡාදීසුපි මරියාදාවිරහෙන භින්නසංවරතාය අසංයතා පුථුජ්ජනා. රසෙසු ගිද්ධාති ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රසෙසු ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා අනාදීනවදස්සාවිනො අනිස්සරණපඤ්ඤා රසෙ පරිභුඤ්ජන්ති. අසුචිභාවමස්සිතාති තාය රසගිද්ධියා රසපටිලාභත්ථාය නානප්පකාරමිච්ඡාජීවසඞ්ඛාතඅසුචිභාවමිස්සිතා. නත්ථිකදිට්ඨීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිදසවත්ථුකමිච්ඡාදිට්ඨිසමන්නාගතා. විසමාති විසමෙන කායකම්මාදිනා සමන්නාගතා. දුරන්නයාති දුවිඤ්ඤාපයා සන්දිට්ඨිපරාමාසීආධානග්ගාහීදුප්පටිනිස්සග්ගිතාසමන්නාගතා. එසාමගන්ධොති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘කාමෙසු අසංයතතා රසගිද්ධතා ආජීවවිපත්තිනත්ථිකදිට්ඨිකායදුච්චරිතාදිවිසමතා දුරන්නයභාවතා’’ති අපරොපි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන ඡබ්බිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො. න හි මංසභොජනන්ති මංසභොජනං පන යථාවුත්තෙනෙවත්ථෙන න ආමගන්ධොති. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย อิธ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา คือ ปุถุชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ ผู้ไม่สำรวมในกามทั้งหลายที่นับว่าเป็นการเสพกาม แม้ในมารดาและป้าเป็นต้น โดยปราศจากขอบเขต ด้วยความเป็นผู้มีสังวรแตก บทว่า รเสสุ คิทฺธา คือ (ชนทั้งหลาย) ย่อมบริโภครสทั้งหลายอันพึงรู้ได้ด้วยลิ้น โดยเป็นผู้กำหนัด ยินดี หมกมุ่น สยบอยู่ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บทว่า อสุจิภาวมสฺสิตา คือ เพราะความกำหนัดในรสนั้น เพื่อให้ได้รส จึงระคนด้วยความเป็นของไม่สะอาดอันได้แก่มิจฉาชีพต่างๆ บทว่า นตฺถิกทิฏฺฐี คือ ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ มี "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น บทว่า วิสมา คือ ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สม่ำเสมอ บทว่า ทุรนฺนยา คือ เป็นผู้ที่ผู้อื่นให้รู้ได้ยาก ยึดมั่นในทิฏฐิของตน ถือมั่นอย่างแรงกล้า ประกอบด้วยความเป็นผู้สละ (ทิฏฐิ) ได้ยาก บทว่า เอสา’มคนฺโธ คือ อามคันธะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ว่า คือ ความไม่สำรวมในกามทั้งหลาย, ความกำหนัดในรส, ความวิบัติแห่งอาชีวะ, นัตถิกทิฏฐิ, ความไม่สม่ำเสมอมีกายทุจริตเป็นต้น, และความเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำได้ยาก พึงทราบอามคันธะ ๖ อย่าง แม้อย่างอื่นอีกโดยอรรถที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว บทว่า น หิ มํสโภชนํ คือ ส่วนการบริโภคเนื้อ โดยอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ไม่เป็นอามคันธะ 247. දුතියගාථායපි යෙ ලූඛසාති යෙ ලූඛා නිරසා, අත්තකිලමථානුයුත්තාති අත්ථො. දාරුණාති කක්ඛළා දොවචස්සතායුත්තා. පිට්ඨිමංසිකාති [Pg.304] පුරතො මධුරං භණිත්වා පරම්මුඛෙ අවණ්ණභාසිනො. එතෙ හි අභිමුඛං ඔලොකෙතුමසක්කොන්තා පරම්මුඛානං පිට්ඨිමංසඛාදකා විය හොන්ති, තෙන ‘‘පිට්ඨිමංසිකා’’ති වුච්චන්ති. මිත්තද්දුනොති මිත්තදූහකා, දාරධනජීවිතෙසු විස්සාසමාපන්නානං මිත්තානං තත්ථ මිච්ඡාපටිපජ්ජනකාති වුත්තං හොති. නික්කරුණාති කරුණාවිරහිතා සත්තානං අනත්ථකාමා. අතිමානිනොති ‘‘ඉධෙකච්චො ජාතියා වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙ අතිමඤ්ඤති, යො එවරූපො මානො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’’ති (විභ. 880) එවං වුත්තෙන අතිමානෙන සමන්නාගතා. අදානසීලාති අදානපකතිකා, අදානාධිමුත්තා අසංවිභාගරතාති අත්ථො. න ච දෙන්ති කස්සචීති තාය ච පන අදානසීලතාය යාචිතාපි සන්තා කස්සචි කිඤ්චි න දෙන්ති, අදින්නපුබ්බකකුලෙ මනුස්සසදිසා නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතපරායණා හොන්ති. කෙචි පන ‘‘ආදානසීලා’’තිපි පඨන්ති, කෙවලං ගහණසීලා, කස්සචි පන කිඤ්චි න දෙන්තීති. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘ලූඛතා, දාරුණතා, පිට්ඨිමංසිකතා, මිත්තදූභිතා, නික්කරුණතා, අතිමානිතා, අදානසීලතා, අදාන’’න්ති අපරොපි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන අට්ඨවිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති. ๒๔๗. แม้ในคาถาที่สอง บทว่า เย ลูขสา คือ ชนเหล่าใดเป็นผู้เศร้าหมอง ปราศจากรส อธิบายว่า ประกอบในการทรมานตน บทว่า ทารุณา คือ เป็นผู้หยาบคาย ประกอบด้วยความเป็นผู้ว่ายาก บทว่า ปิฏฺฐิมํสิกา คือ พูดไพเราะต่อหน้า ลับหลังกล่าวคำไม่เป็นคุณ ด้วยว่า ชนเหล่านี้ไม่สามารถจะมองดูซึ่งหน้าได้ เป็นประดุจผู้กินเนื้อหลังของคนอื่นในที่ลับหลัง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "ปิฏฐิมังสิกา" (ผู้กินเนื้อหลัง) บทว่า มิตฺตทฺทุโน คือ ผู้ประทุษร้ายมิตร ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ประพฤติผิดต่อมิตรทั้งหลายผู้ถึงความไว้วางใจในภรรยา ทรัพย์ และชีวิต บทว่า นิกฺกรุณา คือ ปราศจากกรุณา ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย บทว่า อติมานิโน คือ ประกอบด้วยอติมานะที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้... ย่อมดูหมิ่นผู้อื่นด้วยชาติ... หรือด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง มานะเช่นใดนี้ เป็นความปรารถนาจะเป็นดุจธงชัยแห่งจิต" บทว่า อทานสีลา คือ มีปกติไม่ให้ ไม่มีใจน้อมไปในการให้ อธิบายว่า ไม่ยินดีในการแบ่งปัน บทว่า น จ เทนฺติ กสฺสจิ คือ ก็เพราะความเป็นผู้มีปกติไม่ให้นั้น แม้ถูกขออยู่ ก็ไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย เป็นดุจมนุษย์ในตระกูลที่ไม่เคยให้ในกาลก่อน ย่อมมีเปรตผู้มีความอยากจนแผดเผาเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ส่วนบางท่านก็อ่านว่า "อาทานสีลา" (หมายความว่า) มีปกติรับเอาอย่างเดียว แต่ไม่ให้อะไรๆ แก่ใครเลย บทว่า เอสา’มคนฺโธ น หิ มํสโภชนํ คือ อามคันธะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ว่า คือ ความเป็นผู้เศร้าหมอง, ความเป็นผู้ดุร้าย, ความเป็นผู้กินเนื้อหลัง, ความเป็นผู้ประทุษร้ายมิตร, ความเป็นผู้ไม่มีกรุณา, ความเป็นผู้มีมานะจัด, ความเป็นผู้มีปกติไม่ให้, และการไม่ให้ พึงทราบอามคันธะ ๘ อย่าง แม้อย่างอื่นอีกโดยอรรถที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเทียว (ส่วน) การบริโภคเนื้อไม่เป็นอามคันธะเลย 248. එවං පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ද්වෙ ගාථායො වත්වා පුන තස්ස තාපසස්ස ආසයානුපරිවත්තනං විදිත්වා ධම්මාධිට්ඨානායෙව දෙසනාය එකං ගාථං අභාසි. තත්ථ කොධො උරගසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. මදොති ‘‘ජාතිමදො, ගොත්තමදො, ආරොග්‍යමදො’’තිආදිනා (විභ. 832) නයෙන විභඞ්ගෙ වුත්තප්පභෙදො චිත්තස්ස මජ්ජනභාවො. ථම්භොති ථද්ධභාවො. පච්චුපට්ඨාපනාති පච්චනීකට්ඨාපනා, ධම්මෙන නයෙන වුත්තස්ස පටිවිරුජ්ඣිත්වා ඨානං. මායාති ‘‘ඉධෙකච්චො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා’’තිආදිනා (විභ. 894) නයෙන විභඞ්ගෙ විභත්තා කතපාපපටිච්ඡාදනතා. උසූයාති පරලාභසක්කාරාදීසු ඉස්සා. භස්සසමුස්සයොති සමුස්සිතං භස්සං, අත්තුක්කංසනතාති වුත්තං හොති. මානාතිමානොති ‘‘ඉධෙකච්චො ජාතියා වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පුබ්බකාලං පරෙහි [Pg.305] සදිසං අත්තානං දහති, අපරකාලං අත්තානං සෙය්‍යං දහති, පරෙ හීනෙ දහති, යො එවරූපො මානො…පෙ… කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’’ති (විභ. 880) විභඞ්ගෙ විභත්තො. අසබ්භි සන්ථවොති අසප්පුරිසෙහි සන්ථවො. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස කොධාදි නවවිධො අකුසලරාසි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන ආමගන්ධොති වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති. ๒๔๘. ครั้นตรัสคาถา ๒ คาถา ด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลอย่างนี้แล้ว ทรงทราบความที่อัธยาศัยของดาบสนั้นยังไม่เปลี่ยนแปลงอีก จึงได้ตรัสคาถาหนึ่งด้วยเทศนาที่อ้างอิงธรรมะเท่านั้น ในคาถานั้น พึงทราบคำว่า โกธะ (ความโกรธ) ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอุรคสูตรนั่นเทียว คำว่า มทะ ได้แก่ ความเป็นคือความเมาแห่งจิต มีประเภทตามที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิภังค์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ชาติมทะ (ความเมาในชาติ), โคตรมทะ (ความเมาในโคตร), อาโรคยมทะ (ความเมาในความไม่มีโรค)" คำว่า ถัมภะ ได้แก่ ความเป็นผู้กระด้าง คำว่า ปัจจุปัฏฐาปนา ได้แก่ การตั้งตนเป็นปฏิปักษ์ คือ การยืนขวางต่อคำที่กล่าวโดยธรรมโดยนัย คำว่า มายา ได้แก่ ความเป็นคือการปกปิดบาปที่ทำไว้ ซึ่งจำแนกไว้แล้วในคัมภีร์วิภังค์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติทุจริตด้วยกาย..." คำว่า อุสูยา ได้แก่ ความริษยาในลาภสักการะเป็นต้นของผู้อื่น คำว่า ภัสสสมุสสยะ ได้แก่ วาจาที่ยกตน คือ ความเป็นผู้ยกตนข่มท่าน คำว่า มานาติมานะ ได้แก่ มานะและอติมานะที่จำแนกไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ โดยชาติ... หรือโดยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง ในกาลก่อนย่อมตั้งตนเสมอด้วยผู้อื่น ในกาลต่อมาย่อมตั้งตนว่าประเสริฐกว่า ตั้งผู้อื่นว่าเลวกว่า มานะเห็นปานใด... ความปรารถนาจะเป็นดุจธงชัยแห่งจิต..." คำว่า อสัพภิสันทวะ ได้แก่ การสังสรรค์กับอสัตบุรุษทั้งหลาย บทว่า เอสาคันโธ น หิ มํสโภชนํ ความว่า กองอกุศล ๙ ประการ มีความโกรธเป็นต้นนี้ พึงทราบว่าเป็นอามคันธะโดยอรรถที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว ก็การบริโภคเนื้อหามิได้ (เป็นอามคันธะ) 249. එවං ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය නවවිධං ආමගන්ධං දස්සෙත්වා පුනපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ආමගන්ධෙ විස්සජ්ජෙන්තො තිස්සො ගාථායො අභාසි. තත්ථ යෙ පාපසීලාති යෙ පාපසමාචාරතාය ‘‘පාපසීලා’’ති ලොකෙ පාකටා. ඉණඝාතසූචකාති වසලසුත්තෙ වුත්තනයෙන ඉණං ගහෙත්වා තස්ස අප්පදානෙන ඉණඝාතා, පෙසුඤ්ඤෙන සූචකා ච. වොහාරකූටා ඉධ පාටිරූපිකාති ධම්මට්ටට්ඨානෙ ඨිතා ලඤ්ජං ගහෙත්වා සාමිකෙ පරාජෙන්තා කූටෙන වොහාරෙන සමන්නාගතත්තා වොහාරකූටා, ධම්මට්ඨපටිරූපකත්තා පාටිරූපිකා. අථ වා ඉධාති සාසනෙ. පාටිරූපිකාති දුස්සීලා. තෙ හි යස්මා නෙසං ඉරියාපථසම්පදාදීහි සීලවන්තපටිරූපං අත්ථි, තස්මා පටිරූපා, පටිරූපා එව පාටිරූපිකා. නරාධමා යෙධ කරොන්ති කිබ්බිසන්ති යෙ ඉධ ලොකෙ නරාධමා මාතාපිතූසු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධාදීසු ච මිච්ඡාපටිපත්තිසඤ්ඤිතං කිබ්බිසං කරොන්ති. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘පාපසීලතා, ඉණඝාතතා, සූචකතා, වොහාරකූටතා, පාටිරූපිකතා, කිබ්බිසකාරිතා’’ති අපරොපි පුබ්බෙ වුත්තෙනෙවත්ථෙන ඡබ්බිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති. ๒๔๙. ครั้นทรงแสดงอามคันธะ ๙ ประการ ด้วยเทศนาที่อ้างอิงธรรมะอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงวิสัชนาอามคันธะด้วยเทศนาที่อ้างอิงบุคคลตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนอีก จึงได้ตรัสคาถา ๓ คาถา ในคาถาเหล่านั้น บทว่า เย ปาปสีลา ความว่า ชนเหล่าใดปรากฏในโลกว่า "เป็นคนมีศีลชั่ว" เพราะความประพฤติชั่ว บทว่า อิณฆาตสูจกา ความว่า เป็นผู้ฆ่าหนี้ เพราะกู้หนี้แล้วไม่ให้คืน และเป็นผู้ส่อเสียด เพราะคำส่อเสียด ตามนัยที่กล่าวไว้ในวสลสูตร บทว่า โวหารกูฏา อิธ ปาฏิรูปิกา ความว่า ชื่อว่า โวหารกูฏะ เพราะประกอบด้วยโวหารโกง คือ ยืนอยู่ในที่วินิจฉัย รับสินบนแล้วทำให้เจ้าของแพ้, ชื่อว่า ปาฏิรูปิกะ เพราะทำเหมือนผู้ตั้งอยู่ในธรรม อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อิธะ หมายถึง ในศาสนานี้ บทว่า ปาฏิรูปิกา หมายถึง ผู้ทุศีล จริงอยู่ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ทุศีลเหล่านั้น มีรูปลักษณะคล้ายผู้มีศีลด้วยอิริยาบถสัมปทาเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปฏิรูปะ, ปฏิรูปะ นั่นแหละคือ ปาฏิรูปิกะ บทว่า นราธมา เยธ กโรนฺติ กิพฺพิสํ ความว่า นรชนผู้เลวทรามเหล่าใดในโลกนี้ กระทำกรรมชั่วอันเรียกว่ามิจฉาปฏิบัติในมารดาบิดาและในพระพุทธเจ้าพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า เอสาคันโธ น หิ มํสโภชนํ ความว่า อามคันธะ ๖ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้มีศีลชั่ว, ความเป็นผู้ฆ่าหนี้, ความเป็นผู้ส่อเสียด, ความเป็นผู้โกงในทางค้าขาย, ความเป็นผู้ปลอม, ความเป็นผู้ทำกรรมชั่ว ซึ่งทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ พึงทราบโดยอรรถที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว ก็การบริโภคเนื้อหามิได้ (เป็นอามคันธะ) 250. යෙ ඉධ පාණෙසු අසඤ්ඤතා ජනාති යෙ ජනා ඉධලොකෙ පාණෙසු යථාකාමචාරිතාය සතම්පි සහස්සම්පි මාරෙත්වා අනුද්දයාමත්තස්සාපි අකරණෙන අසංයතා. පරෙසමාදාය විහෙසමුය්‍යුතාති පරෙසං සන්තකං ආදාය ධනං වා ජීවිතං වා තතො ‘‘මා එවං කරොථා’’ති යාචන්තානං වා නිවාරෙන්තානං වා පාණිලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි විහෙසං උය්‍යුතා. පරෙ වා සත්තෙ සමාදාය ‘‘අජ්ජ දස, අජ්ජ වීස’’න්ති එවං සමාදියිත්වා තෙසං වධබන්ධනාදීහි විහෙසමුය්‍යුතා. දුස්සීලලුද්දාති නිස්සීලා ච දුරාචාරත්තා[Pg.306], ලුද්දා ච කුරූරකම්මන්තා ලොහිතපාණිතාය, මච්ඡඝාතකමිගබන්ධකසාකුණිකාදයො ඉධාධිප්පෙතා. ඵරුසාති ඵරුසවාචා. අනාදරාති ‘‘ඉදානි න කරිස්සාම, විරමිස්සාම එවරූපා’’ති එවං ආදරවිරහිතා. එසාමගන්ධො න හි මංසභොජනන්ති එස එතාය ගාථාය පුග්ගලෙ අධිට්ඨාය නිද්දිට්ඨො ‘‘පාණාතිපාතො වධඡෙදබන්ධන’’න්තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙ වුත්තො ච අවුත්තො ච ‘‘පාණෙසු අසංයතතා පරෙසං විහෙසතා දුස්සීලතා ලුද්දතා ඵරුසතා අනාදරො’’ති ඡබ්බිධො ආමගන්ධො වෙදිතබ්බො, න හි මංසභොජනන්ති. පුබ්බෙ වුත්තම්පි හි සොතූනං සොතුකාමතාය අවධාරණතාය දළ්හීකරණතායාති එවමාදීහි කාරණෙහි පුන වුච්චති. තෙනෙව ච පරතො වක්ඛති ‘‘ඉච්චෙතමත්ථං භගවා පුනප්පුනං, අක්ඛාසි නං වෙදයි මන්තපාරගූ’’ති. ๒๕๐. บทว่า เย อิธ ปาเณสุ อสญฺญตา ชนา ความว่า ชนเหล่าใดในโลกนี้ ชื่อว่าไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ประพฤติตามความพอใจในสัตว์ทั้งหลาย ฆ่าสัตว์ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แล้วไม่กระทำแม้เพียงความเอ็นดู บทว่า ปเรสมาทาย วิเหสมุยฺยุตา ความว่า ถือเอาทรัพย์สินของผู้อื่น คือ ทรัพย์หรือชีวิตแล้ว ก็พากเพียรเบียดเบียนผู้ที่วิงวอนหรือห้ามปรามว่า "ท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้เลย" ด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน และท่อนไม้เป็นต้น หรือว่า จับสัตว์อื่นมาแล้วสมาทานว่า "วันนี้ (จะฆ่า) สิบตัว, วันนี้ (จะฆ่า) ยี่สิบตัว" ดังนี้แล้ว ก็พากเพียรเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยการฆ่าและการจองจำเป็นต้น บทว่า ทุสฺสีลลุทฺทา ความว่า เป็นผู้ทุศีล เพราะมีความประพฤติชั่ว และเป็นผู้เหี้ยมโหด เพราะทำกรรมอันโหดร้ายและมีมือเปื้อนเลือด ในที่นี้หมายถึง คนฆ่าปลา พรานเนื้อ พรานนก เป็นต้น บทว่า ผรุสา ความว่า มีวาจาหยาบคาย บทว่า อนาทรา ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเอื้อเฟื้อ คือ (ไม่คิดว่า) "บัดนี้จักไม่ทำ, จักงดเว้น" บทว่า เอสาคันโธ น หิ มํสโภชนํ ความว่า อามคันธะ ๖ ประการนี้ คือ ความไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย, การเบียดเบียนผู้อื่น, ความเป็นผู้ทุศีล, ความเหี้ยมโหด, ความหยาบคาย, ความไม่เอื้อเฟื้อ ซึ่งทรงแสดงไว้โดยอ้างอิงบุคคลด้วยคาถานี้ ทั้งที่กล่าวไว้แล้วและยังมิได้กล่าวไว้ในก่อน ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ปาณาติบาต การฆ่า การตัด การจองจำ" พึงทราบว่าเป็นอามคันธะ ก็การบริโภคเนื้อหามิได้ (เป็นอามคันธะ) ก็จริงอยู่ แม้ข้อความที่ตรัสไว้แล้วในก่อน ก็ตรัสซ้ำอีกด้วยเหตุทั้งหลายมีอาทิ คือ เพราะผู้ฟังมีความปรารถนาจะฟัง, เพื่อเป็นการย้ำความ และเพื่อทำให้มั่นคง และด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว ในตอนท้ายจึงมีคำกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์ ได้ตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่ดาบสนั้นบ่อยๆ" 251. එතෙසු ගිද්ධා විරුද්ධාතිපාතිනොති එතෙසු පාණෙසු ගෙධෙන ගිද්ධා, දොසෙන විරුද්ධා, මොහෙන ආදීනවං අපස්සන්තා පුනප්පුනං අජ්ඣාචාරප්පත්තියා අතිපාතිනො, එතෙසු වා ‘‘පාණාතිපාතො වධඡෙදබන්ධන’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තෙසු පාපකම්මෙසු යථාසම්භවං යෙ ගෙධවිරොධාතිපාතසඞ්ඛාතා රාගදොසමොහා, තෙහි ගිද්ධා විරුද්ධා අතිපාතිනො ච. නිච්චුය්‍යුතාති අකුසලකරණෙ නිච්චං උය්‍යුතා, කදාචි පටිසඞ්ඛාය අප්පටිවිරතා. පෙච්චාති අස්මා ලොකා පරං ගන්ත්වා. තමං වජන්ති යෙ, පතන්ති සත්තා නිරයං අවංසිරාති යෙ ලොකන්තරිකන්ධකාරසඞ්ඛාතං නීචකුලතාදිභෙදං වා තමං වජන්ති, යෙ ච පතන්ති සත්තා අවීචිආදිභෙදං නිරයං අවංසිරා අධොගතසීසා. එසාමගන්ධොති තෙසං සත්තානං තමවජනනිරයපතනහෙතු එස ගෙධවිරොධාතිපාතභෙදො සබ්බාමගන්ධමූලභූතො යථාවුත්තෙනත්ථෙන තිවිධො ආමගන්ධො. න හි මංසභොජනන්ති මංසභොජනං පන න ආමගන්ධොති. ๒๕๑. บทว่า ผู้กำหนัด ขัดเคือง และล่วงเกินในสัตว์เหล่านั้น ความว่า ผู้กำหนัดในสัตว์เหล่านั้นด้วยความอยาก, ขัดเคืองด้วยโทสะ, ไม่เห็นโทษด้วยโมหะ, ชื่อว่าผู้ล่วงเกินเพราะถึงการประพฤติล่วงละเมิดอยู่เนืองๆ. หรืออีกอย่างหนึ่ง ราคะ โทสะ โมหะ ที่เรียกว่า ความอยาก ความขัดเคือง และการล่วงเกิน ตามสมควรในบาปกรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ปาณาติบาตคือการฆ่า การตัด การจองจำ" เหล่าใดมีอยู่, สัตว์ทั้งหลายชื่อว่าผู้กำหนัด ขัดเคือง และล่วงเกินด้วยราคะ โทสะ โมหะเหล่านั้น. บทว่า ผู้ขวนขวายเนืองนิตย์ ความว่า ขวนขวายในการทำอกุศลเป็นนิตย์, ไม่เคยพิจารณาแล้วงดเว้นเลย. บทว่า ละไปแล้ว ความว่า ไปจากโลกนี้สู่ปรโลก. บทว่า สัตว์เหล่าใดย่อมไปสู่ความมืด และสัตว์ทั้งหลายย่อมตกนรกเอาศีรษะลง ความว่า สัตว์เหล่าใดย่อมไปสู่ความมืดที่เรียกว่าโลกอันตรทุกข์ หรือความมืดคือความมีตระกูลต่ำเป็นต้น, และสัตว์เหล่าใดย่อมตกนรกมีอเวจีเป็นต้น เอาศีรษะลง คือมีศีรษะดิ่งลงเบื้องล่าง. บทว่า นั่นเป็นอามคันธะของสัตว์เหล่านั้น ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ที่จำแนกเป็นความอยาก ความขัดเคือง และการล่วงเกินนี้ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการไปสู่ความมืดและการตกนรกของสัตว์เหล่านั้น เป็นรากเหง้าของอามคันธะทั้งปวง ชื่อว่าอามคันธะ ๓ อย่าง โดยความหมายที่กล่าวแล้ว. บทว่า การบริโภคเนื้อไม่ใช่ (อามคันธะ) ความว่า แต่การบริโภคเนื้อ ไม่เรียกว่าเป็นอามคันธะ. 252. එවං භගවා පරමත්ථතො ආමගන්ධං විස්සජ්ජෙත්වා දුග්ගතිමග්ගභාවඤ්චස්ස පකාසෙත්වා ඉදානි යස්මිං මච්ඡමංසභොජනෙ තාපසො ආමගන්ධසඤ්ඤී දුග්ගතිමග්ගසඤ්ඤී ච හුත්වා තස්ස අභොජනෙන සුද්ධිකාමො හුත්වා තං න භුඤ්ජති, තස්ස ච අඤ්ඤස්ස ච තථාවිධස්ස සොධෙතුං අසමත්ථභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න මච්ඡමංස’’න්ති ඉමං ඡප්පදං ගාථමාහ. තත්ථ සබ්බපදානි [Pg.307] අන්තිමපාදෙන යොජෙතබ්බානි – න මච්ඡමංසං සොධෙති මච්චං අවිතිණ්ණකඞ්ඛං, න ආහුතියඤ්ඤමුතූපසෙවනා සොධෙති මච්චං අවිතිණ්ණකඞ්ඛන්ති එවං. එත්ථ ච න මච්ඡමංසන්ති අඛාදියමානං මච්ඡමංසං න සොධෙති, තථා අනාසකත්තන්ති එවං පොරාණා වණ්ණෙන්ති. එවං පන සුන්දරතරං සියා ‘‘න මච්ඡමංසානං අනාසකත්තං න මච්ඡමංසානානාසකත්තං, මච්ඡමංසානං අනාසකත්තං න සොධෙති, මච්ච’’න්ති අථාපි සියා, එවං සන්තෙ අනාසකත්තං ඔහීයතීති? තඤ්ච න, අමරතපෙන සඞ්ගහිතත්තා. ‘‘යෙ වාපි ලොකෙ අමරා බහූ තපා’’ති එත්ථ හි සබ්බොපි වුත්තාවසෙසො අත්තකිලමථො සඞ්ගහං ගච්ඡතීති. නග්ගියන්ති අචෙලකත්තං. මුණ්ඩියන්ති මුණ්ඩභාවො. ජටාජල්ලන්ති ජටා ච රජොජල්ලඤ්ච. ඛරාජිනානීති ඛරානි අජිනචම්මානි. අග්ගිහුත්තස්සුපසෙවනාති අග්ගිපාරිචාරියා. අමරාති අමරභාවපත්ථනතාය පවත්තකායකිලෙසා. බහූති උක්කුටිකප්පධානාදිභෙදතො අනෙකෙ. තපාති සරීරසන්තාපා. මන්තාති වෙදා. ආහුතීති අග්ගිහොමකම්මං. යඤ්ඤමුතූපසෙවනාති අස්සමෙධාදියඤ්ඤා ච උතූපසෙවනා ච. උතූපසෙවනා නාම ගිම්හෙ ආතපට්ඨානසෙවනා, වස්සෙ රුක්ඛමූලසෙවනා, හෙමන්තෙ ජලප්පවෙසසෙවනා. න සොධෙන්ති මච්චං අවිතිණ්ණකඞ්ඛන්ති කිලෙසසුද්ධියා වා භවසුද්ධියා වා අවිතිණ්ණවිචිකිච්ඡං මච්චං න සොධෙන්ති. කඞ්ඛාමලෙ හි සති න විසුද්ධො හොති, ත්වඤ්ච සකඞ්ඛොයෙවාති. එත්ථ ච ‘‘අවිතිණ්ණකඞ්ඛ’’න්ති එතං ‘‘න මච්ඡමංස’’න්තිආදීනි සුත්වා ‘‘කිං නු ඛො මච්ඡමංසානං අභොජනාදිනා සියා විසුද්ධිමග්ගො’’ති තාපසස්ස කඞ්ඛාය උප්පන්නාය භගවතා වුත්තං සියාති නො අධිප්පායො. යා චස්ස ‘‘සො මච්ඡමංසං භුඤ්ජතී’’ති සුත්වාව බුද්ධෙ කඞ්ඛා උප්පන්නා, තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ๒๕๒. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาอามคันธะโดยปรมัตถ์ และทรงประกาศความเป็นทางแห่งทุคคติแก่ดาบสนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่การไม่บริโภคปลาและเนื้อนั้น และวัตรปฏิบัติอย่างอื่นเช่นนั้น ไม่สามารถจะชำระให้หมดจดได้ ซึ่งดาบสมีความสำคัญในการบริโภคปลาและเนื้อนั้นว่าเป็นอามคันธะและเป็นทางแห่งทุคคติ จึงไม่บริโภคสิ่งนั้นด้วยความเป็นผู้ใคร่ความบริสุทธิ์เพราะการไม่บริโภคสิ่งนั้น จึงตรัสคาถา ๖ บทนี้ว่า "น มจฺฉมํสํ" เป็นต้น. ในคาถานั้น พึงประกอบบททั้งหมดกับบาทสุดท้ายว่า การไม่บริโภคปลาและเนื้อ ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้, การบูชายัญและการบำเพ็ญตามฤดูกาล ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้ ฉันนั้น. ในคาถานี้ บทว่า น มจฺฉมํสํ ความว่า ปลาและเนื้อที่บุคคลไม่บริโภคอยู่ ย่อมไม่ชำระให้บริสุทธิ์ได้, และบทว่า อนาสกตฺตํ (ความเป็นผู้ไม่บริโภค) ก็ฉันนั้น ดังนี้บูรพาจารย์อธิบายไว้. แต่อย่างนี้จะดีกว่า คือ "ความเป็นผู้ไม่บริโภคปลาและเนื้อ ไม่ใช่การไม่บริโภคปลาและเนื้อ, ความเป็นผู้ไม่บริโภคปลาและเนื้อ ย่อมไม่ชำระสัตว์ให้บริสุทธิ์ได้" ดังนี้. หากจะมีผู้กล่าวว่า "ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ไม่บริโภคก็เป็นสิ่งที่เลวทรามไป" คำกล่าวแม้นั้นก็ไม่ถูก เพราะนับเนื่องเข้ากับการบำเพ็ญตบะเพื่อความเป็นอมตะ. จริงอยู่ ในบทว่า "เย วาปิ โลเก อมรา พหู ตปา" นั้น อัตตกิลมถานุโยคทั้งหมดที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ได้. บทว่า นคฺคิยํ คือ ความเป็นผู้เปลือยกาย. บทว่า มุณฺฑิยํ คือ ความเป็นผู้มีศีรษะโล้น. บทว่า ชฏาชลฺลํ คือ การเกล้าชฎาและโคลนตม. บทว่า ขราชินานิ คือ หนังสัตว์ที่หยาบ. บทว่า อคฺคิหุตฺตสฺสุปเสวนา คือ การบำเรอไฟ. บทว่า อมรา คือ กิเลสทางกายที่เกิดขึ้นด้วยความปรารถนาความเป็นอมตะ. บทว่า พหู คือ มีหลายอย่าง จำแนกโดยการนั่งกระโหย่งเป็นต้น. บทว่า ตปา คือ การบำเพ็ญตบะเผากาย. บทว่า มนฺตา คือ คัมภีร์พระเวท. บทว่า อาหุติ คือ การบูชาไฟ. บทว่า ยญฺญมุตูปเสวนา คือ อัสสเมธยัญเป็นต้น และการบำเพ็ญตามฤดูกาล. ชื่อว่าการบำเพ็ญตามฤดูกาล คือ ในฤดูร้อน การผิงแดด, ในฤดูฝน การอยู่โคนไม้, ในฤดูหนาว การลงไปในน้ำ. บทว่า ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามความสงสัยไม่ได้ ความว่า ย่อมไม่ชำระสัตว์ผู้ยังข้ามวิจิกิจฉาในความบริสุทธิ์แห่งกิเลสหรือความบริสุทธิ์แห่งภพไม่ได้. เพราะเมื่อมลทินคือความสงสัยยังมีอยู่ บุคคลย่อมไม่บริสุทธิ์, และท่านก็เป็นผู้ยังมีความสงสัยอยู่นั่นเอง. ในเรื่องนี้ คำว่า "อวิติณฺณกงฺขํ" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเมื่อความสงสัยเกิดขึ้นแก่ดาบสผู้ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "น มจฺฉมํสํ" แล้วคิดว่า "ทางแห่งความบริสุทธิ์ด้วยการไม่บริโภคปลาและเนื้อเป็นต้น จะพึงมีได้กระมังหนอ" ดังนี้ นี่เป็นความประสงค์ของเรา. หรือพึงทราบว่า พระองค์ตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงความสงสัยที่เกิดขึ้นแก่ดาบสนั้นในพระพุทธเจ้า เมื่อได้ฟังว่า "พระองค์ทรงบริโภคปลาและเนื้อ" นั่นเอง. 253. එවං මච්ඡමංසානාසකත්තාදීනං සොධෙතුං අසමත්ථභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සොධෙතුං සමත්ථෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො ‘‘සොතෙසු ගුත්තො’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ සොතෙසූති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු. ගුත්තොති ඉන්ද්‍රියසංවරගුත්තියා සමන්නාගතො. එත්තාවතා ඉන්ද්‍රියසංවරපරිවාරසීලං දස්සෙති. විදිතින්ද්‍රියො චරෙති ඤාතපරිඤ්ඤාය ඡළින්ද්‍රියානි විදිත්වා පාකටානි කත්වා චරෙය්‍ය, විහරෙය්‍යාති වුත්තං හොති. එත්තාවතා විසුද්ධසීලස්ස නාමරූපපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. ධම්මෙ ඨිතොති අරියමග්ගෙන අභිසමෙතබ්බචතුසච්චධම්මෙ ඨිතො. එතෙන සොතාපත්තිභූමිං දස්සෙති. අජ්ජවමද්දවෙ [Pg.308] රතොති උජුභාවෙ ච මුදුභාවෙ ච රතො. එතෙන සකදාගාමිභූමිං දස්සෙති. සකදාගාමී හි කායවඞ්කාදිකරානං චිත්තථද්ධභාවකරානඤ්ච රාගදොසානං තනුභාවා අජ්ජවමද්දවෙ රතො හොති. සඞ්ගාතිගොති රාගදොසසඞ්ගාතිගො. එතෙන අනාගාමිභූමිං දස්සෙති. සබ්බදුක්ඛප්පහීනොති සබ්බස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස හෙතුප්පහානෙන පහීනසබ්බදුක්ඛො. එතෙන අරහත්තභූමිං දස්සෙති. න ලිප්පති දිට්ඨසුතෙසු ධීරොති සො එවං අනුපුබ්බෙන අරහත්තං පත්තො ධිතිසම්පදාය ධීරො දිට්ඨසුතෙසු ධම්මෙසු කෙනචි කිලෙසෙන න ලිප්පති. න කෙවලඤ්ච දිට්ඨසුතෙසු, මුතවිඤ්ඤාතෙසු ච න ලිප්පති, අඤ්ඤදත්ථු පරමවිසුද්ධිප්පත්තො හොතීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. ๒๕๓. ครั้นทรงแสดงความที่การไม่บริโภคปลาและเนื้อเป็นต้นไม่สามารถชำระให้บริสุทธิ์ได้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่สามารถชำระให้บริสุทธิ์ได้ จึงตรัสคาถานี้ว่า "โสเตสุ คุตฺโต" เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า โสเตสุ คือ ในอินทรีย์ ๖. บทว่า คุตฺโต คือ ผู้ประกอบด้วยการคุ้มครองคืออินทรียสังวร. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงอินทรียสังวรศีลพร้อมทั้งบริวาร. บทว่า วิทิตินฺทฺริโย จเร ความว่า พึงประพฤติ คือ พึงอยู่ โดยรู้อินทรีย์ ๖ ด้วยญาณปริญญา ทำให้ปรากฏ. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ทรงแสดงการกำหนดนามรูปแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์. บทว่า ธมฺเม ฐิโต คือ ผู้ตั้งอยู่ในสัจจธรรม ๔ ที่พึงแทงตลอดด้วยอริยมรรค. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงโสดาปัตติภูมิ. บทว่า อชฺชวมทฺทเว รโต คือ ผู้ยินดีในความเป็นผู้ตรงและความเป็นผู้อ่อนโยน. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสกทาคามิภูมิ. จริงอยู่ พระสกทาคามีเป็นผู้ยินดีในความเป็นผู้ตรงและความอ่อนโยน เพราะราคะและโทสะอันเป็นเหตุกระทำความคดทางกายเป็นต้น และกระทำความกระด้างแห่งจิตให้เบาบางลง. บทว่า สงฺคาติโค คือ ผู้ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้องคือราคะและโทสะ. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอนาคามิภูมิ. บทว่า สพฺพทุกฺขปฺปหีโน คือ ผู้ละทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว เพราะละเหตุแห่งวัฏทุกข์ทั้งปวงได้. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอรหัตตภูมิ. บทว่า ธีรชนย่อมไม่ติดในสิ่งที่เห็นและได้ยิน ความว่า ธีรชนนั้นผู้บรรลุอรหัตผลโดยลำดับอย่างนี้แล้ว สมบูรณ์ด้วยธิติ (ปัญญา) ย่อมไม่ติดด้วยกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายที่เห็นและได้ยิน. มิใช่เพียงแต่ในสิ่งที่เห็นและได้ยินเท่านั้น แม้ในสิ่งที่ทราบและรู้แจ้งก็ไม่ติด, ตรงกันข้าม กลับเป็นผู้บรรลุความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ดังนี้. (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบพระธรรมเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตผล. 254-5. ඉතො පරං ‘‘ඉච්චෙතමත්ථ’’න්ති ද්වෙ ගාථා සඞ්ගීතිකාරෙහි වුත්තා. තාසමත්ථො – ඉති භගවා කස්සපො එතමත්ථං පුනප්පුනං අනෙකාහි ගාථාහි ධම්මාධිට්ඨානාය පුග්ගලාධිට්ඨානාය ච දෙසනාය යාව තාපසො අඤ්ඤාසි, තාව සො අක්ඛාසි කථෙසි විත්ථාරෙසි. නං වෙදයි මන්තපාරගූති සොපි තඤ්ච අත්ථං මන්තපාරගූ, වෙදපාරගූ, තිස්සො බ්‍රාහ්මණො වෙදයි අඤ්ඤාසි. කිං කාරණා? යස්මා අත්ථතො ච පදතො ච දෙසනානයතො ච චිත්‍රාහි ගාථාහි මුනී පකාසයි. කීදිසො? නිරාමගන්ධො අසිතො දුරන්නයො, ආමගන්ධකිලෙසාභාවා නිරාමගන්ධො, තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයාභාවා අසිතො, බාහිරදිට්ඨිවසෙන ‘‘ඉදං සෙය්‍යො ඉදං වර’’න්ති කෙනචි නෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුරන්නයො. එවං පකාසිතවතො චස්ස සුත්වාන බුද්ධස්ස සුභාසිතං පදං සුකථිතං ධම්මදෙසනං සුත්වා නිරාමගන්ධං නික්කිලෙසයොගං, සබ්බදුක්ඛප්පනූදනං සබ්බවට්ටදුක්ඛප්පනූදනං, නීචමනො නීචචිත්තො හුත්වා වන්දි තථාගතස්ස, තිස්සො බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස පාදෙ පඤ්චපතිට්ඨිතං කත්වා වන්දි. තත්ථෙව පබ්බජ්ජමරොචයිත්ථාති තත්ථෙව ච නං ආසනෙ නිසින්නං කස්සපං භගවන්තං තිස්සො තාපසො පබ්බජ්ජමරොචයිත්ථ, අයාචීති වුත්තං හොති. තං භගවා ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති ආහ. සො තඞ්ඛණංයෙව අට්ඨපරික්ඛාරයුත්තො හුත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා වස්සසතිකත්ථෙරො විය භගවන්තං වන්දිත්වා කතිපාහෙනෙව සාවකපාරමිඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා තිස්සො නාම අග්ගසාවකො අහොසි, පුන දුතියො භාරද්වාජො නාම. එවං තස්ස භගවතො තිස්සභාරද්වාජං නාම සාවකයුගං අහොසි. ต่อจากนี้ไป สองคาถาว่า "อิจฺเจตมตฺถํ" เป็นต้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ เนื้อความแห่งคาถาเหล่านั้นมีดังนี้ คือ พระผู้มีพระภาคกัสสปะได้ตรัสบอก แสดง ขยายความเนื้อความนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยคาถาเป็นอันมาก ทั้งโดยธรรมาธิษฐานเทศนาและปุคคลาธิษฐานเทศนา จนกระทั่งติสสดาบสได้รู้แจ้ง ความว่า "นํ เวทยิ มนฺตปารคู" คือ แม้ติสสพราหมณ์นั้นผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์ ผู้ถึงฝั่งแห่งเวท ก็ได้รู้ ได้ทราบชัดซึ่งเนื้อความนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าพระมุนีได้ทรงประกาศแล้วด้วยคาถาทั้งหลายอันวิจิตร ทั้งโดยอรรถ โดยบท และโดยนัยแห่งเทศนา เป็นเช่นไร? คือ เป็นผู้ไม่มีอามคันธะ ไม่ทรงอาศัย เป็นผู้ที่ใครๆ ตามรู้ได้ยาก ชื่อว่า "นิรามิคันธะ" เพราะไม่มีกิเลสคืออามคันธะ ชื่อว่า "อสิตะ" เพราะไม่มีตัณหาและทิฏฐิเป็นที่อาศัย ชื่อว่า "ทุรันนยะ" เพราะใครๆ ไม่สามารถจะนำไปได้โดยพาหิรกทิฏฐิว่า "สิ่งนี้ประเสริฐกว่า สิ่งนี้เลิศกว่า" ติสสพราหมณ์ได้ฟังธรรมเทศนาอันเป็นสุภาษิต เป็นบทที่พระพุทธเจ้าผู้ทรงประกาศแล้วอย่างนี้ ผู้ไม่มีอามคันธะ คือไม่มีเครื่องประกอบคือกิเลส ผู้ทรงบรรเทาทุกข์ทั้งปวง คือบรรเทาวฏทุกข์ทั้งปวง ตรัสไว้ดีแล้ว ได้เป็นผู้มีใจนอบน้อม มีจิตถ่อมตน ถวายบังคมพระตถาคต คือติสสพราหมณ์กระทำปัญจปติฏฐิตที่พระบาทของพระตถาคตแล้วถวายบังคม ความว่า "ตตฺเถว ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ" คือ ติสสดาบสได้กราบทูลขอการบวชต่อพระผู้มีพระภาคกัสสปะผู้ประทับนั่งอยู่บนอาสนะ ณ ที่นั้นนั่นเอง คือได้ทูลขอแล้ว ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะดาบสนั้นว่า "เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด" ในขณะนั้นเอง ดาบสนั้นก็เป็นผู้ประกอบด้วยอัฐบริขาร เหาะมาทางอากาศ ประดุจพระเถระผู้มีพรรษาหนึ่งร้อย ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว โดยกาลเพียงเล็กน้อยก็ได้แทงตลอดสาวกบารมีญาณ ได้เป็นอัครสาวกนามว่าติสสะ อีกองค์หนึ่งเป็นองค์ที่สองนามว่าภารทวาชะ ด้วยประการฉะนี้ คู่แห่งพระสาวกนามว่าติสสะและภารทวาชะ ได้มีแล้วแด่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น අම්හාකං [Pg.309] පන භගවා යා ච තිස්සෙන බ්‍රාහ්මණෙන ආදිතො තිස්සො ගාථා වුත්තා, යා ච කස්සපෙන භගවතා මජ්ඣෙ නව, යා ච තදා සඞ්ගීතිකාරෙහි අන්තෙ ද්වෙ, තා සබ්බාපි චුද්දස ගාථා ආනෙත්වා පරිපුණ්ණං කත්වා ඉමං ආමගන්ධසුත්තං ආචරියප්පමුඛානං පඤ්චන්නං තාපසසතානං ආමගන්ධං බ්‍යාකාසි. තං සුත්වා සො බ්‍රාහ්මණො තථෙව නීචමනො හුත්වා භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි සද්ධිං පරිසාය. ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති භගවා අවොච. තෙ තථෙව එහිභික්ඛුභාවං පත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා කතිපාහෙනෙව සබ්බෙව අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසූති. ส่วนพระผู้มีพระภาคของเรา ทรงนำคาถาทั้งหมด ๑๔ คาถา คือ คาถา ๓ คาถาที่ติสสพราหมณ์กล่าวไว้ในเบื้องต้น, คาถา ๙ คาถาที่พระผู้มีพระภาคกัสสปะตรัสไว้ในท่ามกลาง, และคาถา ๒ คาถาที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ในที่สุดในครั้งนั้น มารวบรวมทำให้บริบูรณ์ แล้วทรงแสดงอามคันธสูตรนี้แก่ดาบส ๕๐๐ คน มีอาจารย์เป็นประมุข พราหมณ์นั้นได้ฟังพระสูตรนั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีใจนอบน้อมเช่นเดียวกัน ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลขอการบวชพร้อมกับบริษัท พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เธอทั้งหลายจงเป็นภิกษุมาเถิด" ดาบสเหล่านั้นได้บรรลุเอหิภิกขุภาวะเช่นเดียวกันแล้ว เหาะมาทางอากาศ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว โดยกาลเพียงเล็กน้อย ทั้งหมดก็ได้ตั้งอยู่แล้วในอัคคผลคืออรหัตตผล ดังนี้แล පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกนิกาย සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ආමගන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอามคันธสูตร ในอรรถกถาสุตตนิบาต จบแล้ว 3. හිරිසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาหิริสูตร හිරිං තරන්තන්ති හිරිසුත්තං. කා උප්පත්ති? අනුප්පන්නෙ භගවති සාවත්ථියං අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණමහාසාලො අඩ්ඪො අහොසි අසීතිකොටිධනවිභවො. තස්ස එකපුත්තකො අහොසි පියො මනාපො. සො තං දෙවකුමාරං විය නානප්පකාරෙහි සුඛූපකරණෙහි සංවඩ්ඪෙන්තො තං සාපතෙය්‍යං තස්ස අනිය්‍යාතෙත්වාව කාලමකාසි සද්ධිං බ්‍රාහ්මණියා. තතො තස්ස මාණවස්ස මාතාපිතූනං අච්චයෙන භණ්ඩාගාරිකො සාරගබ්භං විවරිත්වා සාපතෙය්‍යං නිය්‍යාතෙන්තො ආහ – ‘‘ඉදං තෙ, සාමි, මාතාපිතූනං සන්තකං, ඉදං අය්‍යකපය්‍යකානං සන්තකං, ඉදං සත්තකුලපරිවට්ටෙන ආගත’’න්ති. මාණවො ධනං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉදං ධනංයෙව දිස්සති, යෙහි පන ඉදං සඤ්චිතං, තෙ න දිස්සන්ති, සබ්බෙව මච්චුවසං ගතා. ගච්ඡන්තා ච න ඉතො කිඤ්චි ආදාය අගමංසු, එවං නාම භොගෙ පහාය ගන්තබ්බො පරලොකො, න සක්කා කිඤ්චි ආදාය ගන්තුං අඤ්ඤත්‍ර සුචරිතෙන. යංනූනාහං ඉමං ධනං පරිච්චජිත්වා සුචරිතධනං ගණ්හෙය්‍යං, යං සක්කා ආදාය ගන්තු’’න්ති. සො දිවසෙ දිවසෙ සතසහස්සං විස්සජ්ජෙන්තො පුන චින්තෙසි – ‘‘පහූතමිදං ධනං, කිං ඉමිනා එවමප්පකෙන පරිච්චාගෙන, යංනූනාහං [Pg.310] මහාදානං දදෙය්‍ය’’න්ති. සො රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘මහාරාජ, මම ඝරෙ එත්තකං ධනං අත්ථි, ඉච්ඡාමි තෙන මහාදානං දාතුං. සාධු, මහාරාජ, නගරෙ ඝොසනං කාරාපෙථා’’ති. රාජා තථා කාරාපෙසි. සො ආගතාගතානං භාජනානි පූරෙත්වා සත්තහි දිවසෙහි සබ්බධනමදාසි, දත්වා ච චින්තෙසි – ‘‘එවං මහාපරිච්චාගං කත්වා අයුත්තං ඝරෙ වසිතුං, යංනූනාහං පබ්බජෙය්‍ය’’න්ති. තතො පරිජනස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසි. තෙ ‘‘මා, ත්වං සාමි, ‘ධනං පරික්ඛීණ’න්ති චින්තයි, මයං අප්පකෙනෙව කාලෙන නානාවිධෙහි උපායෙහි ධනසඤ්චයං කරිස්සාමා’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි තං යාචිංසු. සො තෙසං යාචනං අනාදියිත්වාව තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජි. สูตรที่ขึ้นต้นว่า "หิรึ ตรนฺตํ" ชื่อว่า หิริสูตร เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? ในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังมิได้อุบัติขึ้น ในกรุงสาวัตถี มีพราหมณ์มหาศาลผู้หนึ่ง เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์สมบัติ ๘๐ โกฏิ เขามีบุตรชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่พอใจ เขาเลี้ยงดูบุตรนั้นประดุจเทวกุมาร ด้วยเครื่องอุปโภคบริโภคอันเป็นสุขต่างๆ ยังมิได้มอบทรัพย์สมบัติให้แก่บุตรนั้น ก็ได้ทำกาลกิริยาพร้อมกับนางพราหมณี ต่อมา เมื่อมารดาบิดาของมาณพนั้นล่วงลับไปแล้ว นายคลังได้เปิดห้องเก็บทรัพย์สมบัติ มอบทรัพย์สมบัติให้แล้วกล่าวว่า "นายท่าน นี้เป็นทรัพย์สมบัติของมารดาบิดาของท่าน นี้เป็นทรัพย์สมบัติของปู่ย่าตายายของท่าน นี้เป็นทรัพย์ที่สืบทอดกันมาเจ็ดชั่วโคตร" มาณพเห็นทรัพย์แล้วคิดว่า "ปรากฏแต่ทรัพย์นี้เท่านั้น ส่วนผู้ที่สะสมทรัพย์นี้ไว้ไม่ปรากฏเลย ทุกคนล้วนตกอยู่ในอำนาจของมัจจุราชไปแล้ว และเมื่อไปก็มิได้นำอะไรจากที่นี้ไปเลย ปรโลกเป็นที่ที่ต้องไปโดยละโภคะทั้งหลายไว้ ไม่สามารถนำอะไรไปได้นอกจากสุจริตธรรม ไฉนหนอ เราพึงสละทรัพย์นี้แล้วถือเอาสุจริตธรรมอันเป็นทรัพย์ที่สามารถนำติดตัวไปได้" เขาได้สละทรัพย์วันละหนึ่งแสน แล้วคิดอีกว่า "ทรัพย์นี้มีมาก จะมีประโยชน์อะไรด้วยการบริจาคเพียงเล็กน้อยเช่นนี้ ไฉนหนอ เราพึงให้มหาทาน" เขาจึงกราบทูลพระราชาว่า "มหาราชเจ้า ในเรือนของข้าพระองค์มีทรัพย์อยู่เท่านี้ ข้าพระองค์ปรารถนาจะให้มหาทานด้วยทรัพย์นั้น ขอประทานวโรกาส มหาราชเจ้า โปรดให้ประกาศในพระนครเถิด" พระราชาได้โปรดให้กระทำเช่นนั้น เขาได้เติมภาชนะให้แก่ผู้ที่มาแล้วๆ และได้ให้ทรัพย์ทั้งหมดสิ้นไปในเจ็ดวัน ครั้นให้แล้วก็คิดว่า "เมื่อได้กระทำมหาบริจาคเช่นนี้แล้ว ไม่สมควรที่จะอยู่ครองเรือน ไฉนหนอ เราพึงบวช" ต่อจากนั้น เขาได้บอกความนั้นแก่บริวารชน บริวารชนเหล่านั้นกล่าวว่า "นายท่าน ท่านอย่าได้คิดว่า 'ทรัพย์สิ้นแล้ว' พวกเราจะทำการสะสมทรัพย์ด้วยอุบายต่างๆ นานาโดยกาลเพียงเล็กน้อย" แล้วได้วิงวอนเขาด้วยประการต่างๆ เขาไม่รับคำวิงวอนของบริวารชนเหล่านั้น ได้บวชเป็นดาบส තත්ථ අට්ඨවිධා තාපසා – සපුත්තභරියා, උඤ්ඡාචාරිකා, සම්පත්තකාලිකා, අනග්ගිපක්කිකා, අස්මමුට්ඨිකා, දන්තලුය්‍යකා, පවත්තඵලිකා, වණ්ටමුත්තිකා චාති (දී. නි. අට්ඨ. 1.280). තත්ථ සපුත්තභරියාති පුත්තදාරෙන සද්ධිං පබ්බජිත්වා කසිවණිජ්ජාදීහි ජීවිකං කප්පයමානා කෙණියජටිලාදයො. උඤ්ඡාචාරිකාති නගරද්වාරෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා තත්ථ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුමාරාදයො සිප්පාදීනි සික්ඛාපෙත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණං පටික්ඛිපිත්වා තිලතණ්ඩුලාදිකප්පියභණ්ඩපටිග්ගාහකා, තෙ සපුත්තභරියෙහි සෙට්ඨතරා. සම්පත්තකාලිකාති ආහාරවෙලාය සම්පත්තං ආහාරං ගහෙත්වා යාපෙන්තා, තෙ උඤ්ඡාචාරිකෙහි සෙට්ඨතරා. අනග්ගිපක්කිකාති අග්ගිනා අපක්කපත්තඵලානි ඛාදිත්වා යාපෙන්තා, තෙ සම්පත්තකාලිකෙහි සෙට්ඨතරා. අස්මමුට්ඨිකාති මුට්ඨිපාසාණං ගහෙත්වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි වාසිසත්ථකාදිං ගහෙත්වා විචරන්තා යදා ඡාතා හොන්ති, තදා සම්පත්තරුක්ඛතො තචං ගහෙත්වා ඛාදිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙන්ති, තෙ අනග්ගිපක්කිකෙහි සෙට්ඨතරා. දන්තලුය්‍යකාති මුට්ඨිපාසාණාදීනිපි අගහෙත්වා චරන්තා ඛුදාකාලෙ සම්පත්තරුක්ඛතො දන්තෙහි උප්පාටෙත්වා තචං ඛාදිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙන්ති, තෙ අස්මමුට්ඨිකෙහි සෙට්ඨතරා. පවත්තඵලිකාති ජාතස්සරං වා වනසණ්ඩං වා නිස්සාය වසන්තා යං තත්ථ සරෙ භිසමුළාලාදි, යං වා වනසණ්ඩෙ පුප්ඵකාලෙ පුප්ඵං, ඵලකාලෙ ඵලං, තමෙව ඛාදන්ති. පුප්ඵඵලෙ අසති අන්තමසො තත්ථ රුක්ඛපපටිකම්පි ඛාදිත්වා වසන්ති, න ත්වෙව ආහාරත්ථාය අඤ්ඤත්‍ර ගච්ඡන්ති. උපොසථඞ්ගාධිට්ඨානං [Pg.311] බ්‍රහ්මවිහාරභාවනං ච කරොන්ති, තෙ දන්තලුය්‍යකෙහි සෙට්ඨතරා. වණ්ටමුත්තිකා නාම වණ්ටමුත්තානි භූමියං පතිතානි පණ්ණානියෙව ඛාදන්ති, සෙසං පුරිමසදිසමෙව, තෙ සබ්බසෙට්ඨා. ในบรรดาฤาษีเหล่านั้น ฤาษีมี ๘ จำพวก คือ สปุตตภริยฤาษี อุญฉาจาริกฤาษี สัมปัตตกาลิตฤาษี อนัคคิปักกิกฤาษี อัสมมุฏฐิกฤาษี ทันตลูยกฤาษี ปวัตตผลิกฤาษี และวัณฏมุตติกฤาษี ในบรรดาฤาษีเหล่านั้น สปุตตภริยฤาษี ได้แก่ พวกที่บวชพร้อมกับบุตรและภรรยา เลี้ยงชีพด้วยการทำนาค้าขายเป็นต้น เช่น เกณิยชฎิล เป็นต้น อุญฉาจาริกฤาษี ได้แก่ พวกที่ให้สร้างอาศรมไว้ที่ประตูเมือง แล้วสอนศิลปะเป็นต้นแก่กษัตริย์กุมารและพราหมณกุมารเป็นต้นในอาศรมนั้น ไม่รับเงินและทอง รับแต่สิ่งของที่สมควร เช่น งาและข้าวสารเป็นต้น ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกสปุตตภริยะ สัมปัตตกาลิตฤาษี ได้แก่ พวกที่ดำรงชีพด้วยการบริโภคอาหารที่ได้มาในเวลาอาหาร ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกอุญฉาจาริกะ อนัคคิปักกิกฤาษี ได้แก่ พวกที่ดำรงชีพด้วยการบริโภคใบไม้และผลไม้ที่ไม่ได้หุงต้มด้วยไฟ ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกสัมปัตตกาลิตะ อัสมมุฏฐิกฤาษี ได้แก่ พวกที่ถือค้อนหินหรือเครื่องมืออื่นใด เช่น มีดพร้าเล็กๆ เป็นต้น เที่ยวไป เมื่อหิว ก็เอาเปลือกไม้จากต้นไม้ที่พบแล้วบริโภค สมาทานองค์อุโบสถ เจริญพรหมวิหาร ๔ ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกอนัคคิปักกิกะ ทันตลูยกฤาษี ได้แก่ พวกที่ไม่ถือแม้แต่ค้อนหินเป็นต้น เที่ยวไป ในเวลาหิว ก็ใช้ฟันฉีกเปลือกไม้จากต้นไม้ที่พบแล้วบริโภค สมาทานองค์อุโบสถ เจริญพรหมวิหาร ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกอัสมมุฏฐิกะ ปวัตตผลิกฤาษี ได้แก่ พวกที่อาศัยสระที่เกิดขึ้นเองหรือป่าทึบอยู่ บริโภคแต่เหง้าบัวและสายบัวเป็นต้นที่มีอยู่ในสระนั้น หรือดอกไม้ในฤดูดอกไม้บาน ผลไม้ในฤดูผลไม้ออกผลที่มีอยู่ในป่าทึบนั้นเท่านั้น เมื่อไม่มีดอกไม้และผลไม้ ก็บริโภคแม้กระทั่งสะเก็ดไม้ในที่นั้นอยู่ ไม่ไปที่อื่นเพื่อหาอาหารเลย ทั้งยังสมาทานองค์อุโบสถและเจริญพรหมวิหาร ฤาษีพวกนี้ประเสริฐกว่าพวกทันตลูยกะ วัณฏมุตติกฤาษี ได้แก่ พวกที่บริโภคแต่ใบไม้ที่หลุดจากขั้วตกลงบนพื้นดินเท่านั้น ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ฤาษีพวกนี้ประเสริฐที่สุด අයං පන බ්‍රාහ්මණකුලපුත්තො ‘‘තාපසපබ්බජ්ජාසු අග්ගපබ්බජ්ජං පබ්බජිස්සාමී’’ති වණ්ටමුත්තිකපබ්බජ්ජමෙව පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ ද්වෙ තයො පබ්බතෙ අතික්කම්ම අස්සමං කාරාපෙත්වා පටිවසති. අථ භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන සාවත්ථිවාසී එකො පුරිසො පබ්බතෙ චන්දනසාරාදීනි ගවෙසන්තො තස්ස අස්සමං පත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සො තං දිස්වා ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො, භන්තෙ’’ති. ‘‘කා තත්ථ පවත්තී’’ති? ‘‘තත්ථ, භන්තෙ, මනුස්සා අප්පමත්තා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති. ‘‘කස්ස ඔවාදං සුත්වා’’ති? ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති. තාපසො බුද්ධසද්දස්සවනෙන විම්හිතො ‘‘බුද්ධොති ත්වං, භො පුරිස, වදෙසී’’ති ආමගන්ධෙ වුත්තනයෙනෙව තික්ඛත්තුං පුච්ඡිත්වා ‘‘ඝොසොපි ඛො එසො දුල්ලභො’’ති අත්තමනො භගවතො සන්තිකං ගන්තුකාමො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘න යුත්තං බුද්ධස්ස සන්තිකං තුච්ඡමෙව ගන්තුං, කිං නු ඛො ගහෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධා නාම ආමිසගරුකා න හොන්ති, හන්දාහං ධම්මපණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ගච්ඡාමී’’ති චත්තාරො පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි – ส่วนบุตรแห่งตระกูลพราหมณ์นี้ คิดว่า “เราจักบวชเป็นฤาษีชั้นเลิศในบรรดาการบวชเป็นฤาษีทั้งหลาย” จึงได้บวชเป็นวัณฏมุตติกฤาษีเท่านั้น ข้ามภูเขาสองสามลูกในป่าหิมพานต์ ให้สร้างอาศรมแล้วอาศัยอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว เสด็จไปยังกรุงสาวัตถีโดยลำดับ ประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล บุรุษชาวกรุงสาวัตถีผู้หนึ่ง เที่ยวแสวงหาแก่นจันทน์เป็นต้นในภูเขา ได้ไปยังอาศรมของฤาษีนั้น ไหว้แล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ฤาษีนั้นเห็นบุรุษนั้นแล้วจึงถามว่า “ท่านมาจากไหน” บุรุษตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากกรุงสาวัตถี” ฤาษีถามว่า “มีข่าวอะไรในที่นั้นบ้าง” บุรุษตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายไม่ประมาท กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น” ฤาษีถามว่า “พวกเขาฟังโอวาทของใคร” บุรุษตอบว่า “ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค” ฤาษีได้ฟังศัพท์ว่า “พุทธะ” ก็ประหลาดใจ จึงถามถึงสามครั้งตามนัยที่กล่าวไว้ในอามคันธสูตรว่า “บุรุษผู้เจริญ ท่านกล่าวว่า ‘พุทธะ’ หรือ” แล้วคิดว่า “แม้เสียงนี้ก็หาได้ยากหนอ” มีใจยินดี มีความประสงค์จะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงคิดว่า “การไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้ามือเปล่านั้นไม่สมควร เราจะถืออะไรไปดีหนอ” ครั้นแล้วก็คิดอีกว่า “ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่ทรงเคารพในอามิส เอาเถิด เราจะถือเอาธรรมบรรณาการไป” แล้วได้ตระเตรียมปัญหา ๔ ข้อ ‘‘කීදිසො මිත්තො න සෙවිතබ්බො, කීදිසො මිත්තො සෙවිතබ්බො; කීදිසො පයොගො පයුඤ්ජිතබ්බො, කිං රසානං අග්ග’’න්ති. “มิตรเช่นไรไม่ควรคบ, มิตรเช่นไรควรคบ, ควรประกอบความเพียรเช่นไร, อะไรเป็นยอดแห่งรสทั้งหลาย” සො තෙ පඤ්හෙ ගහෙත්වා මජ්ඣිමදෙසාභිමුඛො පක්කමිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනං පවිට්ඨො. භගවාපි තස්මිං සමයෙ ධම්මදෙසනත්ථාය ආසනෙ නිසින්නොයෙව හොති. සො භගවන්තං දිස්වා අවන්දිත්වාව එකමන්තං අට්ඨාසි. භගවා ‘‘කච්චි, ඉසි, ඛමනීය’’න්තිආදිනා නයෙන සම්මොදි. සොපි ‘‘ඛමනීයං, භො ගොතමා’’තිආදිනා නයෙන පටිසම්මොදිත්වා ‘‘යදි බුද්ධො භවිස්සති, මනසා පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ වාචාය එව විස්සජ්ජෙස්සතී’’ති මනසා එව භගවන්තං තෙ පඤ්හෙ පුච්ඡි. භගවා බ්‍රාහ්මණෙන පුට්ඨො ආදිපඤ්හං [Pg.312] තාව විස්සජ්ජෙතුං හිරිං තරන්තන්ති ආරභිත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යා ගාථායො ආහ. ฤาษีนั้นถือปัญหานั้นแล้ว มุ่งหน้าสู่มัชฌิมประเทศ ออกเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถีแล้วเข้าไปยังพระเชตวัน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในสมัยนั้น ก็ประทับนั่งบนอาสนะเพื่อแสดงธรรมพอดี ฤาษีนั้นเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็มิได้ถวายบังคม ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปราศรัยด้วยคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนฤาษี ท่านยังพอทนได้หรือ” แม้ฤาษีนั้นก็ทูลตอบปราศรัยด้วยคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านโคดม ข้าพเจ้ายังพอทนได้” แล้วคิดว่า “ถ้าท่านเป็นพระพุทธเจ้าจริง เมื่อเราทูลถามปัญหาด้วยใจ ท่านจักตอบด้วยวาจา” จึงได้ทูลถามปัญหาเหล่านั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยใจเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถูกพราหมณ์ทูลถามแล้ว เพื่อจะทรงตอบปัญหาข้อแรกก่อน จึงทรงเริ่มคาถาว่า “หิรึ ตรนฺตํ” เป็นต้น แล้วได้ตรัสคาถา ๒ คาถากึ่ง 256. තාසං අත්ථො – හිරිං තරන්තන්ති හිරිං අතික්කමන්තං අහිරිකං නිල්ලජ්ජං. විජිගුච්ඡමානන්ති අසුචිමිව පස්සමානං. අහිරිකො හි හිරිං ජිගුච්ඡති අසුචිමිව පස්සති, තෙන නං න භජති න අල්ලීයති. තෙන වුත්තං ‘‘විජිගුච්ඡමාන’’න්ති. තවාහමස්මි ඉති භාසමානන්ති ‘‘අහං, සම්ම, තව සහායො හිතකාමො සුඛකාමො, ජීවිතම්පි මෙ තුය්හං අත්ථාය පරිච්චත්ත’’න්ති එවමාදිනා නයෙන භාසමානං. සය්හානි කම්මානි අනාදියන්තන්ති එවං භාසිත්වාපි ච සය්හානි කාතුං සක්කානිපි තස්ස කම්මානි අනාදියන්තං කරණත්ථාය අසමාදියන්තං. අථ වා චිත්තෙන තත්ථ ආදරමත්තම්පි අකරොන්තං, අපිච ඛො පන උප්පන්නෙසු කිච්චෙසු බ්‍යසනමෙව දස්සෙන්තං. නෙසො මමන්ති ඉති නං විජඤ්ඤාති තං එවරූපං ‘‘මිත්තපටිරූපකො එසො, නෙසො මෙ මිත්තො’’ති එවං පණ්ඩිතො පුරිසො විජානෙය්‍ය. ๒๕๖. อรรถแห่งคาถาเหล่านั้น (พึงทราบดังนี้) บทว่า hiriṃ tarantanti ความว่า ผู้ก้าวล่วงหิริ คือ เป็นคนไม่มีหิริ ไม่มีความละอาย. บทว่า Vijigucchamānanti ความว่า ผู้มองเห็น (หิริ) ประดุจของไม่สะอาด. จริงอยู่ คนไม่มีหิริ ย่อมรังเกียจหิริ มองเห็นประดุจของไม่สะอาด เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่คบ ไม่เข้าใกล้ผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘vijigucchamāna’’nti. บทว่า Tavāhamasmi iti bhāsamānanti ความว่า ผู้กล่าวถ้อยคำโดยนัยเป็นต้นว่า ‘‘สหายเอ๋ย เราเป็นสหายของท่าน เป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความสุข แม้ชีวิตเราก็สละแล้วเพื่อประโยชน์แก่ท่าน’’. บทว่า Sayhāni kammāni anādiyantanti ความว่า แม้กล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไม่รับทำกิจของมิตรนั้นที่พอจะทำได้ ไม่ยอมรับเพื่อจะทำ. อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ไม่ทำแม้เพียงความเอื้อเฟื้อในมิตรนั้นด้วยใจ และเมื่อกิจเกิดขึ้น ก็แสดงแต่ความฉิบหาย. บทว่า Neso mamanti iti naṃ vijaññāti ความว่า บัณฑิตบุรุษพึงรู้บุคคลเช่นนั้นอย่างนี้ว่า ‘‘ผู้นี้เป็นมิตรเทียม ผู้นี้ไม่ใช่มิตรของเรา’’. 257. අනන්වයන්ති යං අත්ථං දස්සාමි, කරිස්සාමීති ච භාසති, තෙන අනනුගතං. පියං වාචං යො මිත්තෙසු පකුබ්බතීති යො අතීතානාගතෙහි පදෙහි පටිසන්ථරන්තො නිරත්ථකෙන සඞ්ගණ්හන්තො කෙවලං බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාමත්තෙනෙව පියං මිත්තෙසු වාචං පවත්තෙති. අකරොන්තං භාසමානං, පරිජානන්ති පණ්ඩිතාති එවරූපං යං භාසති, තං අකරොන්තං, කෙවලං වාචාය භාසමානං ‘‘වචීපරමො නාමෙස අමිත්තො මිත්තපටිරූපකො’’ති එවං පරිච්ඡින්දිත්වා පණ්ඩිතා ජානන්ති. ๒๕๗. บทว่า Ananvayanti ความว่า ไม่เป็นไปตามประโยชน์นั้นที่ตนพูดว่า จักให้ จักทำ. บทว่า Piyaṃ vācaṃ yo mittesu pakubbatīti ความว่า ผู้ใดปฏิสันถารด้วยเรื่องในอดีตและอนาคต สงเคราะห์ด้วยสิ่งไร้ประโยชน์ กล่าววาจาที่น่ารักในมิตรทั้งหลายเพียงแค่เงาแห่งพยัญชนะเท่านั้น. บทว่า Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitāti ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำหนดรู้บุคคลเช่นนั้น ผู้ที่พูดสิ่งใดแล้วไม่ทำสิ่งนั้น พูดแต่ปากอย่างเดียว อย่างนี้ว่า ‘‘ผู้นี้ชื่อว่าเป็นคนมีวาจาเป็นที่สุด เป็นอมิตร เป็นมิตรเทียม’’. 258. න සො මිත්තො යො සදා අප්පමත්තො, භෙදාසඞ්කී රන්ධමෙවානුපස්සීති යො භෙදමෙව ආසඞ්කමානො කතමධුරෙන උපචාරෙන සදා අප්පමත්තො විහරති, යංකිඤ්චි අස්සතියා අමනසිකාරෙන කතං, අඤ්ඤාණකෙන වා අකතං, ‘‘යදා මං ගරහිස්සති, තදා නං එතෙන පටිචොදෙස්සාමී’’ති එවං රන්ධමෙව අනුපස්සති, න සො මිත්තො සෙවිතබ්බොති. ๒๕๘. บทว่า Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassīti ความว่า มิตรใดระแวงแต่ความแตกแยกอยู่เสมอ จึงเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่เป็นนิตย์ด้วยการต้อนรับที่ทำเป็นไพเราะ คอยมองหาแต่ช่องโหว่อย่างนี้ว่า ‘‘กรรมใดก็ตามที่เราทำไปโดยไม่มีสติ ไม่ใส่ใจ หรือไม่ได้ทำเพราะความไม่รู้ เมื่อใดเขิติเตียนเรา เมื่อนั้นเราจักทวงเขาด้วยกรรมนั้น’’ ผู้นั้นไม่ใช่มิตร ไม่ควรคบ. එවං භගවා ‘‘කීදිසො මිත්තො න සෙවිතබ්බො’’ති ඉමං ආදිපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා දුතියං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘යස්මිඤ්ච සෙතී’’ති ඉමං උපඩ්ඪගාථමාහ. තස්සත්ථො [Pg.313] යස්මිඤ්ච මිත්තෙ මිත්තො තස්ස හදයමනුපවිසිත්වා සයනෙන යථා නාම පිතු උරසි පුත්තො ‘‘ඉමස්ස මයි උරසි සයන්තෙ දුක්ඛං වා අනත්තමනතා වා භවෙය්‍යා’’තිආදීහි අපරිසඞ්කමානො නිබ්බිසඞ්කො හුත්වා සෙති, එවමෙවං දාරධනජීවිතාදීසු විස්සාසං කරොන්තො මිත්තභාවෙන නිබ්බිසඞ්කො සෙති. යො ච පරෙහි කාරණසතං කාරණසහස්සම්පි වත්වා අභෙජ්ජො, ස වෙ මිත්තො සෙවිතබ්බොති. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหาข้อแรกนี้ว่า ‘‘มิตรเช่นไรไม่ควรคบ’’ ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สอง จึงตรัสคาถากึ่งหนึ่งนี้ว่า ‘‘yasmiñca setī’’. อรรถแห่งคาถานั้นว่า มิตรนอนในมิตรใด คือเข้าไปสู่หทัยของมิตรนั้นด้วยการนอน เปรียบเหมือนบุตรนอนบนอกของบิดา ไม่ระแวงด้วยเหตุเป็นต้นว่า ‘‘เมื่อเรานอนบนอกของผู้นี้ ความทุกข์หรือความไม่สบายใจพึงมี’’ เป็นผู้ไม่มีความกังวลนอนอยู่ ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือเป็นผู้ไว้วางใจในบุตรภรรยา ทรัพย์ และชีวิตเป็นต้น เป็นผู้ไม่มีความกังวลนอนอยู่ด้วยความเป็นมิตร. และมิตรใดที่คนอื่นไม่อาจให้แตกแยกได้ แม้กล่าวเหตุร้อยอย่างพันอย่าง มิตรนั้นแลควรคบ. 259. එවං භගවා ‘‘කීදිසො මිත්තො සෙවිතබ්බො’’ති එවං දුතියපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා තතියං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘පාමුජ්ජකරණ’’න්ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – පාමුජ්ජං කරොතීති පාමුජ්ජකරණං. ඨානන්ති කාරණං. කිං පන තන්ති? වීරියං. තඤ්හි ධම්මූපසඤ්හිතං පීතිපාමොජ්ජසුඛමුප්පාදනතො පාමුජ්ජකරණන්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘ස්වාඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙ යො ආරද්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතී’’ති (අ. නි. 1.319). පසංසං ආවහතීති පසංසාවහනං. ආදිතො දිබ්බමානුසකසුඛානං, පරියොසානෙ නිබ්බානසුඛස්ස ආවහනතො ඵලූපචාරෙන සුඛං. ඵලං පටිකඞ්ඛමානො ඵලානිසංසො. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. වහන්තො පොරිසං ධුරන්ති පුරිසානුච්ඡවිකං භාරං ආදාය විහරන්තො එතං සම්මප්පධානවීරියසඞ්ඛාතං ඨානං භාවෙති, ඊදිසො පයොගො සෙවිතබ්බොති. ๒๕๙. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สองว่า ‘‘มิตรเช่นไรควรคบ’’ ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สาม จึงตรัสคาถาว่า ‘‘pāmujjakaraṇa’’. อรรถแห่งคาถานั้นว่า ธรรมชาติที่ทำความปราโมทย์ ชื่อว่า ปามุชชกรณะ. บทว่า ฐานํ ได้แก่ เหตุ. ก็ธรรมชาตินั้นคืออะไร? คือ วิริยะ. จริงอยู่ วิริยะนั้นประกอบด้วยธรรม ย่อมยังปีติปราโมทย์และสุขให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ปามุชชกรณะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยอันเรากล่าวดีแล้วนี้ ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข’’. ธรรมชาติที่นำมาซึ่งความสรรเสริญ ชื่อว่า ปสังสาหานะ. (วิริยะ) ชื่อว่า สุขะ โดยอุปจารแห่งผล เพราะนำมาซึ่งสุขของทิพย์และมนุษย์ในเบื้องต้น และนำมาซึ่งสุขคือนิพพานในเบื้องปลาย. ผู้หวังผล ชื่อว่า ผลาานิสงส์. บทว่า ภาเวติ คือ ย่อมให้เจริญ. บทว่า วหนฺโต โปริสํ ธุรํ คือ ผู้ทรงภาระอันสมควรแก่บุรุษอยู่ ย่อมเจริญฐานะนี้อันได้แก่สัมมัปปธานวิริยะ. ควรบำเพ็ญความเพียรเช่นนี้. 260. එවං භගවා ‘‘කීදිසො පයොගො පයුඤ්ජිතබ්බො’’ති තතියපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා චතුත්ථං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘පවිවෙකරස’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ පවිවෙකොති කිලෙසවිවෙකතො ජාතත්තා අග්ගඵලං වුච්චති, තස්ස රසොති අස්සාදනට්ඨෙන තංසම්පයුත්තං සුඛං. උපසමොපි කිලෙසූපසමන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානසඞ්ඛාතඋපසමාරම්මණත්තා වා තදෙව, ධම්මපීතිරසොපි අරියධම්මතො අනපෙතාය නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ ධම්මෙ උප්පන්නාය පීතියා රසත්තා තදෙව. තං පවිවෙකරසං උපසමස්ස ච රසං පිත්වා තදෙව ධම්මපීතිරසං පිවං නිද්දරො හොති නිප්පාපො, පිවිත්වාපි කිලෙසපරිළාහාභාවෙන නිද්දරො, පිවන්තොපි පහීනපාපත්තා නිප්පාපො හොති, තස්මා එතං රසානමග්ගන්ති. කෙචි පන ‘‘ඣානනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණානං කායචිත්තඋපධිවිවෙකානඤ්ච වසෙන පවිවෙකරසාදයො තයො එව එතෙ ධම්මා’’ති යොජෙන්ති[Pg.314], පුරිමමෙව සුන්දරං. එවං භගවා චතුත්ථපඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා කතිපාහෙනෙව පටිසම්භිදාප්පත්තො අරහා අහොසීති. ๒๖๐. พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สามว่า ‘‘ควรประกอบความเพียรเช่นไร’’ ดังนี้แล้ว เพื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สี่ จึงตรัสคาถาว่า ‘‘ปวิเวกรสํ’’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปวิเวโก ได้แก่ อัคผล (อรหัตตผล) เพราะเกิดจากความสงัดจากกิเลส. รสแห่งอัคผลนั้น คือ สุขที่สัมปยุตด้วยอัคผลนั้น ในความหมายว่ารสอร่อย. แม้อุปสมะ ก็คืออัคผลนั้นนั่นเอง เพราะเกิดในที่สุดแห่งความสงบกิเลส หรือเพราะมีนิพพานอันเป็นที่สงบเป็นอารมณ์. แม้ธรรมปีติรส ก็คืออัคผลนั้นนั่นเอง เพราะเป็นรสแห่งปีติที่เกิดขึ้นในธรรมะคือนิพพาน อันไม่พรากจากอริยธรรม. บุคคลดื่มรสแห่งวิเวกนั้นและรสแห่งอุปสมะแล้ว ดื่มธรรมปีติรสนั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้ไม่มีความเดือดร้อน เป็นผู้ไม่มีบาป. แม้ดื่มแล้ว ก็เป็นผู้ไม่มีความเดือดร้อน เพราะไม่มีความเร่าร้อนแห่งกิเลส. แม้กำลังดื่มอยู่ ก็เป็นผู้ไม่มีบาป เพราะละบาปได้แล้ว. เพราะเหตุนั้น รสนี้จึงเป็นรสอันเลิศ. แต่บางท่านอธิบายว่า ‘‘ธรรม ๓ ประการนี้ คือ ปวิเวกรส เป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ของผู้พิจารณาฌานและนิพพาน’’. แต่นัยแรกนั้นดีแล้ว. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สี่ ได้ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผล. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์ได้บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ไม่กี่วันก็ได้เป็นพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය ในขุททกอรรถกถา ชื่อปรมัตถโชติกา සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය හිරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาหิริสูตร ในสุตตนิปาตอรรถกถา จบแล้ว. පඨමො භාගො නිට්ඨිතො. ภาคแรก จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi