| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ඛුද්දකනිකායෙ ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྡེ། ඉතිවුත්තක-අට්ඨකථා འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་པ། ගන්ථාරම්භකථා གཞུང་འགོ་བརྩམས་པའི་གཏམ། මහාකාරුණිකං [Pg.1] නාථං, ඤෙය්‍යසාගරපාරගුං; වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්‍රනයදෙසනං. ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་མགོན་པོ། ཤེས་བྱའི་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་སོན་པ། ཞིབ་མོ་ཟབ་མོ་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་ཆོས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නිය්‍යන්ති ලොකතො; වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං. རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་རྣམས་གང་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་མཆོད་པའི་དམ་པའི་ཆོས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො; වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං. ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་བླ་ན་མེད་པ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ; හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා. དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་གང་ཡིན་པ་དེའི་མཐུ་ལས་བདག་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་བར་ཆད་ཐམས་ཅད་ཞི་བར་གྱུར་ཅིག එකකාදිප්පභෙදෙන, දෙසිතානි මහෙසිනා; ලොභාදීනං පහානානි, දීපනානි විසෙසතො. དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་གཅིག་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་བསྟན་པ། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་དང་ཁྱད་པར་དུ་གསལ་བར་བྱེད་པ། සුත්තානි එකතො කත්වා, ඉතිවුත්තපදක්ඛරං; ධම්මසඞ්ගාහකා ථෙරා, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො. ཆོས་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་གནས་བརྟན་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མདོ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས། འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་ཡི་གེ་རྣམས་བསྡུས་སོ། ඉතිවුත්තකමිච්චෙව, නාමෙන වසිනො පුරෙ; යං ඛුද්දකනිකායස්මිං, ගම්භීරත්ථපදක්කමං. སྔོན་གྱི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྡེ་ལས་ཟབ་མོའི་དོན་གྱི་ཚིག་གི་རིམ་པ་གང་ཞིག་ལ། འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་གིས་བཏགས་པ། තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි, ඔගාහෙතබ්බභාවතො; කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා. དེའི་ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏིང་དཔག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། བདག་གིས་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་བྱེད་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། සහසංවණ්ණනං [Pg.2] යස්මා, ධරතෙ සත්ථු සාසනං; පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො. གང་གི་ཕྱིར་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པས་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་གནས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་སེང་གེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ངེས་པ་གནས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། තස්මා තං අවලම්බිත්වා, ඔගාහෙත්වාන පඤ්චපි; නිකායෙ උපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං. དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། སྡེ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་གཏིང་དཔག་སྟེ། སྔོན་གྱི་འགྲེལ་པའི་ཚུལ་ལ་བརྟེན་ནས། නිස්සිතං වාචනාමග්ගං, සුවිසුද්ධං අනාකුලං; මහාවිහාරවාසීනං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං. གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞིབ་མོའི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་ངེས་པ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་མ་འཁྲུགས་པའི་འཆད་པའི་ལམ་ལ་བརྟེན་ཏེ། පුනප්පුනාගතං අත්ථං, වජ්ජයිත්වාන සාධුකං; යථාබලං කරිස්සාමි, ඉතිවුත්තකවණ්ණනං. ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱུང་བའི་དོན་རྣམས་ལེགས་པར་སྤངས་ཏེ། རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་པ་བྱའོ། ඉති ආකඞ්ඛමානස්ස, සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතිං; විභජන්තස්ස තස්සත්ථං, නිසාමයථ සාධවොති. དེ་ལྟར་དམ་པའི་ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་འདོད་ཅིང་། དེའི་དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་བདག་གི་ཚིག་ལ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉོན་ཅིག තත්ථ ඉතිවුත්තකං නාම එකකනිපාතො, දුකනිපාතො, තිකනිපාතො, චතුක්කනිපාතොති චතුනිපාතසඞ්ගහං. තම්පි විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකන්ති තීසු පිටකෙසු සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නං; දීඝනිකායො මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චසු නිකායෙසු ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නං; සුත්තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං, ගාථා, උදානං, ඉතිවුත්තකං, ජාතකං, අබ්භුතධම්මං, වෙදල්ලන්ති නවසු සාසනඞ්ගෙසු ඉතිවුත්තකඞ්ගභූතං. དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚན་པོ་གཅིག་པའི་འདུས་པ། ཚན་པོ་གཉིས་པའི་འདུས་པ། ཚན་པོ་གསུམ་པའི་འདུས་པ། ཚན་པོ་བཞི་པའི་འདུས་པ་སྟེ་འདུས་པ་བཞིའི་བསྡུས་པ་ཡིན། དེ་ཡང་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དེ་སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལས་མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དུ་གཏོགས་པ་ཡིན། ལུང་རིང་པོ། ལུང་བར་མ། ལུང་འབྲིང་པོ། གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་། ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་ལུང་སྟེ་ལུང་ལྔ་ལས་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་ལུང་དུ་གཏོགས་པ་ཡིན། མདོ་སྡེ། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ། ལུང་བསྟན་པ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ། འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ། སྐྱེས་པའི་རབས། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས། ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་སྟེ་གསུང་རབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དགུ་ལས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན། ‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙසහස්සානි භික්ඛුතො; චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027) – "བདག་གིས་སངས་རྒྱས་ལས་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དགེ་སློང་ལས་སྟོང་ཕྲག་གཉིས་ཏེ། བདག་ལ་གནས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་ཐོབ་བོ།" එවං ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන පටිඤ්ඤාතෙසු චතුරාසීතියා ධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු කතිපයධම්මක්ඛන්ධසඞ්ගහං. සුත්තතො එකකනිපාතෙ තාව සත්තවීසති සුත්තානි, දුකනිපාතෙ ද්වාවීසති, තිකනිපාතෙ පඤ්ඤාස, චතුක්කනිපාතෙ තෙරසාති ද්වාදසාධිකසුත්තසතසඞ්ගහං. තස්ස නිපාතෙසු එකකනිපාතො ආදි, වග්ගෙසු පාටිභොගවග්ගො, සුත්තෙසු ලොභසුත්තං. තස්සාපි ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදි. සා පනායං පඨමමහාසඞ්ගීති විනයපිටකෙ තන්තිමාරුළ්හා එව. යො පනෙත්ථ නිදානකොසල්ලත්ථං වත්තබ්බො කථාමග්ගො[Pg.3], සොපි සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකාය-අට්ඨකථාය විත්ථාරතො වුත්තොයෙවාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. དེ་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པས་ཁས་བླངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་ལས། ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འགའ་ཞིག་བསྡུས་པ་ཡིན། མདོ་ལས་ཚན་པོ་གཅིག་པའི་འདུས་པ་ལ་མདོ་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན། ཚན་པོ་གཉིས་པའི་འདུས་པ་ལ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས། ཚན་པོ་གསུམ་པའི་འདུས་པ་ལ་ལྔ་བཅུ། ཚན་པོ་བཞི་པའི་འདུས་པ་ལ་བཅུ་གསུམ་སྟེ། མདོ་བརྒྱ་དང་བཅུ་གཉིས་བསྡུས་པ་ཡིན། དེའི་འདུས་པ་རྣམས་ལས་ཚན་པོ་གཅིག་པའི་འདུས་པ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། ཚན་པ་རྣམས་ལས་ཁས་ལེན་པའི་ཚན་པ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། མདོ་རྣམས་ལས་ཆགས་པའི་མདོ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། དེ་ལ་ཡང་ "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་འཁོར་ལོ་དང་པོའི་བསྡུ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་གསུངས་པའི་གླེང་གཞི་ལ་སོགས་པ་ཡིན། འཁོར་ལོ་དང་པོའི་བསྡུ་བ་དེ་ནི་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ལས་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ཉིད་ཡིན། འདིར་གླེང་གཞི་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་བཤད་པར་བྱ་བའི་གཏམ་གྱི་ལམ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་། ལུང་རིང་པོའི་འགྲེལ་པ་ཀུན་དགའི་མཛེས་རྒྱན་ལས་རྒྱས་པར་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་པས། དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། නිදානවණ්ණනා གླེང་གཞིའི་བཤད་པ། යං පනෙතං වුත්තඤ්හෙතං භගවතාතිආදිකං නිදානං. එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථාතිආදිකං සුත්තං. තත්ථ වුත්තං භගවතාතිආදීනි නාමපදානි. ඉතීති නිපාතපදං. පජහථාති එත්ථ ප-ඉති උපසග්ගපදං, ජහථා-ති ආඛ්‍යාතපදං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ පදවිභාගො වෙදිතබ්බො. གཞན་ཡང་། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གླེང་གཞི་དང་། "དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་སྤོངས་ཤིག" ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་གང་ཡོད་པ་དེ་ལ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་མིང་གི་ཚིག་ཡིན། "འདི་སྐད" (iti) ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན། "སྤོངས་ཤིག" (pajahatha) ཅེས་བྱ་བ་འདི་ལ། "pa" ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་ཡིན་ལ། "jahatha" ནི་བྱ་བའི་ཚིག་ཡིན། ཚུལ་འདིའི་སྒོ་ནས་ཐམས་ཅད་དུ་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། අත්ථතො පන වුත්තසද්දො තාව සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමකරණෙ කෙසොහාරණෙ ජීවිතවුත්තියං පවුත්තභාවෙ පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙසනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස – དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཐོག་མར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའི་ "vutta" ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི། ས་བོན་འདེབས་པ་དང་། ས་བོན་འདེབས་པའི་ཕྱིར་ས་གཞི་སྙོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྐྲ་བྲེག་པ་དང་། འཚོ་བ་སྐྱེལ་བ་དང་། འཆིང་བ་ལས་ཐར་པ་དང་། གསུང་རབ་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འཇུག་པ་དང་། ཁ་ཏོན་བྱེད་པ་དང་། བཤད་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་— ‘‘ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති; වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී’’ති. – "གང་ཞིག་མཛའ་བཤེས་རྣམས་ལ་མི་གནོད་པ། དེ་ཡི་བ་ལང་རྣམས་ནི་འཕེལ་བར་འགྱུར། ཞིང་ལ་བཏབ་པའི་ས་བོན་སྐྱེ་བར་འགྱུར། བཏབ་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ནི་ཟ་བར་འགྱུར།" ආදීසු (ජා. 2.22.19) වපනෙ ආගතො. ‘‘නො ච ඛො පටිවුත්ත’’න්තිආදීසු (පාරා. 289) අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමකරණෙ. ‘‘කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.426) කෙසොහාරණෙ. ‘‘පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී’’තිආදීසු (චූළව. 332) ජීවිතවුත්තියං. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා’’තිආදීසු (පාරා. 92; පාචි. 666; මහාව. 129) බන්ධනතො පවුත්තභාවෙ. ‘‘යෙසමිදං එතරහි, බ්‍රාහ්මණා, පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිත’’න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන – ‘‘වුත්තො ගණො වුත්තො පාරායනො’’තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. ‘‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30) කථනෙ. ඉධාපි කථනෙ දට්ඨබ්බො. තස්මා වුත්තං කථිතං භාසිතන්ති අත්ථො. ལ་སོགས་པ་ལས་ "vutta" ནི་ས་བོན་འདེབས་པའི་དོན་ལ་འཇུག "No ca kho paṭivutta" ལ་སོགས་པ་ལས་སོ་བརྒྱད་པ་ལ་སོགས་པས་ས་བོན་འདེབས་པའི་ཕྱིར་ས་གཞི་སྙོམས་པའི་དོན་ལ་འཇུག "Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro" ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྲ་བྲེག་པའི་དོན་ལ་འཇུག "Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharati" ལ་སོགས་པ་ལས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག "Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā" ལ་སོགས་པ་ལས་འཆིང་བ་ལས་ཐར་པའི་དོན་ལ་འཇུག "Yesamidaṃ etarahi, brāhmaṇā, porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihita" ལ་སོགས་པ་ལས་གསུང་རབ་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འཇུག་པའི་དོན་ལ་འཇུག འཇིག་རྟེན་པ་ལས་ "vutto gaṇo vutto pārāyano" ལ་སོགས་པ་ལས་ཁ་ཏོན་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག "Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā" ལ་སོགས་པ་ལས་བཤད་པའི་དོན་ལ་འཇུག འདིར་ཡང་བཤད་པའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། དེ་ལྟ་བས་ན་ "vutta" ནི་བཤད་པ། གསུངས་པ། བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། දුතියො [Pg.4] පන වුත්තසද්දො වචනෙ චිණ්ණභාවෙ ච වෙදිතබ්බො. හි-ඉති ජාතු විබ්‍යත්තන්ති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. සො ඉදානි වුච්චමානසුත්තස්ස භගවතො විබ්‍යත්තං භාසිතභාවං ජොතෙති. වාචකසද්දසන්නිධානෙ හි පයුත්තා නිපාතා. තෙහි වත්තබ්බමත්ථං ජොතෙන්ති. එතන්ති අයං එතසද්දො – གཞན་ཡང་ "vutta" ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་གཉིས་པ་ནི་བཤད་པ་ཉིད་དང་གོམས་པར་བྱས་པ་ཉིད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། "hi" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ངེས་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན། དེ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་མདོ་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསལ་བར་གསུངས་པ་ཉིད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒྲ་དང་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི། བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན། "etaṃ" ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ནི། ‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො; චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. "གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་ཆོས་དང་ནི། དགེ་འདུན་ལ་ནི་སྐྱབས་སོང་ཞིང་། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས། ཤེས་རབ་ཡང་དག་ཉིད་ཀྱིས་མཐོང་།" ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං; අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං. "སྡུག་བསྔལ་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་དང་། སྡུག་བསྔལ་ལས་ནི་འདས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྲོ། འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཉིད།" ‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං; එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 190-192) – "འདི་ནི་སྐྱབས་སུ་བདེ་བ་སྟེ། འདི་ནི་སྐྱབས་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་ནོ། སྐྱབས་འདི་ལ་ནི་བརྟེན་ནས་ནི། སྡུག་བསྔལ་ཀུན་ལས་ཐར་བར་འགྱུར།" ආදීසු යථාවුත්තෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ ආගතො. ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍යා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.7) පන වක්ඛමානෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ. ඉධාපි වක්ඛමානෙයෙව දට්ඨබ්බො. සඞ්ගායනවසෙන වක්ඛමානඤ්හි සුත්තං ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන බුද්ධියං ඨපෙත්වා තදා ‘‘එත’’න්ති වුත්තං. "དགེ་སློང་དག འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་གྱི་ཚད་ཆུང་ངུ་དང་དམན་པ་ཞིག་ཡིན་ཏེ། གང་གིས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ" ལ་སོགས་པ་ལས་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཉེ་བའི་མངོན་སུམ་ལ་འཇུག འདིར་ཡང་བཤད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། བསྡུ་བ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བཤད་པར་བྱ་བའི་མདོ་ནི། ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པས་བློ་ལ་བཞག་ནས་དེའི་ཚེ་ "etaṃ" ཞེས་གསུངས་སོ། භගවතාති එත්ථ භගවාති ගරුවචනං. ගරුං හි ලොකෙ භගවාති වදන්ති. තථාගතො ච සබ්බගුණවිසිට්ඨතාය සත්තානං ගරු, තස්මා භගවාති වෙදිතබ්බො. පොරාණෙහිපි වුත්තං – "bhagavatā" ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ "bhagavā" ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་བླ་མར་འཛིན་པའི་ཚིག་ཡིན། འཇིག་རྟེན་ན་བླ་མ་ལ་ "bhagavā" ཞེས་བརྗོད་དོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡང་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བླ་མ་ཡིན་པས། "bhagavā" ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං; ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති. "bhagavā ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཆོག་ཡིན། bhagavā ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བླ་ན་མེད་པ་ཡིན། བླ་མ་བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པ་དེ་ལ། དེའི་ཕྱིར་ bhagavā ཞེས་བརྗོད་དོ།" සෙට්ඨවාචකඤ්හි වචනං සෙට්ඨගුණසහචරණතො සෙට්ඨන්ති වුත්තං. අථ වා වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. තස්මා භගවාති වචනං සෙට්ඨන්ති භගවාති ඉමිනා වචනෙන වචනීයො යො අත්ථො, සො සෙට්ඨොති අත්ථො. භගවාති වචනමුත්තමන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගාරවයුත්තොති ගරුභාවයුත්තො ගරුගුණයොගතො, ගරුකරණං වා සාතිසයං අරහතීති ගාරවයුත්තො, ගාරවාරහොති අත්ථො. එවං ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනමෙතං යදිදං භගවාති. අපිච – མཆོག་ཏུ་བརྗོད་པའི་ཚིག་ནི་མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ "མཆོག" ཅེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ཚིག་སྟེ་དོན་ཏོ། དེ་ལྟ་བས་ན་ "bhagavā ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཆོག་ཡིན" ཞེས་པ་ནི། bhagavā ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདིས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། "bhagavā ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བླ་ན་མེད་པ་ཡིན" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། "gāravayutto" ཞེས་པ་ནི། བླ་མའི་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བླ་མའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་བཀུར་སྟི་བྱ་བ་ལ་ལྷག་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་ "gāravayutto" ཞེས་བྱ་སྟེ། བཀུར་སྟི་བྱ་བར་འོས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟར་ "bhagavā" ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ནི། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་ཞིང་སེམས་ཅན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བླ་མ་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཤིག་ཡིན། གཞན་ཡང་། ‘‘භගී [Pg.5] භජී භාගී විභත්තවා ඉති,අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා; බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො,භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති. – "སྐལ་ལྡན་བསྟེན་ཅིང་བགོ་སྐལ་ལྡན། རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་བཅོམ་པ་དང་། བླ་མ་དཔལ་དང་ལྡན་པ་ཉིད། ཚུལ་མང་བདག་ཉིད་ལེགས་བསྒོམས་ཤིང་། སྲིད་པའི་མཐར་སོན་བཅོམ་ལྡན་འདས།" නිද්දෙසෙ ආගතනයෙන – ནིདྡེསཱ་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། "གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་བཅོམ་པས་ན་ bhaggavā ཞེས་བྱ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པས་ན་ bhagyavā ཞེས་བྱའོ།" ‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා; භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති. "སྐལ་ལྡན་བཅོམ་ལྡན་ལྡན་པ་དང་། དཔལ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། བསྟེན་ཅིང་སྲིད་པ་རྣམས་ཉིད་ལ། འགྲོ་བ་སྐྱུགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས།" ඉමිස්සා ගාථාය ච වසෙන භගවාති පදස්ස අත්ථො වත්තබ්බො. සො පනායං අත්ථො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තොති. තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ "bhagavā" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དོན་བརྗོད་པར་བྱའོ། དོན་དེ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་ཟིན་པས། དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། අපරො නයො – භාගවාති භගවා, භතවාති භගවා, භාගෙ වනීති භගවා, භගෙ වනීති භගවා, භත්තවාති භගවා, භගෙ වමීති භගවා, භාගෙ වමීති භගවා. ཚུལ་གཞན་ཡང་— ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་དང་ལྡན་པས་ན་ bhāgavā སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བསགས་པས་ན་ bhatavā སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ལ་བསྟེན་པས་ན་ bhāge vanī སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དཔལ་ལ་བསྟེན་པས་ན་ bhage vanī སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། བསྟེན་པར་བྱ་བའི་འཁོར་བཞི་དང་ལྡན་པས་ན་ bhattavā སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། རི་རབ་དང་གཉའ་ཤིང་འཛིན་དང་སྒྲ་མི་སྙན་དང་གངས་རི་ལ་སོགས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དཔལ་རྣམས་སྐྱུགས་པས་ན་ bhage vamī སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་དུ་མ་རྣམས་སྐྱུགས་པས་ན་ bhāge vamī སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས། ‘‘භාගවා භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා; භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’. "ཡོན་ཏན་ཚོགས་ལྡན་ཚོགས་བསགས་ཤིང་། ཡོན་ཏན་དཔལ་ལ་བསྟེན་པ་དང་། འཁོར་ལྡན་དཔལ་དང་ཡོན་ཏན་ཚོགས། སྐྱུགས་པས་རྒྱལ་བ་བཅོམ་ལྡན་འདས།" තත්ථ කථං භාගවාති භගවා? යෙ තෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා ගුණකොට්ඨාසා, තෙ අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා තථාගතස්ස අත්ථි උපලබ්භන්ති. තථා හිස්ස සීලං, සමාධි, පඤ්ඤා, විමුත්ති, විමුත්තිඤාණදස්සනං, හිරී, ඔත්තප්පං, සද්ධා, වීරියං, සති, සම්පජඤ්ඤං, සීලවිසුද්ධි, චිත්තවිසුද්ධි, දිට්ඨිවිසුද්ධි, සමථො, විපස්සනා, තීණි කුසලමූලානි, තීණි සුචරිතානි, තයො සම්මාවිතක්කා, තිස්සො අනවජ්ජසඤ්ඤා, තිස්සො ධාතුයො, චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, චත්තාරො අරියමග්ගා, චත්තාරි අරියඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදා, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණානි, චත්තාරො අරියවංසා, චත්තාරි වෙසාරජ්ජඤාණානි, පඤ්ච පධානියඞ්ගානි, පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, පඤ්ච නිස්සාරණීයා ධාතුයො, පඤ්ච විමුත්තායතනඤාණානි, පඤ්ච විමුත්තිපරිපාචනීයා සඤ්ඤා, ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, ඡ ගාරවා, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, ඡ සතතවිහාරා, ඡ අනුත්තරියානි, ඡ නිබ්බෙධභාගියා [Pg.6] සඤ්ඤා, ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අසාධාරණඤාණානි, සත්ත අපරිහානියා ධම්මා, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, සත්ත සප්පුරිසධම්මා, සත්ත නිජ්ජරවත්ථූනි, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලදෙසනා, සත්ත ඛීණාසවබලදෙසනා, අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුදෙසනා, අට්ඨසම්මත්තානි, අට්ඨ ලොකධම්මාතික්කමො, අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි, අට්ඨ අක්ඛණදෙසනා, අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා, අට්ඨ අභිභායතනදෙසනා, අට්ඨ විමොක්ඛා, නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා, නව පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානි, නව සත්තාවාසදෙසනා, නව ආඝාතප්පටිවිනයා, නව සඤ්ඤා, නව නානත්තා, නව අනුපුබ්බවිහාරා, දස නාථකරණා ධම්මා, දස කසිණායතනානි, දස කුසලකම්මපථා, දස සම්මත්තානි, දස අරියවාසා, දස අසෙක්ඛා ධම්මා, දස තථාගතබලානි, එකාදස මෙත්තානිසංසා, ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා, තෙරස ධුතගුණා, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, සොළසවිධා ආනාපානස්සති, සොළස අපරන්තපනීයා ධම්මා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි, පඤ්ඤාස උදයබ්බයඤාණානි, පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයපච්චවෙක්ඛණදෙසනාඤාණානි, තථා අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනඤාණානි චාති, එවමාදයො අනන්තා අපරිමාණභෙදා අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා ගුණභාගා ගුණකොට්ඨාසා විජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති. තස්මා යථාවුත්තවිභාගා ගුණභාගා අස්ස අත්ථීති භාගවාති වත්තබ්බෙ. ආකාරස්ස රස්සත්තං කත්වා ‘‘භගවා’’ති වුත්තො. එවං තාව භාගවාති භගවා. དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ན་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ (bhāgavāti bhagavā) ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཤས་དེ་དག་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དེ་དག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཡོད་ཅིང་དམིགས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་། དད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་། ཤེས་བཞིན་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཞི་གནས་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་། དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་དང་། ལེགས་པར་སྤྱད་པ་གསུམ་དང་། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་གསུམ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་གསུམ་དང་། ཁམས་གསུམ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་བཞི་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་དང་། སྐྱེ་གནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞི་དང་། འཕགས་པའི་རིགས་བཞི་དང་། མི་འཇིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞི་དང་། སྦྱོར་བའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཡེ་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དབང་པོ་ལྔ་དང་། སྟོབས་ལྔ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་ལྔ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལྔ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་ལྔ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་གནས་དྲུག་དང་། གུས་པ་དྲུག་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་དྲུག་དང་། རྟག་ཏུ་གནས་པ་དྲུག་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དྲུག་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་འདུ་ཤེས་དྲུག་དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མི་ཉམས་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། ཟད་པར་བྱེད་པའི་གཞི་བདུན་དང་། འདུ་ཤེས་བདུན་དང་། སྦྱིན་གནས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་བསྟན་པ་བདུན་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་སྟོབས་བསྟན་པ་བདུན་དང་། ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བསྟན་པ་བརྒྱད་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་བརྒྱད་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ལས་འདས་པ་བརྒྱད་དང་། བརྩོན་པ་རྩོམ་པའི་གཞི་བརྒྱད་དང་། མི་ཁོམ་པ་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་པ་བརྒྱད་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྟོག་པ་བརྒྱད་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བསྟན་པ་བརྒྱད་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་དགུ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་ཡན་ལག་དགུ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་བསྟན་པ་དགུ་དང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཞི་བར་བྱེད་པ་དགུ་དང་། འདུ་ཤེས་དགུ་དང་། ཐ་དད་པ་བསྟན་པ་དགུ་དང་། མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུ་དང་། མགོན་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་དང་། དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་བཅུ་དང་། འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་དང་། མི་སློབ་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་དང་། བྱམས་པའི་ཕན་ཡོན་བཅུ་གཅིག་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་གསུམ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་བཞི་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅོ་ལྔ་དང་། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། གདུང་བ་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་དྲུག་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་དགུ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་། སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལྔ་བཅུ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ལྔ་བཅུ་ལྷག་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་དང་། བྱེ་བ་ཕྲག་ཉིས་བརྒྱ་བཞི་བཅུ་རྩ་སྟོང་གི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་རྒྱུ་བའི་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་ཚུལ་གྱི་ཀུན་ནས་འཇུག་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་སོ་སོར་རྟོག་པའི་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་མཐའ་ཡས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཏེ། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པར་དབྱེ་བ་ཡོད་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ། བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་ཡོད་ཅིང་དམིགས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཤས་དེ་དག་ཁོང་ལ་ཡོད་པས། 'སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་' (bhāgavā) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཨཱ་ཡིག་ཐུང་ངུར་བྱས་ནས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བརྗོད་དོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘යස්මා සීලාදයො සබ්බෙ, ගුණභාගා අසෙසතො; විජ්ජන්ති සුගතෙ තස්මා, භගවාති පවුච්චති’’. གང་གི་ཕྱིར་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར། བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་མངའ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། කථං භතවාති භගවා? යෙ තෙ සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නෙහි මනුස්සත්තාදිකෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා සම්මාසම්බොධියා කතමහාභිනීහාරෙහි මහාබොධිසත්තෙහි පරිපූරෙතබ්බා දානපාරමී, සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමීති දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස [Pg.7] පාරමියො, දානාදීනි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි, චත්තාරි අධිට්ඨානානි, අත්තපරිච්චාගො, නයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගොති පඤ්ච මහාපරිච්චාගා, පුබ්බයොගො, පුබ්බචරියා, ධම්මක්ඛානං, ලොකත්ථචරියා, ඤාතත්ථචරියා, බුද්ධත්ථචරියාති එවමාදයො සඞ්ඛෙපතො වා පුඤ්ඤසම්භාරඤාණසම්භාරා බුද්ධකරධම්මා, තෙ මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය කප්පානං සතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි යථා හානභාගියා, සංකිලෙසභාගියා, ඨිතිභාගියා, වා න හොන්ති; අථ ඛො උත්තරුත්තරි විසෙසභාගියාව හොන්ති; එවං සක්කච්චං නිරන්තරං අනවසෙසතො භතා සම්භතා අස්ස අත්ථීති භතවාති භගවා; නිරුත්තිනයෙන තකාරස්ස ගකාරං කත්වා. අථ වා භතවාති තෙයෙව යථාවුත්තෙ බුද්ධකරධම්මෙ වුත්තනයෙන භරි සම්භරි පරිපූරෙසීති අත්ථො. එවම්පි භතවාති භගවා. ཇི་ལྟར་ན་བསྟེན་པ་དང་ལྡན་པས་ (bhatavā) བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་ལ་ཞུགས་ཤིང་། མི་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདུས་ནས། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། དམ་བཅའ་བ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་དང་། དམ་བཅའ་བ་བཞི་དང་། བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། མིག་དང་། ནོར་དང་། རྒྱལ་སྲིད་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་དང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་། སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་དང་། གཉེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་སྤྱོད་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་མདོར་བསྡུས་ན་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་ཏེ་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། དེ་དག་ནི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་བར་དུ། ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་། གནས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པར་མ་གྱུར་གྱི། འོན་ཀྱང་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཁོ་ནར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ལྟར་གུས་པ་དང་བཅས་ཤིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མ་ལུས་པར་བསྟེན་ཅིང་བསགས་པ་ཁོང་ལ་མངའ་བས། 'བསྟེན་པ་དང་ལྡན་པ་' (bhatavā) ཞེས་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཏ་ཡིག་ག་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། བསྟེན་པ་དང་ལྡན་པ་ (bhatavā) ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྟེན་ཅིང་བསགས་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་ཡང་བསྟེན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘යස්මා සම්බොධියා සබ්බෙ, දානපාරමිආදිකෙ; සම්භාරෙ භතවා නාථො, තස්මාපි භගවා මතො’’. གང་གི་ཕྱིར་ན་མགོན་པོ་དེས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་བསྟེན་ཅིང་བསགས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། කථං භාගෙ වනීති භගවා? යෙ තෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තිභාගා, තෙ අනවසෙසතො ලොකහිතත්ථං අත්තනො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච නිච්චකප්පං වනි භජි සෙවි බහුලමකාසීති භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා අභිඤ්ඤෙය්‍යෙසු ධම්මෙසු කුසලාදීසු ඛන්ධාදීසු ච යෙ තෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිවසෙන සඞ්ඛෙපතො වා චතුබ්බිධා අභිසමයභාගා, විත්ථාරතො පන ‘‘චක්ඛු පරිඤ්ඤෙය්‍යං …පෙ… ජරාමරණං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.21) අනෙකෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස සමුදයො පහාතබ්බො…පෙ… ජරාමරණස්ස සමුදයො පහාතබ්බො’’තිආදිනා පහාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස නිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො…පෙ… ජරාමරණස්ස නිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො’’තිආදිනා සච්ඡිකාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුනිරොධගාමිනීපටිපදා භාවෙතබ්බා…පෙ… චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවෙතබ්බා’’තිආදිනා ච අනෙකභෙදා භාවෙතබ්බභාගා ච ධම්මා, තෙ සබ්බෙ වනි භජි යථාරහං ගොචරභාවනාසෙවනානං වසෙන සෙවි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා යෙ ඉමෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා සාවකෙහි සාධාරණා ගුණකොට්ඨාසා ගුණභාගා, කින්ති නු ඛො තෙ වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු පතිට්ඨපෙය්‍යන්ති මහාකරුණාය වනි අභිපත්ථයි. සා [Pg.8] චස්ස අභිපත්ථනා යථාධිප්පෙතඵලාවහා අහොසි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා. ཇི་ལྟར་ན་ཆ་ཤས་ལ་བསྟེན་པས་ (bhāge vani) བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གང་ཉིན་རེ་བཞིན་བྱེ་བ་ཕྲག་ཉིས་བརྒྱ་བཞི་བཅུ་རྩ་སྟོང་གི་གྲངས་སུ་གྱུར་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ཉིད་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་དུ། མ་ལུས་པར་རྟག་ཏུ་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པར་མཛད་དེ་ལན་མང་དུ་བྱས་པས། 'ཆ་ཤས་ལ་བསྟེན་པ་' (bhāge vani) ཞེས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ།། ཡང་ན། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མདོར་བསྡུས་ན་རྣམ་པ་བཞིའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་དང་། རྒྱས་པར་ནི་ 'མིག་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།། ...ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། ...སྐྱེ་ཤི་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆ་ཤས་དུ་མ་དང་། 'མིག་གི་ཀུན་འབྱུང་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའོ།། ...སྐྱེ་ཤིའི་ཀུན་འབྱུང་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའོ།།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆ་ཤས་རྣམས་དང་། 'མིག་གི་འགོག་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ།། ...སྐྱེ་ཤིའི་འགོག་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ།།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཆ་ཤས་རྣམས་དང་། 'མིག་གི་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བའོ།། ...དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བའོ།།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ། ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྤྱོད་ཡུལ་དང་བསྒོམ་པ་དང་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པར་མཛད་དོ།། འདི་ལྟར་ཡང་ཆ་ཤས་ལ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཤས་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་འདི་དག་ནི། 'ཇི་ལྟར་ན་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་གནས་པར་འགྱུར་རམ།' ཞེས་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྟེན་ཅིང་མངོན་པར་གསོལ་བ་བཏབ་པས། ཁོང་གི་མངོན་པར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དེ་ཡང་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པར་གྱུར་ཏོ།། འདི་ལྟར་ཡང་ཆ་ཤས་ལ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘යස්මා ඤෙය්‍යසමාපත්ති-ගුණභාගෙ තථාගතො; භජි පත්ථයි සත්තානං, හිතාය භගවා තතො’’. གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཤེས་བྱ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་རྣམས་ལ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་བསྟེན་ཅིང་གསོལ་བ་བཏབ་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། කථං භගෙ වනීති භගවා? සමාසතො තාව කතපුඤ්ඤෙහි පයොගසම්පන්නෙහි යථාවිභවං භජීයන්තීති භගා, ලොකියලොකුත්තරා සම්පත්තියො. තත්ථ ලොකියෙ තාව තථාගතො සම්බොධිතො පුබ්බෙ බොධිසත්තභූතො පරමුක්කංසගතෙ වනි භජි සෙවි, යත්ථ පතිට්ඨාය නිරවසෙසතො බුද්ධකරධම්මෙ සමන්නානෙන්තො බුද්ධධම්මෙ පරිපාචෙසි. බුද්ධභූතො පන තෙ නිරවජ්ජසුඛූපසංහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ ලොකුත්තරෙපි වනි භජි සෙවි. විත්ථාරතො පන පදෙසරජ්ජඉස්සරියචක්කවත්තිසම්පත්තිදෙවරජ්ජසම්පත්තිආදිවසෙන ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තිඤාණදස්සනමග්ගභාවනාඵල- සච්ඡිකිරියාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මවසෙන ච අනෙකවිහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ භගෙ වනි භජි සෙවි. එවං භගෙ වනීති භගවා. ཇི་ལྟར་ན་སྐལ་བ་ལ་བསྟེན་པས་ (bhage vani) བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། མདོར་བསྡུས་ན་རེ་ཞིག་བསོད་ནམས་བྱས་ཤིང་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འབྱོར་པ་བཞིན་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ནི་ 'སྐལ་བ་' (bhaga) སྟེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སོ།། དེ་ལ་རེ་ཞིག་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐལ་བ་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བྱང་ཆུབ་མ་ཐོབ་པའི་སྔོན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པ་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པར་མཛད་དེ། གང་ལ་གནས་ནས་མ་ལུས་པར་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྡུས་ཏེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཛད་དོ།། སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ནས་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐལ་བ་དེ་དག་ལའང་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པར་མཛད་དོ།། རྒྱས་པར་ནི་ཡུལ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷའི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། བསམ་གཏན་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། ལམ་བསྒོམ་པ་དང་། འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་མིའི་ཆོས་བླ་མ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་། རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྐལ་བ་རྣམས་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་སྐལ་བ་ལ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘යා තා සම්පත්තියො ලොකෙ, යා ච ලොකුත්තරා පුථූ; සබ්බා තා භජි සම්බුද්ධො, තස්මාපි භගවා මතො’’. འཇིག་རྟེན་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གང་དག་ཡོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མང་པོ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་མཛད་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། කථං භත්තවාති භගවා? භත්තා දළ්හභත්තිකා අස්ස බහූ අත්ථීති භගවා. තථාගතො හි මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිභාවතො සබ්බසත්තුත්තමො, සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තූපකාරිතාය ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාදි- අනඤ්ඤසාධාරණගුණවිසෙසපටිමණ්ඩිතරූපකායතාය, යථාභුච්චගුණාධිගතෙන ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන ලොකත්තයබ්‍යාපිනා සුවිපුලෙන සුවිසුද්ධෙන ච ථුතිඝොසෙන සමන්නාගතත්තා උක්කංසපාරමිප්පත්තාසු අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදීසු සුප්පතිට්ඨිතභාවතො දසබලචතුවෙසාරජ්ජාදිනිරතිසයගුණවිසෙසසමඞ්ගිභාවතො ච රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො, ඝොසප්පමාණො ඝොසප්පසන්නො, ලූඛප්පමාණො ලූඛප්පසන්නො, ධම්මප්පමාණො ධම්මප්පසන්නොති [Pg.9] එවං චතුප්පමාණිකෙ ලොකසන්නිවාසෙ සබ්බථාපි පසාදාවහභාවෙන සමන්තපාසාදිකත්තා අපරිමාණානං සත්තානං සදෙවමනුස්සානං ආදරබහුමානගාරවායතනතාය පරමපෙමසම්භත්තිට්ඨානං. යෙ ච තස්ස ඔවාදෙ පතිට්ඨිතා අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා හොන්ති, කෙනචි අසංහාරියා තෙසං සම්භත්ති සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා. තථා හි තෙ අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගෙපි තත්ථ පසාදං න පරිච්චජන්ති, තස්ස වා ආණං දළ්හභත්තිභාවතො. තෙනෙවාහ – ཇི་ལྟར་ན་དད་པ་དང་ལྡན་པས་ (bhattavā) བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཁོང་ལ་བརྟན་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པའི་འཁོར་ (bhattā daḷhabhattikā) མང་པོ་ཡོད་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཚད་མེད་ཅིང་དཔེ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་ལ། གནོད་པ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་མ་ལུས་པའི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པ་ལ་གཞོལ་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ལྷ་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་ལ་གཏན་དུ་ཕན་འདོགས་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ལ་སོགས་པ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་མངའ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཡོན་ཏན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པའི་ 'འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་...' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་ཁྱབ་པའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་བསྟོད་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། མཆོག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པའི་འདོད་ཆུང་དང་ཆོག་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྟོབས་བཅུ་དང་མི་འཇིགས་པ་བཞི་ལ་སོགས་པ་བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཟུགས་ལ་ཚད་མར་བྱེད་ཅིང་གཟུགས་ལ་དད་པ་དང་། སྒྲ་ལ་ཚད་མར་བྱེད་ཅིང་སྒྲ་ལ་དད་པ་དང་། ལྷག་སྤྱོད་ལ་ཚད་མར་བྱེད་ཅིང་ལྷག་སྤྱོད་ལ་དད་པ་དང་། ཆོས་ལ་ཚད་མར་བྱེད་ཅིང་ཆོས་ལ་དད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཚད་མ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་སུ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀུན་ནས་མཛེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་སེམས་ཅན་ཚད་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་གུས་པ་དང་། རི་མོར་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་གཅེས་ཤིང་དད་པའི་གནས་ཡིན་ནོ།། གང་དག་ཁོང་གི་གདམས་ངག་ལ་གནས་ཤིང་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་དེ་དག་གི་དད་གུས་ནི། དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེའམ། ལྷའམ། བདུད་དམ། ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོས་རང་གི་སྲོག་གཏོང་དགོས་ཀྱང་དེ་ལ་དད་པ་མི་གཏོང་ཞིང་། བརྟན་པའི་དད་གུས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཁོང་གི་བཀའ་ལས་མི་འདའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො; කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති. (ජා. 2.17.78); གང་ཞིག་བྱས་པ་གཟོ་ཞིང་བྱས་པ་གོ་བ་དང་ལྡན་པའི་བརྟན་པ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟན་པའི་དད་གུས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའོ།། ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දො ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (අ. නි. 8.20; උදා. 45; චූළව. 385) ච. དགེ་སློང་དག །དཔེར་ན་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གནས་ཤིང་མཐའ་ལས་མི་འདའ་བ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་དུ་ངས་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་གང་ཞིག་བཅས་པ་དེ། ངའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་མི་འདའ་འོ།། එවං භත්තවාති භගවා නිරුත්තිනයෙන එකස්ස තකාරස්ස ලොපං කත්වා ඉතරස්ස ගකාරං කත්වා. དེ་ལྟར་སྒྲ་རིག་པའི་ལུགས་བཞིན་དུ། 'བྷཏྟ་ཝཱ' (bhattavā) ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ 'ཏ་' (ta) ཡིག་གཅིག་བསྡུས་ཤིང་། ཅིག་ཤོས་དེ་ 'ག་' (ga) ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ 'བྷ་ག་ཝཱ' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། ‘‘ගුණාතිසයයුත්තස්ස, යස්මා ලොකහිතෙසිනො; සම්භත්තා බහවො සත්ථු, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති. ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་ཞིང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་སྟོན་པ་ལ། བསྟེན་ཅིང་གུས་པའི་འཁོར་མང་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། කථං භගෙ වමීති භගවා? යස්මා තථාගතො බොධිසත්තභූතොපි පුරිමාසු ජාතීසු පාරමියො පූරෙන්තො භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි. තථා හිස්ස සොමනස්සකුමාරකාලෙ, හත්ථිපාලකුමාරකාලෙ, අයොඝරපණ්ඩිතකාලෙ, මූගපක්ඛපණ්ඩිතකාලෙ, චූළසුතසොමකාලෙති එවමාදීසු නෙක්ඛම්මපාරමිපූරණවසෙන දෙවරජ්ජසදිසාය රජ්ජසිරියා පරිච්චත්තත්තභාවානං පරිමාණං නත්ථි. චරිමත්තභාවෙපි හත්ථගතං චක්කවත්තිසිරිං දෙවලොකාධිපච්චසදිසං චතුද්දීපිස්සරියං චක්කවත්තිසම්පත්තිසන්නිස්සයං සත්තරතනසමුජ්ජලං යසඤ්ච තිණායපි අමඤ්ඤමානො නිරපෙක්ඛො පහාය අභිනික්ඛමිත්වා සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො. තස්මා ඉමෙ සිරිආදිකෙ භගෙ වමීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා[Pg.10], සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකවිසෙසසන්නිස්සයා සොභා කප්පට්ඨිතියභාවතො. තෙපි භගවා වමි තංනිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමනතොතප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති. එවම්පි භගෙ වමීති භගවා. ཇི་ལྟར་ན་སྐལ་བ་ (bhaga) རྣམས་བསྐྱུགས་པས་ (vami) 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐབས་སུའང་། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྫོགས་པར་མཛད་པ་ན། སྐལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔལ་འབྱོར་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། གྲགས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་བསྐྱུགས་ཤིང་དོར་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཁོང་གི་སོ་མ་ནས་ས་གཞོན་ནུའི་སྐབས་དང་། ཧསྠི་པཱ་ལ་གཞོན་ནུའི་སྐབས་དང་། ཨ་ཡོ་གྷ་ར་མཁས་པའི་སྐབས་དང་། མཱུ་གྷ་པཀྵ་མཁས་པའི་སྐབས་དང་། ཙཱུ་ལཱ་སུ་ཏ་སོ་མའི་སྐབས་ལ་སོགས་པར། ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་པར་མཛད་པའི་དབང་གིས། ལྷའི་རྒྱལ་སྲིད་དང་མཚུངས་པའི་རྒྱལ་པོའི་དཔལ་འབྱོར་སྤངས་པའི་སྐྱེ་བ་ལུས་ཀྱི་ཚད་ནི་བགྲང་ལས་འདས་སོ།། ཐ་མའི་སྐྱེ་བ་ལའང་ཕྱག་ཏུ་སོན་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དཔལ་འབྱོར་དང་། ལྷ་ཡུལ་གྱི་དབང་ཕྱུག་དང་མཚུངས་པའི་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་འབྱོར་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་ཅིང་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་རབ་ཏུ་འབར་བའི་གྲགས་པ་རྣམས་ལ། རྩྭ་བཞིན་དུ་བརྩིས་ནས་ཆགས་པ་མེད་པར་སྤངས་ཏེ་མངོན་པར་བྱུང་ནས། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དཔལ་ལ་སོགས་པའི་སྐལ་བ་འདི་དག་བསྐྱུགས་པས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། སྐར་མ་རྣམས་ལ་ 'བྷཱ་' (bhā) ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ 'བྷ་གཱ་' (bhagā) ཞེས་བྱ་སྟེ། ལྷུན་པོ་དང་། གཉའ་ཤིང་འཛིན་དང་། སྒྲ་མི་སྙན་དང་། གངས་རི་ལ་སོགས་པའི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་པའི་མཛེས་པ་རྣམས་བསྐལ་པའི་བར་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་དག་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྐྱུགས་པར་མཛད་དེ། དེར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་དོར་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡང་སྐལ་བ་རྣམས་བསྐྱུགས་པས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། ‘‘චක්කවත්තිසිරිං යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං; පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො’’. གང་གི་ཕྱིར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དཔལ་དང་། གྲགས་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། བདེ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་རྣམས་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ལ་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' ཞེས་བྱའོ།། කථං භාගෙ වමීති භගවා? භාගා නාම කොට්ඨාසා. තෙ ඛන්ධායතනධාතාදිවසෙන, තත්ථාපි රූපවෙදනාදිවසෙන, අතීතාදිවසෙන ච අනෙකවිධා. තෙ ච භගවා සබ්බං පපඤ්චං, සබ්බං යොගං, සබ්බං ගන්ථං, සබ්බං සංයොජනං, සමුච්ඡින්දිත්වා අමතධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි, න පච්චාගමි. තථා හෙස සබ්බත්ථකමෙව පථවිං, ආපං, තෙජං, වායං, චක්ඛුං, සොතං, ඝානං, ජීව්හං, කායං, මනං, රූපෙ, සද්දෙ, ගන්ධෙ, රසෙ, ඵොට්ඨබ්බෙ, ධම්මෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං, චක්ඛුසම්ඵස්සං …පෙ… මනොසම්ඵස්සං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං; චක්ඛුසම්ඵස්සජං චෙතනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං චෙතනං; රූපතණ්හං …පෙ… ධම්මතණ්හං; රූපවිතක්කං…පෙ… ධම්මවිතක්කං; රූපවිචාරං…පෙ… ධම්මවිචාරන්තිආදිනා අනුපදධම්මවිභාගවසෙනපි සබ්බෙව ධම්මකොට්ඨාසෙ අනවසෙසතො වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛපරිච්චාගෙන ඡඩ්ඩයි. වුත්තඤ්හෙතං – ཇི་ལྟར་ན་ཆོས་ཀྱི་ཆ་ (bhāga) རྣམས་བསྐྱུགས་པས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཆ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་ཀྱང་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲོས་པ་མཐའ་དག་དང་། སྦྱོར་བ་མཐའ་དག་དང་། མདུད་པ་མཐའ་དག་དང་། ཀུན་སྦྱོར་མཐའ་དག་ཀུན་ཏུ་བཅད་ནས། འཆི་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་ (ནིར་ཝཱ་ཎ་) མངོན་དུ་མཛད་བཞིན་དུ། དེ་དག་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་བསྐྱུགས་ཤིང་དོར་བར་མཛད་དེ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་གོ། དེ་ལྟར་ཡང་ཁོང་གིས་ཐམས་ཅད་དུ་ས་དང་། ཆུ་དང་། མེ་དང་། རླུང་དང་། མིག་དང་། རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་དང་། གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་དང་། ཆོས་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནས་... ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བར། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ནས་... ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པའི་བར། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚོར་བ་ནས་... ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚོར་བའི་བར། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནས་... ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བར། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་ནས་... ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སེམས་པའི་བར། གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ནས་... ཆོས་ཀྱི་སྲེད་པའི་བར། གཟུགས་ཀྱི་རྟོག་པ་ནས་... ཆོས་ཀྱི་རྟོག་པའི་བར། གཟུགས་ཀྱི་དཔྱོད་པ་ནས་... ཆོས་ཀྱི་དཔྱོད་པའི་བར་ལ་སོགས་པ། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་། ཆོས་ཀྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་ཆགས་པ་མེད་པའི་གཏོང་བ་ཆེན་པོས་བསྐྱུགས་ཤིང་དོར་བར་མཛད་དོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යං තං, ආනන්ද, චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං, තං තථාගතො පුන පච්චාගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති. (දී. නි. 2.183) – ཀུན་དགའ་བོ། གང་ཞིག་བཏང་བ་དང་། བསྐྱུགས་པ་དང་། ཐར་བ་དང་། སྤངས་པ་དང་། ངེས་པར་བཏང་བའི་ཆོས་དེ་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སླར་ཡང་ལྡོག་པར་འགྱུར་བ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་གོ་སྐབས་མེད་དོ།། එවම්පි භාගෙ වමීති භගවා. අථ වා භාගෙ වමීති සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනප්පණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහි, පරෙසඤ්ච තථත්තාය ධම්මං දෙසෙසි. වුත්තම්පි චෙතං – དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་ཀྱི་ཆ་རྣམས་བསྐྱུགས་པས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཆོས་ཀྱི་ཆ་རྣམས་བསྐྱུགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ་དང་། ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆགས་པ་མེད་པར་བསྐྱུགས་ཤིང་དོར་ཏེ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་དག་ལའང་དེ་ལྟར་བྱ་བའི་ཕིར་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා පගෙව අධම්මා, කුල්ලූපමං, වො භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි, නිත්ථරණත්ථාය නො ගහණත්ථායා’’තිආදි. (ම. නි. 1.240) – དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་ཀྱིས་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་ན་ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས། དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་བརྒལ་བའི་དོན་དུ་ཡིན་གྱི་བཟུང་བའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པར། གཟིངས་ལྟ་བུའི་ཆོས་བསྟན་པར་བྱའོ།། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། එවම්පි [Pg.11] භාගෙ වමීති භගවා. དེ་ལྟར་ཡང་ཆོས་ཀྱི་ཆ་རྣམས་བསྐྱུགས་པས་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། ‘‘ඛන්ධායතනධාතාදි-ධම්මභෙදා මහෙසිනා; කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි භගවා මතො’’. དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ནག་པོ་དང་དཀར་པོ་རྣམས་བསྐྱུགས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཡང་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། තෙන වුත්තං – དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ‘‘භාගවා භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා; භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’ති. རྒྱལ་བ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་ཞིང་ (bhāgavā)། བསྟེན་པར་བྱ་བའི་འཁོར་དང་ལྡན་པ་ (bhatavā)། ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་རྣམས་ལ་གུས་ཤིང་ (bhāge vani)། འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐལ་བ་ལ་བསྟེན་པར་མཛད་དོ (bhage ca bhattavā)། དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐལ་བ་རྣམས་བསྐྱུགས་ཤིང་ (bhage vami)། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆ་རྣམས་ཀྱང་བསྐྱུགས་པས་ (bhāge vami) 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱའོ།། තෙන භගවතා. අරහතාති කිලෙසෙහි ආරකත්තා, අනවසෙසානං වා කිලෙසාරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි කාරණෙහි අරහතා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. དེ་ལྟ་བུའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་སོ།། 'དགྲ་བཅོམ་པ་' (arahatā) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་མ་ལུས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པ་མཆོད་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། རྒྱུ་འདི་དག་གིས་ན་ 'དགྲ་བཅོམ་པ་' ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་ 'རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་' (Visuddhimagga) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། එත්ථ ච භගවතාති ඉමිනාස්ස භාග්‍යවන්තතාදීපනෙන කප්පානං අනෙකෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසු උපචිතපුඤ්ඤසම්භාරභාවතො සතපුඤ්ඤලක්ඛණධරස්ස ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජන- බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාදිපටිමණ්ඩිතා අනඤ්ඤසාධාරණා රූපකායසම්පත්තිදීපිතා හොති. අරහතාති ඉමිනාස්ස අනවසෙසකිලෙසප්පහානදීපනෙන ආසවක්ඛයපදට්ඨානසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමපරිදීපනතො දසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මාදි- අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යධම්මකායසම්පත්ති දීපිතා හොති. තදුභයෙනපි ලොකියසරික්ඛකානං බහුමතභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා, තථා අභිගතානඤ්ච තෙසං කායිකචෙතසිකදුක්ඛාපනයනෙ පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා, ලොකියලොකුත්තරෙහි ගුණෙහි සංයොජනසමත්ථතා ච පකාසිතා හොති. འདིར་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavatā) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི། ཁོང་གི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཉམས་མཚོན་པར་བྱེད་དེ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་མང་པོར་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་པའི་ཕྱིར། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་འཛིན་ཅིང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ། འདོམ་གང་གི་འོད་དང་། འོད་ཟེར་གྱི་དྲྭ་བ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། 'དགྲ་བཅོམ་པ་' (arahatā) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི། ཁོང་གི་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་སྤངས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དེ། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སྟོབས་བཅུ་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞི་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མ་འདྲེས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་ལ་སོགས་པ། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་ཆོས་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་དེས་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བར་འོས་པ་དང་། ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་འོས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བསྟེན་པར་འོངས་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་གི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བ་ལ་མཐུ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པས་ཕན་འདོགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་སྦྱོར་བར་ནུས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། තථා භගවතාති ඉමිනා චරණධම්මෙසු මුද්ධභූතදිබ්බවිහාරාදිවිහාරවිසෙසසමායොගපරිදීපනෙන චරණසම්පදා දීපිතා හොති. අරහතාති ඉමිනා සබ්බවිජ්ජාසු සිඛාප්පත්තආසවක්ඛයඤාණාධිගමපරිදීපනෙන විජ්ජාසම්පදා දීපිතා හොති. පුරිමෙන වා අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මානං අවිපරීතවිභත්තභාවදීපනෙන පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසමායොගො, පච්ඡිමෙන සවාසනනිරවසෙසකිලෙසප්පහානදීපනෙන [Pg.12] පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසමායොගො විභාවිතො හොති. དེ་བཞིན་དུ་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavatā) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི། སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྩེ་མོར་གྱུར་པའི་ལྷའི་གནས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་པ་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། སྤྱོད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ (caraṇasampadā) མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། 'དགྲ་བཅོམ་པ་' (arahatā) ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི། རིག་པ་མཐའ་དག་གི་རྩེ་མོར་གྱུར་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། རིག་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ (vijjāsampadā) མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན། སྔ་མའི་ཚིག་གིས་བར་ཆད་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་མ་ནོར་བར་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཕྱི་མའི་མི་འཇིགས་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱེད་ལ། ཕྱི་མའི་ཚིག་གིས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་སྤངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། སྔ་མའི་མི་འཇིགས་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། තථා පුරිමෙන තථාගතස්ස පටිඤ්ඤාසච්චවචීසච්චඤාණසච්චපරිදීපනෙන, කාමගුණලොකියාධිපච්චයසලාභසක්කාරාදිපරිච්චාගපරිදීපනෙන, අනවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරපරිච්චාගපරිදීපනෙන, ච සච්චාධිට්ඨානචාගාධිට්ඨානපාරිපූරි පකාසිතා හොති; දුතියෙන සබ්බසඞ්ඛාරූපසමසමධිගමපරිදීපනෙන, සම්මාසම්බොධිපරිදීපනෙන ච, උපසමාධිට්ඨානපඤ්ඤාධිට්ඨානපාරිපූරි පකාසිතා හොති. තථා හි භගවතො බොධිසත්තභූතස්ස ලොකුත්තරගුණෙ කතාභිනීහාරස්ස මහාකරුණායොගෙන යථාපටිඤ්ඤං සබ්බපාරමිතානුට්ඨානෙන සච්චාධිට්ඨානං, පාරමිතාපටිපක්ඛපරිච්චාගෙන චාගාධිට්ඨානං, පාරමිතාගුණෙහි චිත්තවූපසමෙන උපසමාධිට්ඨානං, පාරමිතාහි එව පරහිතූපායකොසල්ලතො පඤ්ඤාධිට්ඨානං පාරිපූරිගතං. དེ་བཞིན་དུ་སྔ་མའི་ཚིག་གིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དམ་བཅའི་བདེན་པ་དང་། ཚིག་གི་བདེན་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བདེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་འཇིག་རྟེན་གྱི་དབང་ཕྱུག་དང་རྙེད་བཀུར་ལ་སོགས་པ་སྤངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མ་ལུས་པ་སྤངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། བདེན་པའི་གནས་པ་དང་གཏོང་བའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཕྱི་མའི་ཚིག་གིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཐོབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་ཚེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་སྨོན་ལམ་བཏབ་ཅིང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་བསྒྲུབས་པའི་སྒོ་ནས་བདེན་པའི་གནས་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་གཏོང་བའི་གནས་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། තථා ‘යාචකජනං අවිසංවාදෙත්වා දස්සාමී’ති පටිජානනෙන පටිඤ්ඤං අවිසංවාදෙත්වා දානෙන ච සච්චාධිට්ඨානං, දෙය්‍යපරිච්චාගතො චාගාධිට්ඨානං, දෙය්‍යපටිග්ගාහකදානදෙය්‍යපරික්ඛයෙසු ලොභදොසමොහභයවූපසමෙන උපසමාධිට්ඨානං, යථාරහං යථාකාලං යථාවිධි ච දානෙන පඤ්ඤුත්තරතාය ච පඤ්ඤාධිට්ඨානං පාරිපූරිගතං. ඉමිනා නයෙන සෙසපාරමීසුපි චතුරාධිට්ඨානපාරිපූරි වෙදිතබ්බා. සබ්බා හි පාරමියො සච්චප්පභාවිතා චාගාභිබ්‍යඤ්ජිතා උපසමානුබ්‍රූහිතා පඤ්ඤාපරිසුද්ධාති එවං චතුරාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස තථාගතස්ස සච්චාධිට්ඨානං සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සීලවිසුද්ධි, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ආජීවවිසුද්ධි, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන චිත්තවිසුද්ධි, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙනස්ස සංවාසෙන සීලං වෙදිතබ්බං, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සංවොහාරෙන සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බං, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ආපදාසු ථාමො වෙදිතබ්බො, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සාකච්ඡාය පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. དེ་བཞིན་དུ་ 'སློང་བ་པོ་རྣམས་ལ་མི་བསླུ་བར་སྦྱིན་པར་བྱའོ་' ཞེས་དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་དམ་བཅའ་བ་ལ་མི་བསླུ་བར་སྦྱིན་པ་བཏང་བས་བདེན་པའི་གནས་པ་དང་། སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་གཏོང་བས་གཏོང་བའི་གནས་པ་དང་། ལེན་པ་པོ་དང་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་ཟད་པ་ལ་ཆགས་སྡང་རྨོངས་པ་དང་འཇིགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འོས་པ་དང་། དུས་སུ་དང་། ཆོ་ག་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་དང་ཤེས་རབ་མཆོག་དང་ལྡན་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། ཚུལ་འདིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ནི་བདེན་པས་བསྐྱེད་པ་དང་། གཏོང་བས་མཚོན་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤེལ་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་གནས་པ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ། བདེན་པའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། གཏོང་བའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་འབྱུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། གཏོང་བའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་གཙང་བ་ཉིད་ནི་གཏམ་འདྲེས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་མཐུ་སྟོབས་ནི་ཕོངས་པའི་སྐབས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པས་ཤེས་རབ་ནི་བགྲོ་གླེང་བྱས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ།། තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අදුට්ඨො අධිවාසෙති, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අලුද්ධො පටිසෙවති, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අභීතො පරිවජ්ජෙති, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අමූළ්හො විනොදෙති. තථා [Pg.13] සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන චස්ස නෙක්ඛම්මසුඛප්පත්ති, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන පවිවෙකසුඛප්පත්ති, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන උපසමසුඛප්පත්ති, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සම්බොධිසුඛප්පත්ති දීපිතා හොති. සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන වා විවෙකජපීතිසුඛප්පත්ති, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සමාධිජපීතිසුඛප්පත්ති, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අපීතිජකායසුඛප්පත්ති, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සතිපාරිසුද්ධිජඋපෙක්ඛාසුඛප්පත්ති. තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන පරිවාරසම්පත්තිලක්ඛණපච්චයසුඛසමායොගො පරිදීපිතො හොති අවිසංවාදනතො, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සන්තුට්ඨිලක්ඛණසභාවසුඛසමායොගො අලොභභාවතො, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන කතපුඤ්ඤතාලක්ඛණහෙතුසුඛසමායොගො කිලෙසෙහි අනභිභූතභාවතො, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන විමුත්තිසම්පත්තිලක්ඛණදුක්ඛූපසමසුඛසමායොගො පරිදීපිතො හොති, ඤාණසම්පත්තියා නිබ්බානාධිගමනතො. དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་ཞེ་སྡང་མེད་པར་བཟོད་པར་བཞེད། གཏོང་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་ཆགས་པ་མེད་པར་བསྟེན་པར་མཛད། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་འཇིགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་སྤོང་བར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་རྨོངས་པ་མེད་པར་སེལ་བར་མཛད། དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་ཁོང་གི་ངེས་འབྱུང་གི་བདེ་བ་ཐོབ་པ་དང་། གཏོང་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་རབ་ཏུ་དབེན་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་ཐོབ་པ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བདེ་བ་ཐོབ་པ་རྣམས་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན། ཡང་ན་བདེན་པའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ་དང་། གཏོང་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་དགའ་བ་མེད་པའི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་ཐོབ་པ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བདེ་བ་ཐོབ་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན། གཏོང་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་ཆོག་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་གྱི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་བསོད་ནམས་བྱས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རྒྱུའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པས་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན་ནོ། තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස සීලක්ඛන්ධස්ස අනුබොධප්පටිවෙධසිද්ධි, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස සමාධික්ඛන්ධස්ස, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අරියස්ස විමුත්තික්ඛන්ධස්ස අනුබොධප්පටිවෙධසිද්ධි දීපිතා හොති. සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන ච තපසිද්ධි, චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන සබ්බනිස්සග්ගසිද්ධි, උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන ඉන්ද්‍රියසංවරසිද්ධි, පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන බුද්ධිසිද්ධි, තෙන ච නිබ්බානසිද්ධි. තථා සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියසච්චාභිසමයප්පටිලාභො, චාගාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියවංසප්පටිලාභො, 0.උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියවිහාරප්පටිලාභො, පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණෙන චතුඅරියවොහාරප්පටිලාභො දීපිතො හොති. དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྗེས་སུ་རྟོགས་ཤིང་ཁོང་དུ་ཆུད་པ་གྲུབ་པ་དང་། གཏོང་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་འཕགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་གྲུབ་པ་ལས་བྱུང་བས་འཕགས་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་རྗེས་སུ་རྟོགས་ཤིང་ཁོང་དུ་ཆུད་པ་གྲུབ་པ་རྣམས་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན། བདེན་པའི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་དཀའ་ཐུབ་གྲུབ་པ་དང་། གཏོང་བའི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་གྲུབ་པ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་དབང་པོ་སྡོམ་པ་གྲུབ་པ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་རྟོགས་པ་གྲུབ་པ་དང་། དེས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གྲུབ་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་དང་། གཏོང་བའི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་འཕགས་པའི་རིགས་བཞི་ཐོབ་པ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་འཕགས་པའི་གནས་པ་བཞི་ཐོབ་པ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་བཞི་ཐོབ་པ་རྣམས་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན་ནོ། අපරො නයො – භගවතාති එතෙන සත්තානං ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තිඅභිකඞ්ඛාදීපනෙන තථාගතස්ස මහාකරුණා පකාසිතා හොති. අරහතාති එතෙන පහානසම්පත්තිදීපනෙන පහානපඤ්ඤා පකාසිතා හොති. තත්ථ පඤ්ඤායස්ස ධම්මරජ්ජපත්ති, කරුණාය ධම්මසංවිභාගො; පඤ්ඤාය සංසාරදුක්ඛනිබ්බිදා, කරුණාය සංසාරදුක්ඛසහනං; පඤ්ඤාය පරදුක්ඛපරිජානනං, කරුණාය පරදුක්ඛප්පටිකාරාරම්භො. පඤ්ඤාය පරිනිබ්බානාභිමුඛභාවො[Pg.14], කරුණාය තදධිගමො; පඤ්ඤාය සයං තරණං, කරුණාය පරෙසං තාරණං; පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි, කරුණාය බුද්ධකිච්චසිද්ධි. කරුණාය වා බොධිසත්තභූමියං සංසාරාභිමුඛභාවො, පඤ්ඤාය තත්ථ අනභිරති. තථා කරුණාය පරෙසං අවිහිංසනං, පඤ්ඤාය සයං පරෙහි අභායනං; කරුණාය පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති, පඤ්ඤාය අත්තානං රක්ඛන්තො පරං රක්ඛති. තථා කරුණාය අපරන්තපො, පඤ්ඤාය අනත්තන්තපො. තෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු චතුත්ථපුග්ගලභාවො සිද්ධො හොති. ཚུལ་གཞན་ཞིག་ནི། "བཅོམ་ལྡན་འདས་"ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་རེ་བ་སྟོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན། "དགྲ་བཅོམ་པ་"ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་པས་སྤོང་བའི་ཤེས་རབ་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན། དེ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཐོབ་པར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་ནི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་བཤའ་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྐྱོ་བར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་བཟོད་པར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གསོ་བར་བརྩོན་པར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་དེ་ཉིད་ཐོབ་པར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ཉིད་སྒྲོལ་བར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་གཞན་དག་སྒྲོལ་བར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་གྲུབ་པར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་གྲུབ་པར་མཛད། ཡང་ན་ཐུགས་རྗེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་འཁོར་བ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ལ་མི་དགའ་བར་མཛད། དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེས་གཞན་ལ་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ཉིད་གཞན་ལས་མི་འཇིགས་པར་མཛད། ཐུགས་རྗེས་གཞན་སྲུང་བས་བདག་ཉིད་སྲུང་བར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ཉིད་སྲུང་བས་གཞན་སྲུང་བར་མཛད། དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེས་གཞན་ལ་མི་གདུང་བར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་མི་གདུང་བར་མཛད། དེས་ན་བདག་གི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་སྐྱེས་བུ་བཞི་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། තථා කරුණාය ලොකනාථතා, පඤ්ඤාය අත්තනාථතා; කරුණාය චස්ස නින්නතාභාවො, පඤ්ඤාය උන්නතාභාවො. තථා කරුණාය සබ්බසත්තෙසු ජනිතානුග්ගහො, පඤ්ඤානුගතත්තා න ච න සබ්බත්ථ විරත්තචිත්තො; පඤ්ඤාය සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තො, කරුණානුගතත්තා න ච න සබ්බසත්තානුග්ගහාය පවත්තො. යථා හි කරුණා තථාගතස්ස සිනෙහසොකවිරහිතා, එවං පඤ්ඤා අහංකාරමමංකාරවිනිමුත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤං විසොධිතා පරමවිසුද්ධාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ පඤ්ඤාඛෙත්තං බලානි, කරුණාඛෙත්තං වෙසාරජ්ජානි. තෙසු බලසමායොගෙන පරෙහි න අභිභුය්‍යති, වෙසාරජ්ජසමායොගෙන පරෙ අභිභවති. බලෙහි සත්ථුසම්පදාසිද්ධි, වෙසාරජ්ජෙහි සාසනසම්පදාසිද්ධි. තථා බලෙහි බුද්ධරතනසිද්ධි, වෙසාරජ්ජෙහි ධම්මරතනසිද්ධීති අයමෙත්ථ ‘‘භගවතා අරහතා’’ති පදද්වයස්ස අත්ථයොජනාය මුඛමත්තදස්සනං. དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་ཉིད་དུ་འགྱུར། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་གི་མགོན་ཉིད་དུ་འགྱུར། ཐུགས་རྗེས་ཁོང་གི་དམའ་བའི་དངོས་པོ་མེད་པར་འགྱུར། ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོ་བའི་དངོས་པོ་མེད་པར་འགྱུར། དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པར་མཛད། ཤེས་རབ་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཐུགས་མེད་པ་མ་ཡིན། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཐུགས་དང་ལྡན། ཐུགས་རྗེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པར་མི་འཇུག་པ་མ་ཡིན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཐུགས་རྗེ་ནི་ཆགས་པ་དང་མྱ་ངན་དང་བྲལ་བ་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱང་ངར་འཛིན་པ་དང་བདག་གིར་འཛིན་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་པས། ཕན་ཚུན་སྦྱངས་པས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། དེ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཞིང་ནི་སྟོབས་རྣམས་ཡིན། ཐུགས་རྗེའི་ཞིང་ནི་མི་འཇིགས་པ་རྣམས་ཡིན། དེ་དག་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་གཞན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན། མི་འཇིགས་པ་དང་ལྡན་པས་གཞན་ཟིལ་གྱིས་གནོན། སྟོབས་རྣམས་ཀྱིས་སྟོན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གྲུབ། མི་འཇིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གྲུབ། དེ་བཞིན་དུ་སྟོབས་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་གྲུབ། མི་འཇིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་དཀོན་མཆོག་གྲུབ་པ་ཡིན། འདི་ནི་འདིར་"བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་དོན་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ཙམ་བསྟན་པའོ། කස්මා පනෙත්ථ ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ති වත්වා පුන ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං? අනුස්සවපටික්ඛෙපෙන නියමදස්සනත්ථං. යථා හි කෙනචි පරතො සුත්වා වුත්තං යදිපි ච ජානන්තෙන වුත්තං, න තෙනෙව වුත්තං පරෙනපි වුත්තත්තා. න ච තං තෙන වුත්තමෙව, අපිච ඛො සුතම්පි, න එවමිධ. භගවතා හි පරතො අසුත්වා සයම්භුඤාණෙන අත්තනා අධිගතමෙව වුත්තන්ති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ තඤ්ච ඛො භගවතාව වුත්තං, න අඤ්ඤෙන, වුත්තමෙව ච, න සුතන්ති. අධිකවචනඤ්හි අඤ්ඤමත්ථං බොධෙතීති න පුනරුත්තිදොසො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་"འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་ནས་ཡང་བསྐྱར་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། ཐོས་པ་ཙམ་དགག་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། དཔེར་ན་འགའ་ཞིག་གིས་གཞན་ལས་ཐོས་ནས་བཤད་པ་ལྟ་བུའམ། ཤེས་བཞིན་དུ་བཤད་པ་ཡིན་ནའང་། གཞན་གྱིས་ཀྱང་བཤད་པའི་ཕྱིར་དེས་ཁོ་ནས་བཤད་པ་མ་ཡིན། དེ་ནི་དེས་བཤད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་གྱི་ཐོས་པ་ཡང་ཡིན། འདིར་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་གཞན་ལས་མ་ཐོས་པར་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ནི་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། "འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ" དེ་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི་གཞན་གྱིས་མ་ཡིན། གསུངས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི་ཐོས་པ་མ་ཡིན་ནོ། ཚིག་ལྷག་པས་ནི་དོན་གཞན་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཟློས་པའི་སྐྱོན་མེད་དོ། ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པའི་སྐབས་སུ་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། තථා [Pg.15] පුබ්බරචනාභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. භගවා හි සම්මාසම්බුද්ධතාය ඨානුප්පත්තිකප්පටිභානෙන සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ධම්මං දෙසෙති, න තස්ස කාරණා දානාදීනං විය පුබ්බරචනාකිච්චං අත්ථි. තෙනෙතං දස්සෙති – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, තඤ්ච ඛො න පුබ්බරචනාවසෙන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං, අපිච ඛො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං ඨානසො වුත්තමෙවා’’ති. དེ་བཞིན་དུ་སྔོན་དུ་རྩོམ་པ་མེད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྐབས་སུ་བབས་པའི་སྤོབས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདུས་པའི་འཁོར་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད། ཁོང་ལ་རྒྱུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་སྔོན་དུ་རྩོམ་པའི་བྱ་བ་མེད། དེས་ན་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། "འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། དེ་ཡང་སྔོན་དུ་བརྩམས་པའི་དབང་གིས་རྟོག་གེས་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་སྐབས་ཐོག་དེ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཁོ་ནའོ"ཞེས་སོ། අප්පටිවත්තියවචනභාවදස්සනත්ථං වා ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යඤ්හි භගවතා වුත්තං, වුත්තමෙව තං, න කෙනචි පටික්ඛිපිතුං සක්කා අක්ඛරසම්පත්තියා අත්ථසම්පත්තියා ච. වුත්තං හෙතං – ཡང་ན་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་གསུང་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི་གསུངས་པ་ཉིད་ཡིན་པས། ཡི་གེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་སུས་ཀྱང་བཟློག་པར་མི་ནུས་ཏེ། འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘එතං භගවතා බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පටිවත්තියං කෙනචි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා’’තිආදි (සං. නි. 5.1081; මහාව. 17). "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བླ་ན་མེད་པ་བསྐོར་བ་འདི་ནི། དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེ་སུས་ཀྱང་བཟློག་ཏུ་མེད་པ་ཞིག་གོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། අපරම්පි වුත්තං – གཞན་ཡང་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, ආගච්ඡෙය්‍ය සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘න යිදං දුක්ඛං අරියසච්චං, යං සමණෙන ගොතමෙන පඤ්ඤත්තං, අහමිදං දුක්ඛං අරියසච්චං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං දුක්ඛං අරියසච්චං පඤ්ඤාපෙස්සාමී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදි. – "དགེ་སློང་དག འདི་ན་དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེ་ཞིག་འོངས་ཏེ། 'དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་བཏགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་མ་ཡིན་ནོ། བདག་གིས་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་འདི་བཞག་ནས་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་གཞན་ཞིག་གདགས་པར་བྱའོ'ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་གནས་མེད་དོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། තස්මා අප්පටිවත්තියවචනභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. དེའི་ཕྱིར་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་གསུང་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། අථ වා සොතූනං අත්ථනිප්ඵාදකභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යඤ්හි පරෙසං ආසයාදිං අජානන්තෙන අසබ්බඤ්ඤුනා අදෙසෙ අකාලෙ වා වුත්තං, තං සච්චම්පි සමානං සොතූනං අත්ථනිප්ඵාදනෙ අසමත්ථතාය අවුත්තං නාම සියා, පගෙව අසච්චං. භගවතා පන සම්මාසම්බුද්ධභාවතො සම්මදෙව පරෙසං ආසයාදිං දෙසකාලං අත්ථසිද්ධිඤ්ච ජානන්තෙන වුත්තං එකන්තෙන සොතූනං යථාධිප්පෙතත්ථනිප්ඵාදනතො වුත්තමෙව, නත්ථි තස්ස අවුත්තතාපරියායො. තස්මා සොතූනං අත්ථනිප්ඵාදකභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. අපිච යථා න තං සුතං නාම, යං න විඤ්ඤාතත්ථං යඤ්ච න තථත්තාය පටිපන්නං, එවං න තං වුත්තං නාම, යං න සම්මා පටිග්ගහිතං. භගවතො පන වචනං චතස්සොපි පරිසා සම්මදෙව පටිග්ගහෙත්වා [Pg.16] තථත්තාය පටිපජ්ජන්ති. තස්මා සම්මදෙව පටිග්ගහිතභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ཡང་ན་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། གཞན་གྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་མི་ཤེས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་མ་ཡིན་པས་ཡུལ་མ་ཡིན་པའམ་དུས་མ་ཡིན་པར་བཤད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། དེ་ནི་བདེན་པ་ཡིན་དུ་ཟིན་ཀྱང་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྲུབ་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་མ་བཤད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་ན། མི་བདེན་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ཡུལ་དུས་དང་དོན་གྲུབ་པ་རྣམས་ལེགས་པར་མཁྱེན་ནས་གསུངས་པས། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་གཏན་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། ཁོང་ལ་མ་གསུངས་པའི་རྣམ་གྲངས་མེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། གཞན་ཡང་དོན་མ་རྟོགས་པ་དང་དེ་བཞིན་དུ་མ་བསྒྲུབས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཐོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་མ་བླངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གསུངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་འཁོར་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ལེགས་པར་བླངས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་བླངས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། අථ වා අරියෙහි අවිරුද්ධවචනභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. යථා හි භගවා කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජභෙදෙ ධම්මෙ පවත්තිනිවත්තියො සම්මුතිපරමත්ථෙ ච අවිසංවාදෙන්තො වදති, එවං ධම්මසෙනාපතිප්පභුතයො අරියාපි භගවති ධරමානෙ පරිනිබ්බුතෙ ච තස්සෙව දෙසනං අනුගන්ත්වා වදන්ති, න තත්ථ නානාවාදතා. තස්මා වුත්තමරහතා තතො පරභාගෙ අරහතා අරියසඞ්ඝෙනාපීති එවං අරියෙහි අවිරුද්ධවචනභාවදස්සනත්ථම්පි එවං වුත්තං. ཡང་ན་འཕགས་པ་རྣམས་དང་མི་འགལ་བའི་གསུང་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། འཇུག་པ་དང་ལྡོག་པ། ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པ་རྣམས་མི་བསླུ་བར་གསུངས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པའི་སྐབས་སམ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ཡང་ཁོང་གི་གསུང་རབ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་གསུངས་པས། དེ་ལ་གྲུབ་མཐའ་མི་མཐུན་པ་མེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པས་གསུངས་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱིས་ཀྱང་གསུངས་སོ་ཞེས་འདི་ལྟར་འཕགས་པ་རྣམས་དང་མི་འགལ་བའི་གསུང་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། අථ වා පුරිමෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි වුත්තනයභාවදස්සනත්ථං ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. සතිපි හි ජාතිගොත්තායුප්පමාණාදිවිසෙසෙ දසබලාදිගුණෙහි විය ධම්මදෙසනාය බුද්ධානං විසෙසො නත්ථි, අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්තනා ච තෙ පුබ්බෙනාපරං අවිරුද්ධමෙව වදන්ති. තස්මා වුත්තඤ්හෙතං යථා බුද්ධෙහි අත්තනා ච පුබ්බෙ, ඉදානිපි අම්හාකං භගවතා තථෙව වුත්තං අරහතාති එවං පුරිමබුද්ධෙහි අත්තනා ච සුත්තන්තරෙසු වුත්තනයභාවදස්සනත්ථම්පි ද්වික්ඛත්තුං ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තෙන බුද්ධානං දෙසනාය සබ්බත්ථ අවිරොධො දීපිතො හොති. ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། རིགས་དང་རུས་དང་ཚེའི་ཚད་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། སྟོབས་བཅུ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་དེ། ཕན་ཚུན་དང་བདག་ཉིད་ཀྱང་སྔ་ཕྱི་མི་འགལ་བར་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་སྔོན་གསུངས་པ་བཞིན། ད་ལྟ་ཡང་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་དེས་དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ་ཞེས་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་བདག་ཉིད་ཀྱིས་མདོ་སྡེ་གཞན་དག་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལན་གཉིས་སུ་"གསུངས་སོ"ཞེས་གསུངས་སོ། དེས་ན་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་གསུང་རབ་ཐམས་ཅད་ལ་མི་འགལ་བ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན་ནོ། අථ වා ‘‘වුත්ත’’න්ති යදෙතං දුතියං පදං, තං අරහන්තවුත්තභාවවචනං දට්ඨබ්බං. ඉදං වුත්තං හොති – වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අරහතාපි වුත්තං – ‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ’’තිආදිකං ඉදානි වුච්චමානං වචනන්ති. අථ වා ‘‘වුත්ත’’න්ති යදෙතං දුතියං පදං, තං න වචනත්ථං, අථ ඛො වපනත්ථං දට්ඨබ්බං. තෙනෙතං දස්සෙති – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, තඤ්ච ඛො න වුත්තමත්තං, න කථිතමත්තං; අථ ඛො වෙනෙය්‍යානං කුසලමූලං වපිත’’න්ති අත්ථො. අථ වා යදෙතං වුත්තන්ති දුතියං පදං, තං වත්තනත්ථං. අයං හිස්ස අත්ථො – වුත්තඤ්හෙතං භගවතා අරහතා, තඤ්ච ඛො න වුත්තමත්තං, අපිච තදත්ථජාතං වුත්තං චරිතන්ති. තෙන ‘‘යථා වාදී භගවා තථා කාරී’’ති දස්සෙති. අථ වා වුත්තං භගවතා, වුත්තවචනං අරහතා වත්තුං යුත්තෙනාති අත්ථො. ཡང་ན་ "གསུངས་སོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པས་གསུངས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཚིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་དེས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག་ཆོས་གཅིག་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ "གསུངས་སོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱི་དོན་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ས་བོན་གདབ་པའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེས་ན་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་པ་དེ་ནི་གསུངས་པ་ཙམ་དང་བཤད་པ་ཙམ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་དགེ་བའི་རྩ་བའི་ས་བོན་བཏབ་པའོ་" ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ "གསུངས་སོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྤྱོད་པའི་དོན་ཏོ།། འདིའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པས་འདི་སྐད་གསུངས་པ་དེ་ནི་གསུངས་པ་ཙམ་མ་ཡིན་གྱི། དེའི་དོན་གྱི་དངོས་པོ་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་སྤྱད་པའོ་ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་ "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའོ་" ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཤིང་། དགྲ་བཅོམ་པ་སྨྲ་བར་འོས་པས་གསུངས་པའི་ཚིག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། අථ [Pg.17] වා ‘‘වුත්ත’’න්ති සඞ්ඛෙපකථාඋද්දිසනං සන්ධායාහ, පුන ‘‘වුත්ත’’න්ති විත්ථාරකථානිදස්සනං. භගවා හි සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච ධම්මං දෙසෙති. අථ වා භගවතො දුරුත්තවචනාභාවදස්සනත්ථං ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ති වත්වා පුන ‘‘වුත්ත’’න්ති වුත්තං. සබ්බදා ඤාණානුගතවචීකම්මතාය හි භගවතො සවාසනපහීනසබ්බදොසස්ස අක්ඛලිතබ්‍යප්පථස්ස කදාචිපි දුරුත්තං නාම නත්ථි. යථා කෙචි ලොකෙ සතිසම්මොසෙන වා දවා වා රවා වා කිඤ්චි වත්වා අථ පටිලද්ධසඤ්ඤා පුබ්බෙ වුත්තං අවුත්තං වා කරොන්ති පටිසඞ්ඛරොන්ති වා, න එවං භගවා. භගවා පන නිච්චකාලං සමාහිතො. අසම්මොසධම්මො අසම්මොහධම්මො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසමුපබ්‍යූළ්හාය පටිභානපටිසම්භිදාය උපනීතමත්ථං අපරිමිතකාලං සම්භතපුඤ්ඤසම්භාරසමුදාගතෙහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි විසදවිසුද්ධෙහි කරණවිසෙසෙහි සොතායතනරසායනභූතං සුණන්තානං අමතවස්සං වස්සන්තො විය සොතබ්බසාරං සවනානුත්තරියං චතුසච්චං පකාසෙන්තො කරවීකරුතමඤ්ජුනා සරෙන සභාවනිරුත්තියා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං වචනං වදති, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, කුතො පන දුරුත්තාවකාසො. තස්මා ‘‘යං භගවතා වුත්තං, තං වුත්තමෙව, න අවුත්තං දුරුත්තං වා කදාචි හොතී’’ති දස්සනත්ථං – ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’ති වත්වා පුන – ‘‘වුත්තමරහතා’’ති වුත්තන්ති න එත්ථ පුනරුත්තිදොසොති. එවමෙත්ථ පුනරුත්තසද්දස්ස සාත්ථකතා වෙදිතබ්බා. ཡང་ན་ "གསུངས་སོ་" ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་ཚིག་གི་བསྟན་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ལ། ཡང་ "གསུངས་སོ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཚིག་གི་བསྟན་པ་ལ་དགོངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་མདོར་བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཉེས་པར་སྨྲས་པའི་ཚིག་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་ནས། ཡང་ "གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དུས་རྟག་ཏུ་གསུང་གི་འཕྲིན་ལས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར་དང་། བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉེས་པ་མཐའ་དག་སྤངས་ཤིང་གསུང་འཁྲུལ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ནམ་ཡང་ཉེས་པར་སྨྲས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མི་མངའ་འོ།། དཔེར་ན་འཇིག་རྟེན་ན་ཁ་ཅིག་གིས་དྲན་པ་ཉམས་པས་སམ། རྩེད་མོའམ། འཁྲུལ་ནས་ཅི་ཞིག་སྨྲས་ཏེ། དེ་ནས་དོན་རྟོགས་ནས་སྔར་སྨྲས་པ་དེ་མ་སྨྲས་པར་བྱེད་དམ། ཡང་ན་བཅོས་པར་བྱེད་དམ། མི་བཅོས་པར་བྱེད་པ་ལྟ་བུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དུས་རྟག་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་དང་། དྲན་པ་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་དང་། རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྐྱེད་པའི་སྤོབས་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པས་ཉེ་བར་བཀྲི་བའི་དོན་ཅན། ཚད་མེད་པའི་དུས་ནས་བསགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ལས་བྱུང་བ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ། གསལ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྣ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་བཅུད་ལེན་དུ་གྱུར་པ། ཉན་པ་རྣམས་ལ་བདུད་རྩིའི་ชར་འབེབས་པ་བཞིན་དུ་མཉན་པར་འོས་པའི་སྙིང་པོ། ཐོས་པ་བླ་ན་མེད་པ། བདེན་པ་བཞི་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་དབྱངས་ལྟར་སྙན་པའི་གསུང་གིས། རང་བཞིན་གྱི་ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་གསུང་གསུང་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལ་སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཙམ་ཡང་འཁྲུལ་པ་མེད་ན། ཉེས་པར་སྨྲས་པའི་སྐབས་ལྟ་བུ་ག་ལ་ཡོད། དེ་ལྟ་བས་ན། "གང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་དེ་ནི་གསུངས་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། མ་གསུངས་པ་དང་ཉེས་པར་སྨྲས་པ་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་དོ་" ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་ནས། ཡང་ "དགྲ་བཅོམ་པས་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་པས་འདིར་ཟློས་པའི་སྐྱོན་མེད་དོ།། འདི་ལྟར་འདིར་ཟློས་པའི་སྒྲའི་དོན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ඉති මෙ සුතන්ති එත්ථ ඉතීති අයං ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථවිපරියායපකාරනිදස්සනාවධාරණාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස – ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.79) හෙතුඅත්ථෙ දිස්සති. ‘‘තස්මාතිහ මෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා – කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30) පරිසමාපනෙ. ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10) ආදිඅත්ථෙ. ‘‘මාගණ්ඩියොති වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපො’’තිආදීසු (මහානි. 75) පදත්ථවිපරියායෙ. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො; සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො; සඋපසග්ගො බාලො[Pg.18], අනුපසග්ගො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු (අ. නි. 3.1) පකාරෙ. ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15) නිදස්සනෙ. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිංපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.96) අවධාරණෙ, සන්නිට්ඨානෙති අත්ථො. ස්වායමිධ පකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො. "འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་" ཞེས་པ་འདིར། "འདི་སྐད་" (iti) ཅེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི། རྒྱུ་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། སོགས་པ་དང་། ཚིག་གི་དོན་རྣམ་གྲངས་དང་། རྣམ་པ་དང་། ཉེ་བར་བསྟན་པ་དང་། ངེས་པར་གཟུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཡོད་དོ།། འདི་ལྟར་ "དགེ་སློང་དག་གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྒྱུའི་དོན་ལ་སྣང་ངོ་།། "དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟ་བས་ན་ཁྱེད་རྣམས་ང་ཡི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་གྱིས་ཤིག ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་མ་བྱེད་ཅིག ང་ལ་ཁྱེད་རྣམས་ལ་སྙིང་བརྩེ་བ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་ན་བདག་གི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་ཞིང་། ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་མི་འགྱུར་སྙམ་པ་འདི་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་ལའོ།། "འདི་ལྟར་རམ། འདི་ལྟ་བུའི་ལྟད་མོ་ལྟ་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སོགས་པའི་དོན་ལའོ།། "མ་གཱནྡི་ཡ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེའི་མིང་དང་། བརྡ་དང་། བཏགས་པ་དང་། ཐ་སྙད་དང་། མིང་དང་། མིང་དུ་བྱས་པ་དང་། མིང་གི་རྣམ་གྲངས་དང་། ངེས་ཚིག་དང་། ཡི་གེ་དང་། བརྗོད་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཚིག་གི་དོན་རྣམ་གྲངས་ལའོ།། "དགེ་སློང་དག་འདི་ལྟར་བྱིས་པ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། བྱིས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའོ།། བྱིས་པ་ནི་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་གནོད་པ་མེད་པའོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྣམ་པའི་དོན་ལའོ།། "ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན། ཐམས་ཅད་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་གོ། ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན། ཐམས་ཅད་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཉིས་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་དོན་ལའོ།། "ཀུན་དགའ་བོ། འདི་ཉིད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་ཡོད་དམ་ཞེས་དྲིས་ན། ཡོད་དོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་རྐྱེན་ཅི་ལས་རྒ་ཤི་འབྱུང་ཞེས་སྨྲས་ན། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ངེས་པར་གཟུང་བ་སྟེ། ཐག་བཅད་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ནི་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་དང་། ཉེ་བར་བསྟན་པ་དང་། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། තත්ථ පකාරත්ථෙන ඉතිසද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි ඉති මෙ සුතං, මයාපි එකෙන පකාරෙන සුතන්ති. དེ་ལ་རྣམ་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ "འདི་སྐད་" (iti) ཅེས་པའི་སྒྲ་འདིས་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དེ། ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཕྲ་ཞིང་མཁས་པ་དང་། བསམ་པ་དུ་མ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་དང་། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཆོ་འཕྲུལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པ་དང་། ཆོས་དང་། དོན་དང་། བསྟན་པ་དང་། རྟོགས་པ་ཟབ་མོ་དང་ལྡན་པ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རང་རང་གི་སྐད་དང་མཐུན་པར་རྣ་བའི་ལམ་དུ་འོང་བ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་གསུང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སུས་ཤེས་པར་ནུས། འོན་ཀྱང་མཐུ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཉན་པར་འདོད་པ་བསྐྱེད་ནས། "འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་ཏེ། བདག་གིས་ཀྱང་རྣམ་པ་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་ཐོས་སོ་" ཞེས་བྱའོ།། එත්ථ ච එකත්තනානත්තඅබ්‍යාපාරඑවංධම්මතාසඞ්ඛාතා නන්දියාවත්තතිපුක්ඛලසීහවික්කීළිතදිසාලොචනඅඞ්කුසසඞ්ඛාතා ච විසයාදිභෙදෙන නානාවිධා නයා නානානයා. නයා වා පාළිගතියො, තා ච පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සතාදිවසෙන, කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන, සඞ්ගහාදිවසෙන, සමයවිමුත්තාදිවසෙන, ඨපනාදිවසෙන, කුසලමූලාදිවසෙන, තිකපට්ඨානාදිවසෙන ච නානප්පකාරාති නානානයා. තෙහි නිපුණං සණ්හං සුඛුමන්ති නානානයනිපුණං. འདིར་ཡང་གཅིག་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། ཐ་དད་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། བྱེད་པ་མེད་པའི་ཚུལ་དང་། ཆོས་ཉིད་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་དང་། ནནྡི་ཡཱ་ཝཏྟའི་ཚུལ་དང་། ཏི་པུཀྑལའི་ཚུལ་དང་། སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བའི་ཚུལ་དང་། ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བའི་ཚུལ་དང་། ལྕགས་ཀྱུའི་ཚུལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཚུལ་རྣམས་ནི་ "ཚུལ་སྣ་ཚོགས་" (nānānayā) ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཚུལ་ནི་གཞུང་གི་འགྲོས་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་བཅས་པ་དང་རྗེས་སུ་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་གཉིས་ཀ་འདྲེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དུས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དགེ་བའི་རྩ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཞི་གསུམ་པའི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ཡིན་པས་ "ཚུལ་སྣ་ཚོགས་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གིས་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་ལ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བས་ན་ "ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཕྲ་བ་" ཞེས་བྱའོ།། ආසයොව අජ්ඣාසයො, සො ච සස්සතාදිභෙදෙන අප්පරජක්ඛතාදිභෙදෙන ච අනෙකවිධො. අත්තජ්ඣාසයාදිකො එව වා අනෙකො අජ්ඣාසයො අනෙකජ්ඣාසයො. සො සමුට්ඨානං උප්පත්තිහෙතු එතස්සාති අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං. བསམ་པ་ཉིད་ནི་ལྷག་པའི་བསམ་པའོ།། དེ་ཡང་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། རྡུལ་ཆུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་དོ།། ཡང་ན་རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་མ་ཡོད་པའི་བསམ་པ་ནི་བསམ་པ་དུ་མའོ།། དེ་ནི་འདིའི་ཀུན་ནས་སློང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་ན་ "བསམ་པ་དུ་མ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། කුසලාදිඅත්ථසම්පත්තියා තබ්බිභාවනබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතත්තා අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං. དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མདོར་བསྟན་པ་དང་། རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། ཕྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དང་། གསལ་བར་བྱས་པ་དང་། བཏགས་པའི་དབང་གིས་དོན་གྱི་ཚིག་དྲུག་དང་། ཡི་གེ་དང་། ཚིག་དང་། གསལ་བྱེད་དང་། རྣམ་པ་དང་། ངེས་ཚིག་དང་། བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཚིག་འབྲུའི་ཚིག་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་ཕིྱར་ "དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීභෙදෙන [Pg.19] තෙසු ච එකෙකස්ස විසයාදිභෙදෙන විවිධං බහුවිධං වා පාටිහාරියං එතස්සාති විවිධපාටිහාරියං. තත්ථ පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පටිහාරියන්ති අත්ථෙ සති භගවතො පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා, පුථුජ්ජනානම්පි විගතූපක්කිලෙසෙ අට්ඨගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති. තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ පාටිහාරියන්ති වත්තුං. යස්මා පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තස්මා තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. අථ වා භගවතො සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්ති. පටීති වා පච්ඡාති අත්ථො. තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං. අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං. ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතූපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසන්තානෙ උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති. පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං, පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་དབྱེ་བ་དང་། དེ་དག་རེ་རེ་ལའང་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའམ་མང་པོ་ཡོད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ "ཆོ་འཕྲུལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སེལ་བའི་ཕྱིར་རམ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" (pāṭihāriya) ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡོད་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྤང་བར་བྱ་བའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མི་མངའ་ལ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལའང་ཉོན་མོངས་པ་མེད་ཅིང་ཡོན་ཏན་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བཅོམ་པ་ན། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་འབྱུང་ངོ་།། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་ལ་གྲགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་འདིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པས། དེ་དག་སེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་བསྟན་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཡིན་པས། དེ་དག་སེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་ལྟ་བ་སྤོང་བའི་དབང་གིས་དང་། ལྟ་བ་སྟོན་པ་ལ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་ཞིང་བསལ་བར་གྱུར་ཏོ།། "པཊི" (paṭi) ཞེས་པ་ནི་ཕྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་ཅིང་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་ན། བྱ་བ་བྱས་པས་ཕྱིས་སྒྲུབ་པར་བྱ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་རང་གི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་དང་ལམ་གྱིས་བསལ་བ་ན། ཕྱིས་སེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བྱའོ།། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་བྱ་བ་བྱས་པས་སེམས་ཅན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཡང་འཇུག་པར་བྱའོ།། རང་གི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསལ་བ་ན། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སེལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ "ཆོ་འཕྲུལ་རྣམས་" ཞེས་བྱའོ།། ཆོ་འཕྲུལ་ཉིད་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ།། ཡང་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཚོགས་ལས་བྱུང་བའི་རེ་རེ་ལའང་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་དང་ལམ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སེལ་བའི་ཕྱིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་སྐྱེས་པའམ། དེ་ཉིད་རྒྱུར་གྱུར་པའམ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ "ཆོ་འཕྲུལ་" ཞེས་བྱའོ།། යස්මා පන තන්තිඅත්ථදෙසනාතබ්බොහාරාභිසමයසඞ්ඛාතා හෙතුහෙතුඵලතදුභයපඤ්ඤත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතා වා ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධා ගම්භීරා, අනුපචිතසම්භාරෙහි සසාදීහි විය මහාසමුද්දො දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යප්පතිට්ඨා ච. තස්මා තෙහි චතූහි ගම්භීරභාවෙහි යුත්තන්ති ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං. གང་གི་ཕྱིར་གཞུང་དང་། དོན་དང་། བསྟན་པ་དང་། དེའི་ཐ་སྙད་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུ་དང་། ཡང་ན་རྒྱུ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། དེ་གཉིས་ཀའི་བཏགས་པ་དང་། རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་དང་། དོན་དང་། བསྟན་པ་དང་། རྟོགས་པ་རྣམས་ནི་ཟབ་པ་ཡིན་ལ། ཚོགས་མ་བསགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རི་བོང་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལྟར་གཏིང་དཔག་པར་དཀའ་ཞིང་རྟེན་གནས་རྙེད་པར་དཀའ་བའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་ཟབ་པའི་ཚུལ་བཞི་པོ་དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ "ཆོས་དང་། དོན་དང་། བསན་པ་དང་། རྟོགས་པ་ཟབ་མོ་" ཞེས་བྱའོ།། එකො එව භගවතො ධම්මදෙසනාඝොසො එකස්මිං ඛණෙ පවත්තමානො නානාභාසානං සත්තානං අත්තනො අත්තනො භාසාවසෙන අපුබ්බං අචරිමං ගහණූපගො හුත්වා අත්ථාධිගමාය හොති. අචින්තෙය්‍යො හි [Pg.20] බුද්ධානං බුද්ධානුභාවොති සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་སྟོན་པའི་གསུང་དབྱངས་གཅིག་ཉིད་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་འཇུག་པ་ན། སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རང་རང་གི་སྐད་ཀྱི་དབང་གིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་འཛིན་པར་འགྱུར་ཞིང་དོན་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རང་རང་གི་སྐད་དང་མཐུན་པར་རྣ་བའི་ལམ་དུ་འོང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། නිදස්සනත්ථෙන – ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො – ‘‘ඉති මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති. ཉེ་བར་བསྟན་པའི་དོན་གྱིས། "བདག་ནི་རང་བྱུང་མ་ཡིན་ལ། བདག་གིས་འདི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་རང་ཉིད་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། "འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་ཏེ། བདག་གིས་ཀྱང་འདི་ལྟར་ཐོས་སོ་" ཞེས་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་མདོ་མཐའ་དག་ཉེ་བར་སྟོན་ཏོ།། අවධාරණත්ථෙන – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219-223) එවං භගවතා, ‘‘ආයස්මා ආනන්දො අත්ථකුසලො ධම්මකුසලො බ්‍යඤ්ජනකුසලො නිරුත්තිකුසලො පුබ්බාපරකුසලො’’ති (අ. නි. 5.169) එවං ධම්මසෙනාපතිනා ච පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකම්‍යතං ජනෙති – ‘‘ඉති මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා, දට්ඨබ්බ’’න්ති. අඤ්ඤථාති භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො අඤ්ඤථා, න පන භගවතා දෙසිතාකාරතො. අචින්තෙය්‍යානුභාවා හි භගවතො දෙසනා, සා න සබ්බාකාරෙන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති වුත්තොවායමත්ථො. සුතාකාරාවිරුජ්ඣනමෙව හි ධාරණබලං. න හෙත්ථ අත්ථන්තරතාපරිහාරො ද්වින්නම්පි අත්ථානං එකවිසයත්තා. ඉතරථා හි ථෙරො භගවතො දෙසනාය සබ්බථා පටිග්ගහණෙ සමත්ථො අසමත්ථොති වා ආපජ්ජෙය්‍යාති. ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་གྱིས། “དགེ་སློང་དག ངའི་ཉན་ཐོས་མང་དུ་ཐོས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདི་ལྟ་སྟེ་ཀུན་དགའ་བོ་ནི་མཆོག་ཡིན། བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པ། རིམ་གྲོ་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདི་ལྟ་སྟེ་ཀུན་དགའ་བོ་ནི་མཆོག་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ནི་དོན་ལ་མཁས་པ། ཆོས་ལ་མཁས་པ། ཡི་གེ་ལ་མཁས་པ། ངེས་པའི་ཚིག་ལ་མཁས་པ། སྔ་ཕྱི་ལ་མཁས་པའོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་བསྔགས་པའི་དངོས་པོ་དང་མཐུན་པར། རང་གི་འཛིན་པའི་སྟོབས་བསྟན་པར་འདོད་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉན་པར་འདོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དེ། “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་འདི་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སམ། ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མ་ཉུང་མ་ལྷག་པར། དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱ་ཡི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་སོ།། གཞན་དུ་ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཐོས་པའི་རྣམ་པ་ལས་གཞན་དུ་ཡིན་གྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་ལས་གཞན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ཆོས་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། དེ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསུངས་སོ།། ཐོས་པའི་རྣམ་པ་དང་མི་འགལ་བ་ཉིད་ནི་འཛིན་པའི་སྟོབས་ཡིན་ནོ།། འདིར་དོན་གཞན་གྱིས་ལན་འདེབས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དོན་གཉིས་ཀའང་ཡུལ་གཅིག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དུ་ན་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ཆོས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཛིན་པ་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་མི་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස – ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.194; සු. නි. 81) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.88; 5.381; අ. නි. 4.257) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘මයා සුත’’න්ති ච ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති. “མེ” (me) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་གསུམ་ལ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ཚིགས་སུ་བཅད་དེ་བསྟོད་པ་བདག་གིས་བཟའ་བར་མི་བྱའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བདག་གིས” (mayā) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ལ་མདོར་བསྡུས་པའི་ཆོས་ཤིག་བསྟན་དུ་གསོལ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བདག་ལ” (mayhaṃ) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “དགེ་སློང་དག ཁྱེད་རྣམས་ངའི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་འཛིན་པ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཅིག” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “ངའི” (mama) ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ “བདག་གིས་ཐོས་པ” ཞེས་བྱ་བ་དང་། “བདག་གི་ཐོས་པ” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གཉིས་ཀ་ལ་རུང་ངོ།། එත්ථ ච යො පරො න හොති, සො අත්තාති එවං වත්තබ්බෙ නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ සකසන්තානෙ වත්තනතො තිවිධොපි මෙ-සද්දො යදිපි එකස්මිංයෙව අත්ථෙ දිස්සති, කරණසම්පදානාදිවිසෙසසඞ්ඛාතො පනස්ස විජ්ජතෙවායං අත්ථභෙදොති ආහ – ‘‘මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති. འདིར་གང་ཞིག་གཞན་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། རང་གི་ནང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་རང་གི་རྒྱུད་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ “མེ” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་དོན་གཅིག་ཉིད་ལ་མཐོང་ཡང་། བྱེད་པ་དང་གནས་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་ཏུ་བརྗོད་པའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་འདི་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསམས་ནས། “མེ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་གསུམ་ལ་མཐོང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། සුතන්ති [Pg.21] අයං සුත-සද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච ගමනවිස්සුතකිලින්නූපචිතානුයොගසොතවිඤ්ඤෙය්‍යසොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. කිඤ්චාපි හි කිරියාවිසෙසකො උපසග්ගො, ජොතකභාවතො පන සතිපි තස්මිං සුත-සද්දො එව තං තං අත්ථං වදතීති අනුපසග්ගස්ස සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ සඋපසග්ගොපි උදාහරීයති. “སུ་ཏ” (suta) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན་ལ། འགྲོ་བ་དང་། གྲགས་པ་དང་། སྦངས་པ་དང་། བསགས་པ་དང་། རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། རྣ་བའི་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ཡོད་དོ།། བྱ་བ་བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། གསལ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཡང་ “སུ་ཏ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དེ་དང་དེ་སྟོན་པས། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའི་ “སུ་ཏ” སྒྲའི་དོན་འདོན་པའི་སྐབས་སུ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་སྒྲའང་དཔེར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། තත්ථ ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු (උදා. 11) විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’තිආදීසු (පාචි. 657) කිලින්නා කිලින්නස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 7.12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පනස්ස ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති වා ‘‘උපධාරණ’’න්ති වා අත්ථො. මෙ-සද්දස්ස හි මයාති අත්ථෙ සති ‘‘ඉති මෙ සුතං, මයා සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති අත්ථො. මමාති අත්ථෙ සති ‘‘ඉති මම සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරණ’’න්ති අත්ථො. དེ་ལ་ “དམག་གིས་བགྲོད་པ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “འགྲོ་བ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཆོས་ཐོས་པ་ལ་ལྟ་བ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “ཆོས་གྲགས་པ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཆགས་པས་བརླན་པ་ནི་ཆགས་པས་བརླན་པ་ལ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བརླན་པ་ནི་བརླན་པ་ལ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་བསོད་ནམས་མང་པོ་བསགས་སོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བསགས་པ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བསམ་གཏན་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་བརྟན་པ་རྣམས།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “བསམ་གཏན་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཤེས་པ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “རྣ་བའི་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཐོས་པ་འཛིན་པ་དང་། ཐོས་པ་གསོག་པ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཛིན་པ” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ “རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཡིད་ལ་བཟུང་བ” འམ། “ཡིད་ལ་འཛིན་པ” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “མེ” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ “བདག་གིས” ཞེས་པའི་དོན་ལ་ཡོད་ན། “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་ནི། བདག་གིས་རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཡིད་ལ་བཟུང་བའོ།།” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “བདག་གི” ཞེས་པའི་དོན་ལ་ཡོད་ན། “འདི་ནི་བདག་གི་ཐོས་པ་སྟེ། རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཡིད་ལ་འཛིན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු යස්මා සුතසද්දසන්නිධානෙ පයුත්තෙන ඉතිසද්දෙන සවනකිරියාජොතකෙන භවිතබ්බං. තස්මා ඉතීති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිපුග්ගලනිදස්සනං. සබ්බානිපි වාක්‍යානි එවකාරත්ථසහිතානියෙව අවධාරණඵලත්තා. තෙන සුතන්ති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපතො අනූනාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. යථා හි සුතං සුතමෙවාති වත්තබ්බතං අරහති, තං සම්මා සුතං අනූනග්ගහණං අවිපරීතග්ගහණඤ්ච හොතීති. අථ වා සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන සද්දො අත්ථං වදතීති, යස්මා සුතන්ති එතස්ස අසුතං න හොතීති අයමත්ථො, තස්මා සුතන්ති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපතො අනූනාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. ඉදං වුත්තං හොති – ඉති මෙ සුතං, න දිට්ඨං, න සයම්භුඤාණෙන සච්ඡිකතං, න අඤ්ඤථා වා උපලද්ධං, අපිච සුතංව, තඤ්ච ඛො සම්මදෙවාති. අවධාරණත්ථෙ වා ඉතිසද්දෙ අයමත්ථයොජනාති තදපෙක්ඛස්ස සුත-සද්දස්ස නියමත්ථො [Pg.22] සම්භවතීති අස්සවනභාවප්පටික්ඛෙපො, අනූනාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනතා ච වෙදිතබ්බා. එවං සවනහෙතුසවනවිසෙසවසෙන පදත්තයස්ස අත්ථයොජනා කතාති දට්ඨබ්බං. དེ་ལྟར་ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས། “སུ་ཏ” ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐོས་པའི་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་དགོས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་ནི་རྣ་བའི་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། “མེ” ཞེས་པ་ནི་གསུངས་ཟིན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། ངེས་པར་འཛིན་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ “ཉིད” ཅེས་པའི་སྒྲའི་དོན་དང་བཅས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། དེས་ན་ “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་སེལ་བའི་ཕྱིར། མ་ཉུང་བ་དང་མ་ནོར་བར་འཛིན་པ་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པ་ལྟར། དེ་ནི་ལེགས་པར་ཐོས་པ་དང་། མ་ཉུང་བར་འཛིན་པ་དང་། མ་ནོར་བར་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན། སྒྲ་གཞན་གྱི་དོན་སེལ་བའི་སྒོ་ནས་སྒྲས་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པས། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་འདི་ལ་ “མ་ཐོས་པ་མ་ཡིན” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་སེལ་བའི་ཕྱིར། མ་ཉུང་བ་དང་མ་ནོར་བར་འཛིན་པ་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་ཡིན་གྱི། མཐོང་བ་མ་ཡིན། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་མ་ཡིན། གཞན་དུ་རྙེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་ཐོས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་ལེགས་པ་ཉིད་དུ་ཐོས་སོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན་ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ “ཨི་ཏི” སྒྲ་ལ་དོན་སྦྱོར་བ་འདི་ལྟར་ཡིན་པས། དེ་ལ་ལྟོས་པའི་ “སུ་ཏ” སྒྲའི་ངེས་པའི་དོན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། མ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་སེལ་བ་དང་། མ་ཉུང་བ་དང་མ་ནོར་བར་འཛིན་པ་སྟོན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཐོས་པའི་རྒྱུ་དང་ཐོས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་སྒོ་ནས་ཚིག་གསུམ་པོའི་དོན་སྦྱོར་བ་བྱས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། තථා ඉතීති සොතද්වාරානුසාරෙන පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණතො නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තිභාවප්පකාසනං ආකාරත්ථො ඉතිසද්දොති කත්වා. මෙති අත්තප්පකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනං යථාවුත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා පරියත්තිධම්මාරම්මණත්තා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා කාරණභූතාය මයා න අඤ්ඤං කතං, ඉදං පන කතං, අයං ධම්මො සුතොති. དེ་བཞིན་དུ་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་ནི། རྣ་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱིས་དོན་དང་ཚིག་སྣ་ཚོགས་འཛིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ཏེ། “ཨི་ཏི” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མེ” ཞེས་པ་ནི་བདག་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱིས་ལུང་གི་ཆོས་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་བྱེད་པར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱིས་བདག་གིས་བྱ་བ་གཞན་མ་བྱས་ཏེ། འདི་ནི་བྱས་སོ།། ཆོས་འདི་ནི་ཐོས་སོ།། ཞེས་བྱ་བའོ།། තථා ඉතීති නිදස්සිතබ්බප්පකාසනං නිදස්සනත්ථො ඉති-සද්දොති කත්වා නිදස්සෙතබ්බස්ස නිදස්සිතබ්බත්තාභාවාභාවතො. තස්මා ඉතිසද්දෙන සකලම්පි සුතං පච්චාමට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. මෙති පුග්ගලප්පකාසනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසනං. සුත-සද්දෙන හි ලබ්භමානා සවනකිරියා සවනවිඤ්ඤාණප්පබන්ධප්පටිබද්ධා, තත්ථ ච පුග්ගලවොහාරො. න හි පුග්ගලවොහාරරහිතෙ ධම්මප්පබන්ධෙ සවනකිරියා ලබ්භති. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යං සුත්තං නිද්දිසිස්සාමි, තං මයා ඉති සුතන්ති. དེ་བཞིན་དུ་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ཏེ། “ཨི་ཏི” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཚོན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྟན་པར་བྱ་བ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པའི་སྒྲས་མདོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་ཡང་རེག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “མེ” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “སུ་ཏ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་རྙེད་པའི་ཐོས་པའི་བྱ་བ་ནི་ཐོས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་དང་འབྲེལ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ཡང་གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་འཇུག་གོ། གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་ཐོས་པའི་བྱ་བ་ནི་མི་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། མདོ་གང་ཞིག་བསྟན་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་བདག་གིས་འདི་ལྟར་ཐོས་སོ།། ཞེས་བྱ་བའོ།། තථා ඉතීති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාරම්මණප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො ආකාරත්ථො ඉතිසද්දොති කත්වා. ඉතීති හි අයං ආකාරපඤ්ඤත්ති ධම්මානං තං තං පවත්තිආකාරං උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බසභාවත්තා. මෙති කත්තුනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො. සොතබ්බො හි ධම්මො සවනකිරියාකත්තුපුග්ගලස්ස සවනකිරියාවසෙන පවත්තිට්ඨානං හොති. එත්තාවතා නානප්පකාරප්පවත්තෙන චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගිනො කත්තු විසයෙ ගහණසන්නිට්ඨානං දස්සිතං හොති. དེ་བཞིན་དུ་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་གང་ཞིག་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་དང་ཚིག་སྣ་ཚོགས་འཛིན་པར་འགྱུར་བ་དེའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སྟོན་པ་ཡིན་ཏེ། “ཨི་ཏི” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཨི་ཏི” ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རྣམ་པའི་བཏགས་པ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་གདགས་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མེ” ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོ་སྟོན་པའོ།། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་སྟོན་པའོ།། མཉན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་ཐོས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་ཐོས་པའི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཇུག་པའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱིས་དེ་དང་ལྡན་པའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་ལ་འཛིན་པའི་ངེས་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། අථ වා ඉතීති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතානඤ්හි ධම්මානං ගහිතාකාරස්ස නිදස්සනස්ස අවධාරණස්ස වා පකාසනභාවෙන ඉතිසද්දෙන තදාකාරාදිධාරණස්ස පුග්ගලවොහාරූපාදානධම්මබ්‍යාපාරභාවතො පුග්ගලකිච්චං [Pg.23] නාම නිද්දිට්ඨං හොතීති. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. පුග්ගලවාදිනොපි හි සවනකිරියා විඤ්ඤාණනිරපෙක්ඛා න හොතීති. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො. මෙති හි සද්දප්පවත්ති එකන්තෙනෙව සත්තවිසෙසවිසයා, විඤ්ඤාණකිච්චඤ්ච තත්ථෙව සමොදහිතබ්බන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – මයා සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා පුග්ගලෙන විඤ්ඤාණවසෙන ලද්ධස්සවනකිච්චවොහාරෙන සුතන්ති. ཡང་ན། “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བྱ་བ་སྟོན་པའོ།། ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བཟུང་བའི་རྣམ་པའམ། མཚོན་པའམ། ངེས་པར་འཛིན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ “ཨི་ཏི” སྒྲ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པ་དེ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་ནི། གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཉེར་ལེན་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་ཟག་གི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་སྟོན་པའོ།། གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་ཐོས་པའི་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “མེ” ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་གཉིས་ཀ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་སྟོན་པའོ།། “མེ” ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པ་ནི་གཏན་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་བྱེ་བྲག་གི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བའང་དེ་ཉིད་ལ་བསྡུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདིར་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བདག་ཐོས་པའི་བྱ་བ་དང་ལྡན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཐོས་པའི་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་ཐོས་སོ།། ཞེས་བྱ་བའོ།། තථා ඉතීති ච මෙති ච සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. සබ්බස්ස හි සද්දාධිගමනීයස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බත්තා සබ්බපඤ්ඤත්තීනඤ්ච විජ්ජමානාදීසු ඡස්වෙව පඤ්ඤත්තීසු අවරොධො, තස්මා යො මායාමරීචිආදයො විය අභූතත්ථො, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බො විය අනුත්තමත්ථො ච න හොති. සො රූපසද්දාදිකො රුප්පනානුභවනාදිකො ච පරමත්ථසභාවො සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන විජ්ජති. යො පන ඉතීති ච මෙති ච වුච්චමානො ආකාරාදිඅපරමත්ථසභාවො සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අනුපලබ්භමානො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම, කිමෙත්ථ තං පරමත්ථතො අත්ථි, යං ඉතීති වා මෙති වා නිද්දෙසං ලභෙථ. සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යඤ්හි තං සොතෙන උපලද්ධං, තං පරමත්ථතො විජ්ජමානන්ති. དེ་བཞིན་དུ་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་དང་ “མེ” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པའི་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་མེད་པའི་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ།། སྒྲས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བཏགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་དྲུག་པོ་ཉིད་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གང་ཞིག་སྒྱུ་མ་དང་སྨིག་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་དང་། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པས་བཟུང་བར་བྱ་བ་བཞིན་དུ་མཆོག་མ་ཡིན་པའི་དོན་མ་ཡིན་པ། གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་དང་། གཟུགས་སུ་རུང་བ་དང་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དམ་པའི་རང་བཞིན་དེ་ནི་བདེན་པའི་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་ཡོད་དོ།། འོན་ཀྱང་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་དང་ “མེ” ཞེས་པ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་དེ། བདེན་པའི་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་མི་རྙེད་པ་ནི་མེད་པའི་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། འདིར་དོན་དམ་པར་དེ་ཅི་ཞིག་ཡོད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་ “ཨི་ཏི” འམ། “མེ” ཞེས་བྱ་བའི་མཚོན་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའི་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་རྣ་བས་རྙེད་པ་དེ་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། තථා ඉතීති සොතපථමාගතෙ ධම්මෙ උපාදාය තෙසං උපධාරිතාකාරාදීනං පච්චාමසනවසෙන. මෙති සසන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ කරණාදිවිසෙසවිසිට්ඨෙ උපාදාය වත්තබ්බතො උපාදාපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති. දිට්ඨාදිසභාවරහිතෙ සද්දායතනෙ පවත්තමානොපි සුතවොහාරො දුතියං, තතියන්ති ආදිකො විය පඨමාදිං නිස්සාය ‘‘යං න දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතනිරපෙක්ඛං, තං සුත’’න්ති විඤ්ඤෙය්‍යත්තා දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බො හොති. අසුතං න හොතීති හි සුතන්ති පකාසිතොයමත්ථොති. དེ་བཞིན་དུ་ “ཨི་ཏི” ཞེས་པ་ནི། རྣ་བའི་ལམ་དུ་འོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས། དེ་དག་གི་ཡིད་ལ་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སླར་ཡང་རེག་པའི་སྒོ་ནས་བཏགས་པའོ།། “མེ” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ།། “སུ་ཏ” ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྟོས་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྟོས་ཏེ་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ།། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བའི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ཡང་། ཐོས་པའི་ཐ་སྙད་ནི། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པ་བཞིན་དུ། “གང་ཞིག་མཐོང་བ་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཤེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པ་དེ་ནི་ཐོས་པའོ།།” ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྟོས་ནས་སྒྲ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། “མ་ཐོས་པ་མ་ཡིན” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ཐོས་པ” ཞེས་པས་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའོ།། එත්ථ ච ඉතීති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති. පටිවිද්ධා හි අත්ථස්ස පකාරවිසෙසා ඉතීති ඉධ ආයස්මතා ආනන්දෙන පච්චාමට්ඨා, තෙනස්ස අසම්මොහො දීපිතො. න හි සම්මූළ්හො නානප්පකාරප්පටිවෙධසමත්ථො හොති, ලොභප්පහානාදිවසෙන නානප්පකාරා දුප්පටිවිද්ධා ච සුත්තත්ථා නිද්දිසීයන්ති[Pg.24]. සුතන්ති වචනෙන අසම්මොසං දීපෙති සුතාකාරස්ස යාථාවතො දස්සියමානත්තා යස්ස හි සුතං සම්මුට්ඨං හොති, න සො කාලන්තරෙ මයා සුතන්ති පටිජානාති. ඉච්චස්ස අසම්මොහෙන සම්මොහාභාවෙන පඤ්ඤාය එව වා සවනකාලසම්භූතාය තදුත්තරිකාලපඤ්ඤාසිද්ධි, තථා අසම්මොසෙන සතිසිද්ධි. තත්ථ පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය සතියා බ්‍යඤ්ජනාවධාරණසමත්ථතා. බ්‍යඤ්ජනානඤ්හි පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො නාතිගම්භීරො, යථාසුතධාරණමෙව තත්ථ කරණීයන්ති සතියා බ්‍යාපාරො අධිකො, පඤ්ඤා තත්ථ ගුණීභූතා හොති පඤ්ඤාය පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. සතිපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය අත්ථප්පටිවෙධසමත්ථතා. අත්ථස්ස හි පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො ගම්භීරොති පඤ්ඤාය බ්‍යාපාරො අධිකො, සති තත්ථ ගුණීභූතා හොති සතියා පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. තදුභයසමත්ථතායොගෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස ධම්මකොසස්ස අනුපාලනසමත්ථතාය ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තසිද්ධි. འདི་ལ་ཡང་ 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་རྨོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། འདིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་རྟོགས་པར་བྱས་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་ལ། 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཡོངས་སུ་དཔྱད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ཁོང་གི་རྨོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ། རྨོངས་པར་གྱུར་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་རྟོགས་པར་བྱེད་མི་ནུས་ལ། འདོད་ཆགས་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་མདོའི་དོན་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། 'ཐོས' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མ་བརྗེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ཐོས་པའི་རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཏེ། གང་ཞིག་ཐོས་པ་བརྗེད་པར་གྱུར་པ་དེས་ནི་དུས་ཕྱིས་ 'བདག་གིས་ཐོས' ཞེས་ཁས་མི་ལེན་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཁོང་གི་རྨོངས་པ་མེད་པ་སྟེ་རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཐོས་པའི་དུས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་འོག་གི་དུས་ཀྱི་ཤེས་རབ་གྲུབ་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མ་བརྗེད་པས་དྲན་པ་གྲུབ་པའོ། དེ་ལ་ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དྲན་པས་ཚིག་འཛིན་པའི་ནུས་པ་ཉིད་དོ། ཚིག་གི་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཟབ་པ་མ་ཡིན་པས། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་བཞིན་འཛིན་པ་ཉིད་བྱ་བར་ཟད་པས། དྲན་པའི་བྱེད་ལས་ཆེ་ཞིང་། ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་པས་དེ་ལ་ཤེས་རབ་ནི་ཕལ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། དྲན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དོན་རྟོགས་པའི་ནུས་པ་ཉིད་དོ། དོན་གྱི་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ཟབ་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཆེ་ཞིང་། དྲན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་པས་དེ་ལ་དྲན་པ་ནི་ཕལ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་གཉིས་ཀའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས། དོན་དང་ཚིག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་ཡོངས་སུ་སྐྱོང་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའོ། අපරො නයො – ඉතීති වචනෙන යොනිසොමනසිකාරං දීපෙති. තෙන වුච්චමානානං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථානං උපරි වක්ඛමානානං නානප්පකාරප්පටිවෙධජොතකානං අවිපරීතසද්ධම්මවිසයත්තා. න හි අයොනිසො මනසිකරොතො නානප්පකාරප්පටිවෙධො සම්භවති. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති, නිදානපුච්ඡාවසෙන පකරණප්පත්තස්ස වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස සවනං න සමාධානමන්තරෙන සම්භවති වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති වදති. යොනිසොමනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතඤ්ච සාධෙති, සම්මා අප්පණිහිතත්තස්ස පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා තදභාවතො. අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච සාධෙති, අස්සුතවතො සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස ච තදභාවතො. න හි වික්ඛිත්තචිත්තො සද්ධම්මං සොතුං සක්කොති, න ච සප්පුරිසෙ අනුපස්සයමානස්ස සවනං අත්ථි. རྣམ་གྲངས་གཞན་ཡང་། 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། དེས་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་དང་། དཔེར་བརྗོད་པ་དང་། ངེས་པར་འཛིན་པའི་དོན་རྣམས་དང་། འོག་ནས་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་རྟོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་རྟོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། 'ཐོས' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། གླེང་གཞི་འདྲི་བའི་དབང་གིས་སྐབས་སུ་བབས་ཤིང་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་མདོ་ཉན་པ་ནི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་མེད་པར་མི་སྲིད་དེ། སེམས་གཡེངས་པ་ལ་ནི་ཉན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་སེམས་གཡེངས་པའི་གང་ཟག་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པར་བཤད་ཀྱང་། 'བདག་གིས་མ་ཐོས་པས། ཡང་བསྐྱར་གསུངས་ཤིག' ཅེས་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ། འདིར་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ནི་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་གཞག་པ་དང་། སྔོན་ཡང་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་མ་གཞག་པ་དང་སྔོན་བསོད་ནམས་མ་བྱས་པ་ལ་ནི་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། རྣམ་པར་མ་གཡེང་བས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། ཐོས་པ་མེད་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་ནི་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། སེམས་གཡེངས་པས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་མི་ནུས་ལ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་མ་བསྟེན་པ་ལ་ནི་ཉན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། අපරො නයො – ‘‘යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. යස්මා ච සො භගවතො වචනස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනප්පභෙදපරිච්ඡෙදවසෙන සකලසාසනසම්පතිඔගාහනෙන නිරවසෙසපරහිතපාරිපූරිකාරණභූතො එවංභද්දකො [Pg.25] ආකාරො න සම්මා අප්පණිහිතත්තනො පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා හොති, තස්මා ඉතීති ඉමිනා භද්දකෙන ආකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති, සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. න හි අප්පතිරූපෙ දෙසෙ වසතො සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස වා සවනං අත්ථි. ඉච්චස්ස පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියා ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොති, සම්මා පණිහිතත්තො පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤො විසුද්ධාසයො හොති, තදවිසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං දූරීභාවතො. තථා හි වුත්තං – ‘‘සම්මා පණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති (ධ. ප. 43) ‘‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති (දී. නි. 2.207) ච. පුරිමචක්කද්වයසිද්ධියා පයොගසුද්ධි. පතිරූපදෙසවාසෙන හි සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච සාධූනං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙනපි විසුද්ධප්පයොගො හොති. තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධි, පුබ්බෙ එව තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසානං විසොධිතත්තා පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධි. සුපරිසුද්ධකායවචීපයොගො හි විප්පටිසාරාභාවතො අවික්ඛිත්තචිත්තො පරියත්තියං විසාරදො හොති. ඉති පයොගාසයසුද්ධස්ස ආගමාධිගමසම්පන්නස්ස වචනං අරුණුග්ගමනං විය සූරියස්ස උදයතො, යොනිසොමනසිකාරො විය ච කුසලධම්මස්ස, අරහති භගවතො වචනස්ස පුබ්බඞ්ගමං භවිතුන්ති ඨානෙ නිදානං ඨපෙන්තො ඉති මෙ සුතන්තිආදිමාහ. རྣམ་གྲངས་གཞན་ཡང་། 'གང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་དང་ཚིག་སྣ་ཚོགས་འཛིན་པ་ཡོད་པ་དེ་ལ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་བསྟན་པའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལ། དོན་དང་ཚིག་གི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་མཐའག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་ཅིང་། ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་གཞན་གྱི་ཕན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བཟང་པོའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུ་ནི། བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་མ་གཞག་པ་དང་སྔོན་བསོད་ནམས་མ་བྱས་པ་ལ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་བཟང་པོའི་རྣམ་པ་འདིས་རང་གི་འཁོར་ལོ་ཕྱི་མ་གཉིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། 'ཐོས' ཞེས་པའི་ཉན་པའི་སྦྱོར་བས་ནི་འཁོར་ལོ་སྔ་མ་གཉིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ། མཐུན་པའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པར་གནས་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་ནི་ཉན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཁོང་གི་འཁོར་ལོ་ཕྱི་མ་གཉིས་གྲུབ་པས་བསམ་པ་དག་པ་གྲུབ་པར་འགྱུར་ཏེ། བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་གཞག་པ་དང་སྔོན་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ནི་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་དག་པ་ཡིན་ཏེ། བསམ་པ་མ་དག་པའི་རྒྱུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། 'སེམས་ནི་ཡང་དག་གཞག་པ་ཡིས། །དེ་ལས་ལྷག་པའི་བཟང་པོ་བྱེད། །' ཅེས་དང་། 'ཀུན་དགའ་བོ་ཁྱོད་ནི་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ཡིན་པས། རབ་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པར་གྱིས་ཤིག མྱུར་དུ་ཟག་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ།' ཞེས་སོ། འཁོར་ལོ་སྔ་མ་གཉིས་གྲུབ་པས་སྦྱོར་བ་དག་པའོ། མཐུན་པའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སློབ་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། བསམ་པ་དག་པ་དེས་ནི་རྟོགས་པ་ལ་མཁས་པ་གྲུབ་སྟེ། སྔོན་ཉིད་ནས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་སྦྱངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ། སྦྱོར་བ་དག་པས་ནི་ལུང་ལ་མཁས་པ་གྲུབ་པའོ། ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་འགྱོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་སེམས་མ་གཡེངས་ཤིང་ལུང་གི་ཆོས་ལ་མི་འཇིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་སྦྱོར་བ་དང་བསམ་པ་དག་ཅིང་ལུང་དང་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་གསུང་ནི། ཉི་མ་འཆར་བ་ལ་སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་བཞིན་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ཡི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བར་འོས་པའི་གནས་སུ་གླེང་གཞི་འགོད་པར་བཞེད་ནས། 'འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། අපරො නයො – ඉතීති ඉමිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන නානප්පකාරප්පටිවෙධදීපකෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. සුතන්ති ඉමිනා ඉතිසද්දසන්නිධානතො වක්ඛමානාපෙක්ඛාය වා සොතබ්බභෙදප්පටිවෙධදීපකෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. ඉතීති ච ඉදං වුත්තනයෙනෙව යොනිසොමනසිකාරදීපකං වචනං භාසමානො ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති දීපෙති. පරියත්තිධම්මා හි ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා, එත්තකා එත්ථ අනුසන්ධියො’’තිආදිනා නයෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කසහිතාය ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිභූතාය ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වා දිට්ඨියා තත්ථ තත්ථ වුත්තරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ඉති රූපං, එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා නයෙන සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා පටිවිද්ධා අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතසුඛාවහා හොන්තීති. සුත්තන්ති ඉදං සවනයොගපරිදීපකවචනං භාසමානො ‘‘බහූ [Pg.26] මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති දීපෙති. සොතාවධානප්පටිබද්ධා හි පරියත්තිධම්මස්ස සවනධාරණපරිචයා. තදුභයෙනපි ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති. අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණඤ්හි ධම්මං ආදරෙන අස්සුණන්තො මහතා හිතා පරිබාහිරො හොතීති ආදරං ජනෙත්වා සක්කච්චං ධම්මො සොතබ්බො. རྣམ་གྲངས་གཞན་ཡང་། 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་རྟོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་འདིས་རང་གི་དོན་གྱི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་སྤོབས་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། 'ཐོས' ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འཆད་པར་འགྱུར་བ་ལ་ལྟོས་ནས་མཉན་པར་བྱ་བའི་བྱེ་བྲག་རྟོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཆོས་ཀྱི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་ངེས་པའི་ཚིག་གི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། 'འདི་ལྟར' ཞེས་པའི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་འདི་གསུང་བཞིན་དུ། 'ཆོས་འདི་དག་ནི་བདག་གིས་ཡིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བརྟགས་ཤིང་ལྟ་བས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སོ' ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ལུང་གི་ཆོས་རྣམས་ནི་ 'འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ། འདིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུངས་སོ། འདིར་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ། འདིར་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདི་སྙེད་ཅིག་གསུངས་སོ' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བརྟགས་པ་དང་། ཐོས་པའི་རྣམ་པ་དང་རྟོག་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་ལ་ངེས་པར་སེམས་པའི་བཟོད་པར་གྱུར་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་ལྟ་བས་དེ་དང་དེར་གསུངས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། 'འདི་ནི་གཟུགས་སོ། གཟུགས་ནི་འདི་ཙམ་མོ' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལེགས་པར་རྣམ་པར་བཞག་ནས་རྟོགས་པར་བྱས་པ་ནི། རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། 'ཐོས' ཞེས་པའི་ཉན་པའི་སྦྱོར་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་འདི་གསུང་བཞིན་དུ། 'བདག་གིས་ཆོས་མང་པོ་ཐོས་ཤིང་བཟུང་ལ་ངག་གིས་ཀུན་ཏུ་འདྲིས་པར་བྱས་སོ' ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ལུང་གི་ཆོས་ཉན་པ་དང་འཛིན་པ་དང་ཀུན་ཏུ་འདྲིས་པར་བྱེད་པ་ནི་རྣ་བ་གཏད་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་ཆོས་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དང་ཚིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཉན་པ་ལ་གུས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། དོན་དང་ཚིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པས་མ་ཉན་ན་ཕན་པ་ཆེན་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། གུས་པ་བསྐྱེད་ནས་ཆོས་ལ་གུས་པས་ཉན་པར་བྱའོ། ඉති මෙ සුතන්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං අතික්කමති, සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව පන භගවතො වචන’’න්ති දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති, සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති. 'འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས' ཞེས་པའི་ཚིག་ཧྲིལ་པོ་འདིས་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདི་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པར་མི་འཛིན་པས། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ས་ལས་འདས་ཤིང་། ཉན་ཐོས་ཉིད་དུ་ཁས་ལེན་པས་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ས་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལས་སེམས་ལྡང་བར་བྱེད་ཅིང་། དམ་པའི་ཆོས་ལ་སེམས་རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་དོ། 'འདི་ནི་བདག་གིས་ཐོས་པ་ཙམ་དུ་ཟད་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་ཀྱི་བཀའ་ཡིན་ནོ' ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པས་རང་ཉིད་ཡོངས་སུ་ཐར་བར་བྱེད་དོ། སྟོན་པ་ཉིད་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་། རྒྱལ་བའི་བཀའ་ཉིད་གཏོད་པར་བྱེད་ལ། ཆོས་ཀྱི་མིག་རབ་ཏུ་འཛུགས་པར་བྱེད་དོ། අපිච ඉති මෙ සුතන්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමස්සවනං විවරන්තො සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කාතබ්බාති සබ්බදෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙති. තෙනෙතං වුච්චති – གཞན་ཡང་ 'འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས' ཞེས་རང་གིས་བསྐྲུན་པ་ཉིད་དུ་ཁས་མི་ལེན་པར་སྔར་ཐོས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། 'འདི་ནི་བདག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མི་འཇིགས་པ་བཞི་ལ་མི་སྐྲག་པ། སྟོབས་བཅུ་འཆང་བ། ཁྱུ་མཆོག་གི་གནས་ལ་གནས་པ། སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ། ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ། ཆོས་ཀྱི་སྐྱབས། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བསྐོར་བར་མཛད་པ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེའི་སྤྱན་སྔ་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བཟུང་བའོ' ཞེས་སོ། 'འདི་ལ་དོན་ཏམ། ཆོས་སམ། ཚིག་གམ། ཡི་གེ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མམ་ཡིད་གཉིས་མི་བྱའོ' ཞེས་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདི་ལ་མ་དད་པ་སེལ་ཞིང་། དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དོ། ‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ; ඉති මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති. 'བསྟན་ལ་མ་དད་པ་སེལ་ཞིང་། །དད་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ནི། །གཽ་ཏ་མའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས། །འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཐོས་ཞེས་སྨྲ། །' ཞེས་སོ། එත්ථාහ – ‘‘කස්මා පනෙත්ථ යථා අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු ‘එවං මෙ සුතං, එකං සමයං භගවා’තිආදිනා කාලදෙසෙ අපදිසිත්වාව නිදානං භාසිතං, එවං න භාසිත’’න්ති? අපරෙ තාව ආහු – න පන ථෙරෙන භාසිතත්තා. ඉදඤ්හි නිදානං න ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමං භාසිතං ඛුජ්ජුත්තරාය පන භගවතා උපාසිකාසු බහුස්සුතභාවෙන එතදග්ගෙ ඨපිතාය සෙක්ඛප්පටිසම්භිදාප්පත්තාය අරියසාවිකාය සාමාවතිප්පමුඛානං පඤ්චන්නං ඉත්ථිසතානං පඨමං භාසිතං. འདིར་རྒོལ་བས་སྨྲས་པ། 'ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མདོ་གཞན་དག་ལས་ འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དུས་དང་ཡུལ་བསྟན་ནས་གླེང་གཞི་གསུངས་པ་བཞིན། འདིར་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ' ཞེས་སོ། སློབ་དཔོན་གཞན་དག་ནི་རེ་ཞིག་འདི་སྐད་སྨྲ་སྟེ། གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། གླེང་གཞི་འདི་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་ཐོག་མར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་བཞག་པ། སློབ་པ་ལ་གནས་ཤིང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་ཐོབ་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མ་གཉེགས་མ་ཞེས་བྱ་བས་ས་མ་བ་ཏི་ལ་སོགས་པའི་བུད་མེད་ལྔ་བརྒྱ་ལ་ཐོག་མར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། තත්‍රායං [Pg.27] අනුපුබ්බීකථා – ඉතො කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො හංසවතියං විහරති. අථෙකදිවසං හංසවතියං එකා කුලධීතා සත්ථු ධම්මදෙසනං සොතුං ගච්ඡන්තීහි උපාසිකාහි සද්ධිං ආරාමං ගතා. සත්ථාරං එකං උපාසිකං බහුස්සුතානං එතදග්ගෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සත්ථාපි නං බ්‍යාකාසි ‘‘අනාගතෙ ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවිකානං උපාසිකානං බහුස්සුතානං අග්ගා භවිස්සතී’’ති. තස්සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන මනුස්සෙසූති එවං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තියා කප්පසතසහස්සං අතික්කන්තං. අථ ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ සා දෙවලොකතො චවිත්වා ඝොසකසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ දාසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, උත්තරාතිස්සා නාමං අකංසු. සා ජාතකාලෙ ඛුජ්ජා අහොසීති ඛුජ්ජුත්තරාත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සා අපරභාගෙ ඝොසකසෙට්ඨිනා රඤ්ඤො උතෙනස්ස සාමාවතියා දින්නකාලෙ තස්සා පරිචාරිකභාවෙන දින්නා රඤ්ඤො උතෙනස්ස අන්තෙපුරෙ වසති. དེ་ལ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དེ། འདི་ནི་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་སྔོན་རོལ་ན། འཇིག་རྟེན་དུ་པདྨའི་བླ་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བྱུང་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བླ་ན་མེད་པ་བསྐོར་ནས་གྲོང་ཁྱེར་ངང་པའི་ལྡན་ན་བཞུགས་སོ། དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་གྲོང་ཁྱེར་ངང་པའི་ལྡན་གྱི་རིགས་ཀྱི་བུ་མོ་ཞིག་སྟོན་པའི་ཆོས་ཉན་དུ་འགྲོ་བའི་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཀུན་དགའ་ར་བར་སོང་ངོ་། མོས་སྟོན་པས་དགེ་བསྙེན་མ་ཞིག་མང་དུ་ཐོས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་འཇོག་པར་མཐོང་ནས། ལྷག་པར་བྱ་བ་བྱས་ཏེ་གནས་དེ་ཉིད་དུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ། སྟོན་པས་ཀྱང་མོ་ལ། 'མ་འོངས་པ་ན་གཽ་ཏ་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་མ་དགེ་བསྙེན་མ་མང་དུ་ཐོས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ' ཞེས་ལུང་བསྟན་ཏོ། མོས་ཚེ་གང་པོར་དགེ་བ་བྱས་ཏེ་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། ཡང་མིའི་ནང་དུ་སྐྱེས་པ་སོགས་ལྷ་དང་མིའི་ནང་དུ་འཁོར་ཞིང་བསྐལ་པ་འབུམ་འདས་སོ། དེ་ནས་བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ལ་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དུས་སུ། མོ་ལྷའི་ཡུལ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་ཁྱིམ་བདག་གྷོ་ས་ཀ་ཡི་ཁྱིམ་གྱི་བྲན་མོའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་ཏེ། མོའི་མིང་ལ་ཨུཏྟ་ར་ཞེས་བཏགས་སོ། མོ་སྐྱེས་པའི་ཚེ་སྒུར་པོར་གྱུར་པས་ 'གཉེགས་མ་ཨུཏྟ་ར' ཞེས་གྲགས་སོ། མོ་ནི་ཕྱིས་སུ་ཁྱིམ་བདག་གྷོ་ས་ཀས་རྒྱལ་པོ་ཨུ་ཏེ་ན་ལ་ས་མ་བ་ཏི་ཕུལ་བའི་ཚེ། མོའི་གཡོག་མོར་བྱས་ཏེ་ཕུལ་བས་རྒྱལ་པོ་ཨུ་ཏེ་ནའི་ཕོ་བྲང་གི་ནང་དུ་གནས་སོ། තෙන ච සමයෙන කොසම්බියං ඝොසකසෙට්ඨිකුක්කුටසෙට්ඨිපාවාරිකසෙට්ඨිනො භගවන්තං උද්දිස්ස තයො විහාරෙ කාරෙත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තෙ තථාගතෙ කොසම්බිනගරං සම්පත්තෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විහාරෙ නිය්‍යාදෙත්වා මහාදානානි පවත්තෙසුං, මාසමත්තං අතික්කමි. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම සබ්බලොකානුකම්පකා, අඤ්ඤෙසම්පි ඔකාසං දස්සාමා’’ති කොසම්බිනගරවාසිනොපි ජනස්ස ඔකාසං අකංසු. තතො පට්ඨාය නාගරා වීථිසභාගෙන ගණසභාගෙන මහාදානං දෙන්ති. අථෙකදිවසං සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මාලාකාරජෙට්ඨකස්ස ගෙහෙ නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ ඛුජ්ජුත්තරා සාමාවතියා පුප්ඵානි ගහෙතුං අට්ඨ කහාපණෙ ආදාය තං ගෙහං අගමාසි. මාලාකාරජෙට්ඨකො තං දිස්වා ‘‘අම්ම උත්තරෙ, අජ්ජ තුය්හං පුප්ඵානි දාතුං ඛණො නත්ථි, අහං බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසාමි, ත්වම්පි පරිවෙසනාය සහායිකා හොහි, එවං ඉතො පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකරණතො මුච්චිස්සසී’’ති ආහ. තතො ඛුජ්ජුත්තරා බුද්ධානං භත්තග්ගෙ වෙය්‍යාවච්චං අකාසි. සා සත්ථාරා උපනිසින්නකථාවසෙන කථිතං සබ්බමෙව ධම්මං උග්ගණ්හි, අනුමොදනං පන සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. དེའི་ཚེ་ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་ན། ཁྱིམ་བདག་གྷོ་ཥ་ཀ་དང་། ཀུཀྐུ་ཊ་དང་། པཱ་བཱ་རི་ཀ་གསུམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དམིགས་ཏེ་གཙུག་ལག་ཁང་གསུམ་བཞེངས་ནས། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡུལ་འཁོར་ཉུལ་ཞིང་ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བྱོན་པའི་ཚེ། སངས་རྒྱས་དབུ་མཛད་པའི་དགེ་འདུན་ལ་གཙུག་ལག་ཁང་རྣམས་ཕུལ་ཏེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་བཏང་ཞིང་། ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་འདས་སོ། དེ་ནས་ཁོང་ཚོར་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུགས་རྗེ་མངའ་བ་ཤ་སྟག་ཡིན་པས། གཞན་དག་ལའང་སྐབས་དབྱེ་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ལའང་སྐབས་ཕྱེའོ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་སྲང་མཐུན་པ་དང་ཚོགས་པ་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་སྟོན་པ་དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་མེ་ཏོག་ཕྲེང་རྒྱུད་མཁན་གྱི་གཙོ་བོའི་ཁྱིམ་དུ་བཞུགས་སོ། དེའི་ཚེ་གཉེར་མ་ཁུཛྫུཏྟ་རཱས་ས་མཱ་བ་ཏཱི་ལ་མེ་ཏོག་ཉོ་བའི་ཕྱིར་ཀཱརྵཱཔཎ་བརྒྱད་ཁྱེར་ཏེ་ཁྱིམ་དེར་སོང་ངོ་། མེ་ཏོག་ཕྲེང་རྒྱུད་མཁན་གྱི་གཙོ་བོས་མོ་མཐོང་ནས། “བུ་མོ་ཨུཏྟ་རཱ། དེ་རིང་ཁྱོད་ལ་མེ་ཏོག་སྤྲོད་པའི་ཁོམ་པ་མེད། ངས་སངས་རྒྱས་དབུ་མཛད་པའི་དགེ་འདུན་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད། ཁྱོད་ཀྱང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་གྲོགས་མོ་གྱིས་ཤིག དེ་ལྟར་བྱས་ན་གཞན་གྱི་ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། དེ་ནས་ཁུཛྫུཏྟ་རཱས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་གསོལ་ཚིགས་ཁང་དུ་ཞབས་ཏོག་བྱས་སོ། མོས་སྟོན་པས་ཉེ་བར་བཞུགས་ནས་གསུངས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བཟུང་ཞིང་། རྗེས་སུ་རིག་པའི་ཆོས་བཤད་པ་ཐོས་ནས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། සා [Pg.28] අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු චත්තාරොව කහාපණෙ දත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං පන දිවසෙ දිට්ඨසච්චභාවෙන පරසන්තකෙ චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා අට්ඨපි කහාපණෙ දත්වා පච්ඡිං පූරෙත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා සාමාවතියා සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සා පුච්ඡි ‘‘අම්ම උත්තරෙ, ත්වං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු න බහූනි පුප්ඵානි ආහරසි, අජ්ජ පන බහුකානි, කිං නො රාජා උත්තරිතරං පසන්නො’’ති? සා මුසා වත්තුං අභබ්බතාය අතීතෙ අත්තනා කතං අනිගූහිත්වා සබ්බං කථෙසි. අථ ‘‘කස්මා අජ්ජ බහූනි ආහරසී’’ති ච වුත්තා ‘‘අජ්ජාහං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මං සුත්වා අමතං සච්ඡාකාසිං, තස්මා තුම්හෙ න වඤ්චෙමී’’ති ආහ. තං සුත්වා ‘‘අරෙ දුට්ඨදාසි, එත්තකං කාලං තයා ගහිතෙ කහාපණෙ දෙහී’’ති අතජ්ජෙත්වා පුබ්බහෙතුනා චොදියමානා ‘‘අම්ම, තයා පීතං අමතං, අම්හෙපි පායෙහී’’ති වත්වා ‘‘තෙන හි මං න්හාපෙහී’’ති වුත්තෙ සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි න්හාපෙත්වා ද්වෙ මට්ඨසාටකෙ දාපෙසි. සා එකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා ආසනෙ නිසීදිත්වා විචිත්‍රබීජනිං ආදාය නීචාසනෙසු නිසින්නානි පඤ්ච මාතුගාමසතානි ආමන්තෙත්වා සෙඛප්පටිසම්භිදාසු ඨත්වා සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙනෙව තාසං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාවසානෙ තා සබ්බා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තා සබ්බාපි ඛුජ්ජුත්තරං වන්දිත්වා ‘‘අම්ම, අජ්ජ පට්ඨාය ත්වං කිලිට්ඨකම්මං මා කරි, අම්හාකං මාතුට්ඨානෙ ආචරියට්ඨානෙ ච පතිට්ඨාහී’’ති ගරුට්ඨානෙ ඨපයිංසු. མོ་ནི་ཉིན་གཞན་དག་ལ་ཀཱརྵཱཔཎ་བཞི་ཁོ་ན་བྱིན་ནས་མེ་ཏོག་བླངས་ཏེ་འགྲོ་བ་ཡིན་ནའང་། ཉིན་དེར་ནི་བདེན་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་ནོར་ལ་ཆགས་སེམས་མ་སྐྱེས་པར། ཀཱརྵཱཔཎ་བརྒྱད་ཀ་བྱིན་ཏེ་སློ་མ་གང་བའི་མེ་ཏོག་བླངས་ནས་ས་མཱ་བ་ཏཱིའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ་། དེ་ནས་མོས་མོ་ལ་འདི་སྐད་དྲིས་ཏེ། “མ་ཨུཏྟ་རཱ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཉིན་གཞན་དག་ལ་མེ་ཏོག་མང་པོ་མི་ཁྱེར་བར། དེ་རིང་ནི་མང་པོ་འདི་འདྲ་ཁྱེར་འདུག་པས། ངེད་ཚོའི་རྒྱལ་པོ་ལྷག་པར་དད་པ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སོ། མོ་ནི་རྫུན་སྨྲ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། སྔོན་ཆད་རང་གིས་བྱས་པའི་ལས་མ་གསང་བར་ཐམས་ཅད་བཤད་དོ། དེ་ནས་“འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་དེ་རིང་མང་པོ་ཁྱེར་བ་ཡིན་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “དེ་རིང་ངས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐོས་ནས་བདུད་རྩི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་མགོ་སྐོར་མ་བཏང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། དེ་ཐོས་ནས་“ཀྱེ་གཡོག་མོ་ངན་པ། དེ་སྙེད་ཀྱི་དུས་སུ་ཁྱོད་ཀྱིས་བླངས་པའི་ཀཱརྵཱཔཎ་རྣམས་ཕྱིར་སྤྲོད་ཅིག་”ཅེས་སྡིགས་མོ་མ་བྱས་པར། སྔོན་གྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱིས་བསྐུལ་ཏེ། “མ་གཅིག ཁྱོད་ཀྱིས་འཐུངས་པའི་བདུད་རྩི་དེ་ངེད་ཚོ་ལའང་འཐུང་དུ་ཆུག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། མོས་“འོ་ན་ང་ཁྲུས་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། དྲི་ཞིམ་པོའི་ཆུའི་བུམ་པ་བཅུ་དྲུག་གིས་ཁྲུས་བྱས་ཏེ། རས་བཟང་པོ་གཉིས་སྦྱིན་ནོ། མོས་གཅིག་བགོས་ཤིང་གཅིག་གཟར་ཏེ། ཁྲི་བཤམས་པ་ལ་འཁོད་ནས་བསིལ་ཡབ་མཛེས་པོ་ཞིག་བཟུང་སྟེ། ས་དམའ་བར་འཁོད་པའི་བུད་མེད་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ་བོས་ནས། སློབ་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་གནས་ཏེ། སྟོན་པས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཆོས་བཤད་དོ། ཆོས་བཤད་པའི་མཐར་ཁོང་ཐམས་ཅད་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་སོ། ཁོང་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་ཁུཛྫུཏྟ་རཱ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “མ་གཅིག དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ལས་ངན་པ་མ་བྱེད་ཅིག ངེད་ཚོའི་མ་དང་སློབ་དཔོན་གྱི་གནས་སུ་བཞུགས་ཤིག་”ཅེས་བཀུར་བསྟི་བྱ་བའི་གནས་སུ་བཞག་གོ། කස්මා පනෙසා දාසී හුත්වා නිබ්බත්තාති? සා කිර කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං සෙට්ඨිධීතා හුත්වා නිබ්බත්තා. එකාය ඛීණාසවත්ථෙරියා උපට්ඨාකකුලං ගතාය ‘‘එතං මෙ අය්‍යෙ, පසාධනපෙළිකං දෙථා’’ති වෙය්‍යාවච්චං කාරෙසි. ථෙරීපි ‘‘අදෙන්තියා මයි ආඝාතං උප්පාදෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, දෙන්තියා පරෙසං දාසී හුත්වා නිබ්බත්තිස්සති, නිරයසන්තාපතො දාසිභාවො සෙය්‍යො’’ති අනුද්දයං පටිච්ච තස්සා වචනං අකාසි. සා තෙන කම්මෙන පඤ්ච ජාතිසතානි පරෙසං දාසීයෙව හුත්වා නිබ්බත්ති. ཅིའི་ཕྱིར་མོ་གཡོག་མོར་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། མོ་ནི་སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་གི་དུས་སུ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོར་སྐྱེས་སོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་གནས་བརྟན་མ་ཞིག་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་ཁྱིམ་དུ་བྱོན་པ་ན། མོས་“འཕགས་མ། ངའི་རྒྱན་ཆའི་སྒྲོམ་འདི་སྤྲོད་ཅིག་”ཅེས་གཡོག་བཀོལ་ལོ། གནས་བརྟན་མས་ཀྱང་“གལ་ཏེ་མ་བྱིན་ན་ང་ལ་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་ཏེ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། བྱིན་ན་གཞན་གྱི་གཡོག་མོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས། དམྱལ་བའི་ཚ་གདུང་ལས་གཡོག་མོའི་དངོས་པོ་ཉིད་བཟང་ངོ་”སྙམ་ནས་སྙིང་རྗེའི་སྒོ་ནས་མོའི་ཚིག་བཞིན་བྱས་སོ། མོ་ལས་དེས་སྐྱེ་བ་ལྔ་བརྒྱར་གཞན་གྱི་གཡོག་མོ་ཁོ་ནར་སྐྱེས་སོ། කස්මා පන ඛුජ්ජා අහොසි? අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී එකං රාජකුලූපකං පච්චෙකබුද්ධං ථොකං ඛුජ්ජධාතුකං දිස්වා අත්තනා [Pg.29] සහවාසීනං මාතුගාමානං පුරතො පරිහාසං කරොන්තී යථාවජ්ජං කෙළිවසෙන ඛුජ්ජාකාරං දස්සෙසි, තස්මා ඛුජ්ජා හුත්වා නිබ්බත්ති. ཅིའི་ཕྱིར་སྒུར་པོར་གྱུར་པ་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་མ་བྱོན་པའི་གོང་དུ། མོ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་གནས་པའི་ཚེ། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་བྱོན་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཅུང་ཟད་སྒུར་པོ་ཞིག་མཐོང་ནས། རང་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་བུད་མེད་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་བཞད་གད་བྱེད་ཅིང་། རྩེད་མོའི་ཚུལ་གྱིས་སྒུར་པོའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་སྒུར་པོར་སྐྱེས་སོ། කිං පන කත්වා පඤ්ඤවන්තී ජාතාති? අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ රාජගෙහතො උණ්හපායාසස්ස පූරිතෙ පත්තෙ පරිවත්තිත්වා පරිවත්තිත්වා ගණ්හන්තෙ දිස්වා අත්තනො සන්තකානි අට්ඨ දන්තවලයානි ‘‘ඉධ ඨපෙත්වා ගණ්හථා’’ති අදාසි. තෙ තථා කත්වා ඔලොකෙසුං. ‘‘තුම්හාකඤ්ඤෙව තානි පරිච්චත්තානි, ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති ආහ. තෙ නන්දමූලකපබ්භාරං අගමංසු. අජ්ජාපි තානි වලයානි අරොගානෙව. සා තස්ස නිස්සන්දෙන පඤ්ඤවන්තී ජාතා. ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་པས་ཤེས་རབ་ཆེ་བར་གྱུར་པ་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་མ་བྱོན་པའི་གོང་དུ། མོ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་གནས་པའི་ཚེ། རང་སངས་རྒྱས་བརྒྱད་ཀྱིས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ནས་འོ་ཐུག་ཚ་པོས་གང་བའི་ལྷུང་བཟེད་རྣམས་ཕན་ཚུན་བསྒྱུར་ཞིང་བཟུང་བ་མཐོང་ནས། རང་གི་བ་སོའི་གདུ་བུ་བརྒྱད་ཕུལ་ཏེ། “འདིའི་སྟེང་དུ་བཞག་ནས་བཞེས་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མཛད་དེ་གཟིགས་སོ། མོས་“འདི་དག་ནི་ཉིད་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་བཏང་བ་ལགས་པས། བསྣམས་ཏེ་གཤེགས་ཤིག”ཅེས་གསོལ་ཏོ། ཁོང་རྣམས་ནནྡམཱུ་ལའི་རི་ཕུག་ཏུ་གཤེགས་སོ། དེ་རིང་གི་བར་དུའང་གདུ་བུ་དེ་དག་མ་ཉམས་པར་ཡོད་དོ། མོ་ནི་ལས་དེའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུས་ཤེས་རབ་ཆེ་བར་གྱུར་ཏོ། අථ නං සාමාවතිප්පමුඛානි පඤ්ච ඉත්ථිසතානි ‘‘අම්ම, ත්වං දිවසෙ දිවසෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භගවතා දෙසිතං ධම්මං සුත්වා අම්හාකං දෙසෙහී’’ති වදිංසු. සා තථා කරොන්තී අපරභාගෙ තිපිටකධරා ජාතා. තස්මා නං සත්ථා – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවිකානං බහුස්සුතානං උපාසිකානං යදිදං ඛුජ්ජුත්තරා’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. ඉති උපාසිකාසු බහුස්සුතභාවෙන සත්ථාරා එතදග්ගෙ ඨපිතා පටිසම්භිදාප්පත්තා ඛුජ්ජුත්තරා අරියසාවිකා සත්ථරි කොසම්බියං විහරන්තෙ කාලෙන කාලං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා අන්තෙපුරං ගන්ත්වා සාමාවතිප්පමුඛානං පඤ්චන්නං ඉත්ථිසතානං අරියසාවිකානං සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙන යථාසුතං ධම්මං කථෙන්තී අත්තානං පරිමොචෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සුතභාවං පකාසෙන්තී ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා වුත්තමරහතාති මෙ සුත’’න්ති නිදානං ආරොපෙසි. དེ་ནས་ས་མཱ་བ་ཏཱི་དབུ་མཛད་པའི་བུད་མེད་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མོ་ལ་འདི་སྐད་སྨྲས་ཏེ། “མ་གཅིག ཁྱོད་ཉིན་རེ་བཞིན་སྟོན་པའི་དྲུང་དུ་སོང་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཆོས་ཐོས་ནས་ངེད་ཚོ་ལ་ཤོད་ཅིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། མོས་དེ་ལྟར་བྱས་པས་ཕྱིས་སུ་སྡེ་སྣོད་གསུམ་འཛིན་པར་གྱུར་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་སྟོན་པས་“དགེ་སློང་དག ངའི་ཉན་ཐོས་མ་ཐོས་པ་མང་བའི་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་ཁུཛྫུཏྟ་རཱའོ་”ཞེས་མཆོག་གི་གནས་སུ་བཞག་གོ། དེ་ལྟར་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཐོས་པ་མང་བའི་མཆོག་ཏུ་སྟོན་པས་བཞག་ཅིང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མ་ཁུཛྫུཏྟ་རཱ་ཞེས་བྱ་བ་དེས། སྟོན་པ་ཀཽ་ཤཱམྦཱིར་བཞུགས་པའི་ཚེ། དུས་དུས་སུ་སྟོན་པའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་ཆོས་ཐོས་ཏེ། ཕོ་བྲང་གི་ནང་དུ་སོང་ནས་ས་མཱ་བ་ཏཱི་དབུ་མཛད་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མ་བུད་མེད་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ་སྟོན་པས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཐོས་པ་ལྟར་ཆོས་བཤད་ཅིང་། རང་ཉིད་གྲོལ་བར་བྱས་ཏེ་སྟོན་པའི་དྲུང་ནས་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ལས་བདག་གིས་འདི་སྐད་ཐོས་སོ”ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་བཞག་གོ། යස්මා පන තස්මිංයෙව නගරෙ භගවතො සම්මුඛා සුත්වා තදහෙව තාය තාසං භාසිතං, තස්මා ‘‘එකං සමයං භගවා කොසම්බියං විහරතී’’ති කාලදෙසං අපදිසිතුං පයොජනසම්භවොව නත්ථි සුපාකටභාවතො. භික්ඛුනියො චස්සා සන්තිකෙ ඉමානි සුත්තානි ගණ්හිංසු. එවං පරම්පරාය භික්ඛූසුපි තාය ආරොපිතං නිදානං පාකටං අහොසි. අථ ආයස්මා ආනන්දො තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ සත්තපණ්ණිගුහායං අජාතසත්තුනා කාරාපිතෙ සද්ධම්මමණ්ඩපෙ මහාකස්සපප්පමුඛස්ස වසීගණස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං සඞ්ගායන්තො ඉමෙසං සුත්තානං නිදානස්ස [Pg.30] ද්වෙළ්හකං පරිහරන්තො තාය ආරොපිතනියාමෙනෙව නිදානං ආරොපෙසීති. གང་གི་ཕྱིར་གྲོང་ཁྱེར་དེ་ཉིད་དུ་བཅོམ་立ན་འདས་ཀྱི་ཞལ་སྔ་ནས་ཐོས་ཏེ་ཉིན་དེ་ཉིད་ལ་མོས་ཁོང་ཚོ་ལ་བཤད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“དུས་གཅིག་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀཽ་ཤཱམྦཱིར་བཞུགས་སོ”ཞེས་དུས་དང་ཡུལ་བསྟན་པའི་དགོས་པ་མེད་དེ། ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ཕྱིར་རོ། དགེ་སློང་མ་རྣམས་ཀྱང་མོའི་དྲུང་ནས་མདོ་འདི་དག་བཟུང་ངོ་། དེ་ལྟར་བརྒྱུད་པ་ལས་དགེ་སློང་རྣམས་ལའང་མོས་བཞག་པའི་གླེང་གཞི་དེ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ། མ་སྐྱེས་དགྲས་བཞེངས་པའི་ལོ་མ་བདུན་པའི་ཕུག་གི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཁང་བཟང་དུ། འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་དབུ་མཛད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་འཁོད་དེ་ཆོས་སྡུད་པའི་ཚེ། མདོ་འདི་དག་གི་གླེང་གཞི་གཉིས་སུ་འགྱུར་བ་སྤངས་ཏེ། མོས་བཞག་པའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གླེང་གཞི་བཞག་གོ་ཞེས་ཟེར་རོ། කෙචි පනෙත්ථ බහුප්පකාරෙ පපඤ්චෙන්ති. කිං තෙහි? අපිච නානානයෙහි සඞ්ගීතිකාරා ධම්මවිනයං සඞ්ගායිංසු. අනුබුද්ධා හි ධම්මසඞ්ගාහකමහාථෙරා, තෙ සම්මදෙව ධම්මවිනයස්ස සඞ්ගායනාකාරං ජානන්තා කත්ථචි ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිනා, කත්ථචි ‘‘තෙන සමයෙනා’’තිආදිනා, කත්ථචි ගාථාබන්ධවසෙන නිදානං ඨපෙන්තා, කත්ථචි සබ්බෙන සබ්බං නිදානං අට්ඨපෙන්තා වග්ගසඞ්ගහාදිවසෙන ධම්මවිනයං සඞ්ගායිංසු. තත්ථ ඉධ වුත්තඤ්හෙතන්තිආදිනා නිදානං ඨපෙත්වා සඞ්ගායිංසු, කිඤ්චි සුත්තගෙය්‍යාදිවසෙන නවඞ්ගමිදං බුද්ධවචනං. යථා චෙතං, එවං සබ්බෙසම්පි සම්මාසම්බුද්ධානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අප්පකඤ්ච නෙසං අහොසි සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදි. තත්ථ ඉතිවුත්තකඞ්ගස්ස අඤ්ඤං කිඤ්චි න පඤ්ඤායති තබ්භාවනිමිත්තං ඨපෙත්වා ‘‘වුත්තඤ්හෙතං…පෙ… මෙ සුත’’න්ති ඉදං වචනං. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතාති ආදිනයප්පවත්තා ද්වාදසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තක’’න්ති. තස්මා සත්ථු අධිප්පායං ජානන්තෙහි ධම්මසඞ්ගාහකෙහි අරියසාවිකාය වා ඉමෙසං සුත්තානං ඉතිවුත්තකඞ්ගභාවඤාපනත්ථං ඉමිනාව නයෙන නිදානං ඨපිතන්ති වෙදිතබ්බං. འདིར་ཁ་ཅིག་གིས་རྣམ་པ་མང་པོ་སྤྲོས་པར་བྱེད་དོ། དེ་དག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ། གཞན་ཡང་ཚུལ་དུ་མ་ནས་ཆོས་བསྡུ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བསྡུས་སོ། ཆོས་སྡུད་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་པས། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བསྡུ་བའི་ཚུལ་ལེགས་པར་མཁྱེན་ནས། ལ་ལར་“འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལ་ལར་“དེའི་ཚེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལ་ལར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་གླེང་གཞི་འཇོག་ཅིང་། ལ་ལར་གླེང་གཞི་རྩ་བ་ནས་མི་འཇོག་པར་ཚན་པ་བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བསྡུས་སོ། དེ་ལ་འདིར་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གླེང་གཞི་བཞག་ནས་བསྡུས་སོ། མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་ནི་ཡན་ལག་དགུ་ལྡན་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ཡིན་ནོ། འདི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བཀའའང་དེ་ལྟར་ཡིན་ནོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཁོང་རྣམས་ཀྱི་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ནི་ཉུང་ངུ་ཞིག་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། དེ་ལ་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ལས་བདག་གིས་འདི་སྐད་ཐོས་སོ”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་མ་གཏོགས་པ། དེ་ཉིད་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་ནང་ནས་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའི་ཡན་ལག་གཞན་ཅིའང་མི་སྣང་ངོ་། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ’ཞེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་མདོ་བརྒྱ་རྩ་བཅུ་གཉིས་པོ་ནི་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་སྟོན་པའི་དགོངས་པ་མཁྱེན་པའི་ཆོས་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མས་མདོ་འདི་དག་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའི་ཡན་ལག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གླེང་གཞི་བཞག་པར་རིག་པར་བྱའོ། කිමත්ථං පන ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කයිරමානෙ නිදානවචනං? නනු භගවතා භාසිතවචනස්සෙව සඞ්ගහො කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – දෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි උපනිබන්ධිත්වා ඨපිතා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච දෙසකාලකත්තුහෙතුනිමිත්තෙහි උපනිබද්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො. තෙනෙව ච ආයස්මතා මහාකස්සපෙන බ්‍රහ්මජාලමූලපරියායසුත්තාදීනං දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිනා නිදානං භාසිතං. ඉධ පන දෙසකාලස්ස අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව. ཆོས་དང་འདུལ་བ་བསྡུ་བར་བྱེད་པ་ན། ཅིའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་སྨྲས་པ་ཡིན་ནམ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་བཀའ་ཁོ་ན་བསྡུ་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཆོས་བསྟན་པ་གནས་པ་དང་། མ་ཉམས་པ་དང་། ཡིད་ཆེས་པའི་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། དུས་དང་། ཡུལ་དང་། སྟོན་པ་པོ་དང་། འཁོར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་བཅིངས་ཏེ་བཞག་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ་དང་། མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཉིད་དང་། ཡིད་ཆེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ཡུལ་དང་། དུས་དང་། བྱེད་པ་པོ་དང་། རྒྱུ་དང་། མཚན་མ་རྣམས་ཀྱིས་བཅིངས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཏན་འབེབས་བཞིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་འོད་སྲུང་ཆེན་པོས་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་དང་ཆོས་ཀྱི་རྩ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་མཛད་པ་ན། དེ་དག་གི་ལན་འདེབས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པས་“འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གླེང་གཞི་སྨྲས་སོ། འདིར་ནི་ཡུལ་དང་དུས་མ་བཟུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་ཟིན་ཏོ། අපිච සත්ථු සම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවසිද්ධි. න හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස [Pg.31] පුබ්බරචනාදීහි අත්ථො අත්ථි සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණාචාරතාය එකප්පමාණත්තා ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසාසනසාවකානුරාගාභාවතො ඛීණාසවභාවසිද්ධි. න හි සබ්බසො ඛීණාසවස්ස තෙ සම්භවන්තීති සුවිසුද්ධස්ස පරානුග්ගහපවත්ති. එවං දෙසකසංකිලෙසභූතානං දිට්ඨිසීලසම්පදාදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අච්චන්තාභාවසංසූචකෙහි ඤාණසම්පදාපහානසම්පදාභිබ්‍යඤ්ජකෙහි ච සම්බුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු අසම්මොහභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො අත්තහිතපරහිතපටිපත්ති ච නිදානවචනෙන පකාසිතා හොති, තත්ථ තත්ථ සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකප්පටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො. ඉධ පන අනවසෙසතො කාමදොසප්පහානං විධාය දෙසනාදීපනතො චාති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු සම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති. එත්ථ ච ‘‘භගවතා අරහතා’’ති ඉමෙහි පදෙහි යථාවුත්තඅත්ථවිභාවනතා හෙට්ඨා දස්සිතා එව. གཞན་ཡང་སྟོན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྔོན་དུ་རྩོམ་པ་དང་། རྗེས་སུ་དཔག་པ་དང་། ལུང་དང་། རྟོག་གེ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་གྲུབ་བོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སྔོན་དུ་རྩོམ་པ་ལ་སོགས་པས་དགོས་པ་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཉིད་དང་། ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཚད་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་དང་། ཆོས་ཀྱི་སེར་སྣ་དང་། བསྟན་པ་དང་ཉན་ཐོས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་གྲུབ་བོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་དག་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དེས་གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པར་འཇུག་གོ། །འདི་ལྟར་སྟོན་པའི་ཀུན་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་རྣམས་གཏན་ནས་མེད་པར་གསལ་བར་མཚོན་བྱེད། ཡེ་ཤེས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྔ་མའི་མི་འཇིགས་པ་གཉིས་གྲུབ་ལ། དེ་ལས་ཀྱང་བར་དུ་གཅོད་པའི་ཆོས་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མ་རྨོངས་པའི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། ཕྱི་མའི་མི་འཇིགས་པ་གཉིས་གྲུབ་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མི་འཇིགས་པ་བཞི་དང་ལྡན་པ་དང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ནི་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གིས་རབ་ཏུ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ལྷགས་པའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྤོབས་པས་ཆོས་སྟོན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ནི་མ་ལུས་པར་འདོད་པའི་ཉེས་པ་སྤངས་པ་མཛད་ནས་ཆོས་སྟོན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྟོན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་འོག་ཏུ་བསྟན་ཟིན་ཏོ། ། තථා සාසනසම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථකා පටිපත්ති අත්තහිතා වා. තස්මා පරෙසංයෙවත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං යථාපවත්තං වුච්චමානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තානං අනුසාසනත්ථෙන සාසනං, න කබ්බරචනා. තයිදං සත්ථු චරිතං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි තත්ථ තත්ථ නිදානවචනෙහි යථාරහං පකාසියති. ඉධ පන දෙසකපරිසාපදෙසෙහීති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සාසනසම්පත්තිප්පකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති. དེ་བཞིན་དུ་བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གསུངས་སོ། །ཡེ་ཤེས་དང་ཐུགས་རྗེས་ཟིན་པའི་བྱ་བ་མཐའ་དག་མངའ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དོན་མེད་པའི་སྒྲུབ་པ་འམ་རང་གི་དོན་གྱི་ཕྱིར་དུ་མི་མངའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་དོན་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་དུ་བྱ་བ་མཐའ་དག་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ལས་མཐའ་དག་ཇི་ལྟར་འཇུག་པ་བཞིན་བརྗོད་པ་ནི། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་དང་དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་གདམས་པའི་དོན་གྱིས་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། སྔོན་གྱི་རྩོམ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སྟོན་པའི་སྤྱོད་པ་དེ་ནི་དུས་དང་། ཡུལ་དང་། སྟོན་པ་པོ་དང་། འཁོར་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་གླེང་གཞིའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་རབ་ཏུ་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ནི་སྟོན་པ་པོ་དང་འཁོར་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། අපිච සත්ථුනො පමාණභාවප්පකාසනෙන සාසනස්ස පමාණභාවදස්සනත්ථං නිදානවචනං. තඤ්චස්ස පමාණභාවදස්සනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන ‘‘භගවතා අරහතා’’ති ඉමෙහි පදෙහි විභාවිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනප්පයොජනස්ස මුඛමත්තනිදස්සනන්ති. གཞན་ཡང་སྟོན་པའི་ཚད་མ་ཉིད་རབ་ཏུ་བསྟན་པས་བསྟན་པའི་ཚད་མ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གསུངས་སོ། །དེའི་ཚད་མ་ཉིད་བསྟན་པ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་གིས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་འདིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གི་དགོས་པའི་སྒོ་ཙམ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། නිදානවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གླེང་གཞིའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 1. එකකනිපාතො ༡. གཅིག་པའི་སྡེ། 1. පඨමවග්ගො ༡. སྡེ་ཚན་དང་པོ། 1. ලොභසුත්තවණ්ණනා ༡. ཆགས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. ඉදානි [Pg.32] එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථාතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස වණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා අත්ථවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙස්සාම. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා – අත්තජ්ඣාසයො, පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසිකො, අට්ඨුප්පත්තිකොති. යථා හි අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිපට්ඨානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධතං නාතිවත්තන්තීති. තත්ථ යථා අත්තජ්ඣාසයස්ස අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකෙහි සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පුච්ඡාවසිකො චාති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසම්භවතො; එවං යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අත්තජ්ඣාසයෙනපි සංසග්ගභෙදො සම්භවති, අත්තජ්ඣාසයාදීහි පන පුරතො ඨිතෙහි අට්ඨුප්පත්තියා සංසග්ගො නත්ථීති නිරවසෙසො පට්ඨානනයො න සම්භවති. තදන්තොගධත්තා වා සම්භවන්තානං සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරො සුත්තනික්ඛෙපා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. ༡. ད་ནི། “དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་སྤོངས་ཤིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞག་པར་མཛད་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་སྐབས་ལ་བབས་སོ། །དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་དེ་ནི་མདོ་འཇོག་པའི་ཚུལ་ལ་དཔྱད་དེ་བཤད་ན་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་མདོ་འཇོག་པའི་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པར་བྱའོ། །མདོ་འཇོག་པའི་ཚུལ་ནི་བཞི་སྟེ། རང་གི་བསམ་པས་གཞག་པ་དང་། གཞན་གྱི་བསམ་པས་གཞག་པ་དང་། དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པ་དང་། གླེང་གཞི་བྱུང་བས་གཞག་པའོ། །འདི་ལྟར་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་དང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ཀྱང་ཀུན་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་གཞི་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གི་རང་བཞིན་ལས་མི་འདའ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་འཇོག་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞིའི་རང་བཞིན་ལས་མི་འདའོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་རང་གི་བསམ་པ་དང་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་གཉིས་ལ། གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འདྲེས་པའི་དབྱེ་བ་སྲིད་དེ། བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། རང་གི་བསམ་པ་དང་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ཡང་ཡིན། རང་གི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པ་ཡང་ཡིན། གླེང་གཞི་བྱུང་བ་དང་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ཡང་ཡིན། གླེང་གཞི་བྱུང་བ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པ་ཡང་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ལ་རང་གི་བསམ་པ་དང་ཡང་འདྲེས་པའི་དབྱེ་བ་སྲིད་ཀྱང་། སྔོན་དུ་གནས་པའི་རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་དང་འདྲེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་ལུས་པའི་གཞི་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་ནི་མི་སྲིད་དོ། །ཡང་ན་དེའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་འཇོག་པའི་ཚུལ་ལྷག་མ་རྣམས་རྩ་བའི་འཇོག་པའི་ཚུལ་གྱི་དབང་གིས་མདོ་འཇོག་པའི་ཚུལ་བཞི་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། තත්‍රායං වචනත්ථො – නික්ඛිපීයතීති නික්ඛෙපො, සුත්තං එව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අථ වා නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි කාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො, අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයෙපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසොති පුච්ඡාවසො. සො එතස්ස අත්ථීති පුච්ඡාවසිකො. සුත්තදෙසනාය වත්ථුභූතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්ති ථ-කාරස්ස ඨ-කාරං කත්වා, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො[Pg.33]. අථ වා නික්ඛිපීයති සුත්තං එතෙනාති නික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො. පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො. පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිතබ්බො අත්ථො, පුච්ඡාවසෙන පවත්තං ධම්මප්පටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසං, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුච්ඡාවසිකොති පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. තථා අට්ඨුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්තිකොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. དེ་ལ་འདི་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏེ། འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇོག་པའོ། །མདོ་ཉིད་འཇོག་པ་ནི་མདོ་འཇོག་པའོ། །ཡང་ན་འཇོག་པ་ནི་འཇོག་པ་སྟེ། མདོ་འཇོག་པ་ནི་མདོ་འཇོག་པ་སྟེ། མདོ་སྟོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རང་གི་བསམ་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་རྒྱུར་གྱུར་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རང་གི་བསམ་པའོ། །ཡང་ན་འདི་ལ་རང་གི་བསམ་པ་ཡོད་པས་ན་རང་གི་བསམ་པའོ། །གཞན་གྱི་བསམ་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དྲི་བའི་དབང་ནི་དྲི་བའི་དབང་ངོ་། །དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་དྲི་བའི་དབང་གིས་སོ། །མདོ་སྟོན་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་དོན་བྱུང་བ་ནི་དོན་བྱུང་བ་སྟེ། དོན་བྱུང་བ་ཉིད་ལ་ཐ་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཋ་ཡིག་བྱས་ནས་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གླེང་གཞི་བྱུང་བས་སོ། །ཡང་ན་འདིས་མདོ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇོག་པ་སྟེ། རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ། །དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་ནི་རང་གི་བསམ་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པའོ། །གཞན་གྱི་བསམ་པ་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པའོ། །དྲི་བར་བྱ་བས་ན་དྲི་བ་སྟེ། དྲི་བར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དྲི་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཆོས་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ནི་དྲི་བའི་དབང་སྟེ། དེ་ཉིད་འཇོག་པའི་སྒྲ་ལ་ལྟོས་ནས་ཕོའི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་དྲི་བའི་དབང་གིས་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ཉིད་ནི་གླེང་གཞི་བྱུང་བས་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අපිච පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛත්තා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං සුත්තනික්ඛෙපභාවො යුත්තො, කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ධම්මතන්තිඨපනත්ථං පවත්තිතදෙසනත්තා. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං දෙසනාපවත්තිහෙතුභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතානං කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති? න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි බ්‍රහ්මජාලධම්මදායාදසුත්තාදීනං (දී. න. 1.1 ආදයො) වණ්ණාවණ්ණආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං අට්ඨුප්පත්ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයමෙව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටොයමත්ථොති. གཞན་ཡང་གཞན་གྱི་དབང་པོ་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རང་གི་བསམ་པས་མདོ་འཇོག་པའི་དངོས་པོ་ནི་སོ་སོར་རིགས་པ་ཡིན་ཏེ། འབའ་ཞིག་རང་གི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་གཞག་པའི་ཆེད་དུ་བསྟན་པ་བཏང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འོ་ན་གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པ་དག་ནི། ཆོས་སྟོན་པ་འབྱུང་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བ་རྣམས་བྱུང་བ་ལ་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས། ཇི་ལྟར་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ལ་མི་འགལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་དྲི་བའི་དབང་དང་གླེང་གཞི་བྱུང་བས་གཞག་པ་དག་ནི། གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་བཏང་བའི་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས། ཇི་ལྟར་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ལ་མི་འགལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། འདི་ལ་བརྒལ་བར་མི་བྱའོ། །གཞན་གྱི་སྨོན་ལམ་དང་ཡོངས་སུ་དྲི་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོལ་བ་ཁོ་ནའི་མདོ་སྟོན་པའི་རྒྱུ་བྱུང་བ་ནི་གླེང་གཞིའི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པ་དག་ནི་སོ་སོར་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་དང་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་གྱི་མདོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། བསྔགས་པ་དང་མི་བསྔགས་པ་དང་ཟང་ཟིང་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཞན་གྱི་དྲི་བ་མེད་པར་བསམ་པ་ཁོ་ན་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་བསྟན་པ་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པའོ། །དྲི་བའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ནི་དྲི་བའི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི་གསལ་པོ་ཡིན་ནོ། ། යානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති, සෙය්‍යථිදං – ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තං, තුවට්ටකසුත්තන්තිඑවමාදීනි (සු. නි. 921 ආදයො; ම. නි. 1.64 ආදයො), තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞན་གྱིས་མ་བསྐུལ་བར་འབའ་ཞིག་རང་གི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་གསུངས་པ་གང་དག་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟ་སྟེ། རེ་བ་བྱེད་པའི་མདོ་དང་། མྱུར་བའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་རང་གི་བསམ་པས་གཞག་པའོ། ། යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච ඔලොකෙත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – රාහුලොවාදසුත්තං, ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තිඑවමාදීනි (ම. නි. 2.107 ආදයො; 3.416 ආදයො; සං. නි. 3.59; මහාව. 19-20), තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. གང་དག་ནི་ “སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཏོ། །བདག་གིས་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ལྷག་པར་གདམས་ན་ཅི་མ་རུང་” ཞེས་པ་ལྟར། གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། རྟོགས་པའི་རང་བཞིན་ལ་གཟིགས་ནས་གཞན་གྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པའི་མདོ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་རབ་ཏུ་བསྐོར་བའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པས་གཞག་པའོ། ། භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා දෙවා මනුස්සා චතස්සො පරිසා චත්තාරො වණ්ණා ච තථා තථා පඤ්හං පුච්ඡන්ති ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති, නීවරණා [Pg.34] නීවරණාති වුච්චන්තී’’තිආදිනා, එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි කථිතානි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි (සං. නි. 5.186) තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ནས། ལྷ་དང་མི་དང་། འཁོར་བཞི་དང་། རིགས་བཞི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་དྲི་བ་འདྲི་སྟེ། “བཙུན་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཅེས་བགྱིའོ། །བཙུན་པ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པ་ཞེས་བགྱིའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དྲིས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་འདུས་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་དྲི་བའི་དབང་གིས་གཞག་པའོ། ། යානි පන තානි උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – ධම්මදායාදං, පුත්තමංසූපමං, දාරුක්ඛන්ධූපමන්තිඑවමාදීනි (ම. නි. 1.29; සං. නි. 2.63), තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. གང་དག་ནི་བྱུང་བའི་རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་གྱི་མདོ་དང་། བུའི་ཤ་དང་འདྲ་བའི་མདོ་དང་། ཤིང་གི་ཕུང་པོ་དང་འདྲ་བའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་གླེང་གཞི་བྱུང་བས་གཞག་པའོ། ། එවමිමෙසු චතූසු සුත්තනික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස සුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරජ්ඣාසයවසෙන හෙතං නික්ඛිත්තං. කෙසං අජ්ඣාසයෙන? ලොභෙ ආදීනවදස්සීනං පුග්ගලානං. කෙචි පන ‘‘අත්තජ්ඣාසයො’’ති වදන්ති. དེ་ལྟར་མདོ་འཇོག་པའི་ཚུལ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས། མདོ་འདི་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པས་གཞག་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་གཞག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་དག་གི་བསམ་པས་ཤེ་ན། ཆགས་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “རང་གི་བསམ་པས་སོ། །” ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། ། තත්ථ එකධම්මං, භික්ඛවෙතිආදීසු එකසද්දො අත්ථෙව අඤ්ඤත්ථෙ ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.27). අත්ථි සෙට්ඨෙ ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.228; පාරා. 11). අත්ථි අසහායෙ ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.405). අත්ථි සඞ්ඛායං ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29). ඉධාපි සඞ්ඛායමෙව දට්ඨබ්බො. དེ་ལ་ “དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གཅིག་ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་ཡིན་ལ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་ཞེས་འདི་ལྟར་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་གཞན་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་དོ། ། “སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་གཙོ་བོའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་དོ། ། “གཅིག་པུ་དབེན་པར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་དོ། ། “དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་སྐབས་དང་དུས་ནི་གཅིག་ཁོ་ནའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུ་གྲངས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་དོ། །འདིར་ཡང་གྲངས་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ධම්ම-සද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිසුඤ්ඤතාඤෙය්‍යසභාවාදීසු දිස්සති. තථා හිස්ස ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) පරියත්ති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨධම්මො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.299) සච්චානි. ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; 3.142) සමාධි. ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, සවෙ පෙච්ච න සොචතී’’තිආදීසු (ජා. 1.1.57) පඤ්ඤා. ‘‘ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.398) පකති. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදීසු (ජා. 1.10.102) පුඤ්ඤං. ‘‘තිණ්ණං ධම්මානං අඤ්ඤතරෙන වදෙය්‍ය පාරාජිකෙන වා සඞ්ඝාදිසෙසෙන වා පාචිත්තියෙන වා’’තිආදීසු (පාරා. 444) ආපත්ති. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 121) සුඤ්ඤතා. ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) ඤෙය්‍යො. ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 1) සභාවො අත්ථො[Pg.35]. ඉධාපි සභාවො. තස්මා එකධම්මන්ති එකං සංකිලෙසසභාවන්ති අධිප්පායො. එකො ච සො ධම්මො චාති එකධම්මො, තං එකධම්මං. ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་དང་། བདེན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རང་བཞིན་དང་། བསོད་ནམས་དང་། ལྟུང་བ་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་དང་། ཤེས་བྱ་དང་། རང་གི་ངོ་བོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ “འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་ཀུན་ནས་འཛིན་ཏོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ལུང་གི་དོན་ཏོ། ། “མཐོང་བའི་ཆོས” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བདེན་པ་རྣམས་སོ། ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། ། “བདེན་པ་དང་ཆོས་དང་བརྟན་པ་དང་གཏོང་བ། དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་མྱ་ངན་མི་བྱེད་དོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཤེས་རབ་བོ། ། “དགེ་སློང་དག སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འདི་ལྟར་འདོད་པ་སྐྱེའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རང་བཞིན་ནོ། ། “ཆོས་སྤྱོད་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་དོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བསོད་ནམས་སོ། ། “ཕམ་པ་འམ་དགེ་འདུན་ལྷག་མ་འམ་ལྟུང་བྱེད་དེ་ཆོས་གསུམ་པོ་གང་རུང་གཅིག་གིས་སྨྲ་བར་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ལྟུང་བའོ། ། “དུས་དེ་ཉིད་ན་ཆོས་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། ། “ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཤེས་བྱའོ། ། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རང་གི་ངོ་བོའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཡང་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། ཆོས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ངོ་བོ་གཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །གཅིག་པུ་དེ་ཉིད་ཀྱང་ཆོས་ཡིན་པས་ན་ཆོས་གཅིག་སྟེ། ཆོས་གཅིག་པོ་དེའོ། ། භික්ඛවෙති භික්ඛූ ආලපති. කිමත්ථං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො භික්ඛූ ආලපති, න ධම්මමෙව දෙසෙතීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ හි අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති. තෙ පඨමං අනාලපිත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා, කිංපච්චයා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොන්ති. ආලපිතෙ පන සතිං උපට්ඨපෙත්වා සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොන්ති, තස්මා සතිජනනත්ථං ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපති. තෙන ච තෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ඉමිනා කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො මුඛාභිමුඛෙ කරොන්තො තෙන ච කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන වචනෙන නෙසං සොතුකම්‍යතං ජනෙති. තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං සවනමනසිකාරෙපි නියොජෙති. සාධුකං සවනමනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති. “དགེ་སློང་དག” ཅེས་པ་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བོས་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་འབོད་པར་མཛད་ཀྱི། ཆོས་ཁོ་ན་མི་གསུངས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དྲན་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ནི་གཞན་ལ་བསམ་བཞིན་པའམ། ཆོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་བཞིན་པའམ། ལས་ཀྱི་ས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་འཁོད་པར་འགྱུར་བས་སོ། །དེ་དག་ལ་ཐོག་མར་མ་བོས་པར་ཆོས་བསྟན་ན། “བསྟན་པ་འདི་ནི་གླེང་གཞི་ཅི་ལས་བྱུང་། རྐྱེན་ཅི་ལས་བྱུང་” ཞེས་ངེས་པར་འཛིན་མི་ནུས་སོ། །བོས་པར་གྱུར་ན་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་ནས་ངེས་པར་འཛིན་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་དྲན་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ “དགེ་སློང་དག” ཅེས་འབོད་པར་མཛད་དོ། །དགེ་སློང་གི་ཚུལ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྦྱོར་བ་གྲུབ་པའི་ཚིག་དེས་ནི། སྐྱེ་བོ་དམན་མཆོག་གིས་བསྟེན་པའི་འཚོ་བ་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་། རྒོད་པ་དང་ཞུམ་པའི་རང་བཞིན་ཚར་གཅོད་པར་མཛད་དོ། ། “དགེ་སློང་དག” ཅེས་པའི་སྙིང་རྗེ་རྒྱས་ཤིང་ཞི་བའི་ཐུགས་དང་སྤྱན་གྱི་གཟིགས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གསུང་འདིས་ནི། དེ་དག་རང་གི་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་མཛད་དེ། བཤད་པར་འདོད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གསུང་དེས་དེ་དག་ལ་ཉན་པར་འདོད་པ་བསྐྱེད་པར་མཛད་དོ། །བོས་པའི་དོན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལེགས་པར་ཉན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལའང་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ། །ལེགས་པར་ཉན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་བསྟན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අඤ්ඤෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු පරිසපරියාපන්නෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූ එව ආමන්තෙසීති? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා, පරිසාය ච ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමුප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථු චරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච, ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සමීපවුත්තියා, සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තා. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතො, විසෙසතො ච එකච්චෙ භික්ඛූ සන්ධාය අයං දෙසනාති තෙ එව ආලපි. འཁོར་གྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པའི་ལྷ་དང་མི་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་བཞིན་དུ། ཅིའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་བོས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གནས་བབ་ཆེ་བ་དང་། གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དང་། ཉེ་བ་དང་། རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཁོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་འཁོར་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ལ། འཁོར་གྱི་ནང་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ནི་ཐོག་མར་བྱུང་བས་གནས་བབ་ཆེ་བ་ཡིན་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་སྟོན་པའི་སྤྱོད་པ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པ་དང་བསྟན་པ་མཐའ་དག་འཛིན་པ་ཡིན་པས་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དང་། དེར་འཁོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཉེ་བར་གནས་པས་ཉེ་བ་ཡིན་པ་དང་། སྟོན་པའི་དྲུང་ན་རྒྱུ་བས་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་འཁོད་པ་ཡིན་ནོ། །གཞན་ཡང་། དེ་དག་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་རང་བཞིན་ཡོད་པས་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པའི་སྣོད་ཡིན་པ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་ལ་དགོངས་ནས་བསྟན་པ་འདི་གསུངས་པས་ན་དེ་དག་ཁོ་ན་ལ་བོས་པའོ། ། පජහථාති එත්ථ පහානං නාම තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධං. තත්ථ යං දීපාලොකෙනෙව තමස්ස පටිපක්ඛභාවතො අලොභාදීහි ලොභාදිකස්ස, නාමරූපපරිච්ඡෙදාදිවිපස්සනාඤාණෙහි තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – පරිච්චාගෙන ලොභාදිමලස්ස, සීලෙන පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යස්ස, සද්ධාදීහි අස්සද්ධියාදිකස්ස, නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං [Pg.36] මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙසු අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකම්‍යතාය උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියා, නිබ්බානෙන පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම. “སྤོངས་ཤིག” ཅེས་པ་འདིར་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གནས་སྐབས་ཀྱི་སྤོང་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤོང་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་སྤོང་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྤོང་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྤོང་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའོ། །དེ་ལ་སྒྲོན་མེའི་འོད་ཀྱིས་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན་དུ་གཉེན་པོའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པས་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བ་དང་། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཕན་མ་ཐོགས་པ་དེ་དང་དེ་སྤོང་བ་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་སྤོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་འཆལ་ཉིད་སྤོང་བ་དང་། དད་པ་ལ་སོགས་པས་མ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བ་དང་། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འཇོག་པས་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། རྐྱེན་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་རྒྱུ་མེད་པ་དང་རྒྱུ་མི་མཐུན་པར་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། དེའི་རྗེས་སུ་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བས་ཅི་ཞིག་ལྟར་འགྱུར་སྙམ་པའི་རང་བཞིན་སྤོང་བ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་ “ང་དང་ངའི་” སྙམ་དུ་འཛིན་པ་སྤོང་བ་དང་། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་འཇོག་པས་ལམ་མ་ཡིན་པ་ལ་ལམ་དུ་འདུ་ཤེས་པ་སྤོང་བ་དང་། སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ཆད་པར་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། འཇིག་པ་མཐོང་བས་རྟག་པར་ལྟ་བ་སྤོང་བ་དང་། འཇིགས་པ་མཐོང་བས་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་སྤོང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་མཐོང་བས་རོ་མྱང་བའི་འདུ་ཤེས་སྤོང་བ་དང་། སྐྱོ་བར་རྗེས་སུ་མཐོང་བས་མངོན་པར་དགའ་བའི་འདུ་ཤེས་སྤོང་བ་དང་། ཐར་བར་འདོད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཐར་བར་མི་འདོད་པ་སྤོང་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཏང་སྙོམས་མ་ཡིན་པ་སྤོང་བ་དང་། རྗེས་སུ་མཐུན་པས་ཆོས་ཀྱི་གནས་ཉིད་སྤོང་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་སྤོང་བ་དང་། རིགས་ཀྱི་ས་པས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་འཛིན་པ་སྤོང་བ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277; විභ. 628) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන සමුච්ඡින්දනං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, එතං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං පන සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. එවං පඤ්චවිධෙ පහානෙ අනාගාමිකභාවකරස්ස පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා ඉධ සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මා පජහථාති පරිච්චජථ, සමුච්ඡින්දථාති අත්ථො. གང་ཡང་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབྱེ་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་འཇུག་པའི་དངོས་པོ་འགོག་པའི་ཕྱིར། ཆུ་ཁའི་བལ་ཉིད་བུམ་པས་བསལ་བ་བཞིན་དུ་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་སྤོང་བ་ནི། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཡང་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར། ལམ་དེ་དང་དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་རྒྱུད་ལ། “ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་རྣམས་གཏན་དུ་མི་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཡང་འབྲས་བུའི་དུས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི། ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཡང་འདུ་བྱེད་མཐའ་དག་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་མཐའ་དག་སྤངས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་སྤོང་བ་རྣམ་པ་ལྔའི་ནང་ནས། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་གོ་འཕང་སྒྲུབ་པའི་སྤོང་བ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་སྤོང་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྤོངས་ཤིག” ཅེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཐོང་ཞིག ཀུན་ཏུ་ཆོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། ། අහන්ති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. වොති අයං වොසද්දො පච්චත්තඋපයොගකරණසාමිවචනපදපූරණසම්පදානෙසු දිස්සති. තථා හි ‘‘කච්චි, පන වො අනුරුද්ධා, සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.326) පච්චත්තෙ ආගතො. ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, පණාමෙමි වො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.157) උපයොගෙ. ‘‘න වො මම සන්තිකෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.157) කරණෙ. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්ත, සුභාසිත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.345) සාමිවචනෙ. ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) පදපූරණෙ. ‘‘වනපත්ථපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.190) සම්පදානෙ. ඉධාපි සම්පදානෙ එව දට්ඨබ්බො. “ང་” ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་གསུངས་པའོ། ། “ཁྱེད་རྣམས་ལ” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་བྱེད་པ་པོ་དང་། ལས་དང་། བྱེད་པ་དང་། འབྲེལ་བ་དང་། ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་དང་། དགོས་ཆེད་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་སུ་མཐོང་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ཀུན་དགའ་བོ་དག ཁྱེད་རྣམས་མཐུན་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་འམ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲར་འཇུག་གོ། ། “དགེ་སློང་དག སོང་ཞིག ངས་ཁྱེད་རྣམས་སྐྲོད་དོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ལས་ཀྱི་སྒྲར་རོ། ། “ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ངའི་དྲུང་དུ་གནས་པར་མི་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བྱེད་པའི་སྒྲར་རོ། ། “ཤཱ་རིའི་བུ་དག ཁྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གསུང་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འབྲེལ་བའི་སྒྲར་རོ། ། “འཕགས་པ་ལུས་ཀྱི་ལས་ཡོངས་སུ་དག་པ་གང་དག་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ཚིག་ཁ་སྐོང་བའི་སྒྲར་རོ། ། “དགེ་སློང་དག ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་ནགས་ཀྱི་རིམ་པ་བསྟན་པར་བྱའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་དགོས་ཆེད་ཀྱི་སྒྲར་རོ། །འདིར་ཡང་དགོས་ཆེད་ཀྱི་སྒྲ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། පාටිභොගොති පටිභූ. සො හි ධාරණකං පටිච්ච ධනිකස්ස, ධනිකං පටිච්ච ධාරණකස්ස පටිනිධිභූතො ධනිකසන්තකස්ස තතො හරණාදිසඞ්ඛාතෙන භුඤ්ජනෙන [Pg.37] භොගොති පටිභොගො, පටිභොගො එව පාටිභොගො. අනාගාමිතායාති අනාගාමිභාවත්ථාය. පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන හි කාමභවස්ස අනාගමනතො අනාගාමී. යො යස්ස ධම්මස්ස අධිගමෙන අනාගාමීති වුච්චති, සඵලො සො තතියමග්ගො අනාගාමිතා නාම. ඉති භගවා වෙනෙය්‍යදමනකුසලො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුකූලං තතියමග්ගාධිගමං ලහුනා උපායෙන එකධම්මපූරණතාමත්තෙන ථිරං කත්වා දස්සෙසි යථා තං සම්මාසම්බුද්ධො. භින්නභූමිකාපි හි පටිඝසංයොජනාදයො තතියමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා කාමරාගප්පහානං නාතිවත්තන්තීති. “ཁས་ལེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁས་ལེན་པའོ། །དེ་ནི་བུ་ལོན་ལེན་པ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་བུ་ལོན་གཏོང་བ་པོ་ལའམ། བུ་ལོན་གཏོང་བ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་བུ་ལོན་ལེན་པ་པོ་ལ་ཚབ་བྱས་ཏེ། བུ་ལོན་གཏོང་བ་པོའི་ནོར་དེ་ལས་ལེན་པ་ལ་སོགས་པར་བརྗོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པས་ན་ཁས་ལེན་པ་སྟེ། ཁས་ལེན་པ་ཉིད་ནི་ཁས་ལེན་པའོ། ། “ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་དངོས་པོའི་དོན་དུའོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདོད་པའི་སྲིད་པར་ཕྱིར་མི་འོང་བས་ན་ཕྱིར་མི་འོང་བའོ། །ཆོས་གང་ཞིག་ཐོབ་པས་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི། འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གསུམ་པ་དེ་ཉིད་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་གདུལ་བྱ་འདུལ་བ་ལ་མཁས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར། ལམ་གསུམ་པ་ཐོབ་པ་ནི་ཐབས་སླ་མོ་སྟེ་ཆོས་གཅིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་བརྟན་པར་མཛད་ནས་བསྟན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་ནོ། །ས་པ་ཐ་དད་པ་ཡིན་ཡང་། ཁོང་ཁྲོའི་ཀུན་སྦྱོར་ལ་སོགས་པ་ལམ་གསུམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤོང་བ་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། කස්මා පනෙත්ථ භගවා අත්තානං පාටිභොගභාවෙ ඨපෙසි? තෙසං භික්ඛූනං අනාගාමිමග්ගාධිගමාය උස්සාහජනනත්ථං. පස්සති හි භගවා ‘‘මයා ‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ, අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’ති වුත්තෙ ඉමෙ භික්ඛූ අද්ධා තං එකධම්මං පහාය සක්කා තතියභූමිං සමධිගන්තුං, යතො ධම්මස්සාමි පඨමමාහ ‘අහං පාටිභොගො’ති උස්සාහජාතා තදත්ථාය පටිපජ්ජිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. තස්මා උස්සාහජනනත්ථං අනාගාමිතාය තෙසං භික්ඛූනං අත්තානං පාටිභොගභාවෙ ඨපෙසි. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ཁས་ལེན་པའི་གནས་སུ་བཞག་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཆེད་དུའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་གཟིགས་ཏེ། “ངས་ ‘དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་སྤོངས་ཤིག ངས་ཁྱེད་རྣམས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ཁས་ལེན་ནོ’ ཞེས་གསུངས་ན། དགེ་སློང་འདི་དག་གིས་ངེས་པར་ཆོས་གཅིག་པོ་དེ་སྤངས་ནས་ས་གསུམ་པ་ཐོབ་པར་ནུས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་ཐོག་མར་ ‘ང་ནི་ཁས་ལེན་པ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་གསུངས་པས། སྤྲོ་བ་སྐྱེས་ནས་དེའི་དོན་དུ་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ་སྙམ་དུ་སེམས་པར་འགྱུར་རོ” ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་གོ་འཕང་གི་ཆེད་དུ་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་བདག་ཉིད་ཁས་ལེན་པའི་གནས་སུ་བཞག་གོ། ། කතමං එකධම්මන්ති එත්ථ කතමන්ති පුච්ඡාවචනං. පුච්ඡා ච නාමෙසා පඤ්චවිධා – අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා, අනුමතිපුච්ඡා, කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති. තත්ථ පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං, තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභූතත්ථාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා. පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා. පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති, සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා. භගවා හි අනුමතිග්ගහණත්ථං පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’තිආදිනා (සං. නි. 3.59; මහාව. 21), අයං අනුමතිපුච්ඡා. භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරා භූතානං [Pg.38] වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය. කතමෙ චත්තාරො’’ති (සං. නි. 2.11) අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. “ཆོས་གཅིག་གང་ཞེ་ན” ཞེས་པ་འདིར་ “གང་” ཞེས་པ་ནི་འདྲི་བའི་ཚིག་གོ། །དྲི་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རྣམ་པ་ལྔ་སྟེ། མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དྲི་བ་དང་། མཐོང་བ་བསྡུར་བའི་དྲི་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་དྲི་བ་དང་། རྗེས་སུ་གནང་བ་ལེན་པའི་དྲི་བ་དང་། བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའོ། །དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱིས་མཚན་ཉིད་མ་ཤེས་པ་དང་། མ་མཐོང་བ་དང་། མ་གཞལ་བ་དང་། མ་བརྟག་པ་དང་། གསལ་པོ་མ་གྱུར་པ་དང་། མངོན་སུམ་མ་བྱས་པ་ལ། དེ་ཤེས་པ་དང་། མཐོང་བ་དང་། གཞལ་བ་དང་། བརྟག་པ་དང་། གསལ་བར་བྱ་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་དྲི་བ་འདྲི་བ་ནི། མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དྲི་བའོ། །རང་བཞིན་གྱིས་མཚན་ཉིད་ཤེས་པ་དང་། མཐོང་བ་དང་། གཞལ་བ་དང་། བརྟག་པ་དང་། གསལ་པོ་གྱུར་པ་དང་། མངོན་སུམ་བྱས་པ་ལ། མཁས་པ་གཞན་དག་དང་ལྷན་ཅིག་བསྡུར་བའི་ཕྱིར་དྲི་བ་འདྲི་བ་ནི། མཐོང་བ་བསྡུར་བའི་དྲི་བའོ། །རང་བཞིན་གྱིས་ཐེ་ཚོམ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཡིད་གཉིས་ལ་ཞུགས་པ་དང་། རྩེ་གཉིས་སུ་གྱུར་ཏེ། “འདི་ལྟར་ཡིན་ནམ། འདི་ལྟར་མ་ཡིན་ནམ། ཅི་ཞིག་ཡིན། ཇི་ལྟར་ཡིན” ཞེས་པ་ལ། ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དྲི་བ་འདྲི་བ་ནི། ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་དྲི་བའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་གནང་བ་ལེན་པའི་ཕྱིར་དྲི་བ་འདྲི་སྟེ། “དགེ་སློང་དག འདི་ལ་ཅི་སྙམ། གཟུགས་ནི་རྟག་གམ་མི་རྟག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། རྗེས་སུ་གནང་བ་ལེན་པའི་དྲི་བའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཤད་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་དྲི་བ་འདྲི་སྟེ། “དགེ་སློང་དག ཟས་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་སྐྱེས་ཟིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན” ཞེས་པ་ནི། བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའོ། ། තත්ථ පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා බුද්ධානං නත්ථි. කස්මා? තීසු හි අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං සම්මාසම්බුද්ධානං අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි. තෙන නෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන තෙහි අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං නත්ථි, තෙන නෙසං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡාපි නත්ථි. යස්මා පන බුද්ධා භගවන්තො අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡා සබ්බධම්මෙසු විගතසංසයා, තෙන නෙසං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡාපි නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා අත්ථි, තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති වෙදිතබ්බා. དེ་ལ་སྔོན་གྱི་དྲི་བ་གསུམ་པོ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་མི་མངའ་འོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དུས་གསུམ་པོ་དག་ཏུ་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བའམ། ཡང་ན་དུས་ལས་གྲོལ་བའི་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་མ་གཟིགས་པ། མ་བཅལ་བ། མ་བརྟག་པ། གསལ་བར་མ་གྱུར་པ། མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དྲི་བ་ནི་མེད་དོ། །གང་ཡང་ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་ནི། གཞན་དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེའམ། ལྷའམ། བདུད་དམ། ཚངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་བསྡུར་བར་བྱ་བའི་བྱ་བ་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་མཐོང་བ་བསྡུར་བའི་དྲི་བ་ཡང་མེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ། ཡིད་གཉིས་ལས་བརྒལ་བ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་སོམ་ཉི་དང་བྲལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་དྲི་བ་ཡང་མེད་དོ། །གཞན་དྲི་བ་གཉིས་པོ་ནི་ཡོད་དེ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདི་ནི་བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ඉදානි තාය පුච්ඡාය පුට්ඨමත්ථං සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘ලොභං, භික්ඛවෙ, එකධම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. ස්වායං ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය, අභිසඞ්ගරසො තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තමංසපෙසි විය, අපරිච්චාගපච්චුපට්ඨානො තෙලඤ්ජනරාගො විය, සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදදස්සනපදට්ඨානො, තණ්හානදිභාවෙන වඩ්ඪමානො යත්ථ සමුප්පන්නො, සීඝසොතා නදී විය මහාසමුද්දං අපායමෙව තං සත්තං ගහෙත්වා ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බො. කිඤ්චාපි අයං ලොභසද්දො සබ්බලොභසාමඤ්ඤවචනො, ඉධ පන කාමරාගවචනොති වෙදිතබ්බො. සො හි අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො. ད་ནི་དྲི་བ་དེས་དྲིས་པའི་དོན་གྱི་རང་བཞིན་ངོ་མ་སྟོན་པར། །དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་པོ་སྟེ་ཆགས་པའོ། །ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཆོས་དེས་ཆགས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཆགས་པར་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་ཆགས་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆགས་པ་དེ་ནི་སྤྲེའུའི་འབྱར་རྩི་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན། ལྕགས་སྡེར་ཚ་པོའི་ནང་དུ་བླུགས་པའི་ཤ་དུམ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཆགས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཡིན། སྣུམ་གྱིས་སྦགས་པའི་དྲེག་པ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མི་གཏོང་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན། ཀུན་སྦྱོར་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་རོ་མྱོང་བར་ལྟ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན། སྲེད་པའི་ཆུ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་འཕེལ་ཞིང་གང་དུ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ཉིད་ལ། རྒྱུན་མགྱོགས་པའི་ཆུ་བོས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་ཁྱེར་བ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་དེ་ཉིད་ངན་སོང་ཁོ་ནར་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཆགས་པའི་སྒྲ་འདིས་ཆགས་པ་མཐའ་དག་གི་སྤྱི་ལ་བརྗོད་པ་ཡིན་ནའང་། འདིར་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་བརྗོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། පුන භික්ඛවෙති ආලපනං ධම්මස්ස පටිග්ගාහකභාවෙන අභිමුඛීභූතානං තත්ථ ආදරජනනත්ථං. පජහථාති ඉමිනා පහානාභිසමයො විහිතො, සො ච පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙහි සද්ධිං එව පවත්තති, න විසුන්ති චතුසච්චාධිට්ඨානානි චත්තාරිපි සම්මාදිට්ඨියා කිච්චානි විහිතානෙව හොන්ති. යථා ච ‘‘ලොභං පජහථා’’ති වුත්තෙ පහානෙකට්ඨභාවතො දොසාදීනම්පි පහානං අත්ථතො වුත්තමෙව හොති, එවං සමුදයසච්චවිසයෙ සම්මාදිට්ඨිකිච්චෙ පහානාභිසමයෙ වුත්තෙ තස්සා සහකාරීකාරණභූතානං සම්මාසඞ්කප්පාදීනං සෙසමග්ගඞ්ගානම්පි සමුදයසච්චවිසයකිච්චං අත්ථතො වුත්තමෙව හොතීති පරිපුණ්ණො අරියමග්ගබ්‍යාපාරො ඉධ [Pg.39] කථිතොති දට්ඨබ්බො. ඉමිනා නයෙන සතිපට්ඨානාදීනම්පි බොධිපක්ඛියධම්මානං බ්‍යාපාරස්ස ඉධ වුත්තභාවො යථාරහං විත්ථාරෙතබ්බො. ཡང་དགེ་སློང་དག་ཅེས་བོས་པ་ནི། ཆོས་ཉན་པའི་སྣོད་དུ་གྱུར་ཅིང་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་ཆོས་དེ་ལ་གུས་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པའི་ཚིག་འདིས་སྤོང་བའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བསྟན་ཏོ། །དེ་ཡང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཁོ་ནར་འཇུག་གི་ལོགས་སུ་མི་འཇུག་པས། བདེན་པ་བཞིའི་གཞི་ཅན་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་བྱ་བ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཆགས་པ་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་གསུངས་པ་ན། སྤང་བྱ་གཅིག་པའི་ཕྱིར་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའང་དོན་གྱིས་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའི་ཡུལ་ལ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་བྱ་བ་སྟེ་སྤོང་བའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གསུངས་པ་ན། དེའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱ་བའང་དོན་གྱིས་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། འདིར་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་བྱེད་ལས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཀྱང་འདིར་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། අපිචෙත්ථ ලොභං පජහථාති එතෙන පහානපරිඤ්ඤා වුත්තා. සා ච තීරණපරිඤ්ඤාධිට්ඨානා, තීරණපරිඤ්ඤා ච ඤාතපරිඤ්ඤාධිට්ඨානාති අවිනාභාවෙන තිස්සොපි පරිඤ්ඤා බොධිතා හොන්ති. එවමෙත්ථ සහ ඵලෙන චතුසච්චකම්මට්ඨානං පරිපුණ්ණං කත්වා පකාසිතන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා ලොභං පජහථාති සහ ඵලෙන ඤාණදස්සනවිසුද්ධි දෙසිතා. සා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිසන්නිස්සයා…පෙ… චිත්තවිසුද්ධිසීලවිසුද්ධිසන්නිස්සයා චාති නානන්තරිකභාවෙන සහ ඵලෙන සබ්බාපි සත්ත විසුද්ධියො විභාවිතාති වෙදිතබ්බං. གཞན་ཡང་འདིར་ཆགས་པ་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པས་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་བསྟན་ཏོ། །དེ་ཡང་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ལ་བརྟེན་པ་དང་། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱང་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པས། མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་ཤེས་གསུམ་ཆར་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་འདིར་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་ཉོན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་ཆགས་པ་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པས་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་བསྟན་ཏོ། །དེ་ཡང་ལམ་གྱི་ཤེས་མཐོང་རྣམ་དག་ལ་བརྟེན་པ་དང་། །པེ་། སེམས་རྣམ་དག་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་དག་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པས། བར་མ་ཆོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་ཆར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එවමෙතාය විසුද්ධික්කමභාවනාය පරිඤ්ඤාත්තයසම්පාදනෙන ලොභං පජහිතුකාමෙන – དེ་ལྟར་རྣམ་པར་དག་པའི་རིམ་པ་འདི་ཉིད་བསྒོམས་པ་དང་། ཡོངས་ཤེས་གསུམ་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་ཆགས་པ་སྤོང་བར་འདོད་པའི་སྐྱེས་བུ་དེས། ། ‘‘අනත්ථජනනො ලොභො, ලොභො චිත්තප්පකොපනො; භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣති. ཆགས་པས་དོན་མེད་སྐྱེད་པར་བྱེད། །ཆགས་པས་སེམས་ནི་དཀྲུག་པར་བྱེད། །ནང་ནས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པ་དེ། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་མི་འགྱུར། ། ‘‘ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සති; අන්ධතමං තදා හොති, යං ලොභො සහතෙ නරං’’. (ඉතිවු. 88); ཆགས་པས་ཟིན་པས་དོན་མི་ཤེས། །ཆགས་པས་ཟིན་པས་ཆོས་མི་མཐོང་། །གང་ཚེ་ཆགས་པས་མི་གནོན་པ། །དེ་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར། ། රත්තො ඛො, ආවුසො, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පාණම්පි හනති, අදින්නම්පි ආදියති, සන්ධිම්පි ඡින්දති, නිල්ලොපම්පි හරති, එකාගාරිකම්පි කරොති, පරිපන්ථෙපි තිට්ඨති, පරදාරම්පි ගච්ඡති, මුසාපි භණති. තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං අවෙදයතං තණ්හානුගතානං පරිතස්සිතං විප්ඵන්දිතමෙව (අ. නි. 3.54). ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་ཤིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ། སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་གང་ཟག་ནི། སྲོག་གཅོད་པར་བྱེད། མ་བྱིན་པར་ལེན་པར་བྱེད། ཁྱིམ་འབིགས་པར་བྱེད། ཕྲོགས་ཤིང་འཁྱེར་བར་བྱེད། ཁྱིམ་གཅིག་ཁོ་ན་བཅོམ་པར་བྱེད། ལམ་འགོག་པར་བྱེད། གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད། རྫུན་དུ་སྨྲ་བར་བྱེད། དེ་ལྟ་ནའང་སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་བཀུར་འོས་དེ་དག་གིས་མ་ཤེས་ཤིང་མ་མཐོང་ལ། རིག་པར་མ་གྱུར་པས་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་འཕག་འཚག་བྱེད་པ་ཁོ་ནར་ཟད་དོ། ། ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං; ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති’’. (ඉතිවු. 15, 105); སྲེད་པ་གྲོགས་སུ་བྱས་པའི་མི། །དུས་རིང་འཁོར་བར་རྒྱུག་བྱེད་ཅིང་། །འདི་དང་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་ཡི། །འཁོར་བ་ལས་ནི་ཐར་མི་འགྱུར། ། ‘‘නත්ථි රාගසමො අග්ගි, නත්ථි දොසසමො කලි’’. (ධ. ප. 202, 251); འདོད་ཆགས་འདྲ་བའི་མེ་མེད་དེ། །ཞེ་སྡང་འདྲ་བའི་གྱོང་མེད་དོ། ། ‘‘කාමරාගෙන ඩය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිඩය්හති’’. (සං. නි. 1.212); འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ང་བསྲེགས། །བདག་གི་སེམས་ནི་རབ་ཏུ་འཚིག ། ‘‘යෙ රාගරත්තානුපතන්ති සොතං, සයංකතං මක්කටකොව ජාල’’න්ති. (ධ. ප. 347) ච – འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ནི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་ལྷུང་སཏེ། དཔེར་ན་སྲིན་བལ་གྱིས་རང་གིས་བྱས་པའི་དྲ་བར་ལྷུང་བ་བཞིན་ནོ། །ཞེས་པ་དང་། ། එවමාදිසුත්තපදානුසාරෙන [Pg.40] නානානයෙහි ලොභස්ස ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා තස්ස පහානාය පටිපජ්ජිතබ්බං. དེ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་སྡེའི་ཚིག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས། ཚུལ་དུ་མ་ལས་ཆགས་པའི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་སྟེ། དེ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ཉམས་སུ་བླང་བར་བྱའོ། ། අපිච ඡ ධම්මා කාමරාගස්ස පහානාය සංවත්තන්ති, අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි කාමරාගො පහීයති, කායගතාසතිභාවනාවසෙන සවිඤ්ඤාණකෙ උද්ධුමාතකාදිවසෙන අවිඤ්ඤාණකෙ අසුභෙ අසුභභාවනානුයොගමනුයුත්තස්සාපි, මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු සංවරණවසෙන සතිකවාටෙන පිහිතද්වාරස්සාපි, චතුන්නං පඤ්චන්නං වා ආලොපානං ඔකාසෙ සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙනෙවාහ – གཞན་ཡང་ཆོས་དྲུག་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤོང་བར་འགྱུར་ཏེ། མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པ་དང་། མི་སྡུག་པའི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་དང་། མཐུན་པའི་གཏམ་མོ། །རྣམ་པ་བཅུ་པོའི་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པའི་གང་ཟག་ལའང་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་བསྒོམས་པའི་མཐུ་ལས་སེམས་དང་བཅས་པའི་མི་སྡུག་པ་དང་། སྦོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སེམས་མེད་པའི་མི་སྡུག་པ་ལ་མི་སྡུག་པའི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་གང་ཟག་ལའང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །ཡིད་དྲུག་པར་གྱུར་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ལ་སྡོམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲན་པའི་སྒོ་གླེགས་ཀྱིས་སྒོ་བཅད་པའི་གང་ཟག་ལའང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །ཁམ་བུ་བཞི་འམ་ལྔ་ཙམ་གྱི་གོ་སྐབས་ཡོད་བཞིན་དུ་ཆུ་བཏུངས་ནས་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་གྱིས་ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ལའང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ; අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983); ཁམ་བུ་བཞི་འམ་ལྔ་ཙམ་ནི། །མ་ཟོས་པར་ནི་ཆུ་བཏུང་བྱ། །བརྩོན་འགྲུས་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ལ། །བདེ་བར་གནས་པར་འདི་ཉིད་འོས། ། අසුභකම්මට්ඨානභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙනෙවාහ – མི་སྡུག་པའི་ལས་ཀྱི་ས་ས་བསྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པའི་གང་ཟག་ལའང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་མི་སྡུག་པ་བཅུ་ལ་བརྟེན་པའི་མཐུན་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අසුභනිමිත්තං, තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස පහානායා’’ති. དགེ་སློང་དག མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ནི་ཡོད་དེ། དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །ཞེས་སོ། ། එවං පුබ්බභාගෙ කාමරාගසඞ්ඛාතස්ස ලොභස්ස පහානාය පටිපන්නො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා තතියමග්ගෙන තං අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දති. තෙන වුත්තං ‘‘ලොභං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ, අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆགས་པ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པའི་རྣལ་འབྱོར་པས་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས། ལམ་གསུམ་པས་ཆགས་པ་དེ་མ་ལུས་པར་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་པོ་སྟེ་ཆགས་པ་སྤོངས་ཤིག ངས་ཁྱེད་རྣམས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་གོ་འཕང་ལ་སྦྱོར་བར་ཁས་ལེན་ནོ། །ཞེས་གསུངས་སོ། ། එත්ථාහ ‘‘කො පනෙත්ථ ලොභො පහීයති, කිං අතීතො, අථ අනාගතො, උදාහු පච්චුප්පන්නො’’ති? කිඤ්චෙත්ථ – න තාව අතීතො ලොභො පහීයෙය්‍ය, න අනාගතො වා තෙසං අභාවතො. න හි නිරුද්ධං අනුප්පන්නං වා අත්ථීති වුච්චති, වායාමො ච අඵලො ආපජ්ජති. අථ පච්චුප්පන්නො, එවම්පි අඵලො වායාමො තස්ස සරසභඞ්ගත්තා, සංකිලිට්ඨා ච මග්ගභාවනා [Pg.41] ආපජ්ජති, චිත්තවිප්පයුත්තො වා ලොභො සියා, න චායං නයො ඉච්ඡිතොති. වුච්චතෙ – න වුත්තනයෙන අතීතානාගතපච්චුප්පන්නො ලොභො පහීයති. සෙය්‍යථාපි ඉධ තරුණරුක්ඛො අසඤ්ජාතඵලො, තං පුරිසො කුඨාරියා මූලෙ ඡින්දෙය්‍ය, තස්ස රුක්ඛස්ස ඡෙදෙ අසති යානි ඵලානි නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තානි රුක්ඛස්ස ඡින්නත්තා අජාතානි එව න ජායෙය්‍යුං, එවමෙව අරියමග්ගාධිගමෙ අසති උප්පජ්ජනාරහො ලොභො අරියමග්ගාධිගමෙන පච්චයඝාතස්ස කතත්තා න උප්පජ්ජති. අයඤ්හි අට්ඨකථාසු ‘‘භූමිලද්ධුප්පන්නො’’ති වුච්චති. විපස්සනාය හි ආරම්මණභූතා පඤ්චක්ඛන්ධා තස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානතාය භූමි නාම. සා භූමි තෙන ලද්ධාති කත්වා භූමිලද්ධුප්පන්නො. ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නො අවික්ඛම්භිතුප්පන්නො අසමූහතුප්පන්නොති ච අයමෙව වුච්චති. འདིར་རྒོལ་བས་སྨྲས་པ། འདིར་ཆགས་པ་གང་ཞིག་སྤོང་བར་འགྱུར་ཏེ། འདས་པ་འམ། འོན་ཏེ་མ་འོངས་པ་འམ། ཡང་ན་ད་ལྟར་བྱུང་བ་ཞིག་སྤོང་བར་འགྱུར་རམ། ཞེས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་འདས་པའི་ཆགས་པ་ནི་སྤོང་མི་སྲིད་ལ། མ་འོངས་པའང་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འགགས་པ་དང་མ་སྐྱེས་པ་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་མི་བརྗོད་ལ། བརྩོན་པ་བྱས་པའང་འབྲས་བུ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །འོ་ན་ད་ལྟར་བྱུང་བ་སྤོང་ངོ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་བརྩོན་པ་འབྲས་བུ་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་རང་གི་ངོ་བོ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལམ་བསྒོམ་པ་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཆགས་པ་དེ་སེམས་དང་མི་ལྡན་པར་འགྱུར་བས་ན། ལུགས་འདི་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ལན་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆགས་པ་ནི་སྤོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན་འདིར་ཤིང་ཆུང་ངུ་འབྲས་བུ་མ་ཆགས་པ་ཞིག་ཡོད་ལ། མི་ཞིག་གིས་སྟ་རེས་དེའི་རྩ་བ་ནས་བཅད་པར་གྱུར་ན། ཤིང་དེ་མ་བཅད་ན་འབྲས་བུ་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ནི། ཤིང་བཅད་པའི་ཕྱིར་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། འཕགས་པའི་ལམ་མ་ཐོབ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཆགས་པ་དེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པས་རྐྱེན་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་ས་ཐོབ་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དག་ནི་ཆགས་པ་དེ་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ས་ཞེས་བྱའོ། །ས་དེ་ཆགས་པ་དེས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ས་ཐོབ་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དམིགས་པ་བཟུང་ནས་སྐྱེས་པ་དང་། མ་བཀག་པར་སྐྱེས་པ་དང་། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བར་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའང་འདི་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། ། තත්ථාති තස්මිං සුත්තෙ. එතන්ති එතං අත්ථජාතං. ඉදානි ගාථාබන්ධවසෙන වුච්චමානං. ඉති වුච්චතීති කෙන පන වුච්චති? භගවතා ව. අඤ්ඤෙසු හි තාදිසෙසු ඨානෙසු සඞ්ගීතිකාරෙහි උපනිබන්ධගාථා හොන්ති, ඉධ පන භගවතා ව ගාථාරුචිකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තමෙවත්ථං සඞ්ගහෙත්වා ගාථා භාසිතා. དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་དེ་ལའོ། །འདི་ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་འདིའོ། །ད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་སུས་གསུངས་ཤེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གཞན་དེ་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་ནི་སྡུད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱར་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དག་ཡོད་མོད་ཀྱི། འདིར་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་དགའ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་དེ་ཉིད་བསྡུས་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ යෙන ලොභෙන ලුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතින්ති යෙන ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණෙන තතො එව අභිසඞ්ගරසෙන ලොභෙන ලුද්ධා අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු ගිද්ධා ගධිතා. සෙති හි නිපාතමත්තං. අක්ඛරචින්තකා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු සෙ-කාරාගමං ඉච්ඡන්ති. තථා ලුද්ධත්තා එව කායසුචරිතාදීසු කිඤ්චි සුචරිතං අකත්වා කායදුච්චරිතාදීනි ච උපචිනිත්වා රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තාති ලද්ධනාමා පාණිනො දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිට්ඨානතාය දුග්ගතීති සඞ්ඛං ගතං නිරයං තිරච්ඡානයොනිං පෙත්තිවිසයඤ්ච පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගච්ඡන්ති උපපජ්ජන්ති. དེ་ལ་ཆགས་པ་གང་གིས་ཆགས་གྱུར་པས། སེམས་ཅན་ངན་སོང་དག་ཏུ་འགྲོ། ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་ཆགས་པའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན་གྱི་ཆགས་པ་གང་གིས་ཆགས་པར་གྱུར་ཅིང་། ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་ཞེན་ཅིང་ཆགས་པའོ། །སེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་སེ་ཡིག་གི་ཕྲད་འཇུག་པར་འདོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལེགས་སྤྱོད་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱས་པར། ལུས་ཀྱི་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་བསགས་ཤིང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ནི། སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ངན་སོང་ཞེས་གྲགས་པའི་དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དག་ཏུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་ཞིང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ། තං ලොභං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනොති තං යථාවුත්තං ලොභං සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතොති ඉමෙහි ආකාරෙහි සම්මා අවිපරීතං හෙතුනා ඤායෙන අඤ්ඤාය ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා රූපාදිකෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චාදීහි විවිධෙහි ආකාරෙහි පස්සනතො විපස්සිනො අවසිට්ඨකිලෙසෙ විපස්සනාපඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය මග්ගපඤ්ඤාය සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන පජහන්ති, න පුන අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිතුං දෙන්ති. පහාය [Pg.42] න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචනන්ති එවං සහජෙකට්ඨපහානෙකට්ඨෙහි අවසිට්ඨකිලෙසෙහි සද්ධිං තං ලොභං අනාගාමිමග්ගෙන පජහිත්වා පුන පච්ඡා ඉමං කාමධාතුසඞ්ඛාතං ලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන කදාචිපි න ආගච්ඡන්ති ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං සුප්පහීනත්තා. ඉති භගවා අනාගාමිඵලෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. “ལྷག་མཐོང་ལྡན་པས་ཆགས་པ་དེ། །ཡང་དག་ཤེས་ནས་སྤོང་བར་བྱེད།”ཅེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆགས་པ་དེ་ཉིད་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཀུན་འབྱུང་གི་སྒོ་ནས་དང་། ནུབ་པའི་སྒོ་ནས་དང་། རོ་མྱང་བའི་སྒོ་ནས་དང་། ཉེས་དམིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ཏེ། རྣམ་པ་འདི་དག་གིས་ཡང་དག་པ་དང་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རྒྱུ་དང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་ཤིང་། ཡོངས་ཤེས་གཉིས་ཏེ་ཤེས་བྱ་ཡོངས་ཤེས་དང་རྟོག་པ་ཡོངས་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་ནས། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དག་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བར་བྱེད་པའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཏན་ནས་གཅོད་པའི་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་ཅིང་། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཡང་བསྐྱར་སྐྱེ་བར་མི་འཇུག་གོ། “སྤངས་ནས་ནམ་ཡང་འཇིག་རྟེན་འདིར། །ཕྱིར་མི་འོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན།”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་སྤང་བྱ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཆགས་པ་དེ་ཉིད་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་ནས། ཕྱིས་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པའི་དབང་གིས་ནམ་ཡང་ཕྱིར་མི་འོང་སྟེ། ཐ་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་ལེགས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། අයම්පි අත්ථොති නිදානාවසානතො පභුති යාව ගාථාපරියොසානා ඉමිනා සුත්තෙන පකාසිතො අත්ථො. අපි-සද්දො ඉදානි වක්ඛමානසුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ සමුදයසච්චං සරූපෙනෙව ආගතං, පහානාපදෙසෙන මග්ගසච්චං. ඉතරං සච්චද්වයඤ්ච තදුභයහෙතුතාය නිද්ධාරෙතබ්බං. ගාථාය පන දුක්ඛසමුදයමග්ගසච්චානි යථාරුතවසෙනෙව ඤායන්ති, ඉතරං නිද්ධාරෙතබ්බං. එසෙව නයො ඉතො පරෙසුපි සුත්තෙසු. “འདི་ཡང་དོན་ཏོ།”ཞེས་པ་ནི། གླེང་གཞིའི་མཇུག་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཐའི་བར་དུ་མདོ་འདིས་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡང་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ད་ལྟ་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་མདོའི་དོན་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །མདོ་འདིའི་ནང་དུ་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བྱུང་ལ། སྤོང་བར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་གྱི་བདེན་པ་བྱུང་ངོ། །བདེན་པ་གཞན་གཉིས་ནི་དེ་གཉིས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཀུན་འབྱུང་། ལམ་གྱི་བདེན་པ་རྣམས་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། གཞན་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་འདི་ལས་གཞན་པའི་མདོ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་སྐུད་པའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ඉතිවුත්තකවණ්ණනාය පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་བཤད་པ་ལས་མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. දොසසුත්තවණ්ණනා ༢. ཞེ་སྡང་གི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 2. වුත්තඤ්හෙතං …පෙ… දොසන්ති දුතියසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. යථා එත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපි සබ්බත්ථ අපුබ්බපදවණ්ණනංයෙව කරිස්සාම. යස්මා ඉදං සුත්තං දොසබහුලානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා දොසවූපසමනත්ථං දෙසිතං, තස්මා ‘‘දොසං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථා’’ති ආගතං. තත්ථ දොසන්ති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායතී’’තිආදිනා (විභ. 960) නයෙන සුත්තෙ වුත්තානං නවන්නං, ‘‘අත්ථං මෙ නාචරී’’තිආදීනඤ්ච තප්පටිපක්ඛතො සිද්ධානං නවන්නමෙවාති අට්ඨාරසන්නං ඛාණුකණ්ටකාදිනා අට්ඨානෙන සද්ධිං එකූනවීසතියා අඤ්ඤතරාඝාතවත්ථුසම්භවං ආඝාතං. සො හි දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසොති වුච්චති. සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, විසප්පනරසො විසනිපාතො විය, අත්තනො නිස්සයදහනරසො වා දාවග්ගි විය, දුස්සනපච්චුපට්ඨානො [Pg.43] ලද්ධොකාසො විය සපත්තො, යථාවුත්තආඝාතවත්ථුපදට්ඨානො විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො. පජහථාති සමුච්ඡින්දථ. තත්ථ යෙ ඉමෙ – ༢. “འདི་སྐད་བཤད་དེ། ... ཞེ་སྡང་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་གཉིས་པ་སྟེ། དེ་ལ་འདི་ནི་ཚིག་གསར་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། །འདིར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། འདི་ལས་གཞན་པའི་མདོ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཚིག་གསར་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཁོ་ན་བདག་ཅག་གིས་བྱའོ། །མདོ་འདི་ནི་ཞེ་སྡང་མང་བའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་གཟིགས་ནས་ཞེ་སྡང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་པོ་ཞེ་སྡང་ནི་སྤོངས་ཤིག”ཅེས་བྱུང་ངོ། །དེ་ལ་ཞེ་སྡང་ཞེས་པ་ནི། “བདག་ལ་གནོད་པ་བྱས་སོ་ཞེས་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སྐྱེའོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པའི་གཞི་དགུ་དང་། “བདག་ལ་ཕན་པ་མ་བྱས་སོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ཟློག་ཕྱོགས་ལས་གྲུབ་པའི་དགུ་སྟེ་བཅོ་བརྒྱད་པོ་དག་དང་། སྡོང་དུམ་དང་ཚེར་མ་ལ་སོགས་པ་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཁྲོ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཅུ་དགུ་པོ་དག་ལས། གང་ཡང་རུང་བའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པའི་གཞི་ལས་བྱུང་བའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པའོ། །དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡང་བར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་སྡང་བར་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་སྡང་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་ཞེ་སྡང་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནི་བརྡེགས་པའི་གདུག་སྦྲུལ་བཞིན་དུ་གཏུམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། དུག་ཕྱུང་བ་བཞིན་དུ་ཁྱབ་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་ནགས་ཚལ་གྱི་མེ་བཞིན་དུ་རང་གི་རྟེན་སྲེག་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། གོ་སྐབས་ཐོབ་པའི་དགྲ་བོ་བཞིན་དུ་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པའི་གཞི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་ཅན་ཏེ། དུག་དང་འདྲེས་པའི་གཅིན་རུལ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“སྤོངས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི་གཏན་ནས་ཆོད་ཅིག་པའོ། །དེ་ལ་འདི་དག་ནི། ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? යස්මිං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලෙ ආඝාතො ජායෙථ, මෙත්තා තස්මිං පුග්ගලෙ භාවෙතබ්බා…පෙ… කරුණා…පෙ… උපෙක්ඛා, අසතිඅමනසිකාරො තස්මිං පුග්ගලෙ ආපජ්ජිතබ්බො, එවං තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො. යස්මිං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලෙ ආඝාතො ජායෙථ, කම්මස්සකතා තස්මිං පුග්ගලෙ අධිට්ඨාතබ්බා ‘කම්මස්සකො අයමායස්මා කම්මදායාදො…පෙ… භවිස්සතී’’ති (අ. නි. 5.161) – “དགེ་སློང་དག ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བར་བྱ་བ་འདི་ལྔ་སྟེ། གང་ལ་དགེ་སློང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསལ་བར་བྱའོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག གང་ཟག་གང་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། གང་ཟག་དེ་ལ་བྱམས་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །... སྙིང་རྗེ་... བཏང་སྙོམས། གང་ཟག་དེ་ལ་དྲན་པ་མེད་པ་དང་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་ཉེ་བར་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་གང་ཟག་དེ་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བར་བྱའོ། །དགེ་སློང་དག གང་ཟག་གང་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། གང་ཟག་དེ་ལ་ལས་རང་གིར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མོས་པར་བྱ་སྟེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི་ལས་རང་གིར་བྱེད་པ། ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ། ... འགྱུར་རོ། །ཞེས་པའོ།” එවං පඤ්ච ආඝාතප්පටිවිනයා වුත්තායෙව. དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བའི་ཐབས་ལྔ་པོ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ།། ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා, යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනෙතබ්බො. කතමෙ පඤ්ච? ඉධාවුසො, එකච්චො පුග්ගලො අපරිසුද්ධකායසමාචාරො හොති පරිසුද්ධවචීසමාචාරො; එවරූපෙපි, ආවුසො, පුග්ගලෙ ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) – “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བར་བྱ་བ་འདི་ལྔ་སྟེ། གང་ལ་དགེ་སློང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསལ་བར་བྱའོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག འདི་ན་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ལུས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་མ་དག་པ་ཡིན་ཡང་། ངག་གི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་དག་པ་ཡིན་ཏེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག དེ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་ལའང་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་པ་དང་། එවමාදිනාපි නයෙන පඤ්ච ආඝාතපටිවිනයා වුත්තා, තෙසු යෙන කෙනචි ආඝාතපටිවිනයවිධිනා පච්චවෙක්ඛිත්වා. අපිච යො – དེ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བའི་ཐབས་ལྔ་པོ་གསུངས་ཏེ། དེ་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་བསལ་བའི་ཆོ་གས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་སོ། །གཞན་ཡང་གང་ཞིག ‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔකන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදූසෙය්‍ය, න මෙ සො තෙන සාසනකරො’’ති (ම. නි. 1.232) සත්ථු ඔවාදො. “དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་ཇག་པ་དང་ཆོམ་རྐུན་པ་དག་གིས་ཡུ་བ་གཉིས་པའི་སོག་ལེས་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་གཏུབ་པར་བྱེད་ནའང་། དེ་ལ་གང་ཞིག་ཡིད་ཁྲོ་བར་བྱེད་ན་ནི། དེས་བདག་གི་བསྟན་པ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་གདམས་ངག་གོ། ‘‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති; කුද්ධං අප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං. “གང་ཞིག་ཁྲོས་ལ་ཕྱིར་ཁྲོ་བ། །དེ་ནི་དེ་བས་སྡིག་པ་ཅན། །ཁྲོས་ལ་ཕྱིར་ནི་མི་ཁྲོ་བས། །གཡུལ་ངོ་ཤིན་ཏུ་རྒྱལ་དཀའ་ལས། །རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན།” ‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච; පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මති. (සං. නි. 1.188); “གཞན་དག་ཁྲོས་པར་ཤེས་བྱས་ནས། །གང་ཞིག་དྲན་ལྡན་ཉེར་ཞི་བ། །དེ་ནི་རང་དང་གཞན་གཉིས་ཀྱི། །དོན་ཉིད་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘සත්තිමෙ[Pg.44], භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති, ‘අහො වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සා’ති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. “དགེ་སློང་དག དགྲ་བོ་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་དགྲ་བོས་བྱེད་པའི་ཆོས་འདི་བདུན་ནི་ཁྲོ་བར་བྱེད་པའི་བུད་མེད་དམ་སྐྱེས་པ་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །བདུན་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག འདི་ན་དགྲ་བོས་དགྲ་བོ་ལ་འདི་ལྟར་འདོད་དེ། ཀྱེ་མ་ཧུད་འདི་ནི་མདོག་ངན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག དགྲ་བོ་ནི་དགྲ་བོའི་མདོག་བཟང་བ་ལ་མི་དགའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག ཁྲོ་བ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་པ་གང་ཟག་འདི་ནི་ཁྲོ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཁྲོ་བས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས། དེ་ཉིད་ལེགས་པར་ཁྲུས་བྱས་ཤིང་བྱུག་པ་བྱུགས་པ་དང་། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བཅོས་ཤིང་གོས་དཀར་པོ་བགོས་པར་གྱུར་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་ཁྲོ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་མདོག་ངན་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་དག འདི་ནི་དགྲ་བོ་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་དགྲ་བོས་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་པོ་སྟེ། ཁྲོ་བར་བྱེད་པའི་བུད་མེད་དམ་སྐྱེས་པ་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།།” ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති ‘අහො වතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යා’ති…පෙ… න පචුරත්ථො අස්සාති…පෙ… න භොගවා අස්සාති…පෙ… න යසවා අස්සාති…පෙ… න මිත්තවා අස්සාති…පෙ… කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යාති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙ නන්දති. කොධනොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය දුච්චරිතං චරති, මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’’ති (අ. නි. 7.64). “དགེ་སློང་དག གཞན་ཡང་དགྲ་བོས་དགྲ་བོ་ལ་འདི་ལྟར་འདོད་དེ། ཀྱེ་མ་ཧུད་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བར་ཉལ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་དང་། ... དོན་ཆེན་པོ་དང་མི་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་དང་། ... ལོངས་སྤྱོད་དང་མི་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་དང་། ... གྲགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་དང་། ... གྲོགས་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་དང་། ... ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ངན་སོང་། ལོག་ལྟུང་། མྱ་ངན་གྱི་གནས། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག དགྲ་བོ་ནི་དགྲ་བོ་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བ་ལ་མི་དགའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག ཁྲོ་བ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་པ་གང་ཟག་འདི་ནི་ཁྲོ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཁྲོ་བས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས། ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་ཅིང་། ངག་གིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད། ཡིད་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་དོ། །དེ་ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་ཅིང་། ངག་གིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པ། ཡིད་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་ནས། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་... དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། ཁྲོ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་པའོ། ‘‘කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති…පෙ…. (අ. නි. 7.64); “ཁྲོས་པས་དོན་ནི་མི་ཤེས་ལ། །ཁྲོས་པས་ཆོས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ། །...” ‘‘කොධං ජහෙ විප්පජහෙය්‍ය මානං, සංයොජනං සබ්බමතික්කමෙය්‍ය. (ධ. ප. 221); “ཁྲོ་བ་སྤང་ཞིང་ང་རྒྱལ་རྣམ་པར་སྤང་། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ཤིན་ཏུ་བརྒལ། །” ‘‘අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො…පෙ…. (අ. නි. 7.64); “ཁྲོ་བས་དོན་མེད་སྐྱེད་པར་བྱེད། །ཁྲོ་བས་སེམས་ནི་འཁྲུག་པར་བྱེད། །...” ‘‘කොධං ඡෙත්වා සුඛං සෙති, කොධං ඡෙත්වා න සොචති; කොධස්ස විසමූලස්ස, මධුරග්ගස්ස බ්‍රාහ්මණා’’ති. (සං. නි. 1.187); “ཁྲོ་བ་བཅད་ན་བདེ་བར་ཉལ། །ཁྲོ་བ་བཅད་ན་མྱ་ངན་མེད། །བྲམ་ཟེ་ཁྲོ་བའི་རྩ་བ་དུག །རྩེ་མོ་མངར་བ་ཉིད་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་པའོ། ‘‘එකාපරාධං [Pg.45] ඛම භූරිපඤ්ඤ,න පණ්ඩිතා කොධබලා භවන්තී’’ති. – “ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ཉེས་པ་གཅིག་བཟོད་མཛོད། །མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཁྲོ་བའི་སྟོབས་ཅན་མིན། །”ཞེས་པ་དང་། එවමාදිනා නයෙන දොසෙ ආදීනවෙ වුත්තප්පටිපක්ඛතො දොසප්පහානෙ ආනිසංසෙ ච පච්චවෙක්ඛිත්වා පුබ්බභාගෙ දොසං තදඞ්ගප්පහානාදිවසෙන පජහිත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා තතියමග්ගෙන සබ්බසො දොසං සමුච්ඡින්දථ, පජහථාති තෙසං භික්ඛූනං තත්ථ නියොජනං. තෙන වුත්තං ‘‘දොසං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථා’’ති. දුට්ඨාසෙති ආඝාතෙන දූසිතචිත්තතාය පදුට්ඨා. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඨමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව. དེ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེ་སྡང་གི་ཉེས་དམིགས་དང་། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཟློག་ཕྱོགས་ལས་ཞེ་སྡང་སྤངས་པའི་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞེ་སྡང་སྤངས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་ལམ་གསུམ་པས་ཞེ་སྡང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཏན་ནས་གཅོད་ཅིག སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་དེ་ཉིད་ལ་བསྐུལ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་པོ་ཞེ་སྡང་ནི་སྤོངས་ཤིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །“སྡང་བར་གྱུར་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པས་སེམས་བསླད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་སྡང་བའོ། །འདིར་བཤད་པར་བྱ་བའི་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. මොහසුත්තවණ්ණනා ༣. གཏི་མུག་གི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 3. තතියෙ මොහන්ති අඤ්ඤාණං. තඤ්හි දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණන්තිආදිනා නයෙන විභාගෙන අනෙකප්පභෙදම්පි මුය්හන්ති. තෙන සයං වා මුය්හති මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහොති වුච්චති. සො චිත්තස්ස අන්ධභාවලක්ඛණො, අඤ්ඤාණලක්ඛණො වා, අසම්පටිවෙධරසො, ආරම්මණසභාවච්ඡාදනරසො වා, අසම්මාප්පටිපත්තිපච්චුපට්ඨානො, අන්ධකාරපච්චුපට්ඨානො වා, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානො, සබ්බාකුසලානං මූලන්ති දට්ඨබ්බො. ඉධාපි පජහථාති පදස්ස – ༣. མདོ་གསུམ་པ་ལས་“གཏི་མུག་”ཅེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའོ། །དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་ཤེས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ལ་མི་ཤེས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ལ་མི་ཤེས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་མི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་ཀྱང་རྨོངས་པར་བྱེད་དོ། །དེས་རང་ཉིད་རྨོངས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རྨོངས་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་གཏི་མུག་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ནི་སེམས་ཀྱི་ལོང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་ན་མི་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཁོང་དུ་མ་ཆུད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ལོག་པར་སྒྲུབ་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡང་ན་མུན་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་ཅན། མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་ཡང་“སྤོངས་ཤིག་”ཅེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། ‘‘මූළ්හො අත්ථං න ජානාති, මූළ්හො ධම්මං න පස්සති; අන්ධතමං තදා හොති, යං මොහො සහතෙ නරං’’. (ඉතිවු. 88); “རྨོངས་པས་དོན་ནི་མི་ཤེས་ལ། །རྨོངས་པས་ཆོས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ། །གང་ཚེ་གཏི་མུག་གིས་གནོན་པ། །དེ་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར། །” ‘‘අනත්ථජනනො මොහො…පෙ…. (ඉතිවු. 88); “གཏི་མུག་གིས་དོན་མེད་སྐྱེད་པར་བྱེད། །...” ‘‘අවිජ්ජා, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ (ඉතිවු. 40); “དགེ་སློང་དག མ་རིག་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའོ། །” ‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො, භබ්බරූපොව දිස්සති’’; (උදා. 70); “འཇིག་རྟེན་གཏི་མུག་གིས་བཅིངས་པས། །བཟང་པོའི་གཟུགས་བཞིན་སྣང་བར་འགྱུར། །” ‘‘මොහො [Pg.46] නිදානං කම්මානං සමුදයාය’’ (අ. නි. 3.34); “གཏི་མུག་ནི་ལས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བའི་གླེང་གཞིའོ། །” ‘‘මූළ්හො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, මොහෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො දිට්ඨධම්මිකම්පි භයං වෙරං පසවති, සම්පරායිකම්පි භයං වෙරං පසවතී’’ති ච – “བྲམ་ཟེ། རྨོངས་པ་ནི་གཏི་མུག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས། ཚེ་འདིའི་འཇིགས་པ་དང་འཁོན་འཛིན་ཡང་སྐྱེད་པར་བྱེད། ཕྱི་མའི་འཇིགས་པ་དང་འཁོན་འཛིན་ཡང་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་པ་དང་། ආදිනා නයෙන ‘‘යො කොචි ධම්මො කාමච්ඡන්දාදිසංකිලෙසධම්මෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බො, අත්ථතො සබ්බො සො මොහහෙතුකො’’ති ච මොහෙ ආදීනවං තප්පටිපක්ඛතො මොහප්පහානෙ ආනිසංසඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා කාමච්ඡන්දාදිප්පහානක්කමෙනෙව පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන මොහං පජහන්තා තතියමග්ගෙන යථාවුත්තලොභදොසෙකට්ඨං මොහං සමුච්ඡෙදවසෙන පජහථාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො එව හි මොහො ඉධාධිප්පෙතොති. මූළ්හාසෙති කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජාදිභෙදෙ අත්තනො හිතාහිතෙ සම්මූළ්හා. සෙසං වුත්තනයමෙව. དེ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་“འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་དོན་མེད་པ་གང་ཅིའང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་དོན་དུ་གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ།”ཞེས་གཏི་མུག་གི་ཉེས་དམིགས་དང་། དེའི་ཟློག་ཕྱོགས་ལས་གཏི་མུག་སྤངས་པའི་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་གོ་རིམ་ཉིད་ཀྱིས་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཏི་མུག་སྤངས་ཏེ། ལམ་གསུམ་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་དང་གནས་གཅིག་པའི་གཏི་མུག་དེ་ཉིད་གཏན་ནས་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བྱ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་གཏི་མུག་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“རྨོངས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། རང་གི་ཕན་པ་དང་གནོད་པ་ལ་ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. කොධසුත්තවණ්ණනා ༤. ཁྲོ་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 4. චතුත්ථෙ කොධන්ති දොසං. දොසො එව හි කොධපරියායෙන බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන එවං වුත්තො. තස්මා දුතියසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිච කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො, ආඝාතකරණරසො, චිත්තස්ස බ්‍යාපත්තිභාවපච්චුපට්ඨානො, චෙතසො පූතිභාවොති දට්ඨබ්බොති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. ༤. མདོ་བཞི་པ་ལས་“ཁྲོ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་ལའོ། ཞེ་སྡང་ཉིད་ཁྲོ་བོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་བས་ན་མདོ་གཉིས་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། གཞན་ཡང་ཁྲོ་བ་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གནོད་སེམས་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། སེམས་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ། ཡིད་རུལ་བའི་རང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་ཁྱད་པར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 5. මක්ඛසුත්තවණ්ණනා ༥. འཆབ་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 5. පඤ්චමෙ මක්ඛන්ති පරගුණමක්ඛනං. යදිපි හි සො ගූථං ගහෙත්වා පරං පහරන්තො විය අත්තනො කරං පඨමතරං මක්ඛතියෙව, තථාපි පරෙසං ගුණමක්ඛනාධිප්පායෙන පවත්තෙතබ්බත්තා ‘‘පරගුණමක්ඛනො’’ති වුච්චති. තථා හි [Pg.47] සො උදකපුඤ්ඡනමිව න්හාතස්ස සරීරගතං උදකං පරෙසං ගුණෙ මක්ඛෙති පුඤ්ඡති විනාසෙති, පරෙහි වා කතානං මහන්තානම්පි කාරානං ඛෙපනතො ධංසනතො මක්ඛොති වුච්චති. සො පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො, තෙසං විනාසනරසො, තදවච්ඡාදනපච්චුපට්ඨානො. අත්ථතො පන පරෙසං ගුණමක්ඛනාකාරෙන පවත්තො දොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදොති දට්ඨබ්බං. පජහථාති තත්ථ වුත්තප්පභෙදං දොසං, දොසෙ ච වුත්තනයං ආදීනවං, පහානෙ චස්ස ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන පජහන්තා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා තතියමග්ගෙන අනවසෙසං සමුච්ඡින්දථාති අත්ථො. මක්ඛාසෙති මක්ඛිතා මක්ඛිතපරගුණා, පරෙසං ගුණානං මක්ඛිතාරො, තතො එව අත්තනොපි ධංසිතගුණාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ༥. མདོ་ལྔ་པ་ལས་“འཆབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པ་ལའོ། དཔེར་ན་མི་ཞིག་གིས་མི་གཙང་བ་བཟུང་ནས་གཞན་ལ་བརྡེག་པར་བྱེད་པ་ན། ཐོག་མར་རང་གི་ལག་པ་ཉིད་མི་གཙང་བས་བྱུག་པར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ནའང་། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པའི་བསམ་པས་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པ་”ཞེས་བྱའོ། འདི་ལྟར་དཔེར་ན་ཆུ་འཕྱིད་པས་ཁྲུས་བྱས་པའི་མིའི་ལུས་ཀྱི་ཆུ་འཕྱིད་པར་བྱེད་པ་བཞིན། དེས་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་འཆབ་ཅིང་འཕྱིད་དེ་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་ཕན་འདོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱང་འདོར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“འཆབ་པ་”ཞེས་བྱའོ། དེ་ནི་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། དེ་དག་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། དེ་དག་སྒྲིབ་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། དོན་དུ་ན་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བྱུང་བ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། “སྤོངས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི། དེར་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཞེ་སྡང་དང་། ཞེ་སྡང་གི་ཉེས་དམིགས་གསུངས་པ་རྣམས་དང་། དེ་སྤངས་པའི་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། སྔོན་འགྲོའི་ཆ་ལ་རྣམ་པ་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་སྤོང་ཞིང་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ཏེ། ལམ་གསུམ་པ་གྱིས་མ་ལུས་པར་གཏན་ནས་གཅོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “འཆབ་པ་ཅན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་འཆབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཆབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་དང་། དེའི་ཕྱིར་རང་གི་ཡོན་ཏན་ཡང་ཉམས་པར་བྱས་པ་རྣམས་ལ་བྱའོ། ལྷག་མ་ནི་གསུངས་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 6. මානසුත්තවණ්ණනා ༦. ང་རྒྱལ་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 6. ඡට්ඨෙ මානන්ති ජාතිආදිවත්ථුකං චෙතසො උන්නමනං. සො හි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා නයෙන මඤ්ඤන්ති තෙන, සයං වා මඤ්ඤති, මානනං සම්පග්ගහොති වා මානොති වුච්චති. ස්වායං සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සදිසොහමස්මීති මානො, හීනොහමස්මීති මානොති එවං තිවිධො. පුන සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සෙය්‍යස්ස සදිසො, සෙය්‍යස්ස හීනො; සදිසස්ස සෙය්‍යො, සදිසස්ස සදිසො, සදිසස්ස හීනො; හීනස්ස සෙය්‍යො, හීනස්ස සදිසො, හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානොති එවං නවවිධොපි උන්නතිලක්ඛණො, අහංකාරරසො, සම්පග්ගහරසො වා, උද්ධුමාතභාවපච්චුපට්ඨානො, කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො වා, දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභපදට්ඨානො උම්මාදො වියාති දට්ඨබ්බො. පජහථාති තස්ස සබ්බස්සපි අත්තුක්කංසනපරවම්භනනිමිත්තතා, ගරුට්ඨානියෙසු අභිවාදනපච්චුපට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මාදීනං අකරණෙ කාරණතා, ජාතිමදපුරිසමදාදිභාවෙන පමාදාපත්තිහෙතුභාවොති එවමාදිභෙදං ආදීනවං තප්පටිපක්ඛතො නිරතිමානතාය ආනිසංසඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා රාජසභං අනුප්පත්තො චණ්ඩාලො විය සබ්‍රහ්මචාරීසු නීචචිත්තතං පච්චුපට්ඨපෙත්වා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිවසෙන තං පජහන්තා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනාගාමිමග්ගෙන සමුච්ඡින්දථාති [Pg.48] අත්ථො. අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො එව හි මානො ඉධාධිප්පෙතො. මත්තාසෙති ජාතිමදපුරිසමදාදිවසෙන මානෙන පමාදාපත්තිහෙතුභූතෙන මත්තා අත්තානං පග්ගහෙත්වා චරන්තා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ༦. མདོ་དྲུག་པ་ལས་“ང་རྒྱལ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་ལ་སོགས་པ་གཞིར་བྱས་ནས་སེམས་ཁེངས་པར་བྱེད་པའོ། དེས་“བདག་ནི་མཆོག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སེམས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བཀུར་སྟི་དང་གཟེངས་བསྟོད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ང་རྒྱལ་”ཞེས་བྱའོ། ང་རྒྱལ་དེ་ནི་“བདག་ནི་མཆོག་གོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། “བདག་ནི་མཉམ་མོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། “བདག་ནི་དམན་ནོ་”སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། ཡང་ན་མཆོག་ལ་མཆོག་གོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། མཆོག་ལ་མཉམ་མོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། མཆོག་ལ་དམན་ནོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། མཉམ་པ་ལ་མཆོག་གོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། མཉམ་པ་ལ་མཉམ་མོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། མཉམ་པ་ལ་དམན་ནོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། དམན་པ་ལ་མཆོག་གོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། དམན་པ་ལ་མཉམ་མོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ། དམན་པ་ལ་དམན་ནོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ། འདི་ལྟར་རྣམ་པ་དགུ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཁེངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ངར་འཛིན་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་གཟེངས་བསྟོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། སེམས་སྦོ་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡང་ན་རྒྱལ་མཚན་འཛིན་པར་འདོད་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ། ལྟ་བ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ཆགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཏེ། སྨྱོན་པ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། “སྤོངས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བདག་བསྟོད་གཞན་སྨོད་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། བཀུར་བར་འོས་པའི་གནས་རྣམས་ལ་ཕྱག་བྱེད་པ་དང་། མངོན་པར་ལྡང་བ་དང་། ཐལ་མོ་སྦྱར་བ་དང་། རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་དང་སྐྱེས་པའི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བག་མེད་པར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་ཉེས་དམིགས་རྣམས་དང་། དེའི་གཉེན་པོ་ང་རྒྱལ་མེད་པའི་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་ལྷགས་པའི་གདོལ་པ་བཞིན་དུ་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་སེམས་དམའ་བར་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ཏེ། སྔོན་འགྲོའི་ཆ་ལ་རྣམ་པ་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་དེ་སྤོང་ཞིང་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ནས། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་གཅོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ང་རྒྱལ་ཉིད་ལ་དགོངས་སོ། “རྒྱགས་པ་རྣམས་”ཅེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་དང་སྐྱེས་པའི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བག་མེད་པར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་པའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་མྱོས་ཤིང་། བདག་ཉིད་མཐོ་བར་བཟུང་ནས་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལའོ། ལྷག་མ་ནི་གསུངས་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ඉමෙසු පන පටිපාටියා ඡසු සුත්තෙසු ගාථාසු වා අනාගාමිඵලං පාපෙත්වා දෙසනා නිට්ඨාපිතා. තත්ථ යෙ ඉමෙ අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨාති උපපත්තිභවවසෙන පඤ්ච අනාගාමිනො, තෙසු අවිහෙසු උපපන්නා අවිහා නාම. තෙ අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්චවිධා, තථා අතප්පා, සුදස්සා, සුදස්සිනො. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී පරිහායති. තත්ථ යො අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අරහත්තප්පත්තියා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, අයං අන්තරාපරිනිබ්බායී නාම. යො පන අවිහාදීසු ආදිතො පඤ්චකප්පසතාදිභෙදං ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම. යො අසඞ්ඛාරෙන අධිමත්තප්පයොගං අකත්වා අප්පදුක්ඛෙන අකසිරෙන පරිනිබ්බායති, අයං අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. යො පන සසඞ්ඛාරෙන අධිමත්තප්පයොගං කත්වා දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන පරිනිබ්බායති, අයං සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. ඉතරො පන අවිහාදීසු උද්ධංවාහිතභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං, වට්ටසොතං, මග්ගසොතමෙව වාති උද්ධංසොතො. අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා අරහත්තං පත්තුං අසක්කොන්තො තත්ථ තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. གོ་རིམ་བཞིན་དུ་མདོ་དྲུག་པོ་འདི་དག་གམ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་ལས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གཞོལ་བར་བྱས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ། དེ་ལ་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པའི་དབང་གིས་མི་ཆེ་བ་དང་། མི་གདུང་བ་དང་། གྱ་ནོམ་སྣང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་མཐོང་བ་དང་། འོག་མིན་ཏེ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ལས། མི་ཆེ་བའི་གནས་སུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་མི་ཆེ་བ་ཞེས་བྱའོ། དེ་དག་ནི་བར་མ་དོར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། སྐྱེས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། གོང་དུ་འཕོ་བ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔའོ། དེ་བཞིན་དུ་མི་གདུང་བ་དང་། གྱ་ནོམ་སྣང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་མཐོང་བ་རྣམས་ལའང་རྣམ་པ་ལྔ་རེ་ཡོད་དོ། འོག་མིན་གྱི་གནས་སུ་ནི་གོང་དུ་འཕོ་བ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་དེ་མི་སྲིད་དོ། དེ་ལ་གང་ཞིག་མི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས། ཚེའི་ཚད་ཀྱི་ཕྱེད་ལས་མ་འདས་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། བར་མ་དོར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ཞེས་བྱའོ། གང་ཡང་མི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སུ་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་བསྐལ་པ་ལྔ་བརྒྱ་ལ་སོགས་པའི་ཚེའི་ཚད་ཀྱི་ཕྱེད་ལས་འདས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། སྐྱེས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ཞེས་བྱའོ། གང་ཞིག་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པར་རྩོལ་བ་ཆེན་པོ་མ་བྱས་པར། སྡུག་བསྔལ་ཆུང་ངུ་དང་དཀའ་ཚེགས་མེད་པར་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ཞེས་བྱའོ། གང་ཡང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པས་རྩོལ་བ་ཆེན་པོ་བྱས་ཏེ། སྡུག་བསྔལ་དང་དཀའ་ཚེགས་དང་ངལ་བ་དང་བཅས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ཞེས་བྱའོ། གཞན་ནི་མི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ནས་གོང་དུ་འཕོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དེའི་གོང་དུ་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ནམ། འཁོར་བའི་རྒྱུན་ནམ། ལམ་གྱི་རྒྱུན་ཉིད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གོང་དུ་འཕོ་བ་ཞེས་བྱའོ། མི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་མ་ནུས་པར། གནས་དེ་དང་དེར་ཚེ་མ་ཟད་ཀྱི་བར་དུ་གནས་ནས། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འོག་མིན་གྱི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་ནི་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། එත්ථ ච උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමීති චතුක්කං වෙදිතබ්බං. කථං? යො අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන හෙට්ඨා තයො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා සුදස්සීදෙවලොකෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො අකනිට්ඨමෙව ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො, න අකනිට්ඨගාමී නාමාති. འདིར་ནི་གོང་དུ་འཕོ་བ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་དང་། གོང་དུ་འཕོ་བ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་མི་འགྲོ་བ་དང་། གོང་དུ་འཕོ་བ་མ་ཡིན་པ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་དང་། གོང་དུ་འཕོ་བ་མ་ཡིན་པ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་མི་འགྲོ་བ་སྟེ་མུ་བཞི་ཤེས་པར་བྱའོ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། གང་ཞིག་མི་ཆེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལྷའི་གནས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་རིམ་གྱིས་སྦྱངས་ནས་འོག་མིན་གྱི་གནས་སུ་སོང་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། གོང་དུ་འཕོ་བ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། གང་ཡང་འོག་གི་ལྷའི་གནས་གསུམ་པོ་རྣམས་སུ་སྦྱངས་ནས་ཤིན་ཏུ་མཐོང་བའི་ལྷའི་གནས་ཉིད་དུ་གནས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། གོང་དུ་འཕོ་བ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་མི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། གང་ཞིག་འདི་ནས་འོག་མིན་གྱི་གནས་ཉིད་དུ་སོང་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། གོང་དུ་འཕོ་བ་མ་ཡིན་པ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། གང་ཡང་འོག་གི་ལྷའི་གནས་བཞི་པོ་དག་ལས་གནས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ནི། གོང་དུ་འཕོ་བ་མ་ཡིན་པ་འོག་མིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་མི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། තත්ථ [Pg.49] අවිහෙසු උප්පජ්ජිත්වා කප්පසතතො උද්ධං පරිනිබ්බායිකො, ද්වින්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පරිනිබ්බායිකො, පඤ්චකප්පසතෙ අසම්පත්තෙ පරිනිබ්බායිකොති තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උපපන්නං වා සමනන්තරා අප්පත්තං වා වෙමජ්ඣ’’න්ති (පු. ප. 36). වා-සද්දෙන හි පත්තමත්තොපි සඞ්ගහිතොති. එවං තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී එකො උද්ධංසොතො. තෙසු අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්ච, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්චාති දස හොන්ති. තථා අතප්පාසුදස්සාසුදස්සීසූති චත්තාරො දසකා චත්තාරීසං අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතස්ස අභාවතො තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායීති අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො චත්තාරො, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො චත්තාරොති අට්ඨ, එවමෙතෙ අට්ඨචත්තාරීසං අනාගාමිනො. තෙ සබ්බෙපි ඉමෙසු සුත්තෙසු අවිසෙසවචනෙන ගහිතාති දට්ඨබ්බං. དེ་ལ་མི་ཆེ་བའི་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས་བསྐལ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་གི་གོང་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། བསྐལ་པ་ཉིས་བརྒྱའི་མཚམས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་དང་། བསྐལ་པ་ལྔ་བརྒྱ་མ་རྫོགས་པའི་གོང་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་སྟེ། བར་མ་དོར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་གསུམ་མོ། འདི་ལྟར་“སྐྱེས་མ་ཐག་པའམ། ཡང་ན་ཚེའི་ཚད་ཀྱི་ཕྱེད་ལ་མ་སླེབས་པའི་བར་དུའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། “ཡང་ན་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཚེའི་ཕྱེད་ལ་སླེབས་ཙམ་པ་ཡང་བསྡུས་སོ། དེ་ལྟར་བར་མ་དོར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་གསུམ་དང་། སྐྱེས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་གཅིག་དང་། གོང་དུ་འཕོ་བ་གཅིག་གོ། དེ་དག་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ལྔ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་ལྔ་སྟེ་བཅུ་ཡོད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་མི་གདུང་བ་དང་། གྱ་ནོམ་སྣང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་མཐོང་བ་རྣམས་ལའང་བཅུ་ཕྲག་བཞི་སྟེ་བཞི་བཅུ་ཡོད་དོ། འོན་ཀྱང་འོག་མིན་གྱི་གནས་སུ་ནི་གོང་དུ་འཕོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། བར་མ་དོར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་གསུམ་དང་། སྐྱེས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་གཅིག་སྟེ། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་བཞི་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་བཞི་སྟེ་བརྒྱད་དོ། དེ་ལྟར་ན་ཕྱིར་མི་འོང་བ་བཞི་བཅུ་རྩ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ཡོད་དོ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མདོ་འདི་དག་ལས་བྱེ་བྲག་མེད་པའི་ཚིག་གིས་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 7. සබ්බපරිඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා ༧. ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 7. සත්තමෙ සබ්බන්ති අනවසෙසං. අනවසෙසවාචකො හි අයං සබ්බ-සද්දො. සො යෙන යෙන සම්බන්ධං ගච්ඡති, තස්ස තස්ස අනවසෙසතං දීපෙති; යථා ‘‘සබ්බං රූපං, සබ්බා වෙදනා, සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසූ’’ති. සො පනායං සබ්බ-සද්දො සප්පදෙසනිප්පදෙසවිසයතාය දුවිධො. තථා හෙස සබ්බසබ්බං, පදෙසසබ්බං, ආයතනසබ්බං, සක්කායසබ්බන්ති චතූසු විසයෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තත්ථ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්තා, සුභාසිතං පරියායෙනා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.345) පදෙසසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි, චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්ච…පෙ…. මනඤ්චෙව ධම්මෙ චා’’ති (සං. නි. 4.23-25) එත්ථ ආයතනසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.1) සක්කායසබ්බස්මිං. තත්ථ සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො නිප්පදෙසවිසයො, ඉතරෙසු තීසුපි ආගතො සප්පදෙසවිසයො[Pg.50]. ඉධ පන සක්කායසබ්බස්මිං වෙදිතබ්බො. විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකධම්මා හි ඉධ ‘‘සබ්බ’’න්ති අනවසෙසතො ගහිතා. ༧. མདོ་བདུན་པ་ལས་“ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ། འདི་ལྟར་“ཐམས་ཅད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་མ་ལུས་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ནི་གང་དང་གང་འབྲེལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དང་དེའི་མ་ལུས་པའི་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན། “གཟུགས་ཐམས་ཅད། ཚོར་བ་ཐམས་ཅད། འཇིག་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལའོ།”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ཡང་“ཐམས་ཅད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་མཚོན་པ་མེད་པའི་ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། འདི་ལྟར་དེ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དང་། ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཐམས་ཅད་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དང་། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དེ་ཡུལ་བཞི་པོ་དག་ལས་སྦྱོར་བ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་“ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ། “ཤཱ་རིའི་བུ་ཁྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཤད་དོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཐམས་ཅད་ལའོ། “དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཐམས་ཅད་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། མིག་དང་གཟུགས་དང་... ཡིད་དང་ཆོས་རྣམས་སོ།”ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་ལའོ། “དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བའི་རྣམ་གྲངས་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་ལའོ། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་པ་ནི་ལྷག་མ་མེད་པའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ལ། གཞན་གསུམ་པོ་དག་ལ་འཇུག་པ་ནི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཡུལ་ཅན་ནོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་འདིར་“ཐམས་ཅད་”ཅེས་མ་ལུས་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། අනභිජානන්ති ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ අකුසලා, ඉමෙ සාවජ්ජා, ඉමෙ අනවජ්ජා’’තිආදිනා ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ඉමානි ද්වාදසායතනානි, ඉමා අට්ඨාරස ධාතුයො, ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, අයං දුක්ඛසමුදයො අරියසච්ච’’න්ති ච ආදිනා සබ්බෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අවිපරීතසභාවතො අනභිජානන්තො අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන න ජානන්තො. අපරිජානන්ති න පරිජානන්තො. යො හි සබ්බං තෙභූමකධම්මජාතං පරිජානාති, සො තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති – ඤාතපරිඤ්ඤාය, තීරණපරිඤ්ඤාය, පහානපරිඤ්ඤාය. තත්ථ කතමා ඤාතපරිඤ්ඤා? සබ්බං තෙභූමකං නාමරූපං – ‘‘ඉදං රූපං, එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො. ඉදං නාමං, එත්තකං නාමං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති භූතප්පසාදාදිප්පභෙදං රූපං, ඵස්සාදිප්පභෙදං නාමඤ්ච, ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානතො වවත්ථපෙති. තස්ස අවිජ්ජාදිකඤ්ච පච්චයං පරිග්ගණ්හාති. අයං ඤාතපරිඤ්ඤා. කතමා තීරණපරිඤ්ඤා? එවං ඤාතං කත්වා තං සබ්බං තීරෙති අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතොති ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි. අයං තීරණපරිඤ්ඤා. කතමා පහානපරිඤ්ඤා? එවං තීරයිත්වා අග්ගමග්ගෙන සබ්බස්මිං ඡන්දරාගං පජහති. අයං පහානපරිඤ්ඤා. མངོན་པར་མི་ཤེས་པ་ནི། "ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ། འདི་དག་ནི་མི་དགེ་བའོ། འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའོ། འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། "འདི་དག་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། འདི་དག་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་སོ། འདི་དག་ནི་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་དོ། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་གི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་མངོན་པར་མི་ཤེས་ཤིང་། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མི་ཤེས་པའོ། །ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པའོ། །གང་ཞིག་ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དེ་ནི། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཏེ། ཤེས་བྱ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །དེ་ལ་ཤེས་བྱ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། ས་གསུམ་གྱི་མིང་དང་གཟུགས་ཐམས་ཅད་དེ། "འདི་ནི་གཟུགས་སོ། གཟུགས་ཀྱི་ཚད་ནི་འདི་ཙམ་མོ། འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་དོ། འདི་ནི་མིང་ངོ། མིང་གི་ཚད་ནི་འདི་ཙམ་མོ། འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་དོ"ཞེས་འབྱུང་བ་དང་དྭངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་གཟུགས་དང་། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མིང་དག་མཚན་ཉིད་དང་། རོ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། རྒྱུ་མཚན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འཇོག་པའོ། །དེའི་རྒྱུ་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའོ། །འདི་ནི་ཤེས་བྱ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱས་ནས་དེ་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ནད་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་ཞེ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའོ། །འདི་ནི་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །སྤོང་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བརྟགས་ནས་ལམ་གྱི་མཆོག་གིས་ཐམས་ཅད་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བའོ། །འདི་ནི་སྤོང་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། ། දිට්ඨිවිසුද්ධිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියොපි ඤාතපරිඤ්ඤා. මග්ගාමග්ගපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධියො කලාපසම්මසනාදිඅනුලොමපරියොසානා වා පඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා. අරියමග්ගෙන පජහනං පහානපරිඤ්ඤා. යො සබ්බං පරිජානාති, සො ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. ඉධ පන විරාගප්පහානානං පටික්ඛෙපවසෙන විසුං ගහිතත්තා ඤාතපරිඤ්ඤාය තීරණපරිඤ්ඤාය ච වසෙන පරිජානනා වෙදිතබ්බා. යො පනෙවං න පරිජානාති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අපරිජාන’’න්ති. ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་རྣམ་པར་ཐར་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་དག་ཀྱང་ཤེས་བྱ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་སྤྱི་མཚན་གྱིས་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་བ་ནི་སྤོང་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །གང་ཞིག་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དེ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ། །འདིར་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་སྤོང་བ་དག་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ཤེས་བྱ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །གང་ཞིག་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་"ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པ"ཞེས་གསུངས་སོ། ། තත්ථ චිත්තං අවිරාජයන්ති තස්මිං අභිඤ්ඤෙය්‍යවිසෙසෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ අත්තනො චිත්තසන්තානං න විරාජයං, න විරජ්ජන්තො; යථා තත්ථ රාගො න හොති, එවං විරාගානුපස්සනං න උප්පාදෙන්තොති අත්ථො. අප්පජහන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය තත්ථ පහාතබ්බයුත්තකං කිලෙසවට්ටං අනවසෙසතො [Pg.51] න පජහන්තො. යථා චෙතං, එවං අභිජානනාදයොපි මිස්සකමග්ගවසෙන වෙදිතබ්බා. පුබ්බභාගෙ හි නානාචිත්තවසෙන ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි කමෙන අභිජානනාදීනි සම්පාදෙත්වා මග්ගකාලෙ එකක්ඛණෙනෙව කිච්චවසෙන තං සබ්බං නිප්ඵාදෙන්තං එකමෙව ඤාණං පවත්තතීති. අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයායාති නිබ්බානාය සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස ඛෙපනාය න භබ්බො, නාලං න සමත්ථොති අත්ථො. དེ་ལ་"སེམས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་མི་བྱེད་པ"ནི། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་ལ་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་མི་བྱེད་ཅིང་ཆགས་པ་དང་མ་བྲལ་བས། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་མི་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མི་སྐྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །"མི་སྤོང་བ"ནི། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ལ་སྤང་བར་བྱ་བའི་རིགས་སུ་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་མ་ལུས་པར་མི་སྤོང་བའོ། །འདི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་འདྲེས་མའི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། །སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ནི་སེམས་ཐ་དད་པའི་དབང་གིས་ཤེས་བྱ་དང་། ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་དང་། སྤོང་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དག་གིས་རིམ་གྱིས་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་བསྒྲུབས་ནས། ལམ་གྱི་དུས་སུ་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ཉིད་ལ་བྱ་བའི་དབང་གིས་དེ་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་གཅིག་ཉིད་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །"སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་བྱ་བའི་སྐལ་བ་མེད་པ"ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ཟད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྐལ་བ་མེད་པ་སྟེ། མི་ནུས་ཤིང་མཐུ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། සබ්බඤ්ච ඛොති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, ඛො-සද්දො අවධාරණෙ. තදුභයෙන අභිජානනාදිතො ලද්ධබ්බං විසෙසං දුක්ඛක්ඛයස්ස ච එකන්තකාරණං දීපෙති. අභිජානනාදීසු යං වත්තබ්බං, තං වුත්තමෙව. තත්ථ පන පටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං, ඉධ විධානවසෙන වෙදිතබ්බං. අයමෙව විසෙසො. අපිච අභිජානන්ති උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං සක්කායසබ්බං සරූපතො පච්චයතො ච ඤාණස්ස අභිමුඛීකරණවසෙන අභිජානන්තො හුත්වා අභාවාකාරාදිපරිග්ගහෙන තං අනිච්චාදිලක්ඛණෙහි පරිච්ඡිජ්ජමානවසෙන පරිජානන්තො. විරාජයන්ති සම්මදෙවස්ස අනිච්චතාදිඅවබොධෙන උප්පන්නභයාදීනවනිබ්බිදාදිඤාණානුභාවෙන අත්තනො චිත්තං විරත්තං කරොන්තො තත්ථ අණුමත්තම්පි රාගං අනුප්පාදෙන්තො. පජහන්ති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය සමුදයපක්ඛියං කිලෙසවට්ටං පජහන්තො සමුච්ඡින්දන්තො. භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායාති එවං කිලෙසමලප්පහානෙනෙව සබ්බස්ස කම්මවට්ටස්ස පරික්ඛීණත්තා අනවසෙසවිපාකවට්ටඛෙපනාය සකලසංසාරවට්ටදුක්ඛපරික්ඛයභූතාය වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා භබ්බො එකන්තෙනෙතං පාපුණිතුන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. "ཐམས་ཅད་ཀྱང་"ཞེས་པ་འདིར་"ཀྱང་" (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཟློག་པའི་དོན་དང་། "ཉིད་" (kho) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏོ། །དེ་གཉིས་ཀྱིས་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དང་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པའི་གཅིག་ཏུ་ངེས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་བརྗོད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེར་ནི་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ཉིད་ནི་ཁྱད་པར་རོ། །གཞན་ཡང་"མངོན་པར་ཤེས་པ"ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔར་བགྲང་བའི་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རང་གི་ངོ་བོ་དང་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས། མེད་པའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་དེ་ཉིད་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དག་གིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །"འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ"ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་དེའི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། སྐྱོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་རང་གི་སེམས་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ཅིང་། དེ་ལ་རྡུལ་ཕྲ་མོ་ཙམ་གྱི་འདོད་ཆགས་ཀྱང་མི་སྐྱེད་པའོ། །"སྤོང་བ"ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་སྤོང་ཞིང་ཀུན་ནས་གཅོད་པའོ། །"སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་བྱ་བའི་སྐལ་བ་ཡོད་པ"ནི། དེ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་མེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ཟད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་འདི་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་སྐལ་བ་ཡོད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་འདིར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ། ། යො සබ්බං සබ්බතො ඤත්වාති යො යුත්තයොගො ආරද්ධවිපස්සකො සබ්බං තෙභූමකධම්මජාතං සබ්බතො සබ්බභාගෙන කුසලාදික්ඛන්ධාදිවිභාගතො දුක්ඛාදිපීළනාදිවිභාගතො ච. අථ වා සබ්බතොති සබ්බස්මා කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණාදිතො අනිච්චාදිතො චාති සබ්බාකාරතො ජානිත්වා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමෙන මග්ගඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා, විපස්සනාඤාණෙනෙව වා ජානනහෙතු. සබ්බත්ථෙසු න රජ්ජතීති සබ්බෙසු අතීතාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නෙසු සක්කායධම්මෙසු න රජ්ජති, අරියමග්ගාධිගමෙන රාගං න ජනෙති. ඉමිනාස්ස තණ්හාගාහස්ස අභාවං දස්සෙන්තො තං නිමිත්තත්තා දිට්ඨමානග්ගාහානං ‘‘එතං මම එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති ඉමස්ස මිච්ඡාගාහත්තයස්සපි [Pg.52] අභාවං දස්සෙති. ස වෙති එත්ථ ස-ඉති නිපාතමත්තං. වෙ-ති බ්‍යත්තං, එකංසෙනාති වා එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. සබ්බපරිඤ්ඤාති සබ්බපරිජානනතො, යථාවුත්තස්ස සබ්බස්ස අභිසමයවසෙන පරිජානනතො. සොති යථාවුත්තො යොගාවචරො, අරියො එව වා. සබ්බදුක්ඛමුපච්චගාති සබ්බං වට්ටදුක්ඛං අච්චගා අතික්කමි, සමතික්කමීති අත්ථො. "གང་ཞིག་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་ནས"ནི། རྣལ་འབྱོར་ལ་བརྩོན་ཞིང་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་གང་ཞིག་གིས་ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དམ། ཆ་ཐམས་ཅད་ནས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སོ། །ཡང་ན་"རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ"ཞེས་པ་ནི། སྲ་བ་དང་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཐམས་ཅད་ལས་སམ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ནས་ཤེས་ཤིང་ལྷག་མཐོང་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་ནས། ཡང་ན་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པའི་རྒྱུ་ལས་སོ། །"ཐམས་ཅད་ལ་མི་ཆགས་པ"ནི། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབྱེ་བ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མི་ཆགས་ཤིང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པས་འདོད་ཆགས་མི་སྐྱེད་པའོ། །འདིས་ནི་དེའི་སྲེད་པས་འཛིན་པ་མེད་པར་སྟོན་ཅིང་། དེ་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་པའི་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱིས་འཛིན་པ་སཏེ། "འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གོ། འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ"ཞེས་པའི་ལོག་པར་འཛིན་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཀྱང་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །"ས་ཝེ" (sa ve) ཞེས་པ་འདིར་"ས་" (sa) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །"ཝེ་" (ve) ཞེས་པ་ནི་གསལ་བ་སྟེ། ཡང་ན་"ངེས་པར་"ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་གི་ཕྲད་དོ། །"ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ"ནི། ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དེ"ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་འམ། འཕགས་པ་ཉིད་དོ། །"སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་འདས་པ"ནི། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་འདས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 8. මානපරිඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා ༨. ང་རྒྱལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 8. අට්ඨමෙ අපුබ්බං නත්ථි, කෙවලං මානවසෙන දෙසනා පවත්තා. ගාථාසු පන මානුපෙතා අයං පජාති කම්මකිලෙසෙහි පජායතීති පජාති ලද්ධනාමා ඉමෙ සත්තා මඤ්ඤනලක්ඛණෙන මානෙන උපෙතා උපගතා. මානගන්ථා භවෙ රතාති කිමිකීටපටඞ්ගාදිඅත්තභාවෙපි මානෙන ගන්ථිතා මානසංයොජනෙන සංයුත්තා. තතො එව දීඝරත්තං පරිභාවිතාහංකාරවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති සඞ්ඛාරෙසු අජ්ඣොසානබහුලත්තා තත්ථ නිච්චසුඛඅත්තාදිවිපල්ලාසවසෙන ච කාමාදිභවෙ රතා. මානං අපරිජානන්තාති මානං තීහි පරිඤ්ඤාහි න පරිජානන්තා. අරහත්තමග්ගඤාණෙන වා අනතික්කමන්තා, ‘‘මානං අපරිඤ්ඤායා’’ති කෙචි පඨන්ති. ආගන්තාරො පුනබ්භවන්ති පුන ආයාතිං උපපත්තිභවං. පුනප්පුනං භවනතො වා පුනබ්භවසඞ්ඛාතං සංසාරං අපරාපරං පරිවත්තනවසෙන ගන්තාරො උපගන්තාරො හොන්ති, භවතො න පරිමුච්චන්තීති අත්ථො. යෙ ච මානං පහන්ත්වාන, විමුත්තා මානසඞ්ඛයෙති යෙ පන අරහත්තමග්ගෙන සබ්බසො මානං පජහිත්වා මානස්ස අච්චන්තසඞ්ඛයභූතෙ අරහත්තඵලෙ නිබ්බානෙ වා තදෙකට්ඨසබ්බකිලෙසවිමුත්තියා විමුත්තා සුට්ඨු මුත්තා. තෙ මානගන්ථාභිභුනො, සබ්බදුක්ඛමුපච්චගුන්ති තෙ පරික්ඛීණභවසංයොජනා අරහන්තො සබ්බසො මානගන්ථං මානසංයොජනං සමුච්ඡෙදප්පහානෙන අභිභවිත්වා ඨිතා, අනවසෙසං වට්ටදුක්ඛං අතික්කමිංසූති අත්ථො. එවමෙතස්මිං සත්තමසුත්තෙ ච අරහත්තං කථිතන්ති. ༨. མདོ་བརྒྱད་པ་ལ་གསར་དུ་བཤད་པར་བྱ་བ་མེད་དེ། ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་"སྐྱེ་བོ་ང་རྒྱལ་དང་ལྡན་པ་འདི"ནི། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་དག་གིས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་"སྐྱེ་བོ"ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སེམས་ཅན་འདི་དག་རློམ་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ང་རྒྱལ་དང་ལྡན་ཞིང་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །"ང་རྒྱལ་གྱི་མདུད་པ་ཅན་འཁོར་བ་ལ་དགའ་བ"ནི། སྲིན་བུ་དང་། འབུ་སྲིན་དང་། ཕྱེ་མ་ལེབ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་ཡང་ང་རྒྱལ་གྱིས་བཅིངས་ཤིང་ང་རྒྱལ་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་དང་ལྡན་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པའི་ངར་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་"འདི་ནི་བདག་གིའོ"ཞེས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པ་མང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལ་རྟག་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་དབང་གིས་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགའ་བའོ། །"ང་རྒྱལ་ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པ"ནི། ང་རྒྱལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པའོ། །ཡང་ན་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་བརྒལ་བ་སྟེ། "ང་རྒྱལ་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པར"ཞེས་ཀྱང་ཁ་ཅིག་ཀློག་གོ །"ཡང་སྲིད་པར་འོང་བར་འགྱུར་བ"ནི། སླར་ཡང་མ་འོངས་པའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ལའོ། །ཡང་ན་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཡང་སྲིད་དུ་བགྲང་བའི་འཁོར་བ་ལ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་འཁོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་ཞིང་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སཏེ། སྲིད་པ་ལས་མི་ཐར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །"གང་དག་ང་རྒྱལ་སྤངས་ནས་ནི། ང་རྒྱལ་ཟད་པས་རྣམ་གྲོལ་བ"ནི། གང་དག་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ང་རྒྱལ་སྤངས་ནས། ང་རྒྱལ་གཏན་ནས་ཟད་པར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འམ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་གྲོལ་བའོ། །"དེ་དག་ང་རྒྱལ་མདུད་ལས་རྒྱལ། སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་འདས་སོ"ནི། སྲིད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ང་རྒྱལ་གྱི་མདུད་པ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་གཏན་ནས་བཅད་དེ་སྤངས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནས་ལ། ལྷག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །དེ་ལྟར་མདོ་འདི་དང་བདུན་པ་ལ་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་གསུངས་སོ། ། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9-10. ලොභදොසපරිඤ්ඤාසුත්තද්වයවණ්ණනා ༩-༡༠. ཆགས་སྡང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མདོ་གཉིས་ཀྱི་བཤད་པ། 9-10. නවමදසමෙසු [Pg.53] අපුබ්බං නත්ථි. දෙසනාවිලාසවසෙන තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයවසෙන වා තථා දෙසිතානීති දට්ඨබ්බං. ༩-༡༠. མདོ་དགུ་པ་དང་བཅུ་པ་དག་ལ་གསར་དུ་བཤད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། །གསུང་རབ་ཀྱི་སྒེག་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། དེ་ལྟར་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའི་དབང་གིས་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། නවමදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པ་དང་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. སྡེ་ཚན་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. දුතියවග්ගො ༢. སྡེ་ཚན་གཉིས་པ། 1-3. මොහපරිඤ්ඤාදිසුත්තවණ්ණනා ༡-༣. གཏི་མུག་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 11-13. දුතියවග්ගෙපි පඨමාදීනි තීණි සුත්තානි වුත්තනයානෙව, තථා දෙසනාකාරණම්පි වුත්තමෙව. ༡༡-༡༣. སྡེ་ཚན་གཉིས་པ་ལ་ཡང་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་གསུམ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པའི་རྒྱུ་ཡང་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། 4. අවිජ්ජානීවරණසුත්තවණ්ණනා ༤. མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 14. චතුත්ථෙ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදීසු න-කාරො පටිසෙධත්ථො. අහන්ති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. අඤ්ඤන්ති ඉදානි වත්තබ්බඅවිජ්ජානීවරණතො අඤ්ඤං. එකනීවරණම්පීති එකනීවරණධම්මම්පි. සමනුපස්සාමීති ද්වෙ සමනුපස්සනා – දිට්ඨිසමනුපස්සනා ච ඤාණසමනුපස්සනා ච. තත්ථ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා (අ. නි. 4.200; පටි. ම. 1.130) ආගතා අයං දිට්ඨිසමනුපස්සනා නාම. ‘‘අනිච්චතො සමනුපස්සති, නො නිච්චතො’’තිආදිනා (පටි. ම. 3.35) පන ආගතා අයං ඤාණසමනුපස්සනා නාම. ඉධාපි ඤාණසමනුපස්සනාව අධිප්පෙතා. ‘‘සමනුපස්සාමී’’ති ච පදස්ස න-කාරෙන සම්බන්ධො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අහං, භික්ඛවෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙන සමන්තචක්ඛුනා සබ්බධම්මෙ හත්ථාමලකං විය ඔලොකෙන්තොපි අඤ්ඤං එකනීවරණම්පි න සමනුපස්සාමී’’ති. ༡༤. མདོ་བཞི་པ་ལ། "དགེ་སློང་དག །བདག་ནི་མི་མཐོང་ངོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། "མི" (na) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དགག་པའི་དོན་ཏོ། །"བདག" (ahaṃ) ཅེས་པས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལ་གསུངས་སོ། །"གཞན"ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ལས་གཞན་པའོ། །"སྒྲིབ་པ་གཅིག་ཀྱང"ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་གཅིག་ཀྱང་ངོ་། །"རྗེས་སུ་མཐོང་ངོ"ཞེས་པ་ལ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གཉིས་ཏེ། ལྟ་བས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མཐོང་བའོ། །དེ་ལ་"གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འོངས་པ་འདི་ནི་ལྟ་བས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །"མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་ཡི་རྟག་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འོངས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ཡང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ཉིད་དགོངས་པའོ། །"རྗེས་སུ་མཐོང་ངོ"ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་"མི"ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། "དགེ་སློང་དག །བདག་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་ཀུན་ཏུ་མིག་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་གཟིགས་ཀྱང་། སྒྲིབ་པ་གཅིག་པུ་གཞན་གང་ཡང་རྗེས་སུ་མི་མཐོང་ངོ"ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། යෙන නීවරණෙන නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්තීති යෙන නීවරණකසභාවත්තා නීවරණෙන ධම්මසභාවං ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං අදත්වා [Pg.54] ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා ඨානෙන අන්ධකාරෙන නිවුතා සත්තා අනාදිමතසංසාරෙ අපරිමාණෙ කප්පෙ මහන්තෙසු චෙව ඛුද්දකෙසු ච භවාදීසු අපරාපරුප්පත්තිවසෙන සබ්බතො ධාවන්ති චෙව සංසරන්ති, ච. ආරම්මණන්තරසඞ්කමනවසෙන වා සන්ධාවනං, භවන්තරසඞ්කමනවසෙන සංසරණං. කිලෙසානං බලවභාවෙන වා සන්ධාවනං, දුබ්බලභාවෙන සංසරණං. ඛණිකමරණවසෙන වා එකජාතියං සන්ධාවනං, වොහාරමරණවසෙන අනෙකාසු ජාතීසු සංසරණං. චිත්තවසෙන වා සන්ධාවනං, ‘‘චිත්තමස්ස විධාවතී’’ති හි වුත්තං, කම්මවසෙන සංසරණං. එවං සන්ධාවනසංසරණානං විසෙසො වෙදිතබ්බො. “གང་གིས་སྒྲིབ་པས་བསྒྲིབས་པའི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་དུས་རིང་པོར་འཁོར་ཞིང་རྒྱུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྒྲིབ་པ་དེས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཤེས་པ་དང་། མཐོང་བ་དང་། རྟོགས་པར་མ་བྱེད་པར་བཀབ་ཅིང་གཡོགས་ཏེ་མུན་པས་བསྒྲིབས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་དང་ཚད་མེད་པའི་བསྐལ་པར་ཆེ་ཆུང་གི་སྐྱེ་གནས་ལ་སོགས་པར་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུག་ཅིང་འཁོར་བར་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་དམིགས་པ་གཞན་ལ་འཕོ་བའི་དབང་གིས་རྒྱུག་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་གཞན་ལ་འཕོ་བའི་དབང་གིས་འཁོར་བའོ། །ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རྒྱུག་པ་དང་། སྟོབས་ཞན་པའི་ཕྱིར་འཁོར་བའོ། །ཡང་ན་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་གཅིག་ལ་རྒྱུག་པ་དང་། ཐ་སྙད་ཀྱི་འཆི་བའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་དུ་མར་འཁོར་བའོ། །ཡང་ན་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་རྒྱུག་པ་སྟེ། “དེའི་སེམས་ནི་རྒྱུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་ཀྱི་དབང་གིས་འཁོར་བའོ། །འདི་ལྟར་རྒྱུག་པ་དང་འཁོར་བའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། යථයිදන්ති යථා ඉදං. ය-කාරො පදසන්ධිකරො, සන්ධිවසෙන රස්සත්තං. අවිජ්ජානීවරණන්ති එත්ථ පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො. තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා. විපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං ආධිපතෙය්‍යට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීතිපි අවිජ්ජා. අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙතීති වා අවිජ්ජා, පරමත්ථතො වා අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති පවත්තති, විජ්ජමානෙසු ඛන්ධාදීසු න ජවති, න පවත්තතීති අවිජ්ජා. අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානං පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නානඤ්ච ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා. අවිජ්ජාව නීවරණන්ති අවිජ්ජානීවරණං. “ཡཐཡིདཾ”ཞེས་པ་ནི་“ཡཐཱ ཨིདཾ” (འདི་ལྟ་སྟེ) ཞེས་པའོ། །ཡ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བྱེད་ཡིན་ལ། མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཐུང་ངུར་བྱས་པའོ། །“མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་”ཞེས་པ་འདིར། ཁ་སྐོང་བར་མི་རིགས་པའི་དོན་གྱིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་“མ་རྙེད་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ཐོབ་པར་མི་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མ་རྙེད་པ་དེ་ཉིད་རྙེད་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་“རྙེད་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། རྙེད་པ་དེ་ཉིད་མི་རྙེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྤུངས་པའི་དོན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་སྒོའི་དོན་དང་། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པའི་དོན་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོའི་དོན་དང་། བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་ཏེ། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་གནོད་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་དོན་བཞི་པོ་རྣམས་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་མ་རིག་པའོ། །ཡང་ན་མཐའ་མེད་པའི་འཁོར་བར་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུག་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །ཡང་ན་དོན་དམ་པར་མེད་པ་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ལ་སོགས་པ་ལ་རྒྱུག་ཅིང་འཇུག་ལ། ཡོད་པ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་རྒྱུག་ཅིང་མི་འཇུག་པས་ན་མ་རིག་པའོ། །གཞན་ཡང་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་དམིགས་པ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་རྟེལ་འབྲེལ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་མ་རིག་པའོ། །མ་རིག་པ་ཉིད་སྒྲིབ་པ་ཡིན་པས་ན་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པའོ། ། අවිජ්ජානීවරණෙන හි, භික්ඛවෙ, නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්තීති ඉදං පුරිමස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං වුත්තං. පුරිමං වා – ‘‘යථයිදං, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජානීවරණ’’න්ති එවං ඔපම්මදස්සනවසෙන වුත්තං, ඉදං නීවරණානුභාවදස්සනවසෙන. කස්මා පනෙත්ථ අවිජ්ජාව එවං වුත්තා, න අඤ්ඤෙ ධම්මාති? ආදීනවපටිච්ඡාදනෙන කාමච්ඡන්දාදීනං විසෙසප්පච්චයභාවතො. තථා හි තාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ විසයෙ කාමච්ඡන්දාදයො පවත්තන්ති. “དགེ་སློང་དག མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པས་བསྒྲིབས་པའི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་དུས་རིང་པོར་འཁོར་ཞིང་རྒྱུག་གོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་སྔ་མ་ཉིད་བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་སྔ་མ་ནི་“དགེ་སློང་དག འདི་ལྟ་སྟེ་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པའོ་”ཞེས་དཔེ་མཚོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་ལ། འདི་ནི་སྒྲིབ་པའི་མཐུ་སྟོབས་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མ་རིག་པ་ཁོ་ན་འདི་ལྟར་གསུངས་ཤིང་ཆོས་གཞན་རྣམས་མ་གསུངས་ཤེ་ན། ཉེས་དམིགས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་མ་རིག་པས་ཉེས་དམིགས་བསྒྲིབས་པའི་ཡུལ་ལ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ། නත්ථඤ්ඤොති ආදිකා ගාථා වුත්තස්ස අවුත්තස්ස ච අත්ථස්ස සඞ්ගණ්හනවසෙන භාසිතා. තත්ථ නිවුතාති නිවාරිතා පලිගුණ්ඨිතා, පටිච්ඡාදිතාති අත්ථො. අහොරත්තන්ති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච, සබ්බකාලන්ති වුත්තං හොති. යථා [Pg.55] මොහෙන ආවුතාති යෙන පකාරෙන අවිජ්ජානීවරණසඞ්ඛාතෙන මොහෙන ආවුතා පටිච්ඡාදිතා සුවිඤ්ඤෙය්‍යම්පි අජානන්තියො පජා සංසාරෙ සංසරන්ති, තථාරූපො අඤ්ඤො එකධම්මොපි එකනීවරණම්පි නත්ථීති යොජෙතබ්බං. යෙ ච මොහං පහන්ත්වාන, තමොඛන්ධං පදාලයුන්ති යෙ පන අරියසාවකා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගාදිප්පහානවසෙන, හෙට්ඨිමමග්ගෙහි වා තංතංමග්ගවජ්ඣං මොහං පජහිත්වා අග්ගමග්ගෙන වජිරූපමඤාණෙන මොහසඞ්ඛාතමෙව තමොරාසිං පදාලයිංසු, අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දිංසු. න තෙ පුන සංසරන්තීති තෙ අරහන්තො – “གཞན་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་དང་མ་བཤད་པའི་དོན་རྣམས་བསྡུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཀག་པ་དང་། དཀྲིས་པ་དང་། གཡོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཉིན་མཚན་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་སྟེ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“ཇི་ལྟར་གཏི་མུག་གིས་བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གཏི་མུག་གིས་བསྒྲིབས་ཤིང་གཡོགས་པས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཆོས་ཀྱང་མི་ཤེས་པའི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་འཁོར་བར་འཁོར་བ་ལྟར། དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་གཞན་གཅིག་གམ། སྒྲིབ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“གང་དག་གཏི་མུག་སྤངས་ནས་ནི། །མུན་པའི་ཕུང་པོ་འཇོམས་པར་བྱེད། །”ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་གང་དག་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་རེ་ཞིག་སྤོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སམ། ཡང་ན་ལམ་འོག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་དེ་དང་དེས་སྤང་བྱའི་གཏི་མུག་སྤངས་ནས། ལམ་མཆོག་གི་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏི་མུག་གི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མུན་པའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་བཅོམ་ཞིང་། ལྷག་མ་མེད་པར་གཏན་ནས་བཅད་པའོ། །“དེ་དག་སླར་ཡང་མི་འཁོར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་དག་སྟེ། ། ‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච; අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. – “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཉིད་ཀྱང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། එවං වුත්තෙ ඉමස්මිං සංසාරෙ න සංසරන්ති න පරිබ්භමන්ති. කිං කාරණා? හෙතු තෙසං න විජ්ජති, යස්මා සංසාරස්ස හෙතු මූලකාරණං අවිජ්ජා, සා තෙසං න විජ්ජති, සබ්බසො නත්ථි සමුච්ඡින්නත්තාති. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་འཁོར་བ་འདིར་དེ་དག་མི་འཁོར་ཞིང་ཡོངས་སུ་མི་འཁྱམ་མོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་ལ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་འཁོར་བའི་རྒྱུ་རྩ་བའི་རྒྱུ་མ་རིག་པ་དེ་ཉིད་དེ་དག་ལ་མེད་ཅིང་། གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་མེད་པའོ། ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. තණ්හාසංයොජනසුත්තවණ්ණනා ༥. སྲེད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 15. පඤ්චමෙ යස්ස විජ්ජති, තං පුග්ගලං දුක්ඛෙහි, කම්මං වා විපාකෙහි, භවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙ වා භවන්තරාදීහි සංයොජෙතීති සංයොජනං. තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, තසති සයං පරිතසති, තසන්ති වා එතායාති තණ්හා. සඤ්ඤුත්තාති චක්ඛාදීසු අභිනිවෙසවත්ථූසු බද්ධා. සෙසං වුත්තනයමෙව. කාමඤ්චෙත්ථ අවිජ්ජායපි සංයොජනභාවො තණ්හාය ච නීවරණභාවො අත්ථියෙව, තථාපි අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙහි භවෙහි තණ්හා සත්තෙ සංයොජෙතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං පුරිමසුත්තෙ අවිජ්ජා නීවරණභාවෙන, ඉධ ච තණ්හා සංයොජනභාවෙනෙව වුත්තා. කිඤ්ච නීවරණසංයොජනප්පධානස්ස දස්සනත්ථං. යථා හි නීවරණභාවෙන අවිජ්ජා සංකිලෙසධම්මානං පධානභූතා පුබ්බඞ්ගමා ච, එවං සංයොජනභාවෙන නෙසං තණ්හාති තදධීනප්පධානභාවං දස්සෙතුං සුත්තද්වයෙ එවමෙතෙ ධම්මා වුත්තා. අපිච විසෙසෙන අවිජ්ජා නිබ්බානසුඛං නිවාරෙතීති [Pg.56] ‘‘නීවරණ’’න්ති වුත්තා, තණ්හා සංසාරදුක්ඛෙන සත්තෙ සංයොජෙතීති ‘‘සංයොජන’’න්ති. ༡༥. མདོ་ལྔ་པ་ལས། གང་ལ་ཡོད་པ་དེས་གང་ཟག་དེ་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་དང་། ཡང་ན་ལས་རྣམས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་དང་། ཡང་ན་སྐྱེ་བ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། རྣམ་ཤེས་གནས་པ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་སོགས་པ་དང་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀུན་སྦྱོར་”རོ། །སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་“སྲེད་པ་”སྟེ། རང་ཉིད་སྐྲག་ཅིང་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་དང་། ཡང་ན་འདིས་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་ན་སྲེད་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་བཅིངས་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །འདིར་མ་རིག་པ་ལའང་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་རང་བཞིན་དང་། སྲེད་པ་ལའང་སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་ཡོད་པ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་མ་རིག་པས་ཉེས་དམིགས་བསྒྲིབས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་སྲེད་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། མདོ་སྔ་མ་ལས་མ་རིག་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། འདིར་ནི་སྲེད་པ་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་ཚུལ་ཁོ་ནས་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་སྒྲིབ་པ་དང་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་སྒྲིབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་མ་རིག་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོ་དང་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དག་གི་གཙོ་བོ་ནི་སྲེད་པ་ཡིན་པས། དེ་ལ་རག་ལས་པའི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མདོ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལས་ཆོས་འདི་རྣམས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་ཁྱད་པར་དུ་མ་རིག་པས་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་འགོག་པས་ན་“སྒྲིབ་པ་”ཞེས་གསུངས་ལ། སྲེད་པས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཆིང་བས་ན་“ཀུན་སྦྱོར་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། දස්සනගමනන්තරායකරණතො වා විජ්ජාචරණවිපක්ඛතො ද්වයං ද්විධා වුත්තං. විජ්ජාය හි උජුවිපච්චනීකභූතා අවිජ්ජා නිබ්බානදස්සනස්ස අවිපරීතදස්සනස්ස ච විසෙසතො අන්තරායකරා, චරණධම්මානං උජුවිපච්චනීකභූතා තණ්හා ගමනස්ස සම්මාපටිපත්තියා අන්තරායකරාති; එවමයං අවිජ්ජාය නිවුතො අන්ධීකතො තණ්හාය සංවුතො බද්ධො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අන්ධො විය බද්ධො මහාකන්තාරං, සංසාරකන්තාරං නාතිවත්තති. අනත්ථුප්පත්තිහෙතුද්වයදස්සනත්ථම්පි ද්වයං ද්විධා වුත්තං. අවිජ්ජාගතො හි පුග්ගලො බාලභාවෙන අත්ථං පරිහාපෙති, අනත්ථඤ්ච අත්තනො කරොති, අකුසලො විය ආතුරො අසප්පායකිරියාය. ජානන්තොපි බාලො බාලභාවෙන අත්ථං පරිහාපෙති, අනත්ථඤ්ච කරොති ජානන්තො විය රොගී අසප්පායසෙවී. මක්කටාලෙපොපමසුත්තං චෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකං. ཡང་ན་མཐོང་བ་དང་འགྲོ་བའི་བར་ཆད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །རིག་པའི་དངོས་ཀྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་མ་རིག་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་དང་། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་མཐོང་བ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དངོས་ཀྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་ནི་འགྲོ་བ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་ཤིང་ལོང་བར་བྱས་པ། སྲེད་པས་བཅིངས་ཤིང་བསྡམས་པའི་ཐོས་པ་མེད་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་འདི་ནི། ལོང་བ་བཅིངས་པ་ཞིག་གིས་དགོན་པ་ཆེན་པོ་ལས་མི་ཐར་བ་བཞིན། འཁོར་བའི་དགོན་པ་ཆེན་པོ་ལས་མི་ཐར་རོ། །ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་གཉིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །མ་རིག་པར་སོང་བའི་གང་ཟག་ནི་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཕན་པ་ཉམས་པར་བྱེད་ཅིང་། རང་ཉིད་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་བྱེད་དེ། མི་མཁས་པའི་ནད་པ་ཞིག་གིས་མི་འཕྲོད་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །ཤེས་བཞིན་དུའང་བྱིས་པ་ནི་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཕན་པ་ཉམས་པར་བྱེད་ཅིང་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་བྱེད་དེ། ཤེས་བཞིན་དུ་མི་འཕྲོད་པ་བསྟེན་པའི་ནད་པ་བཞིན་ནོ། །སྤྲེའུ་ལ་ཚི་གོས་བསྐུས་པའི་དཔེའི་མདོ་ཡང་དོན་འདི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། ། පටිච්චසමුප්පාදස්ස මූලකාරණදස්සනත්ථම්පෙත්ථ ද්වයං ද්විධා වුත්තං. විසෙසෙන හි සම්මොහස්ස බලවභාවතො අවිජ්ජාඛෙත්තං අතීතො අද්ධා, පත්ථනාය බලවභාවතො තණ්හාඛෙත්තං අනාගතො අද්ධා. තථා හි බාලජනො සම්මොහබහුලො අතීතමනුසොචති, තස්ස අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති සබ්බං නෙතබ්බං. පත්ථනාබහුලො අනාගතං පජප්පති, තස්ස තණ්හාපච්චයා උපාදානන්තිආදි සබ්බං නෙතබ්බං. තෙනෙව තාසං පුබ්බන්තාහරණෙන අපරන්තපටිසන්ධානෙන චස්ස යථාක්කමං මූලකාරණතා දස්සිතාති වෙදිතබ්බන්ති. འདིར་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་རྩ་བའི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་དུ་རྨོངས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་མ་རིག་པའི་ཞིང་ནི་འདས་པའི་དུས་ཡིན་ལ། རེ་བ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པའི་ཞིང་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་བྱིས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྨོངས་པ་མང་བ་རྣམས་ནི་འདས་པ་ལ་རྗེས་སུ་མྱ་ངན་བྱེད་དེ། དེ་ལ་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱའོ། །རེ་བ་མང་བ་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པ་ལ་མངོན་པར་འདོད་དེ། དེ་ལ་སྲེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ལེན་པའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེས་ན་དེ་དག་གི་སྔོན་གྱི་མཐའ་འདྲེན་པ་དང་ཕྱི་མའི་མཐའ་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་འདིའི་རྩ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු තණ්හාදුතියොති තණ්හාසහායො. තණ්හා හි නිරුදකකන්තාරෙ මරීචිකාය උදකසඤ්ඤා විය පිපාසාභිභූතං අප්පටිකාරදුක්ඛාභිභූතම්පි සත්තං අස්සාදසන්දස්සනවසෙන සහායකිච්චං කරොන්තී භවාදීසු අනිබ්බින්දං කත්වා පරිබ්භමාපෙති, තස්මා තණ්හා පුරිසස්ස ‘‘දුතියා’’ති වුත්තා. නනු ච අඤ්ඤෙපි කිලෙසාදයො භවාභිනිබ්බත්තියා පච්චයාව? සච්චමෙතං, න පන තථා විසෙසප්පච්චයො යථා තණ්හා. තථා හි සා කුසලෙහි විනා [Pg.57] අකුසලෙහි, කාමාවචරාදිකුසලෙහි ච විනා රූපාවචරාදිකුසලෙහි භවනිබ්බත්තියා විසෙසප්පච්චයො, යතො සමුදයසච්චන්ති වුච්චතීති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉත්ථභාවො ච අඤ්ඤථාභාවො ච ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවො. සො එතස්ස අත්ථීති ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවො සංසාරො, තං තත්ථ ඉත්ථභාවො මනුස්සත්තං, අඤ්ඤථාභාවො තතො අවසිට්ඨසත්තාවාසා. ඉත්ථභාවො වා තෙසං තෙසං සත්තානං පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, අඤ්ඤථාභාවො අනාගතත්තභාවො. එවරූපො වා අඤ්ඤොපි අත්තභාවො ඉත්ථභාවො, න එවරූපො අඤ්ඤථාභාවො. තං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං සංසාරං ඛන්ධධාතුආයතනපටිපාටිං නාතිවත්තති, න අතික්කමති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “སྲེད་པ་གྲོགས་སུ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཟླ་བོའོ། །སྲེད་པ་ནི་ཆུ་མེད་པའི་དགོན་པར་སྨིག་རྒྱུ་ལ་ཆུར་འདུ་ཤེས་པ་བཞིན། སྐོམ་པས་གཟིར་བ་དང་བཅོས་སུ་མེད་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཟིར་བའི་སེམས་ཅན་ལའང་རོ་མྱོང་བ་སྟོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གྲོགས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་ཅིང་། སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱོ་བ་མེད་པར་བྱས་ཏེ་ཡོངས་སུ་འཁོར་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སྲེད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་“གྲོགས་གཉིས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱང་སྲིད་པ་གསར་དུ་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སྲེད་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་དེ་ནི་དགེ་བ་མེད་པར་མི་དགེ་བ་རྣམས་དང་། འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་གཟུགས་སུ་སྤྱོད་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པས་སྲིད་པ་སྐྱེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་གི་ཕྱིར་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །“འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་གཉིས་ནི་འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བའོ། །དེ་ནི་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་འཁོར་བ་སྟེ། དེ་ལ་“འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་”ནི་མིའི་དངོས་པོ་དང་། “གཞན་དུ་འགྱུར་བ་”ནི་དེ་ལས་ལྷག་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་“འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་”ནི་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་ད་ལྟར་གྱི་ལུས་དང་། “གཞན་དུ་འགྱུར་བ་”ནི་མ་འོངས་པའི་ལུས་སོ། །ཡང་ན་འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་གཞན་ཡང་“འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་”ཡིན་ལ། འདི་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པ་ནི་“གཞན་དུ་འགྱུར་བ་”འོ། །འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་འཁོར་བ་སྟེ། ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྒྱུན་དེ་ལས་མི་ཐར་ཞིང་མི་འདའོ། ། එතමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති එතං සකලවට්ටදුක්ඛස්ස සම්භවං සමුදයං තණ්හං ආදීනවං ආදීනවතො ඤත්වාති අත්ථො. අථ වා එතමාදීනවං ඤත්වාති එතං යථාවුත්තං සංසාරනාතිවත්තනං ආදීනවං දොසං ඤත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති තණ්හඤ්ච වුත්තනයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස පධානකාරණන්ති ඤත්වා. වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු, පරිබ්බජෙති එවං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගපටිපාටියා තණ්හං විගමෙන්තො අග්ගමග්ගෙන සබ්බසො වීතතණ්හො විගතතණ්හො, තතො එව චතූසු උපාදානෙසු කස්සචිපි අභාවෙන ආයතිං පටිසන්ධිසඞ්ඛාතස්ස වා ආදානස්ස අභාවෙන අනාදානො, සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බත්ථ සතොකාරිතාය සතො භින්නකිලෙසො භික්ඛු පරිබ්බජෙ චරෙය්‍ය, ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන වා සඞ්ඛාරප්පවත්තිතො අපගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. “ཉེས་དམིགས་འདི་ཉིད་ཤེས་བྱས་ནས། །སྲེད་པ་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བར། །”ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་སམ་ཀུན་འབྱུང་དུ་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་འདི་ཉིད་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་“ཉེས་དམིགས་འདི་ཉིད་ཤེས་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འཁོར་བ་ལས་མི་ཐར་བའི་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་སྐྱོན་ཤེས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“སྲེད་པ་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བར་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“སྲེད་མེད་ལེན་པ་མེད་པ་དང་། །དྲན་ལྡན་དགེ་སློང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ། །”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱེད་ཅིང་ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱས་ནས། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་སྲེད་པ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལམ་མཆོག་གིས་གཏན་ནས་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ལ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་པོ་གང་ལའང་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱིས་སུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལེན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལེན་པ་མེད་པའོ། །དྲན་པ་རྒྱ་ཆེན་པོར་ཐོབ་པས་ཐམས་ཅད་དུ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ། ཉོན་མོངས་པ་བཅོམ་པའི་དགེ་སློང་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཞིང་སྤྱོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་ཕུང་པོ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇུག་པ་ལས་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 6. පඨමසෙඛසුත්තවණ්ණනා ༦. སློབ་པའི་མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ། 16. ඡට්ඨෙ සෙඛස්සාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සෙඛො? සෙක්ඛධම්මපටිලාභතො සෙඛො. වුත්තඤ්හෙතං – ༡༦. མདོ་དྲུག་པ་ལས། “སློབ་པ་ལ་”ཞེས་པ་འདིར། དོན་གང་གིས་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། སློབ་པའི་ཆོས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སློབ་པའོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සෙඛො හොතීති? ඉධ, භික්ඛු, සෙඛාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති…පෙ… සෙඛෙන සම්මාසමාධිනා [Pg.58] සමන්නාගතො හොති. එත්තාවතා ඛො, භික්ඛු, සෙඛො හොතී’’ති (සං. නි. 5.13). བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། ཇི་ཙམ་གྱིས་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་ལགས་སམ། དགེ་སློང་དག་ འདི་ལ་དགེ་སློང་ནི་སློབ་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། །པེ་། སློབ་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་དག་ འདི་ཙམ་གྱིས་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། ། අපිච සික්ඛතීති සෙඛො. වුත්තම්පි චෙතං – གཞན་ཡང་། སློབ་པར་བྱེད་པས་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛු, තස්මා සෙඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති? අධිසීලම්පි සික්ඛති, අධිචිත්තම්පි සික්ඛති, අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති. සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛු, තස්මා සෙඛොති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 3.86). “དགེ་སློང་དག་ སློབ་པར་བྱེད་པས་ན་དེའི་ཕྱིར་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཅི་ཞིག་སློབ་པར་བྱེད་ཅེ་ན། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་སློབ་པར་བྱེད། ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱང་སློབ་པར་བྱེད། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱང་སློབ་པར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་དག་ སློབ་པར་བྱེད་པས་ན་དེའི་ཕྱིར་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །” යොපි කල්‍යාණපුථුජ්ජනො අනුලොමප්පටිපදාය පරිපූරකාරී සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති – ‘‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඵලං අධිගමිස්සාමී’’ති, සොපි වුච්චති සික්ඛතීති සෙඛොති. ඉමස්මිං අත්ථෙ න පටිවිජ්ඣන්තොව සෙඛො අධිප්පෙතො, අථ ඛො කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි. අප්පත්තං මානසං එතෙනාති අප්පත්තමානසො. මානසන්ති ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) එත්ථ රාගො මානසන්ති වුත්තො. ‘‘චිත්තං මනො මානස’’න්ති (ධ. ස. 63, 65) එත්ථ චිත්තං. ‘‘අප්පත්තමානසො සෙඛො, කාලං කයිරා ජනෙ සුතා’’ති (සං. නි. 1.159) එත්ථ අරහත්තං. ඉධාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. තෙන අප්පත්තඅරහත්තස්සාති වුත්තං හොති. དགེ་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཞིག་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ། མི་ཉལ་བའི་རྣལ་འབྱོར་ལ་བརྩོན་པ། མཚན་མོའི་སྟོད་དང་སྨད་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བཞིན་དུ་གནས་ཏེ། “དེ་རིང་ངམ་སང་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་གང་རུང་ཞིག་ཐོབ་པར་བྱའོ་”སྙམ་པ་དེ་ཡང་སློབ་པར་བྱེད་པས་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིའི་དོན་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་ཁོ་ནའི་སློབ་པ་ལ་མི་བསྟན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དགེ་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡང་བསྟན་ཏོ། །“ཡིད་མ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདིས་ཡིད་མ་ཐོབ་པའོ། །ཡིད་ཅེས་པ་ནི། “བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བའི་ཞགས་པ་གང་ཞིག་ཡིད་ལ་རྒྱུ་བའོ་”ཞེས་པ་འདིར་འདོད་ཆགས་ལ་ཡིད་ཅེས་གསུངས་སོ། །“སེམས་དང་ཡིད་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་ཤེས་”ཞེས་པ་འདིར་སེམས་སོ། །“ཡིད་མ་ཐོབ་པའི་སློབ་པ་ནི། སྐྱེ་བོའི་ནང་དུ་གྲགས་པར་དུས་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། །འདིར་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་བསྟན་ཏོ། །དེས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མ་ཐོབ་པ་ལ་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། අනුත්තරන්ති සෙට්ඨං, අසදිසන්ති අත්ථො. චතූහි යොගෙහි ඛෙමං අනුපද්දුතන්ති යොගක්ඛෙමං, අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. පත්ථයමානස්සාති ද්වෙ පත්ථනා තණ්හාපත්ථනා, කුසලච්ඡන්දපත්ථනා ච. ‘‘පත්ථයමානස්ස හි ජප්පිතානි, පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසූ’’ති (සු. නි. 908; මහානි. 137) එත්ථ තණ්හාපත්ථනා. “བླ་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གམ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་ཏོ། །“སྦྱོར་བ་བཞི་ལས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ནི་སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་བདེ་བ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་བསྟན་ཏོ། །“དོན་དུ་གཉེར་བ་”ཞེས་པ་ལ་དོན་དུ་གཉེར་བ་གཉིས་ཏེ། སྲེད་པས་དོན་དུ་གཉེར་བ་དང་། དགེ་བའི་འདུན་པས་དོན་དུ་གཉེར་བའོ། །“དོན་དུ་གཉེར་བའི་བརྗོད་པ་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་ལ་འདར་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་འདིར་སྲེད་པས་དོན་དུ་གཉེར་བའོ། ། ‘‘ඡින්නං පාපිමතො සොතං, විද්ධස්තං විනළීකතං; පාමොජ්ජබහුලා හොථ, ඛෙමං පත්ථෙථ භික්ඛවො’’ති. (ම. නි. 1.352); “སྡིག་ཅན་གྱི་རྒྱུན་བཅད་ཅིང་། བཅོམ་ལ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བའོ། །དགེ་སློང་དག དགའ་བ་མང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་ཅིག་”ཅེས་པ་འདིར། එත්ථ කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දපත්ථනා, අයමෙව ඉධාධිප්පෙතා. තෙන පත්ථයමානස්සාති තං යොගක්ඛෙමං ගන්තුකාමස්ස තන්නින්නස්ස තප්පොණස්ස තප්පබ්භාරස්සාති අත්ථො. විහරතොති එකං ඉරියාපථදුක්ඛං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරතො. අථ වා ‘‘සබ්බෙ [Pg.59] සඞ්ඛාරා අනිච්චාති අධිමුච්චන්තො සද්ධාය විහරතී’’තිආදිනා නිද්දෙසනයෙන චෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අජ්ඣත්තිකන්ති නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ අජ්ඣත්තෙ භවං අජ්ඣත්තිකං. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉති කරිත්වාති එවං කත්වා. න අඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්සාමීති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, අජ්ඣත්තං අත්තනො සන්තානෙ සමුට්ඨිතං කාරණන්ති කත්වා අඤ්ඤං එකකාරණම්පි න සමනුපස්සාමි යං එවං බහූපකාරං, යථයිදං යොනිසො මනසිකාරොති උපායමනසිකාරො, පථමනසිකාරො, අනිච්චාදීසු අනිච්චාදිනයෙනෙව මනසිකාරො, අනිච්චානුලොමිකෙන වා චිත්තස්ස ආවට්ටනා අන්වාවට්ටනා ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො. අයං යොනිසො මනසිකාරො. བྱེད་པར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་འདུན་པས་དོན་དུ་གཉེར་བ་སྟེ། འདི་ཉིད་འདིར་བསྟན་ཏོ། །དེས་ན་“དོན་དུ་གཉེར་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་བདེ་བ་དེར་འགྲོ་བར་འདོད་པ། དེར་གཞོལ་བ། དེར་འབབ་པ། དེར་འདྲོང་བའི་དོན་ཏོ། །“གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གི་སྡུག་བསྔལ་ལ། སྤྱོད་ལམ་གཞན་གྱིས་བཅད་དེ། ལུས་མ་ལྷུང་བར་འཛིན་པའོ། །ཡང་ན། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པའོ་ཞེས་མོས་ཤིང་དད་པས་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ནང་གི་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ནང་དུ་གཏོགས་པའི་ནང་དུ་བྱུང་བས་ནང་གིའོ། །“ཡན་ལག་”ཅེས་པ་ནི་རྒྱུའོ། །“འདི་ལྟར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བྱས་པའོ། །“ཡན་ལག་གཞན་གཅིག་ཀྱང་ཡང་དག་པར་མི་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། དགེ་སློང་དག ནང་རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་རྒྱུ་འདི་ལྟར་བྱས་ནས། རྒྱུ་གཞན་གཅིག་ཀྱང་ཡང་དག་པར་མི་མཐོང་སྟེ། གང་འདི་ལྟར་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཐབས་ཀྱིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ། ལམ་གྱིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁོ་ན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ། ཡང་ན་མི་རྟག་པ་དང་མཐུན་པར་སེམས་འཁོར་བ། རྗེས་སུ་འཁོར་བ། གཏད་པ། ཀུན་ཏུ་འཛིན་པ། ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །འདི་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། ། ඉදානි යොනිසො මනසිකාරස්ස ආනුභාවං දස්සෙතුං ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථ යොනිසො මනසි කරොන්තොති ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, අයං දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, අයං දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති චතූසු අරියසච්චෙසු යොනිසො මනසිකාරං පවත්තෙන්තො. ད་ལྟ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མཐུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག དགེ་སློང་གིས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་ན་མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་གི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །”ཞེས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། ། තත්‍රායං අත්ථවිභාවනා – යදිපි ඉදං සුත්තං අවිසෙසෙන සෙක්ඛපුග්ගලවසෙන ආගතං, චතුමග්ගසාධාරණවසෙන පන සඞ්ඛෙපෙනෙව කම්මට්ඨානං කථයිස්සාම. යො චතුසච්චකම්මට්ඨානිකො යොගාවචරො ‘‘තණ්හාවජ්ජා තෙභූමකා ඛන්ධා දුක්ඛං, තණ්හා සමුදයො, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධො, නිරොධසම්පාපකො මග්ගො’’ති එවං පුබ්බෙ එව ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහිතචතුසච්චකම්මට්ඨානො. සො අපරෙන සමයෙන විපස්සනාමග්ගං සමාරුළ්හො සමානො තෙභූමකෙ ඛන්ධෙ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යොනිසො මනසි කරොති, උපායෙන පථෙන සමන්නාහරති චෙව විපස්සති ච. විපස්සනා හි ඉධ මනසිකාරසීසෙන වුත්තා. යා පනායං තස්ස දුක්ඛස්ස සමුට්ඨාපිකා පුරිමභවිකා තණ්හා, අයං දුක්ඛසමුදයොති යොනිසො මනසි කරොති. යස්මා පන ඉදං දුක්ඛං, අයඤ්ච සමුදයො ඉදං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති න පවත්තන්ති, තස්මා යදිදං නිබ්බානං නාම, අයං දුක්ඛනිරොධොති යොනිසො මනසි කරොති. නිරොධසම්පාපකං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යොනිසො මනසි කරොති, උපායෙන පථෙන සමන්නාහරති චෙව විපස්සති ච. དེ་ལ་འདི་ནི་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པ་སྟེ། མདོ་འདི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་སློབ་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བྱུང་མོད་ཀྱང་། ལམ་བཞི་ཐུན་མོང་གི་དབང་གིས་ནི་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་ལས་གནས་བཤད་པར་བྱའོ། །བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གནས་ཅན་གྱི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་གང་ཞིག “སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པའི་ས་གསུམ་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །སྲེད་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་ངོ་། །གཉིས་པོ་མི་འཇུག་པ་ནི་འགོག་པའོ། །འགོག་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ནི་ལམ་མོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་སྔོན་ཉིད་དུ་སློོན་དཔོན་གྱི་དྲུང་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་གནས་བཟུང་བའོ། །དེ་དུས་གཞན་ཞིག་ན་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་ལ་ཞུགས་པར་གྱུར་ཏེ། ས་གསུམ་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་”ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་། ཐབས་དང་ལམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་འཛིན་པ་དང་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །འདིར་ལྷག་མཐོང་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་དེའི་ཀུན་ནས་སློང་བྱེད་སྔོན་གྱི་སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་འདི་དང་ཀུན་འབྱུང་འདི་ནི་གནས་འདིར་ཕྱིན་ནས་འགག་ཅིང་མི་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ”ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །འགོག་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ་”ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་། ཐབས་དང་ལམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་འཛིན་པ་དང་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ། ། තත්‍රායං [Pg.60] උපායො – අභිනිවෙසො නාම ඛන්ධෙ හොති, න විවට්ටෙ, තස්මා අයමත්ථො – ‘‘ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු, ආපොධාතූ’’තිආදිනා (දී. නි. 2.378) නයෙන චත්තාරි මහාභූතානි තදනුසාරෙන උපාදාරූපානි ච පරිග්ගහෙත්වා ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො’’ති වවත්ථපෙති. තං වවත්ථාපයතො උප්පන්නෙ තදාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකධම්මෙ ‘‘ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා’’ති වවත්ථපෙති. තතො ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛ’’න්ති වවත්ථපෙති. තෙ පන සඞ්ඛෙපතො නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙ භාගා හොන්ති. ඉදඤ්ච නාමරූපං සහෙතු සප්පච්චයං උප්පජ්ජති, තස්ස අයං අවිජ්ජාභවතණ්හාදිකො හෙතු, අයං ආහාරාදිකො පච්චයොති හෙතුප්පච්චයෙ වවත්ථපෙති. සො තෙසං පච්චයානඤ්ච පච්චයුප්පන්නානඤ්ච යාථාවසරසලක්ඛණං වවත්ථපෙත්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අහුත්වා භවන්ති, හුත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා අනිච්චා’’ති අනිච්චලක්ඛණං ආරොපෙති, ‘‘උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා දුක්ඛා’’ති දුක්ඛලක්ඛණං ආරොපෙති, ‘‘අවසවත්තනතො අනත්තා’’ති අනත්තලක්ඛණං ආරොපෙති. དེ་ལ་འདི་ནི་ཐབས་ཏེ། མངོན་པར་ཞེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་ཡོད་ཀྱི་འཁོར་བ་ལས་གྲོལ་བ་ལ་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་དོན་ཏོ། །“ལུས་འདི་ལ་ས་ཁམས་དང་ཆུ་ཁམས་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དང་། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས། “འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ་”ཞེས་རྣམ་པར་འཇོག་གོ། །དེ་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ན། དེ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་ལ། “འདི་བཞི་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ་”ཞེས་རྣམ་པར་འཇོག་གོ། །དེ་ནས་“ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་”ཞེས་རྣམ་པར་འཇོག་གོ། །དེ་དག་ནི་བསྡུས་ན་མིང་དང་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བའི་ཆ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །མིང་དང་གཟུགས་འདི་ཡང་རྒྱུ་དང་བཅས་རྐྱེན་དང་བཅས་པར་སྐྱེ་སྟེ། དེའི་རྒྱུ་ནི་མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་ཡིན་ལ། རྐྱེན་ནི་ཟས་ལ་སོགས་པ་འདི་ཡིན་ནོ་ཞེས་པར་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་རྣམ་པར་འཇོག་གོ། །དེས་རྐྱེན་དེ་དག་དང་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་དེ་དག་གི་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་རྣམ་པར་བཞག་ནས། “ཆོས་འདི་དག་ནི་མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་ཞིང་། བྱུང་ནས་འགག་པས་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་སྦྱོར་རོ། །“སྐྱེ་འཇིག་གིས་གཙེས་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ལོ་”ཞེས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ལ་སྦྱོར་རོ། །“རང་དབང་མེད་པའི་ཕྱིར་བདག་མེད་པའོ་”ཞེས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་སྦྱོར་རོ། ། එවං තිලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා විපස්සන්තො උදයබ්බයඤාණුප්පත්තියා උප්පන්නෙ ඔභාසාදිකෙ විපස්සනුපක්කිලෙසෙ ‘අමග්ගො’ති උදයබ්බයඤාණමෙව ‘‘අරියමග්ගස්ස උපායභූතො පුබ්බභාගමග්ගො’’ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා පුන උදයබ්බයඤාණං පටිපාටියා භඞ්ගඤාණාදීනි ච උප්පාදෙන්තො සොතාපත්තිමග්ගාදයො පාපුණාති. තස්මිං ඛණෙ චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධෙනෙව පටිවිජ්ඣති, එකාභිසමයෙන අභිසමෙති. තත්ථ දුක්ඛං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො, සමුදයං පහානප්පටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො සබ්බං අකුසලං පජහති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො මග්ගං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣන්තො සබ්බං කුසලං භාවෙති. අරියමග්ගො හි නිප්පරියායතො කුච්ඡිතසලනාදිඅත්ථෙන කුසලො, තස්මිඤ්ච භාවිතෙ සබ්බෙපි කුසලා අනවජ්ජබොධිපක්ඛියධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති. එවං යොනිසො මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති. තථා හි වුත්තං – ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොති, අයං දුක්ඛසමුදයොති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදි (ම. නි. 1.21). අපරම්පි වුත්තං ‘‘යොනිසො මනසිකාරසම්පන්නස්සෙතං, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං – අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙස්සති, අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං බහුලීකරිස්සතී’’ති (සං. නි. 5.55). དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་གསུམ་ལ་སྦྱར་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ན། སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ན་བྱུང་བའི་འོད་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ། “ལམ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་དང་། སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ། “འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ལམ་མོ་”ཞེས་པར་ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་བཞག་ནས། ཡང་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འཇིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་དེ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ། །སྐབས་དེ་ཉིད་དུ་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་རྟོགས་པ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །མངོན་པར་རྟོགས་པ་གཅིག་གིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ན། ཀུན་འབྱུང་ནི་སྤོང་བའི་རྟོགས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པས། མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །འགོག་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་རྟོགས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པས། ལམ་ནི་བསྒོམ་པའི་རྟོགས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པས། དགེ་བ་ཐམས་ཅད་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་སྡིག་པ་འཇོམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་དགེ་བ་ཡིན་ལ། དེ་བསྒོམས་པ་ན། དགེ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསྒོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་ན་མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་མོ། །དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ངོ་ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །གཞན་ཡང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་གིས་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་སྒོམ་པར་འགྱུར་ཞིང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་མང་དུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རེ་བ་ཡིན་ནོ། །” යොනිසො [Pg.61] මනසිකාරොති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – සික්ඛති, සික්ඛාපදානි තස්ස අත්ථි, සික්ඛනසීලොති වා සෙඛො. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු. තස්ස සෙඛස්ස භික්ඛුනො උත්තමත්ථස්ස අරහත්තස්ස පත්තියා අධිගමාය යථා යොනිසො මනසිකාරො, එවං බහුකාරො බහූපකාරො අඤ්ඤො කොචි ධම්මො නත්ථි. කස්මා? යස්මා යොනිසො උපායෙන මනසිකාරං පුරක්ඛත්වා පදහං චතුබ්බිධසම්මප්පධානවසෙන පදහන්තො, ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙ සංකිලෙසවට්ටදුක්ඛස්ස පරික්ඛයං පරියොසානං නිබ්බානං පාපුණෙ අධිගච්ඡෙය්‍ය, තස්මා යොනිසො මනසිකාරො බහුකාරොති. “ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ། བསྡུས་པའི་དོན་ནི། སློབ་པར་བྱེད་ཅིང་དེ་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ཡོད་པས། ཡང་ན་སློབ་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཡིན་པས་ན་སློབ་པའོ། །འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བས་ན་དགེ་སློང་ངོ། །སློབ་པ་དགེ་སློང་དེ་ལ། དོན་དམ་པ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བཞིན། འདི་ལྟར་ཕན་ཐོགས་ཆེ་ཞིང་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་ཆོས་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་ཚུལ་བཞིན་ཐབས་ཀྱིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས། བརྩོན་པར་བྱེད་ཅིང་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་དབང་གིས་བརྩོན་པར་བྱེད་པས། སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། ཀུན་ཉོན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་མཐར་ཐུག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. දුතියසෙඛසුත්තවණ්ණනා ༧. སློབ་པའི་མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པའོ། ། 17. සත්තමෙ බාහිරන්ති අජ්ඣත්තසන්තානතො බහි භවං. කල්‍යාණමිත්තතාති යස්ස සීලාදිගුණසම්පන්නො අඝස්ස ඝාතා, හිතස්ස විධාතා සබ්බාකාරෙන උපකාරකො මිත්තො හොති, සො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තො, තස්ස භාවො කල්‍යාණමිත්තතා. තත්‍රායං කල්‍යාණමිත්තො පකතියා සද්ධාසම්පන්නො හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගසම්පන්නො වීරියසම්පන්නො සතිසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං, තෙන සම්මාසම්බොධිහෙතුභූතං සත්තෙසු හිතසුඛෙසිතං න පරිච්චජති, සීලසම්පත්තියා සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො හොති ගරු ච භාවනීයො චොදකො පාපගරහී වත්තා වචනක්ඛමො, සුතසම්පත්තියා ඛන්ධායතනසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිකානං ගම්භීරානං කථානං කත්තා හොති, චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො, වීරියසම්පත්තියා අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතප්පටිපත්තියං ආරද්ධවීරියො හොති, සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතස්සති හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා, සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතො එකග්ගචිත්තො, පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති. සො [Pg.62] සතියා කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසන්තො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතසුඛං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ අබ්‍යග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන සත්තෙ අහිතතො නිසෙධෙත්වා එකන්තහිතෙ නියොජෙති. තෙනෙවාහ – ༡༧. མདོ་བདུན་པ་ལས། ཕྱི་རོལ་ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་རྒྱུད་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་བྱུང་བའོ།། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་ཞིང་། སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་པ། ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕན་འདོགས་པའི་གྲོགས་པོ་ཡོད་པ་སྟེ། གང་ཟག་དེ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཡིན་ལ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་དད་པ་དང་ལྡན་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ། གཏོང་བ་དང་ལྡན་པ། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དད་པར་བྱེད་དོ།། དེས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་བདེ་ལ་དམིགས་པ་མི་གཏོང་ངོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། བཀུར་བར་འོས་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། སྐྱོན་འཆོས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པར་བྱེད་པ་དང་། སྨྲ་བར་བྱེད་པ་དང་། བཟོད་གླེང་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། ཐོས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། བདེན་པ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་ཟབ་མོ་རྣམས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་འདོད་པ་ཆུང་བ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་དང་། དབེན་པ་དང་། མ་འདྲེས་པ་ཡིན་ནོ།། བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བདག་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཡིན་ནོ།། དྲན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ཞིང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཡུན་རིང་པོར་བྱས་པ་དང་ཡུན་རིང་པོར་སྨྲས་པའང་དྲན་པར་བྱེད་པ་དང་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པ་དང་། མཉམ་པར་བཞག་པ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མ་ནོར་བར་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། དེས་དྲན་པས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་འཚོལ་ཞིང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་བདེ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་དེ་ལ་སེམས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་གྱུར་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་མི་ཕན་པ་ལས་བཟློག་ནས་གཏན་གྱི་ཕན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො; ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චාට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (නෙත්ති. 113); ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བཀུར་འོས་བསྔགས་འོས་ལ།། སྨྲ་བར་བྱེད་ཅིང་བཟོད་གླེང་བྱེད་པ་དང་།། ཟབ་མོའི་གཏམ་རྣམས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་སྟེ།། གནས་མ་ཡིན་ལ་སྦྱོར་བར་མི་བྱེད་དོ།། ཞེས་སོ།། කල්‍යාණමිත්තො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතීති කල්‍යාණමිත්තො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තං නිස්සාය කම්මස්සකතාඤාණං උප්පාදෙති, උප්පන්නං සද්ධං ඵාතිං කරොති, සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණාති. තං ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති, තෙන සද්ධාපටිලාභෙන ඝරාවාසං පහාය පබ්බජ්ජං අනුතිට්ඨති, චතුපාරිසුද්ධිසීලං සම්පාදෙති, යථාබලං ධුතධම්මෙ සමාදාය වත්තති, දසකථාවත්ථුලාභී හොති, ආරද්ධවීරියො විහරති උපට්ඨිතස්සති සම්පජානො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො, නචිරස්සෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගාධිගමෙන සබ්බං අකුසලං සමුච්ඡින්දති, සබ්බඤ්ච කුසලං භාවනාපාරිපූරිං ගමෙන්තො වඩ්ඪෙති. වුත්තඤ්හෙතං – དགེ་སློང་དག་ དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ནི་མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་མོ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་གྱི་གང་ཟག་དེས་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་ནས་ལས་རང་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་སྐྱེ་བར་བྱེད་ཅིང་། སྐྱེས་པའི་དད་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ།། དད་པ་སྐྱེས་ནས་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་། ཉེ་བར་སོང་ནས་ཆོས་ཉན་པར་བྱེད་དོ།། ཆོས་དེ་ཐོས་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་དད་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ།། དད་པ་ཐོབ་པ་དེས་ཁྱིམ་གྱི་གནས་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རྗེས་སུ་འཇུག་གོ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྤྱོད་དོ།། གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་ཐོབ་པ་ཡིན་ཞིང་། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་གནས་པར་བྱེད་ལ། དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པས། ནམ་གྱི་ཆ་སྟོད་དང་ཆ་སྨད་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སྒོམ་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ།། རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པ་བསྐྱེད་དེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཏན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་ཅིང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསྒོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං, මෙඝිය, භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං කල්‍යාණසහායස්ස කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං සීලවා භවිස්සති, පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරිස්සති ආචාරගොචරසම්පන්නො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු, භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛිස්සති, සික්ඛාපදෙසු’. མེ་གྷི་ཡ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ། དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་དང་ལྡན་པ། དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཞོལ་བའི་དགེ་སློང་གིས་འདི་ལྟར་རེ་བར་བྱ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་ཞིང་། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་ཏེ་གནས་པར་འགྱུར་ལ། ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། ཕྲ་མོའི་ཉེས་པ་རྣམས་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པས། བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སློབ་པར་བྱེད་དོ།། ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං…පෙ… කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං යායං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා එකන්තනිබ්බිදාය…පෙ… නිබ්බානාය සංවත්තති. සෙය්‍යථිදං – අප්පිච්ඡකථා, සන්තුට්ඨිකථා, පවිවෙකකථා, අසංසග්ගකථා, වීරියාරම්භකථා, සීලකථා, සමාධිකථා…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනකථා. එවරූපාය කථාය නිකාමලාභී භවිස්සති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’. དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ། ༼ པེ་ ༽ དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཞོལ་བའི་དགེ་སློང་གིས་འདི་ལྟར་རེ་བར་བྱ་སྟེ། གང་ཞིག་སྐྱོན་འཆོས་པར་བྱེད་པ། སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་ལ་མཐུན་པ། གཏན་དུ་སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ་ ༼ པེ་ ༽ མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྱུར་བའི་གཏམ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། འདོད་པ་ཆུང་བའི་གཏམ་དང་། ཆོག་ཤེས་པའི་གཏམ་དང་། དབེན་པའི་གཏམ་དང་། མ་འདྲེས་པའི་གཏམ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཏམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གཏམ་དང་། ༼ པེ་ ༽ རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་གཏམ་མོ།། དེ་ལྟ་བུའི་གཏམ་དག་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པ་དང་། དཀའ་བ་མེད་པར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං [Pg.63] …පෙ… කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං ආරද්ධවීරියො විහරිස්සති අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ථාමවා දළ්හපරක්කමො අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසු’. དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ། ༼ པེ་ ༽ དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཞོལ་བའི་དགེ་སློང་གིས་འདི་ལྟར་རེ་བར་བྱ་སྟེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤོང་བ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་གནས་པར་འགྱུར་ཞིང་། མཐུ་དང་ལྡན་པ། བརྩོན་པ་བརྟན་པོ་དང་ལྡན་པ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁུར་མི་འདོར་བ་ཡིན་ནོ།། ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙතං…පෙ… කල්‍යාණසම්පවඞ්කස්ස ‘යං පඤ්ඤවා භවිස්සති, උදයත්ථගාමිනියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතො අරියාය නිබ්බෙධිකාය සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියා’’’ති (උදා. 31). དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ། ༼ པེ་ ༽ དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཞོལ་བའི་དགེ་སློང་གིས་འདི་ལྟར་རེ་བར་བྱ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེ་འཇིག་རྟོགས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ། འཕགས་ཤིང་ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་ལྡན་པ། ཡང་དག་པར་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའོ།། ཞེས་སོ།། එවං සකලවට්ටදුක්ඛපරිමුච්චනනිමිත්තං කල්‍යාණමිත්තතාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ – དེ་ལྟར་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་རྣམ་པར་ཐར་བའི་རྒྱུ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්ති, ජරාධම්මා සත්තා ජරාය පරිමුච්චන්තී’’තිආදි (සං. නි. 1.129). ཀུན་དགའ་བོ། ང་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཡིན་པས་ང་ལ་བརྟེན་ནས། སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེ་བ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ།། རྒ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒ་བ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ།། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། තෙන වුත්තං – ‘‘කල්‍යාණමිත්තො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති. དེའི་ཕྱིར་ དགེ་སློང་དག་ དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ནི་མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་མོ་ ཞེས་གསུངས་སོ།། ගාථාය සප්පතිස්සොති පතිස්සවසඞ්ඛාතෙන සහ පතිස්සෙනාති සප්පතිස්සො, කල්‍යාණමිත්තස්ස ඔවාදං සිරසා සම්පටිච්ඡකො සුබ්බචොති අත්ථො. අථ වා හිතසුඛෙ පතිට්ඨාපනෙන පති ඉසෙතීති පතිස්සො, ඔවාදදායකො. ගරුආදරයොගෙන තෙන පතිස්සෙන සහ වත්තතීති සප්පතිස්සො, ගරූසු ගරුචිත්තීකාරබහුලො. සගාරවොති ඡබ්බිධෙනපි ගාරවෙන යුත්තො. කරං මිත්තානං වචනන්ති කල්‍යාණමිත්තානං ඔවාදං කරොන්තො යථොවාදං පටිපජ්ජන්තො. සම්පජානොති සත්තට්ඨානියෙන සම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො. පතිස්සතොති කම්මට්ඨානං ඵාතිං, ගමෙතුං සමත්ථාය සතියා පතිස්සතො සතොකාරී. අනුපුබ්බෙනාති සීලාදිවිසුද්ධිපටිපාටියා, තත්ථ ච විපස්සනාපටිපාටියා චෙව මග්ගපටිපාටියා ච. සබ්බසංයොජනක්ඛයන්ති කාමරාගසංයොජනාදීනං සබ්බෙසං සංයොජනානං ඛෙපනතො සබ්බසංයොජනක්ඛයසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පරියොසානභූතං අරහත්තං, තස්ස ආරම්මණභූතං නිබ්බානමෙව වා. පාපුණෙ අධිගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු අරියමග්ගාධිගමස්ස සත්ථාරා පධානඞ්ගං නාම ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། གུས་པ་དང་བཅས་པ་ (sappatisso) ཞེས་པ་ནི། ཁས་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པས་ན་གུས་པ་དང་བཅས་པ་སྟེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་གྱི་གདམས་ངག་སྤྱི་བོས་དང་ལེན་བྱེད་ཅིང་བཀའ་ཉན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། ཕན་བདེ་ལ་འགོད་པར་བྱེད་པས་ན་གུས་པར་བྱ་བ་སྟེ། གདམས་ངག་སྟོན་པ་པོའོ།། བཀུར་སྟི་དང་ཞེ་ས་དང་ལྡན་པའི་གུས་པ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པས་ན་གུས་པ་དང་བཅས་པ་སྟེ། བླ་མ་རྣམས་ལ་བཀུར་སྟི་དང་ཞེ་ས་ཆེར་བྱེད་པ་པོའོ།། གུས་པ་དང་བཅས་པ་ (sagāravo) ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་གུས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། གྲོགས་པོའི་ཚིག་བྱེད་པ་ (karaṃ mittānaṃ vacanaṃ) ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་རྣམས་ཀྱི་གདམས་ངག་བཞིན་བྱེད་ཅིང་ཇི་ལྟར་བསྒོ་བ་བཞིན་སྒྲུབ་པའོ།། ཤེས་བཞིན་ཅན་ (sampajāno) ཞེས་པ་ནི། གནས་བདུན་གྱི་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པའོ།། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ (patissato) ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་གཞི་འཕེལ་བར་བྱེད་ནུས་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་པོའོ།། རིམ་གྱིས་ (anupubbenā) ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་རིམ་པས་ཏེ། དེ་ལའང་ལྷག་མཐོང་གི་རིམ་པ་དང་ལམ་གྱི་རིམ་པས་སོ།། ཀུན་སྦྱོར་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་ (sabbasaṃyojanakkhayaṃ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་དམ། ཡང་ན་དེའི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ།། ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་ (pāpuṇe adhigaccheyya) ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་མདོ་འདི་གཉིས་ལས། སྟོན་པས་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པའི་གཙོ་བོའི་ཡན་ལག་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 8. සඞ්ඝභෙදසුත්තවණ්ණනා ༨. དགེ་འདུན་དབྱེན་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 18. අට්ඨමෙ [Pg.64] එකධම්මොති කතරොයං සුත්තනික්ඛෙපො? අට්ඨුප්පත්තිකො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපකථා – දෙවදත්තො හි අජාතසත්තුං දුග්ගහණං ගාහාපෙත්වා තස්ස පිතරං රාජානං බිම්බිසාරං තෙන මාරාපෙත්වාපි අභිමාරෙ පයොජෙත්වාපි සිලාපවිජ්ඣනෙන ලොහිතුප්පාදකම්මං කත්වාපි න තාවතා පාකටො ජාතො, නාළාගිරිං විස්සජ්ජෙත්වා පන පාකටො ජාතො. අථ මහාජනො ‘‘එවරූපම්පි නාම පාපං ගහෙත්වා රාජා විචරතී’’ති කොලාහලං අකාසි, මහාඝොසො අහොසි. තං සුත්වා රාජා අත්තනා දීයමානානි පඤ්ච ථාලිපාකසතානි පච්ඡින්දාපෙසි, උපට්ඨානම්පිස්ස නාගමාසි. නාගරාපි කුලං උපගතස්ස කටච්ඡුභත්තම්පිස්ස නාදංසු. සො පරිහීනලාභසක්කාරො කොහඤ්ඤෙන ජීවිතුකාමො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ච වත්ථූනි යාචිත්වා ‘‘අලං, දෙවදත්ත, යො ඉච්ඡති, සො ආරඤ්ඤිකො හොතූ’’තිආදිනා (පාරා. 409; චූළව. 343) භගවතා පටික්ඛිත්තො තෙහි පඤ්චහි වත්ථූහි බාලං ලූඛප්පසන්නං ජනං සඤ්ඤාපෙන්තො පඤ්චසතෙ වජ්ජිපුත්තකෙ සලාකං ගාහාපෙත්වා සඞ්ඝං භින්දිත්වාව තෙ ආදාය ගයාසීසං අගමාසි. අථ ද්වෙ අග්ගසාවකා සත්ථු ආණාය තත්ථ ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා තෙ අරියඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ආනයිංසු. යෙ පනස්ස සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමන්තස්ස ලද්ධිං රොචෙත්වා තථෙව පග්ගය්හ ඨිතා සඞ්ඝෙ භිජ්ජන්තෙ භින්නෙ ච සමනුඤ්ඤා අහෙසුං, තෙසං තං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය අහොසි. ༡༨. མདོ་བརྒྱད་པ་ལས། ཆོས་གཅིག་ (ekadhammo) ཞེས་པ་ནི། མདོ་འདི་བཞག་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བཞག་པའོ།། དེ་ལ་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་གཏམ་སྟེ། ལྷས་བྱིན་གྱིས་མ་སྐྱེས་དགྲ་ལ་ལྟ་བ་ངན་པ་གཟུང་དུ་བཅུག་ནས། དེའི་ཕ་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གསོད་དུ་བཅུག་པ་དང་། གཤེད་མ་རྣམས་མངགས་པ་དང་། རྡོ་འཕངས་ཏེ་སྐུ་ལུས་ལ་ཁྲག་འབྱིན་པའི་ལས་བྱས་ཀྱང་། དེ་ཙམ་གྱིས་ཀུན་ལ་གྲགས་པར་མ་གྱུར་ལ། གླང་པོ་ཆེ་ནཱ་ལཱ་གི་རི་བཏང་བས་ནི་ཀུན་ལ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ འདི་ལྟ་བུའི་སྡིག་ཅན་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱལ་པོ་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ།། ཞེས་ཅ་ཅོ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས་ཤིང་སྒྲ་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ།། རྒྱལ་པོས་དེ་ཐོས་ནས་རང་གིས་འབུལ་བཞིན་པའི་ཟས་ཀྱི་སྣོད་ལྔ་བརྒྱ་པོ་བཅད་པར་བྱས་ཤིང་། དེ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པར་ཡང་མ་སོང་ངོ།། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཁྱིམ་དུ་ཉེ་བར་འོངས་པའི་དེ་ལ་ཐུར་མ་གང་གི་ཟས་ཀྱང་མ་བྱིན་ནོ།། དེ་ལྟར་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཉམས་པའི་ལྷས་བྱིན་དེས་ཚུལ་འཆོས་ཀྱིས་འཚོ་བར་འདོད་དེ། སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཉེ་བར་སོང་ནས་གཞི་ལྔ་པོ་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ལྷས་བྱིན་ཆོག་གོ། གང་ཞིག་འདོད་པ་དེ་དགོན་པ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག། ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀག་པར་མཛད་དོ།། དེས་གཞི་ལྔ་པོ་དེ་དག་གིས་སྐྱེ་བོ་བྱིས་པ་དཀའ་ཐུབ་ལ་དད་པ་རྣམས་ལ་གོ་བར་བྱས་ཏེ། ཝཱ་ཛཱི་པུཏྟ་ཀའི་དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་ལ་ཟན་རྟགས་གཟུང་དུ་བཅུག་ནས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱས་ཏེ། དེ་དག་ཁྲིད་ནས་གཡཱ་སཱི་སའི་གནས་སུ་སོང་ངོ།། དེ་ནས་ཉན་ཐོས་མཆོག་གཉིས་ཀྱིས་སྟོན་པའི་བཀའ་བཞིན་དེར་བྱོན་ནས་ཆོས་བསྟན་ཏེ། དེ་དག་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་བཀོད་ནས་ཕྱིར་ཁྲིད་དེ་བྱོན་ནོ།། གང་དག་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ལ་བརྩོན་པའི་ལྷས་བྱིན་གྱི་ལྟ་བ་ལ་མོས་ཤིང་། དེ་ཉིད་བཟུང་ནས་གནས་ཏེ། དགེ་འདུན་འབྱེད་པ་དང་བྱེ་བའི་ཚེ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་ལ། དེ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་གྱུར་ཏོ།། දෙවදත්තොපි න චිරස්සෙව රොගාභිභූතො බාළ්හගිලානො මරණකාලෙ ‘‘සත්ථාරං වන්දිස්සාමී’’ති මඤ්චකසිවිකාය නීයමානො ජෙතවනපොක්ඛරණිතීරෙ ඨපිතො පථවියා විවරෙ දින්නෙ පතිත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්ති, යොජනසතිකො චස්ස අත්තභාවො අහොසි කප්පට්ඨියො තාලක්ඛන්ධපරිමාණෙහි අයසූලෙහි විනිවිද්ධො. දෙවදත්තපක්ඛිකානි ච පඤ්චමත්තානි කුලසතානි තස්ස ලද්ධියං ඨිතානි සහ බන්ධවෙහි නිරයෙ නිබ්බත්තානි. එකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තෙන සඞ්ඝං භින්දන්තෙන භාරියං කම්මං කත’’න්ති. අථ සත්ථා ධම්මසභං උපගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ සඞ්ඝභෙදෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො [Pg.65] ඉමං සුත්තං අභාසි. කෙචි පන භණන්ති ‘‘දෙවදත්තස්ස තප්පක්ඛිකානඤ්ච තථා නිරයෙ නිබ්බත්තභාවං දිස්වා සඞ්ඝභෙදෙ ආදීනවං දස්සෙන්තො භගවා අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ඉමං සුත්තං දෙසෙසී’’ති. ལྷས་བྱིན་ཡང་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ནད་ཀྱིས་ཟིན་ཏེ་ཤིན་ཏུ་ན་བར་གྱུར་ནས། འཆི་བའི་ཚེ་ སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། ཞེས་ཁྲི་ཁྱོགས་ཀྱིས་བཏེགས་ཏེ་ཁྱེར་བ་ན། རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་རྫིང་བུའི་འགྲམ་དུ་བཞག་པ་ལས། ས་གཞི་གས་ནས་ལྷུང་སྟེ་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ།། དེའི་ལུས་ནི་དཔག་ཚད་བརྒྱ་པ་ཡིན་ཞིང་། བསྐལ་པ་ཐུབ་པ་སྟེ། ཏཱ་ལའི་ཤིང་གི་ཚད་ཙམ་གྱི་ལྕགས་ཀྱི་གསལ་ཤིང་གིས་ཕུག་པར་གྱུར་ཏོ།། ལྷས་བྱིན་གྱི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཁྱིམ་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་ཡང་དེའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པས་རང་གི་གཉེན་འདུན་དང་བཅས་ཏེ་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ།། ཉིན་གཅིག་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་འདུ་བར་གཏམ་བསླངས་ཏེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག། ལྷས་བྱིན་གྱིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱས་པས་ལས་ལྕི་བ་བྱས་སོ།། ཞེས་སོ།། དེ་ནས་སྟོན་པ་ཆོས་ཀྱི་འདུ་བར་བྱོན་ནས། དགེ་སློང་དག། ཁྱེད་རྣམས་ད་ལྟ་གཏམ་ཅི་ཞིག་གླེང་ཞིང་འཁོད་པ་ཡིན། ཞེས་དྲིས་པ་ན། འདི་ལྟ་བུའོ།། ཞེས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ལས། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་གྱི་ཉེས་དམིགས་སྟོན་པར་བཞེད་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ།། ཡང་ཁ་ཅིག་ན་རེ། ལྷས་བྱིན་དང་དེའི་ཕྱོགས་གཏོགས་རྣམས་དེ་ལྟར་དམྱལ་བར་སྐྱེས་པར་གཟིགས་ནས། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་གྱི་ཉེས་དམིགས་སྟོན་པར་བཞེད་པའི་བཅོམ་立ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་བསམ་པས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ།། ཞེས་སྨྲའོ།། තත්ථ එකධම්මොති එකො අකුසලො මහාසාවජ්ජධම්මො. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතීති එත්ථ භෙදසංවත්තනිකෙසු භණ්ඩනාදීසු සඞ්ඝෙ උප්පන්නෙසුපි ‘‘ධම්මො අධම්මො’’තිආදීසු අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූසු යස්ස කස්සචි දීපනවසෙන වොහරන්තෙසුපි තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙන්තෙසුපි අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි සඞ්ඝභෙදො උප්පජ්ජමානො නාම හොති, සලාකාය පන ගාහිතාය චත්තාරො වා අතිරෙකා වා යදා ආවෙණිකං උද්දෙසං වා සඞ්ඝකම්මං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝභෙදො උප්පජ්ජති නාම. කතෙ පන තස්මිං සඞ්ඝභෙදො උප්පන්නො නාම? කම්මං, උද්දෙසො, වොහාරො, අනුස්සාවනා, සලාකග්ගාහොති ඉමෙසු හි පඤ්චසු සඞ්ඝස්ස භෙදකාරණෙසු කම්මං වා උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගාති. དེ་ལ་“ཆོས་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་གཅིག་གོ། “འཇིག་རྟེན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དུའོ། །“བྱུང་ན་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་འདིར་དགེ་འདུན་གྱི་ནང་དུ་དབྱེན་བསྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱུང་བའི་ཚེ། “འདི་ནི་ཆོས་ཡིན། འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེན་བྱེད་པའི་གཞི་བཅོ་བརྒྱད་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ནའང་རུང་། དེ་ལ་མོས་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་སྒྲོག་པར་བྱེད་པ་ནའང་རུང་། བསྒྲགས་ནས་ཐུར་མ་ལེན་དུ་འཇུག་པ་ནའང་རུང་། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ནི་“འབྱུང་བཞིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །ཐུར་མ་བླངས་ཟིན་པ་ན། དགེ་སློང་བཞི་འམ་དེ་ལས་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནམ་ཞིག་སོ་སོར་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པ་འམ། དགེ་འདུན་གྱི་ལས་བྱེད་པ་ན། དེའི་ཚེ་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་“འབྱུང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ཟིན་པ་ན། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་“བྱུང་ཟིན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ལས་དང་། འདོན་པ་དང་། སྨྲ་བ་དང་། སྒྲོག་པ་དང་། ཐུར་མ་ལེན་པ་སྟེ། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ལྔ་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས། ལས་སམ་འདོན་པ་ནི་ཚད་མ་ཡིན་ལ། སྨྲ་བ་དང་། སྒྲོག་པ་དང་། ཐུར་མ་ལེན་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཡིན་ནོ། ། බහුජනාහිතායාතිආදීසු 0.මහාජනස්ස ඣානමග්ගාදිසම්පත්තිනිවාරණෙන අහිතාය, සග්ගසම්පත්තිනිවාරණෙන අසුඛාය, අපායූපපත්තිහෙතුභාවෙන අනත්ථාය. අකුසලධම්මවසෙන වා අහිතාය, හිතමත්තස්සපි අභාවා සුගතියම්පි නිබ්බත්තනකකායිකචෙතසිකදුක්ඛාය උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. දෙවමනුස්සානන්ති ඉදං ‘‘බහුනො ජනස්සා’’ති වුත්තෙසු උක්කට්ඨපුග්ගලනිද්දෙසො. අපරො නයො – බහුජනාහිතායාති බහුජනස්ස මහතො සත්තකායස්ස අහිතත්ථාය, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅනත්ථායාති අත්ථො. අසුඛායාති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅසුඛත්ථාය, දුවිධදුක්ඛත්ථායාති අත්ථො. අනත්ථායාති පරමත්ථපටික්ඛෙපාය. නිබ්බානඤ්හි පරමත්ථො, තතො උත්තරිං අත්ථො නත්ථි. අහිතායාති මග්ගපටික්ඛෙපාය. නිබ්බානසම්පාපකමග්ගතො හි උත්තරිං හිතං නාම නත්ථි. දුක්ඛායාති අරියසුඛවිරාධනෙන වට්ටදුක්ඛතාය. යෙ හි අරියසුඛතො විරද්ධා තං අධිගන්තුං අභබ්බා, තෙ වට්ටදුක්ඛෙ පරිබ්භමන්ති, අරියසුඛතො ච උත්තරිං සුඛං නාම නත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති (දී. නි. 3.355; අ. නි. 5.27). “སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་”ལ་སོགས་པ་ལ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དང་ལམ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཀག་པས་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། མཐོ་རིས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཀག་པས་བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་དང་། ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པས་དོན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། ཕན་པ་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་བདེ་འགྲོར་སྐྱེས་ཀྱང་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་“སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྦྱར་རོ། །“ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་འདི་ནི། “སྐྱེ་བོ་མང་པོ་”ཞེས་གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཙོ་བོའི་གང་ཟག་བསྟན་པའོ། །ཚུལ་གཞན་ཞིག་ནི། “སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་སྟེ་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཆེན་པོ་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་དང་། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མར་མི་བདེ་བའི་དོན་དང་། སྡུག་བསྔལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །“དོན་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དོན་དམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་ལྷག་པའི་དོན་གཞན་མེད་དོ། །“ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བགྲོད་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ལས་ལྷག་པའི་ཕན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །“སྡུག་བསྔལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེ་བ་དང་བྲལ་བས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕྱིར་རོ། །གང་དག་འཕགས་པའི་བདེ་བ་དང་བྲལ་ཞིང་དེ་ཐོབ་པར་མི་སྐལ་བ་རྣམས་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ནང་དུ་འཁྱམ་པར་འགྱུར་ལ། འཕགས་པའི་བདེ་བ་ལས་ལྷག་པའི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་ནི་ད་ལྟར་གྱི་བདེ་བ་དང་། མ་འོངས་པ་ན་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ། ། ඉදානි [Pg.66] ‘‘සඞ්ඝභෙදො’’ති සරූපතො දස්සෙත්වා තස්ස අහිතාදීනං එකන්තහෙතුභාවං පකාසෙතුං ‘‘සඞ්ඝෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, භින්නෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ භින්නෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං යථා ‘‘අධනානං ධනෙ අනනුප්පදීයමානෙ’’ති (දී. නි. 3.91), භෙදහෙතූති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤං භණ්ඩනානීති චතුන්නං පරිසානං තප්පක්ඛිකානඤ්ච ‘‘එසො ධම්මො, නෙසො ධම්මො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදනානි. භණ්ඩනඤ්හි කලහස්ස පුබ්බභාගො. පරිභාසාති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච වො අනත්ථං කරිස්සාමා’’ති භයුප්පාදනවසෙන තජ්ජනා. පරික්ඛෙපාති ජාතිආදිවසෙන පරිතො ඛෙපා, දසහි අක්කොසවත්ථූහි ඛුංසනවම්භනා. පරිච්චජනාති උක්ඛෙපනියකම්මකරණාදිවසෙන නිස්සාරණා. තත්ථාති තස්මිං සඞ්ඝභෙදෙ, තන්නිමිත්තෙ වා භණ්ඩනාදිකෙ. අප්පසන්නාති රතනත්තයගුණානං අනභිඤ්ඤා. න පසීදන්තීති ‘‘ධම්මචාරිනො සමචාරිනො’’තිආදිනා ය්වායං භික්ඛූසු පසාදනාකාරො, තථා න පසීදන්ති, තෙසං වා සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං න මඤ්ඤන්ති. තථා ච ධම්මෙ සත්ථරි ච අප්පසන්නාව හොන්ති. එකච්චානං අඤ්ඤථත්තන්ති පුථුජ්ජනානං අවිරුළ්හසද්ධානං පසාදඤ්ඤථත්තං. ད་ནི་“དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་”ཞེས་པ་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ནས། དེས་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱུང་བ་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དབྱེན་བྱུང་བ་ན་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་དུ་བདུན་པ་སྟེ། དཔེར་ན། “ནོར་མེད་པ་རྣམས་ལ་ནོར་མ་བྱིན་པ་ན་”ཞེས་པ་ལྟར། དབྱེན་གྱི་རྒྱུའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཕན་ཚུན་རྩོད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བཞི་པོ་དང་དེའི་ཕྱོགས་གཏོགས་རྣམས་ཀྱིས་“འདི་ནི་ཆོས་ཡིན། འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་”ཞེས་ཕན་ཚུན་རྩོད་པ་བྱེད་པའོ། །རྩོད་པ་ནི་འཁྲུག་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཡིན་ནོ། །“གཤེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་“ཁྱོད་ལ་འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་གནོད་པ་བྱའོ་”ཞེས་འཇིགས་པ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྡིགས་པའོ། །“སྐུར་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་སྨོད་པ་སྟེ། སྨོད་པའི་གཞི་བཅུ་པོས་སྨོད་པ་དང་བརྙས་པའོ། །“ཡོངས་སུ་འདོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ནས་དབྱུང་བའི་ལས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་སྐྲོད་པའོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དེ་ལའམ། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །“མ་དད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་མི་ཤེས་པ་རྣམས་སོ། །“དད་པར་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཆོས་སྤྱོད་པ་དང་། ཞི་བར་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་དད་པའི་རྣམ་པ་གང་ཡོད་པ་དེ་ལྟར་དད་པར་མི་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་གསུང་ཉན་པར་བྱ་བ་དང་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བར་མི་སེམས་པའོ། །དེ་ལྟར་ན་ཆོས་དང་སྟོན་པ་ལའང་མ་དད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །“ཁ་ཅིག་གི་བློ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དད་པ་མ་བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱི་དད་པ་ལས་གཞན་དུ་འགྱུར་བའོ། ། ගාථායං ආපායිකොතිආදීසු අපායෙ නිබ්බත්තනාරහතාය ආපායිකො. තත්ථපි අවීචිසඞ්ඛාතෙ මහානිරයෙ උප්පජ්ජතීති නෙරයිකො. එකං අන්තරකප්පං පරිපුණ්ණමෙව කත්වා තත්ථ තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. සඞ්ඝභෙදසඞ්ඛාතෙ වග්ගෙ රතොති වග්ගරතො. අධම්මියතාය අධම්මො. භෙදකරවත්ථූහි සඞ්ඝභෙදසඞ්ඛාතෙ එව ච අධම්මෙ ඨිතොති අධම්මට්ඨො. යොගක්ඛෙමා පධංසතීති යොගක්ඛෙමතො හිතතො පධංසති පරිහායති, චතූහි වා යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා යොගක්ඛෙමං නාම අරහත්තං නිබ්බානඤ්ච, තතො පනස්ස ධංසනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤතො සංහතට්ඨෙන සඞ්ඝං, තතො එව එකකම්මාදිවිධානයොගෙන සමග්ගං සහිතං. භෙත්වානාති පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණෙන සඞ්ඝභෙදෙන භින්දිත්වා. කප්පන්ති ආයුකප්පං. සො පනෙත්ථ අන්තරකප්පොව. නිරයම්හීති අවීචිමහානිරයම්හි. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། “ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་”ལ་སོགས་པ་ལ། ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཕྱིར་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བའོ། །དེའི་ནང་ནས་ཀྱང་མནར་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དམྱལ་བ་པའོ། །བར་གྱི་བསྐལ་པ་གཅིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་དེར་གནས་པའི་ཕྱིར་བསྐལ་པར་གནས་པའོ། །དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ཞེས་བྱ་བའི་ཚོགས་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར་ཚོགས་ལ་དགའ་བའོ། །ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་མ་ཡིན་པའོ། །དབྱེན་བྱེད་པའི་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་གནས་པའོ། །“རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་བ་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་བ་སྟེ་ཕན་པ་ལས་ཉམས་ཤིང་གུད་པའོ། །ཡང་ན་སྦྱོར་བ་བཞིས་མ་གནོད་པའི་ཕྱིར་རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་ཉམས་པ་ནི་སྨྲ་ཅི་དགོས་ཏེ་མེད་དོ། །ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཚུངས་པའི་སྒོ་ནས་འདུས་པའི་དོན་གྱིས་དགེ་འདུན་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལས་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་མཐུན་ཞིང་ལྷན་ཅིག་པའོ། །“ཕྱེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་གྱིས་ཕྱེ་བར་བྱས་ནས་སོ། །“བསྐལ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚེའི་བསྐལ་པའོ། །འདིར་ནི་བར་གྱི་བསྐལ་པ་ཉིད་དོ། །“སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་”ཞེས་པ་ནི་མནར་མེད་པའི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་རོ། ། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. සඞ්ඝසාමග්ගීසුත්තවණ්ණනා ༩. དགེ་འདུན་མཐུན་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 19. නවමෙ [Pg.67] එකධම්මොති එකො කුසලධම්මො අනවජ්ජධම්මො. ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා සචෙ සඞ්ඝෙ විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තත්ථ ධම්මකාමෙන විඤ්ඤුනා ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘ඨානං ඛො, පනෙතං විජ්ජති, යදිදං විවාදො වඩ්ඪමානො සඞ්ඝරාජියා වා සඞ්ඝභෙදාය වා සංවත්තෙය්‍යා’’ති. සචෙ තං අධිකරණං අත්තනා පග්ගහෙත්වා ඨිතො, අග්ගිං අක්කන්තෙන විය සහසා තතො ඔරමිතබ්බං. අථ පරෙහි තං පග්ගහිතං සයඤ්චෙතං සක්කොති වූපසමෙතුං, උස්සාහජාතො හුත්වා දූරම්පි ගන්ත්වා තථා පටිපජ්ජිතබ්බං, යථා තං වූපසම්මති. සචෙ පන සයං න සක්කොති, සො ච විවාදො උපරූපරි වඩ්ඪතෙව, න වූපසම්මති. යෙ තත්ථ පතිරූපා සික්ඛාකාමා සබ්‍රහ්මචාරිනො, තෙ උස්සාහෙත්වා යෙන ධම්මෙන යෙන විනයෙන යෙන සත්ථුසාසනෙන තං අධිකරණං යථා වූපසම්මති, තථා වූපසමෙතබ්බං. එවං වූපසමෙන්තස්ස යො සඞ්ඝසාමග්ගිකරො කුසලො ධම්මො, අයමෙත්ථ එකධම්මොති අධිප්පෙතො. සො හි උභතොපක්ඛියානං ද්වෙළ්හකජාතානං භික්ඛූනං, තෙසං අනුවත්තනවසෙන ඨිතානං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං තෙසං ආරක්ඛදෙවතානං යාවදෙව බ්‍රහ්මානම්පි උප්පජ්ජනාරහං අහිතං දුක්ඛාවහං සංකිලෙසධම්මං අපනෙත්වා මහතො පුඤ්ඤරාසිස්ස කුසලාභිසන්දස්ස හෙතුභාවතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතසුඛාවහො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතායා’’තිආදි. තස්සත්ථො අනන්තරසුත්තෙ වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. සඞ්ඝසාමග්ගීති සඞ්ඝස්ස සමග්ගභාවො භෙදාභාවො එකකම්මතා එකුද්දෙසතා ච. ༡༩. མདོ་དགུ་པ་ལ། “ཆོས་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་གཅིག་གོ། “འདི་ནི་ཆོས་ཡིན། འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གལ་ཏེ་དགེ་འདུན་གྱི་ནང་དུ་རྩོད་པ་བྱུང་ན། དེ་ལ་ཆོས་འདོད་པའི་མཁས་པས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱ་སྟེ། “རྩོད་པ་འདི་ཉིད་འཕེལ་བར་གྱུར་ན་དགེ་འདུན་གྱི་གས་ཆག་གམ། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དུ་འགྱུར་བའི་གནས་འདི་ནི་ཡོད་དོ་”ཞེས་སོ། །གལ་ཏེ་རྩོད་གཞི་དེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ནས་གནས་པ་ན། མེ་ལ་རྐང་པས་བཅགས་པ་བཞིན་དུ་མྱུར་དུ་དེ་ལས་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་གཞན་དག་གིས་དེ་བཟུང་བ་ལ། རང་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཞི་བར་བྱེད་ནུས་ན། བརྩོན་འགྲུས་བསྐྱེད་དེ་ཐག་རིང་པོར་ཡང་སོང་ནས་རྩོད་གཞི་དེ་ཇི་ལྟར་ཞི་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་མི་ནུས་ལ། རྩོད་པ་དེ་ཡང་རིམ་བཞིན་འཕེལ་ཞིང་ཞི་བར་མི་འགྱུར་ན། དེ་ན་གནས་པའི་ཚུལ་མཐུན་ཞིང་བསླབ་པ་ལ་འདོད་པའི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་བསྐུལ་ནས། ཆོས་གང་དང་། འདུལ་བ་གང་དང་། སྟོན་པའི་བསྟན་པ་གང་གིས་རྩོད་གཞི་དེ་ཇི་ལྟར་ཞི་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་ཞི་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཞི་བར་བྱེད་པ་པོའི་དགེ་འདུན་མཐུན་པར་བྱེད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཡོད་པ་འདི་ནི་འདིར་“ཆོས་གཅིག་”ཅེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ། །ཆོས་དེ་ནི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀའི་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དགེ་སློང་མ་དང་། དགེ་བསྙེན་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་སྲུང་མའི་ལྷ་རྣམས་ནས་ཚངས་པའི་བར་དུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་བསལ་ནས། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དང་དགེ་བའི་རྒྱུན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ན་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་མདོ་སྔ་མར་བཤད་པའི་བཟློག་ཕྱོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“དགེ་འདུན་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་སྟེ། དབྱེན་མེད་པ་དང་། ལས་གཅིག་པ་དང་། འདོན་པ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། ། ගාථායං සුඛා සඞ්ඝස්ස සාමග්ගීති සුඛස්ස පච්චයභාවතො සාමග්ගී සුඛාති වුත්තා. යථා ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො’’ති (ධ. ප. 194). සමග්ගානඤ්චනුග්ගහොති සමග්ගානං සාමග්ගිඅනුමොදනෙන අනුග්ගණ්හනං සාමග්ගිඅනුරූපං, යථා තෙ සාමග්ගිං න විජහන්ති, තථා ගහණං ඨපනං අනුබලප්පදානන්ති අත්ථො. සඞ්ඝං සමග්ගං කත්වානාති භින්නං සඞ්ඝං රාජිපත්තං වා සමග්ගං සහිතං කත්වා. කප්පන්ති ආයුකප්පමෙව. සග්ගම්හි මොදතීති කාමාවචරදෙවලොකෙ අඤ්ඤෙ [Pg.68] දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අභිභවිත්වා දිබ්බසුඛං අනුභවන්තො ඉච්ඡිතනිප්ඵත්තියාව මොදති පමොදති ලලති කීළතීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། “དགེ་འདུན་མཐུན་པ་བདེ་བ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མཐུན་པ་ནི་བདེ་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དཔེར་ན། “སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་བ་ནི་བདེ་བ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལྟར། “མཐུན་པ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བས་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་སྟེ། མཐུན་པ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་དེ་དག་གིས་མཐུན་པ་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་འཛིན་པ་དང་། གནས་པ་དང་། སྟོབས་སྦྱིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དགེ་འདུན་མཐུན་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་གས་ཆག་གམ་དབྱེན་དུ་གྱུར་པའི་དགེ་འདུན་མཐུན་ཞིང་ལྷན་ཅིག་པར་བྱས་ནས་སོ། །“བསྐལ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚེའི་བསྐལ་པ་ཉིད་དོ། །“མཐོ་རིས་སུ་དགའ་བར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ལྷ་ཡུལ་དུ་ལྷ་གཞན་རྣམས་གནས་བཅུའི་སྒོ་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ལྷའི་བདེ་བ་མྱོང་བཞིན་དུ་རང་གི་འདོད་པ་གྲུབ་པས་དགའ་བ་དང་། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་དང་། རྩེ་བ་དང་། རོལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. පදුට්ඨචිත්තසුත්තවණ්ණනා ༡༠. སེམས་ཁྲོས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 20. දසමස්ස කා උප්පත්ති? අට්ඨුප්පත්තියෙව. එකදිවසං කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, ඉධෙකච්චො බහුං පුඤ්ඤකම්මං කරොති, එකච්චො බහුං පාපකම්මං, එකච්චො උභයවොමිස්සකං කරොති. තත්ථ වොමිස්සකාරිනො කීදිසො අභිසම්පරායො’’ති? අථ සත්ථා ධම්මසභං උපගන්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො තං කථං සුත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, මරණාසන්නකාලෙ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා’’ති දස්සෙන්තො ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉදං සුත්තං දෙසෙසි. ༢༠. མདོ་བཅུ་པའི་གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །ཉིན་གཅིག་དགེ་སློང་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་འདུ་ཁང་དུ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་གཏམ་འདི་སྐད་དུ་གླེང་བར་གྱུར་ཏེ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག འདི་ན་ཁ་ཅིག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་མང་པོ་བྱེད། ཁ་ཅིག་ནི་སྡིག་པའི་ལས་མང་པོ་བྱེད། ཁ་ཅིག་ནི་གཉིས་ཀ་འདྲེས་མ་བྱེད། དེ་ལ་འདྲེས་མ་བྱེད་པ་པོ་དེའི་ཕྱི་མའི་འགྲོ་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་”ཞེས་སོ། །དེ་ནས་སྟོན་པ་ཆོས་ཀྱི་འདུ་ཁང་དུ་གཤེགས་ཏེ་བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདན་བཟང་པོ་ལ་བཞུགས་ནས་གཏམ་དེ་གསན་ཏེ། “དགེ་སློང་དག འཆི་ཁའི་ཚེ་སེམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་ལ་ནི་ངན་འགྲོ་རེ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བྱུང་བ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། තත්ථ ඉධාති දෙසාපදෙසෙ නිපාතො. ස්වායං කත්ථචි පදෙසං උපාදාය වුච්චති ‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.369). කත්ථචි සාසනං උපාදාය ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො ඉධ දුතියො සමණො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241). කත්ථචි පදපූරණමත්තෙ ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30). කත්ථචි ලොකං උපාදාය වුච්චති ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.61). ඉධාපි ලොකෙ එව දට්ඨබ්බො. එකච්චන්ති එකං, අඤ්ඤතරන්ති අත්ථො. පුග්ගලන්ති සත්තං. සො හි යථාපච්චයං කුසලාකුසලානං තබ්බිපාකානඤ්ච පූරණතො මරණවසෙන ගලනතො ච පුග්ගලොති වුච්චති. පදුට්ඨචිත්තන්ති පදොසෙන ආඝාතෙන දුට්ඨචිත්තං. අථ වා පදුට්ඨචිත්තන්ති දොසෙන රාගාදිනා පදූසිතචිත්තං. එත්ථ ච එකච්චන්ති ඉදං පදුට්ඨචිත්තස්ස පුග්ගලස්ස විසෙසනං. යස්ස හි පටිසන්ධිදායකකම්මං ඔකාසමකාසි, සො තථා වුත්තො. යස්ස ච අකුසලප්පවත්තිතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා කුසලවසෙන ඔතාරෙතුං න සක්කා, එවං ආසන්නමරණො. එවන්ති ඉදානි වත්තබ්බාකාරං දස්සෙති. චෙතසාති අත්තනො චිත්තෙන චෙතොපරියඤාණෙන. චෙතොති තස්ස පුග්ගලස්ස චිත්තං. පරිච්චාති පරිච්ඡින්දිත්වා පජානාමි[Pg.69]. නනු ච යථාකම්මුපගඤාණස්සායං විසයොති? සච්චමෙතං, තදා පවත්තමානඅකුසලචිත්තවසෙන පනෙතං වුත්තං. དེ་ལ་“འདིར་” (idhā) ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །དེ་ཉིད་སྐབས་འགར་ཡུལ་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་དེ། “འདི་ཉིད་དུ་གནས་ཤིང་ལྷར་གྱུར་པའི་བདག་ལ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །སྐབས་འགར་བསྟན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་དེ། “དགེ་སློང་དག །འདི་ཉིད་དུ་དགེ་སྦྱོང་དང་པོ་ཡོད། འདིར་དགེ་སྦྱོང་གཉིས་པ་ཡོད།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །སྐབས་འགར་ཚིག་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་དུ་བརྗོད་དེ། “དགེ་སློང་དག །འདིར་བདག་གིས་ཟས་ཟོས་ཤིང་ལྷག་མ་སྤངས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །སྐབས་འགར་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་དེ། “འདིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་བ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །འདིར་ཡང་འཇིག་རྟེན་ཉིད་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“གཅིག་” (ekaccaṃ) ཞེས་པ་ནི་གཅིག་གམ་གཞན་ཞིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གང་ཟག་” (puggalaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ནོ། །དེ་ནི་རྐྱེན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་དེ་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གང་བར་བྱེད་པ་ (pūraṇa) དང་། འཆི་བའི་དབང་གིས་ལྷུང་བར་བྱེད་པའི་ (galana) ཕྱིར་གང་ཟག་ (puggala) ཅེས་བྱའོ། །“སྡང་བའི་སེམས་” (paduṭṭhacittaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་ཁོང་ཁྲོ་བས་ཉམས་པར་བྱས་པའི་སེམས་སོ། །ཡང་ན། “སྡང་བའི་སེམས་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་པས་ཉམས་པར་བྱས་པའི་སེམས་སོ། །འདིར་“གཅིག་” ཅེས་པ་འདི་ནི་སྡང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པའི་ལས་ཀྱིས་གོ་སྐབས་ཕྱེ་བའི་གང་ཟག་དེ་ནི་དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ། །གང་གི་མི་དགེ་བའི་འཇུག་པ་ལས་སེམས་བཟློག་སྟེ་དགེ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པར་བྱ་མི་ནུས་པ་དེ་ནི་དེ་ལྟར་འཆི་བ་ལ་ཉེ་བའོ། །“འདི་ལྟར་” (evaṃ) ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །“སེམས་ཀྱིས་” (cetasā) ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སེམས་སམ་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །“སེམས་” (ceto) ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེའི་སེམས་སོ། །“ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་” (paricca) ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་ཤེས་སོ། །འོ་ན་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ (yathākammupagañāṇa) ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེའི་ཚེ་འབྱུང་བཞིན་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ། ། ඉමම්හි චායං සමයෙති ඉමස්මිං කාලෙ, ඉමායං වා පච්චයසාමග්ගියං, අයං පුග්ගලො ජවනවීථියා අපරභාගෙ කාලං කරෙය්‍ය චෙති අත්ථො. න හි ජවනක්ඛණෙ කාලංකිරියා අත්ථි. යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙති යථා ආභතං කිඤ්චි ආහරිත්වා ඨපිතං, එවං අත්තනො කම්මුනා නික්ඛිත්තො නිරයෙ ඨපිතො එවාති අත්ථො. කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිතො උද්ධං. “དུས་འདི་ཉིད་ལ་” (imamhi cāyaṃ samaye) ཞེས་པ་ནི་དུས་འདིའམ། ཡང་ན་རྐྱེན་འདི་དག་འདུས་པ་ན། གང་ཟག་འདི་ཉིད་གཟུགས་བརྙན་གྱི་རྒྱུན་ (javanavīthi) གྱི་ཕྱི་མའི་ཆ་ལ་འཆི་བའི་དུས་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གཟུགས་བརྙན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འཆི་བའི་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ། །“ཇི་ལྟར་བསྐྱལ་བ་དེ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བར་ལྷུང་” (yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye) ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་དངོས་པོ་གང་ཞིག་བླངས་ཏེ་བཞག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་ལས་ཀྱིས་དམྱལ་བར་བཞག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ལུས་ཞིག་ནས་” (kāyassa bhedā) ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤི་བའི་འོག་ཏུ་” (paraṃ maraṇā) ཞེས་པ་ནི་དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་གསར་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕུང་པོ་ལེན་པ་ལའོ། །ཡང་ན། “ལུས་ཞིག་ནས་” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤི་བའི་འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་འཕོ་བ་ (cuti) ལས་གོང་དུའོ། ། අපායන්තිආදි සබ්බං නිරයස්සෙව වෙවචනං. නිරයො හි අයසඞ්ඛාතා සුඛා අපෙතොති අපායො; සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා වා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතොතිපි අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති; දොසබහුලත්තා වා දුට්ඨෙන කම්මුනා නිබ්බත්තා ගතීතිපි දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති එත්ථ දුක්කටකම්මකාරිනො, විනස්සන්තා වා එත්ථ නිපතන්ති සම්භිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාති විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරස්සාදට්ඨෙන නිරයො. අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනි වුච්චති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයො. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා, න විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපාතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායො. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච, සබ්බසම්පත්තිසමුස්සයෙහි විනිපතිතත්තා විනිපාතොති ච වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිඅනෙකප්පකාරො නිරයොව වුච්චති. ඉධ පන සබ්බපදෙහිපි නිරයොව වුත්තො. උපපජ්ජන්තීති පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. “ངན་སོང་” (apāya) ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་དམྱལ་བ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །དམྱལ་བ་ནི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ལས་བྲལ་བས་ན་“ངན་སོང་” (apāya) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སུ་གྲགས་པའི་བདེ་བ་ལས་བྲལ་བས་ཀྱང་“ངན་སོང་” ཞེས་བྱའོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བ་དང་སྐྱབས་ཡིན་པས་ན་“ལོག་པར་ལྷུང་བ་” (duggati) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ཉེས་པ་མང་བའི་ཕྱིར་ཉམས་པར་བྱས་པའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་འགྲོ་བ་ཡིན་པས་ཀྱང་“ལོག་པར་ལྷུང་བ་” ཞེས་བྱའོ། །འདིར་སྡིག་པ་བྱེད་པ་རྣམས་རང་དབང་མེད་པར་ལྷུང་བར་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་འདིར་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ཞིག་ཅིང་ཉམས་ནས་ལྷུང་བར་འགྱུར་བས་ན་“ལྷུང་བ་” (vinipāta) ཞེས་བྱའོ། །འདིར་རོ་མྱོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་བདེ་བ་མེད་པས་ན་རོ་མྱོང་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་“དམྱལ་བ་” (niraya) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། “ངན་སོང་” ཞེས་པའི་སྒྲས་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ལ་བརྗོད་དོ། །དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ནི་བདེ་འགྲོ་ལས་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ངན་སོང་ཡིན་ཡང་། མཐུ་ཆེན་པོའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ལོག་པར་ལྷུང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“ལོག་པར་ལྷུང་བ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ནི་བདེ་འགྲོ་ལས་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ངན་སོང་ཡང་ཡིན་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཡང་ཡིན་མོད། ལྷ་མ་ཡིན་བཞིན་དུ་རང་དབང་མེད་པར་ལྷུང་བ་མ་ཡིན་པས་ན་ལྷུང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“ལྷུང་བ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་རིས་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་ངན་སོང་ཡང་ཡིན་ལ་ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཡང་ཡིན་ཞིང་། འབྱོར་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལུས་ལས་ཉམས་ཤིང་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་“ལྷུང་བ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“དམྱལ་བ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་མནར་མེད་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པའི་དམྱལ་བ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དམྱལ་བ་ཉིད་གསུངས་སོ། །“སྐྱེའོ་” (uppajjanti) ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པའོ། ། ගාථාසු පඨමගාථා සඞ්ගීතිකාලෙ ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතා. ඤත්වානාති පුබ්බකාලකිරියා. ඤාණපුබ්බකඤ්හි බ්‍යාකරණං. හෙතුඅත්ථො වා ත්වා-සද්දො යථා ‘‘සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති, ජානනහෙතූති අත්ථො[Pg.70]. බුද්ධො, භික්ඛූනං සන්තිකෙති බුද්ධො භගවා අත්තනො සන්තිකෙ භික්ඛූනං එතං පරතො ද්වීහි ගාථාහි වුච්චමානං අත්ථං බ්‍යාකාසි. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ནི་ཆོས་བསྡུ་བའི་དུས་སུ་ཆོས་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་བཞག་གོ། །“ཤེས་ནས་” (ñatvāna) ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་བྱ་བའོ། །ཡེ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ནི་ལུང་བསྟན་པའོ། །ཡང་ན་“ནས་” (tvā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན། “སེང་གེ་མཐོང་ནས་འཇིགས་པ་སྐྱེའོ་” ཞེས་པ་ལྟར། ཤེས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སངས་རྒྱས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་དྲུང་དུ་གནས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ། འོག་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་བརྗོད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་འདི་ལུང་བསྟན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. སྐབས་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 3. තතියවග්ගො ༣. སྐབས་གསུམ་པ། 1. පසන්නචිත්තසුත්තවණ්ණනා ༡. སེམས་དང་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 21. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ පසන්නචිත්තන්ති රතනත්තයසද්ධාය කම්මඵලසද්ධාය ච පසන්නමානසං. සුගතින්ති සුන්දරං ගතිං, සුඛස්ස වා ගතින්ති සුගතිං. සග්ගන්ති රූපාදිසම්පත්තීහි සුට්ඨු අග්ගන්ති සග්ගං. ලොකන්ති ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපඵලානි, ලුජ්ජනට්ඨෙනෙව වා ලොකං. එත්ථ ච සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හති, සග්ගග්ගහණෙන දෙවගති එව. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ༢༡. སྐབས་གསུམ་པའི་དང་པོ་ལ། “སེམས་དང་བ་” (pasannacitta) ཞེས་པ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པ་དང་ལས་འབྲས་ལ་དད་པས་སེམས་དང་བའོ། །“བདེ་འགྲོ་” (sugati) ཞེས་པ་ནི་བཟང་པོའི་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་བདེ་བའི་འགྲོ་བ་ལ་བདེ་འགྲོ་ཞེས་བྱའོ། །“མཐོ་རིས་” (sagga) ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འབྱོར་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པས་ན་མཐོ་རིས་ཞེས་བྱའོ། །“འཇིག་རྟེན་” (loka) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་དོན་ཏེ། འདིར་བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ནོ། །འདིར་“བདེ་འགྲོ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་མིའི་འགྲོ་བ་ཡང་བསྡུས་ལ། “མཐོ་རིས་” ཞེས་པའི་སྒྲས་ལྷའི་འགྲོ་བ་ཉིད་བསྡུས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 2. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා ༢. བྱམས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 22. දුතියෙ මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානන්ති එත්ථ මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. පුඤ්ඤසද්දො ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.380) පුඤ්ඤඵලෙ ආගතො. ‘‘අවිජ්ජාගතොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො පුඤ්ඤඤ්චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) කාමරූපාවචරසුචරිතෙ. ‘‘පුඤ්ඤූපගං භවති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු සුගතිවිසෙසභූතෙ උපපත්තිභවෙ. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි – දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’තිආදීසු (ඉතිවු. 60; අ. නි. 8.36) කුසලචෙතනායං. ඉධ පන තෙභූමකකුසලධම්මෙ වෙදිතබ්බො. භායිත්ථාති එත්ථ දුවිධං භයං ඤාණභයං, සාරජ්ජභයන්ති. තත්ථ ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා[Pg.71], තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.33) ආගතං ඤාණභයං. ‘‘අහුදෙව භයං, අහු ඡම්භිතත්තං, අහු ලොමහංසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.318) ආගතං සාරජ්ජභයං. ඉධාපි සාරජ්ජභයමෙව. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, දීඝරත්තං කායවචීසංයමො වත්තපටිවත්තපූරණං එකාසනං, එකසෙය්‍යං, ඉන්ද්‍රියදමො, ධුතධම්මෙහි චිත්තස්ස නිග්ගහො, සතිසම්පජඤ්ඤං, කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන වීරියාරම්භොති එවමාදීනි යානි භික්ඛුනා, නිරන්තරං පවත්තෙතබ්බානි පුඤ්ඤානි, තෙහි මා භායිත්ථ, මා භයං සන්තාසං ආපජ්ජිත්ථ, එකච්චස්ස දිට්ඨධම්මසුඛස්ස උපරොධභයෙන සම්පරායිකනිබ්බානසුඛදායකෙහි පුඤ්ඤෙහි මා භායිත්ථාති. නිස්සක්කෙ හි ඉදං සාමිවචනං. ༢༢. མདོ་གཉིས་པ་ལ། “དགེ་སློང་དག །བསོད་ནམས་རྣམས་ལ་མ་...” ཞེས་པ་འདིར་“མ་” (mā) ཞེས་པ་ནི་དགག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“བསོད་ནམས་” (puñña) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “དགེ་སློང་དག །དགེ་བའི་ชོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་རྒྱུ་ལས་འདི་ལྟར་བསོད་ནམས་འཕེལ་ལོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་གོ། །“དགེ་སློང་དག །མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་པའི་གང་ཟག་འདིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འདོད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་འཇུག་གོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པ་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་འགྲོའི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ལ་འཇུག་གོ། །“དགེ་སློང་དག །བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་འདི་གསུམ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་དགེ་བའི་སེམས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཁམས་གསུམ་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །“མ་འཇིགས་ཤིག་” (bhāyittha) ཞེས་པ་འདིར་འཇིགས་པ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པ་དང་། བག་ཚ་བའི་འཇིགས་པའོ། །དེ་ལ། “དགེ་སློང་དག །ལྷ་ཚེ་རིང་པོ་དང་། ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་། བདེ་བ་མང་པོ་དང་། གཞལ་ཡས་ཁང་མཐོན་པོ་རྣམས་སུ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ་དེ་དག་ཀྱང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་ཕལ་ཆེར་འཇིགས་པ་དང་། སྐྲག་པ་དང་། སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འབྱུང་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པའོ། །“འཇིགས་པ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །བག་ཚ་བར་གྱུར་ཏོ། །སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འབྱུང་བ་ནི་བག་ཚ་བའི་འཇིགས་པའོ། །འདིར་ཡང་བག་ཚ་བའི་འཇིགས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག །ཡུན་རིང་པོའི་དུས་སུ་ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་དང་། ཆོས་སྤྱོད་དང་ཉེ་བའི་ཆོས་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྟན་གཅིག་པ་དང་། ཉལ་བ་གཅིག་པ་དང་། དབང་པོ་འདུལ་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་གཅུན་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་། ལས་ཀྱི་ས་ལ་བརྟེན་ནས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་དགེ་སློང་གིས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ལས་མ་འཇིགས་ཤིག །འཇིགས་པ་དང་སྐྲག་པ་ལ་མ་འཇུག་ཅིག །མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་བདེ་བ་འགའ་ཞིག་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་སྙམ་པའི་འཇིགས་པས། ཕྱི་མའི་ཚེ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་རྣམས་ལས་མ་འཇིགས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་འབྱུང་བའི་སྒྲ་ (nissakka) ནི་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་ (sāmivacana) ཉིད་དོ། ། ඉදානි තතො අභායිතබ්බභාවෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛස්සෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුඛසද්දො ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො, සුඛා විරාගතා ලොකෙ’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) සුඛමූලෙ ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) සුඛාරම්මණෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.255) සුඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛො පුඤ්ඤස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 118) සුඛහෙතුම්හි. ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ ධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.82) අබ්‍යාපජ්ජෙ. ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 204; ම. නි. 2.215) නිබ්බානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 125) සුඛවෙදනායං. ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53) උපෙක්ඛාවෙදනායං. ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.89) ඉට්ඨසුඛෙ. ‘‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤාන’’න්තිආදීසු (පෙටකො. 23) සුඛවිපාකෙ. ඉධාපි ඉට්ඨවිපාකෙ එව දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨස්සාතිආදීසු එසිතබ්බතො අනිට්ඨපටික්ඛෙපතො ච ඉට්ඨස්ස, කමනීයතො මනස්මිඤ්ච කමනතො පවිසනතො කන්තස්ස, පියායිතබ්බතො සන්තප්පනතො ච පියස්ස, මානනීයතො මනස්ස පවඩ්ඪනතො ච මනාපස්සාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිදං පුඤ්ඤානීති ‘‘පුඤ්ඤානී’’ති යදිදං වචනං, එතං සුඛස්ස ඉට්ඨස්ස විපාකස්ස අධිවචනං නාමං, සුඛමෙව තං [Pg.72] යදිදං පුඤ්ඤන්ති ඵලෙන කාරණස්ස අභෙදූපචාරං වදති. තෙන කතූපචිතානං පුඤ්ඤානං අවස්සංභාවිඵලං සුත්වා අප්පමත්තෙන සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කාතබ්බානීති පුඤ්ඤකිරියායං නියොජෙති, ආදරඤ්ච නෙසං තත්ථ උප්පාදෙති. ད་ནི་དེ་ལས་མི་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། “བདེ་བ་འདི་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བདེ་བ་” (sukha) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་བ་ནི་བདེ་བའོ། །འཇིག་རྟེན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་བདེ་བའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་བའི་རྩ་བ་ལ་འཇུག་གོ། །“མ་ཧཱ་ལི། གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་ནི་བདེ་བ་དང་། བདེ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དང་། བདེ་བ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་བའི་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །“དགེ་སློང་དག །ཇི་སྲིད་དུ་མཐོ་རིས་ཀྱི་བདེ་བ་རྣམས་ནི་ཚིག་གིས་བརྗོད་དེ་བགྲོད་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་བའི་རྐྱེན་གྱི་གནས་ལ་འཇུག་གོ། །“བསོད་ནམས་བསགས་པ་ནི་བདེ་བའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་བའི་རྒྱུ་ལ་འཇུག་གོ། །“ཆོས་འདི་དག་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་གནོད་པ་མེད་པ་ལ་འཇུག་གོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་བདེ་བ་མཆོག་གོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཇུག་གོ། །“བདེ་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་འཇུག་གོ། །“སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ཞི་བ་ལ། བདེ་བ་ཞེས་ཉིད་དུ་བཤད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ལ་འཇུག་གོ། །“ཀུན་དགའ་བོ། བདག་གིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཚོར་བ་གཉིས་ཀྱང་བཤད་དེ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་འཇུག་གོ། །“བསོད་ནམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་བདེ་བའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལ་འཇུག་གོ། །འདིར་ཡང་འདོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“འདོད་པ་” (iṭṭha) ལ་སོགས་པ་ལ། བཙལ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དང་མི་འདོད་པ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ན་“འདོད་པ་” (iṭṭha) ཞེས་བྱའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དང་ཡིད་ལ་འཇུག་ཅིང་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་ན་“སྡུག་པ་” (kanta) ཞེས་བྱའོ། །གཅེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་“ཕངས་པ་” (piya) ཞེས་བྱའོ། །བཀུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་དང་ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་“ཡིད་དུ་འོང་བ་” (manāpa) ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“བསོད་ནམས་རྣམས་ཞེས་པ་གང་ཡིན་པ་” (yadidaṃ puññāni) ཞེས་པ་ནི། “བསོད་ནམས་རྣམས་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། བདེ་བ་དང་འདོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། །བསོད་ནམས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་འབྲས་བུས་རྒྱུ་ལ་དབྱེར་མེད་དུ་བཏགས་ནས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཐོས་ནས། བག་ཡོད་པས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་བསོད་ནམས་རྣམས་བྱ་བར་བྱའོ་ཞེས་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་བསྐུལ་ཞིང་། དེ་དག་ལ་དེ་ལ་གུས་པ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ། ། ඉදානි අත්තනා සුනෙත්තකාලෙ කතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දීඝරත්තං පච්චනුභූතං භවන්තරපටිච්ඡන්නං උළාරතමං පුඤ්ඤවිපාකං උදාහරිත්වා තමත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අභිජානාමීති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානාමි, පච්චක්ඛතො බුජ්ඣාමි. දීඝරත්තන්ති චිරකාලං. පුඤ්ඤානන්ති දානාදිකුසලධම්මානං. සත්ත වස්සානීති සත්ත සංවච්ඡරානි. මෙත්තචිත්තන්ති මිජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. ලක්ඛණාදිතො පන හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහාසම්භවො විපත්ති. සා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තචිත්තං. භාවෙත්වාති මෙත්තාසහගතං චිත්තං, චිත්තසීසෙන සමාධි වුත්තොති මෙත්තාසමාධිං මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරං උප්පාදෙත්වා චෙව වඩ්ඪෙත්වා ච. සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙති සත්ත මහාකප්පෙ. සංවට්ට-විවට්ටග්ගහණෙනෙව හි සංවට්ටට්ඨායි-විවට්ටට්ඨායිනොපි ගහිතා. ඉමං ලොකන්ති කාමලොකං. සංවට්ටමානෙ සුදන්ති සංවට්ටමානෙ. සුදන්ති නිපාතමත්තං විනස්සමානෙති අත්ථො. ‘‘සංවත්තමානෙ සුද’’න්ති ච පඨන්ති. කප්පෙති කාලෙ. කප්පසීසෙන හි කාලො වුත්තො. කාලෙ ඛීයමානෙ කප්පොපි ඛීයතෙව. යථාහ – ད་ལྟ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་དྲང་སྲོང་སྤྱན་བཟང་གི་དུས་སུ་བསགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཉམས་སུ་མྱོང་ཞིང་། སྐྱེ་བ་གཞན་གྱིས་བསྒྲིབས་པའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དཔེར་དྲངས་ནས། དོན་དེ་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། “ང་ནི་མངོན་པར་ཤེས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མངོན་པར་ཤེས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ཤིང་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་པའོ། །“དུས་ཡུན་རིང་པོར་” ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་བའི་དུས་སུའོ། །“བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ལོ་བདུན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ལོ་འཁོར་བདུན་གྱི་བར་དུའོ། །“བྱམས་པའི་སེམས་” ཞེས་པ་ལ། མཛའ་བར་བྱེད་པས་ན་བྱམས་པ་སྟེ། གཅེས་པར་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་མཛའ་བཤེས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་བའམ། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འཇུག་པས་ཀྱང་བྱམས་པ་ཞེས་བྱའོ། །མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། ཕན་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། གནོད་སེམས་འཇོམས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆ་ལ་ལྟ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། །གནོད་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་འདིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ལ། ཆགས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་ཉམས་པའོ། །བྱམས་པ་དེ་ཉིད་སེམས་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བྱམས་པའི་སེམས་སོ། །“བསྒོམས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། བྱམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཏེ། སེམས་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བྱམས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏེ་བྱམས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་བསྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་ནས་སོ། །“འཇིག་པ་དང་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་བདུན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་བསྐལ་ཆེན་བདུན་གྱི་བར་དུའོ། །འཇིག་པ་དང་ཆགས་པ་ཞེས་བཟུང་བས་ནི། འཇིག་པར་གནས་པ་དང་ཆགས་པར་གནས་པའི་བསྐལ་པའང་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ། །“འཇིག་རྟེན་འདིར་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སོ། །“འཇིག་པའི་ཚེ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་བཞིན་པའི་དུས་སུའོ། །“སུ་དཾ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་སྟེ། འཇིག་པར་འགྱུར་བའི་ཚེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སཾ་ཝཏྟ་མཱ་ནེ་སུ་དཾ་” ཞེས་ཀྱང་འདོན་ནོ། །“བསྐལ་པ་” ཞེས་པ་ནི་དུས་ལའོ། །བསྐལ་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་དུས་ལ་བསྐལ་པ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། དུས་ཟད་པ་ན་བསྐལ་པའང་ཟད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති. (ජා. 1.2.190); “དུས་ཀྱིས་འབྱུང་པོ་ཀུན་ཟ་ཞིང་། །རང་ཉིད་དང་ནི་ལྷན་ཅིག་གོ །” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། ‘‘ආභස්සරූපගො හොමී’’ති වුත්තත්තා තෙජොසංවට්ටවසෙනෙත්ථ කප්පවුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ආභස්සරූපගොති තත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං උපගච්ඡාමීති ආභස්සරූපගො හොමි. විවට්ටමානෙති සණ්ඨහමානෙ, ජායමානෙති අත්ථො. සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජාමීති කස්සචි සත්තස්ස තත්ථ නිබ්බත්තස්ස අභාවතො සුඤ්ඤං, යං පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මවිමානං ආදිතො නිබ්බත්තං, තං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපපජ්ජාමි උපෙමි. බ්‍රහ්මාති කාමාවචරසත්තෙහි සෙට්ඨට්ඨෙන තථා තථා බ්‍රූහිතගුණතාය බ්‍රහ්මවිහාරතො නිබ්බත්තට්ඨෙන ච බ්‍රහ්මා. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතෙහි මහන්තො බ්‍රහ්මාති මහාබ්‍රහ්මා. තතො එව තෙ අභිභවිත්වා ඨිතත්තා [Pg.73] අභිභූ. තෙහි කෙනචි ගුණෙන න අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දසොති දස්සනසීලො, සො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං දස්සනසමත්ථො, අභිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බං පස්සාමීති අත්ථො. සෙසබ්‍රහ්මානං ඉද්ධිපාදභාවනාබලෙන අත්තනො චිත්තඤ්ච මම වසෙ වත්තෙමීති වසවත්තී හොමීති යොජෙතබ්බං. තදා කිර බොධිසත්තො අට්ඨසමාපත්තිලාභීපි සමානො තථා සත්තහිතං අත්තනො පාරමිපරිපූරණඤ්ච ඔලොකෙන්තො තාසු එව ද්වීසු ඣානභූමීසු නිකන්තිං උප්පාදෙත්වා මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අපරාපරං සංසරි. තෙන වුත්තං ‘‘සත්තවස්සානි…පෙ… වසවත්තී’’ති. “འོད་གསལ་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་མེས་འཇིག་པའི་དབང་གིས་བསྐལ་པ་ཆགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“འོད་གསལ་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། དེར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བའི་དབང་གིས་འོད་གསལ་གྱི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་ན། འོད་གསལ་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ། །“ཆགས་པའི་ཚེ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་པའམ་སྐྱེ་བའི་དུས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །“སྟོང་པའི་ཚངས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་སྐྱེས་སོ། །” ཞེས་པ་ནི། དེར་སེམས་ཅན་གང་ཡང་སྐྱེས་པ་... එවං භගවා රූපාවචරපුඤ්ඤස්ස විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි කාමාවචරපුඤ්ඤස්සාපි තං දස්සෙන්තො ‘‘ඡත්තිංසක්ඛත්තු’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කො අහොසින්ති ඡත්තිංස වාරෙ අඤ්ඤත්ථ අනුපපජ්ජිත්වා නිරන්තරං සක්කො දෙවානමින්දො තාවතිංසදෙවරාජා අහොසි. රාජා අහොසින්තිආදීසු චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි චතූහි ච සඞ්ගහවත්ථූහි ලොකං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කරතනං වත්තෙති, චතූහි සම්පත්තිචක්කෙහි වත්තති, තෙහි ච පරං වත්තෙති, පරහිතාය ච ඉරියාපථචක්කානං වත්තො එතස්මිං අත්ථීති චක්කවත්තී. රාජාති චෙත්ථ සාමඤ්ඤං, චක්කවත්තීති විසෙසං. ධම්මෙන චරතීති ධම්මිකො. ඤායෙන සමෙන වත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙනෙව රජ්ජං ලභිත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. පරහිතධම්මචරණෙන වා ධම්මිකො, අත්තහිතධම්මචරණෙන ධම්මරාජා, චතුරන්තාය ඉස්සරොති චාතුරන්තො, චතුසමුද්දන්තාය චතුබ්බිධදීපවිභූසිතාය ච පථවියා ඉස්සරොති අත්ථො. අජ්ඣත්තං කොපාදිපච්චත්ථිකෙ, බහිද්ධා ච සබ්බරාජානො අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන විජෙසීති විජිතාවී. ජනපදෙ ථාවරභාවං ධුවභාවං පත්තො, න සක්කා කෙනචි තතො චාලෙතුං ජනපදො වා තම්හි ථාවරියප්පත්තො අනුයුත්තො සකම්මනිරතො අචලො අසම්පවෙධීති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ཆེན་པོ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ཡང་བསྟན་པར་བཞེད་དེ། “ལན་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་ཏུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བརྒྱ་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། ལན་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གི་བར་དུ་སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་མ་སྐྱེས་པར་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་པོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷའི་རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །“རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་བཞི་དང་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་འཇིག་རྟེན་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་“རྒྱལ་པོ་” འོ། །འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་སྐོར་བར་བྱེད་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་བཞིས་འཇུག་པ་དང་། དེ་དག་གིས་གཞན་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། གཞན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འཁོར་ལོ་སྐོར་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་” འོ། །འདིར་“རྒྱལ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྱི་སྒྲ་ཡིན་ལ། “འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་བྱེ་བྲག་གི་སྒྲའོ། །ཆོས་ཀྱིས་སྤྱོད་པས་ན་“ཆོས་དང་ལྡན་པ་” སྟེ། རིགས་པ་དང་མཉམ་པས་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་ཐོབ་ནས་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པས་ན་“ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་” འོ། །ཡང་ན་གཞན་ལ་ཕན་པའི་ཆོས་སྤྱོད་པས་ན་ཆོས་དང་ལྡན་པ་དང་། རང་ལ་ཕན་པའི་ཆོས་སྤྱོད་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ། །མཐའ་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་པས་ན་“མཐའ་བཞི་པ་” སྟེ། རྒྱ་མཚོ་བཞིས་མཐའ་བསྐོར་ཞིང་གླིང་བཞིས་བརྒྱན་པའི་ས་གཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ནང་གི་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོ་དང་། ཕྱིའི་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་ཆད་པ་མེད་པ་དང་མཚོན་ཆ་མེད་པར་རྣམ་པར་རྒྱལ་བས་ན་“རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་” འོ། །ཡུལ་འཁོར་དུ་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་དང་མི་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པས་སུས་ཀྱང་ཡུལ་དེ་ལས་གཡོ་བར་མི་ནུས་པའམ། ཡང་ན་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བརྟན་པ་ཉིད་ཐོབ་ཅིང་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དང་། རང་གི་ལས་ལ་བརྩོན་ཞིང་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འཁྲུགས་པའི་ཡུལ་འཁོར་ཡོད་པས་ན་“ཡུལ་འཁོར་བརྟན་པ་ཐོབ་པ་” འོ། ། චක්කරතනං, හත්ථිරතනං, අස්සරතනං, මණිරතනං, ඉත්ථිරතනං, ගහපතිරතනං, පරිණායකරතනන්ති ඉමෙහි සත්තහි රතනෙහි සමුපෙතොති සත්තරතනසමන්නාගතො. තෙසු හි රාජා චක්කවත්ති චක්කරතනෙන අජිතං ජිනාති, හත්ථිඅස්සරතනෙහි විජිතෙ සුඛෙනෙව අනුවිචරති, පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති, සෙසෙහි උපභොගසුඛමනුභවති. පඨමෙන චස්ස උස්සාහසත්තියොගො[Pg.74], පච්ඡිමෙන මන්තසත්තියොගො, හත්ථිඅස්සගහපතිරතනෙහි පභූසත්තියොගො සුපරිපුණ්ණො හොති, ඉත්ථිමණිරතනෙහි තිවිධසත්තියොගඵලං. සො ඉත්ථිමණිරතනෙහි පරිභොගසුඛමනුභවති, සෙසෙහි උපභොගසුඛං. විසෙසතො චස්ස පුරිමානි තීණි අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති, මජ්ඣිමානි අලොභකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන, පච්ඡිමමෙකං අමොහකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති වෙදිතබ්බං පදෙසරජ්ජස්සාති ඛුද්දකරජ්ජස්ස. འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ། གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ། རྟ་རིན་པོ་ཆེ། ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ། བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ། ཁྱིམ་བདག་རིན་པོ་ཆེ། བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེ་སྟེ། རིན་པོ་ཆེ་བདུན་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པས་ན་“རིན་པོ་ཆེ་བདུན་དང་ལྡན་པ་” འོ། །དེ་དག་ལས་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེས་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་འཐོབ་པར་བྱེད། གླང་པོ་དང་རྟ་རིན་པོ་ཆེས་རང་གི་རྒྱལ་ཁམས་སུ་བདེ་བར་རྒྱུ་བར་བྱེད། བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེས་རྒྱལ་ཁམས་སྲུང་བར་བྱེད། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་བདེ་བ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། །དང་པོ་དེས་ནི་ཁོང་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཐ་མ་དེས་ནི་གྲོས་ཀྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་དང་། གླང་པོ་དང་རྟ་དང་ཁྱིམ་བདག་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དབང་གི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གགྱུར་ལ། བུད་མེད་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་གཉིས་ནི་མཐུ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་འབྲས་བུའོ། །ཁོང་ནི་བུད་མེད་དང་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེས་ལོངས་སྤྱོད་པའི་བདེ་བ་མྱོང་ཞིང་། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་བདེ་བ་མྱོང་ངོ། །ཁྱད་པར་དུ་ཁོང་གི་སྔ་མ་གསུམ་ནི་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་མཐུས་འགྲུབ་ལ། བར་པ་གསུམ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་མཐུས་འགྲུབ་ཅིང་། ཐ་མ་གཅིག་ནི་གཏི་མུག་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་མཐུས་འགྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཡུལ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་དོ། ། එතදහොසීති අත්තනො සම්පත්තියො පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පච්ඡිමෙ චක්කවත්තිකාලෙ එතං ‘‘කිස්ස නු ඛො මෙ ඉදං කම්මස්ස ඵල’’න්තිආදිකං අහොසි. සබ්බත්ථකමෙව තස්මිං තස්මිම්පි භවෙ එතදහොසියෙව. තත්ථායං චක්කවත්තිකාලවසෙන යොජනා. එවංමහිද්ධිකොති මණිරතනහත්ථිරතනාදිප්පමුඛාය කොසවාහනසම්පත්තියා ජනපදත්ථාවරියප්පත්තියා ච එවංමහිද්ධිකො. එවංමහානුභාවොති චක්කරතනාදිසමන්නාගමෙන කස්සචිපි පීළං අකරොන්තොව සබ්බරාජූහි සිරසා සම්පටිච්ඡිතසාසනවෙහාසගමනාදීහි එවං මහානුභාවො. දානස්සාති අන්නාදිදෙය්‍යධම්මපරිච්චාගස්ස. දමස්සාති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියදමනස්ස චෙව සමාධානවසෙන රාගාදිකිලෙසදමනස්ස ච. සංයමස්සාති කායවචීසංයමස්ස. තත්ථ යං සමාධානවසෙන කිලෙසදමනං, තං භාවනාමයං පුඤ්ඤං, තඤ්ච ඛො මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභූතං ඉධාධිප්පෙතං. තස්මිඤ්ච උපචාරප්පනාභෙදෙන දුවිධෙ යං අප්පනාප්පත්තං, තෙනස්ස යථාවුත්තාසු ද්වීසු ඣානභූමීසු උපපත්ති අහොසි. ඉතරෙන තිවිධෙනාපි යථාරහං පත්තචක්කවත්තිආදිභාවොති වෙදිතබ්බං. “འདི་སྙམ་དུ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཚེ། ཕྱིས་ཀྱི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དུས་སུ་“འདི་ནི་བདག་གི་ལས་གང་གི་འབྲས་བུ་ཡིན་ནམ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་པ་འདི་བྱུང་བའོ། །སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དུའང་དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འདི་སྙམ་དུ་གྱུར་པ་ཁོ་ནའོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་སྦྱར་བའོ། །“འདི་ལྟར་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དང་གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་མཛོད་དང་བཞོན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཡུལ་འཁོར་བརྟན་པ་ཐོབ་པས་ན་འདི་ལྟར་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བའོ། །“འདི་ལྟར་མཐུ་ཆེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པས་སུ་ལའང་གནོད་པ་མི་བྱེད་བཞིན་དུ། རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སྤྱི་བོས་བཀའ་ལེན་པ་དང་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པས་ན་འདི་ལྟར་མཐུ་ཆེ་བའོ། །“སྦྱིན་པའི་” ཞེས་པ་ནི་ཟས་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གཏོང་བའོ། །“དུལ་བའི་” ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་འདུལ་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འདུལ་བའོ། །“སྡོམ་པའི་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པའོ། །དེ་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་འདུལ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཏེ། དེ་ཡང་བྱམས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པར་གྱུར་པ་འདིར་བཞེད་དོ། །ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་འཇུག་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་དེ་ལས་གང་ཞིག་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེས། ཁོང་གི་གོང་དུ་བཤད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ས་གཉིས་པོ་དག་ཏུ་སྐྱེ་བ་བྱུང་བའོ། །གཞན་རྣམ་པ་གསུམ་པོས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ඉති භගවා අත්තානං කායසක්ඛි කත්වා පුඤ්ඤානං විපාකමහන්තතං පකාසෙත්වා ඉදානි තමෙවත්ථං ගාථාබන්ධෙන දස්සෙන්තො ‘‘පුඤ්ඤමෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පුඤ්ඤමෙව සො සික්ඛෙය්‍යාති යො අත්ථකාමො කුලපුත්තො, සො පුඤ්ඤඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානං පුනනතො ච ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති ලද්ධනාමං තිවිධං කුසලමෙව සික්ඛෙය්‍ය නිවෙසෙය්‍ය උපචිනෙය්‍ය පසවෙය්‍යාති අත්ථො. ආයතග්ගන්ති විපුලඵලතාය උළාරඵලතාය ආයතග්ගං, පියමනාපඵලතාය වා ආයතිං උත්තමන්ති ආයතග්ගං, ආයෙන වා යොනිසොමනසිකාරාදිප්පච්චයෙන උළාරතමෙන අග්ගන්ති ආයතග්ගං[Pg.75]. තකාරො පදසන්ධිකරො. අථ වා ආයෙන පුඤ්ඤඵලෙන අග්ගං පධානන්ති ආයතග්ගං. තතො එව සුඛුද්‍රයං සුඛවිපාකන්ති අත්ථො. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་སྐུ་དངོས་ཀྱི་དཔང་པོར་མཛད་ནས། བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་བསྟན་ཏེ། ད་ལྟ་དོན་དེ་ཉིད་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པར་བཞེད་དེ། “བསོད་ནམས་ཁོ་ན་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བསོད་ནམས་ཁོ་ན་ལ་ཁོང་གིས་བསླབ་པར་བྱའོ། །” ཞེས་པ་ནི། དོན་གཉེར་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་གང་ཞིག་གིས། བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་རྒྱུད་སྦྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། “བསོད་ནམས་” ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་རྣམ་པ་གསུམ་པའི་དགེ་བ་ཁོ་ན་ལ་བསླབ་པར་བྱ་ཞིང་། གཞུག་པར་བྱ་བ་དང་། བསགས་པར་བྱ་བ་དང་། སྤེལ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། འབྲས་བུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་སྡུག་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་པས་མ་འོངས་པ་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་རྒྱ་ཆེ་བས་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ནོ། །“ཏ་” ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ། །ཡང་ན་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་མཆོག་གམ་གཙོ་བོ་ཡིན་པས་ན་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། කතමං පන තං පුඤ්ඤං, කථඤ්ච නං සික්ඛෙය්‍යාති ආහ ‘‘දානඤ්ච සමචරියඤ්ච, මෙත්තචිත්තඤ්ච භාවයෙ’’ති. තත්ථ සමචරියන්ති කායවිසමාදීනි වජ්ජෙත්වා කායසමාදිචරිතං, සුවිසුද්ධං සීලන්ති අත්ථො. භාවයෙති අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙය්‍ය වඩ්ඪෙය්‍ය. එතෙ ධම්මෙති එතෙ දානාදිකෙ සුචරිතධම්මෙ. සුඛසමුද්දයෙති සුඛානිසංසෙ, ආනිසංසඵලම්පි නෙසං සුඛමෙවාති දස්සෙති. අබ්‍යාපජ්ජං සුඛං ලොකන්ති කාමච්ඡන්දාදිබ්‍යාපාදවිරහිතත්තා අබ්‍යාපජ්ජං නිද්දුක්ඛං, පරපීළාභාවෙ පන වත්තබ්බං නත්ථි. ඣානසමාපත්තිවසෙන සුඛබහුලත්තා සුඛං, එකන්තසුඛඤ්ච බ්‍රහ්මලොකං ඣානපුඤ්ඤානං, ඉතරපුඤ්ඤානං පන තදඤ්ඤං සම්පත්තිභවසඞ්ඛාතං සුඛං ලොකං පණ්ඩිතො සප්පඤ්ඤො උපපජ්ජති උපෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ගාථාසු ච වට්ටසම්පත්ති එව කථිතා. བསོད་ནམས་དེ་གང་ཞིག་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱ་ཞེ་ན། “སྦྱིན་པ་དང་ནི་སྤྱོད་པ་མཉམ་པ་དང་། །བྱམས་པའི་སེམས་ནི་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སྤྱོད་པ་མཉམ་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ནས། ལུས་ཀྱི་མཐུན་པའི་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ཏོ། །“བསྒོམ་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ལ་བསྐྱེད་ཅིང་སྤེལ་བར་བྱའོ། །“ཆོས་འདི་དག་” ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ཆོས་འདི་དག་གོ །“བདེ་བ་སྐྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་ཕན་ཡོན་ཅན་ཏེ། དེ་དག་གི་ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུའང་བདེ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །“གནོད་པ་མེད་པའི་བདེ་བའི་འཇིག་རྟེན་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་སེམས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་གནོད་པ་མེད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་སྟེ། གཞན་ལ་གནོད་པ་མེད་པའི་ཚུལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས། བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་དབང་གིས་བདེ་བ་མང་བའི་ཕྱིར་བདེ་བ་སྟེ། བསམ་གཏན་གྱི་བསོད་ནམས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་གཏན་དུ་བདེ་བའི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། བསོད་ནམས་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་བར་གཏོགས་པའི་བདེ་བའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མཁས་པ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་དག་སྐྱེ་ཞིང་ཉེ་བར་འགྲོའོ། །དེ་ལྟར་མདོ་འདི་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུ་འཁོར་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། ། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. උභයත්ථසුත්තවණ්ණනා ༣. དོན་གཉིས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ། ། 23. තතියෙ භාවිතොති උප්පාදිතො ච වඩ්ඪිතො ච. බහුලීකතොති පුනප්පුනං කතො. අත්ථොති හිතං. තඤ්හි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථොති වුච්චති. සමධිගය්හ තිට්ඨතීති සම්මා පරිග්ගහෙත්වා අවිජහිත්වා වත්තති. දිට්ඨධම්මිකන්ති දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො අත්තභාවො, දිට්ඨධම්මෙ භවං දිට්ඨධම්මිකං, ඉධලොකපරියාපන්නන්ති අත්ථො. සම්පරායිකන්ති ධම්මවසෙන සම්පරෙතබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො, සම්පරායෙ භවං සම්පරායිකං, පරලොකපරියාපන්නන්ති වුත්තං හොති. ༢༣. མདོ་གསུམ་པ་ལས། “བསྒོམས་པ།” ཞེས་པ་ནི་བསྐྱེད་པ་དང་སྤེལ་བའོ། །“མང་དུ་བྱས་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱས་པའོ། །“དོན།” ཞེས་པ་ནི་ཕན་པའོ། །ཕན་པ་དེ་ནི་བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་ཉེ་བར་བཅར་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་“དོན།” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“ཡང་དག་པར་བཟུང་ནས་གནས་པ།” ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཟུང་སྟེ་མ་བཏང་བར་འཇུག་པའོ། །“ཚེ་འདི་པ།” ཞེས་པ་ནི། མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་“ཚེ་འདི།” ཞེས་བརྗོད་དེ། ཚེ་འདི་ལ་བྱུང་བ་ནི་ཚེ་འདི་པ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་གཏོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཕྱི་མ་པ།” ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའོ། །ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་ལ་བྱུང་བ་ནི་ཕྱི་མ་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མ་ལ་གཏོགས་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། ། කො පනෙස දිට්ඨධම්මිකො නාම අත්ථො, කො වා සම්පරායිකොති? සඞ්ඛෙපෙන තාව යං ඉධලොකසුඛං, යඤ්චෙතරහි ඉධලොකසුඛාවහං, අයං දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො. සෙය්‍යථිදං – ගහට්ඨානං තාව ඉධ යං කිඤ්චි විත්තූපකරණං, අනාකුලකම්මන්තතා, ආරොග්‍යසංවිධානං, වත්ථුවිසදකිරියායොගවිහිතානි සිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානානි සඞ්ගහිතපරිජනතාති එවමාදි. පබ්බජිතානං පන යෙ ඉමෙ ජීවිතපරික්ඛාරා චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තෙසං අකිච්ඡලාභො, තත්ථ ච සඞ්ඛාය පටිසෙවනා[Pg.76], සඞ්ඛාය පරිවජ්ජනා, වත්ථුවිසදකිරියා, අප්පිච්ඡතා, සන්තුට්ඨි, පවිවෙකො, අසංසග්ගොති එවමාදි. පතිරූපදෙසවාසසප්පුරිසූපනිස්සයසද්ධම්මස්සවනයොනිසොමනසිකාරාදයො පන උභයෙසං සාධාරණා උභයානුරූපා චාති වෙදිතබ්බා. ཚེ་འདིའི་དོན་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ། ཕྱི་མའི་དོན་དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་མདོར་བསྡུས་ན། འཇིག་རྟེན་འདིའི་བདེ་བ་གང་ཡིན་པ་དང་། ད་ལྟ་འཇིག་རྟེན་འདིར་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཚེ་འདིའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། རེ་ཞིག་འདི་ན་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ། ནོར་དང་ཡོ་བྱད་ཅི་ཡང་རུང་བ་དང་། ལས་ཀྱི་མཐའ་མ་འཁྲུགས་པ་ཉིད་དང་། ནད་མེད་པར་བྱ་བའི་ཐབས་དང་། ཕྱི་ནང་གི་དངོས་པོ་གཙང་མར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པའི་བཟོའི་གནས་དང་རིག་པའི་གནས་རྣམས་དང་། འཁོར་རྣམས་བསྡུ་བས་བསྐྱངས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ནི། འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་གང་འདི་དག་སྟེ། ཆོས་གོས། བསོད་སྙོམས། གནས་མལ། ན་བའི་རྐྱེན་གྱི་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ཚེགས་མེད་པར་རྙེད་པ་དང་། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་བརྟག་སྟེ་བསྟེན་པ་དང་། སོ་སོར་བརྟག་སྟེ་སྤོང་བ་དང་། དངོས་པོ་གཙང་མར་བྱེད་པ་དང་། འདོད་ཆུང་ཉིད་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་དང་། དབེན་པ་དང་། འདུ་འཛི་མེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །མཐུན་པའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། གཉིས་ཀ་ལ་ཐུན་མོང་བ་དང་གཉིས་ཀ་ལ་མཐུན་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අප්පමාදොති එත්ථ අප්පමාදො පමාදප්පටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො. කො පනෙස පමාදො නාම? පමජ්ජනාකාරො. වුත්තං හෙතං – “བག་ཡོད་པ།” ཞེས་པ་འདིར། བག་ཡོད་པ་ནི་བག་མེད་པའི་གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །བག་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཅི་ཞེ་ན། བག་མེད་པའི་རྣམ་པའོ། །འདི་སྐད་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පාදනං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගොපමාදො. යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං. අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846). “དེ་ལ་བག་མེད་པ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སེམས་གཏོང་བ་དང་། གཏོང་བ་བསྐྱེད་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ་མ་གུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་། རྒྱུན་དུ་མི་བྱེད་པ་ཉིད་དང་། མཐར་ཕྱིན་པར་མི་བྱེད་པ་ཉིད་དང་། ཞུམ་པར་གནས་པ་ཉིད་དང་། འདུན་པ་དོར་བ་ཉིད་དང་། ཁུར་དོར་བ་ཉིད་དང་། མི་བསྟེན་པ་དང་། མི་བསྒོམ་པ་དང་། མང་དུ་མི་བྱེད་པ་དང་། མི་གནས་པ་དང་། རྗེས་སུ་མི་སྦྱོར་བའི་བག་མེད་པའོ། །འདི་ལྟ་བུའི་བག་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། བག་མེད་པའི་རྣམ་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། བག་མེད་པ་ཉིད་གང་ཡིན་པ་འདི་ལ་བག་མེད་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །” තස්මා වුත්තප්පටිපක්ඛතො අප්පමාදො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො හි සො සතියා අවිප්පවාසො, නිච්චං උපට්ඨිතස්සතියා එතං නාමං. අපරෙ පන ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤයොගෙන පවත්තා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා අප්පමාදො’’ති වදන්ති. དེའི་ཕྱིར། བཤད་མ་ཐག་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བག་ཡོད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེ་ནི་དྲན་པ་དང་མི་འབྲལ་བར་གནས་པ་སྟེ། རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་མིང་འདི་ཡིན་ནོ། །སློབ་དཔོན་གཞན་དག་ནི། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་འཇུག་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་དག་ལ་“བག་ཡོད་པ།” ཞེས་སྨྲའོ། ། ‘‘භාවිතො බහූලීකතො’’ති වුත්තං, කථං පනායං අප්පමාදො භාවෙතබ්බොති? න අප්පමාදභාවනා නාම විසුං එකභාවනා අත්ථි. යා හි කාචි පුඤ්ඤකිරියා කුසලකිරියා, සබ්බා සා අප්පමාදභාවනාත්වෙව වෙදිතබ්බා. විසෙසතො පන විවට්ටූපනිස්සයං සරණගමනං කායිකවාචසිකසංවරඤ්ච උපාදාය සබ්බා සීලභාවනා, සබ්බා සමාධිභාවනා, සබ්බා පඤ්ඤාභාවනා, සබ්බා කුසලභාවනා, අනවජ්ජභාවනා, අප්පමාදභාවනාති වෙදිතබ්බා. ‘‘අප්පමාදො’’ති හි ඉදං මහන්තං අත්ථං දීපෙති, මහන්තං අත්ථං පරිග්ගහෙත්වා තිට්ඨති. සකලම්පි තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආහරිත්වා අප්පමාදපදස්ස අත්ථං කත්වා කථෙන්තො ධම්මකථිකො ‘‘අතිත්ථෙන පක්ඛන්දො’’ති න වත්තබ්බො. කස්මා? අප්පමාදපදස්ස මහන්තභාවතො. තථා හි සම්මාසම්බුද්ධො කුසිනාරායං යමකසාලානමන්තරෙ පරිනිබ්බානසමයෙ නිපන්නො අභිසම්බොධිතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු අත්තනා භාසිතං ධම්මං [Pg.77] එකෙන පදෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො – ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති භික්ඛූනං ඔවාදමදාසි. තථා ච වුත්තං – “བསྒོམས་ཤིང་མང་དུ་བྱས་པ།” ཞེས་གསུངས་པ་ལ། བག་ཡོད་པ་འདི་ཇི་ལྟར་བསྒོམ་པར་བྱ་ཞེ་ན། བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལོགས་སུ་བསྒོམ་རྒྱུ་གཅིག་པུ་ཞིག་མེད་དོ། །བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དང་དགེ་བ་བྱེད་པ་ཅི་ཡང་རུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་ཁོ་ནར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཁྱད་པར་དུ་ནི། འཁོར་བ་ལས་གྲོལ་བའི་རཀྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བསྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་བསྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། དགེ་བ་བསྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་བསྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བག་ཡོད་པ།” ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དོན་ཆེན་པོ་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། །དོན་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་སོ། །སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་མཐའ་དག་དྲངས་ཏེ། བག་ཡོད་པའི་ཚིག་གི་དོན་བསྟན་ནས་ཆོས་བཤད་པའི་ཆོས་སྨྲ་བ་ལ། “བབ་སྟེགས་མེད་པར་མཆོངས་པ།” ཞེས་མི་བརྗོད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བག་ཡོད་པའི་ཚིག་གི་དོན་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྩྭ་མཆོག་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སཱ་ལའི་ཟུང་གི་བར་དུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བའི་དུས་སུ་གཤེགས་ཏེ་བཞུགས་བཞིན་དུ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་བར་དུ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཚིག་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པར་བཞེད་ནས། “བག་ཡོད་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱོས་ཤིག” ཅེས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་གནང་ངོ་། །དེ་བཞིན་དུ་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි ජඞ්ගලානං පාණානං පදජාතානි, සබ්බානි තානි හත්ථිපදෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති, හත්ථිපදං තෙසං අග්ගමක්ඛායති යදිදං මහන්තට්ඨෙන; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙතෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ම. නි. 1.300). “དགེ་སློང་དག །འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན། ས་ལ་རྒྱུ་བའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རྐང་རྗེས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་རྐང་རྗེས་སུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ། །གླང་པོ་ཆེའི་རྐང་རྗེས་དེ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ་ཆེ་བའི་དོན་གྱི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་རྩ་བ་ཅན་དང་། བག་ཡོད་པ་ལ་འདུ་བ་ཡིན་ཏེ། བག་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་གི་མཆོག་ཅེས་བརྗོད་དོ། །” ගාථාසු අප්පමාදං පසංසන්තීති දානාදිපුඤ්ඤකිරියාසු අප්පමාදං අප්පමජ්ජනං පණ්ඩිතා සප්පඤ්ඤා බුද්ධාදයො පසංසන්ති, වණ්ණෙන්ති ථොමෙන්ති. කස්මා? යස්මා අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිගණ්හාති පණ්ඩිතො. කෙ පන තෙ උභො අත්ථාති ආහ – ‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො’’ති, එවමෙත්ථ පදයොජනා වෙදිතබ්බා. ඉධාපි දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථොති ගහට්ඨස්ස තාව ‘‘අනවජ්ජානි කම්මානි, අනාකුලා ච කම්මන්තා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො කසිගොරක්ඛාදිවිධිනා ලද්ධබ්බො අත්ථො, පබ්බජිතස්ස පන අවිප්පටිසාරාදිඅත්ථො වෙදිතබ්බො. යො චත්ථො සම්පරායිකොති පන උභයෙසම්පි ධම්මචරියාව වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අත්ථාභිසමයාති දුවිධස්සපි අත්ථස්ස හිතස්ස පටිලාභා, ලද්ධබ්බෙන සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, ලාභො. සමයො එව අභිසමයො, අභිමුඛභාවෙන වා සමයො අභිසමයොති එවමෙත්ථ අභිසමයො වෙදිතබ්බො. ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරො. තතියෙන චෙත්ථ අත්ථ-සද්දෙන පරමත්ථස්ස නිබ්බානස්සාපි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටසම්පත්ති එව කථිතා. ගාථායං පන විවට්ටස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “བག་ཡོད་པ་ལ་བསྔགས་སོ།” ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་བག་ཡོད་པ་དང་བག་ཡོད་པར་བྱེད་པ་ལ། མཁས་པ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་ཤིང་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་བག་ཡོད་པའི་མཁས་པས་དོན་གཉིས་ཀ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ། །དོན་གཉིས་ཀ་དེ་གང་དག་ཡིན་ཞེ་ན། གསུངས་ཏེ། “ཚེ་འདིའི་དོན་གང་ཡིན་པ་དང་། ཕྱི་མའི་དོན་གང་ཡིན་པའོ། །” ཞེས་པས། འདི་ལྟར་འདིར་ཚིག་གི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་ཡང་། “ཚེ་འདིའི་དོན་གང་ཡིན་པ།” ཞེས་པ་ནི། རེ་ཞིག་ཁྱིམ་པ་ལ། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ལས་དང་། ལས་ཀྱི་མཐའ་མ་འཁྲུགས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཞིང་ལས་དང་བ་ལང་སྐྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐབས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ནི། འགྱོད་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕྱི་མའི་དོན་གང་ཡིན་པ།” ཞེས་པ་ནི། གཉིས་ཀ་ལ་ཡང་ཆོས་སྤྱོད་པ་ཁོ་ན་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“དོན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས།” ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་དོན་དང་ཕན་པ་རྙེད་པའི་ཕྱིར། ཐོབ་པར་བྱ་བས་འདུ་བ་དང་། འགྲོགས་པ་དང་། འདུས་པ་ནི་དུས་ཏེ། རྙེད་པའོ། །དུས་ཉིད་ལ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བ་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་འདིར་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །བརྟན་པ་དང་ལྡན་པས་“བརྟན་པ།” འོ། །འདིར་དོན་གྱི་སྒྲ་གསུམ་པས་ནི། དོན་དམ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡང་བསྡུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཁོ་ནའོ། །འདི་ལྟར་མདོ་འདི་ལ། འཁོར་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་ནི། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ཡང་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදං; අප්පමත්තා න මීයන්ති, යෙ පමත්තා යථා මතා. “བག་ཡོད་པ་ནི་འཆི་མེད་གནས། །བག་མེད་པ་ནི་འཆི་བའི་ལམ། །བག་ཡོད་པ་རྣམས་མི་འཆི་སཏེ། །བག་མེད་པ་རྣམས་ཤི་བ་བཞིན། །” ‘‘එවං විසෙසතො ඤත්වා, අප්පමාදම්හි පණ්ඩිතා; අප්පමාදෙ පමොදන්ති, අරියානං ගොචරෙ රතා. “འདི་ལྟར་ཁྱད་པར་ཤེས་བྱས་ནས། །བག་ཡོད་པ་ལ་མཁས་པ་རྣམས། །བག་ཡོད་པ་ལ་མངོན་དགའ་ཞིང་། །འཕགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་དགའ་འོ། །” ‘‘තෙ [Pg.78] ඣායිනො සාතතිකා, නිච්චං දළ්හපරක්කමා; ඵුසන්ති ධීරා නිබ්බානං, යොගක්ඛෙමං අනුත්තර’’න්ති. (ධ. ප. 21-23); “བསམ་གཏན་པ་དང་རྟག་བརྩོན་པ། །རྟག་ཏུ་བརྟན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཅན། །བརྟན་པས་མྱ་ངན་འདས་པ་སཏེ། །བླ་མེད་སྦྱོར་གྲོལ་ཐོབ་པར་བྱེད། །” තස්මා ‘‘අත්ථාභිසමයා’’ති එත්ථ ලොකුත්තරත්ථවසෙනපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. དེའི་ཕྱིར། “དོན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས།” ཞེས་པ་འདིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. අට්ඨිපුඤ්ජසුත්තවණ්ණනා ༤. རུས་པའི་ཕུང་པོའི་མདོའི་བཤད་པ། 24. චතුත්ථෙ එකපුග්ගලස්සාති එත්ථ පුග්ගලොති අයං වොහාරකථා. බුද්ධස්ස හි භගවතො දුවිධා දෙසනා සම්මුතිදෙසනා ච පරමත්ථදෙසනා චාති. තත්ථ ‘‘පුග්ගලො, සත්තො, ඉත්ථී, පුරිසො, ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො, දෙවො, මාරො’’ති එවරූපා සම්මුතිදෙසනා. ‘‘අනිච්චං, දුක්ඛං, අනත්තා, ඛන්ධා, ධාතු, ආයතනා, සතිපට්ඨානා’’ති එවරූපා පරමත්ථදෙසනා. තත්ථ භගවා යෙ සම්මුතිවසෙන දෙසනං සුත්වා විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, නෙසං සම්මුතිදෙසනං දෙසෙති. යෙ පන පරමත්ථවසෙන දෙසනං සුත්වා විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං පරමත්ථදෙසනං දෙසෙති. ༢༤. མདོ་བཞི་པ་ལས། “གང་ཟག་གཅིག” ཅེས་པ་འདིར། “གང་ཟག” ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཏམ་མོ། །སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བསྟན་པ་དང་དོན་དམ་པའི་བསྟན་པའོ། །དེ་ལ། “གང་ཟག སེམས་ཅན། བུད་མེད། སྐྱེས་བུ། རྒྱལ་རིགས། བྲམ་ཟེ། ལྷ། བདུད།” ཅེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བསྟན་པའོ། །“མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པ། ཕུང་པོ། ཁམས། སྐྱེ་མཆེད། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ།” ཅེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་བསྟན་པའོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་དག་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་ནུས་པ་དེ་དག་ལ་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བསྟན་པ་སྟོན་ཏོ། །གང་དག་ནི་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་ནུས་པ་དེ་དག་ལ་དོན་དམ་པའི་བསྟན་པ་སྟོན་ཏོ། ། තත්ථායං උපමා – යථා හි දෙසභාසාකුසලො තිණ්ණං වෙදානං අත්ථසංවණ්ණනකො ආචරියො යෙ දමිළභාසාය වුත්තෙ අත්ථං ජානන්ති, තෙසං දමිළභාසාය ආචික්ඛති. යෙ අන්ධකභාසාදීසු අඤ්ඤතරාය, තෙසං තාය තාය භාසාය. එවං තෙ මාණවකා ඡෙකං බ්‍යත්තං ආචරියමාගම්ම ඛිප්පමෙව සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. තත්ථ ආචරියො විය බුද්ධො භගවා, තයො වෙදා විය කථෙතබ්බභාවෙ ඨිතානි තීණි පිටකානි, දෙසභාසාකොසල්ලමිව සම්මුතිපරමත්ථකොසල්ලං, නානාදෙසභාසා මාණවකා විය සම්මුතිපරමත්ථවසෙන පටිවිජ්ඣනසමත්ථා වෙනෙය්‍යා, ආචරියස්ස දමිළභාසාදිආචික්ඛනං විය භගවතො සම්මුතිපරමත්ථවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. ආහ චෙත්ථ – དེ་ལ་འདི་ནི་དཔེ་སྟེ། དཔེར་ན་ཡུལ་གྱི་སྐད་ལ་མཁས་པ། རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་པའི་སློབ་དཔོན་གྱིས། གང་དག་ད་མི་ལའི་སྐད་ཀྱིས་བཤད་ན་དོན་ཤེས་པ་དེ་དག་ལ་ད་མི་ལའི་སྐད་ཀྱིས་སྟོན་ཏོ། །གང་དག་ནི་ཨན་དྷ་ཀའི་སྐད་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བས་བཤད་ན་དོན་ཤེས་པ་དེ་དག་ལ་སྐད་དེ་དང་དེས་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་དེ་དག་གིས་མཁས་པ་དང་གསལ་བའི་སློབ་དཔོན་ལ་བརྟེན་ནས་བཟོའི་གནས་མྱུར་དུ་སློབ་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ། སློབ་དཔོན་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །རིག་བྱེད་གསུམ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་གནས་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་མོ། །ཡུལ་གྱི་སྐད་ལ་མཁས་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་ལ་མཁས་པའོ། །ཡུལ་སྐད་སྣ་ཚོགས་པའི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་བཞིན་དུ་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་གྱི་དབང་གིས་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་སོ། །སློབ་དཔོན་གྱིས་ད་མི་ལའི་སྐད་ལ་སོགས་པས་སྟོན་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་གྱི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො; සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති. “སྨྲ་བའི་མཆོག་གྱུར་རྫོགས་སངས་རྒྱས། །བདེན་པ་གཉིས་ནི་གསུངས་པ་སཏེ། །ཀུན་རྫོབ་དང་ནི་དོན་དམ་ཉིད། །གསུམ་པ་གང་ཡང་མི་རྙེད་དོ། །” ‘‘සඞ්කෙතවචනං [Pg.79] සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණා; පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතකාරණා. “བརྡ་ཡི་ཚིག་གི་བདེན་པ་ནི། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་རྫོབ་རྒྱུ་ལས་བྱུང་། །དོན་དམ་ཚིག་གི་བདེན་པ་ནི། །ཆོས་རྣམས་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་། །” ‘‘තස්මා වොහාරකුසලස්ස, ලොකනාථස්ස සත්ථුනො; සම්මුතිං වොහරන්තස්ස, මුසාවාදො න ජායතී’’ති. “དེ་ཕྱིར་ཐ་སྙད་ལ་མཁས་པ། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་སྟོན་པ་ཡིས། །ཀུན་རྫོབ་ཐ་སྙད་གསུངས་ན་ཡང་། །བརྫུན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་མི་སྲིད། །” අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති – හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං,, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථං, චාති. ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති – ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති? ‘‘ඉත්ථී හිරියති ඔත්තප්පති, පුරිසො, ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො, දෙවො, මාරො’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු වා හොති. තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. གཞན་ཡང་། རྒྱུ་བརྒྱད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་ཏེ། ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། སོ་སོའི་སྐྱེས་བུའི་རྩོལ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། མཚམས་མེད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པའི་གནས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་དག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་མི་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ངོ་ཚ་ཞིང་ཁྲེལ་ཡོད་དོ།” ཞེས་བཤད་ན། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་མི་ཤེས་ཤིང་རྨོངས་པར་འགྱུར་ལ། མི་མཐུན་པར་ཡང་འགྱུར་ཏེ། “ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ངོ་ཚ་ཞིང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན།” སྙམ་མོ། །“བུད་མེད་ངོ་ཚ་ཞིང་ཁྲེལ་ཡོད་དོ། སྐྱེས་བུ་དང་། རྒྱལ་རིགས་དང་། བྲམ་ཟེ་དང་། ལྷ་དང་། བདུད་ངོ་ཚ་ཞིང་ཁྲེལ་ཡོད་དོ།” ཞེས་བཤད་ན་ནི་ཤེས་ཤིང་རྨོངས་པར་མི་འགྱུར་ལ། མི་མཐུན་པར་ཡང་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་སོ། ། ‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා කම්මස්සකතාදීපනත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති. “ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།” ཞེས་བཤད་ན་ཡང་ཚུལ་འདི་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་སོ། ། ‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා, ධාතූහි ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තථා ‘‘ඛන්ධා මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, පිතරං, අරහන්තං, රුහිරුප්පාදකම්මං, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං ආනන්තරියදීපනත්ථං බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථඤ්ච පුග්ගලකථං කථෙති. “འོད་མའི་ཚལ་ལ་སོགས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་རྣམས་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐྲུན་ཏོ། ཁམས་རྣམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱིས་བསྐྲུན་ཏོ།” ཞེས་གསུངས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མ་སྲོག་དང་ཕྲལ་ཏོ། །ཕ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་དང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལས་ངན་ཁྲག་ཕྱུང་བའི་ལས་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱེད་པའི་ལས་བྱེད་དོ། །ཁམས་རྣམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕུང་པོ་རྣམས་བྱམས་པ་སྒོམ་མོ། །ཁམས་རྣམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ། །ཁམས་རྣམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སོ་སོའི་སྐྱེས་བུའི་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། མཚམས་མེད་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པའི་གནས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་སོ། ། ‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති? ‘‘පුග්ගලා පටිග්ගණ්හන්තී’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු වා හොති. තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་ལེན་ཏོ། །ཁམས་རྣམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་ན། སྐྱེ་བོ་ཕལ་ཆེར་གྱིས་མི་ཤེས་ཤིང་། རྨོངས་པར་འགྱུར་ལ། “ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱིས་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་ལོག་པར་རྟོག་པས་གཤེ་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །“གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་ལེན་ཏོ། །” ཞེས་གསུངས་ན་ནི་ཤེས་པར་འགྱུར་ཞིང་། རྨོངས་པར་མི་འགྱུར་ལ། ལོག་པར་རྟོག་པས་གཤེ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་སོ། ། ලොකසම්මුතිඤ්ච [Pg.80] බුද්ධා භගවන්තො න පජහන්ති, ලොකසමඤ්ඤාය ලොකනිරුත්තියා ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති. තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති. සො ඉධාපි ලොකවොහාරවසෙන දෙසෙතබ්බමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එකපුග්ගලස්සා’’තිආදිමාහ. སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་མི་སྤོང་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐད་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྗོད་པ་ལ་གནས་བཞིན་དུ་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་མི་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ཡང་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་འདིར་ཡང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་པར་བྱ་བའི་དོན་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། “གང་ཟག་གཅིག་གི” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ එකපුග්ගලස්සාති එකසත්තස්ස. කප්පන්ති මහාකප්පං. යදිපි අච්චන්තසංයොගෙ ඉදං උපයොගවචනං, යත්ථ පන සත්තානං සන්ධාවනං සංසරණං සම්භවති, තස්ස වසෙන ගහෙතබ්බං. අට්ඨිකඞ්කලොති අට්ඨිභාගො. ‘‘අට්ඨිඛලො’’තිපි පඨන්ති, අට්ඨිසඤ්චයොති අත්ථො. අට්ඨිපුඤ්ජොති අට්ඨිසමූහො. අට්ඨිරාසීති තස්සෙව වෙවචනං. කෙචි පන ‘‘කටිප්පමාණතො හෙට්ඨා සමූහො කඞ්කලො නාම, තතො උපරි යාව තාලප්පමාණං පුඤ්ජො, තතො උපරි රාසී’’ති වදන්ති. තං තෙසං මතිමත්තං. සබ්බමෙතං සමූහස්සෙව පරියායවචනං වෙපුල්ලස්සෙව උපමාභාවෙන ආහටත්තා. དེ་ལ་ “གང་ཟག་གཅིག་གི” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་གཅིག་གིའོ། །“བསྐལ་པར” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོའོ། །གལ་ཏེ་འདི་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྦྱོར་བའི་དོན་དུ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུག་པ་དང་འཁོར་བར་འགྱུར་བའི་གནས་གང་ཡིན་པ་དེའི་དབང་གིས་གཟུང་བར་བྱའོ། །“རུས་པའི་ཀེང་རུས” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རུས་པའི་ཆའོ། །“རུས་པའི་ཕུང་པོ” ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། རུས་པའི་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“རུས་པའི་ཕུང་པོ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རུས་པའི་འདུས་པའོ། །“རུས་པའི་སྤུངས་པ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “རྐེད་པའི་ཚད་ལས་མན་ཆད་ཀྱི་འདུས་པ་ལ་ཀེང་རུས་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལས་ཡར་ཏཱ་ལའི་ཤིང་གི་ཚད་ཀྱི་བར་ལ་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། དེ་ལས་ཡར་ལ་སྤུངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་ཟེར་རོ། །དེ་ནི་དེ་དག་གི་རང་གི་བློ་བཟོ་ཙམ་མོ། །འདི་ཐམས་ཅད་ནི་འདུས་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་ཏེ། རི་བོ་གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་དཔེར་བཀོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། සචෙ සංහාරකො අස්සාති අවිප්පකිරණවසෙන සංහරිත්වා ඨපෙතා කොචි යදි සියාති පරිකප්පනවසෙන වදති. සම්භතඤ්ච න විනස්සෙය්‍යාති තථා කෙනචි සම්භතඤ්ච තං අට්ඨිකඞ්කලං අන්තරධානාභාවෙන පූතිභූතං චුණ්ණවිචුණ්ණඤ්ච අහුත්වා සචෙ න විනස්සෙය්‍යාති පරිකප්පනවසෙනෙව වදති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, එකස්ස සත්තස්ස කම්මකිලෙසෙහි අපරාපරුප්පත්තිවසෙන එකං මහාකප්පං සන්ධාවන්තස්ස සංසරන්තස්ස එවං මහාඅට්ඨිසඤ්චයො භවෙය්‍ය, ආරොහපරිණාහෙහි යත්තකොයං වෙපුල්ලපබ්බතො. සචෙ පනස්ස කොචි සංහරිත්වා ඨපෙතා භවෙය්‍ය, සම්භතඤ්ච තං සචෙ අවිනස්සන්තං තිට්ඨෙය්‍යාති. අයඤ්ච නයො නිබ්බුතප්පදීපෙ විය භිජ්ජනසභාවෙ කළෙවරනික්ඛෙපරහිතෙ ඔපපාතිකත්තභාවෙ සබ්බෙන සබ්බං අනට්ඨිකෙ ච ඛුද්දකත්තභාවෙ වජ්ජෙත්වා වුත්තො. කෙචි පන ‘‘පරිකප්පනවසෙන ඉමස්ස නයස්ස ආහටත්තා තෙසම්පි යදි සියා අට්ඨිකඞ්කලො, තෙනාපි සහෙව අයං අට්ඨිපුඤ්ජපරිමාණො වුත්තො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘නයිදමෙවං ලබ්භමානස්සෙව අට්ඨිපුඤ්ජස්ස වසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඉමස්ස පරිමාණස්ස වුත්තතා. තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති. “གལ་ཏེ་སྡུད་པ་པོ་ཞིག་ཡོད་པར་གྱུར་ན” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁ་ཐོར་བ་མ་ཡིན་པར་བསྡུས་ནས་འཇོག་པ་པོ་ཞིག་གལ་ཏེ་ཡོད་པར་གྱུར་ན་ཞེས་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ། །“བསགས་པ་དེ་ཡང་ཞིག་པར་མ་གྱུར་ན” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་སུ་ཞིག་གིས་བསགས་པའི་རུས་པའི་ཀེང་རུས་དེ་ཉིད་མི་སྣང་བར་མ་གྱུར་ཅིང་། རུལ་ནས་ཕྱེ་མར་མ་སོང་བར་གལ་ཏེ་ཞིག་པར་མ་གྱུར་ན་ཞེས་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག སེམས་ཅན་གཅིག་གིས་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་ལེན་ཅིང་། བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གཅིག་གི་བར་དུ་རྒྱུག་ཅིང་འཁོར་བར་གྱུར་ན། རུས་པའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། སྲིད་དང་ཞེང་གི་ཚད་ནི་རི་བོ་གྱ་ནོམ་པ་འདི་ཙམ་མོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལ་བསྡུས་ནས་འཇོག་པ་པོ་ཞིག་ཡོད་པར་གྱུར་ལ། བསགས་པ་དེ་ཡང་ཞིག་པ་མེད་པར་གནས་པར་གྱུར་ན་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་མར་མེ་ཤི་བ་བཞིན་དུ་འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་དང་། རོ་སྐྱུར་བ་མེད་པའི་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བའི་ལུས་ཅན་དང་། རུས་པ་གཏན་ནས་མེད་པའི་ལུས་ཆུང་ངུ་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྤངས་ནས་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་འདི་བཀོད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལའང་གལ་ཏེ་རུས་པའི་ཀེང་རུས་ཡོད་པར་གྱུར་ན། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རུས་པའི་ཕུང་པོའི་ཚད་འདི་གསུངས་སོ། །” ཞེས་ཟེར་རོ། །གཞན་དག་ནི་ “འདི་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ཏེ། ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་རུས་པའི་ཕུང་པོ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་ཚད་འདི་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་གཟུང་བར་བྱའོ། །” ཞེས་ཟེར་རོ། ། ගාථාසු [Pg.81] මහෙසිනාති මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො එසති ගවෙසතීති මහෙසී, සම්මාසම්බුද්ධො. ‘‘ඉති වුත්තං මහෙසිනා’’ති ච භගවා ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදීසු විය අත්තානං අඤ්ඤං විය කත්වා දස්සෙති. වෙපුල්ලොති රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙසු පඤ්චසු පබ්බතෙසු විපුලභාවතො වෙපුල්ලොති ලද්ධනාමො. තතො එව මහා, ඨිතදිසාභාගවසෙන උත්තරො ගිජ්ඣකූටස්ස. ගිරිබ්බජෙති ගිරිබ්බජපුරනාමකස්ස රාජගහස්ස සමීපෙ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་འཚོལ་ཞིང་བཙལ་བས་ན་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །“དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་དེ་སྐད་གསུངས” ཞེས་བྱ་བ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་གཞན་ལྟ་བུར་མཛད་ནས་སྟོན་པའོ། །“གྱ་ནོམ་པ” ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་རི་ལྔའི་ནང་ནས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་རིའོ། །དེའི་ཕྱིར་ན་ཆེ་བ་སྟེ། གནས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱ་རྒོད་ཕུང་པའི་རིའི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་དོ། །“རིའི་ར་བར” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིའི་ར་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུའོ། ། එත්තාවතා භගවා ‘‘එත්තකෙනාපි කාලෙන අනුපච්ඡින්නභවමූලස්ස අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකස්ස පුථුජ්ජනස්ස අයමීදිසී කටසිවඩ්ඪනා’’ති වට්ටෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙසං අරියසච්චානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස එවං කටසිවඩ්ඪනා, තානි අරියසච්චානි දිට්ඨවතො අරියපුග්ගලස්ස අයං නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘යතො ච අරියසච්චානී’’තිආදිමාහ. འདི་ཙམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “འདི་ཙམ་གྱི་དུས་སུའང་སྲིད་པའི་རྩ་བ་མ་ཆད་ཅིང་བདེན་པའི་དོན་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་དུར་ཁྲོད་སྤེལ་བ་ཡོད་དོ། །” ཞེས་འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་གང་དག་རྗེས་སུ་མ་རྟོགས་ཤིང་ཁོང་དུ་མ་ཆུད་པས་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་འདི་ལྟར་དུར་ཁྲོད་སྤེལ་བར་འགྱུར་བ་ལ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་དེ་དག་མཐོང་བའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་ལ་འདི་ལྟ་བུ་མེད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། “གང་གི་ཚེ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ යතොති යදා. අරියසච්චානීති අරණීයතො අරියානි, අවිතථභාවෙන සච්චානි චාති අරියසච්චානි, අරියභාවකරානි වා සච්චානි අරියසච්චානි, අරියෙහි වා බුද්ධාදීහි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි සච්චානි අරියසච්චානි. අථ වා අරියස්ස සච්චානි අරියසච්චානි. සදෙවකෙන හි ලොකෙන සරණන්ති අරණීයතො අරියො භගවා, තෙන සයම්භුඤාණෙන දිට්ඨත්තා තස්ස සච්චානීති අරියසච්චානි. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්මා හෙතුනා ඤායෙන විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන පස්සති. දුක්ඛන්තිආදි අරියසච්චානං සරූපදස්සනං. තත්ථ අනෙකූපද්දවාධිට්ඨානතාය කුච්ඡිතභාවතො බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තවිරහෙන තුච්ඡභාවතො ච දුක්ඛං. දුක්ඛං සමුප්පජ්ජති එතෙනාති දුක්ඛසමුප්පාදො, දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛං අතික්කමති එතෙන ආරම්මණප්පච්චයභූතෙන, එත්ථ වාති දුක්ඛස්ස අතික්කමො, නිබ්බානං. ආරකත්තා කිලෙසෙහි අරණීයතො ච අරියො. සම්මාදිට්ඨිආදීනං අට්ඨන්නං අඞ්ගානං වසෙන අට්ඨඞ්ගිකො. මාරෙන්තො කිලෙසෙ ගච්ඡති, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගතීති මග්ගො. තතො එව දුක්ඛස්ස උපසමං නිරොධං ගච්ඡතීති දුක්ඛූපසමගාමී. යතො සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්බන්ධො. དེ་ལ་ “གང་གི་ཚེ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་གི་དུས་སུའོ། །“འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས” ཞེས་བྱ་བ་ནི། བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་འཕགས་པ་དང་། མ་ནོར་བའི་ཕྱིར་བདེན་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །ཡང་ན་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །ཡང་ན་འཕགས་པ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །ཡང་ན་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྐྱབས་སུ་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཕགས་པ་སྟེ། དེས་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་དེའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ། །“ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་བ” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚུལ་དང་རྒྱུ་མཐུན་པར་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མཐོང་བའོ། །“སྡུག་བསྔལ་བ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་ངོ་བོ་སྟོན་པའོ། །དེ་ལ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་མའི་གནས་ཡིན་པས་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་དང་། གཙང་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་མེད་པས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །འདིས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུའོ། །དམིགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་འདིས་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདའ་བར་བྱེད་པའམ། འདིར་འདའ་བར་བྱེད་པས་སྡུག་བསྔལ་ལས་འདས་པ་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པ་དང་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་འཕགས་པའོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསོད་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའམ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའམ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བས་ན་ལམ་མོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་འགོག་པར་འགྲོ་བས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྲོ་བའོ། །“གང་གི་ཚེ་ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་བ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་འབྲེལ་ལོ། ། ස [Pg.82] සත්තක්ඛත්තුං පරමං, සන්ධාවිත්වාන පුග්ගලොති සො එවං චතුසච්චදස්සාවී අරියපුග්ගලො සොතාපන්නො සබ්බමුදින්ද්‍රියො සමානො සත්තවාරපරමංයෙව භවාදීසු අපරාපරුප්පත්තිවසෙන සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා. එකබීජී, කොලංකොලො, සත්තක්ඛත්තුපරමොති ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවෙන තයො හි සොතාපන්නා. තෙසු සබ්බමුදින්ද්‍රියස්ස වසෙනිදං වුත්තං ‘‘ස සත්තක්ඛත්තුං පරමං, සන්ධාවිත්වානා’’ති. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො පරියොසානකරො හොති. කථං? සබ්බසංයොජනක්ඛයා අනුපුබ්බෙන අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා නිරවසෙසානං සංයොජනානං ඛෙපනාති අරහත්තඵලෙනෙව දෙසනාය කූටං ගණ්හි. “གང་ཟག་དེ་ནི་ལན་བདུན་མཆོག་ཏུ་རྒྱུག་པར་འགྱུར” ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དབང་པོ་ཀུན་ཏུ་རྟུལ་པོ་དེ་ཉིད་ལན་བདུན་གྱི་མཐའ་ཙམ་དུ་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པར་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་རྒྱུག་ཅིང་འཁོར་ནས་སོ། །ས་བོན་གཅིག་པ་དང་། རིགས་ནས་རིགས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་། ལན་བདུན་པ་མཆོག་ཏུ་བྱེད་པ་ཞེས་དབང་པོ་རྣོན་པོ་དང་། འབྲིང་དང་། རྟུལ་པོའི་དབང་གིས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་གསུམ་ཡོད་དོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་དབང་པོ་ཀུན་ཏུ་རྟུལ་པོའི་དབང་གིས་ “གང་ཟག་དེ་ནི་ལན་བདུན་མཆོག་ཏུ་རྒྱུག་པར་འགྱུར” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པར་འགྱུར” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་དང་མཇུག་སྡུད་པར་བྱེད་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ཟད་པས་རིམ་གྱིས་ལམ་གྱི་མཆོག་ཐོབ་ནས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མ་ལུས་པ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པའི་རྩེ་མོ་བཟུང་བའོ། ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. මුසාවාදසුත්තවණ්ණනා ༥. རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། 25. පඤ්චමෙ එකධම්මං අතීතස්සාති කා උප්පත්ති? භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, තිත්ථියානං පරිහායි. තෙ හතලාභසක්කාරා නිප්පභා නිත්තෙජා ඉස්සාපකතා චිඤ්චමාණවිකං නාම පරිබ්බාජිකං උය්‍යොජෙසුං – ‘‘එහි, ත්වං භගිනි, සමණං ගොතමං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛස්සූ’’ති. සා භගවන්තං චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තං උපගන්ත්වා අභූතෙන අබ්භාචික්ඛිත්වා සක්කෙනස්සා අභූතභාවෙ පකාසිතෙ මහාජනෙන ‘‘ධී කාළකණ්ණී’’ති විහාරතො නික්කඩ්ඪාපිතා පථවියා විවරෙ දින්නෙ අවීචිජාලානං ඉන්ධනං හුත්වාව අවීචිනිරයෙ නිබ්බත්ති, භිය්‍යොසොමත්තාය තිත්ථියානං ලාභසක්කාරො පරිහායි. භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, චිඤ්චමාණවිකා එවං උළාරගුණං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යං සම්මාසම්බුද්ධං අභූතෙන අක්කොසිත්වා මහාවිනාසං පත්තා’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි සා මං අභූතෙන අක්කොසිත්වා මහාවිනාසං පත්තායෙවා’’ති මහාපදුමජාතකම්පි විත්ථාරෙත්වා උපරි ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ‘‘එකධම්මං අතීතස්සා’’ති ඉදං සුත්තං දෙසෙසි. ༢༥. མདོ་ལྔ་པ་ “ཆོས་གཅིག་ལས་འདས་པ” ཞེས་བྱ་བའི་གླེང་གཞི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་བྱུང་ཞིང་། མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ། །རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཉམས་ཤིང་། གཟི་བརྗིད་མེད་པ་དང་། མཐུ་མེད་པར་གྱུར་ལ། ཕྲག་དོག་གིས་གཟིར་བའི་མུ་སྟེགས་ཅན་དེ་དག་གིས་ཙིཉྩ་མ་ཎ་བི་ཀཱ་ཞེས་བྱ་བའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་ལ་ “སྲིང་མོ་ཚུར་ཤོག ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ལ་མི་བདེན་པས་སྐུར་བ་ཐོབ་ཅིག” ཅེས་བསྐུལ་ཏོ། །མོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་འཁོར་བཞིའི་དབུས་སུ་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་པའི་དྲུང་དུ་འོངས་ནས་མི་བདེན་པས་སྐུར་བ་བཏབ་པ་ན། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མོའི་མི་བདེན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པས། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པོ་ཆེས་ “ཀྱེ་མ་བྱུར་མ་འདི” ཞེས་གཙུག་ལག་ཁང་ནས་ཕྱིར་བསྐྲད་དོ། །ས་ཆེན་པོ་ཁ་བྱེ་ནས་གནས་བྱིན་པ་ན། མོ་ནི་མནར་མེད་པའི་མེ་ལྕེའི་བུད་ཤིང་དུ་གྱུར་ཏེ་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ། །མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ནི་ཆེས་ཆེར་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་འདུ་རའི་ནང་དུ་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག ཙིཉྩ་མ་ཎ་བི་ཀཱས་འདི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མི་བདེན་པས་གཤེ་བར་བྱས་ནས་ཆུད་ཟོས་ཆེན་པོར་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་གཏམ་གླེང་བར་བྱས་སོ། །སྟོན་པ་བྱོན་ནས་ “དགེ་སློང་དག ཁྱེད་རྣམས་ད་ལྟ་གཏམ་གང་གིས་འཁོད་དོ། །” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “འདི་ལྟ་བུ་ལགས་སོ། །” ཞེས་གསོལ་བས། “དགེ་སློང་དག ད་ལྟ་ཁོ་ནར་མ་ཟད་དེ། སྔོན་ཡང་མོས་ང་ལ་མི་བདེན་པས་གཤེ་བར་བྱས་ནས་ཆུད་ཟོས་སུ་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་པདྨ་ཆེན་པོའི་སྐྱེས་རབས་ཀྱང་རྒྱས་པར་བཤད་ནས། གོང་དུ་ཆོས་སྟོན་པར་བཞེད་དེ་གླེང་གཞི་འདི་ལས་ “ཆོས་གཅིག་ལས་འདས་པ” ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། තත්ථ එකධම්මන්ති එකං වචීසච්චසඞ්ඛාතං ධම්මං. අතීතස්සාති යා සා අට්ඨ අනරියවොහාරෙ වජ්ජෙත්වා අට්ඨසු අරියවොහාරෙසු පතිට්ඨාපනත්ථං ‘‘සච්චං[Pg.83], භණෙ, නාලික’’න්ති අරියෙහි ඨපිතා මරියාදා, තං අතික්කමිත්වා ඨිතස්ස. පුරිසො එව පුග්ගලොති පුරිසපුග්ගලො, තස්ස. අකරණීයන්ති කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං. සම්පජානමුසාවාදී හි පුග්ගලො කිඤ්චි පාපකම්මං කත්වා ‘‘ඉදං නාම තයා කත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න මයා කත’’න්ති මුසාවාදෙනෙව පරිහරිස්සති. එවඤ්ච පටිපජ්ජන්තො කිඤ්චි පාපකම්මං කරොතියෙව, න තත්ථ ලජ්ජති සච්චමරියාදාය සමතික්කන්තත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘කතමං එකධම්මං, යදිදං, භික්ඛවෙ, සම්පජානමුසාවාදො’’ති. དེ་ལ་ “ཆོས་གཅིག་ལས” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངག་གི་བདེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་གཅིག་ལའོ། །“འདས་པ” ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་སྙད་བརྒྱད་སྤངས་ནས་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་བརྒྱད་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཀྱེ་མ། བདེན་པ་སྨྲོས་ཤིག རྫུན་མ་སྨྲ་ཞིག” ཅེས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཞག་པའི་མཚམས་གང་ཡིན་པ་དེ་ལས་འདས་ཏེ་གནས་པོའོ། །“སྐྱེས་བུ་གང་ཟག” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཉིད་གང་ཟག་སྟེ། དེ་ལའོ། །“མི་བྱ་བ་མེད” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱེད་མི་ནུས་པ་མེད་པའོ། །ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བའི་གང་ཟག་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས། “འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་བྱས་སོ། །” ཞེས་བརྗོད་པ་ན། “བདག་གིས་མ་བྱས་སོ། །” ཞེས་རྫུན་སྨྲ་བ་ཉིད་ཀྱིས་གཡོལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་པོ་དེས་སྡིག་པའི་ལས་ཅི་ཡང་བྱེད་པ་ཉིད་དེ། བདེན་པའི་མཚམས་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ངོ་ཚ་བ་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སློང་དག ཆོས་གཅིག་པོ་དེ་གང་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་སྟེ་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ගාථායං මුසාවාදිස්සාති මුසා අභූතං අතච්ඡං පරෙසං විඤ්ඤාපනවසෙන වදනසීලස්ස. යස්ස දසසු වචනෙසු එකම්පි සච්චං නත්ථි, එවරූපෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ජන්තුනොති සත්තස්ස. සත්තො හි ජායනට්ඨෙන ‘‘ජන්තූ’’ති වුච්චති. විතිණ්ණපරලොකස්සාති විස්සට්ඨපරලොකස්ස. ඊදිසො හි මනුස්සසම්පත්ති දෙවලොකසම්පත්ති අවසානෙ නිබ්බානසම්පත්තීති ඉමා තිස්සොපි සම්පත්තියො න පස්සති. නත්ථි පාපන්ති තස්ස තාදිසස්ස ඉදං නාම පාපං න කත්තබ්බන්ති නත්ථීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། “རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི”ཞེས་པ་ནི། རྫུན་པ་དང་། མ་བྱུང་བ་དང་། མི་བདེན་པ་གཞན་དག་ལ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་གྱིའོ། །གང་ཞིག་ལ་ཚིག་བཅུ་པོ་དག་ལས་གཅིག་ཀྱང་བདེན་པ་མེད་པ། དེ་ལྟ་བུའི་སྡིག་ཅན་ལ་སྨྲ་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱང་མེད་དོ། །“སྐྱེ་བོ་ལ”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱིའོ། །སེམས་ཅན་ནི་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་“སྐྱེ་བོ”ཞེས་བྱའོ། །“འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་བརྒལ་བ”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་བཏང་བའོ། །འདི་ལྟ་བུ་ནི་མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་གསུམ་པོ་དག་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ། །“སྡིག་པ་མེད”ཅེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་དེ་ལ་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ལས་འདི་མི་བྱའོ་སྙམ་པ་མེད་པའོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 6. දානසුත්තවණ්ණනා ༦. སྦྱིན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ནི། 26. ඡට්ඨෙ එවඤ්චෙති එත්ථ එවන්ති උපමාකාරෙ නිපාතො, චෙති පරිකප්පනෙ. සත්තාති රූපාදීසු සත්තා විසත්තා. ජානෙය්‍යුන්ති බුජ්ඣෙය්‍යුං. දානසංවිභාගස්සාති යාය හි චෙතනාය අන්නාදිදෙය්‍යධම්මං සංහරිත්වා අනුකම්පාපූජාසු අඤ්ඤතරවසෙන පරෙසං දීයති, තං දානං. යාය පන අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බභාවෙන ගහිතවත්ථුස්ස එකදෙසො සංවිභජිත්වා දීයති, අයං සංවිභාගො. විපාකන්ති ඵලං. යථාහං ජානාමීති යථා අහං ජානාමි. ඉදං වුත්තං හොති – තිරච්ඡානගතස්සපි දානං දත්වා අත්තභාවසතෙ පවත්තසුඛවිපච්චනවසෙන සතගුණා දක්ඛිණා හොතීති එවමාදිනා, භික්ඛවෙ, යෙන පකාරෙන අහං දානස්ස සංවිභාගස්ස ච විපාකං කම්මවිපාකං ඤාණබලෙන පච්චක්ඛතො ජානාමි, එවං ඉමෙ සත්තා යදි ජානෙය්‍යුන්ති. න අදත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුන්ති යං භුඤ්ජිතබ්බයුත්තකං අත්තනො අත්ථි, [Pg.84] තතො පරෙසං න අදත්වා මච්ඡරියචිත්තෙන ච තණ්හාලොභවසෙන ච භුඤ්ජෙය්‍යුං, දත්වාව භුඤ්ජෙය්‍යුං. න ච නෙසං මච්ඡෙරමලං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍යාති අත්තනො සම්පත්තීනං පරෙහි සාධාරණභාවාසහනලක්ඛණං චිත්තස්ස පභස්සරභාවදූසකානං උපක්කිලෙසභූතානං කණ්හධම්මානං අඤ්ඤතරං මච්ඡෙරමලං. අථ වා යථාවුත්තමච්ඡෙරඤ්චෙව අඤ්ඤම්පි දානන්තරායකරං ඉස්සාලොභදොසාදිමලඤ්ච නෙසං සත්තානං චිත්තං යථා දානචෙතනා න පවත්තති, න වා සුපරිසුද්ධා හොති, එවං පරියාදාය පරිතො ගහෙත්වා අභිභවිත්වා න තිට්ඨෙය්‍ය. කො හි සම්මදෙව දානඵලං ජානන්තො අත්තනො චිත්තෙ මච්ඡෙරමලස්ස ඔකාසං දදෙය්‍ය. ༢༦. མདོ་དྲུག་པ་ལས། “འདི་ལྟར་གལ་ཏེ”ཞེས་པ་འདིར་“འདི་ལྟར”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“གལ་ཏེ”ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པའི་དོན་གྱིའོ། །“སེམས་ཅན”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ལྷག་པར་ཆགས་པའོ། །“ཤེས་པར་གྱུར་ན”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་གྱུར་ནའོ། །“སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི”ཞེས་པ་ནི། སེམས་པ་གང་གིས་ཟས་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྡུས་ནས། སྙིང་རྗེ་དང་མཆོད་པ་དག་ལས་གང་རུང་གི་སྒོ་ནས་གཞན་དག་ལ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་སྦྱིན་པའོ། །སེམས་པ་གང་གིས་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བླངས་པའི་དངོས་པོའི་ཆ་ཤས་ཤིག་བགོ་བཤའ་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པ་ནི་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའོ། །“རྣམ་པར་སྨིན་པ”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའོ། །“བདག་གིས་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་བཞིན”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སོང་བ་ལའང་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས། བདག་ཉིད་ཀྱི་སྐྱེ་བ་བརྒྱར་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ཡོན་སྦྱིན་པ་བརྒྱ་འགྱུར་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས། དགེ་སློང་དག བདག་གིས་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེ་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཁྱེན་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་བཞིན། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱུར་ནའོ། །“མ་བྱིན་པར་མི་ཟའོ”ཞེས་པ་ནི། བདག་ལ་ཟ་བར་འོས་པའི་དངོས་པོ་གང་ཡོད་པ་དེ་ལས་གཞན་དག་ལ་མ་བྱིན་པར་སེར་སྣའི་སེམས་དང་སྲེད་པ་དང་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་མི་ཟ་བར། བྱིན་ནས་ཁོ་ན་ཟ་བར་འགྱུར་རོ། །“དེ་དག་གི་སེམས་ལ་སེར་སྣའི་དྲི་མས་ཀུན་ནས་བཟུང་སྟེ་མི་གནས་སོ”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་དུ་བྱེད་པ་མི་བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། སེམས་ཀྱི་འོད་གསལ་བའི་རང་བཞིན་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནག་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཅིག་སྟེ་སེར་སྣའི་དྲི་མའོ། །ཡང་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སེར་སྣ་ཉིད་དང་། གཞན་ཡང་སྦྱིན་པའི་བར་ཆད་བྱེད་པའི་ཕྲག་དོག་དང་། ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་དག་གིས། སེམས་ཅན་དེ་དག་གི་སེམས་ལ་སྦྱིན་པའི་སེམས་པ་མི་སྐྱེ་བའམ། ཡང་ན་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་མི་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་བཟུང་ཞིང་ཀུན་ནས་བཅིངས་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མི་གནས་སོ། །སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ལེགས་པར་ཤེས་བཞིན་དུ། སུ་ཞིག་བདག་གི་སེམས་ལ་སེར་སྣའི་དྲི་མའི་གོ་སྐབས་སྟེར་བར་འགྱུར། යොපි නෙසං අස්ස චරිමො ආලොපොති නෙසං සත්තානං යො සබ්බපච්ඡිමකො ආලොපො සියා. චරිමං කබළන්ති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ සත්තා පකතියා යත්තකෙහි ආලොපෙහි සයං යාපෙය්‍යුං, තෙසු එකමෙව ආලොපං අත්තනො අත්ථාය ඨපෙත්වා තදඤ්ඤෙ සබ්බෙ ආලොපෙ ආගතාගතානං අත්ථිකානං දත්වා යො ඨපිතො ආලොපො අස්ස, සො ඉධ චරිමො ආලොපො නාම. තතොපි න අසංවිභජිත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං, සචෙ නෙසං පටිග්ගාහකා අස්සූති නෙසං සත්තානං පටිග්ගාහකා යදි සියුං, තතොපි යථාවුත්තචරිමාලොපතොපි සංවිභජිත්වාව එකදෙසං දත්වාව භුඤ්ජෙය්‍යුං, යථාහං දානසංවිභාගස්ස විපාකං පච්චක්ඛතො ජානාමි, එවං යදි ජානෙය්‍යුන්ති. යස්මා ච ඛොතිආදිනා කම්මඵලස්ස අප්පච්චක්ඛභාවතො එවමෙතෙ සත්තා දානසංවිභාගෙසු න පවත්තන්තීති යථාධිප්පෙතමත්ථං කාරණෙන සම්පටිපාදෙති. එතෙනෙව තෙසං තදඤ්ඤපුඤ්ඤෙසු ච අප්පටිපත්තියා අපුඤ්ඤෙසු ච පටිපත්තියා කාරණං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. “གལ་ཏེ་དེ་དག་གི་ཐ་མའི་ཟས་སྐལ་ཡིན་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དེ་དག་གི་ཟས་སྐལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆེས་མཐའ་མ་གང་ཡིན་པའོ། །“ཐ་མའི་ཁམ་ཟས”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་རང་བཞིན་གྱིས་ཟས་ཀྱི་ཁམ་ཇི་ཙམ་གྱིས་བདག་ཉིད་འཚོ་བར་བྱེད་པ་དེ་དག་ལས། ཁམ་གཅིག་ཁོ་ན་བདག་གི་དོན་དུ་བཞག་ནས། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཟས་ཀྱི་ཁམ་ཐམས་ཅད་ལྷགས་པ་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་བྱིན་ཏེ། བཞག་པའི་ཟས་ཀྱི་ཁམ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འདིར་ཐ་མའི་ཟས་སྐལ་ཞེས་བྱའོ། །“དེ་ལས་ཀྱང་བགོ་བཤའ་མ་བྱས་པར་མི་ཟའོ། །གལ་ཏེ་དེ་དག་ལ་ལེན་པ་པོ་ཡོད་ན”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་དེ་དག་ལ་ལེན་པ་པོ་ཡོད་ན། དེ་ལས་ཀྱང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཐ་མའི་ཟས་སྐལ་དེ་ལས་ཀྱང་བགོ་བཤའ་བྱས་ཏེ་ཆ་ཤས་ཤིག་བྱིན་ནས་ཁོ་ན་ཟ་བར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མངོན་སུམ་དུ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་བཞིན། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱུར་ནའོ། །“གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས། ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ན། སེམས་ཅན་འདི་དག་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་མི་འཇུག་གོ་ཞེས་འདོད་པའི་དོན་དེ་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སྒྲུབ་པར་མཛད་དོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་གིས་དེ་ལས་གཞན་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་མི་སྤྱོད་པ་དང་། མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་ཡང་བསྟན་ཏོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු යථාවුත්තං මහෙසිනාති මහෙසිනා භගවතා ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’ තිආදිනා, ඉධෙව වා ‘‘එවං චෙ සත්තා ජානෙය්‍යු’’න්තිආදිනා යථාවුත්තං, ඤාණචාරෙන තං යථාවුත්තං චිත්තං ඤාතන්ති අත්ථො. විපාකං සංවිභාගස්සාති සංවිභාගස්සපි විපාකං, කො පන වාදො දානස්ස. යථා හොති මහප්ඵලන්ති යථා සො විපාකො මහන්තං ඵලං හොති, එවං ඉමෙ සත්තා යදි ජානෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. විනෙය්‍ය මච්ඡෙරමලන්ති මච්ඡරියමලං අපනෙත්වා කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය [Pg.85] ච විසෙසතො පසන්නෙන චිත්තෙන යෙසු කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙසු සීලාදිගුණසම්පන්නෙසු දින්නං අප්පකම්පි දානං මහප්ඵලං හොති, තෙසු යුත්තකාලෙන දජ්ජුං දදෙය්‍යුං. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་ཇི་སྐད་གསུངས་པ”ཞེས་པ་ནི། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “དུད་འགྲོ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ན་ཡོན་བརྒྱ་འགྱུར་དུ་རེ་བར་བྱའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ལས། “གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་འདི་ལྟར་ཤེས་ན”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་གསུངས་པ་དེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱིས་ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་ཀྱིས་མཁྱེན་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་རྣམ་སྨིན”ཞེས་པ་ནི། བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡིན་ན། སྦྱིན་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། །“ཇི་ལྟར་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་འགྱུར”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་ཇི་ལྟར་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་ཤེས་པར་གྱུར་ན་ཞེས་སྦྱར་རོ། །“སེར་སྣའི་དྲི་མ་བསལ་ནས”ཞེས་པ་ནི། སེར་སྣའི་དྲི་མ་བསལ་ནས། ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་དང་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པས་ལྷག་པར་དང་བའི་སེམས་ཀྱིས། ཉོན་མོངས་པ་དང་རིང་དུ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པ་གང་དག་ལ། སྦྱིན་པ་ཆུང་ངུ་ཞིག་བྱིན་ནའང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ལ། དུས་ལ་བབ་པར་སྦྱིན་པར་བྱའོ། ། මහප්ඵලභාවකරණතො දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා, සම්මාපටිපන්නා, තෙසු දක්ඛිණෙය්‍යෙසු. දක්ඛිණං පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බං දෙය්‍යධම්මං යථා තං දානං හොති මහාදානං, එවං දත්වා. අථ වා බහුනො අන්නං දත්වා, කථං පන අන්නං දාතබ්බන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යෙසු දක්ඛිණ’’න්ති. ඉතො මනුස්සත්තා මනුස්සත්තභාවතො චුතා පටිසන්ධිවසෙන සග්ගං ගච්ඡන්ති දායකා. කාමකාමිනොති කාමෙතබ්බානං උළාරානං දෙවභොගානං පටිලද්ධරූපවිභවෙන කම්මුනා උපගමනෙ සාධුකාරිතාය කාමකාමිනො සබ්බකාමසමඞ්ගිනො. මොදන්ති යථාරුචි පරිචාරෙන්තීති අත්ථො. འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡོན་སྦྱིན་པ་འོས་པས་ན་“ཡོན་གནས”ཏེ། ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་སོ། །ཡོན་གནས་དེ་དག་ལའོ། །“ཡོན”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་དེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཏེ། སྦྱིན་པ་དེ་ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱིན་ནས། ཡང་ན། མང་པོ་དག་ལ་ཟས་བྱིན་ནས། འོ་ན་ཟས་ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞེ་ན། “ཡོན་གནས་རྣམས་ལ་ཡོན”ཞེས་གསུངས་སོ། །སྦྱིན་བདག་རྣམས་མིའི་སྐྱེ་བ་འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མཐོ་རིས་སུ་འགྲོའོ། །“འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པར་བྱ་བའི་ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཐོབ་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་ལེགས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་ཅིང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །“དགའ་མགུ་རོལ་ཞིང་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་སྤྱོད་དོ”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 7. මෙත්තාභාවනාසුත්තවණ්ණනා ༧. བྱམས་པ་བསྒོམ་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ནི། 27. සත්තමෙ යානි කානිචීති අනවසෙසපරියාදානං. ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති ༢༧. མདོ་བདུན་པ་ལས། “གང་ཅི་ཡང་རུང”ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པར་མཐར་གཏུགས་ཏེ་བཟུང་བའོ། །“ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས”ཞེས་པ་ནི། තෙසං නියමනං. තත්ථ උපධි වුච්චන්ති ඛන්ධා, උපධිස්ස කරණං සීලං එතෙසං, උපධිප්පයොජනානි වා ඔපධිකානි. සම්පත්තිභවෙ අත්තභාවජනකානි පටිසන්ධිපවත්තිවිපාකදායකානි. පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති පුඤ්ඤකිරියා ච තා තෙසං තෙසං ඵලානිසංසානං වත්ථූනි චාති පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. තානි පන සඞ්ඛෙපතො දානමයං, සීලමයං, භාවනාමයන්ති තිවිධානි හොන්ති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො තිකනිපාතවණ්ණනායං ආවි භවිස්සති. මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියාති මෙත්තාභාවනාවසෙන පටිලද්ධතිකචතුක්කජ්ඣානසමාපත්තියා. ‘‘මෙත්තා’’ති හි වුත්තෙ උපචාරොපි ලබ්භති අප්පනාපි, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති පන වුත්තෙ අප්පනාඣානමෙව ලබ්භති. තඤ්හි නීවරණාදිපච්චනීකධම්මතො චිත්තස්ස සුට්ඨු විමුත්තිභාවෙන චෙතොවිමුත්තීති වුච්චති. කලං නාග්ඝන්ති සොළසින්ති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සොළසභාගං ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි න අග්ඝන්ති. ඉදං වුත්තං හොති – මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා යො විපාකො, තං සොළස කොට්ඨාසෙ කත්වා තතො [Pg.86] එකං පුන සොළස කොට්ඨාසෙ කත්වා තත්ථ යො එකකොට්ඨාසො, න තං අඤ්ඤානි ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි අග්ඝන්තීති. අධිග්ගහෙත්වාති අභිභවිත්වා. භාසතෙති උපක්කිලෙසවිසුද්ධියා දිප්පති. තපතෙති තතො එව අනවසෙසෙ පටිපක්ඛධම්මෙ සන්තපති. විරොචතීති උභයසම්පත්තියා විරොචති. මෙත්තා හි චෙතොවිමුත්ති චන්දාලොකසඞ්ඛාතා විගතූපක්කිලෙසා ජුණ්හා විය දිප්පති, ආතපො විය අන්ධකාරං පච්චනීකධම්මෙ විධමන්තී තපති, ඔසධිතාරකා විය විජ්ජොතමානා විරොචති ච. དེ་དག་ངེས་པར་འཛིན་པའོ། །དེ་ལ་“ཉེ་བར་སྤྱོད་པ (upadhi)”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་བྱའོ། །དེ་དག་གི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཡང་ན་ཉེ་བར་སྤྱོད་པའི་དགོས་པ་ཅན་རྣམས་ནི་ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ (opadhikāni) ཞེས་བྱའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་ལ་ལུས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེར་བར་བྱེད་པའོ། །“བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས”ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་འབྲས་བུ་དང་ཕན་ཡོན་རྣམས་ཀྱི་གཞི་ཡང་ཡིན་པས་ན་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ། །དེ་དག་ནི་མདོར་བསྡུས་ན། སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བ་དང་། བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །དེ་ལ་གང་ཞིག་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ནས་འབྱུང་བའི་ཚན་པ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་ལས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །“བྱམས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས”ཞེས་པ་ནི། བྱམས་པ་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་སྙོམས་འཇུག་གིའོ། །“བྱམས་པ”ཞེས་བརྗོད་ན་ནི་ཉེ་བར་འདོགས་པ་ (upacāra) ཡང་ཐོབ་ལ། ངེས་པར་འཛིན་པ་ (appanā) ཡང་ཐོབ་བོ། །“སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ”ཞེས་བརྗོད་ན་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའི་བསམ་གཏན་ཁོ་ན་ཐོབ་བོ། །དེ་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་ལེགས་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །“བཅུ་དྲུག་གི་ཆར་ཡང་མི་ཕོད”ཞེས་པ་ནི། བྱམས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པའི་བཅུ་དྲུག་གི་ཆར་ཡང་ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མི་ཕོད་དོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། བྱམས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཆ་ཤས་བཅུ་དྲུག་ཏུ་བྱས་ནས། དེ་ལས་ཆ་ཤས་གཅིག་ཡང་བསྐྱར་ཆ་ཤས་བཅུ་དྲུག་ཏུ་བྱས་པ་ལས། དེའི་ཆ་ཤས་གཅིག་གང་ཡིན་པ་དེ་ལའང་ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་མི་ཕོད་དོ། །“ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ”ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །“གསལ་བར་བྱེད”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་དག་པས་འོད་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །“ལྷག་པར་གསལ་བར་བྱེད”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་ལུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལྷག་པར་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། །“མཛེས་པར་བྱེད”ཞེས་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཉིས་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱེད་པའོ། །བྱམས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་དུ་བགྲང་བ་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཟླ་བ་ཡར་ངོ་བཞིན་དུ་འོད་གསལ་བར་བྱེད་ལ། ཉི་མའི་ཚ་ཟེར་གྱིས་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་བསལ་ཏེ་ལྷག་པར་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། སྐར་མ་སྨན་བྱེད་བཞིན་དུ་ལྷག་པར་མཛེས་པར་བྱེད་དོ། ། සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තාරකරූපානන්ති ජොතීනං. චන්දියාති චන්දස්ස අයන්ති චන්දී, තස්සා චන්දියා, පභාය ජුණ්හායාති අත්ථො. වස්සානන්ති වස්සානං බහුවසෙන ලද්ධවොහාරස්ස උතුනො. පච්ඡිමෙ මාසෙති කත්තිකමාසෙ. සරදසමයෙති සරදකාලෙ. අස්සයුජකත්තිකමාසා හි ලොකෙ ‘‘සරදඋතූ’’ති වුච්චන්ති. විද්ධෙති උබ්බිද්ධෙ, මෙඝවිගමෙන දූරීභූතෙති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘විගතවලාහකෙ’’ති. දෙවෙති ආකාසෙ. නභං අබ්භුස්සක්කමානොති උදයට්ඨානතො ආකාසං උල්ලඞ්ඝන්තො. තමගතන්ති තමං. අභිවිහච්චාති අභිහන්ත්වා විධමිත්වා. ඔසධිතාරකාති උස්සන්නා පභා එතාය ධීයති, ඔසධීනං වා අනුබලප්පදායිකත්තා ඔසධීති ලද්ධනාමා තාරකා. “འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན”ཞེས་པ་ནི་དཔེ་སྟོན་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“སྐར་མའི་གཟུགས”ཞེས་པ་ནི་སྐར་མ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཟླ་བའི”ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བའི་འདི་ནི་ཟླ་བའི་སྟེ། ཟླ་བ་དེའི་འོད་ཟེར་གྱི་འོད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དབྱར་གྱི”ཞེས་པ་ནི་དབྱར་གྱི་ཆར་མང་བའི་སྒོ་ནས་མིང་དུ་བཏགས་པའི་དུས་ཚིགས་ཀྱིའོ། །“ཟླ་བ་ཐ་མ་ལ”ཞེས་པ་ནི་སྨིན་དྲུག་གི་ཟླ་བ་ལའོ། །“སྟོན་གྱི་དུས་སུ”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་གྱི་དུས་སུའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཐ་སྐར་གྱི་ཟླ་བ་དང་སྨིན་དྲུག་གི་ཟླ་བ་དག་ལ། “སྟོན་གྱི་དུས་ཚིགས”ཞེས་བྱའོ། །“དྭངས་པ”ཞེས་པ་ནི་སྟེང་དུ་དྭངས་པ་སྟེ། སྤྲིན་དང་བྲལ་བས་རིང་དུ་སོང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྤྲིན་དང་བྲལ་བ”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཁའ”ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ལའོ། །“ནམ་མཁའ་ལ་འཕགས་ཏེ”ཞེས་པ་ནི་ཤར་བའི་གནས་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་འཕར་ཞིང་འགྲོ་བའོ། །“མུན་པ་ལ་གནས་པ”ཞེས་པ་ནི་མུན་པའོ། །“བསལ་ནས”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ཞིང་བསལ་ནས་སོ། །“སྐར་མ་སྨན་བྱེད”ཞེས་པ་ནི། འདིས་འོད་ཟེར་ཆེན་པོ་འཛིན་པས་ན་སྨན་བྱེད་ཅེས་བྱའོ། །ཡང་ན། སྨན་རྣམས་ལ་སྟོབས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྨན་བྱེད་ཅེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྐར་མའོ། ། එත්ථාහ – කස්මා පන භගවතා සමානෙපි ඔපධිකභාවෙ මෙත්තා ඉතරෙහි ඔපධිකපුඤ්ඤෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තාති? වුච්චතෙ – සෙට්ඨට්ඨෙන නිද්දොසභාවෙන ච සත්තෙසු සුප්පටිපත්තිභාවතො. සෙට්ඨා හි එතෙ විහාරා, සබ්බසත්තෙසු සම්මාපටිපත්තිභූතානි යදිදං මෙත්තාඣානානි. යථා ච බ්‍රහ්මානො නිද්දොසචිත්තා විහරන්ති, එවං එතෙහි සමන්නාගතා යොගිනො බ්‍රහ්මසමාව හුත්වා විහරන්ති. තථා හිමෙ ‘‘බ්‍රහ්මවිහාරා’’ති වුච්චන්ති. ඉති සෙට්ඨට්ඨෙන නිද්දොසභාවෙන ච සත්තෙසු සුප්පටිපත්තිභාවතො මෙත්තාව ඉතරෙහි ඔපධිකපුඤ්ඤෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තා. འདིར་རྩོད་པ་པོ་ཞིག་གིས་སྨྲས་པ། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། བྱམས་པ་ཁོ་ན་ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་གཞན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་མཛད་དེ་གསུངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་དང་། སྐྱོན་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གནས་པ་འདི་དག་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཚངས་པ་རྣམས་སྐྱོན་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་པ་དེ་བཞིན། འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་རྣམས་ཀྱང་ཚངས་པ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་འདི་དག་ལ། “ཚངས་པའི་གནས་པ”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་མཆོག་གི་དོན་གྱིས་དང་། སྐྱོན་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། བྱམས་པ་ཁོ་ན་ཕུང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་གཞན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་མཛད་དེ་གསུངས་སོ། ། එවම්පි කස්මා මෙත්තාව එවං විසෙසෙත්වා වුත්තා? ඉතරෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං අධිට්ඨානභාවතො දානාදීනං සබ්බෙසං කල්‍යාණධම්මානං පරිපූරිකත්තා ච. අයඤ්හි [Pg.87] සත්තෙසු හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා. යදි අනොධිසො භාවිතා බහුලීකතා, අථ සුඛෙනෙව කරුණාදිභාවනා සම්පජ්ජන්තීති මෙත්තා ඉතරෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං අධිට්ඨානං. තථා හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයතාය සති නෙසං දුක්ඛාසහනතා, සම්පත්තිවිසෙසානං චිරට්ඨිතිකාමතා, පක්ඛපාතාභාවෙන සබ්බත්ථ සමප්පවත්තචිත්තතා ච සුඛෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. එවඤ්ච සකලලොකහිතසුඛවිධානාධිමුත්තා මහාබොධිසත්තා ‘‘ඉමස්ස දාතබ්බං, ඉමස්ස න දාතබ්බ’’න්ති උත්තමවිචයවසෙන විභාගං අකත්වා සබ්බසත්තානං නිරවසෙසසුඛනිදානං දානං දෙන්ති, හිතසුඛත්ථමෙව නෙසං සීලං සමාදියන්ති, සීලපරිපූරණත්ථං නෙක්ඛම්මං භජන්ති, තෙසං හිතසුඛෙසු අසම්මොහත්ථාය පඤ්ඤං පරියොදපෙන්ති, හිතසුඛාභිවඩ්ඪනත්ථමෙව දළ්හං වීරියමාරභන්ති, උත්තමවීරියවසෙන වීරභාවං පත්තාපි සත්තානං නානප්පකාරං හිතජ්ඣාසයෙනෙව අපරාධං ඛමන්ති, ‘‘ඉදං වො දස්සාම, කරිස්සාමා’’තිආදිනා කතං පටිඤ්ඤාතං න විසංවාදෙන්ති, තෙසං හිතසුඛායෙව අචලාධිට්ඨානා හොන්ති. තෙසු අචලාය මෙත්තාය පුබ්බකාරිනො හිතජ්ඣාසයෙනෙව නෙසං විප්පකාරෙ උදාසීනා හොන්ති, පුබ්බකාරිතායපි න පච්චුපකාරමාසිසන්තීති. එවං තෙ පාරමියො පූරෙත්වා යාව දසබලචතු-වෙසාරජ්ජ-ඡඅසාධාරණඤාණ-අට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මප්පභෙදෙ සබ්බෙපි කල්‍යාණධම්මෙ පරිපූරෙන්ති. එවං දානාදීනං සබ්බෙසං කල්‍යාණධම්මානං පාරිපූරිකා මෙත්තාති ච ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං සා ඉතරෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තා. དེ་ལྟར་ཡང་ཅིའི་ཕྱིར་བྱམས་པ་ཁོ་ན་འདི་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་ཤེ་ན། ཚངས་པའི་གནས་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་བྱམས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཁོན་འཛིན་སེལ་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་མཚམས་མེད་པར་བསྒོམས་ཤིང་མང་དུ་བྱས་ན། དེ་ནས་བདེ་བླག་ཉིད་དུ་སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པ་བསྒོམ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བས། བྱམས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གནས་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྟེན་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་བསམ་པ་ཡོད་ན། དེ་དག་གི་སྡུག་བསྔལ་མི་བཟོད་པ་ཉིད་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་འདོད་པ་ཉིད་དང་། ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་ཐམས་ཅད་ལ་སེམས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱང་བདེ་བླག་ཏུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པ་ལ་ལྷག་པར་མོས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས། “འདི་ལ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་སྦྱིན་པར་མི་བྱའོ། །”ཞེས་མཆོག་ཏུ་དཔྱོད་པའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་མི་མཛད་པར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མ་ལུས་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུ་སྦྱིན་པ་སྟེར་བར་མཛད་དོ། །དེ་དག་གི་ཕན་བདེའི་དོན་ཁོ་ནར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་ཏོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་བསྟེན་ཏོ། །དེ་དག་གི་ཕན་བདེ་ལ་རྨོངས་པ་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་སྦྱོང་ངོ་། །ཕན་བདེ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པོ་རྩོམ་མོ། །མཆོག་ཏུ་བརྩོན་པའི་མཐུ་ལས་དཔའ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཞུགས་ཀྱང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པ་དུ་མའི་ཕན་པའི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་ཉེས་པ་བཟོད་པར་མཛད་དོ། །“འདི་ཁྱེད་རྣམས་ལ་སྦྱིན་ནོ། །བྱའོ། །”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དམ་བཅས་པ་མི་བསླུ་བར་མཛད་དོ། །དེ་དག་གི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་མི་གཡོ་བའི་སྨོན་ལམ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་ལ་མི་གཡོ་བའི་བྱམས་པས་སྔོན་ལ་ཕན་གདགས་པར་མཛད་ཅིང་། ཕན་པའི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་དེ་དག་གི་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞུགས་སོ། །སྔོན་ལ་ཕན་གདགས་པར་མཛད་ཀྱང་ཕྱིར་ཕན་འདོགས་པ་ལ་རེ་བར་མི་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་ཚོས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ། སྟོབས་བཅུ་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞི། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག མ་འདྲེས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་དབྱེ་བའི་བར་དུ་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་བྱམས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་གཞན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་སོ། ། අපිච මෙත්තාය ඉතරෙහි ඔපධිකපුඤ්ඤෙහි මහානුභාවතා වෙලාමසුත්තෙන දීපෙතබ්බා. තත්ථ හි යථා නාම මහතා වෙලාමස්ස දානතො එකස්ස සොතාපන්නස්ස දානං මහප්ඵලතරං වුත්තං, එවං සොතාපන්නසතතො එකස්ස සකදාගාමිස්ස දානං…පෙ… පච්චෙකබුද්ධසතතො භගවතො, තතොපි බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං, තතොපි චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස විහාරදානං, තතොපි සරණගමනං, තතොපි සීලසමාදානං, තතොපි ගද්දූහනමත්තං කාලං මෙත්තාභාවනා මහප්ඵලතරා වුත්තා. යථාහ – གཞན་ཡང་བྱམས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་བཅས་པའི་བསོད་ནམས་གཞན་རྣམས་ལས་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་བེ་ལཱ་མའི་མདོ་ལས་གསལ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་འདི་ལྟར་ཆེན་པོ་བེ་ལཱ་མའི་སྦྱིན་པ་ལས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་གཅིག་ལ་སྦྱིན་པ་བྱས་པ་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་གསུངས་པ་བཞིན་དུ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་བརྒྱ་ལས་ཕྱིར་འོང་གཅིག་ལ་སྦྱིན་པ་བྱས་པ་... པེ་... རང་སངས་རྒྱས་བརྒྱ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། དེ་ལས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་དབུ་མཛད་པའི་དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་བྱས་པ། དེ་ལས་ཀྱང་ཕྱོགས་བཞིའི་དགེ་འདུན་ལ་གཙུག་ལག་ཁང་སྦྱིན་པ་བྱས་པ། དེ་ལས་ཀྱང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ། དེ་ལས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ། དེ་ལས་ཀྱང་བ་ཡི་ནུ་མ་གཅིག་བཞོ་བ་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེས་ཆེ་བར་གསུངས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ། ‘‘යං [Pg.88] ගහපති වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො දානං අදාසි මහාදානං. යො චෙකං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතරං. යො ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය…පෙ… සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා වෙරමණිං. යො ච අන්තමසො ගද්දූහනමත්තම්පි මෙත්තචිත්තං භාවෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතර’’න්ති (අ. නි. 9.20). “ཁྱིམ་བདག་བེ་ལཱ་མ་བྲམ་ཟེ་དེས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གང་ཞིག་བྱིན་པ། གང་གིས་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཅིག་ལ་ཟས་སྦྱིན་པ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་འབྲས་བུ་ཆེའོ། །གང་གིས་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བརྒྱ་ལ་ཟས་སྦྱིན་པ་... པེ་... ཆང་དང་མྱོས་འགྱུར་གྱི་བཏུང་བ་བག་མེད་པའི་གནས་ལས་སྤོང་བ། གང་གིས་ཐ་ན་བ་ཡི་ནུ་མ་གཅིག་བཞོ་བ་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་ཡང་བྱམས་པའི་སེམས་བསྒོམ་ན། འདི་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་འབྲས་བུ་ཆེའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། මහග්ගතපුඤ්ඤභාවෙන පනස්සා පරිත්තපුඤ්ඤතො සාතිසයතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං පමාණකතං කම්මං, න තං තත්‍රාවසිස්සති, න තං තත්‍රාවතිට්ඨතී’’ති (දී. නි. 1.556; සං. නි. 4.360). කාමාවචරකම්මඤ්හි පමාණකතං නාම, මහග්ගතකම්මං පන පමාණං අතික්කමිත්වා ඔධිසකානොධිසකඵරණවසෙන වඩ්ඪිත්වා කතත්තා අප්පමාණකතං නාම. කාමාවචරකම්මං තස්ස මහග්ගතකම්මස්ස අන්තරා ලග්ගිතුං වා තං කම්මං අභිභවිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං ගහෙත්වා ඨාතුං වා න සක්කොති, අථ ඛො මහග්ගතකම්මමෙව තං පරිත්තකම්මං මහොඝො විය පරිත්තං උදකං අභිභවිත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨති, තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයමෙව බ්‍රහ්මසහබ්‍යතං උපනෙතීති අයඤ්හි තස්ස අත්ථොති. ཡང་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ཆུང་ངུའི་བསོད་ནམས་ལས་ལྷག་པར་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་སྨྲ་བར་བྱ་བ་ཁོ་ན་མེད་དོ། །འདི་ལྟར་ “ཚད་ཡོད་པར་བྱས་པའི་ལས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེར་མི་ལུས་སོ། །དེར་མི་གནས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ལས་ནི་ཚད་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ལས་ནི་ཚད་ལས་འདས་ཏེ། མཚམས་ཡོད་པ་དང་མཚམས་མེད་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་བར་བྱས་ཏེ་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཚད་མེད་པར་བྱས་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ལས་དེས་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ལས་དེའི་བར་དུ་ཆགས་པར་བྱེད་པའམ། ལས་དེ་ཟིལ་གྱིས་མནན་ཏེ་རང་གི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་བླངས་ཏེ་གནས་པར་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ལས་ཁོ་ནས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོས་ཆུ་ཉུང་ངུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན་དུ། ལས་ཆུང་ངུ་དེ་ཟིལ་གྱིས་མནན་ཏེ་རང་གི་གོ་སྐབས་བླངས་ཏེ་གནས་སོ། །དེའི་རྣམ་སྨིན་བཟློག་ནས་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་ཚངས་པའི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེའི་དོན་ཏོ། ། ගාථාසු යොති යො කොචි ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා. මෙත්තන්ති මෙත්තාඣානං. අප්පමාණන්ති භාවනාවසෙන ආරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං. අසුභභාවනාදයො විය හි ආරම්මණෙ එකදෙසග්ගහණං අකත්වා අනවසෙසඵරණවසෙන අනොධිසොඵරණවසෙන ච අප්පමාණාරම්මණතාය පගුණභාවනාවසෙන අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා සම්මසිත්වා හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තස්ස සුඛෙනෙව පටිඝසංයොජනාදයො පහීයමානා තනූ හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පස්සතො උපධික්ඛය’’න්ති. ‘‘උපධික්ඛයො’’ති හි නිබ්බානං වුච්චති. තඤ්චස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන මග්ගඤාණෙන පස්සති. අථ වා තනූ සංයොජනා හොන්තීති මෙත්තාඣානපදට්ඨානාය විපස්සනාය අනුක්කමෙන උපධික්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පත්වා තං පස්සතො පගෙව දසපි සංයොජනා තනූ හොන්ති, පහීයන්තීති අත්ථො. අථ වා තනූ සංයොජනා හොන්තීති පටිඝො චෙව පටිඝසම්පයුත්තසංයොජනා ච තනුකා හොන්ති. පස්සතො උපධික්ඛයන්ති තෙසංයෙව කිලෙසූපධීනං ඛයසඞ්ඛාතං [Pg.89] මෙත්තං අධිගමවසෙන පස්සන්ත ස්සාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ “གང་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་པའམ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། ། “བྱམས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་ནོ། ། “ཚད་མེད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྒོམ་པའི་སྒོ་ནས་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཚད་མེད་པའོ། །འདི་ལྟར་མི་སྡུག་པ་བསྒོམ་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་ལ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པར་མི་བྱེད་པར། མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དང་མཚམས་མེད་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་དང་། གོམས་པར་བྱས་པའི་བསྒོམ་པའི་མཐུས་ཚད་མེད་པའོ། ། “ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྲབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ནས། འོག་མའི་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པ་ལ་བདེ་བླག་ཉིད་དུ་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བཞིན་དུ་སྲབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་ “ཕུང་པོ་ཟད་པ་མཐོང་བ་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། “ཕུང་པོ་ཟད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ཡང་དེའི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་ངོ་། །ཡང་ན། “ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྲབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་ལྷག་མཐོང་གིས་རིམ་གྱིས་ཕུང་པོ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་དེ་མཐོང་བ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་བཅུ་པོ་ཡང་སྲབ་པར་འགྱུར་ཞིང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། “ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྲབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནོད་སེམས་དང་གནོད་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྲབ་པར་འགྱུར་རོ། ། “ཕུང་པོ་ཟད་པ་མཐོང་བ་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་པོ་དེ་དག་ཁོ་ན་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བ་བྱམས་པ་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་མཐོང་བ་ལ་འོ་ཞེས་འདི་ལྟར་འདིར་དོན་རྟོགས་པར་བྱའོ། ། එවං කිලෙසප්පහානං නිබ්බානාධිගමඤ්ච මෙත්තාභාවනාය සිඛාප්පත්තමානිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤෙ ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘එකම්පි චෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අදුට්ඨචිත්තොති මෙත්තාබලෙන සුට්ඨු වික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය බ්‍යාපාදෙන අදූසිතචිත්තො. මෙත්තායතීති හිතඵරණවසෙන මෙත්තං කරොති. කුසලොති අතිසයෙන කුසලවා මහාපුඤ්ඤො, පටිඝාදිඅනත්ථවිගමෙන වො. ඛෙමී තෙනාති තෙන මෙත්තායිතෙන. සබ්බෙ ච පාණෙති චසද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. මනසානුකම්පන්ති චිත්තෙන අනුකම්පන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – එකසත්තවිසයාපි තාව මෙත්තා මහාකුසලරාසි, සබ්බෙ පන පාණෙ අත්තනො පියපුත්තං විය හිතඵරණෙන මනසා අනුකම්පන්තො පහූතං බහුං අනප්පකං අපරියන්තං චතුසට්ඨිමහාකප්පෙපි අත්තනො විපාකප්පබන්ධං පවත්තෙතුං සමත්ථං උළාරපුඤ්ඤං අරියො පරිසුද්ධචිත්තො පුග්ගලො පකරොති නිප්ඵාදෙති. དེ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་བྱམས་པ་བསྒོམ་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་རྩེ་མོར་གྱུར་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཕན་ཡོན་གཞན་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ “ཐ་ན་གཅིག་ལ་ཡང་གལ་ཏེ་” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “སྡང་སེམས་མེད་པའི་ཡིད་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པའི་མཐུས་གནོད་སེམས་ལེགས་པར་བསལ་བས་གནོད་སེམས་ཀྱིས་མ་བསླད་པའི་སེམས་སོ། ། “བྱམས་པར་བྱེད་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕན་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བྱམས་པ་བྱེད་པའོ། ། “དགེ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷག་པར་དགེ་བ་ཅན་ནམ་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་ཅན་ཏེ། གནོད་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཕན་མེད་པ་དང་བྲལ་བས་སོ། ། “དེས་ན་བདེ་བ་ཅན་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པ་བྱས་པ་དེས་སོ། ། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” (ca) སྒྲ་ནི་ལྡོག་པའི་དོན་ཏོ། ། “ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྐྱོང་བའོ། །འདི་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་གཅིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་གྱི་བྱམས་པ་ཙམ་ཡང་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཡིན་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་བུ་བཞིན་དུ་ཕན་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་ན། འཕགས་པ་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུས་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་རེ་བཞིའི་བར་དུ་ཡང་རང་གི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་འཇུག་པར་བྱེད་ནུས་པའི་བསོད་ནམས་རྒྱ་ཆེན་པོ། མང་པོ། མི་ཉུང་བ། མཐའ་ཡས་པ་ལེགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ། සත්තසණ්ඩන්ති සත්තසඞ්ඛාතෙන සණ්ඩෙන සමන්නාගතං භරිතං, සත්තෙහි අවිරළං ආකිණ්ණමනුස්සන්ති අත්ථො. විජිත්වාති අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙනෙව විජිනිත්වා. රාජිසයොති ඉසිසදිසා ධම්මිකරාජානො. යජමානාති දානානි දදමානා. අනුපරියගාති විචරිංසු. “སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་དུ་བགྲང་བའི་ཚོགས་དང་ལྡན་པའམ་གང་བ། སེམས་ཅན་གྱིས་དབེན་པ་མ་ཡིན་པར་མི་ཚོགས་ཀྱིས་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། “རྣམ་པར་རྒྱལ་ཏེ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབྱིག་པ་མེད་པ། མཚོན་ཆ་མེད་པར་ཆོས་ཁོ་ནས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཏེའོ། ། “རྒྱལ་པོ་དྲང་སྲོང་ལྟ་བུ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲང་སྲོང་དང་མཚུངས་པའི་ཆོས་བཞིན་སྤྱོད་པའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་སོ། ། “མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེར་བར་བྱེད་ཅིང་ངོ་། ། “རྗེས་སུ་རྒྱུ་བར་བྱས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་བྱས་སོ། ། අස්සමෙධන්තිආදීසු පොරාණකරාජකාලෙ කිර සස්සමෙධං, පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං, වාචාපෙය්‍යන්ති චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි අහෙසුං, යෙහි රාජානො ලොකං සඞ්ගණ්හිංසු. තත්ථ නිප්ඵන්නසස්සතො දසමභාගග්ගහණං සස්සමෙධං නාම, සස්සසම්පාදනෙ, මෙධාවිතාති අත්ථො. මහායොධානං ඡමාසිකං භත්තවෙතනානුප්පදානං පුරිසමෙධං නාම, පුරිසසඞ්ගණ්හනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. දලිද්දමනුස්සානං පොත්ථකෙ ලෙඛං ගහෙත්වා තීණි වස්සානි විනා වඩ්ඪියා සහස්සද්විසහස්සමත්තධනානුප්පදානං සම්මාපාසං නාම. තඤ්හි සම්මා මනුස්සෙ පාසෙති හදයෙ බන්ධිත්වා විය ඨපෙති, තස්මා ‘‘සම්මාපාස’’න්ති වුච්චති. ‘‘තාත මාතුලා’’තිආදිනා පන සණ්හවාචාය සඞ්ගහණං වාචාපෙය්‍යං නාම, පෙය්‍යවජ්ජං පියවාචතාති අත්ථො. එවං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගහිතං රට්ඨං ඉද්ධඤ්චෙව හොති ඵීතඤ්ච පහූතඅන්නපානං ඛෙමං නිරබ්බුදං. මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා විහරන්ති[Pg.90]. ඉදං ඝරද්වාරෙසු අග්ගළානං අභාවතො ‘‘නිරග්ගළ’’න්ති වුච්චති. අයං පොරාණිකා පවෙණි, අයං පොරාණිකා පකති. “རྟའི་མཆོད་སྦྱིན་” ལ་སོགས་པ་ལ། སྔོན་གྱི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་ལོ་ཏོག་གི་མཆོད་སྦྱིན་དང་། མིའི་མཆོད་སྦྱིན་དང་། ཡང་དག་པར་འཆིང་བ་དང་། སྨྲ་བའི་མཆོད་སྦྱིན་ཞེས་བྱ་བ་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་ཡོད་པར་གྲགས་ཏེ། གང་དག་གིས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་བསྡུས་སོ། །དེ་ལ་གྲུབ་པའི་ལོ་ཏོག་ལས་བཅུ་ཆ་ལེན་པ་ནི་ལོ་ཏོག་གི་མཆོད་སྦྱིན་ཞེས་བྱ་སྟེ། ལོ་ཏོག་སྒྲུབ་པ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དམག་མི་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཟླ་བ་དྲུག་གི་བཟའ་བཅའ་དང་གླས་སྐྱོང་བ་ནི་མིའི་མཆོད་སྦྱིན་ཞེས་བྱ་སྟེ། མི་བསྡུད་པ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དབུལ་པོའི་མི་རྣམས་ལ་ཡི་གེའི་གན་རྒྱ་བླངས་ཏེ་ལོ་གསུམ་གྱི་བར་དུ་སྐྱེད་མེད་པར་སྟོང་དང་གཉིས་སྟོང་ཙམ་གྱི་དབྱིག་སྟེར་བ་ནི་ཡང་དག་པར་འཆིང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་དེས་མི་རྣམས་ལེགས་པར་འཆིང་སྟེ་སྙིང་ལ་བཏགས་པ་བཞིན་དུ་འཇོག་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ “ཡང་དག་པར་འཆིང་བ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། “ཨ་ཕ། ཨ་ཞང་།” ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇམ་པོར་སྨྲ་བས་བསྡུད་པ་ནི་སྨྲ་བའི་མཆོད་སྦྱིན་ཞེས་བྱ་སྟེ། སྨྲ་བར་འོས་པ་དང་སྙན་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་དེས་བསྡུས་པའི་ཡུལ་ཁམས་ནི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། རྒྱས་པ་དང་། བཟའ་བཅའ་མང་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། གནོད་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །མི་རྣམས་དགའ་ཞིང་མགུ་ནས་སྙིང་གར་བུ་ཕྲུག་རྣམས་རྩེན་ཅིང་སྒོ་མི་གཏན་པར་གནས་སོ། །འདི་ནི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་རྣམས་ལ་གཏན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ “གཏན་པ་མེད་པ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་ནི་སྔོན་གྱི་རྒྱུན་ཏོ། །འདི་ནི་སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་ནོ། ། අපරභාගෙ පන ඔක්කාකරාජකාලෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමානි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි ඉමඤ්ච රට්ඨසම්පත්තිං පරිවත්තෙන්තා උද්ධම්මූලං කත්වා අස්සමෙධං පුරිසමෙධන්තිආදිකෙ පඤ්ච යඤ්ඤෙ නාම අකංසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා බ්‍රාහ්මණධම්මියසුත්තෙ – ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་རྒྱལ་པོ་ཨོཀྐཱ་ཀའི་དུས་སུ་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་དང་ཡུལ་ཁམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བྱས་ཏེ། རྩ་བ་གྱེན་དུ་བསྟན་ནས་རྟའི་མཆོད་སྦྱིན་དང་མིའི་མཆོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པ་མཆོད་སྦྱིན་ལྔ་ཞེས་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་སོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེའི་ཆོས་ཀྱི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘තෙසං ආසි විපල්ලාසො, දිස්වාන අණුතො අණුං…පෙ…. “དེ་དག་ལ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། ཕྲ་མོ་ལས་ཀྱང་ཕྲ་མོ་མཐོང་ནས། །... པེ་... ‘‘තෙ තත්ථ මන්තෙ ගන්ථෙත්වා, ඔක්කාකං තදුපාගමු’’න්ති. (සු. නි. 301-304); “དེ་དག་གིས་དེར་གསང་སྔགས་རྣམས་བསྡུས་ཏེ། ཨོཀྐཱ་ཀ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ངོ་། །”ཞེས་སོ། ། තත්ථ අස්සමෙත්ථ මෙධන්ති බාධෙන්තීති අස්සමෙධො. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස එකස්මිං පච්ඡිමදිවසෙ එව සත්තනවුතිපඤ්චපසුසතඝාතභීසනස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්ති බාධෙන්තීති පුරිසමෙධො. චතූහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිංභූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්ති ඛිපන්තීති සම්මාපාසො. යුගච්ඡිග්ගළෙ පවෙසනදණ්ඩකසඞ්ඛාතං සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතිනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සත්‍රයාගස්සෙතං අධිවචනං වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යො. එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙළුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළොති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං. དེ་ལ་འདིར་རྟ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའམ་གསོད་པས་ན་རྟ་མཆོད་ཅེས་བྱའོ། །འཁོར་གྱི་མཆོད་སྦྱིན་གཉིས་ཀྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བ། མཆོད་སྡོང་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་ཡོད་པ། ཉིན་མཐའ་མ་གཅིག་ཁོ་ནར་ཕྱུགས་ལྔ་བརྒྱ་གོ་བདུན་གསོད་པས་འཇིགས་སུ་རུང་བ། ས་གཞི་དང་སྐྱེས་བུ་རྣམས་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཡོན་དུ་སྦྱིན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་མིང་འདི་ནི་རྟ་མཆོད་ཅེས་བྱའོ། །འདིར་སྐྱེས་བུ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའམ་གསོད་པས་ན་མི་མཆོད་ཅེས་བྱའོ། །འཁོར་གྱི་མཆོད་སྦྱིན་བཞི་ཡིས་མཆོད་པར་བྱ་བ། ས་གཞི་དང་བཅས་པ། རྟ་མཆོད་དུ་བཤད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཡོན་དུ་སྦྱིན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་མིང་འདི་ནི་མི་མཆོད་ཅེས་བྱའོ། །འདིར་གཤོལ་མདའ་འཕེན་པས་ན་གཤོལ་མདའ་འཕེན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་ཅེས་བྱའོ། །གཉའ་ཤིང་གི་བུ་ག་ལ་འཇུག་པའི་དབྱུག་པར་གྱུར་པའི་གཤོལ་མདའ་འཕངས་ནས། དེ་བབས་པའི་གནས་སུ་མཆོད་སྟེགས་བྱས་ཏེ། བསྡུ་རུང་བའི་མཆོད་སྡོང་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་སརསྭཏཱིའི་ཆུ་བོ་བྱིང་བའི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱུན་ལས་བཟློག་སྟེ་འགྲོ་བཞིན་དུ་མཆོད་པར་བྱ་བའི་རྒྱུན་མཆོད་ཀྱི་མིང་འདི་ནི་གཤོལ་མདའ་འཕེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིར་སྟོབས་སྐྱེད་པའི་བཏུང་བ་འཐུང་བས་ན་སྟོབས་བཏུང་གི་མཆོད་སྦྱིན་ཅེས་བྱའོ། །འཁོར་གྱི་མཆོད་སྦྱིན་གཅིག་དང་། ཕྱུགས་བཅུ་བདུན་གྱིས་མཆོད་པར་བྱ་བ། བིལ་བའི་མཆོད་སྡོང་ཡོད་པ། ཡོན་བཅུ་བདུན་སྦྱིན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་མིང་འདི་ནི་སྟོབས་བཏུང་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་གཏན་པ་མེད་པས་ན་གཏན་མེད་མཆོད་སྦྱིན་ཅེས་བྱའོ། །འཁོར་གྱི་མཆོད་སྦྱིན་དགུ་ཡིས་མཆོད་པར་བྱ་བ། ས་གཞི་དང་སྐྱེས་བུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག རྟ་མཆོད་དུ་བཤད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཡོན་དུ་སྦྱིན་པ། མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ཐམས་ཅད་ལྡན་པའི་རྟ་མཆོད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གི་མིང་འདི་ནི་གཏན་མེད་ཅེས་བྱའོ། ། චන්දප්පභාති චන්දප්පභාය. තාරගණාව සබ්බෙති යථා සබ්බෙපි තාරාගණා චන්දිමසොභාය සොළසිම්පි කලං නාග්ඝන්ති, එවං තෙ අස්සමෙධාදයො යඤ්ඤා මෙත්තචිත්තස්ස වුත්තලක්ඛණෙන සුභාවිතස්ස සොළසිම්පි කලං නානුභවන්ති, න පාපුණන්ති, නාග්ඝන්තීති අත්ථො. ཟླ་བའི་འོད་ཅེས་པ་ནི་ཟླ་བའི་འོད་ཀྱིའོ། །སྐར་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་དཔེར་ན་སྐར་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཟླ་བའི་མཛེས་པའི་ཆ་བཅུ་དྲུག་གི་ཆ་གཅིག་ལའང་མི་དོ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྟ་མཆོད་ལ་སོགས་པའི་མཆོད་སྦྱིན་དེ་དག་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་བྱམས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཆ་བཅུ་དྲུག་གི་ཆ་གཅིག་ལའང་མི་ཉམས་སུ་མྱོང་ཞིང་། མི་ཐོབ་ལ། མི་དོ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། ඉදානි [Pg.91] අපරෙපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙ මෙත්තාභාවනාය ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘යො න හන්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොති මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයුත්තො පුග්ගලො. න හන්තීති තෙනෙව මෙත්තාභාවනානුභාවෙන දූරවික්ඛම්භිතබ්‍යාපාදතාය න කඤ්චි සත්තං හිංසති, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි න විබාධති වා. න ඝාතෙතීති පරං සමාදපෙත්වා න සත්තෙ හනාපෙති න විබාධාපෙති ච. න ජිනාතීති සාරම්භවිග්ගාහිකකථාදිවසෙන න කඤ්චි ජිනාති සාරම්භස්සෙව අභාවතො, ජානිකරණවසෙන වා අඩ්ඩකරණාදිනා න කඤ්චි ජිනාති. න ජාපයෙති පරෙපි පයොජෙත්වා පරෙසං ධනජානිං න කාරාපෙය්‍ය. මෙත්තංසොති මෙත්තාමයචිත්තකොට්ඨාසො, මෙත්තාය වා අංසො අවිජහනට්ඨෙන අවයවභූතොති මෙත්තංසො. සබ්බභූතෙසූති සබ්බසත්තෙසු. තතො එව වෙරං තස්ස න කෙනචීති අකුසලවෙරං තස්ස කෙනචිපි කාරණෙන නත්ථි, පුග්ගලවෙරසඞ්ඛාතො විරොධො කෙනචි පුරිසෙන සද්ධිං තස්ස මෙත්තාවිහාරිස්ස නත්ථීති. ད་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་བྱམས་པ་བསྒོམས་པའི་ཕན་ཡོན་གཞན་དག་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་ཞིག་མི་གསོད་” ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “གང་ཞིག་” ཅེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་གང་ཟག་གོ། །“མི་གསོད་” ཅེས་པ་ནི་བྱམས་པ་བསྒོམས་པའི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས་གནོད་སེམས་རིང་དུ་བསལ་བའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་གང་ལའང་གནོད་པ་མི་བྱེད་ཅིང་། རྡོ་དང་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པས་མི་འཚེ་བའོ། །“མི་གསོད་དུ་འཇུག་” ཅེས་པ་ནི་གཞན་ལ་བསྐུལ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་གསོད་དུ་མི་འཇུག་ཅིང་གནོད་པ་བྱེད་དུ་མི་འཇུག་པའོ། །“མི་རྒྱལ་” ཅེས་པ་ནི་རྩོད་པ་དང་འགྱེད་པའི་གཏམ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གང་ལའང་མི་རྒྱལ་ཏེ། རྩོད་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཕམ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཁྲིམས་ས་ལ་སོགས་པར་གང་ལའང་མི་རྒྱལ་བའོ། །“མི་ཕམ་པར་བྱེད་” ཅེས་པ་ནི་གཞན་དག་བསྐུལ་ནས་གཞན་གྱི་ནོར་བརླག་པར་མི་བྱེད་པའོ། །“བྱམས་པའི་ཆ་ལྡན་” ཅེས་པ་ནི་བྱམས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་སེམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སམ། ཡང་ན་མི་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་བྱམས་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པས་ན་བྱམས་པའི་ཆ་ལྡན་ནོ། །“སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་” ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་འགྲོ་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་སུ་ཡིས་ཀྱང་འཁོན་མེད་” ཅེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་མི་དགེ་བའི་འཁོན་ཐོགས་ནི་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་གིས་ཀྱང་མེད་ལ། གང་ཟག་གི་འཁོན་དུ་གྱུར་པའི་འགལ་བ་ནི་སྐྱེས་བུ་སུ་དང་ཡང་བྱམས་པའི་གནས་པ་ཅན་དེ་ལ་མེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එවමෙතස්මිං එකකනිපාතෙ පටිපාටියා තෙරසසු සුත්තෙසු සික්ඛාසුත්තද්වයෙ චාති පන්නරසසු සුත්තෙසු විවට්ටං කථිතං, නීවරණසුත්තං සංයොජනසුත්තං අප්පමාදසුත්තං අට්ඨිසඤ්චයසුත්තන්ති එතෙසු චතූසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ඉතරෙසු පන වට්ටමෙව කථිතන්ති. དེ་ལྟར་ཚན་པ་གཅིག་པའི་སྐོར་འདི་ལ། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་མདོ་བཅུ་གསུམ་དང་། བསླབ་པའི་མདོ་གཉིས་ཏེ་མདོ་བཅོ་ལྔ་རྣམས་སུ་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་གསུངས་ལ། སྒྲིབ་པའི་མདོ། ཀུན་སྦྱོར་གྱི་མདོ། བག་ཡོད་པའི་མདོ། རུས་པའི་ཕུང་པོའི་མདོ་སྟེ་མདོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ཏུ་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་གཉིས་ཀ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་སུ་ནི་འཁོར་བ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། ། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། පරමත්ථදීපනියා དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ལས། ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ඉතිවුත්තකස්ස එකකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་ཚན་པ་གཅིག་པའི་སྐོར་གྱི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 2. දුකනිපාතො ༢. ཚན་པ་གཉིས་པའི་སྐོར། 1. පඨමවග්ගො ༡. སྡེ་ཚན་དང་པོ། 1. දුක්ඛවිහාරසුත්තවණ්ණනා ༡. སྡུག་བསྔལ་བར་གནས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 28. දුකනිපාතස්ස [Pg.92] පඨමෙ ද්වීහීති ගණනපරිච්ඡෙදො. ධම්මෙහීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. ද්වීහි ධම්මෙහීති ද්වීහි අකුසලධම්මෙහි. සමන්නාගතොති යුත්තො. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. දුක්ඛං විහරතීති චතූසුපි ඉරියාපථෙසු කිලෙසදුක්ඛෙන චෙව කායිකචෙතසිකදුක්ඛෙන ච දුක්ඛං විහරති. සවිඝාතන්ති චිත්තූපඝාතෙන චෙව කායූපඝාතෙන ච සවිඝාතං. සඋපායාසන්ති කිලෙසූපායාසෙන චෙව සරීරඛෙදෙන ච බලවආයාසවසෙන සඋපායාසං. සපරිළාහන්ති කිලෙසපරිළාහෙන චෙව කායපරිළාහෙන ච සපරිළාහං. කායස්ස භෙදාති උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරං මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදා. පරං මරණාති චුතිතො උද්ධං. දුග්ගති පාටිකඞ්ඛාති දුග්ගතිසඞ්ඛාතානං චතුන්නං අපායානං අඤ්ඤතරා ගති ඉච්ඡිතබ්බා, අවස්සංභාවිනීති අත්ථො. ༢༨. ཚན་པ་གཉིས་པའི་མདོ་དང་པོ་ལ། “གཉིས་པོ་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ། །“ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བྱས་པའི་ཆོས་སྟོན་པའོ། །“ཆོས་གཉིས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་གཉིས་ཀྱིས་སོ། །“ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །“ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་འདི་ཉིད་ལའོ། །“སྡུག་བསྔལ་བར་གནས་པར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་བཞི་ཆར་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ལུས་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གཉིས་ཀས་སྡུག་བསྔལ་བར་གནས་པའོ། །“གནོད་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་གནོད་པ་དང་ལུས་ཀྱི་གནོད་པ་དང་བཅས་པའོ། །“ཡིད་ཆད་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཡིད་ཆད་པ་དང་ལུས་ཀྱི་ངལ་བས་སྟོབས་ཆེན་པོའི་ཡིད་ཆད་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ཆད་པ་དང་བཅས་པའོ། །“ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་དང་ལུས་ཀྱི་གདུང་བས་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པའོ། །“ལུས་ཞིག་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་བཏང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤི་བའི་འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་དེའི་འཕྲལ་དུ་ཕུང་པོ་གསར་པ་ལེན་པ་ཡོད་ནའོ། །ཡང་ན། “ལུས་ཞིག་ནས་” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤི་བའི་འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་འཆི་འཕོ་བ་ལས་གོང་དུའོ། །“ངན་འགྲོ་རེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ངན་འགྲོར་གཏོགས་པའི་ངན་སོང་བཞི་པོ་གང་རུང་གི་འགྲོ་བ་ཞིག་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། གདོན་མི་ཟ་བར་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། අගුත්තද්වාරොති අපිහිතද්වාරො. කත්ථ පන අගුත්තද්වාරොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසූ’’ති. තෙන මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අසංවරමාහ. පටිග්ගහණපරිභොගවසෙන භොජනෙ මත්තං න ජානාතීති භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූ. ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතාය භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතායා’’තිපි පඨන්ති. “སྒོ་མ་བསྡམས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒོ་མ་བཅད་པའོ། །གང་ལ་སྒོ་མ་བསྡམས་པ་ཞེ་ན། “དབང་པོ་རྣམས་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ཡིད་དྲུག་པ་དང་བཅས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་མ་བསྡམས་པ་གསུངས་སོ། །ལེན་པ་དང་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་ཟས་ཀྱི་ཚོད་མི་ཤེས་པས་ན་ “ཟས་ཀྱི་ཚོད་མི་ཤེས་པ་” ཞེས་བྱའོ། །“དབང་པོ་རྣམས་ལ་སྒོ་མ་བསྡམས་པའི་ཕྱིར་དང་ཟས་ཀྱི་ཚོད་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། ། කථං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා, කථං වා ගුත්තද්වාරතාති? කිඤ්චාපි හි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියාමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං, තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං, තතො විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං, තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති. තථාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ [Pg.93] සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි, ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. එවං හොන්තොපි සො ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ අසංවරො’’ති වුච්චති. කස්මා? යස්මා තස්මිං සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා කිං? යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙහි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡන්ති, තං හරෙය්‍යුං. එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සතිද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. තස්මිං පන අසති ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. යථා කිං? යථා නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරාදයො අසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි. එවමෙව ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානිපි. තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ සංවරො’’ති වුච්චති. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. එවං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා, ගුත්තද්වාරතා ච වෙදිතබ්බා. ཇི་ལྟར་དབང་པོ་རྣམས་ལ་སྒོ་མ་བསྡམས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་སྒོ་བསྡམས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་དང་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ་མེད་དེ། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་དྲན་པ་དང་དྲན་པ་ཉམས་པ་གཉིས་ཀ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་མིག་གི་ལམ་དུ་ལྷགས་པའི་ཚེ། ཀུན་གཞིའི་ཡིད་ཐེངས་གཉིས་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་ན། བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་འགག་ལ། དེ་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་བའི་བྱ་བ། དེ་ནས་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱིས་ལེན་པའི་བྱ་བ། དེ་ནས་རྣམ་སྨིན་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱིས་རྟོག་པའི་བྱ་བ། དེ་ནས་བྱེད་པ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱིས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་འགག་ལ། དེའི་འཕྲལ་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་ཐེངས་བདུན་འཇུག་གོ། །དེ་ལྟ་ནའང་ཀུན་གཞིའི་དུས་སམ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་གང་རུང་དུ་སྡོམ་པ་དང་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ་མེད་ལ། འཇུག་པའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་གལ་ཏེ་ཚུལ་འཆལ་ལམ། དྲན་པ་ཉམས་པའམ། མི་ཤེས་པའམ། མི་བཟོད་པའམ། ལེ་ལོ་སྐྱེ་ན། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་ཀྱང་དེ་ལ་ “མིག་གི་སྒོ་མ་བསྡམས་པ་” ཞེས་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ཡོད་པའི་ཚེ་སྒོ་ཡང་མ་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཀུན་གཞི་ཡང་མ་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྡམས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དཔེར་ན་ཅི་འདྲ་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་མ་བཅད་པའི་ཚེ། ཁྱིམ་ནང་གི་སྒོ་དང་བང་མཛོད་དང་སྦུག་ཁང་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་བཅད་ཀྱང་། གྲོང་ཁྱེར་နང་གི་ནོར་ཐམས་ཅད་མ་བསྲུངས་ཤིང་མ་བསྐྱངས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་ཏེ། ཆོམ་རྐུན་རྣམས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཞུགས་ཏེ་གང་འདོད་པ་དེ་འཁྱེར་བར་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་འཆལ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པའི་ཚེ། སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡོད་པས་སྒོ་ཡང་མ་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཀུན་གཞི་ཡང་མ་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྡམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་མེད་པའི་ཚེ་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་ན། སྒོ་ཡང་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཀུན་གཞི་ཡང་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བསྡམས་པར་འགྱུར། དཔེར་ན་ཅི་འདྲ་ཞེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་བཅད་པའི་ཚེ། ཁྱིམ་ནང་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་མ་བཅད་ཀྱང་། གྲོང་ཁྱེར་နང་གི་ནོར་ཐམས་ཅད་ལེགས་པར་བསྲུངས་ཤིང་ལེགས་པར་བསྐྱངས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཅད་པས་ཆོམ་རྐུན་རྣམས་འཇུག་པའི་གནས་མེད་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པའི་ཚེ། སྒོ་ཡང་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཀུན་གཞི་ཡང་བསྡམས་པར་འགྱུར། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བསྡམས་པར་འགྱུར། དེའི་ཕྱིར་འཇུག་པའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེ་བཞིན་དུ་ཡང་ “མིག་གི་སྒོ་བསྡམས་པ་” ཞེས་བྱའོ། །སྒོ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་དབང་པོ་རྣམས་ལ་སྒོ་མ་བསྡམས་པ་དང་སྒོ་བསྡམས་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། කථං පන භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූ, කථං වා මත්තඤ්ඤූති? යො හි පුග්ගලො මහිච්ඡො හුත්වා පටිග්ගහණෙ මත්තං න ජානාති. මහිච්ඡපුග්ගලො හි යථා නාම කච්ඡපුටවාණිජො පිළන්ධනභණ්ඩකං හත්ථෙන ගහෙත්වා උච්ඡඞ්ගෙපි පක්ඛිපිතබ්බයුත්තකං පක්ඛිපිත්වා මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව ‘‘අසුකං ගණ්හථ, අසුකං ගණ්හථා’’ති මුඛෙන උග්ඝොසෙති, එවමෙව අප්පමත්තකම්පි අත්තනො සීලං වා ගන්ථං වා ධුතඞ්ගගුණං වා අන්තමසො අරඤ්ඤවාසමත්තකම්පි මහාජනස්ස ජානන්තස්සෙව සම්භාවෙති, සම්භාවෙත්වා ච පන සකටෙහිපි උපනීතෙ පච්චයෙ ‘‘අල’’න්ති අවත්වා පටිග්ගණ්හාති. තයො හි පූරෙතුං න සක්කා අග්ගි උපාදානෙන, සමුද්දො උදකෙන, මහිච්ඡො පච්චයෙහීති – ཇི་ལྟར་ཟས་ཀྱི་ཚོད་མི་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་ཚོད་ཤེས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གང་ཟག་གང་ཞིག་འདོད་པ་ཆེ་བར་གྱུར་ཏེ་ལེན་པའི་ཚོད་མི་ཤེས་པའོ། །འདོད་ཆེན་གྱི་གང་ཟག་ནི་དཔེར་ན་ཚོང་པ་ཞིག་གིས་རྒྱན་ཆའི་ནོར་ལག་ཏུ་ཐོགས་ཤིང་། པང་དུའང་བཅུག་པར་འོས་པ་རྣམས་བཅུག་ནས། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ལྟ་བཞིན་དུ་ “འདི་ལོངས་ཤིག འདི་ལོངས་ཤིག་” ཅེས་ཁ་ནས་སྒྲོག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། གཞུང་ལུགས་སམ། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ནམ། ཐ་ན་དགོན་པར་གནས་པ་ཙམ་གྱི་ཆུང་ངུ་ལའང་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ཤེས་པར་འདོད་ནས་བསྔགས་པ་བརྗོད་ལ། བསྔགས་པ་བརྗོད་ནས་ཀྱང་ཤིང་རྟས་བསྐྱལ་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ལ་ “ཆོག་གོ་” ཞེས་མི་སྨྲ་བར་ལེན་པའོ། །གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་གང་བར་བྱ་མི་ནུས་ཏེ། མེ་ནི་བུད་ཤིང་གིས་དང་། རྒྱ་མཚོ་ནི་ཆུས་དང་། འདོད་ཆེན་ནི་ཡོ་བྱད་ཀྱིས་སོ། ། ‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො; බහුකෙ පච්චයෙ දින්නෙ, තයොපෙතෙ න පූරයෙති’’. “མེ་དཔུང་དང་ནི་རྒྱ་མཚོ་དང་། །འདོད་པ་ཆེ་བའི་གང་ཟག་སྟེ། །ཡོ་བྱད་མང་པོ་བྱིན་ན་ཡང་། །གསུམ་པོ་འདི་དག་གང་མི་འགྱུར། །” මහිච්ඡපුග්ගලො [Pg.94] හි විජාතමාතුයාපි මනං ගණ්හිතුං න සක්කොති. එවරූපො හි අනුප්පන්නං ලාභං න උප්පාදෙති, උප්පන්නලාභතො ච පරිහායති. එවං තාව පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤූ හොති. යො පන ධම්මෙන සමෙන ලද්ධම්පි ආහාරං ගධිතො මුච්ඡිතො අජ්ඣොපන්නො අනාදීනවදස්සාවී අනිස්සරණපඤ්ඤො ආහරහත්ථකඅලංසාටකතත්ථවට්ටකකාකමාසකභුත්තවමිතකබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරො විය අයොනිසො අනුපායෙන යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති. අයං පරිභොගෙ අමත්තඤ්ඤූ නාම. འདོད་ཆེན་གྱི་གང་ཟག་ནི་རང་ཉིད་བཙས་པའི་མ་ཡི་ཡིད་ཀྱང་ཚིམ་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །འདི་འདྲ་བས་ནི་མ་ཐོབ་པའི་རྙེད་པ་མི་སྐྱེད་ལ། ཐོབ་པའི་རྙེད་པ་ལས་ཀྱང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་ལེན་པ་ལ་ཚོད་མི་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་ཆོས་དང་མཐུན་པར་རྙེད་པའི་ཟས་ལའང་ཆགས་ཤིང་། རྨོངས་ལ། ཞེན་ཅིང་། ཉེས་དམིགས་མི་ལྟ་བར། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཤེས་རབ་མེད་པར། ལག་པ་བཟུང་ནས་ཟ་བའི་བྲམ་ཟེ་འམ། གོས་ཕུད་ནས་ཟ་བའི་བྲམ་ཟེ་འམ། ས་ལ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་བཞིན་དུ་ཟ་བའི་བྲམ་ཟེ་འམ། བྱ་རོག་གིས་བརྡུང་བར་ནུས་པའི་བར་དུ་ཟ་བའི་བྲམ་ཟེ་འམ། ཟོས་ནས་སྐྱུག་པའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལས་གང་རུང་ཞིག་བཞིན། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཐབས་མིན་གྱིས་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་ལྟོ་བ་ཁེངས་ནས་གས་ལ་ཁད་དུ་ཟོས་ཏེ། ཉལ་བའི་བདེ་བ་དང་། གློ་གཡས་གཡོན་གྱིས་ཉལ་བའི་བདེ་བ་དང་། གཉིད་ཀྱི་བདེ་བ་ལ་བརྩོན་བཞིན་དུ་གནས་པའོ། །འདི་ནི་སྤྱོད་པ་ལ་ཚོད་མི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། යො පන ‘‘යදිපි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණයුත්තමෙව ගණ්හාතී’’ති එවං වුත්තස්ස පටිග්ගහණෙ පමාණජානනස්ස චෙව, ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙති, නෙව දවාය, න මදායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1355) ‘‘ලද්ධඤ්ච පිණ්ඩපාතං අගධිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣොපන්නො ආදීනවදස්සාවී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජතී’’ති ච ආදිනා නයෙන වුත්තස්ස පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානපඤ්ඤාය ජානිත්වා ආහාරපරිභුඤ්ජනසඞ්ඛාතස්ස පරිභොගෙ පමාණජානනස්ස ච වසෙන භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ හොති, අයං භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ නාම. එවං භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා මත්තඤ්ඤුතා ච හොතීති වෙදිතබ්බං. གང་ཡང་“གལ་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མང་པོ་ཡོད་ཀྱང་། སྦྱིན་བདག་ནི་ཉུང་ངུ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། སྦྱིན་བདག་གི་དབང་གིས་ཉུང་ངུ་ལེན་པར་བྱེད། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཉུང་ངུ་ཡིན་ལ། སྦྱིན་བདག་ནི་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉུང་ངུ་ལེན་པར་བྱེད། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མང་པོ་ཡོད་ཅིང་། སྦྱིན་བདག་ཀྱང་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། རང་གི་ནུས་པ་ཤེས་ནས་ཚོད་དང་མཐུན་པ་ཉིད་ལེན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལེན་པ་ལ་ཚོད་ཤེས་པ་དང་། “ཚུལ་བཞིན་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་ཟས་ཟ་བར་བྱེད་དེ། རྩེད་མོའི་ཕྱིར་མ་ཡིན། རྒྱགས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཐོབ་པའི་བསོད་སྙོམས་ལ་མ་ཆགས་པ། མ་རྨོངས་པ། མ་ཞེན་པ། ཉེས་དམིགས་ལྟ་ཞིང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྱོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ཏེ། ཟས་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཚོད་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཟས་ལ་ཚོད་རིག་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་ཟས་ལ་ཚོད་རིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཟས་ལ་ཚོད་མི་རིག་པ་དང་ཚོད་རིག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු පන චක්ඛුන්තිආදීසු චක්ඛතීති චක්ඛු, රූපං අස්සාදෙති, සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති වා අත්ථො. සුණාතීති සොතං. ඝායතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං ආහාරරසො ජීවිතං, තං අව්හායතීති ජිව්හා. කුච්ඡිතානං ආයොති කායො. මනතෙ විජානාතීති මනො. පොරාණා පනාහු මුනාතීති මනො, නාළියා මිනමානො විය මහාතුලාය ධාරයමානො විය ච ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. එවං තාවෙත්ථ පදත්ථො වෙදිතබ්බො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ། མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་མིག་སྟེ། གཟུགས་ལ་མྱོང་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བཟང་ངན་སྟོན་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །ཐོས་པར་བྱེད་པས་ན་རྣ་བའོ། །སྣོམ་པར་བྱེད་པས་ན་སྣའོ། །སྲོག་གི་རྒྱུ་ཟས་ཀྱི་རོ་ནི་སྲོག་སྟེ། དེ་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལྕེའོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པའི་གནས་ཡིན་པས་ན་ལུས་སོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་ཡིད་དོ། །སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཇལ་བྱེད་ཀྱིས་འཇལ་བ་ལྟར་རམ། ཉ་ག་ཆེན་པོས་འདེགས་པ་ལྟར་དམིགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་རེ་ཞིག་འདིར་ཚིག་གི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། භාවත්ථතො පන දුවිධං චක්ඛු – මංසචක්ඛු ච පඤ්ඤාචක්ඛු ච. තෙසු බුද්ධචක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, ඤාණචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, ධම්මචක්ඛූති පඤ්චවිධං පඤ්ඤාචක්ඛු. තත්ථ ‘‘අද්දසං ඛො [Pg.95] අහං, භික්ඛවෙ, බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො’’ති (ම. නි. 1.283) ඉදං බුද්ධචක්ඛු නාම. ‘‘සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති (චූළව. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32) ඉදං සමන්තචක්ඛු නාම. ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15) ඉදං ඤාණචක්ඛු නාම. ‘‘අද්දසං ඛො අහං, භික්ඛවෙ, දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනා’’ති (ම. නි. 1.284) ඉදං දිබ්බචක්ඛු නාම. ‘‘විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී’’ති (ම. නි. 2.395; මහාව. 16) ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගත්තයසඞ්ඛාතං ධම්මචක්ඛු නාම. དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་མིག་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཤའི་མིག་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གོ །དེ་དག་ལས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མིག་དང་། ཀུན་ཏུ་མིག་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་དང་། ལྷའི་མིག་དང་། ཆོས་ཀྱི་མིག་ཅེས་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ནི་རྣམ་པ་གྔའོ། །དེ་ལ་“དགེ་སློང་དག །ངས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མིག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལ་བལྟས་པ་ན་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མིག་ཅེས་བྱའོ། །“ཀུན་ཏུ་མིག་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཀུན་ཏུ་མིག་ཅེས་བྱའོ། །“མིག་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་ཅེས་བྱའོ། །“དགེ་སློང་དག །ངས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའི་མིག་གིས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷའི་མིག་ཅེས་བྱའོ། །“རྡུལ་མེད་ཅིང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་མིག་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་འོག་མའི་ལམ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་མིག་ཅེས་བྱའོ། ། මංසචක්ඛුපි දුවිධං – සසම්භාරචක්ඛු, පසාදචක්ඛූති. තත්ථ ය්වායං අක්ඛිකූපකෙ පතිට්ඨිතො හෙට්ඨා අක්ඛිකූපකට්ඨිකෙන, උපරි භමුකට්ඨිකෙන, උභතො අක්ඛිකූටෙහි, අන්තො මත්ථලුඞ්ගෙන, බහිද්ධා අක්ඛිලොමෙහි පරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩො, සඞ්ඛෙපතො චතස්සො ධාතුයො – වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජාසම්භවො සණ්ඨානං ජීවිතං භාවො කායපසාදො චක්ඛුපසාදොති චුද්දස සම්භාරා. විත්ථාරතො චතස්සො ධාතුයො තංනිස්සිතා වණ්ණගන්ධරසඔජාසණ්ඨානසම්භවාති ඉමානි දස චතුසමුට්ඨානිකත්තා චත්තාලීසං හොන්ති, ජීවිතං භාවො කායපසාදො චක්ඛුපසාදොති චත්තාරි එකන්තකම්මසමුට්ඨානෙවාති ඉමෙසං චතුචත්තාලීසාය රූපානං වසෙන චතුචත්තාලීස සම්භාරා. යං ලොකෙ ‘‘සෙතං වට්ටං පුථුලං විසටං විපුලං චක්ඛූ’’ති සඤ්ජානන්තො න චක්ඛුං සඤ්ජානාති, වත්ථුං චක්ඛුතො සඤ්ජානාති, යො මංසපිණ්ඩො අක්ඛිකූපකෙ පතිට්ඨිතො න්හාරුසුත්තකෙන මත්ථලුඞ්ගෙන ආබද්ධො, යත්ථ සෙතම්පි අත්ථි කණ්හම්පි ලොහිතකම්පි පථවීපි ආපොපි තෙජොපි වායොපි. යං සෙම්හුස්සදත්තා සෙතං, පිත්තුස්සදත්තා කණ්හං, රුහිරුස්සදත්තා ලොහිතකං, පථවුස්සදත්තා පත්ථද්ධං, ආපුස්සදත්තා පග්ඝරති, තෙජුස්සදත්තා පරිඩය්හති, වායුස්සදත්තා සම්භමති, ඉදං සසම්භාරචක්ඛු නාම. යො පන එත්ථ සිතො එත්ථ පටිබද්ධො චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො, ඉදං පසාදචක්ඛු නාම. ඉදඤ්හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවෙන පවත්තති. ཤའི་མིག་ཀྱང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། འདུས་པ་དང་བཅས་པའི་མིག་དང་། དང་བའི་མིག་གོ །དེ་ལ་གང་འདི་མིག་གི་དོང་དུ་གནས་ཤིང་། འོག་ནས་མིག་དོང་གི་རུས་པ་དང་། སྟེང་ནས་སྨིན་མའི་རུས་པ། གཉིས་ཀ་ནས་མིག་གི་མཐའ། ནང་ནས་ཀླད་པ། ཕྱི་ནས་རྫི་མས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའི་ཤའི་གོང་བུ་འདི་ནི། མདོར་བསྡུས་ན་འབྱུང་བ་བཞི་དང་། ཁ་དོག །དྲི། རོ། བཅུད། འབྱུང་བ། དབྱིབས། སྲོག །མཚན། ལུས་ཀྱི་དབང་པོ། མིག་གི་དབང་པོ་སྟེ་འདུས་པའི་ཆོས་བཅུ་བཞིའོ། །རྒྱས་པར་ན་འབྱུང་བ་བཞི་དང་། དེ་ལ་བརྟེན་པའི་ཁ་དོག །དྲི། རོ། བཅུད། དབྱིབས། འབྱུང་བ་སྟེ་འདི་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་རྒྱུ་བཞི་ལས་བྱུང་བས་བཞི་བཅུར་འགྱུར་ལ། སྲོག །མཚན། ལུས་ཀྱི་དབང་པོ། མིག་གི་དབང་པོ་སྟེ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་གཅིག་ཏུ་ལས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། གཟུགས་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་དབང་གིས་འདུས་པའི་ཆོས་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞིའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཞིག་“དཀར་པོ། ཟླུམ་པོ། ཡངས་པོ། རྒྱ་ཆེ་བ། རྒྱ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་མིག་གོ་”ཞེས་ཤེས་པ་ནི་མིག་ཉིད་ཤེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། གཞི་དེ་ལ་མིག་ཏུ་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ། །ཤའི་གོང་བུ་གང་ཞིག་མིག་གི་དོང་དུ་གནས་ཤིང་། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་སྐུད་པ་དང་ཀླད་པས་འབྲེལ་བ། གང་ལ་དཀར་པོའང་ཡོད་ལ། ནག་པོའང་ཡོད་པ། དམར་པོའང་ཡོད་པ། ས་ཉིད་ཀྱང་ཡོད་པ། ཆུ་ཉིད་ཀྱང་ཡོད་པ། མེ་ཉིད་ཀྱང་ཡོད་པ། རླུང་ཉིད་ཀྱང་ཡོད་པའོ། །གང་ཞིག་བད་ཀན་ལྷག་པས་དཀར་པོ་དང་། མཁྲིས་པ་ལྷག་པས་ནག་པོ་དང་། ཁྲག་ལྷག་པས་དམར་པོ་དང་། ས་ལྷག་པས་སྲ་བ་དང་། ཆུ་ལྷག་པས་འཛག་པ་དང་། མེ་ལྷག་པས་ཚ་བ་དང་། རླུང་ལྷག་པས་གཡོ་བ་སྟེ། འདི་ནི་འདུས་པ་དང་བཅས་པའི་མིག་ཅེས་བྱའོ། །གང་ཡང་འདི་ལ་བརྟེན་ཅིང་འདི་ལ་འབྲེལ་བའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་རྒྱུར་བྱས་པའི་དང་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་དང་བའི་མིག་ཅེས་བྱའོ། །འདི་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཅི་རིགས་པར་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོར་འཇུག་གོ ། සොතාදීසුපි සොතං දිබ්බසොතං, මංසසොතන්ති දුවිධං. එත්ථ ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාතී’’ති ඉදං දිබ්බසොතං නාම. මංසසොතං පන සසම්භාරසොතං පසාදසොතන්ති දුවිධන්තිආදි සබ්බං චක්ඛුම්හි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, තථා ඝානජිව්හා. කායො පන චොපනකායො, කරජකායො, සමූහකායො, පසාදකායොතිආදිනා බහුවිධො. තත්ථ – རྣ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་རྣ་བ་ནི་ལྷའི་རྣ་བ་དང་ཤའི་རྣ་བ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །འདིར་“རྣམ་པར་དག་ཅིང་མིའི་ལས་འདས་པའི་ལྷའི་རྣ་བའི་ཁམས་ཀྱིས་སྒྲ་གཉིས་ཀ་ཐོས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷའི་རྣ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཤའི་རྣ་བ་ནི་འདུས་པ་དང་བཅས་པའི་རྣ་བ་དང་དང་བའི་རྣ་བ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་མིག་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྣ་དང་ལྕེའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལུས་ནི་གཡོ་བའི་ལུས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལུས་དང་། འདུས་པའི་ལུས་དང་། དང་བའི་ལུས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པ་མང་པོའོ། །དེ་ལ། ‘‘කායෙන [Pg.96] සංවුතා ධීරා, අථො වාචාය සංවුතා’’ති. (ධ. ප. 234) – “མཁས་པ་རྣམས་ནི་ལུས་ཀྱིས་བསྡམས། །ངག་གིས་ཀྱང་ནི་བསྡམས་པ་ཡིན། །” අයං චොපනකායො නාම. ‘‘ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාතී’’ති (දී. නි. 1.236; පටි. ම. 3.14) අයං කරජකායො නාම. සමූහකායො පන විඤ්ඤාණාදිසමූහවසෙන අනෙකවිධො ආගතො. තථා හි ‘‘ඡ ඉමෙ, ආවුසො, විඤ්ඤාණකායා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.101) විඤ්ඤාණසමූහො වුත්තො. ‘‘ඡ ඵස්සකායා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.323; ම. නි. 1.98) ඵස්සාදිසමූහො. තථා ‘‘කායපස්සද්ධි කායලහුතා’’තිආදීසු (ධ. ස. 114) වෙදනාක්ඛන්ධාදයො. ‘‘ඉධෙකච්චො පථවිකායං අනිච්චතො අනුපස්සති, ආපොකායං තෙජොකායං වායොකායං කෙසකායං ලොමකාය’’න්තිආදීසු (පටි. ම. 3.35) පථවාදිසමූහො. ‘‘කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා’’ති (අ. නි. 3.16) අයං පසාදකායො. ඉධාපි පසාදකායො වෙදිතබ්බො. සො හි කායවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවෙන පවත්තති. මනොති පන කිඤ්චාපි සබ්බං විඤ්ඤාණං වුච්චති, තථාපි ද්වාරභාවස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ද්වාරභූතං සාවජ්ජනං භවඞ්ගං වෙදිතබ්බං. འདི་ནི་གཡོ་བའི་ལུས་ཞེས་བྱའོ། །“ལུས་འདི་ལས་ལུས་གཞན་ཞིག་མངོན་པར་སྤྲུལ་ཏོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལུས་ཞེས་བྱའོ། །འདུས་པའི་ལུས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དུ་མར་འབྱུང་ངོ་། །འདི་ལྟར་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་འདི་དག་ནི་དྲུག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་གསུངས་སོ། །“རེག་པའི་ཚོགས་དྲུག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་ལུས་ཡང་བ་ཉིད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའོ། །“འདིར་ཁ་ཅིག་ས་ཁམས་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་། ཆུ་ཁམས་དང་། མེ་ཁམས་དང་། རླུང་ཁམས་དང་། སྐྲ་དང་། སྤུ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་གསུངས་སོ། །“ལུས་ཀྱིས་རེག་བྱ་ལ་རེག་ནས་”ཞེས་པ་འདི་ནི་དང་བའི་ལུས་སོ། །འདིར་ཡང་དང་བའི་ལུས་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཅི་རིགས་པར་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོར་འཇུག་གོ །ཡིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་བརྗོད་པ་ཡིན་ནའང་། འདིར་སྒོའི་དངོས་པོ་ཉིད་འདོད་པས་ན། སྒོར་གྱུར་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པའི་ཀུན་གཞིའི་རྣམ་ཤེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එතානි යස්ස ද්වාරානි අගුත්තානි ච භික්ඛුනොති යස්ස භික්ඛුනො එතානි මනච්ඡට්ඨානි ද්වාරානි සතිවොස්සග්ගෙන පමාදං ආපන්නත්තා සතිකවාටෙන අපිහිතානි. භොජනම්හි…පෙ… අධිගච්ඡතීති සො භික්ඛු වුත්තනයෙන භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූ ඉන්ද්‍රියෙසු ච සංවරරහිතො දිට්ඨධම්මිකඤ්ච රොගාදිවසෙන, සම්පරායිකඤ්ච දුග්ගතිපරියාපන්නං කායදුක්ඛං රාගාදිකිලෙසසන්තාපවසෙන, ඉච්ඡාවිඝාතවසෙන ච චෙතොදුක්ඛන්ති සබ්බථාපි දුක්ඛමෙව අධිගච්ඡති පාපුණාති. යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා දුවිධෙනපි දුක්ඛග්ගිනා ඉධලොකෙ ච පරලොකෙ ච ඩය්හමානෙන කායෙන ඩය්හමානෙන චෙතසා දිවා වා යදි වා රත්තිං නිච්චකාලමෙව තාදිසො පුග්ගලො දුක්ඛමෙව විහරති, න තස්ස සුඛවිහාරස්ස සම්භවො, වට්ටදුක්ඛානතික්කමෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. “གང་གི་སྒོ་འདི་དག་མ་བསྡམས་པའི་དགེ་སློང་ནི་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་གང་གི་ཡིད་དྲུག་པ་འདི་དག་གི་སྒོ་རྣམས་དྲན་པ་ཉམས་པས་བག་མེད་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དྲན་པའི་སྒོ་གླེགས་ཀྱིས་མ་བཅད་པའོ། །“ཟས་ལ་...ལས་...ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དེ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཟས་ལ་ཚོད་མི་རིག་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ལ་སྡོམ་པ་དང་བྲལ་བས། ཚེ་འདི་ལ་ནད་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཕྱི་མ་ལ་ངན་འགྲོར་གཏོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བའི་དབང་གིས་དང་། འདོད་པ་ཆུད་ཟོས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་ཐོབ་ཅིང་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མེས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་ལུས་གདུང་ཞིང་སེམས་གདུང་བཞིན་དུ། ཉིན་མོའམ་མཚན་མོ་རྟག་པའི་དུས་སུ་སྐྱེས་བུ་དེ་ལྟ་བུ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ནས་གནས་པར་བྱེད་དེ། དེ་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་འབྱུང་བ་མི་སྲིད་ལ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་མི་འདའ་བ་ལ་ནི་སྨོས་ཀྱང་ཅི་དགོས་སོ། ། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. සුඛවිහාරසුත්තවණ්ණනා ༢. བདེ་བར་གནས་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 29. දුතියෙ [Pg.97] වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༢༩. མདོ་གཉིས་པ་ལ་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. තපනීයසුත්තවණ්ණනා ༣. གདུང་བར་བྱེད་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 30. තතියෙ තපනීයාති ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච තපන්ති විබාධෙන්ති විහෙඨෙන්තීති තපනීයා. තපනං වා දුක්ඛං දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ ච තස්ස උප්පාදනෙන චෙව අනුබලප්පදානෙන ච හිතාති තපනීයා. අථ වා තපන්ති තෙනාති තපනං, පච්ඡානුතාපො, විප්පටිසාරොති අත්ථො, තස්ස හෙතුභාවතො හිතාති තපනීයා. අකතකල්‍යාණොති අකතං කල්‍යාණං භද්දකං පුඤ්ඤං එතෙනාති අකතකල්‍යාණො. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පුඤ්ඤඤ්හි පවත්තිහිතතාය ආයතිංසුඛතාය ච භද්දකට්ඨෙන කල්‍යාණන්ති ච කුච්ඡිතසලනාදිඅත්ථෙන කුසලන්ති ච දුක්ඛභීරූනං සංසාරභීරූනඤ්ච රක්ඛනට්ඨෙන භීරුත්තාණන්ති ච වුච්චති. කතපාපොති කතං උපචිතං පාපං එතෙනාති කතපාපො. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. අකුසලකම්මඤ්හි ලාමකට්ඨෙන පාපන්ති ච අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ විපාකක්ඛණෙ ච ඝොරසභාවතාය ලුද්දන්ති ච කිලෙසෙහි දූසිතභාවෙන කිබ්බිසන්ති ච වුච්චති. ඉති භගවා ‘‘ද්වෙ ධම්මා තපනීයා’’ති ධම්මාධිට්ඨානෙන උද්දිසිත්වා අකතං කුසලං ධම්මං කතඤ්ච අකුසලං ධම්මං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන නිද්දිසි. ඉදානි තෙසං තපනීයභාවං දස්සෙන්තො ‘‘සො අකතං මෙ කල්‍යාණන්තිපි තප්පති, කතං මෙ පාපන්තිපි තප්පතී’’ති ආහ. චිත්තසන්තාසෙන තප්පති අනුතප්පති අනුසොචතීති අත්ථො. ༣༠. མདོ་གསུམ་པ་ལ་“གདུང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་གདུང་བར་བྱེད་པ། གནོད་པར་བྱེད་པ། འཚེ་བར་བྱེད་པས་ན་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། །ཡང་ན་གདུང་བ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་དང་ཕྱི་མ་ལ་དེ་བསྐྱེད་པ་དང་མཐུ་སྦྱིན་པས་ཕན་པར་བྱེད་པས་ན་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། །ཡང་ན་དེས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་གདུང་བ་སྟེ། ཕྱིས་འགྱོད་པ་དང་ཡིད་ལ་བཅགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །དེའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་ཕན་པར་བྱེད་པས་ན་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། །“དགེ་བ་མ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེས་དགེ་བ་སྟེ་བཟང་པོའི་བསོད་ནམས་མ་བྱས་པས་ན་དགེ་བ་མ་བྱས་པའོ། །ལྷག་མའི་ཚིག་གཉིས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དོ། །བསོད་ནམས་ནི་ད་ལྟར་ཕན་པ་དང་ཕྱི་མ་ལ་བདེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། བཟང་པོའི་དོན་གྱིས་ན་“དགེ་བ་”ཞེས་ཀྱང་བྱ། རང་གི་སྡིག་པ་འཇོམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་ན་“དགེ་བ་”ཞེས་ཀྱང་བྱ། སྡུག་བསྔལ་ལས་སྐྲག་པ་དང་འཁོར་བ་ལས་སྐྲག་པ་རྣམས་སྐྱོབ་པའི་དོན་གྱིས་ན་“སྐྱོབ་པ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །“སྡིག་པ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེས་སྡིག་པ་སྟེ་མི་དགེ་བ་བསགས་པས་ན་སྡིག་པ་བྱས་པའོ། །ལྷག་མའི་ཚིག་གཉིས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དོ། །མི་དགེ་བའི་ལས་ནི་ངན་པའི་དོན་གྱིས་ན་“སྡིག་པ་”ཞེས་ཀྱང་བྱ། རང་གི་འབྱུང་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དྲག་པོའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ན་“གདུག་པ་”ཞེས་ཀྱང་བྱ། ཉོན་མོངས་པས་བསླད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་ན་“ཉེས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“ཆོས་གཉིས་ནི་གདུང་བར་བྱེད་པའོ་”ཞེས་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏེ། མ་བྱས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་དང་བྱས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ནི་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་བསྟན་ཏོ། །ད་ལྟ་དེ་དག་གི་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། “ཁོ་བོས་དགེ་བ་མ་བྱས་སོ་ཞེས་ཀྱང་གདུང་། ཁོ་བོས་སྡིག་པ་བྱས་སོ་ཞེས་ཀྱང་གདུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སེམས་ཀྱི་གདུང་བས་གདུང་བར་འགྱུར། ཕྱིས་གདུང་བར་འགྱུར། མྱ་ངན་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། ། ගාථාසු දුට්ඨු චරිතං, කිලෙසපූතිකත්තා වා දුට්ඨං චරිතන්ති දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා පවත්තං දුච්චරිතං කායදුච්චරිතං. එවං වචීමනොදුච්චරිතානිපි දට්ඨබ්බානි. ඉමානි ච කායදුච්චරිතාදීනි කම්මපථප්පත්තානි අධිප්පෙතානීති යං න කම්මපථප්පත්තං අකුසලජාතං, තං සන්ධායාහ ‘‘යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිත’’න්ති. තස්සත්ථො – යම්පි ච අඤ්ඤං කම්මපථභාවං අප්පත්තත්තා නිප්පරියායෙන කායකම්මාදිසඞ්ඛං න ලභති, රාගාදිකිලෙසසංසට්ඨත්තා දොසසහිතං අකුසලං තම්පි කත්වාති අත්ථො. නිරයන්ති නිරතිඅත්ථෙන නිරස්සාදට්ඨෙන වා නිරයන්ති ලද්ධනාමං සබ්බම්පි දුග්ගතිං, අයසඞ්ඛාතසුඛප්පටික්ඛෙපෙන [Pg.98] වා සබ්බත්ථ සුගතිදුග්ගතීසු නිරයදුක්ඛං. සො තාදිසො පුග්ගලො උපගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ཉེས་པར་སྤྱད་པའམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པས་རུལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། །ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པའམ། ལུས་ལས་བྱུང་བའི་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་འདོད་པ་ཡིན་པས། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། “གང་ཡང་གཞན་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། གང་ཡང་གཞན་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་མ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དངོས་སུ་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་མིང་མི་ཐོབ་ལ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་ཉེས་པ་དང་བཅས་པའི་མི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེའང་བྱས་ནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །སེམས་མི་དགའ་བའི་དོན་ནམ། རོ་མྱང་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་“དམྱལ་བ་”ཞེས་མིང་དུ་ཐོབ་པའི་ངན་འགྲོ་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་བདེ་བ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོ་ཐམས་ཅད་དུ་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །སྐྱེས་བུ་དེ་ལྟ་བུ་ནི་དེར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එත්ථ ච කායදුච්චරිතස්ස තපනීයභාවෙ නන්දො යක්ඛො නන්දො මාණවකො නන්දො ගොඝාතකො ද්වෙ භාතිකාති එතෙසං වත්ථූනි කථෙතබ්බානි. තෙ කිර ගාවිං වධිත්වා මංසං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අකංසු. තතො කනිට්ඨො ජෙට්ඨං ආහ – ‘‘මය්හං දාරකා බහූ, ඉමානි මෙ අන්තානි දෙහී’’ති. අථ නං ජෙට්ඨො – ‘‘සබ්බං මංසං ද්වෙධා විභත්තං, පුන කිමග්ගහෙසී’’ති පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. නිවත්තිත්වා ච නං ඔලොකෙන්තො මතං දිස්වා ‘‘භාරියං වත මයා කතං, ස්වාහං අකාරණෙනෙව නං මාරෙසි’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. අථස්ස බලවවිප්පටිසාරො උප්පජ්ජි. සො ඨිතට්ඨානෙපි නිසින්නට්ඨානෙපි තදෙව කම්මං ආවජ්ජෙති, චිත්තස්සාදං න ලභති, අසිතපීතඛායිතම්පිස්ස සරීරෙ ඔජං න ඵරති, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව අහොසි. අථ නං එකො ථෙරො පුච්ඡි ‘‘උපාසක, ත්වං අතිවිය කිසො අට්ඨිචම්මමත්තො ජාතො, කීදිසො තෙ රොගො, උදාහු අත්ථි කිඤ්චි තපනීයං කම්මං කත’’න්ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං ආරොචෙසි. අථස්ස සො ‘‘භාරියං තෙ, උපාසක, කම්මං කතං, අනපරාධට්ඨානෙ අපරද්ධ’’න්ති ආහ. සො තෙනෙව කම්මුනා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති. වචීදුච්චරිතස්ස පන සුප්පබුද්ධසක්කකොකාලිකචිඤ්චමාණවිකාදීනං වත්ථූනි කථෙතබ්බානි, මනොදුච්චරිතස්ස උක්කලජයභඤ්ඤාදීනං. འདིར་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ། གནོད་སྦྱིན་ནནྡ་དང་། ཁྱེའུ་ནནྡ་དང་། བ་ལང་གསོད་པ་ནནྡ་དང་། སྤུན་གཉིས་ཏེ་འདི་དག་གི་གཏམ་རྒྱུད་བརྗོད་པར་བྱའོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། སྤུན་གཉིས་པོ་དེས་བ་ལང་ཞིག་བསད་དེ་ཤ་དུམ་བུ་གཉིས་སུ་བྱས། དེ་ནས་ནུ་བོས་གཅེན་པོ་ལ། “བདག་ལ་བུ་ཚ་མང་བས། རྒྱུ་མ་འདི་དག་བདག་ལ་བྱིན་ཅིག” ཅེས་སྨྲས། དེ་ནས་གཅེན་པོས་ཁོ་ལ། “ཤ་ཐམས་ཅད་གཉིས་སུ་བགོས་ཟིན་པས། ད་དུང་ཅི་ཞིག་ལེན” ཞེས་བརྡེགས་ཏེ་སྲོག་དང་ཕྲལ་ལོ། །ཕྱིར་ལོག་ནས་ཁོ་ལ་བལྟས་པས་ཤི་བ་མཐོང་སྟེ། “བདག་གིས་བྱ་བ་ལྕི་བ་ཞིག་བྱས་སོ། །བདག་གིས་རྒྱུ་མཚན་མེད་པར་ཁོ་བསད་དོ” ཞེས་ཡིད་ལ་བསམ་པ་སྐྱེས། དེ་ནས་ཁོ་ལ་འགྱོད་པ་དྲག་པོ་སྐྱེས། ཁོ་ནི་ལངས་ཏེ་གནས་པའི་ཚེ་ན་ཡང་། འདུག་སྟེ་གནས་པའི་ཚེ་ན་ཡང་། ལས་དེ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་། སེམས་ཀྱི་དགའ་བ་མ་རྙེད་ལ། ཟོས་པ་དང་། བཏུངས་པ་དང་། མྱངས་པའི་ཟས་ཀྱིས་ཀྱང་ཁོའི་ལུས་ལ་བཅུད་མ་ཆགས་པར། རུས་པ་དང་པགས་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་གནས་བརྟན་ཞིག་གིས་ཁོ་ལ་དྲིས་པ། “དགེ་བསྙེན། ཁྱོད་ནི་ཤིན་ཏུ་སྐེམ་ཞིང་རུས་པ་དང་པགས་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཏེ། ཁྱོད་ལ་ནད་ཅི་ཞིག་ཡོད། ཡང་ན་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ལས་ཤིག་བྱས་པ་ཡོད་དམ།” ཞེས་དྲིས། ཁོས་ “བཙུན་པ། དེ་དེ་བཞིན་ལགས་སོ” ཞེས་ཐམས་ཅད་གསོལ་ཏོ། །དེ་ནས་གནས་བརྟན་དེས་ཁོ་ལ། “དགེ་བསྙེན། ཁྱོད་ཀྱིས་བྱ་བ་ལྕི་བ་ཞིག་བྱས་ཏེ། ཉེས་པ་མེད་པའི་གནས་ལ་ཉེས་པར་བྱས་སོ” ཞེས་སྨྲས། ཁོ་ནི་ལས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དུས་བྱས་ཏེ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ། །ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ནི། ཤཱཀྱ་ལེགས་པར་སད་པ་དང་། ཀོ་ཀཱ་ལི་ཀ་དང་། ཙིཉྩ་མ་ཎ་བི་ཀཱ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ། ཨུཀྐ་ལ་ཛ་ཡ་བྷཉྙ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་དོ། ། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. අතපනීයසුත්තවණ්ණනා ༤. གདུང་བར་མི་བྱེད་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 31. චතුත්ථෙ තතියෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༣༡. བཞི་པ་ལ། གསུམ་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. පඨමසීලසුත්තවණ්ණනා ༥. ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 32. පඤ්චමෙ පාපකෙන ච සීලෙනාති පාපකං නාම සීලං සීලභෙදකරො අසංවරොති වදන්ති. තත්ථ යදි අසංවරො අසීලමෙව තංදුස්සීල්‍යභාවතො, කථං සීලන්ති වුච්චති? තත්ථායං අධිප්පායො සියා [Pg.99] – යථා නාම ලොකෙ අදිට්ඨං ‘‘දිට්ඨ’’න්ති වුච්චති, අසීලවා ‘‘සීලවා’’ති, එවමිධාපි අසීලම්පි අසංවරොපි ‘‘සීල’’න්ති වොහරීයති. අථ වා ‘‘කතමෙ ච, ථපති, අකුසලා සීලා? අකුසලං කායකම්මං, අකුසලං වචීකම්මං, පාපකො ආජීවො’’ති (ම. නි. 2.264) වචනතො අකුසලධම්මෙසුපි අත්ථෙව සීලසමඤ්ඤා, තස්මා පරිචයවසෙන සභාවසිද්ධි විය පකතිභූතො සබ්බො සමාචාරො ‘‘සීල’’න්ති වුච්චති. තත්ථ යං අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලං ලාමකං, තං සන්ධායාහ ‘‘පාපකෙන ච සීලෙනා’’ති. පාපිකාය ච දිට්ඨියාති සබ්බාපි මිච්ඡාදිට්ඨියො පාපිකාව. විසෙසතො පන අහෙතුකදිට්ඨි, අකිරියදිට්ඨි, නත්ථිකදිට්ඨීති ඉමා තිවිධා දිට්ඨියො පාපිකතරා. තත්ථ පාපකෙන සීලෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො පයොගවිපන්නො හොති, පාපිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො ආසයවිපන්නො හොති, එවං පයොගාසයවිපන්නො පුග්ගලො නිරයූපගො හොතියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ’’ති. එත්ථ ච ‘‘ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො’’ති ඉදං ලක්ඛණවචනං දට්ඨබ්බං, න තන්තිනිද්දෙසො. යථා තං ලොකෙ ‘‘යදිමෙ බ්‍යාධිතා සියුං, ඉමෙසං ඉදං භෙසජ්ජං දාතබ්බ’’න්ති. අඤ්ඤෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො. දුප්පඤ්ඤොති නිප්පඤ්ඤො. ༣༢. ལྔ་པ་ལ། “སྡིག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། སྡིག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་སྡོམ་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་ན། དེ་ལྟར་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་ “ཚུལ་ཁྲིམས་” ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། དེ་ལ་འདི་ལྟར་བསམ་པར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་འཇིག་རྟེན་ན་མ་མཐོང་བ་ལ་ “མཐོང་ངོ་” ཞེས་བརྗོད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་ལ་ “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ་” ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་དང་སྡོམ་པ་མེད་པ་ལ་ “ཚུལ་ཁྲིམས་” ཞེས་ཐ་སྙད་འདོགས་སོ། །ཡང་ན། “ཁྱིམ་བདག མི་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་གང་དག་ཡིན་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་མི་དགེ་བ་དང་། ངག་གི་ལས་མི་དགེ་བ་དང་། ལོག་པའི་འཚོ་བའོ། །” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མིང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གོམས་པའི་དབང་གིས་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་བཞིན། རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་སྤྱོད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ “ཚུལ་ཁྲིམས་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བ་གང་ཞིག་ངན་པ་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། “སྡིག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྡིག་པའི་ལྟ་བས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། ལོག་པར་ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་སྡིག་པ་ཤ་སྟག་གོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་རྒྱུ་མེད་པར་ལྟ་བ་དང་། བྱ་བ་མེད་པར་ལྟ་བ་དང་། སྐུར་པ་འདེབས་པའི་ལྟ་བ་སྟེ། ལྟ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷག་པར་སྡིག་པ་ཅན་ནོ། །དེ་ལ་སྡིག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་སྦྱོར་བ་ཉམས་པ་ཡིན་ལ། སྡིག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་བསམ་པ་ཉམས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྦྱོར་བ་དང་བསམ་པ་ཉམས་པའི་གང་ཟག་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འགྲོ་བ་ཤ་སྟག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སློང་དག ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་བསྐྱལ་བ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ “ཆོས་གཉིས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་མཚན་ཉིད་བརྗོད་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། ལུང་གི་ཚིག་དངོས་སུ་བསྟན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན་འཇིག་རྟེན་ན། “གལ་ཏེ་འདི་དག་ནད་པ་ཡིན་ན། འདི་དག་ལ་སྨན་འདི་སྦྱིན་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །གཞན་ཡང་འདི་འདྲ་བའི་གནས་རྣམས་སུ་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཤེས་རབ་འཆལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་མེད་པའོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 6. දුතියසීලසුත්තවණ්ණනා ༦. ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མདོ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 33. ඡට්ඨෙ භද්දකෙන ච සීලෙනාති කායසුචරිතාදිචතුපාරිසුද්ධිසීලෙන. තඤ්හි අඛණ්ඩාදිසීලභාවෙන සයඤ්ච කල්‍යාණං, සමථවිපස්සනාදිකල්‍යාණගුණාවහං චාති ‘‘භද්දක’’න්ති වුච්චති. භද්දිකාය ච දිට්ඨියාති කම්මස්සකතාඤාණෙන චෙව කම්මපථසම්මාදිට්ඨියා ච. තත්ථ භද්දකෙන සීලෙන පයොගසම්පන්නො හොති, භද්දිකාය දිට්ඨියා ආසයසම්පන්නො. ඉති පයොගාසයසම්පන්නො පුග්ගලො සග්ගූපගො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමෙහි, ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං සග්ගෙ’’ති. සප්පඤ්ඤොති පඤ්ඤවා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༣༣. དྲུག་པ་ལ། “བཟང་པོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྤངས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་དང་ལྡན་པའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ནི་མ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱང་དགེ་བ་ཡིན་ལ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཡོན་ཏན་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བཟང་པོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“བཟང་པོའི་ལྟ་བས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་སོ། །དེ་ལ་བཟང་པོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ནི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ལ། བཟང་པོའི་ལྟ་བས་ནི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་སྦྱོར་བ་དང་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་ནི་མཐོ་རིས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་སློང་དག ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་བསྐྱལ་བ་བཞིན་དུ་མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཤེས་རབ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. ආතාපීසුත්තවණ්ණනා ༧. བརྩོན་འགྲུས་ཅན་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 34. සත්තමෙ [Pg.100] අනාතාපීති කිලෙසානං ආතාපනට්ඨෙන ආතාපො, වීරියං, සො එතස්ස අත්ථීති ආතාපී, න ආතාපී අනාතාපී, සම්මප්පධානවිරහිතො කුසීතොති වුත්තං හොති. ඔත්තාපො වුච්චති පාපුත්‍රාසො, සො එතස්ස අත්ථීති ඔත්තාපී, න ඔත්තාපී අනොත්තාපී, ඔත්තාපරහිතො. අථ වා ආතාපප්පටිපක්ඛො අනාතාපො, කොසජ්ජං සො අස්ස අත්ථීති අනාතාපී. යං ‘‘න ඔත්තපති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, න ඔත්තපති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ති එවං වුත්තං, තං අනොත්තප්පං අනොත්තාපො. සො අස්ස අත්ථීති අනොත්තාපීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༣༤. བདུན་པ་ལ། “བརྩོན་འགྲུས་མི་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། དེ་གང་ཟག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ནོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མི་བྱེད་པ་སྟེ། ཡང་དག་པའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ལེ་ལོ་ཅན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“ངོ་ཚ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་མེད་པ་སྟེ། དེ་གང་ཟག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཅན་ནོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་ངོ་ཚ་མེད་པ་སྟེ། འཛེམ་པ་དང་བྲལ་བའོ། །ཡང་ན། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་མེད་པ་སྟེ། ལེ་ལོ་ཉིད་དོ། །དེ་གང་ཟག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་བརྩོན་འགྲུས་མི་བྱེད་པའོ། །གང་ཞིག་ “འཛེམ་པར་བྱ་བ་ལ་མི་འཛེམ་ཞིང་། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་ལ་མི་འཛེམ་པ་” ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི་ངོ་ཚ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་གང་ཟག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོ་ཚ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අභබ්බොති අනරහො. සම්බොධායාති අරියමග්ගත්ථාය. නිබ්බානායාති කිලෙසානං අච්චන්තවූපසමාය අමතමහානිබ්බානාය. අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්සාති අරහත්තඵලස්ස. තඤ්හි උත්තරිතරස්ස අභාවතො අනුත්තරං, චතූහි යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා ඛෙමං නිබ්භයන්ති යොගක්ඛෙමන්ති ච වුච්චති. අධිගමායාති පත්තියා. ආතාපීති වීරියවා. සො හි ‘‘ආරද්ධවීරියො විහරති අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය, ථාමවා දළ්හපරක්කමො අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති (දී. නි. 3.345) එවං වුත්තෙන වීරියාරම්භෙන සමන්නාගතො කිලෙසානං අච්චන්තමෙව ආතාපනසීලොති ආතාපී. ඔත්තාපීති ‘‘යං ඔත්තපති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තපති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා’’ති (ධ. ස. 31) එවං වුත්තෙන ඔත්තප්පෙන සමන්නාගතත්තා ඔත්තපනසීලොති ඔත්තප්පී. අයඤ්හි ඔත්තාපීති වුත්තො. තදවිනාභාවතො හිරියා ච සමන්නාගතො එව හොතීති හිරොත්තප්පසම්පන්නො අණුමත්තෙපි වජ්ජෙ භයදස්සාවී සීලෙසු පරිපූරකාරී හොති. ඉච්චස්ස සීලසම්පදා දස්සිතා. ආතාපීති ඉමිනා නයෙනස්ස කිලෙසපරිතාපිතාදීපනෙන සමථවිපස්සනාභාවනානුයුත්තතා දස්සිතා. යථාවුත්තඤ්ච වීරියං සද්ධාසතිසමාධිපඤ්ඤාහි විනා න හොතීති විමුත්තිපරිපාචකානි සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි අත්ථතො වුත්තානෙව හොන්ති. තෙසු ච සිද්ධෙසු අනිච්චෙ අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤා, දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤා, නිරොධසඤ්ඤාති ඡ නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා සිද්ධා එවාති. එවං ඉමෙහි ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස ලොකියානං [Pg.101] සීලසමාධිපඤ්ඤානං සිජ්ඣනතො මග්ගඵලනිබ්බානාධිගමස්ස භබ්බතං දස්සෙන්තො ‘‘ආතාපී ච ඛො…පෙ… අධිගමායා’’ති ආහ. “མི་སྐལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མི་འོས་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་དོན་དུའོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཏེ། འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་དོན་དུའོ། །“བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་གྲོལ་བའི་བདེ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་དེ་ལས་ལྷག་པའི་ཆོས་མེད་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པ་དང་། སྦྱོར་བ་བཞིས་གནོད་པ་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་བདེ་བ་དང་འཇིགས་པ་མེད་པ་སྟེ། སྦྱོར་བ་ལས་གྲོལ་བའི་བདེ་བ་ཞེས་བྱའོ། །“ཐོབ་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བརྩོན་འགྲུས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །ཁོ་ནི་ “མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་གནས་ལ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མཐུ་དང་ལྡན་ཞིང་། བརྩོན་པ་བརྟན་པ་དང་། ཁུར་མ་བོར་བར་གནས་སོ” ཞེས་གསུངས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་ལྡན་པས་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཏན་དུ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ནོ། །“ངོ་ཚ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། “གང་ཞིག་འཛེམ་པར་བྱ་བ་ལ་འཛེམ་ཞིང་། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་ལ་འཛེམ་པའོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་འཛེམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ཡང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་ལྡན་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཕྲ་མོ་ལ་ཡང་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །འདིས་ཁོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྟན་ཏོ། །“བརྩོན་འགྲུས་ཅན་” ཞེས་པའི་ཚུལ་འདིས་ནི་ཁོའི་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་བསྟན་པས། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །གསུངས་ཟིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་ནི་དད་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་རྣམས་མེད་པར་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་དོན་གྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གྲུབ་པ་ན། མི་རྟག་པ་ལ་མི་རྟག་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་བདག་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བའི་འདུ་ཤེས་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་། འགོག་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་འདུ་ཤེས་དྲུག་པོ་རྣམས་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་རྣམས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་བསྟན་པར་བཞེད་ནས། “བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ནི་…བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་རོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ගාථාසු කුසීතොති මිච්ඡාවිතක්කබහුලතාය කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කසඞ්ඛාතෙහි කුච්ඡිතෙහි පාපධම්මෙහි සිතො සම්බන්ධො යුත්තොති කුසීතො. කුච්ඡිතං වා සීදති සම්මාපටිපත්තිතො අවසීදතීති කුසීතො, ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. හීනවීරියොති නිබ්බීරියො, චතූසුපි ඉරියාපථෙසු වීරියකරණරහිතො. අනුස්සාහසංහනනසභාවස්ස චිත්තාලසියස්ස ථිනස්ස, අසත්තිවිඝාතසභාවස්ස කායාලසියස්ස මිද්ධස්ස ච අභිණ්හප්පවත්තියා ථිනමිද්ධබහුලො. පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය හිරියා අභාවෙන තප්පටිපක්ඛෙන අහිරිකෙන සමන්නාගතත්තා ච අහිරිකො. හිරොත්තප්පවීරියානං අභාවෙනෙව සම්මාපටිපත්තියං නත්ථි එතස්ස ආදරොති අනාදරො. උභයථාපි තථා ධම්මපුග්ගලෙන දුවිධකිරියාකරණෙන අනාදරො. ඵුට්ඨුන්ති ඵුසිතුං. සම්බොධිමුත්තමන්ති සම්බොධිසඞ්ඛාතං උත්තමං අරහත්තං අධිගන්තුං අභබ්බොති අත්ථො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ། “ལེ་ལོ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། ལོག་པར་རྟོག་པ་མང་བའི་ཕྱིར། འདོད་པ་དང་། གནོད་སེམས་དང་། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་འབྲེལ་ཞིང་ལྡན་པས་ན་ལེ་ལོ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན། ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལས་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བྱིང་བར་འགྱུར་བས་ན་ལེ་ལོ་ཅན་ཏེ། ད་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཏ་ཡིག་བྱས་པའོ། །“བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་” ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་མེད་པ་སྟེ། སྤྱོད་ལམ་བཞི་ཆར་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །སྤྲོ་བ་མེད་པར་གནོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱི་ལེ་ལོ་སྟེ་རྨུགས་པ་དང་། མཐུ་མེད་པར་གནོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོ་སྟེ་གཉིད་དེ། དེ་དག་རྒྱུན་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་མང་བའོ། །སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ལྡན་པས་ན་ངོ་ཚ་མེད་པའོ། །ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དང་བརྩོན་འགྲུས་རྣམས་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གུས་པ་མེད་པས་ན་གུས་པ་མེད་པའོ། །ཚུལ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་དང་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་བྱ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་བྱེད་པ་ལ་གུས་པ་མེད་པས་ན་གུས་པ་མེད་པའོ། །“རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“བྱང་ཆུབ་མཆོག་ལ་” ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་མི་སྐལ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། සතිමාති චිරකතචිරභාසිතානං අනුස්සරණෙ සමත්ථස්ස සතිනෙපක්කස්ස භාවෙන චතුසතිපට්ඨානයොගෙන සතිමා. නිපකොති සත්තට්ඨානියසම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන චෙව කම්මට්ඨානපරිහරණපඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන ච නෙපක්කෙන සමන්නාගතත්තා නිපකො. ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන චාති ද්වීහිපි ඣානෙහි ඣායී. අප්පමත්තොති ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණියෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’තිආදිනා නයෙන කම්මට්ඨානභාවනාය අප්පමත්තො. සංයොජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වාති ජාතියා චෙව ජරාය ච සත්තෙ සංයොජෙතීති සංයොජනන්ති ලද්ධනාමං කාමරාගාදිකං දසවිධම්පි කිලෙසජාතං අනුසයසමුග්ඝාතවසෙන මූලතො ඡින්දිත්වා. අථ වා සංයොජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වාති ජාතිජරාය සංයොජනං ඡින්දිත්වා. යස්ස හි සංයොජනානි අච්ඡින්නානි, තස්ස ජාතිජරාය අච්ඡෙදො අසමුග්ඝාතොව. යස්ස පන තානි ඡින්නානි, තස්ස ජාතිජරාපි ඡින්නාව කාරණස්ස සමුග්ඝාතිතත්තා. තස්මා සංයොජනං ඡින්දන්තො එව ජාතිජරාපි ඡින්දති. තෙන වුත්තං ‘‘සංයොජනං ජාතිජරාය [Pg.102] ඡෙත්වා’’ති. ඉධෙව සම්බොධිමනුත්තරං ඵුසෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අග්ගමග්ගං අරහත්තං වා ඵුසෙ පාපුණෙය්‍ය. “དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི། བྱས་ནས་རིང་དུ་ལོན་པ་དང་། སྨྲས་ནས་རིང་དུ་ལོན་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་ནུས་པའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་ལྡན་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཤེས་རབ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། གནས་བདུན་གྱི་ཤེས་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་དང་། ལས་ཀྱི་གནས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཅན་ནོ། །“བསམ་གཏན་པ་” ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་གཉིས་པོ་འདི་དག་གིས་བསམ་གཏན་པའོ། །“བག་ཡོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། “ཉིན་མོ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལས་ཀྱི་གནས་སྒོམ་པ་ལ་བག་ཡོད་པའོ། །“སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅད་ནས་” ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་པ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་པོའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་རྣམས་བག་ལ་ཉལ་བ་ཀུན་ནས་འཇོམས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་བཅད་དེའོ། །ཡང་ན། “སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅད་ནས་” ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་བཅད་ནས་ཏེ། དེ་ནི་བདེན་ནོ། །གང་གི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་མ་བཅད་པ་དེ་ལ་ནི་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་མི་གཅོད་ཅིང་ཀུན་ནས་མི་འཇོམས་པ་ཉིད་དོ། །གང་གི་དེ་དག་བཅད་པ་དེ་ལ་ནི་རྒྱུ་ཀུན་ནས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ཡང་བཅད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གཅོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་ཡང་གཅོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅད་ནས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ཉིད་དུ་བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་རེག་པར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ལམ་གྱི་མཆོག་གམ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་རེག་ཅིང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། ། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 8. පඨමනකුහනසුත්තවණ්ණනා ༨. ཚུལ་འཆོས་མེད་པའི་མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 35. අට්ඨමෙ නයිදන්ති එත්ථ නඉති පටිසෙධෙ නිපාතො, තස්ස ‘‘වුස්සතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො, යකාරො පදසන්ධිකරො. ඉදං-සද්දො ‘‘එකමිදාහං, භික්ඛවෙ, සමයං උක්කට්ඨායං විහරාමි සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.501) නිපාතමත්තං. ‘‘ඉදං ඛො තං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකං ඔරමත්තකං සීලමත්තක’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.27) යථාවුත්තෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ ආගතො. ༣༥. མདོ་བརྒྱད་པ་ལ། “nayidaṃ” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལ། “na” ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་དགག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་ཞིང་། དེ་ནི་ “vussati” (གནས་པར་བྱེད) ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “ya” ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ཡིན། “idaṃ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “དགེ་སློང་དག །དུས་གཅིག་ན་ང་ཉིད་ཡུལ་ཨུཀྐཊྛཱ་ན། སུབྷགའི་ཚལ་གྱི་གསལ་བའི་དབང་པོའི་ཤིང་དྲུང་ན་གནས་པར་བྱའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ། ཚིག་ཕྲད་ཙམ་དུ་ཟད་དོ།། “དགེ་སློང་དག །འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚད་ཉུང་ངུ་དང་། དམན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་མོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ། གོང་དུ་བཤད་པ་ལྟར་ཉེ་བའི་མངོན་སུམ་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘ඉදඤ්හි තං ජෙතවනං, ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතං; ආවුත්ථං ධම්මරාජෙන, පීතිසඤ්ජනනං මමා’’ති. – “འདི་ནི་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་ཏེ། དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱས་པ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོས་བཞུགས་པར་མཛད་པ། བདག་གི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།།” ཞེས་པ་དང་། ආදීසු (සං. නි. 1.48) වක්ඛමානෙ ආසන්නපච්චක්ඛෙ. ඉධාපි වක්ඛමානෙයෙව ආසන්නපච්චක්ඛෙ දට්ඨබ්බො. ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཉེ་བའི་མངོན་སུམ་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། མདོ་འདིར་ཡང་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཉེ་བའི་མངོན་སུམ་གྱི་དོན་ཁོ་ནར་བལྟ་བར་བྱའོ།། බ්‍රහ්මචරිය-සද්දො – “ཚངས་སྤྱོད” ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི། ‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො; ඉද්ධී ජුතී බලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග මහාවිමානං. “ཀླུ་དབང་། ཁྱོད་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (སྦྱིན་པ) ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན། ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་གང་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འདི་ཡིན། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། གཟི་བརྗིད་དང་། སྟོབས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་དང་། ཀླུ་དབང་། ཁྱོད་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཆེན་པོ་འདི་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་ཡིན། ‘‘අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා; ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච. “བདག་དང་ཆུང་མ་གཉིས་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན། དད་པ་དང་ལྡན་པའི་སྦྱིན་བདག་གཉིས་སུ་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཚེ་བདག་གི་ཁྱིམ་ནི་ཁྲོན་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱང་ལེགས་པར་ཚིམ་པར་བྱས་སོ།། ‘‘තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො; ඉද්ධී ජුතී බලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති. (ජා. 2.22.1592-1593, 1595) – “དེ་ནི་བདག་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡིན། དེ་ནི་བདག་གི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (སྦྱིན་པའི་དགེ་བ) ཡིན། ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ཚངས་སྤྱོད་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་འདི་ཡིན། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། གཟི་བརྗིད་དང་། སྟོབས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་དང་། མཁས་པ་ཆེན་པོ། བདག་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཆེན་པོ་འདི་ཡང་དེའི་ཕྱིར་གྲུབ་པ་ཡིན།” ཞེས་པ་ལྟར། ඉමස්මිං [Pg.103] පුණ්ණකජාතකෙ දානෙ ආගතො. པུཎྞཀ་སྐྱེས་རབས་འདི་ལ། སྦྱིན་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො; කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති. “ལས་གང་ཞིག་བྱས་པས་ལག་པ་འདོད་དགུ་སྦྱིན་པར་བྱེད། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པས་ལག་པ་ལས་རོ་མཆོག་འཛག་པར་བྱེད། ཁྱོད་ཀྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (བྱ་བ་བཟང་པོ) གང་གིས། ལག་པ་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར། ‘‘තෙන පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො; තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති. (පෙ. ව. 275, 277) – “བྱ་བ་བཟང་པོ་དེ་བྱས་པས་བདག་གི་ལག་པ་འདོད་དགུ་སྦྱིན་པར་བྱེད། བྱ་བ་བཟང་པོ་དེ་བྱས་པས་བདག་གི་ལག་པ་ལས་རོ་མཆོག་འཛག་པར་བྱེད། བདག་གི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (བྱ་བ་བཟང་པོ) དེས། ལག་པ་ལ་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ལྟར། ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුස්මිං වෙය්‍යාවච්චෙ. ‘‘ඉදං ඛො තං, භික්ඛවෙ, තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති (චූළව. 311) ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ පඤ්චසික්ඛාපදසීලෙ. ‘‘තං ඛො පන, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති (දී. නි. 2.329) ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ බ්‍රහ්මවිහාරෙ. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරිනො භවිස්සාමා’’ති (ම. නි. 1.83) සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරතියං. ཨངྐུར་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་འདི་ལ། ཞབས་ཏོག་ (བྱ་བ་ཆེ་ཆུང་བསྒྲུབ་པ) གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། “དགེ་སློང་དག །འདི་ནི་གོང་མ་སྲེག་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ། སྲེག་པའི་སྐྱེས་རབས་འདི་ལ། བསླབ་པའི་གཞི་ལྔའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། “པཉྩ་སིཁ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (ཚངས་པའི་གནས་བཞི) དེ་ནི་འཁོར་བ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་མི་འགྱུར། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་མི་འགྱུར། ... ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ། མཧཱ་གོབིནྡའི་མདོ་འདི་ལ། ཚངས་པའི་གནས་བཞི་ལ་འཇུག་གོ། “གཞན་དག་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པར་འགྱུར་ཡང་། ངེད་ཅག་ནི་འདི་ན་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (འཁྲིག་པ་ལས་དབེན་པ) སྤྱོད་པར་བྱའོ།།” ཞེས་པ། སལླེཁའི་མདོ་འདི་ལ། འཁྲིག་པ་སྤོང་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති; අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම,තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති. (ජා. 1.10.97) – “ངེད་ཅག་ཀྱང་རང་གི་ཆུང་མ་ལས་མི་འདའ་ཞིང་། ཆུང་མ་རྣམས་ཀྱང་ངེད་ཅག་ལས་མི་འདའོ།། ཆུང་མ་དེ་དག་ལས་གཞན་དུ་ངེད་ཅག་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་པ) སྤྱོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ངེད་ཅག་གི་རིགས་རྒྱུད་ལས་གཞོན་ནུ་རྣམས་འཆི་བར་མི་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ལྟར། මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසෙ. ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතා – තපස්සී සුදං හොමී’’ති (ම. නි. 1.155) ලොමහංසසුත්තෙ වීරියෙ. མཧཱ་དྷམྨཔཱལའི་སྐྱེས་རབས་འདི་ལ། རང་གི་ཆུང་མས་ཆོག་ཤེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། “ཤཱ་རིའི་བུ། ངས་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (བརྩོན་འགྲུས) སྤྱད་པས། དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེ་བར་གནས་པ་ཤེས་སོ།།” ཞེས་པ། ལོམཧཾསའི་མདོ་འདི་ལ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති; මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75) – “དམན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ (ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་གསོ་སྦྱོང་བསྲུང་བ) ཀྱིས་རྒྱལ་རིགས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། འབྲིང་གི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱིས་ལྷའི་དངོས་པོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར། མཆོག་གི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ལྟར། නිමිජාතකෙ අත්තදමනවසෙන කතෙ අට්ඨඞ්ගිකඋපොසථෙ. ‘‘ඉදං ඛො පන, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති (දී. නි. 2.329) මහාගොවින්දසුත්තෙයෙව අරියමග්ගෙ. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති (දී. නි. 3.174) පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සකලස්මිං සාසනෙ. ඉධාපි අරියමග්ගෙ සාසනෙ ච වත්තති. ནེ་མིའི་སྐྱེས་རབས་འདི་ལ། རང་ཉིད་འདུལ་བའི་དབང་གིས་བྱས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། “པཉྩ་སིཁ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (འཕགས་ལམ) འདི་ནི་གཅིག་ཏུ་འཁོར་བ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ... འདི་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་པ། མཧཱ་གོབིནྡའི་མདོ་ཉིད་ལ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ (སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ) འདི་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དར་ཞིང་རྒྱས་པ་དང་། ཕྱོགས་མཐར་ཁྱབ་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ཤེས་པ་དང་། རྒྱ་ཆེར་གྱུར་པ་དང་། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ། པཱསཱདིཀའི་མདོ་འདི་ལ། བསླབ་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་གི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། མདོ་འདིར་ཡང་འཕགས་པའི་ལམ་དང་བསྟན་པ་གཉིས་ཀའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། වුස්සතීති [Pg.104] වසීයති, චරීයතීති අත්ථො. ජනකුහනත්ථන්ති ‘‘අහො අය්‍යො සීලවා වත්තසම්පන්නො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො මහිද්ධිකො මහානුභාවො’’තිආදිනා ජනස්ස සත්තලොකස්ස විම්හාපනත්ථං. ජනලපනත්ථන්ති ‘‘එවරූපස්ස නාම අය්‍යස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති පසන්නචිත්තෙහි ‘‘කෙනත්ථො, කිං ආහරීයතූ’’ති මනුස්සෙහි වදාපනත්ථං. ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති ය්වායං ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘ලාභී අස්සං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’න්ති, සීලෙ-ස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65) සීලානිසංසභාවෙන වුත්තො චතුපච්චයලාභො, යො ච චතුන්නං පච්චයානං සක්කච්චදානසඞ්ඛාතො ආදරබහුමානගරුකරණසඞ්ඛාතො ච සක්කාරො, යො ච ‘‘සීලසම්පන්නො බහුස්සුතො සුතධරො ආරද්ධවීරියො’’තිආදිනා නයෙන උග්ගතථුතිඝොසසඞ්ඛාතො සිලොකො බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං දිට්ඨධම්මිකො ආනිසංසො, තදත්ථං. ඉති මං ජනො ජානාතූති ‘‘එවං බ්‍රහ්මචරියවාසෙ සති ‘අයං සීලවා කල්‍යාණධම්මො’තිආදිනා මං ජනො ජානාතු සම්භාවෙතූ’’ති අත්තනො සන්තගුණවසෙන සම්භාවනත්ථම්පි න ඉදං බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති සම්බන්ධො. “vussati” ཞེས་པ་ནི་གནས་པར་བྱེད། སྤྱོད་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “janakuhanatthaṃ” ཞེས་པ་ནི། “ཀྱེ་ཧུད། འཕགས་པ་འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ཆོ་ག་དང་ལྡན་པ། འདོད་ཆུང་ཆོག་ཤེས་པ། རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ། མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྐྱེ་བོ་སྟེ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “janalapanatthaṃ” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལྟ་བུའི་འཕགས་པ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱས་ན་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་དད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས། “ཅི་ཞིག་དགོས། ཅི་ཞིག་དྲང་བར་བྱ།” ཞེས་སྨྲ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ” ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག །གལ་ཏེ་དགེ་སློང་ཞིག་གིས། ‘བདག་ནི་ཆོས་གོས་དང་། བསོད་སྙོམས་དང་། མལ་ཆ་དང་། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག’ ཅེས་འདོད་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ།།” ཞེས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་གྱི་ཚུལ་དུ་གསུངས་པའི་ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ཐོབ་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཡོ་བྱད་བཞི་པོ་རྣམས་གུས་པས་འབུལ་བ་དང་། བཀུར་སྟི་དང་། རི་མོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བཀུར་སྟི་གང་ཡིན་པ་དང་། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། མང་དུ་ཐོས་པ། ཐོས་པ་འཛིན་པ། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྟོད་པའི་སྒྲ་གྲགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲགས་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་འདིའི་ཕན་ཡོན་གང་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར་རོ།། “iti maṃ jano jānātu” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལྟར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པ་ན། ‘འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ།།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བདག་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག །བསྟོད་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་རང་གི་ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་བསྟོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། කෙචි පන ‘‘ජනකුහනත්ථන්ති පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස සතො සාමන්තජප්පනඉරියාපථනිස්සිතපච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා කුහනභාවෙන ජනස්ස විම්හාපනත්ථං. ජනලපනත්ථන්ති පාපිච්ඡස්සෙව සතො පච්චයත්ථං පරිකථොභාසාදිවසෙන ලපනභාවෙන උපලාපනභාවෙන වා ජනස්ස ලපනත්ථං. ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති පාපිච්ඡස්සෙව සතො ලාභාදිගරුතාය ලාභසක්කාරසිලොකසඞ්ඛාතස්ස ආනිසංසඋදයස්ස නිප්ඵාදනත්ථං. ඉති මං ජනො ජානාතූති පාපිච්ඡස්සෙව සතො අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායෙන ‘ඉති එවං මං ජනො ජානාතූ’ති න ඉදං බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති. පුරිමොයෙව පන අත්ථො සාරතරො. འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་ནི། “janakuhanatthaṃ” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་དང་ལྡན་པ། འདོད་པས་གནོད་པར་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན་བཞིན་དུ། བསམ་གཏན་དང་ལམ་གྱི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཚིག་སྨྲ་བ་དང་། སྤྱོད་ལམ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། ཉེར་མཁོའི་ཡོ་བྱད་བཞི་བསྟེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་སྟེ། ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “janalapanatthaṃ” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་བཞིན་དུ། ཡོ་བྱད་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་མཐའ་སྐོར་ནས་སྨྲ་བ་དང་། ཟུར་གྱིས་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྨྲ་བའི་ཚུལ་ལམ། ཡང་ན་བསླུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་སྨྲ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་བཞིན་དུ། རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། རྙེད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་དང་། གྲགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕན་ཡོན་གཉིས་ཀ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “iti maṃ jano jānātu” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་བཞིན་དུ། མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྟོད་པར་འདོད་པས། “འདི་ལྟར་བྱས་ན་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བདག་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། ཞེས་འདི་ལྟར་འདིའི་དོན་སྨྲའོ།། འོན་ཀྱང་སྔ་མ་ཉིད་ཀྱི་དོན་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྙིང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། අථ ඛොති එත්ථ අථාති අඤ්ඤදත්ථෙ නිපාතො, ඛොති අවධාරණෙ. තෙන කුහනාදිතො අඤ්ඤදත්ථායෙව පන ඉදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතීති දස්සෙති. ඉදානි තං පයොජනං දස්සෙන්තො ‘‘සංවරත්ථඤ්චෙව පහානත්ථඤ්චා’’ති [Pg.105] ආහ. තත්ථ පඤ්චවිධො සංවරො – පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති. “atha kho” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལ། “atha” ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་ཞིང་། “kho” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཡིན། དེས་ནི་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་དོན་གཞན་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་དུ། དགེ་སློང་དག །ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་གནས་སོ།། ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ད་ནི་དགོས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། “སྡོམ་པའི་ཕྱིར་དང་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྡོམ་པ་ནི་རྣམ་པ་ལྔ་སྟེ། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།། තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) හි ආදිනා නයෙන ආගතො අයං පාතිමොක්ඛසංවරො නාම, යො සීලසංවරොති ච පවුච්චති. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) ආගතො අයං සතිසංවරො. དེ་ལ་ “སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་འདི་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྱུང་བ་འདི་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། “མིག་གི་དབང་པོ་སྲུང་བར་བྱེད། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་ལ་འཇུག་གོ།” ཞེས་འབྱུང་བ་འདི་ནི་དྲན་པའི་སྡོམ་པའོ།། ‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතාති භගවා),සති තෙසං නිවාරණං; සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041) – “ཨ་ཛི་ཏ། འཇིག་རྟེན་ན་ཆུ་རྒྱུན་ (སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ) གང་དག་འབབ་པ་རྣམས་ཀྱི། དྲན་པ་ནི་དེ་དག་གི་འགོག་བྱེད་ཡིན། ཆུ་རྒྱུན་དེ་དག་གི་སྡོམ་བྱེད་ནི་དྲན་པ་ཡིན་པར་ངས་བཤད་དོ།། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་འགེགས་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལྟར། ආගතො අයං ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) නයෙන ආගතො අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) නයෙන ආගතො අයං වීරියසංවරො. අත්ථතො පන පාණාතිපාතාදීනං පජහනවසෙන, වත්තපටිවත්තානං කරණවසෙන ච පවත්තා චෙතනා විරතියො ච. සඞ්ඛෙපතො සබ්බො කායවචීසංයමො, විත්ථාරතො සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අවීතික්කමො සීලසංවරො. සති එව සතිසංවරො, සතිප්පධානා වා කුසලා ඛන්ධා. ඤාණමෙව ඤාණසංවරො. අධිවාසනවසෙන අදොසො, අදොසප්පධානා වා තථා පවත්තා කුසලා ඛන්ධා ඛන්තිසංවරො, පඤ්ඤාති එකෙ. කාමවිතක්කාදීනං අනධිවාසනවසෙන පවත්තං වීරියමෙව වීරියසංවරො. තෙසු පඨමො කායදුච්චරිතාදිදුස්සීල්‍යස්ස සංවරණතො සංවරො, දුතියො මුට්ඨස්සච්චස්ස, තතියො අඤ්ඤාණස්ස, චතුත්ථො අක්ඛන්තියා, පඤ්චමො කොසජ්ජස්ස සංවරණතො පිදහනතො සංවරොති වෙදිතබ්බො. එවමෙතස්ස සංවරස්ස අත්ථාය සංවරත්ථං, සංවරනිප්ඵාදනත්ථන්ති අත්ථො. འབྱུང་བ་འདི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།། “གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ལ་བཟོད་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྱུང་བ་འདི་ནི་བཟོད་པའི་སྡོམ་པའོ།། “སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་མི་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འབྱུང་བ་འདི་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་དང་། བྱ་བ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་བསྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་སེམས་པ་དང་སྤོང་བ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་ནོ།། བསྡུས་ན། ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་མཐའ་དག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ན། ལྟུང་བའི་སྡེ་ཚན་བདུན་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་ནོ།། དྲན་པ་ཉིད་ནི་དྲན་པའི་སྡོམ་པ་ཡིན་ལ། ཡང་ན། དྲན་པ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ།། ཡེ་ཤེས་ཉིད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།། བཟོད་པའི་དབང་གིས་ཞེ་སྡང་མེད་པ་དང་། ཡང་ན། ཞེ་སྡང་མེད་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་ཡིན་ལ། སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་ནི་ཤེས་རབ་ཅེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་བཟོད་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་དང་པོ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་འགོག་པའི་ཕྱིར་སྡོམ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། གཉིས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པ་འགོག་པའི་ཕྱིར་དང་། གསུམ་པ་ནི་མ་རིག་པ་འགོག་པའི་ཕྱིར་དང་། བཞི་པ་ནི་མི་བཟོད་པ་འགོག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྔ་པ་ནི་ལེ་ལོ་འགོག་ཅིང་འགེགས་པའི་ཕྱིར་སྡོམ་པ་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་སྡོམ་པ་འདིའི་ཕྱིར་དུ་ཞེས་པ་ནི་སྡོམ་པའི་དོན་དུ་སྟེ། སྡོམ་པ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། පහානම්පි පඤ්චවිධං – තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා එකකනිපාතෙ පඨමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තස්ස පන පඤ්චවිධස්සපි තථා තථා රාගාදිකිලෙසානං [Pg.106] පටිනිස්සජ්ජනට්ඨෙන සමතික්කමනට්ඨෙන වා පහානස්ස අත්ථාය පහානත්ථං, පහානසාධනත්ථන්ති අත්ථො. තත්ථ සංවරෙන කිලෙසානං චිත්තසන්තානෙ පවෙසනනිවාරණං පහානෙන පවෙසනනිවාරණඤ්චෙව සමුග්ඝාතො චාති වදන්ති. උභයෙනාපි පන යථාරහං උභයං සම්පජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. සීලාදිධම්මා එව හි සංවරණතො සංවරො, පජහනතො පහානන්ති. སྤོང་བ་ཡང་རྣམ་པ་ལྔ་སྟེ། གནས་སྐབས་ཀྱིས་སྤོང་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤོང་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་བཅད་པས་སྤོང་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤོང་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བས་སྤོང་བའོ།། དེ་ལ་བཤད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། འོག་གི་ཚོམ་གཅིག་པའི་མདོ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་དེ་དག་གིས། དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་སམ། ཡང་ན་ལས་འདས་པའི་དོན་གྱིས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་དུ་ཞེས་པ་ནི། སྤོང་བའི་དོན་དུ་སྟེ། སྤོང་བ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་སྡོམ་པས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་འཇུག་པ་འགོག་ལ། སྤོང་བས་ནི་འཇུག་པ་འགོག་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ།། ཞེས་སྨྲའོ།། འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་ལྷག་མཐོང་ལ་གཉིས་ཀ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་སྲུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྡོམ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཐའ་ཚིག་གོ། ගාථාසු අනීතිහන්ති ඊතියො වුච්චන්ති උපද්දවා – දිට්ඨධම්මිකා ච සම්පරායිකා ච. ඊතියො හනති විනාසෙති පජහතීති ඊතිහං, අනු ඊතිහන්ති අනීතිහං, සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච. අථ වා ඊතීහි අනත්ථෙහි සද්ධිං හනන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති ඊතිහා, තණ්හාදිඋපක්කිලෙසා. නත්ථි එත්ථ ඊතිහාති අනීතිහං. ඊතිහා වා යථාවුත්තෙනට්ඨෙන තිත්ථියසමයා, තප්පටිපක්ඛතො ඉදං අනීතිහං. ‘‘අනිතිහ’’න්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – ‘‘ඉතිහාය’’න්ති ධම්මෙසු අනෙකංසග්ගාහභාවතො විචිකිච්ඡා ඉතිහං නාම, සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතත්තා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තානං නික්කඞ්ඛභාවසාධනතො නත්ථි එත්ථ ඉතිහන්ති අනිතිහං, අපරප්පච්චයන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති ‘‘අතක්කාවචරො’’ති ච. ගාථාසුඛත්ථං පන ‘‘අනීතිහ’’න්ති දීඝං කත්වා පඨන්ති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུ་ "anītiha" (གནོད་པ་མེད་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་ (ītiyo) ཞེས་བྱའོ།། གནོད་པ་རྣམས་སེལ་ཞིང་འཇོམས་ལ་སྤོང་བས་ན་ "ītiha" ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དང་མཐུན་པས་ན་ "anītiha" ཞེས་བྱ་སྟེ། བསྟན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་དོ།། ཡང་ན། དོན་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་ལ་གནས་པས་ན་ "ītihā" ཞེས་བྱ་སྟེ། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ།། འདི་ལ་ "ītihā" དེ་དག་མེད་པས་ན་ "anītiha" ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་གྲུབ་མཐའ་རྣམས་ལ་ "ītihā" ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ "anītiha" ཞེས་བྱའོ།། "Anitiha" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ།། དེའི་དོན་ནི། ཆོས་རྣམས་ལ་ངེས་པ་མེད་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་ལ་ "itiha" ཞེས་བྱ་ལ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་སྒྲུབ་པ་རྣམས་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་བྱེད་པས་ན། འདི་ལ་ "itiha" (ཐེ་ཚོམ་) མེད་པས་ "anitiha" སྟེ། གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་སྐད་དུ། "མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་སོ་རང་གིས་རིག་པར་བྱ་བ་" དང་ "རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བདེ་ཁྱད་ཀྱི་ཕྱིར། "anītiha" ཞེས་སྒྲ་རིང་པོར་བྱས་ནས་ཀློག་གོ། නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඔගධං පතිට්ඨං පාරං ගච්ඡතීති නිබ්බානොගධගාමී, විමුත්තිරසත්තා එකන්තෙනෙව නිබ්බානසම්පාපකොති අත්ථො. තං නිබ්බානොගධගාමිනං බ්‍රහ්මචරියං. සොති යො සො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භින්දිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, සො භගවා අදෙසයි දෙසෙසි. නිබ්බානොගධොති වා අරියමග්ගො වුච්චති. තෙන විනා නිබ්බානොගාහනස්ස අසම්භවතො තස්ස ච නිබ්බානං අනාලම්බිත්වා අප්පවත්තනතො, තඤ්ච තං එකන්තං ගච්ඡතීති නිබ්බානොගධගාමී. අථ වා නිබ්බානොගධගාමිනන්ති නිබ්බානස්ස අන්තොගාමිනං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං, නිබ්බානං ආරම්මණං කරිත්වා තස්ස අන්තො එව වත්තති පවත්තතීති. මහත්තෙහීති මහාආතුමෙහි උළාරජ්ඣාසයෙහි. මහන්තං නිබ්බානං, මහන්තෙ වා සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසිනො බුද්ධාදයො අරියා. තෙහි අනුයාතො පටිපන්නො. යථා බුද්ධෙන දෙසිතන්ති යථා අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවෙනෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන මයා දෙසිතං, එවං යෙ එතං [Pg.107] මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තදත්ථං සාසනබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පටිපජ්ජන්ති. තෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසන්තස්ස සත්ථු මය්හං සාසනකාරිනො ඔවාදප්පටිකරා සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං පරියන්තං අප්පවත්තිං කරිස්සන්ති, දුක්ඛස්ස වා අන්තං නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සන්තීති. མྱང་འདས་སུ་བགྲོད་པའི་གཞི་དང་ཕ་རོལ་གྱི་མཐར་འགྲོ་བས་ན་ "nibbānogadhagāmī" (མྱང་འདས་ཀྱི་གཏིང་ལ་གཞོལ་བར་འགྲོ་བ་) ཞེས་བྱ་སྟེ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མྱང་འདས་ཀྱི་གཏིང་ལ་གཞོལ་བར་འགྲོ་བའི་ཚངས་སྤྱོད་དེའོ།། "so" (ཁོང་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་ཞིག་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཤིང་། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ནས། བླ་ན་མེད་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་བསྟན་ཅིང་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ "nibbānogadha" (མྱང་འདས་ཀྱི་གཏིང་ལ་གཞོལ་བ་) ཞེས་བྱའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་མེད་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གཏིང་ལ་གཞོལ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པ་མ་གཏོགས་པར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ངེས་པར་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ "nibbānogadhagāmī" ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། "nibbānogadhagāminanti" ཞེས་བྱ་བ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ནང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་དེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་དེའི་ནང་ཉིད་དུ་འཇུག་ཅིང་རྒྱུ་བའོ།། "mahattehi" ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདག་ཉིད་ཆེན་པོ་ལྷག་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། ཆེན་པོ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་འཚོལ་ཞིང་བཙལ་བས་ན་ "mahesino" (དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་) སྟེ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་གིས་རྗེས་སུ་བགྲོད་ཅིང་ཉམས་སུ་བླངས་པའོ།། "yathā buddhena desitaṃ" ཞེས་བྱ་བ་ནི། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བདག་གིས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་གང་དག་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་འདི་དང་། དེའི་ཆེད་དུ་བསྟན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ལ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་རྗེས་སུ་སྟོན་པའི་སྟོན་པ་བདག་གི་བཀའ་སྒྲུབ་ཅིང་གདམས་ངག་ལག་ཏུ་ལེན་པ་ཡིན་པས། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་གི་མཐའ་དང་མཐར་ཐུག་པ་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ།། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 9. දුතියනකුහනසුත්තවණ්ණනා ༩. མི་ཟོལ་བའི་མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པའོ།། 36. නවමෙ අභිඤ්ඤත්ථන්ති කුසලාදිවිභාගෙන ඛන්ධාදිවිභාගෙන ච සබ්බධම්මෙ අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අවිපරීතතො ජානනත්ථං. පරිඤ්ඤත්ථන්ති තෙභූමකධම්මෙ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා පරිජානනත්ථං සමතික්කමනත්ථඤ්ච. තත්ථ අභිඤ්ඤෙය්‍යඅභිජානනා චතුසච්චවිසයා. පරිඤ්ඤෙය්‍යපරිජානනා පන යදිපි දුක්ඛසච්චවිසයා, පහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙහි පන විනා න පවත්තතීති පහානාදයොපි ඉධ ගහිතාති වෙදිතබ්බං. සෙසං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තත්ථමෙව. ༣༦. མདོ་དགུ་པ་ལས། "abhiññatthaṃ" (མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་འོ།། "pariññatthaṃ" (ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་དང་ལེགས་པར་འདའ་བའི་ཆེད་དུ་འོ།། དེ་གཉིས་ལས་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མངོན་པར་ཤེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་ནའང་། སྤོང་བ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་སྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་རྣམས་མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འདིར་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་མདོ་སྔ་མ་ཉིད་དུ་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཏོ།། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 10. සොමනස්සසුත්තවණ්ණනා ༡༠. ཡིད་བདེ་བའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 37. දසමෙ සුඛසොමනස්සබහුලොති එත්ථ සුඛන්ති කායිකං සුඛං, සොමනස්සන්ති චෙතසිකං. තස්මා යස්ස කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං අභිණ්හං පවත්තති, සො සුඛසොමනස්සබහුලොති වුත්තො. යොනීති ‘‘චතස්සො ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, යොනියො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.152) ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනීති ආගතො. ‘‘යොනි හෙසා, භූමිජ, ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.226) කාරණං. ༣༧. མདོ་བཅུ་པ་ལས། "sukhasomanassabahulo" (བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་མང་བ་) ཞེས་པ་འདི་ལ། "sukha" ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་། "somanassa" ནི་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་གང་ལ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་འབྱུང་བ་དེ་ལ་ "བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་མང་བ་" ཞེས་བྱའོ།། "yoni" (སྐྱེ་གནས་སམ་རྒྱུ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། "ཤཱ་རིའི་བུ་དག་སྐྱེ་གནས་འདི་བཞི་པོ་དག་ཡོད་དོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་ཕུང་པོའི་ཚོགས་ལ་ "yoni" ཞེས་འབྱུང་ལ། "བྷཱུ་མི་ཛ་འདི་ནི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་རྒྱུ་ལ་ "yoni" ཞེས་འབྱུང་ངོ།། ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති ච. (ම. නි. 2.457; ධ. ප. 396; සු. නි. 625); "མ་ལས་སྐྱེས་ཤིང་མངལ་ནས་བྱུང་བ་དེ་ལ་བདག་གིས་བྲམ་ཟེ་ཞེས་མི་སྨྲའོ།།" ཞེས་བྱ་བ་དང་། ‘‘තමෙනං කම්මජා වාතා නිබ්බත්තිත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං සම්පරිවත්තෙත්වා මාතු යොනිමුඛෙ සම්පටිපාදෙන්තී’’ති ච ආදීසු පස්සාවමග්ගො. ඉධ පන කාරණං [Pg.108] අධිප්පෙතං. අස්සාති අනෙන. ආරද්ධාති පට්ඨපිතා පග්ගහිතා පරිපුණ්ණා සම්පාදිතා වා. "ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་རླུང་གིས་དེ་ཉིད་མགོ་མཇུག་བཟློག་སྟེ། རྐང་པ་གྱེན་དུ་བསྟན་ཅིང་མགོ་བོ་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས་མའི་སྐྱེ་སྒོར་གཏོད་པར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་གཅིན་ལམ་ལ་ "yoni" ཞེས་འབྱུང་ངོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་རྒྱུ་ལ་འདོད་དོ།། "assa" ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "āraddhā" (བརྩམས་པ་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། བཙུགས་པའམ། བཟུང་བའམ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའམ། གྲུབ་པར་བྱས་པའོ།། ආසවානං ඛයායාති එත්ථ ආසවන්තීති ආසවා, චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි සවන්ති පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභූ, ඔකාසතො යාව භවග්ගා සවන්තීති වා ආසවා. එතෙ ධම්මෙ එතඤ්ච ඔකාසං අන්තො කරිත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අන්තොකරණත්ථො හි අයං ආකාරො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදයො ආසවා වියාතිපි ආසවා. ලොකෙ හි චිරපාරිවාසිකා මදිරාදයො ආසවාති වුච්චන්ති. යදි ච චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා, එතෙ එව භවිතුං අරහන්ති. වුත්තං හෙතං – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසී’’තිආදි (අ. නි. 10.61). ආයතං සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තීතිපි ආසවා. පුරිමානි චෙත්ථ නිබ්බචනානි යත්ථ කිලෙසා ආසවාති ආගතා, තත්ථ යුජ්ජන්ති; පච්ඡිමං කම්මෙපි. න කෙවලඤ්ච කම්මකිලෙසා එව ආසවා, අපිච ඛො නානප්පකාරා උපද්දවාපි. අභිධම්මෙ හි ‘‘චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො, භවාසවො, දිට්ඨාසවො, අවිජ්ජාසවො’’ති (ධ. ස. 1102) කාමරාගාදයො කිලෙසා ආසවාති ආගතා. සුත්තෙපි ‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා. "āsavānaṃ khayāya" (ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་འདི་ལ། འཛག་པས་ན་ཟག་པ་ (āsavā) སྟེ། མིག་ནས་ཀྱང་... ཡིད་ནས་ཀྱང་འཛག་ཅིང་འཇུག་པར་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རིགས་ཀྱི་ས་ (gotrabhū) ལ་ཐུག་གི་བར་དང་། གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་འཛག་པས་ན་ཟག་པའོ།། ཆོས་འདི་དག་དང་གནས་འདི་དག་ནང་དུ་བྱས་ནས་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ "ā" (ཨཱ) ཡིག་ནི་ནང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། ཡུན་རིང་དུ་གནས་ཤིང་སྦངས་པའི་དོན་གྱིས་ཆང་ལ་སོགས་པ་ཟག་པ་ (āsavā) དང་འདྲ་བས་ཀྱང་ཟག་པ་ཞེས་བྱའོ།། འཇིག་རྟེན་ན་ཡུན་རིང་དུ་སྦངས་པའི་ཆང་ལ་སོགས་པ་ལ་ཟག་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། གལ་ཏེ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་དོན་གྱིས་ཟག་པ་ཡིན་ན། འདི་དག་ཁོ་ན་ཡིན་པར་འོས་སོ།། འདི་སྐད་དུ། "དགེ་སློང་དག མ་རིག་པ་ལ་སྔོན་གྱི་མཐའ་མི་དམིགས་ཏེ། འདིའི་སྔོན་རོལ་དུ་མ་རིག་པ་མེད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྒྱུན་རིང་པོ་འཛག་ཅིང་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་ཟག་པའོ།། འདིར་གོང་གི་ངེས་ཚིག་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་ཟག་པ་ཞེས་འབྱུང་བའི་སྐབས་སུ་འཐད་ལ། ཕྱི་མ་ནི་ལས་ལའང་འཐད་དོ།། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཁོ་ན་ཟག་པ་ཡིན་པར་མ་ཟད་ཀྱི། ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཟག་པའོ།། ཆོས་མངོན་པ་ལས་ནི། "ཟག་པ་བཞི་སྟེ། འདོད་པའི་ཟག་པ་དང་། སྲིད་པའི་ཟག་པ་དང་། ལྟ་བའི་ཟག་པ་དང་། མ་རིག་པའི་ཟག་པའོ།།" ཞེས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་ཟག་པ་ཞེས་འབྱུང་ངོ།། མདོ་སྡེ་ལས་ཀྱང་། "ཙུནྡ། བདག་གིས་ཚེ་འདིའི་ཟག་པ་རྣམས་ཁོ་ན་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་ཆོས་མི་སྟོན་ཏོ།།" ཞེས་པ་འདིར་རྩོད་པའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་ཟག་པ་ཞེས་འབྱུང་ངོ།། ‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො; යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍ය, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ; තෙ මය්හං, ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) – "གང་གིས་ལྷར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའམ། དྲི་ཟའམ་བྱར་འགྱུར་བ། གང་གིས་གནོད་སྦྱིན་གྱི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའམ། མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ། བདག་གི་ཟག་པ་དེ་དག་ནི་ཟད་ཅིང་། བཅོམ་ལ་རྩ་བ་ནས་མེད་པར་བྱས་སོ།།" ཞེས་བྱ་བ་དང་། එත්ථ තෙභූමකං කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39) එත්ථ පරූපඝාතවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා නානප්පකාරා උපද්දවා ච. འདིར་ཁམས་གསུམ་པའི་ལས་དང་ལྷག་མ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། "ཚེ་འདིའི་ཟག་པ་རྣམས་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་དང་ཕྱི་མའི་ཟག་པ་རྣམས་སེལ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་འདི་ལ། འདིར་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། འགྱོད་པ་དང་། གསོད་པ་དང་། འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དུ་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་སོ།། තෙ පනෙතෙ ආසවා විනයෙ ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති ද්වෙධා ආගතා. සළායතනෙ ‘‘තයොමෙ, ආවුසො, ආසවා – කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො’’ති [Pg.109] (සං. නි. 4.321) තිධා ආගතා. තථා අඤ්ඤෙසු සුත්තන්තෙසු. අභිධම්මෙ තෙයෙව දිට්ඨාසවෙන සද්ධිං චතුධා ආගතා. නිබ්බෙධිකපරියායෙ පන ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගමනීයා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගමනීයා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගමනීයා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගමනීයා, අත්ථි ආසවා දෙවලොකගමනීයා’’ති (අ. නි. 6.63) පඤ්චධා ආගතා. කම්මමෙව චෙත්ථ ආසවාති අධිප්පෙතං. ඡක්කනිපාතෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරා පහාතබ්බා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.58) නයෙන ඡධා ආගතා. සබ්බාසවපරියායෙ තෙයෙව දස්සනපහාතබ්බෙහි ධම්මෙහි සද්ධිං සත්තධා ආගතා. ඉධ පන අභිධම්මපරියායෙන චත්තාරො ආසවා අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බා. ཟག་པ་དེ་དག་ནི་འདུལ་བ་ལས། "ཚེ་འདིའི་ཟག་པ་རྣམས་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་དང་ཕྱི་མའི་ཟག་པ་རྣམས་སེལ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འབྱུང་ལ། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་སྐབས་སུ། "ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག ཟག་པ་འདི་གསུམ་སྟེ། འདོད་པའི་ཟག་པ་དང་། སྲིད་པའི་ཟག་པ་དང་། མ་རིག་པའི་ཟག་པའོ།།" ཞེས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འབྱུང་ངོ།། དེ་བཞིན་དུ་མདོ་སྡེ་གཞན་དག་ལས་ཀྱང་ངོ།། ཆོས་མངོན་པ་ལས་ནི་དེ་དག་ཉིད་ལྟ་བའི་ཟག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྣམ་པ་བཞིར་འབྱུང་ངོ།། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་རྣམ་གྲངས་ལས་ནི། "དགེ་སློང་དག ཟག་པ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་དོ།། ཟག་པ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་དོ།། ཟག་པ་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་དོ།། ཟག་པ་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་དོ།། ཟག་པ་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་དོ།།" ཞེས་རྣམ་པ་ལྔར་འབྱུང་ངོ།། འདིར་ནི་ལས་ཁོ་ན་ལ་ཟག་པ་ཞེས་འདོད་དོ།། ཚན་པ་དྲུག་པའི་སྐབས་སུ། "དགེ་སློང་དག ཟག་པ་སྡོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡོད་དོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཏུ་འབྱུང་ངོ།། ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལས་ནི་དེ་དག་ཉིད་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་རྣམ་པ་བདུན་དུ་འབྱུང་ངོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་རྣམ་གྲངས་ལྟར་ཟག་པ་བཞི་ལ་འདོད་པར་རིག་པར་བྱའོ།། ඛයායාති එත්ථ පන ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති ආසවානං සරසභෙදො ආසවානං ඛයොති වුත්තො. ‘‘ජානතො අහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15) එත්ථ ආසවානං ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො අච්චන්තං අසමුප්පාදො ආසවක්ඛයොති වුත්තො. "khayāya" (ཟད་པའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་འདི་ལ། "གང་ཟག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཟད་པ་དང་། འཇིག་པ་དང་། ཞིག་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཞིག་པ་དང་། མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་། ནུབ་པ་" ཞེས་ཟག་པ་རྣམས་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་བཅས་ཏེ་འཇིག་པ་ལ་ "ཟག་པ་ཟད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "དགེ་སློང་དག བདག་གིས་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་ལ་ཟག་པ་ཟད་པར་སྨྲའོ།།" ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པའི་རྣམ་པ་དང་། མེད་པའི་དངོས་པོ་དང་། གཏན་ནས་མི་སྐྱེ་བ་ལ་ "ཟག་པ་ཟད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො; ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62) – "སློབ་པ་སློབ་བཞིན་པ་དང་། ལམ་དྲང་པོའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ལ། ཟད་པ་ལ་ཐོག་མར་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་མི་སློབ་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེའོ།།" ཞེས་བྱ་བ་དང་། එත්ථ අරියමග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438) එත්ථ ඵලං. འདིར་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ "ཟག་པ་ཟད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཟག་པ་ཟད་པས་དགེ་སྦྱོང་དུ་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་པ་འདིར་ནི། འབྲས་བུ་ལ་གསུངས་སོ།། ‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො; ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253) – "གཞན་གྱི་སྐྱོན་ལ་ལྟ་ཞིང་། རྟག་ཏུ་འཕྱ་སྨོད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་ལ། དེའི་ཟག་པ་རྣམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལས་རིང་དུ་གནས་སོ།།" ཞེས་བྱ་བ་དང་། එත්ථ නිබ්බානං. ඉධ පන ඵලං සන්ධාය ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති වුත්තං, අරහත්තඵලත්ථායාති අත්ථො. འདིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་འབྲས་བུ་ལ་དགོངས་ནས་ "ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཆེད་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූති සංවෙගජනකෙසු ජාතිආදීසු සංවෙගවත්ථූසු. ජාති, ජරා, බ්‍යාධි, මරණං, අපායදුක්ඛං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති ඉමානි හි සංවෙගවත්ථූනි සංවෙජනීයට්ඨානානි නාම. අපිච ‘‘ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො උය්‍යුත්තො පයාතො කුම්මග්ගප්පටිපන්නො, උපනීයති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො [Pg.110] ලොකො, සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’’තිඑවමාදීනි (පටි. ම. 1.117) චෙත්ථ සංවෙජනීයට්ඨානානීති වෙදිතබ්බානි. සංවෙජනෙනාති ජාතිආදිසංවෙගවත්ථූනි පටිච්ච උප්පන්නභයසඞ්ඛාතෙන සංවෙජනෙන. අත්ථතො පන සහොත්තප්පඤාණං සංවෙගො නාම. "སྐྱོ་བར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་སུ་" ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྐྱོ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལའོ།། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། འཆི་བ་དང་། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འདས་པའི་དུས་ཀྱི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ད་ལྟར་གྱི་དུས་ཀྱི་ཟས་འཚོལ་བའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། སྐྱོ་བའི་དངོས་པོ་འདི་དག་ནི་སྐྱོ་བར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། "འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་འབར་ཞིང་། བརྩོན་པར་བྱེད་པ་དང་། སོང་བ་དང་། ལམ་གོལ་དུ་ཞུགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ནི་ཉེ་བར་འཁྲིད་ཅིང་མི་རྟག་པ་དང་། སྐྱོབ་པ་མེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ནི་རང་དབང་མེད་པ་དང་། བདག་གིར་བྱ་བ་མེད་པ་དང་། ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཚང་བ་དང་། མི་ངོམས་པ་དང་། སྲེད་པའི་བྲན་དུ་གྱུར་པའོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་སྐྱོ་བར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ།། "སྐྱོ་བས་" ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྐྱོ་བས་སོ།། དོན་དམ་པར་ནི། འཛེམ་པ་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སྐྱོ་བ་ཞེས་བྱའོ།། සංවිග්ගස්සාති ගබ්භොක්කන්තිකාදිවසෙන අනෙකවිධෙහි ජාතිආදිදුක්ඛෙහි සංවෙගජාතස්ස. ‘‘සංවෙජිත්වා’’ති ච පඨන්ති. යොනිසො පධානෙනාති උපායපධානෙන, සම්මාවායාමෙනාති අත්ථො. සො හි යථා අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, එවං පදහනතො උත්තමභාවසාධනතො ච ‘‘පධාන’’න්ති වුච්චති. තත්ථ සංවෙගෙන භවාදීසු කිඤ්චි තාණං ලෙණං පටිසරණං අපස්සන්තො තත්ථ අනොලීයන්තො අලග්ගමානසො තප්පටිපක්ඛෙන ච විනිවත්තිතවිසඤ්ඤිතො අඤ්ඤදත්ථු නිබ්බානනින්නො හොති නිබ්බානපොණො නිබ්බානපබ්භාරො. සො කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන යොනිසොමනසිකාරබහුලො විසුද්ධාසයප්පයොගො සමථවිපස්සනාසු යුත්තප්පයුත්තො සබ්බස්මිම්පි සඞ්ඛාරගතෙ නිබ්බින්දති විරජ්ජති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති. තත්ථ යදිදං යොනිසොමනසිකාරබහුලො විසුද්ධාසයප්පයොගො සමථවිපස්සනාසු යුත්තප්පයුත්තො, තෙනස්ස දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛසොමනස්සබහුලතා වෙදිතබ්බා. යං පනායං සමථෙ පතිට්ඨිතො විපස්සනාය යුත්තප්පයුත්තො සබ්බස්මිම්පි සඞ්ඛාරගතෙ නිබ්බින්දති විරජ්ජති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති, තෙනස්ස යොනි ආරද්ධා ආසවානං ඛයායාති වෙදිතබ්බං. “སྐྲག་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་མང་པོའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྐྲག་པ་སྐྱེས་པ་ལའོ། །ཡང་ཁ་ཅིག་“སྐྲག་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ །“ཚུལ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐབས་ཀྱི་བརྩོན་པ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་གང་གི་ཕྱིར་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤོང་ཞིང་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བརྩོན་པའི་ཕྱིར་དང་། མཆོག་གི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“བརྩོན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་སྐྲག་པས་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱོབ་པ་དང་། སྐྱབས་དང་། གནས་གང་ཡང་མ་མཐོང་བས་དེ་ལ་མི་ཞེན་ཅིང་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་ལ། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་ལྡོག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པས་གཅིག་ཏུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འབབ་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བབས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་བ་དང་། བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱོ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་གང་འདི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་བ་དང་། བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པ་དེས་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་མང་པོ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །གང་ཡང་འདི་ཞི་གནས་ལ་གནས་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱོ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་དེས་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པ་བརྩམས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු සංවිජ්ජෙථෙවාති සංවිජ්ජෙය්‍ය එව සංවෙගං කරෙය්‍ය එව. ‘‘සංවිජ්ජිත්වානා’’ති ච පඨන්ති. වුත්තනයෙන සංවිග්ගො හුත්වාති අත්ථො. පණ්ඩිතොති සප්පඤ්ඤො, තිහෙතුකපටිසන්ධීති වුත්තං හොති. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛියාති සංවෙගවත්ථූනි සංවිජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාය සම්මා අවෙක්ඛිය. අථ වා පඤ්ඤාය සම්මා අවෙක්ඛිත්වාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་“སྐྲག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྲག་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དེ་སྐྲག་པ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་“སྐྲག་ནས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ །བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྲག་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། རྒྱུ་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྲག་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་སྐྲག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བརྟགས་ནས་སོ། །ཡང་ན། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བརྟགས་ནས་ཞེས་པའོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ඉති පරමත්ථදීපනියා ඉතිවුත්තක-අට්ඨකථාය འདི་ལྟར་དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་ཨི་ཏི་བུཏྟ་ཀའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། දුකනිපාතෙ පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. དུམ་བུ་གཉིས་པའི་ཚན་པ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. දුතියවග්ගො ༢. ཚན་པ་གཉིས་པ། 1. විතක්කසුත්තවණ්ණනා ༡. རྣམ་རྟོག་གི་མདོའི་བཤད་པ། 38. දුතියවග්ගස්ස [Pg.111] පඨමෙ තථාගතං, භික්ඛවෙති එත්ථ තථාගත-සද්දො තාව සත්තවොහාරසම්මාසම්බුද්ධාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.65) සත්තවොහාරෙ. ༣༨. ཚན་པ་གཉིས་པའི་མདོ་དང་པོ་ལས། “དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་འདི་ལ། ཐོག་མར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་སེམས་ཅན་གྱི་ཐ་སྙད་དང་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྣང་ངོ་། །འདི་ལྟར་“ཤི་བའི་འོག་ཏུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡོད་དམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་ཅན་གྱི་ཐ་སྙད་ལ་འཇུག་གོ ། ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං,බුද්ධං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.16) – “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་བྱས་པའི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སངས་རྒྱས་ལ། །ཕྱག་འཚལ་བདེ་ལེགས་འགྱུར་བར་ཤོག །”ཅེས་པ་དང་། ආදීසු සම්මාසම්බුද්ධෙ. ལ་སོགས་པ་ལས་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་འཇུག་གོ ། ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං,ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.17) – “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་བྱས་པའི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཆོས་ཉིད་ལ། །ཕྱག་འཚལ་བདེ་ལེགས་འགྱུར་བར་ཤོག །”ཅེས་པ་དང་། ආදීසු ධම්මෙ. ལ་སོགས་པ་ལས་ཆོས་ལ་འཇུག་གོ ། ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං,සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.18) – “ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་བྱས་པའི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགེ་འདུན་ལ། །ཕྱག་འཚལ་བདེ་ལེགས་འགྱུར་བར་ཤོག །”ཅེས་པ་དང་། ආදීසු සඞ්ඝෙ. ඉධ පන සම්මාසම්බුද්ධෙ. තස්මා තථාගතන්ති එත්ථ අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතොති වුච්චති. කතමෙහි අට්ඨහි? තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො, අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති. ལ་སོགས་པ་ལས་དགེ་འདུན་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་འཇུག་གོ །དེའི་ཕྱིར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་རྒྱུ་བརྒྱད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །བརྒྱད་གང་དག་ཅེ་ན། དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། དེ་བཞིན་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། དེ་བཞིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං භගවා තථා ආගතොති තථාගතො? යථා යෙන අභිනීහාරෙන දානපාරමිං පූරෙත්වා සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙත්වා ඉමා දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා අඞ්ගපරිච්චාගං, අත්තපරිච්චාගං, ධනපරිච්චාගං, දාරපරිච්චාගං, රජ්ජපරිච්චාගන්ති ඉමානි පඤ්ච මහාපරිච්චාගානි පරිච්චජිත්වා යථා විපස්සිආදයො සම්මාසම්බුද්ධා ආගතා[Pg.112], තථා අම්හාකං භගවාපි ආගතොති තථාගතො. යථාහ – ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་སྨོན་ལམ་གང་གིས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཐམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ། ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། ནོར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། རྒྱལ་སྲིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས། ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱོན་པ་དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘යථෙව ලොකම්හි විපස්සිආදයො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා; තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා’’ති. – “ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདི་དག་ལ། །རྣམ་གཟིགས་ལ་སོགས་ཐུབ་པ་རྣམས། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་ཉིད་བྱོན་པ་ལྟར། །ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའང་དེ་བཞིན་བྱོན། །དེ་ཕྱིར་སྤྱན་ལྡན་དེ་ཉིད་ལ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་སུ་བརྗོད། །”ཅེས་གསུངས་སོ། ། එවං තථා ආගතොති තථාගතො. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථා ගතොති තථාගතො? යථා සම්පතිජාතාව විපස්සිආදයො සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨාය උත්තරාභිමුඛා සත්තපදවීතිහාරෙන ගතා, තථා අම්හාකං භගවාපි ගතොති තථාගතො. යථාහු – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་བཙས་མ་ཐག་ཏུ་རྣམ་པར་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཞབས་མཉམ་པར་ས་ལ་བཞག་སྟེ། བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་བལྟས་ནས་གོམ་པ་བདུན་གྱིས་གཤེགས་པ་དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་གཤེགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘මුහුත්තජාතොව ගවංපතී යථා,සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං; සො වික්කමී සත්ත පදානි ගොතමො,සෙතඤ්ච ඡත්තං අනුධාරයුං මරූ. “ཇི་ལྟར་སྐྱེས་ནས་ཡུད་ཙམ་ལ། །ཁྱུ་མཆོག་ཞབས་ནི་མཉམ་པ་ཡིས། །ས་ཡི་སྟེང་དུ་རེག་པ་ལྟར། །གཽ་ཏམ་དེ་ཡིས་གོམ་བདུན་བོར། །ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་གདུགས་དཀར་ཐོགས། ། ‘‘ගන්ත්වාන සො සත්ත පදානි ගොතමො,දිසා විලොකෙසි සමා සමන්තතො; අට්ඨඞ්ගුපෙතං ගිරමබ්භුදීරයි,සීහො යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො’’ති. – གཽ་ཏམ་དེ་ནི་གོམ་བདུན་གཤེགས། །ཕྱོགས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་མཉམ་པར་གཟིགས། །རི་བོའི་རྩེ་ལ་གནས་པ་ཡི། །སེང་གེ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་བརྒྱད། །ལྡན་པའི་གསུང་ནི་རབ་ཏུ་བསྒྲགས། །”ཅེས་གསུངས་སོ། ། එවං තථා ගතොති තථාගතො. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො? සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණං, තථං, අවිතථං, ඤාණගතියා ආගතො, අවිරජ්ඣිත්වා පත්තො, අනුබුද්ධොති තථාගතො. යථාහ – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བགྲོད་པས་བྱོན་ཅིང་། མ་འཁྲུལ་བར་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། ‘‘සබ්බෙසං පන ධම්මානං, සකසාමඤ්ඤලක්ඛණං; තථමෙවාගතො යස්මා, තස්මා නාථො තථාගතො’’ති. – “ཆོས་རྣམས་ཀུན་གྱི་རང་ཉིད་དང་། །སྤྱི་ཡི་མཚན་ཉིད་དེ་བཞིན་ཉིད། །གང་ཕྱིར་མགོན་པོ་དེར་བྱོན་པ། །དེ་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན། །”ཅེས་གསུངས་སོ། ། එවං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་བྱོན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො? තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි [Pg.113] අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. තානි ච භගවා අභිසම්බුද්ධො, තස්මාපි තථානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතො. අභිසම්බුද්ධත්ථො හි එත්ථ ගත-සද්දො. එවං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො. ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པ་འདི་བཞི་པོ་དག་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་དེ་བཞིན་པ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འདིར་“གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථදස්සිතාය තථාගතො? යං සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං භගවා සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා චානෙන තං ඉට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං, යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 616) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසු ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་... ལྷ་དང་མིར་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡོད་པ་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་སོ། །དེ་ལྟར་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ་འདིས་དེ་ཉིད་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སམ། མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སམ། “གཟུགས་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་གང་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ཁ་དོག་གི་འོད་དང་ལྡན་པ་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཚན་མང་པོ་དང་། ཐེངས་བཅུ་གསུམ་དང་། ཚུལ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ན་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་ལོག་པ་མེད་དོ། །ཚུལ་འདི་ནི་རྣ་བའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි…පෙ… තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24). “དགེ་སློང་དག །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་... ལྷ་དང་མིར་བཅས་པས་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། བཙལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་དཔྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ངས་ཤེས་སོ། །... དེ་ནི་ངས་མངོན་པར་ཤེས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་རྟོགས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་གནས་པར་མ་གྱུར་ཏོ། །”ཞེས་སོ། ། එවං තථදස්සිතාය තථාගතො. එත්ථ තථදස්සිඅත්ථෙ තථාගතොති පදස්ස සම්භවො වෙදිතබ්බො. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། འདིར་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པའི་དོན་ལ་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འགྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། කථං තථවාදිතාය තථාගතො? යං රත්තිං භගවා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණකාලෙ යං භගවතා භාසිතං සුත්තගෙය්‍යාදි, සබ්බං තං පරිසුද්ධං පරිපුණ්ණං රාගමදාදිනිම්මදනං එකසදිසං තථං අවිතථං. තෙනාහ – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། མཚན་མོ་གང་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། མཚན་མོ་གང་ལ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་སྐབས་ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་ཚད་ཀྱི་དུས་སུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། རོ་གཅིག་པ་དང་། དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං [Pg.114] එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති, නො අඤ්ඤථා. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188; අ. නි. 4.23). “ཙུནྡ། མཚན་མོ་གང་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། མཚན་མོ་གང་ལ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། བར་སྐབས་འདིར་གང་ཞིག་གསུང་བ་དང་། སྨྲ་བ་དང་། བསྟན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་སོ། ། ගදඅත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො. එවං තථවාදිතාය තථාගතො. අපිච ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති, එවම්පෙත්ථ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. འདིར་“གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །གཞན་ཡང་། སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ནི་སྨྲ་བ་སྟེ་ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་པ་མ་ནོར་བའི་སྨྲ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་དཀར་གྱི་ཡི་གེ་ཏཀར་དུ་བསྒྱུར་ནས་‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ཡང་ཚིག་འགྲུབ་པའི་ཚུལ་དེ་ལྟར་རིག་པར་བྱའོ། ། කථං තථාකාරිතාය තථාගතො? භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සපි වාචා. තස්මා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතාති තථාගතො. තෙනාහ ‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති. එවං තථාකාරිතාය තථාගතො. ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་དང་སྐུ་མཐུན་ཞིང་། སྐུ་དང་ཡང་གསུང་མཐུན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་གསུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་འདིའི་གསུང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྐུ་ཡང་དེ་ལྟར་གཤེགས་ཤིང་འཇུག་ལ། སྐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གསུང་ཡང་དེ་ལྟར་གཤེགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་གསུང་བའོ། །འདི་ལྟར་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་གསུང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො? යස්මා භගවා උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිං පරියන්තං කරිත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි විමුත්තිඤාණදස්සනෙනපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අථ ඛො අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා සබ්බසත්තුත්තමො, තස්මා තථාගතො. තෙනාහ – ཇི་ལྟར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡར་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་དང་། མར་མནར་མེད་པ་མཐར་བྱས་ཏེ། ཐད་ཀར་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཀྱང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ཀྱང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བས་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་མཛད་དེ། དེ་ལ་མཚུངས་པ་འམ། ཚད་གང་ཡང་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་མཚུངས་པ་མེད་པ། དཔག་ཏུ་མེད་པ། བླ་ན་མེད་པ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ལྷ་མཆོག །བརྒྱ་བྱིན་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་བརྒྱ་བྱིན། ཚངས་པ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པའི་ཚངས་པ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… මනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථු දසො වසවත්තී, තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188; අ. නි. 4.23). “དགེ་སློང་དག །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་... མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་པོ། །གཞན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ། །གཅིག་ཏུ་ཐམས་ཅད་གཟིགས་པ། །དབང་སྒྱུར་བ་པོ་ཡིན་པས། །དེའི་ཕྱིར་‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་སོ། ། තත්‍රායං පදසිද්ධි – අගදො විය අගදො, දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො විය දිබ්බාගදෙන සප්පෙ, සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො යථාවුත්තො අගදො එතස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො. එවං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො. དེ་ལ་འདི་ནི་ཚིག་གི་གྲུབ་པ་སྟེ། སྨན་ལྟ་བུ་ནི་སྨན་ནོ། །གསུང་རབ་ཀྱི་སྒེག་ཆོས་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སྨན་པ་ཆེན་པོ་འདིས་ལྷའི་སྨན་གྱིས་དུག་སྦྲུལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནོ། །དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་བདེན་ཞིང་མ་ནོར་བ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྨན་འདི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན། ད་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། අපිච [Pg.115] තථාය ගතොති තථාගතො, තථං ගතොති තථාගතො. තත්ථ සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අවගතොති තථාගතො, ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො, ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො අධිගතොති තථාගතො. ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථං ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – གཞན་ཡང་། བདེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །བདེན་པ་རྟོགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ནི་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པར་རྟོགས་ཤིང་ཁོང་དུ་ཆུད་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་ནི་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པར་འདས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བས་བདེན་པར་ཐོབ་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་བདེན་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො. ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස…පෙ… සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23). "དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་རྣམ་པར་བྲལ་ལོ། །དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་སྤངས་སོ། །དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ། །དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྒོམས་སོ། །དགེ་སློང་དག །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ། དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །" අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො. තථාය ආගතොති තථාගතො, තථාය ගතොති තථාගතො, තථානි ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථාවිධොති තථාගතො, තථාපවත්තිකොති තථාගතො, තථෙහි ආගතොති තථාගතො, තථා ගතභාවෙන තථාගතොති. གཞན་ཡང་རྒྱུ་མཚན་བརྒྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཏེ། བདེན་པའི་དམ་བཅས་ཏེ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །བདེན་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །བདེན་པའི་འཕགས་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །བདེན་པའི་འབྲས་བུར་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་འཇུག་པ་དང་ལྡན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །བདེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථාය ආගතොති තථාගතො? යා සා භගවතා සුමෙධභූතෙන දීපඞ්කරදසබලස්ස පාදමූලෙ – ཇི་ལྟར་བདེན་པའི་དམ་བཅས་ཏེ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་རང་ཉིད་དྲང་སྲོང་སྐྱེ་བ་བཟང་པོར་གྱུར་པའི་ཚེ། སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ། ‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං; පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා; අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59) – "མི་ཉིད་ཕོ་ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །རྒྱུ་དང་སྟོན་པ་མཇལ་བ་དང་། །རབ་ཏུ་བྱུང་དང་ཡོན་ཏན་ཚོགས། །ལྷག་པར་བྱེད་དང་འདུན་པ་ཉིད། །ཆོས་བརྒྱད་འདི་དག་འདུས་པ་ལས། །སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པར་འགྱུར། །" එවං වුත්තං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං අභිනීහාරං සම්පාදෙන්තෙන ‘‘අහං සදෙවකං ලොකං තිණ්ණො තාරෙස්සාමි, මුත්තො මොචෙස්සාමි, දන්තො දමෙස්සාමි, අස්සත්ථො අස්සාසෙස්සාමි, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, සුද්ධො සොධෙස්සාමි[Pg.116], බුද්ධො බොධෙස්සාමී’’ති මහාපටිඤ්ඤා පවත්තිතා. වුත්තං හෙතං – དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། "བདག་ཉིད་བརྒལ་ནས་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྒྲལ་བར་བྱའོ། །ཐར་ནས་ཐར་བར་བྱའོ། །དུལ་ནས་གདུལ་བར་བྱའོ། །དབུགས་ཕྱུང་ནས་དབུགས་དབྱུང་བར་བྱའོ། །ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱའོ། །དག་ནས་དག་པར་བྱའོ། །རྟོགས་ནས་རྟོགས་པར་བྱའོ། །" ཞེས་དམ་བཅའ་ཆེན་པོ་མཛད་དོ། །འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘කිං මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා; සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, සන්තාරෙස්සං සදෙවකං. "མཐུ་སྟོབས་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་བདག །གཅིག་པུ་བརྒལ་བས་ཅི་ཞིག་བྱ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་ནས། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྒྲལ། ། ‘‘ඉමිනා මෙ අධිකාරෙන, කතෙන පුරිසුත්තමෙ; සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, තාරෙමි ජනතං බහුං. "སྐྱེས་བུ་མཆོག་ལ་བདག་གིས་ནི། །ལྷག་པར་བྱས་པའི་མཐུ་འདི་ཡིས། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་ནས། །སྐྱེ་བོ་མང་པོ་བསྒྲལ་བར་བྱ། ། ‘‘සංසාරසොතං ඡින්දිත්වා, විද්ධංසෙත්වා තයො භවෙ; ධම්මනාවං සමාරුය්හ, සන්තාරෙස්සං සදෙවකං. "འཁོར་བའི་ཆུ་རྒྱུན་བཅད་བྱས་ཤིང་། །སྲིད་པ་གསུམ་པོ་བཅོམ་ནས་ནི། །ཆོས་ཀྱི་གྲུ་གཟིངས་ལ་ཞུགས་ཏེ། །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྒྲལ། ། ‘‘කිං මෙ අඤ්ඤාතවෙසෙන, ධම්මං සච්ඡිකතෙනිධ; සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, බුද්ධො හෙස්සං සදෙවකෙ’’ති. (බු. වං. 55-58); "མི་མངོན་ཆ་ལུགས་འདི་ཉིད་དུ། །ཆོས་ཉིད་མངོན་སུམ་བྱས་ཅི་བྱ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་ནས། །ལྷ་ཡི་འཇིག་རན་སངས་རྒྱས་འགྱུར། །" තං පනෙතං මහාපටිඤ්ඤං සකලස්සපි බුද්ධකරධම්මසමුදායස්ස පවිචයපච්චවෙක්ඛණසමාදානානං කාරණභූතං අවිසංවාදෙන්තො ලොකනාථො යස්මා මහාකප්පානං සතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සක්කච්චං නිරන්තරං නිරවසෙසතො දානපාරමිආදයො සමතිංසපාරමියො පූරෙත්වා, අඞ්ගපරිච්චාගාදයො පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා, සච්චාධිට්ඨානාදීනි චත්තාරි අධිට්ඨානානි පරිබ්‍රූහෙත්වා, පුඤ්ඤඤාණසම්භාරෙ සම්භරිත්වා පුබ්බයොගපුබ්බචරියධම්මක්ඛානඤාතත්ථචරියාදයො උක්කංසාපෙත්වා, බුද්ධිචරියං පරමකොටිං පාපෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි; තස්මා තස්සෙව සා මහාපටිඤ්ඤා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, න තස්ස වාලග්ගමත්තම්පි විතථං අත්ථි. තථා හි දීපඞ්කරො දසබලො කොණ්ඩඤ්ඤො, මඞ්ගලො…පෙ… කස්සපො භගවාති ඉමෙ චතුවීසති සම්මාසම්බුද්ධා පටිපාටියා උප්පන්නා ‘‘බුද්ධො භවිස්සතී’’ති නං බ්‍යාකරිංසු. එවං චතුවීසතියා බුද්ධානං සන්තිකෙ ලද්ධබ්‍යාකරණො යෙ තෙ කතාභිනීහාරෙහි බොධිසත්තෙහි ලද්ධබ්බා ආනිසංසා, තෙ ලභිත්වාව ආගතොති තාය යථාවුත්තාය මහාපටිඤ්ඤාය තථාය අභිසම්බුද්ධභාවං ආගතො අධිගතොති තථාගතො. එවං තථාය ආගතොති තථාගතො. དམ་བཅའ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་མཐའ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་བརྟག་པ་དང་། ཡང་དག་པར་བླངས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོས་མི་བསླུ་བར་མཛད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་གུས་པ་དང་བཅས་ཤིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ། ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་བཏང་ཞིང་། བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་ལ་སོགས་པ་སྨོན་ལམ་བཞི་ཡོངས་སུ་སྤེལ་ཏེ། བསོད་ནམས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་ཤིང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་། སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཆོས་ཉན་པ་དང་། གཉེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་མཐར་ཐུག་པའི་རྩེ་མོར་བསྐྱལ་ནས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཉིད་ཀྱི་དམ་བཅའ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་ཏེ། མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། ཁོང་ལ་སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཙམ་ཡང་ནོར་བ་མེད་དོ། །འདི་ལྟར་སྟོབས་བཅུ་པ་མར་མེ་མཛད་དང་། ཀཽཎྜི་ནྱ་དང་། མངྒ་ལ་དང་། ⋯པེ⋯ བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་སྟེ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་པོ་འདི་དག་རིམ་བཞིན་བྱོན་ནས། "འདི་ནི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །" ཞེས་ལུང་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའི་སྤྱན་སྔར་ལུང་བསྟན་ཐོབ་ཅིང་། སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕན་ཡོན་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐོབ་ནས་བྱོན་པས་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བདེན་པའི་དམ་བཅའ་ཆེན་པོ་དེས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་དངོས་པོར་བྱོན་ཞིང་ཐོབ་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟར་བདེན་པའི་དམ་བཅས་ཏེ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථාය ගතොති තථාගතො? යායං මහාකරුණා ලොකනාථස්ස, යාය මහාදුක්ඛසම්බාධප්පටිපන්නං සත්තනිකායං දිස්වා ‘‘තස්ස [Pg.117] නත්ථඤ්ඤො කොචි පටිසරණං, අහමෙව නං ඉතො සංසාරදුක්ඛතො මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති සමුස්සාහිතමානසො මහාභිනීහාරං අකාසි. කත්වා ච යථාපණිධානං සකලලොකහිතසම්පාදනාය උස්සුක්කමාපන්නො අත්තනො කායජීවිතනිරපෙක්ඛො පරෙසං සොතපථගමනමත්තෙනපි චිත්තුත්‍රාසසමුප්පාදිකා අතිදුක්කරා දුක්කරචරියා සමාචරන්තො යථා මහාබොධිසත්තානං පටිපත්ති හානභාගියා සංකිලෙසභාගියා ඨිතිභාගියා වා න හොති, අථ ඛො උත්තරි විසෙසභාගියාව හොති, තථා පටිපජ්ජමානො අනුපුබ්බෙන නිරවසෙසෙ බොධිසම්භාරෙ සමානෙත්වා අභිසම්බොධිං පාපුණි. තතො පරඤ්ච තායෙව මහාකරුණාය සඤ්චොදිතමානසො පවිවෙකරතිං පරමඤ්ච සන්තං විමොක්ඛසුඛං පහාය බාලජනබහුලෙ ලොකෙ තෙහි සමුප්පාදිතං සම්මානාවමානවිප්පකාරං අගණෙත්වා වෙනෙය්‍යජනවිනයනෙන නිරවසෙසං බුද්ධකිච්චං නිට්ඨපෙසි. තත්‍ර යො භගවතො සත්තෙසු මහාකරුණාය සමොක්කමනාකාරො, සො පරතො ආවි භවිස්සති. යථා බුද්ධභූතස්ස ලොකනාථස්ස සත්තෙසු මහාකරුණා, එවං බොධිසත්තභූතස්සපි මහාභිනීහාරකාලාදීසූති සබ්බත්ථ සබ්බදා ච එකසදිසතාය තථාව සා අවිතථා අනඤ්ඤථා. තස්මා තීසුපි අවත්ථාසු සබ්බසත්තෙසු සමානරසාය තථාය මහාකරුණාය සකලලොකහිතාය ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. එවං තථාය ගතොති තථාගතො. ཇི་ལྟར་བདེན་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེ་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་གང་ཡོད་པ་དེས། སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོའི་གཅོང་རོང་དུ་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་གཟིགས་ནས། "འདི་དག་ལ་བདག་ལས་གཞན་པའི་སྐྱབས་གང་ཡང་མེད་དེ། བདག་ཉིད་ཐར་ནས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཐར་བར་བྱའོ། །" ཞེས་སེམས་བསྐྱེད་དེ་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་མཛད་ནས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པར་གྱུར་ཏེ། རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ལ་མ་ལྟོས་པར། གཞན་དག་གིས་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ཡིད་སྐྲག་པར་བྱེད་པའི་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་རྣམས་སྤྱོད་པའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ནི་ཉམས་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་དང་། གནས་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་གྱི་ཆར་གཏོགས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་སྤྱད་དེ། རིམ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེའི་འོག་ཏུ་ཡང་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཐུགས་བསྐུལ་ཏེ། དབེན་པའི་དགའ་བ་དང་མཆོག་ཏུ་ཞི་བའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་བདེ་བ་བཏང་ནས། བྱིས་པ་མང་པོས་གང་བའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཁོང་ཚོས་བསྐྲུན་པའི་བཀུར་སྟི་དང་བརྙས་སྨོད་ཀྱི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་མ་བལྟོས་པར། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་འདུལ་བའི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་པའི་ཚུལ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་ཚེ་ཡང་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པའི་དུས་ལ་སོགས་པར་དེ་ལྟ་བུ་སྟེ། གནས་ཐམས་ཅད་དང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གཅིག་མཚུངས་སུ་གྱུར་པས་ན། སྙིང་རྗེ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་ཏེ། མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་གསུམ་ཆར་དུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རོ་གཅིག་པའི་བདེན་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་གཤེགས་ཤིང་ཞུགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟར་བདེན་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථානි ආගතොති තථාගතො? තථානි නාම චත්තාරි අරියමග්ගඤාණානි. තානි හි ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං දුක්ඛසමුදයො, අයං දුක්ඛනිරොධො, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති එවං සබ්බඤෙය්‍යසඞ්ගාහකානං පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුභූතානං චතුන්නං අරියසච්චානං, දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො, නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො, මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙත්වට්ඨො දස්සනට්ඨො අධිපතෙය්‍යට්ඨොතිආදීනං තබ්බිභාගානඤ්ච යථාභූතසභාවාවබොධවිබන්ධකස්ස සංකිලෙසපක්ඛස්ස සමුච්ඡින්දනෙන පටිලද්ධාය තත්ථ අසම්මොහාභිසමයසඞ්ඛාතාය අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා ධම්මානං සභාවසරසලක්ඛණස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තානි [Pg.118] භගවා අනඤ්ඤනෙය්‍යො සයමෙව ආගතො අධිගතො, තස්මා තථානි ආගතොති තථාගතො. ཇི་ལྟར་བདེན་པའི་འཕགས་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེ་ན། བདེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་བཞི་པོ་རྣམས་སོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་ "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ངོ། །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ། །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ། །" ཞེས་ཤེས་བྱ་མཐའ་དག་སྡུད་པར་བྱེད་པ་དང་། འཇུག་པ་དང་ལྡོག་པ་གཉིས་ཀའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནོད་པའི་དོན་དང་། འདུས་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དོན་དང་། འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །ཀུན་འབྱུང་གི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དོན་དང་། བར་དུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ། །འགོག་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། དབེན་པའི་དོན་དང་། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དོན་དང་། འཆི་བ་མེད་པའི་དོན་ཏོ། །ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱིན་པའི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་དང་། མཐོང་བའི་དོན་དང་། དབང་བྱེད་པའི་དོན་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རྣམས་དང་། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པ་ལ་བར་དུ་གཅོད་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་གཏན་ནས་བཅད་པས་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ལ་མ་ནོར་བར་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར། བདེན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞན་གྱིས་བསྟན་པ་མ་ཡིན་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱོན་ཞིང་རྟོགས་པས་ན། བདེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། යථා ච මග්ගඤාණානි, එවං භගවතො තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණානි චතුපටිසම්භිදාඤාණානි චතුවෙසාරජ්ජඤාණානි පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදඤාණානි ඡඅසාධාරණඤාණානි සත්තබොජ්ඣඞ්ගවිභාවනඤාණානි අට්ඨමග්ගඞ්ගවිභාවනඤාණානි නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිඤාණානි දසබලඤාණානි ච විභාවෙතබ්බානි. ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དུས་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། འགྲོ་བ་ལྔ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། තත්‍රායං විභාවනා – යඤ්හි කිඤ්චි අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං හීනාදිභෙදභින්නානං හීනාදිභෙදභින්නාසු අතීතාසු ඛන්ධායතනධාතූසු සභාවකිච්චාදි අවත්ථාවිසෙසාදි ඛන්ධපටිබද්ධනාමගොත්තාදි ච ජානිතබ්බං. අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු ච අතිසුඛුමතිරොහිතවිදූරදෙසෙසු රූපධම්මෙසු යො තංතංපච්චයවිසෙසෙහි සද්ධිං පච්චයුප්පන්නානං වණ්ණසණ්ඨානගන්ධරසඵස්සාදිවිසෙසො, තත්ථ සබ්බත්ථෙව හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකො විය පච්චක්ඛතො අසඞ්ගමප්පටිහතං භගවතො ඤාණං පවත්තති, තථා අනාගතාසු පච්චුප්පන්නාසු චාති ඉමානි තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණානි නාම. යථාහ – དེ་ལ་འདི་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་སྟེ། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་འདས་པའི་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་། བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པ་དང་། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕུང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་མིང་དང་རུས་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དང་། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་དང་། བསྒྲིབས་པ་དང་། ཡུལ་ཐག་རིང་བར་གནས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁ་དོག་དང་། དབྱིབས་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ། ལག་མཐིལ་དུ་སྐྱུ་རུ་ར་བཞག་པ་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་ཆགས་པ་མེད་ཅིང་ཐོགས་པ་མེད་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ །དེ་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ཡང་འཇུག་སྟེ། འདི་དག་ནི་དུས་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘අතීතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං, අනාගතංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණං, පච්චුප්පන්නංසෙ බුද්ධස්ස භගවතො අප්පටිහතං ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 3.5). "འདས་པའི་དུས་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་དོ། །མ་འོངས་པའི་དུས་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་དོ། །ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དུས་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་དོ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། ། තානි පනෙතානි තත්ථ තත්ථ ධම්මානං සභාවසරසලක්ඛණස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තානි භගවා සයම්භුඤාණෙන අධිගඤ්ඡි. එවං තථානි ආගතොති තථාගතො. ཡེ་ཤེས་དེ་དག་ནི་གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར། བདེན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་བདེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මපටිසම්භිදා, නිරුත්තිපටිසම්භිදා, පටිභානපටිසම්භිදාති චතස්සො පටිසම්භිදා. තත්ථ අත්ථපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. නිරුත්තිපභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං නිරුත්තාභිලාපෙ පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. පටිභානපභෙදස්ස [Pg.119] සල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථං පටිභානෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. වුත්තඤ්හෙතං – དེ་བཞིན་དུ་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་། ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་། ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་། སྤོབས་པ་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་སྟེ་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའོ། །དེ་ལ་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ལེགས་པར་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་ཤིང་། དོན་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལེགས་པར་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་ཤིང་། ཆོས་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ངེས་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ལེགས་པར་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་ཤིང་། ངེས་པའི་ཚིག་གི་བརྗོད་པ་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །སྤོབས་པའི་དབྱེ་བ་ལེགས་པར་མཚོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་ནུས་ཤིང་། སྤོབས་པ་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སྤོབས་པ་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා, ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718). “དོན་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཆོས་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་བརྗོད་པ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཤེས་པ་རྣམས་ལ་ཤེས་པ་ནི་སྤོབས་པ་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། එත්ථ ච හෙතුඅනුසාරෙන අරණීයතො අධිගන්තබ්බතො ච සඞ්ඛෙපතො හෙතුඵලං අත්ථො නාම. පභෙදතො පන යංකිඤ්චි පච්චයුප්පන්නං, නිබ්බානං, භාසිතත්ථො, විපාකො, කිරියාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අත්ථො. තං අත්ථං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මොති සඞ්ඛෙපතො පච්චයො. සො හි යස්මා තං තං අත්ථං විදහති පවත්තෙති චෙව පාපෙති ච, තස්මා ධම්මොති වුච්චති. පභෙදතො පන යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු, අරියමග්ගො, භාසිතං, කුසලං, අකුසලන්ති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ධම්මො, තං ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. වුත්තම්පි චෙතං – འདི་ལ་རྒྱུ་ལ་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མདོར་བསྡུས་ན་རྒྱུའི་འབྲས་བུ་ནི་དོན་ཞེས་བྱའོ། །དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་གང་ཅིའང་རུང་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། གསུངས་པའི་དོན་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། བྱེད་པ་སྟེ་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་དོན་ཡིན་ནོ། །དོན་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་པ་ལ། དོན་དེ་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེས་དོན་དེ་དང་དེ་དག་སྒྲུབ་པ་དང་། འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཞེས་བྱའོ། །དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གང་ཅིའང་རུང་བ་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་དང་། གསུངས་པའི་ཚིག་དང་། དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་སྟེ་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །ཆོས་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་པ་ལ། ཆོས་དེ་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 719). “སྡུག་བསྔལ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අථ වා හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. යෙ ධම්මා ජාතා භූතා සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා, ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. යම්හා ධම්මා තෙ ධම්මා ජාතා භූතා සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා, තෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජරාමරණෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ජරාමරණසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජරාමරණනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ජරාමරණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජාතියා, භවෙ, උපාදානෙ, තණ්හාය, වෙදනාය, ඵස්සෙ, සළායතනෙ, නාමරූපෙ, විඤ්ඤාණෙ, සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, සඞ්ඛාරසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. සඞ්ඛාරනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ཡང་ན། རྒྱུ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །རྒྱུའི་འབྲས་བུ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཆོས་གང་དག་སྐྱེས་པ་དང་། བྱུང་བ་དང་། ལེགས་པར་སྐྱེས་པ་དང་། མངོན་པར་གྲུབ་པ་དང་། གསར་དུ་བྱུང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཏེ། ཆོས་འདི་དག་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཆོས་གང་ལས་ཆོས་དེ་དག་སྐྱེས་པ་དང་། བྱུང་བ་དང་། ལེགས་པར་སྐྱེས་པ་དང་། མངོན་པར་གྲུབ་པ་དང་། གསར་དུ་བྱུང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །རྒ་ཤི་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །རྒ་ཤི་ཀུན་འབྱུང་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །རྒ་ཤི་འགོག་པ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །རྒ་ཤི་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །སྐྱེ་བ་དང་། སྲིད་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། སྲེད་པ་དང་། ཚོར་བ་དང་། རེག་པ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་། མིང་གཟུགས་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །འདུ་བྱེད་ཀུན་འབྱུང་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །འདུ་བྱེད་འགོག་པ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །འདུ་བྱེད་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། ། ‘‘ඉධ [Pg.120] භික්ඛු ධම්මං ජානාති – සුත්තං, ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං. අයං වුච්චති ධම්මපටිසම්භිදා. සො තස්ස තස්සෙව භාසිතස්ස අත්ථං ජානාති – ‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො, අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’ති, අයං වුච්චති අත්ථපටිසම්භිදා (විභ. 724). “འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་ཤེས་ཏེ། མདོ་སྡེ་དང་། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་དང་། ...པེ་... ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་བར་རྣམས་སོ། །འདི་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེས་གསུངས་པ་དེ་དང་དེའི་དོན་ཤེས་ཏེ། ‘འདི་ནི་གསུངས་པ་འདིའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་གསུངས་པ་འདིའི་དོན་ཏོ། །’ཞེས་པའོ། །འདི་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཞེས་བྱའོ། །” ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ, තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති. ඉමෙ ධම්මා කුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’තිආදි විත්ථාරො (විභ. 725). “ཆོས་གང་དག་དགེ་བ་ཡིན་ཞེ་ན། དུས་གང་གི་ཚེ་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་འམ། ...པེ་... ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་འམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་གང་དང་གང་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ན། དུས་དེའི་ཚེ་རེག་པ་ཡོད་པ་དང་། ...པེ་... རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པ་ཡོད་པའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ། །ཆོས་འདི་དག་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །དེ་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། ། තස්මිං අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච සභාවනිරුත්ති අබ්‍යභිචාරවොහාරො අභිලාපො, තස්මිං සභාවනිරුත්තාභිලාපෙ මාගධිකාය සබ්බසත්තානං මූලභාසාය ‘‘අයං සභාවනිරුත්ති, අයං න සභාවනිරුත්තී’’ති පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. යථාවුත්තෙසු තෙසු ඤාණෙසු ගොචරකිච්චාදිවසෙන විත්ථාරතො පවත්තං සබ්බම්පි ඤාණමාරම්මණං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං ඤාණෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. ඉති ඉමානි චත්තාරි පටිසම්භිදාඤාණානි සයමෙව භගවතා අධිගතානි අත්ථධම්මාදිකෙ තස්මිං තස්මිං අත්තනො විසයෙ අවිසංවාදනවසෙන අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. དོན་དེ་དང་ཆོས་དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་དང་། འཁྲུལ་པ་མེད་པའི་ཐ་སྙད་དང་། བརྗོད་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་བརྗོད་པ་དེ་ལ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བའི་སྐད་ཡིན་པའི་མ་ག་དྷཱའི་སྐད་ཀྱིས། “འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་གོ །འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་མ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་དག་ལ་སྤྱོད་ཡུལ་དང་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་པ་ལ། ཡེ་ཤེས་དེ་ལ་དབྱེ་བར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སྤོབས་པ་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །དེ་ལྟར་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་རང་གིས་ཐོབ་པར་མཛད་དེ། དོན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རང་རང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་མི་བསླུ་བའི་དབང་གིས་མ་ནོར་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා යං කිඤ්චි ඤෙය්‍යං නාම, සබ්බං තං භගවතා සබ්බාකාරෙන ඤාතං දිට්ඨං අධිගතං අභිසම්බුද්ධං. තථා හිස්ස අභිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධා, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධා, පහාතබ්බා ධම්මා පහාතබ්බතො බුද්ධා, සච්ඡිකාතබ්බා ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බතො බුද්ධා, භාවෙතබ්බා ධම්මා භාවෙතබ්බතො බුද්ධා, යතො නං කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා ‘‘ඉමෙ නාම තෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි. དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་བྱ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཅིའང་རུང་བ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་པ་དང་། གཟིགས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཁོང་གི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། །ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། །སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། །མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། །བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེའམ། ལྷའམ། བདུད་དམ། ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་འདི་དག་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་མ་རྟོགས་སོ། །”ཞེས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་རྒོལ་བར་བྱེད་ནུས་པ་མེད་དོ། ། යං කිඤ්චි පහාතබ්බං නාම, සබ්බං තං භගවතා අනවසෙසතො බොධිමූලෙයෙව පහීනං අනුප්පත්තිධම්මං, න තස්ස පහානාය උත්තරි කරණීයං අත්ථි[Pg.121]. තථා හිස්ස ලොභදොසමොහවිපරීතමනසිකාරඅහිරිකානොත්තප්පථිනමිද්ධ- කොධූපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරිය- මායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානමදපමාදතිවිධාකුසලමූලදුච්චරිත- විසමසඤ්ඤාමලවිතක්කපපඤ්චඑසනාතණ්හාචතුබ්බිධවිපරියෙසආසව- ගන්ථඔඝයොගාගතිතණ්හුපාදානපඤ්චාභිනන්දනනීවරණ- චෙතොඛිලචෙතසොවිනිබන්ධඡවිවාදමූලසත්තානුසය- අට්ඨමිච්ඡත්තනවආඝාතවත්ථුතණ්හාමූලකදසඅකුසල- කම්මපථඑකවීසතිඅනෙසනද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතඅට්ඨසතතණ්හාවිචරිතාදිප්පභෙදං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං සහ වාසනාය පහීනං සමුච්ඡින්නං සමූහතං, යතො නං කොචි සමණො වා…පෙ… බ්‍රහ්මා වා ‘‘ඉමෙ නාම තෙ කිලෙසා අප්පහීනා’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි. སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཅིའང་རུང་བ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྤངས་ཤིང་། ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མཛད་དེ། དེ་སྤང་བའི་ཕྱིར་སླད་ཆད་བྱ་བ་ཅིའང་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཁོང་གིས། ཆགས་པ་དང་། སྡང་བ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་དང་། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། འཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འགྲན་སེམས་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། སྒྱུ་དང་། གཡོ་དང་། གྱོང་པོ་དང་། ཚིག་རྩུབ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་དང་། བག་མེད་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་དང་། ཉེས་སྤྱོད་དང་། མི་མཐུན་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། དྲི་མ་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། སྤྲོས་པ་དང་། ཚོལ་བ་དང་། སྲེད་པ་དང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞི་དང་། ཟག་པ་དང་། མདུད་པ་དང་། ཆུ་བོ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། སྲེད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། མངོན་པར་དགའ་བ་ལྔ་དང་། སྒྲིབ་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་ཕུར་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་འཆིང་བ་དང་། རྩོད་པའི་རྩ་བ་དྲུག་དང་། བག་ལ་ཉལ་བདུན་དང་། ལོག་པ་ཉིད་བརྒྱད་དང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་དགུ་དང་། སྲེད་པའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་དང་། ལོག་པའི་འཚོ་བ་ཉེར་གཅིག་དང་། ལྟ་བར་སོང་བ་རེ་གཉིས་དང་། སྲེད་པའི་སྤྱོད་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་དང་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་ཤིང་། རྩད་ནས་བཅད་དེ་ཕྱུང་བར་མཛད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་དགེ་སྦྱོང་ངམ། ...པེ་... ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ནི་མ་སྤངས་སོ། །”ཞེས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་རྒོལ་བར་བྱེད་ནུས་པ་མེད་དོ། ། යෙ චිමෙ භගවතා කම්මවිපාකකිලෙසූපවාදආණාවීතික්කමප්පභෙදා අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, අලමෙව තෙ එකන්තෙන අන්තරායාය, යතො නං කොචි සමණො වා…පෙ… බ්‍රහ්මා වා ‘‘නාලං තෙ පටිසෙවතො අන්තරායායා’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལས་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། སྐུར་པ་འདེབས་པ་དང་། བཀའ་ལས་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་བར་ཆད་བྱེད་པའི་ཆོས་གང་དག་གསུངས་པ་དེ་དག་ནི་ངེས་པར་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ནུས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་དགེ་སྦྱོང་ངམ། ...པེ་... ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་། “ཆོས་དེ་དག་ལ་བསྟེན་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །”ཞེས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་རྒོལ་བར་བྱེད་ནུས་པ་མེད་དོ། ། යො ච භගවතා නිරවසෙසවට්ටදුක්ඛනිස්සරණාය සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ගහො සත්තකොට්ඨාසිකො සත්තතිංසප්පභෙදො අරියමග්ගපුබ්බඞ්ගමො අනුත්තරො නිය්‍යානධම්මො දෙසිතො, සො එකන්තෙනෙව නිය්‍යාති පටිපන්නස්ස වට්ටදුක්ඛතො, යතො නං කොචි සමණො වා…පෙ… බ්‍රහ්මා වා ‘‘නිය්‍යානධම්මො තයා දෙසිතො න නිය්‍යාතී’’ති සහ ධම්මෙන අනුයුඤ්ජිතුං සමත්ථො නත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’ති (ම. නි. 1.150) විත්ථාරො. එවමෙතානි අත්තනො ඤාණප්පහානදෙසනාවිසෙසානං අවිතථභාවාවබොධනතො අවිපරීතාකාරප්පවත්තානි භගවතො චතුවෙසාරජ්ජඤාණානි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བསྡུས་པ། ཚན་པ་བདུན་དང་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་པ། འཕགས་པའི་ལམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ། བླ་ན་མེད་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྒྲུབ་པ་པོ་ལ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ངེས་པར་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་དགེ་སྦྱོང་ངམ། ...པེ་... ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་། “ཁྱོད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱིས་ངེས་པར་མི་འབྱིན་ནོ། །”ཞེས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་རྒོལ་བར་བྱེད་ནུས་པ་མེད་དོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་ཁས་ཆེ་བ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་འདི་དག་མངོན་པར་རྫོགས་པར་མ་རྟོགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྤོང་བ་དང་། བསྟན་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་མ་ནོར་བར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། མ་ནོར་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා නිරයගති, තිරච්ඡානගති, පෙතගති, මනුස්සගති, දෙවගතීති පඤ්ච ගතියො. තාසු සඤ්ජීවාදයො අට්ඨ මහානිරයා, කුක්කුළාදයො සොළස උස්සදනිරයා, ලොකන්තරිකනිරයො චාති සබ්බෙපිමෙ එකන්තදුක්ඛතාය නිරස්සාදට්ඨෙන නිරයා ච, සකකම්මුනා ගන්තබ්බතො ගති චාති නිරයගති[Pg.122]. තිබ්බන්ධකාරසීතනරකාපි එතෙස්වෙව අන්තොගධා කිමිකීටපටඞ්ගසරීසපපක්ඛිසොණසිඞ්ගාලාදයො තිරියං අඤ්ඡිතභාවෙන තිරච්ඡානා නාම. තෙ එව ගතීති තිරච්ඡානගති. ඛුප්පිපාසිතපරදත්තූපජීවිනිජ්ඣාමතණ්හිකාදයො දුක්ඛබහුලතාය පකට්ඨසුඛතො ඉතා විගතාති පෙතා, තෙ එව ගතීති පෙතගති. කාලකඤ්චිකාදිඅසුරාපි එතෙස්වෙව අන්තොගධා. පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං ජම්බුදීපාදිචතුමහාදීපවාසිනො මනසො උස්සන්නතාය මනුස්සා, තෙ එව ගතීති මනුස්සගති. චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගාති ඉමෙ ඡබ්බීසති දෙවනිකායා දිබ්බන්ති අත්තනො ඉද්ධානුභාවෙන කීළන්ති ජොතෙන්ති චාති දෙවා, තෙ එව ගතීති දෙවගති. དེ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བའི་འགྲོ་བ་དང་། དུད་འགྲོའི་འགྲོ་བ་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་འགྲོ་བ་དང་། མིའི་འགྲོ་བ་དང་། ལྷའི་འགྲོ་བ་སྟེ་འགྲོ་བ་ལྔའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཡང་སོས་ལ་སོགས་པ་ཚ་དམྱལ་ཆེན་པོ་བརྒྱད་དང་། མེ་མ་མུར་གྱི་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བ་བཅུ་དྲུག་དང་། གླིང་བར་གྱི་དམྱལ་བ་རྣམས་ཏེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་གཅིག་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དགའ་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དམྱལ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། རང་གི་ལས་ཀྱིས་འགྲོ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་དམྱལ་བའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །མུན་ནག་ཆེན་པོ་དང་གྲང་བའི་དམྱལ་བ་རྣམས་ཀྱང་འདི་དག་གི་ནང་དུ་འདུས་སོ། །སྲིན་བུ་དང་། འབུ་སྲིན་དང་། ཕྱེ་མ་ལེབ་དང་། ལྟོ་འགྲོ་དང་། བྱ་དང་། ཁྱི་དང་། ཅེ་སྤྱང་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། ཐད་ཀར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་དུད་འགྲོ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་ཉིད་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དུད་འགྲོའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །བཀྲེས་སྐོམ་གྱིས་གཟིར་བ་དང་། གཞན་གྱིས་བྱིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་དང་། རྟག་ཏུ་ཚིག་པའི་སྲེད་པ་ཅན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། སྡུག་བསྔལ་མང་བའི་ཕྱིར་བདེ་བ་ལས་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་སོང་བས་ཡི་དྭགས་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་ཉིད་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡི་དྭགས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཀཱ་ལ་ཀཉྩི་ཀ་ལ་སོགས་པའི་ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱང་འདི་དག་གི་ནང་དུ་འདུས་སོ། །གླིང་ཕྲན་ལ་གནས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཛམ་བུའི་གླིང་ལ་སོགས་པའི་གླིང་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་གནས་པ་རྣམས་ནི། ཡིད་ཀྱི་ནུས་པ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་མི་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་ཉིད་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མིའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །རྒྱལ་ཆེན་རིས་བཞི་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བར་གྱི་ལྷའི་རིས་ཉི་ཤུ་རྩ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི། རང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་རྩེ་བ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ལྷ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དག་ཉིད་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྷའི་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། තා පනෙතා ගතියො යස්මා තංතංකම්මනිබ්බත්තො උපපත්තිභවවිසෙසො, තස්මා අත්ථතො විපාකක්ඛන්ධා කටත්තා ච රූපං. තත්ථ ‘‘අයං නාම ගති නාම ඉමිනා කම්මුනා ජායති, තස්ස කම්මස්ස පච්චයවිසෙසෙහි එවං විභාගභින්නත්තා විසුං එතෙ සත්තනිකායා එවං විභාගභින්නා’’ති යථාසකංහෙතුඵලවිභාගපරිච්ඡින්දනවසෙන ඨානසො හෙතුසො භගවතො ඤාණං පවත්තති. තෙනාහ භගවා – འགྲོ་བ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ལས་དེ་དང་དེ་ལས་བྱུང་བའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པའི་ཁྱད་པར་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་། ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ། “འགྲོ་བ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་འདི་ལས་སྐྱེའོ། །ལས་དེའི་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འདི་ལྟར་དབྱེ་བ་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་འདི་དག་ནི་སོ་སོར་འདི་ལྟར་དབྱེ་བ་ཐ་དད་དོ། །”ཞེས་རང་རང་གི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་དབྱེ་བ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དབང་གིས། གནས་དང་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, ගතියො. කතමා පඤ්ච? නිරයො, තිරච්ඡානයොනි, පෙත්තිවිසයො, මනුස්සා, දෙවා. නිරයඤ්චාහං, සාරිපුත්ත, පජානාමි, නිරයගාමිඤ්ච මග්ගං, නිරයගාමිනිඤ්ච පටිපදං; යථා පටිපන්නො ච කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති, තඤ්ච පජානාමී’’තිආදි (ම. නි. 1.153). “ཤཱ་རིའི་བུ་འགྲོ་བ་འདི་དག་ནི་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡིན་ནོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། དམྱལ་བ་དང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དང་། མི་དང་། ལྷའོ། །ཤཱ་རིའི་བུ་ངས་ནི་དམྱལ་བ་ཡང་ཤེས་ལ། དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ལམ་དང་། དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ཡང་ཤེས་སོ། །ཇི་ལྟར་བགྲོད་པར་བྱས་པ་ན་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ངན་སོང་། ལོག་པར་ལྷུང་བ། ངན་འགྲོ། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཡང་ངས་ཤེས་སོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། තානි පනෙතානි භගවතො ඤාණානි තස්මිං තස්මිං විසයෙ අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་དེ་དག་ནི་ཡུལ་དེ་དང་དེ་ལ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཅིང་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་ཉིད་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා යං සත්තානං සද්ධාදියොගවිකලභාවාවබොධෙන අප්පරජක්ඛමහාරජක්ඛතාදිවිසෙසවිභාවනං පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි පවත්තං භගවතො ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සද්ධො පුග්ගලො අප්පරජක්ඛො, අස්සද්ධො පුග්ගලො මහාරජක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.111) විත්ථාරො. དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་རྟོགས་པས། རྡུལ་ཆུང་བ་དང་རྡུལ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རྣམ་པ་ལྔ་བཅུའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུ། “དད་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་རྡུལ་ཆུང་བ་ཡིན་ལ། དད་པ་མེད་པའི་གང་ཟག་ནི་རྡུལ་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། යඤ්ච [Pg.123] ‘‘අයං පුග්ගලො අප්පරජක්ඛො, අයං සස්සතදිට්ඨිකො, අයං උච්ඡෙදදිට්ඨිකො, අයං අනුලොමිකායං ඛන්තියං ඨිතො, අයං යථාභූතඤාණෙ ඨිතො, අයං කාමාසයො, න නෙක්ඛම්මාදිආසයො, අයං නෙක්ඛම්මාසයො, න කාමාදිආසයො’’තිආදිනා ‘‘ඉමස්ස කාමරාගො අතිවිය ථාමගතො, න පටිඝාදිකො, ඉමස්ස පටිඝො අතිවිය ථාමගතො, න කාමරාගාදිකො’’තිආදිනා ‘‘ඉමස්ස පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අධිකො, න අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො න ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො, ඉමස්ස අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අධිකො, න පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො න ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො, ඉමස්ස ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො අධිකො, න පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො න අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. ඉමස්ස කායසුචරිතං අධිකං, ඉමස්ස වචීසුචරිතං, ඉමස්ස මනොසුචරිතං. අයං හීනාධිමුත්තිකො, අයං පණීතාධිමුත්තිකො, අයං කම්මාවරණෙන සමන්නාගතො, අයං කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතො, අයං විපාකාවරණෙන සමන්නාගතො, අයං න කම්මාවරණෙන සමන්නාගතො, න කිලෙසාවරණෙන, න විපාකාවරණෙන සමන්නාගතො’’තිආදිනා ච සත්තානං ආසයාදීනං යථාභූතං විභාවනාකාරප්පවත්තං භගවතො ආසයානුසයඤාණං. යං සන්ධාය වුත්තං – གང་ཡང་ “གང་ཟག་འདི་ནི་རྡུལ་ཆུང་བ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་ཅན་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བ་ཅན་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་བཟོད་པ་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་འདོད་པའི་བསམ་པ་ཅན་ཡིན་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་ཅན་ཡིན་གྱི་འདོད་པའི་བསམ་པ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། “འདི་ནི་འདོད་ཆགས་ཤིན་ཏུ་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པ་ཤས་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་ཁོང་ཁྲོ་ཤིན་ཏུ་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཤས་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། “འདི་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དང་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཤས་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དང་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཤས་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཤས་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་ངག་གྱི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་ཤས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་དམན་པར་མོས་པ་ཅན་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་གྱ་ནོམ་པར་མོས་པ་ཅན་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །ཉོན་མོངས་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཡིན་ནོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඉධ තථාගතො සත්තානං ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාති, චරිතං ජානාති, අධිමුත්තිං ජානාති, භබ්බාභබ්බෙ සත්තෙ ජානාතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.113). “འདི་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་མཁྱེན་ཏོ། །བག་ལ་ཉལ་མཁྱེན་ཏོ། །སྤྱོད་པ་མཁྱེན་ཏོ། །མོས་པ་མཁྱེན་ཏོ། །སེམས་ཅན་སྐལ་བ་ཡོད་པ་དང་སྐལ་བ་མེད་པ་མཁྱེན་ཏོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། යඤ්ච උපරිමහෙට්ඨිමපුරත්ථිමපච්ඡිමකායෙහි දක්ඛිණවාමඅක්ඛිකණ්ණසොතනාසිකාසොතඅංසකූටපස්සහත්ථපාදෙහි අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරෙහි ලොමලොමකූපෙහි ච අග්ගික්ඛන්ධූදකධාරාපවත්තනං අනඤ්ඤසාධාරණං විවිධවිකුබ්බනිද්ධිනිම්මාපනකං භගවතො යමකපාටිහාරියඤාණං. යං සන්ධාය වුත්තං – གང་ཡང་ལུས་ཀྱི་སྟོད་དང་སྨད་དང་། ཤར་དང་ནུབ་དང་། གཡས་དང་གཡོན་གྱི་མིག་དང་། རྣ་བའི་བུ་ག་དང་། སྣའི་བུ་ག་དང་། དཔུང་མགོ་དང་། རྩིབས་ལོགས་དང་། ལག་པ་དང་རྐང་པ་དང་། སོར་མོ་དང་སོར་མོའི་བར་དང་། སྤུ་དང་སྤུའི་ཁུང་བུ་རྣམས་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་དང་ཆུའི་རྒྱུན་འབྱུང་བར་བྱེད་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་ག་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཡིན་ནོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඉධ තථාගතො යමකපාටිහාරියං කරොති අසාධාරණං සාවකෙහි. උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තති. හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, උපරිමකායතො උදකධාරා පවත්තතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.116). “འདི་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་སྟོན་པར་མཛད་དེ། ལུས་ཀྱི་སྟོད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབྱུང་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་སྨད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབྱུང་ངོ་། །ལུས་ཀྱི་སྨད་ལས་མེའི་ཕུང་པོ་འབྱུང་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་སྟོད་ལས་ཆུའི་རྒྱུན་འབྱུང་ངོ་། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། යඤ්ච [Pg.124] රාගාදීහි ජාතිආදීහි ච අනෙකෙහි දුක්ඛධම්මෙහි උපද්දුතං සත්තනිකායං තතො නීහරිතුකාමතාවසෙන නානානයෙහි පවත්තස්ස භගවතො මහාකරුණොක්කමනස්ස පච්චයභූතං මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණං. යථාහ – གང་ཡང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་དུ་མས་གཙེས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་དེ་ལས་དབྱུང་བར་འདོད་པའི་དབང་གིས་ཚུལ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘කතමං තථාගතස්ස මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණං? බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති, ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසොති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’ති. – “དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཡེ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། རྣམ་པ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་ཀུན་ཏུ་འབར་བའོ་ཞེས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་བྱ་བ་དང་། ආදිනා (පටි. ම. 1.117) එකූනනවුතියා ආකාරෙහි විභජනං කතං. ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གྱ་དགུའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མཛད་དོ། ། යං පන යාවතා ධම්මධාතු, යත්තකං ඤාතබ්බං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතාදි, තස්ස සබ්බස්ස පරොපදෙසෙන විනා සබ්බාකාරතො පටිජානනසමත්ථං ආකඞ්ඛාමත්තප්පටිබද්ධවුත්ති අනඤ්ඤසාධාරණං භගවතො ඤාණං සබ්බථා අනවසෙසසඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිසච්චාවබොධතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථාවරණාභාවතොව නිස්සඞ්ගප්පවත්තිං උපාදාය අනාවරණඤාණන්ති ච වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පරතො ආවි භවිස්සති. གང་ཡང་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ཇི་ཙམ་པ་དང་། ཤེས་བྱ་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ལ་སོགས་པ་ཇི་སྙེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་གཞན་གྱི་བསྟན་པ་མེད་པར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་པར་ནུས་པ། ཐུགས་འདོད་པ་ཙམ་དང་འབྲེལ་བར་འཇུག་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་དང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པ་མ་ལུས་པ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཐོགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ “སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ། །རྒྱས་པར་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། ། එවමෙතානි භගවතො ඡ අසාධාරණඤාණානි අවිපරීතාකාරප්පවත්තියා යථාසකංවිසයස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་མི་བསླུ་བར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་ཉིད་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා ‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති (පටි. ම. 2.17; සං. නි. 5.185) එවං සරූපතො යායං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානා ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතා සතිආදිභෙදා ධම්මසාමග්ගී, යාය අරියසාවකො බුජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා සච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොති, සා ධම්මසාමග්ගී ‘‘බොධී’’ති වුච්චති, තස්සා බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. අරියසාවකො වා යථාවුත්තාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා ‘‘බොධී’’ති වුච්චති. තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති එවං සාමඤ්ඤලක්ඛණතො[Pg.125], උපට්ඨානලක්ඛණො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පවිචයලක්ඛණො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පග්ගහලක්ඛණො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඵරණලක්ඛණො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, උපසමලක්ඛණො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, අවික්ඛෙපලක්ඛණො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පටිසඞ්ඛානලක්ඛණො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගොති එවං විසෙසලක්ඛණතො. དེ་བཞིན་དུ་ “དགེ་སློང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་འདི་དག་ནི་བདུན་ཏེ། དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། དགའ་བ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། བཏང་སྙོམས་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །” ཞེས་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ལྟར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེ་ཞིང་། བྱིང་བ་དང་། རྒོད་པ་དང་། གནས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། རང་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པར་བྱེད་པ་དང་། ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་། རྟག་པར་ལྟ་བར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་མའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པ། དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། གང་གིས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་གཉིད་ལས་སད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེ་ལ་ “བྱང་ཆུབ་” ཅེས་བྱ་ལ། བྱང་ཆུབ་དེའི་ཡན་ལག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་” ཅེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེས་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “བྱང་ཆུབ་” ཅེས་བྱ་ལ། བྱང་ཆུབ་པ་དེའི་ཡན་ལག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་” ཅེས་བྱའོ། །འདི་ནི་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །བྱེ་བྲག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། དགའ་བ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཁྱབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་རྣམ་པར་མི་གཡོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། བཏང་སྙོམས་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། ། ‘‘තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? ඉධ භික්ඛු සතිමා හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො, චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා හොති අනුස්සරිතා’’තිආදිනා (විභ. 467) සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරවසෙන එකක්ඛණෙ පවත්තිදස්සනතො. ‘‘තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? අත්ථි අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු සති, අත්ථි බහිද්ධා ධම්මෙසු සතී’’තිආදිනා (විභ. 469) තෙසං විසයවිභාවනාපවත්තිදස්සනතො. ‘‘තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකනිස්සිතං, විරාගනිස්සිතං, නිරොධනිස්සිතං, වොසග්ගපරිණාමි’’න්තිආදිනා (විභ. 471) භාවනාවිධිදස්සනතො. ‘‘තත්ථ කතමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා? ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති…පෙ… තස්මිං සමයෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා හොන්ති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො? යා සති අනුස්සතී’’තිආදිනා (විභ. 478) ඡනවුතියා නයසහස්සවිභාගෙහීති එවං නානාකාරතො පවත්තානි භගවතො බොජ්ඣඞ්ගවිභාවනඤාණානි තස්ස තස්ස අත්ථස්ස අවිසංවාදනතො තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. “དེ་ལ་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་དགེ་སློང་ནི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་མཆོག་དང་ལྡན་པ། སྔོན་བྱས་པ་དང་སྔོན་སྨྲས་པ་རྣམས་ཀྱང་དྲན་པར་ནུས་ཤིང་རྗེས་སུ་དྲན་པར་ནུས་སོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་པོ་རྣམས་ཕན་ཚུན་གཅིག་ལ་གཅིག་ཕན་འདོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་འཇུག་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་། “དེ་ལ་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གང་ཞེ་ན། ནང་གི་ཆོས་རྣམས་ལ་དྲན་པ་ཡོད་ལ། ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དྲན་པ་ཡོད་དོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་གི་ཡུལ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་འཇུག་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་། “དེ་ལ་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་དབེན་པ་ལ་བརྟེན་པ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་བརྟེན་པ། འགོག་པ་ལ་བརྟེན་པ། རྣམ་པར་སྤོང་བར་བསྒྱུར་བའི་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྒོམ་མོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྒོམ་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དང་། “དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་དུས་གང་གི་ཚེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་སྒོམ་པ་…པེ་… དུས་དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་པོ་འདི་དག་ཡོད་དེ། དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་…པེ་… བཏང་སྙོམས་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །དེ་ལ་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གང་ཞེ་ན། དྲན་པ་དང་རྗེས་སུ་དྲན་པ་གང་ཡིན་པའོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་སྟོང་ཕྲག་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་ཉིད་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති (විභ. 205) එවං සරූපතො. සබ්බකිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියභාවකරත්තා අරියඵලපටිලාභකරත්තා ච අරියො. අරියානං අට්ඨවිධත්තා නිබ්බානාධිගමාය එකන්තකාරණත්තා ච අට්ඨඞ්ගිකො. කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡති, අත්ථිකෙහි මග්ගීයති, සයං වා නිබ්බානං මග්ගයතීති මග්ගොති එවං සාමඤ්ඤලක්ඛණතො. ‘‘සම්මාදස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි, සම්මාඅභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො, සම්මාපරිග්ගහණලක්ඛණා සම්මාවාචා, සම්මාසමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො, සම්මාවොදානලක්ඛණො සම්මාආජීවො, සම්මාපග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො, සම්මාඋපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති[Pg.126], සම්මාඅවික්ඛෙපලක්ඛණො සම්මාසමාධී’’ති එවං විසෙසලක්ඛණතො. සම්මාදිට්ඨි තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, නිබ්බානං ආරම්මණං කරොති, තප්පටිච්ඡාදකමොහවිධමනෙන අසම්මොහතො සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති, තථා සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනි පජහන්ති, නිරොධඤ්ච ආරම්මණං කරොන්ති, සහජාතධම්මානං සම්මාඅභිනිරොපනපරිග්ගහණසමුට්ඨාපනවොදානපග්ගහඋපට්ඨානසමාදහනානි ච කරොන්තීති එවං කිච්චවිභාගතො. සම්මාදිට්ඨි පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණා විසුං දුක්ඛාදිආරම්මණා හුත්වා මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කත්වා කිච්චතො ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණා නානාරම්මණා, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා, තෙසු සම්මාසඞ්කප්පො කිච්චතො ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො’’තිආදීනි තීණි නාමානි ලභති. සම්මාවාචාදයො තයො පුබ්බභාගෙ ‘‘මුසාවාදා වෙරමණී’’තිආදිවිභාගා විරතියොපි චෙතනායොපි හුත්වා මග්ගක්ඛණෙ විරතියොව, සම්මාවායාමසතියො කිච්චතො සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභන්ති. සම්මාසමාධි පන මග්ගක්ඛණෙපි පඨමජ්ඣානාදිවසෙන නානා එවාති එවං පුබ්බභාගාපරභාගෙසු පවත්තිවිභාගතො. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා (විභ. 489) භාවනාවිධිතො. ‘‘තත්ථ කතමො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො? ඉධ, භික්ඛු, යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති…පෙ… දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, තස්මිං සමයෙ අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො හොති – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො’’තිආදිනා (විභ. 499) චතුරාසීතියා නයසහස්සවිභාගෙහීති එවං අනෙකාකාරතො පවත්තානි භගවතො අරියමග්ගවිභාවනඤාණානි අත්ථස්ස අවිසංවාදනතො සබ්බානිපි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. དེ་བཞིན་དུ་ 'དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་གང་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འདི་ཉིད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་... ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་སོ། །ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། 'འཕགས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པ་བརྒྱད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ངེས་པར་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན། 'ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་' ཞེས་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཤིག་ཅིང་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་དང་། དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་དང་། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཚོལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན། 'ལམ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་སྤྱི་ཡི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །'ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་ཡང་དག་པར་མཐོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ནི་ཡང་དག་པར་གཞོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་ངག་ནི་ཡང་དག་པར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ནི་ཡང་དག་པར་ཀུན་ནས་སློང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་ནི་ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་བྱང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ནི་ཡང་དག་པར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ནི་ཡང་དག་པར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་བྱེ་བྲག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །རེ་ཞིག་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་གཞན་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལོག་པར་ལྟ་བ་སྤོང་བར་བྱེད་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པར་བྱེད་ཅིང་། དེ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་གཏི་མུག་བསལ་བས་མ་རྨོངས་པར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་མཐོང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལོག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྤོང་བར་བྱེད་ཅིང་། འགོག་པ་ལ་ཡང་དམིགས་པར་བྱེད་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པར་གཞོག་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་། ཀུན་ནས་སློང་བ་དང་། རྣམ་པར་བྱང་བ་དང་། འཛིན་པ་དང་། གནས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བྱེད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ལྟར་བྱེད་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་སྐད་ཅིག་མ་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་དང་། སོ་སོར་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་པར་གྱུར་ནས། ལམ་གྱི་དུས་སུ་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་དམིགས་པར་བྱས་ནས། བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ 'སྡུག་བསྔལ་ལ་ཤེས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མིང་བཞི་པོ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་སྐད་ཅིག་མ་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་དང་། དམིགས་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས། ལམ་གྱི་དུས་སུ་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་དང་ལྡན་པ་དང་། དམིགས་པ་གཅིག་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ནི་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ 'ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མིང་གསུམ་པོ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ 'རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སྡོམ་པ་རྣམས་ཀྱང་། སེམས་པ་རྣམས་ཀྱང་གྱུར་ནས། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་ལ་སྡོམ་པ་རྣམས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་དག་ནི་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་དང་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའི་དབང་གིས་མིང་བཞི་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་ལ་ཡང་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ལྟར་སྔོན་དང་ཕྱི་མའི་ཆ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སོ། །'དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་དབེན་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོམ་པའི་ཆོ་གའི་སྒོ་ནས་སོ། །'དེ་ལ་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་གང་ཞེ་ན། འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་གང་གི་ཚེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བསམ་གཏན་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་... སྡུག་བསྔལ་གྱི་ལམ་མངོན་པར་ཤེས་པ་བུལ་བ་དེའི་ཚེ་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཡོད་དེ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཕགས་པའི་ལམ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་དོན་ལ་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དེ། འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། තථා පඨමජ්ඣානසමාපත්තියා ච නිරොධසමාපත්තීති එතාසු අනුපටිපාටියා විහරිතබ්බට්ඨෙන සමාපජ්ජිතබ්බට්ඨෙන ච අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීසු සම්පාදනපච්චවෙක්ඛණාදිවසෙන යථාරහං සම්පයොගවසෙන ච පවත්තානි භගවතො ඤාණානි තදත්ථසිද්ධියා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. තථා ‘‘ඉදං ඉමස්ස ඨානං[Pg.127], ඉදං අට්ඨාන’’න්ති අවිපරීතං තස්ස තස්ස ඵලස්ස කාරණාකාරණජානනං, තෙසං තෙසං සත්තානං අතීතාදිභෙදභින්නස්ස කම්මසමාදානස්ස අනවසෙසතො යථාභූතං විපාකන්තරජානනං, ආයූහනක්ඛණෙයෙව තස්ස තස්ස සත්තස්ස ‘‘අයං නිරයගාමිනී පටිපදා…පෙ… අයං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා’’ති යාථාවතො සාසවානාසවකම්මවිභාගජානනං, ඛන්ධායතනානං උපාදින්නානුපාදින්නාදිඅනෙකසභාවං නානාසභාවඤ්ච තස්ස ලොකස්ස ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්මිං ධම්මප්පබන්ධෙ අයං විසෙසො ජායතී’’තිආදිනා නයෙන යථාභූතං ධාතුනානත්තජානනං, සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුතාජානනං සංකිලෙසාදීහි සද්ධිං ඣානවිමොක්ඛාදිජානනං, සත්තානං අපරිමාණාසු ජාතීසු තප්පටිබන්ධෙන සද්ධිං අනවසෙසතො පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තතිජානනං හීනාදිවිභාගෙහි සද්ධිං චුතිපටිසන්ධිජානනං, ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව චතුසච්චජානනන්ති ඉමානි භගවතො දසබලඤාණානි අවිරජ්ඣිත්වා යථාසකංවිසයාවගාහනතො යථාධිප්පෙතත්ථසාධනතො ච යථාභූතවුත්තියා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. වුත්තඤ්හෙතං – དེ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྙོམས་འཇུག་ནས་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བར་དུ་འདི་དག་ལ་མཐར་གྱིས་གནས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ལ་བསྒྲུབ་པ་དང་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་དེའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་པ་རྣམས་ལ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ 'འདི་ནི་འདིའི་གནས་ཡིན། འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འབྲས་བུ་དེ་དང་དེའི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པ་དང་། སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བྱེ་བྲག་མ་ལུས་པར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེའི་ 'འདི་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ལམ་... འདི་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ་' ཞེས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཟག་བཅས་ཟག་མེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཤེས་པ་དང་། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཟིན་པ་དང་མ་ཟིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་མ་དང་མི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དེ་འཇིག་རྟེན་དེའི་ 'ཁམས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལྷག་པར་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་འདི་ལ་ཁྱད་པར་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཁམས་དུ་མ་ཉིད་ཤེས་པ་དང་། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྣོ་བ་དང་རྟུལ་བ་ཤེས་པ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་རབས་ཚད་མེད་པ་དག་ཏུ་དེའི་འབྲེལ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྔོན་གྱི་གནས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་མ་ལུས་པར་ཤེས་པ་དང་། དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པ་དང་། 'འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་ཤེས་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་མ་འཁྲུལ་བར་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඉධ තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි (විභ. 809; අ. නි. 10.21). ‘འདི་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གནས་ནི་གནས་སུ་དང་། གནས་མ་ཡིན་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་མཁྱེན་ཏོ།’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། එවම්පි භගවා තථානි ආගතොති තථාගතො. འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་པ་རྣམས་ལ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། යථා චෙතෙසම්පි ඤාණානං වසෙන, එවං යථාවුත්තානං සතිපට්ඨානසම්මප්පධානාදිවිභාවනඤාණාදිඅනන්තාපරිමෙය්‍යභෙදානං අනඤ්ඤසාධාරණානං පඤ්ඤාවිසෙසානං වසෙන භගවා තථානි ඤාණානි ආගතො අධිගතොති තථාගතො, එවම්පි තථානි ආගතොති තථාගතො. ཇི་ལྟར་ཡེ་ཤེས་འདི་དག་གི་དབང་གིས་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་དང་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལ་གཤེགས་ཤིང་རྟོགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འདི་ལྟར་ཡང་དེ་བཞིན་པ་རྣམས་ལ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථා ගතොති තථාගතො? යා තා භගවතො අභිජාතිඅභිසම්බොධිධම්මවිනයපඤ්ඤාපනඅනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයො, තා තථා. කිං වුත්තං හොති? යදත්ථං තා ලොකනාථෙන අභිපත්ථිතා පවත්තිතා ච, තදත්ථස්ස එකන්තසිද්ධියා අවිසංවාදනතො අවිපරීතත්ථවුත්තියා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. තථා හි අයං භගවා බොධිසත්තභූතො සමතිංසපාරමිපරිපූරණාදිකං වුත්තප්පකාරං සබ්බබුද්ධත්තහෙතුං සම්පාදෙත්වා [Pg.128] තුසිතපුරෙ ඨිතො බුද්ධකොලාහලං සුත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි එකතො සන්නිපතිතාහි උපසඞ්කමිත්වා – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་བལྟམས་པ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། ཆོས་དང་འདུལ་བ་རྣམ་པར་གཞག་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་རྣམས་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པར་གྱུར་ཞེ་ན། དོན་གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོས་དེ་དག་མངོན་པར་གསོལ་ཞིང་བསྒྲུབས་པ་ཡིན་ལ། དོན་དེ་ཉིད་གཏན་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་མི་བསླུ་བ་དང་། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཉིད་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པ་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པས་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་ཐམས་ཅད་བསྒྲུབས་ཏེ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་བཞུགས་ཤིང་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བའི་སྒྲ་ཆེན་པོ་ཐོས་ནས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་ལྷ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ་ཉེ་བར་བཅར་ནས། ‘‘කාලො ඛො තෙ මහාවීර, උප්පජ්ජ මාතුකුච්ඡියං; සදෙවකං තාරයන්තො, බුජ්ඣස්සු අමතං පද’’න්ති. (බු. වං. 1.67) – ‘བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་ཁྱོད་ཀྱི་དུས་ལ་བབ་པོ་ཉིད་དེ། མ་ཡི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་མཛོད། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྒྲལ་བཞིན་དུ། འཆི་མེད་གོ་འཕང་རྟོགས་པར་མཛོད།’ ཅེས་ ආයාචිතො උප්පන්නපුබ්බනිමිත්තො පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා ‘‘ඉදානි අහං මනුස්සයොනියං උප්පජ්ජිත්වා අභිසම්බුජ්ඣිස්සාමී’’ති ආසාළ්හිපුණ්ණමායං සක්‍යරාජකුලෙ මහාමායාය දෙවියා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා දස මාසෙ දෙවමනුස්සෙහි මහතා පරිහාරෙන පරිහරියමානො විසාඛපුණ්ණමායං පච්චූසසමයෙ අභිජාතිං පාපුණි. གསོལ་བ་བཏབ་ཅིང་སྔོན་གྱི་ལྟས་རྣམས་བྱུང་བ་ན། གཟིགས་པ་ཆེན་པོ་ལྔ་ལ་གཟིགས་ནས། 'ད་ལྟ་བདག་གིས་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བླངས་ཏེ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པར་བྱའོ་' ཞེས་ཆུ་སྟོད་ཟླ་བའི་ཉ་ལ་ཤཱཀྱའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དུ་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་སཏེ། ཟླ་བ་བཅུའི་བར་དུ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྲུང་བ་ཆེན་པོས་བསྲུངས་ཤིང་། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉ་ལ་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་སྐུ་བལྟམས་པར་མཛད་དོ། ། අභිජාතික්ඛණෙ පනස්ස පටිසන්ධිග්ගහණක්ඛණෙ විය ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි පාතුරහෙසුං, අයං දසසහස්සිලොකධාතු සංකම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි, දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු අපරිමාණො ඔභාසො ඵරි, තස්ස, තං සිරිං දට්ඨුකාමා විය අන්ධා චක්ඛූනි පටිලභිංසු, බධිරා සද්දං සුණිංසු, මූගා සමාලපිංසු, ඛුජ්ජා උජුගත්තා අහෙසුං, පඞ්ගුලා පදසා ගමනං පටිලභිංසු, බන්ධනගතා සබ්බසත්තා අන්දුබන්ධනාදීහි මුච්චිංසු, සබ්බනරකෙසු අග්ගි නිබ්බායි, පෙත්තිවිසයෙ ඛුප්පිපාසා වූපසමි, තිරච්ඡානානං භයං නාහොසි, සබ්බසත්තානං රොගො වූපසමි, සබ්බසත්තා පියංවදා අහෙසුං, මධුරෙනාකාරෙන අස්සා හසිංසු, වාරණා ගජ්ජිංසු, සබ්බතූරියානි සකසකනින්නාදං මුඤ්චිංසු, අඝට්ටිතානි එව මනුස්සානං හත්ථූපගාදීනි ආභරණානි මධුරෙනාකාරෙන සද්දං මුඤ්චිංසු, සබ්බදිසා විප්පසන්නා අහෙසුං, සත්තානං සුඛං උප්පාදයමානො මුදුසීතලවාතො වායි, අකාලමෙඝො වස්සි, පථවිතොපි උදකං උබ්භිජ්ජිත්වා විස්සන්දි, පක්ඛිනො ආකාසගමනං විජහිංසු, නදියො අසන්දමානා අට්ඨංසු, මහාසමුද්දෙ මධුරං උදකං අහොසි, උපක්කිලෙසවිනිමුත්තෙ සූරියෙ දිප්පමානෙ එව ආකාසගතා සබ්බා ජොතියො ජොතිංසු, ඨපෙත්වා අරූපාවචරෙ දෙවෙ අවසෙසා සබ්බෙ දෙවා සබ්බෙ ච නෙරයිකා දිස්සමානරූපා අහෙසුං, තරුකුට්ටකවාටසෙලාදයො අනාවරණභූතා අහෙසුං, සත්තානං චුතූපපාතා නාහෙසුං, සබ්බං අනිට්ඨගන්ධං අභිභවිත්වා දිබ්බගන්ධො පවායි, සබ්බෙ ඵලූපගා රුක්ඛා ඵලධරා සම්පජ්ජිංසු, මහාසමුද්දො සබ්බත්ථකමෙව පඤ්චවණ්ණෙහි පදුමෙහි සඤ්ඡන්නතලො අහොසි, ථලජජලජාදීනි [Pg.129] සබ්බපුප්ඵානි පුප්ඵිංසු, රුක්ඛානං ඛන්ධෙසු ඛන්ධපදුමානි, සාඛාසු සාඛාපදුමානි, ලතාසු ලතාපදුමානි, පුප්ඵිංසු, මහීතලසිලාතලානි භින්දිත්වා උපරූපරි සත්ත සත්ත හුත්වා දණ්ඩපදුමානි නාම නික්ඛමිංසු, ආකාසෙ ඔලම්බකපදුමානි නිබ්බත්තිංසු, සමන්තතො පුප්ඵවස්සං වස්සි ආකාසෙ දිබ්බතූරියානි වජ්ජිංසු, සකලදසසහස්සිලොකධාතු වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමාලාගුළං විය, උප්පීළෙත්වා පවත්තමාලාකලාපො විය, අලඞ්කතපටියත්තං මාලාසනං විය ච එකමාලාමාලිනී විප්ඵුරන්තවාළබීජනී පුප්ඵධූපගන්ධපරිවාසිතා පරමසොභග්ගප්පත්තා අහොසි, තානි ච පුබ්බනිමිත්තානි උපරි අධිගතානං අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං නිමිත්තභූතානි එව අහෙසුං. එවං අනෙකච්ඡරියපාතුභාවා අයං අභිජාති යදත්ථං තෙන අභිපත්ථිතා, තස්සා අභිසම්බොධියා එකන්තසිද්ධියා තථාව අහොසි අවිතථා අනඤ්ඤථා. ཡང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེ་ཉིད་སྐུ་བལྟམས་པའི་དུས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བའི་སྐབས་བཞིན་དུ་སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ། །སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ནི་རབ་ཏུ་གཡོས། ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་གཡོས། ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་ལྡེག །འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ཕྲག་བཅུ་པོ་དག་ཏུ་ཚད་མེད་པའི་འོད་སྣང་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའི་དཔལ་ཡོན་དེ་ཉིད་བལྟ་བར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ལོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་མིག་ཐོབ་པར་གྱུར། འོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྒྲ་ཐོས། ལྐུགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲ་བར་གྱུར། སྒུར་པོ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་དྲང་པོར་གྱུར། ཞ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྐང་པས་འགྲོ་བ་ཐོབ། བཅིངས་པར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལྕགས་སྒྲོག་ལ་སོགས་པའི་འཆིང་བ་ལས་ཐར་བར་གྱུར། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མེ་ཞི་བར་གྱུར། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་བཀྲེས་སྐོམ་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར། དུད་འགྲོ་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པར་གྱུར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནད་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་སྙན་པར་སྨྲ་བ་ཤ་སྟག་ཏུ་གྱུར། རྟ་རྣམས་ཀྱིས་སྙན་པའི་སྒྲས་འཚེར་སྐད་བཏོན། གླང་པོ་ཆེ་རྣམས་ཀྱིས་ངར་སྐད་བཏོན། རོལ་མོའི་ཆ་བྱད་ཐམས་ཅད་ལས་རང་རང་གི་སྒྲ་དབྱངས་ཕྱུང་བར་གྱུར། མི་རྣམས་ཀྱི་ལག་གདུབ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་མ་བརྡུངས་པར་ཡང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་སྒྲ་འབྱིན་པར་གྱུར། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཤིན་ཏུ་དྭངས་པར་གྱུར། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བདེ་བ་བསྐྱེད་བཞིན་དུ་རླུང་འཇམ་པོ་བསིལ་བ་ལྡིང་བར་གྱུར། དུས་མིན་གྱི་ཆར་ཆེན་པོ་བབས། ས་གཞི་ལས་ཀྱང་ชུ་བརྡོལ་ཏེ་བཞུར་བར་གྱུར། འདབ་ཆགས་རྣམས་ཀྱིས་མཁའ་ལ་འཕུར་བ་བཏང་། ཆུ་ཀླུང་རྣམས་མི་བཞུར་བར་གནས་པར་གྱུར། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཆུ་མངར་མོར་གྱུར། ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཉི་མ་འོད་འབར་བཞིན་དུ་ནམ་མཁར་གནས་པའི་སྐར་མ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འོད་འཕྲོ་བར་གྱུར། གཟུགས་མེད་པའི་ལྷ་རྣམས་མ་གཏོགས་པའི་ལྷ་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་དང་དམྱལ་བ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཟུགས་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་རུང་བར་གྱུར། ཤིང་དང་རྩིག་པ་དང་སྒོ་དང་བྲག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྒྲིབ་པ་མེད་པར་གྱུར། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མེད་པར་གྱུར། མི་འདོད་པའི་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་མནན་ཏེ་ལྷའི་དྲི་ཞིམ་པོ་ལྡང་བར་གྱུར། འབྲས་བུ་ཆགས་པའི་ཤིང་ཐམས་ཅད་འབྲས་བུ་འཛིན་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་ཁ་དོག་ལྔ་ལྡན་གྱི་པདྨས་ས་གཞི་ལེགས་པར་ཁེབས་པར་གྱུར། སྐམ་སྐྱེས་དང་ཆུ་སྐྱེས་ལ་སོགས་པའི་མེ་ཏོག་ཐམས་ཅད་ཁ་བྱེ་བར་གྱུར། ཤིང་གི་སྡོང་པོ་རྣམས་ལ་སྡོང་པོའི་པདྨ་དང་། ཡལ་ག་རྣམས་ལ་ཡལ་གའི་པདྨ་དང་། འཁྲི་ཤིང་རྣམས་ལ་འཁྲི་ཤིང་གི་པདྨ་རྣམས་ཁ་བྱེ་བར་གྱུར། ས་གཞི་དང་བྲག་གི་ངོས་རྣམས་བརྟོལ་ཏེ་སྟེང་ནས་སྟེང་དུ་འདབ་མ་བརྒྱ་པ་བདུན་རེ་བདུན་རེ་བྱུང་ནས་སྡོང་པོ་ཅན་གྱི་པདྨ་ཞེས་བྱ་བ་དག་ཐོན་པར་གྱུར། ནམ་མཁའ་ལ་འཕྱང་བའི་པདྨ་རྣམས་བྱུང་བར་གྱུར། ཀུན་ནས་མེ་ཏོག་གི་ཆར་བབས། ནམ་མཁའ་ལ་ལྷའི་རོལ་མོ་རྣམས་བརྡུངས། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་ནི་བསྒྲིལ་ཏེ་བཏང་བའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའི་གོང་བུ་བཞིན་དང་། བཙིར་ཏེ་བསྐོར་བའི་མེ་ཏོག་གི་ཆུན་པོ་བཞིན་དང་། བརྒྱན་ཅིང་བཤམས་པའི་མེ་ཏོག་གི་གདན་བཞིན་དུ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་གཅིག་གིས་བརྒྱན་པ་དང་། གཡོ་བའི་རྔ་ཡབ་དང་ལྡན་པ། མེ་ཏོག་གི་བདུག་སྤོས་ཀྱི་དྲིས་བསྒོས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་རྩེ་མོར་སོན་པར་གྱུར། སྔ་ལྟས་དེ་དག་ཀྱང་སྟེང་དུ་འཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་དུ་མའི་ལྟས་སུ་གྱུར་པ་ཤ་སྟག་གོ །དེ་ལྟར་རྨད་དུ་བྱུང་བ་དུ་མ་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་སྐུ་བལྟམས་པ་འདི་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེས་མངོན་པར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དེའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་དེ་ཉིད་གདོན་མི་ཟ་བར་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། ། තථා යෙ බුද්ධවෙනෙය්‍යා බොධනෙය්‍යබන්ධවා, තෙ සබ්බෙපි අනවසෙසතො සයමෙව භගවතා විනීතා. යෙ ච සාවකවෙනෙය්‍යා ධම්මවෙනෙය්‍යා ච, තෙපි සාවකාදීහි විනීතා විනයං ගච්ඡන්ති ගමිස්සන්ති චාති යදත්ථං භගවතා අභිසම්බොධි අභිපත්ථිතා, තදත්ථස්ස එකන්තසිද්ධියා අභිසම්බොධි තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བའི་གཉེན་འབྲེལ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མ་ལུས་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱིས་གདུལ་བར་མཛད་དོ། །ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་དང་ཆོས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པས་གདུལ་བར་བྱས་ཤིང་། འདུལ་བར་བྱེད་བཞིན་པ་དང་འདུལ་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་དོན་གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ལ་མངོན་པར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དེའི་ཕྱིར། དོན་དེ་ཉིད་གདོན་མི་ཟ་བར་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། ། අපිච යස්ස යස්ස ඤෙය්‍යධම්මස්ස යො යො සභාවො බුජ්ඣිතබ්බො, සො සො හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං විය ආවජ්ජනමත්තපටිබද්ධෙන අත්තනො ඤාණෙන අවිපරීතං අනවසෙසතො භගවතා අභිසම්බුද්ධොති එවම්පි අභිසම්බොධි තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. གཞན་ཡང་ཤེས་བྱའི་ཆོས་གང་དང་གང་གི་རང་བཞིན་གང་དང་གང་རྟོགས་པར་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ནི། ལག་མཐིལ་དུ་བཞག་པའི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཙམ་དང་འབྲེལ་བའི་རང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་ནོར་བར་མ་ལུས་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ། །མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། ། තථා තෙසං තෙසං ධම්මානං තථා තථා දෙසෙතබ්බප්පකාරං, තෙසං තෙසඤ්ච සත්තානං ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිං සම්මදෙව ඔලොකෙත්වා ධම්මතං අවිජහන්තෙනෙව පඤ්ඤත්තිනයං වොහාරමත්තං අනතිධාවන්තෙනෙව ච ධම්මතං විභාවෙන්තෙන යථාපරාධං යථාජ්ඣාසයං යථාධම්මඤ්ච අනුසාසන්තෙන භගවතා වෙනෙය්‍යා විනීතා අරියභූමිං සම්පාපිතාති ධම්මවිනයපඤ්ඤාපනාපිස්ස තදත්ථසිද්ධියා යථාභූතවුත්තියා ච තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་དེ་དང་དེའི་དེ་དང་དེ་ལྟར་བསྟན་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་དང་། སེམས་ཅན་དེ་དང་དེའི་བསམ་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་དང་། སྤྱོད་པ་དང་། མོས་པ་རྣམས་ལེགས་པར་གཟིགས་ནས། ཆོས་ཉིད་མ་བཏང་བར་བཏགས་པའི་ཚུལ་དང་། ཐ་སྙད་ཀྱི་ལམ་ལས་མ་འདས་པར་ཆོས་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། ཉེས་པ་དང་མཐུན་པར་དང་། བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་དང་། ཆོས་དང་མཐུན་པར་རྗེས་སུ་སློབ་སྟོན་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱ་རྣམས་གདུལ་བར་མཛད་དེ་འཕགས་པའི་ས་ལ་བཀོད་པར་མཛད་དོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བཅས་པ་འདི་ཡང་དེའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ནོ། །མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། ། තථා [Pg.130] යා සා භගවතා අනුප්පත්තා පථවියාදිඵස්සවෙදනාදිරූපාරූපසභාවනිමුත්තා ලුජ්ජනපලුජ්ජනභාවාභාවතො ලොකසභාවාතීතා තමසා විසංසට්ඨත්තා කෙනචි අනොභාසනීයා ලොකසභාවාභාවතො එව ගතිආදිභාවරහිතා අප්පතිට්ඨා අනාරම්මණා අමතමහානිබ්බානධාතු ඛන්ධසඞ්ඛාතානං උපාදීනං ලෙසමත්තස්සාපි අභාවතො ‘‘අනුපාදිසෙසා’’තිපි වුච්චති. යං සන්ධාය වුත්තං – དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་མཛད་པ། ས་ལ་སོགས་པ་དང་རེག་པ་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལས་གྲོལ་བ། འཇིག་པ་དང་ཞིག་པའི་རང་བཞིན་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་རང་བཞིན་ལས་འདས་པ། མུན་པ་དང་འདྲེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་གང་གིས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱར་མེད་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་རང་བཞིན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བ། གནས་མེད་པ། དམིགས་པ་མེད་པའི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་དབྱིངས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། ཕུང་པོར་གཏོགས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་“ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, තදායතනං, යත්ථ නෙව පථවී න ආපො න තෙජො න වායො න ආකාසානඤ්චායතනං න විඤ්ඤාණඤ්චායතනං න ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නායං ලොකො න පරො ලොකො න ච උභො චන්දිමසූරියා. තමහං, භික්ඛවෙ, නෙව ආගතිං වදාමි න ගතිං න ඨිතිං න චුතිං න උපපත්තිං; අප්පතිට්ඨං අප්පවත්තං අනාරම්මණමෙවෙතං එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (උදා. 71). “དགེ་སློང་དག །སྐྱེ་མཆེད་དེ་ནི་ཡོད་དེ། གང་ན་ས་མེད། ཆུ་མེད། མེ་མེད། རླུང་མེད། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་མེད། རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་མེད། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་མེད། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་མེད། འཇིག་རྟེན་འདི་མེད། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་མེད། ཉི་ཟླ་གཉིས་ཀྱང་མེད་དོ། །དགེ་སློང་དག །ངས་དེ་ལ་འོང་བ་ཡང་མི་སྨྲ། འགྲོ་བ་ཡང་མི་སྨྲ། གནས་པ་ཡང་མི་སྨྲ། འཆི་འཕོ་བ་ཡང་མི་སྨྲ། སྐྱེ་བ་ཡང་མི་སྨྲའོ། །དེ་ནི་གནས་མེད་པ། འཇུག་པ་མེད་པ། དམིགས་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ཉིད་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའོ། །”ཞེས་སོ། ། සා සබ්බෙසම්පි උපාදානක්ඛන්ධානං අත්ථඞ්ගමො සබ්බසඞ්ඛාරානං සමථො, සබ්බූපධීනං පටිනිස්සග්ගො, සබ්බදුක්ඛානං වූපසමො, සබ්බාලයානං සමුග්ඝාතො, සබ්බවට්ටානං උපච්ඡෙදො, අච්චන්තසන්තිලක්ඛණාති යථාවුත්තසභාවස්ස කදාචිපි අවිසංවාදනතො තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවමෙතා අභිජාතිආදිකා තථා ගතො උපගතො අධිගතො පටිපන්නො පත්තොති තථාගතො. එවං භගවා තථා ගතොති තථාගතො. དེ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་ནུབ་པ། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ། ལྷག་པར་འཛིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ། ཀུན་གཞི་ཐམས་ཅད་རྩད་ནས་གཅོད་པ། འཁོར་བ་ཐམས་ཅད་རྒྱུན་གཅོད་པ། གཏན་དུ་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རང་བཞིན་དེ་ནི་ནམ་ཡང་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ནོ། །མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་སྐུ་བལྟམས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ། ཉེ་བར་གཤེགས་པ། རྟོགས་པར་མཛད་པ། སྒྲུབ་པར་མཛད་པ། ཐོབ་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། ། කථං තථාවිධොති තථාගතො? යථාවිධා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා, අයම්පි භගවා තථාවිධො. කිං වුත්තං හොති? යථාවිධා තෙ භගවන්තො මග්ගසීලෙන, ඵලසීලෙන, සබ්බෙනපි ලොකියලොකුත්තරසීලෙන, මග්ගසමාධිනා, ඵලසමාධිනා, සබ්බෙනපි ලොකියලොකුත්තරසමාධිනා, මග්ගපඤ්ඤාය, ඵලපඤ්ඤාය, සබ්බායපි ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාය, දෙවසිකං වළඤ්ජිතබ්බෙහි චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිවිහාරෙහි, තදඞ්ගවිමුත්තියා වික්ඛම්භනවිමුත්තියා සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තියා නිස්සරණවිමුත්තියාති සඞ්ඛෙපතො, විත්ථාරතො පන අනන්තාපරිමාණභෙදෙහි අචින්තෙය්‍යානුභාවෙහි සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි, අයම්පි [Pg.131] අම්හාකං භගවා තථාවිධො. සබ්බෙසඤ්හි සම්මාසම්බුද්ධානං ආයුවෙමත්තං, සරීරප්පමාණවෙමත්තං, කුලවෙමත්තං, දුක්කරචරියාවෙමත්තං, රස්මිවෙමත්තන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි වෙමත්තෙහි සියා වෙමත්තං, න පන සීලවිසුද්ධිආදීසු විසුද්ධීසු සමථවිපස්සනාපටිපත්තියං අත්තනා පටිවිද්ධගුණෙසු ච කිඤ්චි නානාකරණං අත්ථි, අථ ඛො මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය අඤ්ඤංමඤ්ඤං නිබ්බිසෙසා තෙ බුද්ධා භගවන්තො. තස්මා යථාවිධා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා, අයම්පි භගවා තථාවිධො. එවං තථාවිධොති තථාගතො. විධත්ථො චෙත්ථ ගතසද්දො. තථා හි ලොකියා විධයුත්තගතසද්දෙ පකාරත්ථෙ වදන්ති. ཇི་ལྟར་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། སྔོན་གྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་པ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཉིད་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་ནི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། འབྲས་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མཐའ་དག་དང་། ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་མཐའ་དག་དང་། ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་དང་། འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་མཐའ་དག་དང་། ཉིན་རེ་བཞིན་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མཛད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་གནས་བྱེ་བ་ཕྲག་གཉིས་དང་འབུམ་ཕྲག་བཞི་དག་དང་། རེ་ཞིག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། སོ་སོར་གཅོད་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མདོར་བསྡུས་པ་དང་། རྒྱས་པར་ན་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པའི་དབྱེ་བ་དང་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་གིས་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཉིད་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚེ་ཚད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། སྐུའི་ཚད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། རིགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། དཀའ་བ་སྤྱད་པའི་ཁྱད་པར་དང་། འོད་ཟེར་གྱི་ཁྱད་པར་ཏེ་ཁྱད་པར་འདི་ལྔ་པོ་དག་གིས་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་སྲིད་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་རྣམས་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཉམས་ལེན་དང་། རང་གིས་རྟོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་ནི་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་དབུས་ནས་བཅག་པའི་གསེར་བཞིན་དུ་ཕན་ཚུན་ཁྱད་པར་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཤ་སྟག་གོ །དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་པ་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཉིད་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟར་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འདིར་གཤེགས་པའི་སྒྲ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་བཞིན་གྱི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བའི་གཤེགས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་དུ་སྨྲའོ། ། කථං තථාපවත්තිකොති තථාගතො? අනඤ්ඤසාධාරණෙන ඉද්ධානුභාවෙන සමන්නාගතත්තා අත්ථපටිසම්භිදාදීනං උක්කංසපාරමිප්පත්තියා අනාවරණඤාණපටිලාභෙන ච භගවතො කායප්පවත්තියාදීනං කත්ථචි පටිඝාතාභාවතො යථාරුචි තථා ගතං ගති ගමනං කායවචීචිත්තප්පවත්ති එතස්සාති තථාගතො. එවං තථාපවත්තිකොති තථාගතො. ཇི་ལྟར་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཆོག་ཏུ་སོན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གང་དུ་ཡང་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་བཞེད་པ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟར་གཤེགས་པ་སྟེ། སྐུ་དང་གསུང་དང་ཐུགས་ཀྱི་འཇུག་པ་དང་འགྲོ་བ་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟར་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථෙහි අගතොති තථාගතො? බොධිසම්භාරසම්භරණෙ තප්පටිපක්ඛප්පවත්තිසඞ්ඛාතං නත්ථි එතස්ස ගතන්ති අගතො. සො පනස්ස අගතභාවො මච්ඡෙරදානපාරමිආදීසු අවිපරීතං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණාදිනයප්පවත්තෙහි ඤාණෙහීති තථෙහි ඤාණෙහි අගතොති තථාගතො. ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལོག་པར་མ་གཤེགས་པ་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་པ་ལ་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལོག་པར་གཤེགས་པ་འདི་ལ་མེད་པས་ན་མ་གཤེགས་པའོ། །དེའི་ལོག་པར་མ་གཤེགས་པའི་ཚུལ་དེ་ནི། སེར་སྣ་དང་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་མ་ནོར་བར་རྟོགས་པས་ན། ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་དག་གིས་ལོག་པར་མ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། අථ වා කිලෙසාභිසඞ්ඛාරප්පවත්තිසඞ්ඛාතං ඛන්ධප්පවත්තිසඞ්ඛාතමෙව වා පඤ්චසුපි ගතීසු ගතං ගමනං එතස්ස නත්ථීති අගතො. සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා ස්වායමස්ස අගතභාවො තථෙහි අරියමග්ගඤාණෙහීති එවම්පි භගවා තථෙහි ආගතොති තථාගතො. ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པ་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇུག་པར་གཏོགས་པའམ། ཕུང་པོའི་འཇུག་པར་གཏོགས་པའི་འགྲོ་བ་ལྔ་པོ་དག་ཏུ་འགྲོ་བ་འདི་ལ་མེད་པས་ན་མ་གཤེགས་པའོ། །ཕུང་པོ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་དང་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པས་དེའི་ལོག་པར་མ་གཤེགས་པའི་ཚུལ་དེ་ནི། ཡང་དག་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་འགྲུབ་པས། འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་དག་གིས་ལོག་པར་མ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། කථං තථාගතභාවෙන තථාගතො? තථාගතභාවෙනාති ච තථාගතස්ස සබ්භාවෙන, අත්ථිතායාති අත්ථො. කො පනෙස තථාගතො, යස්ස අත්ථිතාය භගවා තථාගතොති වුච්චතීති? සද්ධම්මො. සද්ධම්මො හි අරියමග්ගො තාව යථා යුගනද්ධසමථවිපස්සනාබලෙන අනවසෙසකිලෙසපක්ඛං සමූහනන්තෙන සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන ගන්තබ්බං, තථා [Pg.132] ගතො. ඵලධම්මො යථා අත්තනො මග්ගානුරූපං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානවසෙන ගන්තබ්බං, තථා ගතො පවත්තො. නිබ්බානධම්මො පන යථා ගතො පඤ්ඤාය පටිවිද්ධො සකලවට්ටදුක්ඛවූපසමාය සම්පජ්ජති, බුද්ධාදීහි තථා ගතො සච්ඡිකතොති තථාගතො. පරියත්තිධම්මොපි යථා පුරිමබුද්ධෙහි සුත්තගෙය්‍යාදිවසෙන පවත්තිආදිප්පකාසනවසෙන ච වෙනෙය්‍යානං ආසයාදිඅනුරූපං පවත්තිතො, අම්හාකම්පි භගවතා තථා ගතො ගදිතො පවත්තිතොති වා තථාගතො. යථා භගවතා දෙසිතො, තථා භගවතො සාවකෙහි ගතො අවගතොති තථාගතො. එවං සබ්බොපි සද්ධම්මො තථාගතො. තෙනාහ සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, ධම්මං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති (ඛු. පා. 6.17; සු. නි. 240). ස්වාස්ස අත්ථීති භගවා තථාගතො. ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དངོས་པོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། "དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དངོས་པོས་" ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོད་པ་ཉིད་དམ་གནས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གང་ཞིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བརྗོད་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ནི་གང་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། དམ་པའི་ཆོས་སོ།། དམ་པའི་ཆོས་ཏེ་འཕགས་པའི་ལམ་ནི་རེ་ཞིག་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་མ་ལུས་པ་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་པ་སྤངས་པ་ཆད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཇི་ལྟར་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པའོ།། འབྲས་བུའི་ཆོས་ནི་རང་གི་ལམ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྤངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཇི་ལྟར་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་འཇུག་པའོ།། མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་ནི་ཇི་ལྟར་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་རྟོགས་ཤིང་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ལུང་གི་ཆོས་ཀྱང་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བསྐོར་བ་ལྟར། བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་གསུངས་ཤིང་བསྐོར་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་ལྟར་དམ་པའི་ཆོས་མཐའ་དག་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ "ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པར་འོས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག" ཅེས་གསུངས་སོ།། དམ་པའི་ཆོས་དེ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མངའ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། යථා ච ධම්මො, එවං අරියසඞ්ඝොපි, යථා අත්තහිතාය පරහිතාය ච පටිපන්නෙහි සුවිසුද්ධං පුබ්බභාගසමථවිපස්සනාපටිපදං පුරක්ඛත්වා තෙන තෙන මග්ගෙන ගන්තබ්බං, තං තං තථා ගතොති තථාගතො. යථා වා භගවතා සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිනයො දෙසිතො, තථා ච බුද්ධත්තා තථා ගදනතො ච තථාගතො. තෙනාහ සක්කො දෙවරාජා – ‘‘තථාගතං දෙවමනුස්සපූජිතං, සඞ්ඝං නමස්සාම සුවත්ථි හොතූ’’ති (ඛු. පා. 6.18; සු. නි. 241), ස්වාස්ස සාවකභූතො අත්ථීති භගවා තථාගතො. එවං තථාගතභාවෙන තථාගතො. ཇི་ལྟར་ཆོས་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ཡང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་གྱི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས། ལམ་དེ་དང་དེས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདེན་པ་དང་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ལྷའི་རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ "ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པར་འོས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག" ཅེས་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་པའི་དགེ་འདུན་དེ་ཉིད་མངའ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དངོས་པོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ඉදම්පි තථාගතස්ස තථාගතභාවදීපනෙ මුඛමත්තකමෙව, සබ්බාකාරෙන පන තථාගතොව තථාගතස්ස තථාගතභාවං වණ්ණෙය්‍ය. ඉදඤ්හි තථාගතපදං මහත්ථං, මහාගතිකං, මහාවිසයං, තස්ස අප්පමාදපදස්ස විය තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං යුත්තිතො අත්ථභාවෙන ආහරන්තො ‘‘අතිත්ථෙන ධම්මකථිකො පක්ඛන්දො’’ති න වත්තබ්බොති. འདི་ཡང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་མཚོན་པ་ཙམ་ཞིག་ཏུ་ཟད་དེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉིད་བརྗོད་པར་མཛད་དོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ནི་དོན་ཆེ་བ། འགྲོ་བ་ཆེ་བ། སྤྱོད་ཡུལ་ཆེ་བ་སྟེ། བག་ཡོད་པའི་ཚིག་བཞིན་དུ་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ཡང་རིགས་པ་དང་མཐུན་པར་དོན་གྱི་ཚུལ་དུ་འདྲེན་པའི་ཆོས་སྨྲ་བ་ལ་ "གནས་མ་ཡིན་པར་ཆོས་སྨྲ་བ་མཆོང་བའོ་" ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། තත්ථෙතං වුච්චති – དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བྱ་སྟེ། ‘‘යථෙව ලොකෙ පුරිමා මහෙසිනො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා; තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා. "ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྔོན་གྱི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དུ་གཤེགས་པའི་ཐུབ་པ་རྣམས་བཞིན་དུ།། དེ་བཞིན་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་འདི་ཡང་གཤེགས་པས་ན།། སྤྱན་ལྡན་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་སུ་བརྗོད།།" ‘‘පහාය [Pg.133] කාමාදිමලෙ අසෙසතො,සමාධිඤාණෙහි යථා ගතා ජිනා; පුරාතනා සක්‍යමුනී ජුතින්ධරො,තථා ගතො තෙන තථාගතො මතො. "འདོད་པ་ལ་སོགས་དྲི་མ་མ་ལུས་སྤངས་ནས་ནི།། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་ཇི་ལྟར་གཤེགས་པའི་རྒྱལ་བ་སྔོན།། དེ་བཞིན་གཟི་བརྗིད་འཆང་བའི་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་གཤེགས་པས་ན།། དེས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་སུ་བཞེད་པ་ཡིན།།" ‘‘තථඤ්ච ධාතායතනාදිලක්ඛණං,සභාවසාමඤ්ඤවිභාගභෙදතො; සයම්භුඤාණෙන ජිනොයමාගතො,තථාගතො වුච්චති සක්‍යපුඞ්ගවො. "ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་མཚན་ཉིད་དེ་བཞིན་ཉིད་།། རང་བཞིན་སྤྱི་ཡི་རྣམ་དབྱེ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི།། རང་བྱུང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་རྒྱལ་བ་འདི་ཉིད་གཤེགས་པས་ན།། ཤཱཀྱའི་གཙོ་བོ་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་སུ་བརྗོད།།" ‘‘තථානි සච්චානි සමන්තචක්ඛුනා,තථා ඉදප්පච්චයතා ච සබ්බසො; අනඤ්ඤනෙය්‍යා නයතො විභාවිතා,තථා ගතො තෙන ජිනො තථාගතො. "ཀུན་གཟིགས་སྤྱན་གྱིས་བདེན་པ་དེ་བཞིན་ཉིད་རྣམས་དང་།། དེ་བཞིན་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ།། གཞན་གྱིས་བཀྲི་མིན་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་མཛད་པས་ན།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་རྒྱལ་བ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན།།" ‘‘අනෙකභෙදාසුපි ලොකධාතුසු,ජිනස්ස රූපායතනාදිගොචරෙ; විචිත්තභෙදෙ තථමෙව දස්සනං,තථාගතො තෙන සමන්තලොචනො. "འཇིག་རྟེན་ཁམས་ནི་དུ་མའི་དབྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཡང་།། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་རྒྱལ་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ།། སྣ་ཚོགས་དབྱེ་བ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གཟིགས་པས་ན།། ཀུན་ནས་སྤྱན་ལྡན་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ།།" ‘‘යතො ච ධම්මං තථමෙව භාසති,කරොති වාචායනුරූපමත්තනො; ගුණෙහි ලොකං අභිභුය්‍යිරීයති,තථාගතො තෙනපි ලොකනායකො. "གང་ཕྱིར་ཆོས་རྣམས་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གསུང་བ་དང་།། རང་གི་གསུང་དང་མཐུན་པར་མཛད་པ་ཉིད་དང་ནི།། ཡོན་ཏན་དག་གིས་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གནོན་སྤྱོད་པས་ན།། འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ།།" ‘‘තථා පරිඤ්ඤාය තථාය සබ්බසො,අවෙදි ලොකං පභවං අතික්කමි; ගතො ච පච්චක්ඛකිරියාය නිබ්බුතිං,අරියමග්ගඤ්ච ගතො තථාගතො. "དེ་བཞིན་ཡོངས་ཤེས་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་དུ།། འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་ཅིང་ཀུན་འབྱུང་ལས་ནི་ཤིན་ཏུ་འདས།། མངོན་སུམ་མཛད་པས་མྱ་ངན་འདས་པར་གཤེགས་པ་དང་།། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་གཤེགས་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན།།" ‘‘තථා පටිඤ්ඤාය තථාය සබ්බසො,හිතාය ලොකස්ස යතොයමාගතො; තථාය නාථො කරුණාය සබ්බදා,ගතො ච තෙනාපි ජිනො තථාගතො. "དེ་བཞིན་དམ་བཅས་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་དུ།། འཇིག་རྟེན་ཕན་པའི་ཕྱིར་ནི་གང་ཕྱིར་གཤེགས་པ་དང་།། དེ་བཞིན་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་རྟག་ཏུ་མགོན་མཛད་དེ།། གཤེགས་པས་དེས་ཀྱང་རྒྱལ་བ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན།།" ‘‘තථානි [Pg.134] ඤාණානි යතොයමාගතො,යථාසභාවං විසයාවබොධතො; තථාභිජාතිප්පභුතී තථාගතො,තදත්ථසම්පාදනතො තථාගතො. "ཡུལ་ལ་རང་བཞིན་ཇི་བཞིན་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི།། ཡེ་ཤེས་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་གང་ཕྱིར་གཤེགས་པ་དང་།། དེ་བཞིན་མངོན་པར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་དེ་བཞིན་གཤེགས།། དོན་དེ་སྒྲུབ་པར་མཛད་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན།།" ‘‘යථාවිධා තෙ පුරිමා මහෙසිනො,තථාවිධොයම්පි තථා යථාරුචි; පවත්තවාචා තනුචිත්තභාවතො,තථාගතො වුච්චති අග්ගපුග්ගලො. "སྔོན་གྱི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་ཇི་ལྟ་བུར།། དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་མོས་པ་བཞིན།། གསུང་དང་སྐུ་དང་ཐུགས་ཀྱི་འཇུག་པ་དེ་བཞིན་པས།། སྐྱེས་བུ་མཆོག་དེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་སུ་བརྗོད།།" ‘‘සම්බොධිසම්භාරවිපක්ඛතො පුරෙ,ගතං න සංසාරගතම්පි තස්ස වා; න චත්ථි නාථස්ස භවන්තදස්සිනො,තථෙහි තස්මා අගතො තථාගතො. "སྔོན་ནི་བྱང་ཆུབ་ཚོགས་ཀྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཉིད་དང་།། སྲིད་པའི་མཐའ་ལ་གཟིགས་པའི་མགོན་པོ་དེ་ཉིད་ལ།། འཁོར་བར་འགྲོ་བ་དེ་དག་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པས།། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་མ་གཤེགས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན།།" ‘‘තථාගතො ධම්මවරො මහෙසිනා,යථා පහාතබ්බමලං පහීයති; තථාගතො අරියගණො විනායකො,තථාගතො තෙන සමඞ්ගිභාවතො’’ති. "དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་སྤང་བྱའི་དྲི་མ་ཇི་ལྟར་སྤངས།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དམ་ཆོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྟེ།། འདྲེན་པ་འཕགས་པའི་ཚོགས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན།། དེ་དག་དང་ནི་ལྡན་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་།" අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධන්ති එත්ථ අරහාති පදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධං. යංකිඤ්චි ඤෙය්‍යං නාම, තස්ස සබ්බස්සපි සබ්බාකාරතො අවිපරීතතො සයමෙව අභිසම්බුද්ධත්තාති වුත්තං හොති. ඉමිනාස්ස පරොපදෙසරහිතස්ස සබ්බාකාරෙන සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිනො අනාවරණඤාණසඞ්ඛාතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අධිගමො දස්සිතො. "དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་" ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལ། "དགྲ་བཅོམ་པ་" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་ "ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་" སོ།། ཤེས་བྱ་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིས་ནི་གཞན་གྱི་གདམས་ངག་ལ་མ་ལྟོས་པར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་ནུས་པ། ཐུགས་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བར་འཇུག་པ། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བརྗོད་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། නනු ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අඤ්ඤං අනාවරණං, අඤ්ඤථා ඡ අසාධාරණානි ඤාණානි බුද්ධඤාණානීති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍යාති? න විරුජ්ඣති, විසයප්පවත්තිභෙදවසෙන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණභාවදස්සනත්ථං එකස්සෙව ඤාණස්ස ද්විධා වුත්තත්තා. එකමෙව හි තං ඤාණං අනවසෙසසඞ්ඛතාසඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිසයතාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථ ච ආවරණාභාවතො නිස්සඞ්ගචාරමුපාදාය අනාවරණඤාණන්ති වුත්තං. යථාහ පටිසම්භිදායං – ཅི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཞིག་མ་ཡིན་ནམ། གཞན་དུ་ན་ "སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དྲུག་" ཅེས་བྱ་བའི་ཚིག་དང་འགལ་ལོ་ཞེ་ན། མི་འགལ་ཏེ། ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་གཅིག་ཉིད་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡེ་ཤེས་གཅིག་ཉིད་དེ་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་དང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཆོས་མ་ལུས་པ་ཡུལ་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་" ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ "སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། ཇི་སྐད་དུ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་མདོ་ལས། ‘‘සබ්බං [Pg.135] සඞ්ඛතාසඞ්ඛතං අනවසෙසං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණ’’න්තිආදි (පටි. ම. 1.119). "འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་མཐའ་དག་མ་ལུས་པར་ཤེས་པས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དེ་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པས་ན་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། තස්මා නත්ථි නෙසං අත්ථතො භෙදො, එකන්තෙනෙවෙතං එවමිච්ඡිතබ්බං. අඤ්ඤථා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානං සාධාරණතා අසබ්බධම්මාරම්මණතා ච ආපජ්ජෙය්‍ය. න හි භගවතො ඤාණස්ස අණුමත්තම්පි ආවරණං අත්ථි, අනාවරණඤාණස්ස ච අසබ්බධම්මාරම්මණභාවෙ යත්ථ තං න පවත්තති තත්ථාවරණසබ්භාවතො අනාවරණභාවොයෙව න සියා. අථ වා පන හොතු අඤ්ඤමෙව අනාවරණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො, ඉධ පන සබ්බත්ථ අප්පටිහතවුත්තිතාය අනාවරණඤාණන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අධිප්පෙතං, තස්සෙවාධිගමෙන භගවා සබ්බඤ්ඤූ සබ්බවිදූ සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චති, න සකිංයෙව සබ්බධම්මාවබොධතො. තථා ච වුත්තං පටිසම්භිදායං – དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་མེད་དེ། གདོན་མི་ཟ་བར་འདི་ལྟར་ཁས་བླང་བར་བྱའོ།། གཞན་དུ་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དང་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ཐུན་མོང་དུ་འགྱུར་བ་དང་། ཆོས་ཐམས་ཅད་དམིགས་པ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་བའི་སྐྱོན་དུ་འགྱུར་རོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་སྒྲིབ་པ་མེད་ལ། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་དམིགས་པ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་ན། གང་དུ་ཡེ་ཤེས་དེ་མི་འཇུག་པ་དེ་ན་སྒྲིབ་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་སྒྲིབ་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་རུང་མོད། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ "ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ། ཐམས་ཅད་རིག་པ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་" ཞེས་བརྗོད་ཀྱི། ལན་ཅིག་ཁོ་ནས་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ།། ཇི་སྐད་དུ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་མདོ་ལས། ‘‘විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’’ති. "སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་ཐུག་པ་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པའི་བཏགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථඤාණසමධිගමෙන හි භගවතො සන්තානෙ අනවසෙසධම්මෙ පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථතා අහොසීති. ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་མ་ལུས་པ་རྟོགས་པའི་ནུས་པ་མངའ་བར་གྱུར་ཏོ།། එත්ථාහ – කිං පනිදං ඤාණං පවත්තමානං සකිංයෙව සබ්බස්මිං විසයෙ පවත්තති, උදාහු කමෙනාති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව සකිංයෙව සබ්බස්මිං විසයෙ පවත්තති, අතීතානාගතප්පච්චුපන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාදිභෙදභින්නානං සඞ්ඛතධම්මානං අසඞ්ඛතසම්මුතිධම්මානඤ්ච එකජ්ඣං උපට්ඨානෙ දූරතො චිත්තපටං පෙක්ඛන්තස්ස විය විසයවිභාගෙනාවබොධො න සියා, තථා ච සති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති විපස්සන්තානං අනත්තාකාරෙන විය සබ්බධම්මා අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණස්ස විසයා හොන්තීති ආපජ්ජති. යෙපි ‘‘සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං ඨිතලක්ඛණවිසයං විකප්පරහිතං සබ්බකාලං බුද්ධානං ඤාණං පවත්තති, තෙන තෙ සබ්බවිදූති වුච්චන්ති. එවඤ්ච කත්වා – འདིར་སྨྲས་པ། ཅི་ཡེ་ཤེས་འདི་འཇུག་པ་ན་ལན་ཅིག་ཁོ་ནས་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གམ། འོན་ཏེ་རིམ་གྱིས་འཇུག་ཅེ་ན། འདི་ལ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་ལན་ཅིག་ཁོ་ནས་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་ན། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། ནང་དང་ཕྱི་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། འདུས་མ་བྱས་དང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་གཅིག་ཏུ་སྣང་བ་ན། རྒྱང་རིང་པོ་ནས་རི་མོའི་རས་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡུལ་གྱི་རྣམ་དབྱེའི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་མི་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་ན་ "ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་མེད་པའོ་" ཞེས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་རྣམས་ལ་བདག་མེད་པའི་རྣམ་པ་བཞིན་དུ། ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་མ་བཞག་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ།། གང་དག་ "ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཡུལ་ཅན། རྣམ་པར་རྟོག་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་འཇུག་ལ། དེས་ན་དེ་དག་ལ་ཐམས་ཅད་རིག་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས།" ‘‘චරං සමාහිතො නාගො, තිට්ඨන්තොපි සමාහිතො’’ති. – "གཤེགས་པ་ནའང་གླང་པོ་ཆེ་མཉམ་པར་བཞག་ལ། བཞུགས་པ་ནའང་མཉམ་པར་བཞག་གོ།" ཞེས་བྱ་བ་དང་། ‘‘ඉදම්පි වචනං සුවුත්තං හොතී’’ති වදන්ති, තෙසම්පි වුත්තදොසානාතිවත්ති, ඨිතලක්ඛණාරම්මණතාය ච අතීතානාගතසම්මුතිධම්මානං තදභාවතො, එකදෙසවිසයමෙව [Pg.136] භගවතො ඤාණං සියා. තස්මා සකිංයෙව ඤාණං පවත්තතීති න යුජ්ජති. "ཚིག་འདི་ཡང་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་ལའང་བཤད་མ་ཐག་པའི་སྐྱོན་ལས་མི་འདའ་སཏེ། གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་དང་། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་དེ་ལྟར་མེད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཕྱོགས་རེའི་ཡུལ་ཅན་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ལན་ཅིག་ཁོ་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་རིགས་སོ།། අථ කමෙන සබ්බස්මිං විසයෙ ඤාණං පවත්තතීති? එවම්පි න යුජ්ජති. න හි ජාතිභූමිසභාවාදිවසෙන දිසාදෙසකාලාදිවසෙන ච අනෙකභෙදභින්නෙ ඤෙය්‍යෙ කමෙන ගය්හමානෙ තස්ස අනවසෙසපටිවෙධො සම්භවති අපරියන්තභාවතො ඤෙය්‍යස්ස. යෙ පන ‘‘අත්ථස්ස අවිසංවාදනතො ඤෙය්‍යස්ස එකදෙසං පච්චක්ඛං කත්වා සෙසෙපි එවන්ති අධිමුච්චිත්වා වවත්ථාපනෙන සබ්බඤ්ඤූ භගවා, තඤ්ච ඤාණං න අනුමානිකං සංසයාභාවතො. සංසයානුබද්ධඤ්හි ලොකෙ අනුමානඤාණ’’න්ති වදන්ති, තෙසම්පි න යුත්තං. සබ්බස්ස හි අපච්චක්ඛභාවෙ අත්ථස්ස අවිසංවාදනෙන ඤෙය්‍යස්ස එකදෙසං පච්චක්ඛං කත්වා සෙසෙපි එවන්ති අධිමුච්චිත්වා වවත්ථාපනස්ස අසම්භවතො. යඤ්හි තං සෙසං, තං අපච්චක්ඛන්ති. අථ තම්පි පච්චක්ඛං, තස්ස සෙසභාවො පන න සියාති සබ්බමෙතං අකාරණං. කස්මා? අවිසයවිචාරභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – འོ་ན་རིམ་གྱིས་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་ཡང་མི་རིགས་ཏེ། སྐྱེ་བ་དང་ས་དང་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཕྱོགས་དང་ཡུལ་དང་དུས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབྱེ་བ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་ཤེས་བྱ་རྣམས་རིམ་གྱིས་འཛིན་པ་ན། ཤེས་བྱ་ལ་མཐའ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་མ་ལུས་པར་རྟོགས་པར་མི་སྲིད་དོ།། གང་དག་ "དོན་ལ་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་ཤེས་བྱའི་ཕྱོགས་གཅིག་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་ནས། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟར་རོ་ཞེས་མོས་ཤིང་རྣམ་པར་གཞག་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ལ། ཡེ་ཤེས་དེ་ཡང་རྗེས་སུ་དཔག་པ་མ་ཡིན་ཏེ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། འཇིག་རྟེན་ན་ཐེ་ཚོམ་དང་འབྲེལ་བ་ནི་རྗེས་དཔག་གི་ཡེ་ཤེས་སོ་" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་ལའང་མི་རིགས་ཏེ། ཐམས་ཅད་མངོན་སུམ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པ་ན། དོན་ལ་མི་བསླུ་བར་ཤེས་བྱའི་ཕྱོགས་གཅིག་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་ནས་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟར་རོ་ཞེས་མོས་ཤིང་རྣམ་པར་གཞག་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་ཞིག་ལྷག་མ་དེ་ནི་མངོན་སུམ་མ་ཡིན་ནོ།། གལ་ཏེ་དེ་ཡང་མངོན་སུམ་ཡིན་ན། དེའི་ལྷག་མའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་བས་ན་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་ཁོ་ནའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ལ་དཔྱོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘බුද්ධවිසයො, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යො, න චින්තෙතබ්බො; යො චින්තෙය්‍ය, උම්මාදස්ස විඝාතස්ස භාගී අස්සා’’ති (අ. නි. 4.77). "དགེ་སློང་དག སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་སྟེ་བསམ་པར་མི་བྱའོ།། གང་ཞིག་བསམ་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་སྨྱོ་བ་དང་ཡིད་ཆད་པའི་སྐལ་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – යංකිඤ්චි භගවතා ඤාතුං ඉච්ඡිතං සකලමෙකදෙසො වා, තත්ථ අප්පටිහතවුත්තිතාය පච්චක්ඛතො ඤාණං පවත්තති, නිච්චසමාධානඤ්ච වික්ඛෙපාභාවතො, ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස සකලස්ස අවිසයභාවතො තස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිතා න සියා, එකන්තෙනෙව සා ඉච්ඡිතබ්බා ‘‘සබ්බෙ ධම්මා බුද්ධස්ස භගවතො ආවජ්ජනපටිබද්ධා, ආකඞ්ඛාපටිබද්ධා, මනසිකාරපටිබද්ධා, චිත්තුප්පාදපටිබද්ධා’’ති (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) වචනතො. අතීතානාගතවිසයම්පි භගවතො ඤාණං අනුමානාගමනතක්කග්ගහණවිරහිතත්තා පච්චක්ඛමෙව. འདིར་ངེས་པར་བཟུང་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་པར་བཞེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་ཆ་ཤས་ཤིག་ཡིན་ནའང་། དེ་ལ་ཐོགས་པ་မེད་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མངོན་སུམ་དུ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་ལ། རྣམ་པར་གཡེང་བ་မེད་པའི་ཕྱིར་རྟག་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཉིད་ཀྱང་འཇུག་གོ། མཁྱེན་པར་བཞེད་པའི་ཤེས་བྱ་མཐའ་དག་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་မེད་པས། དེའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རེ་བ་ལ་རག་ལས་ཏེ་འཇུག་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གདོན་མི་ཟ་བར་དེ་ལྟར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། “ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས། རེ་བ་ལ་རག་ལས། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས། སེམས་བསྐྱེད་པ་ལ་རག་ལས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ནའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྗེས་དཔག་དང་། ལུང་དང་། རྟོག་གེས་འཛིན་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་མངོན་སུམ་ཉིད་དོ། ། නනු ච එතස්මිම්පි පක්ඛෙ යදා සකලං ඤාතුං ඉච්ඡිතං, තදා සකිමෙව සකලවිසයතාය අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණං පවත්තෙය්‍යාති වුත්තදොසානාතිවත්තියෙවාති? න, තස්ස විසොධිතත්තා. විසොධිතො හි සො බුද්ධවිසයො අචින්තෙය්‍යොති. අඤ්ඤථා පචුරජනඤාණසමවුත්තිතාය බුද්ධානං භගවන්තානං ඤාණස්ස අචින්තෙය්‍යතා න සියා, තස්මා සකලධම්මාරම්මණම්පි [Pg.137] තං එකධම්මාරම්මණං විය සුවවත්ථාපිතෙයෙව තෙ ධම්මෙ කත්වා පවත්තතීති ඉදමෙත්ථ අචින්තෙය්‍යං. යාවතකං ඤෙය්‍යං, තාවතකං ඤාණං, යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යන්ති එවමෙකජ්ඣං විසුං විසුං සකිං කමෙන ච ඉච්ඡානුරූපං සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධො භගවා. තං සම්මාසම්බුද්ධං. ཅི་སྟེ་ཕྱོགས་འདི་ལའང་གང་གི་ཚེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་བཞེད་པ་དེའི་ཚེ། ཡུལ་ཐམས་ཅད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལན་ཅིག་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པར་အགྱུར་བས། བཤད་མ་ཐག་པའི་སྐྱོན་ལས་མ་འདས་སོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའོ།།”ཞེས་པའི་ལུང་འདིས་སྐྱོན་དེ་རྣམ་པར་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུ་ན་དོན་དུ་བཟུང་ན། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པའི་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཉིད་དུ་མི་အགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཐམས་ཅད་དམིགས་པ་ཡིན་ནའང་། དེ་ནི་ཆོས་གཅིག་ལ་དམིགས་པ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་རྣམ་པར་བཞག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་དམིགས་པར་བྱས་ནས་འཇུག་པ་འདི་ནི་འདིར་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའོ། །ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་ཡོད་ལ། ཡེ་ཤེས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཤེས་བྱ་ཡོད། ཡེ་ཤེས་ནི་ཤེས་བྱའི་མཐར་གཏུགས་པ་ཡིན་ལ། ཤེས་བྱ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་གཏུགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དང་། སོ་སོ་སོ་སོ་དང་། ལན་ཅིག་དང་། རིམ་གྱིས་དང་། བཞེད་པ་དང་མཐུན་པར་ཡང་དག་པ་དང་། བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ། ද්වෙ විතක්කාති ද්වෙ සම්මා විතක්කා. තත්ථ විතක්කෙන්ති එතෙන, සයං වා විතක්කෙති, විතක්කනමත්තමෙව වාති විතක්කො. ස්වායං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, ආහනනපරියාහනනරසො, ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයනපච්චුපට්ඨානො. විසයභෙදෙන පන තං ද්විධා කත්වා වුත්තං ‘‘ද්වෙ විතක්කා’’ති. සමුදාචරන්තීති සමං සම්මා ච උද්ධමුද්ධං මරියාදාය චරන්ති. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො, තෙන ච යොගෙන ‘‘තථාගතං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉදං සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අත්තනො විසයෙ සමං සම්මා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං මරියාදං අනතික්කමන්තා උද්ධමුද්ධං බහුලං අභිණ්හං චරන්ති පවත්තන්තීති. “རྟོག་པ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་གཉིས་སོ། །དེ་ལ་འདིས་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ན་རྟོག་པའམ། ཡང་ན་བདག་ཉིད་ཀྱིས་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ན་རྟོག་པའམ། ཡང་ན་རྟོག་པ་ཙམ་ཉིད་ནི་རྟོག་པ་སྟེ། དེ་ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཏོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། དམིགས་པ་ལ་རྡེག་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྡེག་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། དམིགས་པ་ལ་སེམས་འཁྲིད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བས་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་བྱས་ནས་“རྟོག་པ་གཉིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་མཚམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྤྱོད་པའོ། །འདིར་“ཨཱ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཚམས་ཀྱི་དོན་ཏེ། དེ་དང་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་”ཞེས་པའི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་ནི་འབྲེལ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རང་གི་ཡུལ་ལ། མཉམ་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། ཕན་ཚུན་གྱི་མཚམས་ལས་མི་འདའ་བར། གོང་ནས་གོང་དུ་མང་དུ་དང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྤྱོད་ཅིང་འཇུག་གོ། ། කො පන නෙසං විසයො, කා වා මරියාදා, කථඤ්ච තං අනතික්කමිත්වා තෙ උද්ධමුද්ධං බහුලං අභිණ්හං නිච්චං පවත්තන්තීති? වුච්චතෙ – ඛෙමවිතක්කො, පවිවෙකවිතක්කොති ඉමෙ ද්වෙ විතක්කායෙව. තෙසු ඛෙමවිතක්කො තාව භගවතො විසෙසෙන කරුණාසම්පයුත්තො, මෙත්තාමුදිතාසම්පයුත්තොපි ලබ්භතෙව, තස්මා සො මහාකරුණාසමාපත්තියා මෙත්තාදිසමාපත්තියා ච පුබ්බඞ්ගමො සම්පයුත්තො ච වෙදිතබ්බො. පවිවෙකවිතක්කො පන ඵලසමාපත්තියා පුබ්බඞ්ගමො සම්පයුත්තො ච, දිබ්බවිහාරාදිවසෙනාපි ලබ්භතෙව. ඉති නෙසං විතක්කො විසයො, තස්මා එකස්මිං සන්තානෙ බහුලං පවත්තමානානම්පි කාලෙන කාලං සවිසයස්මිංයෙව චරණතො නත්ථි මරියාදා, න සඞ්කරෙන වුත්ති. འོ་ན་དེ་དག་གི་ཡུལ་ནི་གང་ཞིག མཚམས་ནི་གང་ཞིག ཇི་ལྟར་དེ་ལས་མི་འདའ་བར་དེ་དག་གོང་ནས་གོང་དུ་མང་དུ་དང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རྟག་ཏུ་འཇུག་ཅེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བདེ་བའི་རྟོག་པ་དང་། དབེན་པའི་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་གཉིས་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ལས་བདེ་བའི་རྟོག་པ་ནི་ཐོག་མར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་སྙིང་རྗེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་ཐོབ་ལ། བྱམས་པ་དང་དགའ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་དང་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དབེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། ལྷའི་གནས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་དེ་དག་གི་རྟོག་པའི་ཡུལ་ཡིན་པས། རྒྱུད་གཅིག་ལ་མང་དུ་འཇུག་པ་ཡིན་ནའང་། དུས་དུས་སུ་རང་གི་ཡུལ་ཉིད་ལ་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར། མཚམས་འཆོལ་བར་འཇུག་པ་མེད་དོ། ། තත්ථ ඛෙමවිතක්කො භගවතො කරුණොක්කමනාදිනා විභාවෙතබ්බො, පවිවෙකවිතක්කො සමාපත්තීහි. තත්‍රායං විභාවනා – ‘‘අයං ලොකො සන්තාපජාතො දුක්ඛපරෙතො’’තිආදිනා රාගග්ගිආදීහි ලොකසන්නිවාසස්ස ආදිත්තතාදිආකාරදස්සනෙහි මහාකරුණාසමාපත්තියා පුබ්බභාගෙ, සමාපත්තියම්පි පඨමජ්ඣානවසෙන වත්තබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං (පටි. ම. 1.117-118) – དེ་ལ་བདེ་བའི་རྟོག་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱ་ལ། དབེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །དེ་ལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་གདུང་བས་སྐྱེས་ཤིང་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ།།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་གདུང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་གཟིགས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བའི་གནས་སྐབས་དང་། སྙོམས་འཇུག་ཉིད་ཀྱི་ཚེ་ནའང་བསམ་གཏན་དང་པོའི་དབང་གིས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འདི་སྐད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘බහූහි [Pg.138] ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති, ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසොති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. උය්‍යුත්තො, පයාතො, කුම්මග්ගපටිපන්නො, උපනීයති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො ලොකො, සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො. “རྣམ་པ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་རབ་ཏུ་འབར་བའོ་ཞེས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་གོ། །འཇིག་རྟེན་ནི་བརྩོན་པར་བྱེད་པ། འགྲོ་བར་བྱེད་པ། ལམ་གོལ་བར་ཞུགས་པ། འཇིག་རྟེན་ནི་ཉེ་བར་འཁྲིད་པ་མི་རྟག་པ། འཇིག་རྟེན་ནི་སྐྱོབ་པ་མེད་པ། དབང་བྱེད་པ་མེད་པ། འཇིག་རྟེན་ནི་བདག་གིར་བྱ་བ་མེད་པ། ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱ་བ། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཚང་བ། མི་ངོམས་པ། སྲེད་པའི་བྲན་ནོ། ། ‘‘අතායනො ලොකසන්නිවාසො, අලෙණො, අසරණො, අසරණීභූතො, උද්ධතො ලොකො අවූපසන්තො, සසල්ලො ලොකසන්නිවාසො විද්ධො පුථුසල්ලෙහි, අවිජ්ජන්ධකාරාවරණො කිලෙසපඤ්ජරපරික්ඛිත්තො, අවිජ්ජාගතො ලොකසන්නිවාසො අණ්ඩභූතො පරියොනද්ධො තන්තාකුලකජාතො කුලාගුණ්ඨිකජාතො මුඤ්ජපබ්බජභූතො අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තතීති පස්සන්තානං, අවිජ්ජාවිසදොසසංලිත්තො කිලෙසකලලීභූතො, රාගදොසමොහජටාජටිතො. “འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་སྐྱོབ་པ་མེད་པ། གནས་མེད་པ། སྐྱབས་མེད་པ། སྐྱབས་མེད་པར་གྱུར་པ། འཇིག་རྟེན་ནི་རྒོད་པ། མ་ཞི་བ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་ཟུག་རྔུ་དང་བཅས་པ། ཟུག་རྔུ་མང་པོས་ཟུག་པ། མ་རིག་པའི་མུན་པས་བསྒྲིབས་པ། ཉོན་མོངས་པའི་ལྕགས་སྤྱིལ་གྱིས་བསྐོར་བ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་མ་རིག་པར་སོང་བ། སྒོ་ང་ལྟར་གྱུར་པ། ཀུན་ནས་དཀྲིས་པ། སྐུད་པ་འཛིངས་པ་ལྟར་གྱུར་པ། བྱ་ཚང་འཛིངས་པ་ལྟར་གྱུར་པ། མུན་ཛ་དང་པབ་བ་ཛ་རྩྭ་ལྟར་གྱུར་ཏེ། ངན་སོང་དང་། ལོག་འགྲོ་དང་། ལྷུང་བ་དང་། འཁོར་བ་ལས་མི་འདའོ་ཞེས་གཟིགས་པ་རྣམས་དང་། མ་རིག་པའི་དུག་གིས་བྱུགས་པ། ཉོན་མོངས་པའི་འདམ་རྫབ་ཏུ་གྱུར་པ། འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་གི་དྲ་བས་འཛིངས་པ། ‘‘තණ්හාසඞ්ඝාටපටිමුක්කො, තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටො, තණ්හාසොතෙන වුය්හති, තණ්හාසංයොජනෙන සංයුත්තො, තණ්හානුසයෙන අනුසටො, තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පති, තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හති. “སྲེད་པའི་གཉའ་ཤིང་བཅུག་པ། སྲེད་པའི་དྲ་བས་བསྒྲིབས་པ། སྲེད་པའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བ། སྲེད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་གྱིས་བཅིངས་པ། སྲེད་པའི་བག་ལ་ཉལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ། སྲེད་པའི་གདུང་བས་གདུངས་པ། སྲེད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་ཀུན་ཏུ་འབར་བ། ‘‘දිට්ඨිසඞ්ඝාටපටිමුක්කො, දිට්ඨිජාලෙන ඔත්ථටො, දිට්ඨිසොතෙන වුය්හති, දිට්ඨිසංයොජනෙන සංයුත්තො, දිට්ඨානුසයෙන අනුසටො, දිට්ඨිසන්තාපෙන සන්තප්පති, දිට්ඨිපරිළාහෙන පරිඩය්හති. “ལྟ་བའི་གཉའ་ཤིང་བཅུག་པ། ལྟ་བའི་དྲ་བས་བསྒྲིབས་པ། ལྟ་བའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བ། ལྟ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་གྱིས་བཅིངས་པ། ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ། ལྟ་བའི་གདུང་བས་གདུངས་པ། ལྟ་བའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་ཀུན་ཏུ་འབར་བ། ‘‘ජාතියා අනුගතො, ජරාය අනුසටො, බ්‍යාධිනා අභිභූතො, මරණෙන අබ්භාහතො, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතො. “སྐྱེ་བས་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ། རྒ་བས་རྗེས་སུ་ཟིན་པ། ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ། འཆི་བས་བཅོམ་པ། སྡུག་བསྔལ་ལ་གནས་པ། ‘‘තණ්හාය ඔඩ්ඩිතො, ජරාපාකාරපරික්ඛිත්තො, මච්චුපාසපරික්ඛිත්තො, මහාබන්ධනබද්ධො, ලොකසන්නිවාසො, රාගබන්ධනෙන, දොසමොහබන්ධනෙන, මානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතබන්ධනෙන බද්ධො, මහාසම්බාධපටිපන්නො, මහාපලිබොධෙන පලිබුද්ධො, මහාපපාතෙ පතිතො, මහාකන්තාරපටිපන්නො, මහාසංසාරපටිපන්නො, මහාවිදුග්ගෙ සම්පරිවත්තති, මහාපලිපෙ පලිපන්නො. “སྲེད་པས་བརྒྱངས་པ། རྒ་བའི་ར་བས་བསྐོར་བ། འཆི་བདག་གི་ཞགས་པས་བསྐོར་བ། འཆིང་བ་ཆེན་པོས་བཅིངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི། འདོད་ཆགས་ཀྱི་འཆིང་བ་དང་། ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་འཆིང་བ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་འཆིང་བས་བཅིངས་པ། དོགས་པོ་ཆེན་པོར་ཞུགས་པ། བགེགས་ཆེན་པོས་བགེགས་བྱས་པ། གཡང་ས་ཆེན་པོར་ལྷུང་བ། དགོན་པ་ཆེན་པོར་ཞུགས་པ། འཁོར་བ་ཆེན་པོར་ཞུགས་པ། གནས་དཀའ་བ་ཆེན་པོར་འཁོར་བ། འདམ་རྫབ་ཆེན་པོར་བྱིང་བའོ། ། ‘‘අබ්භාහතො [Pg.139] ලොකසන්නිවාසො, ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො රාගග්ගිනා, දොසග්ගිනා, මොහග්ගිනා ජාතියා…පෙ… උපායාසෙහි, උන්නීතකො ලොකසන්නිවාසො හඤ්ඤති නිච්චමතාණො පත්තදණ්ඩො තක්කරො, වජ්ජබන්ධනබද්ධො ආඝාතනපච්චුපට්ඨිතො, අනාථො ලොකසන්නිවාසො පරමකාරුඤ්ඤතං පත්තො, දුක්ඛාභිතුන්නො චිරරත්තපීළිතො, නිච්චගධිතො නිච්චපිපාසිතො. “འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་བཅོམ་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་དང་། ཞེ་སྡང་གི་མེ་དང་། གཏི་མུག་གི་མེ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། །པེ་། ཡིད་ཆད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་འབར་བ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་གསོད་སར་ཁྲིད་པ། སྐྱོབ་པ་မེད་པར་རྟག་ཏུ་གསོད་པ། ཆད་པ་ཕོག་པའི་ཆོམ་པོ་བཞིན་དུ། ཉེས་པའི་འཆིང་བས་བཅིངས་ཏེ་གསོད་སར་ལངས་པ། མགོན་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་ཤིན་ཏུ་སྙིང་རྗེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཟིར་བ། ཡུན་རིང་པོར་མནར་བ། རྟག་ཏུ་ชགས་པ། རྟག་ཏུ་སྐོམ་པའོ། ། ‘‘අන්ධො, අචක්ඛුකො, හතනෙත්තො, අපරිණායකො, විපථපක්ඛන්දො, අඤ්ජසාපරද්ධො, මහොඝපක්ඛන්දො. “ལོང་བ། མིག་མེད་པ། མིག་ཉམས་པ། སྣ་ཁྲིད་པ་མེད་པ། ལམ་གོལ་དུ་རྒྱུག་པ། ལམ་པོ་ཆེ་ལས་གོལ་བ། ཆུ་བོ་ཆེན་པོར་ལྷུང་བའོ། ། ‘‘ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො, තීහි දුච්චරිතෙහි විප්පටිපන්නො, චතූහි යොගෙහි යොජිතො, චතූහි ගන්ථෙහි ගන්ථිතො, චතූහි උපාදානෙහි උපාදීයති, පඤ්චගතිසමාරුළ්හො, පඤ්චහි කාමගුණෙහි රජ්ජති, පඤ්චහි නීවරණෙහි ඔත්ථටො, ඡහි විවාදමූලෙහි විවදති, ඡහි තණ්හාකායෙහි රජ්ජති, ඡහි දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො, සත්තහි අනුසයෙහි අනුසටො, සත්තහි සංයොජනෙහි සංයුත්තො, සත්තහි මානෙහි උන්නතො, අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි සම්පරිවත්තති, අට්ඨහි මිච්ඡත්තෙහි නියතො, අට්ඨහි පුරිසදොසෙහි දුස්සති, නවහි ආඝාතවත්ථූහි ආඝාතිතො, නවහි මානෙහි උන්නතො, නවහි තණ්හාමූලකෙහි ධම්මෙහි රජ්ජති, දසහි කිලෙසවත්ථූහි කිලිස්සති, දසහි ආඝාතවත්ථූහි ආඝාතිතො, දසහි අකුසලකම්මපථෙහි සමන්නාගතො, දසහි සංයොජනෙහි සංයුත්තො, දසහි මිච්ඡත්තෙහි නියතො, දසවත්ථුකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො, දසවත්ථුකාය අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා සමන්නාගතො, අට්ඨසතතණ්හාපපඤ්චෙහි පපඤ්චිතො, ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො ලොකසන්නිවාසොති සම්පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. “ལྟ་བ་གཉིས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་ལངས་པ། ཉེས་སྤྱོད་གསུམ་གྱིས་ལོག་པར་ཞུགས་པ། སྦྱོར་བ་བཞིས་སྦྱར་བ། མདུད་པ་བཞིས་བཅིངས་པ། ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞིས་ཉེ་བར་ལེན་པ། འགྲོ་བ་ལྔར་ཞུགས་པ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པ། སྒྲིབ་པ་ལྔས་བསྒྲིབས་པ། རྩོད་པའི་རྩ་བ་དྲུག་གིས་རྩོད་པ། སྲེད་པའི་ཚོགས་དྲུག་ལ་ཆགས་པ། ལྟ་བ་དྲུག་གིས་ཀུན་ནས་ལངས་པ། བག་ལ་ཉལ་བདུན་གྱིས་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ། ཀུན་སྦྱོར་བདུན་གྱིས་བཅིངས་པ། ང་རྒྱལ་བདུན་གྱིས་ཁེངས་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་ཀྱིས་འཁོར་བ། ལོག་པ་ཉིད་བརྒྱད་ཀྱིས་ངེས་པ། སྐྱེས་བུའི་སྐྱོན་བརྒྱད་ཀྱིས་སྡང་བ། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་དགུས་མནར་བ། ང་རྒྱལ་དགུས་ཁེངས་པ། སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་དགུ་ལ་ཆགས་པ། ཉོན་མོངས་པའི་གཞི་བཅུས་ཉོན་མོངས་པ། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་བཅུས་མནར་བ། མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་དང་ལྡན་པ། ཀུན་སྦྱོར་བཅུ་ཡིས་བཅིངས་པ། ལོག་པ་ཉིད་བཅུ་ཡིས་ངེས་པ། གཞི་བཅུ་པའི་ལོག་ལྟ་དང་ལྡན་པ། གཞི་བཅུ་པའི་མཐར་འཛིན་གྱི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ། སྲེད་པའི་སྤྲོས་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱིས་སྤྲོས་པ། ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་ལངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་སོ་ཞེས་ལེགས་པར་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་གོ། ། ‘‘අහඤ්චම්හි තිණ්ණො, ලොකො ච අතිණ්ණො. අහඤ්චම්හි මුත්තො, ලොකො ච අමුත්තො. අහඤ්චම්හි දන්තො, ලොකො ච [Pg.140] අදන්තො. අහඤ්චම්හි සන්තො, ලොකො ච අසන්තො. අහඤ්චම්හි අස්සත්ථො, ලොකො ච අනස්සත්ථො. අහඤ්චම්හි පරිනිබ්බුතො, ලොකො ච අපරිනිබ්බුතො. පහොමි ඛ්වාහං තිණ්ණො තාරෙතුං, මුත්තො මොචෙතුං, දන්තො දමෙතුං, සන්තො සමෙතුං, අස්සත්ථො අස්සාසෙතුං, පරිනිබ්බුතො පරෙ ච පරිනිබ්බාපෙතුන්ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’ති (පටි. ම. 1.117-118). “བདག་ནི་བརྒལ་ལ། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་བརྒལ་ལོ། །བདག་ནི་ཐར་ལ། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཐར་རོ། །བདག་ནི་དུལ་ལ། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་དུལ་ལོ། །བདག་ནི་ཞི་ལ། འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཞི་འོ། །བདག་ནི་དབུགས་ཕྱུང་ལ། འཇིག་རྟེན་ནི་དབུགས་མ་ཕྱུང་ངོ། །བདག་ནི་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ལ། འཇིག་རྟེན་ནི་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་སོ། །བདག་ནི་བརྒལ་བས་སྒྲོལ་བར་ནུས་ལ། ཐར་བས་ཐར་བར་བྱེད་ནུས་ཤིང་། དུལ་བས་འདུལ་བར་བྱེད་ནུས་ལ། ཞི་བས་ཞི་བར་བྱེད་ནུས་ཤིང་། དབུགས་ཕྱུང་བས་དབུགས་འབྱིན་པར་བྱེད་ནུས་ལ། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་ཟློ་བར་བྱེད་ནུས་སོ་ཞེས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་གོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ඉමිනාව නයෙන භගවතො සත්තෙසු මෙත්තාඔක්කමනඤ්ච විභාවෙතබ්බං. කරුණාවිසයස්ස හි දුක්ඛස්ස පටිපක්ඛභූතං සුඛං සත්තෙසු උපසංහරන්තී මෙත්තාපි පවත්තතීති ඉධ අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාවිතක්කා ඛෙමවිතක්කො. පවිවෙකවිතක්කො පන නෙක්ඛම්මවිතක්කොයෙව, තස්ස දිබ්බවිහාරඅරියවිහාරෙසු පුබ්බභාගස්ස පඨමජ්ඣානස්ස පච්චවෙක්ඛණාය ච වසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යෙ තෙ භගවතො දෙවසිකං වළඤ්ජනකවසෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තිවිහාරා, යෙසං පුරෙචරණභාවෙන පවත්තං සමාධිචරියානුගතං ඤාණචරියානුගතං ඤාණං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණන්ති වුච්චති, තෙසං වසෙන භගවතො පවිවෙකවිතක්කස්ස බහුලං පවත්ති වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච අත්ථො මහාසච්චකසුත්තෙනපි වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හි තත්ථ භගවතා – ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་འཇུག་པའང་གསལ་བར་བྱའོ། །སྙིང་རྗེའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་བདེ་བ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། བྱམས་པའང་འཇུག་གོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདིར་གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་ནི་བདེ་བའི་རྟོག་པའོ། །དབེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་ལྷའི་གནས་པ་དང་འཕགས་པའི་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཉིན་རེ་བཞིན་སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་བྱེ་བ་ཕྲག་ས་ཡ་གཉིས་དང་འབུམ་བཞིའི་གྲངས་སུ་གྱུར་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པ་གང་དག་ཡོད་པ་དང་། གང་དག་གི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྤྱོད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། བྱེ་བ་ཕྲག་ས་ཡ་གཉིས་དང་འབུམ་བཞིའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་རྒྱུ་བའི་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་དེའི་དབང་གིས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དབེན་པའི་རྟོག་པ་མང་དུ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དོན་འདི་ནི་ས་ཙ་ཀ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි, සන්නිසාදෙමි, යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.387). ཀྭ་ཡེ་ཨགྒིཝེསྶན། ང་ནི་སྔོན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་དེ་ཉིད་ལ་ནང་ཉིད་དུ་སེམས་ལེགས་པར་འཇོག་ཅིང་རབ་ཏུ་སྡུད་པར་བྱེད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་ན་རྟག་ཏུ་གནས་པར་བྱའོ།། ඉදඤ්හි භගවා ‘‘සමණො ගොතමො අභිරූපො පාසාදිකො සුඵුසිතං දන්තාවරණං, ජිව්හා තනුකා, මධුරං වචනං, තෙන පරිසං රඤ්ජෙන්තො මඤ්ඤෙ විචරති, චිත්තෙ පනස්ස එකග්ගතා නත්ථි, යො එවං සඤ්ඤත්තිබහුලො චරතී’’ති සච්චකෙන නිගණ්ඨපුත්තෙන විතක්කිතෙ අවස්සං සහොඪං චොරං ගණ්හන්තො විය ‘‘න අග්ගිවෙස්සන තථාගතො පරිසං රඤ්ජෙන්තො සඤ්ඤත්තිබහුලො විචරති, චක්කවාළපරියන්තායපි පරිසාය ධම්මං දෙසෙති, අසල්ලීනො අනුපලිත්තො එකත්තං එකවිහාරිසුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිඵලං අනුයුත්තො’’ති දස්සෙතුං ආහරි. འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། གཅེར་བུ་པའི་བུ་སཙྩ་ཀས་ 'དགེ་སྦྱོང་གཽཏ་མ་ནི་གཟུགས་བཟང་ཞིང་མཛེས་ལ་དང་བ་སྐྱེ་བ་དང་། སོ་མཛེས་ཤིང་ལྕེ་སྲབ་ལ་གསུང་སྙན་པ་དང་ལྡན་པས། དེས་འཁོར་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་སེམས་ལ། ཁོང་གི་སེམས་ལ་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་མེད་དེ། གང་ཞིག་འདི་ལྟར་གོ་བར་བྱེད་པ་མང་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བའོ།།' ཞེས་བསམས་པ་ན། རྐུན་པོ་རྐུས་རྫས་དང་བཅས་པ་འཛིན་པ་བཞིན་དུ། 'ཀྭ་ཡེ་ཨགྒིཝེསྶན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་འཁོར་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་ཅིང་གོ་བར་བྱེད་པ་མང་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། འཁོར་ཡུག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་འཁོར་རྣམས་ལའང་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་ཅིང་། མ་ཆགས་མ་གོས་པར་གཅིག་པུར་གནས་ཤིང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའོ།།' ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ།། භගවා [Pg.141] හි යස්මිං ඛණෙ පරිසා සාධුකාරං දෙති, ධම්මං වා පච්චවෙක්ඛති, තස්මිං ඛණෙ පුබ්බභාගෙන කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිං අස්සාසවාරෙ පස්සාසවාරෙ සමාපජ්ජති, සාධුකාරසද්දනිග්ඝොසෙ අවිච්ඡින්නෙයෙව ධම්මපච්චවෙක්ඛණාය ච පරියොසානෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ධම්මං දෙසෙති. බුද්ධානඤ්හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො, අස්සාසවාරෙ පස්සාසවාරෙ සමාපත්තියො සමාපජ්ජන්ති. එවං යථාවුත්තසමාපත්තීනං සපුබ්බභාගානං වසෙන භගවතො ඛෙමවිතක්කස්ස පවිවෙකවිතක්කස්ස ච බහුලප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཁོར་གྱིས་ལེགས་སོ་ཞེས་སྒྲོག་པའམ། ཡང་ན་ཆོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ། སྔོན་གྱི་ཆ་ནས་དུས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ། དབུགས་འབྱུང་བ་དང་དབུགས་རྔུབ་པའི་ཐེངས་རེ་རེར་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་ཅིང་། ལེགས་སོ་ཞེས་སྒྲོག་པའི་སྒྲ་མ་ཆད་པའི་བར་དེ་ཉིད་དང་། ཆོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཚེ་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལངས་ཏེ། བཞུགས་པའི་གནས་དེ་ཉིད་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཀྱི་རྒྱུན་ནི་མྱུར་བས། དབུགས་འབྱུང་བ་དང་དབུགས་རྔུབ་པའི་ཐེངས་རེ་རེར་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཆ་དང་བཅས་པའི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་དང་དབེན་པའི་རྟོག་པ་གཉིས་ལན་མང་དུ་འབྱུང་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། තත්ථ යස්ස බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කාදිසංකිලෙසප්පහානස්ස අබ්‍යාපාදවිතක්කස්ස අවිහිංසාවිතක්කස්ස ච ආනුභාවෙන කුතොචිපි භයාභාවතො තංසමඞ්ගී ඛෙමප්පත්තො ච විහරති, තතො ච සබ්බස්සපි සබ්බදාපි ඛෙමමෙව හොති අභයමෙව. තස්මා දුවිධොපි උභයෙසං ඛෙමඞ්කරොති ඛෙමවිතක්කො. යස්ස පන කාමවිතක්කාදිසංකිලෙසපහානස්ස නෙක්ඛම්මවිතක්කස්ස ආනුභාවෙන කායවිවෙකො, චිත්තවිවෙකො, උපධිවිවෙකොති තිවිධො; තදඞ්ගවිවෙකො, වික්ඛම්භනවිවෙකො, සමුච්ඡෙදවිවෙකො, පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකො, නිස්සරණවිවෙකොති පඤ්චවිධො ච විවෙකො පාරිපූරිං ගච්ඡති. සො යථාරහං ආරම්මණතො සම්පයොගතො ච පවිවෙකසහගතො විතක්කොති පවිවෙකවිතක්කො. එතෙ ච ද්වෙ විතක්කා එවං විභත්තවිසයාපි සමානා ආදිකම්මිකානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරාය සම්භවන්ති. යථා හි ඛෙමවිතක්කස්ස පවිවෙකවිතක්කො අනුප්පන්නස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය හොති, එවං පවිවෙකවිතක්කස්සපි ඛෙමවිතක්කො. න හි වූපකට්ඨකායචිත්තානමන්තරෙන මෙත්තාවිහාරාදයො සම්භවන්ති බ්‍යාපාදාදිප්පහානෙන ච විනා චිත්තවිවෙකාදීනං අසම්භවොයෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස බහූපකාරා එතෙ ධම්මා දට්ඨබ්බා. භගවතො පන සබ්බසො පහීනසංකිලෙසස්ස ලොකහිතත්ථාය එවං ඛෙමවිතක්කො ච පවිවෙකවිතක්කො ච අස්සාසවාරමත්තෙපි හිතසුඛමාවහන්තියෙවාති. ඛෙමො ච විතක්කො පවිවෙකො ච විතක්කොති සම්බන්ධිතබ්බං. དེ་ལ་གང་ཞིག་གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྟོག་པ་དང་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རྟོག་པའི་མཐུས། གང་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་བདེ་འབྱུང་ཐོབ་ཅིང་གནས་ལ། དེ་ལས་ཀྱང་ཐམས་ཅད་ལ་རྟག་ཏུ་བདེ་འབྱུང་ཉིད་དང་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ཕྱིར་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ནི་གཉིས་ཀའི་བདེ་འབྱུང་བྱེད་པས་ན་ 'བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་' ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ངེས་འབྱུང་གི་རྟོག་པའི་མཐུས་ནི། ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། ཕུང་པོའི་དབེན་པ་སྟེ་དབེན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། ཆ་མཐུན་གྱི་དབེན་པ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབེན་པ་དང་། སོ་སོར་གཅོད་པའི་དབེན་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་དབེན་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དབེན་པ་སྟེ་དབེན་པ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ནི་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དམིགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་དབེན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྟོག་པ་ཡིན་པས་ན་ 'དབེན་པའི་རྟོག་པ་' ཞེས་བྱའོ།། རྟོག་པ་འདི་གཉིས་ནི་འདི་ལྟར་ཡུལ་སོ་སོར་ཕྱེ་བ་ཡིན་นའང་། ལས་དང་པོ་པ་རྣམས་ལ་ཕན་ཚུན་ཉེ་བར་གོ་བྱེད་དུ་འགྱུར་རོ།། འདི་ལྟར་བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པའི་ཕྱིར་དབེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་མ་སྐྱེས་པ་སྐྱེ་བ་དང་སྐྱེས་པ་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། དབེན་པའི་རྟོག་པའི་ཕྱིར་ཡང་བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་དེ་བཞིན་ nོ།། ལུས་དང་སེམས་རབ་ཏུ་དབེན་པ་མེད་པར་བྱམས་པའི་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་འབྱུང་ཞིང་། གནོད་སེམས་ལ་སོགས་པ་སྤངས་པ་མེད་པར་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཆོས་འདི་དག་ནི་ཕན་ཚུན་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཆེན་པོ་ཅན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་སྤངས་པ་ལ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར། འདི་ལྟར་བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་དང་དབེན་པའི་རྟོག་པ་གཉིས་ནི་དབུགས་འབྱུང་བའི་ཚད་ཙམ་ལའང་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། དེས་ན་ 'བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་དང་དབེན་པའི་རྟོག་པ་' ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། එවං උද්දිට්ඨෙ ද්වෙ විතක්කෙ නිද්දිසිතුං ‘‘අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අබ්‍යාපජ්ඣනං කස්සචි අදුක්ඛනං අබ්‍යාපජ්ඣො, සො ආරමිතබ්බතො ආරාමො [Pg.142] එතස්සාති අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො. අබ්‍යාපජ්ඣෙ රතො සෙවනවසෙන නිරතොති අබ්‍යාපජ්ඣරතො. එසෙවාති එසො එව. ඉරියායාති කිරියාය, කායවචීපයොගෙනාති අත්ථො. න කඤ්චි බ්‍යාබාධෙමීති හීනාදීසු කඤ්චිපි සත්තං තණ්හාතසාදියොගතො තසං වා තදභාවතො පහීනසබ්බකිලෙසවිප්ඵන්දිතත්තා ථාවරං වා න බාධෙමි න දුක්ඛාපෙමි. කරුණජ්ඣාසයො භගවා මහාකරුණාසමාපත්තිබහුලො අත්තනො පරමරුචිතකරුණජ්ඣාසයානුරූපමෙවමාහ. තෙන අවිහිංසාවිතක්කං අබ්‍යාපාදවිතක්කඤ්ච දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘අහං ඉමාය ඉරියාය ඉමාය පටිපත්තියා එවං සම්මා පටිපජ්ජන්තො එවං සමාපත්තිවිහාරෙහි විහරන්තො එවං පුඤ්ඤත්ථිකෙහි කතානි සක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනානි අධිවාසෙන්තො සත්තෙසු න කඤ්චි බ්‍යාබාධෙමි, අපිච ඛො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථප්පභෙදං හිතසුඛමෙව නෙසං පරිබ්‍රූහෙමී’ති. དེ་ལྟར་མདོར་བསྟན་པའི་རྟོག་པ་གཉིས་པོ་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར། 'གནོད་སེམས་མེད་པའི་དགའ་ཚལ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གནོད་སེམས་མེད་པ་ནི་གང་ལའང་མི་གནོད་པ་སྟེ་གནོད་སེམས་མེད་པའོ།། དེ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་དགའ་ཚལ་ཏེ། དེ་ལྡན་པ་ནི་ 'གནོད་སེམས་མེད་པའི་དགའ་ཚལ་' ལོ།། གནོད་སེམས་མེད་པ་ལ་དགའ་བ་ནི་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྟེ་ 'གནོད་སེམས་མེད་པ་ལ་དགའ་བ་' ཞེས་བྱའོ།། 'ཨེ་སེ་ཝ་' ནི་ 'ཨེ་སོ་ ཨེ་ཝ་' (འདི་ཉིད་) ཅེས་པའོ།། 'སྤྱོད་ལམ་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་བྱ་བས་ཏེ། ལུས་དང་ངག་གི་རྩོལ་བས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'གང་ལའང་མི་གནོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་སེམས་ཅན་གང་ལའང་སྲེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་དང་ལྡན་པས་སྐྲག་པ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བ་མཐའ་དག་སྤངས་པས་བརྟན་པར་གནས་པ་ལའང་གནོད་པར་མི་བྱེད་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་བར་མི་བྱེད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐུགས་རྗེའི་བསམ་པ་ཅན་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ལན་མང་དུ་ཞུགས་པས། རང་གི་ཤིན་ཏུ་བཞེད་པའི་ཐུགས་རྗེའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་འདི་སྐད་གསུངས་ོ།། དེས་ནི་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་དང་གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྟོག་པ་གཉིས་ཀ་སྟོན་ཏོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། 'ང་ནི་སྤྱོད་ལམ་འདི་དང་སྒྲུབ་པ་འདིས་འདི་ལྟར་ཡང་དག་པར་ཞུགས་ཤིང་། འདི་ལྟར་སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པས་གནས་ལ། འདི་ལྟར་བསོད་ནམས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་བཀུར་སྟི་དང་། རི་མོར་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་དང་། ཕྱག་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་རྣམས་དང་དུ་ལེན་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་གནོད་དེ། འོན་ཀྱང་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་དམ་པའི་བྱེ་བྲག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉིད་དེ་དག་ལ་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ།།' ཞེས་པའོ།། යං අකුසලං, තං පහීනන්ති යං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සභෙදං අඤ්ඤඤ්ච තංසම්පයුත්තං අනන්තප්පභෙදං අකුසලං, තං සබ්බං බොධිමූලෙයෙව මය්හං පහීනං සමූහතන්ති. ඉමිනා පවිවෙකෙසු මුද්ධභූතෙන සද්ධිං නිස්සරණවිවෙකෙන සමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකෙ දස්සෙති. කෙචි පනෙත්ථ තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිවෙකෙපි උද්ධරන්ති. ආගමනීයපටිපදාය හි සද්ධිං භගවතා අත්තනො කිලෙසක්ඛයො ඉධ වුත්තොති. 'མི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྤངས་སོ་' ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་། གཞན་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི། བདག་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་སྤངས་ཤིང་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་ངོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། འདིས་ནི་དབེན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ངེས་འབྱུང་གི་དབེན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། སོ་སོར་གཅོད་པའི་དབེན་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དབེན་པ་དག་སྟོན་ཏོ།། འདིར་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་ནི་ཆ་མཐུན་གྱི་དབེན་པ་དང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབེན་པ་དག་ཀྱང་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ལྟར་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པ་ཉིད་འདིར་གསུངས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། ඉති භගවා අපරිමිතකප්පපරිචිත්තං අත්තනො පවිවෙකජ්ඣාසයං සද්ධිං නිස්සරණජ්ඣාසයෙන ඉදානි මත්ථකං පාපෙත්වා ඨිතො තමජ්ඣාසයං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අත්තනො කිලෙසප්පහානපච්චවෙක්ඛණමුඛෙන විභාවෙති. යදත්ථං පනෙත්ථ සත්ථා ඉමෙ ද්වෙ විතක්කෙ උද්ධරි, ඉදානි තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. භගවා හි ඉමස්ස විතක්කද්වයස්ස අත්තනො බහුලසමුදාචාරදස්සනමුඛෙනෙව තත්ථ භික්ඛූ නිවෙසෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྐལ་པ་ཚད་མེད་པར་བསགས་པའི་རང་གི་དབེན་པའི་བསམ་པ་དེ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ད་ལྟ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ་བཞུགས་ནས། བསམ་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ། རང་གི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་མཛད་དོ།། གང་གི་དོན་དུ་འདིར་སྟོན་པས་རྟོག་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཕྱུང་བ་ཡིན་པ་དེའི་དོན་ད་ལྟ་སྟོན་པར་བཞེད་ནས། 'དེ་ལྟ་བས་ན་འདིར་དགེ་སློང་དག' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་རྟོག་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་རང་ལ་ལན་མང་དུ་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཉིད་དུ། དགེ་སློང་རྣམས་དེ་ལ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་བརྩམས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། තත්ථ තස්මාති යස්මා අබ්‍යාපජ්ඣපවිවෙකාභිරතස්ස මෙ ඛෙමපවිවෙකවිතක්කායෙව බහුලං පවත්තන්ති, තස්මා. තිහාති නිපාතමත්තං. අබ්‍යාපජ්ඣාරාමා [Pg.143] විහරථාති සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාවිහාරෙන කරුණාවිහාරෙ න ච අභිරමන්තා විහරථ. තෙන බ්‍යාපාදස්ස තදෙකට්ඨකිලෙසානඤ්ච දූරීකරණමාහ. තෙසං වොති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං. පවිවෙකාරාමා විහරථාති කායාදිවිවෙකඤ්චෙව තදඞ්ගාදිවිවෙකඤ්චාති සබ්බවිවෙකෙ ආරමිතබ්බට්ඨානං කත්වා විහරථ. ඉමාය මයන්තිආදි යථා නෙසං ඛෙමවිතක්කස්ස පවත්තනාකාරදස්සනං, එවං කිං අකුසලන්තිආදි පවිවෙකවිතක්කස්ස පවත්තනාකාරදස්සනං. තත්ථ යථා අනවජ්ජධම්මෙ පරිපූරෙතුකාමෙන කිංකුසලගවෙසිනා හුත්වා කුසලධම්මපරියෙසනා කාතබ්බාව, සාවජ්ජධම්මෙ පජහිතුකාමෙනාපි අකුසලපරියෙසනා කාතබ්බාති ආහ ‘‘කිං අකුසල’’න්තිආදි. අභිඤ්ඤාපුබ්බිකා හි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනා. තත්ථ කිං අකුසලන්ති අකුසලං නාම කිං, සභාවතො කිමස්ස ලක්ඛණං, කානි වා රසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති අකුසලස්ස සභාවකිච්චාදිතො පච්චවෙක්ඛණවිධිං දස්සෙති. ආදිකම්මිකවසෙන චෙස විතක්කො ආගතො, කිං අප්පහීනං කිං පජහාමාති ඉදං පදද්වයං සෙක්ඛවසෙන. තස්මා කිං අප්පහීනන්ති කාමරාගසංයොජනාදීසු අකුසලෙසු කිං අකුසලං අම්හාකං මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නං? කිං පජහාමාති කිං අකුසලං සමුග්ඝාතෙම? අථ වා කිං පජහාමාති වීතික්කමපරියුට්ඨානානුසයෙසු කිං විභාගං අකුසලං ඉදානි මයං පජහාමාති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘කිං අප්පහීන’’න්ති පඨන්ති. තෙසං දිට්ඨිසංයොජනාදිවසෙන අනෙකභෙදෙසු අකුසලෙසු කිං කතමං අකුසලං, කෙන කතමෙන පකාරෙන, කතමෙන වා මග්ගෙන අම්හාකං අප්පහීනන්ති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙව. དེ་ལ་ 'ཏསྨཱ' (དེ་ལྟ་བས་ན) ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་དབེན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་བདག་ལ། བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་དང་དབེན་པའི་རྟོག་པ་དག་ཉིད་ལན་མང་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། 'ཏིཧ་' ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། 'གནོད་སེམས་མེད་པའི་དགའ་ཚལ་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པའི་གནས་པ་དང་སྙིང་རྗེའི་གནས་པས་མངོན་པར་དགའ་བཞིན་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། དེས་ནི་གནོད་སེམས་དང་དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རིང་དུ་བྱེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། 'ཏེསཾ་ ཝོ་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ཝོ་' ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། 'དབེན་པའི་དགའ་ཚལ་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི། ལུས་ལ་སོགས་པའི་དབེན་པ་ཉིད་དང་ཆ་མཐུན་ལ་སོགས་པའི་དབེན་པ་སྟེ། དབེན་པ་མཐའ་དག་མངོན་པར་དགའ་བའི་གནས་སུ་བྱས་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། 'འདི་ནི་བདག་གི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཁོང་ཚོའི་བདེ་འབྱུང་གི་རྟོག་པ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་སྟོན་པ་བཞིན་དུ། 'མི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དབེན་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་སྟོན་པའོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བར་འདོད་པས། 'དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་' ཞེས་ཚོལ་བ་པོར་གྱུར་ཏེ་དགེ་བའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་ཚོལ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤོང་བར་འདོད་པས་ཀྱང་མི་དགེ་བ་ཡོངས་སུ་ཚོལ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསམས་ནས། 'མི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པ་རྣམས་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལ་ 'མི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་' ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཡིན། རང་བཞིན་གྱིས་དེའི་མཚན་ཉིད་ཅི་ཞིག རོ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་རྒྱུ་མཚན་གང་དག་ཡིན་ཞེས་མི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་དང་བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་ཏོ།། ལས་དང་པོ་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པ་འདི་འོངས་ལ། 'གང་མ་སྤངས་པ་དང་གང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་ནི་སློབ་པའི་དབང་གིས་འོངས་སོ།། དེ་ཕྱིར་ 'གང་མ་སྤངས་པ་' ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། མི་དགེ་བ་གང་ཞིག་བདག་ཅག་གི་ལམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་མ་བཅད་པ་ཡིན། 'གང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་གང་ཞིག་བདག་ཅག་གིས་རྩ་བ་ནས་འཇོམས་པར་བྱ། ཡང་ན། 'གང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི། འདས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ལྡང་བ་དང་། བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། མི་དགེ་བའི་ཆ་ཤས་གང་ཞིག་ད་ལྟ་བདག་ཅག་གིས་སྤོང་བར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ 'གང་མ་སྤངས་པ་' (kiṃ appahīnaṃ) ཞེས་ཀློག་གོ། དེ་དག་གི་ལུགས་ལ། ལྟ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། མི་དགེ་བ་གང་ཞིག རྣམ་པ་གང་གིས། ཡང་ན་ལམ་གང་གིས་བདག་ཅག་གིས་མ་སྤངས་པ་ཡིན་ཞེས་བཤད་པ་འགྱུར་རོ།། ལྷག་མ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ගාථාසු බුද්ධන්ති චතුන්නං අරියසච්චානං අවිපරීතං සයම්භුඤාණෙන බුද්ධත්තා පටිවිද්ධත්තා බුද්ධං සච්චවිනිමුත්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. තථා හි වුත්තං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ། 'སངས་རྒྱས་' ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་ལས་མ་གཏོགས་པའི་ཤེས་བྱ་མེད་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་མ་ནོར་བར་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་ཁོང་དུ་ཆུད་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං; පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (සු. නි. 563; ම. නි. 2.399); 'བྲམ་ཟེ། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་སོ།། བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ནི་བསྒོམས་སོ།། སྤང་བར་བྱ་བ་ནི་བདག་གིས་སྤངས་སོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་ང་ནི་སངས་རྒྱས་ཡིན་ནོ།།' ඨපෙත්වා මහාබොධිසත්තං අඤ්ඤෙහි සහිතුං වහිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අසය්හස්ස සකලස්ස බොධිසම්භාරස්ස මහාකරුණාධිකාරස්ස ච සහනතො වහනතො, තථා අඤ්ඤෙහි සහිතුං අභිභවිතුං දුක්කරත්තා අසය්හානං [Pg.144] පඤ්චන්නං මාරානං සහනතො අභිභවනතො, ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිවිභාගාවබොධෙන යථාරහං වෙනෙය්‍යානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි අනුසාසනසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤෙහි අසය්හස්ස බුද්ධකිච්චස්ස සහනතො වහනතො, තත්ථ වා සාධුකාරිභාවතො අසය්හසාහිනං. සමුදාචරන්ති නන්ති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං, නං තථාගතන්ති වා අත්ථො. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མ་གཏོགས་པ། གཞན་དག་གིས་བཟོད་ཅིང་ཁུར་ཁྱེར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། བཟོད་པར་དཀའ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་མཐའ་དག་དང་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་མཐུ་བཟོད་ཅིང་ཁུར་ཁྱེར་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་གིས་བཟོད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། བཟོད་པར་དཀའ་བའི་བདུད་ལྔ་པོ་བཟོད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་དང་སྤྱོད་པ་དང་མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་དམ་པའི་ཕན་ཡོན་གྱིས་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བ། གཞན་གྱིས་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་བཟོད་ཅིང་ཁུར་ཁྱེར་བའི་ཕྱིར། ཡང་ན་དེ་ལ་ལེགས་པར་མཛད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ 'བཟོད་དཀའ་བ་བཟོད་པར་མཛད་པ་' ཞེས་བྱའོ།། 'སམུདཱཙརནྟི ནཾ' ཞེས་པ་འདིར་ 'ནཾ' ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མམ། ཡང་ན་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ལ་' ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། සකපරසන්තානෙසු තමසඞ්ඛාතං මොහන්ධකාරං නුදි ඛිපීති තමොනුදො. පාරං නිබ්බානං ගතොති පාරගතො. අථ වා ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්තිආදිනා නයෙන පවත්තිතස්ස මහාභිනීහාරස්ස සකලස්ස වා සංසාරදුක්ඛස්ස සබ්බඤ්ඤුගුණානං පාරං පරියන්තං ගතොති පාරගතො, තං තමොනුදං පාරගතං. තතො එව පත්තිපත්තං බුද්ධං, සීලාදිං දසබලඤාණාදිඤ්ච සම්මාසම්බුද්ධෙහි පත්තබ්බං සබ්බං පත්තන්ති අත්ථො. වසිමන්ති ඣානාදීසු ආකඞ්ඛාපටිබද්ධො පරමො ආවජ්ජනාදිවසිභාවො, අරියිද්ධිසඞ්ඛාතො අනඤ්ඤසාධාරණො චිත්තවසිභාවො ච අස්ස අත්ථීති වසිමා, තං වසිමං, වසිනන්ති අත්ථො. සබ්බෙසං කාමාසවාදීනං අභාවෙන අනාසවං. කායවිසමාදිකස්ස විසමස්ස වන්තත්තා වා විසසඞ්ඛාතං සබ්බං කිලෙසමලං තරිත්වා වා විසං සකලවට්ටදුක්ඛං සයං තරිත්වා තාරණතො විසන්තරො තං විසන්තරං. තණ්හක්ඛයෙ අරහත්තඵලෙ නිබ්බානෙ වා විමුත්තං, උභයම්හි ගමනතො මොනසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන කායමොනෙය්‍යාදීහි වා සාතිසයං සමන්නාගතත්තා මුනිං. මුනීති හි අගාරියමුනි, අනගාරියමුනි, සෙක්ඛමුනි, අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනීති අනෙකවිධා මුනයො. තත්ථ ගිහී ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො අගාරියමුනි, තථාරූපො පබ්බජිතො අනගාරියමුනි, සත්ත සෙක්ඛා සෙක්ඛමුනි, ඛීණාසවො අසෙක්ඛමුනි, පච්චෙකබුද්ධො පච්චෙකමුනි, සම්මාසම්බුද්ධො මුනිමුනීති. අයමෙව ඉධාධිප්පෙතො. ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො අන්තිමං, පච්ඡිමං දෙහං කායං ධාරෙතීති අන්තිමදෙහධාරී, තං අන්තිමදෙහධාරිං. කිලෙසමාරාදීනං සම්මදෙව පරිච්චත්තත්තා මාරඤ්ජහං. තතො එව ජරාහෙතුසමුච්ඡෙදතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිවසෙන පාකටජරාදිසබ්බජරාය පාරගුං. ජරාසීසෙන චෙත්ථ ජාතිමරණසොකාදීනං පාරගමනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තං එවංභූතං තථාගතං දුවෙ විතක්කා සමුදාචරන්තීති බ්‍රූමීති සම්බන්ධො. རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་མུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གཏི་མུག་གི་མུན་ནག་སེལ་ཞིང་འཇོམས་པས་ན། མུན་པ་སེལ་བའོ། །ཕ་རོལ་གྱི་མྱང་འདས་སུ་གཤེགས་པས་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། “ཐར་ནས་ཐར་བར་བྱེད་དོ”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཕ་རོལ་ཏེ་མཐར་ཕྱིན་པས་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་གཤེགས་པ་སྟེ། མུན་པ་སེལ་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་གཤེགས་པ་དེ་ལའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཐོབ་པའི་སངས་རྒྱས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་དང་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པས་སོ། །དབང་ལྡན་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་འབྱོར་པ་དང་། འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དུ་བགྲང་བའི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཀྱི་དབང་འབྱོར་པ་དེ་ཉིད་ལ་མངའ་བས་ན། དབང་ལྡན་ནོ། །དབང་ལྡན་དེ་ལའོ། །ཟག་པ་མེད་པ་ནི། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལུས་ཀྱི་མི་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དུག་བསྐྱུགས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དུག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་མཐའ་དག་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་རམ། རང་ཉིད་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་བརྒལ་ཞིང་གཞན་དག་སྒྲོལ་བར་བྱེད་པས་ན། དུག་ལས་བརྒལ་བ་སྟེ། དུག་ལས་བརྒལ་བ་དེ་ལའོ། །སྲེད་པ་ཟད་པ་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་དང་མྱང་འདས་ལ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ། གཉིས་ཀར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐུབ་པའི་ཡེ་ཤེས་སམ། ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷག་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཐུབ་པའོ། །ཐུབ་པ་ལ་ནི། ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པ། སློབ་པའི་ཐུབ་པ། མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པ། ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་སྟེ་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཁྱིམ་པ་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་བསྟན་པ་རྟོགས་པ་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཐུབ་པའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཐུབ་པའོ། །སློབ་པ་བདུན་ནི་སློབ་པའི་ཐུབ་པའོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པའོ། །རང་སངས་རྒྱས་ནི་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐུབ་པའོ། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ཐུབ་པའི་ཐུབ་པའོ། །འདིར་ནི་འདི་ཉིད་བཞེད་པའོ། །ཕྱིས་ཡང་སྲིད་མེད་པའི་ཕྱིར་མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པས་ན། མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པ་སྟེ། མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པ་དེ་ལའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར་བདུད་བཅོམ་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒ་བའི་རྒྱུ་ཡོངས་སུ་བཅད་པས་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཐོབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་སུམ་གྱི་རྒ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒ་བ་མཐའ་དག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །འདིར་རྒ་བའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བ་དང་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཉིས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ඉති [Pg.145] භගවා පඨමගාථාය විතක්කද්වයං උද්දිසිත්වා තතො දුතියගාථාය පවිවෙකවිතක්කං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛෙමවිතක්කං දස්සෙතුං ‘‘සෙලෙ යථා’’ති තතියගාථමාහ. තත්ථ සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතොති සෙලෙ සිලාමයෙ එකග්ඝනපබ්බතමුද්ධනි යථා ඨිතො. න හි තත්ථ ඨිතස්ස උද්ධං ගීවුක්ඛිපනපසාරණාදිකිච්චං අත්ථි. තථූපමන්ති තප්පටිභාගං සෙලපබ්බතූපමං. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා සෙලපබ්බතමුද්ධනි ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො සමන්තතො ජනතං පස්සෙය්‍ය, එවමෙව සුමෙධො, සුන්දරපඤ්ඤො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සමන්තචක්ඛු භගවා ධම්මමයං පඤ්ඤාමයං පාසාදමාරුය්හ සයං අපෙතසොකො සොකාවතිණ්ණං ජාතිජරාභිභූතඤ්ච ජනතං සත්තකායං අවෙක්ඛති උපධාරයති උපපරික්ඛති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – යථා හි පබ්බතපාදෙ සමන්තා මහන්තං ඛෙත්තං කත්වා තත්ථ කෙදාරපාළීසු කුටියො කත්වා රත්තිං අග්ගිං ජාලෙය්‍ය, චතුරඞ්ගසමන්නාගතඤ්ච අන්ධකාරං භවෙය්‍ය, අථස්ස පබ්බතස්ස මත්ථකෙ ඨත්වා චක්ඛුමතො පුරිසස්ස භූමිප්පදෙසං ඔලොකයතො නෙව ඛෙත්තං, න කෙදාරපාළියො, න කුටියො, න තත්ථ සයිතමනුස්සා පඤ්ඤායෙය්‍යුං, කුටීසු පන අග්ගිජාලමත්තමෙව පඤ්ඤායෙය්‍ය, එවං ධම්මමයං පාසාදමාරුය්හ සත්තකායං ඔලොකයතො තථාගතස්ස යෙ තෙ අකතකල්‍යාණා සත්තා, තෙ එකවිහාරෙ දක්ඛිණපස්සෙ නිසින්නාපි බුද්ධඤාණස්ස ආපාථං නාගච්ඡන්ති, රත්තිං ඛිත්තසරා විය හොන්ති. යෙ පන කතකල්‍යාණා වෙනෙය්‍යපුග්ගලා, තෙ එවස්ස දූරෙපි ඨිතා ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සො අග්ගි විය හිමවන්තපබ්බතො විය ච වුත්තම්පි චෙතං – འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཉིས་བསྟན་ནས། དེ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པས་རབ་ཏུ་དབེན་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བསྟན་ཏེ། ད་ནི་བདེ་འཇགས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པ་བཞིན”་ཞེས་བྱ་བ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི། རྡོ་ལས་གྲུབ་པའི་རི་བོ་རྡོག་གཅིག་གི་རྩེ་མོར་གནས་པ་བཞིན་ནོ། །དེར་གནས་པ་ལ་ནི་གྱེན་དུ་མགོ་བོ་འདེགས་པ་དང་བརྐྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མེད་དོ། །དེ་དང་འདྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཆོས་མཐུན་པ་སྟེ་རྡོ་ཡི་རི་བོ་དང་འདྲ་བའོ། །འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་རྡོ་ཡི་རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུས་མཐའ་སྐོར་གྱི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་བལྟ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བློ་གྲོས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་ཤེས་རབ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་མིག་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནམ་ཤེས་རབ་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཁང་བཟང་ལ་བཞུགས་ནས། རང་ཉིད་མྱ་ངན་དང་བྲལ་བཞིན་དུ་མྱ་ངན་གྱིས་ནོན་པ་དང་སྐྱེ་རྒས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་བོ་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལ་གཟིགས་ཤིང་ཉེ་བར་རྟོག་པར་མཛད་དོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་རི་ཞོལ་གྱི་མཐའ་སྐོར་དུ་ཞིང་ས་ཆེན་པོ་བྱས་ཏེ། དེའི་ཞིང་ཡུར་གྱི་ནང་དུ་སྤྱིལ་བུ་བྱས་ནས་མཚན་མོ་མེ་སྦར་ལ། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་པར་གྱུར་ན། རི་བོའི་རྩེ་མོར་གནས་པའི་མིག་ལྡན་གྱི་སྐྱེས་བུས་ས་ཕྱོགས་དེར་བལྟས་ཚེ། ཞིང་ས་ཡང་མི་མངོན། ཞིང་ཡུར་ཡང་མི་མངོན། སྤྱིལ་བུ་ཡང་མི་མངོན། དེར་ཉལ་བའི་མི་རྣམས་ཀྱང་མི་མངོན་ལ། སྤྱིལ་བུའི་ནང་གི་མེ་ལྕེ་ཙམ་ཞིག་མངོན་པར་འགྱུར་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་ཁང་བཟང་ལ་བཞུགས་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལ་གཟིགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ། དགེ་བའི་རྩ་བ་མ་བསྐྲུན་པའི་སེམས་ཅན་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་གཅིག་གི་གཡས་ཕྱོགས་སུ་འཁོད་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་མི་འགྱུར་ཏེ། མཚན་མོ་འཕངས་པའི་མདའ་བཞིན་ནོ། །དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྲུན་པའི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི། ཐག་རིང་པོར་གནས་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་མེ་བཞིན་དང་གངས་རི་ཆེན་པོ་བཞིན་ནོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො; අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා’’ති. (ධ. ප. 304; නෙත්ති. 11); “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་གངས་རི་བཞིན་དུ་ཐག་རིང་ནས་ཀྱང་གསལ་བར་མངོན་ལ། དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ནི་མཚན་མོ་འཕངས་པའི་མདའ་བཞིན་དུ་འདིར་མི་མངོན་ནོ། །” එවමෙතස්මිං සුත්තෙ ගාථාසු ච භගවා අත්තානං පරං විය කත්වා දස්සෙසි. དེ་ལྟར་མདོ་འདི་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་གཞན་ལྟ་བུར་མཛད་ནས་བསྟན་ཏོ། ། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. දෙසනාසුත්තවණ්ණනා ༢. བསྟན་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 39. දුතියෙ පරියායෙනාති එත්ථ පරියාය-සද්දො ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොත්වෙව නං ධාරෙහී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.205) දෙසනායං ආගතො. ‘‘අත්ථි ඛ්වෙස[Pg.146], බ්‍රාහ්මණ, පරියායො, යෙන මං පරියායෙන සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය – අකිරියවාදො සමණො ගොතමො’’තිආදීසු (පාරා. 5; අ. නි. 8.11) කාරණෙ. ‘‘කස්ස නු ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.398) වාරෙ. ඉධ පන වාරෙපි කාරණෙපි වට්ටති, තස්මා, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස ද්වෙ ධම්මදෙසනා යථාරහං කාරණෙන භවන්ති, වාරෙන වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. භගවා හි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං කදාචි ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ, ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා. ඉමෙ සෙවිතබ්බා, ඉමෙ න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා කුසලාකුසලධම්මෙ විභජන්තො කුසලධම්මෙහි අකුසලධම්මෙ අසඞ්කරතො පඤ්ඤාපෙන්තො ‘‘පාපං පාපකතො පස්සථා’’ති ධම්මං දෙසෙති. කදාචි ‘‘පාණාතිපාතො, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකො පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකො, යො සබ්බලහුකො පාණාතිපාතො, සො අප්පායුකසංවත්තනිකො’’තිආදිනා (අ. නි. 8.40) ආදීනවං පකාසෙන්තො පාපතො නිබ්බිදාදීහි නියොජෙන්තො ‘‘නිබ්බින්දථ විරජ්ජථා’’ති ධම්මං දෙසෙති. ༣༩. མདོ་གཉིས་པ་ལ། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ནི། “སྦྲང་རྩིའི་དུམ་བུའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དུ་འདི་ཟུངས་ཤིག”་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པར་བསྟན་པ་ལ་འཇུག་གོ །“བྲམ་ཟེ། རྣམ་གྲངས་འདི་འདྲ་བ་ཞིག་ཡོད་དེ། རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ང་ལ་ཡང་དག་པར་སྨྲ་བས་སྨྲ་ན། དགེ་སྦྱོང་གོའུ་ཏ་མ་ནི་བྱ་བ་མེད་པར་སྨྲ་བའོ་ཞེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རྒྱུ་མཚན་ལ་འཇུག་གོ །“ཀུན་དགའ་བོ། དེ་རིང་དགེ་སློང་མ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་སྦྱིན་པའི་རྣམ་གྲངས་སམ་རེས་སུ་བབ་པ་སུ་ཞིག་ཡིན”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རེས་མོས་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ནི་རེས་མོས་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀར་རུང་བས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་གཉིས་པོ་ནི་སྐབས་སུ་བབ་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སམ། ཡང་ན་རེས་མོས་ཀྱིས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་རེས་འགའ། “ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་མི་དགེ་བའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ། །འདི་དག་ནི་བསྟེན་པར་བྱ་བའོ། །འདི་དག་ནི་བསྟེན་པར་མི་བྱ་བའོ”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དགེ་མི་དགེའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་། དགེ་བའི་ཆོས་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མ་འདྲེས་པར་བསྟན་པར་བཞེད་ནས། “སྡིག་པ་ལ་སྡིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟོས་ཤིག”་ཅེས་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །རེས་འགའ། “དགེ་སློང་དག །སྲོག་གཅོད་པ་བསྟེན་པ་དང་། བསྒོམས་པ་དང་། ལན་མང་དུ་བྱས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། སྲོག་གཅོད་པ་ཀུན་གྱི་ནང་ནས་ཡང་ཤོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཚེ་ཐུང་བར་འགྱུར་བའོ”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་མཛད་དེ། སྡིག་པ་ལས་སྐྱོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བཞེད་ནས། “སྐྱོ་བར་གྱུར་ཅིག་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཅིག”་ཅེས་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། ། භවන්තීති හොන්ති පවත්තන්ති. පාපං පාපකතො පස්සථාති සබ්බං පාපධම්මං දිට්ඨෙව ධම්මෙ ආයතිඤ්ච අහිතදුක්ඛාවහතො ලාමකතො පස්සථ. තත්ථ නිබ්බින්දථාති තස්මිං පාපධම්මෙ ‘‘අච්චන්තහීනභාවතො ලාමකට්ඨෙන පාපං, අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලං, පකතිපභස්සරස්ස පසන්නස්ස ච චිත්තස්ස පභස්සරාදිභාවවිනාසනතො සංකිලෙසිකං, පුනප්පුනං භවදුක්ඛනිබ්බත්තනතො පොනොබ්භවිකං, සහෙව දරථෙහි පරිළාහෙහි වත්තනතො සදරථං, දුක්ඛස්සෙව විපච්චනතො දුක්ඛවිපාකං, අපරිමාණම්පි කාලං අනාගතෙ ජාතිජරාමරණනිබ්බත්තනතො ආයතිං ජාතිජරාමරණියං, සබ්බහිතසුඛවිද්ධංසනසමත්ථ’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධෙ ආදීනවෙ, තස්ස ච පහානෙ ආනිසංසෙ සම්මපඤ්ඤාය පස්සන්තා නිබ්බින්දථ නිබ්බෙදං ආපජ්ජථ. නිබ්බින්දන්තා ච විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරියමග්ගාධිගමෙන පාපතො විරජ්ජථ චෙව විමුච්චථ ච. මග්ගෙන වා සමුච්ඡෙදවිරාගවසෙන විරජ්ජථ, තතො ඵලෙන පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිවසෙන විමුච්චථ. අථ වා පාපන්ති ලාමකතො පාපං. කිං වුත්තං හොති? යං අනිච්චදුක්ඛාදිභාවෙන කුච්ඡිතං අරියෙහි ජිගුච්ඡනීයං [Pg.147] වට්ටදුක්ඛං පාපෙතීති පාපං. කිං පන තං? තෙභූමකධම්මජාතං. යථාවුත්තෙන අත්ථෙන පාපකතො දිස්වා තත්ථ අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතොතිආදිනා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තා නිබ්බින්දථ. අයං දුතියාති යාථාවතො අහිතානත්ථවිභාවනං පඨමං උපාදාය තතො විවෙචනං අයං දුතියා ධම්මදෙසනා. འབྱུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། ཡོད་པའམ་འཇུག་པའོ། །སྡིག་པ་ལ་སྡིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་ཆོས་མཐའ་དག་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དམན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །དེ་ལ་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་དམན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དམན་པའི་དོན་གྱིས་སྡིག་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མཁས་པ་མ་ཡིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་གྱིས་མི་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། རང་བཞིན་གྱིས་འོད་གསལ་ཞིང་དྭངས་པའི་སེམས་ཀྱི་འོད་གསལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྲིད་པའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡང་སྲིད་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། ཡིད་གདུང་བ་དང་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། སྡུག་བསྔལ་ཉིད་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། མ་འོངས་པའི་དུས་ཚོད་ཚད་མེད་པར་སྐྱེ་རྒས་ན་འཆི་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་མ་འོངས་པའི་སྐྱེ་རྒས་ན་འཆི་ཅན་ཞེས་བྱ་ལ། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་མཐའ་དག་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེས་དམིགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་དང་། དེ་སྤངས་པའི་ཕན་ཡོན་རྣམས་ཤེས་རབ་ཡང་དག་པས་མཐོང་ནས། སྐྱོ་བར་གྱུར་ཅིག་སྟེ་སྐྱོ་བ་སྐྱེད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །སྐྱོ་བར་གྱུར་ནས་ཀྱང་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་དེ་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པས་སྡིག་པ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་གྱུར་ཅིག །ཡང་ན་ལམ་གྱིས་ཀུན་བཏགས་ཀྱི་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཅིག །དེ་ནས་འབྲས་བུས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་གྱུར་ཅིག །ཡང་ན། སྡིག་པ་ཞེས་པ་ནི་དམན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྡིག་པའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཆོས་གང་ཞིག་མི་རྟག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སྨད་པར་བྱ་བ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱུག་བྲོ་བར་བྱ་བ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་སྡིག་པའོ། །འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་དམན་པར་མཐོང་ནས། དེ་ལ་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ནད་དང་། འབྲས་དང་། ཟུག་རྔུ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་བཞིན་དུ་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཅིག །འདི་ནི་གཉིས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་དོན་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས། དེ་ལས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་འདི་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་གཉིས་པའོ། ། ගාථාසු බුද්ධස්සාති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස. සබ්බභූතානුකම්පිනොති සබ්බෙපි සත්තෙ මහාකරුණාය අනුකම්පනසභාවස්ස. පරියායවචනන්ති පරියායෙන කථනං දෙසනං. පස්සාති පරිසං ආලපති, පරිසජෙට්ඨකං වා සන්ධාය වුත්තං. කෙචි පනාහු ‘‘අත්තානමෙව සන්ධාය භගවා ‘පස්සා’ති අවොචා’’ති. තත්ථාති තස්මිං පාපකෙ විරජ්ජථ රාගං පජහථාති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིའོ། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཅན་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱིའོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་ཅེས་པ་ནི། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་བསྟན་པའོ། །ལྟོས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི། འཁོར་ལ་བོས་པའམ། ཡང་ན་འཁོར་གྱི་གཙོ་བོ་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་རང་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ལྟོས”་ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཅིག་སྟེ་འདོད་ཆགས་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. විජ්ජාසුත්තවණ්ණනා ༣. རིག་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 40. තතියෙ පුබ්බඞ්ගමාති සහජාතවසෙන, උපනිස්සයවසෙන චාති ද්වීහි ආකාරෙහි පුබ්බඞ්ගමා පුරස්සරා පධානකාරණං. න හි අවිජ්ජාය විනා අකුසලුප්පත්ති අත්ථි. සමාපත්තියාති සමාපජ්ජනාය සභාවපටිලාභාය, පවත්තියාති අත්ථො. තත්ථ අකුසලප්පවත්තියා ආදීනවප්පටිච්ඡාදනෙන අයොනිසොමනසිකාරස්ස පච්චයභාවෙන අප්පහීනභාවෙන ච අකුසලධම්මානං උපනිස්සයභාවො දිස්සති. ༤༠. མདོ་གསུམ་པ་ལ། སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་། ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཏེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་སྟེ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་གཙོ་བོའི་རྒྱུའོ། །མ་རིག་པ་མེད་པར་མི་དགེ་བ་སྐྱེ་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། རང་བཞིན་ཐོབ་པ་དང་། འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་མི་དགེ་བ་འཇུག་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་བཀབ་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་དང་། མ་སྤངས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། ། එවං බ්‍යාධිමරණාදිදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො සබ්බාපි ගතියො ඉධ දුග්ගතියො. අථ වා රාගාදිකිලෙසෙහි දූසිතා ගතියො කායවචීචිත්තානං පවත්තියොති දුග්ගතියො, කායවචීමනොදුච්චරිතානි. අස්මිං ලොකෙති ඉධ ලොකෙ මනුස්සගතියං වා. පරම්හි චාති තතො අඤ්ඤාසු ගතීසු. අවිජ්ජාමූලිකා සබ්බාති තා සබ්බාපි දුච්චරිතස්ස විපත්තියො වුත්තනයෙන අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමත්තා අවිජ්ජාමූලිකා එව. ඉච්ඡාලොභසමුස්සයාති අසම්පත්තවිසයපරියෙසනලක්ඛණාය ඉච්ඡාය, සම්පත්තවිසයලුබ්භනලක්ඛණෙන ලොභෙන ච සමුස්සිතා උපචිතාති ඉච්ඡාලොභසමුස්සයා. དེ་ལྟར་ན་ནད་དང་འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་འདིར་ངན་འགྲོའོ། །ཡང་ན། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པས་བསླད་པའི་འགྲོ་བ་སྟེ། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་འཇུག་པ་ནི་ངན་འགྲོ་སྟེ། ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམས་སོ། །འཇིག་རྟེན་འདིར་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིའམ་མིའི་འགྲོ་བ་ལའོ། །ཕྱི་མ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། མིའི་འགྲོ་བ་དེ་ལས་གཞན་པའི་འགྲོ་བ་རྣམས་ལའོ། །ཐམས་ཅད་མ་རིག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཞེས་པ་ནི། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཉམས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མ་རིག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར། མ་རིག་པ་ཉིད་རྩ་བར་གྱུར་པའོ། །འདོད་པ་དང་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། མ་ཐོབ་པའི་ཡུལ་ཚོལ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འདོད་པ་དང་། ཐོབ་པའི་ཡུལ་ལ་ཆགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་ཅིང་བསགས་པས་ན། འདོད་པ་དང་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ། යතොති [Pg.148] යස්මා අවිජ්ජාහෙතු අවිජ්ජාය නිවුතො හුත්වා. පාපිච්ඡොති අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතත්තා පාපිච්ඡතාය ආදීනවෙ අපස්සන්තො අසන්තගුණසම්භාවනවසෙන කොහඤ්ඤාදීනි කරොන්තො පාපිච්ඡො, ලොභෙනෙව අත්‍රිච්ඡතාපි ගහිතාති දට්ඨබ්බා. අනාදරොති ලොකාධිපතිනො ඔත්තප්පස්ස අභාවෙන සබ්‍රහ්මචාරීසු ආදරරහිතො. තතොති තස්මා අවිජ්ජාපාපිච්ඡතාඅහිරිකානොත්තප්පහෙතු. පසවතීති කායදුච්චරිතාදිභෙදං පාපං උපචිනති. අපායං තෙන ගච්ඡතීති තෙන තථා පසුතෙන පාපෙන නිරයාදිභෙදං අපායං ගච්ඡති උපපජ්ජති. “གང་ལས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མ་རིག་པ་གང་གི་ཕྱིར་མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་པར་གྱུར་ཏེའོ། །“འདོད་པ་ངན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་དང་འདོད་པ་ངན་པའི་ཕྱིར་ཉེས་དམིགས་མི་མཐོང་བཞིན་དུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་འཆོས་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པས་འདོད་པ་ངན་པ་སྟེ། བརྣབ་སེམས་ཁོ་ནས་འདོད་ཆེན་ཉིད་ཀྱང་བཟུང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“མ་གུས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བདག་པོ་ཁྲེལ་ཡོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་གུས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཕྱིར་མ་རིག་པ་དང་འདོད་པ་ངན་པ་དང་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པའི་རྒྱུ་ལས་སོ། །“སྐྱེད་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྡིག་པ་གསོག་པའོ། །“དེས་བདེ་འགྲོ་མ་ཡིན་པར་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བསགས་པའི་སྡིག་པ་དེས་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་ཞིང་སྐྱེ་བའོ།། තස්මාති යස්මා එතෙ එවං සබ්බදුච්චරිතමූලභූතා සබ්බදුග්ගතිපරික්කිලෙසහෙතුභූතා ච අවිජ්ජාදයො, තස්මා ඉච්ඡඤ්ච, ලොභඤ්ච, අවිජ්ජඤ්ච, චසද්දෙන අහිරිකානොත්තප්පඤ්ච විරාජයං සමුච්ඡෙදවසෙන පජහං. කථං විරාජෙතීති ආහ? විජ්ජං උප්පාදයන්ති, විපස්සනාපටිපාටියා ච, මග්ගපටිපාටියා ච, උස්සක්කිත්වා අරහත්තමග්ගවිජ්ජං අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදයන්තො. සබ්බා දුග්ගතියොති සබ්බාපි දුච්චරිතසඞ්ඛාතා දුග්ගතියො, වට්ටදුක්ඛස්ස වා අධිට්ඨානභාවතො දුක්ඛා, සබ්බා පඤ්චපි ගතියො ජහෙ පජහෙය්‍ය සමතික්කමෙය්‍ය. කිලෙසවට්ටප්පහානෙනෙව හි කම්මවට්ටං විපාකවට්ටඤ්ච පහීනං හොතීති. “དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གྱུར་པ་དང་ངན་འགྲོའི་ཀུན་ཉོན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པ་དང་། བརྣབ་སེམས་དང་། མ་རིག་པ་དང་། “དང་”གི་སྒྲས་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ཅིང་ཀུན་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་སྤོང་བའོ། །ཇི་ལྟར་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ཅེ་ན། “རིག་པ་བསྐྱེད་དེ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་རིམ་པ་དང་། ལམ་གྱི་རིམ་པས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ནས་རང་གི་རྒྱུད་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་རིག་པ་བསྐྱེད་པའོ། །“ངན་འགྲོ་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་དུ་བགྲང་བའི་ངན་འགྲོ་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པའི་འགྲོ་བ་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་སྤོང་ཞིང་ཤིན་ཏུ་སྤོང་ལ་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ཡང་སྤངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བགྲོད་པ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. පඤ්ඤාපරිහීනසුත්තවණ්ණනා ༤. ཤེས་རབ་ལས་ཉམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 41. චතුත්ථෙ සුපරිහීනාති සුට්ඨු පරිහීනා. යෙ අරියාය පඤ්ඤාය පරිහීනාති යෙ සත්තා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයපටිවිජ්ඣනෙන චතුසච්චපටිවිජ්ඣනෙන ච කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතත්තා අරියාය පරිසුද්ධාය විපස්සනාපඤ්ඤාය ච මග්ගපඤ්ඤාය ච පරිහීනා, තෙ ලොකියලොකුත්තරාහි සම්පත්තීහි අතිවිය පරිහීනා මහාජානිකා. කෙ පන තෙති? යෙ කම්මාවරණෙන සමන්නාගතා. තෙ හි මිච්ඡත්තනියතභාවතො එකන්තෙන පරිහීනා අපරිපුණ්ණා මහාජානිකා. තෙනාහ ‘‘දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා’’ති. විපාකාවරණසමඞ්ගිනොපි පරිහීනා. අථ වා සුක්කපක්ඛෙ අපරිහීනා නාම තිවිධාවරණවිරහිතා [Pg.149] සම්මාදිට්ඨිකා කම්මස්සකතඤාණෙන ච සමන්නාගතා. සෙසං වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ༤༡. མདོ་བཞི་པ་ལ། “ཤིན་ཏུ་ཉམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཉམས་པའོ། །“གང་དག་འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ལས་ཉམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གང་དག་ཕུང་པོ་ལྔ་པོའི་སྐྱེ་འཇིག་རྟོགས་པ་དང་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་འཕགས་ཤིང་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ལས་ཉམས་པ་སྟེ། དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལས་ཤིན་ཏུ་ཉམས་ཤིང་གྱོང་ཆེན་པོ་ཕོག་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་སུ་ཞེ་ན། ལས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་ལོག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པའི་ཕྱིར་གཏན་དུ་ཉམས་ཤིང་མ་རྫོགས་པ་དང་གྱོང་ཆེན་པོ་ཕོག་པ་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ངན་འགྲོ་རེ་བ་ཡོད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་སྨིན་གྱི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱང་ཉམས་པའོ། །ཡང་ན་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལ་མ་ཉམས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་གསུམ་དང་བྲལ་ཞིང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། ལས་རང་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු පඤ්ඤායාති නිස්සක්කවචනං, විපස්සනාඤාණතො මග්ගඤාණතො ච පරිහානෙනාති. සාමිවචනං වා එතං, යථාවුත්තඤාණස්ස පරිහානෙනාති, උප්පාදෙතබ්බස්ස අනුප්පාදනමෙව චෙත්ථ පරිහානං. නිවිට්ඨං නාමරූපස්මින්ති නාමරූපෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවිට්ඨං අජ්ඣොසිතං, තතො එව ඉදං සච්චන්ති මඤ්ඤතීති ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මඤ්ඤති. ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ’’ති විභත්ති පරිණාමෙතබ්බා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “ཤེས་རབ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལས་ཉམས་པའི་སྒོ་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་འདི་ནི་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉམས་པའི་སྒོ་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་ནི་ཉམས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“མིང་དང་གཟུགས་ལ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིང་དང་གཟུགས་ཏེ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ལ་“འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་“འདི་ནི་བདེན་ནོ་སྙམ་དུ་སེམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་“འདི་ཁོ་ན་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་”སྙམ་དུ་སེམས་པའོ། །“ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་”ཞེས་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་བར་བྱའོ།། එවං පඨමගාථාය සංකිලෙසපක්ඛං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්සා අනුප්පත්තියා නාමරූපස්මිං මඤ්ඤනාභිනිවෙසෙහි කිලෙසවට්ටං වත්තති, තස්සා උප්පත්තියා වට්ටස්ස උපච්ඡෙදොති පඤ්ඤාය ආනුභාවං පකාසෙන්තො ‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මි’’න්ති ගාථමාහ. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་ཀུན་ཉོན་གྱི་ཕྱོགས་བསྟན་ནས། ད་ལྟ་ཤེས་རབ་གང་མ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་མིང་དང་གཟུགས་ལ་རློམ་སེམས་དང་མངོན་པར་ཞེན་པས་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་འཇུག་པ་དང་། ཤེས་རབ་དེ་སྐྱེས་པས་འཁོར་ལོ་རྒྱུན་གཅོད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཤེས་རབ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། තත්ථ ලොකස්මින්ති සඞ්ඛාරලොකස්මිං. සම්මාසම්බුද්ධො විය සත්තෙසු, සඞ්ඛාරෙසු පඤ්ඤාසදිසො ධම්මො නත්ථි. පඤ්ඤුත්තරා හි කුසලා ධම්මා, පඤ්ඤාය ච සිද්ධාය සබ්බෙ අනවජ්ජධම්මා සිද්ධා එව හොන්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදි (ම. නි. 3.141; සං. නි. 5.1). යා පනෙත්ථ පඤ්ඤා අධිප්පෙතා, සා සෙට්ඨාති ථොමිතා. යථා ච සා පවත්තති, තං දස්සෙතුං ‘‘යායං නිබ්බෙධගාමිනී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යා අයං පඤ්ඤා අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අපදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධාදිං නිබ්බිජ්ඣන්තී පදාලෙන්තී ගච්ඡති පවත්තතීති නිබ්බෙධගාමිනී, යාය ච තස්මිං තස්මිං භවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තනිකායෙසු ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්තිසඞ්ඛාතාය ජාතියා තංනිමිත්තස්ස ච කම්මභවස්ස පරික්ඛයං පරියොසානං නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච සම්මා අවිපරීතං ජානාති සච්ඡිකරොති, අයං සහවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා සෙට්ඨා ලොකස්මින්ති. དེ་ལ་“འཇིག་རྟེན་ན་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཞིན་དུ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་ཤེས་རབ་དང་མཚུངས་པའི་ཆོས་མེད་དོ། །དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་གཙོ་བོ་ཅན་ཡིན་ལ། ཤེས་རབ་གྲུབ་པས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཅན་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་ཤེས་རབ་གང་ཞིག་འདོད་པ་དེ་ནི་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྔགས་སོ། །ཤེས་རབ་དེ་ཇི་ལྟར་འཇུག་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་འདི་ངེས་པར་འབྱེད་པར་འགྲོ་བ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། ཤེས་རབ་གང་འདི་སྔོན་མ་ཕིགས་པ་དང་སྔོན་མ་བཤགས་པའི་ཆགས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འབིགས་ཤིང་གཤེགས་བཞིན་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་གིས་ནི་སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། རྣམ་ཤེས་ཀྱི་གནས་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དེ་དང་དེ་དག་གི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཕུང་པོ་རྣམས་ཐོག་མར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་སྟེ་སྐྱེ་བ་དང་། དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ཟད་ཅིང་མཐར་ཐུག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཡང་དག་པ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཤེས་ཤིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་སྟེ། ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ඉදානි යථාවුත්තපඤ්ඤානුභාවසම්පන්නෙ ඛීණාසවෙ අභිත්ථවන්තො ‘‘තෙසං දෙවා මනුස්සා චා’’ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – තෙසං චතූසු අරියසච්චෙසු පරිඤ්ඤාදීනං සොළසන්නං කිච්චානං නිට්ඨිතත්තා චතුසච්චසම්බොධෙන සම්බුද්ධානං, සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සතිමතං, වුත්තනයෙන සමුග්ඝාතිතසම්මොහත්තා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා හාසපඤ්ඤානං, පුබ්බභාගෙ වා සීලාදිපාරිපූරිතො [Pg.150] පට්ඨාය යාව නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය හාසවෙදතුට්ඨිපාමොජ්ජබහුලතාය හාසපඤ්ඤානං, සබ්බසො පරික්ඛීණභවසංයොජනත්තා අන්තිමසරීරධාරීනං ඛීණාසවානං දෙවා මනුස්සා ච පිහයන්ති පියා හොන්ති, තබ්භාවං අධිගන්තුං ඉච්ඡන්ති ‘‘අහො පඤ්ඤානුභාවො, අහො වත මයම්පි එදිසා එවං නිත්තිණ්ණසබ්බදුක්ඛා භවෙය්‍යාමා’’ති. ད་ལྟ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ལ་བསྟོད་པར་བཞེད་ནས། “དེ་དག་ལ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྟོགས་པས་སངས་རྒྱས་པ་རྣམས་དང་། དྲན་པ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་དང་། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཏི་མུག་རྩད་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་དང་ཤེས་རབ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་ཤེས་རབ་རབ་ཏུ་དགའ་བ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་བར་དུ་དགའ་བ་དང་། ཚོར་བ་དང་། ཡིད་ཚིམ་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བ་མང་བའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་རབ་ཏུ་དགའ་བ་རྣམས་དང་། སྲིད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ལུས་མཐའ་མ་འཛིན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་དག་ལ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱང་སྨོན་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་འདོད་དེ། “ཀྱེ་ཧུད་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་ནི་ཆེའོ། །ཀྱེ་མ་བདག་ཅག་ཀྱང་འདི་འདྲ་བར་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་སྨོན་པའོ།། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 5. සුක්කධම්මසුත්තවණ්ණනා ༥. ཆོས་དཀར་པོའི་མདོའི་བཤད་པ། 42. පඤ්චමෙ සුක්කාති න වණ්ණසුක්කතාය සුක්කා, සුක්කභාවාය පන පරමවොදානාය සංවත්තන්තීති නිප්ඵත්තිසුක්කතාය සුක්කා. සරසෙනපි සබ්බෙ කුසලා ධම්මා සුක්කා එව කණ්හභාවපටිපක්ඛතො. තෙසඤ්හි උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති පරිසුද්ධං. ධම්මාති කුසලා ධම්මා. ලොකන්ති සත්තලොකං. පාලෙන්තීති ආධාරසන්ධාරණෙන මරියාදං ඨපෙන්තා රක්ඛන්ති. හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති එත්ථ හිරියති හිරියිතබ්බෙන, හිරියන්ති එතෙනාති වා හිරී. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යං හිරියති හිරියිතබ්බෙන, හිරියති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා, අයං වුච්චති හිරී’’ති (ධ. ස. 30). ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තප්පන්ති එතෙනාති වා ඔත්තප්පං. වුත්තම්පිචෙතං ‘‘යං ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තප්පති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා, ඉදං වුච්චති ඔත්තප්ප’’න්ති (ධ. ස. 31). ༤༢. མདོ་ལྔ་པ་ལ། “དཀར་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་དཀར་པོའི་ཕྱིར་དཀར་པོ་མ་ཡིན་གྱི། དཀར་པོའི་དངོས་པོ་སྟེ་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་བྱང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་འགྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་དཀར་པོའོ། །རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་ནག་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དཀར་པོ་ཁོ་ནའོ། །དེ་དག་སྐྱེས་པས་སེམས་ནི་འོད་གསལ་ཞིང་ཀུན་ནས་དག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །“འཇིག་རྟེན་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །“སྐྱོང་བར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་སྤྱོད་པ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་མཚམས་བཟུང་སྟེ་སྲུང་བའོ། །“ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ངོ་ཚ་བར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱིས་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིས་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པས་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པའོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། “གང་ཞིག་ངོ་ཚ་བར་བྱ་བས་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ངོ་ཚ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། །” “ཁྲེལ་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲེལ་བར་བྱ་བས་ཁྲེལ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིས་ཁྲེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཁྲེལ་ཡོད་པའོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། “གང་ཞིག་ཁྲེལ་བར་བྱ་བས་ཁྲེལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ཁྲེལ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ། །” තත්ථ අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී, බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං. අත්තාධිපතෙය්‍යා හිරී, ලොකාධිපතෙය්‍යං ඔත්තප්පං. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං. དེ་གཉིས་ལས་ནང་གི་ཀུན་སློང་ཅན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན་ལ། ཕྱིའི་ཀུན་སློང་ཅན་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པའོ། །བདག་ཉིད་བདག་པོར་བྱེད་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པའོ། །ངོ་ཚ་བའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན་ལ། འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པའོ། །གུས་པ་དང་བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན་ལ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་པ་དང་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པའོ།། තත්ථ අජ්ඣත්තසමුට්ඨානං හිරිං චතූහි කාරණෙහි සමුට්ඨාපෙති – ජාතිං පච්චවෙක්ඛිත්වා, වයං පච්චවෙක්ඛිත්වා, සූරභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා, බාහුසච්චං පච්චවෙක්ඛිත්වා. කථං? ‘‘පාපකරණං නාමෙතං න ජාතිසම්පන්නානං කම්මං, හීනජච්චානං කෙවට්ටාදීනං කම්මං, මාදිසස්ස ජාතිසම්පන්නස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං තාව ජාතිං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං [Pg.151] සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං දහරෙහි කත්තබ්බකම්මං, මාදිසස්ස වයෙ ඨිතස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං වයං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං දුබ්බලජාතිකානං කම්මං, මාදිසස්ස සූරභාවසම්පන්නස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං සූරභාවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. තථා ‘‘පාපකරණං නාමෙතං අන්ධබාලානං කම්මං, න පණ්ඩිතානං, මාදිසස්ස පණ්ඩිතස්ස බහුස්සුතස්ස ඉදං කම්මං කාතුං න යුත්ත’’න්ති එවං බාහුසච්චං පච්චවෙක්ඛිත්වා පාණාතිපාතාදිපාපකම්මං අකරොන්තො හිරිං සමුට්ඨාපෙති. එවං අජ්ඣත්තසමුට්ඨානං හිරිං චතූහි කාරණෙහි සමුට්ඨාපෙති. සමුට්ඨාපෙත්වා ච පන අත්තනො චිත්තෙ හිරිං පවෙසෙත්වා පාපකම්මං න කරොති. එවං හිරී අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා නාම හොති. དེ་ལ་ནང་གི་ཀུན་སློང་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་རྒྱུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དེ། རིགས་ལ་བརྟག་པ་དང་། ལོ་ཚོད་ལ་བརྟག་པ་དང་། དཔའ་བའི་ཉིད་ལ་བརྟག་པ་དང་། མང་དུ་ཐོས་པ་ལ་བརྟག་པའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་མ་ཡིན་གྱི། རིགས་དམའ་བའི་ཉ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་བྱ་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་རིགས་ལ་བརྟག་ནས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་པས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་“སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བྱིས་པ་གཞོན་ནུ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་ལས་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་ལོ་ཚོད་འདི་ལ་གནས་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་བྱ་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ལོ་ཚོད་ལ་བརྟག་ནས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་པས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་“སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྟོབས་མེད་པའི་རིགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་དཔའ་བའི་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་བྱ་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་དཔའ་བའི་ཉིད་ལ་བརྟག་ནས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་པས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་“སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ལོང་བ་དང་བྱིས་པ་བླུན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཡིན་གྱི། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་མཁས་པ་མང་དུ་ཐོས་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་བྱ་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་མང་དུ་ཐོས་པ་ལ་བརྟག་ནས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་པས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ནང་གི་ཀུན་སློང་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །བསྐྱེད་ནས་ཀྱང་རང་གི་སེམས་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བཅུག་སྟེ་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་ནང་གི་ཀུན་སློང་ཅན་ཞེས་བྱའོ།། කථං ඔත්තප්පං බහිද්ධාසමුට්ඨානං නාම? ‘‘සචෙ ත්වං පාපකම්මං කරිස්සසි, චතූසු පරිසාසු ගරහප්පත්තො භවිස්සසි. ཇི་ལྟར་ན་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི་ཕྱིའི་ཀུན་སློང་ཅན་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། “གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་ན། འཁོར་བཞིའི་ནང་དུ་སྨད་པར་འགྱུར་རོ།། ‘‘ගරහිස්සන්ති තං විඤ්ඤූ, අසුචිං නාගරිකො යථා; වජ්ජිතො සීලවන්තෙහි, කථං භික්ඛු කරිස්සසී’’ති. – “གྲོང་ཁྱེར་པས་ནི་མི་གཙང་སྤོང་བ་བཞིན། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་སྨོད་པར་འགྱུར། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པས་ཡོངས་སུ་སྤངས་པ་ན། །དགེ་སློང་ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་བྱེད་པར་འགྱུར། །”ཞེས་སོ།། පච්චවෙක්ඛන්තො හි බහිද්ධාසමුට්ඨිතෙන ඔත්තප්පෙන පාපකම්මං න කරොති. එවං ඔත්තප්පං බහිද්ධාසමුට්ඨානං නාම හොති. དེ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་ཕྱི་ནས་བྱུང་བའི་ཁྲེལ་ཡོད་པས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི་ཕྱིའི་ཀུན་སློང་ཅན་ཞེས་བྱའོ།། කථං හිරී අත්තාධිපතෙය්‍යා නාම? ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො අත්තානං අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා ‘‘මාදිසස්ස සද්ධාපබ්බජිතස්ස බහුස්සුතස්ස ධුතවාදිස්ස න යුත්තං පාපකම්මං කාතු’’න්ති පාපකම්මං න කරොති. එවං හිරී අත්තාධිපතෙය්‍යා නාම හොති. තෙනාහ භගවා – ཇི་ལྟར་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་བདག་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། འདིར་རིགས་ཀྱི་བུ་ཁ་ཅིག་བདག་ཉིད་བདག་པོ་དང་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ། “བདག་འདྲ་བའི་དད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མང་དུ་ཐོས་པ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྨྲ་བ་ཞིག་གིས་སྡིག་པའི་ལས་བྱ་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་བདག་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘සො අත්තානංයෙව අධිපතිං කරිත්වා අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධමත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 3.40). “དེ་ནི་བདག་ཉིད་ཁོ་ན་བདག་པོར་བྱས་ནས་མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་ལ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་སྤོང་ཞིང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་སྒོམ་སྟེ། བདག་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་འཛིན་ཏོ། །”ཞེས་སོ།། කථං ඔත්තප්පං ලොකාධිපතෙය්‍යං නාම? ඉධෙකච්චො කුලපුත්තො ලොකං අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා පාපකම්මං න කරොති. යථාහ – ཇི་ལྟར་ན་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། འདིར་རིགས་ཀྱི་བུ་ཁ་ཅིག་འཇིག་རྟེན་བདག་པོ་དང་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། །ཇི་སྐད་གསུངས་པ་བཞིན་ཏེ། ‘‘මහා ඛො පනායං ලොකසන්නිවාසො. මහන්තස්මිං ඛො පන ලොකසන්නිවාසෙ සන්ති සමණබ්‍රාහ්මණා ඉද්ධිමන්තො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනො[Pg.152], තෙ දූරතොපි පස්සන්ති, ආසන්නාපි න දිස්සන්ති, චෙතසාපි චිත්තං පජානන්ති, තෙපි මං එවං ජානිස්සන්ති ‘පස්සථ භො ඉමං කුලපුත්තං, සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො වොකිණ්ණො විහරති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති. සන්ති දෙවතා ඉද්ධිමන්තිනියො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනියො, තා දූරතොපි පස්සන්ති, ආසන්නාපි න දිස්සන්ති, චෙතසාපි චිත්තං පජානන්ති, තාපි මං එවං ජානිස්සන්ති ‘පස්සථ භො ඉමං, කුලපුත්තං, සද්ධා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො වොකිණ්ණො විහරති පාපකෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති. සො ලොකංයෙව අධිපතිං කත්වා අකුසලං පජහතී’’ති (අ. නි. 3.40). “འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་འདི་ནི་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ། ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་འདི་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཡོད་དེ། དེ་དག་གིས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་མཐོང་ཞིང་། ཉེ་བར་ཡོད་ཀྱང་མི་མངོན་ལ། སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་སེམས་ཤེས་སོ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་བདག་ལ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། ‘ཀྱེ་ཧོ་ རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལ་ལྟོས་ཤིག དད་པས་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བཞིན་དུ། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ชོས་རྣམས་དང་འདྲེས་ཤིང་གནས་སོ།’ ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་ཡོད་དེ། དེ་དག་གིས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་མཐོང་ཞིང་། ཉེ་བར་ཡོད་ཀྱང་མི་མངོན་ལ། སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་སེམས་ཤེས་སོ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་བདག་ལ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། ‘ཀྱེ་ཧོ་ རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལ་ལྟོས་ཤིག དད་པས་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བཞིན་དུ། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་འདྲེས་ཤིང་གནས་སོ།’ ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། དེས་འཇིག་རྟེན་ཉིད་བདག་པོར་བྱས་ནས་མི་དགེ་བ་སྤོང་ངོ་།” ཞེས་སོ། එවං ලොකාධිපතෙය්‍යං ඔත්තප්පං. དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པའི་ཁྲེལ་ཡོད་དོ། ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතාති එත්ථ ලජ්ජාති ලජ්ජනාකාරො, තෙන සභාවෙන සණ්ඨිතා හිරී. භයන්ති අපායභයං, තෙන සභාවෙන සණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. තදුභයං පාපපරිවජ්ජනෙ පාකටං හොති. තත්ථ යථා ද්වීසු අයොගුළෙසු එකො සීතලො භවෙය්‍ය ගූථමක්ඛිතො, එකො උණ්හො ආදිත්තො. තෙසු යථා සීතලං ගූථමක්ඛිතත්තා ජිගුච්ඡන්තො විඤ්ඤුජාතිකො න ගණ්හාති, ඉතරං දාහභයෙන, එවං පණ්ඩිතො ලජ්ජාය ජිගුච්ඡන්තො පාපං න කරොති, ඔත්තප්පෙන අපායභීතො පාපං න කරොති. එවං ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. “‘ངོ་ཚ་བའི་རང་བཞིན་ལ་གནས་པ་’ ཞེས་པའི་ཚིག་འདིར། ‘ངོ་ཚ་བ་’ ནི་ངོ་ཚ་བའི་རྣམ་པ་སྟེ། རང་བཞིན་དེས་ལེགས་པར་གནས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན། ‘འཇིགས་པ་’ ནི་ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་སྟེ། རང་བཞིན་དེས་ལེགས་པར་གནས་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡིན། དེ་གཉིས་ཀ་སྡིག་པ་སྤོང་བ་ལ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་དཔེར་ན། ལྕགས་གོང་གཉིས་ལས་གཅིག་ནི་བསིལ་ཞིང་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པ་ཡིན་ལ། གཅིག་ནི་ཚ་ཞིང་འབར་བ་ཡིན་པར་གྱུར་ན། དེ་གཉིས་ལས་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་བསིལ་བ་དེ་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱུག་བྲོ་བས་མི་ལེན་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་ཚིག་པའི་འཇིགས་པས་མི་ལེན་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་མཁས་པས་ངོ་ཚ་བས་སྐྱུག་བྲོ་བར་བྱས་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་ཅིང་། ཁྲེལ་ཡོད་པས་ངན་སོང་གི་འཇིགས་པས་སྐྲག་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་བའི་རང་བཞིན་ལ་གནས་པ་ཡིན་ལ། ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི་འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ།” කථං සප්පතිස්සවලක්ඛණා හිරී, වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං? එකච්චො හි ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සත්ථුමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණාති චතූහි කාරණෙහි තත්ථ ගාරවෙන සප්පතිස්සවලක්ඛණං හිරිං සමුට්ඨාපෙත්වා පාපං න කරොති, එකච්චො අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයන්ති චතූහි කාරණෙහි වජ්ජතො භායන්තො වජ්ජභීරුකභයදස්සාවිලක්ඛණං ඔත්තප්පං සමුට්ඨාපෙත්වා පාපං න කරොති. එත්ථ ච අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා හිරොත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන නෙසං කදාචි අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයොගො. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. “ཇི་ལྟར་ན་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་གུས་ཞབས་དང་ལྡན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བར་འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་པར་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ཞེ་ན། འགའ་ཞིག་ནི་རིགས་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། སྟོན་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། བགོ་སྐལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་སྟེ། རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་དེ་དག་ལ་གུས་པས་གུས་ཞབས་དང་ལྡན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ། འགའ་ཞིག་ནི་བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་སྟེ། རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལས་སྐྲག་ཅིང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བར་འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་པར་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་བསྐྱེད་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ། འདིར་ནི་ནང་ནས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དག་གི་གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་གསལ་བའི་དངོས་པོས་གསུངས་སོ། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནམ་ཡང་ཕན་ཚུན་མི་ལྡན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ངོ་ཚ་བ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་། སྡིག་པ་ལ་འཇིགས་པ་ལ་ངོ་ཚ་མེད་པ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།” ඉමෙ [Pg.153] චෙ, භික්ඛවෙ, ද්වෙ සුක්කා ධම්මා ලොකං න පාලෙය්‍යුන්ති භික්ඛවෙ, ඉමෙ ද්වෙ අනවජ්ජධම්මා යදි ලොකං න රක්ඛෙය්‍යුං, ලොකපාලකා යදි න භවෙය්‍යුං. නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතාති ඉධ ඉමස්මිං ලොකෙ ජනිකා මාතා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති ගරුචිත්තීකාරවසෙන න පඤ්ඤායෙථ, ‘‘අයං මාතා’’ති න ලබ්භෙය්‍ය. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. මාතුච්ඡාති මාතුභගිනී. මාතුලානීති මාතුලභරියා. ගරූනන්ති මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨභාතුආදීනං ගරුට්ඨානියානං. සම්භෙදන්ති සඞ්කරං, මරියාදභෙදං වා. යථා අජෙළකාතිආදීහි උපමං දස්සෙති. එතෙ හි සත්තා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති වා ‘‘මාතුච්ඡා’’ති වා ගරුචිත්තීකාරවසෙන න ජානන්ති, යං වත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නා, තත්ථපි විප්පටිපජ්ජන්ති. තස්මා උපමං ආහරන්තො අජෙළකාදයො ආහරි. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා අජෙළකාදයො තිරච්ඡානා හිරොත්තප්පරහිතා මාතාදිසඤ්ඤං අකත්වා භින්නමරියාදා සබ්බත්ථ සම්භෙදෙන වත්තන්ති, එවමයං මනුස්සලොකො යදි ලොකපාලකධම්මා න භවෙය්‍යුං, සබ්බත්ථ සම්භෙදෙන වත්තෙය්‍ය. යස්මා පනිමෙ ලොකපාලකධම්මා ලොකං පාලෙන්ති, තස්මා නත්ථි සම්භෙදොති. “‘དགེ་སློང་དག་ གལ་ཏེ་དཀར་པོའི་ཆོས་འདི་གཉིས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མ་བསྐྱངས་ན།’ ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དག་ གལ་ཏེ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་འདི་གཉིས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མ་བསྲུངས་ན། འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བ་དག་ཏུ་མ་གྱུར་ནའོ། ‘འདི་ན་མ་ཞེས་པ་མི་མངོན་པར་འགྱུར་རོ།’ ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་མ་ལ། ‘འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན།’ ཞེས་གུས་བཀུར་གྱི་དབང་གིས་མི་མངོན་པར་འགྱུར་ཞིང་། ‘འདི་ནི་མ་ཡིན།’ ཞེས་མི་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ‘མ་ཁུ་མོ་’ ཞེས་པ་ནི་མའི་སྲིང་མོའོ། ‘ཞང་པོའི་ཆུང་མ་’ ཞེས་པ་ནི་ཞང་པོའི་ཆུང་མའོ། ‘བླ་མ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་ཕ་ཆེན་པོ་དང་། ཕ་ཆུང་ངུ་དང་། ཕུ་བོ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་གུས་པར་བྱ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། ‘འདྲེས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་འཆོལ་བ་ཉིད་དམ། མཚམས་འདས་པ་ཉིད་དོ། ‘དཔེར་ན་ར་ལུག་བཞིན་དུ།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དཔེ་སྟོན་ཏོ། སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་ནི་ ‘འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན།’ ནམ། ‘འདི་ནི་མ་ཁུ་མོ་ཡིན།’ ཞེས་གུས་བཀུར་གྱི་དབང་གིས་མི་ཤེས་ལ། གཞི་གང་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་དེ་ལའང་ལོག་པར་སྤྱོད་དོ། དེའི་ཕྱིར་དཔེ་འདྲེན་པར་བཞེད་ནས་ར་ལུག་ལ་སོགས་པ་དྲངས་སོ། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་ར་ལུག་ལ་སོགས་པའི་དུད་འགྲོ་རྣམས་ནི་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་မེད་པས། མ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་མི་བྱེད་པར་མཚམས་འདས་ཏེ་ཐམས་ཅད་དུ་འཆོལ་བར་སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་མིའི་འཇིག་རྟེན་འདིའང་གལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བའི་ཆོས་རྣམས་མེད་ན། ཐམས་ཅད་དུ་འཆོལ་བར་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རོ། འོན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བའི་ཆོས་འདི་དག་གིས་འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར། འཆོལ་བ་མེད་དོ་ཞེས་བྱའོ།” ගාථාසු යෙසං චෙ හිරිඔත්තප්පන්ති චෙති නිපාතමත්තං. යෙසං සත්තානං හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච සබ්බදාව සබ්බකාලමෙව න විජ්ජති න උපලබ්භති. වොක්කන්තා සුක්කමූලා තෙති තෙ සත්තා කුසලමූලපච්ඡෙදාවහස්සාපි කම්මස්ස කරණතො කුසලකම්මානං පතිට්ඨානභූතානං හිරොත්තප්පානමෙව වා අභාවතො කුසලතො වොක්කමිත්වා, අපසක්කිත්වා, ඨිතත්තා වොක්කන්තා සුක්කමූලා, පුනප්පුනං ජායනමීයනසභාවත්තා ජාතිමරණගාමිනො සංසාරං නාතිවත්තන්තීති අත්ථො. “ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། ‘གང་དག་ལ་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་’ ཅེས་པའི་ཚིག་འདིར། ‘ཅེ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། སེམས་ཅན་གང་དག་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དག་རྟག་ཏུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་ཅིང་མི་རྙེད་པའོ། ‘དཀར་པོའི་རྩ་བ་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་’ ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དེ་དག་ནི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། དགེ་བ་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་ཤིང་གྱེད་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། དཀར་པོའི་རྩ་བ་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་ཡིན་ལ། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་ཞིང་འཆི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་སྐྱེ་ཤི་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་འཁོར་བ་ལས་མི་འདའོ། ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།” යෙසඤ්ච හිරිඔත්තප්පන්ති යෙසං පන පරිසුද්ධමතීනං සත්තානං හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති ඉමෙ ධම්මා සදා සබ්බකාලං රත්තින්දිවං නවමජ්ඣිමත්ථෙරකාලෙසු සම්මා උපගම්ම ඨිතා පාපා ජිගුච්ඡන්තා භායන්තා තදඞ්ගාදිවසෙන පාපං පජහන්තා. විරූළ්හබ්‍රහ්මචරියාති සාසනබ්‍රහ්මචරියෙ මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙ ච විරූළ්හං ආපන්නා, අග්ගමග්ගාධිගමෙන සබ්බසො සන්තකිලෙසතාය සන්තගුණතාය වා සන්තො, පුනබ්භවස්ස ඛෙපිතත්තා ඛීණපුනබ්භවා හොන්තීති. “‘གང་དག་ལ་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་’ ཞེས་པ་ནི། བློ་གྲོས་ཡོངས་སུ་དག་པའི་སེམས་ཅན་གང་དག་ལ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་སྟེ་ཆོས་འདི་དག་ནི། རྟག་ཏུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཉིན་མཚན་ཀུན་དང་། གསར་བུ་དང་། བར་མ་དང་། གནས་བརྟན་གྱི་དུས་རྣམས་སུ་ལེགས་པར་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་། སྡིག་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་འཇིགས་པས་རེ་ཞིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྡིག་པ་སྤོང་བཞིན་དུ་གནས་སོ། ‘ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འཕེལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི། བསྟན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་ལ་འཕེལ་བར་གྱུར་ཅིང་། ལམ་གྱི་མཆོག་ཐོབ་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་རམ། ཞི་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཞི་བ་དང་། ཡང་སྲིད་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཡང་སྲིད་ཟད་པར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ།” පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 6. අජාතසුත්තවණ්ණනා ༦. མ་སྐྱེས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 43. ඡට්ඨෙ [Pg.154] අත්ථි, භික්ඛවෙති කා උප්පත්ති? එකදිවසං කිර භගවතා අනෙකපරියායෙන සංසාරෙ ආදීනවං පකාසෙත්වා තදුපසමනාදිවසෙන නිබ්බානපටිසංයුත්තාය ධම්මදෙසනාය කතාය භික්ඛූනං එතදහොසි ‘‘අයං සංසාරො භගවතා අවිජ්ජාදීහි කාරණෙහි සහෙතුකො වුත්තො, නිබ්බානස්ස පන තදුපසමස්ස න කිඤ්චි කාරණං වුත්තං, තයිදං අහෙතුකං කථං සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන උපලබ්භතී’’ති. අථ භගවා තෙසං භික්ඛූනං විමතිවිධමනත්ථඤ්චෙව, ‘‘ඉධ සමණබ්‍රාහ්මණානං ‘නිබ්බානං නිබ්බාන’න්ති වාචාවත්ථුමත්තමෙව, නත්ථි හි පරමත්ථතො නිබ්බානං නාම අනුපලබ්භමානසභාවත්තා’’ති ලොකායතිකාදයො විය විප්පටිපන්නානං බහිද්ධා ච පුථුදිට්ඨිගතිකානං මිච්ඡාවාදභඤ්ජනත්ථඤ්ච, අමතමහානිබ්බානස්ස පරමත්ථතො අත්ථිභාවදීපනත්ථං තස්ස ච නිස්සරණභාවාදිආනුභාවවන්තතාදීපනත්ථං පීතිවෙගෙන උදානවසෙන ඉදං සුත්තං අභාසි. තථා හි ඉදං සුත්තං උදානෙපි (උදා. 72-74) සඞ්ගීතං. ༤༣. “མདོ་དྲུག་པ་ ‘དགེ་སློང་དག་ ཡོད་དོ།’ ཞེས་པ་ལ། གླེང་གཞི་ནི་གང་ཞེ་ན། འདི་སྐད་ཐོས་ཏེ། ཉིན་གཅིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་གྲངས་དུ་མས་འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་མཛད་དེ། དེ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བཤད་པ་མཛད་པ་ན། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་འདི་སྙམ་དུ་སེམས་པ་སྐྱེས་ཏེ། ‘འཁོར་བ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པར་གསུངས་ལ། དེ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ནི་རྒྱུ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་གསུངས་པས། དེ་ལྟ་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་རྒྱུ་མེད་པ་ཡིན་ནམ། དོན་དམ་པ་བདེན་པའི་དངོས་པོར་ཇི་ལྟར་ན་དམིགས་པར་འགྱུར།’ ཞེས་སོ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ‘འདི་ན་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ།” ཞེས་སྨྲ་བ་ནི་ཚིག་གི་གཞི་ཙམ་ཞིག་སྟེ། དམིགས་སུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ།’ ཞེས་འཇིག་རྟེན་རྒྱང་ཕན་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་དང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་ལྟ་བ་སྣ་ཚོགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དང་། འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དགའ་བའི་ཤུགས་ཀྱིས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་མདོ་འདི་ནི་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ་ཉིད་དུའང་བསྡུས་སོ།” තත්ථ අත්ථීති විජ්ජති පරමත්ථතො උපලබ්භති. අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතන්ති සබ්බානිපි පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. අථ වා වෙදනාදයො විය හෙතුපච්චයසමවායසඞ්ඛාතාය කාරණසාමග්ගියා න ජාතං න නිබ්බත්තන්ති අජාතං. කාරණෙන විනා සයමෙව න භූතං න පාතුභූතං න උප්පන්නන්ති අභූතං. එවං අජාතත්තා අභූතත්තා ච යෙන කෙනචි කාරණෙන න කතන්ති අකතං. ජාතභූතකතසභාවො ච නාමරූපාදීනං සඞ්ඛතධම්මානං හොති, න අසඞ්ඛතසභාවස්ස නිබ්බානස්සාති දස්සනත්ථං අසඞ්ඛතන්ති වුත්තං. පටිලොමතො වා සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං, තථා න සඞ්ඛතං, සඞ්ඛතලක්ඛණරහිතන්ති ච අසඞ්ඛතන්ති එවං අනෙකෙහි කාරණෙහි නිබ්බත්තිතභාවෙ පටිසිද්ධෙ ‘‘සියා නු ඛො එකෙනෙව කාරණෙන කත’’න්ති ආසඞ්කායං ‘‘න කෙනචි කත’’න්ති දස්සනත්ථං ‘‘අකත’’න්ති වුත්තං. එවං අප්පච්චයම්පි සමානං ‘‘සයමෙව නු ඛො ඉදං භූතං පාතුභූත’’න්ති ආසඞ්කායං තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘අභූත’’න්ති වුත්තං. අයඤ්ච එතස්ස අසඞ්ඛතාකතාභූතභාවො සබ්බෙන සබ්බං අජාතිධම්මත්තාති දස්සෙතුං ‘‘අජාත’’න්ති වුත්තන්ති. එවමෙතෙසං චතුන්නම්පි පදානං සාත්ථකභාවො වෙදිතබ්බො. “དེ་ལ་ ‘ཡོད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པ་སྟེ། དོན་དམ་པར་དམིགས་པའོ། ‘མ་སྐྱེས་པ། མ་བྱུང་བ། མ་བྱས་པ། འདུས་མ་བྱས་པ་’ ཞེས་པའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ནི་ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་སུ་གྱུར་པ་དག་གོ། ཡང་ན། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་འདུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུ་ཚོགས་པ་ལས་མ་སྐྱེས་ཤིང་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ ‘མ་སྐྱེས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། རྒྱུ་མེད་པར་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་མ་བྱུང་ཞིང་། མངོན་དུ་མ་གྱུར་ལ། མ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ ‘མ་བྱུང་པ་’ ཞེས་བྱའོ། དེ་ལྟར་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དང་མ་བྱུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། རྒྱུ་གང་ཡང་རུང་བས་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་ ‘མ་བྱས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། སྐྱེས་པ་དང་། བྱུང་བ་དང་། བྱས་པའི་རང་བཞིན་ནི་མིང་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡོད་ཀྱི། འདུས་མ་བྱས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘འདུས་མ་བྱས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་བྱས་པ་ནི་འདུས་བྱས་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་མ་བྱས་ཤིང་འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ ‘འདུས་མ་བྱས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། དེ་ལྟར་རྒྱུ་དུ་མས་གྲུབ་པའི་དངོས་པོ་བཀག་པ་ན། ‘རྒྱུ་གཅིག་ཁོ་ནས་བྱས་པ་ཡིན་ནམ་སྙམ་དུ་དོགས་པ་ལ།’ ‘གང་གིས་ཀྱང་མ་བྱས་སོ།’ ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘མ་བྱས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་རྐྱེན་မེད་པ་ཡིན་ཡང་། ‘རང་ཉིད་ཁོ་ནས་འདི་བྱུང་ཞིང་མངོན་དུ་གྱུར་ཏམ་སྙམ་དུ་དོགས་པ་ལ།’ དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། ‘མ་བྱུང་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདིའི་འདུས་མ་བྱས་པ་དང་། མ་བྱས་པ་དང་། མ་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་འདི་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘མ་སྐྱེས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་ཚིག་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།” ඉති [Pg.155] භගවා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති පරමත්ථතො නිබ්බානස්ස අත්ථිභාවං වත්වා තත්ථ හෙතුං දස්සෙන්තො ‘‘නො චෙතං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තස්සායං සඞ්ඛෙපො – භික්ඛවෙ, යදි අජාතාදිසභාවා අසඞ්ඛතා ධාතු න අභවිස්ස න සියා, ඉධ ලොකෙ ජාතාදිසභාවස්ස රූපාදික්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතස්ස සඞ්ඛාරගතස්ස නිස්සරණං අනවසෙසවට්ටුපසමො න පඤ්ඤායෙය්‍ය න උපලබ්භෙය්‍ය න සම්භවෙය්‍ය. නිබ්බානඤ්හි ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානා සම්මාදිට්ඨිආදයො අරියමග්ගධම්මා අනවසෙසතො කිලෙසෙ සමුච්ඡින්දන්ති, තෙනෙත්ථ සබ්බස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස අප්පවත්ති අපගමො නිස්සරණං පඤ්ඤායති. “དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ ‘དགེ་སློང་དག་ མ་སྐྱེས་པ། མ་བྱུང་བ། མ་བྱས་པ། འདུས་མ་བྱས་པ་ནི་ཡོད་དོ།’ ཞེས་དོན་དམ་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་ནས། དེ་ལ་རྒྱུ་སྟོན་པར་བཞེད་ནས་ ‘དགེ་སློང་དག་ གལ་ཏེ་འདི་...’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེའི་བསྡུས་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག་ གལ་ཏེ་མ་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་འདི་མེད་པར་གྱུར་ན། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མ་ལུས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་མི་མངོན་ཞིང་། མི་རྙེད་ལ། མི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མ་ལུས་པར་ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་མི་སྐྱེ་བ་དང་། བྲལ་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་ནི་མངོན་ནོ།” එවං බ්‍යතිරෙකවසෙන නිබ්බානස්ස අත්ථිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි අන්වයවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා ච ඛො’’තිආදි වුත්තං, තං වුත්තත්ථමෙව. එත්ථ ච යස්මා ‘‘අපච්චයා ධම්මා, අසඞ්ඛතා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 7, 8). අත්ථි, භික්ඛවෙ, තදායතනං, යත්ථ නෙව පථවී (උදා. 71). ඉදම්පි ඛො ඨානං දුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො (මහාව. 7; ම. නි. 1.281). අසඞ්ඛතඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි අසඞ්ඛතගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්තිආදීහි (සං. නි. 4.366) අනෙකෙහි සුත්තපදෙහි ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාත’’න්ති ඉමිනාපි සුත්තෙන නිබ්බානධාතුයා පරමත්ථතො සබ්භාවො සබ්බලොකං අනුකම්පමානෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන දෙසිතො, තස්මා න පටික්ඛිපිතබ්බං. තත්ථ අප්පච්චක්ඛකාරීනම්පි විඤ්ඤූනං කඞ්ඛා වා විමති වා නත්ථි එව. යෙ පන අබුද්ධිපුග්ගලා, තෙසං විමතිවිනොදනත්ථං අයමෙත්ථ අධිප්පායනිද්ධාරණමුඛෙන යුත්තිවිචාරණා – යථා පරිඤ්ඤෙය්‍යතාය සඋත්තරානං කාමානං රූපානඤ්ච පටිපක්ඛභූතං තබ්බිධුරසභාවං නිස්සරණං පඤ්ඤායති, එවං තංසභාවානං සබ්බෙසං සඞ්ඛතධම්මානං පටිපක්ඛභූතෙන තබ්බිධුරසභාවෙන නිස්සරණෙන භවිතබ්බං. යඤ්චෙතං නිස්සරණං, සා අසඞ්ඛතා ධාතු. කිඤ්ච භිය්‍යො, සඞ්ඛතධම්මාරම්මණං විපස්සනාඤාණං අපි අනුලොමඤාණං කිලෙසෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පජහිතුං න සක්කොති, තථා සම්මුතිසච්චාරම්මණං පඨමජ්ඣානාදීසු ඤාණං වික්ඛම්භනවසෙනෙව කිලෙසෙ පජහති, න සමුච්ඡෙදවසෙන. ඉති සඞ්ඛතධම්මාරම්මණස්ස සම්මුතිසච්චාරම්මණස්ස ච ඤාණස්ස කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පහානෙ අසමත්ථභාවතො තෙසං සමුච්ඡෙදප්පහානකරස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස තදුභයවිපරීතසභාවෙන ආරම්මණෙන භවිතබ්බං[Pg.156], සා අසඞ්ඛතා ධාතු. තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති ඉදං නිබ්බානස්ස පරමත්ථතො අත්ථිභාවජොතකවචනං අවිපරීතත්ථං භගවතා භාසිතත්තා. යඤ්හි භගවතා භාසිතං, තං අවිපරීතත්ථං පරමත්ථන්ති යථා තං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති (ධ. ප. 277-279; චූළනි. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 56). තථා නිබ්බානසද්දො කත්ථචි විසයෙ යථාභූතපරමත්ථවිසයො උපචාරවුත්තිසබ්භාවතො සෙය්‍යථාපි සීහසද්දො. අථ වා අත්ථෙව පරමත්ථතො අසඞ්ඛතාධාතු ඉතරතබ්බිපරීතවිනිමුත්තසභාවත්තා සෙය්‍යථාපි පථවීධාතු වෙදනාති. එවමාදීහි නයෙහි යුත්තිතොපි අසඞ්ඛතාය ධාතුයා පරමත්ථතො අත්ථිභාවො වෙදිතබ්බො. དེ་ལྟར་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་མྱང་འདས་ཡོད་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གང་གི་ཕྱིར་ན་"ཞེས་སོགས་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། འདིར་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་ན། "རྐྱེན་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་རྣམས་"ཞེས་དང་། "དགེ་སློང་དག། ས་མེད་པ་... དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་ཡོད་དོ།།" ཞེས་དང་། "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། གནས་འདི་ཡང་མཐོང་བར་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་དང་། "དགེ་སློང་དག། ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་དང་། འདུས་མ་བྱས་པར་བགྲོད་པའི་ལམ་བསྟན་པར་བྱའོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ཚིག་དུ་མ་དང་། "དགེ་སློང་དག། མ་སྐྱེས་པ་ཡོད་དོ།།" ཞེས་པའི་མདོ་འདིས་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་མཛད་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་དོན་དམ་པར་ཡོད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལ་བསྙོན་པར་མི་བྱའོ།། དེ་ལ་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ལའང་ཐེ་ཚོམ་མམ་ཡིད་གཉིས་གཏན་ནས་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་བློ་གྲོས་མི་ལྡན་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར། འདིར་དགོངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རིགས་པས་དཔྱད་པ་འདི་ལྟར་ཏེ། དཔེར་ན། ཡོངས་སུ་ཤེས་བྱ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་གོང་མ་དང་བཅས་པའི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་ཅིང་། དེ་དག་དང་ཤིན་ཏུ་མི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མཐོང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་དེ་ལྟ་བུ་ཅན་གྱི་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་ཅིང་། དེ་དག་དང་ཤིན་ཏུ་མི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་སོ།། གཞན་ཡང་། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སམ། རྗེས་མཐུན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཆད་པའི་སྒོ་ནས་སྤོང་མི་ནུས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ནར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་གི། རྣམ་པར་ཆད་པའི་སྒོ་ནས་སྤོང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ལ་དམིགས་པ་དང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཆད་པར་སྤོང་བ་ལ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་རྣམ་པར་ཆད་པར་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པ་ནི་དེ་གཉིས་ལས་བཟློག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་དགོས་ཏེ། དེ་ནི་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ "དགེ་སློང་དག། མ་སྐྱེས་པ། མ་བྱུང་བ། མ་བྱས་པ། འདུས་མ་བྱས་པ་ཞིག་ཡོད་དོ།།" ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་མྱང་འདས་དོན་དམ་པར་ཡོད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གང་གི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་དམ་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པའོ།། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ།། ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་བདག་མེད་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་མྱང་འདས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཡུལ་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་དོན་དམ་པའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ཏེ། ཉེ་བར་བཏགས་པའི་འཇུག་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དཔེར་ན་སེང་གེའི་སྒྲ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན། དོན་དམ་པར་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་དེ། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དཔེར་ན་ས་ཁམས་དང་ཚོར་བ་བཞིན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་དོན་དམ་པར་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු ජාතන්ති ජායනට්ඨෙන ජාතං, ජාතිලක්ඛණප්පත්තන්ති අත්ථො. භූතන්ති භවනට්ඨෙන භූතං, අහුත්වා සම්භූතන්ති අත්ථො. සමුප්පන්නන්ති සහිතභාවෙන උප්පන්නං, සහිතෙහි ධම්මෙහි ච උප්පන්නන්ති අත්ථො. කතන්ති කාරණභූතෙහි පච්චයෙහි නිබ්බත්තිතං. සඞ්ඛතන්ති තෙහියෙව සමෙච්ච සම්භුය්‍ය කතන්ති සඞ්ඛතං, සබ්බමෙතං පච්චයනිබ්බත්තස්ස අධිවචනං. නිච්චසාරාදිවිරහිතතො අද්ධුවං. ජරාය මරණෙන ච එකන්තෙනෙව සඞ්ඝටිතං සංසට්ඨන්ති ජරාමරණසඞ්ඝාතං. ‘‘ජරාමරණසඞ්ඝට්ට’’න්තිපි පඨන්ති, ජරාය මරණෙන ච උපද්දුතං පීළිතන්ති අත්ථො. අක්ඛිරොගාදීනං අනෙකෙසං රොගානං නීළං කුලාවකන්ති රොගනීළං. සරසතො උපක්කමතො ච පභඞ්ගුපරමසීලතාය පභඞ්ගුරං. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། "སྐྱེས་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་པ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "བྱུང་བ་"ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བའི་དོན་གྱིས་བྱུང་བ་སྟེ། སྔོན་མེད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "ཀུན་ཏུ་སྐྱེས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་པའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་པ་སྟེ། ལྷན་ཅིག་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའོ།། "འདུས་བྱས་"ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་དེ་དག་ཉིད་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་བྱས་པས་འདུས་བྱས་ཏེ། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྐྱེན་གྱིས་བསྐྱེད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་མིང་ངོ།། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ "མི་བརྟན་པའོ།།" རྒ་བ་དང་འཆི་བ་གཉིས་དང་གཏན་དུ་འབྲེལ་ཞིང་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་ "རྒ་ཤིའི་ཚོགས་སོ།།" "རྒ་ཤིའི་གནོད་པ་"ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། རྒ་བ་དང་འཆི་བས་གཙེས་ཤིང་གནོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མིག་ནད་ལ་སོགས་པའི་ནད་དུ་མའི་ཚང་ངམ་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ནད་ཀྱི་ཚང་ངོ།།" རང་གི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་དང་རྩོལ་བའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ།།" චතුබ්බිධො ආහාරො ච තණ්හාසඞ්ඛාතා නෙත්ති ච පභවො සමුට්ඨානං එතස්සාති ආහාරනෙත්තිප්පභවං. සබ්බොපි වා පච්චයො ආහාරො. ඉධ පන තණ්හාය නෙත්තිග්ගහණෙන ගහිතත්තා තණ්හාවජ්ජා වෙදිතබ්බා. තස්මා ආහාරො ච නෙත්ති ච පභවො එතස්සාති ආහාරනෙත්තිප්පභවං. ආහාරො එව වා නයනට්ඨෙන පවත්තනට්ඨෙන නෙත්තීති එවම්පි ආහාරනෙත්තිප්පභවං. නාලං තදභිනන්දිතුන්ති තං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං එවං පච්චයාධීනවුත්තිකං, තතො එව අනිච්චං, දුක්ඛඤ්ච තණ්හාදිට්ඨීහි අභිනන්දිතුං අස්සාදෙතුං න යුත්තං. ཟས་རྣམ་པ་བཞི་དང་སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འདྲེན་བྱེད་དེ་གཉིས་ནི་འདིའི་འབྱུང་ཁུངས་སམ་ཀུན་འབྱུང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཟས་དང་འདྲེན་བྱེད་ལས་བྱུང་བའོ།།" ཡང་ན། རྐྱེན་ཐམས་ཅད་ནི་ཟས་ཞེས་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ "འདྲེན་བྱེད་" ཅེས་པའི་སྒྲས་སྲེད་པ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ན། ཟས་དང་འདྲེན་བྱེད་ནི་འདིའི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཟས་དང་འདྲེན་བྱེད་ལས་བྱུང་བའོ།།" ཡང་ན། ཟས་ཉིད་འདྲེན་པའི་དོན་དང་འཇུག་པའི་དོན་གྱིས་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་པས་ན། དེ་ལྟར་ཡང་ "ཟས་དང་འདྲེན་བྱེད་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་བྱའོ།། "དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་མི་རིགས་སོ་"ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་ཅིང་། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་མི་རྟག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་ལ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་རོ་མྱང་བར་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། තස්ස [Pg.157] නිස්සරණන්ති ‘‘ජාතං භූත’’න්තිආදිනා වුත්තස්ස තස්ස සක්කායස්ස නිස්සරණං නික්කමො අනුපසන්තසභාවස්ස රාගාදිකිලෙසස්ස සබ්බසඞ්ඛාරස්ස ච අභාවෙන තදුපසමභාවෙන පසත්ථභාවෙන ච සන්තං, තක්කඤාණස්ස අගොචරභාවතො අතක්කාවචරං, නිච්චට්ඨෙන ධුවං, තතො එව අජාතං අසමුප්පන්නං, සොකහෙතූනං අභාවතො අසොකං, විගතරාගාදිරජත්තා විරජං, සංසාරදුක්ඛට්ටිතෙහි පටිපජ්ජිතබ්බත්තා පදං, ජාතිආදිදුක්ඛධම්මානං නිරොධහෙතුතාය නිරොධො දුක්ඛධම්මානං, සබ්බසඞ්ඛාරානං උපසමහෙතුතාය සඞ්ඛාරූපසමො, තතො එව අච්චන්තසුඛතාය සුඛොති සබ්බපදෙහි අමතමහානිබ්බානමෙව ථොමෙති. එවං භගවා පඨමගාථාය බ්‍යතිරෙකවසෙන, දුතියගාථාය අන්වයවසෙන ච නිබ්බානං විභාවෙසි. "དེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་"ཞེས་པ་ནི། "སྐྱེས་པ་དང་བྱུང་བ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་འཇིག་ཚོགས་དེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་ཞིང་ཐར་པ་སྟེ། ཉེ་བར་མ་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་འདུ་བྱེད་མཐའ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་བསྔགས་པར་འོས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཞི་བའོ།།" རྟོག་གེའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའོ།།" རྟག་པའི་དོན་གྱིས་ "བརྟན་པའོ།།" དེའི་ཕྱིར་ཉིད་ "མ་སྐྱེས་པའོ།།" "ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པའོ།།" མྱ་ངན་གྱི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་ "མྱ་ངན་མེད་པའོ།།" འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ "རྡུལ་མེད་པའོ།།" འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཙེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "གོ་འཕང་ངོ།།" སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་འགག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ "འགོག་པའོ།།" འདུ་བྱེད་མཐའ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།།" དེའི་ཕྱིར་ཉིད་གཏན་དུ་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "བདེ་བའོ།།" ཞེས་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འཆི་མེད་ཆེན་པོ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་མཛད་དོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པས་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་མྱང་འདས་གསལ་བར་མཛད་དོ།། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 7. නිබ්බානධාතුසුත්තවණ්ණනා ༧. མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། 44. සත්තමෙ ද්වෙමාති ද්වෙ ඉමා. වානං වුච්චති තණ්හා, නික්ඛන්තං වානතො, නත්ථි වා එත්ථ වානං, ඉමස්මිං වා අධිගතෙ වානස්ස අභාවොති නිබ්බානං, තදෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සභාවධාරණට්ඨෙන ච ධාතූති නිබ්බානධාතු. යදිපි තස්සා පරමත්ථතො භෙදො නත්ථි, පරියායෙන පන පඤ්ඤායතීති තං පරියායභෙදං සන්ධාය ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, නිබ්බානධාතුයො’’ති වත්වා යථාධිප්පෙතප්පභෙදං දස්සෙතුං ‘‘සඋපාදිසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තණ්හාදීහි ඵලභාවෙන උපාදීයතීති උපාදි, ඛන්ධපඤ්චකං. උපාදියෙව සෙසොති උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙනාති සඋපාදිසෙසා, තදභාවතො අනුපාදිසෙසා. ༤༤. མདོ་བདུན་པ་ལས། "གཉིས་པོ་འདི་དག་"ཅེས་པ་ནི་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཅེས་པའོ།། སྲེད་པ་ལ་ "ཝཱ་ནཾ་" (འཆིང་བ་) ཞེས་བརྗོད་དེ། འཆིང་བ་དེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འདིར་འཆིང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འདི་ཐོབ་པ་ན་འཆིང་བ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ "ནིབྦཱ་ནཾ" (མྱང་འདས་) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དང་། རང་གི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་ "དབྱིངས་" ཞེས་བྱ་བས་ན། "མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་" ཞེས་བྱའོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལ་དོན་དམ་པར་དབྱེ་བ་མེད་ཀྱང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་སྣང་བའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། "དགེ་སློང་དག། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་འདི་གཉིས་ཡོད་དོ།།" ཞེས་གསུངས་ནས། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་འབྲས་བུའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕྱིར་ "ཉེ་བར་ལེན་པ་" ཞེས་བྱ་སྟེ། ཕུང་པོ་ལྔའི་ཚོགས་སོ།། "ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉིད་ལྷག་མ་" ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཉེ་བར་ལེན་པའི་ལྷག་མ་" ཞེས་བྱའོ།། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་ཏེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ "ལྷག་མ་དང་བཅས་པའོ།།" དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ "ལྷག་མ་མེད་པའོ།།" අරහන්ති ආරකකිලෙසො, දූරකිලෙසොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – "དགྲ་བཅོམ་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་རིང་དུ་གྱུར་པའམ། ཉོན་མོངས་པ་རྒྱང་རིང་དུ་སྤངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං හොති, ආරකාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, සංකිලෙසිකා පොනොබ්භවිකා, සදරා [Pg.158] දුක්ඛවිපාකා, ආයතිං ජාතිජරාමරණියා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං හොතී’’ති (ම. නි. 1.434). "དགེ་སློང་དག། ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དེའི་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན། ཡང་སྲིད་པར་བྱེད་པ། གདུང་བ་དང་བཅས་པ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན། ཕྱི་མར་སྐྱེ་རྒ་འཆི་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་རིང་དུ་སྤངས་པ་ཡིན་ནོ།། དགེ་སློང་དག། དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་སོ།། ඛීණාසවොති කාමාසවාදයො චත්තාරොපි ආසවා අරහතො ඛීණා සමුච්ඡින්නා පහීනා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති ඛීණාසවො. වුසිතවාති ගරුසංවාසෙපි අරියමග්ගෙපි දසසු අරියවාසෙසුපි වසි පරිවසි පරිවුට්ඨො වුට්ඨවාසො චිණ්ණචරණොති වුසිතවා. කතකරණීයොති පුථුජ්ජනකල්‍යාණකං උපාදාය සත්ත සෙඛා චතූහි මග්ගෙහි කරණීයං කරොන්ති නාම, ඛීණාසවස්ස සබ්බකරණීයානි කතානි පරියොසිතානි, නත්ථි උත්තරිං කරණීයං දුක්ඛක්ඛයාධිගමායාති කතකරණීයො. වුත්තම්පි චෙතං – "ཟག་པ་ཟད་པ་"ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟག་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཟད་ཅིང་། ཀུན་ཏུ་ཆད་པ། སྤངས་པ། ཉེ་བར་ཞི་བ། སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ชོས་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་པའི་ཕྱིར་ "ཟག་པ་ཟད་པའོ།།" "ཚངས་པར་སྤྱད་པ་བསྟེན་པ་"ཞེས་པ་ནི། བླ་ན་མེད་པའི་གནས་མལ་ལམ། འཕགས་པའི་ལམ་མམ། འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་གནས་ཤིང་། ཀུན་ཏུ་གནས་པ། ཡོངས་སུ་གནས་པ། གནས་པ་ཟིན་པ། སྤྱོད་པ་སྤྱད་ཟིན་པའི་ཕྱིར་ "ཚངས་པར་སྤྱད་པ་བསྟེན་པའོ།།" "བྱ་བ་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་སློབ་པ་བདུན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་བཞིས་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ནི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས། སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ལྷག་པའི་བྱ་བ་མེད་པས་ "བྱ་བ་བྱས་པའོ།།" འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො; කතස්ස පටිචයො නත්ථි, කරණීයං න විජ්ජතී’’ති. (අ. නි. 6.55; මහාව. 244); "ལེགས་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་། སེམས་ཞི་བར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་དེ། བྱ་བ་བྱས་ཟིན་པས་བསགས་པ་མེད་ལ། བྱ་བར་འོས་པའང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་སོ།། ඔහිතභාරොති තයො භාරා – ඛන්ධභාරො, කිලෙසභාරො, අභිසඞ්ඛාරභාරොති. තස්සිමෙ තයොපි භාරා ඔහිතා ඔරොපිතා නික්ඛිත්තා පාතිතාති ඔහිතභාරො. අනුප්පත්තසදත්ථොති අනුප්පත්තො සදත්ථං, සකත්ථන්ති වුත්තං හොති, කකාරස්ස දකාරො කතො. අනුප්පත්තො සදත්ථො එතෙනාති අනුප්පත්තසදත්ථො, සදත්ථොති ච අරහත්තං වෙදිතබ්බං. තඤ්හි අත්තුපනිබන්ධට්ඨෙන අත්තනො අවිජහනට්ඨෙන අත්තනො පරමත්ථෙන ච අත්තනො අත්ථත්තා සකත්ථො හොති. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති කාමරාගසංයොජනං, පටිඝසංයොජනං, මානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසභවරාගඉස්සාමච්ඡරියඅවිජ්ජාසංයොජනන්ති ඉමානි සත්තෙ භවෙසු. භවං වා භවෙන සංයොජෙන්ති උපනිබන්ධන්තීති භවසංයොජනානි නාම. තානි අරහතො පරික්ඛීණානි, පහීනානි, ඤාණග්ගිනා, දඩ්ඪානීති පරික්ඛීණභවසංයොජනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති එත්ථ සම්මදඤ්ඤාති සම්මා අඤ්ඤාය, ඉදං වුත්තං හොති – ඛන්ධානං ඛන්ධට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨං, සමුදයස්ස පභවට්ඨං, නිරොධස්ස සන්තට්ඨං, මග්ගස්ස දස්සනට්ඨං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති එවමාදිභෙදං වා සම්මා යථාභූතං අඤ්ඤාය ජානිත්වා තීරයිත්වා තුලයිත්වා විභාවෙත්වා විභූතං කත්වා. විමුත්තොති ද්වෙ විමුත්තියො [Pg.159] චිත්තස්ස ච විමුත්ති නිබ්බානඤ්ච. අරහා හි සබ්බකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා චිත්තවිමුත්තියාපි විමුත්තො, නිබ්බානෙපි විමුත්තොති. තෙන වුත්තං ‘‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො’’ති. "ཁུར་བོར་བ་"ཞེས་པ་ནི། ཁུར་པོ་གསུམ་སྟེ། ཕུང་པོའི་ཁུར་པོ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཁུར་པོ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ཁུར་པོའོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ལ་ཁུར་པོ་གསུམ་པོ་འདི་དག་བོར་བ། ཕབ་པ། བཞག་པ། ལྷུང་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ "ཁུར་བོར་བའོ།།" "རང་གི་དོན་རྗེས་སུ་ཐོབ་པ་"ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་རྗེས་སུ་ཐོབ་པ་སྟེ། རང་གི་དོན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། (ཀ་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ད་ཡིག་བྱས་པའོ།།) འདིས་རང་གི་དོན་རྗེས་སུ་ཐོབ་པས་ན་ "རང་གི་དོན་རྗེས་སུ་ཐོབ་པའོ།།" རང་གི་དོན་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་རང་ལ་འབྲེལ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། རང་གིས་མི་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་དང་། རང་གི་དོན་དམ་པའི་དོན་གྱིས་དང་། རང་གི་དོན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རང་གི་དོན་ཞེས་བྱའོ།། "སྲིད་པར་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་"ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། མ་རིག་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྲིད་པ་རྣམས་སུ། ཡང་ན། སྲིད་པ་དང་སྲིད་པར་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་ཞིང་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "སྲིད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་ཡོངས་སུ་ཟད་ཅིང་སྤངས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་པའི་ཕྱིར་ "སྲིད་པར་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པའོ།།" "ཡང་དག་པའི་ཤེས་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་"ཞེས་པ་ལས། "ཡང་དག་པའི་ཤེས་པས་"ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཤེས་ནས་ཏེ། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་དོན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དོན་དང་། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཙེས་པའི་དོན་དང་། ཀུན་འབྱུང་གི་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། འགོག་པའི་ཞི་བའི་དོན་དང་། ལམ་གྱི་མཐོང་བའི་དོན་ཏམ། ཡང་ན། "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པའོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ནས། གཏན་ལ་ཕབ་ཅིང་གཞལ་ཏེ། གསལ་བར་བྱས་ཤིང་མངོན་དུ་བྱས་ནས་སོ།། "རྣམ་པར་གྲོལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་གཉིས་ཏེ། སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་མྱང་འདས་སོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ཀྱང་རྣམ་པར་གྲོལ་ལ། མྱང་འདས་ལའང་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཡང་དག་པའི་ཤེས་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། තස්ස තිට්ඨන්තෙව පඤ්චින්ද්‍රියානීති තස්ස අරහතො චරිමභවහෙතුභූතං කම්මං යාව න ඛීයති, තාව තිට්ඨන්තියෙව චක්ඛාදීනි පඤ්චින්ද්‍රියානි. අවිඝාතත්තාති අනුප්පාදනිරොධවසෙන අනිරුද්ධත්තා. මනාපාමනාපන්ති ඉට්ඨානිට්ඨං රූපාදිගොචරං. පච්චනුභොතීති වින්දති පටිලභති. සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙතීති විපාකභූතං සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙති තෙහි ද්වාරෙහි පටිලභති. “དེ་ལ་དབང་པོ་ལྔ་པོ་གནས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་དེའི་ཚེ་མཐའ་མའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལས་ཇི་སྲིད་དུ་མ་ཟད་པ་དེ་སྲིད་དུ་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྔ་པོ་གནས་པ་ཉིད་དོ།། “མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་འགོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་མ་འགགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་མི་འདོད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལོ།། “སོ་སོར་མྱོང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པའམ་ཐོབ་པའོ།། “བདེ་སྡུག་སོ་སོར་མྱོང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་སྨིན་པར་གྱུར་པའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་སོ་སོར་མྱོང་བར་བྱེད་དེ། དབང་པོའི་སྒོ་དེ་དག་གིས་ཐོབ་པའོ།། එත්තාවතා උපාදිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි සඋපාදිසෙසං නිබ්බානධාතුං දස්සෙතුං ‘‘තස්ස යො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති තස්ස සඋපාදිසෙසස්ස සතො අරහතො. යො රාගක්ඛයොති රාගස්ස ඛයො ඛීණාකාරො අභාවො අච්චන්තමනුප්පාදො. එස නයො සෙසෙසුපි. එත්තාවතා රාගාදික්ඛයො සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතූති දස්සිතං හොති. འདི་ཙམ་གྱིས་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ཡི་གང་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “དེ་ཡི་”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེའོ།། “འདོད་ཆགས་ཟད་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ཟད་པ་དང་། ཟད་པའི་རྣམ་པ། མེད་པར་གྱུར་པ། གཏན་ནས་མི་སྐྱེ་བའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཟད་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་སུ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සබ්බවෙදයිතානීති සුඛාදයො සබ්බා අබ්‍යාකතවෙදනා, කුසලාකුසලවෙදනා පන පුබ්බෙයෙව පහීනාති. අනභිනන්දිතානීති තණ්හාදීහි න අභිනන්දිතානි. සීතිභවිස්සන්තීති අච්චන්තවූපසමෙන සඞ්ඛාරදරථපටිප්පස්සද්ධියා සීතලී භවිස්සන්ති, අප්පටිසන්ධිකනිරොධෙන නිරුජ්ඣිස්සන්තීති අත්ථො. න කෙවලං වෙදයිතානියෙව, සබ්බෙපි පන ඛීණාසවසන්තානෙ පඤ්චක්ඛන්ධා නිරුජ්ඣිස්සන්ති, වෙදයිතසීසෙන දෙසනා කතා. “འདི་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་འདི་ཉིད་ལའོ།། “ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་དེ། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྔོན་ཉིད་ནས་སྤངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མངོན་པར་མ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་མངོན་པར་མ་དགའ་བའོ།། “བསིལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་ནས་བསིལ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་འགོག་པས་འགག་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ།། ཚོར་བ་འབའ་ཞིག་མ་ཟད་ཀྱི། ཟག་པ་ཟད་པའི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འགག་པར་འགྱུར་ལ། འདིར་ནི་ཚོར་བ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ཆོས་བསྟན་པའོ།། ගාථාසු චක්ඛුමතාති බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛු, සමන්තචක්ඛූති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතා. අනිස්සිතෙනාති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයවසෙන කඤ්චි ධම්මං අනිස්සිතෙන, රාගබන්ධනාදීහි වා අබන්ධෙන. තාදිනාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන සබ්බත්ථ ඉට්ඨාදීසු එකසභාවතාසඞ්ඛාතෙන තාදිලක්ඛණෙන තාදිනා. දිට්ඨධම්මිකාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ භවා වත්තමානා. භවනෙත්තිසඞ්ඛයාති භවනෙත්තියා තණ්හාය පරික්ඛයා. සම්පරායිකාති සම්පරායෙ ඛන්ධභෙදතො පරභාගෙ භවා. යම්හීති යස්මිං අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙ. භවානීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, උපපත්තිභවා සබ්බසො අනවසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, න පවත්තන්ති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “སྤྱན་ལྡན་པས་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་དང་། ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་དང་། ལྷའི་སྤྱན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་དང་། ཀུན་བཟང་གི་སྤྱན་ཏེ་སྤྱན་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ།། “མ་བརྟེན་པས་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བར་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་ཆོས་གང་ལའང་མ་བརྟེན་པའམ། ཡང་ན་འདོད་ཆགས་ཀྱི་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པས་མ་བཅིངས་པའོ།། “དེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ལ་རང་བཞིན་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པའི་དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ།། “ཚེ་འདིའི་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་འདི་ལ་བྱུང་ཞིང་འཇུག་པའོ།། “སྲིད་པའི་འཁྲི་ཤིང་ཟད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པར་འཁྲིད་པའི་སྲེད་པ་ཡོངས་སུ་ཟད་པའོ།། “ཕྱི་མའི་”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་ཞིག་པའི་འོག་ཏུ་ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་ནམ་སྐྱེ་བ་ཕྱི་མར་འབྱུང་བའོ།། “གང་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་གང་དུའོ།། “སྲིད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། རྟགས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་གཏན་ནས་ལྷག་མ་མེད་པར་འགག་ཅིང་མི་སྐྱེ་བའོ།། තෙති [Pg.160] තෙ එවං විමුත්තචිත්තා. ධම්මසාරාධිගමාති විමුත්තිසාරත්තා ඉමස්ස ධම්මවිනයස්ස, ධම්මෙසු සාරභූතස්ස අරහත්තස්ස අධිගමනතො. ඛයෙති රාගාදික්ඛයභූතෙ නිබ්බානෙ රතා අභිරතා. අථ වා නිච්චභාවතො සෙට්ඨභාවතො ච ධම්මෙසු සාරන්ති ධම්මසාරං, නිබ්බානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං (ධ. ප. 273), විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) ච. තස්ස ධම්මසාරස්ස අධිගමහෙතු ඛයෙ සබ්බසඞ්ඛාරපරික්ඛයෙ අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙ රතා. පහංසූති පජහිංසු. තෙති නිපාතමත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙව. “དེ་དག་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དེ་དག་གོ། “ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙིང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཆོས་འདུལ་བ་འདིའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཟད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཟད་པར་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་ལ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བའོ།། ཡང་ན། རྟག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་མཆོག་གི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་གཙོ་བོར་བཤད་དོ།།”ཞེས་སོ།། ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་དེ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ལ་དགའ་བའོ།། “སྤངས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་སྤངས་པའོ།། “ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 8. පටිසල්ලානසුත්තවණ්ණනා ༨. དབེན་པར་གནས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 45. අට්ඨමෙ පටිසල්ලානරාමාති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා සල්ලානං පටිසල්ලානං, එකවිහාරො එකමන්තසෙවිතා, කායවිවෙකොති අත්ථො. තං පටිසල්ලානං රමන්ති රොචන්තීති පටිසල්ලානරාමා. ‘‘පටිසල්ලානාරාමා’’තිපි පාඨො. යථා වුත්තං පටිසල්ලානං ආරමිතබ්බතො ආරාමො එතෙසන්ති පටිසල්ලානාරාමා. විහරථාති එවංභූතා හුත්වා විහරථාති අත්ථො. පටිසල්ලානෙ රතා නිරතා සම්මුදිතාති පටිසල්ලානරතා. එත්තාවතා ජාගරියානුයොගො, තස්ස නිමිත්තභූතා වූපකට්ඨකායතා ච දස්සිතා. ජාගරියානුයොගො, සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු, ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, සතිසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙහි ධම්මෙහි විනා න වත්තතීති තෙපි ඉධ අත්ථතො වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. ༤༥. མདོ་བརྒྱད་པ་ལས། “དབེན་པར་གནས་པ་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་དེ་དག་དང་དེ་དག་ལས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་གནས་པ་ནི་དབེན་པར་གནས་པ་སྟེ། གཅིག་པུར་གནས་པ་དང་། མཐའ་གཅིག་ཏུ་བསྟེན་པ་དང་། ལུས་དབེན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དབེན་པར་གནས་པ་དེ་ལ་དགའ་ཞིང་མོས་པས་ན་ “དབེན་པར་གནས་པ་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། “དབེན་པར་གནས་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཅན་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ།། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབེན་པར་གནས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཡིན་པས་ན་ “དབེན་པར་གནས་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཅན་”ནོ།། “གནས་པར་གྱིས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་པའི་དོན་ཏོ།། དབེན་པར་གནས་པ་ལ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་ལ་ཀུན་ཏུ་དགའ་བས་ན་ “དབེན་པར་གནས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་བརྩོན་འགྲུས་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལུས་དབེན་པར་གནས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། བརྩོན་འགྲུས་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཏེ། ཆོས་འདི་དག་མེད་པར་མི་འབྱུང་བས། དེ་དག་ཀྱང་འདིར་དོན་གྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තාති අත්තනො චිත්තසමථෙ අනුයුත්තා. අජ්ඣත්තං අත්තනොති ච එතං එකත්ථං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. භුම්මත්ථෙ චෙතං සමථන්ති අනුසද්දයොගෙන උපයොගවචනං. අනිරාකතජ්ඣානාති බහි අනීහතජ්ඣානා අවිනාසිතජ්ඣානා වා. නීහරණං විනාසො වාති ඉදං නිරාකතං නාම ‘‘ථම්භං නිරංකත්වා නිවාතවුත්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 328) විය. විපස්සනාය සමන්නාගතාති සත්තවිධාය අනුපස්සනාය යුත්තා. සත්තවිධා අනුපස්සනා නාම [Pg.161] අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ච, තා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව. “ནང་གི་སེམས་ཞི་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སེམས་ཞི་བ་ལ་རྟག་ཏུ་སྦྱོར་བའོ།། “ནང་”དང་ “རང་གི་”ཞེས་པ་འདི་གཉིས་ནི་དོན་གཅིག་ལ་ཚིག་འབྲུ་ཐ་དད་པ་ཙམ་མོ།། འདི་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་ལ་ལྡན་པའི་སྒྲ་ཡིན་ལ། “ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྒྲ་དང་སྦྱར་བས་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ།། “བསམ་གཏན་མ་བཏང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་རོལ་དུ་བསམ་གཏན་མ་ཉམས་པའམ་མ་ཞིག་པའོ།། སྤོང་བའམ་འཇིག་པ་ནི་ “བཏང་བ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། “ཁེངས་པ་བཏང་ནས་དམའ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “ལྷག་མཐོང་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་བདུན་དང་ལྡན་པའོ།། རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་བདུན་ནི། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྐྱོ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ངེས་པར་སྤོང་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། དེ་དག་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ།། බ්‍රූහෙතාරො සුඤ්ඤාගාරානන්ති වඩ්ඪෙතාරො සුඤ්ඤාගාරානං. එත්ථ ච ‘‘සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති යංකිඤ්චි විවිත්තං භාවනානුයොගස්ස අනුච්ඡවිකට්ඨානං. සමථවිපස්සනාවසෙන කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා රත්තින්දිවං සුඤ්ඤාගාරං පවිසිත්වා භාවනානුයොගවසෙන නිසීදමානා භික්ඛූ ‘‘බ්‍රූහෙතාරො සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. එකභූමිකාදිපාසාදෙපි පන වාසං කුරුමානා ඣායිනො සුඤ්ඤාගාරානං බ්‍රූහෙතාරොත්වෙව වෙදිතබ්බා. “ཁང་སྟོང་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཁང་སྟོང་དག་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། འདིར་ “ཁང་སྟོང་”ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་འཚམ་པའི་དབེན་པའི་གནས་གང་ཡང་རུང་བའོ།། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ལས་ཀྱི་ས་བཟུང་ནས། ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་ཁང་སྟོང་དུ་ཞུགས་ཏེ་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་བཞུགས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ནི་ “ཁང་སྟོང་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། གཞན་ཡང་ཐོག་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁང་བཟང་དུ་གནས་ཤིང་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱང་ “ཁང་སྟོང་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་”ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། එත්ථ ච යා ‘‘පටිසල්ලානරාමා, භික්ඛවෙ, විහරථ පටිසල්ලානරතා’’ති වූපකට්ඨකායතා විහිතා, සා පරිසුද්ධසීලස්ස, න අසීලස්ස අවිසුද්ධසීලස්ස වා තස්ස රූපාරම්මණාදිතො චිත්තවිනිවත්තනස්සෙව අභාවතොති අත්ථතො සීලවිසුද්ධි දස්සිතාති වුත්තොවායමත්ථො. ‘‘අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තා අනිරාකතජ්ඣානා’’ති පදද්වයෙන සමාධිභාවනා, ‘‘විපස්සනාය සමන්නාගතා’’ති ඉමිනා පඤ්ඤාභාවනා විහිතාති ලොකියා තිස්සො සික්ඛා දස්සිතා. འདིར་ “དགེ་སློང་དག དབེན་པར་གནས་པ་ལ་དགའ་ཞིང་དབེན་པར་གནས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་སྟེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་ལུས་དབེན་པར་གནས་པ་གང་ཞིག་གསུངས་པ་དེ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལ་ཡོད་ཀྱི། ཚུལ་ཁྲིམས་མ་དག་པ་ལ་ནི་མེད་དེ། དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་ན་འདིར་དོན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ།། “ནང་གི་སེམས་ཞི་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་བསམ་གཏན་མ་བཏང་བ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྒོམ་པ་དང་། “ལྷག་མཐོང་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོམ་པ་བསྟན་པས། འཇིག་རྟེན་པའི་བསླབ་པ་གསུམ་པོ་བསྟན་ཏོ།། ඉදානි තාසු පතිට්ඨිතස්ස අවස්සංභාවිඵලං දස්සෙතුං ‘‘පටිසල්ලානරාමාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ බ්‍රූහෙතානන්ති වඩ්ඪෙතානං. ද්වින්නං ඵලානන්ති තතියචතුත්ථඵලානං. පාටිකඞ්ඛන්ති ඉච්ඡිතබ්බං අවස්සංභාවී. අඤ්ඤාති අරහත්තං. තඤ්හි හෙට්ඨිමමග්ගඤාණෙහි ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානනතො පරිපුණ්ණජානනත්තා උපරි ජානනකිච්චාභාවතො ච ‘‘අඤ්ඤා’’ති වුච්චති. සති වා උපාදිසෙසෙති සති වා කිලෙසූපාදිසෙසෙ, පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ සති. ඤාණෙ හි අපරිපක්කෙ යෙ තෙන පරිපක්කෙන පහාතබ්බකිලෙසා, තෙ න පහීයන්ති. තං සන්ධායාහ ‘‘සති වා උපාදිසෙසෙ’’ති. සති ච කිලෙසෙ ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරා තිට්ඨන්ති එව. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනාගාමිඵලං අරහත්තන්ති ද්වෙ ධම්මා දස්සිතා. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු. ད་ནི་དེ་དག་ལ་གནས་པ་ལ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་འབྲས་བུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དབེན་པར་གནས་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “འཕེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “འབྲས་བུ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་སྟེ་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ།། “རེ་བ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པར་བྱ་བ་སྟེ་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ།། “ཀུན་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་འོག་མའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དང་། གོང་ན་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ “ཀུན་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། “ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ཡོད་ན་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་ལྷག་མ་ཡོད་ནའོ།། སྤང་བར་མི་ནུས་པ་ཡོད་ནའོ།། ཡེ་ཤེས་མ་སྨིན་པ་ན། སྨིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་མི་སྤོང་བས། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ “ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ཡོད་ན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉོན་མོངས་པ་ཡོད་ན་ཕུང་པོའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་གནས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ལྟར་མདོ་འདིར་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་སྟེ་ཆོས་གཉིས་བསྟན་ཏོ།། འདིར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། འདི་ལས་གཞན་པའི་མདོ་གཉིས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු යෙ සන්තචිත්තාති යෙ යොගාවචරා තදඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භනවසෙව ච සමිතකිලෙසතාය සන්තචිත්තා. නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකා. ඉමිනා තෙසං කම්මට්ඨානපරිහරණඤාණං දස්සෙති. සතිමන්තො [Pg.162] ච ඣායිනොති ඨානනිසජ්ජාදීසු කම්මට්ඨානාවිජහනහෙතුභූතාය සතියා සතිමන්තො, ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙන ඣානෙන ඣායිනො. සම්මා ධම්මං විපස්සන්ති, කාමෙසු අනපෙක්ඛිනොති පුබ්බෙයෙව ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; පාචි. 417) වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙසු ච ආදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන අනපෙක්ඛිනො අනත්ථිකා තෙ පහාය අධිගතං උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා පාදකං කත්වා නාමරූපං තස්ස පච්චයෙ ච පරිග්ගහෙත්වා කලාපසම්මසනාදික්කමෙන සම්මා අවිපරීතං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං අනිච්චාදිතො විපස්සන්ති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “གང་དག་སེམས་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་གང་དག་རྣམ་པ་དེས་དང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་སེམས་ཞི་བའོ།། “མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་དང་ལྡན་པས་ན་མཁས་པའོ།། འདིས་ནི་དེ་དག་གི་ལས་ཀྱི་ས་འཛིན་པའི་ཡེ་ཤེས་བསྟན་ཏོ།། “དྲན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བསམ་གཏན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ལས་ཀྱི་ས་མ་བཏང་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱིས་བསམ་གཏན་པའོ།། “ཆོས་ལ་ཡང་དག་པར་ལྷག་མཐོང་བྱེད་ཅིང་འདོད་པ་རྣམས་ལ་རེ་བ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ཉིད་ནས་ “འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲམ་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་སོ་སོར་རྟོག་པས་རེ་བ་མེད་ཅིང་དོན་དུ་མི་གཉེར་བར། དེ་དག་སྤངས་ནས་ཐོབ་པའི་ཉེ་བར་བསྡོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནམ་དངོས་གཞིའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཞིར་བྱས་ཏེ། མིང་དང་གཟུགས་དང་དེའི་རྒྱུ་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས། ཕུང་པོ་བསྡུས་ཏེ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རིམ་པས་ཕུང་པོ་ལྔའི་ཆོས་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཡང་དག་པར་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པའོ།། අප්පමාදරතාති වුත්තප්පකාරාය සමථවිපස්සනාභාවනාය අප්පමජ්ජනෙ රතා අභිරතා තත්ථ අප්පමාදෙනෙව රත්තින්දිවං වීතිනාමෙන්තා. සන්තාති සමානා. ‘‘සත්තා’’තිපි පාඨො, පුග්ගලාති අත්ථො. පමාදෙ භයදස්සිනොති නිරයූපපත්තිආදිකං පමාදෙ භයං පස්සන්තා. අභබ්බා පරිහානායාති තෙ එවරූපා සමථවිපස්සනාධම්මෙහි මග්ගඵලෙහි වා පරිහානාය අභබ්බා. සමථවිපස්සනාතො හි සම්පත්තතො න පරිහායන්ති, ඉතරානි ච අප්පත්තානි පාපුණන්ති. නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙති නිබ්බානස්ස ච අනුපාදාපරිනිබ්බානස්ස ච සන්තිකෙ එව, න චිරස්සෙව නං අධිගමිස්සන්තීති. “བག་ཡོད་པ་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ལ་བག་མ་མེད་པ་ལ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་ལ། དེ་ལ་བག་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉིན་མཚན་འདའ་བར་བྱེད་པའོ།། “ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི། གནས་པའོ།། “སེམས་ཅན་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། གང་ཟག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བག་མེད་པ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བག་མེད་པ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བའོ།། “ཉམས་པར་མི་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་དེ་དག་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་རྣམས་སམ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ལས་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་བའོ།། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་མི་ཉམས་ཤིང་། གཞན་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱང་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “མྱང་འདས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི། མྱང་འདས་དང་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་སྟེ། རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 9. සික්ඛානිසංසසුත්තවණ්ණනා ༩. བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 46. නවමෙ සික්ඛානිසංසාති එත්ථ සික්ඛිතබ්බාති සික්ඛා, සා තිවිධා අධිසීලසික්ඛා, අධිචිත්තසික්ඛා, අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති. තිවිධාපි චෙසා සික්ඛා ආනිසංසා එතෙසං, න ලාභසක්කාරසිලොකාති සික්ඛානිසංසා. විහරථාති සික්ඛානිසංසා හුත්වා විහරථ, තීසු සික්ඛාසු ආනිසංසදස්සාවිනො හුත්වා තාහි සික්ඛාහි ලද්ධබ්බං ආනිසංසමෙව සම්පස්සන්තා විහරථාති අත්ථො. පඤ්ඤුත්තරාති තාසු සික්ඛාසු යා අධිපඤ්ඤාසික්ඛාසඞ්ඛාතා පඤ්ඤා, සා උත්තරා පධානා විසිට්ඨා එතෙසන්ති පඤ්ඤුත්තරා. යෙ හි සික්ඛානිසංසා විහරන්ති, තෙ පඤ්ඤුත්තරා භවන්තීති. විමුත්තිසාරාති [Pg.163] අරහත්තඵලසඞ්ඛාතා විමුත්ති සාරං එතෙසන්ති විමුත්තිසාරා, යථාවුත්තං විමුත්තිංයෙව සාරතො ගහෙත්වා ඨිතාති අත්ථො. යෙ හි සික්ඛානිසංසා පඤ්ඤුත්තරා ච, න තෙ භවවිසෙසං පත්ථෙන්ති, අපිච ඛො විභවං ආකඞ්ඛන්තා විමුත්තිංයෙව සාරතො පච්චෙන්ති. සතාධිපතෙය්‍යාති ජෙට්ඨකකරණට්ඨෙන සති අධිපතෙය්‍යං එතෙසන්ති සතාධිපතෙය්‍යා අධිපති එව අධිපතෙය්‍යන්ති කත්වා, චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා කායානුපස්සනාදිමුඛෙන සමථවිපස්සනාභාවනානුයුත්තාති අත්ථො. ༤༦. མདོ་དགུ་པ་ལས། “བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན” (sikkhānisaṃsā) ཞེས་བྱ་བ་ནི། བསླབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བསླབ་པ་སྟེ། དེ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་བསླབ་པ་དང་། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །བསླབ་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཉིད་ཁོང་ཚོའི་ཕན་ཡོན་ཡིན་གྱི། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་གྲགས་པ་ནི་མ་ཡིན་པས་ན་“བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན”ནོ། །“གནས་པར་གྱིས་ཤིག” (viharatha) ཅེས་པ་ནི། བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག བསླབ་པ་གསུམ་ལ་ཕན་ཡོན་མཐོང་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས། བསླབ་པ་དེ་དག་ལས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕན་ཡོན་ཉིད་ལེགས་པར་མཐོང་བཞིན་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ” (paññuttarā) ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། ཁོང་ཚོའི་མཆོག་དང་གཙོ་བོ་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས་ན་ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །གང་ཕྱིར་བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན་དུ་གནས་པ་དེ་དག་ནི་ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །“རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙིང་པོ་ཅན” (vimuttisārā) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་ཁོང་ཚོའི་སྙིང་པོ་ཡིན་པས་ན་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙིང་པོ་ཅན་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་སྙིང་པོར་བཟུང་ནས་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གང་ཕྱིར་བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན་དང་ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་དག་ནི། སྲིད་པའི་ཁྱད་པར་ལ་མི་རེ་ཞིང་། འོན་ཀྱང་སྲིད་པ་མེད་པར་འདོད་ཅིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་སྙིང་པོར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་དོ། །“དྲན་པའི་བདག་པོ་ཅན” (satādhipateyyā) ཞེས་པ་ནི། གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་དྲན་པ་ནི་ཁོང་ཚོའི་བདག་པོ་ཡིན་པས་ན་དྲན་པའི་བདག་པོ་ཅན་ཏེ། བདག་པོ་ཉིད་བདག་པོ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་ལ་སེམས་ལེགས་པར་གནས་ཤིང་། ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། අථ වා සික්ඛානිසංසාති භික්ඛවෙ, එවරූපෙ දුල්ලභක්ඛණපටිලාභෙ තිවිධසික්ඛාසික්ඛනමෙව ආනිසංසං කත්වා විහරථ, එවං විහරන්තා ච පඤ්ඤුත්තරා පඤ්ඤාය උත්තරා ලොකුත්තරපඤ්ඤාය සමන්නාගතා හුත්වා විහරථ, එවංභූතා ච විමුත්තිසාරා නිබ්බානසාරා අනඤ්ඤසාරා විහරථ. තථාභාවස්ස චායං උපායො, යං සතාධිපතෙය්‍යා විහරථ, සතිපට්ඨානභාවනාය යුත්තප්පයුත්තා හොථ, සබ්බත්ථ වා සතාරක්ඛෙන චෙතසා විහරථාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉති භගවා තීසු සික්ඛාසු භික්ඛූ නියොජෙන්තො යථා තා සික්ඛිතබ්බා, යෙන ච පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, තං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙත්වා ඉදානි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානානං ඵලවිසෙසදස්සනෙන තස්සා පටිපත්තියා අමොඝභාවං පකාසෙන්තො ‘‘සික්ඛානිසංසාන’’න්තිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව. ཡང་ན། “བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན” ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དག འདི་ལྟ་བུའི་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་སྐབས་ཐོབ་པའི་ཚེ། བསླབ་པ་རྣམ་པ་གསུམ་ལ་སློབ་པ་ཉིད་ཕན་ཡོན་དུ་བྱས་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག དེ་ལྟར་གནས་པ་ན། ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙིང་པོ་ཅན་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སྙིང་པོ་ཅན་དང་། གཞན་པའི་སྙིང་པོ་མེད་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཐབས་ནི། དྲན་པའི་བདག་པོ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སྒོམ་པ་ལ་རྟག་ཏུ་བརྩོན་པར་གྱིས་ཤིག ཡང་ན་ཐམས་ཅད་དུ་དྲན་པའི་སྲུང་བ་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱིས་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་དགེ་སློང་རྣམས་བསྐུལ་བར་མཛད་ཅིང་། ཇི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱ་བ་དང་། གང་གིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་པོ་རྣམས་ལ་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། སྒྲུབ་པ་དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་གསལ་བར་བཞེད་ནས། “བསླབ་པའི་ཕན་ཡོན་ཅན་རྣམས” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། ། ගාථාසු පරිපුණ්ණසික්ඛන්ති අග්ගඵලප්පත්තියා පරිසුද්ධසික්ඛං, අසෙක්ඛන්ති අත්ථො. අපහානධම්මන්ති එත්ථ පහානධම්මා වුච්චන්ති කුප්පා විමුත්තියො. පහානධම්මොති හි හානධම්මො කුප්පධම්මො. න පහානධම්මොති අපහානධම්මො, අකුප්පධම්මො. ‘‘අප්පහානධම්මො’’තිපි පාළි, සො එව අත්ථො. ඛයො එව අන්තොති ඛයන්තො, ජාතියා ඛයන්තො ජාතිඛයන්තො, නිබ්බානං. ඛයො වා මරණං, ජාතිඛයන්තො නිබ්බානමෙව, තස්ස දිට්ඨත්තා ජාතිඛයන්තදස්සී. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ” (paripuṇṇasikkhaṃ) ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་མཆོག་ཐོབ་པས་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་སྟེ། མི་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན” (apahānadhammaṃ) ཞེས་བྱ་བ་འདིར། ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ལ་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉམས་པའི་ཆོས་དང་འཇིག་པའི་ཆོས་སོ། །ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་ཏེ། མི་འཇིག་པའི་ཆོས་སོ། །“མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན” (appahānadhammo) ཞེས་པའང་ལུང་གི་ཚིག་སྟེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །“ཟད་པ་ཉིད་མཐར་ཐུག་པ” ནི་ཟད་པའི་མཐའ་སྟེ། སྐྱེ་བ་ཟད་པའི་མཐའ་ནི་སྐྱེ་ཟད་མཐའ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །ཡང་ན་ཟད་པ་ནི་འཆི་བ་སྟེ། སྐྱེ་བ་ཟད་པའི་མཐའ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ན་སྐྱེ་བ་ཟད་པའི་མཐའ་མཐོང་བའོ། ། තස්මාති යස්මා සික්ඛාපාරිපූරියා අයං ජරාපාරඞ්ගමනපරියොසානො ආනිසංසො, තස්මා. සදාති සබ්බකාලං. ඣානරතාති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙ, ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙති දුවිධෙපි ඣානෙ රතා, තතො එව [Pg.164] සමාහිතා. මාරං සසෙනං අභිභුය්‍යාති කිලෙසසෙනාය අනට්ඨසෙනාය ච සසෙනං අනවසිට්ඨං චතුබ්බිධම්පි මාරං අභිභවිත්වා. දෙවපුත්තමාරස්සපි හි ගුණමාරණෙ සහායභාවූපගමනතො කිලෙසා ‘‘සෙනා’’ති වුච්චන්ති. තථා රොගාදයො අනට්ඨා මච්චුමාරස්ස. යථාහ – “དེ་ཕྱིར” (tasmā) ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་རྒ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཐར་ཐུག་པའི་ཕན་ཡོན་འདི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“རྟག་ཏུ” (sadā) ཞེས་པ་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུའོ། །“བསམ་གཏན་ལ་དགའ་བ” (jhānaratā) ཞེས་པ་ནི། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་དང་། དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་ཏེ། བསམ་གཏན་རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་ལ་དགའ་ཞིང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། །“བདུད་སྡེ་དང་བཅས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ” (māraṃ sasenaṃ abhibhuyyā) ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་སྡེ་དང་མཐའ་ཡས་པའི་སྡེ་དང་བཅས་པ། ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་བདུད་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་སྡེ་དང་བཅས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །ལྷའི་བུ་བདུད་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འཇོམས་པ་ལ་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་“སྡེ”ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ནད་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་ནི་འཆི་བདག་བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා, දුතියා අරති වුච්චති; තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ, චතුත්ථී තණ්හා පවුච්චති. “འདོད་པ་རྣམས་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྡེ་དང་པོ་སྟེ། །གཉིས་པ་མི་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད། །གསུམ་པ་ལྟོགས་ཤིང་སྐོམ་པ་ཁྱོད་ཀྱི་སྡེ། །བཞི་པ་སྲེད་པ་ཡིན་པར་རབ་ཏུ་བཤད། ། ‘‘පඤ්චමී ථිනමිද්ධං තෙ, ඡට්ඨා භීරූ පවුච්චති; සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ, මක්ඛො ථම්භො ච අට්ඨමො. “ལྔ་པ་རྨུགས་པ་གཉིད་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྡེ། །དྲུག་པ་འཇིགས་པ་ཡིན་པར་རབ་ཏུ་བཤད། །བདུན་པ་ཐེ་ཚོམ་ཁྱོད་ཀྱི་སྡེ་ཡིན་ཏེ། །བརྒྱད་པ་འགྱིང་བག་དང་ནི་ཁྲོ་བ་ཡིན། ། ‘‘ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො; යො චත්තානං සමුක්කංසෙ, පරෙ ච අවජානති. “རྙེད་དང་གྲགས་པ་བཀུར་སྟི་དང་། །ལོག་པས་ཐོབ་པའི་སྙན་གྲགས་གང་། །གང་ཞིག་བདག་ཉིད་བསྟོད་བྱེད་ཅིང་། །གཞན་དག་ལ་ནི་བརྙས་བྱེད་པ། ། ‘‘එසා නමුචි තෙ සෙනා, කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී; න නං අසූරො ජිනාති, ජෙත්වා ච ලභතෙ සුඛ’’න්ති. (සු. නි. 438-441; මහානි. 28); “ནམུ་ཅི་འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྡེ། །ནག་པོའི་ཀུན་ནས་འཇོམས་བྱེད་དེ། །དཔའ་བོ་མ་ཡིན་པས་འདི་མི་རྒྱལ། །རྒྱལ་ནས་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། යථා චාහ – ཇི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අජ්ජෙව කිච්චමාතප්පං, කො ජඤ්ඤා මරණං සුවෙ; න හි නො සඞ්ගරං තෙන, මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති. (ම. නි. 3.280; ජා. 2.22.121); “བརྩོན་འགྲུས་བྱ་བ་དེ་རིང་ཉིད་དུ་བྱ། །སང་ཉིན་འཆི་བར་འགྱུར་བ་སུ་ཡིས་ཤེས། །འཆི་བདག་སྡེ་ཆེན་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། །བདག་ཅག་གཉེན་བཤེས་བྱ་བ་ཡོད་མ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། භවථ ජාතිමරණස්ස පාරගාති ජාතියා මරණස්ස ච පාරගාමිනො නිබ්බානගාමිනො භවථාති. “སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཅིག” (bhavatha jātimaraṇassa pāragā) ཅེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. ජාගරියසුත්තවණ්ණනා ༡༠. སད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 47. දසමෙ ජාගරොති ජාගරකො විගතනිද්දො ජාගරියං අනුයුත්තො, රත්තින්දිවං කම්මට්ඨානමනසිකාරෙ යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ༤༧. མདོ་བཅུ་པ་ལས། “སད་པ” (jāgaro) ཞེས་པ་ནི། གཉིད་སངས་པ་སྟེ། གཉིད་དང་བྲལ་ཞིང་སད་པ་ལ་བརྩོན་པ། ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རྟག་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො හොති? ඉධ භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති, රත්තියා පඨමං යාමං චඞ්කමෙන [Pg.165] නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති, රත්තියා මජ්ඣිමං යාමං දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙති පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො උට්ඨානසඤ්ඤං මනසි කරිත්වා, රත්තියා පච්ඡිමං යාමං පච්චුට්ඨාය චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති. එවං භික්ඛු පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො හොතී’’ති (විභ. 519). “དགེ་སློང་དག ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནམ་གྱི་ཆ་སྟོད་དང་ཆ་སྨད་ལ་སད་པ་ལ་བརྩོན་པར་གནས་པ་ཡིན། འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་ཉིན་མོ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་ཡོངས་སུ་སྦྱོང་བར་བྱེད། ནམ་གྱི་ཆ་སྟོད་ལ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་ཡོངས་སུ་སྦྱོང་བར་བྱེད། ནམ་གྱི་ཆ་དབུས་ལ་གློ་གཡས་པས་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་ཀྱིས་རྐང་པ་ལ་རྐང་པ་བཞག་སྟེ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་ཞིང་ལྡང་བའི་འདུ་ཤེས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ་ཉལ་བར་བྱེད། ནམ་གྱི་ཆ་སྨད་ལ་ལངས་ཏེ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་ཡོངས་སུ་སྦྱོང་བར་བྱེད། དགེ་སློང་དག དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནམ་གྱི་ཆ་སྟོད་དང་ཆ་སྨད་ལ་སད་པ་ལ་བརྩོན་པར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་སོ། ། චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානෙ සතාදිභාවෙ සම්පිණ්ඩෙති. අස්සාති සියා, භවෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘ජාගරො ච භික්ඛු විහරෙය්‍යා’’ති ච පඨන්ති. සබ්බත්ථ සබ්බදා ච කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙන සතිඅවිප්පවාසෙන සතො සම්පජානොති සත්තට්ඨානියස්ස චතුබ්බිධස්සපි සම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන සම්පජානො. සමාහිතොති උපචාරසමාධිනා අප්පනාසමාධිනා ච සමාහිතො එකග්ගචිත්තො. පමුදිතොති පටිපත්තියා ආනිසංසදස්සනෙන උත්තරුත්තරි විසෙසාධිගමෙන වීරියාරම්භස්ස ච අමොඝභාවදස්සනෙන පමුදිතො පාමොජ්ජබහුලො. විප්පසන්නොති තතො එව පටිපත්තිභූතාසු තීසු සික්ඛාසු පටිපත්තිදෙසකෙ ච සත්ථරි සද්ධාබහුලතාය සුට්ඨු පසන්නො. සබ්බත්ථ අස්සාති සම්බන්ධො විහරෙය්‍යාති වා. “དང་” (ca) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏེ། དེས་ནི་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །“འགྱུར” (assa) ཞེས་པ་ནི། གནས་པར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“སད་པ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་གནས་པར་བྱའོ” ཞེས་ཀྱང་འདོན་ནོ། །“དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཅན” (sato sampajāno) ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་དུ་དང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དམིགས་པ་མི་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམ་པ་བཞི་པོའི་ཤེས་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་བཞིན་ཅན་ནོ། །“མཉམ་པར་བཞག་པ” (samāhito) ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བཏགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། སེམས་རྩེ་གཅིག་པའོ། །“རབ་ཏུ་དགའ་བ” (pamudito) ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་བ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་འབྲས་བུ་མེད་པ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་བས་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་བ་མང་བའོ། །“རབ་ཏུ་དང་བ” (vippasanno) ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་སྒྲུབ་པར་གྱུར་པའི་བསླབ་པ་གསུམ་པོ་དེ་དག་དང་། སྒྲུབ་པ་སྟོན་པར་མཛད་པའི་སྟོན་པ་ལ་དད་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་དང་བའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་“འགྱུར” ཞེས་བྱ་བ་དང་སྦྱར་རོ། །ཡང་ན་“གནས་པར་བྱའོ” ཞེས་བྱ་བ་དང་སྦྱར་རོ། ། තත්ථ කාලවිපස්සී ච කුසලෙසු ධම්මෙසූති තස්මිං කාලෙ විපස්සකො, තත්ථ වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ කාලවිපස්සී කාලානුරූපං විපස්සකො. කිං වුත්තං හොති? විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා කලාපසම්මසනාදිවසෙන සම්මසන්තො ආවාසාදිකෙ සත්ත අසප්පායෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ සෙවන්තො අන්තරා වොසානං අනාපජ්ජිත්වා පහිතත්තො චිත්තස්ස සමාහිතාකාරං සල්ලක්ඛෙන්තො සක්කච්චං නිරන්තරං අනිච්චානුපස්සනාදිං පවත්තෙන්තො යස්මිං කාලෙ විපස්සනාචිත්තං ලීනං හොති, තස්මිං ධම්මවිචයවීරියපීතිසඞ්ඛාතෙසු, යස්මිං පන කාලෙ චිත්තං උද්ධතං හොති, තස්මිං පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතෙසු කුසලෙසු අනවජ්ජෙසු බොජ්ඣඞ්ගධම්මෙසූති එවං තත්ථ තස්මිං තස්මිං කාලෙ, තස්මිං වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ කාලානුරූපං විපස්සකො අස්සාති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පන සබ්බත්ථෙව ඉච්ඡිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234; මි. ප. 2.1.13). එත්තාවතා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය ජාගරියං දස්සෙත්වා යෙහි ධම්මෙහි ජාගරියානුයොගො සම්පජ්ජති, තෙ පකාසෙති. དེ་ལ་“དུས་སུ་ལྷག་མཐོང་དང་ལྡན་པ་དང་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ” (kālavipassī ca kusalesu dhammesu) ཞེས་པ་ནི། དུས་དེ་ལ་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་སྟེ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ལ་སྦྱོར་བའི་ཚེ་དུས་དང་མཐུན་པར་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པའོ། །ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་དེ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་རྟོག་པར་བྱེད་ཅིང་། གནས་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བདུན་པོ་སྤངས་ཏེ། མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལ་བསྟེན་ཅིང་། བར་མ་དོར་ཉམས་པར་མ་གྱུར་པར་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་རྣམ་པ་ལ་རྟོག་བཞིན་དུ། གུས་པ་དང་བཅས་ཤིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་རྟག་པ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ན། དུས་གང་གི་ཚེ་ལྷག་མཐོང་གི་སེམས་བྱིང་བར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །དུས་གང་གི་ཚེ་སེམས་རྒོད་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བཏང་སྙོམས་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །དེ་ལྟར་དེ་ལ་དུས་དེ་དང་དེ་ལའམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ལ་སྦྱོར་བ་དེ་ལ་དུས་དང་མཐུན་པར་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དགོས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག དྲན་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དགོས་པ་ཡིན་པར་ངས་སྨྲའོ། །” ཞེས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པས་སད་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ཆོས་གང་དག་གིས་སད་པ་ལ་བརྩོན་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་དེ་དག་རབ་ཏུ་གསལ་བར་མཛད་དོ། ། එවං [Pg.166] භගවා ආරද්ධවිපස්සකස්ස භික්ඛුනො සඞ්ඛෙපෙනෙව සද්ධිං උපකාරකධම්මෙහි සම්මසනචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තථා පටිපජ්ජන්තස්ස පටිපත්තියා අවඤ්ඣභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ජාගරස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජාගරියානුයොගෙ සතිසම්පජඤ්ඤසමාදානානි සබ්බත්ථකානි සම්මොදපසාදාවහානි, තත්ථ කාලවිපස්සනා නාම විපස්සනාය ගබ්භග්ගහණං පරිපාකගතං. උපක්කිලෙසවිමුත්තෙ හි වීථිපටිපන්නෙ විපස්සනාඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ වහන්තෙ යොගිනො උළාරං පාමොජ්ජං පසාදො ච හොති, තෙහි ච විසෙසාධිගමස්ස සන්තිකෙයෙව. වුත්තඤ්හෙතං – དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་དགེ་སློང་ལ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་པོ་ལ་སྒྲུབ་པ་འབྲས་བུ་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཉིད་དུ་བསྟན་པར་བཞེད་ནས། “དགེ་སློང་དག སད་པའི་དགེ་སློང་ལ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སད་པ་ལ་བརྩོན་པ་ན། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ཕན་པ་དང་། དགའ་བ་དང་དང་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་དག་གོ །དེ་ལ་དུས་སུ་ལྷག་མཐོང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་མངལ་འཛིན་པ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་ཞིང་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་རྣོ་ཞིང་དཔའ་བར་འཇུག་པ་ན། རྣལ་འབྱོར་པ་ལ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་མགུ་བ་དང་དང་བ་འབྱུང་བར་འགྱུར་ལ། དེ་དག་གིས་ནི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං; ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානතං. “གང་དང་གང་གི་ཚེ་ན་ནི། །ཕུང་པོའི་སྐྱེ་དང་འཇིག་པ་ལ། །རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱེད་པ་ན། །དགའ་དང་མགུ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར། །དེ་ནི་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་མེད་དོ། །” ‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ; අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 374, 381); “དགེ་སློང་མགུ་བ་མང་བ་ཅན། །སངས་རྒྱས་བསྟན་ལ་དང་བ་ནི། །འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ། །ཞི་བའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། ගාථාසු ජාගරන්තා සුණාථෙතන්ති එතං මම වචනං එකන්තෙනෙව පමාදනිද්දාය අවිජ්ජානිද්දාය පබොධනත්ථං ජාගරන්තා සතිසම්පජඤ්ඤාදිධම්මසමායොගෙන ජාගරියං අනුයුත්තා සුණාථ. යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථාති යෙ යථාවුත්තනිද්දාය සුත්තා සුපනං උපගතා, තෙ තුම්හෙ ජාගරියානුයොගවසෙන ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගෙ සඞ්කඩ්ඪිත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා අප්පමාදපටිපත්තියා තතො පබුජ්ඣථ අථ වා ජාගරන්තාති ජාගරනිමිත්තා. ‘‘සුණාථෙත’’න්ති එත්ථ ‘‘එත’’න්ති වුත්තං, කිං තං වචනන්ති ආහ ‘‘යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථා’’තිආදි. තත්ථ යෙ සුත්තාති යෙ කිලෙසනිද්දාය සුත්තා, තෙ තුම්හෙ අරියමග්ගපටිබොධෙන පබුජ්ඣථ. සුත්තා ජාගරිතං සෙය්‍යොති ඉදං පබොධස්ස කාරණවචනං. යස්මා යථාවුත්තසුපතො වුත්තප්පකාරං ජාගරිතං ජාගරණං අත්ථකාමස්ස කුලපුත්තස්ස සෙය්‍යො පාසංසතරො හිතසුඛාවහො, තස්මා පබුජ්ඣථ. නත්ථි ජාගරතො භයන්ති ඉදං තත්ථ ආනිසංසදස්සනං. යො හි සද්ධාදීහි ජාගරණධම්මෙහි සමන්නාගමෙන ජාගරො ජග්ගති, පමාදනිද්දං න උපගච්ඡති, තස්ස අත්තානුවාදභයං පරානුවාදභයං දණ්ඩභයං දුග්ගතිභයං ජාතිආදිනිමිත්තං සබ්බම්පි වට්ටභයං නත්ථි. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “སད་པར་གྱུར་ཏེ་འདི་ལ་ཉོན་ཅིག” (jāgarantā suṇātheta) ཅེས་པ་ནི། ངའི་ཚིག་འདི་ནི་ངེས་པར་དུ་བག་མེད་པའི་གཉིད་དང་མ་རིག་པའི་གཉིད་ལས་སད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་སད་པར་བརྩོན་པར་བྱས་ཏེ་ཉོན་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གཉིད་ལོག་པ་རྣམས་སད་པར་གྱུར་ཅིག” (ye suttā te pabujjhatha) ཅེས་པ་ནི། གང་དག་བཤད་མ་ཐག་པའི་གཉིད་ཀྱིས་ལོག་ཅིང་གཉིད་དུ་སོང་བ་དེ་དག་ནི། ཁྱེད་རྣམས་སད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་དབང་པོ་དང་སྟོབས་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་བསྡུས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་བག་ཡོད་པའི་སྒྲུབ་པས་གཉིད་དེ་ལས་སད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའམ། ཡང་ན་སད་པར་བྱེད་པ་ནི་སད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ།། “འདི་ལ་ཉོན་ཅིག” ཅེས་པ་འདིར་ “འདི” ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་དེ་གང་ཞེ་ན། “གཉིད་ལོག་པ་རྣམས་སད་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “གཉིད་ལོག་པ་རྣམས” ཅེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་གཉིད་ཀྱིས་གཉིད་ལོག་པ་རྣམས་ཏེ། ཁྱེད་རྣམས་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སད་པས་སད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། “གཉིད་ལོག་པ་ལས་སད་པ་ནི་མཆོག་གོ” ཞེས་པ་འདི་ནི་སད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་ཚིག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཤད་མ་ཐག་པའི་གཉིད་ལོག་པ་ལས་བཤད་མ་ཐག་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་སད་པར་བྱེད་པ་ནི། དོན་གཉེར་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ལ་མཆོག་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འཁྱེར་ཡོང་བ་ཡིན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་སད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། “སད་པར་གྱུར་པ་ལ་འཇིགས་པ་མེད” ཅེས་པ་འདི་ནི་དེ་ལ་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། གང་ཕྱིར་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་པས་སད་དེ་སྲུང་ཞིང་། བག་མེད་པའི་གཉིད་དུ་མི་འགྲོ་བ་དེ་ལ། བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། කාලෙනාති [Pg.167] ආවාසසප්පායාදීනං ලද්ධකාලෙන. සොති නිපාතමත්තං. සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති විපස්සනාය ආරම්මණභූතං තෙභූමකධම්මං සම්මා ඤායෙන යථා නිබ්බින්දනවිරජ්ජනාදයො සම්භවන්ති, එවං පරිතො වීමංසන්තො, සබ්බාකාරෙන විපස්සන්තොති අත්ථො. එකොදිභූතොති එකො සෙට්ඨො හුත්වා උදෙතීති එකොදි, සමාධි. සො එකොදි භූතො ජාතො උප්පන්නො එතස්සාති එකොදිභූතො. අග්ගිආහිතාදිසද්දානං විය එත්ථ භූතසද්දස්ස පරවචනං දට්ඨබ්බං. එකොදිං වා භූතො පත්තොති එකොදිභූතො. එත්ථ ච එකොදීති මග්ගසමාධි අධිප්පෙතො, ‘‘සමාහිතො’’ති එත්ථ පන පාදකජ්ඣානසමාධිනා සද්ධිං විපස්සනාසමාධි. අථ වා කාලෙනාති මග්ගපටිවෙධකාලෙන. සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති සම්මදෙව චතුසච්චධම්මං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන වීමංසන්තො, එකාභිසමයෙන අභිසමෙන්තො. එකොදිභූතොති එකො සෙට්ඨො අසහායො වා හුත්වා උදෙතීති එකොදි, චතුකිච්චසාධකො සම්මප්පධානො. සො එකොදි භූතො ජාතොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. විහනෙ තමං සොති සො එවංභූතො අරියසාවකො අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාතමං අනවසෙසතො විහනෙය්‍ය සමුච්ඡින්දෙය්‍ය. “དུས་སུ” (kālena) ཅེས་པ་ནི། གནས་མལ་འཚམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའི་དུས་སུའོ།། “སོ” (so) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ།། “ཆོས་ལ་ཡང་དག་པར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ” (sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno) ཅེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་ལ། སྐྱོ་བ་དང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པའི་ཐབས་ཀྱིས། དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་རྟོག་ཅིང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ལྷག་མཐོང་གིས་ལྟ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ” (ekodibhūto) ཅེས་པ་ནི། གཅིག་པུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་སྐྱེ་བས་ན་རྩེ་གཅིག་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། རྩེ་གཅིག་པོ་དེ་ཉིད་འདི་ལ་སྐྱེས་ཤིང་བྱུང་བས་ན་རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ།། “མེ་བཞག་པ” (aggiāhita) ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ། འདིར་ཡང་ “གྱུར་པ” (bhūta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྗེས་སུ་བརྗོད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན། རྩེ་གཅིག་པའི་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་ཐོབ་པས་ན་རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ།། འདིར་ཡང་ “རྩེ་གཅིག་པ” ཞེས་པས་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་འདོད་ལ། “མཉམ་པར་བཞག་པ” (samāhito) ཞེས་པ་འདིར་ནི་གཞི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། ཡང་ན། “དུས་སུ” ཅེས་པ་ནི་ལམ་རྟོགས་པའི་དུས་སུའོ།། “ཆོས་ལ་ཡང་དག་པར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ” ཅེས་པ་ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་རྟོགས་པའི་དུས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྟོག་ཅིང་། མངོན་པར་རྟོགས་པ་གཅིག་གིས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ།། “རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ” ཅེས་པ་ནི། གཅིག་པུ་མཆོག་གམ་གྲོགས་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་སྐྱེ་བས་ན་རྩེ་གཅིག་སྟེ། བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའོ།། རྩེ་གཅིག་པོ་དེ་ཉིད་བྱུང་ཞིང་སྐྱེས་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་སྔ་མ་དང་འདྲའོ།། “མུན་པ་བཅོམ་པར་འགྱུར” (vihane tamaṃ so) ཅེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་དེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་མ་ལུས་པར་བཅོམ་ཞིང་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པར་འགྱུར་རོ།། ඉති භගවා පටිපත්තියා අමොඝභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ දළ්හං නියොජෙන්තො ‘‘තස්මා හවෙ’’ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා ජාගරතො සතිඅවිප්පවාසාදිනා සමථවිපස්සනාභාවනා පාරිපූරිං ගච්ඡති, අනුක්කමෙන අරියමග්ගො පාතුභවති, තතො චස්ස සබ්බං වට්ටභයං නත්ථි, තස්මා. හවෙති එකංසෙන දළ්හං වා. භජෙථාති භජෙය්‍ය. එවං ජාගරියං භජන්තො ච ආතාපිභාවාදිගුණයුත්තො භික්ඛු සංයොජනානි භින්දිත්වා අග්ගඵලඤාණසඞ්ඛාතං අනුත්තරං උත්තරරහිතං සම්බොධිං ඵුසෙ පාපුණෙය්‍ය. සෙසං වුත්තනයමෙව. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྒྲུབ་པ་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ལ་བརྟན་པོར་སྦྱོར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དེའི་ཕྱིར་ངེས་པར” (tasmā have) ཞེས་མཐར་ཐུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “དེའི་ཕྱིར” (tasmā) ཅེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སད་པར་གྱུར་པ་ལ་དྲན་པ་མ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་ཞིང་། རིམ་གྱིས་འཕགས་པའི་ལམ་མངོན་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་ལས་ཁོ་ལ་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པར་འགྱུར་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་རོ།། “ཧ་ཝེ” (have) ཅེས་པ་ནི་ངེས་པར་རམ་བརྟན་པོའོ།། “བསྟེན་པར་བྱའོ” (bhajetha) ཅེས་པ་ནི་བསྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། དེ་ལྟར་སད་པར་བྱེད་པ་ལ་བསྟེན་ཅིང་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་གིས། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་བཅོམ་ནས། འབྲས་བུ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་བླ་ན་མེད་པ་གོང་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ཅིང་རེག་པར་འགྱུར་རོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་防ལྟར་རོ།། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 11. ආපායිකසුත්තවණ්ණනා ༡༡. ངན་སོང་གི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 48. එකාදසමෙ ආපායිකාති අපායෙ නිබ්බත්තිස්සන්තීති ආපායිකා. තත්ථාපි නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සන්තීති නෙරයිකා. ඉදමප්පහායාති ඉදං ඉදානි වක්ඛමානං දුවිධං පාපසමාචාරං අප්පජහිත්වා, තථාපටිපත්තිතථාපග්ගහණවසෙන පවත්තං වාචං චිත්තං දිට්ඨිඤ්ච අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වාති අත්ථො. අබ්‍රහ්මචාරීති [Pg.168] බ්‍රහ්මසෙට්ඨං චරතීති බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මා වා සෙට්ඨො ආචාරො එතස්ස අත්ථීති බ්‍රහ්මචාරී, න බ්‍රහ්මචාරීති අබ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහ්මචාරිපටිරූපකො දුස්සීලොති අත්ථො. බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති ‘‘බ්‍රහ්මචාරී අහ’’න්ති එවංපටිඤ්ඤො. පරිපුණ්ණන්ති අඛණ්ඩාදිභාවෙන අවිකලං. පරිසුද්ධන්ති උපක්කිලෙසාභාවෙන පරිසුද්ධං. අමූලකෙනාති දිට්ඨාදිමූලවිරහිතෙන, දිට්ඨං සුතං පරිසඞ්කිතන්ති ඉමෙහි චොදනාමූලෙහි වජ්ජිතෙන. අබ්‍රහ්මචරියෙන අසෙට්ඨචරියෙන. අනුද්ධංසෙතීති ‘‘පරිසුද්ධො අය’’න්ති ජානන්තොව පාරාජිකවත්ථුනා ධංසෙති පධංසෙති, චොදෙති අක්කොසති වා. ༤༨. མདོ་བཅུ་གཅིག་པ་ལས། “ངན་སོང་བ” (āpāyikā) ཅེས་པ་ནི། ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་ངན་སོང་བའོ།། དེ་ལས་ཀྱང་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་ “དམྱལ་བ་པ” (nerayikā) ཞེས་བྱའོ།། “འདི་མ་སྤངས་པར” (idamappahāya) ཅེས་པ་ནི། ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ལྟ་བུའི་སྡིག་པའི་ཀུན་སྤྱོད་མ་སྤངས་པར། དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་དང་དེ་ལྟར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ངག་དང་སེམས་དང་ལྟ་བ་མ་བཏང་བར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་པ” (abrahmacārī) ཅེས་པ་ནི། ཚངས་པ་མཆོག་ལ་སྤྱོད་པས་ན་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་ཚངས་པ་མཆོག་གི་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གཟུགས་བརྙན་ཅན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པར་ཁས་ཆེ་བ” (brahmacāripaṭiñño) ཅེས་པ་ནི། “བདག་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའོ” ཞེས་དེ་ལྟར་ཁས་ལེན་པའོ།། “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ” (paripuṇṇaṃ) ཅེས་པ་ནི། མ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ།། “ཡོངས་སུ་དག་པ” (parisuddhaṃ) ཅེས་པ་ནི། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ཡོངས་སུ་དག་པའོ།། “གཞི་མེད་པར” (amūlakena) ཅེས་པ་ནི། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་གཞི་དང་བྲལ་བ་སྟེ། མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། དྭོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྐུར་འདེབས་ཀྱི་གཞི་འདི་དག་དང་བྲལ་བའོ།། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་པས” ཅེས་པ་ནི་མཆོག་མ་ཡིན་པའི་སྤྱོད་པས་སོ།། “སྐུར་འདེབས་པ” (anuddhaṃseti) ཅེས་པ་ནི། “འདི་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའོ” ཞེས་ཤེས་བཞིན་དུ་ཕམ་པའི་གནས་ཀྱིས་སྐུར་འདེབས་ཤིང་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། རྩོད་པ་བྱེད་པའམ་གཤེ་བར་བྱེད་པའོ།། ගාථාසු අභූතවාදීති පරස්ස දොසං අදිස්වාව අභූතෙන තුච්ඡෙන මුසාවාදං කත්වා පරං අබ්භාචික්ඛන්තො. කත්වාති යො වා පන පාපකම්මං කත්වා ‘‘නාහං එතං කරොමී’’ති ආහ. උභොපි තෙ පෙච්ච සමා භවන්තීති තෙ උභොපි ජනා ඉතො පරලොකං ගන්ත්වා නිරයං උපගමනතො ගතියා සමානා භවන්ති. තත්ථ ගතියෙව නෙසං පරිච්ඡින්නා, න පන ආයු. බහුඤ්හි පාපං කත්වා චිරං නිරයෙ පච්චති, පරිත්තං කත්වා අප්පමත්තකමෙව කාලං. යස්මා පන තෙසං උභින්නම්පි කම්මං ලාමකමෙව. තෙන වුත්තං ‘‘නිහීනකම්මා මනුජා පරත්ථා’’ති. ‘‘පරත්ථා’’ති පන පදස්ස පුරතො ‘‘පෙච්චා’’ති පදෙන සම්බන්ධො – පරත්ථ පෙච්ච ඉතො ගන්ත්වා තෙ නිහීනකම්මා සමා භවන්තීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “བདེན་པ་མ་ཡིན་པར་སྨྲ་བ” (abhūtavādī) ཅེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཉེས་པ་མ་མཐོང་བཞིན་དུ་བདེན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་གསོབ་ཀྱི་རྫུན་སྨྲས་ཏེ་གཞན་ལ་སྐུར་འདེབས་པའོ།། “བྱས་ནས” (katvā) ཅེས་པ་ནི། གང་ཞིག་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་ནས། “བདག་གིས་འདི་མ་བྱས” ཞེས་སྨྲ་བའོ།། “དེ་གཉིས་ཀ་ཤི་འཕོས་ནས་མཚུངས་པར་འགྱུར” (ubhopi te pecca samā bhavanti) ཅེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་དེ་གཉིས་ཀ་འཇིག་རྟེན་འདི་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སོང་སྟེ། སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་འགྲོ་བས་མཚུངས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་ཁོ་ཚོའི་འགྲོ་བ་ཉིད་ངེས་པ་ཡིན་གྱི། ཚེ་ཚད་ནི་ངེས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྡིག་པ་མང་པོ་བྱས་ཏེ་དམྱལ་བར་ཡུན་རིང་དུ་འཚེད་ལ། ཉུང་ངུ་བྱས་ཏེ་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཙམ་དུ་འཚེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་གང་གི་ཕྱིར་དེ་གཉིས་ཀའི་ལས་ནི་དམན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར། “ཕ་རོལ་ཏུ་ལས་དམན་པའི་མི་རྣམས” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཕ་རོལ་ཏུ” (parattha) ཅེས་པའི་ཚིག་གི་སྔོན་དུ་ “ཤི་འཕོས་ནས” (pecca) ཅེས་པའི་ཚིག་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཤི་འཕོས་ནས་འདི་ནས་སོང་སྟེ་ལས་དམན་པ་དེ་དག་མཚུངས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། එවං භගවා අභූතබ්භක්ඛානවසෙන භූතදොසපටිච්ඡාදනවසෙන ච පවත්තස්ස මුසාවාදස්ස විපාකං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං ඨානෙ නිසින්නානං බහූනං පාපභික්ඛූනං දුච්චරිතකම්මස්ස විපාකදස්සනෙන සංවෙජනත්ථං ද්වෙ ගාථා අභාසි. තත්ථ කාසාවකණ්ඨාති කසාවරසපීතත්තා කාසාවෙන වත්ථෙන පලිවෙඨිතකණ්ඨා. පාපධම්මාති ලාමකධම්මා. අසඤ්ඤතාති කායාදීහි සඤ්ඤමරහිතා. පාපාති තථාරූපා පාපපුග්ගලා, පාපෙහි කම්මෙහි උපපජ්ජිත්වා ‘‘තස්ස කායොපි ආදිත්තො සම්පජ්ජලිතො සජොතිභූතො, සඞ්ඝාටිපි ආදිත්තා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.218-219; පාරා. 230) ලක්ඛණසංයුත්තෙ වුත්තනයෙන මහාදුක්ඛං අනුභවන්තියෙව. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདེན་པ་མ་ཡིན་པར་སྐུར་འདེབས་པ་དང་། བདེན་པའི་ཉེས་པ་འཆབ་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་རྫུན་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་གནས་དེར་འཁོད་པའི་དགེ་སློང་སྡིག་ཅན་མང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསྟན་པས་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ངུར་སྨྲིག་མགུལ་དུ་ཐོགས་པ” (kāsāvakaṇṭhā) ཅེས་པ་ནི། ཚོས་ཀྱི་ཁུ་བ་འཐུངས་པའི་ཕྱིར་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་ཀྱིས་མགུལ་པ་དཀྲིས་པ་རྣམས་སོ།། “སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན” (pāpadhammā) ཅེས་པ་ནི། དམན་པའི་ཆོས་ཅན་རྣམས་སོ།། “མ་སྡོམ་པ” (asaññatā) ཅེས་པ་ནི། ལུས་ལ་སོགས་པས་སྡོམ་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་སོ།། “སྡིག་ཅན” (pāpā) ཅེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་སྡིག་ཅན་རྣམས་ཏེ། སྡིག་པའི་ལས་ཀྱིས་སྐྱེས་ནས། “ཁོ་བོའི་ལུས་ཀྱང་འབར་ཞིང་། ཀུན་ཏུ་འབར་ལ། དུ་བ་དང་བཅས་པར་གྱུར་ཅིག ཆོས་གོས་ཀྱང་འབར་བར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་སོགས་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འདུས་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བ་ཉིད་དོ།། තතියගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යඤ්චෙ භුඤ්ජෙය්‍ය දුස්සීලො නිස්සීලපුග්ගලො කායාදීහි අසඤ්ඤතො රට්ඨවාසීහි සද්ධාය දින්නං යං රට්ඨපිණ්ඩං ‘‘සමණොම්හී’’ති පටිජානන්තො ගහෙත්වා භුඤ්ජෙය්‍ය, තතො ආදිත්තො අග්ගිවණ්ණො අයොගුළොව භුත්තො සෙය්‍යො සුන්දරතරො. කිංකාරණා? තප්පච්චයා [Pg.169] හිස්ස එකොව අත්තභාවො ඣායෙය්‍ය, දුස්සීලො පන හුත්වා සද්ධාදෙය්‍යං භුඤ්ජිත්වා අනෙකානිපි ජාතිසතානි නිරයෙ උප්පජ්ජෙය්‍යාති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པའི་གང་ཟག་ལུས་ལ་སོགས་པས་མ་སྡོམ་པ་ཞིག་གིས། ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་དད་པས་བྱིན་པའི་ཡུལ་གྱི་ཟས་གང་ཞིག “བདག་ནི་དགེ་སྦྱོང་ཡིན” ཞེས་ཁས་ལེན་བཞིན་དུ་བླངས་ཏེ་ཟ་བ་བས་ན། དེ་ལས་འབར་ཞིང་མེའི་མདོག་ཅན་གྱི་ལྕགས་གོང་ཟོས་པ་ཉིད་མཆོག་ཏུ་བཟང་ངོ་།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཁོའི་ལུས་གཅིག་པུ་ཞིག་འཚིག་པར་འགྱུར་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བར་གྱུར་ཏེ་དད་པས་བྱིན་པ་ཟོས་ནས་ནི། སྐྱེ་བ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། එකාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 12. දිට්ඨිගතසුත්තවණ්ණනා ༡༢. ལྟ་བར་གྱུར་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 49. ද්වාදසමෙ ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහීති එත්ථ දිට්ඨියොව දිට්ඨිගතානි ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීසු (අ. නි. 9.11) විය. ගහිතාකාරසුඤ්ඤතාය වා දිට්ඨීනං ගතමත්තානීති දිට්ඨිගතානි, තෙහි දිට්ඨිගතෙහි. පරියුට්ඨිතාති අභිභූතා පලිබුද්ධා වා. පලිබොධත්ථො වාපි හි පරියුට්ඨානසද්දො ‘‘චොරා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසූ’’තිආදීසු (චූළව. 430) විය. දෙවාති උපපත්තිදෙවා. තෙ හි දිබ්බන්ති උළාරතමෙහි කාමගුණෙහි ඣානාදීහි ච කීළන්ති, ඉද්ධානුභාවෙන වා යථිච්ඡිතමත්ථං ගච්ඡන්ති අධිගච්ඡන්තීති ච දෙවාති වුච්චන්ති. මනස්ස උස්සන්නත්තා මනුස්සා, උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන චෙතං වුත්තං යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති. ඔලීයන්ති එකෙති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති භවෙසු ඔලීයනාභිනිවෙසභූතෙන සස්සතභාවෙන එකච්චෙ දෙවා මනුස්සා ච අවලීයන්ති අල්ලීයන්ති සඞ්කොචං ආපජ්ජන්ති, න තතො නිස්සරන්ති. අතිධාවන්තීති පරමත්ථතො භින්නසභාවානම්පි සභාවධම්මානං ය්වායං හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධො, තං අග්ගහෙත්වා නානත්තනයස්සපි ගහණෙන තත්ථ තත්ථෙව ධාවන්ති, තස්මා ‘‘උච්ඡිජ්ජති අත්තා ච ලොකො ච, න හොති පරං මරණා’’ති උච්ඡෙදෙ වා භවනිරොධපටිපත්තියා පටික්ඛෙපධම්මතං අතිධාවන්ති අතික්කමන්ති. චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්තීති චසද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. පුබ්බයොගසම්පත්තියා ඤාණපරිපාකෙන පඤ්ඤාචක්ඛුමන්තො පන දෙවමනුස්සා තෙනෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා සස්සතං උච්ඡෙදඤ්ච අන්තද්වයං අනුපගම්ම මජ්ඣිමපටිපත්තිදස්සනෙන පච්චක්ඛං කරොන්ති. තෙ හි ‘‘නාමරූපමත්තමිදං පටිච්චසමුප්පන්නං, තස්මා න සස්සතං, නාපි උච්ඡිජ්ජතී’’ති අවිපරීතතො පස්සන්ති. ༤༩. མདོ་བཅུ་གཉིས་པ་ལས། “ལྟ་བར་གྱུར་པ་གཉིས་ཀྱིས” (dvīhi diṭṭhigatehi) ཅེས་པ་འདིར་ལྟ་བ་ཉིད་ལྟ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། “བཤང་བར་གྱུར་པ་དང་གཅིན་དུ་གྱུར་པ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན། བཟུང་བའི་རྣམ་པ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཙམ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། ལྟ་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་གིས། “ཀུན་ནས་ལྡང་བ” (pariyuṭṭhitā) ཅེས་པ་ནི། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའམ་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པའོ།། ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་སྒྲ་ནི་ “ཆོམ་རྐུན་པ་རྣམས་ལམ་དུ་ཀུན་ནས་ལྡང” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པའི་དོན་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ལྷ་རྣམས” (devā) ཅེས་པ་ནི། སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་རྩེ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ཆེས་རྒྱ་ཆེ་བའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པས་རྩེ་ཞིང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན། ལྷ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། ཡིད་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་ “མི་རྣམས” (manussā) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་སྟེ། “ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་པ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “ཁ་ཅིག་ནི་བྱིང་བར་འགྱུར” (olīyanti eke) ཅེས་པ་ནི། “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ” ཞེས་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་བྱིང་བར་མངོན་པར་ཞེན་པར་གྱུར་པའི་རྟག་པའི་ཚུལ་གྱིས། ལྷ་དང་མི་ཁ་ཅིག་ནི་བྱིང་ཞིང་ཞེན་ལ། ཞུམ་པར་འགྱུར་ཞིང་དེ་ལས་མི་ཐར་བའོ།། “ལྷག་པར་རྒྱུག་པ” (atidhāvanti) ཅེས་པ་ནི། དོན་དམ་པར་ཐ་དད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་མ་བཟུང་བར། ཐ་དད་པའི་ཚུལ་བཟུང་བས་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་རྒྱུག་པའི་ཕྱིར། “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་ཆད་པ་ཡིན་ལ། ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མི་འབྱུང་ངོ” ཞེས་ཆད་པར་ལྟ་བ་ལའམ། ཡང་ན་སྲིད་པ་འགོག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སྤོང་བའི་ཆོས་ཉིད་ལས་ལྷག་པར་རྒྱུག་ཅིང་འདས་པའོ།། “མིག་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་མཐོང” (cakkhumanto ca passanti) ཅེས་པ་འདིར་ “ཅ” (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཟློག་པའི་དོན་ཏོ།། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་དང་ལྡན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རྟག་པ་དང་ཆད་པའི་མཐའ་གཉིས་སུ་མ་སོང་བར། དབུ་མའི་ལམ་བསྟན་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་གིས་ “འདི་ནི་མིང་དང་གཟུགས་ཙམ་སྟེ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རྟག་པ་མ་ཡིན་ལ། ཆད་པའང་མ་ཡིན” ཞེས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། එවං ඔලීයනාදිකෙ පුග්ගලාධිට්ඨානෙන උද්දිසිතුං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ භවාති කාමභවො, රූපභවො, අරූපභවො. අපරෙපි තයො [Pg.170] භවා සඤ්ඤීභවො, අසඤ්ඤීභවො, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභවො. අපරෙපි තයො භවා එකවොකාරභවො, චතුවොකාරභවො, පඤ්චවොකාරභවොති. එතෙහි භවෙහි ආරමන්ති අභිනන්දන්තීති භවාරාමා. භවෙසු රතා අභිරතාති භවරතා. භවෙසු සුට්ඨු මුදිතාති භවසම්මුදිතා. භවනිරොධායාති තෙසං භවානං අච්චන්තනිරොධාය අනුප්පාදනත්ථාය. ධම්මෙ දෙසියමානෙති තථාගතප්පවෙදිතෙ නිය්‍යානිකධම්මෙ වුච්චමානෙ. න පක්ඛන්දතීති සස්සතාභිනිවිට්ඨත්තා සංඛිත්තධම්මත්තා න පවිසති න ඔගාහති. න පසීදතීති පසාදං නාපජ්ජති න තං සද්දහති. න සන්තිට්ඨතීති තස්සං දෙසනායං න තිට්ඨති නාධිමුච්චති. එවං සස්සතතො අභිනිවිසනෙන භවෙසු ඔලීයන්ති. དེ་ལྟར་ཞུམ་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སྲིད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པའོ། །གཞན་ཡང་སྲིད་པ་གསུམ་ནི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་གྱི་སྲིད་པའོ། །གཞན་ཡང་སྲིད་པ་གསུམ་ནི་ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་བཞི་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པའོ། །སྲིད་པ་འདི་དག་ལ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བས་ན་སྲིད་པ་ལ་དགའ་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་མངོན་པར་ཆགས་པས་ན་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་མགུ་བས་ན་སྲིད་པ་ལ་མགུ་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྲིད་པ་འགོག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་དེ་དག་གཏན་དུ་འགོག་པ་དང་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆེད་དུའོ། །ཆོས་སྟོན་པ་ནི་ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་གསུང་བའི་ཚེའོ། །མི་མཆོང་ཞེས་པ་ནི་རྟག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་དང་བསྡུས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་འཇུག་ཅིང་མི་ཞུགས་པའོ། །མི་དྭངས་ཞེས་པ་ནི་དད་པ་མི་སྐྱེ་ཞིང་དེ་ལ་མི་ཡིད་ཆེས་པའོ། །མི་གནས་ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་དེ་ལ་མི་གནས་ཤིང་མི་མོས་པའོ། །དེ་ལྟར་རྟག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པས་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ཞུམ་པར་འགྱུར་རོ། ། අට්ටීයමානාති භවෙ ජරාරොගමරණාදීනි වධබන්ධනච්ඡෙදනාදීනි ච දිස්වා සංවිජ්ජනෙන තෙහි සමඞ්ගිභාවෙන භවෙන පීළියමානා දුක්ඛාපියමානා. හරායමානාති ලජ්ජමානා ජිගුච්ඡමානාති පටිකූලතො දහන්තා. විභවන්ති උච්ඡෙදං. අභිනන්දන්තීති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි අජ්ඣොසාය නන්දන්ති. යතො කිර භොතිආදි තෙසං අභිනන්දනාකාරදස්සනං. තත්ථ යතොති යදා. භොති ආලපනං. අයං අත්තාති කාරකාදිභාවෙන අත්තනා පරිකප්පිතං සන්ධාය වදති. උච්ඡිජ්ජතීති උපච්ඡිජ්ජති. විනස්සතීති න දිස්සති, විනාසං අභාවං ගච්ඡති. න හොති පරං මරණාති මරණෙන උද්ධං න භවති. එතං සන්තන්ති යදෙතං අත්තනො උච්ඡෙදාදි, එතං සබ්බභවවූපසමතො සබ්බසන්තාපවූපසමතො ච සන්තං, සන්තත්තා එව පණීතං, තච්ඡාවිපරීතභාවතො යාථාවං. තත්ථ ‘‘සන්තං පණීත’’න්ති ඉදං ද්වයං තණ්හාභිනන්දනාය වදන්ති, ‘‘යාථාව’’න්ති දිට්ඨාභිනන්දනාය. එවන්ති එවං යථාවුත්තඋච්ඡෙදාභිනිවෙසනෙන. གདུང་བར་གྱུར་པ་ནི་ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ལ་རྒ་བ་དང་། ན་བ། འཆི་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། གསོད་པ་དང་། འཆིང་བ། གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་མཐོང་ནས་སྐྲག་པ་དང་བཅས་ཏེ། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་སྲིད་པས་གཟིར་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱས་པའོ། །སྐྱུག་བྲོ་བར་གྱུར་པ་ནི་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་བའོ། །སྨོད་པར་གྱུར་པ་ནི་ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་སྒོ་ནས་འཛིན་པའོ། །འཇིག་པ་ནི་ཆད་པའོ། །མངོན་པར་དགའ་བ་ནི་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བས་ཞེན་ནས་དགའ་བའོ། །“གྲོགས་པོ་གང་གི་ཚེ་”ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་མངོན་པར་དགའ་བའི་རྣམ་པ་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་“གང་གི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི་ནམ་གྱི་ཚེའོ། །“གྲོགས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་བོད་པའི་སྒྲའོ། །“བདག་འདི་”ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་རང་གིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པ་ལ་རིགས་པས་སྨྲ་བའོ། །ཆད་པར་འགྱུར་བ་ནི་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་ཆད་པའོ། །ཞིག་པར་འགྱུར་བ་ནི་ཞེས་པ་ནི་མི་སྣང་ཞིང་ཞིག་པ་དང་མེད་པར་འགྱུར་བའོ། །ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མི་འབྱུང་བ་ནི་ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་རྗེས་སུ་མི་སྐྱེ་བའོ། །“འདི་ནི་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། གདུང་བ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཞི་བ་ཡིན་ལ། ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གྱ་ནོམ་པ་དང་། མ་ནོར་བ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་“ཞི་བ་དང་གྱ་ནོམ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་གཉིས་ནི་སྲེད་པའི་མངོན་པར་དགའ་བས་སྨྲ་ལ། “ཡང་དག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བས་སྨྲའོ། །“དེ་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཆད་པར་མངོན་པར་ཞེན་པས་སོ། ། භූතන්ති ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි පච්චයසම්භූතත්තා පරමත්ථතො විජ්ජමානත්තා ච භූතන්ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘භූතමිදං, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති (ම. නි. 1.401). භූතතො අවිපරීතසභාවතො සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච පස්සති. ඉදඤ්හි ඛන්ධපඤ්චකං නාමරූපමත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමෙ පථවීආදයො ධම්මා රූපං, ඉමෙ ඵස්සාදයො ධම්මා නාමං, ඉමානි නෙසං ලක්ඛණාදීනි, ඉමෙ නෙසං අවිජ්ජාදයො පච්චයා’’ති එවං සපච්චයනාමරූපදස්සනවසෙන චෙව, ‘‘සබ්බෙපිමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්ති, තස්මා අනිච්චා, අනිච්චත්තා දුක්ඛා, දුක්ඛත්තා අනත්තා’’ති එවං අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන ච පස්සතීති [Pg.171] අත්ථො. එත්තාවතා තරුණවිපස්සනාපරියොසානා විපස්සනාභූමි දස්සිතා. නිබ්බිදායාති භූතසඞ්ඛාතස්ස තෙභූමකධම්මජාතස්ස නිබ්බින්දනත්ථාය, එතෙන බලවවිපස්සනං දස්සෙති. විරාගායාති විරාගත්ථං විරජ්ජනත්ථං, ඉමිනා මග්ගං දස්සෙති. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථං, ඉමිනාපි මග්ගමෙව දස්සෙති. නිරොධායාති වා පටිප්පස්සද්ධිනිරොධෙන සද්ධිං අනුපාදිසෙසනිබ්බානං දස්සෙති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්තීති එවං පඤ්ඤාචක්ඛුමන්තො සපුබ්බභාගෙන මග්ගපඤ්ඤාචක්ඛුනා චතුසච්චධම්මං පස්සන්ති. “བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། །དེ་ནི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་དོན་དམ་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་བྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་དག་བྱུང་བ་འདི་ལ་ཡང་དག་པར་ལྟོས་ཤིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །བྱུང་བ་ཉིད་དུ་མ་ནོར་བའི་རང་བཞིན་དང་། རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མཐོང་ངོ་། །ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་ནི་མིང་དང་གཟུགས་ཙམ་མོ། །དེ་ལ་“ས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་ནི་གཟུགས་ཡིན་ལ། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་ནི་མིང་ཡིན་ནོ། །འདི་དག་ནི་དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། འདི་དག་ནི་དེ་དག་གི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ”ཞེས་དེ་ལྟར་རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མིང་གཟུགས་མཐོང་བའི་དབང་གིས་དང་། “ཆོས་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་ཞིང་། བྱུང་ནས་འཇིག་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ཡིན་ལ། མི་རྟག་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བའི་ཕྱིར་བདག་མེད་པ་ཡིན་ནོ”ཞེས་དེ་ལྟར་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མཐོང་བ་ནི་དོན་ཏོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་གཞོན་ནུས་མཐར་ཐུག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ས་བསྟན་ཏོ། །སྐྱོ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བར་གཏོགས་པའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྐྱོ་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་སྟེ། འདིས་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལྷག་མཐོང་བསྟན་ཏོ། །འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་སྟེ། འདིས་ནི་ལམ་བསྟན་ཏོ། །འགོག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་འགག་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་སྟེ། འདིས་ཀྱང་ལམ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་འགོག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་འགོག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་བསྟན་ཏོ། །“དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་མིག་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་གྱི་ཆ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མཐོང་བའོ། ། ගාථාසු යෙ භූතං භූතතො දිස්වාති යෙ අරියසාවකා භූතං ඛන්ධපඤ්චකං භූතතො අවිපරීතසභාවතො විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය දිස්වා. එතෙන පරිඤ්ඤාභිසමයං දස්සෙති. භූතස්ස ච අතික්කමන්ති භාවනාභිසමයං. අරියමග්ගො හි භූතං අතික්කමති එතෙනාති ‘‘භූතස්ස අතික්කමො’’ති වුත්තො. යථාභූතෙති අවිපරීතසච්චසභාවෙ නිබ්බානෙ. විමුච්චන්ති අධිමුච්චන්ති, එතෙන සච්ඡිකිරියාභිසමයං දස්සෙති. භවතණ්හාපරික්ඛයාති භවතණ්හාය සබ්බසො ඛෙපනා සමුච්ඡින්දනතො, එතෙන සමුදයප්පහානං දස්සෙති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་“གང་ཞིག་བྱུང་བ་བྱུང་ཉིད་དུ། །མཐོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་གང་ཞིག་གིས་བྱུང་བའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་བྱུང་བ་ཉིད་དུ་མ་ནོར་བའི་རང་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ནས་སོ། །འདིས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བསྟན་ཏོ། །“བྱུང་བ་ལས་ནི་འདས་པ་”ཞེས་པས་ནི་བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བསྟན་ཏོ། །འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་བྱུང་བ་ལས་འདས་པས་ན། འདིས་“བྱུང་བ་ལས་འདས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཡང་དག་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ནོར་བའི་བདེན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་མྱང་འདས་ལའོ། །“རྣམ་པར་གྲོལ་”ཞེས་པ་ནི་མོས་པ་སྟེ། འདིས་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བསྟན་ཏོ། །“སྲིད་པའི་སྲེད་པ་ཟད་པས་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་པ་གཏན་ནས་ཟད་ཅིང་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། འདིས་ནི་ཀུན་འབྱུང་སྤོང་བ་བསྟན་ཏོ། ། සවෙ භූතපරිඤ්ඤො සොති එත්ථ පන සවෙති නිපාතමත්තං. සො භූතපරිඤ්ඤො භූතස්ස අතික්කමනූපායෙන මග්ගෙන භවතණ්හාපරික්ඛයා පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධො තතො එව යථාභූතෙ නිබ්බානෙ අධිමුත්තො. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච, උච්ඡෙදාදිදස්සනෙ වා වීතතණ්හො භින්නකිලෙසො. භික්ඛු භූතස්ස උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අත්තභාවස්ස විභවා, ආයතිං අනුප්පාදා පුනබ්භවං නාගච්ඡති, අපඤ්ඤත්තිකභාවමෙව ගච්ඡතීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. “གལ་ཏེ་བྱུང་བ་ཡོངས་ཤེས་པ། །དེ་ནི་”ཞེས་པ་འདི་ལ་“གལ་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །བྱུང་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དེ་ནི་བྱུང་བ་ལས་འདས་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ལམ་གྱིས་སྲིད་པའི་སྲེད་པ་ཟད་པས་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་ན་ཡང་དག་པའི་མྱང་འདས་ལ་མོས་པའོ། །“སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བའི་སྲིད་པ་ལའོ། །ཡང་ན་ཆད་པ་ལ་སོགས་པར་ལྟ་བ་ལ་སྲེད་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་པ་བཅོམ་པའོ། །དགེ་སློང་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོར་གཏོགས་པའི་བྱུང་བའི་ལུས་འཇིག་ཅིང་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཡང་སྲིད་པར་མི་འོང་ཞིང་། གདགས་སུ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། ། ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ එකාදසමෙ වට්ටං කථිතං, තතියචතුත්ථපඤ්චමෙසු පරියොසානසුත්තෙ ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං, සෙසෙසු විවට්ටමෙවාති වෙදිතබ්බං. དེ་ལྟར་ཚན་པ་འདིའི་མདོ་བཅུ་གཅིག་པ་ལས་འཁོར་བ་བཤད་ལ། གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་དང་ལྔ་པ་དང་མཐར་ཐུག་པའི་མདོ་ལས་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་བཤད་ཅིང་། ལྷག་མ་རྣམས་ལས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ཉིད་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། ද්වාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය དོན་དམ་པ་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཕྲན་བུའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ඉතිවුත්තකස්ස දුකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་ཚོམས་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. තිකනිපාතො ༣. ཚོམས་གསུམ་པ། 1. පඨමවග්ගො ༡. ཚན་པ་དང་པོ། 1. මූලසුත්තවණ්ණනා ༡. རྩ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། 50. තිකනිපාතස්ස [Pg.172] පඨමෙ තීණීති ගණනපරිච්ඡෙදො. ඉමානීති අභිමුඛීකරණං. අකුසලමූලානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. තත්ථ අකුසලානි ච තානි මූලානි චාති අකුසලමූලානි. අථ වා අකුසලානං හෙතුපච්චයපභවජනකසමුට්ඨාපකනිබ්බත්තකට්ඨෙන මූලානි චාති අකුසලමූලානි, අකුසලධම්මානං කාරණානීති අත්ථො. කාරණඤ්හි යථා හිනොති එතස්මා ඵලං පවත්තතීති හෙතු, පටිච්ච එතස්මා එතීති පච්චයො, පභවති එතස්මාති පභවො, අත්තනො ඵලං ජනෙතීති ජනකං, සමුට්ඨාපෙතීති සමුට්ඨාපකං, නිබ්බත්තෙතීති නිබ්බත්තකන්ති ච වුච්චති. එවං පතිට්ඨට්ඨෙන මූලන්ති, තස්මා අකුසලමූලානීති අකුසලානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනානි, කාරණානීති වුත්තං හොති. ༥༠. ཚོམས་གསུམ་པའི་དང་པོ་ལས་“གསུམ་”ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ། །“འདི་དག་”ཅེས་པ་ནི་མངོན་དུ་བྱེད་པའོ། །“མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་ཆོས་སྟོན་པའོ། །དེ་ལ་མི་དགེ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་རྩ་བ་ཡང་ཡིན་པས་ན་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའོ། །ཡང་ན་མི་དགེ་བའི་རྒྱུ་དང་། རྐྱེན་དང་། འབྱུང་ཁུངས་དང་། སྐྱེད་བྱེད་དང་། ཀུན་ནས་སློང་བྱེད་དང་། མངོན་པར་འགྲུབ་བྱེད་ཀྱི་དོན་གྱིས་རྩ་བ་ཡིན་པས་ན་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་སྟེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རྒྱུ་ནི་འདི་ལས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བས་ན་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས་ན་རྐྱེན་ཞེས་བྱ་ཞིང་། འདི་ལས་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་ཁུངས་ཞེས་བྱ་ལ། རང་གི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པས་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཅེས་བྱ་ཞིང་། ཀུན་ནས་སློང་བས་ན་ཀུན་ནས་སློང་བྱེད་ཅེས་བྱ་ལ། མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་མངོན་པར་འགྲུབ་བྱེད་ཅེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་ལྟར་གནས་པའི་དོན་གྱིས་རྩ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལེགས་པར་གནས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། རྒྱུ་རྣམས་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། කෙචි පන ‘‘සාලිආදීනං සාලිබීජාදීනි විය මණිප්පභාදීනං මණිවණ්ණාදයො විය ච අකුසලානං අකුසලභාවසාධකො ලොභාදීනං මූලට්ඨො’’ති වදන්ති. එවං සන්තෙ අකුසලචිත්තසමුට්ඨානරූපෙසු තෙසං හෙතුපච්චයභාවො න සියා. න හි තානි තෙසං අකුසලභාවං සාධෙන්ති, න ච පච්චයා න හොන්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ཁ་ཅིག་ནི་“འབྲས་སཱ་ལི་ལ་སོགས་པ་ལ་འབྲས་སཱ་ལིའི་ས་བོན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དང་། ནོར་བུའི་འོད་ལ་སོགས་པ་ལ་ནོར་བུའི་ཁ་དོག་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལྟ་ན་ནི་མི་དགེ་བའི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ལ་དེ་དག་གི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་མི་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གིས་དེ་དག་གི་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་མི་སྒྲུབ་ལ། རྐྱེན་མ་ཡིན་པའང་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུ། ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස.1). “རྒྱུ་ནི་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་ཡིན་ནོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අහෙතුකස්ස ච මොහස්ස අකුසලභාවො න සියා අකුසලභාවසාධකස්ස මූලන්තරස්ස අභාවතො. අථාපි සියා ලොභාදීනං සභාවසිද්ධො අකුසලාදිභාවො, තංසම්පයුත්තානං පන ලොභාදිපටිබද්ධොති. එවම්පි යථා ලොභාදීනං, එවං අලොභාදීනම්පි සභාවසිද්ධො කුසලාදිභාවොති අලොභාදයො කුසලා එව සියුං, න අබ්‍යාකතා, න ච හොන්ති. තස්මා යථා සම්පයුත්තෙසු, එවං මූලෙසුපි කුසලාදිභාවො පරියෙසිතබ්බො. යොනිසොමනසිකාරාදිකො විය හි කුසලභාවස්ස, අයොනිසොමනසිකාරාදිකො [Pg.173] අකුසලභාවස්ස කාරණන්ති ගහෙතබ්බං. එවං අකුසලභාවසාධනවසෙන ලොභාදීනං මූලට්ඨං අග්ගහෙත්වා සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනවසෙන ගය්හමානෙ න කොචි දොසො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරූළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති සුප්පතිට්ඨිතා, හෙතුරහිතා පන තිලබීජකාදිසෙවාලා විය න සුප්පතිට්ඨිතාති හෙතුආදිඅත්ථෙන අකුසලානං උපකාරකත්තා මූලානීති අකුසලමූලානි. යස්මා පන මූලෙන මුත්තො අකුසලචිත්තුප්පාදො නත්ථි, තස්මා තීහි මූලෙහි සබ්බො අකුසලරාසි පරියාදියිත්වා දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. རྒྱུ་མེད་པའི་གཏི་མུག་གི་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོའང་མི་འགྱུར་ཏེ། མི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྩ་བ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ལ། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རག་ལས་སོ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་ན་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དགེ་བ་ཁོ་ནར་འགྱུར་གྱི། ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་ནི་མ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་ཡང་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། རྩ་བ་རྣམས་ལའང་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་བཙལ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དགེ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་བའི་དོན་མ་བཟུང་བར། ལེགས་པར་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་བཟུང་ན་སྐྱོན་ཅིང་ཡང་མེད་དོ། །རྒྱུ་དང་རྐྱེན་ཐོབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྩ་བ་བརྟན་པོར་ཚུགས་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་བརྟན་ཞིང་ལེགས་པར་གནས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱུ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ནི་ཏིལ་གྱི་ཕུང་པོ་དང་ཆུ་བལ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་མི་གནས་པས། རྒྱུ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཕྱིར་རྩ་བ་རྣམས་ཏེ་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྣམས་སོ། །རྩ་བ་དང་བྲལ་བའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྩ་བ་གསུམ་པོ་འདིས་མི་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་མཐའ་དག་བསྡུས་ནས་བསྟན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། තානි අකුසලමූලානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලොභාදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. තත්ථ පන තතියමග්ගවජ්ඣා ලොභාදයො ආගතා, ඉධ පන අනවසෙසාති අයමෙව විසෙසො. མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་དེ་དག་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཆགས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའོ”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་གང་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལས་ལམ་གསུམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འོངས་ལ། འདིར་ནི་མ་ལུས་པ་རྣམས་འོངས་པ་འདི་ཉིད་ཁྱད་པར་རོ། ། ගාථායං පාපචෙතසන්ති අකුසලධම්මසමායොගතො ලාමකචිත්තං. හිංසන්තීති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙ ආයතිං විපාකක්ඛණෙ ච විබාධෙන්ති. අත්තසම්භූතාති අත්තනි ජාතා. තචසාරන්ති ගණ්ඨිතං, වෙළුන්ති අත්ථො. සම්ඵලන්ති අත්තනො ඵලං. ඉදං වුත්තං හොති – ඛදිරසීසපාදයො විය අන්තොසාරො අහුත්වා බහිසාරතාය තචසාරන්ති ලද්ධනාමං වෙළුආදිං යථා අත්තසම්භූතමෙව ඵලං හිංසති විනාසෙති, එවමෙව අන්තො සීලාදිසාරරහිතං ලාමකචිත්තං පුග්ගලං අත්තසම්භූතායෙව ලොභාදයො විනාසෙන්තීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་“སྡིག་པའི་སེམས་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དང་འགྲོགས་པས་སེམས་ངན་པའོ། །“འཇོམས་པར་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འཇུག་པའི་དུས་དང་ཕྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དུས་སུ་གནོད་པར་བྱེད་པའོ། །“རང་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་སྐྱེས་པའོ། །“ཤུན་པའི་སྙིང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་ཅན་ཏེ་སྨྱུག་མའི་དོན་ཏོ། །“རང་གི་འབྲས་བུ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འབྲས་བུའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། སེང་ལྡེང་དང་ཤི་ཤ་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ནང་གི་སྙིང་པོ་མེད་པར་ཕྱིའི་སྙིང་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཤུན་པའི་སྙིང་པོ་ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་པའི་སྨྱུག་མ་ལ་སོགས་པ་རང་ལས་བྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འཇོམས་ཤིང་འཇིག་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ནང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ངན་པའི་གང་ཟག་རང་ལས་བྱུང་བའི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་པར་བྱེད་དོ། ། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. ධාතුසුත්තවණ්ණනා ༢. ཁམས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། 51. දුතියෙ ධාතුයොති අත්තනො ඵලස්ස සභාවස්ස ච ධාරණට්ඨෙන ධාතුයො. යඤ්චෙත්ථ ඵලනිබ්බත්තකං, තං අත්තනො ඵලස්ස සභාවස්ස ච, ඉතරං සභාවස්සෙව ධාරණට්ඨෙන ධාතු. රූපධාතූති රූපභවො. ධාතුයා ආගතට්ඨානෙ භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බං, භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡින්දිතබ්බන්ති ඉධ භවෙන පරිච්ඡෙදො කථිතො. තස්මා – ༥༡. མདོ་གཉིས་པ་ལས་“ཁམས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འབྲས་བུ་དང་རང་བཞིན་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་རྣམས་སོ། །འདིར་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་རང་གི་འབྲས་བུ་དང་རང་བཞིན་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་ནི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་སོ། །“གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པའོ། །ཁམས་འོངས་པའི་གནས་སུ་སྲིད་པས་དབྱེ་བར་བྱ་ལ། སྲིད་པ་འོངས་པའི་གནས་སུ་ཁམས་ཀྱིས་དབྱེ་བར་བྱ་བས་ན། འདིར་སྲིད་པས་དབྱེ་བ་བཤད་དོ། །དེའི་ཕྱིར། ‘‘කතමෙ [Pg.174] ධම්මා රූපාවචරා? හෙට්ඨතො බ්‍රහ්මලොකං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො අකනිට්ඨෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරා’’ති (ධ. ස. 1289) – ‘ཆོས་གང་དག་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་ཤེ་ན། འོག་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མཐའ་བྱས་ཤིང་། གོང་ནས་འོག་མིན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བཅུག་སྟེ། དེ་དག་ན་སྤྱོད་པ་དང་དེ་དག་ཏུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཏེ། ཆོས་འདི་དག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།’ ཞེས་ එවං වුත්තා රූපාවචරධම්මා රූපධාතු. අරූපධාතූති අරූපභවො. ඉධාපි භවෙන පරිච්ඡෙදො කථිතොති – དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པའོ། །འདིར་ཡང་སྲིད་པས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་ཏེ། ‘‘කතමෙ ධම්මා අරූපාවචරා? හෙට්ඨතො ආකාසානඤ්චායතනූපගෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා, උපරිතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා, එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා, ඉමෙ ධම්මා අරූපාවචරා’’ති (ධ. ස. 1291) – ‘ཆོས་གང་དག་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་ཤེ་ན། འོག་ནས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བཅུག་ཅིང་། གོང་ནས་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བཅུག་སྟེ། དེ་དག་ན་སྤྱོད་པ་དང་དེ་དག་ཏུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཏེ། ཆོས་འདི་དག་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།’ ཞེས་ එවං වුත්තා අරූපාවචරධම්මා අරූපධාතු. නිරොධධාතූති නිබ්බානං වෙදිතබ්බං. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ། །འགོག་པའི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། අපරො නයො – රූපසහිතා, රූපපටිබද්ධා, ධම්මප්පවත්ති රූපධාතු, පඤ්චවොකාරභවො, එකවොකාරභවො ච, තෙන සකලො කාමභවො රූපභවො ච සඞ්ගහිතො. රූපරහිතා ධම්මප්පවත්ති අරූපධාතු, චතුවොකාරභවො, තෙන අරූපභවො සඞ්ගහිතො. ඉති ද්වීහි පදෙහි තයො භවා සබ්බා සංසාරප්පවත්ති දස්සිතා. තතියපදෙන පන අසඞ්ඛතධාතුයෙව සඞ්ගහිතාති මග්ගඵලානි ඉධ තිකවිනිමුත්තධම්මා නාම ජාතා. කෙචි පන ‘‘රූපධාතූති රූපසභාවා ධම්මා, අරූපධාතූති අරූපසභාවා ධම්මාති පදද්වයෙන අනවසෙසතො පඤ්චක්ඛන්ධා ගහිතා’’ති. ‘‘රූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා රූපධාතු, අරූපතණ්හාය විසයභූතා අරූපධාතූ’’ති ච වදන්ති, තං සබ්බං ඉධ නාධිප්පෙතං. තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ཚུལ་གཞན་ནི། གཟུགས་དང་བཅས་པ་དང་གཟུགས་ལ་རག་ལས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཏེ། ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་དང་ཕུང་པོ་གཅིག་ཡོད་པའི་སྲིད་པའོ། །དེས་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་མཐའ་དག་བསྡུས་སོ། །གཟུགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཏེ། ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་པའི་སྲིད་པའོ། །དེས་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་བསྡུས་སོ། །དེ་ལྟར་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་དག་གིས་སྲིད་པ་གསུམ་དང་འཁོར་བའི་འཇུག་པ་མཐའ་དག་བསྟན་ཏོ། །ཚིག་གསུམ་པ་དེས་ནི་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཁམས་ཉིད་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་འདིར་སྡེ་ཚན་གསུམ་ལས་གྲོལ་བའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། ཚིག་གཉིས་པོ་འདིས་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་མ་ལུས་པར་བསྡུས་སོ་' ཞེས་དང་། 'གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ་' ཞེས་ཀྱང་སྨྲ་སྟེ། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འདིར་བཞེད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་རིག་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු රූපධාතුං පරිඤ්ඤායාති රූපපටිබද්ධධම්මපවත්තිං ඤාතපරිඤ්ඤාදීහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. ආරුප්පෙසු අසණ්ඨිතාති අරූපාවචරධම්මෙසු භවරාගවසෙන භවදිට්ඨිවසෙන ච න පතිට්ඨිතා අනල්ලීනා. ‘‘අරූපෙසු අසණ්ඨිතා’’ති ච පඨන්ති, සො එව අත්ථො. එත්තාවතා තෙභූමකධම්මානං පරිඤ්ඤා වුත්තා. නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්තීති යෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණභූතෙ අග්ගමග්ගඵලවසෙන [Pg.175] සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධීහි අනවසෙසකිලෙසතො විමුච්චන්ති. තෙ ජනා මච්චුහායිනොති තෙ ඛීණාසවජනා මරණං සමතීතා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ 'གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་རག་ལས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་སོ། །'གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལ་མི་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་སྲིད་པའི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མི་གནས་ཤིང་མ་ཆགས་པའོ། །'གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལ་མི་གནས་པ་' ཞེས་ཀྱང་འདོན་ཏེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་བསྟན་ཏོ། །'འགོག་པ་ལ་གང་དག་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་གང་དག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ལ་ལམ་མཆོག་དང་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་སྤངས་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །'སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ནི་འཆི་བ་སྤོང་བ་རྣམས་སོ་' ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ནི་འཆི་བ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའོ། ། එවං ධාතුත්තයසමතික්කමෙන අමතාධිගමං දස්සෙත්වා ‘‘අයඤ්ච පටිපදා මයා ගතමග්ගො ච තුම්හාකං දස්සිතො’’ති තත්ථ නෙසං උස්සාහං ජනෙන්තො දුතියං ගාථමාහ. තත්ථ කායෙනාති නාමකායෙන මග්ගඵලෙහි. ඵුසයිත්වාති පත්වා. නිරූපධින්ති ඛන්ධාදිසබ්බූපධිරහිතං. උපධිප්පටිනිස්සග්ගන්ති තෙසංයෙව ච උපධීනං පටිනිස්සජ්ජනකාරණං. නිබ්බානස්ස හි මග්ගඤාණෙන සච්ඡිකිරියාය සබ්බෙ උපධයො පටිනිස්සට්ඨා හොන්තීති තං තෙසං පටිනිස්සජ්ජනකාරණං. සච්ඡිකත්වාති කාලෙන කාලං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන අත්තපච්චක්ඛං කත්වා අනාසවො සම්මාසම්බුද්ධො තමෙව අසොකං විරජං නිබ්බානපදං දෙසෙති. තස්මා තදධිගමාය උස්සුක්කං කාතබ්බන්ති. དེ་ལྟར་ཁམས་གསུམ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པས་འཆི་མེད་ཐོབ་པ་བསྟན་ནས། “ལམ་འདི་དང་ངས་བགྲོད་པའི་ལམ་ནི་ཁྱེད་ཅག་ལ་བསྟན་ཏོ”ཞེས་དེ་ལ་ཁོང་ཚོའི་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ལུས་ཀྱིས”ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་ལུས་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“རེག་ནས”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་ནས་སོ། །“ཕུང་པོ་མེད་པ”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ། །“ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དེ་དག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །མྱང་འདས་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་བཏང་བར་འགྱུར་བས་ན། དེ་ནི་དེ་དག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །“མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས”ཞེས་པ་ནི་དུས་ནས་དུས་སུ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་རང་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས། ཟག་པ་ཟད་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་མྱ་ངན་མེད་པ་རྡུལ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་གོ་འཕང་དེ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམ་པར་བྱའོ། ། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. පඨමවෙදනාසුත්තවණ්ණනා ༣. ཚོར་བའི་མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ། 52. තතියෙ වෙදනාති ආරම්මණරසං වෙදියන්ති අනුභවන්තීති වෙදනා. තා විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘සුඛා වෙදනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුඛ-සද්දො අත්ථුද්ධාරවසෙන හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. දුක්ඛ-සද්දො පන ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.387; විභ. 190) දුක්ඛවත්ථුස්මිං ආගතො. ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං දුක්ඛං දුක්ඛානුපතිතං දුක්ඛාවක්කන්ත’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.60) දුක්ඛාරම්මණෙ. ‘‘දුක්ඛො පාපස්ස උච්චයො’’තිආදීසු (ධ. ප. 117) දුක්ඛපච්චයෙ. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරා අක්ඛානෙන පාපුණිතුං, යාව දුක්ඛා නිරයා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.250) දුක්ඛපච්චයට්ඨානෙ. ‘‘සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.232; ධ. ස. 165) දුක්ඛවෙදනායං. ඉධාපි දුක්ඛවෙදනායමෙව. ༥༢. གསུམ་པ་ལ་“ཚོར་བ”ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པའམ་ཉམས་སུ་མྱོང་བས་ན་ཚོར་བའོ། །དེ་དག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདེ་བའི་ཚོར་བ”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བདེ་བ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་བཏོན་པའི་དབང་གིས་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །“སྡུག་བསྔལ”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“སྐྱེ་བའང་སྡུག་བསྔལ་བའོ”ཞེས་སོགས་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ལ་འཇུག་གོ །“མ་ཧཱ་ལི། གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ”ཞེས་སོགས་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དམིགས་པ་ལའོ། །“སྡིག་པ་བསགས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ”ཞེས་སོགས་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྐྱེན་ལའོ། །“དགེ་སློང་དག །དཔེར་ན་དམྱལ་བ་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་བ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་ནི་ཚིག་གིས་བརྗོད་པར་མི་སླའོ”ཞེས་སོགས་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་གནས་ལའོ། །“བདེ་བ་སྤངས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྤངས་པས་ན”ཞེས་སོགས་ལས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ལའོ། །འདིར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ ། වචනත්ථතො පන සුඛයතීති සුඛා. දුක්ඛයතීති දුක්ඛා. න දුක්ඛා න සුඛාති අදුක්ඛමසුඛා, මකාරො පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. තාසු ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණා සුඛා, අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණා දුක්ඛා, උභයවිපරීතානුභවනලක්ඛණා අදුක්ඛමසුඛා. තස්මා සුඛදුක්ඛවෙදනානං උප්පත්ති පාකටා, [Pg.176] න අදුක්ඛමසුඛාය. යදා හි සුඛං උප්පජ්ජති, සකලසරීරං භෙන්තං මද්දන්තං ඵරමානං සතධොතසප්පිං ඛාදාපෙන්තං විය, සතපාකතෙලං මක්ඛෙන්තං විය, ඝටසහස්සෙන පරිළාහං නිබ්බාපයමානං විය ච ‘‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’න්ති වාචං නිච්ඡාරයමානමෙව උප්පජ්ජති. යදා දුක්ඛං උප්පජ්ජති, සකලසරීරං ඛොභෙන්තං මද්දන්තං ඵරමානං තත්තඵාලං පවෙසෙන්තං විය විලීනතම්බලොහං ආසිඤ්චන්තං විය ච ‘‘අහො දුක්ඛං, අහො දුක්ඛ’’න්ති විප්පලාපෙන්තමෙව උප්පජ්ජති. ඉති සුඛදුක්ඛවෙදනානං උප්පත්ති පාකටා. ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ནི། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་མེད་ཅིང་བདེ་བ་མེད་པའོ། །(མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །) དེ་དག་ལས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བདེ་བའོ། །ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །གཉིས་ཀ་ལས་བཟློག་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་སྐྱེ་བ་ནི་གསལ་ལ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་གང་གི་ཚེ་བདེ་བ་སྐྱེ་བ་ན། ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་ཅིང་གནོན་པ་དང་། བརྒྱ་ཚར་བཤལ་བའི་མར་གསར་ཟོས་པ་བཞིན་དང་། བརྒྱ་ཚར་བསྐོལ་བའི་སྣུམ་བྱུགས་པ་བཞིན་དང་། བུམ་པ་སྟོང་གིས་ཚ་གདུང་བསིལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། “ཀྱེ་ཧུད་བདེ་བའོ། །ཀྱེ་ཧུད་བདེ་བའོ”ཞེས་ཚིག་འབྱིན་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཚེ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་ན། ལུས་མཐའ་དག་འཁྲུག་ཅིང་གནོན་པ་དང་། ལྕགས་གཞོང་ཚ་པོ་ལ་བཅུག་པ་བཞིན་དང་། ཟངས་ཞུན་བླུགས་པ་བཞིན་དུ། “ཀྱེ་ཧུད་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །ཀྱེ་ཧུད་སྡུག་བསྔལ་བའོ”ཞེས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་སྐྱེ་བ་ནི་གསལ་ལོ། ། අදුක්ඛමසුඛා පන දුබ්බිජානා දුද්දීපනා අන්ධකාරා අවිභූතා. සා සුඛදුක්ඛානං අපගමෙ සාතාසාතපටිපක්ඛවසෙන මජ්ඣත්තාකාරභූතා නයතො ගණ්හන්තස්සෙව පාකටා හොති. යථා කිං? යථා පුබ්බාපරං සපංසුකෙ පදෙසෙ උපචරිතමග්ගවසෙන පිට්ඨිපාසාණෙ මිගෙන ගතමග්ගො, එවං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙසු සුඛදුක්ඛානුභවනෙනපි මජ්ඣත්තාරම්මණානුභවනභාවෙන විඤ්ඤායති. මජ්ඣත්තාරම්මණග්ගහණං පිට්ඨිපාසාණගමනං විය ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණග්ගහණාභාවතො. යඤ්ච තත්‍රානුභවනං, සා අදුක්ඛමසුඛාති. བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་ཤེས་པར་དཀའ་བ་དང་། མཚོན་པར་དཀའ་བ། མུན་པ་ལྟ་བུ། མི་གསལ་བ་ཞིག་གོ །དེ་ནི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བའི་ཚེ། མངར་བ་དང་མི་མངར་བའི་གཉེན་པོའི་ཚུལ་གྱིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་གྱུར་པས། རིགས་པས་འཛིན་པ་ཁོ་ན་ལ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དཔེ་ཅི་ཞེ་ན། དཔེར་ན་ས་རྡུལ་ཅན་གྱི་གནས་སུ་སྔ་ཕྱིར་བགྲོད་པའི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བྲག་ལེབ་སྟེང་དུ་རི་དྭགས་ཀྱིས་བགྲོད་པའི་ལམ་བཞིན་དུ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་བདེ་སྡུག་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དམིགས་པ་མྱོང་བའི་དངོས་པོར་ཤེས་པར་བྱའོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ནི་བྲག་ལེབ་སྟེང་དུ་བགྲོད་པ་བཞིན་དུ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་གང་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དེ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའོ། ། එවමෙත්ථ සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛභාවෙන තිධා වුත්තාපි කත්ථචි සුඛදුක්ඛභාවෙන ද්විධා වුත්තා. යථාහ – ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා, පරියායෙන සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා’’ති (ම. නි. 2.89). කත්ථචි තිස්සොපි විසුං විසුං සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛභාවෙන ‘‘සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465). කත්ථචි සබ්බාපි දුක්ඛභාවෙන. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259). དེ་ལྟར་འདིར་བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་གསུངས་ཀྱང་། སྐབས་འགར་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་གསུངས་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ། “ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ཚོར་བ་གཉིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའོ”ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྐབས་འགར་གསུམ་པོ་སོ་སོར་བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་“བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་གནས་པ་བདེ་ལ་འགྱུར་བ་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་གནས་པ་སྡུག་བསྔལ་ལ་འགྱུར་བ་བདེ་བའོ། །བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་ཤེས་པ་བདེ་ལ་མ་ཤེས་པ་སྡུག་བསྔལ་བའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐབས་འགར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་ཏེ། འདི་སྐད་དུ། “གང་ཅི་ཡང་རུང་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་ངས་བཤད་དོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තත්ථ සියා – යදි තිස්සො වෙදනා යථා ඉධ වුත්තා, අඤ්ඤෙසු ච එදිසෙසු සුත්තෙසු අභිධම්මෙ ච එවං අවත්වා කස්මා එවං වුත්තං ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති, ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා’’ති ච? සන්ධායභාසිතමෙතං, තස්මා සා පරියායදෙසනා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་དོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་དེ། གལ་ཏེ་ཚོར་བ་གསུམ་པོ་འདིར་གསུངས་པ་བཞིན་དང་། གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུའི་མདོ་རྣམས་དང་ཆོས་མངོན་པ་ལས་ཀྱང་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པར། ཅིའི་ཕྱིར་“གང་ཅི་ཡང་རུང་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་ངས་བཤད་དོ”ཞེས་དང་། “ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ཚོར་བ་གཉིས་ཀྱང་གསུངས་སོ”ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། འདི་ནི་དགོངས་ཏེ་གསུངས་པ་ཡིན་པས་ན། དེ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པའོ། །འདི་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතං, ‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මි’’’න්ති (සං. නි. 4.259). “ཀུན་དགའ་བོ། ངས་འདུ་བྱེད་མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་། འདུ་བྱེད་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། ‘གང་ཅི་ཡང་རུང་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ’ཞེས་བཤད་དོ། །” ‘‘ද්වෙපි [Pg.177] මයා, ආනන්ද, වෙදනා වුත්තා පරියායෙනා’’ති ච (සං. නි. 4.259). “ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ཚོར་བ་གཉིས་ཀྱང་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་སོ”ཞེས་སོ། ། එත්ථ හි සුඛා අදුක්ඛමසුඛාති ඉමාසං ද්වින්නං වෙදනානං නිප්පරියායෙන දුක්ඛභාවො නත්ථි, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයෙන පන තත්ථ නිච්ඡන්දදස්සනත්ථං පරියායෙන දුක්ඛභාවො වුත්තොති සා තාදිසී පරියායදෙසනා. අයං පන වෙදනත්තයදෙසනා සභාවකථාති කත්වා නිප්පරියායදෙසනාති අයමෙත්ථ ආචරියානං සමානකථා. འདིར་ནི་བདེ་བ་དང་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ་ཚོར་བ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་མེད་ལ། གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་གསུངས་པས་ན། དེ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པའོ། །ཚོར་བ་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་གཏམ་ཡིན་པས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་མཐུན་པའི་གཏམ་མོ། ། විතණ්ඩවාදී පනාහ ‘‘දුක්ඛතාද්වයවචනතො පරියායදෙසනාව වෙදනත්තයදෙසනා’’ති. සො ‘‘මා හෙව’’න්තිස්ස වචනීයො, යස්මා භගවතා සබ්බාසං වෙදනානං දුක්ඛභාවො අධිප්පායවසෙන වුත්තො ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතං ‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මි’’’න්ති. යදි පනෙත්ථ වෙදනත්තයදෙසනා පරියායදෙසනා සියා, ‘‘ඉදං මයා සන්ධාය භාසිතං තිස්සො වෙදනා’’ති වත්තබ්බං සියා, න පනෙතං වුත්තං. སྨྲ་འཁྱོག་པ་དག་གིས་ནི་“སྡུག་བསྔལ་ཉིད་གཉིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཚོར་བ་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཁོ་ནའོ”ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལ་“དེ་ལྟར་མ་སྨྲ་ཞིག”ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་དགོངས་པའི་དབང་གིས་“ཀུན་དགའ་བོ། ངས་འདུ་བྱེད་མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་། འདུ་བྱེད་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། ‘གང་ཅི་ཡང་རུང་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ’ཞེས་བཤད་དོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་འདིར་ཚོར་བ་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཡིན་ན། “ངས་འདི་ལ་དགོངས་ནས་ཚོར་བ་གསུམ་གསུངས་སོ”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་དགོས་པ་ལས། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་སོ། ། අපිචායමෙව වත්තබ්බො ‘‘කො, පනාවුසො, වෙදනත්තයදෙසනාය අධිප්පායො’’ති? සචෙ වදෙය්‍ය ‘‘මුදුකා දුක්ඛා වෙදනා සුඛා, අධිමත්තා දුක්ඛා, මජ්ඣිමා අදුක්ඛමසුඛාති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයෙන වුත්තා. තාසු හි න සත්තානං සුඛාදිවඩ්ඪී’’ති. සො වත්තබ්බො – කො පනාවුසො දුක්ඛවෙදනාය සභාවො, යෙන ‘‘සබ්බා වෙදනා දුක්ඛා’’ති වුච්චෙය්‍යුං? යදි යාය උප්පන්නාය සත්තා වියොගමෙව ඉච්ඡන්ති, සො දුක්ඛවෙදනාය සභාවො. යාය ච පන උප්පන්නාය සත්තා අවියොගමෙව ඉච්ඡන්ති, යාය න උභයං ඉච්ඡන්ති, සා කථං දුක්ඛවෙදනා සියා? අථ යා අත්තනො නිස්සයස්ස උපඝාතකාරී, සා දුක්ඛා. යා අනුග්ගහකාරී, සා කථං දුක්ඛා සියා. අථ පන යදරියා දුක්ඛතො පස්සන්ති, සො දුක්ඛවෙදනාය සභාවො, සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය වෙදනං අරියා දුක්ඛතො පස්සන්ති, සා ච අභිණ්හසභාවාති කථං තාසං වෙදනානං මුදුමජ්ඣිමාධිමත්තදුක්ඛභාවො සියා? යදි ච සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය එව වෙදනානං දුක්ඛභාවො සියා, ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, දුක්ඛතායො දුක්ඛදුක්ඛතා, විපරිණාමදුක්ඛතා, සඞ්ඛාරදුක්ඛතා’’ති (දී. නි. 3.305) අයං දුක්ඛතානං විභාගදෙසනා නිප්පයොජනා සියා. තථා ච සති සුත්තමෙව පටිබාහිතං සියා, පුරිමෙසු ච තීසු රූපාවචරජ්ඣානෙසු [Pg.178] මුදුකා දුක්ඛා වෙදනාති ආපජ්ජති සුඛවෙදනාවචනතො. චතුත්ථජ්ඣානෙ අරූපජ්ඣානෙසු ච මජ්ඣිමා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාවචනතො. එවං සන්තෙ පුරිමා තිස්සො රූපාවචරසමාපත්තියො චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තියා අරූපසමාපත්තීහි ච සන්තතරාති ආපජ්ජති. කථං වා සන්තතරප්පණීතතරාසු සමාපත්තීසු දුක්ඛවෙදනාය අධිකභාවො යුජ්ජති? තස්මා වෙදනත්තයදෙසනාය පරියායදෙසනාභාවො න යුත්තොති. གཞན་ཡང་དེ་ལ་འདི་སྐད་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ། འོ་ན་ཚོར་བ་གསུམ་གྱི་བསྟན་པའི་དགོངས་པ་ནི་གང་ཡིན”ཞེ་ན། གལ་ཏེ་ཁོས་“སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཆུང་ངུ་ནི་བདེ་བ་དང་། ཆེན་པོ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ། འབྲིང་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་འཕེལ་བ་མེད་དོ”ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ལ་འདི་སྐད་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ། འོ་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རང་བཞིན་ནི་གང་ཡིན་པ་དེས། “ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའམ། གལ་ཏེ་གང་ཞིག་སྐྱེས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་བྲལ་བར་འདོད་པ་ཁོ་ན་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་ན། གང་ཞིག་སྐྱེས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་མི་བྲལ་བར་འདོད་པ་དང་། གང་གིས་གཉིས་ཀ་མི་འདོད་པ་དེ་ནི་ཇི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར། ཡང་གང་ཞིག་རང་གི་རྟེན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གང་ཞིག་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཇི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་དུ་འགྱུར། ཡང་གང་ཞིག་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་དུ་གཟིགས་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་ན། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་ཚོར་བ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་དུ་གཟིགས་ལ། དེ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ན། ཚོར་བ་དེ་དག་ལ་ཇི་ལྟར་ཆུང་ངུ་དང་། འབྲིང་དང་། ཆེན་པོའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡོད་པར་འགྱུར། གལ་ཏེ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་ཚོར་བ་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་ན། “དགེ་སློང་དག །སྡུག་བསྔལ་ཉིད་འདི་གསུམ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད། འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དོ”ཞེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་བསྟན་པ་འདི་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་ན་མདོ་ཉིད་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་ལ། སྔ་མའི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གསུམ་པོ་དག་ལའང་བདེ་བའི་ཚོར་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཆུང་ངུ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པ་དང་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འབྲིང་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་སྔ་མའི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གསུམ་པོ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སྙོམས་འཇུག་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ལས་ཀྱང་ཆེས་ཞི་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་ཆེས་ཞི་བ་དང་ཆེས་གྱ་ནོམ་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ལྷག་པར་ཡོད་པ་ཇི་ལྟར་རིགས། དེའི་ཕྱིར་ཚོར་བ་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་རིགས་སོ། ། යං පන වුත්තං ‘‘දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො’’ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236), තං කථන්ති? විපරිණාමදුක්ඛතාය සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය ච යථාභූතානවබොධෙන යා එකන්තතො සුඛසඤ්ඤා, යා ච දුක්ඛනිමිත්තෙ සුඛනිමිත්තසඤ්ඤා, තං සන්ධාය වුත්තං. එවම්පි ‘‘සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා’’ති (ඉතිවු. 53) ඉදං පන කථන්ති? ඉදං පන විපරිණාමදස්සනෙ සන්නියොජනත්ථං වුත්තං තස්ස තත්ථ විරාගුප්පත්තියා උපායභාවතො සුඛවෙදනාය බහුදුක්ඛානුගතභාවතො ච. තථා හි දුක්ඛස්ස හෙතුභාවතො අනෙකෙහි දුක්ඛධම්මෙහි අනුබද්ධත්තා ච පණ්ඩිතා සුඛම්පි දුක්ඛමිච්චෙව පටිපන්නා. ཡང་“སྡུག་བསྔལ་ལ་བདེ་བའོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག”ཅེས་གསུངས་པ་དེ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མ་ཤེས་པས། གང་ཞིག་གཏན་དུ་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་། གང་ཞིག་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་མ་ལ་བདེ་བའི་མཚན་མར་འདུ་ཤེས་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“དགེ་སློང་དག །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚུལ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། འདི་ནི་འགྱུར་བ་ལ་བལྟ་བར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་སྐྱེ་བའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མང་པོ་དང་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་དུ་མ་དང་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། མཁས་པ་རྣམས་ནི་བདེ་བའང་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། ། එවම්පි නත්ථෙව සුඛා වෙදනා, සුඛහෙතූනං නියමාභාවතො. යෙ හි සුඛවෙදනාය හෙතුසම්මතා ඝාසච්ඡාදනාදයො, තෙ එව අධිමත්තං අකාලෙ ච පටිසෙවියමානා දුක්ඛවෙදනාය හෙතුභාවමාපජ්ජන්ති. න ච යෙනෙව හෙතුනා සුඛං, තෙනෙව දුක්ඛන්ති යුත්තං වත්තුං. තස්මා න තෙ සුඛහෙතූ, දුක්ඛන්තරාපගමෙ පන අවිඤ්ඤූනං සුඛසඤ්ඤා යථා චිරතරං ඨානාදිඉරියාපථසමඞ්ගී හුත්වා තදඤ්ඤඉරියාපථසමායොගෙ මහන්තඤ්ච භාරං වහතො භාරනික්ඛෙපෙ චෙව වූපසමෙ ච, තස්මා නත්ථෙව සුඛන්ති? තයිදං සම්මදෙව සුඛහෙතුං අපරිඤ්ඤාය තස්ස නියමාභාවපරිකප්පනං. ආරම්මණමත්තමෙව හි කෙවලං සුඛහෙතුං මනසිකත්වා එවං වුත්තං, අජ්ඣත්තිකසරීරස්ස අවත්ථාවිසෙසං සමුදිතං පන එකජ්ඣං තදුභයං සුඛාදිහෙතූති වෙදිතබ්බං. යාදිසඤ්ච තදුභයං සුඛවෙදනාය හෙතු, තාදිසං න කදාචිපි දුක්ඛවෙදනාය හෙතු හොතීති වවත්ථිතා එව සුඛාදිහෙතු. යථා නාම තෙජොධාතු සාලියවඩාකසස්සාදීනං යාදිසමවත්ථන්තරං පත්වා සාතමධුරභාවහෙතු හොති, න තාදිසමෙව පත්වා කදාචිපි අසාතඅමධුරභාවහෙතු හොති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. དེ་ལྟར་ཡང་བདེ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བ་གཏན་ནས་མེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་རྒྱུར་འདོད་པའི་ཟས་དང་གོས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ཉིད་ཚོད་ལས་འདས་པ་དང་དུས་མ་ཡིན་པར་བསྟེན་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་གང་གིས་བདེ་བ་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་རིགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་བདེ་བའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གཞན་ཞིག་བྲལ་བ་ན། བྱིས་པ་རྣམས་ལ་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་སྟེ། དཔེར་ན་ཡུན་རིང་པོར་ལངས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ལམ་གྱིས་གདུངས་པ་ན། སྤྱོད་ལམ་གཞན་ལ་བརྟེན་པ་དང་། ཁུར་ཆེན་པོ་འཁུར་བ་ན་ཁུར་བོར་བ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལྟ་བུའོ། །དེའི་ཕྱིར་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་གཏན་ནས་མེད་དམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་བདེ་བའི་རྒྱུ་ལ་ཡང་དག་པར་མ་ཤེས་པར། དེ་ལ་ངེས་པ་མེད་པར་རྟོག་པ་ཙམ་མོ། །དམིགས་པ་རྐྱང་པ་ཙམ་ལ་བདེ་བའི་རྒྱུར་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་དེ་ལྟར་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ནང་གི་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཁྱད་པར་ཅན་དང་འདུས་པ་གཉིས་ཀ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །གཉིས་པོ་དེ་དག་གང་ལྟ་བུ་ཞིག་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དེ་ལྟ་བུ་ནི་ནམ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རྒྱུར་མི་འགྱུར་བས། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ནི་ངེས་པ་ཉིད་དོ། །དཔེར་ན་མེའི་ཁམས་ནི་འབྲས་དང་ནས་ལ་སོགས་པའི་ལོ་ཏོག་གི་གནས་སྐབས་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ཕྲད་ནས་ཞིམ་ཞིང་མངར་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུར་འགྱུར་གྱི། དེ་ལྟ་བུའི་གནས་སྐབས་དང་ཕྲད་ནས་ནམ་ཡང་མི་ཞིམ་ཞིང་མི་མངར་བའི་རྒྱུར་མི་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། འདི་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། දුක්ඛාපගමෙව [Pg.179] කදාචි සුඛවෙදනන්තරං උපලබ්භති. තත්ථ සුඛෙයෙව සුඛසඤ්ඤා, න දුක්ඛාපගමමත්තෙ යථා අද්ධානගමනපරිස්සමකිලන්තස්ස සම්බාහනෙ ඉරියාපථපරිවත්තනෙ ච, අඤ්ඤථා කාලන්තරෙපි පරිස්සමාපගමෙ තාදිසී සුඛසඤ්ඤා සියා. දුක්ඛාපගමමත්තෙ පන සුඛන්ති පරිකප්පනා වෙදනාවිසෙසස්ස අනුපලබ්භමානත්තා. එකන්තෙනෙව චෙතං එවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, යතො පණීතප්පණීතානියෙව ආරම්මණානි මහතා ආයාසෙන සත්තා අභිපත්ථයන්ති, න ච නෙසං යෙන කෙනචි යථාලද්ධමත්තෙන පච්චයෙන පතිකාරං කාතුං සක්කා තණ්හුප්පාදෙනාති. වෙදනාපච්චයා හි තණ්හාඋපාදි, තථාභාවෙ ච සුගන්ධමධුරසුඛසම්ඵස්සාදිවත්ථූනං ඉතරීතරභාවෙන සුඛවිසෙසසඤ්ඤා ජායමානා කතමස්ස දුක්ඛවිසෙසස්ස අපගමනෙ ඝානජිව්හාකායද්වාරෙසු, සොතද්වාරෙ ච දිබ්බසඞ්ගීතසදිසපඤ්චඞ්ගිකතූරියසද්දාවධාරණෙ. තස්මා න දුක්ඛවෙදනායමෙව දුක්ඛන්තරාපගමෙ සුඛසඤ්ඤා, නාපි කෙවලෙ දුක්ඛාපගමමත්තෙති ආගමතො යුත්තිතොපි වවත්ථිතා තිස්සො වෙදනාති භගවතො වෙදනත්තයදෙසනා නීතත්ථායෙව, න නෙය්‍යත්ථාති සඤ්ඤාපෙතබ්බං. එවඤ්චෙතං උපෙති, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ, කම්මං කත්වා උය්‍යොජෙතබ්බො ‘‘ගච්ඡ යථාසුඛ’’න්ති. མཚམས་རེར་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བའི་རྗེས་ཐོགས་སུ་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དམིགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་བདེ་བ་ཉིད་ལ་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་ཡི་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བ་ཙམ་ལ་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་ལམ་རིང་པོར་སོང་བས་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་ལུས་མཉེ་བ་དང་སྤྱོད་ལམ་བསྒྱུར་བ་ལྟ་བུའོ། །གཞན་དུ་ན་དུས་གཞན་དུ་ངལ་བ་དང་བྲལ་བ་ནའང་དེ་ལྟ་བུའི་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བ་ཙམ་ལ་བདེ་བའོ་སྙམ་དུ་རྟོག་པ་ནི་ཚོར་བའི་ཁྱད་པར་མ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་གཏན་ནས་འདི་ལྟར་ཁས་བླང་བར་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྩོལ་བ་ཆེན་པོས་གྱ་ནོམ་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྲེད་པ་སྐྱེ་བས་ནི་གང་བྱུང་བྱུང་གི་རྐྱེན་ཙམ་གྱིས་དེ་དག་གི་ལན་ལྡོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲེད་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་གནས་སྐབས་སུ་དྲི་ཞིམ་པ་དང་། མངར་བ་དང་། བདེ་བའི་རེག་བྱ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་སོ་སོ་ལས་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་བ་ན། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་ཀྱི་སྒོ་རྣམས་སུ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཁྱད་པར་གང་ཞིག་དང་བྲལ་བ་ཡིན། རྣ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷའི་རོལ་མོ་ལྟ་བུའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་སྒྲ་འཛིན་པ་ནའང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཉིད་ལ་སྡུག་བསྔལ་གཞན་དང་བྲལ་བས་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ལ། སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བ་ཙམ་ལའང་མ་ཡིན་པས། ལུང་དང་རིགས་པ་ལས་ཚོར་བ་གསུམ་དུ་རྣམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚོར་བ་གསུམ་བསྟན་པ་ནི་ངེས་པའི་དོན་ཉིད་ཡིན་གྱི། དྲང་བའི་དོན་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་འདི་ལྟར་ཁས་ལེན་ན་ནི་ལེགས་སོ། །གལ་ཏེ་མི་ལེན་ན། ལས་བྱས་ནས་ 'རང་གི་བདེ་བ་བཞིན་དུ་སོང་ཞིག་' ཅེས་བཏང་བར་བྱའོ། ། එවමෙතා අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛසභාවවවත්ථිතලක්ඛණා එව තිස්සො වෙදනා භගවතා දෙසිතා. තඤ්ච ඛො විපස්සනාකම්මිකානං යොගාවචරානං වෙදනාමුඛෙන අරූපකම්මට්ඨානදස්සනත්ථං. දුවිධඤ්හි කම්මට්ඨානං රූපකම්මට්ඨානං, අරූපකම්මට්ඨානන්ති. තත්ථ භගවා රූපකම්මට්ඨානං කථෙන්තො සඞ්ඛෙපමනසිකාරවසෙන වා විත්ථාරමනසිකාරවසෙන වා චතුධාතුවවත්ථානාදිවසෙන වා කථෙති. අරූපකම්මට්ඨානං පන කථෙන්තො ඵස්සවසෙන වා වෙදනාවසෙන වා චිත්තවසෙන වා කථෙති. එකච්චස්ස හි ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ ආවජ්ජතො තත්ථ චිත්තචෙතසිකානං පඨමාභිනිපාතො ඵස්සො තං ආරම්මණං ඵුසන්තො උප්පජ්ජමානො පාකටො හොති, එකච්චස්ස තං ආරම්මණං අනුභවන්තී උප්පජ්ජමානා වෙදනා පාකටා හොති, එකච්චස්ස තං ආරම්මණං විජානන්තං උප්පජ්ජමානං විඤ්ඤාණං පාකටං හොති. ඉති තෙසං තෙසං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන යථාපාකටං ඵස්සාදිමුඛෙන තිධා අරූපකම්මට්ඨානං කථෙති. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕན་ཚུན་མི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་བཞག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཚོར་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་བསྟན་ཏོ། །དེ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་ཅན་གྱི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལས་ཀྱི་གནས་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པ་ན། བསྡུས་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སམ། རྒྱས་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སམ། ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པ་ན། རེག་པའི་དབང་གིས་སམ། ཚོར་བའི་དབང་གིས་སམ། སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ལ་ནི་ཡུལ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ལ་སེམས་གཏད་པ་ན། དེ་ལ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མར་འཇུག་པ་རེག་པ་ཉིད་ཡུལ་དེ་ལ་རེག་ཅིང་སྐྱེ་བ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁ་ཅིག་ལ་ནི་ཡུལ་དེ་མྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཚོར་བ་སྐྱེ་བ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁ་ཅིག་ལ་ནི་ཡུལ་དེ་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གང་ཟག་དེ་དང་དེའི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་གསལ་བ་ལྟར་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ [Pg.180] යස්ස ඵස්සො පාකටො හොති, සොපි ‘‘න කෙවලං ඵස්සොව උප්පජ්ජති, තෙන සද්ධිං තදෙව ආරම්මණං අනුභවමානා වෙදනාපි උප්පජ්ජති, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානමානං විඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. යස්ස වෙදනා පාකටා හොති, සොපි ‘‘න කෙවලං වෙදනාව උප්පජ්ජති, තාය සද්ධිං ඵුසමානො ඵස්සොපි උප්පජ්ජති, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානමානං විඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. යස්ස විඤ්ඤාණං පාකටං හොති, සොපි ‘‘න කෙවලං විඤ්ඤාණමෙව උප්පජ්ජති, තෙන සද්ධිං තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සොපි උප්පජ්ජති, අනුභවමානා වෙදනාපි, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි උප්පජ්ජතී’’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. དེ་ལ་གང་ལ་རེག་པ་གསལ་བར་གྱུར་པ་དེས་ཀྱང་། 'རེག་པ་གཅིག་པུ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་གྱི། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡུལ་དེ་ཉིད་མྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཚོར་བའང་སྐྱེའོ། །འདུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་སྐྱེའོ། །སེམས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའང་སྐྱེའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་སྐྱེའོ་' ཞེས་རེག་པ་ལྔ་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་འཛིན་ཏོ། །གང་ལ་ཚོར་བ་གསལ་བར་གྱུར་པ་དེས་ཀྱང་། 'ཚོར་བ་གཅིག་པུ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་གྱི། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རེག་པར་བྱེད་པའི་རེག་པའང་སྐྱེའོ། །འདུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་སྐྱེའོ། །སེམས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའང་སྐྱེའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་སྐྱེའོ་' ཞེས་རེག་པ་ལྔ་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་འཛིན་ཏོ། །གང་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གསལ་བར་གྱུར་པ་དེས་ཀྱང་། 'རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཅིག་པུ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་གྱི། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡུལ་དེ་ཉིད་ལ་རེག་པར་བྱེད་པའི་རེག་པའང་སྐྱེའོ། །མྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཚོར་བའང་སྐྱེའོ། །འདུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་སྐྱེའོ། །སེམས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའང་སྐྱེའོ་' ཞེས་རེག་པ་ལྔ་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་འཛིན་ཏོ། ། සො ‘‘ඉමෙ ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා කිංනිස්සිතා’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘වත්ථුනිස්සිතා’’ති පජානාති. වත්ථු නාම කරජකායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථසිතං එත්ථපටිබද්ධ’’න්ති (දී. නි. 1.235; ම. නි. 2.252). සො අත්ථතො භූතා චෙව උපාදාරූපානි ච, එවමෙත්ථ වත්ථු රූපං, ඵස්සපඤ්චමකා නාමන්ති නාමරූපමත්තමෙව පස්සති. රූපඤ්චෙත්ථ රූපක්ඛන්ධො, නාමං චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති පඤ්චක්ඛන්ධමත්තං හොති. නාමරූපවිනිමුත්තා හි පඤ්චක්ඛන්ධා, පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං වා නාමරූපං නත්ථි. සො ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා කිංහෙතුකා’’ති උපපරික්ඛන්තො ‘‘අවිජ්ජාදිහෙතුකා’’ති, තතො ‘‘පච්චයො චෙව පච්චයුප්පන්නඤ්ච ඉදං, අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථි, සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජමත්තමෙවා’’ති සප්පච්චයනාමරූපවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනාපටිපාටියා ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසන්තො විචරති. සො ‘‘අජ්ජ අජ්ජා’’ති පටිවෙධං ආකඞ්ඛමානො තථාරූපෙ සමයෙ උතුසප්පායං, පුග්ගලසප්පායං, භොජනසප්පායං, ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නොව විපස්සනං මත්ථකං පාපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. එවං ඉමෙසං තිණ්ණං ජනානං යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ඉධ පන භගවා වෙදනාවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන අරූපකම්මට්ඨානං කථෙන්තො වෙදනාවසෙන කථෙසි. තත්ථ – དེས་ 'རེག་པ་ལྔ་པ་འདི་དག་ཅི་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་བརྟག་པ་ན། 'གནས་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་ཤེས་སོ། །གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་ལུས་སོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་ 'ངའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ཡང་འདི་ལ་བརྟེན་ཅིང་འདི་ལ་འབྲེལ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་དོན་དུ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཡིན་པས། འདི་ལྟར་འདིར་གནས་ནི་གཟུགས་དང་། རེག་པ་ལྔ་པ་ནི་མིང་ཡིན་པས། མིང་དང་གཟུགས་ཙམ་དུ་མཐོང་ངོ་། །འདིར་གཟུགས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། མིང་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་ཡིན་པས། ཕུང་པོ་ལྔ་ཙམ་དུ་འགྱུར་རོ། །མིང་དང་གཟུགས་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་མེད་ལ། ཕུང་པོ་ལྔ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱང་མེད་དོ། །དེས་ 'ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་གི་རྒྱུ་ཅི་ཡིན་ནམ་' ཞེས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། 'མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ་' ཞེས་ཤེས་སོ། །དེ་ནས་ 'འདི་ནི་རྐྱེན་དང་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ཙམ་ཡིན་གྱི། གཞན་སེམས་ཅན་ནམ་གང་ཟག་ནི་མེད་དེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་དག་པ་ཙམ་མོ་' ཞེས་རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མིང་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་གསུམ་ལ་སྦྱར་ནས། ལྷག་མཐོང་གི་རིམ་པས་ 'མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། བདག་མེད་པ་' ཞེས་ཉེ་བར་རྟོག་ཅིང་གནས་སོ། །དེས་ 'དེ་རིང་ཉིད་དུ་' རྟོགས་པར་འདོད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་གནམ་གཤིས་འཚམ་པ་དང་། གང་ཟག་འཚམ་པ་དང་། ཟས་འཚམ་པ་དང་། ཆོས་ཉན་པ་འཚམ་པ་ཐོབ་ནས། སྐྱིལ་ཀྲུང་གཅིག་གིས་འདུག་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་དགྲ་བཅོམ་པའི་བར་གྱི་ལས་ཀྱི་གནས་རིག་པར་བྱའོ། །འདིར་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་གཟུགས་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པ་ན། ཚོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལའང་། ‘‘ලක්ඛණඤ්ච අධිට්ඨානං, උප්පත්ති අනුසයො තථා; ඨානං පවත්තිකාලො ච, ඉන්ද්‍රියඤ්ච ද්විධාදිතා’’ති. – “མཚན་ཉིད་དང་ནི་གནས་ཉིད་དང་། །སྐྱེ་བ་དང་ནི་བག་ལ་ཉལ། །གནས་དང་འཇུག་པའི་དུས་ཉིད་དང་། །དབང་པོ་དང་ནི་རྣམ་གཉིས་སོ། །” ඉදං [Pg.181] පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං – තත්ථ ලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අධිට්ඨානන්ති ඵස්සො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වචනතො ඵස්සො වෙදනාය අධිට්ඨානං. තථා හි සො වෙදනාධිට්ඨානභාවතො නිච්චම්මගාවීඋපමාය උපමිතො. තත්ථ සුඛවෙදනීයො ඵස්සො සුඛාය වෙදනාය අධිට්ඨානං, දුක්ඛවෙදනීයො ඵස්සො දුක්ඛාය වෙදනාය, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො ඵස්සො අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය අධිට්ඨානං, ආසන්නකාරණන්ති අත්ථො. වෙදනා කස්ස පදට්ඨානං? ‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ති වචනතො තණ්හාය පදට්ඨානං අභිපත්ථනීයභාවතො. සුඛා වෙදනා තාව තණ්හාය පදට්ඨානං හොතු, ඉතරා පන කථන්ති? වුච්චතෙ සුඛසමඞ්ගීපි තාව තංසදිසං තතො වා උත්තරිතරං සුඛං අභිපත්ථෙති, කිමඞ්ග පන දුක්ඛසමඞ්ගීභූතො. අදුක්ඛමසුඛා ච සන්තභාවෙන සුඛමිච්චෙව වුච්චතීති තිස්සොපි වෙදනා තණ්හාය පදට්ඨානං. འདི་ནི་ཐོར་བུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་མཚན་ཉིད་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རེག་པའོ། །'རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཚོར་བ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རེག་པ་ནི་ཚོར་བའི་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་ཚོར་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། པགས་པ་བཤུས་པའི་བ་ལང་གི་དཔེས་མཚོན་ནོ། །དེ་ལ་བདེ་བར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་རེག་པ་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་གནས་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་རེག་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་གནས་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་རེག་པ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའི་གནས་ཏེ། ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཚོར་བ་ནི་གང་གི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ཞེ་ན། 'ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲེད་པ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མངོན་པར་འདོད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་སྲེད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྲེད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་དུ་ཆུག་ལ། གཞན་གཉིས་པོ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱང་དེ་དང་འདྲ་བའམ་དེ་ལས་ལྷག་པའི་བདེ་བ་ལ་མངོན་པར་འདོད་ན། སྡུག་བསྔལ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད་པས། ཚོར་བ་གསུམ་གྱི་ཆར་ཡང་སྲེད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། ། උප්පත්තීති උප්පත්තිකාරණං. ඉට්ඨාරම්මණභූතා හි සත්තසඞ්ඛාරා සුඛවෙදනාය උප්පත්තිකාරණං, තෙ එව අනිට්ඨාරම්මණභූතා දුක්ඛවෙදනාය, මජ්ඣත්තාරම්මණභූතා අදුක්ඛමසුඛාය. විපාකතො තදාකාරග්ගහණතො චෙත්ථ ඉට්ඨානිට්ඨතා වෙදිතබ්බා. སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཉིད་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རྒྱུ་དང་། བར་མའི་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུའོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་དེའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་འདིར་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අනුසයොති ඉමාසු තීසු වෙදනාසු සුඛාය වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙති, දුක්ඛාය වෙදනාය පටිඝානුසයො, අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය අවිජ්ජානුසයො අනුසෙති. වුත්තඤ්හෙතං – བག་ལ་ཉལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚོར་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ཀུན་ཏུ་གནས་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ལ་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ལ་མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ཀུན་ཏུ་གནས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘සුඛාය ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’තිආදි (ම. නි. 1.465). “ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ཀུན་ཏུ་གནས་སོ། །” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། දිට්ඨිමානානුසයා චෙත්ථ රාගපක්ඛියා කාතබ්බා. සුඛාභිනන්දනෙන හි දිට්ඨිගතිකා ‘‘සස්සත’’න්තිආදිනා සක්කායෙ අභිනිවිසන්ති, මානජාතිකා ච මානං ජප්පෙන්ති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා. විචිකිච්ඡානුසයො පන අවිජ්ජාපක්ඛිකො කාතබ්බො. තථා හි වුත්තං පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ (විභ. 288-289) ‘‘වෙදනාපච්චයා විචිකිච්ඡා’’ති. අනුසයානඤ්ච තත්ථ තත්ථ සන්තානෙ අප්පහීනභාවෙන ථාමගමනං. තස්මා ‘‘සුඛාය වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති මග්ගෙන අප්පහීනත්තා අනුරූපකාරණලාභෙ උප්පජ්ජනාරහො රාගො, තත්ථ සයිතො විය හොතීති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. འདིར་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པར་བྱའོ། །བདེ་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བས་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་ 'རྟག་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་ཚོགས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ལ། ང་རྒྱལ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ནི་ 'བདག་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ང་རྒྱལ་སྐྱེད་དོ། །ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ནི་མ་རིག་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། 'ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཐེ་ཚོམ་མོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བག་ལ་ཉལ་རྣམས་ནི་རྒྱུད་དེ་དང་དེ་ལ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་མཐུ་བརྟས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ཀུན་ཏུ་གནས་སོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་མཐུན་པའི་རྒྱུ་རྙེད་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་འདོད་ཆགས་དེ་ཉིད་དེ་ལ་ཉལ་བ་ལྟ་བུར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། ඨානන්ති [Pg.182] කායො චිත්තඤ්ච වෙදනාය ඨානං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යං තස්මිං සමයෙ කායිකං සුඛං කායසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං (ධ. ස. 449). යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිත’’න්ති (ධ. ස. 471) ච. གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ནི་ཚོར་བའི་གནས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། 'དུས་དེའི་ཚེ་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་གང་ཡིན་པ་ལུས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཚོར་བ་དང་།' ཡང་ 'དུས་དེའི་ཚེ་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་གང་ཡིན་པ་ཡིད་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཚོར་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། පවත්තිකාලොති පවත්තික්ඛණො, පවත්තනාකලනඤ්ච. පවත්තික්ඛණෙන හි සුඛදුක්ඛවෙදනානං සුඛදුක්ඛභාවො වවත්ථිතො. යථාහ – “འཇུག་པའི་དུས”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་། འཇུག་པར་རྟོག་པ་ཉིད་དོ། །འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མས་ནི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་བདེ་སྡུག་གི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་གཞག་གོ །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘සුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා’’ති (ම. නි. 1.465). “ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ་དག །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་གནས་པ་བདེ་ལ་འགྱུར་བ་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་གནས་པ་སྡུག་བསྔལ་ལ་འགྱུར་བ་བདེ་བའོ”ཞེས་སོ། ། සුඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො සුඛං, නත්ථිභාවො දුක්ඛං. දුක්ඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො දුක්ඛං, නත්ථිභාවො සුඛන්ති අත්ථො. අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය පවත්තනාකලනං පවත්තියා ආකලනං අනාකලනඤ්ච ජානනං අජානනඤ්ච සුඛදුක්ඛභාවවවත්ථානං. වුත්තම්පි චෙතං – བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཡོད་པ་ནི་བདེ་བ་དང་། མེད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཡོད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། མེད་པ་ནི་བདེ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའི་འཇུག་པར་རྟོག་པ་ནི། འཇུག་པ་རྟོགས་པ་དང་མ་རྟོགས་པ། ཤེས་པ་དང་མ་ཤེས་པ་སྟེ། བདེ་སྡུག་གི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་གཞག་པའོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අදුක්ඛමසුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති. “ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ་དག །བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་ཤེས་པ་བདེ་ལ་མ་ཤེས་པ་སྡུག་བསྔལ་བའོ”ཞེས་སོ། ། ඉන්ද්‍රියන්ති එතා හි සුඛාදයො තිස්සො වෙදනා සුඛින්ද්‍රියං, දුක්ඛින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, දොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියතො පඤ්චධා විභත්තා. කායිකඤ්හි සාතං සුඛින්ද්‍රියන්ති වුත්තං, අසාතං දුක්ඛින්ද්‍රියන්ති. මානසං පන සාතං සොමනස්සින්ද්‍රියන්ති වුත්තං, අසාතං දොමනස්සින්ද්‍රියන්ති. දුවිධම්පි නෙව සාතං නාසාතං උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති. කිං පනෙත්ථ කාරණං – යථා කායිකචෙතසිකා සුඛදුක්ඛවෙදනා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං, දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති විභජිත්වා වුත්තා, න එවං අදුක්ඛමසුඛාති? භෙදාභාවතො. යථෙව හි අනුග්ගහසභාවා බාධකසභාවා ච සුඛදුක්ඛවෙදනා අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහං බාධකඤ්ච කරොන්ති, චිත්තස්ස ච අඤ්ඤථා, න එවං අදුක්ඛමසුඛා, තස්මා භෙදාභාවතො විභජිත්වා න වුත්තා. དབང་པོ་ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚོར་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཉིད་དབང་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དབང་པོའི་སྒོ་ནས་ལྔར་ཕྱེ་བ་སྟེ། བདེ་བའི་དབང་པོ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ། ཡིད་བདེའི་དབང་པོ། ཡིད་མི་བདེའི་དབང་པོ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་ནི་བདེ་བའི་དབང་པོ་ཞེས་བྱ་ལ། མི་བདེ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོའོ། །ཡིད་ཀྱི་བདེ་བ་ནི་ཡིད་བདེའི་དབང་པོ་ཞེས་བྱ་ལ། མི་བདེ་བ་ནི་ཡིད་མི་བདེའི་དབང་པོའོ། །གཉིས་ཀ་ལས་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་མི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་པོའོ། །འདིར་རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། ཇི་ལྟར་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་སྡུག་གི་ཚོར་བ་རྣམས་“བདེ་བའི་དབང་པོ་དང་ཡིད་བདེའི་དབང་པོ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་དང་ཡིད་མི་བདེའི་དབང་པོ་”ཞེས་ཕྱེ་སྟེ་གསུངས་པ་ལྟར། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པ་ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཕན་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་དང་གནོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་བདེ་སྡུག་གི་ཚོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཕན་གནོད་བྱེད་ཚུལ་གཞན་དང་། སེམས་ལ་བྱེད་ཚུལ་གཞན་ཡིན་པ་ལྟར། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དབྱེ་བ་མེད་པས་ཕྱེ་སྟེ་མ་གསུངས་སོ། ། ද්විධාදිතාති සබ්බාපි හි වෙදනා වෙදයිතට්ඨෙන එකවිධාපි නිස්සයභෙදෙන දුවිධා – කායිකා චෙතසිකාති, සුඛා, දුක්ඛා, අදුක්ඛමසුඛාති තිවිධා, චතුයොනිවසෙන [Pg.183] චතුබ්බිධා, ඉන්ද්‍රියවසෙන, ගතිවසෙන ච පඤ්චවිධා, ද්වාරවසෙන ච ආරම්මණවසෙන ච ඡබ්බිධා, සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයොගෙන සත්තවිධා, අට්ඨලොකධම්මපච්චයතාය අට්ඨවිධා, සුඛාදීනං පච්චෙකං අතීතාදිවිභාගෙන නවවිධා, තා එව අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙන අට්ඨාරසවිධා, තථා රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු එකෙකස්මිං සුඛාදිවසෙන තිස්සො තිස්සො කත්වා. රූපාරම්මණස්මිඤ්හි සුඛාපි උප්පජ්ජති, දුක්ඛාපි, අදුක්ඛමසුඛාපි, එවං ඉතරෙසුපි. අථ වා අට්ඨාරසමනොපවිචාරවසෙන අට්ඨාරස. වුත්තඤ්හි – “རྣམ་པ་གཉིས་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མྱོང་བའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པ་གཅིག་པུ་ཡིན་ཡང་། རྟེན་གྱི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་དང་སེམས་ཀྱིའོ། །བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །སྐྱེ་གནས་བཞིའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞིའོ། །དབང་པོའི་དབང་གིས་དང་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །སྒོའི་དབང་གིས་དང་དམིགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ །རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས་བདུན་དང་ལྡན་པས་རྣམ་པ་བདུན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྣམ་པ་བརྒྱད་དོ། །བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ལ་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དགུའོ། །དེ་དག་ཉིད་ཕྱི་ནང་གི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་དེ། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་དྲུག་པོ་རེ་རེ་ལ་བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུམ་གསུམ་དུ་བྱས་པའོ། །གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་བདེ་བ་ཡང་སྐྱེ། སྡུག་བསྔལ་ཡང་སྐྱེ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ཡང་སྐྱེ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ལ་ཡང་ངོ་། །ཡང་ན་ཡིད་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་བཅོ་བརྒྱད་དོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා සොමනස්සට්ඨානියං රූපං උපවිචරති, දොමනස්සට්ඨානියං, උපෙක්ඛාට්ඨානියං රූපං උපවිචරති, සොතෙන සද්දං…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය සොමනස්සට්ඨානියං ධම්මං උපවිචරති, දොමනස්සට්ඨානියං, උපෙක්ඛාට්ඨානියං ධම්මං උපවිචරතී’’ති (අ. නි. 3.62). “མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཡིད་བདེའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ། །ཡིད་མི་བདེའི་གནས་སུ་གྱུར་པ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ། །རྣ་བས་སྒྲ་...པེ་...ཡིད་ཀྱིས་ཆོས་རྣམ་པར་ཤེས་ནས་ཡིད་བདེའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ། །ཡིད་མི་བདེའི་གནས་སུ་གྱུར་པ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ། །”ཞེས་སོ། ། එවං අට්ඨාරසවිධා හොන්ති. තථා ඡ ගෙහස්සිතානි සොමනස්සානි, ඡ ගෙහස්සිතානි දොමනස්සානි, ඡ ගෙහස්සිතා උපෙක්ඛා, තථා නෙක්ඛම්මස්සිතා සොමනස්සාදයොති එවං ඡත්තිංසවිධා. අතීතෙ ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංසාති අට්ඨුත්තරසතම්පි භවන්ති. එවමෙත්ථ ද්විධාදිතා වෙදිතබ්බාති. དེ་ལྟར་རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་དྲུག ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་དྲུག ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་དྲུག དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ་དེ་ལྟར་རྣམ་པ་སོ་དྲུག་གོ །འདས་པ་ལ་སོ་དྲུག མ་འོངས་པ་ལ་སོ་དྲུག ད་ལྟར་བ་ལ་སོ་དྲུག་སྟེ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་ཡང་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་འདིར་རྣམ་པ་གཉིས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། පකිණ්ණකකථා නිට්ඨිතා. སྣ་ཚོགས་ཀྱི་གཏམ་རྫོགས་སོ། ། ගාථාසු සමාහිතොති උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා සමාහිතො. තෙන සමථභාවනානුයොගං දස්සෙති. සම්පජානොති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤාදිනා චතුබ්බිධෙන සම්පජඤ්ඤෙන සම්පජානො. තෙන විපස්සනානුයොගං දස්සෙති. සතොති සතොකාරී. තෙන සමථවිපස්සනානයෙන ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. තෙන සමන්නාගතත්තං දස්සෙති. වෙදනා ච පජානාතීති ‘‘ඉමා වෙදනා, එත්තකා වෙදනා’’ති සභාවතො විභාගතො ‘‘අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’ති අනිච්චාදිලක්ඛණතො ච පුබ්බභාගෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරියමග්ගෙන පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පජානාති. වෙදනානඤ්ච සම්භවන්ති සමුදයසච්චං. යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්තීති එත්තාවතා වෙදනා යත්ථ නිරුජ්ඣන්ති, තං නිරොධසච්චං. ඛයගාමිනන්ති වෙදනානං ඛයගාමිනං අරියමග්ගඤ්ච පජානාතීති සම්බන්ධො. වෙදනානං ඛයාති එවං චත්තාරි සච්චානි [Pg.184] පටිවිජ්ඣන්තෙන අරියමග්ගෙන වෙදනානං අනුප්පාදනිරොධා. නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතොති නිත්තණ්හො, පහීනතණ්හො, කිලෙසපරිනිබ්බානෙන, ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන ච පරිනිබ්බුතො හොති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “མཉམ་པར་བཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བསྡོགས་པ་དང་དངོས་གཞིའི་དབྱེ་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། །དེས་ནི་ཞི་གནས་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་སྟོན་ཏོ། །“ཤེས་བཞིན་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། དོན་ཡོད་པའི་ཤེས་བཞིན་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་བཞིའི་ཤེས་བཞིན་གྱིས་ཤེས་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེས་ནི་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་སྟོན་ཏོ། །“དྲན་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའོ། །དེས་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་རྣམས་སྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་ནི་དེ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“ཚོར་བ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། “འདི་དག་ནི་ཚོར་བའོ། །ཚོར་བ་ནི་འདི་ཙམ་མོ། །”ཞེས་རང་བཞིན་དང་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དང་། “མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །”ཞེས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱས་ནས། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པའོ། །“ཚོར་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་འབྱུང་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །“གང་དུ་འདི་དག་འགག་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ཙམ་གྱིས་ཚོར་བ་རྣམས་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །“ཟད་པར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡང་ཤེས་པར་བྱེད་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། །“ཚོར་བ་རྣམས་ཟད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཚོར་བ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་འགག་པའོ། །“སྲེད་པ་མེད་ཅིང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་མེད་པ། སྲེད་པ་སྤངས་པ། ཉོན་མོངས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། ཕུང་པོ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྱུར་རོ། ། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. දුතියවෙදනාසුත්තවණ්ණනා ༤. ཚོར་བའི་མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པའོ། ། 53. චතුත්ථෙ දුක්ඛතො දට්ඨබ්බාති සුඛවෙදනා විපරිණාමදුක්ඛවසෙන දුක්ඛාති ඤාණචක්ඛුනා පස්සිතබ්බා. සල්ලතො දට්ඨබ්බාති දුන්නීහරණට්ඨෙන අන්තොතුදනට්ඨෙන පීළනට්ඨෙන දුක්ඛදුක්ඛභාවෙන දුක්ඛවෙදනා සල්ලන්ති පස්සිතබ්බා. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො තාවකාලිකතො නිච්චපටිපක්ඛතො ච අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චාති පස්සිතබ්බා. කාමඤ්චෙත්ථ සබ්බාපි වෙදනා අනිච්චතො පස්සිතබ්බා, අනිච්චදස්සනතො පන සාතිසයං විරාගනිමිත්තං දුක්ඛදස්සනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා, දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’’ති ආහ. අථ වා යත්ථ පුථුජ්ජනා සුඛාභිනිවෙසිනො, තත්ථ නිබ්බෙදජනනත්ථං තථා වුත්තං. තෙනස්සා සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛභාවො දස්සිතො. යදනිච්චං, තං දුක්ඛන්ති විපරිණාමදුක්ඛතාය ‘‘සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා’’ති වත්වා ‘‘සුඛාපි තාව එදිසී, දුක්ඛා නු ඛො කීදිසී’’ති චින්තෙන්තානං දුක්ඛදුක්ඛතාය ‘‘දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’’ති ආහ, ඉතරා පන සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය එව දුක්ඛාති දස්සෙන්තො ‘‘අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා’’ති අවොච. ༥༣. མདོ་བཞི་པ་ལས། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་གིས་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པར་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཟུག་རྔུ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱུང་བར་དཀའ་བའི་དོན་དང་། ནང་དུ་འབིགས་པའི་དོན་དང་། གཙེས་པའི་དོན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་ཟུག་རྔུ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“མི་རྟག་པར་”ཞེས་པ་ནི། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་འཇིག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་སྐབས་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྟག་པའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་མི་རྟག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མི་རྟག་པར་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་མི་རྟག་པར་མཐོང་བ་ལས་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་རྒྱུ་ཁྱད་པར་ཅན་ནི་སྡུག་བསྔལ་དུ་མཐོང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་པར་མཛད་ནས། སྟོན་པས་“དགེ་སློང་དག བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་ཟུག་རྔུ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། གང་དུ་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་བདེ་བར་མངོན་པར་ཞེན་པ་དེར། སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་དེའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། །“གང་མི་རྟག་པ་དེ་སྡུག་བསྔལ་བའོ་”ཞེས་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་ནས། “བདེ་བ་ཉིད་ཀྱང་འདི་འདྲ་ན། སྡུག་བསྔལ་ནི་ལྟ་ཅི་སྨོས་”སྙམ་དུ་སེམས་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་“སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་ཟུག་རྔུ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་མི་རྟག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། එත්ථ ච ‘‘සුඛා වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා’’ති එතෙන රාගස්ස සමුග්ඝාතනූපායො දස්සිතො. සුඛවෙදනාය හි රාගානුසයො අනුසෙති. ‘‘දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’’ති එතෙන දොසස්ස සමුග්ඝාතනූපායො දස්සිතො. දුක්ඛවෙදනාය හි පටිඝානුසයො අනුසෙති. ‘‘අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා’’ති එතෙන මොහස්ස සමුග්ඝාතනූපායො දස්සිතො. අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය හි අවිජ්ජානුසයො අනුසෙති. འདིར་“བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པས་འདོད་ཆགས་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་ཐབས་བསྟན་ཏོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་ཟུག་རྔུ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པས་ཞེ་སྡང་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་ཐབས་བསྟན་ཏོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ལ་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་མི་རྟག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པས་གཏི་མུག་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་ཐབས་བསྟན་ཏོ། །བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ལ་མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තථා [Pg.185] පඨමෙන තණ්හාසංකිලෙසස්ස පහානං දස්සිතං තස්ස සුඛස්සාදහෙතුකත්තා, දුතියෙන දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස පහානං. යථාභූතඤ්හි දුක්ඛං අපරිජානන්තා තස්ස පරිහරණත්ථං දුච්චරිතං චරන්ති. තතියෙන දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස පහානං අනිච්චතො පස්සන්තස්ස දිට්ඨිසංකිලෙසාභාවතො අවිජ්ජානිමිත්තත්තා දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස, අවිජ්ජානිමිත්තඤ්ච අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. පඨමෙන වා විපරිණාමදුක්ඛපරිඤ්ඤා, දුතියෙන දුක්ඛදුක්ඛපරිඤ්ඤා, තතියෙන සඞ්ඛාරදුක්ඛපරිඤ්ඤා. පඨමෙන වා ඉට්ඨාරම්මණපරිඤ්ඤා, දුතියෙන අනිට්ඨාරම්මණපරිඤ්ඤා, තතියෙන මජ්ඣත්තාරම්මණපරිඤ්ඤා. විරත්තෙසු හි තදාරම්මණධම්මෙසු ආරම්මණානිපි විරත්තානෙව හොන්තීති. පඨමෙන වා රාගප්පහානපරිකිත්තනෙන දුක්ඛානුපස්සනාය අප්පණිහිතවිමොක්ඛො දීපිතො හොති, දුතියෙන දොසප්පහානපරිකිත්තනෙන අනිච්චානුපස්සනාය අනිමිත්තවිමොක්ඛො, තතියෙන මොහප්පහානපරිකිත්තනෙන අනත්තානුපස්සනාය සුඤ්ඤතවිමොක්ඛො දීපිතො හොතීති වෙදිතබ්බං. དེ་བཞིན་དུ་དང་པོས་ནི་སྲེད་པའི་ཀུན་ཉོན་སྤོང་བ་བསྟན་ཏེ། དེ་ནི་བདེ་བའི་རོ་མྱོང་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཉིས་པས་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཀུན་ཉོན་སྤོང་བ་བསྟན་ཏོ། །ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་ཉེས་སྤྱོད་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གསུམ་པས་ནི་ལྟ་བའི་ཀུན་ཉོན་སྤོང་བ་བསྟན་ཏེ། མི་རྟག་པར་ལྟ་བ་ལ་ལྟ་བའི་ཀུན་ཉོན་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྟ་བའི་ཀུན་ཉོན་ནི་མ་རིག་པའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ལ། མ་རིག་པའི་རྒྱུ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་དང་པོས་ནི་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ། གཉིས་པས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ། གསུམ་པས་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །ཡང་ན་དང་པོས་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ། གཉིས་པས་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ། གསུམ་པས་ནི་བར་མའི་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ། །དམིགས་པ་དེའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ན་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་དང་པོས་འདོད་ཆགས་སྤངས་པར་བསྔགས་པས་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་སྨོན་པ་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་གསལ་བར་བྱས་ལ། གཉིས་པས་ཞེ་སྡང་སྤངས་པར་བསྔགས་པས་མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ། གསུམ་པས་གཏི་མུག་སྤངས་པར་བསྔགས་པས་བདག་མེད་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པ་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། යතොති යදා, යස්මා වා. අරියොති කිලෙසෙහි ආරකා ඨිතො පරිසුද්ධො. සම්මද්දසොති සබ්බාසං වෙදනානං චතුන්නම්පි වා සච්චානං අවිපරීතදස්සාවී. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති වෙදනාමූලකං තණ්හං අග්ගමග්ගෙන ඡින්දි, අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධං සංයොජනං පරිවත්තයි, නිම්මූලමකාසි. සම්මාති හෙතුනා කාරණෙන. මානාභිසමයාති මානස්ස දස්සනාභිසමයා, පහානාභිසමයා වා. අරහත්තමග්ගො හි කිච්චවසෙන මානං පස්සති, අයමස්ස දස්සනාභිසමයො. තෙන දිට්ඨො පන සො තාවදෙව පහීයති දිට්ඨවිසෙන දිට්ඨසත්තානං ජීවිතං විය, අයමස්ස පහානාභිසමයො. අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති එවං අරහත්තමග්ගෙන මානස්ස දිට්ඨත්තා පහීනත්තා ච සබ්බස්සෙව වට්ටදුක්ඛස්ස කොටිසඞ්ඛාතං අන්තං පරිච්ඡෙදං පරිවටුමං අකාසි, අන්තිමසමුස්සයමත්තාවසෙසං දුක්ඛමකාසීති වුත්තං හොති. “གང་གི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་དུས་སམ། གང་གི་ཕྱིར་རོ། །“འཕགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གནས་ཤིང་ཡོངས་སུ་དག་པའོ། །“ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་དམ། བདེན་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་མཐོང་བའོ། །“སྲེད་པ་བཅད་”ཅེས་པ་ནི། ཚོར་བ་རྩ་བ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་ནི་ལམ་གྱི་མཆོག་གིས་བཅད་དེ། ལྷག་མ་མེད་པར་རྩད་ནས་བཅད་པའོ། །“ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་ལས་བཟློག་”ཅེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་བཟློག་སྟེ་རྩ་བ་མེད་པར་བྱས་པའོ། །“ཡང་དག་པར་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱིས་སོ། །“ང་རྒྱལ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་མཐོང་བས་མངོན་པར་རྟོགས་པའམ། སྤངས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ནི་བྱ་བའི་དབང་གིས་ང་རྒྱལ་མཐོང་ལ། འདི་ནི་དེའི་མཐོང་བས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །དེས་མཐོང་བ་ན་དེ་ཉིད་དུ་སྤོང་སྟེ། དུག་མཐོང་བས་མཐོང་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་སྲོག་འགག་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་ནི་དེའི་སྤངས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །“སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ང་རྒྱལ་མཐོང་ཞིང་སྤངས་པའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཐའ་དང་མཚམས་དང་བསྐོར་བ་མེད་པར་བྱས་ཏེ། ལུས་ཐ་མ་ཙམ་ལྷག་མར་ལུས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། ගාථාසු යොති යො අරියසාවකො. අද්දාති අද්දස, සුඛවෙදනං දුක්ඛතො පස්සීති අත්ථො. සුඛවෙදනා හි විසමිස්සං විය භොජනං පරිභොගකාලෙ අස්සාදං දදමානා විපරිණාමකාලෙ දුක්ඛායෙවාති. දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතොති යථා සල්ලං සරීරං අනුපවිසන්තම්පි පවිට්ඨම්පි උද්ධරියමානම්පි පීළමෙව ජනෙති, එවං දුක්ඛවෙදනා උප්පජ්ජමානාපි ඨිතිප්පත්තාපි භිජ්ජමානාපි විබාධතියෙවාති තං සල්ලතො විපස්සීති වුත්තං. අද්දක්ඛි [Pg.186] නං අනිච්චතොති සුඛදුක්ඛතො සන්තසභාවතාය සන්තතරජාතිකම්පි නං අදුක්ඛමසුඛං අනිච්චන්තිකතාය අනිච්චතො පස්සි. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “གང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་གང་ཞིག་གོ །“མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་མཐོང་བའི་དོན་ཏོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་དུག་དང་འདྲེས་པའི་ཟས་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཚེ་རོ་མྱོང་བ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ཀྱང་། འགྱུར་བའི་ཚེ་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“སྡུག་བསྔལ་ནི་ཟུག་རྔུ་ལྟར་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཟུག་རྔུ་ནི་ལུས་ལ་འཇུག་པ་དང་། ཞུགས་པ་དང་། འབྱིན་པའི་ཚེ་ཡང་གཙེས་པ་ཉིད་བསྐྱེད་པ་ལྟར། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཚེ་དང་། གནས་པའི་ཚེ་དང་། འཇིག་པའི་ཚེ་ཡང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེ་ནི་ཟུག་རྔུ་ལྟར་ལྷག་མཐོང་གིས་མཐོང་ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་ནི་མི་རྟག་པར་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་སྡུག་ལས་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ཆེས་ཞི་བའི་རིགས་སུ་གྱུར་པའི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡང་། མཐར་མི་རྟག་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པར་མཐོང་བའོ། ། ස වෙ සම්මද්දසොති සො එවං තිස්සන්නං වෙදනානං සම්මදෙව දුක්ඛාදිතො දස්සාවී. යතොති යස්මා. තත්ථාති වෙදනායං. විමුච්චතීති සමුච්ඡෙදවිමුත්තිවසෙන විමුච්චති. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා සුඛාදීනි දුක්ඛාදිතො අද්දස, තස්මා තත්ථ වෙදනාය තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන සමුච්ඡෙදවසෙන විමුච්චති. යංසද්දෙ හි වුත්තෙ තංසද්දො ආහරිත්වා වත්තබ්බො. අථ වා යතොති කායවාචාචිත්තෙහි සංයතො යතත්තො, යතති පදහතීති වා යතො, ආයතතීති අත්ථො. අභිඤ්ඤාවොසිතොති වෙදනාමුඛෙන චතුසච්චකම්මට්ඨානං භාවෙත්වා ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පරියොසිතො කතකිච්චො. සන්තොති රාගාදිකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. යොගාතිගොති කාමයොගාදිං චතුබ්බිධම්පි යොගං අතික්කන්තො. උභයහිතමුනනතො මුනීති. “Sa ve sammaddasoti” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཚོར་བ་གསུམ་པོ་དག་ལ་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བ་པོའོ།། “Yatoti” ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་རོ།། “Tatthāti” ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་དེ་ལའོ།། “Vimuccatīti” ཞེས་པ་ནི། ཀུན་གཅོད་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་དག་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་མཐོང་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ཚོར་བ་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་སྤངས་པས་ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ།། གང་ཞེས་པའི་སྒྲ་བརྗོད་པ་ན། དེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་བླངས་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། “Yatoti” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱིས་བསྡམས་ཤིང་བདག་ཉིད་བསྡམས་པའམ། བརྩོན་པར་བྱེད་ཅིང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་ “yato” སྟེ། བསྡམས་པའི་དོན་ཏོ།། “Abhiññāvositoti” ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་ཀྱི་གཞི་བསྒོམས་ཏེ། མངོན་ཤེས་དྲུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མཐར་ཕྱིན་ཅིང་བྱ་བ་བྱས་པའོ།། “Santoti” ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཞི་བའོ།། “Yogātigoti” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་སྦྱོར་བ་བཞི་ཆར་ལས་འདས་པའོ།། ཕན་པ་གཉིས་ཀ་རྟོགས་པས་ན་ཐུབ་པ་ (munīti) ཞེས་བྱའོ།། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 5. පඨමඑසනාසුත්තවණ්ණනා ༥. ཚོལ་བའི་མདོ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད། 54. පඤ්චමෙ එසනාති ගවෙසනා පරියෙසනා මග්ගනා. තා විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කාමෙසනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමෙසනාති කාමානං එසනා, කාමසඞ්ඛාතා වා එසනා කාමෙසනා. වුත්තඤ්හෙතං – ༥༤. ལྔ་པ་ལ། “Esanāti” ནི། ཀུན་ཏུ་ཚོལ་བ་དང་། ཡོངས་སུ་ཚོལ་བ་དང་། འཚོལ་བའོ།། དེ་དག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “Kāmesanā” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་འདོད་པ་ཚོལ་བ་ནི། འདོད་པ་རྣམས་ཚོལ་བའམ། ཡང་ན་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚོལ་བ་ནི་འདོད་པ་ཚོལ་བའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො, කාමරාගො, කාමනන්දී, කාමස්නෙහො, කාමපිපාසා, කාමමුච්ඡා, කාමජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති කාමෙසනා’’ති (විභ. 919). “དེ་ལ་འདོད་པ་ཚོལ་བ་གང་ཞེ་ན། འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། འདོད་པའི་དགའ་བ་དང་། འདོད་པའི་སྲེད་པ་དང་། འདོད་པའི་སྐོམ་པ་དང་། འདོད་པའི་བརྒྱལ་བ་དང་། འདོད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་འདོད་པ་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།།” (རྣམ་འབྱེད། ༩༡༩) තස්මා කාමරාගො කාමෙසනාති වෙදිතබ්බො. භවෙසනායපි එසෙව නයො. වුත්තම්පි චෙතං – དེའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པ་ཚོལ་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། སྲིད་པ་ཚོལ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘තත්ථ කතමා භවෙසනා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො…පෙ… භවජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති භවෙසනා’’ති (විභ. 919). “དེ་ལ་སྲིད་པ་ཚོལ་བ་གང་ཞེ་ན། སྲིད་པ་རྣམས་ལ་སྲིད་པའི་འདུན་པ་དང་། ⋯པེ⋯ སྲིད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྲིད་པ་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།།” (རྣམ་འབྱེད། ༩༡༩) තස්මා භවෙසනරාගො රූපාරූපභවපත්ථනා භවෙසනාති වෙදිතබ්බා. බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා බ්‍රහ්මචරියෙසනා. යථාහ – དེའི་ཕྱིར་སྲིད་པ་ཚོལ་བའི་འདོད་ཆགས་ཏེ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སྨོན་པ་ནི་སྲིད་པ་ཚོལ་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཚོལ་བ་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བའོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘තත්ථ [Pg.187] කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා, අන්තවා ලොකොති වා, අනන්තවා ලොකොති වා, තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං දිට්ඨිකන්තාරො දිට්ඨිවිසූකායිකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසඤ්ඤොජනං ගාහො පතිට්ඨාහො අභිනිවෙසො පරාමාසො කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො මිච්ඡත්තං තිත්ථායතනං විපරියෙසග්ගාහො, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති (විභ. 919). “དེ་ལ་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་གང་ཞེ་ན། འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་ཞེས་བྱ་བའམ། འཇིག་རྟེན་ནི་མི་རྟག་པའོ་ཞེས་བྱ་བའམ། འཇིག་རྟེན་ནི་མཐའ་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་བྱ་བའམ། འཇིག་རྟེན་ནི་མཐའ་མེད་པའོ་ཞེས་བྱ་བའམ། སྲོག་དེ་ཉིད་ལུས་དེ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའམ། སྲོག་ནི་གཞན་ལ་ལུས་ནི་གཞན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའམ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའམ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའམ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡོད་ཀྱང་ཡོད་ལ་མེད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའམ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡོད་པ་ཡང་མ་ཡིན་མེད་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་དང་། ལྟ་བར་གྱུར་པ་དང་། ལྟ་བའི་ཚང་ཚིང་དང་། ལྟ་བའི་དགོན་པ་དང་། ལྟ་བའི་འཁྲུག་པ་དང་། ལྟ་བའི་གཡོ་བ་དང་། ལྟ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་། འཛིན་པ་དང་། གནས་པ་དང་། མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ལམ་གོལ་བ་དང་། ལོག་པའི་ལམ་དང་། ལོག་པ་ཉིད་དང་། མུ་སྟེགས་ཀྱི་གནས་དང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།།” (རྣམ་འབྱེད། ༩༡༩) තස්මා දිට්ඨිගතසම්මතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා දිට්ඨිබ්‍රහ්මචරියෙසනාති වෙදිතබ්බාති. එත්තාවතා රාගදිට්ඨියො එසනාති දස්සිතා හොන්ති. න කෙවලඤ්ච රාගදිට්ඨියොව එසනා, තදෙකට්ඨං කම්මම්පි. වුත්තම්පි චෙතං – དེའི་ཕྱིར་ལྟ་བར་གྱུར་པས་བཟུང་བའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཚོལ་བ་ནི་ལྟ་བའི་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་ལྟ་བ་དག་ནི་ཚོལ་བ་ཡིན་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། འདོད་ཆགས་དང་ལྟ་བ་ཁོ་ན་ཚོལ་བ་ཡིན་པར་མ་ཟད་ཀྱི། དེ་དག་དང་གནས་གཅིག་པའི་ལས་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? කාමරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති කාමෙසනා. තත්ථ කතමා භවෙසනා? භවරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති භවෙසනා. තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං, වචීකම්මං, මනොකම්මං, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති (විභ. 919) – “དེ་ལ་འདོད་པ་ཚོལ་བ་གང་ཞེ་ན། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་། ངག་གི་ལས་དང་། ཡིད་ཀྱི་ལས་ཏེ། འདི་ནི་འདོད་པ་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་སྲིད་པ་ཚོལ་བ་གང་ཞེ་ན། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་། ངག་གི་ལས་དང་། ཡིད་ཀྱི་ལས་ཏེ། འདི་ནི་སྲིད་པ་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་གང་ཞེ་ན། མཐར་འཛིན་པའི་ལྟ་བ་དང་། དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་། ངག་གི་ལས་དང་། ཡིད་ཀྱི་ལས་ཏེ། འདི་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།།” (རྣམ་འབྱེད། ༩༡༩) එවමෙතා තිස්සො එසනා වෙදිතබ්බා. དེ་ལྟར་ཚོལ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་རིག་པར་བྱའོ།། ගාථාසු සම්භවන්ති එත්ථ එසනානං උප්පත්තිහෙතුභූතා අවිජ්ජාදයො තණ්හා චාති සම්භවො, සමුදයොති අත්ථො. යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්තීති බ්‍රහ්මචරියෙසනා පඨමමග්ගෙන නිරුජ්ඣති, කාමෙසනා අනාගාමිමග්ගෙන, භවෙසනා අරහත්තමග්ගෙන නිරුජ්ඣතීති වෙදිතබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “Sambhavanti” ནི། འདིར་ཚོལ་བ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་སྲེད་པ་ནི་འབྱུང་བ་སྟེ། ཀུན་འབྱུང་གི་དོན་ཏོ།། “Yattha cetā nirujjhantīti” ལ། ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ནི་ལམ་དང་པོས་འགག་ལ། འདོད་པ་ཚོལ་བ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འགག་ཅིང་། སྲིད་པ་ཚོལ་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འགག་པར་རིག་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 6. දුතියඑසනාසුත්තවණ්ණනා ༦. ཚོལ་བའི་མདོ་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད། 55. ඡට්ඨෙ [Pg.188] බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහාති බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං. විභත්තිලොපෙන හි අයං නිද්දෙසො, කරණත්ථෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං කාමෙසනා, භවෙසනාති තිස්සො එසනා’’ති. තාසු බ්‍රහ්මචරියෙසනං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ඉතිසච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – ඉති එවං සච්චන්ති පරාමාසො ඉතිසච්චපරාමාසො. ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති දිට්ඨියා පවත්තිආකාරං දස්සෙති. දිට්ඨියො එව සබ්බානත්ථහෙතුභාවතො දිට්ඨිට්ඨානා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). තා එව ච උපරූපරි වඩ්ඪමානා ලොභාදිකිලෙසසමුස්සයෙන ච සමුස්සයා, ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවිසමානා සබ්බානත්ථහෙතුභූතා කිලෙසදුක්ඛූපචයහෙතුභූතා ච දිට්ඨියො බ්‍රහ්මචරියෙසනාති වුත්තං හොති. එතෙන පවත්තිආකාරතො නිබ්බත්තිතො ච බ්‍රහ්මචරියෙසනා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. ༥༥. དྲུག་པ་ལ། “Brahmacariyesanā sahāti” ནི། ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། རྣམ་དབྱེ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་འདི་ནི། བྱེད་པའི་དོན་ཏམ། ཡང་ན་འདི་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་གོ། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། “ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདོད་པ་ཚོལ་བ་དང་། སྲིད་པ་ཚོལ་བ་སྟེ་ཚོལ་བ་གསུམ་མོ།།” དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “Itisaccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayā” གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། འདི་ལྟར་བདེན་པའོ་ཞེས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་ “itisaccaparāmāso” སྟེ། “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ།” ཞེས་ལྟ་བའི་འཇུག་ཚུལ་སྟོན་པའོ།། ལྟ་བ་རྣམས་ཉིད་ཕན་མ་ཐོགས་པའི་རྒྱུ་ཐམས་ཅད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “diṭṭhiṭṭhānā” སོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག། ངས་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལས་ཆེས་ཆེ་བའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་གཞན་མ་མཐོང་ངོ་།།” (ཡན་ལག་ཕྱིར་ཐོགས་པའི་མདོ། ༡.༣༡༠) དེ་དག་ཉིད་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་ “samussayā” སྟེ། “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ།” ཞེས་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་ཅིང་། ཕན་མ་ཐོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉེ་བར་བསགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། འདིའི་སྒོ་ནས་འཇུག་ཚུལ་དང་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་བསྟན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། සබ්බරාගවිරත්තස්සාති සබ්බෙහි කාමරාගභවරාගෙහි විරත්තස්ස. තතො එව තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුත්තත්තා තණ්හක්ඛයවිමුත්තිනො අරහතො. එසනා පටිනිස්සට්ඨාති කාමෙසනා, භවෙසනා ච සබ්බසො නිස්සට්ඨා පහීනා. දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති බ්‍රහ්මචරියෙසනාසඞ්ඛාතා දිට්ඨිට්ඨානා ච පඨමමග්ගෙනෙව සමුග්ඝාතිතා. එසනානං ඛයාති එවමෙතාසං තිස්සන්නං එසනානං ඛයා අනුප්පාදනිරොධා භින්නකිලෙසත්තා. භික්ඛූති ච සබ්බසො ආසාභා වා. නිරාසොති ච දිට්ඨෙකට්ඨස්ස විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලස්ස පහීනත්තා අකථංකථීති ච වුච්චතීති. “Sabbarāgavirattassāti” ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་སྲེད་པ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན། སྲེད་པ་ཟད་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། “Esanā paṭinissaṭṭhāti” ནི། འདོད་པ་ཚོལ་བ་དང་སྲིད་པ་ཚོལ་བ་དག་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བཏང་ཞིང་སྤངས་པའོ།། “Diṭṭhiṭṭhānā samūhatāti” ནི། ཚངས་སྤྱོད་ཚོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བའི་གནས་རྣམས་ལམ་དང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བའོ།། “Esanānaṃ khayāti” ནི། དེ་ལྟར་ཚོལ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཟད་ཅིང་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་འགགས་པས་ཉོན་མོངས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་རོ།། “Bhikkhūti” ནི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “Nirāsoti” ནི། ལྟ་བ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཟུག་རྔུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 7-8. ආසවසුත්තද්වයවණ්ණනා ༧-༨. ཟག་པའི་མདོ་གཉིས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། 56-57. සත්තමෙ කාමාසවොති කාමෙසු ආසවො, කාමසඞ්ඛාතො වා ආසවො කාමාසවො, අත්ථතො පන කාමරාගො රූපාදිඅභිරති ච කාමාසවො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො [Pg.189] රාගො භවපත්ථනා ච භවාසවො. අවිජ්ජාව අවිජ්ජාසවො. ༥༦-༥༧. བདུན་པ་ལ། “Kāmāsavoti” ནི། འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཟག་པའམ། ཡང་ན་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཟག་པ་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པའོ།། དོན་དུ་ན་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པའོ།། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། བསམ་གཏན་ལ་ཆགས་པ་དང་། རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། སྲིད་པ་ལ་སྨོན་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཟག་པའོ།། མ་རིག་པ་ཉིད་ནི་མ་རིག་པའི་ཟག་པའོ།། ආසවානඤ්ච සම්භවන්ති එත්ථ අයොනිසොමනසිකාරො අවිජ්ජාදයො ච කිලෙසා ආසවානං සම්භවො. වුත්තඤ්හෙතං – “Āsavānañca sambhavanti” ལ། འདིར་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་ཟག་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་བའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අයොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව ආසවා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච ආසවා පවඩ්ඪන්තී’’ති (ම. නි. 1.15). “དགེ་སློང་དག། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། མ་སྐྱེས་པའི་ཟག་པ་རྣམས་ཀྱང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སྐྱེས་པའི་ཟག་པ་རྣམས་ཀྱང་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།།” (དབུས་མའི་ལུང་། ༡.༡༥) ‘‘අවිජ්ජා, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්ප’’න්ති (ඉතිවු. 40) ච. “དགེ་སློང་དག། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ། མ་རིག་པ་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་རྗེས་སུ་ཐོགས་ཉིད་དུ་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་འབྱུང་ངོ་།།” (འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་པ། ༤༠) ཞེས་སོ།། මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනන්ති ආසවානං ඛයගාමිනං අරියමග්ගඤ්ච. තත්ථ කාමාසවො අනාගාමිමග්ගෙන පහීයති, භවාසවො අවිජ්ජාසවො ච අරහත්තමග්ගෙන. කාමුපාදානං විය කාමාසවොපි අග්ගමග්ගවජ්ඣොති ච වදන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. අට්ඨමෙ අපුබ්බං නත්ථි. “ཟད་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་ཟག་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ལ། སྲིད་པའི་ཟག་པ་དང་མ་རིག་པའི་ཟག་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ། །འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་ཟག་པའང་མཆོག་གི་ལམ་གྱིས་སྤང་བྱ་ཡིན་པར་ཡང་སྨྲའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །བརྒྱད་པ་ལ་གསར་དུ་བཤད་རྒྱུ་མེད་དོ།། සත්තමඅට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པ་དང་བརྒྱད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 9. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා ༩. སྲེད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 58. නවමෙ තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, රූපාදිවිසයං තසතීති වා තණ්හා. ඉදානි තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමතණ්හා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ්හා. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා ච භවතණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා. අපිච පච්ඡිමතණ්හාද්වයං ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බාපි තණ්හා කාමතණ්හා එව. යථාහ – ༥༨. དགུ་པ་ལ་སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པ་སྟེ། ཡང་ན་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལ་སྐྲག་པར་བྱེད་པས་སྲེད་པའོ། །དེང་འདིར་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པའི་སྲེད་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ། །གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་འདུན་པའི་ཆགས་པ་དང་། བསམ་གཏན་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པ་དང་། སྲིད་པའི་དབང་གིས་སྨོན་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་པའོ། །ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པ་ནི་འཇིག་པའི་སྲེད་པའོ། །གཞན་ཡང་ཕྱི་མའི་སྲེད་པ་གཉིས་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘තත්ථ කතමා භවතණ්හා? සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති භවතණ්හා. තත්ථ කතමා විභවතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති විභවතණ්හා. අවසෙසා තණ්හා කාමතණ්හා’’ති (විභ. 916). “དེ་ལ་སྲིད་པའི་སྲེད་པ་གང་ཞེ་ན། རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་གང་ཞེ་ན། ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མའི་སྲེད་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ། །” (རྣམ་འབྱེད། ༩༡༦) ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉමා [Pg.190] ච තිස්සො තණ්හා රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හාති විසයභෙදතො පච්චෙකං ඡබ්බිධාති කත්වා අට්ඨාරස හොන්ති. තා අජ්ඣත්තරූපාදීසු අට්ඨාරස, බහිද්ධාරූපාදීසු අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස, ඉති අතීතා ඡත්තිංස, අනාගතා ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නා ඡත්තිංසාති විභාගතො අට්ඨසතං හොන්ති. පුන සඞ්ගහෙ කරියමානෙ කාලභෙදං අනාමසිත්වා ගය්හමානා ඡත්තිංසෙව හොන්ති, රූපාදීනං අජ්ඣත්තිකබාහිරවිභාගෙ අකරියමානෙ අට්ඨාරසෙව, රූපාදිආරම්මණවිභාගමත්තෙ ගය්හමානෙ ඡළෙව, ආරම්මණවිභාගම්පි අකත්වා ගය්හමානා තිස්සොයෙව හොන්තීති. སྲེད་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་...ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱར་ཏེ...ཆོས་ཀྱི་སྲེད་པའི་བར་དུ་ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བ་ལས་རེ་རེ་བཞིན་དྲུག་ཚན་དུ་བྱས་པས་བཅོ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་ནང་གི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བཅོ་བརྒྱད་དང་། ཕྱིའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བཅོ་བརྒྱད་དེ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གོ། །དེ་ལྟར་ན་འདས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག །མ་འོངས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག །ད་ལྟར་བ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་སྟེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བས་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཡང་བསྡུ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མ་བླངས་པར་བཟུང་ན་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་ཁོ་ནར་འགྱུར་ལ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་ན་བཅོ་བརྒྱད་ཁོ་ནར་འགྱུར་ཞིང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པའི་དབྱེ་བ་ཙམ་བཟུང་ན་དྲུག་ཁོ་ནར་འགྱུར་ལ། དམིགས་པའི་དབྱེ་བའང་མ་བྱས་པར་བཟུང་ན་གསུམ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ།། ගාථාසු තණ්හායොගෙනාති තණ්හාසඞ්ඛාතෙන යොගෙන, කාමයොගෙන, භවයොගෙන ච. සංයුත්තාති සම්බන්ධා, භවාදීසු සංයොජිතා වා. තෙනෙවාහ ‘‘රත්තචිත්තා භවාභවෙ’’ති. ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ ලග්ගචිත්තාති අත්ථො. අථ වා භවොති සස්සතදිට්ඨි, අභවොති උච්ඡෙදදිට්ඨි. තස්මා භවාභවෙ සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීසු සත්තවිසත්තචිත්තාති. එතෙන භවතණ්හා, විභවතණ්හා ච දස්සිතා. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘තණ්හායොගෙනා’’ති ඉමිනා කාමතණ්හාව දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. තෙ යොගයුත්තා මාරස්සාති තෙ එවංභූතා පුග්ගලා මාරස්ස පාසසඞ්ඛාතෙන යොගෙන යුත්තා බද්ධා. රාගො හි මාරයොගො මාරපාසොති වුච්චති. යථාහ – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “སྲེད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པར་བགྲང་བའི་སྦྱོར་བ་སྟེ། འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བའོ། །“ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། ཡང་ན་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོའི་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཡང་ན། སྲིད་པ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་། སྲིད་པ་མིན་པ་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པ་སྟེ་རྟག་ཆད་ཀྱི་ལྟ་བ་རྣམས་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའི་སེམས་སོ། །འདིས་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་པ་དང་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་བསྟན་ཏོ། །ཕྱོགས་འདི་ལ་“སྲེད་པའི་སྦྱོར་བ་”ཞེས་པས་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཁོ་ན་བསྟན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“དེ་དག་བདུད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་རྣམས་བདུད་ཀྱི་ཞགས་པར་བགྲང་བའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་ཞིང་བཅིངས་པའོ། །འདོད་ཆགས་ནི་བདུད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་དང་བདུད་ཀྱི་ཞགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො; තෙන තං බාධයිස්සාමි, න මෙ සමණ මොක්ඛසී’’ති. (සං. නි. 1.151; මහාව. 33); “བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བའི་ཞགས་པ་གང་། །ཡིད་ཀྱི་ཡུལ་ལ་རྒྱུ་བ་འདི། །དེས་ནི་ཁྱོད་ལ་གནོད་བྱེད་དེ། །དགེ་སྦྱོང་ང་ལས་ཐར་མི་འགྱུར། །” (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༡༥༡། མ་ཧཱ་ཝགྒ། ༣༣) ཞེས་གསུངས་སོ།། චතූහි යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා යොගක්ඛෙමං, නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච, තස්ස අනධිගමෙන අයොගක්ඛෙමිනො. උපරූපරි කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං ජනනතො ජනා, පාණිනො. රූපාදීසු සත්තා විසත්තාති සත්තා. སྦྱོར་བ་བཞིས་ཉེ་བར་མ་གཙེས་པའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་ལས་གྲོལ་བའི་བདེ་བ་ནི་མྱང་འདས་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དེ། དེ་མ་ཐོབ་པས་ན་སྦྱོར་བ་ལས་མ་གྲོལ་བའི་བདེ་བ་ཅན་ནོ། །གོང་ནས་གོང་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་བོ་སྟེ་སྲོག་ཆགས་སོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་ན་སེམས་ཅན་ནོ།། ‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච; අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. – “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ནི། །ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཡང་། །རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ལ། །འཁོར་བ་ཞེས་ནི་བརྗོད་པ་ཡིན། །” එවං වුත්තං ඛන්ධාදීනං අපරාපරුප්පත්තිසඞ්ඛාතං සංසාරං ගච්ඡන්ති, තතො න මුච්චන්ති. කස්මා? තණ්හායොගයුත්තත්තා. ජාතිමරණගාමිනො පුනප්පුනං ජනනමරණස්සෙව උපගමනසීලාති. එත්තාවතා වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි විවට්ටං දස්සෙතුං [Pg.191] ‘‘යෙ ච තණ්හං පහන්ත්වානා’’ති ගාථමාහ. සා හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བར་བགྲང་བའི་འཁོར་བ་ལ་འགྲོ་ཞིང་། དེ་ལས་མི་ཐར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྲེད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྐྱེ་ཤི་ལ་འགྲོ་བ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་འཁོར་བ་བསྟན་ནས། དེང་འདིར་ཟློག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་དག་སྲེད་པ་སྤངས་ནས་ནི། །”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླའོ།། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 10. මාරධෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ༡༠. བདུད་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 59. දසමස්ස කා උප්පත්ති? එකදිවසං කිර සත්ථා සෙක්ඛබහුලාය පරිසාය පරිවුතො නිසින්නො තෙසං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා උපරි විසෙසාධිගමාය උස්සාහං ජනෙතුං අසෙක්ඛභූමිං ථොමෙන්තො ඉදං සුත්තං අභාසි. තත්ථ අතික්කම්මාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – අතික්කම්ම අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා. මාරධෙය්‍යං මාරස්ස විසයං ඉස්සරියට්ඨානං. ආදිච්චොව යථා ආදිච්චො අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිමුත්තො අත්තනො ඉද්ධියා ආනුභාවෙන තෙජසාති තීහි ගුණෙහි සමන්නාගතො නභං අබ්භුස්සක්කමානො සබ්බං ආකාසගතං තමං අතික්කම්ම අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා විධමිත්වා විරොචති, ඔභාසති, තපති; එවමෙව ඛීණාසවො භික්ඛු තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො සබ්බුපක්කිලෙසවිමුත්තො මාරධෙය්‍යසඞ්ඛාතං තෙභූමකධම්මප්පවත්තං අභිභවිත්වා විරොචතීති. ༥༩. བཅུ་པ་ལ་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། ཉིན་གཅིག་སྟོན་པ་ཉིད་སློབ་པ་མང་པོའི་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་ཏེ་བཞུགས་ནས། དེ་དག་གི་བསམ་པ་ལ་གཟིགས་ཏེ་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མི་སློབ་པའི་ས་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བརྒལ་ནས་”ལ་སོགས་པ་ལ་འདི་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་ཏེ། བརྒལ་ནས་ནི་བརྒལ་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །བདུད་ཀྱི་ཡུལ་ནི་བདུད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དབང་བྱེད་པའི་གནས་སོ། །ཉི་མ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཉི་མ་སྤྲིན་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་ཞིང་། རང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། མཐུ་དང་། གཟི་བརྗིད་དེ་ཡོན་ཏན་གསུམ་དང་ལྡན་པས་མཁའ་ལ་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ། ནམ་མཁའི་མུན་པ་ཐམས་ཅད་བརྒལ་ཞིང་བརྒལ་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་བསལ་ནས་མཛེས་པར་བྱེད། སྣང་བར་བྱེད། གདུང་བར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཟག་པ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་ཆོས་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་བ་ནི། བདུད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་བགྲང་བའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་མཛེས་པར་བྱེད་དོ།། අසෙක්ඛෙනාති එත්ථ සික්ඛාසු ජාතාති සෙක්ඛා, සත්තන්නං සෙක්ඛානං එතෙති වා සෙක්ඛා, අපරියොසිතසික්ඛත්තා සයමෙව සික්ඛන්තීති වා සෙක්ඛා මග්ගධම්මා හෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා ච. අග්ගඵලධම්මා පන උපරි සික්ඛිතබ්බාභාවෙන න සෙක්ඛාති අසෙක්ඛා. යත්ථ හි සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියධම්මෙසු නිබ්බානෙ ච අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහි විප්පයුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො සාතිසයං සික්ඛාති වත්තුං යුත්තා, අට්ඨසුපි මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති; තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා විය අරහත්තඵලධම්මාපි ‘‘තාසු සික්ඛාසු ජාතා’’ති ච, තංසික්ඛාසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති ‘‘සෙක්ඛස්ස එතෙ’’ති ච ‘‘සික්ඛා සීලං එතෙස’’න්ති ච සෙක්ඛාති ආසඞ්කා සියුන්ති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං අසෙක්ඛාති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවප්පටිසෙධං කත්වා වුත්තං. අරහත්තඵලෙ පවත්තමානා හි සික්ඛා පරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා [Pg.192] න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙන පවත්තන්ති. තස්මා තා න සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගිනො සෙක්ඛවචනං, න ච තංසම්පයුත්තධම්මා සික්ඛනසීලා. ‘‘සික්ඛාසු ජාතා’’ති එවමාදිඅත්ථෙහි අග්ගඵලධම්මා සෙක්ඛා න හොන්ති. හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, තංසම්පයුත්තා ධම්මා ච සික්ඛනසීලා. සෙක්ඛධම්මා යථාවුත්තෙහි අත්ථෙහි සෙක්ඛා හොන්තියෙව. “མི་སློབ་པས་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་བསླབ་པ་རྣམས་ལས་སྐྱེས་པས་ན་སློབ་པའོ། །ཡང་ན་སློབ་པ་བདུན་གྱི་ཡིན་པས་ན་སློབ་པའོ། །ཡང་ན་བསླབ་པ་མ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་རང་ཉིད་སློབ་པས་ན་སློབ་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་འབྲས་བུ་འོག་མ་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་སོ། །འབྲས་བུ་མཆོག་གི་ཆོས་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བསླབ་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་སློབ་པ་མ་ཡིན་པས་མི་སློབ་པའོ། །གང་དུ་སློབ་པའི་དངོས་པོར་དྭོགས་པ་ཡོད་པ་དེ་ལ་འདི་ནི་དགག་པ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་མྱང་འདས་ལ་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་བསླབ་པ་ནི་རང་གི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་བྲལ་ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་ཡང་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་བསླབ་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་ལ། དེ་དག་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་བརྒྱད་ཆར་ལ་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ལམ་བཞི་དང་འབྲས་བུ་འོག་མ་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་བཞིན་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་“བསླབ་པ་དེ་དག་ལས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་དང་། བསླབ་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་གཞན་དག་བཞིན་དུ་སློབ་པ་ཉིད་ཡོད་པའི་ཚེ། “སློབ་པའི་འདི་དག་”ཅེས་པ་དང་། “བསླབ་པ་ནི་འདི་དག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ་”ཞེས་པ་ལས་སློབ་པའོ་སྙམ་དུ་དྭོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་པས། དྭོགས་པ་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་“མི་སློབ་པ་”ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སློབ་པའི་དངོས་པོ་བཀག་ནས་གསུངས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་པའི་བསླབ་པ་རྣམས་ནི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་བསླབ་པའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་དེ། བསླབ་པའི་འབྲས་བུའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་འཇུག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་བསླབ་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་མི་འཇུག་ལ། དེ་དང་ལྡན་པ་ལའང་སློབ་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་མི་འཇུག་ཅིང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སློབ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །“བསླབ་པ་རྣམས་ལས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་འབྲས་བུ་མཆོག་གི་ཆོས་རྣམས་ནི་སློབ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འབྲས་བུ་འོག་མ་རྣམས་ལ་ནི་བསླབ་པ་རྣམས་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱི་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་བསླབ་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པས་བསླབ་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་ལ། དེ་དང་ལྡན་པ་ལའང་སློབ་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་ཅིང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སློབ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། අථ වා සෙක්ඛාති අපරියොසිතසික්ඛානං වචනන්ති, අසෙක්ඛාති පදං පරියොසිතසික්ඛානං දස්සනන්ති න ලොකියධම්මනිබ්බානානං අසෙක්ඛභාවාපත්ති. වුඩ්ඪිප්පත්තා සෙක්ඛා අසෙක්ඛා ච සෙක්ඛධම්මෙසු එව කෙසඤ්චි වුඩ්ඪිප්පත්තානං අසෙක්ඛතා ආපජ්ජතීති අරහත්තමග්ගධම්මා වුඩ්ඪිප්පත්තා. යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛාති කත්වා අසෙක්ඛා ආපන්නාති චෙ? තං න, සදිසෙසු තබ්බොහාරතො. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛා ධම්මා අරහත්තඵලභාවං ආපන්නාති සක්කා වත්තුං. කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති වුඩ්ඪිප්පත්තාව තෙ ධම්මා හොන්තීති ‘‘අසෙක්ඛා’’ති වුච්චන්ති. ཡང་ན། “སློབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་མ་མཐར་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། “མི་སློབ་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་བསླབ་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྟོན་པ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་དང་མྱང་འདས་ལ་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་རོ། །ཆེར་སྐྱེས་པའི་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པ་ནི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་ལས་ཁ་ཅིག་ཆེར་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་མི་སློབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཆེར་སྐྱེས་པའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་པར་བྱས་ནས་མི་སློབ་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། མཚུངས་པ་རྣམས་ལ་དེའི་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལས་དབྱེ་བ་མེད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མ་གཏོགས་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་སློབ་པའི་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བརྗོད་པར་ནུས་སོ། །དགེ་བའི་བདེ་བ་ལས་རྣམ་སྨིན་གྱི་བདེ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་དེ་དག་ནི་ཆེར་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པས་“མི་སློབ་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། තෙ පන අසෙක්ඛධම්මෙ ඛන්ධවසෙන ඉධ තිධා විභජිත්වා තෙහි සමන්නාගමෙන ඛීණාසවස්ස ආනුභාවං විභාවෙන්තො භගවා ‘‘අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො. ඛන්ධසද්දො පන රාසිම්හි පඤ්ඤත්තියං රුළ්හියං ගුණෙති බහූසු අත්ථෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හි ‘‘අසඞ්ඛෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.51; 6.37) රාසිම්හි ආගතො. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.241) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (ධ. ස. 63, 65) රුළ්හියං. ‘‘න ඛො, ආවුසො විසාඛ, අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන තයො ඛන්ධා සඞ්ගහිතා, තීහි ච ඛො, ආවුසො [Pg.193] විසාඛ, ඛන්ධෙහි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ගහිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.462) ගුණෙ. ඉධාපි ගුණෙයෙව දට්ඨබ්බො. තස්මා අසෙක්ඛෙන සීලසඞ්ඛාතෙන ගුණෙනාති අත්ථො. සමන්නාගතොති සම්පයුත්තො සමඞ්ගීභූතො. සමාදහති එතෙන, සයං වා සමාදහති, සමාධානමෙව වාති සමාධි. පකාරෙහි ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති පඤ්ඤා. සීලමෙව ඛන්ධො සීලක්ඛන්ධො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. མི་སློབ་པའི་ཆོས་དེ་དག་ནི་ཕུང་པོའི་དབང་གིས་འདིར་གསུམ་དུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས། དེ་དག་དང་ལྡན་པས་ཟག་པ་ཟད་པའི་མཐུ་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ཕུང་པོའི་སྒྲ་ནི་ཕུང་པོ་དང་། བཏགས་པ་དང་། གྲགས་པ་དང་། ཡོན་ཏན་ཏེ་དོན་མང་པོ་ལ་སྤྱོད་པ་མཐོང་ངོ། །འདི་ལྟར་“གྲངས་མེད་པ་ཚད་མེད་པའི་ཆུ་ཆེན་པོའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕུང་པོ་ལ་འཇུག་གོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བའི་ཤིང་གི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་གཟིགས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བཏགས་པ་ལའོ། །“སེམས་དང་། ཡིད་དང་། ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་། སྙིང་དང་། དཀར་པོ་དང་། ཡིད་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲགས་པ་ལའོ། །“ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཝི་ཤཱ་ཁཱ་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པས་ཕུང་པོ་གསུམ་མ་བསྡུས་ཀྱི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཝི་ཤཱ་ཁཱ་། ཕུང་པོ་གསུམ་གྱིས་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་བསྡུས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཡོན་ཏན་ལའོ། །འདིར་ཡང་ཡོན་ཏན་ཁོ་ན་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བགྲང་བའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་ཞིང་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །འདིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཏིང་ངེ་འཛིན་པར་བྱེད་པའམ། ཏིང་ངེ་འཛིན་པ་ཉིད་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ། །རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཤེས་ཤིང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་བོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ཕུང་པོ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། තත්ථ අග්ගඵලභූතා සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්තො, සම්මාආජීවො ච සභාවෙනෙව අසෙක්ඛො සීලක්ඛන්ධො නාම, තථා සම්මාසමාධි අසෙක්ඛො සමාධික්ඛන්ධො. තදුපකාරකතො පන සම්මාවායාමසම්මාසතියො සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තථා සම්මාදිට්ඨි අසෙක්ඛො පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. තදුපකාරකතො සම්මාසඞ්කප්පො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අට්ඨපි අරහත්තඵලධම්මා තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතාති වෙදිතබ්බං. དེ་ལ་འབྲས་བུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་ངག་དང་། ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་རྣམས་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་མི་སློབ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོའོ། །དེའི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོའི་ནང་དུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་མི་སློབ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །དེའི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ནང་དུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་ཕུང་པོ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། යස්ස එතෙ සුභාවිතාති යෙන අරහතා එතෙ සීලාදයො අසෙක්ඛධම්මක්ඛන්ධා සුභාවිතා සුට්ඨු වඩ්ඪිතා, සො ආදිච්චොව විරොචතීති සම්බන්ධො. ‘‘යස්ස චෙතෙ’’තිපි පඨන්ති. තෙසඤ්ච සද්දො නිපාතමත්තං. එවමෙතස්මිං වග්ගෙ පඨමසුත්තෙ වට්ටං, පරියොසානසුත්තෙ විවට්ටං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. “Yassa ete subhāvitāti” ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་གང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་མི་སློབ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འདི་དག་ལེགས་པར་བསྒོམས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་སྤེལ་བ་དེ། ཉི་མ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་མཛེས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། “Yassa cete” ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། དེ་དག་གི་ “ca” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། དེ་ལྟར་ཚན་པ་འདིའི་ནང་གི་མདོ་དང་པོ་ལས་ནི་འཁོར་བ་དང་། མཐའ་མའི་མདོ་ལས་ནི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་དང་། གཞན་རྣམས་ལས་ནི་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་གཉིས་ཀ་གསུངས་སོ།། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 2. දුතියවග්ගො ༢. ཚན་པ་གཉིས་པ། 1. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ༡. བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 60. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති පුජ්ජභවඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, අත්තනො සන්තානං පුනන්තීති වා පුඤ්ඤානි, පුඤ්ඤානි ච තානි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො කිරියා චාති පුඤ්ඤකිරියා. තා එව ච තෙසං තෙසං ආනිසංසානං [Pg.194] වත්ථුභාවතො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. දානමයන්ති අනුපච්ඡින්නභවමූලස්ස අනුග්ගහවසෙන පූජාවසෙන වා අත්තනො දෙය්‍යධම්මස්ස පරෙසං පරිච්චාගචෙතනා දීයති එතායාති දානං, දානමෙව දානමයං. චීවරාදීසු හි චතූසු පච්චයෙසු අන්නාදීසු වා දසසු දානවත්ථූසු රූපාදීසු වා ඡසු ආරම්මණෙසු තං තං දෙන්තස්ස තෙසං උප්පාදනතො පට්ඨාය පුබ්බභාගෙ පරිච්චාගකාලෙ පච්ඡා සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු වුත්තනයෙන පවත්තචෙතනා දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. ༦༠. ཚན་པ་གཉིས་པའི་མདོ་དང་པོ་ལ། “Puññakiriyavatthūnīti” ནི། མཆོད་པར་འོས་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་གི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པས་ན་བསོད་ནམས་རྣམས་ཏེ། བསོད་ནམས་དེ་དག་ཀྱང་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱིས་བྱ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བྱ་བ་སྟེ། བསོད་ནམས་བྱ་བའོ།། དེ་དག་ཉིད་ཕན་ཡོན་དེ་དང་དེའི་གཞི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་སོ།། “Dānamayanti” ལ། སྲིད་པའི་རྩ་བ་མ་བཅད་པ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མཆོད་པའི་དབང་གིས་རང་གི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གཞན་ལ་གཏོང་བའི་སེམས་པ་སྟེ། འདིས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱིན་པའོ།། སྦྱིན་པ་ཉིད་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའོ།། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་དངོས་པོ་བཞིའམ། ཟས་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་བཅུའམ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དམིགས་པ་དྲུག་པོ་དག་ལས། དེ་དང་དེ་སྦྱིན་པ་པོ་ལ་དེ་དག་བསྐྲུན་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། སྔོན་གྱི་ཆ་དང་། གཏོང་བའི་དུས་དང་། ཕྱིས་ཡིད་བདེ་བའི་སེམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དུས་ཏེ། དུས་གསུམ་པོ་དག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སེམས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱའོ།། සීලමයන්ති නිච්චසීලඋපොසථනියමාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස සීලපූරණත්ථං පබ්බජිස්සාමීති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස පබ්බජන්තස්ස මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතො වතම්හි සාධු සුට්ඨූ’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස සද්ධාය පාතිමොක්ඛං පරිපූරෙන්තස්ස පඤ්ඤාය චීවරාදිකෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස සතියා ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක්ඛුද්වාරාදීනි සංවරන්තස්ස වීරියෙන ආජීවං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තා චෙතනා සීලතීති සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. “Sīlamayanti” ནི། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔའམ། བརྒྱད་དམ། བཅུ་དག་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འགྲོ་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རང་གི་བསམ་པ་མཐར་ཕྱིན་ཏེ། “ཀྱེ་མ་བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལེགས་སོ་ཤིན་ཏུ་ལེགས་སོ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། དད་པས་སོ་སོར་ཐར་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། དྲན་པས་མིག་གི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་མིག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་འཚོ་བ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པ་དག་ལ་འཇུག་པའི་སེམས་པ་སྟེ། བསིལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱའོ།། තථා පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.48) වුත්තෙන විපස්සනාමග්ගෙන චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස සොතං, ඝානං, ජිව්හං, කායං, මනං. රූපෙ…පෙ… ධම්මෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුසම්ඵස්සං…පෙ… මනොසම්ඵස්සං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං. රූපසඤ්ඤං…පෙ… ධම්මසඤ්ඤං. ජරාමරණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තස්ස යා චෙතනා, යා ච පථවීකසිණාදීසු අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු පවත්තා ඣානචෙතනා, යා ච අනවජ්ජෙසු කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානෙසු පරිචයමනසිකාරාදිවසෙන පවත්තා චෙතනා, සබ්බා භාවෙති එතායාති භාවනාමයං වුත්තනයෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථු චාති. དེ་བཞིན་དུ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ (སོ་སོར་རིག་པའི་ལམ། ༡.༤༨) ལས་གསུངས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་གྱིས་མིག་ནི་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་ལྷག་མཐོང་གིས་ལྟ་བ་དང་། རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་དང་། གཟུགས་རྣམས་དང་⋯པེ⋯ ཆོས་རྣམས་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་⋯པེ⋯ ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་⋯པེ⋯ ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚོར་བ་དང་⋯པེ⋯ ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚོར་བ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་⋯པེ⋯ ཆོས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། རྒ་ཤི་ནི་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་ལྷག་མཐོང་གིས་ལྟ་བའི་སེམས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ས་ཁམས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དམིགས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་པོ་དག་ལ་འཇུག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་དང་། བཟོའི་གནས་དང་། རིག་པའི་གནས་རྣམས་ལ་གོམས་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སེམས་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་བསྒོམ་པར་བྱེད་པས་ན་བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱའོ།། එකමෙකඤ්චෙත්ථ යථාරහං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය කායෙන කරොන්තස්ස කායකම්මං හොති, තදත්ථං වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස වචීකම්මං, කායඞ්ගං වාචඞ්ගඤ්ච අචොපෙත්වා මනසා චින්තෙන්තස්ස මනොකම්මං. අන්නාදීනි දෙන්තස්ස චාපි ‘‘අන්නදානාදීනි දෙමී’’ති වා දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං, ඛයතො [Pg.195] වයතො කම්මතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. འདི་ལ་རེ་རེ་བཞིན་ཇི་ལྟར་འོས་པ་སྔོན་གྱི་ཆ་ནས་བརྩམས་ཏེ། ལུས་ཀྱིས་བྱེད་པ་པོ་ལ་ལུས་ཀྱི་ལས་སུ་འགྱུར་ལ། དེའི་དོན་དུ་ཚིག་སྨྲ་བ་པོ་ལ་ངག་གི་ལས་དང་། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་ངག་གི་ཡན་ལག་མ་གཡོས་པར་ཡིད་ཀྱིས་སེམས་པ་པོ་ལ་ཡིད་ཀྱི་ལས་སུ་འགྱུར་རོ།། ཟས་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པ་པོ་ལའང་། "ཟས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་ནོ"་ཞེས་སམ། ཡང་ན་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། སྦྱིན་པའི་དུས་སུ་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཞི་ལ་གནས་ཏེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཟད་པ་དང་འཇིག་པ་དང་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་བརྩམས་ཏེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ལ་བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། අපරානිපි සත්ත පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි – අපචිතිසහගතං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වෙය්‍යාවච්චසහගතං පත්තිඅනුප්පදානං අබ්භනුමොදනං දෙසනාමයං සවනමයං දිට්ඨිජුගතං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූති. සරණගමනම්පි හි දිට්ඨිජුගතෙනෙව සඞ්ගය්හති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති. གཞན་ཡང་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བདུན་ནི། རིམ་གྲོ་དང་ལྡན་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ཞབས་ཏོག་དང་ལྡན་པ་དང་། བསོད་ནམས་གཏོང་བ་དང་། རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་དང་། ཆོས་བཤད་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཆོས་ཉན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ།། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཀྱང་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལ་གང་ཞིག་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། තත්ථ වුඩ්ඪතරං දිස්වා පච්චුග්ගමනපත්තචීවරපටිග්ගහණාභිවාදනමග්ගසම්පදානාදිවසෙන අපචායනසහගතං වෙදිතබ්බං. වුඩ්ඪතරානං වත්තපටිපත්තිකරණවසෙන, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං භික්ඛුං දිස්වා පත්තං ගහෙත්වා ගාමෙ භික්ඛං සම්පාදෙත්වා උපසංහරණවසෙන ‘‘ගච්ඡ භික්ඛූනං පත්තං ආහරා’’ති සුත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා පත්තාහරණාදිවසෙන ච වෙය්‍යාවච්චසහගතං වෙදිතබ්බං. චත්තාරො පච්චයෙ දත්වා පුප්ඵගන්ධාදීහි රතනත්තයස්ස පූජං කත්වා අඤ්ඤං වා තාදිසං පුඤ්ඤං කත්වා ‘‘සබ්බසත්තානං පත්ති හොතූ’’ති පරිණාමවසෙන පත්තිඅනුප්පදානං වෙදිතබ්බං. තථා පරෙහි දින්නාය පත්තියා කෙවලං වා පරෙහි කතං පුඤ්ඤං ‘‘සාධු, සුට්ඨූ’’ති අනුමොදනවසෙන අබ්භනුමොදනං වෙදිතබ්බං. අත්තනො පගුණධම්මං අපච්චාසීසන්තො හිතජ්ඣාසයෙන පරෙසං දෙසෙති – ඉදං දෙසනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. යං පන එකො ‘‘එවං මං ධම්මකථිකොති ජානිස්සන්තී’’ති ඉච්ඡාය ඨත්වා ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතො ධම්මං දෙසෙති, තං න මහප්ඵලං හොති. ‘‘අද්ධා අයං අත්තහිතපරහිතානං පටිපජ්ජනූපායො’’ති යොනිසොමනසිකාරපුරෙචාරිකහිතඵරණෙන මුදුචිත්තෙන ධම්මං සුණාති, ඉදං සවනමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. යං පනෙකො ‘‘ඉති මං සද්ධොති ජානිස්සන්තී’’ති සුණාති, තං න මහප්ඵලං හොති. දිට්ඨියා උජුගමනං දිට්ඨිජුගතං, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තස්ස සම්මාදස්සනස්ස එතං අධිවචනං. ඉදඤ්හි පුබ්බභාගෙ වා පච්ඡාභාගෙ වා ඤාණවිප්පයුත්තම්පි උජුකරණකාලෙ ඤාණසම්පයුත්තමෙව හොති. අපරෙ පනාහු ‘‘විජානනපජානනවසෙන දස්සනං දිට්ඨි කුසලඤ්ච විඤ්ඤාණං කම්මස්සකතාඤාණාදි ච සම්මාදස්සන’’න්ති. තත්ථ කුසලෙන විඤ්ඤාණෙන ඤාණස්ස අනුප්පාදෙපි අත්තනා කතපුඤ්ඤානුස්සරණවණ්ණාරහවණ්ණනාදීනං සඞ්ගහො, කම්මස්සකතාඤාණෙන කම්මපථසම්මාදිට්ඨියා[Pg.196]. ඉතරං පන දිට්ඨිජුගතං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණං. යඤ්හි කිඤ්චි පුඤ්ඤං කරොන්තස්ස දිට්ඨියා උජුභාවෙනෙව තං මහප්ඵලං හොති. དེ་ལ་རྒན་རབས་མཐོང་ནས་བསུ་བ་བྱེད་པ་དང་། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ལེན་པ། ཕྱག་འཚལ་བ། ལམ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རིམ་གྲོ་དང་ལྡན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། རྒན་རབས་རྣམས་ལ་བྱ་བ་དང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སམ། གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པའི་དགེ་སློང་མཐོང་ནས་ལྷུང་བཟེད་བཟུང་སྟེ་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་བསྒྲུབས་ནས་འབུལ་བའི་སྒོ་ནས་སམ། "སོང་ལ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་ཁྱེར་ཤོག" ཅེས་ཐོས་ནས་མྱུར་དུ་སོང་སཏེ་ལྷུང་བཟེད་ལེན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞབས་ཏོག་དང་ལྡན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་བཞི་བྱིན་ནས། མེ་ཏོག་དང་བདུག་སྤོས་ལ་སོགས་པས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་བྱས་ཏེ། ཡང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་བསོད་ནམས་གཞན་བྱས་ནས། "སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བསོད་ནམས་འདི་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བའི་སྒོ་ནས་བསོད་ནམས་གཏོང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱིས་བྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ལ་འམ། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཁོ་ན་ལ། "ལེགས་སོ། ཤིན་ཏུ་ལེགས་སོ།" ཞེས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། རང་གིས་གོམས་པའི་ཆོས་རྣམས་རེ་བ་མེད་པར་ཕན་པའི་བསམ་པས་གཞན་ལ་སྟོན་པ་ནི། ཆོས་བཤད་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་གཅིག་པུས་ "འདི་ལྟར་ང་ལ་ཆོས་སྨྲ་བ་པོ་ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ" ཞེས་པའི་འདོད་པ་ལ་གནས་ཏེ། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་གྲགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་སྟོན་པ་དེ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་མི་འགྱུར་རོ།། "འདི་ནི་བདག་གི་ཕན་པ་དང་གཞན་གྱི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་སོ" ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་ཕན་པ་འཕྲོ་ཞིང་འཇམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཆོས་ཉན་པ་ནི། ཆོས་ཉན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། གང་ཞིག་གཅིག་པུས་ "འདི་ལྟར་ང་ལ་དད་པ་ཅན་ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ" ཞེས་ཉན་པ་དེ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་མི་འགྱུར་རོ།། ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ནི་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་སྟེ། "སྦྱིན་པ་ཡོད་དོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་འམ། ཡང་ན་ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ལ་ཤེས་རབ་དང་མ་ལྡན་པ་ཡིན་ནའང་། དྲང་པོར་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། གཞན་དག་ནི་ "རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་མཐོང་བ་ནི་ལྟ་བ་དང་། དགེ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ" ཞེས་སྨྲའོ།། དེ་ལ་དགེ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཡེ་ཤེས་མ་སྐྱེས་ནའང་། རང་གིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་བསྔགས་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བ་དང་། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་བསྡུ་བའོ།། གཞན་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་དོ།། གང་ཕྱིར་བསོད་ནམས་ཅི་ཞིག་བྱེད་པ་པོ་ལ་ལྟ་བ་དྲང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ඉමෙසං පන සත්තන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පුරිමෙහි තීහි දානමයාදීහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි සඞ්ගහො. තත්ථ හි අපචායනවෙය්‍යාවච්චානි සීලමයෙ, පත්තිඅනුප්පදානඅබ්භනුමොදනානි දානමයෙ, ධම්මදෙසනාසවනානි භාවනාමයෙ, දිට්ඨිජුගතං තීසුපි. තෙනාහ භගවා – བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བདུན་པོ་འདི་དག་ནི། སྔོན་གྱི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་སོ།། དེ་ལ་རིམ་གྲོ་དང་ཞབས་ཏོག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བ་དང་། བསོད་ནམས་གཏོང་བ་དང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཆོས་བཤད་པ་དང་ཆོས་ཉན་པ་ནི་བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ་ནི་གསུམ་ག་ལ་བསྡུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. කතමානි තීණි? දානමයං…පෙ… භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූ’’ති (අ. නි. 8.36). "དགེ་སློང་དག བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་འདི་གསུམ་ཡོད་དོ།། གསུམ་གང་ཞེ་ན། སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ༼པེ༽ བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། එත්ථ ච අට්ඨන්නං කාමාවචරකුසලචෙතනානං වසෙන තිණ්ණම්පි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පවත්ති හොති. යථා හි පගුණං ධම්මං පරිවත්තෙන්තස්ස එකච්චෙ අනුසන්ධිං අසල්ලක්ඛෙන්තස්සෙව ගච්ඡන්ති, එවං පගුණං සමථවිපස්සනාභාවනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස අන්තරන්තරා ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනාපි මනසිකාරො පවත්තති. සබ්බං තං පන මහග්ගතකුසලචෙතනානං වසෙන භාවනාමයමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති, න ඉතරානි. ගාථාය අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. འདི་ལ་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གསུམ་ཆར་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ།། དཔེར་ན་གོམས་པའི་ཆོས་ཀུན་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་ཁ་ཅིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་མ་མཐོང་བར་འགྲོ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གོམས་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ལ་བར་དང་བར་དུ་ཤེས་རབ་དང་མ་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་གོ། འོན་ཀྱང་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དགེ་བའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་བསྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་ཉིད་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. චක්ඛුසුත්තවණ්ණනා ༢. མིག་གི་མདོའི་བཤད་པ། 61. දුතියෙ චක්ඛූනීති චක්ඛන්තීති චක්ඛූනි, සමවිසමං ආචික්ඛන්තානි විය පවත්තන්තීති අත්ථො. අථ වා චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛූනි. කිමිදං චක්ඛනං නාම? අස්සාදනං, තථා හි වදන්ති ‘‘මධුං චක්ඛති බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ති ඉමානි ච ආරම්මණරසං අනුභවන්තානි අස්සාදෙන්තානි විය හොන්තීති චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛූනි. තානි පන සඞ්ඛෙපතො ද්වෙ චක්ඛූනි – ඤාණචක්ඛු, මංසචක්ඛු චාති. තෙසු මංසචක්ඛු හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ඤාණචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛූති ඉධ ද්විධා කත්වා වුත්තං. ༦༡. མདོ་གཉིས་པ་ལ། "མིག་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བར་བྱེད་པས་ན་མིག་རྣམས་ཏེ། མཐོ་དམན་སྟོན་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། མྱོང་བའི་དོན་གྱིས་མིག་རྣམས་སོ།། མྱོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞེ་ན། རོ་མྱོང་བ་སྟེ། འདི་ལྟར་ "སྦྲང་རྩི་མྱོང་བར་བྱེད། ཚོད་མ་མྱོང་བར་བྱེད་" ཅེས་སྨྲ་བ་ལྟར། འདི་དག་ཀྱང་དམིགས་པའི་རོ་ཉམས་སུ་མྱོང་ཞིང་རོ་མྱོང་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས་ན། མྱོང་བའི་དོན་གྱིས་མིག་རྣམས་སོ།། དེ་དག་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་མིག་གཉིས་ཏེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་དང་། ཤའི་མིག་གོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཤའི་མིག་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་ནི་འདིར་ལྷའི་མིག་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཅེས་གཉིས་སུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་སོ།། තත්ථ [Pg.197] දිබ්බචක්ඛූති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං, දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනො ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තා ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තා. තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු, දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. དེ་ལ་ "ལྷའི་མིག་" ཅེས་པ་ནི། ལྷ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ལྷའོ།། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ལས་སྐྱེས་ཤིང་། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་དང་ཁྲག་ལ་སོགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པ། ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས་ཐག་རིང་པོའི་དམིགས་པའང་འཛིན་ནུས་པའི་ལྷའི་དྭངས་པའི་མིག་ཡོད་དོ།། བརྩོན་འགྲུས་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་འདི་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། ལྷ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ལྷ་དང་། ལྷའི་གནས་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་ཉིད་ལྷའི་གནས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྣང་བ་བཟུང་བས་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། རྩིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་གྱི་གཟུགས་མཐོང་བས་འགྲོ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡང་ལྷའོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་སམ། མིག་གི་བྱ་བ་བྱེད་པས་མིག་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཡང་མིག་སྟེ། ལྷ་ཡང་ཡིན་ལ་མིག་ཀྱང་ཡིན་པས་ལྷའི་མིག་གོ། පජානාතීති පඤ්ඤා. කිං පජානාති? චත්තාරි අරියසච්චානි ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා. වුත්තඤ්හෙතං – རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་ཤེས་རབ་བོ།། ཅི་ཞིག་རབ་ཏུ་ཤེས་ཞེ་ན། "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞིའོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘පජානාතීති ඛො, ආවුසො, තස්මා පඤ්ඤාති වුච්චති. කිඤ්ච පජානාති? ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදි (ම. නි. 1.449). "ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱའོ།། ཅི་ཞིག་རབ་ཏུ་ཤེས་ཞེ་ན། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། අට්ඨකථායං පන ‘‘පඤ්ඤාපනවසෙන පඤ්ඤා. කින්ති පඤ්ඤාපෙති? අනිච්චන්ති පඤ්ඤාපෙති, දුක්ඛන්ති පඤ්ඤාපෙති, අනත්තාති පඤ්ඤාපෙතී’’ති වුත්තං. සා පනායං ලක්ඛණාදිතො යථාසභාවපටිවෙධලක්ඛණා, අක්ඛලිතපටිවෙධලක්ඛණා වා කුසලිස්සාසඛිත්තඋසුපටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසා පදීපො විය, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා අරඤ්ඤගතසුදෙසකො විය. විසෙසතො පනෙත්ථ ආසවක්ඛයඤාණසඞ්ඛාතා පඤ්ඤා චතුසච්චදස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤාචක්ඛූති අධිප්පෙතා. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15). འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། "རབ་ཏུ་གཏན་ལ་འབེབས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་བོ།། ཇི་ལྟར་གཏན་ལ་འབེབས་ཞེ་ན། མི་རྟག་པའོ་ཞེས་གཏན་ལ་འབེབས་ལ། སྡུག་བསྔལ་བའོ་ཞེས་གཏན་ལ་འབེབས་ཤིང་། བདག་མེད་པའོ་ཞེས་གཏན་ལ་འབེབས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། དེ་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནམ། ཡང་ན་འཕོངས་སྐྱེན་པས་འཕངས་པའི་མདའ་རྟོགས་པ་བཞིན་དུ་མ་འཁྲུལ་བར་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། ཡུལ་སྣང་བར་བྱེད་པའི་རོ་ཉིད་དེ་སྒྲོན་མེ་བཞིན་ནོ།། མ་རྨོངས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ་དགོན་པར་ལམ་མཁན་བཟང་པོ་བཞིན་ནོ།། ཁྱད་པར་དུ་འདིར་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་ཤེས་རབ་ནི། བདེན་པ་བཞི་མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཅེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ།། གང་ལ་དམིགས་ནས་ "མིག་སྐྱེས་སོ། ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་སོ། ཤེས་རབ་སྐྱེས་སོ། རིག་པ་སྐྱེས་སོ། སྣང་བ་སྐྱེས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། එතෙසු ච මංසචක්ඛු පරිත්තං, දිබ්බචක්ඛු මහග්ගතං, ඉතරං අප්පමාණං. මංසචක්ඛු රූපං, ඉතරානි අරූපානි. මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු ච ලොකියානි සාසවානි රූපවිසයානි, ඉතරං ලොකුත්තරං අනාසවං චතුසච්චවිසයං. මංසචක්ඛු අබ්‍යාකතං, දිබ්බචක්ඛු සියා කුසලං සියා අබ්‍යාකතං, තථා පඤ්ඤාචක්ඛු. මංසචක්ඛු කාමාවචරං, දිබ්බචක්ඛු රූපාවචරං, ඉතරං ලොකුත්තරන්ති එවමාදි විභාගා වෙදිතබ්බා. དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཤའི་མིག་ནི་ཆུང་ངུ་དང་། ལྷའི་མིག་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། ཅིག་ཤོས་ནི་ཚད་མེད་པའོ།། ཤའི་མིག་ནི་གཟུགས་ཅན་དང་། ཅིག་ཤོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའོ།། ཤའི་མིག་དང་ལྷའི་མིག་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་། ཟག་པ་དང་བཅས་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་ནོ།། ཅིག་ཤོས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དང་། ཟག་པ་མེད་པ་དང་། བདེན་པ་བཞིའི་ཡུལ་ཅན་ནོ།། ཤའི་མིག་ནི་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་དང་། ལྷའི་མིག་ནི་དགེ་བའམ་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པར་འགྱུར་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། ཤའི་མིག་ནི་འདོད་པར་གཏོགས་པ་དང་། ལྷའི་མིག་ནི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། ཅིག་ཤོས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු අනුත්තරන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි ආසවක්ඛයඤාණභාවතො අනුත්තරං. අක්ඛාසි පුරිසුත්තමොති පුරිසානං උත්තමො අග්ගො [Pg.198] සම්මාසම්බුද්ධො දෙසෙසි. උප්පාදොති මංසචක්ඛුස්ස පවත්ති. මග්ගොති උපායො, දිබ්බචක්ඛුස්ස කාරණං. පකතිචක්ඛුමතො එව හි දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජති, යස්මා කසිණාලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස උප්පාදනං, සො ච කසිණමණ්ඩලෙ උග්ගහනිමිත්තෙන විනා නත්ථීති. යතොති යදා. ඤාණන්ති ආසවක්ඛයඤාණං. තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛු අනුත්තර’’න්ති. යස්ස චක්ඛුස්ස පටිලාභාති යස්ස අරියස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස උප්පත්තියා භාවනාය සබ්බස්මා වට්ටදුක්ඛතො පමුච්චති පරිමුච්චතීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ། "བླ་ན་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པའོ།། "སྐྱེས་བུ་དམ་པས་བཤད་པ་" ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྟན་པའོ།། "སྐྱེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཤའི་མིག་འཇུག་པའོ།། "ལམ་" ཞེས་པ་ནི་ཐབས་ཏེ། ལྷའི་མིག་གི་རྒྱུའོ།། རང་བཞིན་གྱི་མིག་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་ལ་ལྷའི་མིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བ་སྤེལ་ནས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེད་པར་བྱེད་ལ། དེ་ནི་ཟད་པར་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་འཛིན་པའི་མཚན་མ་མེད་པར་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། "གང་ལས་" ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཚེའོ།། "ཡེ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "མིག་གང་ཐོབ་པས་" ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གང་ཞིག་སྐྱེས་ཤིང་བསྒོམས་པས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་ཐར་ཞིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འགྱུར་བའོ།། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. ඉන්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා ༣. དབང་པོའི་མདོའི་བཤད་པ། 62. තතියෙ ඉන්ද්‍රියානීති අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි. යානි හි සහජාතධම්මෙසු ඉස්සරා විය හුත්වා තෙහි අනුවත්තිතබ්බානි, තානි ඉන්ද්‍රියානි නාම. අපිච ඉන්දො භගවා ධම්මිස්සරො පරමෙන චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො. තෙන ඉන්දෙන සබ්බපඨමං දිට්ඨත්තා අධිගතත්තා පරෙසඤ්ච දිට්ඨත්තා දෙසිතත්තා විහිතත්තා ගොචරභාවනාසෙවනාහි දිට්ඨත්තා ච ඉන්ද්‍රියානි. ඉන්දං වා මග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයභූතං පුඤ්ඤකම්මං, තස්ස ලිඞ්ගානීතිපි ඉන්ද්‍රියානි. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං අනධිගතං අමතපදං චතුසච්චධම්මමෙව වා ජානිස්සාමී’’ති පටිපන්නස්ස ඉමිනා පුබ්බභාගෙන උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං, සොතාපත්තිමග්ගපඤ්ඤායෙතං අධිවචනං. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ආජානනඉන්ද්‍රියං. තත්‍රායං වචනත්ථො – ආජානාති පඨමමග්ගඤාණෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වාව ජානාතීති අඤ්ඤා. යථෙව හි පඨමමග්ගපඤ්ඤා දුක්ඛාදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන පවත්තති, තථෙව අයම්පි පවත්තතීති අඤ්ඤා ච සා යථාවුත්තෙනට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. ආජානනට්ඨෙනෙව අඤ්ඤස්ස වා අරියපුග්ගලස්ස ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියං, සොතාපත්තිඵලතො පට්ඨාය ඡසු ඨානෙසු ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවිනො චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතඤාණකිච්චස්ස ඛීණාසවස්ස උප්පජ්ජනතො ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. එත්ථ ච පඨමපච්ඡිමානි පඨමමග්ගචතුත්ථඵලවසෙන එකට්ඨානිකානි, ඉතරං ඉතරමග්ගඵලවසෙන ඡට්ඨානිකන්ති වෙදිතබ්බං. ༦༢. གསུམ་པ་ལས་“དབང་པོ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དབང་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དབང་པོ་རྣམས་སོ།། གང་ཞིག་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་ཕྱུག་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ། དེ་དག་གིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། དེ་དག་ལ་དབང་པོ་ཞེས་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། དབང་པོ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་སེམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མཆོག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། དབང་པོ་དེས་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་གཟིགས་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། གཞན་དག་གིས་ཀྱང་མཐོང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་དང་། བཀོད་པ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་བསྒོམ་པ་བསྟེན་པ་ལས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ན་དབང་པོ་རྣམས་སོ།། ཡང་ན། ལམ་རྟོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ནི་དབང་པོ་ཡིན་ལ། དེའི་མཚན་མ་རྣམས་ཡིན་པས་ཀྱང་དབང་པོ་རྣམས་སོ།། “མི་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། “ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་མ་ཤེས་པ་དང་མ་རྟོགས་པའི་འཆི་མེད་ཀྱི་གོ་འཕང་ངམ། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཞུགས་པ་དེའི་སྔོན་གྱི་ཆ་འདིས་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་སྟེ། འདི་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། “ཀུན་ཤེས་པའི་དབང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པའི་དབང་པོའོ།། དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། ལམ་དང་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བའི་མཚམས་ལས་མ་འདས་པར་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པས་ན་“ཀུན་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ལམ་དང་པོའི་ཤེས་རབ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་བཞིན། འདི་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་འཇུག་པས་ན་“ཀུན་ཤེས་པ་”ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་དབང་པོ་ཡང་ཡིན་པས་ན་“ཀུན་ཤེས་པའི་དབང་པོ་”ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་སམ། འཕགས་པའི་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་“ཀུན་ཤེས་པའི་དབང་པོ་”སྟེ། འདི་ནི་རྒྱུན་ཞུགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནས་བཟུང་སྟེ་གནས་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། “ཀུན་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་དབང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ཀུན་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། དབང་པོའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ན་“ཀུན་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་དབང་པོ་”ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་དང་པོ་དང་ཐ་མ་གཉིས་ནི་ལམ་དང་པོ་དང་འབྲས་བུ་བཞི་པའི་དབང་གིས་གནས་གཅིག་པ་ཡིན་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གཞན་དག་གི་དབང་གིས་གནས་དྲུག་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු [Pg.199] සික්ඛමානස්සාති අධිසීලසික්ඛාදයො සික්ඛමානස්ස භාවෙන්තස්ස. උජුමග්ගානුසාරිනොති උජුමග්ගො වුච්චති අරියමග්ගො, අන්තද්වයවිවජ්ජිතත්තා තස්ස අනුස්සරණතො උජුමග්ගානුසාරිනො, පටිපාටියා මග්ගෙ උප්පාදෙන්තස්සාති අත්ථො. ඛයස්මින්ති අනවසෙසකිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ ඤාණං පඨමං පුරෙයෙව උප්පජ්ජති. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො මග්ගඤාණතො අනන්තරා අරහත්තං උප්පජ්ජති. අථ වා උජුමග්ගානුසාරිනොති ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනාදිකෙ වජ්ජෙත්වා සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා භාවනාවසෙන පවත්තං පුබ්බභාගමග්ගං අනුස්සරන්තස්ස අනුගච්ඡන්තස්ස පටිපජ්ජන්තස්ස ගොත්‍රභුඤාණානන්තරං දිට්ඨෙකට්ඨානං කිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයස්මිං සොතාපත්තිමග්ගෙ පඨමං ඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො පඨමඤාණතො අනන්තරා අනන්තරතො පට්ඨාය යාව අග්ගමග්ගා අඤ්ඤා අඤ්ඤින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་“སློབ་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སློབ་ཅིང་སྒོམ་པ་ལའོ།། “དྲང་པོའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི། དྲང་པོའི་ལམ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་བརྗོད་དེ། མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་ན་དྲང་པོའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། རིམ་གྱིས་ལམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཟད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་གི་ལམ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་སྔོན་ལ་སྐྱེའོ།། “དེ་ལས་མཚམས་མེད་པར་ཀུན་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དེ་ལས་མཚམས་མེད་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་སྐྱེའོ།། ཡང་ན། “དྲང་པོའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་དང་གནས་པ་དང་བརྩོན་པ་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ནས། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་འབྲེལ་དུ་བྱས་ཏེ་བསྒོམ་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཞུགས་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་རྗེས་སུ་འགྲོ་བ་དང་སྒྲུབ་པ་པོ་ལ། རིགས་འགྱུར་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པར། མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཟད་པ་སྟེ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་ཐོག་མའི་ཡེ་ཤེས་མི་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ་སྐྱེའོ།། “དེ་ལས་མཚམས་མེད་པར་ཀུན་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་དང་པོ་དེ་ལས་མཚམས་མེད་པར། མཚམས་མེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་མཆོག་གི་ལམ་གྱི་བར་དུ་ཀུན་ཤེས་པའི་དབང་པོ་གཞན་སྐྱེའོ།། තතො අඤ්ඤා විමුත්තස්සාති තතො අඤ්ඤා අඤ්ඤින්ද්‍රියතො පච්ඡා අරහත්තමග්ගඤාණානන්තරා අරහත්තඵලෙන පඤ්ඤාවිමුත්තියා අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියෙන විමුත්තස්ස. ඤාණං වෙ හොති තාදිනොති අරහත්තඵලුප්පත්තිතො උත්තරකාලෙ ඉට්ඨානිට්ඨාදීසු තාදිලක්ඛණප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං උප්පජ්ජති. කථං උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘අකුප්පා මෙ විමුත්තී’’ති. තස්ස අකුප්පභාවස්ස කාරණං දස්සෙති ‘‘භවසංයොජනක්ඛයා’’ති. “དེ་ནས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཀུན་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཤེས་པའི་དབང་པོ་དེའི་རྗེས་སུ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་ཀུན་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་དབང་པོས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལའོ།། “དེ་ལྟ་བུ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེས་པའི་འོག་ཏུ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེའོ།། ཇི་ལྟར་སྐྱེ་ཞེ་ན། “བདག་གི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་མི་འཁྲུགས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མི་འཁྲུགས་པ་ཉིད་དེའི་རྒྱུ་ནི་“སྲིད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ཟད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ඉදානි තාදිසං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො ‘‘ස වෙ ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො’’ති තතියං ගාථමාහ. තත්ථ ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති යථාවුත්තෙහි තීහි ලොකුත්තරින්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො, සුද්ධෙහිපි වා පටිප්පස්සද්ධිලද්ධෙහි සද්ධාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො පරිපුණ්ණො, තතො එව චක්ඛාදීහි සුට්ඨු වූපසන්තෙහි නිබ්බිසෙවනෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතො. තෙනාහ ‘‘සන්තො’’ති, සබ්බකිලෙසපරිළාහවූපසමෙන උපසන්තොති අත්ථො. සන්තිපදෙ රතොති නිබ්බානෙ අභිරතො අධිමුත්තො. එත්ථ ච ‘‘ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො’’ති එතෙන භාවිතමග්ගතා, පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධතා චස්ස දස්සිතා. ‘‘සන්තො’’ති එතෙන පහීනකිලෙසතා, ‘‘සන්තිපදෙ රතො’’ති එතෙන සච්ඡිකතනිරොධතාති. සෙසං වුත්තනයමෙව. ད་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་བསྟོད་པར་བྱེད་པས་“ཁོང་ནི་དབང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“དབང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབང་པོ་གསུམ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཐོབ་པའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་ཉོན་མོངས་མེད་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཞི་བ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཞི་བའི་གནས་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་མོས་པའོ།། འདི་ལ་“དབང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པས་ནི་ཁོང་གི་ལམ་བསྒོམས་པ་ཉིད་དང་། ཕུང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། “ཞི་བ་”ཞེས་པས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ཉིད་དང་། “ཞི་བའི་གནས་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པས་ནི་འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ཉིད་དོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. අද්ධාසුත්තවණ්ණනා ༤. དུས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། 63. චතුත්ථෙ [Pg.200] අද්ධාති කාලා. අතීතො අද්ධාතිආදීසු ද්වෙ පරියායා – සුත්තන්තපරියායො, අභිධම්මපරියායො ච. තත්ථ සුත්තන්තපරියායෙන පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතො අද්ධා නාම, චුතිතො පච්ඡා අනාගතො අද්ධා නාම, සහ චුතිපටිසන්ධීහි තදනන්තරං පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. අභිධම්මපරියායෙන උප්පාදො, ඨිති, භඞ්ගොති ඉමෙ තයො ඛණෙ පත්වා නිරුද්ධධම්මා අතීතො අද්ධා නාම, තයොපි ඛණෙ අසම්පත්තා අනාගතො අද්ධා නාම, ඛණත්තයසමඞ්ගිනො පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. ༦༣. བཞི་པ་ལས་“དུས་”ཞེས་པ་ནི་དུས་རྣམས་སོ།། “འདས་པའི་དུས་”ལ་སོགས་པ་ལ་རྣམ་གྲངས་གཉིས་ཡོད་དེ། མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་དང་། ཆོས་མངོན་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་ལ་མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ནི། ཉིང་མཚmས་སྦྱོར་བའི་སྔོན་རོལ་ནི་འདས་པའི་དུས་ཞེས་བྱ་ལ། འཆི་འཕོ་བའི་རྗེས་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཞེས་བྱ་ཞིང་། འཆི་འཕོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་བཅས་པའི་དེ་མ་ཐག་པ་ནི་ད་ལྟར་བའི་དུས་ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་མངོན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ནི། སྐྱེ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། འཇིག་པ་སྟེ་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་བརྒྱུད་ནས་འགགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འདས་པའི་དུས་ཞེས་བྱ་ལ། སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་པོ་ལ་མ་སླེབས་པ་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་ཞེས་བྱ་ཞིང་། སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་ད་ལྟར་བའི་དུས་ཞེས་བྱའོ།། අපරො නයො – අයඤ්හි අතීතාදිවිභාගො අද්ධාසන්තතිසමයඛණවසෙන චතුධා වෙදිතබ්බො. තෙසු අද්ධාවිභාගො වුත්තො. සන්තතිවසෙන සභාගා එකඋතුසමුට්ඨානා, එකාහාරසමුට්ඨානා ච පුබ්බාපරියවසෙන වත්තමානාපි පච්චුප්පන්නා. තතො පුබ්බෙ විසභාගඋතුආහාරසමුට්ඨානා අතීතා පච්ඡා අනාගතා. චිත්තජා එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිසමුට්ඨානා පච්චුප්පන්නා නාම, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. කම්මසමුට්ඨානානං පාටියෙක්කං සන්තතිවසෙන අතීතාදිභෙදො නත්ථි, තෙසංයෙව පන උතුආහාරචිත්තසමුට්ඨානානං උපත්ථම්භකවසෙන තස්ස අතීතාදිභාවො වෙදිතබ්බො. සමයවසෙන එකමුහුත්තපුබ්බණ්හසායන්හරත්තිදිවාදීසු සමයෙසු සන්තානවසෙන පවත්තමානා තංතංසමයෙ පච්චුප්පන්නා නාම, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. අයං තාව රූපධම්මෙසු නයො. අරූපධම්මෙසු පන ඛණවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. අපිච අතික්කන්තහෙතුපච්චයකිච්චා අතීතා, නිට්ඨිතහෙතුකිච්චා අනිට්ඨිතපච්චයකිච්චා පච්චුප්පන්නා, උභයකිච්චං අසම්පත්තා අනාගතා. අත්තනො වා කිච්චක්ඛණෙ පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. එත්ථ ච ඛණාදිකථාව නිප්පරියායා, සෙසා පරියායා. අයඤ්හි අතීතාදිභෙදො නාම ධම්මානං හොති, න කාලස්ස. අතීතාදිභෙදෙ පන ධම්මෙ උපාදාය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො ඉධ තෙනෙව වොහාරෙන අතීතොතිආදිනා වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ཚུལ་གཞན་ནི། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ནི་དུས་དང་། རྒྱུན་དང་། སྐབས་དང་། སྐད་ཅིག་མའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞིར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་དག་ལས་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ནི་bཤད་ཟིན་ཏོ།། རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་ནི། མཐུན་པ་དང་། དུས་ཚོད་གཅིག་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཟས་གཅིག་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་སྔ་ཕྱིའི་དབང་གིས་འཇུག་བཞིན་པ་ཡིན་ཡང་ད་ལྟར་བ་ཡིན་ནོ།། དེའི་སྔོན་གྱི་མི་མཐུན་པའི་དུས་ཚོད་དང་ཟས་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་འདས་པ་ཡིན་ལ། ཕྱིས་ཀྱི་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའོ།། སེམས་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་རྒྱུད་གཅིག་དང་། གོ་བ་གཅིག་དང་། སྙོམས་འཇུག་གཅིག་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ད་ལྟར་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་སྔོན་གྱི་རྣམས་ནི་འདས་པ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའོ།། ལས་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ནི་སོ་སོར་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་མེད་དེ། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ཉིད་དུས་ཚོད་དང་ཟས་དང་སེམས་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱབ་རྟེན་གྱི་དབང་གིས་དེའི་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི། ཡུད་ཙམ་གཅིག་དང་། སྔ་དྲོ་དང་། ཕྱི་དྲོ་དང་། མཚན་མོ་དང་། ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་རྣམས་སུ་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པ་རྣམས་ནི་སྐབས་དེ་དང་དེ་ལ་ད་ལྟར་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་སྔོན་གྱི་རྣམས་ནི་འདས་པ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ལོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ནི་སྐད་ཅིག་མའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ནི་ད་ལྟར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་སྔོན་གྱི་རྣམས་ནི་འདས་པ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའོ།། གཞན་ཡང་། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱི་བྱ་བ་ལས་འདས་པ་རྣམས་ནི་འདས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱུའི་བྱ་བ་གྲུབ་ཅིང་རྐྱེན་གྱི་བྱ་བ་མ་གྲུབ་པ་རྣམས་ནི་ད་ལྟར་བ་ཡིན་ཞིང་། བྱ་བ་གཉིས་ཀ་ལ་མ་སླེབས་པ་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའོ།། ཡང་ན། རང་གི་བྱ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ད་ལྟར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་སྔོན་གྱི་རྣམས་ནི་འདས་པ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་རྣམས་ནི་མ་འོངས་པའོ།། འདི་ལ་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་ཉིད་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་སོ།། འདི་ལྟར་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། དུས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས། དོན་དམ་པར་མེད་པའི་དུས་ཀྱང་འདིར་ཐ་སྙད་དེ་ཉིད་ཀྱིས་“འདས་པ་”ལ་སོགས་པར་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු [Pg.201] අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනොති එත්ථ අක්ඛායති, කථීයති, පඤ්ඤාපීයතීති අක්ඛෙය්‍යං, කථාවත්ථු, අත්ථතො රූපාදයො පඤ්චක්ඛන්ධා. වුත්තඤ්හෙතං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་“བརྗོད་པར་བྱ་བར་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དང་། བཤད་པར་བྱ་བ་དང་། གདགས་པར་བྱ་བ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། བརྗོད་པའི་གཞི་ཡིན་ལ། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අතීතං වා අද්ධානං ආරබ්භ කථං කථෙය්‍ය, අනාගතං වා…පෙ… පච්චුප්පන්නං වා අද්ධානං ආරබ්භ කථං කථෙය්‍යා’’ති (දී. නි. 3.305). “འདས་པའི་དུས་ལ་བརྟེན་ནས་གཏམ་སྨྲ་བར་བྱེད་དམ། མ་འོངས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སམ། །པེ་། ད་ལྟར་བའི་དུས་ལ་བརྟེན་ནས་གཏམ་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོ།། තථා – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘යං, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං, ‘අහොසී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘අහොසී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා අත්ථීති, න තස්ස සඞ්ඛා භවිස්සතී’’ති (සං. නි. 3.62) – “དགེ་སློང་དག གཟུགས་གང་ཞིག་འདས་པ་དང་། འགགས་པ་དང་། འགྱུར་བ་ནི། ‘བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་’ཞེས་པ་དེ་ནི་དེའི་གྲངས་སོ།། ‘བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་’ཞེས་པ་དེ་ནི་དེའི་མིང་ངོ།། ‘བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་’ཞེས་པ་དེ་ནི་དེའི་བཏགས་པའོ།། དེ་ལ་‘ཡོད་དོ་’ཞེས་པའི་གྲངས་མེད་ལ། ‘འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པའི་གྲངས་ཀྱང་མེད་དོ་”ཞེས་སོ།། එවං වුත්තෙන නිරුත්තිපථසුත්තෙනපි එත්ථ අත්ථො දීපෙතබ්බො. එවං කථාවත්ථුභාවෙන අක්ඛෙය්‍යසඞ්ඛාතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ අහන්ති ච මමන්ති ච දෙවොති ච මනුස්සොති ච ඉත්ථීති ච පුරිසොති ච ආදිනා පවත්තසඤ්ඤාවසෙන අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සත්තපුග්ගලාදිසඤ්ඤිනොති අත්ථො. අක්ඛෙය්‍යස්මිං තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පතිට්ඨිතා, රාගාදිවසෙන වා අට්ඨහාකාරෙහි පතිට්ඨිතා. රත්තො හි රාගවසෙන පතිට්ඨිතො හොති, දුට්ඨො දොසවසෙන, මූළ්හො මොහවසෙන, පරාමට්ඨො දිට්ඨිවසෙන, ථාමගතො අනුසයවසෙන, විනිබද්ධො මානවසෙන, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡාවසෙන, වික්ඛෙපගතො උද්ධච්චවසෙන පතිට්ඨිතො හොතීති. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ངེས་ཚིག་གི་ལམ་གྱི་མདོ་ལས་ཀྱང་འདིར་དོན་གསལ་བར་བྱའོ། དེ་ལྟར་བརྗོད་པའི་གཞིའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་བརྗོད་པར་བྱ་བར་བགྲང་བའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ། "བདག་གོ་"ཞེས་དང་ "བདག་གི་འོ་"ཞེས་དང་ "ལྷའོ་"ཞེས་དང་ "མིའོ་"ཞེས་དང་ "བུད་མེད་དོ་"ཞེས་དང་ "སྐྱེས་པའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འཇུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་བརྗོད་པར་བྱ་བར་འདུ་ཤེས་པ་སྟེ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སེམས་ཅན་དང་གང་ཟག་ལ་སོགས་པར་འདུ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གནས་པའམ། ཡང་ན་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བརྒྱད་ཀྱིས་གནས་པའོ། འདི་ལྟར་ཆགས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པ་ཡིན། སྡང་བ་ནི་ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས། གཏི་མུག་པ་ནི་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་ལྟ་བའི་དབང་གིས། མཐུ་བརྟས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་གྱི་དབང་གིས། ཀུན་ཏུ་བཅིངས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས། ཐེ་ཚོམ་དུ་གྱུར་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་གིས། རྣམ་པར་གཡེང་བ་ནི་རྒོད་པའི་དབང་གིས་གནས་པ་ཡིན་ནོ། අක්ඛෙය්‍යං අපරිඤ්ඤායාති තං අක්ඛෙය්‍යං තෙභූමකධම්මෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි අපරිජානිත්වා තස්ස අපරිජානනහෙතු. යොගමායන්ති මච්චුනොති මරණස්ස යොගං තෙන සංයොගං උපගච්ඡන්ති, න විසංයොගන්ති අත්ථො. "བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པར་"ཞེས་པ་ནི། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་དེ་དག་ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པར་དེ་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པའི་རྒྱུ་ལས་སོ། "འཆི་བདག་གི་སྦྱོར་བ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་སྦྱོར་བ་སྟེ། དེ་དང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་གྱི་མི་སྦྱོར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། අථ වා යොගන්ති උපායං, තෙන යොජිතං පසාරිතං මාරසෙනට්ඨානියං අනත්ථජාලං කිලෙසජාලඤ්ච උපගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. තථා හි වුත්තං – ཡང་ན། "སྦྱོར་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཐབས་ཏེ། དེས་སྦྱར་ཞིང་བརྐྱངས་པའི་བདུད་ཀྱི་དམག་གི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་དྲ་བ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དྲ་བ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘න හි නො සඞ්ගරං තෙන, මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති. (ම. නි. 3.272; ජා. 2.22.121; නෙත්ති. 103); "བདག་ཅག་དང་དམག་ཆེན་པོ་ཅན་གྱི་འཆི་བདག་དེ་ལ་དུས་བཏབ་པ་མེད་དོ།" එත්තාවතා වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘අක්ඛෙය්‍යඤ්ච පරිඤ්ඤායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, තෙන අක්ඛෙය්‍යපරිජානනෙන ලද්ධබ්බං වක්ඛමානමෙව විසෙසං ජොතෙති. පරිඤ්ඤායාති විපස්සනාසහිතාය [Pg.202] මග්ගපඤ්ඤාය දුක්ඛන්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානිත්වා, තප්පටිබද්ධකිලෙසප්පහානෙන වා තං සමතික්කමිත්වා තිස්සන්නම්පි පරිඤ්ඤානං කිච්චං මත්ථකං පාපෙත්වා. අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤතීති සබ්බසො මඤ්ඤනානං පහීනත්තා ඛීණාසවො අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤති, කාරකාදිසභාවං කිඤ්චි අත්තානං න පච්චෙතීති අත්ථො. ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තරන්ති යස්මා සබ්බසඞ්ඛතවිමුත්තත්තා ‘‘විමොක්ඛො’’ති සබ්බකිලෙසසන්තාපවූපසමනට්ඨානතාය ‘‘සන්තිපද’’න්ති ලද්ධනාමො නිබ්බානධම්මො ඵුට්ඨො ඵුසිතො පත්තො, තස්මා අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤතීති. අථ වා ‘‘පරිඤ්ඤායා’’ති පදෙන දුක්ඛසච්චස්ස පරිඤ්ඤාභිසමයං සමුදයසච්චස්ස පහානාභිසමයඤ්ච වත්වා ඉදානි ‘‘ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තර’’න්ති ඉමිනා මග්ගනිරොධානං භාවනාසච්ඡිකිරියාභිසමයං වදති. තස්සත්ථො – සමුච්ඡෙදවසෙන සබ්බකිලෙසෙහි විමුච්චතීති විමොක්ඛො, අරියමග්ගො. සො පනස්ස මග්ගචිත්තෙන ඵුට්ඨො ඵුසිතො භාවිතො, තෙනෙව අනුත්තරං සන්තිපදං නිබ්බානං ඵුට්ඨං ඵුසිතං සච්ඡිකතන්ති. འདི་ཙམ་གྱིས་འཁོར་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཟློག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ "དང་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྡོག་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པས། དེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། "ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་"ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ "སྡུག་བསྔལ་ལོ་"ཞེས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་ཤེས་ཤིང་། དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པས་དེ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ། ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱི་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་སོ། "སྨྲ་བར་པོར་མི་རློམ་མོ་"ཞེས་པ་ནི། རློམ་སེམས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་སྨྲ་བར་པོར་མི་རློམ་ཞིང་། བྱེད་པ་པོ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་བདག་གང་ལའང་མི་བརྟེན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། "ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཐར་པ་རེག་ཅིང་། བླ་ན་མེད་པའི་ཞི་བའི་གོ་འཕང་"ཞེས་པ་ནི། འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་ "རྣམ་པར་ཐར་པ་"ཞེས་བྱ་བ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཞི་བའི་གོ་འཕང་"ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ལ་རེག་ཅིང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྨྲ་བར་པོར་མི་རློམ་མོ་ཞེས་པའོ། ཡང་ན། "ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་"ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་སྤངས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གསུངས་ནས། ད་ནི་ "ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཐར་པ་རེག་ཅིང་། བླ་ན་མེད་པའི་ཞི་བའི་གོ་འཕང་"ཞེས་པས་ལམ་དང་འགོག་པའི་བསྒོམ་པ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི། ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་རྣམ་པར་ཐར་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། དེ་ནི་ཁོང་གི་ལམ་གྱི་སེམས་ཀྱིས་རེག་ཅིང་བསྒོམས་པ་ཡིན་ལ། དེས་ཉིད་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་ཞི་བའི་གོ་འཕང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རེག་ཅིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་པའོ། අක්ඛෙය්‍යසම්පන්නොති අක්ඛෙය්‍යනිමිත්තං විවිධාහි විපත්තීහි උපද්දුතෙ ලොකෙ පහීනවිපල්ලාසතාය තතො සුපරිමුත්තො අක්ඛෙය්‍යපරිඤ්ඤාභිනිබ්බත්තාහි සම්පත්තීහි සම්පන්නො සමන්නාගතො. සඞ්ඛාය සෙවීති පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා චීවරාදිපච්චයෙ සඞ්ඛාය පරිතුලෙත්වාව සෙවනසීලො, සඞ්ඛාතධම්මත්තා ච ආපාථගතං සබ්බම්පි විසයං ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන සඞ්ඛාය සෙවනසීලො. ධම්මට්ඨොති අසෙක්ඛධම්මෙසු නිබ්බානධම්මෙ එව වා ඨිතො. වෙදගූති වෙදිතබ්බස්ස චතුසච්චස්ස පාරඞ්ගතත්තා වෙදගූ. එවංගුණො අරහා භවාදීසු කත්ථචි ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො මනුස්සදෙවාති සඞ්ඛ්‍යං න උපෙති, අපඤ්ඤත්තිකභාවමෙව ගච්ඡතීති අනුපාදාපරිනිබ්බානෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. "བརྗོད་པར་བྱ་བ་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་པ་ནི། བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྒུད་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གཙེས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར། ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་། བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཀུན་ཏུ་འབྱོར་པའོ། "སོ་སོར་བརྟགས་ནས་བསྟེན་པ་"ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ཤིང་གཞལ་ནས་བསྟེན་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དང་། ཆོས་རྣམས་སོ་སོར་བརྟགས་པའི་ཕྱིར་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་བསྟེན་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ། "ཆོས་ལ་གནས་པ་"ཞེས་པ་ནི་མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཉིད་ལ་གནས་པའོ། "རིག་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་རིག་པ་མཐར་ཕྱིན་པའོ། ཡོན་ཏན་དེ་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི། སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དུའང་ཕྱིས་ཡང་སྲིད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། "མི་འམ་ལྷའོ་"ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་ཞིང་། བརྗོད་དུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ལྷག་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 5. දුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා ༥. ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། 64. පඤ්චමෙ දුට්ඨු චරිතානි, දුට්ඨානි වා චරිතානි දුච්චරිතානි. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා පවත්තං දුච්චරිතං කායදුච්චරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො[Pg.203]. ඉමානි ච දුච්චරිතානි පඤ්ඤත්තියා වා කථෙතබ්බානි කම්මපථෙහි වා. තත්ථ පඤ්ඤත්තියා තාව කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො කායදුච්චරිතං, වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො වචීදුච්චරිතං, උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්ස වීතික්කමො මනොදුච්චරිතන්ති අයං පඤ්ඤත්තිකථා. පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා කායද්වාරෙපි, වචීද්වාරෙපි, උප්පන්නා කායදුච්චරිතං, තථා චතස්සො මුසාවාදාදිචෙතනා වචීදුච්චරිතං, අභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදො, මිච්ඡාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොදුච්චරිතන්ති අයං කම්මපථකථා. ༦༤. མདོ་ལྔ་པ་ལས། ངན་པར་སྤྱད་པའམ། ཡང་ན་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པའམ། ལུས་ལས་བྱུང་བའི་ཉེས་སྤྱོད་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ཉེས་སྤྱོད་འདི་དག་ནི་བཅས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བཤད་པར་བྱའོ། དེ་ལ་བཅས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཐོག་མར་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་འདས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དང་། ངག་གི་སྒོ་ནས་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་འདས་པ་ནི་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དང་། གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་བཅས་པ་ལས་འདས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བཅས་པའི་བཤད་པའོ། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་གསུམ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་དང་ངག་གི་སྒོ་གཉིས་ཀར་སྐྱེས་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་བཞི་ནི་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད། བརྣབ་སེམས་དང་། གནོད་སེམས་དང་། ལོག་པར་ལྟ་བ་སྟེ་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་གསུམ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་བཤད་པའོ། ගාථායං කම්මපථප්පත්තොයෙව පාපධම්මො කායදුච්චරිතාදිභාවෙන වුත්තොති තදඤ්ඤං පාපධම්මං සඞ්ගණ්හිතුං ‘‘යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ දොසසඤ්හිතන්ති රාගාදිකිලෙසසංහිතං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་སྡིག་པའི་ཆོས་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་པས། དེ་ལས་གཞན་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྡུ་བའི་ཕྱིར། "གཞན་ཡང་ཉེས་པ་དང་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ "ཉེས་པ་དང་འབྲེལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་འབྲེལ་བའོ། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 6. සුචරිතසුත්තවණ්ණනා ༦. ལེགས་སྤྱོད་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། 65. ඡට්ඨෙ සුට්ඨු චරිතානි, සුන්දරානි වා චරිතානි සුචරිතානි. කායෙන සුචරිතං, කායතො වා පවත්තං සුචරිතං කායසුචරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉධාපි පන පඤ්ඤත්තිවසෙන, කම්මපථවසෙන චාති දුවිධා කථා. තත්ථ කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො කායසුචරිතං, වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අවීතික්කමො වචීසුචරිතං, උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්ස අවීතික්කමො මනොසුචරිතන්ති අයං පඤ්ඤත්තිකථා. පාණාතිපාතාදීහි පන විරමන්තස්ස උප්පන්නා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං, මුසාවාදාදීහි විරමන්තස්ස චතස්සො චෙතනාපි විරතියොපි වචීසුචරිතං, අනභිජ්ඣා, අබ්‍යාපාදො, සම්මාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති අයං කම්මපථකථා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ༦༥. མདོ་དྲུག་པ་ལས། ལེགས་པར་སྤྱད་པའམ། ཡང་ན་བཟང་པོར་སྤྱད་པ་ནི་ལེགས་སྤྱོད་དོ། ལུས་ཀྱིས་ལེགས་པར་སྤྱད་པའམ། ལུས་ལས་བྱུང་བའི་ལེགས་སྤྱོད་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་དོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། འདིར་ཡང་བཅས་པའི་དབང་གིས་སམ། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་བཤད་དོ། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་དང་། ངག་གི་སྒོ་ནས་བཅས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ངག་གི་ལེགས་སྤྱོད་དང་། གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་བཅས་པ་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བཅས་པའི་བཤད་པའོ། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་གསུམ་དང་སྡོམ་པ་རྣམས་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ཡིན། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་བཞི་དང་སྡོམ་པ་རྣམས་ཀྱང་ངག་གི་ལེགས་སྤྱོད་ཡིན། བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་གསུམ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་བཤད་པའོ། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 7. සොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ༧. གཙང་སྦྲའི་མདོའི་བཤད་པ། 66. සත්තමෙ [Pg.204] සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවා. කායසොචෙය්‍යන්ති කායසුචරිතං, වචීමනොසොචෙය්‍යානිපි වචීමනොසුචරිතානෙව. තථා හි වුත්තං ‘‘තත්ථ කතමං කායසොචෙය්‍යං? පාණාතිපාතා වෙරමණී’’තිආදි (අ. නි. 3.121-122). ༦༦. མདོ་བདུན་པ་ལས། "གཙང་སྦྲ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་གཙང་བའི་དངོས་པོའོ། "ལུས་ཀྱི་གཙང་སྦྲ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་དང་། ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་གཙང་སྦྲ་རྣམས་ཀྱང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། "དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་གཙང་སྦྲ་གང་ཞེ་ན། སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ගාථායං සමුච්ඡෙදවසෙන පහීනසබ්බකායදුච්චරිතත්තා කායෙන සුචීති කායසුචි. සොචෙය්‍යසම්පන්නන්ති පටිප්පස්සද්ධකිලෙසත්තා සුපරිසුද්ධාය සොචෙය්‍යසම්පත්තියා උපෙතං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་ཕྱིར། "ལུས་ཀྱིས་གཙང་བ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་གཙང་བའོ། "གཙང་སྦྲ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་གཙང་སྦྲའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 8. මොනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ༨. ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 67. අට්ඨමෙ මොනෙය්‍යානීති එත්ථ ඉධලොකපරලොකං අත්තහිතපරහිතඤ්ච මුනාතීති මුනි, කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා අරහා ච. ඉධ පන අරහාව අධිප්පෙතො. මුනිනො භාවාති මොනෙය්‍යානි, අරහතො කායවචීමනොසමාචාරා. ༦༧. མདོ་བརྒྱད་པ་ལས། "ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་རྣམས་"ཞེས་པ་ལ། འདིར་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་། བདག་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ཤེས་པས་ན་ "ཐུབ་པ་" སྟེ། དགེ་བའི་སྐྱེ་བོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སློབ་པ་བདུན་དང་དགྲ་བཅོམ་པའོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་སོ། ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་དོ། අථ වා මුනිභාවකරා මොනෙය්‍යපටිපදාධම්මා මොනෙය්‍යානි. තෙසමයං විත්ථාරො – ཡང་ན། ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཐུབ་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཏོ། དེ་དག་གི་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ‘‘තත්ථ කතමං කායමොනෙය්‍යං? තිවිධකායදුච්චරිතස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, තිවිධං කායසුචරිතං කායමොනෙය්‍යං, කායාරම්මණෙ ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායස්මිං ඡන්දරාගප්පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ්ඛාරනිරොධා චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං. "དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་སྤོང་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ལུས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ལུས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ཡོངས་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལམ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ལུས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགོག་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན་ནོ། ‘‘තත්ථ කතමං වචීමොනෙය්‍යං? චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතස්ස පහානං වචීමොනෙය්‍යං, චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං, වාචාරම්මණෙ ඤාණං, වාචාපරිඤ්ඤා, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො, වාචාය ඡන්දරාගප්පහානං, වචීසඞ්ඛාරනිරොධා දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යං. "དེ་ལ་ངག་གི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་གང་ཞེ་ན། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་བཞི་སྤོང་བ་ནི་ངག་གི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ངག་གི་ལེགས་སྤྱོད་རྣམ་པ་བཞི་དང་། ངག་གི་དམིགས་པ་ལ་ཤེས་པ་དང་། ངག་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། ཡོངས་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་། ངག་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བ་དང་། ངག་གི་འདུ་བྱེད་འགོག་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་ངག་གི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན་ནོ། ‘‘තත්ථ [Pg.205] කතමං මනොමොනෙය්‍යං? තිවිධමනොදුච්චරිතස්ස පහානං මනොමොනෙය්‍යං, තිවිධං මනොසුචරිතං, මනාරම්මණෙ ඤාණං, මනොපරිඤ්ඤා, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො, මනස්මිං ඡන්දරාගප්පහානං, චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 14; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 21). "དེ་ལ་ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་གང་ཞེ་ན། ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་སྤོང་བ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན། ཡིད་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། ཡིད་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཤེས་པ་དང་། ཡིད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། ཡོངས་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་། ཡིད་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བ་དང་། སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགོག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཡིན་ནོ།" නින්හාතපාපකන්ති අග්ගමග්ගජලෙන සුට්ඨු වික්ඛාලිතපාපමලං. "སྡིག་པ་བཀྲུས་པ་"ཞེས་པ་ནི། མཆོག་གི་ལམ་གྱི་ཆུས་སྡིག་པའི་དྲི་མ་ལེགས་པར་བཀྲུས་པའོ། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 9. පඨමරාගසුත්තවණ්ණනා ༩. འདོད་ཆགས་ཀྱི་མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ། 68. නවමෙ යස්ස කස්සචීති අනියමිතවචනං, තස්මා යස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා. රාගො අප්පහීනොති රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො සමුච්ඡෙදවසෙන න පහීනො, මග්ගෙන අනුප්පත්තිධම්මතං න ආපාදිතො. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අපායගමනීයා රාගදොසමොහා පඨමමග්ගෙන, ඔළාරිකා කාමරාගදොසා දුතියමග්ගෙන, තෙයෙව අනවසෙසා තතියමග්ගෙන, භවරාගො අවසිට්ඨමොහො ච චතුත්ථමග්ගෙන පහීයන්ති. එවමෙතෙසු පහීයන්තෙසු තදෙකට්ඨතො සබ්බෙපි කිලෙසා පහීයන්තෙව. එවමෙතෙ රාගාදයො යස්ස කස්සචි භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා මග්ගෙන අප්පහීනා. බද්ධො මාරස්සාති කිලෙසමාරෙන බද්ධොති වුච්චති. යදග්ගෙන ච කිලෙසමාරෙන බද්ධො, තදග්ගෙන අභිසඞ්ඛාරමාරාදීහිපි බද්ධොයෙව හොති. පටිමුක්කස්ස මාරපාසොති පටිමුක්කො අස්ස අනෙන අප්පහීනකිලෙසෙන පුග්ගලෙන තායෙව අප්පහීනකිලෙසතාය මාරපාසසඞ්ඛාතො කිලෙසො අත්තනො චිත්තසන්තානෙ පටිමුක්කො පවෙසිතො, තෙන සයං බන්ධාපිතොති අත්ථො. අථ වා පටිමුක්කො අස්ස භවෙය්‍ය මාරපාසො. සුක්කපක්ඛෙ ඔමුක්කස්සාති අවමුක්කො මොචිතො අපනීතො අස්ස. සෙසං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං. ༦༨. དགུ་པ་ལས་“གང་སུ་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པའི་ཚིག་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ཁྱིམ་པ་འམ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གང་ཟག་གང་སུ་ཡང་རུང་བ་ལའོ།། “འདོད་ཆགས་མ་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་ཆགས་ཏེ། ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མ་སྤངས་པ་དང་། ལམ་གྱིས་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མ་བྱས་པའོ།། ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་རྣམས་ནི་ལམ་དང་པོས་སྤོང་ལ། རགས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་རྣམས་ནི་ལམ་གཉིས་པས་སྤོང་ཞིང་། དེ་དག་ཉིད་མ་ལུས་པར་ལམ་གསུམ་པས་སྤོང་ལ། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷག་མའི་གཏི་མུག་ནི་ལམ་བཞི་པས་སྤོང་ངོ།། དེ་ལྟར་དེ་དག་སྤངས་པ་ན། དེ་དག་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྤངས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་དགེ་སློང་ངམ། དགེ་སློང་མའམ། དགེ་བསྙེན་ནམ། དགེ་བསྙེན་མ་གང་སུ་ཡང་རུང་བ་ལ་ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་པ་ལའོ།། “བདུད་ཀྱིས་བཅིངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ཀྱིས་བཅིངས་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ཀྱིས་བཅིངས་པ་དེའི་ཕྱིར་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་བདུད་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་བཅིངས་པ་ཉིད་དོ།། “བདུད་ཀྱི་ཞགས་པས་བཅིངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་འདིས་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བདུད་ཀྱི་ཞགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་བཅིངས་ཤིང་བཅུག་སྟེ། དེས་རང་ཉིད་བཅིངས་པར་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། བདུད་ཀྱི་ཞགས་པ་ནི་ཁོང་ལ་བཅིངས་པར་གྱུར་ཏོ།། དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལས་“བཅིངས་པ་ལས་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཅིངས་པ་ལས་ཐར་བ་དང་། གྲོལ་བ་དང་། བསལ་བ་ལའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ඉධ ගාථා සුක්කපක්ඛවසෙනෙව ආගතා. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස අරියපුග්ගලස්ස රාගදොසාවිජ්ජා විරාජිතා අග්ගමග්ගෙන නිරොධිතා, තං භාවිතකායසීලචිත්තපඤ්ඤතාය [Pg.206] භාවිතත්තෙසු අරහන්තෙසු අඤ්ඤතරං අබ්භන්තරං එකං බ්‍රහ්මභූතං බ්‍රහ්මං වා සෙට්ඨං අරහත්තඵලං පත්තං. යථා අඤ්ඤෙ ඛීණාසවා පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තිසමන්නාගතා හුත්වා ආගතා, යථා ච තෙ අන්තද්වයරහිතාය සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධසහගතාය මජ්ඣිමාය පටිපදාය නිබ්බානං ගතා අධිගතා. යථා වා තෙ ඛන්ධාදීනං තථලක්ඛණං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිංසු, යථා ච තෙ තථධම්මෙ දුක්ඛාදයො අවිපරීතතො අබ්භඤ්ඤිංසු, රූපාදිකෙ ච විසයෙ යථා තෙ දිට්ඨමත්තාදිවසෙනෙව පස්සිංසු, යථා වා පන තෙ අට්ඨ අනරියවොහාරෙ වජ්ජෙත්වා අරියවොහාරවසෙනෙව පවත්තවාචා, වාචානුරූපඤ්ච පවත්තකායා, කායානුරූපඤ්ච පවත්තවාචා, තථා අයම්පි අරියපුග්ගලොති තථාගතං, චතුසච්චබුද්ධතාය බුද්ධං, පුග්ගලවෙරං කිලෙසවෙරං අත්තානුවාදාදිභයඤ්ච අතික්කන්තන්ති වෙරභයාතීතං. සබ්බෙසං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදීනං පහීනත්තා සබ්බප්පහායිනං බුද්ධාදයො අරියා ආහු කථෙන්ති කිත්තෙන්තීති. འདིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའོ། །དེའི་བསྡུས་དོན་ནི། འཕགས་པའི་གང་ཟག་གང་ཞིག་གི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། མ་རིག་པ་རྣམས་ལམ་གྱི་མཆོག་གིས་བྲལ་ཞིང་འགགས་པར་བྱས་པ་དེ། ལུས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས། སེམས། ཤེས་རབ་རྣམས་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་བསྒོམས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཅིག་སྟེ། ཚངས་པར་གྱུར་པ་འམ། ཚངས་པ་སྟེ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའོ། །ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེས་བུ་གཞན་དག་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་བྱུང་བ་བཞིན་དང་། ཇི་ལྟར་དེ་དག་མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དབུ་མའི་ལམ་གྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན་ཇི་ལྟར་དེ་དག་གིས་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་དེ་དག་གིས་དེ་བཞིན་གྱི་ཆོས་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་དེ་དག་གིས་མཐོང་བ་ཙམ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གཟིགས་པ་དང་། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་དེ་དག་གིས་མི་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་བརྒྱད་སྤངས་ཏེ་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུང་འཇུག་པ་དང་། གསུང་དང་མཐུན་པར་ལུས་འཇུག་པ་དང་། ལུས་དང་མཐུན་པར་གསུང་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་གང་ཟག་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་དང་། གང་ཟག་གི་དགྲ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་དང་། བདག་ལ་སྨོད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་དགྲ་དང་འཇིགས་པ་ལས་འདས་པའོ། །ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་སྤོང་བ་ཞེས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཤིང་བསྔགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 10. දුතියරාගසුත්තවණ්ණනා ༡༠. འདོད་ཆགས་ཀྱི་མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པའོ།། 69. දසමෙ අතරීති තිණ්ණො, න තිණ්ණො අතිණ්ණො. සමුද්දන්ති සංසාරසමුද්දං, චක්ඛායතනාදිසමුද්දං වා. තදුභයම්පි දුප්පූරණට්ඨෙන සමුද්දො වියාති සමුද්දං. අථ වා සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දං, කිලෙසවස්සනෙන සත්තසන්තානස්ස කිලෙසසදනතොති අත්ථො. සවීචින්ති කොධූපායාසවීචීහි සවීචිං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘වීචිභයන්ති ඛො, භික්ඛු, කොධූපායාසස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 109; ම. නි. 2.162). සාවට්ටන්ති පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙහි සහ ආවට්ටං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ආවට්ටභයන්ති ඛො, භික්ඛු, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 109; ම. නි. 2.164; අ. නි. 4.122). සගහං සරක්ඛසන්ති අත්තනො ගොචරගතානං අනත්ථජනනතො චණ්ඩමකරමච්ඡකච්ඡපරක්ඛසසදිසෙහි විසභාගපුග්ගලෙහි සහිතං. තථා චාහ ‘‘සගහං සරක්ඛසන්ති ඛො, භික්ඛු, මාතුගාමස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ඉතිවු. 109). අතරීති මග්ගපඤ්ඤානාවාය යථාවුත්තං සමුද්දං උත්තරි. තිණ්ණොති නිත්තිණ්ණො. පාරඞ්ගතොති [Pg.207] තස්ස සමුද්දස්ස පාරං පරතීරං නිරොධං උපගතො. ථලෙ තිට්ඨතීති තතො එව සංසාරමහොඝං කාමාදිමහොඝඤ්ච අතික්කමිත්වා ථලෙ පරතීරෙ නිබ්බානෙ බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණො තිට්ඨතීති වුච්චති. ༦༩. མདོ་བཅུ་པ་ལ། བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བའོ། །མ་བརྒལ་བ་ནི་མ་བརྒལ་བའོ། །རྒྱ་མཚོ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་འམ། ཡང་ན་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་རྒྱ་མཚོའོ། །དེ་གཉིས་ཀའང་གང་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་རྒྱ་མཚོའོ། །ཡང་ན་འདུ་བའི་དོན་གྱིས་རྒྱ་མཚོ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་ཆར་གྱིས་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཉོན་མོངས་པ་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྦ་རླབས་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་འཚིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྦ་རླབས་དང་བཅས་པའོ། །འདི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག་རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་འཚིག་པ་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཁོར་ལོ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་འཁོར་ལོ་དང་བཅས་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་འཁོར་ལོའི་འཇིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་སོ། །ཆུ་སྲིན་དང་སྲིན་པོ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ཆུ་སྲིན་གཏུམ་པོ་དང་། ཉ། རུས་སྦལ། སྲིན་པོ་ལྟ་བུའི་མི་མཐུན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ཆུ་སྲིན་དང་སྲིན་པོ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་སོ། །བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གྲུས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བའོ། །བརྒལ་བ་ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཕྱིན་པའོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་དེའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་སྟེ་འགོག་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །སྐམ་ས་ལ་གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་དང་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་ཏེ། སྐམ་ས་སྟེ་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སྡིག་པ་བསལ་བའི་བྲམ་ཟེ་གནས་སོ་ཞེས་བྱའོ།། ඉධාපි ගාථා සුක්කපක්ඛවසෙනෙව ආගතා. තත්ථ ඌමිභයන්ති යථාවුත්තඌමිභයං, භායිතබ්බං එතස්මාති තං ඌමි භයං. දුත්තරන්ති දුරතික්කමං. අච්චතාරීති අතික්කමි. འདིར་ཡང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའོ། །དེ་ལ་རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་སྟེ། འདི་ལས་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྦ་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པའོ། །བརྒལ་དཀའ་བ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བར་དཀའ་བའོ། །ཤིན་ཏུ་བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བའོ།། සඞ්ගාතිගොති රාගාදීනං පඤ්චන්නං සඞ්ගානං අතික්කන්තත්තා පහීනත්තා සඞ්ගාතිගො. අත්ථඞ්ගතො සො න පමාණමෙතීති සො එවංභූතො අරහා රාගාදීනං පමාණකරධම්මානං අච්චන්තමෙව අත්ථං ගතත්තා අත්ථඞ්ගතො, තතො එව සීලාදිධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා ච ‘‘එදිසො සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤායා’’ති කෙනචි පමිණිතුං අසක්කුණෙය්‍යො පමාණං න එති, අථ වා අනුපාදිසෙසනිබ්බානසඞ්ඛාතං අත්ථං ගතො සො අරහා ‘‘ඉමාය නාම ගතියා ඨිතො, එදිසො ච නාමගොත්තෙනා’’ති පමිණිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පමාණං න එති න උපගච්ඡති. තතො එව අමොහයි මච්චුරාජං, තෙන අනුබන්ධිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති වදාමීති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමපඤ්චමඡට්ඨෙසු වට්ටං කථිතං, දුතියසත්තමඅට්ඨමෙසු විවට්ටං, සෙසෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ཆགས་པ་ལས་འདས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཆགས་པ་ལྔ་ལས་འདས་ཤིང་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་ལས་འདས་པའོ། །ནུབ་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་ཚད་དུ་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཚད་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་གཏན་དུ་ནུབ་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ནུབ་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ “འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདི་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་སུས་ཀྱང་གཞལ་དུ་མི་རུང་བས་ཚད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དབྱིངས་སུ་ནུབ་པར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ནི། “འགྲོ་བ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་གནས་པ་དང་། མིང་དང་རུས་འདི་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་གཞལ་དུ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར་ཚད་དུ་མི་འགྱུར་ཞིང་ཚད་དུ་མི་འགྲོའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་གཤིན་རྗེའི་རྒྱལ་པོ་རྨོངས་པར་བྱས་ཏེ། དེས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཀྱི་བར་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་ཚན་པ་འདིའི་ནང་ནས་དང་པོ་དང་། ལྔ་པ། དྲུག་པ་རྣམས་སུ་འཁོར་བ་གསུངས་ལ། གཉིས་པ་དང་། བདུན་པ། བརྒྱད་པ་རྣམས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གསུངས་ཤིང་། ལྷག་མ་རྣམས་སུ་འཁོར་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གཉིས་ཀ་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. තතියවග්ගො ༣. ཚན་པ་གསུམ་པ། 1. මිච්ඡාදිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ༡. ལྟ་བ་ལོག་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 70. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ දිට්ඨා මයාති මයා දිට්ඨා, මම සමන්තචක්ඛුනා දිබ්බචක්ඛුනා චාති ද්වීහිපි චක්ඛූහි දිට්ඨා පච්චක්ඛතො විදිතා. තෙන අනුස්සවාදිං පටික්ඛිපති, අයඤ්ච අත්ථො ඉදානෙව පාළියං ආගමිස්සති. කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතාති කායදුච්චරිතෙන සමඞ්ගීභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධාදීනං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි ගුණපරිධංසනෙන අභූතබ්භක්ඛානෙන උපවාදකා අක්කොසකා ගරහකා. මිච්ඡාදිට්ඨිකාති [Pg.208] විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදස්සනහෙතු සමාදින්නනානාවිධකම්මා යෙ ච, මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදපෙන්ති. එත්ථ ච වචීමනොදුච්චරිතග්ගහණෙනෙව අරියූපවාදමිච්ඡාදිට්ඨීසු ගහිතාසු පුනවචනං මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං නෙසං. මහාසාවජ්ජො හි අරියූපවාදො ආනන්තරියසදිසො. යථාහ – ༧༠. ཚན་པ་གསུམ་པའི་དང་པོ་ལ། ངས་མཐོང་ཞེས་པ་ནི་ངས་མཐོང་བ་སྟེ། བདག་གི་ཀུན་ཏུ་མིག་དང་ལྷའི་མིག་སྟེ་མིག་གཉིས་ཀས་མཐོང་ཞིང་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་པའོ། །དེས་ནི་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་ལ། དོན་འདི་ནི་ད་ལྟ་ཉིད་དུ་གཞུང་ལས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དང་འགྲོགས་པའོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་དང་། ཐ་ན་ཁྱིམ་པ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ཡོན་ཏན་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་། མ་བྱུང་བའི་སྐུར་པ་འདེབས་པས་སྨོད་པ་དང་། གཤེ་བ་དང་། སུན་འབྱིན་པའོ། །ལྟ་བ་ལོག་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་防ལོག་ཏུ་ལྟ་བའོ། །ལོག་པར་ལྟ་བའི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་རྒྱུ་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ལས་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་དང་། ལོག་པར་ལྟ་བས་རྩ་བ་བྱས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞན་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ། །འདིར་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་ལོག་པར་ལྟ་བ་རྣམས་བཟུང་བར་གྱུར་ཀྱང་། ཡང་བསྐྱར་གསུངས་པ་ནི་དེ་དག་གི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ནི་མཚམས་མེད་པ་དང་འདྲ་བར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘සෙය්‍යථාපි, සාරිපුත්ත, භික්ඛු සීලසම්පන්නො, සමාධිසම්පන්නො, පඤ්ඤාසම්පන්නො, දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය; එවංසම්පදමිදං, සාරිපුත්ත, වදාමි තං වාචං අප්පහාය, තං චිත්තං අප්පහාය, තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ’’ති (ම. නි. 1.149). “ཤཱ་རིའི་བུ་འདི་ལྟ་སྟེ། དགེ་སློང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གིས་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཤེས་པ་མངོན་དུ་བྱེད་པ་བཞིན། ཤཱ་རིའི་བུ་ངས་འདི་སྐད་དུ་སྨྲ་སྟེ། གཏམ་དེ་མ་སྤངས་ཤིང་། སེམས་དེ་མ་སྤངས་ལ། ལྟ་བ་དེ་མ་བོར་ན་ཇི་ལྟར་བསྐྱུར་བ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །” මිච්ඡාදිට්ඨිතො ච මහාසාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි. යථාහ – ལོག་པར་ལྟ་བ་ལས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජතරං යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310). “དགེ་སློང་དག་ངས་ཆོས་གཞན་གཅིག་ཀྱང་ལོག་པར་ལྟ་བ་འདི་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་མ་མཐོང་ངོ་། །དགེ་སློང་དག་ལོག་པར་ལྟ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་མཆོག་གོ། །” තං ඛො පනාතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස අත්තපච්චක්ඛභාවං දළ්හතරං කත්වා දස්සෙතුං ආරද්ධං. තම්පි සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “དེ་ནི་”ལ་སོགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཆེས་བརྟན་པར་བྱས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བརྩམས་པའོ། །དེ་ཡང་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ගාථාසු මිච්ඡා මනං පණිධායාති අභිජ්ඣාදීනං වසෙන චිත්තං අයොනිසො ඨපෙත්වා. මිච්ඡා වාචඤ්ච භාසියාති මිච්ඡා මුසාවාදාදිවසෙන වාචං භාසිත්වා. මිච්ඡා කම්මානි කත්වානාති පාණාතිපාතාදිවසෙන කායකම්මානි කත්වා. අථ වා මිච්ඡා මනං පණිධායාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන චිත්තං විපරීතං ඨපෙත්වා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉදානිස්ස තථා දුච්චරිතචරණෙ කාරණං දස්සෙති අප්පස්සුතොති, අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතාවහෙන සුතෙන විරහිතොති අත්ථො. අපුඤ්ඤකරොති තතො එව අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය කිබ්බිසකාරී පාපධම්මො. අප්පස්මිං ඉධ ජීවිතෙති ඉධ මනුස්සලොකෙ ජීවිතෙ අතිපරිත්තෙ. තථා චාහ ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’’ති (දී. නි. 2.93; සං. නි. 1.145), ‘‘අප්පමායු මනුස්සාන’’න්ති (සං. නි. 1.145; මහානි. 10) ච. තස්මා බහුස්සුතො සප්පඤ්ඤො සීඝං පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගූපගො නිබ්බානපතිට්ඨො [Pg.209] වා හොති. යො පන අප්පස්සුතො අපුඤ්ඤකරො, කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො නිරයං සො උපපජ්ජතීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། ཡིད་ལོག་པར་བཞག་ནས་ཞེས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སེམས་བཞག་པའོ། །ངག་ལོག་པར་སྨྲས་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ངག་སྨྲས་པའོ། །ལས་ལོག་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་ལས་བྱས་པའོ། །ཡང་ན་ཡིད་ལོག་པར་བཞག་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སེམས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བཞག་པའོ། །ཚིག་རྐང་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ད་ནི་དེ་ལྟར་ཉེས་སྤྱོད་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཐོས་པ་ཆུང་བ་ཞེས་པ་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པའི་ཐོས་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །བསོད་ནམས་མི་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པས་སྡིག་པ་བྱེད་པའི་སྡིག་ཅན་ནོ། །ཚེ་འདི་ཉུང་ངུ་ལྡན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མི་ཡུལ་འདིའི་ཚེ་ཤིན་ཏུ་ཐུང་བ་ལའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་ཏེ། “གང་ཞིག་ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བ་དེ་ནི་ལོ་བརྒྱ་འམ་དེ་ལས་ཅུང་ཟད་ལྷག་པའོ། །”ཞེས་དང་། “མི་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་ནི་ཐུང་ངོ། །”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཐོས་པ་མང་པོ་དང་ཤེས་རབ་ཅན་ནི་མྱུར་དུ་བསོད་ནམས་བྱས་ཏེ་མཐོ་རིས་སུ་འགྲོ་བ་འམ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །གང་ཞིག་ཐོས་པ་ཆུང་ཞིང་བསོད་ནམས་མི་བྱེད་པ་ཤེས་རབ་འཆལ་བ་དེ་ནི་ལུས་ཞིག་ནས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. සම්මාදිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ༢. ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 71. දුතියෙ පඨමසුත්තෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༧༡. མདོ་གཉིས་པ་ལ་མདོ་དང་པོར་བཤད་པའི་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་རིག་པར་བྱའོ།། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. නිස්සරණියසුත්තවණ්ණනා ༣. ངེས་པར་འབྱུང་བའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 72. තතියෙ නිස්සරණියාති නිස්සරණපටිසංයුත්තා. ධාතුයොති සත්තසුඤ්ඤසභාවා. කාමානන්ති කිලෙසකාමානඤ්චෙව වත්ථුකාමානඤ්ච. අථ වා කාමානන්ති කිලෙසකාමානං. කිලෙසකාමතො හි නිස්සරණා වත්ථුකාමෙහිපි නිස්සරණංයෙව හොති, න අඤ්ඤථා. වුත්තඤ්හෙතං – ༧༢. མདོ་གསུམ་པ་ལ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའོ། །དབྱིངས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་བདག་མེད་པའི་རང་བཞིན་བདུན་ནོ། །འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་དང་དངོས་པོའི་འདོད་པ་གཉིས་ཀའོ། །ཡང་ན་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ལས་ངེས་པར་བྱུང་ན་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལས་ཀྱང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། ‘‘න තෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙ,සඞ්කප්පරාගො පුරිසස්ස කාමො; තිට්ඨන්ති චිත්‍රානි තථෙව ලොකෙ,අථෙත්ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්ද’’න්ති. (අ. නි. 6.63); “འཇིག་རྟེན་ན་ཡོད་པའི་མཛེས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། །སྐྱེས་བུའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པའོ། །མཛེས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་དེ་བཞིན་དུ་གནས་ལ། །འདི་ལ་བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདུན་པ་སེལ་བར་བྱེད་དོ། །” නිස්සරණන්ති අපගමො. නෙක්ඛම්මන්ති පඨමජ්ඣානං, විසෙසතො තං අසුභාරම්මණං දට්ඨබ්බං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියමග්ගං පත්වා අනාගාමිමග්ගෙන නිබ්බානං සච්ඡිකරොති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තමෙව කාමෙහි නිස්සටන්ති ඉදං උක්කට්ඨතො කාමානං නිස්සරණං වෙදිතබ්බං. රූපානන්ති රූපධම්මානං, විසෙසෙන සද්ධිං ආරම්මණෙහි කුසලවිපාකකිරියාභෙදතො සබ්බෙසං රූපාවචරධම්මානං. ආරුප්පන්ති අරූපාවචරජ්ඣානං. කෙචි පන ‘‘කාමාන’’න්ති පදස්ස ‘‘සබ්බෙසං කාමාවචරධම්මාන’’න්ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘නෙක්ඛම්ම’’න්ති ච ‘‘පඤ්ච රූපාවචරජ්ඣානානී’’ති. තං අට්ඨකථාසු [Pg.210] නත්ථි, න යුජ්ජති ච. භූතන්ති ජාතං. සඞ්ඛතන්ති සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති කාරණතො නිබ්බත්තං. තීහිපි පදෙහි තෙභූමකෙ ධම්මෙ අනවසෙසතො පරියාදියති. නිරොධොති නිබ්බානං. එත්ථ ච පඨමාය ධාතුයා කාමපරිඤ්ඤා වුත්තා, දුතියාය රූපපරිඤ්ඤා, තතියාය සබ්බසඞ්ඛතපරිඤ්ඤා සබ්බභවසමතික්කමො වුත්තො. ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་བྲལ་བའོ། ངེས་འབྱུང་ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་དེ་ནི་མི་སྡུག་པའི་དམིགས་པ་ཅན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། གང་ཞིག་བསམ་གཏན་དེ་གཞིར་བྱས་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་བརྟགས་ཏེ། ལམ་གསུམ་པ་ཐོབ་ནས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་མྱང་འདས་མངོན་དུ་བྱེད་ན། དེའི་སེམས་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་གཏན་དུ་ངེས་པར་བྱུང་བ་ཡིན་པས། འདི་ནི་མཆོག་གི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ངེས་འབྱུང་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་དམིགས་པ་དང་བཅས་པའི་དགེ་བ་དང་། རྣམ་སྨིན། བྱེད་པ་བཅས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ། གཟུགས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ནོ། ཁ་ཅིག་ནི་ “འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ “འདོད་པར་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་” ཞེས་སྨྲའོ། “ངེས་འབྱུང་” ཞེས་པ་ནི་ “གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལྔ་” ཞེས་སོ། དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་མེད་ཅིང་རིགས་པའང་མ་ཡིན་ནོ། བྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའོ། འདུས་བྱས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་བྱས་པའོ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་བྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའོ། ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་མ་ལུས་པར་བསྡུས་སོ། འགོག་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་སོ། འདིར་ཁམས་དང་པོས་འདོད་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གསུངས་ལ། གཉིས་པས་གཟུགས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ། གསུམ་པས་འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་གསུངས་སོ། ගාථාසු කාමනිස්සරණං ඤත්වාති ‘‘ඉදං කාමනිස්සරණං – එවඤ්ච කාමතො නිස්සරණ’’න්ති ජානිත්වා. අතික්කමති එතෙනාති අතික්කමො, අතික්කමනූපායො, තං අතික්කමං ආරුප්පං ඤත්වා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සමන්ති වූපසමන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථො, නිබ්බානං, තං ඵුසං ඵුසන්තො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ “འདོད་པའི་ངེས་འབྱུང་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ “འདི་ནི་འདོད་པའི་ངེས་འབྱུང་ཡིན་ལ། འདི་ལྟར་འདོད་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ།” ཞེས་ཤེས་ནས་སོ། འདིས་འདའ་བར་བྱེད་པས་ན་འདའ་བ་སྟེ། འདའ་བའི་ཐབས་སོ། འདའ་བ་དེ་ཉིད་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་སུ་ཤེས་ནས་སོ། འདིར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ། མྱང་འདས་སོ། དེ་ལ་རེག་ཅིང་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། 4. සන්තතරසුත්තවණ්ණනා ༤. ཆེས་ཞི་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 73. චතුත්ථෙ රූපෙහීති රූපාවචරධම්මෙහි. සන්තතරාති අතිසයෙන සන්තා. රූපාවචරධම්මා හි කිලෙසවික්ඛම්භනතො විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගප්පහානතො සමාධිභූමිභාවතො ච සන්තා නාම, ආරුප්පා පන තෙහිපි අඞ්ගසන්තතාය චෙව ආරම්මණසන්තතාය ච අතිසයෙන සන්තවුත්තිකා, තෙන සන්තතරාති වුත්තා. නිරොධොති නිබ්බානං. සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තිතොපි හි චතුත්ථාරුප්පතො ඵලසමාපත්තියොව සන්තතරා කිලෙසදරථපටිපස්සද්ධිතො නිබ්බානාරම්මණතො ච, කිමඞ්ගං පන සබ්බසඞ්ඛාරසමථො නිබ්බානං. තෙන වුත්තං ‘‘ආරුප්පෙහි නිරොධො සන්තතරො’’ති. ༧༣. མདོ་བཞི་པ་ལས་ “གཟུགས་རྣམས་ལས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སོ། “ཆེས་ཞི་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་ཞི་བའོ། གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རགས་པ་སྤངས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་ལ། གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ནི་དེ་དག་ལས་ཀྱང་ཡན་ལག་ཞི་བ་ཉིད་དང་དམིགས་པ་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལྷག་པར་ཞི་བའི་འཇུག་པ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “ཆེས་ཞི་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། འགོག་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་སོ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ལྷག་མ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་གཟུགས་མེད་བཞི་པ་ལས་ཀྱང་། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ཉིད་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་ཆེས་ཞི་བ་ཡིན་ན། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མྱང་འདས་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། དེའི་ཕྱིར་ “གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལས་འགོག་པ་ནི་ཆེས་ཞི་བའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ගාථාසු රූපූපගාති රූපභවූපගා. රූපභවො හි ඉධ රූපන්ති වුත්තො, ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු විය. අරූපට්ඨායිනොති අරූපාවචරා. නිරොධං අප්පජානන්තා, ආගන්තාරො පුනබ්භවන්ති එතෙන රූපාරූපාවචරධම්මෙහි නිරොධස්ස සන්තභාවමෙව දස්සෙති. අරූපෙසු අසණ්ඨිතාති අරූපරාගෙන අරූපභවෙසු අප්පතිට්ඨහන්තා, තෙපි පරිජානන්තාති අත්ථො. නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්තීති එත්ථ යෙති නිපාතමත්තං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ “གཟུགས་སུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། འདིར་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ཉིད་ལ་ “གཟུགས་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། “གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ལམ་སྒོམ་མོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། “གཟུགས་མེད་པར་གནས་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པ་རྣམས་སོ། “འགོག་པ་མ་ཤེས་པར། ཡང་སྲིད་དུ་ཕྱིར་འོང་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པས་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་འགོག་པའི་ཞི་བ་ཉིད་ཉེ་བར་སྟོན་ཏོ། “གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལ་མི་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་མི་གནས་པ་སྟེ། དེ་དག་ཀྱང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། “འགོག་པ་ལ་གང་དག་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་” ཞེས་པ་འདིར་ “གང་དག་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། 5. පුත්තසුත්තවණ්ණනා ༥. བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 74. පඤ්චමෙ [Pg.211] පුත්තාති අත්‍රජා ඔරසපුත්තා, දින්නකාදයොපි වා. සන්තොති භවන්තා සංවිජ්ජමානා ලොකස්මින්ති ඉමස්මිං ලොකෙ උපලබ්භමානා. අත්ථිභාවෙන සන්තො, පාකටභාවෙන විජ්ජමානා. අතිජාතොති අත්තනො ගුණෙහි මාතාපිතරො අතික්කමිත්වා ජාතො, තෙහි අධිකගුණොති අත්ථො. අනුජාතොති ගුණෙහි මාතාපිතූනං අනුරූපො හුත්වා ජාතො, තෙහි සමානගුණොති අත්ථො. අවජාතොති ගුණෙහි මාතාපිතූනං අධමො හුත්වා ජාතො, තෙහි හීනගුණොති අත්ථො. යෙහි පන ගුණෙහි යුත්තො මාතාපිතූනං අධිකො සමො හීනොති ච අධිප්පෙතො, තෙ විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පුත්තො අතිජාතො හොතී’’ති කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡං කත්වා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, පුත්තස්සා’’තිආදිනා නිද්දෙසො ආරද්ධො. ༧༤. མདོ་ལྔ་པ་ལས་ “བུ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་གོ་བོའམ། ཡང་ན་བུ་གསོས་ལ་སོགས་པའོ། “ཡོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་ཅིང་གནས་པའོ། “འཇིག་རྟེན་ན་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་དམིགས་པའོ། ཡོད་པའི་དངོས་པོས་ཡོད་པ་དང་། གསལ་བའི་དངོས་པོས་གནས་པའོ། “ལྷག་པར་སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཕ་མ་ལས་འདས་ཏེ་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཡོན་ཏན་ལྷག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “རྗེས་སུ་སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕ་མ་དང་མཐུན་པར་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་དག་དང་ཡོན་ཏན་མཉམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “དམན་པར་སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕ་མ་ལས་དམན་པར་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཡོན་ཏན་དམན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡོན་ཏན་གང་དག་དང་ལྡན་པས་ཕ་མ་ལས་ལྷག་པ་དང་། མཉམ་པ་དང་། དམན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པ་དེ་དག་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག བུ་ལྷག་པར་སྐྱེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བུ་ཡིན།” ཞེས་གསུང་བར་བཞེད་ནས་དྲི་བ་མཛད་དེ། “དགེ་སློང་དག འདི་ན་བུའི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པ་བརྩམས་སོ། තත්ථ න බුද්ධං සරණං ගතාතිආදීසු බුද්ධොති සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණනිමිත්තානුත්තරවිමොක්ඛාධිගමපරිභාවිතං ඛන්ධසන්තානං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං වා සච්චාභිසම්බොධිං උපාදාය පඤ්ඤත්තිකො සත්තාතිසයො බුද්ධො. යථාහ – དེ་ལ་ “སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་མ་སོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། “སངས་རྒྱས་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཐོབ་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུད་དམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་སྟེ། བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་མཆོག་ཉིད་སངས་རྒྱས་སོ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.161) – “སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ཞིག་རང་བྱུང་བ། སློབ་དཔོན་མེད་པར། སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཤིང་། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་དང་། སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་ཉིད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། අයං තාව අත්ථතො බුද්ධවිභාවනා. འདི་ནི་རེ་ཞིག་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། බ්‍යඤ්ජනතො පන සවාසනාය කිලෙසනිද්දාය අච්චන්තවිගමෙන බුද්ධවා පටිබුද්ධවාති බුද්ධො, බුද්ධියා වා විකසිතභාවෙන බුද්ධවා විබුද්ධවාති බුද්ධො, බුජ්ඣිතාති බුද්ධො, බොධෙතාති බුද්ධොති එවමාදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. යථාහ – ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ནི། བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གཉིད་གཏན་དུ་སངས་པས་ན་སངས་པ་ལྟ་བུ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སམ། ཡང་ན་བློ་གྲོས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་པདྨ་རྒྱས་པ་ལྟ་བུ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སམ། རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སམ། རྟོགས་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་པས་ན་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධො, සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො, අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධො, විසවිතාය බුද්ධො, ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, නිරුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, එකන්තවීතරාගොති බුද්ධො, එකන්තවීතදොසොති [Pg.212] බුද්ධො, එකන්තවීතමොහොති බුද්ධො, එකන්තනික්කිලෙසොති බුද්ධො, එකායනමග්ගං ගතොති බුද්ධො, එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධො, අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභාති බුද්ධො, බුද්ධොති චෙතං නාමං න මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, අථ ඛො විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං බුද්ධො’’ති (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.162). “བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། སྐྱེ་དགུ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། ཐམས་ཅད་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། དབང་འབྱོར་བའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། ཟག་པ་ཟད་པའི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་སོ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་སོ། གཏན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། གཏན་དུ་ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། གཏན་དུ་གཏི་མུག་དང་བྲལ་བས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། གཏན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། གཅིག་པུས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། མ་རིག་པ་བཅོམ་པས་བློ་གྲོས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ནི་མས་བྱས་པ་མ་ཡིན། ཕས་བྱས་པ་མ་ཡིན། སྤུན་གྱིས་བྱས་པ་མ་ཡིན། སྲིང་མོས་བྱས་པ་མ་ཡིན། མཛའ་བཤེས་དང་བློན་པོས་བྱས་པ་མ་ཡིན། གཉེན་འདུན་དང་ཕ་ཚན་གྱིས་བྱས་པ་མ་ཡིན། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེས་བྱས་པ་མ་ཡིན། ལྷས་བྱས་པའང་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པའི་བཏགས་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སངས་རྒྱས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། හිංසතීති සරණං, සබ්බං අනත්ථං අපායදුක්ඛං සබ්බං සංසාරදුක්ඛං හිංසති විනාසෙති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. සරණං ගතාති ‘‘බුද්ධො භගවා අම්හාකං සරණං ගති පරායණං පටිසරණං අඝස්ස හන්තා හිතස්ස විධාතා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන බුද්ධං භගවන්තං ගච්ඡාම භජාම සෙවාම පයිරුපාසාම. එවං වා ජානාම බුජ්ඣාමාති එවං ගතා උපගතා බුද්ධං සරණං ගතා. තප්පටික්ඛෙපෙන න බුද්ධං සරණං ගතා. འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་ཏེ། གནོད་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་འཇོམས་ཤིང་། འཇིག་པར་བྱེད། རྣམ་པར་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྐྱབས་སུ་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི། “བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་ནི་བདག་ཅག་གི་སྐྱབས་དང་། འགྲོ་ས། གནས་དང་། རྟེན་དང་། སྡིག་པ་སེལ་བ་དང་། ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་པོའོ།” ཞེས་པའི་བསམ་པ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་ཞིང་། བསྟེན་པ་དང་། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་། ཉེ་བར་བསྟེན་པའོ། ཡང་ན་འདི་ལྟར་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པས་ན་འདི་ལྟར་སོང་བ་སྟེ། ཉེ་བར་སོང་བས་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའོ། དེ་ལས་བཟློག་པས་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་མ་སོང་བའོ། ධම්මං සරණං ගතාති අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො. සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – ཆོས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་ཞེས་པ་ལས། ཐོབ་པའི་ལམ་དང་མངོན་དུ་བྱས་པའི་འགོག་པ་ལ་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་སྒྲུབ་པ་ན། ངན་སོང་བཞིར་མི་ལྷུང་བར་བྱས་ནས་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ། དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་དང་མྱང་འདས་ཉིད་དོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති විත්ථාරො (අ. නි. 4.34). “དགེ་སློང་དག འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཇི་སྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ལས། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ།” ཞེས་བྱ་བ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගනිබ්බානානි එව, අපිච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මො ච. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ – འཕགས་པའི་ལམ་དང་མྱང་འདས་ཁོ་ན་མ་ཟད་ཀྱི། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ལུང་གི་ཆོས་ཀྱང་ངོ་། འདི་ནི་ཆོས་ལྡན་གཞོན་ནུའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං,ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං; මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං,ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887); “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ཞིང་གཡོ་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་མེད། །འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཏེ་མི་མཐུན་མེད། །ཞིམ་ཞིང་བྱང་བར་བྱས་ཤིང་ལེགས་པར་ཕྱེ། །ཆོས་འདི་ཉིད་ལ་སྐྱབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་། །” ཞེས་སོ། තත්ථ හි රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො, අනෙජමසොකන්ති ඵලං, ධම්මසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං, අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා [Pg.213] සබ්බධම්මක්ඛන්ධා කථිතා. තං ධම්මං වුත්තනයෙන සරණන්ති ගතා ධම්මං සරණං ගතා. තප්පටික්ඛෙපෙන න ධම්මං සරණං ගතා. དེ་ལ་ “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པས་ནི་ལམ་གསུངས་ལ། “གཡོ་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་མེད་པ་” ཞེས་པས་ནི་འབྲས་བུའོ། “འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་” ཞེས་པས་ནི་མྱང་འདས་སོ། “མི་མཐུན་པ་མེད་ཅིང་ཞིམ་ལ་བྱང་བར་བྱས་ཤིང་ལེགས་པར་ཕྱེ་བ་” ཞེས་པས་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་གསུངས་སོ། ཆོས་དེ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱབས་སུ་སོང་བས་ན་ཆོས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའོ། དེ་ལས་བཟློག་པས་ན་ཆོས་ལ་སྐྱབས་སུ་མ་སོང་བའོ། දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො. සො අත්ථතො අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මිං එව විමානෙ – ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཚུངས་པས་འདུས་པས་ན་དགེ་འདུན་ནོ། དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་ཚོགས་སོ། འདི་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་དེ་ཉིད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘යත්ථ ච දින්න මහප්ඵලමාහු,චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු; අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙ,සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888); “གང་ལ་བྱིན་ན་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་གསུངས། །སྐྱེས་བུའི་ཟུང་བཞི་དག་པ་རྣམས་དང་ནི། །ཆོས་ཉིད་གཟིགས་པའི་གང་ཟག་བརྒྱད་པོ་དེ། །དགེ་འདུན་འདི་ལ་སྐྱབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་། །” ཞེས་སོ། තං සඞ්ඝං වුත්තනයෙන සරණන්ති ගතා සඞ්ඝං සරණං ගතා. තප්පටික්ඛෙපෙන න සඞ්ඝං සරණං ගතාති. དགེ་འདུན་དེ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱབས་སུ་སོང་བས་ན་དགེ་འདུན་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའོ། དེ་ལས་བཟློག་པས་ན་དགེ་འདུན་ལ་སྐྱབས་སུ་མ་སོང་བའོ། එත්ථ ච සරණගමනකොසල්ලත්ථං සරණං සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති සරණගමනප්පභෙදො, ඵලං, සංකිලෙසො, භෙදො, වොදානන්ති අයං විධි වෙදිතබ්බො. འདིར་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སྐྱབས་དང་། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། གང་ཞིག་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་དབྱེ་བ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། ཞིག་པ་དང་། རྣམ་པར་བྱང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོ་ག་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། තත්ථ පදත්ථතො තාව හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති අත්ථො, රතනත්තයස්සෙතං අධිවචනං. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා නිවත්තනෙන ච සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො සරණං, භවකන්තාරතො උත්තාරණෙන අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගිසත්තො සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එතානි මෙ තීණි රතනානි සරණං, එතානි පරායණ’’න්ති එවං උපෙතීති අත්ථො. එවං තාව සරණං සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡතීති ඉදං තයං වෙදිතබ්බං. དེ་ལ་རེ་ཞིག་ཚིག་གི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི། འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་ཏེ། སྐྱབས་སུ་སོང་བ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིགས་པ་དང་། སྐྲག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ངན་འགྲོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། འདི་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། ཡང་ན། ཕན་པ་ལ་འཇུག་པ་དང་མི་ཕན་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིགས་པ་འཇོམས་པས་ན་སངས་རྒྱས་ནི་སྐྱབས། སྲིད་པའི་དགོན་པ་ལས་སྒྲོལ་བ་དང་དབུགས་འབྱིན་པ་སྦྱིན་པས་ན་ཆོས་ནི་སྐྱབས། བྱ་བ་ཆུང་ངུ་ལའང་འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་དགེ་འདུན་ནི་སྐྱབས་སོ། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་འདིས་ཀྱང་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ནི་སྐྱབས་སོ། དེ་དག་ལ་དད་པ་དང་གུས་པ་ཆེན་པོས་ཉོན་མོངས་པ་བཅོམ་ཞིང་། དེ་དག་ལ་རྟེན་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའོ། དེ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་ནི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་སྟེ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་པ་དེས། “དཀོན་མཆོག་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་བདག་གི་སྐྱབས་ཡིན། འདི་དག་ནི་བདག་གི་རྟེན་ཡིན།” ཞེས་འདི་ལྟར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་སྐྱབས་དང་། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། གང་ཞིག་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་གསུམ་པོ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། පභෙදතො පන දුවිධං සරණගමනං – ලොකියං, ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති, ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො බුද්ධාදීසු වත්ථූසු සද්ධාපටිලාභො[Pg.214], සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි දසසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චති. དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ནི་བདེན་པ་མཐོང་བ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཀུན་ཏུ་བཅད་པས་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་པོ་མཐའ་དག་ལ་འགྲུབ་པའོ། །འཇིག་རྟེན་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པས་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་འགྲུབ་པའོ། །དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་དད་པ་ཐོབ་པ་དང་། དད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ། བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པའི་ལས་ཞེས་བྱའོ།། තයිදං චතුධා පවත්තති – අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන, තප්පරායණතාය, සිස්සභාවූපගමනෙන, පණිපාතෙනාති. තත්ථ අත්තසන්නිය්‍යාතනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අත්තානං බුද්ධස්ස නිය්‍යාතෙමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සා’’ති එවං බුද්ධාදීනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධපරායණො, ධම්මපරායණො, සඞ්ඝපරායණො ඉති මං ධාරෙහී’’ති එවං තප්පටිසරණභාවො තප්පරායණතා. සිස්සභාවූපගමනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධස්ස අන්තෙවාසිකො, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස ඉති මං ධාරෙතූ’’ති එවං සිස්සභාවස්ස උපගමනං. පණිපාතො නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං බුද්ධාදීනං එව තිණ්ණං වත්ථූනං කරොමි ඉති මං ධාරෙතූ’’ති එවං බුද්ධාදීසු පරමනිපච්චකාරො. ඉමෙසඤ්හි චතුන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරං කරොන්තෙන ගහිතං එව හොති සරණගමනං. དེ་ནི་རྣམ་པ་བཞིར་འཇུག་སྟེ། བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོད་པ་དང་། དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་དང་། སློབ་མའི་དངོས་པོར་ཁས་ལེན་པ་དང་། ཕྱག་འཚལ་བ་བཅས་སོ།། དེ་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། "དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་བདག་གིས་བདག་ཉིད་སངས་རྒྱས་དང་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་ལ་ཡོངས་སུ་གཏོད་དོ།" ཞེས་འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། "དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་བདག་ནི་སངས་རྒྱས་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་དང་། ཆོས་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་དང་། དགེ་འདུན་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་ཞིག་ཏུ་བཟུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་འདི་ལྟར་དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པའོ།། སློབ་མའི་དངོས་པོར་ཁས་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། "དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་བདག་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སློབ་མ་དང་། ཆོས་ཀྱི་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་སློབ་མར་བཟུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་འདི་ལྟར་སློབ་མའི་དངོས་པོར་ཁས་ལེན་པའོ།། ཕྱག་འཚལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། "དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་བདག་གིས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་པོ་ཁོ་ན་ལ་ཕྱག་བྱ་བ་དང་། མངོན་པར་ལྡང་བ་དང་། ཐལ་མོ་སྦྱར་བ་དང་། མཐུན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པར་བཟུང་དུ་གསོལ།" ཞེས་འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་མཆོག་ཏུ་གུས་པར་བྱེད་པའོ།། རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་གང་རུང་གཅིག་བྱས་པས་ཀྱང་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། අපිච ‘‘භගවතො අත්තානං පරිච්චජාමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස අත්තානං පරිච්චජාමි, ජීවිතං පරිච්චජාමි, පරිච්චත්තො එව මෙ අත්තා ජීවිතඤ්ච, ජීවිතපරියන්තිකං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, බුද්ධො මෙ සරණං තාණං ලෙණ’’න්ති එවම්පි අත්තසන්නිය්‍යාතනං වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං; සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං; සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං; භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 2.154) එවං මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සරණගමනං විය සිස්සභාවූපගමනං දට්ඨබ්බං. གཞན་ཡང་། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་ངོ་། ཆོས་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་ངོ་། དགེ་འདུན་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་ངོ་། སྲོག་ཀྱང་ཡོངས་སུ་གཏོང་ངོ་། བདག་གི་བདག་ཉིད་དང་སྲོག་ནི་ཡོངས་སུ་བཏང་ཟིན་ཏོ། སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ། སངས་རྒྱས་ནི་བདག་གི་སྐྱབས་དང་། སྐྱོབ་པ་དང་། གནས་སོ།" ཞེས་འདི་ལྟར་ཡང་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "བདག་གིས་སྟོན་པ་ཉིད་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག བདག་གིས་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཉིད་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག བདག་གིས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག" ཅེས་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལྟར། སློབ་མའི་དངོས་པོར་ཁས་ལེན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං; නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති. (සං. නි. 1.246; සු. නි. 194) – "བདག་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། །ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་བཟང་པོ་ལ། །ཕྱག་འཚལ་བཞིན་དུ་གྲོང་ནས་གྲོང་། །གྲོང་ཁྱེར་ནས་ནི་གྲོང་ཁྱེར་དུ། །རྒྱུ་བར་བྱའོ་སྙམ་པ་ལྟར།" එවං ආළවකාදීනං සරණගමනං විය තප්පරායණතා වෙදිතබ්බා. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රහ්මායු, බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවතො පාදානි මුඛෙන ච පරිචුම්බති, පාණීහි ච පරිසම්බාහති, නාමඤ්ච සාවෙති ‘බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො, බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො’’’ති (ම. නි. 2.394) එවං පණිපාතො දට්ඨබ්බො. འདི་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་སྐྱབས་སེང་ལ་སོགས་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལྟར། དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་ཚངས་པའི་ཚེ་སྟན་ལས་ལངས་ཏེ། བླ་གོས་ཕྲག་པ་གཅིག་ཏུ་གཟར་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་ལ་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་ལ་ཁས་འོ་བྱེད་ཅིང་། ལག་པས་མཉེ་བར་བྱེད་ལ། རང་གི་མིང་ནས་ཀྱང་སྨྲས་པ། 'ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། བདག་ནི་བྲམ་ཟེ་ཚངས་པའི་ཚེ་ལགས་སོ། ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། བདག་ནི་བྲམ་ཟེ་ཚངས་པའི་ཚེ་ལགས་སོ།'" ཞེས་འདི་ལྟར་ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། සො [Pg.215] පනෙස ඤාතිභයාචරියදක්ඛිණෙය්‍යවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙන සරණගමනං හොති, න ඉතරෙහි. සෙට්ඨවසෙනෙව හි සරණං ගය්හති, සෙට්ඨවසෙන භිජ්ජති. තස්මා යො ‘‘අයමෙව ලොකෙ සබ්බසත්තුත්තමො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති වන්දති, තෙනෙව සරණං ගහිතං හොති, න ඤාතිභයාචරියසඤ්ඤාය වන්දන්තෙන. එවං ගහිතසරණස්ස උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පබ්බජිතම්පි ‘‘ඤාතකො මෙ අය’’න්ති වන්දතො සරණං න භිජ්ජති, පගෙව අපබ්බජිතං. තථා රාජානං භයෙන වන්දතො. සො හි රට්ඨපූජිතත්තා අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යාති. තථා යංකිඤ්චි සිප්පං සික්ඛාපකං තිත්ථියම්පි ‘‘ආචරියො මෙ අය’’න්ති වන්දතොපි න භිජ්ජති. එවං සරණගමනස්ස පභෙදො වෙදිතබ්බො. ཕྱག་འཚལ་བ་དེ་ཡང་གཉེན་འདུ་དང་། འཇིགས་པ་དང་། སློབ་དཔོན་དང་། སྦྱིན་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ།། དེ་ལས་སྦྱིན་གནས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བས་ནི་སྐྱབས་འགྲོར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། མཆོག་གི་དབང་གིས་ཁོ་ན་སྐྱབས་སུ་འཛིན་པ་དང་། མཆོག་གི་དབང་གིས་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། གང་ཞིག་ "འདི་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་། སྦྱིན་གནས་ཀྱི་དམ་པའོ།" ཞེས་ཕྱག་འཚལ་བ་དེས་ནི་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་ཉིད་ཡིན་གྱི། གཉེན་འདུ་དང་། འཇིགས་པ་དང་། སློབ་དཔོན་གྱི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཕྱག་འཚལ་བས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་དགེ་བསྙེན་ཕ་འམ་དགེ་བསྙེན་མ་ཞིག་གིས། མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ནང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལའང་ "འདི་ནི་བདག་གི་གཉེན་འདུ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་ཕྱག་འཚལ་ཡང་སྐྱབས་འགྲོ་མི་འཇིག་ན། རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོ་ལ་འཇིགས་པས་ཕྱག་འཚལ་བའང་ཡིན་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ནི་ཡུལ་འཁོར་གྱིས་མཆོད་པ་ཡིན་པས་ཕྱག་མ་བཙལ་ན་གནོད་པ་བྱེད་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་བཟོ་ཡི་གནས་གང་རུང་སློབ་པར་བྱེད་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་ལའང་ "འདི་ནི་བདག་གི་སློབ་དཔོན་ཡིན་ནོ།" ཞེས་ཕྱག་འཚལ་ཡང་མི་འཇིག་གོ། འདི་ལྟར་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། එත්ථ ච ලොකුත්තරස්ස සරණගමනස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. වුත්තඤ්හෙතං – འདིར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐྱབས་འགྲོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འབྲས་བུ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་ཡིན་ལ། ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො; චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. "གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་ཆོས་ཉིད་དང་། །དགེ་འདུན་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་དང་། །འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་དག །ཤེས་རབ་ཡང་དག་མཐོང་བ་སྟེ། །" ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං; අරියං චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං. "སྡུག་བསྔལ་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་དང་། །སྡུག་བསྔལ་ལས་ནི་འདས་པ་དང་། །སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བྱེད་པའི། །འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འོ། །" ‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං; එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 190-192); "འདི་ནི་སྐྱབས་གནས་བདེ་བ་སྟེ། །འདི་ནི་སྐྱབས་གནས་མཆོག་ཡིན་ནོ། །སྐྱབས་གནས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ནི། །སྡུག་བསྔལ་ཀུན་ལས་ཐར་བར་འགྱུར། །" ཞེས་སོ།། අපිච නිච්චතො අනුපගමනාදීනිපි එතස්ස ආනිසංසඵලං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – གཞན་ཡང་། རྟག་པར་མི་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའང་འདིའི་ཕན་ཡོན་གྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය, සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍ය, කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය, මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පිතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, දුට්ඨචිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.127-128; අ. නි. 1.268-276; විභ. 809). "དགེ་སློང་དག ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་གིས་འདུ་བྱེད་གང་རུང་ཞིག་ལ་རྟག་པར་འཛིན་པ་དང་། བདེ་བར་འཛིན་པ་དང་། ཆོས་གང་རུང་ཞིག་ལ་བདག་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། མ་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཕ་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་པ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྡང་སེམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐུ་ལས་ཁྲག་འབྱིན་པ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱེད་པ་དང་། སྟོན་པ་གཞན་ལ་སྟོན་པར་འཛིན་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་གོ་སྐབས་མེད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་གནས་མི་སྲིད་དོ།།" ཞེས་སོ།། ලොකියස්ස [Pg.216] පන සරණගමනස්ස භවසම්පදාපි භොගසම්පදාපි ඵලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං – འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱབས་འགྲོའི་འབྲས་བུ་ནི་སྲིད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའང་ཡིན་ནོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ,න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං; පහාය මානුසං දෙහං,දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (සං. නි. 1.37); "གང་དག་སངས་རྒྱས་སྐྱབས་སོང་བ། །དེ་དག་ངན་འགྲོར་མི་འགྲོ་སྟེ། །མི་ཡི་ལུས་འདི་བོར་ནས་ནི། །ལྷ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྐོང་། །" ཞེས་སོ།། අපරම්පි වුත්තං – གཞན་ཡང་གསུངས་པ། ‘‘අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්දං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො එතදවොච – ‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධං සරණගමනං හොති. බුද්ධං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති – දිබ්බෙන ආයුනා, දිබ්බෙන වණ්ණෙන, දිබ්බෙන සුඛෙන, දිබ්බෙන යසෙන, දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන, දිබ්බෙහි රූපෙහි, දිබ්බෙහි සද්දෙහි, දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි, දිබ්බෙහි රසෙහි, දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහි…පෙ… ධම්මං, සඞ්ඝං…පෙ… ඵොට්ඨබ්බෙහී’’’ති (සං. නි. 4.341). "དེ་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལྷའི་བུ་བརྒྱད་ཁྲི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་གང་ན་བ་དེར་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། །པེ་། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་པའི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོས་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ།། 'ལྷའི་དབང་པོ། སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ནི་ལེགས་པ་ཡིན་ནོ།། ལྷའི་དབང་པོ། སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་རྒྱུ་ལས་འདི་ན་སེམས་ཅན་ཁ་ཅིག་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་དག་གིས་ལྷ་གཞན་དག་ལས་གནས་བཅུ་པོས་ལྷག་པར་འགྱུར་ཏེ། ལྷའི་ཚེ་དང་། ལྷའི་ཁ་དོག་དང་། ལྷའི་བདེ་བ་དང་། ལྷའི་གྲགས་པ་དང་། ལྷའི་དབང་ཕྱུག་དང་། ལྷའི་གཟུགས་དང་། ལྷའི་སྒྲ་དང་། ལྷའི་དྲི་དང་། ལྷའི་རོ་དང་། ལྷའི་རེག་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། །པེ་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་ལའང་། །པེ་། རེག་བྱའི་བར་དུའོ།།'" ཞེས་སོ།། වෙලාමසුත්තාදිවසෙනපි (අ. නි. 9.20) සරණගමනස්ස ඵලවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං සරණගමනස්ස ඵලං වෙදිතබ්බං. བེ་ལཱ་མའི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སྐྱབས་འགྲོའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་འབྲས་བུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ලොකියසරණගමනඤ්චෙත්ථ තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස පන සංකිලෙසො නත්ථි. ලොකියස්ස ච සරණගමනස්ස දුවිධො භෙදො – සාවජ්ජො, අනවජ්ජො ච. තත්ථ සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි හොති, සො අනිට්ඨඵලො. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස පන නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසතීති එවං සරණගමනස්ස සංකිලෙසො ච භෙදො ච වෙදිතබ්බො. འདིར་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མི་ཤེས་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ལོག་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་ལ། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་དང་ཁྱབ་ཆེ་བ་མ་ཡིན་ནོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་དོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་འཇིག་པ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ།། དེ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ནི་སྟོན་པ་གཞན་ལ་སོགས་པ་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོད་པ་ལ་སོགས་པས་འགྱུར་ལ། དེ་ནི་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་ནོ།། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ནི་དུས་བྱས་པས་འགྱུར་ལ། དེ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པས་འབྲས་བུ་མེད་པའོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལ་ནི་འཇིག་པ་གཏན་ནས་མེད་དོ།། སྐྱེ་བ་གཞན་དུའང་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་སྟོན་པ་གཞན་ལ་སྟོན་པར་མི་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་འཇིག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། වොදානම්පි [Pg.217] ච ලොකියස්සෙව යස්ස හි සංකිලෙසො, තස්සෙව තතො වොදානෙන භවිතබ්බං. ලොකුත්තරං පන නිච්චවොදානමෙවාති. རྣམ་པར་བྱང་བའང་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་དེ། གང་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་དེ་ལས་རྣམ་པར་བྱང་བར་འགྱུར་དགོས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་རྣམ་པར་བྱང་བ་ཉིད་དོ།། පාණාතිපාතාති එත්ථ පාණස්ස සරසෙනෙව පතනසභාවස්ස අන්තරා එව අතිපාතනං අතිපාතො, සණිකං පතිතුං අදත්වා සීඝං පාතනන්ති අත්ථො. අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතනං අතිපාතො, පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ ඛන්ධසන්තානො, යො සත්තොති වොහරීයති, පරමත්ථතො රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියං. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ හි විකොපිතෙ ඉතරම්පි තංසම්බන්ධතාය විනස්සතීති. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. යාය හි චෙතනාය පවත්තමානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස නිස්සයභූතෙසු උපක්කමකරණහෙතුකමහාභූතපච්චයා උප්පජ්ජනකමහාභූතා පුරිමසදිසා න උප්පජ්ජන්ති, විසදිසා එව උප්පජ්ජන්ති, සා තාදිසප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පාණාතිපාතො. ලද්ධූපක්කමානි හි භූතානි පුරිමභූතානි විය න විසදානීති සමානජාතියානං කාරණානි න හොන්තීති. ‘‘කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා’’ති ඉදං මනොද්වාරෙ පවත්තාය වධකචෙතනාය පාණාතිපාතතාසම්භවදස්සනං. කුලුම්බසුත්තෙපි හි ‘‘ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉද්ධිමා චෙතො වසිප්පත්තො අඤ්ඤිස්සා කුච්ඡිගතං ගබ්භං පාපකෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා හොතී’’ති විජ්ජාමයිද්ධි අධිප්පෙතා. සා ච වචීද්වාරං මුඤ්චිත්වා න සක්කා නිබ්බත්තෙතුන්ති වචීද්වාරවසෙනෙව නිප්පජ්ජති. යෙ පන ‘‘භාවනාමයිද්ධි තත්ථ අධිප්පෙතා’’ති වදන්ති, තෙසං වාදො කුසලත්තිකවෙදනත්තිකවිතක්කත්තිකභූමන්තරෙහි විරුජ්ඣති. "སྲོག་གཅོད་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ། འདིར་ "སྲོག་" ནི་རང་གི་ངང་གིས་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ལ། དེའི་བར་དུ་ "གཅོད་པ་" ནི་གཅོད་པ་སྟེ། དལ་གྱིས་འཇིག་ཏུ་མི་སྟེར་བར་མྱུར་དུ་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། མཚོན་ཆ་ལ་སོགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ནི་གཅོད་པ་སྟེ། སྲོག་གཅོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ "སྲོག་" ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ཏེ། གང་ལ་སེམས་ཅན་ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་དང་། དོན་དམ་པར་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། གཟུགས་ཀྱི་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཉམས་པར་བྱས་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ།། སྲོག་ཆགས་དེ་ལ་སྲོག་ཆགས་སུ་འདུ་ཤེས་ཤིང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅོད་པའི་རྩོལ་བ་ཀུན་ནས་སློང་བ། ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་གང་རུང་ལས་བྱུང་བའི་གསོད་སེམས་ནི་སྲོག་གཅོད་པའོ།། སེམས་པ་གང་གིས་སྲོག་གི་དབང་པོ་གནས་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་རྩོལ་བ་བྱས་པའི་རྐྱེན་གྱིས། ཕྱིས་འབྱུང་བའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་སྔ་མ་དང་འདྲ་བར་མི་སྐྱེ་བར། མི་འདྲ་བ་ཁོ་ནར་སྐྱེ་བར་བྱེད་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་དེ་ནི་སྲོག་གཅོད་པའོ།། རྩོལ་བ་བྱས་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་ནི་སྔོན་གྱི་འབྱུང་བ་ལྟར་གསལ་པོ་མ་ཡིན་པས། རིགས་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། "ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་གང་རུང་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་གསོད་སེམས་ལ་སྲོག་གཅོད་པའི་དངོས་པོ་མི་སྲིད་པར་བསྟན་ཏོ།། ཀུ་ལུམྦའི་མདོ་ལས་ཀྱང་། "འདི་ན་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། སེམས་ལ་དབང་ཐོབ་པ་ཁ་ཅིག་གིས། གཞན་གྱི་མངལ་ན་གནས་པའི་མངལ་གྱི་བུ་ལ་སྡིག་པའི་ཡིད་ཀྱིས་ལྟ་བར་བྱེད་དོ།" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་རིག་སྔགས་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཡང་ངག་གི་སྒོ་མ་གཏོགས་པར་བསྒྲུབ་མི་ནུས་པས། ངག་གི་སྒོའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། གང་དག་ "འདིར་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་དགོངས་སོ།" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་གི་འདོད་པ་ནི། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་དང་། ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་དང་། རྟོག་པའི་གསུམ་ཚན་དང་། ས་ཡི་ཁྱད་པར་རྣམས་དང་འགལ་ལོ།། ස්වායං පාණාතිපාතො ගුණරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය. පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජො, ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජො. སྲོག་གཅོད་པ་དེ་ཡང་། ཡོན་ཏན་དང་བྲལ་བའི་དུད་འགྲོ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས། སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུ་གསོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ལ། ལུས་ཆེན་པོ་གསོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྦྱོར་བ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། སྦྱོར་བ་མཚུངས་པ་ཉིད་དུའང་གཞི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེའོ།། ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་མི་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས། ཡོན་ཏན་ཆུང་བའི་སྲོག་ཆགས་གསོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ལ། ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་གསོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེའོ།། ལུས་དང་ཡོན་ཏན་མཚུངས་པ་ཉིད་ལ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དང་རྩོལ་བ་ཆུང་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ལ། དྲག་པས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེའོ།། එත්ථ ච පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො වෙදිතබ්බා. යථාධිප්පෙතස්ස පයොගස්ස [Pg.218] සහසා නිප්ඵාදනවසෙන සකිච්චසාධිකාය බහුක්ඛත්තුං පවත්තජවනෙහි ලද්ධාසෙවනාය ච සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය පයොගස්ස මහන්තභාවො. සතිපි කදාචි ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච පාණෙ පයොගස්ස සමභාවෙ මහන්තං හනන්තස්ස චෙතනා තිබ්බතරා උප්පජ්ජතීති වත්ථුමහන්තතාපි චෙතනාය බලවභාවස්ස කාරණං. ඉති උභයම්පෙතං චෙතනාබලවභාවෙනෙව මහාසාවජ්ජතාය හෙතු හොති. තථා හන්තබ්බස්ස මහාගුණභාවෙ තත්ථ පවත්තඋපකාරචෙතනා විය ඛෙත්තවිසෙසනිප්ඵත්තියා අපකාරචෙතනාපි බලවතී තිබ්බතරා උප්පජ්ජතීති තස්ස මහාසාවජ්ජතා දට්ඨබ්බා. තස්මා පයොගවත්ථුආදිපච්චයානං අමහත්තෙපි ගුණමහන්තතාදිපච්චයෙහි චෙතනාය බලවභාවවසෙනෙව මහාසාවජ්ජතා වෙදිතබ්බා. འདི་ལའང་སྦྱོར་བ་དང་གཞི་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་ནི། རྐྱེན་དེ་དག་གིས་བསྐྱེད་པའི་སེམས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་མྱུར་དུ་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བྱེད་དུ་ལན་མང་དུ་རྒྱུག་པའི་ཡིད་ཀྱི་འཇུག་པས་གོམས་པ་ཐོབ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་སེམས་པས་སྦྱོར་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དོ།། སྐབས་འགར་སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་མཚུངས་པ་ཡོད་ཀྱང་། ཆེན་པོ་གསོད་པའི་སེམས་པ་དྲག་པོ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། གཞི་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱང་སེམས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་འདི་གཉིས་ཀ་སེམས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའི་རྒྱུ་རུ་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་གསད་བྱ་དེ་ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་ན། ཞིང་ཁྱད་པར་ཅན་ལས་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པ་བཞིན། དེ་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་སེམས་པ་བཞིན་དུ་གནོད་འཚེ་བྱེད་པའི་སེམས་པའང་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་དྲག་པོ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། སྦྱོར་བ་དང་གཞི་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་པའི་སྐབས་སུའང་། ཡོན་ཏན་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སེམས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། තස්ස පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති පඤ්ච සම්භාරා. පඤ්චසම්භාරයුත්තො පාණාතිපාතොති පඤ්චසම්භාරාවිනිමුත්තො දට්ඨබ්බො. තෙසු පාණසඤ්ඤිතාවධකචිත්තානි පුබ්බභාගියානිපි හොන්ති, උපක්කමො වධකචෙතනාසමුට්ඨාපිතො. තස්ස ඡ පයොගා – සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති. තෙසු සහත්ථෙන නිබ්බත්තො සාහත්ථිකො. පරෙසං ආණාපනවසෙන පවත්තො ආණත්තිකො. උසුසත්තිආදීනං නිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තො නිස්සග්ගියො. ඔපාතඛණනාදිවසෙන පවත්තො ථාවරො. ආථබ්බණිකාදීනං විය මන්තපරිජප්පනපයොගො විජ්ජාමයො. දාඨාකොට්ටනාදීනං විය කම්මවිපාකජිද්ධිමයො. དེའི་ཡན་ལག་ནི་ལྔ་སྟེ། སྲོག་ཆགས་ཉིད་དང་། སྲོག་ཆགས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་དང་། གསོད་སེམས་དང་། བརྩོན་པ་དང་། དེས་འཆི་བའོ།། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་སྲོག་གཅོད་པ་ནི་ཡན་ལག་ལྔ་ལས་མ་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྲོག་ཆགས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་དང་གསོད་སེམས་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའང་ཡིན་ལ། བརྩོན་པ་ནི་གསོད་པའི་སེམས་པས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའོ།། དེའི་སྦྱོར་བ་ནི་དྲུག་སྟེ། རང་གི་ལག་པས་བྱེད་པ་དང་། མངག་པ་དང་། མཚོན་ཆ་འཕེན་པ་དང་། གནས་གཞི་ལ་བརྟེན་པ་དང་། རིག་སྔགས་ཀྱིས་བྱེད་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་བྱེད་པའོ།། དེ་དག་ལས་རང་གི་ལག་པས་གྲུབ་པ་ནི་རང་གི་ལག་པས་བྱེད་པའོ།། གཞན་ལ་མངག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་མངག་པའོ།། མདའ་དང་མདུང་ལ་སོགས་པ་འཕེན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་མཚོན་ཆ་འཕེན་པའོ།། གཡང་ས་དང་དོང་འབྲུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་གནས་གཞི་ལ་བརྟེན་པའོ།། ཨ་ཐརྦ་ཎ་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རིག་སྔགས་བཟླས་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་རིག་སྔགས་ཀྱིས་བྱེད་པའོ།། མཆེ་བ་གཙིགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་བྱེད་པའོ།། එත්ථාහ – ඛණෙ ඛණෙ නිරුජ්ඣනසභාවෙසු සඞ්ඛාරෙසු, කො හන්තා, කො වා හඤ්ඤති? යදි චිත්තචෙතසිකසන්තානො, සො අරූපිතාය න ඡෙදනභෙදනාදිවසෙන විකොපනසමත්ථො, නාපි විකොපනීයො, අථ රූපසන්තානො, සො අචෙතනතාය කට්ඨකලිඞ්ගරූපමොති න තත්ථ ඡෙදනාදිනා පාණාතිපාතො ලබ්භති, යථා මතසරීරෙ. පයොගොපි පාණාතිපාතස්ස යථාවුත්තො පහරණප්පහාරාදිකො අතීතෙසු සඞ්ඛාරෙසු භවෙය්‍ය අනාගතෙසු පච්චුප්පන්නෙසු වා. තත්ථ න තාව අතීතෙසු අනාගතෙසු ච සම්භවති තෙසං අවිජ්ජමානසභාවත්තා, පච්චුප්පන්නෙසු [Pg.219] ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකත්තා සරසෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවතාය විනාසාභිමුඛෙසු නිප්පයොජනො පයොගො සියා, විනාසස්ස ච කාරණරහිතත්තා න පහරණප්පහාරාදිප්පයොගහෙතුකං මරණං, නිරීහත්තා ච සඞ්ඛාරානං කස්ස සො පයොගො, ඛණිකභාවෙන වධාධිප්පායසමකාලමෙව භිජ්ජනකස්ස යාව කිරියාපරියොසානකාලමනවට්ඨානතො කස්ස වා පාණාතිපාතො කම්මබන්ධොති? འདིར་སྨྲས་པ། སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ། སུ་ཞིག་གསོད་པ་པོ་ཡིན་ལ། སུ་ཞིག་གསད་བྱ་ཡིན། གལ་ཏེ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་རྒྱུན་ཡིན་ན། དེ་ནི་གཟུགས་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཅོད་པ་དང་གཏོར་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གནོད་པ་བྱེད་མི་ནུས་ལ། གནོད་བྱའང་མ་ཡིན་ནོ།། ཅི་སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ཡིན་ན། དེ་ནི་སེམས་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤིང་དུམ་དང་གྱོ་དུམ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། རོ་ལ་བཞིན་དུ་དེ་ལ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པས་སྲོག་གཅོད་པ་མི་འཐོབ་བོ།། སྲོག་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བ་བཤད་མ་ཐག་པའི་རྡེག་པ་དང་མཚོན་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའང་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་འགྱུར་རམ། མ་འོངས་པ་ལའམ། ད་ལྟར་བ་ལ་འགྱུར། དེ་ལ་རེ་ཞིག་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་ལ་མི་སྲིད་དེ། དེ་དག་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ལྟར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་ངང་གིས་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱིས་འཇིག་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར། སྦྱོར་བ་ནི་དོན་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འཇིག་པ་ལ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྡེག་པ་དང་མཚོན་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བས་བསྐྱེད་པའི་འཆི་བ་མ་ཡིན་ནོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་བྱ་བ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སྦྱོར་བ་དེ་སུ་ཞིག་གི་ཡིན། སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ཀྱིས་གསོད་པའི་བསམ་པ་དང་དུས་མཚུངས་པར་འཇིག་པ་ལ། བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པའི་དུས་ཀྱི་བར་དུ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར། སུ་ཞིག་གི་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱི་འཆིང་བ་ཡིན་ཞེ་ན། වුච්චතෙ – යථාවුත්තවධකචෙතනාසමඞ්ගී සඞ්ඛාරානං පුඤ්ජො සත්තසඞ්ඛාතො හන්තා. තෙන පවත්තිතවධප්පයොගනිමිත්තං අපගතුස්මාවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියො මතොති වොහාරස්ස වත්ථුභූතො යථාවුත්තවධප්පයොගාකරණෙ පුබ්බෙ විය උද්ධං පවත්තනාරහො රූපාරූපධම්මපුඤ්ජො හඤ්ඤති, චිත්තචෙතසිකසන්තානො එව වා. වධප්පයොගාවිසයභාවෙපි තස්ස පඤ්චවොකාරභවෙ රූපසන්තානාධීනවුත්තිතාය භූතරූපෙසු කතප්පයොගවසෙන ජීවිතින්ද්‍රියවිච්ඡෙදෙන සොපි විච්ඡිජ්ජතීති න පාණාතිපාතස්ස අසම්භවො, නාපි අහෙතුකො, න ච පයොගො නිප්පයොජනො. පච්චුප්පන්නෙසු සඞ්ඛාරෙසු කතප්පයොගවසෙන තදනන්තරං උප්පජ්ජනාරහස්ස සඞ්ඛාරකලාපස්ස තථා අනුප්පත්තිතො ඛණිකානඤ්ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකමරණස්ස ඉධ මරණභාවෙන අනධිප්පෙතත්තා සන්තතිමරණස්ස ච යථාවුත්තනයෙන සහෙතුකභාවතො න අහෙතුකං මරණං, නිරීහකෙසුපි සඞ්ඛාරෙසු යථාපච්චයං උප්පජ්ජිත්වා අත්ථිභාවමත්තෙනෙව අත්තනො අත්තනො අනුරූපඵලුප්පාදනනියතානි කාරණානියෙව කරොන්තීති වුච්චති, යථා පදීපො පකාසෙතීති, තථෙව ඝාතකවොහාරො. න ච කෙවලස්ස වධාධිප්පායසහභුනො චිත්තචෙතසිකකලාපස්ස පාණාතිපාතො ඉච්ඡිතො, සන්තානවසෙන වත්තමානස්සෙව පන ඉච්ඡිතොති අත්ථෙව පාණාතිපාතෙන කම්මබන්ධො. සන්තානවසෙන වත්තමානානඤ්ච පදීපාදීනං අත්ථකිරියාසිද්ධි දිස්සතීති. අයඤ්ච විචාරණා අදින්නාදානාදීසුපි යථාසම්භවං විභාවෙතබ්බා. තස්මා පාණාතිපාතා. න පටිවිරතාති අප්පටිවිරතා. བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བཤད་མ་ཐག་པའི་གསོད་པའི་སེམས་པ་དང་ལྡན་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གསོད་པ་པོའོ།། དེས་བརྩམས་པའི་གསོད་པའི་སྦྱོར་བའི་རྒྱུ་ལས། དྲོད་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་བྲལ་ཏེ་ཤི་འོ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཞིར་གྱུར་པ། གལ་ཏེ་གསོད་པའི་སྦྱོར་བ་དེ་མ་བྱས་ན་སྔར་བཞིན་དུ་གོང་ནས་གོང་དུ་འཇུག་པར་འོས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དེ་ཉིད་གསད་བྱ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་རྒྱུན་ཉིད་དོ།། གསོད་པའི་སྦྱོར་བའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུའང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་ཁམས་སུ་དེ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འབྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བ་བྱས་པའི་དབང་གིས་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པས་དེའང་ཆད་པར་འགྱུར་བས། སྲོག་གཅོད་པ་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ལ། རྒྱུ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ཞིང་། སྦྱོར་བ་དོན་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ།། ད་ལྟར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བ་བྱས་པའི་དབང་གིས། དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེ་ལྟར་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐད་ཅིག་མའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བ་ནི་འདིར་འཆི་བ་ཉིད་དུ་མ་འདོད་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུན་ཆད་པའི་འཆི་བ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཆི་བ་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་བྱ་བ་མེད་པ་ཡིན་ནའང་། རྐྱེན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་རང་རང་གི་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་ངེས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན་སྒྲོན་མེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་བཞིན་དུ། གསོད་པ་པོའི་ཐ་སྙད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། གསོད་པའི་བསམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཚོགས་པ་རྐྱང་པ་ལ་སྲོག་གཅོད་པར་མི་འདོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ཉིད་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར། སྲོག་གཅོད་པས་ལས་ཀྱི་འཆིང་བ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ།། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་ལའང་དོན་བྱེད་ནུས་པ་གྲུབ་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔྱད་པ་འདི་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་སྲོག་གཅོད་པ་ལས། མ་ལོག་པ་ནི་མ་ལོག་པའོ།། අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරස්ස හරණං ථෙය්‍යං චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො ච හොති. තස්මිං පරපරිග්ගහිතෙ [Pg.220] පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. තථා ඛුද්දකෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, මහන්තෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුමහන්තතාය පයොගමහන්තතාය ච. වත්ථුසමත්තෙ පන සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං, තංතංගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං. වත්ථුගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං පයොගස්ස ච මුදුභාවෙ අප්පසාවජ්ජං, තිබ්බභාවෙ මහාසාවජ්ජං. མ་བྱིན་པ་ལེན་པ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་སྟེ། གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་དང་། བརྐུ་བ་དང་། ཇག་བྱེད་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་མ་བྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་སྟེ། གང་ལ་གཞན་གྱིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་བྱེད་ཀྱང་ཆད་པ་གཅོད་པར་མི་འོས་ཤིང་སྨད་པར་མི་འོས་པའོ།། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་དེ་ལ། གཞན་གྱིས་བཟུང་བར་འདུ་ཤེས་ཤིང་། དེ་ལེན་པའི་བརྩོན་པ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་བརྐུ་སེམས་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པའོ།། དེ་ནི་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་དམན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དངོས་པོ་གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་ཆུང་ངུ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། ཆེན་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དངོས་པོ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་སྦྱོར་བ་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། དངོས་པོ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་། ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དེ་དང་དེ་ལ་ལྟོས་ཏེ་ཡོན་ཏན་དམན་པ་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུའོ།། དངོས་པོ་དང་ཡོན་ཏན་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་སྦྱོར་བ་ཆུང་བའི་སྐབས་སུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། དྲག་པོའི་སྐབས་སུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། තස්ස පඤ්ච සම්භාරා – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකාදයොව. තෙ ච ඛො යථානුරූපං ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, කුසාවහාරොති ඉමෙසං අවහාරානං වසෙන පවත්තා. එත්ථ ච මන්තපරිජප්පනෙන පරසන්තකහරණං විජ්ජාමයො පයොගො. විනා මන්තෙන තාදිසෙන ඉද්ධානුභාවසිද්ධෙන කායවචීපයොගෙන පරසන්තකස්ස ආකඩ්ඪනං ඉද්ධිමයො පයොගොති වෙදිතබ්බො. དེའི་ཡན་ལག་ནི་ལྔ་སྟེ། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་། གཞན་གྱིས་བཟུང་བར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། བརྐུ་སེམས་དང་། བརྩོན་པ་དང་། དེས་འཕྲོག་པའོ།། སྦྱོར་བ་དྲུག་ནི་རང་གི་ལག་པས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་དག་ཀྱང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་བརྐུས་ཏེ་ལེན་པ་དང་། བཙན་གྱིས་ལེན་པ་དང་། གཡོ་ཐབས་ཀྱིས་ལེན་པ་དང་། གསང་སྟེ་ལེན་པ་དང་། ཚད་ལྷག་ལེན་པ་སྟེ། ལེན་པའི་ཚུལ་འདི་དག་གི་དབང་གིས་འཇུག་གོ། འདི་ལའང་རིག་སྔགས་བཟླས་པས་གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་ནི་རིག་སྔགས་ཀྱིས་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བའོ།། རིག་སྔགས་ལ་མ་ལྟོས་པར་དེ་ལྟ་བུའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བས་གཞན་གྱི་ནོར་འདྲེན་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසු මිච්ඡාචාරො. තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො, ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං, දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤපුරිසා. ස්වායං මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො, සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. ගුණරහිතෙපි ච අභිභවිත්වා මිච්ඡා චරන්තස්ස මහාසාවජ්ජො, උභින්නං සමානච්ඡන්දතාය අප්පසාවජ්ජො. සමානච්ඡන්දභාවෙපි කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනපයොගො, මග්ගෙනමග්ගප්පටිපත්තිඅධිවාසනන්ති. තත්ථ අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස තයො, බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස තයොති අනවසෙසග්ගහණෙන චත්තාරො දට්ඨබ්බා, අත්ථසිද්ධි පන තීහෙව. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව. འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཁྲིག་པའི་སྤྱོད་པ་ལའོ།། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྤྱོད་པ་ངན་པའོ།། མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བསམ་པས་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྩམས་པའི་བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ལ་འདས་པའི་སེམས་པ་ནི་འདོད་པས་ལོག་པར་གཡེམ་པའོ།། དེ་ལ་བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ནི། སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། རེ་ཞིག་མས་བསྲུངས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་དང་། ནོར་གྱིས་ཉོས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་སྟེ་བུད་མེད་ཉི་ཤུའོ།། བུད་མེད་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། བསྲུངས་པ་དང་བཅས་པ་དང་ཆད་པ་དང་བཅས་པ་གཉིས་དང་། ནོར་གྱིས་ཉོས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་སྟེ་བུད་མེད་བཅུ་གཉིས་པོ་དེ་དག་གི་གཞན་གྱི་སྐྱེས་པའོ།། ལོག་པར་གཡེམ་པ་འདི་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་བྲལ་བའི་བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། ཡོན་ཏན་དང་བྲལ་བའི་གནས་ལའང་བཙན་གྱིས་གནོན་ཏེ་ལོག་པར་གཡེམ་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་། གཉིས་ཀ་འདོད་པ་མཚུངས་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུའོ།། འདོད་པ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་བརྩོན་པ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། དྲག་པོའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། དེའི་ཡན་ལག་ནི་བཞི་སྟེ། བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གཞི་དང་། དེ་ལ་བསྟེན་པའི་སེམས་དང་། བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་དང་། ལམ་གྱིས་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལེན་པའོ།། དེ་ལ་རང་གི་འདོད་པས་འཇུག་པ་ལ་གསུམ་དང་། བཙན་གྱིས་འཇུག་པ་ལ་གསུམ་སྟེ། མ་ལུས་པར་བསྡུས་ན་བཞི་རུ་བལྟ་བར་བྱ་ལ། དོན་གྲུབ་པ་ནི་གསུམ་ཁོ་ནས་སོ།། སྦྱོར་བ་ནི་རང་གི་ལག་པས་བྱེད་པ་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ།། මුසාති [Pg.221] විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජකො කායවචීපයොගො, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. අපරො නයො මුසාති අභූතං වත්ථු, වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. තස්මා අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤාපනපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. རྫུན་ཞེས་པ་ནི་བསླུ་བར་བྱ་བ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་དོན་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བའོ།། བསླུ་བའི་བསམ་པས་གཞན་བསླུ་བར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའོ།། ཚུལ་གཞན་ནི། རྫུན་ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་དང་། སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་བྱུང་བ་དང་བདེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གོ་བར་བྱེད་པའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། མི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་དེ་བདེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གོ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པ་ལ། དེ་ལྟར་གོ་བར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའོ།། සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. අපිච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීති ආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනවසෙන වුත්තො මහාසාවජ්ජො. පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන ‘‘දිට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො. තථා යස්ස අත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජො. කිලෙසානං මුදුතිබ්බතාවසෙන ච අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා ලබ්භතෙව. རྫུན་དེས་དོན་གང་ཞིག་འཇིག་པར་བྱེད་པ་དེ་ཆུང་ངུ་ཉིད་ཡིན་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། ཆེན་པོ་ཉིད་ཡིན་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། གཞན་ཡང་། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ནོར་སྦྱིན་པར་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར། མེད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། དཔང་པོར་གྱུར་ཏེ་དོན་འཇིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཏིལ་མར་རམ་མར་གྱི་མར་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཐོབ་ནས། བཞད་གད་ཀྱི་བསམ་པས་ “དེ་རིང་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ཏིལ་མར་གྱི་གཙང་པོ་བཞུར་རོ་སྙམ་མོ” ཞེས་སྒྲོ་བཏགས་པའི་གཏམ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། མ་མཐོང་བ་ཉིལ་ “མཐོང་ངོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གང་གི་དོན་འཇིག་པར་བྱེད་པ་དེ་ཡོན་ཏན་ཆུང་ངུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངུ་དང་། ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོའོ།། ཉོན་མོངས་པ་ཆུང་བ་དང་དྲག་པོའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བ་ཉིད་འཐོབ་པ་ཁོ་ནའོ།། තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. විසංවාදනාධිප්පායෙන හි පයොගෙ කතෙපි පරෙන තස්මිං අත්ථෙ අවිඤ්ඤාතෙ විසංවාදනස්ස අසිජ්ඣනතො පරස්ස තදත්ථවිජානනම්පි එකො සම්භාරො වෙදිතබ්බො. කෙචි පන ‘‘අභූතවචනං, විසංවාදනචිත්තං, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති තයො සම්භාරා’’ති වදන්ති. සචෙ පන පරො දන්ධතාය විචාරෙත්වා තමත්ථං ජානාති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය පවත්තත්තා කිරියාසමුට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකම්මුනා බජ්ඣති. དེའི་ཡན་ལག་བཞི་ནི། མི་བདེན་པའི་དངོས་པོ། བསླུ་བའི་སེམས། དེ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བ། གཞན་གྱིས་དེའི་དོན་རྟོགས་པ་བཅས་སོ།། བསླུ་བའི་བསམ་པས་སྦྱོར་བ་བྱས་ཀྱང་། གཞན་གྱིས་དོན་དེ་མ་རྟོགས་ན་བསླུ་བ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱིས་དེའི་དོན་རྟོགས་པའང་ཡན་ལག་གཅིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་“མི་བདེན་པའི་ཚིག བསླུ་བའི་སེམས། གཞན་གྱིས་དེའི་དོན་རྟོགས་པ་སྟེ་ཡན་ལག་གསུམ་མོ།།”ཞེས་སྨྲའོ།། གལ་ཏེ་གཞན་དེ་བློ་བརྟུལ་བའི་ཕྱིར་དཔྱད་དེ་དོན་དེ་ཤེས་ན། མཐར་སྐྱེལ་བའི་སེམས་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བྱ་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་ལས་ཀྱིས་འཆིང་བར་འགྱུར་རོ།། සුරාති පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්ච සුරා. මෙරයන්ති පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, මධ්වාසවො, ගුළාසවො සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්ච ආසවා. තදුභයම්පි මදනීයට්ඨෙන මජ්ජං. යාය චෙතනාය තං පිවති, සා පමාදකාරණත්තා පමාදට්ඨානං. ලක්ඛණතො පන යථාවුත්තස්ස සුරාමෙරයසඞ්ඛාතස්ස මජ්ජස්ස බීජතො පට්ඨාය මදවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා පමාදචෙතනා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං. තස්ස මජ්ජභාවො, පාතුකම්‍යතාචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, අජ්ඣොහරණන්ති චත්තාරො සම්භාරා. අකුසලචිත්තෙනෙව චස්ස පාතබ්බතො එකන්තෙන සාවජ්ජභාවො[Pg.222]. අරියසාවකානං පන වත්ථුං අජානන්තානම්පි මුඛං න පවිසති, පගෙව ජානන්තානං. අඩ්ඪපසතමත්තස්ස පානං අප්පසාවජ්ජං, අද්ධාළ්හකමත්තස්ස පානං තතො මහන්තං මහාසාවජ්ජං, කායසඤ්චාලනසමත්ථං බහුං පිවිත්වා ගාමඝාතකාදිකම්මං කරොන්තස්ස මහාසාවජ්ජමෙව. පාපකම්මඤ්හි පාණාතිපාතං පත්වා ඛීණාසවෙ මහාසාවජ්ජං, අදින්නාදානං පත්වා ඛීණාසවස්ස සන්තකෙ මහාසාවජ්ජං, මිච්ඡාචාරං පත්වා ඛීණාසවාය භික්ඛුනියා වීතික්කමෙ, මුසාවාදං පත්වා මුසාවාදෙන සඞ්ඝභෙදෙ, සුරාපානං පත්වා කායසඤ්චාලනසමත්ථං බහුං පිවිත්වා ගාමඝාතකාදිකම්මං මහාසාවජ්ජං. සබ්බෙහිපි චෙතෙහි මුසාවාදෙන සඞ්ඝභෙදොව මහාසාවජ්ජො. තඤ්හි කත්වා කප්පං නිරයෙ පච්චති. བཅོས་པའི་ཆང་ (Sura) ནི། ཕྱེ་ཆང་། ཁུར་བའི་ཆང་། འབྲས་ཆང་། ཕབ་སྦྱར་བའི་ཆང་། སྨན་སྦྱོར་གྱི་ཆང་སྟེ་ལྔའོ།། སྦྱར་བའི་ཆང་ (Meraya) ནི། མེ་ཏོག་གི་བཅུད། ཤིང་ཏོག་གི་བཅུད། སྦྲང་རྩིའི་བཅུད། བུ་རམ་གྱི་བཅུད། སྨན་སྦྱོར་གྱི་བཅུད་དེ་བཅུད་ལྔའོ།། དེ་གཉིས་ཀ་ནི་མྱོས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མྱོས་བྱེད་དོ།། སེམས་པ་གང་གིས་དེ་འཐུང་བ་ནི། བག་མེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བག་མེད་པའི་གནས་སོ།། མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཅོས་ཆང་དང་སྦྱར་ཆང་དུ་གཏོགས་པའི་མྱོས་བྱེད་ཀྱི་ས་བོན་ནས་བཟུང་སྟེ། མྱོས་པའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་བག་མེད་པའི་སེམས་པ་ནི་བཅོས་ཆང་དང་སྦྱར་ཆང་མྱོས་བྱེད་བག་མེད་པའི་གནས་སོ།། དེའི་ཡན་ལག་བཞི་ནི། མྱོས་བྱེད་དུ་གྱུར་པ། འཐུང་བར་འདོད་པའི་སེམས། དེ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བ། མིད་པ་བཅས་སོ།། མི་དགེ་བའི་སེམས་ཁོ་ནས་འཐུང་དགོས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་གཏན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དོ།། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་དངོས་པོ་དེ་མ་ཤེས་ཀྱང་ཁར་མི་འཇུག་ན། ཤེས་བཞིན་དུ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། སྦར་ཚད་ཕྱེད་ཙམ་འཐུང་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ལ། ཨཱལྷཀ་ཕྱེད་ཙམ་འཐུང་བ་ནི་དེ་ལས་ཆེ་བའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཡིན་ཞིང་། ལུས་གཡོ་བར་ནུས་པའི་མང་པོ་འཐུང་ཞིང་གྲོང་གསོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་བྱེད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ཉིད་དོ།། སྡིག་པའི་ལས་ལ། སྲོག་གཅོད་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་དམིགས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་ཞིང་། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ནོར་ལ་དམིགས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་ལ། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་མའི་དགེ་སློང་མ་ལ་འཁྲིག་པ་སྤྱད་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་ཞིང་། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་རྫུན་གྱིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་ལ། ཆང་འཐུང་བ་ནི་ལུས་གཡོ་བར་ནུས་པའི་མང་པོ་འཐུང་ཞིང་གྲོང་གསོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་བྱས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེའོ།། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་རྫུན་གྱིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་བྱེད་པ་ཉིད་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་ཤོས་ཡིན་ཏེ། དེ་བྱས་པས་བསྐལ་པར་དམྱལ་བར་འཚེད་དོ།། ඉදානි එතෙසු සභාවතො, ආරම්මණතො, වෙදනතො, මූලතො, කම්මතො, ඵලතොති ඡහි ආකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සභාවතො පාණාතිපාතාදයො සබ්බෙපි චෙතනාසභාවාව. ආරම්මණතො පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො, අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණො, සත්තාරම්මණොති එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, සුරාපානං සඞ්ඛාරාරම්මණං. වෙදනතො පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො, අදින්නාදානං තිවෙදනං, මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො, තථා සුරාපානං. සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙන පන උභයම්පි මජ්ඣත්තවෙදනං න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො. මූලතො පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො, අදින්නාදානං මුසාවාදො ච දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, මිච්ඡාචාරො සුරාපානඤ්ච ලොභමොහවසෙන ද්විමූලං. කම්මතො මුසාවාදොයෙවෙත්ථ වචීකම්මං, සෙසං චතුබ්බිධම්පි කායකම්මමෙව. ඵලතො සබ්බෙපි අපායූපපත්තිඵලා චෙව සුගතියම්පි අප්පායුකතාදිනානාවිධඅනිට්ඨඵලා චාති එවමෙත්ථ සභාවාදිතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ད་ནི་དེ་དག་ལ་རང་བཞིན་དང་། དམིགས་པ་དང་། ཚོར་བ་དང་། རྩ་བ་དང་། ལས་དང་། འབྲས་བུ་སྟེ་རྣམ་པ་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་སེམས་པའི་རང་བཞིན་ཁོ་ནའོ།། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པ་ཡིན། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའམ་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའོ།། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ནི་རེག་བྱའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པ་ཡིན་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའོ་ཞེས་ཟེར། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའམ་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའོ།། ཆང་འཐུང་བ་ནི་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པའོ།། ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ནི་ཚོར་བ་གསུམ་ག་དང་བཅས་པ་ཡིན། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ནི་བདེ་བ་དང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚོར་བ་གཉིས་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། ཆང་འཐུང་བའང་དེ་བཞིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་མཐར་སྐྱེལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་ནི་གཉིས་ཀ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་མ་ཡིན་ནོ།། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ཚོར་བ་གསུམ་ག་དང་བཅས་པའོ།། རྩ་བའི་སྒོ་ནས་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ནི་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་རྩ་བ་གཉིས་པ་ཡིན། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་དང་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་ཆགས་པ་དང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་སོ།། ལོག་པར་གཡེམ་པ་དང་ཆང་འཐུང་བ་ནི་ཆགས་པ་དང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་རྩ་བ་གཉིས་པའོ།། ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། འདིར་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ཁོ་ན་ངག་གི་ལས་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་བཞི་པོ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཁོ་ནའོ།། འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་ནི། ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་ལ། བདེ་འགྲོར་སྐྱེས་ནའང་ཚེ་ཐུང་བ་ལ་སོགས་པའི་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་སྣ་ཚོགས་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་འདིར་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ།། අප්පටිවිරතාති සමාදානවිරතියා සම්පත්තවිරතියා ච අභාවෙන න පටිවිරතා. දුස්සීලාති තතො එව පඤ්චසීලමත්තස්සාපි අභාවෙන නිස්සීලා. පාපධම්මාති ලාමකධම්මා, හීනාචාරා. පාණාතිපාතා පටිවිරතොති [Pg.223] සික්ඛාපදසමාදානෙන පාණාතිපාතතො විරතො, ආරකා ඨිතො. එස නයො සෙසෙසුපි. “ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྤོང་བ་དང་། ཕྲད་པའི་སྤོང་བ་གཉིས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཕྱིར་མ་ལྡོག་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཕྱིར་ན་བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ་ཙམ་ཡང་མེད་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པའོ།། “སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ངན་པ་དང་སྤྱོད་པ་དམན་པ་ཅན་ནོ།། “སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླངས་པས་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ལོག་ཅིང་རྒྱང་རིང་དུ་གནས་པའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ།། ඉධාපි පාණාතිපාතාවෙරමණිආදීනං සභාවතො ආරම්මණතො, වෙදනතො, මූලතො, කම්මතො, සමාදානතො, භෙදතො, ඵලතො ච විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. තත්ථ සභාවතො පඤ්චපි චෙතනායොපි හොන්ති විරතියොපි, විරතිවසෙන පන දෙසනා ආගතා. යා පාණාතිපාතා විරමන්තස්ස ‘‘යා තස්මිං සමයෙ පාණාතිපාතා ආරති විරතී’’ති එවං වුත්තා කුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරති. සා පභෙදතො තිවිධා – සම්පත්තවිරති, සමාදානවිරති, සමුච්ඡෙදවිරතීති. තත්ථ අසමාදින්නසික්ඛාපදානං අත්තනො ජාතිවයබාහුසච්චාදීනි පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘අයුත්තමෙතං අම්හාකං කාතු’’න්ති සම්පත්තවත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සම්පත්තවිරති නාම. සමාදින්නසික්ඛාපදානං සික්ඛාපදසමාදානෙ තදුත්තරි ච අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සමාදානවිරති නාම. අරියමග්ගසම්පයුත්තා පන විරති සමුච්ඡෙදවිරති නාම, යස්සා උප්පත්තිතො පට්ඨාය අරියපුග්ගලානං ‘‘පාණං ඝාතෙස්සාමා’’ති චිත්තම්පි න උප්පජ්ජති. තාසු සමාදානවිරති ඉධාධිප්පෙතා. འདིར་ཡང་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་། དམིགས་པ་དང་། ཚོར་བ་དང་། རྩ་བ་དང་། ལས་དང་། ཡང་དག་པར་བླང་བ་དང་། ཉམས་པ་དང་། འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དཔྱད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི། ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་སེམས་པའང་ཡིན་ལ་སྤོང་བའང་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་སྤོང་བའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་བྱུང་ངོ།། སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ལྡོག་པ་ལ། “སྐབས་དེར་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ངེས་པར་ལྡོག་པ་དང་སྤོང་བ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྤོང་བ་དེ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་དབྱེ་ན་གསུམ་སྟེ། ཕྲད་པའི་སྤོང་བ་དང་། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྤོང་བ་དང་། ཀུན་གཏན་དུ་བཅད་པའི་སྤོང་བའོ།། དེ་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་མ་བླངས་པ་རྣམས་ཀྱིས། རང་གི་རིགས་དང་། ལོ་ཚོད། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་ནས། “འདི་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་ནི་བདག་ཅག་ལ་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་ཕྲད་པའི་དངོས་པོ་ལས་མི་འདའ་བར་སྐྱེ་བའི་སྤོང་བ་ནི་ཕྲད་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ།། བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་རྣམས་ཀྱིས། བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་དེ་ལས་ལྷག་པར་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་བཏང་སྟེ་དངོས་པོ་ལས་མི་འདའ་བར་སྐྱེ་བའི་སྤོང་བ་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ།། འཕགས་པའི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྤོང་བ་ནི་ཀུན་གཏན་དུ་བཅད་པའི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་འཕགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ལ་“སྲོག་གཅོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་སེམས་ཀྱང་མི་སྐྱེའོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྤོང་བ་ཉིད་དགོངས་པའོ།། ආරම්මණතො පාණාතිපාතාදීනං ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බතොයෙව හි විරති නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණායෙව එතෙ කුසලධම්මා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්ති. වෙදනතො සබ්බාපි සුඛවෙදනාව. དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དེ་དག་གི་དམིགས་པ་ཡིན་ནོ།། འདའ་བར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྲོག་གི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་གིས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་རྣམས་སྤོང་ངོ།། ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་ནི། ཐམས་ཅད་ཀྱང་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཁོ་ནའོ།། මූලතො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලා හොන්ති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසවසෙන ද්විමූලා. කම්මතො මුසාවාදා වෙරමණි වචීකම්මං, සෙසා කායකම්මං. සමාදානතො අඤ්ඤස්ස ගරුට්ඨානියස්ස සන්තිකෙ තං අලභන්තෙන සයමෙව වා පඤ්ච සීලානි එකජ්ඣං පාටියෙක්කං වා සමාදියන්තෙන සමාදින්නානි හොන්ති. භෙදතො ගහට්ඨානං යං යං වීතික්කන්තං, තං තදෙව භිජ්ජති, ඉතරං න භිජ්ජති. කස්මා? ගහට්ඨා හි අනිබද්ධසීලා හොන්ති, යං යං සක්කොන්ති, තං තදෙව රක්ඛන්ති. පබ්බජිතානං පන එකස්මිං වීතික්කන්තෙ සබ්බානි භිජ්ජන්තීති. རྩ་བའི་སྒོ་ནས་ནི། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ལ་ནི་མ་ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པ། གཏི་མུག་མེད་པ་སྟེ་རྩ་བ་གསུམ་ཡོད་ལ། ཡེ་ཤེས་དང་མི་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ལ་ནི་མ་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་སྟེ་རྩ་བ་གཉིས་སོ།། ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་ནི་ངག་གི་ལས་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ།། ཡང་དག་པར་བླང་བའི་སྒོ་ནས་ནི། བླ་མར་གྱུར་པའི་གཞན་གྱི་དྲུང་དུའམ། དེ་མ་རྙེད་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ་པོ་ལྷན་ཅིག་གམ། ཡང་ན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་བླངས་པས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཉམས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གང་དང་གང་ལས་འདས་པ་དེ་ཉིད་ཉམས་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་རྣམས་མི་ཉམས་སོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གཏན་དུ་མ་བཅིངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། གང་དང་གང་ནུས་པ་དེ་ཉིད་སྲུང་བའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ནི་གཅིག་ལས་འདས་ན་ཐམས་ཅད་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། ඵලතොති [Pg.224] පාණාතිපාතා වෙරමණියා චෙත්ථ අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නතා, ආරොහපරිණාහසම්පත්ති, ජවනසම්පත්ති, සුප්පතිට්ඨිතපාදතා, චාරුතා, මුදුතා, සුචිතා, සූරතා, මහබ්බලතා, විස්සට්ඨවචනතා, සත්තානං පියමනාපතා, අභිජ්ජපරිසතා, අච්ඡම්භිතා, දුප්පධංසියතා, පරූපක්කමෙන අමරණතා, මහාපරිවාරතා, සුවණ්ණතා, සුසණ්ඨානතා, අප්පාබාධතා, අසොකතා, පියමනාපෙහි අවිප්පයොගො, දීඝායුකතාති එවමාදීනි ඵලානි. འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་ནི། འདིར་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་འབྲས་བུ་ནི། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། བོང་ཚོད་དང་ཞེང་ཚད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། མགྱོགས་པའི་རྩལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། རྐང་པ་ལེགས་པར་གནས་པ། མཛེས་པ། མཉེན་པ། གཙང་བ། དཔའ་བ། སྟོབས་ཆེ་བ། ཚིག་གསལ་བ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བ། འཁོར་མི་ཕྱེད་པ། མི་སྐྲག་པ། གཞན་གྱིས་གནོད་པར་མི་ནུས་པ། གཞན་གྱི་རྩོལ་བས་མི་འཆི་བ། འཁོར་མང་བ། ཤ་མདོག་བཟང་བ། ལུས་ཀྱི་དབྱིབས་ལེགས་པ། ནད་མེད་པ། མྱ་ངན་མེད་པ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བ་རྣམས་དང་མི་འབྲལ་བ། ཚེ་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས་སོ།། අදින්නාදානා වෙරමණියා මහාධනධඤ්ඤතා, අනන්තභොගතා, ථිරභොගතා, ඉච්ඡිතානං භොගානං ඛිප්පං පටිලාභො, රාජාදීහි අසාධාරණභොගතා, උළාරභොගතා, තත්ථ තත්ථ ජෙට්ඨකභාවො, නත්ථිභාවස්ස අජානනතා, සුඛවිහාරිතාති එවමාදීනි. མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་འབྲས་བུ་ནི། ནོར་དང་འབྲུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། ལོངས་སྤྱོད་མཐའ་ཡས་པ། ལོངས་སྤྱོད་བརྟན་པ། འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་མྱུར་དུ་ཐོབ་པ། རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཅན་ཉིད། ལོངས་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། གནས་དེ་དང་དེར་གཙོ་བོར་གྱུར་པ། མེད་པ་ཉིད་མི་ཤེས་པ། བདེ་བར་གནས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණියා විගතපච්චත්ථිකතා, සබ්බසත්තානං පියමනාපතා, අන්නපානවත්ථච්ඡාදනාදීනං ලාභිතා, සුඛසුපනතා, සුඛපටිබුජ්ඣනතා, අපායභයවිමොක්ඛො, ඉත්ථිභාවනපුංසකභාවානං අභබ්බතා, අක්කොධනතා, සච්චකාරිතා, අමඞ්කුතා, ආරාධනසුඛතා, පරිපුණ්ණින්ද්‍රියතා, පරිපුණ්ණලක්ඛණතා, නිරාසඞ්කතා, අප්පොස්සුක්කතා, සුඛවිහාරිතා, අකුතොභයතා, පියවිප්පයොගාභාවොති එවමාදීනි. යස්මා පන මිච්ඡාචාරාවෙරමණියා ඵලානිපි එත්ථෙව අන්තොගධානි, තස්මා (අබ්‍රහ්මචරියා වෙරමණියා). མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་འབྲས་བུ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་དང་བྲལ་བ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བ། བཟའ་བཏུང་དང་གོས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ། བདེ་བར་ཉལ་བ། བདེ་བར་སད་པ། ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་ལས་ཐར་བ། བུད་མེད་དང་མ་ནིང་གི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བ། ཁྲོ་བ་མེད་པ། བདེན་པར་བྱེད་པ། མི་ཞུམ་པ། མགུ་བར་བྱ་སླ་བ། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། མཚན་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། དོགས་པ་མེད་པ། བྱ་བ་ཉུང་བ། བདེ་བར་གནས་པ། གང་ལས་ཀྱང་མི་འཇིགས་པ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འབྲལ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་འདུས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་ (མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་) ཞེས་གསུངས་སོ།། මුසාවාදා වෙරමණියා විප්පසන්නින්ද්‍රියතා, විස්සට්ඨමධුරභාණිතා, සමසිතසුද්ධදන්තතා, නාතිථූලතා, නාතිකිසතා, නාතිරස්සතා, නාතිදීඝතා, සුඛසම්ඵස්සතා, උප්පලගන්ධමුඛතා, සුස්සූසකපරිසතා, ආදෙය්‍යවචනතා, කමලදලසදිසමුදුලොහිතතනුජිව්හතා, අලීනතා, අනුද්ධතතාති එවමාදීනි. རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་འབྲས་བུ་ནི། དབང་པོ་རྣམ་པར་དྭངས་པ། ཚིག་གསལ་ཞིང་སྙན་པར་སྨྲ་བ། སོ་མཉམ་ཞིང་དཀར་ལ་གཙང་བ། ཤིན་ཏུ་སྦོམ་པ་མ་ཡིན་པ། ཤིན་ཏུ་རིད་པ་མ་ཡིན་པ། ཤིན་ཏུ་ཐུང་བ་མ་ཡིན་པ། ཤིན་ཏུ་རིང་བ་མ་ཡིན་པ། རེག་ན་བདེ་བ། ཁ་ནས་ཨུཏྤལའི་དྲི་བྲོ་བ། ཉན་པར་འདོད་པའི་འཁོར་དང་ལྡན་པ། ཚིག་བཙན་པ། ལྕེ་པདྨའི་འདབ་མ་ལྟར་མཉེན་ཞིང་དམར་ལ་སྲབ་པ། ཞུམ་པ་མེད་པ། རྒོད་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའོ།། සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණියා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අප්පමාදතා, ඤාණවන්තතා, සදා උපට්ඨිතස්සතිතා, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු ඨානුප්පත්තිකපටිභානවන්තතා, අනලසතා, අජළතා, අනුම්මත්තතා, අච්ඡම්භිතා, අසාරම්භිතා, අනිස්සුකිතා, අමච්ඡරිතා, සච්චවාදිතා, අපිසුණඅඵරුසඅසම්ඵප්පලාපවාදිතා, කතඤ්ඤුතා, කතවෙදිතා, චාගවන්තතා, සීලවන්තතා, උජුකතා, අක්කොධනතා, හිරොත්තප්පසම්පන්නතා[Pg.225], උජුදිට්ඨිතා, මහන්තතා, පණ්ඩිතතා, අත්ථානත්ථකුසලතාති එවමාදීනි ඵලානි. එවමෙත්ථ පාණාතිපාතාවෙරමණිආදීනම්පි සභාවාදිතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. བཅོས་ཆང་དང་སྦྱར་ཆང་མྱོས་བྱེད་བག་མེད་པའི་གནས་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་འབྲས་བུ་ནི། འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་གྱི་བྱ་བའི་ལས་རྣམས་ལ་བག་ཡོད་པ། ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ། རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ། བྱ་བའི་ལས་རྣམས་བྱུང་བ་ན་གནས་སྐབས་སོ་སོར་སྤོབས་པ་དང་ལྡན་པ། ལེ་ལོ་མེད་པ། བླུན་པོ་མ་ཡིན་པ། སྨྱོ་བ་མེད་པ། མི་སྐྲག་པ། འགྲན་སེམས་མེད་པ། ཕྲག་དོག་མེད་པ། སེར་སྣ་མེད་པ། བདེན་པར་སྨྲ་བ། ཕྲ་མ་དང་། ཚིག་རྩུབ་པ་དང་། ཀྱལ་པ་མི་སྨྲ་བ། བྱས་པ་གཟོ་བ། བྱས་པ་གོ་བ། གཏོང་བ་དང་ལྡན་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། དྲང་པོ་ཉིད། ཁྲོ་བ་མེད་པ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པ། ལྟ་བ་དྲང་པོ། ཆེན་པོ་ཉིད། མཁས་པ་ཉིད། ཕན་པ་དང་གནོད་པ་ལ་མཁས་པ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས་སོ།། དེ་ལྟར་འདིར་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དཔྱད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། සීලවාති යථාවුත්තපඤ්චසීලවසෙන සීලවා. කල්‍යාණධම්මොති සුන්දරධම්මො, සරණගමනපරිදීපිතාය දිට්ඨිසම්පත්තියා සම්පන්නපඤ්ඤොති අත්ථො. යො පන පුත්තො මාතාපිතූසු අස්සද්ධෙසු දුස්සීලෙසු ච සයම්පි තාදිසො, සොපි අවජාතොයෙවාති වෙදිතබ්බො. අස්සද්ධියාදයො හි ඉධ අවජාතභාවස්ස ලක්ඛණං වුත්තා, තෙ ච තස්මිං සංවිජ්ජන්ති. මාතාපිතරො පන උපාදාය පුත්තස්ස අතිජාතාදිභාවො වුච්චතීති. “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་བསླབ་པ་ལྔའི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། །“དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་བཟང་པོའི་ཆོས་ཅན་ཏེ། སྐྱབས་འགྲོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་ཞིག་བུ་ནི་ཕ་མ་དད་པ་མེད་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་དག་ལ། རང་ཉིད་ཀྱང་དེ་འདྲ་བ་ཞིག་ཡིན་ན། དེ་ཡང་“སྐྱེ་བ་དམན་པའི་བུ་”ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདིར་དད་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་དམན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་མཚན་ཉིད་དུ་གསུངས་ཤིང་། དེ་དག་ནི་ཁོ་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཕ་མ་ལ་ལྟོས་ནས་བུའི་སྐྱེ་བ་ལྷག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གསུངས་སོ། ། යො හොති කුලගන්ධනොති කුලච්ඡෙදකො කුලවිනාසකො. ඡෙදනත්ථො හි ඉධ ගන්ධසද්දො, ‘‘උප්පලගන්ධපච්චත්ථිකා’’තිආදීසු (පාරා. 65) විය. කෙචි පන ‘‘කුලධංසනො’’ති පඨන්ති, සො එවත්ථො. “རིགས་ཀྱི་དྲི་མ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་གཅོད་པ་དང་རིགས་ཉམས་པར་བྱེད་པའོ། །འདིར་“དྲི་མ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཅོད་པའི་དོན་ཏེ། “ཨུཏྤལའི་དྲི་མའི་དགྲ་བོ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“རིགས་འཇིག་པ་”ཞེས་ཀློག་སྟེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ། ། එතෙ ඛො පුත්තා ලොකස්මින්ති එතෙ අතිජාතාදයො තයො පුත්තා එව ඉමස්මිං සත්තලොකෙ පුත්තා නාම, න ඉතො විනිමුත්තා අත්ථි. ඉමෙසු පන යෙ භවන්ති උපාසකා යෙ සරණගමනසම්පත්තියා උපාසකා භවන්ති කම්මස්සකතාඤාණෙන කම්මස්ස කොවිදා, තෙ ච පණ්ඩිතා පඤ්ඤවන්තො, පඤ්චසීලදසසීලෙන සම්පන්නා පරිපුණ්ණා. යාචකානං වචනං ජානන්ති, තෙසං මුඛාකාරදස්සනෙනෙව අධිප්පායපූරණතොති වදඤ්ඤූ, තෙසං වා ‘‘දෙහී’’ති වචනං සුත්වා ‘‘ඉමෙ පුබ්බෙ දානං අදත්වා එවංභූතා, මයා පන එවං න භවිතබ්බ’’න්ති තෙසං පරිච්චාගෙන තදත්ථං ජානන්තීති වදඤ්ඤූ, පණ්ඩිතානං වා කම්මස්සකතාදිදීපකං වචනං ජානන්තීති වදඤ්ඤූ. ‘‘පදඤ්ඤූ’’ති ච පඨන්ති, පදානියා පරිච්චාගසීලාති අත්ථො. තතො එව විගතමච්ඡෙරමලත්තා වීතමච්ඡරා. අබ්භඝනාති අබ්භසඞ්ඛාතා ඝනා, ඝනමෙඝපටලා වා මුත්තො චන්දොවිය, උපාසකාදිපරිසාසු ඛත්තියාදිපරිසාසු ච විරොචරෙ විරොචන්ති, සොභන්තීති අත්ථො. “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་བུ་འདི་དག་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་ལྷག་པ་ལ་སོགས་པའི་བུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཉིད་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་བུ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། འདི་ལས་གཞན་པ་མེད་དོ། །འདི་དག་གི་ནང་ནས་གང་དག་དགེ་བསྙེན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ནི། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དགེ་བསྙེན་དུ་གྱུར་ཅིང་། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལས་ལ་མཁས་པ་དང་། མཁས་ཤིང་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ། བསླབ་པ་ལྔ་དང་བསླབ་པ་བཅུ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །སློང་མོ་བའི་ཚིག་ཤེས་ཤིང་། དེ་དག་གི་གདོང་གི་རྣམ་འགྱུར་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་བསམ་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“གཏོང་ཕོད་ཅན་”ནམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་“བྱིནཅིག་”ཅེས་པའི་ཚིག་ཐོས་ནས། “འདི་དག་ནི་སྔོན་སྦྱིན་པ་མ་བཏང་བས་འདི་ལྟར་གྱུར་ཏོ། །བདག་གིས་ནི་དེ་ལྟར་བྱ་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་དེ་དག་ལ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་དེའི་དོན་ཤེས་པའི་ཕྱིར་“གཏོང་ཕོད་ཅན་”ནམ། ཡང་ན་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་ཤེས་པའི་ཕྱིར་“གཏོང་ཕོད་ཅན་”ནོ། །“ཚིག་ཤེས་པ་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། གཏོང་བའི་ཚུལ་ལ་གནས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེར་སྣའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བས་སེར་སྣ་མེད་པའོ། །“སྤྲིན་གྱི་ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་སྤྲིན་དུ་བགྲང་བའི་སྟུག་པོ་སྟེ། སྤྲིན་སྟུག་པོའི་ཚོགས་ལས་ཐར་བའི་ཟླ་བ་བཞིན། དགེ་བསྙེན་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་དང་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་“མཛེས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པར་འགྱུར་ཞིང་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 6. අවුට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ༦. ཆར་མི་འབབ་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 75. ඡට්ඨෙ [Pg.226] අවුට්ඨිකසමොති අවුට්ඨිකමෙඝසමො. එකච්චො හි මෙඝො සතපටලසහස්සපටලො හුත්වා උට්ඨහිත්වා ථනන්තො ගජ්ජන්තො විජ්ජොතන්තො එකං උදකබින්දුම්පි අපාතෙත්වා විගච්ඡති, තථූපමො එකච්චො පුග්ගලොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවුට්ඨිකසමො’’ති. පදෙසවස්සීති එකදෙසවස්සිමෙඝසමො. පදෙසවස්සී වියාති හි පදෙසවස්සී. එකච්චො එකස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතෙසු මනුස්සෙසු යථා එකච්චෙ තෙමෙන්ති, එකච්චෙ න තෙමෙන්ති, එවං මන්දං වස්සති, තථූපමං එකච්චං පුග්ගලං දස්සෙති ‘‘පදෙසවස්සී’’ති. සබ්බත්ථාභිවස්සීති සබ්බස්මිං පථවීපබ්බතසමුද්දාදිකෙ ජගතිප්පදෙසෙ අභිවස්සිමෙඝසමො. එකච්චො හි සකලචක්කවාළගබ්භං පත්ථරිත්වා සබ්බත්ථකමෙව අභිවස්සති, තං චාතුද්දීපිකමහාමෙඝං එකච්චස්ස පුග්ගලස්ස උපමං කත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාභිවස්සී’’ති. ༧༥. མདོ་དྲུག་པ་ལ། “ཆར་མི་འབབ་པ་དང་མཚུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆར་མི་འབབ་པའི་སྤྲིན་དང་མཚུངས་པའོ། །གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་སྤྲིན་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ལངས་ཏེ། འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་གློག་འཁྱུག་ཀྱང་ཆུའི་ཐིགས་པ་གཅིག་ཀྱང་མ་བབས་པར་ཡལ་བར་འགྱུར་བ་བཞིན། དེ་དང་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ཡོད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཆར་མི་འབབ་པ་དང་མཚུངས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འབབ་པའི་སྤྲིན་དང་མཚུངས་པའོ། །ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འབབ་པ་བཞིན་ནོ། །གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་གནས་གཅིག་ཉིད་དུ་ཡོད་པའི་མི་རྣམས་ལས། ལ་ལ་ནི་བརླན་པར་བྱེད། ལ་ལ་ནི་མི་བརླན་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཆར་ཆུང་ངུ་འབབ་པ་བཞིན། དེ་དང་མཚུངས་པའི་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འབབ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་དང་རི་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་དུ་འབབ་པའི་སྤྲིན་དང་མཚུངས་པའོ། །གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་ཐམས་ཅད་དུ་ཆར་འབེབས་པ་ལྟར། གླིང་བཞིའི་ཆར་ཆེན་པོ་དེ་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་གི་དཔེར་བྱས་ནས་“ཐམས་ཅད་དུ་འབབ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། සබ්බෙසානන්ති සබ්බෙසං, අයමෙව වා පාඨො. න දාතා හොතීති අදානසීලො හොති, ථද්ධමච්ඡරිතාය න කස්සචි කිඤ්චි දෙතීති අත්ථො. ඉදානි දානස්ස ඛෙත්තං දෙය්‍යධම්මඤ්ච විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමිතපාපසමණා චෙව පබ්බජ්ජමත්තසමණා ච බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණා චෙව ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණා ච ඉධ ‘‘සමණබ්‍රාහ්මණා’’ති අධිප්පෙතා. කපණා නාම දුග්ගතා දලිද්දමනුස්සා. අද්ධිකා නාම පථාවිනො පරිබ්බයවිහීනා. වනිබ්බකා නාම යෙ ‘‘ඉට්ඨං දෙථ කන්තං මනාපං කාලෙන අනවජ්ජං උදග්ගචිත්තා පසන්නචිත්තා, එවං දෙන්තා ගච්ඡථ සුගතිං, ගච්ඡථ බ්‍රහ්මලොක’’න්තිආදිනා නයෙන දානෙ නියොජෙන්තා දානස්ස වණ්ණං ථොමෙන්තා විචරන්ති. යාචකා නාම යෙ කෙවලං ‘‘මුට්ඨිමත්තං දෙථ, පසතමත්තං දෙථ, සරාවමත්තං දෙථා’’ති අප්පකම්පි යාචමානා විචරන්ති. තත්ථ සමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණෙන ගුණඛෙත්තං උපකාරිඛෙත්තඤ්ච දස්සෙති, කපණාදිග්ගහණෙන කරුණාඛෙත්තං. අන්නන්ති යංකිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයං. පානන්ති අම්බපානාදිපානකං. වත්ථන්ති නිවාසනපාරුපනාදිඅච්ඡාදනං. යානන්ති රථවය්හාදි අන්තමසො උපාහනං උපාදාය ගමනසාධනං. මාලාති ගන්ථිතාගන්ථිතභෙදං සබ්බං පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යංකිඤ්චි ගන්ධජාතං පිසිතං අපිසිතං ගන්ධූපකරණඤ්ච. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. සෙය්‍යාති මඤ්චපීඨාදි චෙව පාවාරකොජවාදි ච සයිතබ්බවත්ථු. සෙය්‍යග්ගහණෙන චෙත්ථ ආසනම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ආවසථන්ති වාතාතපාදිපරිස්සයවිනොදනං පතිස්සයං. පදීපෙය්‍යන්ති දීපකපල්ලිකාදිපදීපූපකරණං. “ཐམས་ཅད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ཏེ། འདི་ཉིད་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །“སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་སྟེ། སེར་སྣ་དྲག་པོའི་དབང་གིས་སུ་ལའང་ཅིའང་མི་སྦྱིན་པའི་དོན་ཏོ། །དེང་སྐབས་སྦྱིན་པའི་ཞིང་དང་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སྡིག་པ་ཞི་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དག་དང་། སྡིག་པ་བསལ་བའི་བྲམ་ཟེ་དང་སྐྱེ་བ་ཙམ་གྱི་བྲམ་ཟེ་དག་ནི་འདིར་“དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་འདོད་དོ། །“ཉམ་ཐག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་མེད་པའི་མི་དབུལ་པོ་རྣམས་སོ། །“ལམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་དུ་ཞུགས་ཤིང་རྒྱགས་ཕྱེ་མེད་པ་རྣམས་སོ། །“སློང་མོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་“ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། སྡུག་པ་དང་། ཡིད་ལ་འབབ་པ་དང་། དུས་སུ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། དགའ་བའི་སེམས་དང་། དང་བའི་སེམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་གྱིས་ཤིག དེ་ལྟར་སྦྱིན་པ་བཏང་ནས་བདེ་འགྲོར་གཤེགས་ཤིག ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཤེགས་ཤིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱིན་པ་ལ་སྐུལ་ཞིང་། སྦྱིན་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་སོ། །“སློང་མོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་ཁོ་ནར་“སྤར་མོ་གང་བྱིནཅིག ཕོར་པ་གང་བྱིནཅིག གཞོང་པ་གང་བྱིནཅིག་”ཅེས་ཉུང་ངུ་ཙམ་ཡང་སློང་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་སོ། །དེ་ལ་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་སྨོས་པས་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཞིང་དང་ཕན་འདོགས་པའི་ཞིང་བསྟན་ལ། ཉམ་ཐག་པ་ལ་སོགས་པ་སྨོས་པས་ནི་སྙིང་རྗེའི་ཞིང་བསྟན་ཏོ། །“བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བར་བྱ་བ་དང་བཅའ་བར་བྱ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཨམ་རའི་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པའི་བཏུང་བའོ། །“གོས་”ཞེས་པ་ནི་གྱོན་པ་དང་བགོ་བ་ལ་སོགས་པའི་གོས་སོ། །“བཞོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟ་དང་ཁྱོགས་ལ་སོགས་པ་ནས་མཐར་ལྷམ་ཡན་ཆད་ཀྱི་འགྲོ་བའི་མཐུན་རྐྱེན་ནོ། །“མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བརྒྱུས་པ་དང་མ་བརྒྱུས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་མེ་ཏོག་ཐམས་ཅད་དོ། །“དྲི་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་བཟང་གི་རིགས་བཏགས་པ་དང་མ་བཏགས་པ་དང་དྲིའི་ཡོ་བྱད་གང་ཡང་རུང་བའོ། །“བྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་བྱུག་པར་བྱ་བའོ། །“ཉལ་ས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲི་དང་སྟན་ལ་སོགས་པ་དང་། བླ་གོས་དང་ས་གདན་ལ་སོགས་པའི་ཉལ་བའི་དངོས་པོའོ། །འདིར་ཉལ་ས་སྨོས་པས་ནི་གདན་ཡང་བསྡུས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“གནས་ཁང་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་སེལ་བའི་སྐྱབས་གནས་སོ། །“སྒྲོན་མེའི་ཡོ་བྱད་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲོན་སྣོད་ལ་སོགས་པའི་སྒྲོན་མེའི་མཐུན་རྐྱེན་ནོ། ། එවං [Pg.227] ඛො, භික්ඛවෙති විජ්ජමානෙපි දෙය්‍යධම්මෙ පටිග්ගාහකානං එවං දාතබ්බවත්ථුං සබ්බෙන සබ්බං අදෙන්තො පුග්ගලො අවස්සිකමෙඝසදිසො හොති. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, යථා සො මෙඝො සතපටලසහස්සපටලො හුත්වා උට්ඨහිත්වා න කිඤ්චි වස්සි විගච්ඡති, එවමෙව යො උළාරං විපුලඤ්ච භොගං සංහරිත්වා ගෙහං ආවසන්තො කස්සචි කටච්ඡුමත්තං භික්ඛං වා උළුඞ්කමත්තං යාගුං වා අදත්වා විගච්ඡති, විවසො මච්චුවසං ගච්ඡති, සො අවුට්ඨිකසමො නාම හොතීති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි නිගමනං වෙදිතබ්බං. ඉමෙසු ච තීසු පුග්ගලෙසු පඨමො එකංසෙනෙව ගරහිතබ්බො, දුතියො පසංසනීයො, තතියො, පසංසනීයතරො. පඨමො වා එකන්තෙනෙව සබ්බනිහීනො, දුතියො මජ්ඣිමො, තතියො උත්තමොති වෙදිතබ්බො. “དགེ་སློང་དག་ དེ་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོད་བཞིན་དུ་ལེན་པ་པོ་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གཏན་ནས་མི་སྦྱིན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཆར་མི་འབབ་པའི་སྤྲིན་དང་འདྲ་བའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་སྤྲིན་དེ་ནི་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་སྟོང་ཕྲག་དུ་མ་ལངས་ཏེ་ཆར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བབས་པར་ཡལ་བར་འགྱུར་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཞིག་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་བསགས་ནས་ཁྱིམ་ན་གནས་ཀྱང་། སུ་ལའང་ཐུར་མ་གང་གི་ཟས་སམ། སྐྱོགས་གང་གི་སྐྱོ་མ་ཙམ་ཡང་མ་བྱིན་པར་འཆི་བའི་དབང་དུ་འགྲོ་ཞིང་འཆི་བར་འགྱུར་ན། དེ་ནི་ཆར་མི་འབབ་པ་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་མཇུག་བསྡུ་བའང་རིག་པར་བྱའོ། །གང་ཟག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་དང་པོ་ནི་གཅིག་ཏུ་སྨད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། གཉིས་པ་ནི་བསྔགས་པར་བྱ་བ་ཡིན། གསུམ་པ་ནི་ཆེས་ཆེར་བསྔགས་པར་བྱ་བའོ། །ཡང་ན་དང་པོ་ནི་གཅིག་ཏུ་ཐམས་ཅད་ལས་དམན་པ་དང་། གཉིས་པ་ནི་འབྲིང་དང་། གསུམ་པ་ནི་མཆོག་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු සමණෙති උපයොගවසෙන බහුවචනං තථා සෙසෙසුපි. ලද්ධානාති ලභිත්වා, සමණෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ පවාරෙත්වා පුට්ඨො න සංවිභජති. අන්නං පානඤ්ච භොජනන්ති අන්නං වා පානං වා අඤ්ඤං වා භුඤ්ජිතබ්බයුත්තකං භොජනං, තං න සංවිභජති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යො අත්ථිකභාවෙන උපගතෙ සම්පටිග්ගාහකෙ ලභිත්වා අන්නාදිනා සංවිභාගමත්තම්පි න කරොති, කිං සො අඤ්ඤං දානං දස්සති, තං එවරූපං ථද්ධමච්ඡරියං පුරිසාධමං නිහීනපුග්ගලං පණ්ඩිතා අවුට්ඨිකසමොති ආහු කථයන්තීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “དགེ་སྦྱོང་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲའི་དབང་གིས་མང་ཚིག་སྟེ། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །“ཐོབ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རྙེད་ནས་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་སྦྱིན་པའི་གནས་རྣམས་ལ་གདན་དྲངས་ཏེ་དྲིས་ཀྱང་མི་བགོ་བའོ། །“བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་དང་བཅའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བ་འམ། བཏུང་བ་འམ། གཞན་ཡང་བཟའ་བར་འོས་པའི་བཅའ་བ་སྟེ། དེ་དག་མི་བགོ་བའོ། །འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་དགོས་པ་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་ལྷགས་པའི་ལེན་པ་པོ་རྣམས་ཐོབ་ནས། བཟའ་བ་ལ་སོགས་པས་བགོ་བཤའ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་ན། དེས་གཞན་སྦྱིན་པ་ཅི་ཞིག་གཏོང་བར་འགྱུར། དེ་ལྟ་བུའི་སེར་སྣ་དྲག་པོ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཐ་ཤལ་གང་ཟག་དམན་པ་དེ་ལ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་“ཆར་མི་འབབ་པ་དང་མཚུངས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། එකච්චානං න දදාතීති විජ්ජමානෙපි මහති දාතබ්බධම්මෙ එකෙසං සත්තානං තෙසු කොධවසෙන වා, දෙය්‍යධම්මෙ ලොභවසෙන වා න දදාති. එකච්චානං පවෙච්ඡතීති එකෙසංයෙව පන දදාති. මෙධාවිනොති පඤ්ඤවන්තො පණ්ඩිතා ජනා. “ལ་ལ་ལ་མི་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཆེན་པོ་ཡོད་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་ཁ་ཅིག་ལ་དེ་དག་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་སམ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་མི་སྦྱིན་པའོ། །“ལ་ལ་ལ་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་ཁོ་ན་ལ་སྦྱིན་པའོ། །“བློ་ལྡན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་མཁས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སོ། ། සුභික්ඛවාචොති යො උපගතානං යාචකානං ‘‘අන්නං දෙථ, පානං දෙථා’’තිආදිනා තං තං දාපෙති, සො සුලභභික්ඛතාය සුභික්ඛා වාචා එතස්සාති සුභික්ඛවාචො. ‘‘සුභික්ඛවස්සී’’තිපි පඨන්ති. යථා ලොකො සුභික්ඛො හොති, එවං සබ්බත්ථාභිවස්සිතමහාමෙඝො සුභික්ඛවස්සී නාම හොති. එවමයම්පි මහාදානෙහි සබ්බත්ථාභිවස්සී සුභික්ඛවස්සීති. ආමොදමානො පකිරෙතීති තුට්ඨහට්ඨමානසො සහත්ථෙන දානං දෙන්තො පටිග්ගාහකඛෙත්තෙ දෙය්‍යධම්මං පකිරෙන්තො විය හොති, වාචායපි ‘‘දෙථ දෙථා’’ති භාසති. “བཟའ་བཅའ་སླ་བའི་ཚིག་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་“བཟའ་བ་བྱིནཅིག བཏུང་བ་བྱིནཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་དང་དེ་སྦྱིན་དུ་འཇུག་པ་སྟེ། དེ་ནི་བསོད་སྙོམས་རྙེད་སླ་བའི་ཕྱིར་བཟའ་བཅའ་སླ་བའི་ཚིག་ཅན་ནོ། །“བཟའ་བཅའ་སླ་བའི་ཆར་འབེབས་པ་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ །ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ན་ལོ་ལེགས་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་དུ་འབབ་པའི་སྤྲིན་ཆེན་པོ་ནི་བཟའ་བཅའ་སླ་བའི་ཆར་འབེབས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདི་ཡང་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོས་ཐམས་ཅད་དུ་འབབ་པས་བཟའ་བཅའ་སླ་བའི་ཆར་འབེབས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“དགའ་བཞིན་དུ་གཏོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་ཞིང་མགུ་བའི་ཡིད་ཀྱིས་རང་གི་ལག་པས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བཞིན་དུ། ལེན་པ་པོའི་ཞིང་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གཏོར་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ལ། ངག་ནས་ཀྱང་“བྱིནཅིག་བྱིནཅིག་”ཅེས་སྨྲའོ། ། ඉදානි [Pg.228] නං සුභික්ඛවස්සිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘යථාපි මෙඝො’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා මහාමෙඝො පඨමං මන්දනිග්ඝොසෙන ථනයිත්වා පුන සකලනදීකන්දරානි එකනින්නාදං කරොන්තො ගජ්ජයිත්වා පවස්සති, සබ්බත්ථකමෙව වාරිනා උදකෙන ථලං නින්නඤ්ච අභිසන්දන්තො පූරෙති එකොඝං කරොති, එවමෙව ඉධ ඉමස්මිං සත්තලොකෙ එකච්චො උළාරපුග්ගලො සබ්බසමතාය සො මහාමෙඝො විය වස්සිතබ්බත්තා තාදිසො යථා ධනං උට්ඨානාධිගතං අත්තනො උට්ඨානවීරියාභිනිබ්බත්තං හොති, එවං අනලසො හුත්වා තඤ්ච ධම්මෙන ඤායෙන සංහරිත්වා තන්නිබ්බත්තෙන අන්නෙන පානෙන අඤ්ඤෙන ච දෙය්‍යධම්මෙන පත්තෙ සම්පත්තෙ වනිබ්බකෙ සම්මා සම්මදෙව දෙසකාලානුරූපඤ්චෙව ඉච්ඡානුරූපඤ්ච තප්පෙති සම්පවාරෙතීති. ད་ནི་དེའི་བཟའ་བཅའ་སླ་བའི་ཆར་འབེབས་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་སྤྲིན་ཆེན་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་སྤྲིན་ཆེན་པོ་ནི་ཐོག་མར་སྒྲ་ཆུང་ངུས་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་། དེ་ནས་ཆུ་ཀླུང་དང་གྲོག་རོང་ཐམས་ཅད་སྒྲ་གཅིག་ཏུ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་འབྲུག་སྒྲ་དང་བཅས་ཏེ་འབབ་ལ། ཐམས་ཅད་དུ་ཆུས་ས་མཐོ་ས་དམའ་ཐམས་ཅད་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གང་བར་བྱེད་ཅིང་ཆུ་བོ་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་གང་ཟག་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཁ་ཅིག་ནི་ཐམས་ཅད་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲིན་ཆེན་པོ་དེ་བཞིན་དུ་ཆར་འབེབས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་དེ་དང་འདྲ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ནོར་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཐོབ་པ་སྟེ་རང་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ལེ་ལོ་མེད་པར་བྱས་ཏེ་དེ་ཉིད་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་བསགས་ཤིང་། དེ་ལས་བྱུང་བའི་བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་དང་གཞན་ཡང་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱིས་ལྷགས་ཤིང་འབྱོར་བའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཡུལ་དང་དུས་དང་མཐུན་པ་དང་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཚིམ་པར་བྱེད་ཅིང་ཡོངས་སུ་ཚིམ་པར་བྱེད་དོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 7. සුඛපත්ථනාසුත්තවණ්ණනා ༧. བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 76. සත්තමෙ සුඛානීති සුඛනිමිත්තානි. පත්ථයමානොති ඉච්ඡමානො ආකඞ්ඛමානො. සීලන්ති ගහට්ඨසීලං පබ්බජිතසීලඤ්ච. ගහට්ඨො චෙ ගහට්ඨසීලං, පබ්බජිතො චෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලන්ති අධිප්පායො. රක්ඛෙය්‍යාති සමාදියිත්වා අවීතික්කමන්තො සම්මදෙව ගොපෙය්‍ය. පසංසා මෙ ආගච්ඡතූති ‘‘මම කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො ආගච්ඡතූ’’ති ඉච්ඡන්තො පණ්ඩිතො සප්පඤ්ඤො සීලං රක්ඛෙය්‍ය. සීලවතො හි ගහට්ඨස්ස තාව ‘‘අසුකො අසුකකුලස්ස පුත්තො සීලවා කල්‍යාණධම්මො සද්ධො පසන්නො දායකො කාරකො’’තිආදිනා පරිසමජ්ඣෙ කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, පබ්බජිතස්ස ‘‘අසුකො නාම භික්ඛු සීලවා වත්තසම්පන්නො සොරතො සුඛසංවාසො සගාරවො සප්පතිස්සො’’තිආදිනා…පෙ… අබ්භුග්ගච්ඡතීති. වුත්තඤ්හෙතං – ༧༦. མདོ་བདུན་པ་ལ། “བདེ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་རྣམས་སོ། །“དོན་དུ་གཉེར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཅིང་རེ་བའོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཁྱིམ་པ་ཡིན་ན་ཁྱིམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ན་རྣམ་པར་དག་པ་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“བསྲུང་བར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་མི་འདའ་བར་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བསྲུང་བར་བྱའོ། །“བདག་ལ་བསྔགས་པ་འོང་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི། “བདག་གི་སྙན་པའི་གྲགས་པ་བཟང་པོ་འོང་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་འདོད་པའི་མཁས་པ་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བར་བྱའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་པ་ལ་ནི་ཐོག་མར། “ཆེ་གེ་མོ་ནི་རིགས་ཆེ་གེ་མོའི་བུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། དགེ་བའི་ཆོས་ཅན། དད་པ་དང་ལྡན་པ། དང་བ། སྦྱིན་བདག བྱེད་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་སྙན་པའི་གྲགས་པ་བཟང་པོ་ཀུན་ཏུ་འཕེལ་ལོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ནི། “དགེ་སློང་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ཆོ་ག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། དེས་པ། བདེ་བར་གནས་པ། ཞེ་ས་དང་བཅས་པ། གུས་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་…བྱེ་བྲག་…ཀུན་ཏུ་འཕེལ་ལོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (අ. නි. 5.213; උදා. 76; මහාව. 285). “ཁྱིམ་བདག་དག གཞན་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ནི་སྙན་པའི་གྲགས་པ་བཟང་པོ་ཀུན་ཏུ་འཕེལ་ལོ། །” තථා [Pg.229] – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු – ‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං මනාපො, ගරු ච භාවනීයො චා’ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදි (ම. නි. 1.65). “དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་དགེ་སློང་གིས་‘བདག་ནི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། བཀུར་བར་འོས་པ་དང་། བསྒོམ་པར་འོས་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིག་’ཅེས་རེ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བྱའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། භොගා මෙ උප්පජ්ජන්තූති එත්ථ ගහට්ඨස්ස තාව සීලවතො කල්‍යාණධම්මස්ස යෙන යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති – යදි කසියා, යදි වණිජ්ජාය, යදි රාජපොරිසෙන, තං තං යථාකාලං යථාවිධිඤ්ච අතිවිය අප්පමත්තභාවතො අථස්ස අනුප්පන්නා චෙව භොගා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච භොගා ඵාතිං ගමිස්සන්ති. පබ්බජිතස්ස පන සීලාචාරසම්පන්නස්ස අප්පමාදවිහාරිස්ස සතො සීලසම්පන්නස්ස සීලසම්පදාය අප්පිච්ඡතාදිගුණෙසු ච පසන්නා මනුස්සා උළාරුළාරෙ පච්චයෙ අභිහරන්ති, එවමස්ස අනුප්පන්නා චෙව භොගා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච ථිරා හොන්ති. තථා හි වුත්තං – བདག་ལ་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པ་འདིར། ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཁྱིམ་པ་ཞིག་གིས། བཟོ་གནས་གང་དང་གང་གི་སྒོ་ནས་འཚོ་བ་འཚོལ་བ་སྟེ། ཞིང་ལས་སམ། ཚོང་ལས་སམ། རྒྱལ་པོའི་ཞབས་ཏོག་གང་ཡིན་ཀྱང་། དེ་དང་དེ་དུས་སུ་བབས་པ་དང་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་བག་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་བྱས་ན། དེའི་མ་སྐྱེས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིང་། སྐྱེས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱང་འཕེལ་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། བག་ཡོད་པར་གནས་པ། དྲན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ། མི་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་དད་ནས་ཉེར་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོ་རྣམས་འབུལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་དེའི་མ་སྐྱེས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱང་བརྟན་པོར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡතී’’ති (අ. නි. 5.213; උදා. 76; මහාව. 285). “ཁྱིམ་བདག་དག་གཞན་ཡང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། བག་ཡོད་པའི་རྒྱུ་ལས་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་དང་། තථා – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු – ‘ලාභී අස්ස චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’න්ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65) ච – “དགེ་སློང་དག་གལ་ཏེ་དགེ་སློང་ཞིག་གིས། ‘བདག་ནི་ཆོས་གོས་དང་། བསོད་སྙོམས་དང་། མལ་ཆ་དང་། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག་’ཅེས་འདོད་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པར་བྱའོ། །”ཞེས་པ་དང་། සෙසං වුත්තනයමෙව. ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ගාථාසු පත්ථයානොති පත්ථයන්තො. තයො සුඛෙති තීණි සුඛානි. විත්තලාභන්ති ධනලාභං, භොගුප්පත්තින්ති අත්ථො. විසෙසතො චෙත්ථ පසංසාය චෙතසිකසුඛං, භොගෙහි කායිකසුඛං, ඉතරෙන උපපත්තිසුඛං; තථා පඨමෙන දිට්ඨධම්මසුඛං, තතියෙන සම්පරායසුඛං, දුතියෙන උභයසුඛං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། ‘patthayāno’ ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའོ། །‘tayo sukhe’ ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་གསུམ་མོ། །‘vittalābhaṃ’ ཞེས་པ་ནི་ནོར་ཐོབ་པ་སྟེ། ལོངས་སྤྱོད་སྐྱེ་བའི་དོན་ཏོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་འདིར་བསྟོད་པ་ལས་ནི་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལས་ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་། ཅིག་ཤོས་ལས་ནི་སྐྱེ་བའི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་དང་པོས་ནི་ཚེ་འདིའི་བདེ་བ་དང་། གསུམ་པས་ནི་ཚེ་ཕྱི་མའི་བདེ་བ་དང་། གཉིས་པས་ནི་གཉིས་ཀའི་བདེ་བ་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ། ། ඉදානි පසංසාදිකාරණස්ස සීලස්ස විය පසංසාදීනම්පි විසෙසකාරණං පාපමිත්තපරිවජ්ජනං කල්‍යාණමිත්තසෙවනඤ්ච ආදීනවානිසංසෙහි සද්ධිං දස්සෙන්තො ‘‘අකරොන්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්කියොති පාපස්මිං පරිසඞ්කිතබ්බො ‘‘අද්ධා ඉමිනා පාපං කතං වා කරිස්සති වා, තථා හෙස [Pg.230] පාපපුරිසෙහි සද්ධිං සඤ්චරතී’’ති. අස්සාති ඉමස්ස පාපජනසෙවිනො පුග්ගලස්ස උපරි, අස්ස වා පුග්ගලස්ස අවණ්ණො අභූතොපි පාපජනසෙවිතාය රුහති විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති පත්ථරති. අස්සාති වා භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, තස්මිං පුග්ගලෙති අත්ථො. ස වෙ තාදිසකො හොතීති යො යාදිසං පාපමිත්තං වා කල්‍යාණමිත්තං වා භජති උපසෙවති ච, සො පුග්ගලො භූමිභාගවසෙන උදකං විය තාදිසොව හොති, පාපධම්මො කල්‍යාණධම්මො වා හොති. කස්මා? සහවාසො හි තාදිසො; යස්මා සහවාසො සංසග්ගො උපරාගො විය ඵලිකමණීසු පුරිසඋපනිස්සයභූතං පුග්ගලාකාරං ගාහාපෙති, තස්මා පාපපුග්ගලෙන සහ වාසො න කාතබ්බොති අධිප්පායො. ད་ནི་བསྟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིན་དུ། བསྟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་སྤོང་བ་དང་དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་བསྟེན་པ་ཉིད་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་དང་བཅས་ཏེ་སྟོན་པར། “akaronto” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ ‘saṅkiyo’ ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་དྭོགས་པར་བྱ་བ་སྟེ། “ངེས་པར་འདིས་སྡིག་པ་བྱས་སམ། ཡང་ན་བྱེད་པར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟར་ཁོ་ནི་སྐྱེ་བོ་སྡིག་པ་ཅན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་པའོ། །‘assa’ ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་སྡིག་པ་ཅན་བསྟེན་པའི་གང་ཟག་འདིའི་སྟེང་དུའམ། ཡང་ན་གང་ཟག་འདིའི་མི་སྙན་པའི་གྲགས་པ་ནི་བདེན་པ་མ་ཡིན་ཀྱང་། སྐྱེ་བོ་སྡིག་པ་ཅན་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་ཞིང་འཕེལ་ལ་ཡངས་པར་འགྱུར་ཞིང་ཁྱབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་ ‘assa’ ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་འབྲེལ་སྒྲ་སྦྱར་བ་སྟེ། གང་ཟག་དེ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘sa ve tādisako hoti’ ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་གིས་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོའམ། ཡང་ན་དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་གང་འདྲ་ཞིག་ལ་བསྟེན་ཅིང་ཉེ་བར་བསྟེན་ན། གང་ཟག་དེ་ནི་ས་གཞིའི་དབང་གིས་ཆུ་བཞིན་དུ་དེ་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ནི་དེ་འདྲ་བ་ཉིད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་དང་འདྲེས་པ་ནི། ཤེལ་གྱི་ནོར་བུ་ལ་ཚོན་རྩི་བཞིན་དུ། སྐྱེས་བུའི་ཉེར་བརྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་གི་རྣམ་པ་འཛིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་སྐྱེ་བོ་སྡིག་པ་ཅན་དང་ལྷན་ཅིག་མི་གནས་པར་བྱའོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ། ། සෙවමානො සෙවමානන්ති පරං පකතිසුද්ධං පුග්ගලං කාලෙන කාලං අත්තානං සෙවමානං සෙවමානො භජමානො පාපපුග්ගලො, තෙන වා සෙවියමානො. සම්ඵුට්ඨො සම්ඵුසන්ති තෙන පකතිසුද්ධෙන පුග්ගලෙන සහවාසෙන සංසග්ගෙන සම්ඵුට්ඨො පාපපුග්ගලො සයම්පි, තථා තං ඵුසන්තො. සරො දිද්ධො කලාපං වාති යථා නාම සරො විසෙන දිද්ධො ලිත්තො සරකලාපගතො සරසමූහසඞ්ඛාතං සරකලාපං අත්තනා ඵුට්ඨං අලිත්තම්පි උපලිම්පති, එවං පාපෙන උපලෙපභයා ධීරොති ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරො පණ්ඩිතපුරිසො පාපසහායො න භවෙය්‍ය. ‘Sevamāno sevamānaṃ’ ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་གྱིས་དག་པའི་གང་ཟག་གཞན་ཞིག་གིས་དུས་དུས་སུ་རང་ཉིད་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པར། སྐྱེ་བོ་སྡིག་པ་ཅན་གྱིས་བསྟེན་ཅིང་འགྲོགས་པའམ། ཡང་ན་དེས་བསྟེན་པར་བྱེད་པའོ། །‘samphuṭṭho samphusaṃ’ ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་གྱིས་དག་པའི་གང་ཟག་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་དང་འདྲེས་པའི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་ཀྱང་རེག་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བོ་སྡིག་པ་ཅན་དེས། དེ་བཞིན་དུ་དེ་ལ་རེག་པར་བྱེད་པའོ། །‘saro diddho kalāpaṃ vā’ ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་མདའ་དུག་གིས་བྱུགས་ཤིང་བགོས་པ་ཞིག་མདའ་དོང་དུ་བཅུག་ན། མདའི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པའི་མདའ་དོང་དུ་ཡོད་པའི་མདའ་གཞན་མ་བྱུགས་པ་རྣམས་ལའང་རང་ཉིད་རེག་པའི་སྒོ་ནས་གོས་པར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྡིག་པས་གོས་པར་འགྱུར་བའི་འཇིགས་པ་ལས། ‘dhīro’ ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བརྟན་པའམ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཅན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། ། පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙනාති යථා කුච්ඡිතභාවෙන පූතිභූතං මච්ඡං කුසතිණග්ගෙන යො පුරිසො උපනය්හති පුටබන්ධවසෙන බන්ධති, තස්ස තෙ කුසා අපූතිකාපි පූතිමච්ඡසම්බන්ධෙන පූති දුග්ගන්ධමෙව වායන්ති. එවං බාලූපසෙවනාති එවංසම්පදා බාලජනූපසෙවනා දට්ඨබ්බා. එවං ධීරූපසෙවනාති යථා අසුරභිනොපි පත්තා තගරසම්බන්ධෙන සුරභිං වායන්ති, එවං පණ්ඩිතූපසෙවනා පකතියා අසීලවතො සීලසමාදානාදිවසෙන සීලගන්ධවායනස්ස කාරණං හොති. ‘Pūtimacchaṃ kusaggena’ ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་སྐྱུག་བྲོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རུལ་བར་གྱུར་པའི་ཉ་ཞིག སྐྱེས་བུ་གང་གིས་ཀུ་ཤའི་རྩེ་མོས་བཏུམས་ཏེ་ཐུམ་བུར་བཅིངས་ན། ཀུ་ཤ་དེ་དག་རུལ་བ་མ་ཡིན་ཀྱང་། ཉ་རུལ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རུལ་ཞིང་དྲི་ང་བ་ཁོ་ན་བྲོ་བར་འགྱུར་རོ། །‘evaṃ bālūpasevanā’ ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པ་བསྟེན་པ་ནི་དེ་འདྲ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །‘evaṃ dhīrūpasevanā’ ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་དྲི་ཞིམ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ལོ་མ་རྣམས་ཀྱང་རྒྱ་སྤོས་དང་འབྲེལ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་དྲི་ཞིམ་པོ་བྲོ་བར་འགྱུར་བ་བཞིན། མཁས་པ་བསྟེན་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པ་ལའང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དྲི་ཞིམ་པོ་བྲོ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ། ། තස්මාති යස්මා අකල්‍යාණමිත්තසෙවනාය කල්‍යාණමිත්තසෙවනාය ච අයං එදිසො ආදීනවො ආනිසංසො ච, තස්මා පත්තපුටස්සෙව පලාසපුටස්ස විය දුග්ගන්ධසුගන්ධවත්ථුසංසග්ගෙන අසාධුසාධුජනසන්නිස්සයෙන ච. ඤත්වා සම්පාකමත්තනොති අත්තනො දුක්ඛුද්‍රයං සුඛුද්‍රයඤ්ච ඵලනිප්ඵත්තිං [Pg.231] ඤත්වා ජානිත්වා අසන්තෙ පාපමිත්තෙ න උපසෙවෙය්‍ය, සන්තෙ උපසන්තෙ වන්තදොසෙ පසත්ථෙ වා පණ්ඩිතෙ සෙවෙය්‍ය. තථා හි අසන්තො නිරයං නෙන්ති, සන්තො පාපෙන්ති සුග්ගතින්ති. ඉති භගවා පඨමගාථාය යථාවුත්තානි තීණි සුඛනිමිත්තානි දස්සෙත්වා තතො පරාහි පඤ්චහි ගාථාහි පටිපක්ඛපරිවජ්ජනෙන සද්ධිං පසංසාසුඛස්ස ආගමනං දස්සෙත්වා ඔසානගාථාය තිණ්ණම්පි සුඛානං ආගමනකාරණෙන සද්ධිං ඔසානසුඛං දස්සෙති. ‘Tasmā’ ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་མི་དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་བསྟེན་པ་དང་དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་བསྟེན་པ་ལས་འདི་འདྲ་བའི་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ལོ་མའི་ཐུམ་བུ་ལ་དྲི་ང་བ་དང་དྲི་ཞིམ་པའི་དངོས་པོ་འདྲེས་པ་བཞིན་དུ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་དམ་པ་ལ་བརྟེན་པ་ལས་སོ། །‘ñatvā sampākamattano’ ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འབྲས་བུ་དང་བདེ་བའི་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པ་ཤེས་ཤིང་རིག་ནས། དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པར། དམ་པ། ཉེ་བར་ཞི་བ། སྐྱོན་བསལ་བ། བསྔགས་པར་འོས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་བསྟེན་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འཁྲིད་པར་བྱེད་ལ། དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བདེ་འགྲོར་བགྲོད་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་གསུམ་པོ་བསྟན་ནས། དེ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྷག་མ་ལྔས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་བསྟོད་པའི་བདེ་བ་འབྱུང་ཚུལ་བསྟན་ཏེ། མཐར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐ་མས་བདེ་བ་གསུམ་ཆར་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བ་བསྟན་ཏོ། ། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 8. භිදුරසුත්තවණ්ණනා ༨. འཇིག་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 77. අට්ඨමෙ භිදුරායන්ති භිදුරො අයං. කායොති රූපකායො. සො හි අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කෙසාදීනඤ්ච සමූහට්ඨෙන, එවං කුච්ඡිතානං ජෙගුච්ඡානං ආයො උප්පත්තිදෙසොතිපි කායො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ආයන්ති එත්ථාති ආයො. කෙ ආයන්ති? කුච්ඡිතා කෙසාදයො. ඉති කුච්ඡිතානං ආයොතිපි කායො. අත්ථතො පන චතුසන්තතිවසෙන පවත්තමානානං භූතුපාදායධම්මානං පුඤ්ජො. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, අයං චතුමහාභූතමයො රූපකායො භිදුරො භෙදනසීලො භෙදනසභාවො ඛණෙ ඛණෙ විද්ධංසනසභාවොති. ‘‘භින්දරාය’’න්තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. විඤ්ඤාණන්ති තෙභූමකං කුසලාදිචිත්තං. වචනත්ථො පන – තං තං ආරම්මණං විජානාතීති විඤ්ඤාණං. යඤ්හි සඤ්ජානනපජානනවිධුරං ආරම්මණවිජානනං උපලද්ධි, තං විඤ්ඤාණං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනධම්මං, පලුජ්ජනසභාවන්ති අත්ථො. සබ්බෙ උපධීති ඛන්ධූපධි, කිලෙසූපධි, අභිසඞ්ඛාරූපධි, පඤ්චකාමගුණූපධීති එතෙ ‘‘උපධීයති එත්ථ දුක්ඛ’’න්ති උපධිසඤ්ඤිතා සබ්බෙපි උපාදානක්ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරපඤ්චකාමගුණධම්මා හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උදයබ්බයප්පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, ජරාය මරණෙන චාති ද්විධා විපරිණාමෙතබ්බසභාවතාය පකතිවිජහනට්ඨෙන විපරිණාමධම්මා. එවමෙත්ථ අනිච්චදස්සනසුඛතාය රූපධම්මෙ විඤ්ඤාණඤ්ච විසුං ගහෙත්වා පුන උපධිවිභාගෙන සබ්බෙපි තෙභූමකධම්මෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා අනිච්චදුක්ඛානුපස්සනාමුඛෙන තථාබුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන සම්මසනචාරො.කථිතො. කාමඤ්චෙත්ථ [Pg.232] ලක්ඛණද්වයමෙව පාළියං ආගතං, ‘‘යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) පන වචනතො දුක්ඛලක්ඛණෙනෙව අනත්තලක්ඛණම්පි දස්සිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. ༧༧. བརྒྱད་པ་ལས། ‘bhidurāyaṃ’ ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པ་འདིའོ། །‘kāyo’ ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་སོ། །དེ་ནི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་སྨད་པར་འོས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལུས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་སྒྲ་བཤད་པའི་དོན་ནི། འདིར་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་གནས་སོ། །ཅི་ཞིག་སྐྱེ་ཞེ་ན། སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་སྐྱུག་བྲོ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལུས་སོ། །དོན་དུ་ནི་རྒྱུན་བཞིའི་དབང་གིས་འབྱུང་བ་དང་འབྱུང་བ་ལས་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དགེ་སློང་དག་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གྲུབ་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་འདི་ནི་འཇིག་པ་དང་། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན། སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་ཞིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །“bhindarāyaṃ” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཏེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །‘viññāṇaṃ’ ཞེས་པ་ནི་ས་གསུམ་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་སོ། །སྒྲ་བཤད་པའི་དོན་ནི། དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །གང་ཞིག་འདུ་ཤེས་པ་དང་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བའི་དམིགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པ་དེ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །‘virāgadhammaṃ’ ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན་ཏེ། འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘sabbe upadhī’ ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞི། ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞི། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞི་སྟེ། འདི་དག་ནི་ “འདིར་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་འཇོག་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞིའོ་” ཞེས་ཉེ་བར་བཏགས་པ་སྟེ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དུ་གྱུར་ནས། མེད་པའི་དོན་གྱིས་མི་རྟག་པ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པས་གཟིར་བའི་དོན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་འཆི་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་རང་བཞིན་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟར་འདིར་མི་རྟག་པར་བལྟ་བའི་བདེ་བའི་ཕྱིར། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སོ་སོར་བཟུང་ནས། སླར་ཡང་ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞིའི་དབྱེ་བས་ས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ། མི་རྟག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་དེ་ལྟར་རྟོགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་པ་བཤད་དོ། །འདིར་མདོ་ལས་མཚན་ཉིད་གཉིས་ཁོ་ན་བྱུང་ཡང་། “གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་བདག་མེད་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཉིད་ཀྱིས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱང་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། ගාථායං උපධීසු භයං දිස්වාති උපධීසු භයතුපට්ඨානඤාණවසෙන භයං දිස්වා, තෙසං භායිතබ්බතං පස්සිත්වා. ඉමිනා බලවවිපස්සනං දස්සෙති. භයතුපට්ඨානඤාණමෙව හි විභජිත්වා විසෙසවසෙන ආදීනවානුපස්සනා නිබ්බිදානුපස්සනාති ච වුච්චති. ජාතිමරණමච්චගාති එවං සම්මසන්තො විපස්සනාඤාණං මග්ගෙන ඝටෙත්වා මග්ගපරම්පරාය අරහත්තං පත්තො ජාතිමරණං අතීතො නාම හොති. කථං? සම්පත්වා පරමං සන්තින්ති පරමං උත්තමං අනුත්තරං සන්තිං සබ්බසඞ්ඛාරූපසමං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා. එවංභූතො ච කාලං කඞ්ඛති භාවිතත්තොති චතුන්නං අරියමග්ගානං වසෙන භාවනාභිසමයනිප්ඵත්තියා භාවිතකායසීලචිත්තපඤ්ඤත්තා භාවිතත්තො මරණං ජීවිතඤ්ච අනභිනන්දන්තො කෙවලං අත්තනො ඛන්ධපරිනිබ්බානකාලං කඞ්ඛති උදික්ඛති, න තස්ස කත්ථචි පත්ථනා හොතීති. තෙනාහ – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། ‘upadhīsu bhayaṃ disvā’ ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་འཇིགས་པ་མཐོང་ཞིང་། དེ་དག་གི་འཇིགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་མཐོང་ནས་སོ། །འདིས་ནི་ལྷག་མཐོང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་སྟོན་ཏོ། །འཇིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །‘jātimaraṇamaccagā’ ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྟོག་ཅིང་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ལམ་དང་སྦྱར་ནས། ལམ་གྱི་བརྒྱུད་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་སྟེ་སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བ་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ‘sampatvā paramaṃ santiṃ’ ཞེས་པ་ནི། མཆོག་དང་དམ་པ་བླ་ན་མེད་པའི་ཞི་བ། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་ནས་སོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི། ‘kālaṃ kaṅkhati bhāvitatto’ ཞེས་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་བཞིའི་དབང་གིས་བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གྲུབ་པས་ལུས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སེམས་དང་། ཤེས་རབ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་བསྒོམས་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་ནི། འཆི་བ་དང་གསོན་པ་ལ་མི་དགའ་བར། འབའ་ཞིག་ཏུ་རང་གི་ཕུང་པོ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་ལ་སྒུག་ཅིང་ལྟ་བར་བྱེད་དེ། དེའི་གང་དུ་ཡང་རེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘නාභිනන්දාමි මරණං, නාභිනන්දාමි ජීවිතං; කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි, නිබ්බිසං භතකො යථා’’ති. (ථෙරගා. 606); “བདག་ནི་འཆི་བ་ལ་མི་དགའ་ཞིང་། གསོན་པ་ལའང་མི་དགའ་སྟེ། གླ་པས་གླ་ཆ་ལ་སྒུག་པ་བཞིན། དུས་ལ་སྒུག་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་སོ། ། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. ධාතුසොසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා ༩. ཁམས་མཐུན་པར་འདུ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། 78. නවමෙ ධාතුසොති ධාතුතො. ධාතූති ච අජ්ඣාසයධාතු අජ්ඣාසයසභාවො අධිප්පෙතො, යො අධිමුත්තීතිපි වුච්චති. සංසන්දන්තීති තාය ධාතුසභාගතාය යථාධාතු යථාඅජ්ඣාසයං අල්ලීයන්ති එකතො හොන්ති. සමෙන්තීති තාය එව සමානජ්ඣාසයතාය එකචිත්තා හුත්වා සමාගච්ඡන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං භජන්ති උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො රුචිභාවඛන්තිදිට්ඨියො වා තත්ථ තත්ථ සමෙ කරොන්තා පවත්තන්ති. හීනාධිමුත්තිකාති හීනෙ කාමගුණාදිකෙ අධිමුත්ති එතෙසන්ති හීනාධිමුත්තිකා, හීනජ්ඣාසයා. කල්‍යාණාධිමුත්තිකාති කල්‍යාණෙ නෙක්ඛම්මාදිකෙ අධිමුත්ති එතෙසන්ති කල්‍යාණාධිමුත්තිකා, පණීතජ්ඣාසයා. සචෙ හි ආචරියුපජ්ඣායා න සීලවන්තො[Pg.233], අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකා ච සීලවන්තො, තෙ ආචරියුපජ්ඣායෙපි න උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො සදිසෙ සාරුප්පභික්ඛූයෙව උපසඞ්කමන්ති. සචෙ පන ආචරියුපජ්ඣායා සීලවන්තො, ඉතරෙ න සීලවන්තො, තෙපි න ආචරියුපජ්ඣායෙ උපසඞ්කමන්ති, අත්තනො සදිසෙ හීනාධිමුත්තිකෙයෙව උපසඞ්කමන්ති. එවං උපසඞ්කමනං පන න කෙවලං එතරහි එව, අථ ඛො අතීතානාගතෙපීති දස්සෙන්තො ‘‘අතීතම්පි, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. සඞ්ඛෙපතො සංකිලෙසධම්මෙසු අභිනිවිට්ඨා හීනාධිමුත්තිකා, වොදානධම්මෙසු අභිනිවිට්ඨා කල්‍යාණාධිමුත්තිකා. ༧༨. དགུ་པ་ལས་ཁམས་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །ཁམས་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའི་ཁམས་ཏེ་བསམ་པའི་རང་བཞིན་ལ་བྱ་ཞིང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །མཐུན་པར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་ཁམས་མཐུན་པ་དེས་ཁམས་ཇི་ལྟ་བ་དང་བསམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འདུ་ཞིང་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། །འགྲོགས་པར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པ་མཚུངས་པ་ཉིད་དེས་སེམས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུ་ཞིང་། ཕན་ཚུན་བསྟེན་པ་དང་ཉེ་བར་འགྲོ་བའམ། རང་གི་འདོད་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་། ལྟ་བ་རྣམས་གནས་དེ་དང་དེར་མཚུངས་པར་བྱེད་ཅིང་འཇུག་པའོ། །དམན་པར་མོས་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པ་དམན་པ་རྣམས་ལ་མོས་པ་ཡོད་པས་ན་དམན་པར་མོས་པ་སྟེ། བསམ་པ་དམན་པ་རྣམས་སོ། །དགེ་བར་མོས་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་དགེ་བ་རྣམས་ལ་མོས་པ་ཡོད་པས་ན་དགེ་བར་མོས་པ་སྟེ། བསམ་པ་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་སོ། །གལ་ཏེ་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོ་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མི་ལྡན་ལ། སློབ་མ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ན། དེ་དག་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གམ་དུ་ཡང་མི་འགྲོ་ཞིང་། རང་དང་མཚུངས་པའི་མཐུན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གམ་དུ་ཁོ་ནར་འགྲོའོ། །གལ་ཏེ་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོ་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ལ། གཞན་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མི་ལྡན་ན། དེ་དག་ཀྱང་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གམ་དུ་མི་འགྲོ་ཞིང་། རང་དང་མཚུངས་པའི་དམན་པར་མོས་པ་རྣམས་ཀྱི་གམ་དུ་ཁོ་ནར་འགྲོའོ། །དེ་ལྟར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་ད་ལྟ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་ཡང་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག །འདས་པའི་དུས་སུ་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མདོར་བསྡུས་ན། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་དམན་པར་མོས་པ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་དགེ་བར་མོས་པ་ཡིན་ནོ། ། ඉදං පන දුස්සීලානං දුස්සීලසෙවනමෙව, සීලවන්තානං සීලවන්තසෙවනමෙව, දුප්පඤ්ඤානං දුප්පඤ්ඤසෙවනමෙව, පඤ්ඤවන්තානං පඤ්ඤවන්තසෙවනමෙව කො නියාමෙතීති? අජ්ඣාසයධාතු නියාමෙති. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ එකස්මිං ගාමෙ භික්ඛාචාරං චරන්ති. තෙ මනුස්සා බහුං භත්තං ආහරිත්වා පත්තානි පූරෙත්වා ‘‘යථාසභාගං පරිභුඤ්ජථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසුං. භික්ඛූ ආහංසු ‘‘ආවුසො, මනුස්සා ධාතුසංයුත්තකම්මෙ පයොජෙන්තී’’ති. එවං අජ්ඣාසයධාතු නියාමෙතීති. ධාතුසංයුත්තෙන අයමත්ථො දීපෙතබ්බො – ගිජ්ඣකූටපබ්බතස්මිඤ්හි ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නො භගවා ආරක්ඛත්ථාය පරිවාරෙත්වා වසන්තෙසු සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදීසු එකමෙකං අත්තනො පරිසාය සද්ධිං චඞ්කමන්තං ඔලොකෙත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තං සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං චඞ්කමන්තන්ති. එවං, භන්තෙ. සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහාපඤ්ඤා’’ති (සං. නි. 2.99) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. འོ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ཁོ་ན་བསྟེན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་བསྟེན་པ་དང་། ཤེས་རབ་ངན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ངན་པ་ཁོ་ན་བསྟེན་པ་དང་། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་བསྟེན་པ་འདི་གང་གིས་ངེས་པར་བྱེད་ཅེ་ན། བསམ་པའི་ཁམས་ཀྱིས་ངེས་པར་བྱེད་དོ། །གྲགས་པ་ལྟར་ན། དགེ་སློང་མང་པོ་ཞིག་གྲོང་གཅིག་ཏུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་སོ། །མི་དེ་དག་གིས་ཟས་མང་པོ་བླངས་ཏེ་ལྷུང་བཟེད་རྣམས་གང་བར་བྱས་ནས། “རང་རང་གི་སྐལ་བ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་ཏེ་བཏང་ངོ་། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །མི་རྣམས་ནི་ཁམས་དང་མཐུན་པའི་ལས་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལྟར་བསམ་པའི་ཁམས་ཀྱིས་ངེས་པར་བྱེད་དོ། །ཁམས་དང་འབྲེལ་བའི་མདོ་ལས་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱ་སྟེ། བྱ་རྒོད་ཕུང་པོའི་རི་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྙུན་གྱི་གཟིམས་མལ་དུ་བཞུགས་པའི་ཚེ། སྲུང་བའི་ཕྱིར་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་བཞིན་རང་རང་གི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཆག་པར་མཛད་པ་ལ་གཟིགས་ནས། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་“དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཤཱ་རིའི་བུ་དགེ་སློང་མང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཆག་པར་བྱེད་པ་མཐོང་ངམ། བཙུན་པ་དེ་ལྟར་ལགས་སོ། །དགེ་སློང་དག །དགེ་སློང་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཅན་ཤ་སྟག་གོ །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་རྒྱས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු සංසග්ගාති සංකිලෙසතො සහවාසාදිවසෙන සමායොගතො, අථ වා දස්සනසංසග්ගො, සවනසංසග්ගො, සමුල්ලාපසංසග්ගො, සම්භොගසංසග්ගො, කායසංසග්ගොති එවං පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ යතො කුතොචි සංසග්ගතො. වනථො ජාතොති කිලෙසො උප්පන්නො මග්ගෙන අසමූහතො. අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජතීති සංසග්ගපටික්ඛෙපෙන කායවිවෙකාදිනා පුබ්බභාගෙ ඡිජ්ජිත්වා පුන අච්චන්තාසංසග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිවෙකෙන ඡිජ්ජති පහීයති. එත්තාවතා සඞ්ඛෙපතො හීනාධිමුත්තියා සමුදයො අත්ථඞ්ගමො ච දස්සිතො හොති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་འདྲེས་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལས་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱོར་བ་ལས་སམ། ཡང་ན་མཐོང་བའི་འདྲེས་པ། ཐོས་པའི་འདྲེས་པ། གླེང་མོལ་གྱི་འདྲེས་པ། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་འདྲེས་པ། ལུས་ཀྱི་འདྲེས་པ་སྟེ་དེ་ལྟར་འདྲེས་པ་རྣམ་པ་ལྔ་ལས་གང་རུང་ཞིག་ལས་སོ། །ནགས་ཚལ་སྐྱེས་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེས་ཤིང་ལམ་གྱིས་མ་བཅོམ་པའོ། །མ་འདྲེས་པས་གཅོད་ཅེས་པ་ནི་འདྲེས་པ་སྤངས་ཏེ་ལུས་དབེན་པ་ལ་སོགས་པས་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བཅད་ནས། སླར་ཡང་གཏན་དུ་མ་འདྲེས་པ་སྟེ་ཆད་པའི་དབེན་པས་གཅོད་ཅིང་སྤོང་བའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་མདོར་བསྡུས་ནས་དམན་པར་མོས་པའི་ཀུན་འབྱུང་དང་ནུབ་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། යස්මා [Pg.234] පන තෙ සංසග්ගා තෙ ච කිලෙසා කොසජ්ජවසෙන උප්පජ්ජන්ති චෙව වඩ්ඪන්ති ච, න වීරියාරම්භවසෙන, තස්මා හීනාධිමුත්තිකෙ කුසීතපුග්ගලෙ වජ්ජෙත්වා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙ ආරද්ධවීරියෙ සෙවන්තෙන අසංසග්ගෙන සංසග්ගජො වනථො ඡින්දිතබ්බොති යථාවුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො කුසීතසෙවනාය තාව ආදීනවං පකාසෙතුං ‘‘පරිත්තං දාරු’’න්තිආදිමාහ. གང་གི་ཕྱིར་འདྲེས་པ་དེ་དག་དང་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་ནི་ལེ་ལོའི་དབང་གིས་སྐྱེ་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་གྱི། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དམན་པར་མོས་པའི་ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་རྣམས་སྤངས་ཏེ། དགེ་བར་མོས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་རྣམས་བསྟེན་ཅིང་མ་འདྲེས་པར་བྱས་ནས་འདྲེས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནགས་ཚལ་གཅད་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་ལེ་ལོ་ཅན་བསྟེན་པའི་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་བྱེད་པ་“ཤིང་ཆུང་ངུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ පරිත්තං දාරුන්ති ඛුද්දකං කට්ඨමයං කුල්ලං. යථා සීදෙ මහණ්ණවෙති යථා ඛුද්දකං කුල්ලං ආරුහිත්වා මහාසමුද්දං තරිතුකාමො තීරං අප්පත්වා සමුද්දමජ්ඣෙයෙව සීදෙය්‍ය, පතිත්වා මච්ඡකච්ඡපභක්ඛො භවෙය්‍ය. එවං කුසීතං ආගම්ම, සාධුජීවීපි සීදතීති එවමෙව කුසීතං වීරියාරම්භරහිතං කිලෙසවසිකං පුග්ගලං නිස්සාය තෙන කතසංසග්ගො සාධුජීවීපි පරිසුද්ධාජීවො පරිසුද්ධසීලොපි සමානො හීනසංසග්ගතො උප්පන්නෙහි කාමවිතක්කාදීහි ඛජ්ජමානො පාරං ගන්තුං අසමත්ථො සංසාරණ්ණවෙයෙව සීදති. තස්මාති යස්මා එවං අනත්ථාවහො කුසීතසංසග්ගො, තස්මා තං ආගම්ම ආලසියානුයොගෙන කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතං. තතො එව හීනවීරියං නිබ්බීරියං අකල්‍යාණමිත්තං පරිවජ්ජෙය්‍ය. එකන්තෙනෙව පන කායවිවෙකාදීනඤ්චෙව තදඞ්ගවිවෙකාදීනඤ්ච වසෙන පවිවිත්තෙහි, තතො එව කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියෙහි පරිසුද්ධෙහි නිබ්බානං පටිපෙසිතත්තභාවතො පහිතත්තෙහි ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානානං වසෙන ඣායනතො ඣායීහි සබ්බකාලං පග්ගහිතවීරියතාය ආරද්ධවීරියෙහි පණ්ඩිතෙහි සප්පඤ්ඤෙහියෙව සහ ආවසෙය්‍ය සංවසෙය්‍යාති. དེ་ལ་ཤིང་ཆུང་ངུ་ཞེས་པ་ནི་ཤིང་ལས་བྱས་པའི་གཟིངས་ཆུང་ངུའོ། །ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་བྱིང་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་གཟིངས་ཆུང་ངུ་ལ་ཞོན་ནས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་བར་འདོད་པ་ཞིག་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་མ་ཕྱིན་པར་རྒྱ་མཚོའི་དབུས་ཉིད་དུ་བྱིང་བར་འགྱུར་ཞིང་། ལྷུང་ནས་ཉ་དང་རུས་སྦལ་གྱི་ཟས་སུ་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལེ་ལོ་ཅན་ལ་བརྟེན་ནས། ལེགས་པར་འཚོ་བའང་བྱིང་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་དུ་སོང་བའི་ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས། དེ་དང་འདྲེས་པར་བྱས་པའི་ལེགས་པར་འཚོ་བ་སྟེ་འཚོ་བ་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཡང་། དམན་པ་དང་འདྲེས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པས་ཟོས་ཏེ་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་མི་ནུས་པར་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཉིད་དུ་བྱིང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ལེ་ལོ་ཅན་དང་འདྲེས་པ་ནི་དོན་མེད་པ་འདི་འདྲ་བ་འདྲེན་པ་ཡིན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ལེ་ལོ་ལ་སྦྱོར་བས་སྨད་པར་བྱིང་བར་བྱེད་པས་ན་ལེ་ལོ་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་བརྩོན་འགྲུས་དམན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་མེད་པ་དང་། སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ནི་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ། །གཅིག་ཏུ་ན་ལུས་དབེན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་མཐུན་པའི་དབེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་དབེན་པ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པས་འཕགས་པ་དག་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་གཏད་པས་བདག་ཉིད་བཏང་བ་རྣམས་དང་། དམིགས་པ་དང་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་བསམ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་བྱེད་པས་བསམ་གཏན་པ་རྣམས་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བཟུང་བས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་རྣམས་དང་། མཁས་པ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་ཤིང་འགྲོགས་པར་བྱའོ། ། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. පරිහානසුත්තවණ්ණනා ༡༠. ཉམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 79. දසමෙ පරිහානාය සංවත්තන්තීති අවුද්ධියා භවන්ති, මග්ගාධිගමස්ස පරිපන්ථාය හොන්ති. අධිගතස්ස පන මග්ගස්ස පරිහානි නාම නත්ථි. ‘‘තයො ධම්මා’’ති ධම්මාධිට්ඨානවසෙන උද්දිට්ඨධම්මෙ පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විභජන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙඛො භික්ඛූ’’තිආදිමාහ. ༧༩. བཅུ་པ་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་མི་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། ལམ་རྟོགས་པའི་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་བའོ། །ཐོབ་ཟིན་པའི་ལམ་ལས་ཉམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ། །“ཆོས་གསུམ་”ཞེས་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པར། “འདི་ན་དགེ་སློང་དག །སློབ་པའི་དགེ་སློང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ කම්මං ආරමිතබ්බතො ආරාමො එතස්සාති කම්මාරාමො. කම්මෙ රතොති කම්මරතො. කම්මාරාමතං කම්මාභිරතිං අනුයුත්තො පයුත්තොති [Pg.235] කම්මාරාමතමනුයුත්තො. තත්ථ කම්මං නාම ඉතිකත්තබ්බං කම්මං, සෙය්‍යථිදං – චීවරවිචාරණං, චීවරකරණං, උපත්ථම්භනං, පත්තත්ථවිකං, අංසබන්ධනං, කායබන්ධනං, ධමකරණං, ආධාරකං, පාදකථලිකං, සම්මජ්ජනීති එවමාදීනං උපකරණානං කරණං, යඤ්ච විහාරෙ ඛණ්ඩඵුල්ලාදිපටිසඞ්ඛරණං. එකච්චො හි එතානි කරොන්තො සකලදිවසං එතානෙව කරොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යො පන එතෙසං කරණවෙලායමෙව එතානි කරොති, උද්දෙසවෙලායං උද්දෙසං ගණ්හාති, සජ්ඣායවෙලායං සජ්ඣායති, චෙතියඞ්ගණවත්තාදිකරණවෙලායං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි කරොති, මනසිකාරවෙලායං මනසිකාරං කරොති සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානෙ වා පාරිහාරියකම්මට්ඨානෙ වා, න සො කම්මාරාමො නාම. තස්ස තං – དེ་ལ་ལས་ནི་དགའ་བར་བྱ་བའི་གནས་ཡིན་པས་ན་ལས་ལ་དགའ་བའོ། །ལས་ལ་རྩེ་བ་ནི་ལས་ལ་རྩེ་བའོ། །ལས་ལ་དགའ་བ་དང་ལས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ནི་ལས་ལ་དགའ་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ། །དེ་ལ་ལས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བའི་ལས་ཏེ། འདི་ལྟ་སྟེ། ཆོས་གོས་འཚེམ་པ་དང་། ཆོས་གོས་བཟོ་བ། སྐྱོར་མ་བྱེད་པ། ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་སྣོད། ཕྲག་སྐུད། སྐེད་ཆིངས། ཆུ་ཚགས་དང་། རྟེན་དང་། རྐང་སྟེགས་དང་། ཕྱགས་མ་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་བཟོ་བ་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཞིག་གསོ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའོ། །གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་འདི་དག་བྱེད་བཞིན་དུ་ཉིན་གང་པོར་འདི་དག་ཁོ་ན་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་གང་ཞིག་འདི་དག་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཁོ་ནར་འདི་དག་བྱེད་ལ། ལུང་ནོད་པའི་དུས་སུ་ལུང་ནོད་པ་དང་། ཁ་ཏོན་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཁ་ཏོན་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བ་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་མཆོད་རྟེན་གྱི་ར་བ་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའི་ལས་གཉོམ་མམ། ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ལས་གཉོམ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི། ལས་ལ་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་བྱ་བ་དེ་ནི། ‘‘යානි ඛො පන තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිංකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොති අනලසො, තත්‍රුපායාය වීමංසාය සමන්නාගතො, අලං කාතුං අලං සංවිධාතු’’න්ති (දී. නි. 3.345; අ. නි. 10.18) – “ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་ཆེ་ཕྲ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ལ། མཁས་ཤིང་ལེ་ལོ་མེད་པ་དང་། དེའི་ཐབས་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་དང་། བྱེད་ནུས་ཤིང་བསྒྲུབ་ནུས་པ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་བྱ་བ་དང་། ආදිනා සත්ථාරා අනුඤ්ඤාතකරණමෙව හොති. ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པས་གནང་བར་མཛད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། භස්සාරාමොති යො භගවතා පටික්ඛිත්තරාජකථාදිවසෙන රත්තින්දිවං වීතිනාමෙති, අයං භස්සෙ පරියන්තකාරී න හොතීති භස්සාරාමො නාම. යො පන රත්තිම්පි දිවාපි ධම්මං කථෙති, පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං අප්පභස්සො භස්සෙ පරියන්තකාරීයෙව. කස්මා? ‘‘සන්නිපතිතානං වො, භික්ඛවෙ, ද්වයං කරණීයං – ධම්මී වා කථා, අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (ම. නි. 1.273) වුත්තවිධිංයෙව පටිපන්නොති. སྨྲ་བ་ལ་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀག་པའི་རྒྱལ་པོའི་གཏམ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉིན་མཚན་འདའ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྨྲ་བ་ལ་མཐའ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པས་ན་སྨྲ་བ་ལ་དགའ་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཞིག་ཉིན་མོ་ཡང་མཚན་མོ་ཡང་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། དྲི་བ་ལན་འདེབས་པ་ནི་སྨྲ་བ་ཉུང་བ་སྟེ་སྨྲ་བ་ལ་མཐའ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་རྣམས་འདུས་པ་ན་བྱ་བ་གཉིས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་མམ། འཕགས་པའི་མི་སྨྲ་བར་གནས་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། නිද්දාරාමොති යො යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං, පස්සසුඛං, මිද්ධසුඛං අනුයුඤ්ජති, යො ච ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි ඨිතොපි ථිනමිද්ධාභිභූතො නිද්දායති, අයං නිද්දාරාමො නාම. යස්ස පන කරජකායගෙලඤ්ඤෙන චිත්තං භවඞ්ගං ඔතරති, නායං නිද්දාරාමො, තෙනෙවාහ – གཉིད་ལ་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་ལྟོ་བ་གང་བར་ཟོས་ནས། ཉལ་བའི་བདེ་བ་དང་། གློ་གཡས་པས་ཉལ་བའི་བདེ་བ་དང་། རྨུགས་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། འགྲོ་བཞིན་པ་དང་། འདུག་བཞིན་པ་དང་། ལངས་བཞིན་པར་ཡང་གཉིད་དང་རྨུགས་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ་གཉིད་ལོག་པ་འདི་ནི་གཉིད་ལ་དགའ་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་གི་ལུས་ཀྱི་ན་ཚའི་དབང་གིས་སེམས་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ཉིད་དུ་འཇུག་པ་ནི་གཉིད་ལ་དགའ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387). “ཨགྒིབེསྶན། ང་ནི་སོས་ཀའི་ཟླ་བ་ཐ་མར་ཟས་ཟོས་ནས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ། ཆོས་གོས་སྣམ་སྦྱར་བཞི་ལྟེབ་བཏིང་ནས། གློ་གཡས་པས་ཉལ་ཏེ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པས་གཉིད་ལོག་པར་ཤེས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། එත්ථ [Pg.236] ච පුථුජ්ජනකල්‍යාණකොපි සෙඛොත්වෙව වෙදිතබ්බො. තස්මා තස්ස සබ්බස්සපි විසෙසාධිගමස්ස ඉතරෙසං උපරි විසෙසාධිගමස්ස ච පරිහානාය වත්තන්තීති වෙදිතබ්බං. සුක්කපක්ඛස්ස වුත්තවිපරියායෙන අත්ථවිභාවනා වෙදිතබ්බා. འདིར་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བའང་སློབ་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་། གཞན་གྱི་གོང་མའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་རྣམས་ཉམས་པར་འགྱུར་བར་རིག་པར་བྱའོ། །དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ནི་གོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་རིག་པར་བྱའོ། ། ගාථාසු උද්ධතොති චිත්තවික්ඛෙපකරෙන උද්ධච්චෙන උද්ධතො අවූපසන්තො. අප්පකිච්චස්සාති අනුඤ්ඤාතස්සපි වුත්තප්පකාරස්ස කිච්චස්ස යුත්තප්පයුත්තකාලෙයෙව කරණතො අප්පකිච්චො අස්ස භවෙය්‍ය. අප්පමිද්ධොති ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’තිආදිනා වුත්තජාගරියානුයොගෙන නිද්දාරහිතො අස්ස. අනුද්ධතොති භස්සාරාමතාය උප්පජ්ජනකචිත්තවික්ඛෙපස්ස අභස්සාරාමො හුත්වා පරිවජ්ජනෙන න උද්ධතො වූපසන්තචිත්තො, සමාහිතොති අත්ථො. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමදුතියපඤ්චමඡට්ඨසත්තමඅට්ඨමනවමෙසු සුත්තෙසු වට්ටං කථිතං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་རྒོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བར་བྱེད་པའི་རྒོད་པས་རྒོད་ཅིང་མ་ཞི་བའོ། །བྱ་བ་ཉུང་བ་ཞེས་པ་ནི་གནང་བར་མཛད་པའི་བྱ་བ་བཤད་པ་དེ་དག་ཀྱང་རིགས་པ་དང་མཐུན་པའི་དུས་སུ་ཁོ་ནར་བྱེད་པས་ན་བྱ་བ་ཉུང་བར་འགྱུར་རོ། །གཉིད་ཉུང་བ་ཞེས་པ་ནི་“ཉིན་མོ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་སད་པར་སྦྱོར་བས་གཉིད་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །མི་རྒོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བ་ལ་དགའ་བ་ལས་སྐྱེ་བའི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་དེ། སྨྲ་བ་ལ་མི་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ་སྤངས་པས་མི་རྒོད་པ་སྟེ་སེམས་ཞི་བ་སྟེ། མཉམ་པར་བཞག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཚན་པ་འདི་ལས་མདོ་དང་པོ་དང་། གཉིས་པ། ལྔ་པ། དྲུག་པ། བདུན་པ། བརྒྱད་པ། དགུ་པ་རྣམས་ལས་ནི་འཁོར་བ་གསུངས་ལ། གཞན་རྣམས་ལས་ནི་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་གཉིས་ཀ་གསུངས་སོ། ། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. སྐབས་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. චතුත්ථවග්ගො ༤. སྐབས་བཞི་པ། 1. විතක්කසුත්තවණ්ණනා ༡. རྣམ་པར་རྟོག་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 80. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමෙ අකුසලවිතක්කාති අකොසල්ලසම්භූතා විතක්කා, මිච්ඡාවිතක්කාති අත්ථො. අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තොති එත්ථ අනවඤ්ඤත්තීති අනවඤ්ඤා පරෙහි අත්තනො අහීළිතතා අපරිභූතතා, ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යු’’න්ති එවං පවත්තො ඉච්ඡාචාරො, තාය අනවඤ්ඤත්තියා පටිසංයුත්තො සංසට්ඨො, තං වා ආරබ්භ පවත්තො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො. තස්මා ‘‘කථං නු ඛො මං පරෙ ගහට්ඨා චෙව පබ්බජිතා ච න ඔරකතො දහෙය්‍යු’’න්ති සම්භාවනකම්‍යතාය ඉච්ඡාචාරෙ, ඨත්වා පවත්තිතවිතක්කස්සෙතං අධිවචනං. ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තොති චීවරාදිලාභෙන චෙව සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන [Pg.237] ච ආරම්මණකරණවසෙන පටිසංයුත්තො. පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තොති පරෙසු අනුද්දයතාපතිරූපකෙන ගෙහසිතපෙමෙන පටිසංයුත්තො. යං සන්ධාය වුත්තං – ༨༠. ཚན་པ་བཞི་པའི་དང་པོ་ལས། ‘akusalavitakkā’ ཞེས་པ་ནི། མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྟོག་པ་སྟེ། ལོག་པར་རྟོག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘anavaññattipaṭisaṃyutto’ ཞེས་པ་ལ། འདིར་ ‘anavaññatti’ ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་རང་ལ་མི་བརྙས་པ་དང་མ་ཁྱད་དུ་གསོད་པ་སྟེ། “ཀྱེ་མ་གཞན་དག་གིས་བདག་ལ་བརྙས་པར་མ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་སྟེ། བརྙས་པ་མེད་པ་དེ་དང་འབྲེལ་ཞིང་འདྲེས་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལ་དམིགས་ནས་བྱུང་བའི་བརྙས་པ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གཞན་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དག་གིས་བདག་ལ་དམན་པར་མི་འཛིན་པ་ཅི་ནས་ཀྱང་བྱ་”ཞེས་བཀུར་སྟི་འདོད་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་ཏེ་བྱུང་བའི་རྟོག་པ་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །‘lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto’ ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་དང་། བཀུར་སྟི་དང་། སྙན་གྲགས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འབྲེལ་བའོ། །‘parānuddayatāpaṭisaṃyutto’ ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་སྙིང་རྗེ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་བྱམས་པ་དང་འབྲེལ་བའོ། །གང་ལ་དམིགས་ནས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි ගහපතිකෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි සහනන්දී සහසොකී, සුඛිතෙසු සුඛිතො, දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනාව යොගං ආපජ්ජතී’’ති (සං. නි. 3.3; 4.241; විභ. 888). “རྒྱལ་པོ་དང་། རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་དང་། བྲམ་ཟེ་དང་། ཁྱིམ་བདག་དང་། མུ་སྟེགས་ཅན་དང་། མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་འདྲེས་པར་གནས་ཤིང་། ལྷན་ཅིག་དགའ་བ་དང་། ལྷན་ཅིག་མྱ་ངན་བྱེད་པ། བདེ་བ་རྣམས་ལ་བདེ་བར་འཛིན་པ། སྡུག་བསྔལ་བ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་འཛིན་པ། བྱ་བ་དང་བྱེད་པ་དག་བྱུང་བའི་ཚེ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།”ཞེས་བྱའོ།། ගාථාසු අනවඤ්ඤත්තියා පටිසංයුත්තො පුග්ගලො අනවඤ්ඤත්තිසංයුත්තො. ලාභසක්කාරෙ ගාරවො එතස්ස, න ධම්මෙති ලාභසක්කාරගාරවො. සුඛදුක්ඛෙසු අමා සහ භවාති අමච්චා, සහායසදිසා උපට්ඨාකා. තෙහි ගෙහසිතපෙමවසෙන සහ නන්දනසීලො සහනන්දී අමච්චෙහි, ඉමිනා පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තං විතක්කං දස්සෙති. ආරා සංයොජනක්ඛයාති ඉමෙහි තීහි විතක්කෙහි අභිභූතො පුග්ගලො සංයොජනක්ඛයතො අරහත්තතො දූරෙ, තස්ස තං දුල්ලභන්ති අත්ථො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། བརྙས་པ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་གང་ཟག་ནི་བརྙས་མེད་འབྲེལ་བ་སྟེ། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་གུས་པ་ཡོད་ཀྱི་ཆོས་ལ་མིན་པས་ན་རྙེད་བཀུར་གུས་པའོ།། བདེ་སྡུག་གི་ཚེ་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་ན་འཁོར་གཡོག་སྟེ། གྲོགས་པོ་ལྟ་བུའི་ཉེ་གནས་རྣམས་སོ།། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་ལྷན་ཅིག་དགའ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་དགའ་བ་སྟེ། འདིས་གཞན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྟོན་ཏོ།། ཀུན་སྦྱོར་ཟད་པ་ལས་རིང་བ་ནི། རྣམ་པར་རྟོག་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཀུན་སྦྱོར་ཟད་པ་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལས་རིང་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། පුත්තපසුන්ති පුත්තෙ ච පසවො ච. පුත්තසද්දෙන චෙත්ථ දාරාදයො; පසුසද්දෙන අස්සමහිංසඛෙත්තවත්ථාදයො ච සඞ්ගහිතා. විවාහෙති විවාහකාරාපනෙ. ඉමිනා ආවාහොපි සඞ්ගහිතො. සංහරානීති පරිග්ගහානි, පරික්ඛාරසඞ්ගහානීති අත්ථො. ‘‘සන්ථවානී’’ති ච පඨන්ති, මිත්තසන්ථවානීති අත්ථො. සබ්බත්ථ හිත්වාති සම්බන්ධො. භබ්බො සො තාදිසො භික්ඛූති සො යථාවුත්තං සබ්බං පපඤ්චං පරිච්චජිත්වා යථා සත්ථාරා වුත්තාය සම්මාපටිපත්තියා, තථා පස්සිතබ්බතො තාදිසො සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු උත්තමං සම්බොධිං අරහත්තං පත්තුං අරහති. བུ་དང་ཕྱུགས་ནི་བུ་དང་ཕྱུགས་རྣམས་སོ།། འདིར་བུའི་སྒྲས་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕྱུགས་ཀྱི་སྒྲས་རྟ་དང་མ་ཧེ་དང་ཞིང་ས་དང་ཁང་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ།། གཉེན་སྒྲིག་པ་ནི་བག་མ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་ས། འདིས་བག་མ་ལེན་པའང་བསྡུས་སོ།། སྡུད་པ་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་སྟེ། ཡོ་བྱད་བསྡུ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་“མཛའ་འབྲེལ་རྣམས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། གྲོགས་པོའི་མཛའ་འབྲེལ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཐམས་ཅད་དུ་སྤངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་སློང་དེ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྤྲོས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས། སྟོན་པས་གསུངས་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུའི་འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་དགེ་སློང་དེ་ནི། བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འོས་སོ།། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. සක්කාරසුත්තවණ්ණනා ༢. བཀུར་སྟིའི་མདོའི་བཤད་པ། 81. දුතියෙ සක්කාරෙනාති සක්කාරෙන හෙතුභූතෙන, අථ වා සක්කාරෙනාති සක්කාරහෙතුනා, සක්කාරහෙතුකෙන වා. සක්කාරඤ්හි නිස්සාය [Pg.238] ඉධෙකච්චෙ පුග්ගලා පාපිච්ඡා ඉච්ඡාපකතා ඉච්ඡාචාරෙ ඨත්වා ‘‘සක්කාරං නිබ්බත්තෙස්සාමා’’ති අනෙකවිහිතං අනෙසනං අප්පතිරූපං ආපජ්ජිත්වා ඉතො චුතා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති, අපරෙ යථාසක්කාරං ලභිත්වා තන්නිමිත්තං මානමදමච්ඡරියාදිවසෙන පමාදං ආපජ්ජිත්වා ඉතො චුතා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සක්කාරෙන අභිභූතා පරියාදින්නචිත්තා’’ති. තත්ථ අභිභූතාති අජ්ඣොත්ථටා. පරියාදින්නචිත්තාති ඛෙපිතචිත්තා, ඉච්ඡාචාරෙන මානමදාදිනා ච ඛයං පාපිතකුසලචිත්තා. අථ වා පරියාදින්නචිත්තාති පරිතො ආදින්නචිත්තා, වුත්තප්පකාරෙන අකුසලකොට්ඨාසෙන යථා කුසලචිත්තස්ස උප්පත්තිවාරො න හොති, එවං සමන්තතො ගහිතචිත්තසන්තානාති අත්ථො. අසක්කාරෙනාති හීළෙත්වා පරිභවිත්වා පරෙහි අත්තනි පවත්තිතෙන අසක්කාරෙන හෙතුනා, අසක්කාරහෙතුකෙන වා මානාදිනා. සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන චාති කෙහිචි පවත්තිතෙන සක්කාරෙන කෙහිචි පවත්තිතෙන අසක්කාරෙන ච. යෙ හි කෙහිචි පඨමං සක්කතා හුත්වා තෙහියෙව අසාරභාවං ඤත්වා පච්ඡා අසක්කතා හොන්ති, තාදිසෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන චා’’ති. ༨༡. མདོ་གཉིས་པ་ལས། བཀུར་སྟིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བཀུར་སྟིས་སམ། ཡང་ན་བཀུར་སྟིས་ཞེས་པ་ནི་བཀུར་སྟིའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སམ། བཀུར་སྟིས་བསྐྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། འདི་ལྟར་བཀུར་སྟི་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ན་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་འདོད་པ་ངན་པ་དང་། འདོད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་ནས། “བདག་ཅག་གིས་བཀུར་སྟི་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་”ཞེས་རྣམ་པ་དུ་མའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་དང་མི་མཐུན་པ་ལ་ཞུགས་ཏེ། འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་ངན་སོང་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། གཞན་དག་ནི་བཀུར་སྟི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཐོབ་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་དང་། སེར་སྣ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བག་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་ངན་སོང་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་དགོངས་ནས་“བཀུར་སྟིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ཀུན་ནས་གནོན་པའོ།། སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ནི་སེམས་ཟད་པར་གྱུར་པ་སྟེ། འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་དང་ང་རྒྱལ་དང་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པས་དགེ་བའི་སེམས་ཟད་པར་བྱས་པའོ།། ཡང་ན་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ནི་ཀུན་ནས་བཟུང་བའི་སེམས་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བའི་སྐབས་མེད་པར་བྱས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་བཟུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། བཀུར་སྟི་མེད་པས་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བདག་ལ་སྨད་པ་དང་བརྙས་པ་བྱས་པའི་བཀུར་སྟི་མེད་པའི་རྒྱུས་སམ། བཀུར་སྟི་མེད་པས་བསྐྱེད་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པས་སོ།། བཀུར་སྟི་དང་བཀུར་སྟི་མེད་པ་གཉིས་ཀས་ཞེས་པ་ནི། ཁ་ཅིག་གིས་བྱས་པའི་བཀུར་སྟི་དང་། ཁ་ཅིག་གིས་བྱས་པའི་བཀུར་སྟི་མེད་པ་གཉིས་ཀས་སོ།། གང་དག་ཐོག་མར་ཁ་ཅིག་གིས་བཀུར་སྟི་བྱས་པར་གྱུར་ལ། ཕྱིས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་སྙིང་པོ་མེད་པར་ཤེས་ནས་བཀུར་སྟི་མ་བྱས་པར་གྱུར་པ་དེ་ལྟ་བུ་ལ་དགོངས་ནས། “བཀུར་སྟི་དང་བཀུར་སྟི་མེད་པ་གཉིས་ཀས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། එත්ථ සක්කාරෙන අභිභූතා දෙවදත්තාදයො නිදස්සෙතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං – འདིར་བཀུར་སྟིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པ་དཔེར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඵලං වෙ කදලිං හන්ති, ඵලං වෙළුං ඵලං නළං; සක්කාරො කාපුරිසං හන්ති, ගබ්භො අස්සතරිං යථා’’ති. (සං. නි. 1.183; අ. නි. 4.68; චූළව. 335); “ཆུ་ཤིང་འབྲས་བུས་འཇིག་པ་དང་།། སྨྱུག་མ་འདམ་རྩྭ་འབྲས་བུས་བཞིན།། བཀུར་སྟིས་སྐྱེས་བུ་ངན་པ་འཇིག། དྲེའུ་མོ་མངལ་གྱིས་འཇིག་པ་བཞིན།།”ཞེས་བྱའོ།། සාධූනං උපරි කතෙන අසක්කාරෙන අභිභූතා දණ්ඩකීරාජකාලිඞ්ගරාජමජ්ඣරාජාදයො නිදස්සෙතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං – སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བཀུར་སྟི་མ་བྱས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་དཎྜ་ཀི་དང་། རྒྱལ་པོ་ཀ་ལིང་ག། རྒྱལ་པོ་མཛྫྷ་ལ་སོགས་པ་དཔེར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘කිසඤ්හි වච්ඡං අවකිරිය දණ්ඩකී,උච්ඡින්නමූලො සජනො සරට්ඨො; කුක්කුළනාමෙ නිරයම්හි පච්චති,තස්ස ඵුලිඞ්ගානි පතන්ති කායෙ. “དཎྜ་ཀི་ནི་ཀི་ས་ཝ་ཚ་ལ་བརྙས་བྱས་པས།། རང་གི་གཉེན་དང་ཡུལ་འཁོར་རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ།། མེ་མུར་ཞེས་བྱའི་དམྱལ་བར་འཚེད་པར་བྱེད་པ་ན།། དེ་ཡི་ལུས་ལ་མེ་སྟག་དག་ནི་འབབ་པར་འགྱུར།། ‘‘යො [Pg.239] සඤ්ඤතෙ පබ්බජිතෙ අවඤ්චයි,ධම්මං භණන්තෙ සමණෙ අදූසකෙ; තං නාළිකෙරං සුනඛා පරත්ථ,සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමානං’’. (ජා. 2.17.70-71); “གང་ཞིག་སྡོམ་བརྩོན་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་།། ཆོས་སྨྲ་ཉེས་མེད་དགེ་སྦྱོང་བསླུས་བྱེད་པ།། ཕྱི་མའི་འཇིག་རྟེན་ནཱ་ལི་ཀེ་ར་རུ།། ཁྱི་རྣམས་འདུས་ནས་འཕག་འཚག་བྱེད་པ་ཟ།།”ཞེས་བྱའོ།། ‘‘උපහච්ච මනං මජ්ඣො, මාතඞ්ගස්මිං යසස්සිනෙ; සපාරිසජ්ජො උච්ඡින්නො, මජ්ඣාරඤ්ඤං තදා අහූ’’ති. (ජා. 2.19.96); “མཛྫྷ་ཡིས་ནི་གྲགས་ལྡན་མཱ་ཏངྒ་ཉིད་ལ།། ཡིད་ནི་གནོད་པར་བྱས་པས་འཁོར་དང་བཅས་པ་བཅད།། དེ་ཡི་ཚེ་ན་མཛྫྷ་ཡི་ནགས་ཚལ་དུ་གྱུར་ཏོ།།”ཞེས་བྱའོ།། සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන ච අභිභූතා අඤ්ඤතිත්ථියා නාටපුත්තාදයො නිදස්සෙතබ්බා. བཀུར་སྟི་དང་བཀུར་སྟི་མེད་པ་གཉིས་ཀས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི། མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་གཉེན་གྱི་བུ་ལ་སོགས་པ་དཔེར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། ගාථාසු උභයන්ති උභයෙන සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන ච. සමාධි න විකම්පතීති න චලති, එකග්ගභාවෙන තිට්ඨති. කස්ස පන න චලතීති ආහ ‘‘අප්පමාදවිහාරිනො’’ති. යො පමාදකරධම්මානං රාගාදීනං සුට්ඨු පහීනත්තා අප්පමාදවිහාරී අරහා, තස්ස. සො හි ලොකධම්මෙහි න විකම්පති. සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකන්ති ඵලසමාපත්තිඅත්ථං සුඛුමාය දිට්ඨියා පඤ්ඤාය අභිණ්හං පවත්තවිපස්සනත්තා සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකං. උපාදානක්ඛයාරාමන්ති චතුන්නං උපාදානානං ඛයං පරියොසානභූතං අරහත්තඵලං ආරමිතබ්බං එතස්සාති උපාදානක්ඛයාරාමං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། གཉིས་ཀ་ནི་བཀུར་སྟི་དང་བཀུར་སྟི་མེད་པ་གཉིས་ཀས་སོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་མི་གཡོ་བ་ནི་མི་འགུལ་བར་རྩེ་གཅིག་པའི་དངོས་པོར་གནས་པའོ།། སུ་ཞིག་གི་མི་གཡོ་ཞེ་ན། “བག་ཡོད་པར་གནས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་ཞིག་བག་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར་བག་ཡོད་པར་གནས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིའོ།། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཕྲ་བའི་ལྟ་བས་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པ་ནི། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དོན་དུ་ཕྲ་བའི་ལྟ་བ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྒྱུན་དུ་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཕྲ་བའི་ལྟ་བས་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པའོ།། ཉེ་བར་ལེན་པ་ཟད་པ་ལ་དགའ་བ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་ཟད་པའི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ནི་འདིའི་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཟད་པ་ལ་དགའ་བའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. දෙවසද්දසුත්තවණ්ණනා ༣. ལྷའི་སྒྲའི་མདོའི་བཤད་པ། 82. තතියෙ දෙවෙසූති ඨපෙත්වා අරූපාවචරදෙවෙ චෙව අසඤ්ඤදෙවෙ ච තදඤ්ඤෙසු උපපත්තිදෙවෙසු. දෙවසද්දාති දෙවානං පීතිසමුදාහාරසද්දා. නිච්ඡරන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලාපසල්ලාපවසෙන පවත්තන්ති. සමයා සමයං උපාදායාති සමයතො සමයං පටිච්ච. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං කාලෙ ඨිතා තෙ දෙවා තං කාලං ආගම්ම නං පස්සිස්සන්ති, තතො තං සමයං සම්පත්තං ආගම්මාති. ‘‘සමයං සමයං උපාදායා’’ති ච කෙචි පඨන්ති, තෙසං [Pg.240] තං තං සමයං පටිච්චාති අත්ථො. යස්මිං සමයෙති යදා ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; පාචි. 417), ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191; සං. නි. 2.154) ච කාමෙසු ඝරාවාසෙ ච ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා ච සුදිට්ඨා හොන්ති, තස්මිං සමයෙ. තදා හිස්ස එකන්තෙන පබ්බජ්ජාය චිත්තං නමති. අරියසාවකොති අරියස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සාවකො, සාවකභාවං උපගන්තුකාමො, අරියසාවකො වා අවස්සංභාවී. අන්තිමභවිකං සාවකබොධිසත්තං සන්ධාය අයමාරම්භො. කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වාති කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා අපනෙත්වා. කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වාති කසායෙන රත්තතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි නිවාසෙත්වා චෙව පාරුපිත්වා ච. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජාය චෙතෙතීති අගාරස්මා ඝරා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජ්ජං පබ්බජෙය්‍යන්ති පබ්බජ්ජාය චෙතෙති පකප්පෙති, පබ්බජතීති අත්ථො. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියන්ති ඤාතබ්බා. ༨༢. མདོ་གསུམ་པ་ལས། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་དང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་ལྷ་རྣམས་མ་གཏོགས་པ། དེ་ལས་གཞན་པའི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནའོ།། ལྷའི་སྒྲ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བའི་གཏམ་གྱི་སྒྲའོ།། འབྱུང་བ་ནི་ཕན་ཚུན་གླེང་མོ་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའོ།། དུས་ནས་དུས་སུ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པ་ནི་དུས་ནས་དུས་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དུས་གང་གི་ཚེ་ལྷ་དེ་དག་གནས་པ་དེའི་ཚེ་དེ་ལ་བལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་ནས་དུས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། ཁ་ཅིག་ནི་“དུས་ནས་དུས་སུ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། དེ་དག་གི་ལྟར་ན་དུས་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དུས་གང་གི་ཚེ་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་“འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲམ་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་པ་དང་། “ཁྱིམ་གྱི་གནས་ནི་དོག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་པ་དང་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕན་ཡོན་ལེགས་པར་མཐོང་བར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེའོ།། དེའི་ཚེ་ན་དེའི་སེམས་ནི་གཅིག་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་གཞོལ་བར་འགྱུར་རོ།། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་འཕགས་པ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཏེ། ཉན་ཐོས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཞུགས་པར་འདོད་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འགྱུར་བའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སོ།། སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་བརྩམས་སོ།། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ནས་ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ཤིང་བསལ་ནས་སོ།། ཆོས་གོས་ངུར་སྨྲིག་བགོས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཚོས་ཀྱིས་བསྒྱུར་བས་ན་ངུར་སྨྲིག་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་འོས་པའི་གོས་རྣམས་ཤམ་ཐབས་སུ་བགོ་བ་དང་བླ་གོས་སུ་གྱོན་ནས་སོ།། ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་པ་ནི་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ། “ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ་”ཞེས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཤིང་རྟོག་པ་སྟེ། རབ་ཏུ་བྱུང་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདིར་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་ཁྱིམ་ལ་ཕན་པའི་ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་ཁྱིམ་མེད་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། මාරෙනාති කිලෙසමාරෙන. සඞ්ගාමාය චෙතෙතීති යුජ්ඣනත්ථාය චිත්තං උප්පාදෙති, මාරං අභිවිජෙතුං සන්නය්හති. යස්මා පන එවරූපස්ස පටිපජ්ජනකපුග්ගලස්ස දෙවපුත්තමාරොපි අන්තරායාය උපක්කමති, තස්මා තස්සපි වසෙන මාරෙනාති එත්ථ දෙවපුත්තමාරෙනාතිපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. තස්සාපි අයං ඉච්ඡාවිඝාතං කරිස්සතෙවාති. යස්මා පන පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය ඛුරග්ගතො වා පට්ඨාය සීලානි සමාදියන්තො පරිසොධෙන්තො සමථවිපස්සනාසු කම්මං කරොන්තො යථාරහං තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනප්පහානානං වසෙන කිලෙසමාරං පරිපාතෙති නාම, න යුජ්ඣති නාම සම්පහාරස්ස අභාවතො, තස්මා වුත්තං ‘‘මාරෙන සද්ධිං සඞ්ගාමාය චෙතෙතී’’ති. བདུད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ཀྱིས་སོ།། གཡུལ་འགྱེད་པའི་ཕྱིར་སེམས་པ་ནི་འཐབ་པའི་དོན་དུ་སེམས་བསྐྱེད་པ་སྟེ། བདུད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གོ་ཆ་བགོ་བའོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟ་བུའི་སྒྲུབ་པ་པོའི་གང་ཟག་ལ་ལྷའི་བུ་ཉིད་ཀྱི་བདུད་ཀྱང་བར་ཆད་བྱེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། དེའི་དབང་གིས་ཀྱང་འདིར་བདུད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་བུའི་བདུད་ཀྱིས་ཞེས་ཀྱང་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེས་ཀྱང་འདིའི་འདོད་པ་འཇིག་པར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་ངམ། ཡང་ན་སྐྲ་བྲེགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ནས་དག་པར་བྱེད་ཅིང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་ལས་བྱེད་པ་ན། ཇི་ལྟར་འོས་པ་རེ་ཞིག་སྤོང་བ་དང་རྣམ་པར་གནོན་པས་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། ཕན་ཚུན་བརྡེག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཐབ་པ་ནི་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“བདུད་དང་ལྷན་ཅིག་གཡུལ་འགྱེད་པའི་ཕྱིར་སེམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། සත්තන්නන්ති කොට්ඨාසතො සත්තන්නං, පභෙදතො පන තෙ සත්තතිංස හොන්ති. කථං? චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති. එවං පභෙදතො සත්තතිංසවිධාපි සතිපට්ඨානාදිකොට්ඨාසතො සත්තෙව හොන්තීති වුත්තං ‘‘සත්තන්න’’න්ති. බොධිපක්ඛියානන්ති බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති ලද්ධනාමස්ස අරියපුග්ගලස්ස මග්ගඤාණස්සෙව වා පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං[Pg.241], බොධිකොට්ඨාසියානන්ති අත්ථො. ‘‘බොධිපක්ඛිකාන’’න්තිපි පාඨො, බොධිපක්ඛවන්තානං, බොධිපක්ඛෙ වා නියුත්තානන්ති අත්ථො. භාවනානුයොගමනුයුත්තොති විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගභාවනානුයොගමනුයුත්තො. විපස්සනාක්ඛණෙ හි සතිපට්ඨානාදයො පරියායෙන බොධිපක්ඛියා නාම, මග්ගක්ඛණෙයෙව පන තෙ නිප්පරියායෙන බොධිපක්ඛියා නාම හොන්ති. བདུན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་ཚན་པའི་སྒོ་ནས་བདུན་ཏེ། རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་དུ་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལར་ཞེ་ན། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་དང་། དབང་པོ་ལྔ་དང་། སྟོབས་ལྔ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ།། དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་དུ་འགྱུར་ཡང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པའི་སྒོ་ནས་བདུན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན། “བདུན་གྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་མཐུན་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། རྟོགས་པའི་དོན་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་གམ། ཡང་ན་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་མཐུན་ཏེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་ལྡན་པའམ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ལ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྒོམ་པའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པའོ།། ལྷག་མཐོང་གི་གནས་སྐབས་སུ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་མཐུན་ཞེས་བྱ་ལ། ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་ཉིད་དུ་ནི་དེ་དག་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་མཐུན་ཞེས་བྱའོ།། ආසවානං ඛයාති කාමාසවාදීනං සබ්බෙසං ආසවානං ඛයා. ආසවෙසු හි ඛීණෙසු සබ්බෙ කිලෙසා ඛීණායෙව හොන්ති. තෙන අරහත්තමග්ගො වුත්තො හොති. අනාසවන්ති ආසවවිරහිතං. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති එත්ථ චෙතොවචනෙන අරහත්තඵලසමාධි, පඤ්ඤාවචනෙන තංසම්පයුත්තා ච පඤ්ඤා වුත්තා. තත්ථ සමාධි රාගතො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්ති, පඤ්ඤා අවිජ්ජාය විමුත්තත්තා පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ཟག་པ་ཟད་པས་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པས་སོ།། ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པར་གྱུར་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། དེས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཟག་པ་མེད་པ་ནི་ཟག་པ་དང་བྲལ་བའོ།། སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་པ་འདིར་སེམས་ཀྱི་སྒྲས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲས་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ཤེས་རབ་ནི་མ་རིག་པ་དང་བྲལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་སྐད་དུའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘යො හිස්ස, භික්ඛවෙ, සමාධි, තදස්ස සමාධින්ද්‍රියං. යා හිස්ස, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤා, තදස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති (සං. නි. 5.516). “དགེ་སློང་དག དེའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་པོའོ།། དགེ་སློང་དག དེའི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོའོ།། དགེ་སློང་དག འདི་ལྟར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། མ་རིག་པ་དང་བྲལ་བས་ནི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།།”ཞེས་བྱའོ།། අපිචෙත්ථ සමථඵලං චෙතොවිමුත්ති, විපස්සනාඵලං පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා අපරප්පච්චයෙන ඤත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරතීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා විහරති. තමෙව සඞ්ගාමසීසං අභිවිජිය අජ්ඣාවසතීති මාරං අභිවිජිනිත්වා විජිතවිජයත්තා තෙන කතසඞ්ගාමසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස සීසභූතං අරහත්තඵලසමාපත්තිඉස්සරියට්ඨානං, අභිභවන්තො ආවසති, සමාපජ්ජති ඉච්චෙව අත්ථො. ඉමෙ ච දෙවසද්දා දිට්ඨසච්චෙසු දෙවෙසු පවත්තන්ති, විසෙසතො සුද්ධාවාසදෙවෙසූති වෙදිතබ්බං. གཞན་ཡང་འདིར་ཞི་གནས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ལྷག་མཐོང་གྱི་འབྲས་བུ་ནི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། "མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལའོ།། "བདག་ཉིད་མངོན་པར་ཤེས་ཏེ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་ཁོ་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཤིང་གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པར་ཤེས་ནས་སོ།། "ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་ཅིང་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའོ།། "གཡུལ་ངོའི་རྩེ་མོ་དེ་ཉིད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཏེ་གནས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་བདུད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཞིང་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེས་བྱས་པའི་གཡུལ་འགྱེད་དུ་བགྲང་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་རྩེ་མོར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དབང་ཕྱུག་གི་གནས་ལ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་བཞིན་དུ་གནས་ཤིང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ལྷའི་སྒྲ་འདི་དག་ནི་བདེན་པ་མཐོང་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་གནས་གཙང་མའི་ལྷ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු මහන්තන්ති සීලාදිගුණමහත්තෙන මහන්තං. වීතසාරදන්ති සාරජ්ජකරානං කිලෙසානං අභාවෙන විගතසාරජ්ජං අපගතමඞ්කුභාවං. පුරිසාජඤ්ඤාති අස්සාදීසු අස්සාජානීයාදයො විය පුරිසෙසු ආජානීයභූතා [Pg.242] උත්තමපුරිසා. දුජ්ජයමජ්ඣභූති පචුරජනෙහි ජෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං කිලෙසවාහිනිං අභිභවි අජ්ඣොත්ථරි. ‘‘අජ්ජයී’’තිපි පඨන්ති, අජිනීති අත්ථො. ජෙත්වාන මච්චුනො සෙනං, විමොක්ඛෙන අනාවරන්ති ලොකත්තයාභිබ්‍යාපනතො දියඩ්ඪසහස්සාදිවිභාගතො ච විපුලත්තා අඤ්ඤෙහි ආවරිතුං පටිසෙධෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච අනාවරං, මච්චුනො මාරස්ස සෙනං විමොක්ඛෙන අරියමග්ගෙන ජෙත්වා යො ත්වං දුජ්ජයං අජයි, තස්ස නමො, තෙ පුරිසාජඤ්ඤාති සම්බන්ධො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ "ཆེན་པོ་"ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ཆེན་པོའོ།། "འཇིགས་པ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་ཤིང་འཛེམ་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཞུམ་པ་མེད་པའོ།། "སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས་"ཞེས་པ་ནི་རྟ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་རྟ་ཅང་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བཞིན། སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཅང་ཤེས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ།། "གཞན་གྱིས་ཐུབ་པར་དཀའ་བ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཏོ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པས་གཞོམ་པར་མི་ནུས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དཔུང་ཚོགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནོན་པར་བྱས་པའོ།། "ཨ་ཛ་ཡཱི" (རྣམ་པར་རྒྱལ་ལོ་) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། རྒྱལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། "འཆི་བདག་གི་སྡེ་ལས་རྒྱལ་ཏེ། རྣམ་པར་ཐར་པས་ཐོགས་པ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ལ་ཁྱབ་པ་དང་། སྟོང་དང་ལྔ་བརྒྱ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་གྱིས་བཀག་ཅིང་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་ཐོགས་པ་མེད་པ་སྟེ། འཆི་བདག་བདུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོགས་རྣམ་པར་ཐར་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་ནས། གང་ཁྱོད་ཀྱིས་གཞོམ་པར་དཀའ་བ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་མཛད་པ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས་ཁྱོད་ལ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ඉතීති වුත්තප්පකාරෙන. හි-ඉති නිපාතමත්තං. එතං පත්තමානසං අධිගතාරහත්තං ඛීණාසවං දෙවතා නමස්සන්තීති වුත්තමෙවත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති. අථ වා ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන. කිං පන එතං කාරණං? නමුචිසෙනාවිජයෙන පත්තමානසත්තං. ඉමිනා කාරණෙන තං දෙවතා නමස්සන්තීති අත්ථො. ඉදානි තං කාරණං ඵලතො දස්සෙතුං ‘‘තඤ්හි තස්ස න පස්සන්ති, යෙන මච්චුවසං වජෙ’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – යස්මා තස්ස පුරිසාජඤ්ඤස්ස පණිධාය ගවෙසන්තාපි දෙවා අණුමත්තම්පි තං කාරණං න පස්සන්ති, යෙන සො මච්චුනො මරණස්ස වසං වජෙ උපගච්ඡෙය්‍ය. තස්මා තං විසුද්ධිදෙවා නමස්සන්තීති. "དེ་ལྟར་"ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། "ཧི" (ནི་) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། "དེ་ལྟར་ཡིད་ཐོབ་པ་ (དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་) དེ་ལ་ལྷ་རྣམས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་"ཞེས་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་དེ་ཉིད་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན་ "དེ་ལྟར་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། རྒྱུ་མཚན་དེ་གང་ཞེ་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བས་ཡིད་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། རྒྱུ་མཚན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ད་ནི་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཉིད་འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གང་གིས་འཆི་བདག་གི་དབང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་དེ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་མི་མཐོང་ངོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས་དེའི་རྒྱུ་མཚན་ལ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་དམིགས་ཏེ་བཙལ་ཀྱང་། གང་གིས་ཁོང་འཆི་བདག་སྟེ་འཆི་བའི་དབང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་དེ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་རྣམས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ།། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. පඤ්චපුබ්බනිමිත්තසුත්තවණ්ණනා ༤. སྔོན་གྱི་ལྟས་ལྔའི་མདོའི་བཤད་པ། 83. චතුත්ථෙ යදාති යස්මිං කාලෙ. දෙවොති උපපත්තිදෙවො. තයො හි දෙවා – සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො ඛත්තියා. උපපත්තිදෙවා නාම චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය තදුපරිදෙවා. විසුද්ධිදෙවා නාම ඛීණාසවා. ඉධ පන කාමාවචරදෙවො අධිප්පෙතො. තෙන වුත්තං ‘‘දෙවොති උපපත්තිදෙවො’’ති. දෙවකායාති දෙවසමූහතො, දෙවට්ඨානතො වා, දෙවලොකතොති අත්ථො. සමූහනිවාසවාචකො හි අයං කායසද්දො. චවනධම්මොති මරණධම්මො, ආයුක්ඛයෙන වා පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා උපට්ඨිතමරණොති අත්ථො. ༨༣. མདོ་བཞི་པ་ལས་ "གང་གི་ཚེ་"ཞེས་པ་ནི་དུས་གང་གི་ཚེའོ།། "ལྷ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ལྷའོ།། ལྷ་ནི་གསུམ་སྟེ། མིང་གི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ།། དེ་དག་ལས་མིང་གི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་རིགས་རྣམས་སོ།། སྐྱེ་བའི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ནས་བཟུང་སྟེ་དེའི་གོང་གི་ལྷ་རྣམས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་སོ།། འདིར་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་ལ་དགོངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ལྷ་ནི་སྐྱེ་བའི་ལྷའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "ལྷའི་ཚོགས་ལས་"ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་ཚོགས་སམ། ལྷའི་གནས་སམ། ལྷ་ཡུལ་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་སྟེ། ལུས་ (ཀཱ་ཡ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཚོགས་དང་གནས་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་"ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ཏེ། ཚེ་ཟད་པའམ་བསོད་ནམས་ཟད་པས་འཆི་བ་ལ་བབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། පඤ්චස්ස [Pg.243] පුබ්බනිමිත්තානි පාතුභවන්තීති අස්ස උපට්ඨිතමරණස්ස දෙවපුත්තස්ස පඤ්ච මරණස්ස පුබ්බනිමිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, පකාසානි වා හොන්ති. මාලා මිලායන්තීති තෙන පිළන්ධිතමාලා මජ්ඣන්හිකසමයෙ ආතපෙ ඛිත්තා විය මිලාතා විහතසොභා හොන්ති. "དེ་ལ་སྔོན་གྱི་ལྟས་ལྔ་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་ལ་བབ་པའི་ལྷའི་བུ་དེ་ལ་འཆི་བའི་སྔོན་གྱི་ལྟས་ལྔ་པོ་སྐྱེ་བའམ་གསལ་བར་འགྱུར་བའོ།། "མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་རྙིང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་དེས་བཏགས་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་རྣམས་ཉིན་གུང་གི་ཚ་གདུང་ལ་བཞག་པ་བཞིན་དུ་རྙིད་ཅིང་མདངས་ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ།། වත්ථානි කිලිස්සන්තීති සරදසමයෙ විගතවලාහකෙ ආකාසෙ අබ්භුස්සක්කමානබාලසූරියසදිසප්පභානි නානාවිරාගවණ්ණානි තෙන නිවත්ථපාරුතවත්ථානි තං ඛණංයෙව කද්දමෙ ඛිපිත්වා මද්දිතානි විය විහතප්පභානි මලිනානි හොන්ති. "གོས་རྣམས་དྲི་མས་སྦགས་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་སྟོན་དུས་སྤྲིན་དང་བྲལ་བའི་མཁའ་དབྱིངས་སུ་ཤར་བའི་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་ལྟ་བུའི་འོད་མདངས་ཅན། ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་པའི་དེས་གྱོན་པའི་གོས་རྣམས་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་འདམ་རྫབ་ཏུ་བོར་ནས་བརྫིས་པ་བཞིན་དུ་འོད་མདངས་ཉམས་ཤིང་དྲི་མས་སྦགས་པར་འགྱུར་བའོ།། කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්තීති සුපරිසුද්ධජාතිමණි විය සුසික්ඛිතසිප්පාචරියරචිතසුවණ්ණපටිමා විය ච පුබ්බෙ සෙදමලජල්ලිකාරහිතසරීරස්ස තස්මිං ඛණෙ උභොහි කච්ඡෙහි සෙදධාරා සන්දන්ති පග්ඝරන්ති. න කෙවලඤ්ච කච්ඡෙහියෙව, සකලසරීරතොපි පනස්ස සෙදජලකණ්ණිකා මුච්චතියෙව, යෙන ආමුත්තමුත්තාජාලගවච්ඡිතො විය තස්ස කායො හොති. "མཆན་ཁུང་ནས་རྔུལ་ཆུ་འཛག་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ལྟ་བུ་དང་། བཟོ་རིག་ལ་མཁས་པའི་སློབ་དཔོན་གྱིས་བཞེངས་པའི་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་བརྙན་ལྟ་བུར། སྔོན་ཆད་རྔུལ་ཆུ་དང་དྲི་མ་དང་རྡུལ་དང་བྲལ་བའི་ལུས་ལས། སྐབས་དེར་མཆན་ཁུང་གཉིས་ནས་རྔུལ་ཆུའི་རྒྱུན་འབབ་ཅིང་འཛག་པར་འགྱུར་བའོ།། མཆན་ཁུང་ཁོ་ན་ནས་མ་ཟད་ཀྱི། ལུས་ཡོངས་རྫོགས་ལས་ཀྱང་རྔུལ་ཆུའི་ཐིགས་པ་འཛག་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ལུས་ནི་མུ་ཏིག་གི་དྲྭ་བས་གཡོགས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། කායෙ දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමතීති පුබ්බෙ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යථානුභාවං එකයොජනං ද්වියොජනං යාව ද්වාදසයොජනමත්තම්පි පදෙසං ආභාය ඵරිත්වා විජ්ජොතමානො කායො හොති ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවිරහිතො, න සීතං න උණ්හං උපඝාතකං, දෙවධීතා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොති, දෙවපුත්තො වීසතිවස්සුද්දෙසිකො විය, තං ඛණංයෙව නිප්පභෙ නිත්තෙජෙ කායෙ විරූපභාවො අනුපවිසති සණ්ඨාති. "ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་ངན་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རང་གི་མཐུ་མངའ་ཐང་བཞིན་དུ་དཔག་ཚད་གཅིག་གམ་གཉིས། ཐ་ན་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་འོད་ཀྱིས་ཁྱབ་ཅིང་འབར་བའི་ལུས་ནི། སོ་སོགས་ཉམས་པ་དང་སྐྲ་དཀར་བ་སོགས་མེད་པ། གྲང་བ་དང་ཚ་བས་མི་གནོད་པ། ལྷའི་བུ་མོ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ལྟ་བུ་དང་། ལྷའི་བུ་ལོ་ཉི་ཤུ་ལོན་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་ལས། སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་འོད་དང་གཟི་བརྗིད་མེད་པའི་ལུས་ལ་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་ཞུགས་ཤིང་གནས་པར་འགྱུར་བའོ།། සකෙ දෙවො දෙවාසනෙ නාභිරමතීති අත්තනො අච්ඡරාගණෙහි සද්ධිං කීළනපරිචරණකදිබ්බාසනෙ න රමති, න චිත්තස්සාදං ලභති. තස්ස කිර මනුස්සගණනාය සත්තහි දිවසෙහි මරණං භවිස්සතීති ඉමානි පුබ්බනිමිත්තානි පාතුභවන්ති. සො තෙසං උප්පත්තියා ‘‘එවරූපාය නාම සම්පත්තියා විනා භවිස්සාමී’’ති බලවසොකාභිභූතො හොති. තෙනස්ස කායෙ මහාපරිළාහො උප්පජ්ජති, තෙන සබ්බතො ගත්තෙහි සෙදා මුච්චන්ති. චිරතරං කාලං අපරිචිතදුක්ඛො තං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො එකච්චො ‘‘දය්හාමි දය්හාමී’’ති කන්දන්තො පරිදෙවන්තො කත්ථචි අස්සාදං අලභන්තො විජප්පන්තො විලපන්තො තහිං තහිං ආහිණ්ඩති. එකච්චො සතිං උපට්ඨපෙත්වා [Pg.244] කායවාචාහි විකාරං අකරොන්තොපි පියවිප්පයොගදුක්ඛං අසහන්තො විහඤ්ඤමානො විචරති. "ལྷ་རང་གི་ལྷའི་གདན་ལ་མི་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལྷའི་བུ་མོའི་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་རྩེ་ཞིང་རོལ་བའི་ལྷའི་གདན་ལ་མི་དགའ་ཞིང་། སེམས་ལ་ཚིམ་པ་མི་ཐོབ་པའོ།། གོ་ཐོས་ལྟར་ན། མིའི་ལོ་རྩིས་ཀྱིས་ཞག་བདུན་ནས་འཆི་བར་འགྱུར་བའི་ཚེ། སྔོན་གྱི་ལྟས་འདི་དག་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་དག་བྱུང་བས་ཁོང་ནི་ "འདི་འདྲ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ་"སྙམ་ནས་མྱ་ངན་དྲག་པོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེའི་ལུས་ལ་གདུང་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་ཞིང་། དེས་ན་ཡན་ལག་ཐམས་ཅད་ནས་རྔུལ་ཆུ་འཛག་པར་འགྱུར་རོ།། ཡུན་རིང་པོར་སྡུག་བསྔལ་ལ་མ་གོམས་པས་དེ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པར། ལ་ལ་ནི་ "ཚིག་གོ་ཚིག་གོ་"ཞེས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་ཅིང་མྱ་ངན་བྱེད་ལ། གང་དུའང་དགའ་བ་མ་རྙེད་པར་སྨྱོ་བ་བཞིན་དུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་ཕྱོགས་གང་སར་རྒྱུག་པར་བྱེད་དོ།། ལ་ལ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ་ལུས་དང་ངག་གི་རྣམ་འགྱུར་མི་སྟོན་ཀྱང་། སྡུག་པ་དང་བྲལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མ་བཟོད་པར་ཡིད་གདུང་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ།། ඉමානි පන පුබ්බනිමිත්තානි යථා ලොකෙ මහාපුඤ්ඤානං රාජරාජමහාමත්තාදීනංයෙව උක්කාපාතභූමිචාලචන්දග්ගාහාදීනි නිමිත්තානි පඤ්ඤායන්ති, න සබ්බෙසං; එවමෙව මහෙසක්ඛදෙවානංයෙව පඤ්ඤායති. උප්පන්නානි ච තානි ‘‘ඉමානි මරණස්ස පුබ්බනිමිත්තානි නාමා’’ති කෙචි දෙවා ජානන්ති, න සබ්බෙ. තත්ථ යො මන්දෙන කුසලකම්මෙන නිබ්බත්තො, සො ‘‘ඉදානි කො ජානාති, ‘කුහිං නිබ්බත්තිස්සාමී’’’ති භායති. යො පන මහාපුඤ්ඤො, සො ‘‘බහුං මයා දානං දින්නං, සීලං රක්ඛිතං, පුඤ්ඤං උපචිතං, ඉතො චුතස්ස මෙ සුගතියෙව පාටිකඞ්ඛා’’ති න භායති න විකම්පති. එවං උපට්ඨිතපුබ්බනිමිත්තං පන තං ගහෙත්වා දෙවතා නන්දනවනං පවෙසෙන්ති සබ්බදෙවලොකෙසු නන්දනවනං අත්ථියෙව. སྔོན་གྱི་ལྟས་འདི་དག་ནི། དཔེར་ན་འཇིག་རྟེན་ན་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་མངའ་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་སོགས་ཁོ་ན་ལ། སྐར་མདའ་ལྷུང་བ་དང་། ས་གཡོ་བ། ཟླ་འཛིན་སོགས་ཀྱི་ལྟས་རྣམས་མངོན་པར་འགྱུར་གྱི། ཐམས་ཅད་ལ་མིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མཐུ་ཆེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་མངོན་པར་འགྱུར་རོ།། ལྟས་དེ་དག་བྱུང་བའི་ཚེ། "འདི་དག་ནི་འཆི་བའི་སྔོན་གྱི་ལྟས་ཞེས་བྱ་བའོ་"ཞེས་ལྷ་ཁ་ཅིག་གིས་ཤེས་ཀྱི། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤེས་པ་ནི་མིན་... དེ་ལ་གང་ཞིག་དགེ་བའི་ལས་ཆུང་ངུས་སྐྱེས་པ་དེ་ནི། "ད་ནི་སུས་ཤེས་ཏེ། བདག་གང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་སྙམ་ནས་"འཇིགས་པར་འགྱུར་རོ།། གང་ཞིག་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི། "བདག་གིས་སྦྱིན་པ་མང་པོ་བཏང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས། བསོད་ནམས་བསགས་པས། འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་བདག་བདེ་འགྲོ་ཁོ་ནར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་"སྙམ་ནས་མི་འཇིགས་ཤིང་མི་འགུལ་ལོ།། དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་ལྟས་བྱུང་བའི་ལྷ་དེ་ཁྲིད་ནས། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བའི་ཚལ་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་དེ། ལྷ་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ན་དགའ་བའི་ཚལ་ཡོད་དོ།། තීහි වාචාහි අනුමොදෙන්තීති ඉදානි වුච්චමානෙහි තීහි වචනෙහි අනුමොදෙන්ති, මොදං පමොදං උප්පාදෙන්ති, අස්සාසෙන්ති, අභිවදනවසෙන වා තංඛණානුරූපං පමොදං කරොන්ති. කෙචි පන ‘‘අනුමොදෙන්තී’’ති පදස්ස ‘‘ඔවදන්තී’’ති වදන්ති. ඉතොති දෙවලොකතො. භොති ආලපනං. සුගතින්ති සුන්දරගතිං, මනුස්සලොකං සන්ධාය වදන්ති. ගච්ඡාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උපෙහි. "ཚིག་གསུམ་གྱིས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཚིག་གསུམ་པོ་འདིས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་དེ། དགའ་བ་དང་མགུ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད། དབུགས་དབྱུང་བར་བྱེད། ཡང་ན་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྐབས་དེ་དང་མཐུན་པའི་དགའ་བ་བྱེད་དོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ "རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ལ། "གདམས་ངག་སྦྱིན་ནོ་"ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། "འདི་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ལྷ་ཡུལ་ནས་སོ།། "ཀྱེ་"ཞེས་པ་ནི་བོས་པའི་ཚིག་གོ། "བདེ་འགྲོ་"ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་འགྲོ་བ་སྟེ། མིའི་འཇིག་རྟེན་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། "སོང་ཞིག་"ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོང་ཞིག་པའོ།། එවං වුත්තෙති එවං තදා තෙහි දෙවෙහි තස්ස ‘‘ඉතො භො සුගතිං ගච්ඡා’’තිආදිනා වත්තබ්බවචනෙ භගවතා වුත්තෙ අඤ්ඤතරො නාමගොත්තෙන අපාකටො තස්සං පරිසායං නිසින්නො අනුසන්ධිකුසලො එකො භික්ඛු ‘‘එතෙ සුගතිආදයො භගවතා අවිසෙසතො වුත්තා අවිභූතා, හන්ද තෙ විභූතතරෙ කාරාපෙස්සාමී’’ති එතං ‘‘කිංනු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. සද්ධාදිගුණවිසෙසපටිලාභකාරණතො දෙවූපපත්තිහෙතුතො ච මනුස්සත්තං දෙවානං අභිසම්මතන්ති ආහ ‘‘මනුස්සත්තං ඛො භික්ඛු දෙවානං සුගතිගමනසඞ්ඛාත’’න්ති. "དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན་"ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་ལྷ་དེ་དག་གིས་དེ་ལ། "ཀྱེ་འདི་ནས་བདེ་འགྲོར་སོང་ཞིག་"ལ་སོགས་པའི་སྨྲ་བར་བྱ་བའི་ཚིག་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ན། མིང་དང་རུས་མི་གསལ་བའི་འཁོར་དེར་འཁོད་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་མཁས་པའི་དགེ་སློང་ཞིག་གིས། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདེ་འགྲོ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་ཤིང་མི་གསལ་བས། ཀྱེ་མ་བདག་གིས་དེ་དག་ལྷག་པར་གསལ་བར་བྱའོ་"སྙམ་ནས། "བཙུན་པ་... ཅི་ལགས་"ལ་སོགས་པའི་ཚིག་འདི་གསོལ་ཏོ།། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མིའི་ལུས་ཐོབ་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མཐུན་པར་བཞེད་པ་ཡིན་པས། "དགེ་སློང་དག་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བར་བགྲང་བ་ནི་མིའི་ལུས་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། සුගතිගමනසඞ්ඛාතන්ති ‘‘සුගතිගමන’’න්ති සම්මා කථිතං, වණ්ණිතං ථොමිතන්ති අත්ථො. යං මනුස්සභූතොති එත්ථ යන්ති කිරියාපරාමසනං, තෙන පටිලභතීති එත්ථ පටිලභනකිරියා ආමසීයති, යො සද්ධාපටිලාභොති අත්ථො. මනුස්සභූතොති මනුස්සෙසු උප්පන්නො, මනුස්සභාවං වා [Pg.245] පත්තො. යස්මා දෙවලොකෙ උප්පන්නානං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා යෙභුය්‍යෙන දුල්ලභා සවනාය, න තථා මනුස්සානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මනුස්සභූතො’’ති. තථාගතප්පවෙදිතෙ ධම්මවිනයෙති තථාගතෙන භගවතා දෙසිතෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සාසනෙ. තඤ්හි ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො ච, ආසයානුරූපං විනෙය්‍යානං විනයනතො විනයො චාති ධම්මවිනයො, උපනිස්සයසම්පත්තියා වා ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මං අප්පරජක්ඛජාතිකං විනෙතීති ධම්මවිනයො. ධම්මෙනෙව වා විනයො, න දණ්ඩසත්ථෙහීති ධම්මවිනයො, ධම්මයුත්තො වා විනයොති ධම්මවිනයො, ධම්මාය වා සහ මග්ගඵලනිබ්බානාය විනයොති ධම්මවිනයො, මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිධම්මතො වා පවත්තො විනයොති ධම්මවිනයො. ධම්මො වා භගවා ධම්මභූතො ධම්මකායො ධම්මස්සාමී, තස්ස ධම්මස්ස විනයො, න තක්කියානන්ති ධම්මවිනයො, ධම්මෙ වා මග්ගඵලෙ නිප්ඵාදෙතබ්බවිසයභූතෙ වා පවත්තො විනයොති ධම්මවිනයොති වුච්චති. තස්මිං ධම්මවිනයෙ. "བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བར་བགྲང་བ་"ཞེས་པ་ནི། "བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བ་"ཞེས་ཡང་དག་པར་བཤད་པ། བསྔགས་པ། བསྟོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། "གང་མིར་གྱུར་ནས་"ཞེས་པ་འདིར་ "གང་"ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་ལ་གོ་བ་སྟེ། དེས་ "ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་"ཞེས་པའི་ཐོབ་པའི་བྱ་བ་ལ་གོ་བས། དད་པ་ཐོབ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དོན་ཏོ།། "མིར་གྱུར་ནས་"ཞེས་པ་ནི་མིའི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའམ། མིའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་པ་ནི་ཕལ་ཆེར་རྙེད་པར་དཀའ་ལ། མི་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མིར་གྱུར་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་"ཞེས་པ་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་བསླབ་པ་གསུམ་འདུས་པའི་བསྟན་པ་ལའོ།། དེ་ནི་ཆོས་ལས་མ་འདས་པས་ཆོས་དང་། བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་གདུལ་བྱ་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་འདུལ་བ་སྟེ། དེས་ན་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་བག་ཆགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པས་ཆོས་ལས་མ་འདས་པའི་ཆོས་ལ། རྡུལ་ཆུང་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་ཆོས་ཁོ་ནས་འདུལ་གྱི། ཆད་པ་དང་མཚོན་ཆས་མ་ཡིན་པས་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་འདུལ་བ་ཡིན་པས་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་ཆོས་ཏེ་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ཡིན་པས་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལས་བྱུང་བའི་འདུལ་བ་ཡིན་པས་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཆོས་དང་། ཆོས་སུ་གྱུར་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་སྐུ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རྗེ་ཡིན་ལ། ཆོས་དེའི་འདུལ་བ་ཡིན་གྱི། རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་པས་ཆོས་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་ཆོས་ཏེ་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ལ་འཇུག་པའི་འདུལ་བ་ཡིན་པས་ཆོས་འདུལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་འདུལ་བ་དེ་ལའོ།། සද්ධං පටිලභතීති ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’තිආදිනා සද්ධං උප්පාදෙති. සද්ධො හි ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙ ආරාධෙස්සති. සුලද්ධලාභසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ යථා හිරඤ්ඤසුවණ්ණඛෙත්තවත්ථාදිලාභො සත්තානං උපභොගසුඛං ආවහති, ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං පටිබාහති, ධනදාලිද්දියං වූපසමෙති, මුත්තාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති, ලොකසන්තතිඤ්ච ආවහති; එවං ලොකියලොකුත්තරා සද්ධාපි යථාසම්භවං ලොකියලොකුත්තරං විපාකසුඛමාවහති, සද්ධාධුරෙන පටිපන්නානං ජාතිජරාදිදුක්ඛං පටිබාහති, ගුණදාලිද්දියං වූපසමෙති, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිරතනපටිලාභහෙතු හොති, ලොකසන්තතිඤ්ච ආවහති. වුත්තඤ්හෙතං – "དད་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ལེགས་པར་གསུངས་སོ་"ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ། །དད་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཆོས་འདུལ་བ་འདི་ལ་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཅིང་། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་དང་དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །"རྙེད་པ་ལེགས་པར་རྙེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་"འདི་ལ། ཇི་ལྟར་གསེར་དངུལ་དང་ཞིང་ས་དང་ཁང་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་རྙེད་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད། བཀྲེས་སྐོམ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་བཟློག་པར་བྱེད། ནོར་གྱི་དབུལ་ཕོངས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད། མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བྱེད། འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུན་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དད་པས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད། དད་པའི་ཁུར་བཟུང་ནས་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་རྒ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་བཟློག་པར་བྱེད། ཡོན་ཏན་གྱི་དབུལ་ཕོངས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད། དྲན་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བྱེད། འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱུན་འཛིན་པར་བྱེད་དོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘සද්ධො සීලෙන සම්පන්නො, යසො භොගසමප්පිතො; යං යං පදෙසං භජති, තත්ථ තත්ථෙව පූජිතො’’ති. (ධ. ප. 303); "དད་ལྡན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །གྲགས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ལྡན་པ་ནི། །ཡུལ་ཕྱོགས་གང་དང་གང་བསྟེན་པ། །དེ་དང་དེ་རུ་མཆོད་པར་འགྱུར། །" (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༠༣) එවං සද්ධාපටිලාභස්ස සුලද්ධලාභතා වෙදිතබ්බා. යස්මා පනායං සද්ධාපටිලාභො අනුගාමිකො අනඤ්ඤසාධාරණො සබ්බසම්පත්තිහෙතු, ලොකියස්ස ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිධනලාභස්ස කාරණං. සද්ධොයෙව හි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා උළාරුළාරවිත්තූපකරණානි අධිගච්ඡති, තෙහි ච අත්තනො [Pg.246] පරෙසඤ්ච අත්ථමෙව සම්පාදෙති. අස්සද්ධස්ස පන තානි අනත්ථාවහානි හොන්ති, ඉධ චෙව සම්පරායෙ චාති, එවම්පි සද්ධාය සුලද්ධලාභතා වෙදිතබ්බා. තථා හි – དེ་ལྟར་དད་པ་ཐོབ་པ་ནི་རྙེད་པ་ལེགས་པར་རྙེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་དད་པ་ཐོབ་པ་འདི་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་རྙེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་ཅན་ཁོ་ནས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ནས་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ནོར་དང་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཐོབ་པར་བྱེད། དེ་དག་གིས་རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་ཁོ་ན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །དད་པ་མེད་པ་ལ་ནི་དེ་དག་གིས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་དོན་མེད་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པས། འདི་ལྟར་ཡང་དད་པ་ནི་རྙེད་པ་ལེགས་པར་རྙེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ཏེ། ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං’’. (සං. නි. 1.79). "དད་པས་རྒྱགས་ཕྱེ་འཆིང་བར་བྱེད། །" (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་མདོ། ༡.༧༩) ‘‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොතී’’ති ච. (සං. නි. 1.36, 59). "དད་པ་སྐྱེས་བུའི་གྲོགས་སུ་འགྱུར། །" (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་མདོ། ༡.༣༦, ༥༩) ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති ච. (සං. නි. 1.73; සු. නි. 184). "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་དད་པ་ནི། །སྐྱེས་བུའི་ནོར་གྱི་མཆོག་ཡིན་ནོ། །" (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་མདོ། ༡.༧༣། མདོ་བསྡུས་པ། ༡༨༤) ‘‘සද්ධාහත්ථො මහානාගො’’ති ච. (අ. නි. 6.43; ථෙරගා. 694). "གླང་པོ་ཆེ་ནི་དད་པའི་ལག་པ་ཅན། །" (གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་མདོ། ༦.༤༣། གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད། ༦༩༤) ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨී’’ති ච. (සං. නි. 1.197; සු. නි. 77). "དད་པ་ས་བོན་དཀའ་ཐུབ་ཆར། །" (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་མདོ། ༡.༡༩༧། མདོ་བསྡུས་པ། ༧༧) ‘‘සද්ධෙසිකො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො’’ති (අ. නි. 7.67) ච. "དགེ་སློང་དག །འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དད་པའི་ཀ་བ་ཅན་ནོ། །" (གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་མདོ། ༧.༦༧) ‘‘සද්ධාය තරති ඔඝ’’න්ති ච. (සං. නි. 1.246) – "དད་པས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ལོ། །" (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་མདོ། ༡.༢༤༦) අනෙකෙසු ඨානෙසු අනෙකෙහි කාරණෙහි සද්ධා සංවණ්ණිතා. གནས་དུ་མ་ཞིག་ཏུ་རྒྱུ་མཚན་དུ་མའི་སྒོ་ནས་དད་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་དོ། ། ඉදානි යාය සද්ධාය සාසනෙ කුසලධම්මෙසු සුප්පතිට්ඨිතො නාම හොති නියාමොක්කන්තියා, තං සද්ධං දස්සෙතුං ‘‘සා ඛො පනස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අස්සාති ඉමස්ස භවෙය්‍යාති අත්ථො. නිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා චිත්තසන්තානං අනුපවිට්ඨා. මූලජාතාති ජාතමූලා. කිං පන සද්ධාය මූලං නාම? සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං ඔකප්පනහෙතුභූතො උපායමනසිකාරො. අපිච සප්පුරිසසෙවනා සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තීති චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි මූලානි වෙදිතබ්බානි. පතිට්ඨිතාති අරියමග්ගාධිගමෙන කෙනචි අකම්පනීයභාවෙන අවට්ඨිතා. තෙනෙවාහ ‘‘දළ්හා අසංහාරියා’’ති. දළ්හාති ථිරා. අසංහාරියාති කෙනචි සංහරිතුං වා හාපෙතුං වා අපනෙතුං වා අසක්කුණෙය්‍යා. ඉති තෙ දෙවා තස්ස සොතාපත්තිමග්ගසමධිගමං ආසීසන්තා එවං වදන්ති. අත්තනො දෙවලොකෙ කාමසුඛූපභොගාරහමෙව හි අරියපුග්ගලං තෙ ඉච්ඡන්ති. තෙනාහ ‘‘එහි, දෙව, පුනප්පුන’’න්ති. ད་ནི་དད་པ་གང་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་འདི་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགྱུར་བ་དེའི་དད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ནི་ཁོ་ནར་འདིའི་..."ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "འདིའི་" ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"ཆགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཆགས་ཤིང་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཞུགས་པའོ། །"རྩ་བ་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྩ་བ་ཆགས་པའོ། །དད་པའི་རྩ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་བསྟེན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་སྟེ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་རྩ་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །"གནས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པས་སུས་ཀྱང་མི་གཡོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བརྟན་ཞིང་མི་འཕྲོག་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"བརྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྲ་བའོ། །"མི་འཕྲོག་པ་" ཞེས་པ་ནི་སུས་ཀྱང་འཕྲོག་པའམ་ཉམས་པར་བྱེད་པའམ་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའོ། །དེ་ལྟར་ལྷ་དེ་དག་གིས་ཁོང་གི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པར་སྨོན་ལམ་འདེབས་བཞིན་དུ་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ། །རང་གི་ལྷ་ཡུལ་དུ་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལོངས་སྤྱོད་པར་འོས་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་ཁོ་ན་ལྷ་དེ་དག་གིས་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ལྷ་ཁྱོད་ཚུར་བྱོན་ཅིག །ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱོན་ཅིག །" ཅེས་གསུངས་སོ། ། ගාථාසු පුඤ්ඤක්ඛයමරණම්පි ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘චවති ආයුසඞ්ඛයා’’ති. අනුමොදතන්ති අනුමොදන්තානං. මනුස්සානං සහබ්‍යතන්ති [Pg.247] මනුස්සෙහි සහභාවං. සහ බ්‍යෙතීති සහබ්‍යො, සහපවත්තනකො, තස්ස භාවො සහබ්‍යතා. නිවිට්ඨස්සාති නිවිට්ඨා භවෙය්‍ය. යාවජීවන්ති යාව ජීවිතප්පවත්තියා, යාව පරිනිබ්බානාති අත්ථො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ། བསོད་ནམས་ཟད་ནས་འཆི་བའང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པ་ཁོ་ནས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ཚེ་ཟད་པས་འཕོ་བར་འགྱུར་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་" ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"མི་རྣམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའོ། །ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བས་ན་སྐལ་བ་མཉམ་པ་སྟེ་ལྷན་ཅིག་གནས་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་ཉིད་དོ། །"ཆགས་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པར་འགྱུར་བའོ། །"ཇི་སྲིད་འཚོའི་བར་དུ་" ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྲིད་སྲོག་གནས་པའི་བར་ཏེ། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། අප්පමාණන්ති සක්කච්චං බහුං උළාරං බහුක්ඛත්තුඤ්ච කරණවසෙන පමාණරහිතං. නිරූපධින්ති කිලෙසූපධිරහිතං, සුවිසුද්ධං නිම්මලන්ති අත්ථො. යස්මා පන තෙ දෙවා මහග්ගතකුසලං න ඉච්ඡන්ති කාමලොකසමතික්කමනතො, කාමාවචරපුඤ්ඤමෙව ඉච්ඡන්ති, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො – ‘‘ඉතො දෙවලොකතො චුතො මනුස්සෙසු උප්පජ්ජිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො කායදුච්චරිතාදිං සබ්බං දුච්චරිතං පහාය කායසුචරිතාදිං සබ්බං සුචරිතං උළාරං විපුලං උපචිනිත්වා අරියමග්ගෙන ආගතසද්ධො භවාහී’’ති. යස්මා පන ලොකුත්තරෙසු පඨමමග්ගං දුතියමග්ගම්පි වා ඉච්ඡන්ති අත්තනො දෙවලොකූපපත්තියා අනතිවත්තනතො, තස්මා තෙසම්පි වසෙන ‘‘අප්පමාණං නිරූපධි’’න්තිපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො – පමාණකරානං දිට්ඨෙකට්ඨඔළාරිකකාමරාගාදිකිලෙසානං උපච්ඡෙදෙන අප්පමාණං, සත්තමභවතො වා උප්පජ්ජනාරහස්ස ඛන්ධූපධිස්ස තංනිබ්බත්තකඅභිසඞ්ඛාරූපධිස්ස තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසූපධිස්ස ච පහානෙන තෙසං අනිබ්බත්තනතො නිරුපධිසඞ්ඛාතනිබ්බානසන්නිස්සිතත්තා ච නිරුපධීති. "ཚད་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། གུས་པས་བྱེད་པ་དང་། མང་པོ་དང་། རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་། ལན་མང་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཚད་དང་བྲལ་བའོ། །"ཕུང་པོ་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་པོ་དང་བྲལ་བ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་དྲི་མ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་ལྷ་དེ་དག་ནི་འདོད་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་ཆེན་པོའི་དགེ་བ་མི་འདོད་ཅིང་། འདོད་པར་གཏོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཁོ་ན་འདོད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་དོན་ནི་འདི་ལྟར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། "ལྷ་ཡུལ་འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། རིག་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་སྤྱོད་མཐའ་དག་སྤངས་ནས། ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ལེགས་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ཡངས་པ་མཐའ་དག་བསགས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལམ་དང་པོའམ་ལམ་གཉིས་པའང་འདོད་དེ། རང་ཉིད་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེ་བ་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ཀྱང་ "ཚད་མེད་པ་དང་ཕུང་པོ་མེད་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། ཚད་བྱེད་པར་བྱེད་པའི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་དང་རགས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅད་པས་ "ཚད་མེད་པ་" དང་། ཡང་ན་སྲིད་པ་བདུན་པ་ཡན་ཆད་དུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ལྷག་མ་དང་། ལམ་དེ་དང་དེས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་ལྷག་མ་རྣམས་སྤངས་པས་དེ་དག་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་མ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་ "ཕུང་པོ་མེད་པ་" ཞེས་བྱའོ། ། එවං අච්චන්තමෙව අපායද්වාරපිධායකං කම්මං දස්සෙත්වා ඉදානි සග්ගසම්පත්තිනිබ්බත්තකකම්මං දස්සෙතුං ‘‘තතො ඔපධික’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඔපධිකන්ති උපධිවෙපක්කං අත්තභාවසම්පත්තියා චෙව භොගසම්පත්තියා ච නිබ්බත්තකන්ති අත්ථො. උපධීති හි අත්තභාවො වුච්චති. යථාහ ‘‘සන්තෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි උපධිසම්පත්තිපටිබාහිතානි න විපච්චන්තී’’ති (විභ. 810). කාමගුණාපි. යථාහ ‘‘උපධීහි නරස්ස සොචනා’’ති (සං. නි. 1.12; සු. නි. 34). තත්‍රායං වචනත්ථො – උපධීයති එත්ථ සුඛදුක්ඛන්ති උපධි, අත්තභාවො කාමගුණා ච. උපධිකරණං සීලං එතස්ස, උපධිං වා අරහතීති ඔපධිකං, පුඤ්ඤං, තං බහුං උළාරං කත්වා. කථං? දානෙන. දානඤ්හි ඉතරෙහි සුකරන්ති එවං වුත්තං. දානෙනාති වා පදෙන අභයදානම්පි වුත්තං, න ආමිසදානමෙවාති සීලස්සාපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යස්මා පන තෙ දෙවා අසුරකායහානිං එකන්තෙනෙව දෙවකායපාරිපූරිඤ්ච ඉච්ඡන්ති, තස්මා තස්ස උපායං [Pg.248] දස්සෙන්තා ‘‘අඤ්ඤෙපි මච්චෙ සද්ධම්මෙ, බ්‍රහ්මචරියෙ නිවෙසයා’’ති ධම්මදානෙ නියොජෙන්ති. යදා විදූති යස්මිං කාලෙ දෙවා දෙවං චවන්තං විදූ විජානෙය්‍යුං, තදා ඉමාය යථාවුත්තාය අනුකම්පාය දුක්ඛාපනයනකම්‍යතාය ‘‘දෙව, ඉමෙ දෙවකායෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙන එහි ආගච්ඡාහී’’ති ච අනුමොදෙන්තීති. དེ་ལྟར་ངན་སོང་གི་སྒོ་གཏན་ནས་གཅོད་པའི་ལས་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཐོ་རིས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ནས་ཕུང་པོ་དང་མཐུན་པ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཕུང་པོ་དང་མཐུན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཏེ། ལུས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"ཕུང་པོ་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་བརྗོད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། "སྡིག་པའི་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཁ་ཅིག་ནི་ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བཟློག་པས་རྣམ་པར་མི་སྨིན་ནོ་" (རྣམ་པར་འབྱེད་པ། ༨༡༠) ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལའང་ངོ་། །ཇི་སྐད་དུ། "ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་མྱ་ངན་བྱེད། །" (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་མདོ། ༡.༡༢། མདོ་བསྡུས་པ། ༣༤) ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདི་ལ་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་འཇོག་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ལུས་དང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནམ། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་འོས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་མཐུན་པ་སྟེ། བསོད་ནམས་སོ། །དེ་ཉིད་མང་པོ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོ་བྱས་ནས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སྦྱིན་པས་སོ། །སྦྱིན་པ་ནི་གཞན་དག་ལས་བྱ་སླ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ "སྦྱིན་པས་" ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པའང་གསུངས་པས། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་འདུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་ལྷ་དེ་དག་ནི་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ཚོགས་ཉམས་པ་དང་ལྷའི་ཚོགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཁོ་ན་འདོད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་ཐབས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མི་གཞན་དག་ཀྱང་དམ་པའི་ཆོས་དང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གཞུག་པར་གྱིས་ཤིག་" ཅེས་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། །"གང་གི་ཚེ་རིག་པར་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ནི། དུས་གང་གི་ཚེ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་ཞིག་འཕོ་བར་འགྱུར་བ་རིག་ཅིང་ཤེས་པར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཚེ་སྔར་བཤད་པའི་སྙིང་རྗེ་དང་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བར་འདོད་པ་འདིས་ "ལྷ་ཁྱོད། ལྷའི་ཚོགས་འདི་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུར་བྱོན་ཅིག་" ཅེས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་དོ། ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. බහුජනහිතසුත්තවණ්ණනා ༥. སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 84. පඤ්චමෙ ලොකෙති එත්ථ තයො ලොකා – සත්තලොකො, සඞ්ඛාරලොකො, ඔකාසලොකොති. තෙසු ඉන්ද්‍රියබද්ධානං රූපධම්මානං අරූපධම්මානං රූපාරූපධම්මානඤ්ච සන්තානවසෙන වත්තමානානං සමූහො සත්තලොකො, පථවීපබ්බතාදිභෙදො ඔකාසලොකො, උභයෙපි ඛන්ධා සඞ්ඛාරලොකො. තෙසු සත්තලොකො ඉධ අධිප්පෙතො. තස්මා ලොකෙති සත්තලොකෙ. තත්ථාපි න දෙවලොකෙ, න බ්‍රහ්මලොකෙ, මනුස්සලොකෙ. මනුස්සලොකෙපි න අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ, ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ. තත්‍රාපි න සබ්බට්ඨානෙසු, ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස අපරෙන මහාසාලා, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ; උත්තරාය දිසාය උසිරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරං පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො තියොජනසතෙ විත්ථාරතො අඩ්ඪතෙය්‍යයොජනසතෙ පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතෙ මජ්ඣිමදෙසෙ උප්පජ්ජති තථාගතො. න කෙවලඤ්ච තථාගතොව පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා අසීතිමහාථෙරා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තිරාජා අඤ්ඤෙ ච සාරප්පත්තා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. ඉධ පන තථාගතවාරෙයෙව සබ්බත්ථකවසෙන අයං නයො ලබ්භති, ඉතරෙසු එකදෙසවසෙන. ༨༤. མདོ་ལྔ་པ་ལ། "འཇིག་རྟེན་ན་" ཞེས་པ་འདི་ལ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ཡོད་དེ། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་དང་། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཚོགས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན། ས་དང་རི་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ནི་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན། ཕུང་པོ་གཉིས་ཀ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཡིན། དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་དགོངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ "འཇིག་རྟེན་ན་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལའོ། །དེར་ཡང་ལྷ་ཡུལ་མ་ཡིན། ཚངས་པའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པར། མིའི་ཡུལ་ལའོ། །མིའི་ཡུལ་དུའང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པར། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ཉིད་དུའོ། །དེར་ཡང་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་ཡིན་པར། "ཤར་ཕྱོགས་ན་གླང་པོའི་གྲོང་རྡལ་ (གཛངྒལ) ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་རྡལ་ཡོད། དེའི་ནུབ་ཕྱོགས་ན་ས་ལ་ཆེན་པོ་ (མཧཱསཱལ) ཡོད། དེ་ལས་ཕར་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ཡིན། ཚུར་ནི་དབུས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན། ཤར་ལྷོའི་ཕྱོགས་ན་སལླཝཏཱི (སལླཝཏཱི) ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོ་ཡོད། དེ་ལས་ཕར་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ཡིན། ཚུར་ནི་དབུས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན། ལྷོ་ཕྱོགས་ན་སེ་ཏ་ཀཎྞི་ཀ་ (སེཏཀཎྞིཀ) ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་རྡལ་ཡོད། དེ་ལས་ཕར་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ཡིན། ཚུར་ནི་དབུས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན། ནུབ་ཕྱོགས་ན་ཐཱུ་ཎ་ (ཐཱུཎ) ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེའི་གྲོང་ཡོད། དེ་ལས་ཕར་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ཡིན། ཚུར་ནི་དབུས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན། བྱང་ཕྱོགས་ན་ཨུ་སཱི་རདྡྷ་ཛ་ (ཨུསིརདྡྷཛ) ཞེས་བྱ་བའི་རི་ཡོད། དེ་ལས་ཕར་ནི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ཡིན། ཚུར་ནི་དབུས་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན་ནོ་" (འདུལ་བ་ལུང་ཆེན་པོ། ༢༥༩) ཞེས་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་སུམ་བརྒྱ་དང་། ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ཕྱེད་དང་གསུམ་བརྒྱ་ (ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་) དང་། མཐའ་སྐོར་དུ་དཔག་ཚད་དགུ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་དབུས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འཁྲུངས་སོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་དང་། གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུམ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡབ་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་། གཞན་ཡང་སྙིང་པོ་ཐོབ་པའི་བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ཀྱང་འདི་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྐབས་ཁོ་ན་ལ་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་འདི་ཐོབ་པ་ཡིན། གཞན་དག་ལ་ནི་ཕྱོགས་རེ་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་སོ། ། උප්පජ්ජමානා [Pg.249] උප්පජ්ජන්තීති ඉදං පන උභයම්පි විප්පකතවචනමෙව, උප්පජ්ජන්තා බහුජනහිතත්ථාය උප්පජ්ජන්ති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවරූපඤ්හෙත්ථ සද්දලක්ඛණං න සක්කා අඤ්ඤෙන සද්දලක්ඛණෙන පටිබාහිතුං. "སྐྱེ་བཞིན་པ་ན་སྐྱེའོ་" ཞེས་པ་འདི་གཉིས་ཀ་ནི་བྱ་བ་མ་རྫོགས་པའི་ཚིག་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བཞིན་པ་ན་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་ཡི། རྒྱུ་མཚན་གཞན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདི་ལ་དོན་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟ་བུའི་སྒྲའི་མཚན་ཉིད་ནི་སྒྲའི་མཚན་ཉིད་གཞན་གྱིས་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ། ། අපිච උප්පජ්ජමානො නාම උප්පජ්ජති නාම උප්පන්නො නාමාති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තථාගතො හි මහාභිනීහාරං කරොන්තො, බුද්ධකරෙ ධම්මෙ පරියෙසන්තො, පාරමියො පූරෙන්තො, පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තො, ඤාතත්ථචරියං චරන්තො, ලොකත්ථචරියං, බුද්ධත්ථචරියං කොටිං පාපෙන්තො, පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ තිට්ඨන්තො, තතො ඔතරිත්වා චරිමභවෙ පටිසන්ධිං ගණ්හන්තො, අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො, අභිනික්ඛමන්තො, මහාපධානං පදහන්තො, පරිපක්කඤාණො බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ මාරබලං විධමෙන්තො පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තො, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙන්තො, පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනෙකාකාරං සබ්බසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තො යාව අනාගාමිඵලං සච්ඡිකරොන්තොපි උප්පජ්ජමානො එව නාම, අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පන උප්පන්නො නාම. බුද්ධානඤ්හි සාවකානං විය න පටිපාටියා ඉද්ධිවිධඤාණාදීනං උප්පාදනකිච්චං අත්ථි, සහෙව පන අරහත්තමග්ගෙන සකලොපි බුද්ධගුණරාසි ආගතොව නාම හොති. තස්මා තෙ නිබ්බත්තසබ්බකිච්චත්තා අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නා නාම හොන්ති. ඉධ අරහත්තඵලක්ඛණං සන්ධාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තො. උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. གཞན་ཡང་། 'སྐྱེ་བཞིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྐྱེས་ཟིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་' ཞེས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་འདེབས་པ་དང་། སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཚོལ་བ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་གཏོང་བ་དང་། གཉེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་བཞུགས་པ་དང་། དེ་ནས་བབས་ཏེ་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་། ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་གནས་པ་དང་། མངོན་པར་འབྱུང་བ་དང་། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ཆེན་པོ་རྩོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་ནས་བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ་དང་། ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་མིག་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་དང་། ཐུན་ཐ་མ་ལ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་ཡེ་ཤེས་གཞོལ་བར་བྱས་ཏེ། རྣམ་པ་དུ་མས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་ཅིང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ནས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་བར་དུའང་ 'སྐྱེ་བཞིན་པ་' ཁོ་ན་ཞེས་བྱའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ 'སྐྱེ་བ་' ཞེས་བྱ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ 'སྐྱེས་ཟིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པའི་བྱ་བ་མེད་དེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཕུང་པོ་མཐའ་དག་འོངས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཁོང་ཚོས་བྱ་བ་མཐའ་དག་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ 'སྐྱེས་ཟིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དགོངས་ནས་ 'སྐྱེའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'སྐྱེས་ཟིན་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། ། සාවකොපි ඛීණාසවො සාවකබොධියා හෙතුභූතෙ පුඤ්ඤසම්භාරෙ සම්භරන්තො පුබ්බයොගං පුබ්බචරියං ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො චරිමභවෙ නිබ්බත්තන්තො අනුක්කමෙන විඤ්ඤුතං පත්වා සංසාරෙ ආදීනවං දිස්වා පබ්බජ්ජාය චෙතයමානො පබ්බජ්ජං මත්ථකං පාපෙත්වා සීලාදීනි පරිපූරෙන්තො ධුතධම්මෙ සමාදාය වත්තමානො ජාගරියං අනුයුඤ්ජන්තො ඤාණානි නිබ්බත්තෙන්තො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා හෙට්ඨිමමග්ගෙ අධිගච්ඡන්තොපි උප්පජ්ජමානො එව නාම, අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පන උප්පන්නො නාම. සෙක්ඛො පන පුබ්බූපනිස්සයතො පට්ඨාය යාව ගොත්‍රභුඤාණා උප්පජ්ජමානො නාම, පඨමමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, පඨමඵලක්ඛණතො පට්ඨාය උප්පන්නො නාම. එත්තාවතා ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා ලොකෙ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්තී’’ති පදානං අත්ථො වුත්තො හොති. ཟག་པ་ཟད་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱང་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་གསོག་པ་དང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེ་བ་ལེན་པ་དང་། རིམ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་སེམས་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གནས་པ་དང་། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། ཡེ་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་བཙུགས་ནས་འོག་མའི་ལམ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་བར་དུའང་ 'སྐྱེ་བཞིན་པ་' ཁོ་ན་ཞེས་བྱའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ 'སྐྱེ་བ་' ཞེས་བྱ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ 'སྐྱེས་ཟིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །སློབ་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ནས་བཟུང་སྟེ་རིགས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བར་དུ་ 'སྐྱེ་བཞིན་པ་' ཞེས་བྱ་ལ། ལམ་དང་པོའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ 'སྐྱེ་བ་' ཞེས་བྱ་ཞིང་། འབྲས་བུ་དང་པོའི་སྐད་ཅིག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་ 'སྐྱེས་ཟིན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ 'དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་འདིར་སྐྱེ་བཞིན་པའི་གང་ཟག་གསུམ་པོ་འདི་དག་སྐྱེའོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་བཤད་ཟིན་ཏོ། ། ඉදානි [Pg.250] බහුජනහිතායාතිආදීසු බහුජනහිතායාති මහාජනස්ස හිතත්ථාය. බහුජනසුඛායාති මහාජනස්ස සුඛත්ථාය. ලොකානුකම්පායාති සත්තලොකස්ස අනුකම්පං පටිච්ච. කතරසත්තලොකස්සාති? යො තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා ධම්මං පටිවිජ්ඣති, අමතපානං පිවති, තස්ස. භගවතො හි ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තදෙසනාය අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛා අට්ඨාරස බ්‍රහ්මකොටියො ධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු. එවං යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා ධම්මං පටිවිද්ධසත්තානං ගණනා නත්ථි, මහාසමයසුත්තන්තදෙසනායං මඞ්ගලසුත්තං, චූළරාහුලොවාදං, සමචිත්තදෙසනායන්ති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු අභිසමයං පත්තසත්තානං පරිච්ඡෙදො නත්ථි. එවමෙතස්ස අපරිමාණස්ස සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය. සාවකස්ස පන අරහතො සෙක්ඛස්ස ච ලොකානුකම්පාය උප්පත්ති ධම්මසෙනාපතිආදීහි ධම්මභණ්ඩාගාරිකාදීහි ච දෙසිතදෙසනාය පටිවෙධප්පත්තසත්තානං වසෙන, අපරභාගෙ ච මහාමහින්දත්ථෙරාදීහි දෙසිතදෙසනාය පටිවිද්ධසච්චානං වසෙන, යාවජ්ජතනා ඉතො පරං අනාගතෙ ච සාසනං නිස්සාය සග්ගමොක්ඛමග්ගෙසු පතිට්ඨහන්තානං වසෙනපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. ད་ནི་ 'སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་' ལ་སོགས་པ་ལས། 'སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ཕན་པའི་དོན་དུའོ། །'སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་བདེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་བདེ་བའི་དོན་དུའོ། །'འཇིག་རྟེན་ལ་སྙིང་བརྩེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སྙིང་རྗེ་བར་བརྟེན་ནས་སོ། །སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གང་ལ་ཞེ་ན། གང་ཞིག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་། བདུད་རྩིའི་བཏུང་བ་འཐུང་བ་དེ་ལའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་རབ་ཏུ་བསྐོར་བའི་མདོ་བསྟན་པ་ན། ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱ་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་སུ་བྷ་དྲ་བཏུལ་བའི་བར་དུ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་གྲངས་མེད་དོ། །འདུས་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་བསྟན་པ་དང་། བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ། །རཱ་ཧུ་ལ་ལ་གདམས་པ་ཆུང་བ། །སེམས་མཉམ་པའི་བསྟན་པ་སྟེ་གནས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཏུ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚད་བཟུང་བ་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་སྙིང་བརྩེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཉན་ཐོས་དགྲ་བཅོམ་པ་དང་སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སྙིང་བརྩེ་བའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་ནི། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ལ་སོགས་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་གནས་བརྟན་མ་ཧིནྡྲ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱིས་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དེ་རིང་གི་བར་དང་འདི་ནས་མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་བསྟན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ལམ་ལ་གནས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་འདི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། අපිච බහුජනහිතායාති බහුජනස්ස හිතත්ථාය, නෙසං පඤ්ඤාසම්පත්තියා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකහිතූපදෙසකොති. බහුජනසුඛායාති බහුජනස්ස සුඛත්ථාය, චාගසම්පත්තියා උපකරණසුඛසම්පදායකොති. ලොකානුකම්පායාති ලොකස්ස අනුකම්පනත්ථාය, මෙත්තාකරුණාසම්පත්තියා මාතාපිතරො විය ලොකස්ස රක්ඛිතා ගොපිතාති. අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ඉධ දෙවමනුස්සග්ගහණෙන භබ්බපුග්ගලෙ වෙනෙය්‍යසත්තෙ එව ගහෙත්වා තෙසං නිබ්බානමග්ගඵලාධිගමාය තථාගතස්ස උප්පත්ති දස්සිතා පඨමවාරෙ, දුතියතතියවාරෙසු පන අරහතො සෙක්ඛස්ස ච වසෙන යොජෙතබ්බං. තත්ථ අත්ථායාති ඉමිනා පරමත්ථාය, නිබ්බානායාති වුත්තං හොති. හිතායාති තංසම්පාපකමග්ගත්ථායාති වුත්තං හොති. නිබ්බානසම්පාපකමග්ගතො හි උත්තරිං හිතං නාම නත්ථි. සුඛායාති ඵලසමාපත්තිසුඛත්ථායාති වුත්තං හොති, තතො උත්තරි සුඛාභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති (දී. නි. 3.355; අ. නි. 5.27; විභ. 804). གཞན་ཡང་། 'སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཕན་པའི་དོན་དུ་སྟེ། ཁོང་ཚོའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྟོན་པ་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་བདེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་བདེ་བའི་དོན་དུ་སྟེ། གཏོང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཉེར་སྤྱོད་ཀྱི་བདེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྦྱིན་པ་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འཇིག་རྟེན་ལ་སྙིང་བརྩེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལ་སྙིང་རྗེ་བའི་དོན་དུ་སྟེ། བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕ་མ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བ་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དོན་དང་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་འདིར་ལྷ་དང་མི་ཞེས་བཟུང་བས་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་ཁོ་ན་བཟུང་ནས། དེ་དག་གི་མྱང་འདས་ཀྱི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བྱུང་བ་ནི་ཐེངས་དང་པོ་ལ་བསྟན་ཏོ། །ཐེངས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་དང་སློབ་པའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'དོན་གྱི་ཕྱིར་' ཞེས་པས་ནི་དོན་དམ་པའི་དོན་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། 'ཕན་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་པས་ནི་དེ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་གྱི་དོན་དུ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ལས་ལྷག་པའི་ཕན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'བདེ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པས་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བའི་དོན་དུ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། དེ་ལས་ལྷག་པའི་བདེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། 'ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་ནི་ཚེ་འདིར་བདེ་བ་དང་། མ་འོངས་པ་ནའང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་ཡིན་ནོ་' ཞེས་སོ། ། තථාගතොතිආදීනං [Pg.251] පදානං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො. විජ්ජාචරණසම්පන්නොතිආදීසු තිස්සොපි විජ්ජා භයභෙරවෙ (ම. නි. 1.34 ආදයො) ආගතනයෙන, ඡපි විජ්ජා ඡළභිඤ්ඤාවසෙන, අට්ඨපි විජ්ජා අම්බට්ඨසුත්තෙ ආගතාති විජ්ජාහි, සීලසංවරාදීහි, පන්නරසහි චරණධම්මෙහි ච, අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතොති විජ්ජාචරණසම්පන්නො. සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ගදත්තා ච සුගතො. සබ්බථා විදිතලොකත්තා ලොකවිදූ. නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො. පුරිසදම්මෙ පුරිසවෙනෙය්‍යෙ සාරෙති විනෙතීති පුරිසදම්මසාරථි. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. සබ්බස්සාපි නෙය්‍යස්ස සබ්බප්පකාරෙන සයම්භුඤාණෙන බුද්ධත්තා බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.132-133) ගහෙතබ්බො. 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་' ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །'རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་' ལ་སོགས་པ་ལས། རིག་པ་གསུམ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བག་ཚ་བའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། རིག་པ་དྲུག་ནི་མངོན་ཤེས་དྲུག་གི་དབང་གིས་དང་། རིག་པ་བརྒྱད་ནི་ཨམྦཊྛའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་རིག་པ་རྣམས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པ་སྤྱོད་པའི་ཆོས་བཅོ་ལྔ་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་ཀུན་ནས་བརྒྱན་པས་ན་ 'རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །ལེགས་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་བཟང་པོར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན་ 'བདེ་བར་གཤེགས་པ་' ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པའི་ཕྱིར་ན་ 'འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ན་ 'བླ་ན་མེད་པ་' ཞེས་བྱའོ། །གདུལ་བྱའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་འདུལ་ཞིང་སྒྱུར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་ 'སྐྱེས་བུ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་དང་དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ན་ 'སྟོན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །ཤེས་བྱ་མཐའ་དག་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ན་ 'སངས་རྒྱས་' ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་བླང་བར་བྱའོ། ། සො ධම්මං දෙසෙති ආදි…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති. කථං? එකගාථාපි හි සමන්තභද්දකත්තා ධම්මස්ස පඨමපාදෙන ආදිකල්‍යාණා, දුතියතතියෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණා, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණා. එකානුසන්ධිකං සුත්තං නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං. නානානුසන්ධිකං සුත්තං පඨමෙන අනුසන්ධිනා ආදිකල්‍යාණං, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණං. සකලොපි වා සාසනධම්මො අත්තනො අත්ථභූතෙන සීලෙන ආදිකල්‍යාණො, සමථවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො. සීලසමාධීහි වා ආදිකල්‍යාණො, විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො. බුද්ධසුබුද්ධතාය වා ආදිකල්‍යාණො, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා පරියොසානකල්‍යාණො. තං සුත්වා තථත්තාය පටිපන්නෙන අධිගන්තබ්බාය අභිසම්බොධියා වා ආදිකල්‍යාණො, පච්චෙකබොධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සාවකබොධියා පරියොසානකල්‍යාණො. සුය්‍යමානො චෙස නීවරණවික්ඛම්භනතො සවනෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති ආදිකල්‍යාණො, පටිපජ්ජියමානො සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතො පටිපත්තියාපි [Pg.252] සුඛමෙව ආවහතීති මජ්ඣෙකල්‍යාණො, තථාපටිපන්නො ච පටිපත්තිඵලෙ නිට්ඨිතෙ තාදිභාවාවහනතො පටිපත්තිඵලෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති පරියොසානකල්‍යාණො. නාථප්පභවත්තා ච පභවසුද්ධියා ආදිකල්‍යාණො, අත්ථසුද්ධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, කිච්චසුද්ධියා පරියොසානකල්‍යාණො. තෙන වුත්තං ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදි…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති. “དེ་ཆོས་སྟོན་ཏེ་ཐོག་མར་དགེ་བ་…” ལ་སོགས་པ་ནས། “མཐའ་མར་དགེ་བའོ་” ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་བརྟེན་ནས། བླ་ན་མེད་པའི་དབེན་པའི་བདེ་བ་ཡང་སྤངས་ཏེ་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །དེ་ཡང་ཉུང་ངུ་འམ། ཡང་ན་མང་པོ་ཞིག་སྟོན་པར་མཛད་ཀྱང་། ཐོག་མར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ཁོ་ནས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་པུ་ཡང་ཀུན་ནས་བཟང་པོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་རྐང་པ་དང་པོས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། ཐ་མས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །གླེང་གཞི་གཅིག་པའི་མདོ་ནི། གླེང་གཞིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། མཇུག་བསྡུས་པས་མཐའ་མར་དགེ་བ་དང་། ལྷག་མས་བར་དུ་དགེ་བའོ། །གླེང་གཞི་དུ་མ་ཡོད་པའི་མདོ་ནི། གླེང་གཞི་དང་པོས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། མཐའ་མས་མཐའ་མར་དགེ་བ་དང་། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བའོ། །ཡང་ན་བསྟན་པའི་ཆོས་མཐའ་དག་ནི། རང་གི་དོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཆོས་ཀྱི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །ཡང་ན་དེ་ཐོས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་ཞུགས་པས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། རང་བྱང་ཆུབ་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་པས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཐོས་པའི་ཚེ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་དགེ་བ་ཁོ་ན་འདྲེན་པས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། ཉམས་སུ་ལེན་པའི་ཚེ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། སྒྲུབ་པས་ཀྱང་བདེ་བ་ཁོ་ན་འདྲེན་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་དང་སྒྲུབ་པའི་འབྲས་བུ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཚེ་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། སྒྲུབ་པའི་འབྲས་བུས་ཀྱང་དགེ་བ་ཁོ་ན་འདྲེན་པས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །ཡང་ན་སྐྱོབ་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་འབྱུང་ཁུངས་རྣམ་པར་དག་པས་ཐོག་མར་དགེ་བ་དང་། དོན་རྣམ་པར་དག་པས་བར་དུ་དགེ་བ་དང་། བྱེད་ལས་རྣམ་པར་དག་པས་མཐའ་མར་དགེ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དེ་ཆོས་སྟོན་ཏེ་ཐོག་མར་དགེ་བ་…” ལ་སོགས་པ་ནས། “མཐའ་མར་དགེ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། යං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති, නානානයෙහි දීපෙති, තං යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසන, පකාසන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ පඤ්ඤත්තිඅත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං, අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි වා සාත්ථං, ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො වා සාත්ථං, ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනං. පණ්ඩිතවෙදනීයතො පරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති සාත්ථං, සද්ධෙය්‍යතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනං. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථං, උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනං. උපනෙතබ්බස්ස අභාවතො සකලපරිපුණ්ණභාවෙන කෙවලපරිපුණ්ණං, අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං, අපිච පටිපත්තියා අධිගමබ්‍යත්තිතො සාත්ථං, පරියත්තියා ආගමබ්‍යත්තිතො සබ්‍යඤ්ජනං, සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා පරිපුණ්ණං, නිරුපක්කිලෙසතො නිත්ථරණත්ථාය පවත්තිතො ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතො ච පරිසුද්ධං, සික්ඛත්තයපරිග්ගහිතත්තා බ්‍රහ්මභූතෙහි සෙට්ඨෙහි චරිතබ්බතො තෙසං චරියභාවතො ච බ්‍රහ්මචරියං. තස්මා ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං…පෙ… පකාසෙතී’’ති වුච්චති. පඨමොති ගණනානුපුබ්බතො සබ්බලොකුත්තමභාවතො ච පඨමො පුග්ගලො. གང་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ། བསྟན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལམ་གྱི་ཚངས་སྤྱོད་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་། ཚུལ་དུ་མས་སྟོན་པར་མཛད་པ་དེ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ “དོན་དང་བཅས་པ་” དང་། ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ “ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའོ”། །ཀུན་ཏུ་བསྟན་པ་དང་། གསལ་བར་བཤད་པ་དང་། ཕྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། བཏགས་པ་དང་དོན་གྱི་ཚིག་སྦྱོར་བ་ལས་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ཡི་གེ་དང་། ཚིག་དང་། ཚིག་འབྲུ་དང་། རྣམ་པ་དང་། ངེས་པའི་ཚིག་དང་། བཤད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའོ། །ཡང་ན་དོན་ཟབ་པ་ཉིད་དང་རྟོགས་པ་ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ཆོས་ཟབ་པ་ཉིད་དང་བསྟན་པ་ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའོ། །ཡང་ན་དོན་དང་སྤོབས་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་པས་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ཆོས་དང་ངེས་པའི་ཚིག་གི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་པས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའོ། །མཁས་པས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དད་པར་བྱེད་པས་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དད་པར་བྱེད་པས་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའོ། །བསམ་པ་ཟབ་པའི་ཕྱིར་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ཚིག་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པའོ། །བསྣན་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ “མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་” དང་། དབྲི་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྐྱོན་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ “ཡོངས་སུ་དག་པའོ”། །གཞན་ཡང་སྒྲུབ་པས་རྟོགས་པ་གསལ་བའི་ཕྱིར་དོན་དང་བཅས་པ་དང་། ལུང་གི་ཆོས་ཀྱིས་ལུང་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྒལ་བའི་དོན་དུ་འཇུག་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། བསླབ་པ་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་དེ་དག་གི་སྤྱོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དོན་དང་བཅས་པ་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ་…” ལ་སོགས་པ་ནས། “གསལ་བར་མཛད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དང་པོ་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་ལས་དང་། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གང་ཟག་དང་པོའོ། ། තස්සෙව සත්ථු සාවකොති තස්සෙව යථාවුත්තගුණස්ස සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මදෙසනාය සවනන්තෙ ජාතො ධම්මසෙනාපතිසදිසො සාවකො, න පූරණාදි විය පටිඤ්ඤාමත්තෙන සත්ථු සාවකො. පාටිපදොති පටිපදාසඞ්ඛාතෙන අරියමග්ගෙන අරියාය ජාතියා ජාතො භවොති පාටිපදො, අනිට්ඨිතපටිපත්තිකිච්චො පටිපජ්ජමානොති අත්ථො. සුත්තගෙය්‍යාදි පරියත්තිධම්මො බහුං සුතො එතෙනාති බහුස්සුතො. පාතිමොක්ඛසංවරාදිසීලෙන [Pg.253] චෙව ආරඤ්ඤිකඞ්ගාදිධුතඞ්ගවතෙහි ච උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතොති සීලවතූපපන්නො. ඉති භගවා ‘‘ලොකානුකම්පා නාම හිතජ්ඣාසයෙන ධම්මදෙසනා, සා ච ඉමෙසු එව තීසු පුග්ගලෙසු පටිබද්ධා’’ති දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “སྟོན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཉན་ཐོས་” ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་གསུངས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་པའི་མཐར་སྐྱེས་པ། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ (ཤཱ་རིའི་བུ་) ལྟ་བུའི་ཉན་ཐོས་ཡིན་གྱི། ཀུན་རྫོགས་བྱེད་ (པཱུ་རཱ་ཎ་ཀཱ་ཤྱ་པ། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྫོགས་བྱེད་) ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཁས་ལེན་པ་ཙམ་གྱིས་སྟོན་པའི་ཉན་ཐོས་མ་ཡིན་ནོ། །“ལམ་ལ་ཞུགས་པ་” (པཱ་ཊི་པ་དོ་) ཞེས་པ་ནི། ལམ་དུ་བགྲང་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བར་སྐྱེས་པ་སྟེ། སྒྲུབ་པའི་བྱ་བ་མ་ཚར་བར་སྒྲུབ་བཞིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“མང་དུ་ཐོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་མང་པོ་འདིས་ཐོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་དང་། དགོན་པ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “འཇིག་རྟེན་ལ་བརྩེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་པའི་བསམ་པས་ཆོས་སྟོན་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་གང་ཟག་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཁོ་ན་ལ་རག་ལས་སོ་” ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཁོ་ནའོ། ། ගාථාසු තස්සන්වයොති තස්සෙව සත්ථු පටිපත්තියා ධම්මදෙසනාය ච අනුගමනෙන තස්සන්වයො අනුජාතො. අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා සපරසන්තානෙසු ධම්මාලොකසඞ්ඛාතාය පභාය කරණතො පභඞ්කරා. ධම්මමුදීරයන්තාති චතුසච්චධම්මං කථෙන්තා. අපාපුරන්තීති උග්ඝාටෙන්ති. අමතස්ස නිබ්බානස්ස. ද්වාරං අරියමග්ගං. යොගාති කාමයොගාදිතො. සත්ථවාහෙනාති වෙනෙය්‍යසත්ථවාහනතො භවකන්තාරනිත්ථරණතො සත්ථවාහො, භගවා, තෙන සත්ථවාහෙන. සුදෙසිතං මග්ගමනුක්කමන්තීති තෙන සම්මා දෙසිතං අරියමග්ගං තස්ස දෙසනානුසාරෙන අනුගච්ඡන්ති පටිපජ්ජන්ති. ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සෙසං උත්තානමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་” (ཏས྄སནྭཡོ) ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་དང་ཆོས་བསྟན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་དེའི་རྗེས་སུ་སྐྱེས་པའོ། །“སྣང་བ་མཛད་པ་” (པབྷངྐརཱ) ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་ནས། རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འོད་ཟེར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཆོས་སྒྲོག་པ་” (དྷམྨམུདཱིརཡནྟཱ) ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤོད་པའོ། །“འབྱེད་པ་” (ཨཔཱཔུརནྟི) ཞེས་པ་ནི། ཕྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །“འཆི་མེད་ཀྱི་” (ཨམཏས྄ས) ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོ། །“སྒོ་” ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །“སྦྱོར་བ་ལས་” (ཡོགཱ) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་སོ། །“དེད་དཔོན་གྱིས་” (སཏྠཝཱཧེན) ཞེས་པ་ནི། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་དེད་དཔོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྲིད་པའི་དགོན་པ་ལས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་དེད་དཔོན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་དོ། །དེད་དཔོན་དེས་སོ། །“ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི། དེས་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་དེའི་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པར་རྗེས་སུ་འགྲོ་ཞིང་སྒྲུབ་པའོ། །“འདི་ཉིད་དུ་” (ཨིདྷེཝ) ཞེས་པ་ནི། ལུས་རྟེན་འདི་ཉིད་ལའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཁོ་ནའོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 6. අසුභානුපස්සීසුත්තවණ්ණනා ༦. མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 85. ඡට්ඨෙ අසුභානුපස්සීති අසුභං අනුපස්සන්තා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන චෙව උද්ධුමාතකාදීසු ගහිතනිමිත්තස්ස උපසංහරණවසෙන ච කායස්මිං අසුභං අසුභාකාරං අනුපස්සකා හුත්වා විහරථ. ආනාපානස්සතීති ආනාපානෙ සති, තං ආරබ්භ පවත්තා සති, අස්සාසපස්සාසපරිග්ගාහිකා සතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආනන්ති අස්සාසො, නො පස්සාසො. පානන්ති පස්සාසො, නො අස්සාසො’’තිආදි (පටි. ම. 1.160). ༨༥. མདོ་དྲུག་པ་ལས། “མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི། མི་སྡུག་པ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བཞིན་དུ། རྣམ་པ་སོ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། བམ་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཟུང་བའི་མཚན་མ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་། ལུས་ལ་མི་སྡུག་པ་དང་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག །“དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་དྲན་པ་” (ཨཱནཱཔཱནས྄སཏི) ཞེས་པ་ནི། དབུགས་འབྱུང་བ་དང་རྔུབ་པ་ལ་དྲན་པ་སྟེ། དེ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་དྲན་པ། དབུགས་རྔུབ་པ་དང་འབྱུང་བ་འཛིན་པའི་དྲན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཨཱན་ (āna) ཞེས་པ་ནི་དབུགས་རྔུབ་པ་ཡིན་གྱི། འབྱུང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །པཱན་ (pāna) ཞེས་པ་ནི་དབུགས་འབྱུང་བ་ཡིན་གྱི། རྔུབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །” ལ་སོགས་པའོ། ། වොති තුම්හාකං. අජ්ඣත්තන්ති ඉධ ගොචරජ්ඣත්තං අධිප්පෙතං. පරිමුඛන්ති අභිමුඛං. සූපට්ඨිතාති සුට්ඨු උපට්ඨිතා. ඉදං වුත්තං හොති – ආනාපානස්සති ච තුම්හාකං කම්මට්ඨානාභිමුඛං සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොතූති. අථ වා පරිමුඛන්ති පරිග්ගහිතනිය්‍යානං. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං – ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො, මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො[Pg.254], සතීති උපට්ඨානට්ඨො, තෙන වුච්චති පරිමුඛං සති’’න්ති (පටි. ම. 1.164). ඉමිනා චතුසතිපට්ඨානසොළසප්පභෙදා ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානභාවනා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. “ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་” (ཝོ) ཞེས་པ་ནི་ཁྱེད་ཅག་གིའོ། །“ནང་གི་” (ཨཛ྄ཛྷཏྟཾ) ཞེས་པ་ནི། འདིར་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་ལ་བསྟན་ཏོ། །“མངོན་དུ་” (པརིམུཁཾ) ཞེས་པ་ནི་མདུན་དུའོ། །“ལེགས་པར་གནས་པ་” (སཱུཔཊྛིཏཱ) ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་དྲན་པ་དེ་ཉིད་ལས་ཀྱི་ས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཡང་ན། “མངོན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའོ། །འདི་སྐད་དུ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། “པརི (pari) ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དོན་དང་། མུཁ (mukha) ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་དང་། སཏི (sati) ནི་ཉེ་བར་གནས་པའི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མངོན་དུ་གནས་པའི་དྲན་པ་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། །འདིས་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་དྲན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་བསྒོམ་པ་བསྟན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། එවං සඞ්ඛෙපෙනෙව රාගචරිතවිතක්කචරිතානං සප්පායං පටිකූලමනසිකාරකායානුපස්සනාවසෙන සමථකම්මට්ඨානං විපස්සනාකම්මට්ඨානඤ්ච උපදිසිත්වා ඉදානි සුද්ධවිපස්සනාකම්මට්ඨානමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සිනො විහරථා’’ති ආහ. තත්ථ අනිච්චං, අනිච්චලක්ඛණං, අනිච්චානුපස්සනා, අනිච්චානුපස්සීති ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං. හුත්වා, අභාවතො, උදයබ්බයයොගතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතො ච ඛන්ධපඤ්චකං අනිච්චං නාම. තස්ස යො හුත්වා අභාවාකාරො, තං අනිච්චලක්ඛණං නාම. තං ආරබ්භ පවත්තා විපස්සනා අනිච්චානුපස්සනා. තං අනිච්චන්ති විපස්සකො අනිච්චානුපස්සී. එත්ථ ච එකාදසවිධා අසුභකථා පඨමජ්ඣානං පාපෙත්වා, සොළසවත්ථුකා ච ආනාපානකථා චතුත්ථජ්ඣානං පාපෙත්වා, විපස්සනාකථා ච විත්ථාරතො වත්තබ්බා, සා පන සබ්බාකාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.737-740) කථිතාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. དེ་ལྟར་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་དང་རྣམ་རྟོག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་འཚམ་པའི་མི་སྡུག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས། ཞི་གནས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་ས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་ཀྱི་ས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ལྷག་མཐོང་རྐྱང་པའི་ལས་ཀྱི་ས་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བཞིན་དུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་མི་རྟག་པ་དང་། མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་འཇིག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་སྐབས་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྟག་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ནི་ “མི་རྟག་པ་” ཞེས་བྱའོ། །དེའི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ “མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་” ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ལྷག་མཐོང་ནི་ “མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་” ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་མི་རྟག་པའོ་ཞེས་ལྟ་བའི་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་པོ་ནི་ “མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་པོ་” ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ཡང་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གི་མི་སྡུག་པའི་གཏམ་གྱིས་བསམ་གཏན་དང་པོ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་དང་། གཞི་བཅུ་དྲུག་གི་དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་གཏམ་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱ་བ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་དག་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ (ཝི་སུདྡྷི་མགྒ) ལས་གསུངས་ཟིན་པས། དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ඉදානි අසුභානුපස්සනාදීහි නිප්ඵාදෙතබ්බං ඵලවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අසුභානුපස්සීන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සුභාය ධාතුයාති සුභභාවෙ, සුභනිමිත්තෙති අත්ථො. රාගානුසයොති සුභාරම්මණෙ උප්පජ්ජනාරහො කාමරාගානුසයො. සො කෙසාදීසු උද්ධුමාතකාදීසු වා අසුභානුපස්සීනං අසුභනිමිත්තං ගහෙත්වා තත්ථ පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අධිගතෙන අනාගාමිමග්ගෙන පහීයති, සබ්බසො සමුච්ඡින්දීයතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා කාමරාගස්ස පහානායා’’ති (අ. නි. 9.3; උදා. 31). බාහිරාති බහිද්ධාවත්ථුකත්තා අනත්ථාවහත්තා ච බාහිරා බහිභූතා. විතක්කාසයාති කාමසඞ්කප්පාදිමිච්ඡාවිතක්කා. තෙ හි අප්පහීනා ආසයානුගතා සති පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනතො විතක්කාසයාති වුත්තා. කාමවිතක්කො චෙත්ථ කාමරාගග්ගහණෙන ගහිතො එවාති තදවසෙසා විතක්කා එව වුත්තාති වෙදිතබ්බා. විඝාතපක්ඛිකාති දුක්ඛභාගියා, ඉච්ඡාවිඝාතනිබ්බත්තනකා වා. තෙ න හොන්තීති [Pg.255] තෙ පහීයන්ති. බ්‍යාපාදවිතක්කො, විහිංසාවිතක්කො, ඤාතිවිතක්කො, ජනපදවිතක්කො, අමරාවිතක්කො, අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො, ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො, පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කොති අට්ඨ, කාමවිතක්කෙන සද්ධිං නවවිධා මහාවිතක්කා ආනාපානස්සතිසමාධිනා තන්නිස්සිතාය ච විපස්සනාය පුබ්බභාගෙ වික්ඛම්භිතා. තං පාදකං කත්වා අධිගතෙන අරියමග්ගෙන යථාරහං අනවසෙසතො පහීයන්ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායා’’ති (අ. නි. 9.3; උදා. 31). ད་ནི་མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “སྡུག་པའི་ཁམས་ལས་” ཞེས་པ་ནི་སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ལའོ། །མཚན་མ་སྡུག་པ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་” ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་སྡུག་པ་ལ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་ལོ། །དེ་ནི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་འམ། ཡང་ན་བམ་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་བཟུང་ནས། དེ་ལ་བསམ་གཏན་དང་པོ་བསྐྱེད་དེ། དེ་གཞིར་བྱས་ནས་ལྷག་མཐོང་བཙུགས་ཏེ། ཐོབ་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་དེ། གཏན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤང་བའི་ཕྱིར་མི་སྡུག་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། །“ཕྱི་རོལ་གྱི་” ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་དང་། དོན་མེད་པ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་རོལ་ཏེ། ཕྱིར་གྱུར་པའོ། །“རྣམ་རྟོག་གི་བག་ལ་ཉལ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་མ་སྤངས་པར་བག་ལ་ཉལ་དུ་གནས་ཤིང་། རྐྱེན་འདུས་པའི་ཚེ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ “རྣམ་རྟོག་གི་བག་ལ་ཉལ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་བཟུང་བས་བཟུང་ཟིན་པས། དེ་ལས་ལྷག་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་ཁོ་ན་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“གནོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆར་གཏོགས་པ་འམ། ཡང་ན་འདོད་པ་ལ་གནོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །“དེ་དག་མི་འབྱུང་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་སྤོང་བའོ། །གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། གཉེན་འདུན་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། ཡུལ་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། མི་འཆི་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ (ཨམརཱ་བི་ཏཀྐ) དང་། བརྙས་པ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། གཞན་ལ་སྙིང་རྗེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྟེ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་དང་། འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བཅས་པས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཆེན་པོ་དགུ་པོ་རྣམས། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་དེ་ལ་བརྟེན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་སྦྱོར་བའི་ལམ་གྱི་སྐབས་སུ་རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་གཞིར་བྱས་ནས་ཐོབ་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་མེད་པར་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་དྲན་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། යා අවිජ්ජා, සා පහීයතීති යා සච්චසභාවපටිච්ඡාදිනී සබ්බානත්ථකාරී සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස මූලභූතා අවිජ්ජා, සා අනිච්චානුපස්සීනං විහරතං සමුච්ඡිජ්ජති. ඉදං කිර භගවතා අනිච්චාකාරතො වුට්ඨිතස්ස සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවස්ස වසෙන වුත්තං. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තෙභූමකෙසු සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චාදිතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා විපස්සන්තානං යදා අනිච්චන්ති පවත්තමානා වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා මග්ගෙන ඝටීයති, අනුක්කමෙන අරහත්තමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙසං අනිච්චානුපස්සීනං විහරතං අවිජ්ජා අනවසෙසතො පහීයති, අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජතීති. අනිච්චානුපස්සීනං විහරතන්ති ඉදං අනිච්චලක්ඛණස්ස තෙසං පාකටභාවතො ඉතරස්ස ලක්ඛණද්වයස්ස ගහණෙ උපායභාවතො වා වුත්තං, න පන එකස්සෙව ලක්ඛණස්ස අනුපස්සිතබ්බතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15). අපරම්පි වුත්තං ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො හි, මෙඝිය, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති, අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමානසමුග්ඝාතං පාපුණාතී’’ති. 'མ་རིག་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་སྤོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི། བདེན་པའི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པ་དང་། ཕུང་ཀྲོལ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་གི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་མ་རིག་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མི་རྟག་པའི་རྣམ་པ་ལས་ལངས་པའི་སྐམ་ལྷག་མཐོང་ཅན་གྱི་ཟག་ཟད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེའི་བསྡུས་དོན་ནི། ཁམས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་རྟོག་པ་བཙུགས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་རྣམས་ལ། ནམ་ཞིག་ 'མི་རྟག་གོ་' ཞེས་འཇུག་པའི་ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་དེ་ལམ་དང་འབྲེལ་བར་གྱུར་པ་ན། རིམ་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་སྐྱེ་ཞིང་། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་པ་དེ་དག་གི་མ་རིག་པ་མ་ལུས་པར་སྤོང་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་རིག་པ་སྐྱེའོ་ཞེས་པའོ། །'མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་པ་' ཞེས་པ་འདི་ནི། ཁོང་ཚོ་ལ་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་མཚན་ཉིད་གཞན་གཉིས་པོ་འཛིན་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། མཚན་ཉིད་གཅིག་ཁོ་ན་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། 'གང་མི་རྟག་པ་དེ་སྡུག་བསྔལ་བའོ། །གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་བདག་མེད་པའོ། །' ཞེས་སོ། །གཞན་ཡང་གསུངས་ཏེ། 'མེ་གྷི་ཡ། མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ལ་ནི་བདག་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །བདག་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་རྩད་ནས་འབྱིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །' ཞེས་སོ། ། ගාථාසු ආනාපානෙ පටිස්සතොති ආනාපානනිමිත්තස්මිං පටි පටි සතො, උපට්ඨිතස්සතීති අත්ථො. පස්සන්ති ආසවක්ඛයඤාණචක්ඛුනා සඞ්ඛාරූපසමං නිබ්බානං පස්සන්තො. ආතාපී සබ්බදාති අන්තරාවොසානං අනාපජ්ජිත්වා අසුභානුපස්සනාදීසු සතතං ආතාපී යුත්තප්පයුත්තො, තතො එව යතො වායමමානො, නියතො වා සම්මත්තනියාමෙන තත්ථ සබ්බසඞ්ඛාරසමථෙ නිබ්බානෙ අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුච්චති. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། 'དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་གཏོང་བ་ལ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་གཏོང་བའི་མཚན་མ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་དྲན་པ་སྟེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'མཐོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་གིས་འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བའོ། །'རྟག་ཏུ་བརྩོན་པ་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་བར་མ་དོར་མི་གཏོང་བར་མི་སྡུག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྟག་ཏུ་བརྩོན་ཞིང་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་འབད་རྩོལ་བྱེད་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ཉིད་དུ་ངེས་པས་ངེས་པར་གྱུར་ཏེ། དེར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. ධම්මානුධම්මපටිපන්නසුත්තවණ්ණනා ༧. ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 86. සත්තමෙ [Pg.256] ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්සාති එත්ථ ධම්මො නාම නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො, තස්ස ධම්මස්ස අනුධම්මො සීලවිසුද්ධිආදි පුබ්බභාගපටිපදාධම්මො, තං ධම්මානුධම්මං පටිපන්නස්ස අධිගන්තුං පටිපජ්ජමානස්ස. අයමනුධම්මො හොතීති අයං අනුච්ඡවිකසභාවො පතිරූපසභාවො හොති. වෙය්‍යාකරණායාති කථනාය. ධම්මානුධම්මපටිපන්නොයන්ති යන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – යෙන අනුධම්මෙන තං ධම්මානුධම්මං පටිපන්නොති බ්‍යාකරමානො සම්මදෙව බ්‍යාකරොන්තො නාම සියා, න තතොනිදානං විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බො සියාති. යන්ති වා කිරියාපරාමසනං, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘යදිදං ධම්මස්සෙව භාසනං, ධම්මවිතක්කස්සෙව ච විතක්කනං තදුභයාභාවෙ ඤාණුපෙක්ඛාය, අයං ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො තථාරූපො අයන්ති කථනායානුරූපහෙතු අනුච්ඡවිකකාරණං. භාසමානො ධම්මංයෙව භාසෙය්‍යාති කථෙන්තො චෙ දසකථාවත්ථුධම්මංයෙව කථෙය්‍ය, න තප්පටිපක්ඛමහිච්ඡතාදිඅධම්මං. වුත්තඤ්හෙතං – ༨༦. མདོ་བདུན་པ་ལས། 'ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་པ་' ཞེས་པ་ལ། འདིར་ 'ཆོས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་ཡིན་ལ། ཆོས་དེའི་ 'རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་' ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་དེ་ལ་ཞུགས་པ་སྟེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་པོའོ། །'འདི་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་རང་བཞིན་དང་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་ནོ། །'ལུང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་པ་འདི་ནི་' ཞེས་པའི་ 'འདི་ནི་' (yaṃ) ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་གྱི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲའོ། །འདི་སྐད་དུ་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་གང་གིས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་དེ་ལ་ཞུགས་སོ་ཞེས་ལུང་སྟོན་པ་ན། ཡང་དག་པ་ཁོ་ནར་ལུང་སྟོན་པ་ཡིན་པས་ན། དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་མི་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། 'གང་' (yaṃ) ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་ལ་གོ་བ་སྟེ། དེས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། 'གང་འདི་ཆོས་ཁོ་ན་སྨྲ་བ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཁོ་ན་རྟོག་པ་དང་། དེ་གཉིས་ཀ་མེད་པའི་ཚེ་ན་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་ལ་གནས་པ་འདི་ནི། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་གི་དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་འདི་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རྒྱུ་དང་འོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །'སྨྲ་ན་ཆོས་ཁོ་ན་སྨྲའོ་' ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་སྨྲ་བར་བྱེད་ན་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུའི་ཆོས་ཁོ་ན་སྨྲ་བར་བྱ་ཞིང་། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་འདོད་པ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යායං කථා අභිසල්ලෙඛිකා චෙතොවිවරණසප්පායා එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. සෙය්‍යථිදං – අප්පිච්ඡකථා, සන්තුට්ඨිකථා, පවිවෙකකථා, අසංසග්ගකථා, වීරියාරම්භකථා, සීලකථා, සමාධිකථා, පඤ්ඤාකථා, විමුත්තිකථා, විමුත්තිඤාණදස්සනකථා, එවරූපාය කථාය නිකාමලාභී හොති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’’ති (අ. නි. 9.3; උදා. 31). "གཏམ་གང་ཞིག་ནི་ཀུན་ནས་སྦྱོང་བར་བྱེད་པ། སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་འབྱེད་པ་ལ་མཐུན་པ། གཅིག་ཏུ་སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་། འགོག་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཉེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། འདོད་པ་ཆུང་བའི་གཏམ་དང་། ཆོག་ཤེས་པའི་གཏམ་དང་། དབེན་པའི་གཏམ་དང་། འདུ་འཛི་མེད་པའི་གཏམ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཏམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གཏམ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་གཏམ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གཏམ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་གཏམ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་གཏམ་ནི་འདོད་དགུར་ཐོབ་པ་དང་། ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པ་དང་། དཀའ་བ་མེད་པར་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ།"ཞེས་སོ།། අභිසල්ලෙඛිකාය කථාය ලාභී එව හි තං භාසෙය්‍ය. එතෙන කල්‍යාණමිත්තසම්පදා දස්සිතා. ཀུན་ནས་སྦྱོང་བར་བྱེད་པའི་གཏམ་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་དེ་ཉིད་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ། །འདིས་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྟན་ཏོ།། ධම්මවිතක්කන්ති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදිං ධම්මතො අනපෙතං විතක්කයතො ‘‘සීලාදිපටිපදං පරිපූරෙස්සාමී’’ති උපරූපරි උස්සාහො අභිවඩ්ඪිස්සති. සො පන විතක්කො සීලාදීනං අනුපකාරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා උපකාරධම්මෙ අනුබ්‍රූහනවසෙන හානභාගියභාවං අපනෙත්වා ඨිතිභාගියභාවෙපි අට්ඨත්වා විසෙසභාගියතං නිබ්බෙධභාගියතඤ්ච පාපනවසෙන පවත්තියා අනෙකප්පභෙදො වෙදිතබ්බො. නො අධම්මවිතක්කන්ති කාමවිතක්කං නො විතක්කෙය්‍යාති [Pg.257] අත්ථො. තදුභයං වා පනාති යදෙතං පරෙසං අනුග්ගහණත්ථං ධම්මභාසනං අත්තනො අනුග්ගහණත්ථං ධම්මවිතක්කනඤ්ච වුත්තං. අථ වා පන තං උභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා අප්පටිපජ්ජිත්වා අකත්වා. උපෙක්ඛකොති තථාපටිපත්තියං උදාසීනො සමථවිපස්සනාභාවනමෙව අනුබ්‍රූහන්තො විහරෙය්‍ය, සමථපටිපත්තියං උපෙක්ඛකො හුත්වා විපස්සනායමෙව කම්මං කරොන්තො විහරෙය්‍ය. විපස්සනම්පි උස්සුක්කාපෙත්වා තත්ථපි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණවසෙන උපෙක්ඛකො යාව විපස්සනාඤාණං මග්ගෙන ඝටීයති, තාව යථා තං තික්ඛං සූරං පසන්නං හුත්වා වහති, තථා විහරෙය්‍ය සතො සම්පජානොති. «ཆོས་ཀྱི་རྟོག་པ་»ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཆོས་དང་མི་འགལ་བར་རྟོག་པ་སྟེ། "བདག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ལམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ་"ཞེས་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤྲོ་བ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ། །རྟོག་པ་དེ་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་ཕན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཏེ། ཕན་པའི་ཆོས་རྣམས་གོང་དུ་སྤེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་བསལ་ནས། གནས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ལའང་མི་གནས་པར། ཁྱད་པར་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་བགྲོད་པར་བྱེད་པའི་འཇུག་པས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །«ཆོས་མ་ཡིན་པའི་རྟོག་པ་མ་ཡིན་པ་»ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྟོག་པ་མི་རྟོག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །«ཡང་ན་དེ་གཉིས་ཀ་»ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སྨྲ་བ་དང་། རང་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ལ་རྟོག་པ་གཉིས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའོ། །ཡང་ན་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཏེ། མི་འཇུག་ཅིང་མི་བྱེད་པའོ། །«བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་»ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་ཤིང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པ་ཉིད་གོང་དུ་སྤེལ་བཞིན་དུ་གནས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་ཞི་གནས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏེ། ལྷག་མཐོང་ཉིད་ལ་ལས་བྱེད་བཞིན་དུ་གནས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མཐོང་ལའང་བརྩོན་པར་བྱས་ནས། དེ་ལའང་འདུ་བྱེད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏེ། ཇི་སྲིད་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ལམ་དང་མ་འབྲེལ་གྱི་བར། དཔེར་ན་རྟ་རྣོ་ཞིང་དཔའ་ལ་དྭངས་པ་ཞིག་གིས་ཁྱེར་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པས་གནས་པར་བྱའོ།། ගාථාසු සමථවිපස්සනාධම්මො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති ධම්මාරාමො. තස්මිංයෙව ධම්මෙ රතොති ධම්මරතො. තස්සෙව ධම්මස්ස පුනප්පුනං විචින්තනතො ධම්මං අනුවිචින්තයං තං ධම්මං ආවජ්ජෙන්තො, මනසි කරොන්තොති අත්ථො. අනුස්සරන්ති තමෙව ධම්මං උපරූපරිභාවනාවසෙන අනුස්සරන්තො. අථ වා විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා පරෙසං දෙසනාවසෙන සීලාදිධම්මො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතස්සාති ධම්මාරාමො. තථෙව තස්මිං ධම්මෙ රතො අභිරතොති ධම්මරතො. තෙසංයෙව සීලාදිධම්මානං ගතියො සමන්වෙසන්තො කාමවිතක්කාදීනං ඔකාසං අදත්වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදිධම්මංයෙව අනුවිචින්තනතො ධම්මං අනුවිචින්තයං. තදුභයං වා පන ඔළාරිකතො දහන්තො අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සමථවිපස්සනාධම්මමෙව උපරූපරි භාවනාවසෙන අනුස්සරන්තො අනුබ්‍රූහනවසෙන පවත්තෙන්තො. සද්ධම්මාති සත්තතිංසප්පභෙදා බොධිපක්ඛියධම්මා නවවිධලොකුත්තරධම්මා ච න පරිහායති, න චිරස්සෙව තං අධිගච්ඡතීති අත්ථො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་ནི་དགའ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཡིན་པས་ན། «ཆོས་ཀྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཅན་»ནོ། །ཆོས་དེ་ཉིད་ལ་དགའ་བས་ན། «ཆོས་ལ་དགའ་བ་»འོ། །ཆོས་དེ་ཉིད་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསམ་པའི་ཕྱིར་«ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་སེམས་པ་»སྟེ། ཆོས་དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་ཡིད་ལ་འཇོག་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །«རྗེས་སུ་དྲན་པ་»ནི་ཆོས་དེ་ཉིད་གོང་ནས་གོང་དུ་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །ཡང་ན། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ལ་གནས་ཏེ། གཞན་ལ་སྟོན་པའི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ནི་དགའ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཡིན་པས་ན། «ཆོས་ཀྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཅན་»ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་དེ་ལ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བས་ན། «ཆོས་ལ་དགའ་བ་»འོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དག་གི་འགྲོ་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་ཚོལ་ཞིང་། འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གོ་སྐབས་མི་སྟེར་བར། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་སེམས་པའི་ཕྱིར་«ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་སེམས་པ་»འོ། །ཡང་ན་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་རགས་པར་བཟུང་ནས་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱས་ཏེ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་ཉིད་གོང་ནས་གོང་དུ་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་དྲན་ཞིང་གོང་དུ་སྤེལ་བའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའོ། །«དམ་པའི་ཆོས་ལས་»ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སོ་བདུན་གྱི་དབྱེ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་ལས་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་། རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་དེ་ཉིད་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ඉදානි තස්ස අනුස්සරණවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘චරං වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චරං වාති භික්ඛාචාරවසෙන චඞ්කමනවසෙන ච චරන්තො වා. යදි වා තිට්ඨන්ති තිට්ඨන්තො වා නිසින්නො වා, උද වා සයන්ති සයන්තො වා. එවං චතූසුපි ඉරියාපථෙසු. අජ්ඣත්තං සමයං චිත්තන්ති යථාවුත්තෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරජ්ඣත්තෙ අත්තනො චිත්තං රාගාදිකිලෙසානං වූපසමනවසෙන පජහනවසෙන සමයං සමෙන්තො. සන්තිමෙවාධිගච්ඡතීති අච්චන්තසන්තිං නිබ්බානමෙව පාපුණාතීති. ད་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པར། «འགྲོ་བའམ།» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་«འགྲོ་བའམ།» ཞེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། འཆག་པའི་དབང་གིས་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན། «འགྲེང་བའམ།» ཞེས་པ་ནི་འགྲེང་བའམ། འདུག་པའམ། ཡང་ན། «ཉལ་བའམ།» ཞེས་པ་ནི་ཉལ་བའོ། །དེ་ལྟར་སྤྱོད་ལམ་བཞི་ཆར་ལའོ། །«ནང་དུ་སེམས་ཞི་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལས་ཀྱི་ས་པར་གཏོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་དུ། རང་གི་སེམས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཞི་བར་བྱེད་པའོ། །«ཞི་བ་ཉིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་»ཞེས་པ་ནི། མཐར་ཐུག་གི་ཞི་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 8. අන්ධකරණසුත්තවණ්ණනා ༨. ལོང་བར་བྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 87. අට්ඨමෙ [Pg.258] අකුසලවිතක්කාති අකොසල්ලසම්භූතා විතක්කා. අන්ධකරණාතිආදීසු යස්ස සයං උප්පජ්ජන්ති, තං යථාභූතදස්සනනිවාරණෙන අන්ධං කරොන්තීති අන්ධකරණා. න පඤ්ඤාචක්ඛුං කරොන්තීති අචක්ඛුකරණා. අඤ්ඤාණං කරොන්තීති අඤ්ඤාණකරණා. පඤ්ඤානිරොධිකාති කම්මස්සකතාපඤ්ඤා, ඣානපඤ්ඤා, විපස්සනාපඤ්ඤාති ඉමා තිස්සො පඤ්ඤා අප්පවත්තිකරණෙන නිරොධෙන්තීති පඤ්ඤානිරොධිකා. අනිට්ඨඵලදායකත්තා දුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස විඝාතස්ස පක්ඛෙ වත්තන්තීති විඝාතපක්ඛිකා. කිලෙසනිබ්බානං න සංවත්තයන්තීති අනිබ්බානසංවත්තනිකා. ༨༧. མདོ་བརྒྱད་པ་ལས། «མི་དགེ་བའི་རྟོག་པ་རྣམས་»ཞེས་པ་ནི། མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྟོག་པ་རྣམས་སོ། །«ལོང་བར་བྱེད་པ་»ལ་སོགས་པ་ལས། གང་ལ་རང་ཉིད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལ། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་ལོང་བར་བྱེད་པས་ན། «ལོང་བར་བྱེད་པ་»འོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་མི་སྐྱེད་པས་ན། «མིག་མེད་པར་བྱེད་པ་»འོ། །མི་ཤེས་པ་སྐྱེད་པས་ན། «མི་ཤེས་པར་བྱེད་པ་»འོ། །«ཤེས་རབ་འགོག་པ་»ཞེས་པ་ནི། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་ཤེས་རབ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་སྟེ། ཤེས་རབ་འདི་གསུམ་མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འགོག་པས་ན། «ཤེས་རབ་འགོག་པ་»འོ། །མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་དུ་གཏོགས་པའི་གནོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་ན། «གནོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་»འོ། །ཉོན་མོངས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་མི་བྱེད་པས་ན། «མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་མི་འགྱུར་བ་»འོ།། කාමවිතක්කොති කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො. සො හි කිලෙසකාමසහිතො හුත්වා වත්ථුකාමෙසු පවත්තති. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කො. විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො විහිංසාවිතක්කො. ඉමෙ ද්වෙ ච සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්ති. කාමවිතක්කො හි පියමනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා විතක්කෙන්තස්ස උප්පජ්ජති, බ්‍යාපාදවිතක්කො අප්පියෙ අමනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනකාලතො පට්ඨාය යාව නාසනා උප්පජ්ජති, විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු න උප්පජ්ජති, සඞ්ඛාරා දුක්ඛාපෙතබ්බා නාම නත්ථි, ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තු වා බජ්ඣන්තු වා උච්ඡිජ්ජන්තු වා විනස්සන්තු වා මා වා අහෙසු’’න්ති චින්තනකාලෙ පන සත්තෙසු උප්පජ්ජති. «འདོད་པའི་རྟོག་པ་»ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པའོ། །དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པར་གྱུར་ནས་ཡུལ་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། །གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་«གནོད་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པ་»འོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་«རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་»འོ། །འདི་གཉིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའང་སྐྱེ་ལ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་སྐྱེའོ། །འདོད་པའི་རྟོག་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་འཐད་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ལ་སྐྱེ་ལ། གནོད་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་ཞིང་མི་འཐད་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཁྲོས་ཏེ་བལྟས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ། ཇི་སྲིད་བརླག་པའི་བར་དུ་སྐྱེའོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྟོག་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མི་སྐྱེ་སྟེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་"སེམས་ཅན་འདི་དག་གསོད་པར་གྱུར་ཅིག །བཅིང་བར་གྱུར་ཅིག །ཆད་པར་གྱུར་ཅིག །ཞིག་པར་གྱུར་ཅིག །མེད་པར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་སེམས་པའི་ཚེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྐྱེའོ།། ඉමෙයෙව පන කාමසඞ්කප්පාදයො. අත්ථතො හි කාමවිතක්කාදීනං කාමසඞ්කප්පාදීනඤ්ච නානාකරණං නත්ථි, තංසම්පයුත්තා පන සඤ්ඤාදයො කාමසඤ්ඤාදයො. කාමධාතුආදීනං පන යස්මා පාළියං – འདི་དག་ཉིད་ནི་འདོད་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འདོད་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ནོ། །འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ལུང་ལས། ‘‘කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති කාමධාතු, සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතු. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්ථූසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො…පෙ… අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො[Pg.259], අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන සත්තෙ විහෙඨෙති, අයං විහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182, 910) – "འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་...ལྷག་མ་...ལོག་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པའི་ཁམས་སོ། །གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་...ལྷག་མ་...ལོག་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་དང་། ཁོང་ཁྲོ་བ་...ལྷག་མ་...སེམས་མི་དགའ་བ་འདི་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དང་ལོག་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་ལག་པས་སམ། གོང་བུས་སམ། དབྱུག་པས་སམ། མཚོན་ཆས་སམ། ཐག་པས་སམ། གང་ཡང་རུང་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་ཁམས་སོ་"ཞེས་ (རྣམ་འབྱེད། ༡༨༢, ༩༡༠) ආගතත්තා විසෙසො ලබ්භති. འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་འཐོབ་བོ།། තත්ථ ද්වෙ කථා සබ්බසඞ්ගාහිකා ච අසම්භින්නා ච. තත්ථ කාමධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද්වෙපි ගහිතා නාම හොන්ති. තතො පන නීහරිත්වා අයං බ්‍යාපාදධාතු, අයං විහිංසාධාතූති දස්සෙතීති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා නාම. කාමධාතුං කථෙන්තො පන භගවා බ්‍යාපාදධාතුං බ්‍යාපාදධාතුට්ඨානෙ, විහිංසාධාතුං විහිංසාධාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වාව අවසෙසං කාමධාතු නාමාති කථෙසීති අයං අසම්භින්නකථා නාම. དེ་ལ་གཏམ་གཉིས་ཏེ། ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་དང་། མ་འདྲེས་པའོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་ཁམས་བཟུང་བས་གཞན་གཉིས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལས་ཕྱུང་སྟེ་འདི་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་སོ། །འདི་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་ཁམས་སོ་ཞེས་སྟོན་པ་ནི་ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་ཞེས་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པའི་ཁམས་གསུངས་པའི་ཚེ། གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་གནས་སུ་བཞག །རྣམ་པར་འཚེ་བའི་ཁམས་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་ཁམས་ཀྱི་གནས་སུ་བཞག་ནས། ལྷག་མ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི་མ་འདྲེས་པའི་གཏམ་ཞེས་བྱའོ།། සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො. සො අසුභපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති, අසුභජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො. සො මෙත්තාපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති, මෙත්තාඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො. සො කරුණාපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො, කරුණාජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. යදා පන අලොභො සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා හොන්ති. යදා මෙත්තා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා හොන්ති. යදා කරුණා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා හොන්ති. དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལ་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་«ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་»འོ། །དེ་ནི་མི་སྡུག་པའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚེ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཞིང་། བསམ་གཏན་དེ་གཞིར་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དུས་སུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ནོ། །གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་«གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྟོག་པ་»འོ། །དེ་ནི་བྱམས་པའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚེ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཞིང་། བསམ་གཏན་དེ་གཞིར་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དུས་སུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་ནི་«རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པའི་རྟོག་པ་»འོ། །དེ་ནི་སྙིང་རྗེའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། སྙིང་རྗེའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚེ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཞིང་། བསམ་གཏན་དེ་གཞིར་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དུས་སུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཚེ་མ་ཆགས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཞན་གཉིས་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཚེ་བྱམས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཞན་གཉིས་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཚེ་སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཞན་གཉིས་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ།། ඉමෙයෙව පන නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො. අත්ථතො හි නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීනඤ්ච නානාකරණං නත්ථි, තංසම්පයුත්තා පන සඤ්ඤාදයො නෙක්ඛම්මසඤ්ඤාදයො. නෙක්ඛම්මධාතුආදීනං පන යස්මා පාළියං – འདི་དག་ཉིད་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ནོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ལུང་ལས། ‘‘නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතු, සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මධාතු. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො, අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති[Pg.260], අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො – අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණාචෙතොවිමුත්ති – අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතූ’’ති. (විභ. 182) – "ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་སོ། །གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་དང་། བྱམས་པར་བྱེད་པ་དང་། བྱམས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་དང་། སྙིང་རྗེར་བྱེད་པ་དང་། སྙིང་རྗེའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ་"ཞེས་ (རྣམ་འབྱེད། ༡༨༢) ආගතත්තා විසෙසො ලබ්භති. ඉධාපි සබ්බසඞ්ගාහිකා, අසම්භින්නාති ද්වෙ කථා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་འཐོབ་བོ། །འདིར་ཡང་ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་དང་། མ་འདྲེས་པའི་གཏམ་གཉིས་པོ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ගාථාසු විතක්කයෙති විතක්කෙය්‍ය. නිරාකරෙති අත්තනො සන්තානතො නීහරෙය්‍ය විනොදෙය්‍ය, පජහෙය්‍යාති අත්ථො. සවෙ විතක්කානි විචාරිතානි, සමෙති වුට්ඨීව රජං සමූහතන්ති යථා නාම ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ පථවියං සමූහතං සමන්තතො උට්ඨිතං රජං මහතො අකාලමෙඝස්ස වස්සතො වුට්ඨි ඨානසො වූපසමෙති, එවමෙව සො යොගාවචරො විතක්කානි මිච්ඡාවිතක්කෙ ච විචාරිතානි තංසම්පයුත්තවිචාරෙ ච සමෙති වූපසමෙති සමුච්ඡින්දති. තථාභූතො ච විතක්කූපසමෙන චෙතසා සබ්බෙසං මිච්ඡාවිතක්කානං උපසමනතො විතක්කූපසමෙන අරියමග්ගචිත්තෙන. ඉධෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ, සන්තිපදං නිබ්බානං, සමජ්ඣගා සමධිගතො හොතීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད་” ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱའོ། “ངེས་པར་སེལ་བར་བྱེད་” ཅེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ལས་ཕྱིར་འབྱིན་པར་བྱེད་པ། སེལ་བར་བྱེད་པ། སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “གལ་ཏེ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་རྣམས། ཆར་པས་རྡུལ་འཚུབས་པ་བཞིན་དུ་ཞི་བར་བྱེད་” ཅེས་པ་ནི། དཔེར་ན་སོས་ཀའི་ཟླ་བ་ཐ་མར་ས་གཞི་ལས་ལངས་ཤིང་ཀུན་ནས་འཚུབས་པའི་རྡུལ་རྣམས་དུས་མ་ཡིན་པའི་སྤྲིན་ཆེན་པོ་ལས་བབས་པའི་ཆར་ཆེན་པོས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཞི་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་དེས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྟེ་ལོག་པར་རྟོག་པ་རྣམས་དང་། དཔྱོད་པ་སྟེ་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དཔྱོད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཞི་བར་བྱེད། ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སེམས་ཀྱིས་ཏེ། ལོག་པར་རྟོག་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སེམས་ཀྱིས་སོ། “ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ། ཞི་བའི་གོ་འཕང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 9. අන්තරාමලසුත්තවණ්ණනා ༩. ནང་གི་དྲི་མའི་མདོའི་བཤད་པ། 88. නවමෙ අන්තරාමලාති එත්ථ අන්තරාසද්දො – ༨༨. མདོ་དགུ་པ་ལས། “ནང་གི་དྲི་མ་” ཞེས་པ་འདིར་ “ནང་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། ‘‘නදීතීරෙසු සණ්ඨානෙ, සභාසු රථියාසු ච; ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති. – “ཆུ་བོའི་འགྲམ་དང་བཞི་མདོ་དག །འདུ་ཁང་དང་ནི་ལམ་སྲང་དུ། །སྐྱེ་བོ་འདུས་ནས་གྲོས་བྱེད་དེ། །ང་དང་ཁྱོད་ཀྱི་བར་དུ་ཅི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས། ආදීසු (සං. නි. 1.228) කාරණෙ ආගතො. ‘‘අද්දසා මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘අපිචායං තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ. ལ་སོགས་པ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༡.༢༢༨) ལས་ནི་ “རྒྱུ་” ལ་འཇུག་གོ། “བཙུན་པ་བདག་གིས་བུད་མེད་ཅིག་གློག་གི་བར་མཚམས་སུ་སྣོད་བཀྲུ་བ་མཐོང་ངོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (མཛྫྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༢.༡༤༩) ལས་ནི་ “སྐབས་” སམ་ “དུས་” ལ་འཇུག་གོ། “ཡང་ཆུ་ཚན་འདི་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀྱི་བར་མཚམས་ནས་འབབ་བོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (པཱ་རཱ་ཛི་ཀ་ ༢༣༡) ལས་ནི་ “བར་གསེང་” ངམ་ “བར་མཚམས་” ལ་འཇུག་གོ། ‘‘පීතවත්ථෙ පීතධජෙ, පීතාලඞ්කාරභූසිතෙ; පීතන්තරාහි වග්ගූහි, අපිළන්ධාව සොභසී’’ති. – “གོས་སེར་གྱོན་ཞིང་རྒྱལ་མཚན་སེར། །རྒྱན་སེར་པོ་ཡིས་བརྒྱན་པ་དང་། །སེར་པོའི་སྟོད་གོས་གྱོན་པ་ཡི། །ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་བཞིན་མཛེས་པར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ལ་སོགས། ආදීසු [Pg.261] (වි. ව. 658) උත්තරිසාටකෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ඉධාපි චිත්තෙ එව දට්ඨබ්බො. තස්මා අන්තරෙ චිත්තෙ භවා අන්තරා. යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා, තස්ස මලිනභාවකරණතො මලා. තත්ථ මලං නාම දුවිධං – සරීරමලං, චිත්තමලන්ති. තෙසු සරීරමලං සෙදජල්ලිකාදි සරීරෙ නිබ්බත්තං, තත්ථ ලග්ගං ආගන්තුකරජඤ්ච, තං උදකෙනපි නීහරණීයං, න තථා සංකිලෙසිකං. චිත්තමලං පන රාගාදිසංකිලෙසිකං, තං අරියමග්ගෙහෙව නීහරණීයං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි – ལ་སོགས་པ་ (བི་མཱ་ན་བཏྠུ་ ༦༥༨) ལས་ནི་ “སྟོད་གོས་” ལ་འཇུག་གོ། “གང་གི་ནང་ན་ཁྲོ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཨུ་དཱ་ན་ ༢༠) ལས་ནི་ “སེམས་” ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ཡང་སེམས་ཉིད་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་ནང་སྟེ་སེམས་ལ་གནས་པས་ན་ “ནང་གི་” ཞེས་བྱའོ། རྒྱུད་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་དྲི་མ་ཅན་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “དྲི་མ་” ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་དྲི་མ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ལུས་ཀྱི་དྲི་མ་དང་སེམས་ཀྱི་དྲི་མའོ། དེ་དག་ལས་ལུས་ཀྱི་དྲི་མ་ནི་རྔུལ་དང་དྲེག་པ་ལ་སོགས་པ་ལུས་ལ་སྐྱེས་པ་དང་། དེ་ལ་ཆགས་པའི་གློ་བུར་གྱི་རྡུལ་རྣམས་ཏེ། དེ་ནི་ཆུས་ཀྱང་བཀྲུ་བར་ནུས་ལ། དེ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། སེམས་ཀྱི་དྲི་མ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ཏེ། དེ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཁོ་ནས་བསལ་བར་བྱའོ། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘රූපෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා; රූපෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, අනක්ඛාතං මහෙසිනා. “གཟུགས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པས། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་འགྱུར། །གཟུགས་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ན། །རྣམ་པར་དག་ཅེས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་མ་གསུངས་སོ།” ‘‘චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන, සංකිලිස්සන්ති මාණවා; චිත්තෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, ඉති වුත්තං මහෙසිනා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106); “སེམས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པས། །སྐྱེ་བོ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་འགྱུར། །སེམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ན། །རྣམ་པར་དག་ཅེས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་གསུངས་སོ།” (དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ་འགྲེལ་བཤད་ ༢.༣༧༣། མཛྫྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ་འགྲེལ་བཤད་ ༡.༡༠༦) තෙනාහ භගවා ‘‘චිත්තසංකිලෙසා, භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්ති, චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100). තස්මා භගවා ඉධාපි චිත්තමලවිසොධනාය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තරාමලා’’ති ආහ. དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “དགེ་སློང་དག །སེམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་ལ། སེམས་རྣམ་པར་བྱང་བས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་” (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༡༠༠) ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདིར་ཡང་སེམས་ཀྱི་དྲི་མ་རྣམ་པར་སྦྱོང་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག །ནང་གི་དྲི་མ་འདི་གསུམ་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། යථා චෙතෙ ලොභාදයො සත්තානං චිත්තෙ උප්පජ්ජිත්වා මලිනභාවකරා නානප්පකාරසංකිලෙසවිධායකාති අන්තරාමලා, එවං එකතො භුඤ්ජිත්වා, එකතො සයිත්වා, ඔතාරගවෙසී අමිත්තසත්තු විය චිත්තෙ එව උප්පජ්ජිත්වා සත්තානං නානාවිධඅනත්ථාවහා, නානප්පකාරදුක්ඛනිබ්බත්තකාති දස්සෙන්තො ‘‘අන්තරාඅමිත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මිත්තපටිපක්ඛතො අමිත්තා, සපත්තකිච්චකරණතො සපත්තා, හිංසනතො වධකා, උජුවිපච්චනීකතො පච්චත්ථිකා. ཇི་ལྟར་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་སེམས་ཅན་གྱི་སེམས་ལ་སྐྱེས་ནས་དྲི་མ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ “ནང་གི་དྲི་མ་” ཡིན་པ་བཞིན་དུ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཟ་བ་དང་། ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཉལ་ནས་གླགས་ལྟ་བའི་དགྲ་བོ་བཞིན་དུ། སེམས་ཉིད་ལ་སྐྱེས་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་སྐྱེད་པ་དང་། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ནང་གི་དགྲ་བོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཡིན་པས་ན་ “དགྲ་བོ་” ཞེས་བྱའོ། གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “སྡང་དགྲ་” ཞེས་བྱའོ། འཚེ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “གསོད་བྱེད་” ཞེས་བྱའོ། ཐད་ཀར་མི་མཐུན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ “ཕྱིར་རྒོལ་བ་” ཞེས་བྱའོ། තත්ථ ද්වීහි ආකාරෙහි ලොභාදීනං අමිත්තාදිභාවො වෙදිතබ්බො. වෙරීපුග්ගලො හි අන්තරං ලභමානො අත්තනො වෙරිස්ස සත්ථෙන වා සීසං පාතෙති, උපායෙන වා මහන්තං අනත්ථං උප්පාදෙති. ඉමෙ ච ලොභාදයො පඤ්ඤාසිරපාතනෙන යොනිසම්පටිපාදනෙන ච තාදිසං තතො බලවතරං අනත්ථං නිබ්බත්තෙන්ති. කථං? චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාදීසු ආරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු යථාරහං තානි ආරබ්භ ලොභාදයො උප්පජ්ජන්ති, එත්තාවතාස්ස පඤ්ඤාසිරං [Pg.262] පාතිතං නාම හොති. සොතද්වාරාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තාව පඤ්ඤාසිරපාතනතො අමිත්තාදිසදිසතා වෙදිතබ්බා. ලොභාදයො පන කම්මනිදානා හුත්වා අණ්ඩජාදිභෙදා චතස්සො යොනියො උපනෙන්ති. තස්ස යොනිඋපගමනමූලකානි පඤ්චවීසති මහාභයානි ද්වත්තිංස කම්මකරණානි ච ආගතානෙව හොන්ති. එවං යොනිසම්පටිපාදනතොපි නෙසං අමිත්තාදිසදිසතා වෙදිතබ්බා. ඉති ලොභාදයො අමිත්තාදිසදිසතාය චිත්තසම්භූතතාය ච ‘‘අන්තරාඅමිත්තා’’තිආදිනා වුත්තා. අපිච අමිත්තෙහි කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං ලොභාදයො කරොන්ති, අමිත්තාදිභාවො ච ලොභාදීහි ජායතීති තෙසං අමිත්තාදිභාවො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං – དེ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དགྲ་བོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། དགྲ་བོའི་གང་ཟག་ནི་གླགས་རྙེད་པ་ན། རང་གི་དགྲ་བོའི་མགོ་བོ་མཚོན་ชས་གཅོད་པར་བྱེད་དམ། ཐབས་ཀྱིས་ཕུང་ཀྲོལ་ཆེན་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མགོ་བོ་གཅོད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ལྟ་བུ་དང་དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་ཆེ་བའི་ཕུང་ཀྲོལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། མིག་གི་དབང་པོའི་སྒོ་ལས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཡུལ་དུ་ལྷགས་པ་ན། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་ལ། དེ་ཙམ་གྱིས་ཁོའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མགོ་བོ་བཅད་པ་ཞེས་བྱའོ། རྣ་བའི་དབང་པོའི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་ཤེས་རབ་ཀྱི་མགོ་བོ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བོ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་བྱས་ནས་སྒོང་སྐྱེས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་སྐྱེ་གནས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་སྐྱེལ་བར་བྱེད་དོ། སྐྱེ་གནས་དེ་དག་ཏུ་སྐྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་དང་། ལས་ཀྱི་ཆད་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡང་དེ་དག་དགྲ་བོ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལྟར་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དགྲ་བོ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “ནང་གི་དགྲ་བོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་སོ། གཞན་ཡང་དགྲ་བོས་ཀྱང་བྱེད་མི་ནུས་པ་དག་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པས་བྱེད་པ་དང་། དགྲ་བོའི་དངོས་པོ་ཡང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དགྲ་བོའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘දිසො දිසං යන්තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං; මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති. (ධ. ප. 42; උදා. 33); “དགྲ་བོས་དགྲ་བོ་ལ་བྱེད་པའམ། །ཡང་ན་སྡང་བས་སྡང་བ་ལ། །ལོག་པར་བཞག་པའི་སེམས་འདི་ནི། །དེ་བས་ཀྱང་ནི་སྡིག་པ་བྱེད།” (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ ༤༢། ཨུ་དཱ་ན་ ༣༣) ගාථාසු අත්තනො පරෙසඤ්ච අනත්ථං ජනෙතීති අනත්ථජනනො. වුත්තඤ්හෙතං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། རང་དང་གཞན་ལ་ཕུང་ཀྲོལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ “ཕུང་ཀྲོལ་སྐྱེད་བྱེད་” དོ། འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘යදපි ලුද්ධො අභිසඞ්ඛරොති කායෙන වාචාය මනසා තදපි අකුසලං; යදපි ලුද්ධො ලොභෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පරස්ස අසතා දුක්ඛං උප්පාදෙති වධෙන වා බන්ධෙන වා ජානියා වා ගරහාය වා පබ්බාජනාය වා බලවම්හි බලත්ථො ඉති, තදපි අකුසලං, ඉතිස්සමෙ ලොභජා ලොභනිදානා ලොභසමුදයා ලොභපච්චයා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති (අ. නි. 3.70). “བརྐམ་ཆགས་ཅན་གྱིས་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་མི་དགེ་བའོ། བརྐམ་ཆགས་ཅན་ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་གཞན་ལ་བརྡེག་པ་དང་། བཅིང་བ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། སྨད་པ་དང་། སྤྲད་པ་དང་། སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ལ་སྟོབས་ཀྱིས་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་མི་དགེ་བའོ། དེ་ལྟར་ཆགས་པ་ལས་སྐྱེས་པ། ཆགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ། ཆགས་པ་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པ། ཆགས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དུ་མ་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༧༠) ཞེས་སོ། අපරම්පි වුත්තං – གཞན་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘රත්තො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, චෙතසිකම්පි දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’තිආදි (අ. නි. 3.54). “བྲམ་ཟེ། འདོད་ཆགས་ཅན་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་རང་ལ་གནོད་པར་ཡང་སེམས་ལ། གཞན་ལ་གནོད་པར་ཡང་སེམས་ཤིང་། གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་པར་ཡང་སེམས་ལ། ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་ཡང་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༥༤) ལྟ་བུའོ། චිත්තප්පකොපනොති චිත්තසඞ්ඛොභනො. ලොභො හි ලොභනීයෙ වත්ථුස්මිං උප්පජ්ජමානො චිත්තං ඛොභෙන්තො පකොපෙන්තො විපරිණාමෙන්තො විකාරං [Pg.263] ආපාදෙන්තො උප්පජ්ජති, පසාදාදිවසෙන පවත්තිතුං න දෙති. භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣතීති තං ලොභසඞ්ඛාතං අන්තරතො අබ්භන්තරෙ අත්තනො චිත්තෙයෙව ජාතං අනත්ථජනනචිත්තප්පකොපනාදිං භයං භයහෙතුං අයං බාලමහාජනො නාවබුජ්ඣති න ජානාතීති. “སེམས་འཁྲུག་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་དཀྲུག་པར་བྱེད་པའོ། ཆགས་པ་ནི་ཆགས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་སྐྱེ་བ་ན། སེམས་དཀྲུག་པ་དང་། འཁྲུག་པར་བྱེད་པ་དང་། འགྱུར་བར་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འགྱུར་བ་སྐྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་ལ། དང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་མི་སྟེར་རོ། “འཇིགས་པ་ནང་ནས་སྐྱེས་པ་དེ། སྐྱེ་བོས་རྟོགས་པར་མི་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ནང་སྟེ་རང་གི་སེམས་ཀྱི་ནང་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་སྐྱེད་པ་དང་སེམས་འཁྲུག་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པ་སྟེ་འཇིགས་པའི་རྒྱུ་དེ། བྱིས་པ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འདིས་རྟོགས་པར་མི་བྱེད་དེ་མི་ཤེས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ලුද්ධො අත්ථං න ජානාතීති අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදං අත්ථං හිතං ලුද්ධපුග්ගලො යථාභූතං න ජානාති. ධම්මං න පස්සතීති දසකුසලකම්මපථධම්මම්පි ලුද්ධො ලොභෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො න පස්සති පච්චක්ඛතො න ජානාති, පගෙව උත්තරිමනුස්සධම්මං. වුත්තම්පි චෙතං – “བརྐམ་ཆགས་ཅན་གྱིས་དོན་མི་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དོན་ཏེ་ཕན་པ་དེ། བརྐམ་ཆགས་ཅན་གྱི་གང་ཟག་གིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་སོ། “ཆོས་མི་མཐོང་” ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱང་བརྐམ་ཆགས་ཅན་ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་མི་མཐོང་སྟེ་མངོན་སུམ་དུ་མི་ཤེས་ན། མིའི་ཆོས་བླ་མ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘රත්තො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාගෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, පරත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, උභයත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාතී’’තිආදි (අ. නි. 3.55). “བྲམ་ཟེ། འདོད་ཆགས་ཅན་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་རང་གི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་ལ། གཞན་གྱི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་ཤིང་། གཉིས་ཀའི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༥༥) ལྟ་བུའོ། අන්ධතමන්ති අන්ධභාවකරං තමං. යන්ති යත්ථ. භුම්මත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. යස්මිං කාලෙ ලොභො සහතෙ අභිභවති නරං, අන්ධතමං තදා හොතීති. යන්ති වා කාරණවචනං. යස්මා ලොභො උප්පජ්ජමානො නරං සහතෙ අභිභවති, තස්මා අන්ධතමං තදා හොතීති යොජනා, ය-ත-සද්දානං එකන්තසම්බන්ධභාවතො. අථ වා යන්ති කිරියාපරාමසනං, ‘‘ලොභො සහතෙ’’ති එත්ථ යදෙතං ලොභස්ස සහනං අභිභවනං වුත්තං. එතං අන්ධභාවකරස්ස තමස්ස ගමනං උප්පාදොති අත්ථො. අථ වා යං නරං ලොභො සහතෙ අභිභවති, තස්ස අන්ධතමං තදා හොති, තතො ච ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. “མུན་ནག་ཆེན་པོ་” ཞེས་པ་ནི་ལོང་བར་བྱེད་པའི་མུན་པའོ། “གང་གི་ཚེ་” ཞེས་པ་ནི་གང་ལའོ། འདི་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་རང་གི་སྒྲའོ། དུས་གང་གི་ཚེ་ཆགས་པས་སྐྱེས་བུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པ་ན། དེའི་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན་ “གང་གི་ཚེ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་སྒྲ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་ཆགས་པ་སྐྱེས་ནས་སྐྱེས་བུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱོར་ཏེ། གང་དང་དེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་ “གང་གི་ཚེ་” ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་ལ་གོ་བ་སྟེ། “ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་” ཞེས་པ་འདིར་ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་གང་བཤད་པ་དེ་ནི། ལོང་བར་བྱེད་པའི་མུན་པ་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་གང་ལ་ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པ་དེ་ལ། དེའི་ཚེ་མུན་ནག་ཆེན་པོར་འགྱུར་ཞིང་། དེའི་ཕྱིར་བརྐམ་ཆགས་ཅན་གྱིས་དོན་མི་ཤེས་ལ། བརྐམ་ཆགས་ཅན་གྱིས་ཆོས་མི་མཐོང་ངོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། යො ච ලොභං පහන්ත්වානාති යො පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භනවසෙන ච යථාරහං සමථවිපස්සනාහි ලොභං පජහිත්වා තථා පජහනහෙතු ලොභනෙය්‍යෙ දිබ්බෙපි රූපාදිකෙ උපට්ඨිතෙ න ලුබ්භති, බලවවිපස්සනානුභාවෙන ලොභො පහීයතෙ තම්හාති තස්මා අරියපුග්ගලා අරියමග්ගෙන ලොභො පහීයති පජහීයති, අච්චන්තමෙව පරිච්චජීයති. යථා කිං? උදබින්දූව පොක්ඛරාති පදුමිනිපණ්ණතො උදකබින්දු විය. සෙසගාථානම්පි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. “གང་གི་ཆགས་པ་སྤངས་པ་ནི་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་དེའི་ཡན་ལག་གི་སྒོ་ནས་དང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གིས་ཆགས་པ་སྤངས་ནས། དེ་ལྟར་སྤངས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཆགས་པར་བྱ་བའི་ལྷའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་གནས་ཀྱང་ཆགས་པར་མི་འགྱུར་ལ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་མཐུས་ཆགས་པ་དེ་ལས་སྤངས་པར་འགྱུར་བས། འཕགས་པའི་གང་ཟག་དེ་ལས་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཆགས་པ་སྤངས་པར་འགྱུར་ཏེ། གཏན་དུ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་འགྱུར་རོ། དཔེ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། “པདྨའི་ལོ་མ་ལས་ཆུ་ཐིགས་བཞིན་” ཏེ། པདྨའི་ལོ་མ་ལས་ཆུའི་ཐིགས་པ་བཞིན་ནོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། තථා [Pg.264] දොසස්ස – དེ་བཞིན་དུ་ཞེ་སྡང་གི་ཡང་། ‘‘යදපි දුට්ඨො අභිසඞ්ඛරොති කායෙන වාචාය මනසා තදපි අකුසලං; යදපි දුට්ඨො දොසෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො පරස්ස අසතා දුක්ඛං උප්පාදෙති වධෙන වා බන්ධෙන වා ජානියා වා ගරහාය වා පබ්බාජනාය වා බලවම්හි බලත්ථො ඉති, තදපි අකුසලං. ඉතිස්සමෙ දොසජා දොසනිදානා දොසසමුදයා දොසපච්චයා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’’ති (අ. නි. 3.70). “ཞེ་སྡང་ཅན་གྱིས་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་མི་དགེ་བའོ། ཞེ་སྡང་ཅན་ཞེ་སྡང་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་གཞན་ལ་བརྡེག་པ་དང་། བཅིང་བ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། སྨད་པ་དང་། སྤྲད་པ་དང་། སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ལ་སྟོབས་ཀྱིས་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་མི་དགེ་བའོ། དེ་ལྟར་ཞེ་སྡང་ལས་སྐྱེས་པ། ཞེ་སྡང་གི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ། ཞེ་སྡང་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པ། ཞེ་སྡང་གི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དུ་མ་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༧༠) ཞེས་སོ། තථා – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘දුට්ඨො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, දොසෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති චෙතසිකම්පි දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’ති (අ. නි. 3.55). “བྲམ་ཟེ། ཞེ་སྡང་ཅན་ནི་ཞེ་སྡང་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་རང་ལ་གནོད་པར་ཡང་སེམས་ལ། གཞན་ལ་གནོད་པར་ཡང་སེམས་ཤིང་། གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་པར་ཡང་སེམས་ལ། ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་ཡང་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༥༥) ཞེས་སོ། තථා – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘දුට්ඨො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, දොසෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, පරත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාති, උභයත්ථම්පි යථා භූතං න පජානාතී’’ති (අ. නි. 3.55) – “བྲམ་ཟེ། ཞེ་སྡང་ཅན་ནི་ཞེ་སྡང་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་རང་གི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་ལ། གཞན་གྱི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་ཤིང་། གཉིས་ཀའི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་སོ་” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༣.༥༥) ཞེས་པ་དང་། ආදිසුත්තපදානුසාරෙන අනත්ථජනනතා අත්ථහානිහෙතුතා ච වෙදිතබ්බා. ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཕུང་ཀྲོལ་སྐྱེད་པ་ཉིད་དང་དོན་ཉམས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། තථා මොහස්ස ‘‘යදපි මූළ්හො අභිසඞ්ඛරොති කායෙන වාචාය මනසා’’තිආදිනා (අ. නි. 3.70), ‘‘මූළ්හො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, මොහෙන අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙතී’’තිආදිනා(අ. නි. 3.55), ‘‘අත්තත්ථම්පි යථාභූතං න පජානාතී’’තිආදිනා (අ. නි. 3.55) ච ආගතසුත්තපදානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. དེ་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་གི་རང་བཞིན་ནི། “རྨོངས་པ་གང་ཞིག་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༧༠) དང་། “བྲམ་ཟེ་དག་ རྨོངས་པ་ནི་གཏི་མུག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་རང་ལ་གནོད་པའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༥༥) དང་། “རང་གི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༥༥) ལས་འབྱུང་བའི་མདོའི་ཚིག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། තාලපක්කංව බන්ධනාති තාලඵලං විය උසුමුප්පාදෙන වණ්ටතො, තතියමග්ගඤාණුප්පාදෙන තස්ස චිත්තතො දොසො පහීයති, පරිච්චජීයතීති අත්ථො. මොහං විහන්ති සො සබ්බන්ති සො අරියපුග්ගලො සබ්බං [Pg.265] අනවසෙසං මොහං චතුත්ථමග්ගෙන විහන්ති විධමති සමුච්ඡින්දති. ආදිච්චොවුදයං තමන්ති ආදිච්චො විය උදයං උග්ගච්ඡන්තො තමං අන්ධකාරං. “ཏཱ་ལའི་འབྲས་བུ་བཅིངས་པ་ལས་ [ལྷུང་བ་] བཞིན།” (ཏཱ་ལ་པཀྐཾ་ཝ་བནྡྷ་ནཱ) ཞེས་པ་ནི། དྲོད་སྐྱེས་པ་ལས་ཏཱ་ལའི་འབྲས་བུ་ཡུ་བ་ལས་ལྷུང་བ་བཞིན། ལམ་གསུམ་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ལས་ཁོང་ཁྲོ་བ་དེ་ཉིད་ཁོའི་སེམས་ལས་སྤངས་ཤིང་ཡོངས་སུ་དོར་བར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ།། “ཁོས་གཏི་མུག་ཐམས་ཅད་འཇོམས་སོ།།” (མོ་ཧཾ་ཝི་ཧནྟི་སོ་སབྦཾ) ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་གང་ཟག་དེས་ལམ་བཞི་པས་གཏི་མུག་མ་ལུས་པ་ཐམས་ཅད་འཇོམས་ཤིང་། སེལ་ལ། ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། “ཉི་མ་ཤར་བས་མུན་པ་བཞིན།” (ཨཱ་དིཙྩོ་ཝུ་ད་ཡཾ་ཏa་མཾ) ཞེས་པ་ནི། ཉི་མ་ཤར་ནས་འགྲོ་བས་མུན་པ་ནག་པོ་ [སེལ་བ་] བཞིན་ནོ།། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 10. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා ༡༠. ལྷས་བྱིན་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 89. දසමෙ තීහි, භික්ඛවෙ, අසද්ධම්මෙහි අභිභූතොති කා උප්පත්ති? දෙවදත්තෙ හි අවීචිමහානිරයං පවිට්ඨෙ දෙවදත්තපක්ඛියා අඤ්ඤතිත්ථියා ච ‘‘සමණෙන ගොතමෙන අභිසපිතො දෙවදත්තො පථවිං පවිට්ඨො’’ති අබ්භාචික්ඛිංසු. තං සුත්වා සාසනෙ අනභිප්පසන්නා මනුස්සා ‘‘සියා නු ඛො එතදෙවං, යථා ඉමෙ භණන්තී’’ති ආසඞ්කං උප්පාදෙසුං. තං පවත්තිං භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතා කස්සචි අභිසපං දෙන්ති, තස්මා න දෙවදත්තො මයා අභිසපිතො, අත්තනො කම්මෙනෙව නිරයං පවිට්ඨො’’ති වත්වා තෙසං මිච්ඡාගාහං පටිසෙධෙන්තො ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉදං සුත්තං අභාසි. ༨༩. བཅུ་པ་ལས། “དགེ་སློང་དག་ ཆོས་མ་ཡིན་པ་གསུམ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏོ།།” ཞེས་པའི་གླེང་གཞི་ཅི་ཞེ་ན། ལྷས་བྱིན་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་ལྷུང་བའི་ཚེ། ལྷས་བྱིན་གྱི་ཕྱོགས་གཏོགས་པ་དང་གཞན་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་དམོད་མོ་བོར་བས་ལྷས་བྱིན་ས་འོག་ཏུ་ཞུགས་སོ།།” ཞེས་སྐུར་བ་བཏབ། དེ་ཐོས་ནས་བསྟན་པ་ལ་མ་དད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་དག་གིས་སྨྲས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་སྲིད་དམ།” ཞེས་ཐེ་ཚོམ་བསྐྱེད། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག་ དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སུ་ལའང་དམོད་མོ་མི་འདོར་བས། དེའི་ཕྱིར་ལྷས་བྱིན་ནི་ངས་དམོད་མོ་བོར་བ་མ་ཡིན་གྱི། རང་གི་ལས་ཀྱིས་དམྱལ་བར་ལྷུང་བ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་ནས་ཁོང་ཚོའི་ལོག་པར་འཛིན་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། གླེང་གཞི་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ།། තත්ථ අසද්ධම්මෙහීති අසතං ධම්මෙහි, අසන්තෙහි වා ධම්මෙහි. අතෙකිච්ඡොති බුද්ධෙහිපි අනිවත්තනීයත්තා අවීචිනිබ්බත්තියා තිකිච්ඡාභාවතො අතෙකිච්ඡො, අතිකිච්ඡනීයොති අත්ථො. අසන්තගුණසම්භාවනාධිප්පායෙන පවත්තා පාපා ඉච්ඡා එතස්සාති පාපිච්ඡො, තස්ස භාවො පාපිච්ඡතා, තාය. ‘‘අහං බුද්ධො භවිස්සාමි, සඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති තස්ස ඉච්ඡා උප්පන්නා. කොකාලිකාදයො පාපා ලාමකා මිත්තා එතස්සාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා, තාය. උත්තරිකරණීයෙති ඣානාභිඤ්ඤාහි උත්තරිකරණීයෙ අධිගන්තබ්බෙ මග්ගඵලෙ අනධිගතෙ සති එව, තං අනධිගන්ත්වාති අත්ථො. ඔරමත්තකෙනාති අප්පමත්තකෙන ඣානාභිඤ්ඤාමත්තෙන. විසෙසාධිගමෙනාති උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමෙන. අන්තරාති වෙමජ්ඣෙ. වොසානං ආපාදීති අකතකිච්චොව සමානො ‘‘කතකිච්චොම්හී’’ති මඤ්ඤමානො සමණධම්මතො විගමං ආපජ්ජි. ඉති භගවා ඉමිනා සුත්තෙන විසෙසතො පුථුජ්ජනභාවෙ ආදීනවං පකාසෙසි භාරියො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම ඣානාභිඤ්ඤාපරියොසානා [Pg.266] සම්පත්තියො නිබ්බත්තෙත්වාපි අනෙකානත්ථාවහං නානාවිධං දුක්ඛහෙතුං අසන්තගුණසම්භාවනං අසප්පුරිසසංසග්ගං ආලසියානුයොගඤ්ච අවිජහන්තො අවීචිම්හි කප්පට්ඨියං අතෙකිච්ඡං කිබ්බිසං පසවිස්සතීති. དེ་ལ་ “ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་” (ཨ་སདྡྷམྨེཧི) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སམ། ཡང་ན་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། “གསོ་དུ་མེད་པ་” (ཨ་ཏེ་ཀིཙྪོ) ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མནར་མེད་པར་སྐྱེ་བ་ལ་གསོ་ཐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་གསོ་དུ་མེད་པ་སྟེ། གསོ་བར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བའི་དོན་ཏོ།། མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པར་སྒྲོག་པའི་བསམ་པས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་སྡིག་པའི་འདོད་པ་ཡོད་པ་ནི་ “འདོད་པ་ངན་པ་” (པཱ་པིཙྪོ) ཡིན་ལ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་འདོད་པ་ངན་པ་ཉིད་དེ། དེས་སོ།། ཁོ་ལ་ “ང་ནི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ།། དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་སྐྱོང་བར་བྱའོ།།” ཞེས་པའི་འདོད་པ་སྐྱེས་སོ།། ཀོ་ཀཱ་ལི་ཀ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་གྲོགས་པོ་དམན་པ་ཡོད་པ་ནི་ “གྲོགས་ངན་པ་” (པཱ་པམིཏྟོ) ཡིན་ལ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གྲོགས་ངན་པ་ཉིད་དེ། དེས་སོ།། “བྱ་བ་ལྷག་མ་ཡོད་བཞིན་དུ་” (ཨུཏྟ་རི་ཀ་ར་ཎཱི་ཡེ) ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ལས་ལྷག་པའི་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མ་ཐོབ་བཞིན་དུ་སྟེ། དེ་མ་ཐོབ་པར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཚད་ཙམ་གྱིས་” (ཨོ་ར་མཏྟa་ཀེ་ན) ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཙམ་གྱི་ཚད་ཆུང་ངུས་སོ།། “ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པས་” (ཝི་སེ་སཱ་དྷི་ག་མེ་ན) ཞེས་པ་ནི་མིའི་ཆོས་ལས་བླ་ན་མེད་པའི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པས་སོ།། “བར་དུ་” (ཨནྟ་རཱ) ཞེས་པ་ནི་དཀྱིལ་དུའོ།། “བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ་” (ཝོ་སཱ་ནཾ་ཨཱ་པཱ་དཱི) ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་མ་བྱས་བཞིན་དུ་ “ངས་བྱ་བ་བྱས་སོ་” སྙམ་དུ་སེམས་ཤིང་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལས་ཉམས་པར་གྱུར་ཏོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདིའི་སྒོ་ནས་བྱེ་བྲག་ཏུ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དངོས་པོའི་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་མཛད་དེ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དངོས་པོ་ནི་ལྕི་བ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྐྱེད་ཟིན་ཀྱང་། གནོད་པ་དུ་མ་འདྲེན་ཅིང་སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པར་སྒྲོག་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་འགྲོགས་པ་དང་། ལེ་ལོ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་མ་སྤངས་པར། མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བར་བསྐལ་པར་གནས་ཤིང་གསོ་དུ་མེད་པའི་སྡིག་པ་གསོག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ගාථාසු මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. ජාතූති එකංසෙන. කොචීති සබ්බසඞ්ගාහකවචනං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘ඉමස්මිං සත්තලොකෙ කොචි පුග්ගලො එකංසෙන පාපිච්ඡො මා හොතූ’’ති. තදමිනාපි ජානාථ, පාපිච්ඡානං යථා ගතීති පාපිච්ඡානං පුග්ගලානං යථා ගති යාදිසී නිප්ඵත්ති, යාදිසො අභිසම්පරායො, තං ඉමිනාපි කාරණෙන ජානාථාති දෙවදත්තං නිදස්සෙන්තො එවමාහ. පණ්ඩිතොති සමඤ්ඤාතොති පරියත්තිබාහුසච්චෙන පණ්ඩිතොති ඤාතො. භාවිතත්තොති සම්මතොති ඣානාභිඤ්ඤාහි භාවිතචිත්තොති සම්භාවිතො. තථා හි සො පුබ්බෙ ‘‘මහිද්ධිකො ගොධිපුත්තො, මහානුභාවො ගොධිපුත්තො’’ති ධම්මසෙනාපතිනාපි පසංසිතො අහොසි. ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති විස්සුතොති අත්තනො කිත්තියා පරිවාරෙන ජලන්තො විය ඔභාසෙන්තො විය ඨිතො දෙවදත්තොති එවං විස්සුතො පාකටො අහොසි. ‘‘මෙ සුත්ත’’න්තිපි පාඨො, මයා සුතං සුතමත්තං, කතිපාහෙනෙව අතථාභූතත්තා තස්ස තං පණ්ඩිච්චාදි සවනමත්තමෙවාති අත්ථො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “མ་” (མཱ) ཞེས་པ་ནི་དགག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། “ནམ་ཡང་” (ཛཱ་ཏཱུ) ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་རོ།། “སུ་ཡང་” (ཀོ་ཙཱི) ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་ཚིག་གོ། “འཇིག་རྟེན་ན་” (ལོ་ཀསྨིཾ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནའོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། “སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་གང་ཟག་སུ་ཡང་ངེས་པར་འདོད་པ་ངན་པ་ཅན་དུ་མ་གྱུར་ཅིག” ཅེས་པའོ།། “འདོད་པ་ངན་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་འདི་ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག” (ཏ་ད་མི་ནཱ་པི་ཛཱ་ནཱ་ཐ། པཱ་པིཙྪཱ་ནཾ་ཡ་ཐཱ་ག་ཏཱི) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ཇི་ལྟ་བུ་དང་། འབྲས་བུ་ཇི་ལྟ་བུ་དང་། ཕྱི་མའི་གནས་སྐབས་ཇི་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དེ། རྒྱུ་མཚན་འདི་ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་ལྷས་བྱིན་དཔེར་མཚོན་ནས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། “མཁས་པར་གྲགས་པ་” (པཎྜི་ཏོ་ཏི་ས་མཉྙཱ་ཏོ) ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་མང་དུ་ཐོས་པས་མཁས་པར་གྲགས་པའོ།། “བསྒོམས་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་དུ་བཀུར་བ་” (བྷཱ་ཝི་ཏཏྟོ་ཏི་སམྨ་ཏོ) ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་སེམས་བསྒོམས་པར་བཀུར་བའོ།། འདི་ལྟར་སྔོན་ཆད་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་ “གོ་དྷཱིའི་བུ་ནི་མཐུ་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། གོ་དྷཱིའི་བུ་ནི་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ལྟ་བུའོ།། “སྙན་གྲགས་ཀྱིས་འབར་བ་བཞིན་དུ་གནས་པ། ལྷས་བྱིན་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ་” (ཛ་ལཾ་ཝ་ཡ་ས་སཱ་ཨཏྠཱ། དེ་ཝ་དཏྟོ་ཏི་ཝི་སུ་ཏོ) ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྙན་གྲགས་དང་འཁོར་གྱིས་འབར་བ་བཞིན་ནམ། གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་ལྷས་བྱིན་ཞེས་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་གྲགས་ཤིང་མངོན་པར་གསལ་བའོ།། “ངས་ཐོས་པ་” (མེ་སུཏྟཾ) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། ངས་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་པ་ཙམ་སྟེ། ཉིན་ཤས་ཀྱི་ནང་དུ་དེ་ལས་གཞན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཁོའི་མཁས་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་ནི་ཐོས་པ་ཙམ་དུ་ཟད་པའི་དོན་ཏོ།། සො සමානමනුචිණ්ණො, ආසජ්ජ නං තථාගතන්ති සො එවංභූතො දෙවදත්තො ‘‘බුද්ධොපි සක්‍යපුත්තො, අහම්පි සක්‍යපුත්තො, බුද්ධොපි සමණො, අහම්පි සමණො, බුද්ධොපි ඉද්ධිමා, අහම්පි ඉද්ධිමා, බුද්ධොපි දිබ්බචක්ඛුකො, අහම්පි දිබ්බචක්ඛුකො, බුද්ධොපි දිබ්බසොතකො, අහම්පි දිබ්බසොතකො, බුද්ධොපි චෙතොපරියඤාණලාභී, අහම්පි චෙතොපරියඤාණලාභී, බුද්ධොපි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ ධම්මෙ ජානාති, අහම්පි තෙ ජානාමී’’ති අත්තනො පමාණං අජානිත්වා සම්මාසම්බුද්ධං අත්තනා සමසමට්ඨපනෙන සමානං ආපජ්ජන්තො ‘‘ඉදානාහං බුද්ධො භවිස්සාමි, භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති අභිමාරපයොජනා තථාගතං ආසජ්ජ ආසාදෙත්වා විහෙඨෙත්වා. ‘‘පමාදමනුජීනො’’තිපි පඨන්ති. තස්සත්ථො ‘‘වුත්තනයෙන පමාදං [Pg.267] ආපජ්ජන්තො පමාදං නිස්සාය භගවතා සද්ධිං යුගග්ගාහචිත්තුප්පාදෙන සහෙව ඣානාභිඤ්ඤාහි අනුජීනො පරිහීනො’’ති. අවීචිනිරයං පත්තො, චතුද්වාරං භයානකන්ති ජාලානං තත්ථ උප්පන්නසත්තානං වා නිරන්තරතාය ‘‘අවීචී’’ති ලද්ධනාමං චතූසු පස්සෙසු චතුමහාද්වාරයොගෙන චතුද්වාරං අතිභයානකං මහානිරයං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන පත්තො. තථා හි වුත්තං – “ཁོ་ནི་མཉམ་པར་སྤྱད་ཅིང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་གནོད་པ་བྱས་ནས།” (སོ་ས་མཱ་ན་མ་ནུ་ཅིཎྞོ། ཨཱ་སཛྫ་ནཾ་ཏ་ཐཱ་ག་ཏཾ) ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་ལྷས་བྱིན་དེས་རང་གི་ཚོད་མ་ཤེས་པར། “སངས་རྒྱས་ཀྱང་ཤཱཀྱའི་བུ་ཡིན། ང་ཡང་ཤཱཀྱའི་བུ་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཀྱང་དགེ་སྦྱོང་ཡིན། ང་ཡང་དགེ་སྦྱོང་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཡིན། ང་ཡང་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཀྱང་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པ་ཡིན། ང་ཡང་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པ་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཀྱང་ལྷའི་རྣ་བ་དང་ལྡན་པ་ཡིན། ང་ཡང་ལྷའི་རྣ་བ་དང་ལྡན་པ་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཀྱང་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཡིན། ང་ཡང་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཤེས། ངས་ཀྱང་དེ་དག་ཤེས་སོ།།” ཞེས་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་རང་ཉིད་མཉམ་པར་བཞག་ནས་མཉམ་པར་འཛིན་ཅིང་། “ད་ནི་ང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ།། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་སྐྱོང་བར་བྱའོ།།” ཞེས་ང་རྒྱལ་གྱི་བསམ་པས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་གནོད་པ་བྱས་ཤིང་། འཚེ་བ་དང་། གཙེས་པར་བྱས་སོ།། “བག་མེད་པས་ཉམས་པ་” (པ་མཱ་ད་མ་ནུ་ཇཱི་ནོ) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། དེའི་དོན་ནི། “བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བག་མེད་པར་གྱུར་ཅིང་། བག་མེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲན་སེམས་སྐྱེས་པ་དང་ཆབས་ཅིག བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་ལས་ཉམས་ཤིང་བྲལ་བར་གྱུར་ཏོ།།” ཞེས་པའོ།། “སྒོ་བཞི་ཡོད་པའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བར་ལྷུང་།” (ཨ་ཝཱི་ཅི་ནི་ར་ཡཾ་པཏྟོ། ཙ་ཏུ་དྭཱ་རཾ་བྷ་ཡཱ་ན་ཀཾ) ཞེས་པ་ནི། དེ་ན་མེ་ལྕེ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དེར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་ཕྱིར་ “མནར་མེད་པ་” (ཨ་ཝཱི་ཅི) ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་སྟེ། ཕྱོགས་བཞིར་སྒོ་ཆེན་པོ་བཞི་དང་ལྡན་པས་སྒོ་བཞི་པ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷུང་བའོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘චතුක්කණ්ණො චතුද්වාරො, විභත්තො භාගසො මිතො; අයොපාකාරපරියන්තො, අයසා පටිකුජ්ජිතො. “ཟུར་བཞི་པ་དང་སྒོ་བཞི་པ།། ཆ་ཤས་བགོས་ཤིང་ཚད་དང་ལྡན།། ལྕགས་ཀྱི་ར་བས་ཡོངས་བསྐོར་ཞིང་།། ལྕགས་ཀྱི་ཁེབས་ཀྱིས་བཀབ་པ་ཡིན།། ‘‘තස්ස අයොමයා භූමි, ජලිතා තෙජසා යුතා; සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨති සබ්බදා’’ති. (ම. නි. 3.250; අ. නි. 3.36; පෙ. ව. 693-694; ජා. 2.19.86-87); དེའི་ས་གཞི་ལྕགས་ལས་གྲུབ།། འབར་ཞིང་གཟི་བརྗིད་དྲོད་དང་ལྡན།། ཀུན་ནས་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡི་སར།། ཁྱབ་ནས་རྟག་ཏུ་གནས་པ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། (མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༢༥༠། ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༣༦། པེ་ཏ་ཝཏྠུ། ༦༩༣-༦༩༤། ཛཱ་ཏ་ཀ ༢.༡༩.༨༦-༨༧) අදුට්ඨස්සාති අදුට්ඨචිත්තස්ස. දුබ්භෙති දූසෙය්‍ය. තමෙව පාපං ඵුසතීති තමෙව අදුට්ඨදුබ්භිං පාපපුග්ගලං පාපං නිහීනං පාපඵලං ඵුසති පාපුණාති අභිභවති. භෙස්මාති විපුලභාවෙන ගම්භීරභාවෙන ච භිංසාපෙන්තො විය, විපුලගම්භීරොති අත්ථො. වාදෙනාති දොසෙන. විහිංසතීති බාධති ආසාදෙති. වාදො තම්හි න රූහතීති තස්මිං තථාගතෙ පරෙන ආරොපියමානො දොසො න රුහති, න තිට්ඨති, විසකුම්භො විය සමුද්දස්ස, න තස්ස විකාරං ජනෙතීති අත්ථො. “སྡང་སེམས་མེད་པ་ལ་” (ཨ་དུཊྛས྿) ཞེས་པ་ནི་སྡང་སེམས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལའོ།། “གནོད་པར་བྱེད་པ་” (དུབྦྷེ) ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་བརྗོད་པའོ།། “སྡིག་པ་དེ་ཉིད་ཁོ་ལ་འཕོག་པར་འགྱུར་” (ཏ་མེ་ཝ་པཱ་པཾ་ཕུ་ས་ཏི) ཞེས་པ་ནི། སྡང་སེམས་མེད་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་དེ་ཉིད་ལ་སྡིག་པ་སྟེ་དམན་པའི་སྡིག་པའི་འབྲས་བུ་དེ་ཉིད་འཕོག་ཅིང་། འཐོབ་ལ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་ོ།། “འཇིགས་སུ་རུང་བ་” (བྷེསྨཱ) ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་ཟབ་པའི་སྒོ་ནས་འཇིགས་སུ་རུང་བར་བྱེད་པ་བཞིན་ཏེ། རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཟབ་པའི་དོན་ཏོ།། “སྨྲ་བས་” (ཝཱ་དེ་ན) ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་གྱིས་སོ།། “གནོད་པར་བྱེད་པ་” (ཝི་ཧིཾ་ས་ཏི) ཞེས་པ་ནི་གཙེས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པའོ།། “དེ་ལ་སྐྱོན་མི་ཆགས་སོ།།” (ཝཱ་དོ་ཏམྷི་ན་རཱུ་ཧ་ཏི) ཞེས་པ་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ལ་གཞན་གྱིས་བཙུགས་པའི་སྐྱོན་དེ་མི་ཆགས་ཤིང་མི་གནས་ཏེ། རྒྱ་མཚོའི་ནང་དུ་དུག་གི་བུམ་པ་བཞིན་དུ། དེ་ལ་འགྱུར་བ་གང་ཡང་མི་བསྐྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། එවං ඡහි ගාථාහි පාපිච්ඡතාදිසමන්නාගතස්ස නිරයූපගභාවදස්සනෙන දුක්ඛතො අපරිමුත්තතං දස්සෙත්වා ඉදානි තප්පටිපක්ඛධම්මසමන්නාගතස්ස දුක්ඛක්ඛයං දස්සෙන්තො ‘‘තාදිසං මිත්ත’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – යස්ස සම්මා පටිපන්නස්ස මග්ගානුගො පටිපත්තිමග්ගං අනුගතො සම්මා පටිපන්නො අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගමෙන සකලවට්ටදුක්ඛස්ස ඛයං පරියොසානං පාපුණෙය්‍ය. තාදිසං බුද්ධං වා බුද්ධසාවකං වා පණ්ඩිතො සප්පඤ්ඤො, අත්තනො මිත්තං කුබ්බෙථ තෙන මෙත්තිකං කරෙය්‍ය, තඤ්ච සෙවෙය්‍ය තමෙව පයිරුපාසෙය්‍යාති. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་གིས་འདོད་པ་ངན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་དམྱལ་བར་འགྲོ་བར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་ལས་མ་ཐར་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟ་བུའི་གྲོགས་པོ་...” (ཏཱ་དི་སཾ་མིཏྟཾ) ཞེས་མཇུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། ཡང་དག་པར་ཞུགས་ཤིང་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ། སྒྲུབ་པའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་གང་ཞིག འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ཟད་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་སམ། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ལ། མཁས་པ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་རང་གི་གྲོགས་པོར་བྱ་ཞིང་། དེ་དང་མཛའ་བཤེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ ඡට්ඨසත්තමසුත්තෙසු විවට්ටං කථිතං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. དེ་ལྟར་ཚན་པ་འདིའི་ནང་གི་མདོ་དྲུག་པ་དང་བདུན་པ་ལས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ (མྱང་འདས་) གསུངས་ལ། གཞན་རྣམས་ལས་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་གཉིས་ཀ་གསུངས་སོ།། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 5. පඤ්චමවග්ගො ༥. ཚན་པ་ལྔ་པ། 1. අග්ගප්පසාදසුත්තවණ්ණනා ༡. མཆོག་ཏུ་དད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 90. පඤ්චමවග්ගස්ස [Pg.268] පඨමෙ අග්ගප්පසාදාති එත්ථ අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘අජ්ජතග්ගෙ, සම්ම දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීනං (ම. නි. 2.70). අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති (දී. නි. 1.250; පාරා. 15) ච ආදීසු ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441). උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්ති ච ආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374). අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්ති (චූළව. 318) ච ආදීසු කොට්ඨාසෙ. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච උත්තමො ච පවරො ච (අ. නි. 4.95). අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’ති ච ආදීසු (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) සෙට්ඨෙ. ස්වායමිධාපි සෙට්ඨෙයෙව දට්ඨබ්බො. තස්මා අග්ගෙසු සෙට්ඨෙසු පසාදා, අග්ගභූතා සෙට්ඨභූතා වා පසාදා අග්ගප්පසාදාති අත්ථො. ༩༠. ཚན་པ་ལྔ་པའི་མདོ་དང་པོ་ལས། “མཆོག་ཏུ་དད་པ་” (ཨགྒཔྤསཱདཱ) ཞེས་པ་ལ། འདིར་ “མཆོག་” (ཨགྒ) ཅེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཐོག་མ་དང་། རྩེ་མོ་དང་། ཆ་ཤས་དང་། གཙོ་བོ་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་སྣང་ངོ།། འདི་ལྟར་ “གྲོགས་སྒོ་སྲུང་བ་ དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་ (ཨཛྫཏགྒེ) ངས་གཅེར་བུ་པ་དང་གཅེར་བུ་མ་རྣམས་ལ་སྒོ་འགེགས་སོ།།” (མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༢.༧༠) དང་། “དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་ (ཨཛྫཏགྒེ) སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ།།” (དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༢༥༠། པཱ་རཱ་ཛི་ཀཱ། ༡༥) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོག་མའི་དོན་དུ་སྣང་ངོ།། “མཛུབ་རྩེ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ (ཨངྒུ་ལགྒེན) མཛུབ་རྩེ་དེ་ལ་རེག་པར་བྱའོ།།” (ཀ་ཐཱ་ཝཏུࠠ། ༤༤༡) དང་། “བུ་རམ་ཤིང་གི་རྩེ་མོ་ (ཨུཙྪགྒཾ) དང་སྨྱུག་མའི་རྩེ་མོ་ (ཝེལཱགྒཾ)” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྩེ་མོའི་དོན་དུ་སྣང་ངོ།། “སྐྱུར་བའི་ཆ་ཤས་སམ། མངར་བའི་ཆ་ཤས་སམ། ཁ་བའི་ཆ་ཤས་སམ།” (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥.༣༧༤) དང་། “དགེ་སློང་དག་ གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆ་ཤས་སམ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་བགོ་བར་གནང་ངོ།།” (ཙཱུ་ལཱ་ཝགྒ། ༣༡༨) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་དུ་སྣང་ངོ།། “གང་ཟག་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་འདི་ནི་མཆོག་ (ཨགྒོ) དང་། གཙོ་བོ་ (སེཊྛོ) དང་། བླ་ན་མེད་པ་ (ཨུཏྟམོ) དང་། རབ་ (པཝརོ) ཡིན་ནོ།།” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༤.༩༥) དང་། “ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མཆོག་ཡིན་ནོ།།” (དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༢.༣༡། མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༢༠༧) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཙོ་བོའི་དོན་དུ་སྣང་ངོ།། འདིར་ཡང་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་གཙོ་བོ་རྣམས་ལ་དད་པ་སཏེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའམ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དད་པ་ནི་ “མཆོག་ཏུ་དད་པ་” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། පුරිමස්මිඤ්ච අත්ථෙ අග්ගසද්දෙන බුද්ධාදිරතනත්තයං වුච්චති. තෙසු භගවා තාව අසදිසට්ඨෙන, ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන, අසමසමට්ඨෙන ච අග්ගො. සො හි මහාභිනීහාරං දසන්නං පාරමීනං පවිචයඤ්ච ආදිං කත්වා තෙහි බොධිසම්භාරගුණෙහි චෙව බුද්ධගුණෙහි ච සෙසජනෙහි අසදිසොති අසදිසට්ඨෙන අග්ගො. යෙ චස්ස ගුණා මහාකරුණාදයො, තෙ සෙසසත්තානං ගුණෙහි විසිට්ඨාති ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙනපි සබ්බසත්තුත්තමතාය අග්ගො. යෙ පන පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බසත්තෙහි අසමා, තෙහි සද්ධිං අයමෙව රූපකායගුණෙහි චෙව ධම්මකායගුණෙහි ච සමොති අසමසමට්ඨෙනපි අග්ගො. තථා දුල්ලභපාතුභාවතො අච්ඡරියමනුස්සභාවතො බහුජනහිතසුඛාවහතො අදුතියඅසහායාදිභාවතො ච භගවා ලොකෙ අග්ගොති වුච්චති. යථාහ – སྔ་མའི་དོན་ལྟར་ན། “མཆོག་” ཅེས་པའི་སྒྲས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་བརྗོད་དོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཐོག་མར་མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་དང་། ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དོན་དང་། མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་མཆོག་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་ཐུགས་བསྐྱེད་པ་ཆེན་པོ་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ལ་རྟོག་པ་སོགས་ཐོག་མར་མཛད་ནས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དེ་དག་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་གཞན་རྣམས་དང་མཚུངས་པ་མེད་པས་མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་མཆོག་ཡིན་ནོ།། ཁོང་གི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་སེམས་ཅན་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དོན་གྱིས་ཀྱང་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་ནོ།། སྔོན་གྱི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་མི་མཉམ་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། ཁོང་ཉིད་གཟུགས་ཀྱི་སྐུའི་ཡོན་ཏན་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐུའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་མཉམ་པའི་ཕྱིར། མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་མཆོག་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་འབྱུང་བར་དཀོན་པ་ཉིད་དང་། སྐྱེས་བུ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཉིད་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དང་། ཟླ་མེད་ཅིང་གྲོགས་མེད་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ཅེས་བྱའོ།། ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། ‘‘එකපුග්ගලස්ස, භික්ඛවෙ, පාතුභාවො දුල්ලභො ලොකස්මිං, කතමස්ස එකපුග්ගලස්ස? තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་གང་ཟག་གཅིག་བྱུང་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ། །གང་ཟག་གཅིག་པོ་གང་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། ། ‘‘එකපුග්ගලො[Pg.269], භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་གང་ཟག་གཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་མིར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ། ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධො. དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་གང་ཟག་གཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་...ལ་སོགས་པ་...ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། ། ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති, අදුතියො අසහායො අප්පටිමො අප්පටිසමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො අසමො අසමසමො ද්විපදානං අග්ගො. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.170-172, 174). དགེ་སློང་དག །འཇིག་རྟེན་དུ་གང་ཟག་གཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་གཉིས་སུ་མེད་པ། གྲོགས་མེད་པ། ཟླ་མེད་པ། མཚུངས་པ་མེད་པ། དཔེ་མེད་པ། གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ། མི་མཉམ་པ། མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པ། རྐང་གཉིས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་ཟག་གཅིག་པོ་གང་ཞེ་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །ཞེས་སོ། ། ධම්මසඞ්ඝාපි අඤ්ඤධම්මසඞ්ඝෙහි අසදිසට්ඨෙන විසිට්ඨගුණතාය දුල්ලභපාතුභාවාදිනා ච අග්ගා. තථා හි තෙසං ස්වාක්ඛාතතාදිසුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසෙහි අඤ්ඤධම්මසඞ්ඝා සදිසා අප්පතරනිහීනා වා නත්ථි, කුතො සෙට්ඨා. සයමෙව ච පන තෙහි විසිට්ඨගුණතාය සෙට්ඨා. තථා දුල්ලභුප්පාදඅච්ඡරියභාවබහුජනහිතසුඛාවහා අදුතියඅසහායාදිසභාවා ච තෙ. යදග්ගෙන හි භගවා දුල්ලභපාතුභාවො, තදග්ගෙන ධම්මසඞ්ඝාපීති. අච්ඡරියාදිභාවෙපි එසෙව නයො. එවං අග්ගෙසු සෙට්ඨෙසු උත්තමෙසු පවරෙසු ගුණවිසිට්ඨෙසු පසාදාති අග්ගප්පසාදා. ཆོས་དང་དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་དག་ཀྱང་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་གཞན་རྣམས་དང་མི་མཚུངས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཉིད་ཀྱིས་དང་། འབྱུང་བར་དཀའ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཆོག་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་གི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དང་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་དང་མཚུངས་པའམ། ཡང་ན་ཅུང་ཟད་དམན་པའི་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་གཞན་དག་མེད་ན། གཙོ་བོ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་དག་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཉིད་ཀྱིས་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ནི་འབྱུང་བར་དཀའ་བ་དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་རང་བཞིན་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་དང་། གཉིས་སུ་མེད་པ་དང་གྲོགས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འབྱུང་བར་དཀའ་བའི་མཆོག་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་དག་ཀྱང་མཆོག་ཡིན་ནོ། །རྨད་དུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་དང་། དམ་པ་དང་། རབ་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་ལ་དད་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། ། දුතියස්මිං පන අත්ථෙ යථාවුත්තෙසු අග්ගෙසු බුද්ධාදීසු උප්පත්තියා අග්ගභූතා පසාදා අග්ගප්පසාදා. යෙ පන අරියමග්ගෙන ආගතා අවෙච්චප්පසාදා, තෙ එකන්තෙනෙව අග්ගභූතා පසාදාති අග්ගප්පසාදා. යථාහ ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොතී’’තිආදි (සං. නි. 5.1027). අග්ගවිපාකත්තාපි චෙතෙ අග්ගප්පසාදා. වුත්තඤ්හි ‘‘අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො’’ති. དོན་གཉིས་པ་ལ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མཆོག་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དད་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་དད་པ་ཡིན་ནོ། །གང་དག་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པའི་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་གཏན་དུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དད་པ་ཡིན་པས་མཆོག་ཏུ་དད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'དགེ་སློང་དག །འདི་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སངས་རྒྱས་ལ་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །མཆོག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡང་འདི་དག་ནི་མཆོག་ཏུ་དད་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ 'མཆོག་ལ་དད་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའང་མཆོག་ཡིན་ནོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། ། යාවතාති යත්තකා. සත්තාති පාණිනො. අපදාති අපාදකා. ද්විපදාති ද්විපාදකා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො, න විකප්පත්ථො. යථා ‘‘අනුප්පන්නො වා කාමාසවො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො වා කාමාසවො පවඩ්ඪතී’’ති (ම. නි. 1.17) එත්ථ අනුප්පන්නො ච උප්පන්නො චාති අත්ථො. යථා ච ‘‘භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහායා’’ති [Pg.270] (ම. නි. 1.402; සං. නි. 2.12) එත්ථ භූතානඤ්ච සම්භවෙසීනඤ්චාති අත්ථො. යථා ච ‘‘අග්ගිතො වා උදකතො වා මිථුභෙදතො වා’’ති (දී. නි. 2.152; උදා. 76; මහාව. 286) එත්ථ අග්ගිතො ච උදකතො ච මිථුභෙදතො චාති අත්ථො, එවං ‘‘අපදා වා…පෙ… අග්ගමක්ඛායතී’’ති එත්ථාපි අපදා ච ද්විපදා චාති සම්පිණ්ඩනවසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො, න විකප්පත්ථො’’ති. 'ཇི་ཙམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་སྙེད་པའོ། །'སེམས་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་སོ། །'རྐང་མེད་' ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་མེད་པ་རྣམས་སོ། །'རྐང་གཉིས་' ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་གཉིས་པ་རྣམས་སོ། །ལྷག་མའི་ཚིག་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'ཡང་ན་' (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཡིན་གྱི་རྣམ་པར་བརྟག་པའི་དོན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ 'མ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་ཟག་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ། སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་ཟག་པ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ། །' ཞེས་པ་འདིར་མ་སྐྱེས་པ་དང་སྐྱེས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་ལྟར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཡང་ 'བྱུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་གནས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་འཚོལ་བ་རྣམས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །' ཞེས་པ་འདིར་བྱུང་བ་རྣམས་དང་སྐྱེ་བ་འཚོལ་བ་རྣམས་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་ལྟར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཡང་ 'མེ་ལས་སམ། ཆུ་ལས་སམ། ཕན་ཚུན་དབྱེན་བྱས་པ་ལས་སོ། །' ཞེས་པ་འདིར་མེ་ལས་དང་ཆུ་ལས་དང་ཕན་ཚུན་དབྱེན་བྱས་པ་ལས་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་ལྟར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ 'རྐང་མེད་དམ། ...ལ་སོགས་པ་... མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ། །' ཞེས་པ་འདིར་ཡང་རྐང་མེད་པ་དང་རྐང་གཉིས་པ་ཞེས་སྡུད་པའི་དབང་གིས་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཡང་ན་ (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཡིན་གྱི་རྣམ་པར་བརྟག་པའི་དོན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། ། රූපිනොති රූපවන්තො. න රූපිනොති අරූපිනො. සඤ්ඤිනොති සඤ්ඤාවන්තො. න සඤ්ඤිනොති අසඤ්ඤිනො. නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනො නාම භවග්ගපරියාපන්නා. එත්තාවතා ච කාමභවො, රූපභවො, අරූපභවො, එකවොකාරභවො, චතුවොකාරභවො, පඤ්චවොකාරභවො, සඤ්ඤීභවො, අසඤ්ඤීභවො, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභවොති නවවිධෙපි භවෙ සත්තෙ අනවසෙසතො පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. එත්ථ හි රූපිග්ගහණෙන කාමභවො රූපභවො පඤ්චවොකාරභවො එකවොකාරභවො ච දස්සිතො, අරූපිග්ගහණෙන අරූපභවො චතුවොකාරභවො ච දස්සිතො. සඤ්ඤීභවාදයො පන සරූපෙනෙව දස්සිතා. අපදාදිග්ගහණෙන කාමභවපඤ්චවොකාරභවසඤ්ඤීභවානං එකදෙසො දස්සිතොති. 'གཟུགས་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །'གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་སོ། །'འདུ་ཤེས་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །'འདུ་ཤེས་ཅན་མ་ཡིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པ་རྣམས་སོ། །'འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོར་གཏོགས་པ་རྣམས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་བཞི་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་གྱི་སྲིད་པ་སྟེ་སྲིད་པ་རྣམ་པ་དགུ་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མ་ལུས་པར་བསྡུས་ནས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོས་བསྟན་ཏོ། །འདིར་གཟུགས་བཟུང་བས་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་བསྟན་ལ། གཟུགས་མེད་པ་བཟུང་བས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་བཞི་པའི་སྲིད་པ་བསྟན་ཏོ། །འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་ཏོ། །རྐང་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བས་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་སྲིད་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་བསྟན་ཏོ། ། කස්මා පනෙත්ථ යථා අදුතියසුත්තෙ ‘‘ද්විපදානං අග්ගො’’ති ද්විපදානං ගහණමෙව අකත්වා අපදාදිග්ගහණං කතන්ති? වුච්චතෙ – අදුතියසුත්තෙ තාව සෙට්ඨතරවසෙන ද්විපදග්ගහණමෙව කතං. ඉමස්මිඤ්හි ලොකෙ සෙට්ඨො නාම උප්පජ්ජමානො අපදචතුප්පදබහුප්පදෙසු න උප්පජ්ජති, ද්විපදෙසුයෙව උප්පජ්ජති. කතරෙසු ද්විපදෙසු? මනුස්සෙසු චෙව දෙවෙසු ච. මනුස්සෙසු උප්පජ්ජමානො සකලලොකං වසෙ වත්තෙතුං සමත්ථො බුද්ධො හුත්වා උප්පජ්ජති. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන ‘‘තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං වසෙ වත්තෙතුං සමත්ථො’’ති (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.174) වුත්තං. දෙවෙසු උප්පජ්ජමානො දසසහස්සිලොකධාතුං වසෙ වත්තනකො මහාබ්‍රහ්මා හුත්වා උප්පජ්ජති, සො තස්ස කප්පියකාරකො වා ආරාමිකො වා සම්පජ්ජති. ඉති තතොපි සෙට්ඨතරවසෙනෙස ‘‘ද්විපදානං අග්ගො’’ති තත්ථ වුත්තො, ඉධ පන අනවසෙසපරියාදානවසෙන එවං වුත්තං. යාවත්තකා හි සත්තා අත්තභාවපරියාපන්නා අපදා වා…පෙ… නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තථාගතො තෙසං [Pg.271] අග්ගමක්ඛායතීති. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං, මකාරො පදසන්ධිකරො. අග්ගො අක්ඛායතීති පදවිභාගො. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མདོ་གཉིས་པ་ལྟར་ 'རྐང་གཉིས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་' ཅེས་རྐང་གཉིས་པ་ཁོ་ན་མ་བཟུང་བར། རྐང་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། མདོ་གཉིས་པ་ལ་ནི་ཐོག་མར་ཆེས་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་རྐང་གཉིས་པ་ཁོ་ན་བཟུང་ངོ་། །འཇིག་རྟེན་འདིར་གཙོ་བོ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་རྐང་མེད་པ་དང་། རྐང་བཞི་པ་དང་། རྐང་མང་པོ་རྣམས་སུ་མི་སྐྱེ་བར། རྐང་གཉིས་པ་རྣམས་སུ་ཁོ་ན་སྐྱེའོ། །རྐང་གཉིས་པ་གང་དག་ཅེ་ན། མི་རྣམས་དང་ལྷ་རྣམས་སོ། །མི་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་དབང་དུ་བྱེད་ནུས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ནས་སྐྱེའོ། །ཡན་ལག་ཕྱིར་ཐོགས་པའི་བཤད་པ་ལས་ནི་ 'སྟོང་གསུམ་གྱི་སྟོང་ཆེན་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དབང་དུ་བྱེད་ནུས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དབང་དུ་བྱེད་པའི་ཚངས་པ་ཆེན་པོར་གྱུར་ནས་སྐྱེ་ལ། དེ་ནི་དེའི་ཞབས་འབྲིང་པའམ་ཀུན་དགའ་ར་བ་སྲུང་བ་པོར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་དེར་ 'རྐང་གཉིས་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་' ཅེས་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་མ་ལུས་པར་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ཇི་སྙེད་པ་རྐང་མེད་པའམ། ...ལ་སོགས་པ་... འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ། །འདིར་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་ནི་དབྱེ་བའི་དོན་ཡིན་ལ། 'མ' ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེ་ཡིན་ནོ། །'མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། ། අග්ගො විපාකො හොතීති අග්ගෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ පසන්නානං යො පසාදො, සො අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො කොටිභූතො වා, තස්මා තස්ස විපාකොපි අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො කොටිභූතො උළාරතමො පණීතතමො හොති. සො පන පසාදො දුවිධො ලොකියලොකුත්තරභෙදතො. තෙසු ලොකියස්ස තාව – 'རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་དད་པ་རྣམས་ཀྱི་དད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་དང་། དམ་པ་དང་། རྩེ་མོར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའང་མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་དང་། དམ་པ་དང་། རྩེ་མོར་གྱུར་པ་དང་། ཆེས་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། ཆེས་གྱ་ནོམ་པར་འགྱུར་རོ། །དད་པ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །དེ་དག་ལས་འཇིག་རྟེན་པའི་རེ་ཞིག་ནི་— ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං; පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37); 'གང་དག་སངས་རྒྱས་སྐྱབས་སོང་བ། །དེ་དག་ངན་སོང་གནས་མི་འགྲོ། །མི་ཡི་ལུས་ནི་སྤངས་ནས་སུ། །ལྷ་ཡི་ཚོགས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས། །' (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༢.༣༣༢། སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༡.༣༧)། ‘‘බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති; වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස. 'སངས་རྒྱས་ཞེས་ནི་བསྔགས་པ་ན། །ལུས་ལ་དགའ་བ་གང་སྐྱེ་བ། །དགའ་བ་དེ་ནི་མཆོག་ཉིད་དེ། །འཛམ་བུའི་གླིང་ནི་མཐའ་དག་པས། །' ‘‘සතං හත්ථී සතං අස්සා, සතං අස්සතරී රථා; සතං කඤ්ඤාසහස්සානි, ආමුක්කමණිකුණ්ඩලා; එකස්ස පදවීතිහාරස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං’’. (සං. නි. 1.242; චූළව. 305); 'གླང་པོ་བརྒྱ་དང་རྟ་བརྒྱ་དང་། །དྲེལ་ཤིང་བརྒྱ་དང་ཤིང་རྟ་དང་། །བུ་མོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱ་རྣམས་ནི། །ནོར་བུ་རྣ་ཆས་བརྒྱན་པ་ཡང་། །གོམ་པ་གཅིག་གི་བགྲོད་པ་ཡི། །བཅུ་དྲུག་ཆར་ཡང་མི་ཕོད་དོ། །' (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༡.༢༤༢། ཅཱུལླཝགྒ། ༣༠༥)། ‘‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධං සරණගමනං හොති, බුද්ධං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති – දිබ්බෙන ආයුනා, දිබ්බෙන වණ්ණෙන, දිබ්බෙන සුඛෙන, දිබ්බෙන යසෙන, දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන, දිබ්බෙහි රූපෙහි, දිබ්බෙහි සද්දෙහි, දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි, දිබ්බෙහි රසෙහි, දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) – 'ལྷའི་དབང་པོ། སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ནི་ལེགས་པ་ཡིན་ནོ། །ལྷའི་དབང་པོ། སངས་རྒྱས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་རྒྱུ་ལས་འདི་ན་སེམས་ཅན་ཁ་ཅིག་ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གིས་ལྷ་གཞན་རྣམས་ལས་གནས་བཅུ་ཡིས་ལྷག་པར་འགྱུར་ཏེ། ལྷའི་ཚེ་དང་། ལྷའི་ཁ་དོག་དང་། ལྷའི་དབང་ཕྱུག་དང་། ལྷའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། ལྷའི་སྒྲ་རྣམས་དང་། ལྷའི་དྲི་རྣམས་དང་། ལྷའི་རོ་རྣམས་དང་། ལྷའི་རེག་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །' ཞེས་པ་ (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༤.༣༤༡) — එවමාදීනං සුත්තපදානං වසෙන පසාදස්ස ඵලවිසෙසයොගො වෙදිතබ්බො. තස්මා සො අපායදුක්ඛවිනිවත්තනෙන සද්ධිං සම්පත්තිභවෙසු සුඛවිපාකදායකොති දට්ඨබ්බො. ලොකුත්තරො පන සාමඤ්ඤඵලවිපාකදායකො වට්ටදුක්ඛවිනිවත්තකො ච. සබ්බොපි චායං පසාදො පරම්පරාය වට්ටදුක්ඛං විනිවත්තෙතියෙව. වුත්තඤ්හෙතං – འདི་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དད་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བཟློག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་པོ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བཟློག་པ་ཡིན་ནོ། །དད་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བརྒྱུད་ནས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བཟློག་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ— ‘‘යස්මිං[Pg.272], භික්ඛවෙ, සමයෙ අරියසාවකො අත්තනො සද්ධං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං, න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති. උජුගතචිත්තස්ස පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති (අ. නි. 6.10; 26). 'དགེ་སློང་དག །དུས་གང་གི་ཚེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་རང་གི་དད་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱེད་པ་དེའི་ཚེ། དེའི་སེམས་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པར་མི་འགྱུར་ལ། ཞེ་སྡང་གིས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་། གཏི་མུག་གིས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། དེའི་ཚེ་དེའི་སེམས་ནི་དྲང་པོར་གྱུར་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །སེམས་དྲང་པོར་གྱུར་པ་ལ་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །...ལ་སོགས་པ་... འདི་ལས་གཞན་པའི་སྲིད་པ་མེད་པར་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ། །' ཞེས་སོ། ། (ཨངྒུཏྟརནིཀཱཡ། ༦.༡༠། ༢༦)། ධම්මාති සභාවධම්මා. සඞ්ඛතාති සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතාති සඞ්ඛතා, සප්පච්චයධම්මා. හෙතූහි පච්චයෙහි ච න කෙහිචි කතාති අසඞ්ඛතා, අප්පච්චයනිබ්බානං. සඞ්ඛතානං පටියොගිභාවෙන ‘‘අසඞ්ඛතා’’ති පුථුවචනං. විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතීති තෙසං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මානං යො විරාගසඞ්ඛාතො අසඞ්ඛතධම්මො, සො සභාවෙනෙව සණ්හසුඛුමභාවතො සන්තතරපණීතතරභාවතො ගම්භීරාදිභාවතො මදනිම්මදනාදිභාවතො ච අග්ගං සෙට්ඨං උත්තමං පවරන්ති වුච්චති. යදිදන්ති නිපාතො, යො අයන්ති අත්ථො. මදනිම්මදනොතිආදීනි සබ්බානි නිබ්බානවෙවචනානියෙව. තථා හි තං ආගම්ම මානමදපුරිසමදාදිකො සබ්බො මදො නිම්මදීයති පමද්දීයති, කාමපිපාසාදිකා සබ්බා පිපාසා විනීයති, කාමාලයාදිකා සබ්බෙපි ආලයා සමුග්ඝාතීයන්ති, සබ්බෙපි කම්මවට්ටකිලෙසවට්ටවිපාකවට්ටා උපච්ඡිජ්ජන්ති, අට්ඨසතභෙදා සබ්බාපි තණ්හා ඛීයති, සබ්බෙපි කිලෙසා විරජ්ජන්ති, සබ්බං දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, තස්මා මදනිම්මදනො…පෙ… නිරොධොති වුච්චති. යා පනෙසා තණ්හා භවෙන භවං, ඵලෙන කම්මං විනති සංසිබ්බතීති කත්වා වානන්ති වුච්චති. තං වානං එත්ථ නත්ථි, එතස්මිං වා අධිගතෙ අරියපුග්ගලස්ස න හොතීති නිබ්බානං. 'ཆོས་རྣམས་' ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་སོ། །'འདུས་བྱས་' ཞེས་པ་ནི་འདུས་ཤིང་འཚོགས་ནས་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པས་འདུས་བྱས་ཏེ། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གང་གིས་ཀྱང་མ་བྱས་པས་འདུས་མ་བྱས་ཏེ། རྐྱེན་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །འདུས་བྱས་ཀྱི་ཟླས་ཕྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ 'འདུས་མ་བྱས་' ཞེས་སོ་སོར་བརྗོད་དོ། །'འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཆེས་ཞི་བ་དང་ཆེས་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཟབ་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན། མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་དང་། དམ་པ་དང་། རབ་ཅེས་བྱའོ། །'འདི་ལྟ་སྟེ་' (yadidaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་དེ། 'གང་འདི་' ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །'རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ་' ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱགས་པ་དང་སྐྱེས་པའི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པར་བྱེད་ཅིང་འཇོམས་པར་བྱེད་ལ། འདོད་པའི་སྐོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐོམ་པ་ཐམས་ཅད་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། འདོད་པའི་གནས་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པར་བྱེད་ལ། ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྒྱུན་གཅོད་པར་བྱེད་ཅིང་། རྣམ་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཟད་པར་བྱེད་ལ། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོར་བར་བྱེད་ཅིང་། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འགག་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ་...ལ་སོགས་པ་... འགོག་པ་' ཞེས་བྱའོ། །སྲེད་པ་གང་ཞིག་སྲིད་པ་ནས་སྲིད་པར་དང་། འབྲས་བུ་ལས་ལས་སུ་འབྲེལ་ཞིང་ལྷས་པར་བྱེད་པས་ན་ 'ལྷས་པ་' (vāna) ཞེས་བྱའོ། །ལྷས་པ་དེ་འདིར་མེད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ཐོབ་པ་ན་འཕགས་པའི་གང་ཟག་ལ་མི་འབྱུང་བས་ན་ 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་' (nibbāna) ཞེས་བྱའོ། ། අග්ගො විපාකො හොතීති එත්ථාපි – 'རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་འདིར་ཡང་— ‘‘යෙ කෙචි ධම්මං සරණං ගතාසෙ…පෙ…. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37); 'གང་དག་ཆོས་ལ་སྐྱབས་སོང་བ། །...ལ་སོགས་པ་... (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༢.༣༣༢། སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༡.༣༧)། ‘‘ධම්මොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති…පෙ…. 'ཆོས་ཞེས་ནི་བསྔགས་པ་ན། །ལུས་ལ་དགའ་བ་གང་སྐྱེ་བ། །...ལ་སོགས་པ་...། ‘‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, ධම්මං සරණගමනං හොති. ධම්මං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ…පෙ… දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) – 'ལྷའི་དབང་པོ། ཆོས་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ནི་ལེགས་པ་ཡིན་ནོ། །ལྷའི་དབང་པོ། ཆོས་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་རྒྱུ་ལས་འདི་ན་ཁ་ཅིག་...ལ་སོགས་པ་... ལྷའི་རེག་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །' ཞེས་པ་ (སཾཡུཏྟནིཀཱཡ། ༤.༣༤༡) — එවමාදීනං [Pg.273] සුත්තපදානං වසෙන ධම්මෙ පසාදස්ස ඵලවිසෙසයොගො වෙදිතබ්බො. එවමෙත්ථ අසඞ්ඛතධම්මවසෙනෙව අග්ගභාවො ආගතො, සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණදස්සනත්ථං අරියමග්ගවසෙනපි අයමත්ථො ලබ්භතෙව. වුත්තඤ්හෙතං – འདི་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་ལ་དད་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་འདིར་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་ཁོ་ནས་མཆོག་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་འོངས་ལ། འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དོན་འདི་ཐོབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ— ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34). དགེ་སློང་དག །འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་གང་ཇི་སྙེད་པ་ལས། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ།། ‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති ච. (ධ. ප. 273). ལམ་རྣམས་ལས་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་མཆོག །ཅེས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། සඞ්ඝා වා ගණා වාති ජනසමූහසඞ්ඛාතා යාවතා ලොකෙ සඞ්ඝා වා ගණා වා. තථාගතසාවකසඞ්ඝොති අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහසඞ්ඛාතො දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතො තථාගතස්ස සාවකසඞ්ඝො. තෙසං අග්ගමක්ඛායතීති අත්තනො සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිආදිගුණවිසෙසෙන තෙසං සඞ්ඝානං අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො පවරොති වුච්චති. යදිදන්ති යානි ඉමානි. චත්තාරි පුරිසයුගානීති යුගළවසෙන පඨමමග්ගට්ඨො පඨමඵලට්ඨොති ඉදමෙකං යුගළං, යාව චතුත්ථමග්ගට්ඨො චතුත්ථඵලට්ඨොති ඉදමෙකං යුගළන්ති එවං චත්තාරි පුරිසයුගානි. අට්ඨ පුරිසපුග්ගලාති පුරිසපුග්ගලවසෙන එකො පඨමමග්ගට්ඨො එකො පඨමඵලට්ඨොති ඉමිනා නයෙන අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා. එත්ථ ච පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා එකත්ථානි එතානි පදානි, වෙනෙය්‍යවසෙන පනෙවං වුත්තං. එස භගවතො සාවකසඞ්ඝොති යානිමානි යුගවසෙන චත්තාරි පුරිසයුගානි, පාටෙක්කතො අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො. “ཚོགས་པའམ་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་མི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཚོགས་པའམ་སྡེ་གང་ཇི་སྙེད་པ་ལའོ། །“དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཚུངས་པས་གཅིག་ཏུ་འདུས་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནོ། །“དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན། ཤེས་རབ། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཚོགས་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་མཆོག་དང་། གཙོ་བོ། བླ་ན། རབ་ཏུ་བརྗོད་པའོ། །“འདི་ལྟ་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་གོ། །“སྐྱེས་བུའི་ཟུང་བཞི་”ཞེས་པ་ནི་ཟུང་གི་སྒོ་ནས་ལམ་དང་པོ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་དང་པོ་ལ་གནས་པ་ནི་ཟུང་གཅིག །དེ་བཞིན་དུ་ལམ་བཞི་པ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་བཞི་པ་ལ་གནས་པའི་བར་ནི་ཟུང་གཅིག་སྟེ། དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུའི་ཟུང་བཞིའོ། །“སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་བརྒྱད་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་གི་དབང་དུ་བྱས་ན། ལམ་དང་པོ་ལ་གནས་པ་གཅིག །འབྲས་བུ་དང་པོ་ལ་གནས་པ་གཅིག་སྟེ། ཚུལ་འདིས་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་བརྒྱད་དོ། །འདིར་“སྐྱེས་བུ་”ཞེས་པའམ་“གང་ཟག་”ཞེས་པ་ནི་དོན་གཅིག་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ལ། གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །“འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་ཟུང་གི་སྒོ་ནས་སྐྱེས་བུའི་ཟུང་བཞི་དང་། སོ་སོར་ཕྱེ་ན་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནོ།། ආහුනෙය්‍යොතිආදීසු ආනෙත්වා හුනිතබ්බන්ති ආහුනං, දූරතොපි ආගන්ත්වා සීලවන්තෙසු දාතබ්බන්ති අත්ථො. චතුන්නං පච්චයානමෙතං අධිවචනං. මහප්ඵලභාවකරණතො තං ආහුනං පටිග්ගහෙතුං යුත්තොති ආහුනෙය්‍යො. අථ වා දූරතොපි ආගන්ත්වා සබ්බං සාපතෙය්‍යම්පි එත්ථ හුනිතබ්බං, සක්කාදීනම්පි ආහවනං අරහතීති වා ආහවනීයො. යො චායං බ්‍රාහ්මණානං ආහවනීයො නාම අග්ගි, යත්ථ හුතං මහප්ඵලන්ති තෙසං ලද්ධි, සො චෙ හුතස්ස මහප්ඵලතාය ආහවනීයො, සඞ්ඝොව ආහවනීයො. සඞ්ඝෙ හුතඤ්හි මහප්ඵලං හොති. යථාහ – “སྦྱིན་གནས་སུ་འོས་པ་”ལ་སོགས་པ་ལ། བཀུག་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ནི་“སྦྱིན་པ་”སྟེ། ཐག་རིང་པོ་ནས་འོངས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་པོ་དག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་བཞེས་པར་འོས་པས་ན་“སྦྱིན་གནས་སུ་འོས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། ཐག་རིང་པོ་ནས་འོངས་ཏེ་རང་གི་ནོར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདིར་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་དང་། བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་མཆོད་པར་འོས་པས་ན་“མཆོད་འོས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་མེ་གང་ཞིག་ལ། དེར་སྦྱིན་པ་བྱས་ན་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་ལྟ་བ་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་། གལ་ཏེ་སྦྱིན་པ་བྱས་པ་འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་མཆོད་འོས་པ་ཡིན་ན། དགེ་འདུན་ཉིད་མཆོད་འོས་པ་ཡིན་ནོ། །དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་བྱས་ན་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘යො [Pg.274] ච වස්සසතං ජන්තු, අග්ගිං පරිචරෙ වනෙ; එකඤ්ච භාවිතත්තානං, මුහුත්තමපි පූජයෙ; සා එව පූජනා සෙය්‍යො, යඤ්චෙ වස්සසතං හුත’’න්ති. (ධ. ප. 107); གང་ཞིག་ནགས་སུ་ལོ་བརྒྱར་ནི། །མེ་ལ་མཆོད་པ་བྱེད་པ་བས། །བདག་ཉིད་བསྒོམས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ། །སྐད་ཅིག་ཙམ་ཞིག་མཆོད་པ་མཆོག །ལོ་བརྒྱར་མཆོད་སྦྱིན་བྱས་པ་བས། །མཆོད་པ་དེ་ཉིད་ལྷག་པར་བཟང་།། තයිදං නිකායන්තරෙ ‘‘ආහවනීයො’’ති පදං ඉධ ‘‘ආහුනෙය්‍යො’’ති ඉමිනා පදෙන අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනතො පන කිඤ්චිමත්තමෙව නානං, තස්මා එවමත්ථවණ්ණනා කතා. སྡེ་པ་གཞན་གྱི་ལུགས་སུ་“མཆོད་འོས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དང་། འདིར་“སྦྱིན་གནས་སུ་འོས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་གཉིས་དོན་གཅིག་པ་ཡིན་ལ། ཡི་གེའི་སྒོ་ནས་ཅུང་ཟད་ཙམ་ཞིག་ཐ་དད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི་ལྟར་བྱས་སོ།། පාහුනෙය්‍යොති එත්ථ පන පාහුනං වුච්චති දිසාවිදිසතො ආගතානං පියමනාපානං ඤාතිමිත්තානං අත්ථාය සක්කාරෙන පටියත්තං ආගන්තුකදානං, තම්පි ඨපෙත්වා තෙ තථාරූපෙ පාහුනකෙ සඞ්ඝස්සෙව දාතුං යුත්තං. තථා හෙස එකබුද්ධන්තරෙපි දිස්සති අබ්බොකිණ්ණඤ්ච. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – ‘‘පියමනාපත්තකරෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො’’ති එවං පාහුනමස්ස දාතුං යුත්තං, පාහුනඤ්ච පටිග්ගහෙතුං යුත්තොති පාහුනෙය්‍යො. යෙසං පන පාහවනීයොති පාළි, තෙසං යස්මා සඞ්ඝො පුබ්බකාරං අරහති, තස්මා සඞ්ඝො සබ්බපඨමං ආනෙත්වා එත්ථ හුනිතබ්බන්ති පාහවනීයො, සබ්බප්පකාරෙන වා ආහවනං අරහතීති පාහවනීයො. ස්වායමිධ තෙනෙව අත්ථෙන පාහුනෙය්‍යොති වුච්චති. “གློ་བུར་ལྷགས་པའི་མཆོད་གནས་སུ་འོས་པ་”ཞེས་པ་ལ། “གློ་བུར་གྱི་སྦྱིན་པ་”ནི་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་ནས་འོངས་པའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བའི་གཉེན་བཤེས་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བཀུར་སྟི་དང་བཅས་ཏེ་བཤམས་པའི་གློ་བུར་གྱི་སྦྱིན་པ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་གློ་བུར་གྱི་སྦྱིན་པ་དེ་ཡང་དགེ་འདུན་ཉིད་ལ་སྦྱིན་པར་འོས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་སངས་རྒྱས་གཅིག་ནས་གཅིག་གི་བར་དུའང་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་སྣང་ངོ་། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི་“ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་གློ་བུར་གྱི་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་འདི་ལ་སྦྱིན་པར་འོས་པ་དང་། གློ་བུར་གྱི་སྦྱིན་པ་བཞེས་པར་འོས་པས་ན་“གློ་བུར་ལྷགས་པའི་མཆོད་གནས་སུ་འོས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །གང་དག་གི་ལུགས་ལ་ལུང་གི་ཚིག་“སྔོན་དུ་མཆོད་འོས་པ་”ཞེས་འབྱུང་བ་དེ་དག་གི་ལྟར་ན། དགེ་འདུན་ནི་སྔོན་དུ་བྱ་བའི་བཀུར་སྟི་འོས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དགེ་འདུན་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་བཀུག་སྟེ་འདིར་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་“སྔོན་དུ་མཆོད་འོས་པ་”ཞེས་བྱའམ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཆོད་པར་འོས་པས་ན་“སྔོན་དུ་མཆོད་འོས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་འདིར་དོན་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་“གློ་བུར་ལྷགས་པའི་མཆོད་གནས་སུ་འོས་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། ‘‘දක්ඛිණා’’ති පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බදානං, තං දක්ඛිණං අරහති දක්ඛිණාය වා හිතො මහප්ඵලභාවකරණෙන විසොධනතොති දක්ඛිණෙය්‍යො. උභො හත්ථෙ සිරසි පතිට්ඨපෙත්වා සබ්බලොකෙන කරියමානං අඤ්ජලිකම්මං අරහතීති අඤ්ජලිකරණීයො. අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරූහනට්ඨානං. යථා හි රත්තසාලීනං වා යවානං වා විරූහනට්ඨානං ‘‘රත්තසාලික්ඛෙත්තං යවක්ඛෙත්ත’’න්ති වුච්චති, එවං සඞ්ඝො සදෙවකස්ස ලොකස්ස පුඤ්ඤවිරූහනට්ඨානං. සඞ්ඝං නිස්සාය හි ලොකස්ස නානප්පකාරහිතසුඛනිබ්බත්තකානි පුඤ්ඤානි විරූහන්ති, තස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස. ඉධාපි – “ཡོན་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་པས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཡོན་དེ་ཉིད་བཞེས་པར་འོས་པའམ། ཡང་ན་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པས་ཡོན་ལ་ཕན་པའི་ཕྱིར་“ཡོན་གནས་སུ་འོས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ལག་པ་གཉིས་མགོ་བོར་བཞག་སྟེ་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བྱེད་པའི་ཐལ་མོ་སྦྱར་བའི་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པས་ན་“ཐལ་མོ་སྦྱར་བར་འོས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“འཇིག་རྟེན་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་བླ་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བསོད་ནམས་སྐྱེ་བའི་གནས་མཚུངས་པ་མེད་པའོ། །འདི་ལྟར་འབྲས་ས་ལུ་དམར་པོའམ་ནས་སྐྱེ་བའི་གནས་ལ་“ས་ལུ་དམར་པོའི་ཞིང་”ངམ་“ནས་ཞིང་”ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་འདུན་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བསོད་ནམས་སྐྱེ་བའི་གནས་སོ། །དགེ་འདུན་ལ་བརྟེན་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་བསྐྱེད་པའི་བསོད་ནམས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་ཕིར། དེའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་བླ་ན་མེད་པའོ། །འདིར་ཡང་། ‘‘යෙ කෙචි සඞ්ඝං සරණං ගතාසෙ…පෙ…. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37); “གང་དག་དགེ་འདུན་སྐྱབས་སོང་བ། །... བྱས་ནས།” ‘‘සඞ්ඝොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති…පෙ…’’. “‘དགེ་འདུན་’ཞེས་བརྗོད་བསྟོད་པ་ལ། །ལུས་ལ་དགའ་བ་གང་སྐྱེ་བ། །... བྱས་ནས།” ‘‘සාධු [Pg.275] ඛො, දෙවානමින්ද, සඞ්ඝං සරණගමනං හොති, සඞ්ඝං සරණගමනහෙතු ඛො දෙවානමින්ද…පෙ… දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) – “ལྷ་དབང་། དགེ་འདུན་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ནི་ལེགས་སོ། །ལྷ་དབང་། དགེ་འདུན་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་རྒྱུ་ལས་ནི་... བྱས་ནས། ལྷའི་རེག་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།།” ආදීනං සුත්තපදානං වසෙන සඞ්ඝෙ පසාදස්ස ඵලවිසෙසයොගො, තෙනස්ස අග්ගතා අග්ගවිපාකතා ච වෙදිතබ්බා. තථා අනුත්තරියපටිලාභො සත්තමභවාදිතො පට්ඨාය වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදො අනුත්තරසුඛාධිගමොති එවමාදිඋළාරඵලනිප්ඵාදනවසෙන අග්ගවිපාකතා වෙදිතබ්බා. ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དགེ་འདུན་ལ་དད་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་དེའི་མཆོག་ཉིད་དང་མཆོག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་བླ་ན་མེད་པ་ཐོབ་པ་དང་། སྐྱེ་བ་བདུན་པ་ལ་སོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྒྱུན་གཅོད་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མཆོག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། ගාථාසු අග්ගතොති අග්ගෙ රතනත්තයෙ, අග්ගභාවතො වා පසන්නානං. අග්ගං ධම්මන්ති අග්ගසභාවං බුද්ධසුබුද්ධතං ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං රතනත්තයස්ස අනඤ්ඤසාධාරණං උත්තමසභාවං, දසබලාදිස්වාක්ඛාතතාදිසුප්පටිපන්නතාදිගුණසභාවං වා විජානතං විජානන්තානං. එවං සාධාරණතො අග්ගප්පසාදවත්ථුං දස්සෙත්වා ඉදානි අසාධාරණතො තං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘අග්ගෙ බුද්ධෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පසන්නානන්ති අවෙච්චප්පසාදෙන ඉතරප්පසාදෙන ච පසන්නානං අධිමුත්තානං. විරාගූපසමෙති විරාගෙ උපසමෙ ච, සබ්බස්ස රාගස්ස සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තවිරාගහෙතුභූතෙ අච්චන්තඋපසමහෙතුභූතෙ චාති අත්ථො. සුඛෙති වට්ටදුක්ඛක්ඛයභාවෙන සඞ්ඛාරූපසමසුඛභාවෙන ච සුඛෙ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “མཆོག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལའམ། ཡང་ན་མཆོག་གི་དངོས་པོ་ཉིད་ལ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །“མཆོག་གི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་རང་བཞིན་ཏེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཉིད་དང་། ཆོས་ཀྱི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དང་། དགེ་འདུན་གྱི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་དེ། དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་དམ་པའམ། ཡང་ན་སྟོབས་བཅུ་དང་། ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དང་། ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རང་བཞིན་ཤེས་པ་རྣམས་ལའོ། །དེ་ལྟར་ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་མཆོག་ལ་དད་པའི་གཞི་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཉིད་སོ་སོར་དབྱེ་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕིར། “མཆོག་གི་སངས་རྒྱས་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དད་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་དད་པ་གཞན་གྱིས་དད་ཅིང་མོས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སྟེ། འདོད་ཆགས་མཐའག་དང་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་གཏན་དུ་བྲལ་བའི་རྒྱུ་དང་། གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བདེ་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པའི་རང་བཞིན་དང་འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་བདེ་བ་ལ་འོ།། අග්ගස්මිං දානං දදතන්ති අග්ගෙ රතනත්තයෙ දානං දෙන්තානං දෙය්‍යධම්මං පරිච්චජන්තානං. තත්ථ ධරමානං භගවන්තං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා පරිනිබ්බුතඤ්ච භගවන්තං උද්දිස්ස ධාතුචෙතියාදිකෙ උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා බුද්ධෙ දානං දදන්ති නාම. ‘‘ධම්මං පූජෙස්සාමා’’ති ධම්මධරෙ පුග්ගලෙ චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා ධම්මඤ්ච චිරට්ඨිතිකං කරොන්තා ධම්මෙ දානං දදන්ති නාම. තථා අරියසඞ්ඝං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා පූජෙන්තා සක්කරොන්තා තං උද්දිස්ස ඉතරස්මිම්පි තථා පටිපජ්ජන්තා සඞ්ඝෙ දානං දදන්ති නාම. අග්ගං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එවං රතනත්තයෙ පසන්නෙන චෙතසා උළාරං පරිච්චාගං උළාරඤ්ච පූජාසක්කාරං පවත්තෙන්තානං දිවසෙ දිවසෙ අග්ගං උළාරං කුසලං උපචීයති. ඉදානි තස්ස පුඤ්ඤස්ස අග්ගවිපාකතාය අග්ගභාවං දස්සෙතුං ‘‘අග්ගං ආයූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගං ආයූති දිබ්බං වා මානුසං වා අග්ගං උළාරතමං ආයු. පවඩ්ඪතීති උපරූපරි බ්‍රූහති. වණ්ණොති රූපසම්පදා. යසොති [Pg.276] පරිවාරසම්පදා. කිත්තීති ථුතිඝොසො. සුඛන්ති කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං. බලන්ති කායබලං ඤාණබලඤ්ච. “མཆོག་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་ཞིང་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གཏོང་བ་རྣམས་ལའོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པའི་དུས་སུ་ཡོ་བྱད་བཞི་པོས་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་དམིགས་ཏེ་རིང་བསྲེལ་གྱི་མཆོད་རྟེན་ལ་སོགས་པ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །“ཆོས་ལ་མཆོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ཆོས་འཛིན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ལ་ཡོ་བྱད་བཞི་པོས་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་། ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་ཆོས་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་ཡོ་བྱད་བཞི་པོས་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་། དེ་ལ་དམིགས་ཏེ་གཞན་དག་ལའང་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་རྣམས་ནི་དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །“མཆོག་གི་བསོད་ནམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་རྒྱ་ཆེན་པོར་གཏོང་བ་དང་། རྒྱ་ཆེན་པོའི་མཆོད་པ་དང་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཉིན་རེ་བཞིན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཉེ་བར་གསོག་པའོ། །ད་ནི་བསོད་ནམས་དེའི་མཆོག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྒོ་ནས་མཆོག་གི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མཆོག་གི་ཚེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མཆོག་གི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའམ་མིའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཚེ་ཚད་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །“འཕེལ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་རྒྱས་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཁ་དོག་”ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“གྲགས་པ་”ནི་འཁོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“སྙན་པ་”ནི་བསྟོད་པའི་སྒྲའོ། །“བདེ་བ་”ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའོ། །“སྟོབས་”ནི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། අග්ගස්ස දාතාති අග්ගස්ස රතනත්තයස්ස දාතා, අථ වා අග්ගස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දානං උළාරං කත්වා තත්ථ පුඤ්ඤං පවත්තෙතා. අග්ගධම්මසමාහිතොති අග්ගෙන පසාදධම්මෙන දානාදිධම්මෙන ච සමාහිතො සමන්නාගතො අචලප්පසාදයුත්තො, තස්ස වා විපාකභූතෙහි බහුජනස්ස පියමනාපතාදිධම්මෙහි යුත්තො. අග්ගප්පත්තො පමොදතීති යත්ථ යත්ථ සත්තනිකායෙ උප්පන්නො, තත්ථ තත්ථ අග්ගභාවං සෙට්ඨභාවං අධිගතො, අග්ගභාවං වා ලොකුත්තරමග්ගඵලං අධිගතො පමොදති අභිරමති පරිතුස්සතීති. “མཆོག་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་པོའམ། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྒྱ་ཆེན་པོ་བྱས་ཏེ་དེ་ལ་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་པོའོ། །“མཆོག་གི་ཆོས་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དད་པའི་ཆོས་དང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་ཞིང་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའོ། །“མཆོག་ཏུ་ཕྱིན་ནས་དགའ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་སྐྱེ་གནས་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེས་ཀྱང་། དེ་དང་དེར་མཆོག་གི་དངོས་པོ་དང་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་དང་། ཡང་ན་མཆོག་གི་དངོས་པོ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་དགའ་ཞིང་མགུ་ལ་ཡིད་རངས་པར་འགྱུར་བའོ།། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. ජීවිකසුත්තවණ්ණනා ༢. འཚོ་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 91. දුතියං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන දෙසිතං. එකස්මිඤ්හි සමයෙ භගවති කපිලවත්ථුස්මිං නිග්‍රොධාරාමෙ විහරන්තෙ භික්ඛූ ආගන්තුකභික්ඛූනං සෙනාසනානි පඤ්ඤාපෙන්තා පත්තචීවරානි පටිසාමෙන්තා සාමණෙරා ච ලාභභාජනීයට්ඨානෙ සම්පත්තසම්පත්තානං ලාභං ගණ්හන්තා උච්චාසද්දා මහාසද්දා අහෙසුං. තං සුත්වා භගවා භික්ඛූ පණාමෙසි. තෙ කිර සබ්බෙව නවා අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං. තං ඤත්වා මහාබ්‍රහ්මා ආගන්ත්වා ‘‘අභිනන්දතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති (ම. නි. 2.158) තෙසං පණාමිතභික්ඛූනං අනුග්ගණ්හනං යාචි. භගවා තස්ස ඔකාසං අකාසි. අථ මහාබ්‍රහ්මා ‘‘කතාවකාසො ඛොම්හි භගවතා’’ති භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අථ භගවා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො ආගච්ඡතූ’’ති ආනන්දත්ථෙරස්ස ආකාරං දස්සෙසි. අථ තෙ භික්ඛූ ආනන්දත්ථෙරෙන පක්කොසිතා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා සාරජ්ජමානරූපා එකමන්තං නිසීදිංසු. භගවා තෙසං සප්පායදෙසනං වීමංසන්තො ‘‘ඉමෙ ආමිසහෙතු පණාමිතා, පිණ්ඩියාලොපධම්මදෙසනා නෙසං සප්පායා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ’’ති ඉමං දෙසනං දෙසෙසි. ༩༡. མདོ་གཉིས་པ་ནི་གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་སེར་སྐྱའི་གནས་ཀྱི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་པ་ན། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གནས་མལ་བཤམས་པ་དང་། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་རྣམས་ཉར་ཚགས་བྱེད་པ་དང་། དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱིས་རྙེད་པ་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་གནས་སུ་རྙེད་པ་སོ་སོར་ཐོབ་པ་རྣམས་ལེན་པ་ན། སྒྲ་ཆེན་པོ་དང་ཅ་ཅོའི་སྒྲ་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ་། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་གསན་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཕྱིར་བསྐྲད་པར་མཛད་དོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཆོས་འདུལ་བ་འདི་ལ་གསར་དུ་ཞུགས་ཤིང་གློ་བུར་དུ་འོངས་པ་ཤ་སྟག་གོ་ཞེས་གྲགས་སོ། །ཚངས་པ་ཆེན་པོས་དེ་ཤེས་ནས་ལྷགས་ཏེ། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་མཛད་དུ་གསོལ།”ཞེས་ཕྱིར་བསྐྲད་པའི་དགེ་སློང་དེ་དག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་སྐབས་ཕྱེ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ནས་ཚངས་པ་ཆེན་པོས་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ལ་སྐབས་ཕྱེ་བར་མཛད་དོ། །”སྙམ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་སྐོར་བ་བྱས་ནས་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ལ། “དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ཚུར་ཤོག་ཅིག །”ཅེས་བརྡ་མཛད་དོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོས་བོས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ནས་ངོ་ཚ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་བསྟན་པར་བརྟག་པར་མཛད་དེ། “འདི་དག་ནི་ཟང་ཟིང་གི་རྒྱུ་ལས་ཕྱིར་བསྐྲད་པ་ཡིན་པས། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུམ་བུའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་དེ་དག་ལ་འཚམ་མོ་”སྙམ་དུ་དགོངས་ནས། “དགེ་སློང་དག །འདི་ནི་ཐ་མའོ། །”ཞེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་གསུངས་སོ།། තත්‍රායං [Pg.277] අන්තසද්දො ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.29) කොට්ඨාසෙ ආගතො. ‘‘අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස, අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.55) පරිච්ඡෙදෙ. ‘‘හරිතන්තං වා පථන්තං වා සෙලන්තං වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.304) මරියාදායං. ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ඛු. පා. 3.ද්වත්තිංසාකාර) සරීරාවයවෙ ‘‘චරන්ති ලොකෙ පරිවාරඡන්නා, අන්තො අසුද්ධා බහි සොභමානා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.122; මහානි. 191) චිත්තෙ. ‘‘අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තො නිමුග්ගපොසීනී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.69; සං. නි. 1.172; මහාව. 9) අබ්භන්තරෙ. དེ་ལ་འདིར་མཐའ་ (anta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། “དགེ་སློང་དག །དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ཁ་ཅིག་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་རྟོག་པ། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༢༩) ལས་ནི་ཆ་ཤས་ལ་འཇུག་གོ ། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་བྱས་སོ། །འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་མཐའ་དང་ལྡན་ཞིང་ཟླུམ་པོའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༥༥) ལས་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་གོ ། “རྩྭ་སྔོན་གྱི་མཐའ་འམ། ལམ་གྱི་མཐའ་འམ། བྲག་གྱི་མཐའ་འམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (མཛྫྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༣༠༤) ལས་ནི་ས་མཚམས་ལ་འཇུག་གོ ། “རྒྱུ་མ་དང་རྒྱུ་ལྷག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༢.༣༧༧། ཁུདྡ་ཀ་པཱ་ཋ། ༣) ལས་ནི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་འཇུག་གོ ། “འཁོར་གྱིས་བསྐོར་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ན་རྒྱུ་ཞིང་། ནང་མ་དག་ཀྱང་ཕྱི་རོལ་མཛེས་པར་སྣང་།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༡༢༢། མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས། ༡༩༡) ལས་ནི་སེམས་ལ་འཇུག་གོ ། “ཨུཏྤལ་ལམ། པདྨའམ། པདྨ་དཀར་པོ་ཁ་ཅིག་ཆུ་ནང་དུ་སྐྱེས། ཆུ་ནང་དུ་འཕེལ། ཆུ་ལས་མ་འཐོན་པར་ཆུའི་ནང་དུ་བྱིང་བཞིན་དུ་འཚོ་བའོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༢.༦༩། སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༡༧༢། མ་ཧཱ་ཝགྒ། ༩) ལས་ནི་ནང་ལ་འཇུག་གོ ། ‘‘මිගානං කොට්ඨුකො අන්තො, පක්ඛීනං පන වායසො; එරණ්ඩො අන්තො රුක්ඛානං, තයො අන්තා සමාගතා’’ති. (ජා. 1.3.135) – “རི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཅེ་སྤྱང་ནི་ཐ་ཤལ་ཡིན། བྱ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ནི་ཁྭ་ཏ་ཡིན། ཤིང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཨེ་རཎྜ་ནི་ཐ་ཤལ་ཡིན། ཐ་ཤལ་གསུམ་པོ་འདི་དག་འདུས་སོ། །” ཞེས་པ་ (སྐྱེས་རབས། ༡.༣.༡༣༥) ལས་ནི། ආදීසු ලාමකෙ. ඉධාපි ලාමකෙ එව දට්ඨබ්බො. තස්මා අන්තමිදං භික්ඛවෙ ජීවිකානන්ති භික්ඛවෙ ඉදං ජීවිකානං අන්තං පච්ඡිමං ලාමකං, සබ්බනිහීනං ජීවිතන්ති අත්ථො. යදිදං පිණ්ඩොල්‍යන්ති යං ඉදං පිණ්ඩපරියෙසනෙන භික්ඛාචරියාය ජීවිකං කප්පෙන්තස්ස ජීවිතං. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – පිණ්ඩාය උලතීති පිණ්ඩොලො, තස්ස කම්මං පිණ්ඩොල්‍යං, පිණ්ඩපරියෙසනෙන ජීවිකාති අත්ථො. ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ཐ་ཤལ་ (lāmaka) ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ཡང་ཐ་ཤལ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག །འཚོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདི་ནི་ཐ་ཤལ་ལོ། །” ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དག །འཚོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་འདི་ནི་མཐའ་མའམ་ཐ་ཤལ་བ། ཐམས་ཅད་ལས་དམན་པའི་འཚོ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། “གང་འདི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་འཚོ་བ་ཉིད་དོ། །” ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་བསོད་སྙོམས་བཙལ་བ་དང་བསོད་སྙོམས་ལ་སྤྱད་པས་འཚོ་བ་འཛིན་པའི་འཚོ་བའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་བས་ན་བསོད་སྙོམས་པ་ (piṇḍolo) ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ལས་ནི་བསོད་སྙོམས་པ་ཉིད་ (piṇḍolya) དེ། བསོད་སྙོམས་བཙལ་བས་འཚོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། අභිසාපොති අක්කොසො. කුපිතා හි මනුස්සා අත්තනො පච්චත්ථිකං ‘‘පිලොතිකඛණ්ඩං නිවාසෙත්වා කපාලහත්ථො පිණ්ඩං පරියෙසමානො චරෙය්‍යාසී’’ති අක්කොසන්ති. අථ වා ‘‘කිං තුය්හං අකාතබ්බං අත්ථි, යො ත්වං එවං බලවීරියූපපන්නොපි හිරොත්තප්පං පහාය කපණො පිණ්ඩොලො විචරසි පත්තපාණී’’ති එවම්පි අක්කොසන්තියෙව. තඤ්ච ඛො එතන්ති තං එතං අභිසපම්පි සමානං පිණ්ඩොල්‍යං. කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්ථවසිකාති මම සාසනෙ ජාතිකුලපුත්තා ච ආචාරකුලපුත්තා ච අත්ථවසිකා කාරණවසිකා හුත්වා කාරණවසං පටිච්ච උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති. “སྨོད་པ་” (abhisāpa) ཞེས་པ་ནི་སྤྱོ་བའོ། །ཁྲོས་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་དགྲ་བོ་ལ། “ཁྱོད་རས་ཧྲུལ་གྱོན་ཞིང་། ལག་ཏུ་ཐོད་པ་ཐོགས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ཚོལ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་གྱུར་ཅིག །” ཅེས་སྤྱོ་བར་བྱེད་དོ། །ཡང་ན། “སྟོབས་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་བཞིན་དུ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་སྤངས་ཏེ། ལག་ཏུ་ལྷུང་བཟེད་ཐོགས་ནས་ཉམ་ཐག་པའི་བསོད་སྙོམས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱུ་བའི་ཁྱོད་ལ། བྱ་རྒྱུ་ཅི་ཡང་མེད་དམ།” ཞེས་འདི་ལྟར་ཡང་སྤྱོ་བར་བྱེད་དོ། ། “དེ་ལྟ་མོད་ཀྱི་དེ་ནི་” (tañca kho etaṃ) ཞེས་པ་ནི། སྨོད་པ་དང་བཅས་པ་དེ་ལྟ་བུའི་བསོད་སྙོམས་པ་ཉིད་དོ། ། “རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་དོན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་གོ །” ཞེས་པ་ནི། ངའི་བསྟན་པ་འདི་ལ་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རིགས་ཀྱི་བུ་དང་། སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྒོ་ནས་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་དོན་གྱི་དབང་དང་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དབང་གིས་ཏེ། རྒྱུ་མཚན་གྱི་དབང་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་ཅིང་ཉེ་བར་འགྲོའོ། ། රාජාභිනීතාතිආදීසු යෙ රඤ්ඤො සන්තකං ඛාදිත්වා රඤ්ඤා බන්ධනාගාරෙ බන්ධාපිතා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ රඤ්ඤා බන්ධනං අභිනීතත්තා රාජාභිනීතා නාම. යෙ පන චොරෙහි අටවියං ගහෙත්වා එකච්චෙසු මාරියමානෙසු [Pg.278] එකච්චෙ ‘‘මයං සාමි තුම්හෙහි විස්සට්ඨා ගෙහං අනජ්ඣාවසිත්වා පබ්බජිස්සාම, තත්ථ තත්ථ යං යං බුද්ධපූජාදිපුඤ්ඤං කරිස්සාම, තතො තතො තුම්හාකං පත්තිං දස්සාමා’’ති තෙහි විස්සට්ඨා පබ්බජන්ති, තෙ චොරාභිනීතා නාම චොරෙහි මාරෙතබ්බතං අභිනීතත්තා. යෙ පන ඉණං ගහෙත්වා පටිදාතුං අසක්කොන්තා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ ඉණට්ටා නාම. තඤ්ච ඛො එතං පිණ්ඩොල්‍යං කුලපුත්තා මම සාසනෙ නෙව රාජාභිනීතා…පෙ… න ආජීවිකාපකතා උපෙන්ති, අපිච ඛො ‘‘ඔතිණ්ණම්හා ජාතියා…පෙ… පඤ්ඤායෙථා’’ති උපෙන්තීති පදසම්බන්ධො. “རྒྱལ་པོས་བཙན་གྱིས་བཅུག་པ་” (rājābhinītā) ལ་སོགས་པ་ལས། གང་དག་རྒྱལ་པོའི་ནོར་ཟོས་ནས་རྒྱལ་པོས་བཙོན་ཁང་དུ་བཅུག་པ་ལས་བྲོས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི། རྒྱལ་པོས་བཙོན་དུ་བཅུག་པས་ན་ “རྒྱལ་པོས་བཙན་གྱིས་བཅུག་པ་” ཞེས་བྱའོ། །གང་དག་ཇག་པས་དགོན་པར་བཟུང་སྟེ། ཁ་ཅིག་གསོད་པའི་ཚེ་ཁ་ཅིག་གིས། “ཇོ་བོ་ལགས། གལ་ཏེ་ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་ཅག་བཏང་ན། བདག་ཅག་ཁྱིམ་ན་མི་གནས་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ། དེར་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་གང་བྱས་པ་དེ་དག་གི་བསོད་ནམས་ཁྱེད་ལ་བསྔོ་བར་བགྱིའོ། །” ཞེས་བཤད་དེ་ཁོང་ཚོས་བཏང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི། ཇག་པས་གསོད་པར་བཟུང་བས་ན་ “ཇག་པས་བཙན་གྱིས་བཅུག་པ་” (corābhinītā) ཞེས་བྱའོ། །གང་དག་བུ་ལོན་བླངས་ཏེ་ཕྱིར་འཇལ་མ་ནུས་པར་བྲོས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི། “བུ་ལོན་གྱིས་གཟིར་བ་” (iṇaṭṭā) ཞེས་བྱའོ། ། “དེ་ལྟ་མོད་ཀྱི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ངའི་བསྟན་པ་ལ་བསོད་སྙོམས་པ་འདི་ལ་རྒྱལ་པོས་བཙན་གྱིས་བཅུག་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། །པེ་། །འཚོ་བས་གཟིར་བ་མ་ཡིན་པར་འཇུག་གོ །འོན་ཀྱང་ ‘སྐྱེ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་། །པེ་། །མངོན་པར་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག’ ཅེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་གོ །” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་འབྲེལ་ལོ། ། තත්ථ ඔතිණ්ණම්හාති ඔතිණ්ණා අම්හා. ජාතියාතිආදීසු තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණං. ඤාතිරොගභොගසීලදිට්ඨිබ්‍යසනෙහි ඵුට්ඨස්ස සන්තාපො අන්තො නිජ්ඣානං සොකො, තෙහි ඵුට්ඨස්ස වචීවිප්පලාපො පරිදෙවො. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බපටිහතකායස්ස කායපීළනං දුක්ඛං, ආඝාතවත්ථූසු උපහතචිත්තස්ස චෙතොපීළනං දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි එව ඵුට්ඨස්ස පරිදෙවෙනපි අධිවාසෙතුං අසමත්ථස්ස චිත්තසන්තාපසමුට්ඨිතො භුසො ආයාසො උපායාසො. එතෙහි ජාතිආදීහි ඔතිණ්ණා දුක්ඛොතිණ්ණා, තෙහි ජාතිආදිදුක්ඛෙහි අන්තො අනුපවිට්ඨා. දුක්ඛපරෙතාති තෙහි දුක්ඛදුක්ඛවත්ථූහි අභිභූතා. ජාතිආදයො හි දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො දුක්ඛා, දුක්ඛභාවතො ච සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා දුක්ඛාති. අප්පෙව නාම…පෙ… පඤ්ඤායෙථාති ඉමස්ස සකලස්ස වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස පරිච්ඡෙදකරණං ඔසානකිරියා අපි නාම පඤ්ඤායෙය්‍ය. དེ་ལ་ “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་” (otiṇṇamhā) ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པའོ། ། “སྐྱེ་བས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཕུང་པོ་རྣམས་ཐོག་མར་གྲུབ་པ་ནི་སྐྱེ་བའོ། །ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་ནི་རྒ་བའོ། །ཞིག་པ་ནི་འཆི་བའོ། །ཉེ་དུ་དང་། ནད་དང་། ལོངས་སྤྱོད་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ལྟ་བ་ཉམས་པས་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནང་གི་གདུང་བ་དང་ཚིག་པ་ནི་མྱ་ངན་ནོ། །དེ་དག་གིས་རེག་པ་ལས་ངག་གི་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ནི་སྨྲེ་ངག་འདོན་པའོ། །མི་འདོད་པའི་རེག་བྱས་གནོད་པའི་ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་གཟིར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གནོད་སེམས་ཀྱི་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་གནོད་པར་གྱུར་པ་ལས་སེམས་ཀྱི་གཟིར་བ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བའོ། །ཉེ་དུ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པ་ཉིད་ལས་སྨྲེ་ངག་འདོན་པས་ཀྱང་བཟོད་པར་མི་ནུས་པར། སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་དྲག་པོའི་ངལ་བ་ནི་འཁྲུག་པའོ། །སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་དག་གི་ནང་དུ་ཞུགས་པའོ། ། “སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཙེས་པ་” (dukkhaparetā) ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན་ལ། མྱ་ངན་དང་། སྨྲེ་ངག་འདོན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། འཁྲུག་པ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ལོ། ། “ཅི་ནས་ཀྱང་། །པེ་། །མངོན་པར་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོ་མཐའ་དག་འདི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་དང་མཐར་བྱེད་པ་ནི་ཅི་ནས་ཀྱང་མངོན་པར་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། ། සො ච හොති අභිජ්ඣාලූති ඉදං යො කුලපුත්තො ‘‘දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සාමී’’ති පුබ්බෙ චිත්තං උප්පාදෙත්වා පබ්බජිතො අපරභාගෙ තං පබ්බජ්ජං තථාරූපං කාතුං න සක්කොති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාලූති පරභණ්ඩානං අභිජ්ඣායිතා. තිබ්බසාරාගොති බලවරාගො. බ්‍යාපන්නචිත්තොති බ්‍යාපාදෙන පූතිභූතත්තා විපන්නචිත්තො. පදුට්ඨමනසඞ්කප්පොති තිඛිණසිඞ්ගො විය චණ්ඩගොණො පරෙසං උපඝාතවසෙන දුට්ඨචිත්තො. මුට්ඨස්සතීති භත්තනික්ඛිත්තකාකො විය, මංසනික්ඛිත්තසුනඛො විය ච නට්ඨස්සති, ඉධ කතං එත්ථ න සරති. අසම්පජානොති නිප්පඤ්ඤො ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදරහිතො. අසමාහිතොති චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවා විය අසණ්ඨිතො. විබ්භන්තචිත්තොති පන්ථාරුළ්හමිගො විය භන්තමනො. පාකතින්ද්‍රියොති යථා ගිහී [Pg.279] සංවරාභාවෙන පරිග්ගහපරිජනෙ ඔලොකෙන්ති අසංවුතින්ද්‍රියා, එවං අසංවුතින්ද්‍රියො හොති. “ཁོ་ན་ནི་བརྣབ་སེམས་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ། །” ཞེས་པ་འདི་ནི། རིགས་ཀྱི་བུ་གང་ཞིག་སྔོན་ “སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་བྱའོ། །” ཞེས་སེམས་བསྐྱེད་དེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དེ་དེ་ལྟ་བུར་བྱེད་མི་ནུས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “བརྣབ་སེམས་ཅན་” (abhijjhālū) ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ནོར་ལ་བརྣབ་སེམས་བྱེད་པའོ། ། “འདོད་ཆགས་དྲག་པོ་དང་ལྡན་པ་” (tibbasārāgo) ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་སྟོབས་ཅན་ནོ། ། “གནོད་སེམས་ཅན་གྱི་ཡིད་” (byāpannacitto) ཞེས་པ་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱིས་རུལ་བར་གྱུར་པས་ཡིད་ཉམས་པའོ། ། “བསམ་པ་ངན་པ་ཅན་” (paduṭṭhamanasaṅkappo) ཞེས་པ་ནི་རྭ་རྣོན་པོ་ཅན་གྱི་གླང་རྒོད་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་བསམ་པ་ངན་པའོ། ། “དྲན་པ་ཉམས་པ་” (muṭṭhassatī) ཞེས་པ་ནི་ཟས་ལ་བབས་པའི་བྱ་རོག་བཞིན་དང་། ཤ་ལ་བབས་པའི་ཁྱི་བཞིན་དུ་དྲན་པ་བརླག་པ་སྟེ། འདིར་བྱས་པ་འདིར་མི་དྲན་པའོ། ། “ཤེས་བཞིན་མ་ཡིན་པ་” (asampajāno) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་མེད་པ་སྟེ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་བྲལ་བའོ། ། “མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་” (asamāhito) ཞེས་པ་ནི་ཆུ་དྲག་པོའི་རྒྱུན་ལ་བཏགས་པའི་གྲུ་བཞིན་དུ་མི་གནས་པའོ། ། “སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་” (vibbhantacitto) ཞེས་པ་ནི་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་རི་དྭགས་བཞིན་དུ་སེམས་འཁྲུལ་བའོ། ། “དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་” (pākatindriyo) ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་སྡོམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རང་གི་བཟའ་ཟླ་དང་འཁོར་ལ་ལྟ་ཞིང་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་བཞིན་དུ། དབང་པོ་མ་བསྡམས་པར་གྱུར་པའོ། ། ඡවාලාතන්ති ඡවානං දඩ්ඪට්ඨානෙ අලාතං. උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති පමාණෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තං උභතො ද්වීසු කොටීසු ආදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙති සචෙ හි තං යුගනඞ්ගලගොපානසිපක්ඛපාසකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා අස්ස ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. සචෙ ඛෙත්තකුටියා කට්ඨත්ථරමඤ්චකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා අස්ස, අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. යස්මා පන උභයත්ථාපි න සක්කා, තස්මා එවං වුත්තං. තථූපමාහන්ති තථූපමං ඡවාලාතසදිසං අහං ඉමං යථාවුත්තපුග්ගලං වදාමි. ගිහිභොගා ච පරිහීනොති යො අගාරෙ වසන්තෙහි ගිහීහි දායජ්ජෙ භාජියමානෙ අඤ්ඤථා ච භොගො ලද්ධබ්බො අස්ස, තතො ච පරිහීනො. සාමඤ්ඤත්ථඤ්චාති ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා පරියත්තිපටිවෙධවසෙන පත්තබ්බං සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච න පරිපූරෙති. ඉමං පන උපමං සත්ථා න දුස්සීලස්ස වසෙන ආහරි, පරිසුද්ධසීලස්ස පන අලසස්ස අභිජ්ඣාදීහි දොසෙහි දූසිතචිත්තස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන ආහරීති වෙදිතබ්බං. “རོ་བསྲེག་པའི་མེ་དུམ”ཞེས་པ་ནི་རོ་བསྲེག་པའི་གནས་ཀྱི་མེ་དུམ་མོ།། “མཐའ་གཉིས་ནས་འབར་ཞིང་དབུས་སུ་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པ”ཞེས་པ་ནི་ཚད་སོར་བརྒྱད་ཙམ་ཡོད་པ་མཐའ་གཉིས་ཀྱི་རྩེ་མོ་ནས་འབར་ཞིང་དབུས་སུ་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པའོ།། “གྲོང་གི་དོན་དུ་ཡང་མ་ཡིན”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་དེ་ཉིད་གཉའ་ཤིང་དང་། གཤོལ་དང་། གདུང་མ་དང་། སྐས་འཛེགས་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་ཉེ་བར་ལེན་ནུས་ན་ནི་གྲོང་གི་ཤིང་གི་བྱ་བར་འགྱུར་རོ།། གལ་ཏེ་ཞིང་གི་སྤྱིལ་བུའི་ཤིང་གི་གདན་དང་ཁྲི་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་ཉེ་བར་ལེན་ནུས་ན་ནི་དགོན་པའི་ཤིང་གི་བྱ་བར་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་གནས་གཉིས་ཀར་ཡང་བཀོལ་དུ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར་དེ་སྐད་དུ་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟ་བུའི་དཔེ”ཞེས་པ་ནི་རོ་བསྲེག་པའི་མེ་དུམ་དང་འདྲ་བར་ངས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གང་ཟག་འདི་ལ་སྨྲའོ།། “ཁྱིམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ལས་ཀྱང་ཉམས”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ན་གནས་པའི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐལ་བ་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་དང་། གཞན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ལས་ཉམས་པའོ།། “དགེ་སྦྱོང་གི་དོན་ཡང”ཞེས་པ་ནི་མཁན་པོ་དང་སློབ་དཔོན་གྱི་གདམས་ངག་ལ་གནས་ཏེ། ལུང་དང་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དགེ་སྦྱོང་གི་དོན་ཡང་ཡོངས་སུ་མི་རྫོགས་པའོ།། འོན་ཀྱང་དཔེ་འདི་ནི་སྟོན་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་དག་ཀྱང་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་པས་སེམས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། ගාථාසු ගිහිභොගාති කාමසුඛසම්භොගතො. පරිහීනොති ජීනො. සාමඤ්ඤත්ථන්ති පටිවෙධබාහුසච්චඤ්චෙව පරියත්තිබාහුසච්චඤ්ච. තාදිසො හි අසුතං සොතුං සුතං පරියොදාපෙතුං න සක්කොති අලසභාවතො. දුට්ඨු භගොති දුබ්භගො, අලක්ඛිකො කාළකණ්ණිපුරිසො. පරිධංසමානොති විනස්සමානො. පකිරෙතීති විකිරෙති විද්ධංසෙති. සබ්බමෙතං භාවිනො සාමඤ්ඤත්ථස්ස අනුප්පාදනමෙව සන්ධාය වුත්තං. ඡවාලාතංව නස්සතීති සො තාදිසො පුග්ගලො යථාවුත්තං ඡවාලාතං විය කස්සචි අනුපයුජ්ජමානො එව නස්සති උභතො පරිභට්ඨභාවතො. එවං ‘‘කායවාචාහි අකතවීතික්කමොපි චිත්තං අවිසොධෙන්තො නස්සති, පගෙව කතවීතික්කමො දුස්සීලො’’ති තස්ස අපායදුක්ඛභාගිභාවදස්සනෙන දුස්සීලෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා තතො සත්තෙ විවෙචෙතුකාමො ‘‘කාසාවකණ්ඨා’’තිආදිනා ගාථාද්වයමාහ. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “ཁྱིམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད”ཅེས་པ་ནི་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལས་སོ།། “ཉམས”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་ཤིང་ཕམ་པའོ།། “དགེ་སྦྱོང་གི་དོན”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཐོས་པ་མང་བ་ཉིད་དང་ལུང་གི་ཐོས་པ་མང་བ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟ་བུ་ནི་ལེ་ལོའི་རང་བཞིན་གྱིས་མ་ཐོས་པ་ཐོས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཐོས་པ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ།། “སྐལ་བ་ངན་པ”ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་མེད་པ། བསོད་ནམས་མེད་པའི་སྐྱེས་བུའོ།། “ཉམས་ཤིང་འཇིག་པ”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའོ།། “གཏོར་བ”ཞེས་པ་ནི་འཐོར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་དགེ་སྦྱོང་གི་དོན་མ་བསྐྱེད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། “རོ་བསྲེག་པའི་མེ་དུམ་བཞིན་དུ་འཇིག”ཅེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེ་ལྟ་བུ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རོ་བསྲེག་པའི་མེ་དུམ་བཞིན་དུ་སུ་ལའང་བཀོལ་དུ་མི་རུང་བར་ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་ལས་ཉམས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་པའོ།། དེ་ལྟར། "ལུས་ངག་གི་འགལ་བ་མ་བྱས་ཀྱང་སེམས་རྣམ་པར་མ་དག་ན་འཇིག་ན། ལུས་ངག་གི་འགལ་བ་བྱས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས"ཞེས་དེ་ཉིད་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ཏེ། དེ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་དབེན་པར་བྱ་བའི་འདོད་པས། “ངུར་སྨྲིག་མགུལ་དུ་ཐོགས་པ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. සඞ්ඝාටිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා ༣. ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭའི་མདོའི་བཤད་པ། 92. තතියෙ [Pg.280] සඞ්ඝාටිකණ්ණෙති චීවරකොටියං. ගහෙත්වාති පරාමසිත්වා. අනුබන්ධො අස්සාති අනුගතො භවෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු අත්තනො හත්ථෙන මයා පාරුතස්ස සුගතමහාචීවරස්ස කණ්ණෙ පරාමසන්තො විය මං අනුගච්ඡෙය්‍ය, එවං මය්හං ආසන්නතරො හුත්වා විහරෙය්‍යා’’ති. පාදෙ පාදං නික්ඛිපන්තොති ගච්ඡන්තස්ස මම පාදෙ පාදං නික්ඛිත්තට්ඨානෙ පාදුද්ධාරණානන්තරං අත්තනො පාදං නික්ඛිපන්තො. උභයෙනාපි ‘‘ඨානගමනාදීසු අවිජහන්තො සබ්බකාලං මය්හං සමීපෙ එව විහරෙය්‍ය චෙපී’’ති දස්සෙති. සො ආරකාව මය්හං, අහඤ්ච තස්සාති සො භික්ඛු මයා වුත්තං පටිපදං අපූරෙන්තො මම දූරෙයෙව, අහඤ්ච තස්ස දූරෙයෙව. එතෙන මංසචක්ඛුනා තථාගතදස්සනං රූපකායසමොධානඤ්ච අකාරණං, ඤාණචක්ඛුනාව දස්සනං ධම්මකායසමොධානමෙව ච පමාණන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු න පස්සති, ධම්මං අපස්සන්තො න මං පස්සතී’’ති. තත්ථ ධම්මො නාම නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො. සො ච අභිජ්ඣාදීහි දූසිතචිත්තෙන න සක්කා පස්සිතුං, තස්මා ධම්මස්ස අදස්සනතො ධම්මකායඤ්ච න පස්සතීති. තථා හි වුත්තං – ༩༢. མདོ་གསུམ་པ་ལས། “ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭ”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཀྱི་མཐའ་མའོ།། “བཟུང་ནས”ཞེས་པ་ནི་རེག་ནས་སོ།། “རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བའོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། "དགེ་སློང་དག། འདི་ན་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་རང་གི་ལག་པས་ངས་གྱོན་པའི་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་ཆོས་གོས་ཆེན་པོའི་གྲྭ་ལ་རེག་བཞིན་དུ་ང་ཡི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་། དེ་ལྟར་ང་དང་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར་ཀྱང་།" ཞེས་པའོ།། “གོམ་པ་རེ་རེའི་རྗེས་སུ་གོམ་པ་འདོར་བ”ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་བཞིན་པའི་ང་ཡི་ཞབས་གོམ་པ་བོར་བའི་གནས་སུ། ཞབས་བཏེགས་པའི་རྗེས་ཐོགས་སུ་རང་གི་རྐང་པ་འཇོག་པའོ།། གཉིས་ཀ་ལས་ཀྱང་ "འགྲོ་འཆག་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་མི་འབྲལ་བར་དུས་རྟག་ཏུ་ང་ཡི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་གནས་པར་གྱུར་ཀྱང་" ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “དེ་ནི་ང་དང་རྒྱང་རིང་པོ་ན་ཡོད། ང་ཡང་དེ་དང་རྒྱང་རིང་པོ་ན་ཡོད”ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེས་ངས་གསུངས་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་རྫོགས་པས་ང་དང་རྒྱང་རིང་པོ་ཉིད་ན་ཡོད་ལ། ང་ཡང་དེ་དང་རྒྱང་རིང་པོ་ཉིད་ན་ཡོད་པའོ།། འདིས་ནི་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མཇལ་བ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ནི་རྒྱུ་མ་ཡིན་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་མཇལ་བ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་ཚད་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "དགེ་སློང་དག། དགེ་སློང་དེས་ནི་ཆོས་མི་མཐོང་ལ། ཆོས་མ་མཐོང་བས་ང་མི་མཐོང་ངོ"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུའོ།། དེ་ཡང་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པས་ཉོན་མོངས་པའི་སེམས་ཀྱིས་མཐོང་མི་ནུས་པས། ཆོས་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཡང་མི་མཐོང་ངོ་།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති සො මං පස්සති; යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). "བཀྐ་ལི། ཁྱོད་ཀྱིས་ལུས་རུལ་པ་འདི་མཐོང་བས་ཅི་ཞིག་བྱ། བཀྐ་ལི། སུ་ཞིག་གིས་ཆོས་མཐོང་བ་དེས་ང་མཐོང་ལ། སུ་ཞིག་གིས་ང་མཐོང་བ་དེས་ཆོས་མཐོང་ངོ།།" ‘‘ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො’’ති (ම. නි. 1.203; පටි. ම. 3.5) ච. “ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ”ཞེས་པ་དང་། ‘‘ධම්මකායො ඉතිපි, බ්‍රහ්මකායො ඉතිපී’’ති (දී. නි. 3.118) ච ආදි. “ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཞེས་ཀྱང་བྱ། ཚངས་པའི་སྐུ་ཞེས་ཀྱང་བྱ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། යොජනසතෙති යොජනසතෙ පදෙසෙ, යොජනසතමත්ථකෙති අත්ථො. සෙසං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං. අරියමග්ගාධිගමවසෙන චස්ස අනභිජ්ඣාලුආදිභාවො දට්ඨබ්බො. “དཔག་ཚད་བརྒྱ་ན”ཞེས་པ་ནི་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ས་ཕྱོགས་ནའོ།། དཔག་ཚད་བརྒྱའི་མཐར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པར་བྱའོ།། འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་དེའི་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ།། ගාථාසු මහිච්ඡොති කාමෙසු තිබ්බසාරාගතාය මහාඉච්ඡො. විඝාතවාති පදුට්ඨමනසඞ්කප්පතාය සත්තෙසු ආඝාතවසෙන මහිච්ඡතාය ඉච්ඡිතාලාභෙන ච විඝාතවා. එජානුගොති එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය [Pg.281] දාසො විය හුත්වා තං අනුගච්ඡන්තො. රාගාදිකිලෙසපරිළාහාභිභවෙන අනිබ්බුතො. රූපාදිවිසයානං අභිකඞ්ඛනෙන ගිද්ධො. පස්ස යාවඤ්ච ආරකාති අනෙජස්ස නිබ්බුතස්ස වීතගෙධස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඔකාසවසෙන සමීපෙපි සමානො මහිච්ඡො විඝාතවා එජානුගො අනිබ්බුතො ගිද්ධො බාලපුථුජ්ජනො ධම්මසභාවතො යත්තකං දූරෙ, තස්ස සො දූරභාවො පස්ස, වත්තුම්පි න සුකරන්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “འདོད་ཆེན་ཅན”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དྲག་པོའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ཆེ་བའོ།། “གདུང་བ་ཅན”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་རྟོག་རྣམ་པར་ཉམས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། འདོད་ཆེན་གྱིས་འདོད་པ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་གདུང་བ་དང་བཅས་པའོ།། “གཡོ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ”ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པའི་བྲན་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏེ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། “མ་ཞི་བ”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་མ་ཞི་བའོ།། “ཆགས་པ”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པས་ཆགས་པའོ།། “རྒྱང་རིང་པོ་ཉིད་དུ་ལྟོས”ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བ་མེད་པ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་གནས་ཀྱང་། འདོད་ཆེན་ཅན། གདུང་བ་ཅན། གཡོ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ། མ་ཞི་བ། ཆགས་པ་ཅན་གྱི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་ཇི་ཙམ་ཞིག་རྒྱང་རིང་བ་དེའི་རྒྱང་རིང་བའི་ཚུལ་ལ་ལྟོས། སྨྲ་བར་ཡང་མི་སླ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘නභඤ්ච දූරෙ පථවී ච දූරෙ,පාරං සමුද්දස්ස තථාහු දූරෙ; තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති,සතඤ්ච ධම්මො අසතඤ්ච රාජා’’ති. (අ. නි. 4.47; ජා. 2.21.414); “ནམ་མཁའ་དང་ནི་ས་གཞི་རྒྱང་རིང་ལ།། རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་དེ་བཞིན་རྒྱང་རིང་ཟེར།། དེ་བས་ཆེས་ཤིན་ཏུ་ནི་རྒྱང་རིང་བར།། དམ་པ་དང་ནི་དམ་པ་མིན་པའི་ཆོས་ཉིད་སྨྲ།།” ධම්මමභිඤ්ඤායාති චතුසච්චධම්මං අභිඤ්ඤාය අඤ්ඤාය ඤාතතීරණපරිඤ්ඤාහි යථාරහං පුබ්බභාගෙ ජානිත්වා. ධම්මමඤ්ඤායාති තමෙව ධම්මං අපරභාගෙ මග්ගඤාණෙන පරිඤ්ඤාදිවසෙන යථාමරියාදං ජානිත්වා. පණ්ඩිතොති පටිවෙධබාහුසච්චෙන පණ්ඩිතො. රහදොව නිවාතෙ චාති නිවාතට්ඨානෙ රහදො විය අනෙජො කිලෙසචලනරහිතො උපසම්මති, යථා සො රහදො නිවාතට්ඨානෙ වාතෙන අනබ්භාහතො සන්නිසින්නොව හොති, එවං අයම්පි සබ්බථාපි පටිප්පස්සද්ධකිලෙසො කිලෙසචලනරහිතො අරහත්තඵලසමාධිනා වූපසම්මති, සබ්බකාලං උපසන්තසභාවොව හොති. අනෙජොති සො එවං අනෙජාදිසභාවො අරහා අනෙජාදිසභාවස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඔකාසතො දූරෙපි සමානො ධම්මසභාවතො අදූරෙ සන්තිකෙ එවාති. “ཆོས་མངོན་པར་ཤེས་ནས”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ཏེ། ཤེས་པ་དང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཤེས་པའོ།། “ཆོས་རྟོགས་ནས”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་ཉིད་ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ལ་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའོ།། “མཁས་པ”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཐོས་པ་མང་བས་མཁས་པའོ།། “རླུང་མེད་པའི་མཚོ་བཞིན”ཞེས་པ་ནི་རླུང་མེད་པའི་གནས་ཀྱི་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་གཡོ་བ་མེད་པ། ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བས་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། ཇི་ལྟར་མཚོ་དེ་ཉིད་རླུང་མེད་པའི་གནས་སུ་རླུང་གིས་མ་བསྐྱོད་པར་གནས་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདི་ཡང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་། དུས་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། “གཡོ་བ་མེད་པ”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་གཡོ་བ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ནི། གཡོ་བ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྒྱང་རིང་ཡང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་རྒྱང་མི་རིང་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་དོ།། තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. අග්ගිසුත්තවණ්ණනා ༤. མེའི་མདོའི་བཤད་པ། 93. චතුත්ථෙ අනුදහනට්ඨෙන අග්ගි, රාගො එව අග්ගි රාගග්ගි. රාගො හි උප්පජ්ජමානො සත්තෙ අනුදහති ඣාපෙති, තස්මා ‘‘අග්ගී’’ති වුච්චති. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. තත්ථ යථා අග්ගි යදෙව ඉන්ධනං නිස්සාය උප්පජ්ජති, තං නිදහති, මහාපරිළාහො ච හොති, එවමිමෙපි [Pg.282] රාගාදයො යස්මිං සන්තානෙ සයං උප්පන්නා, තං නිදහන්ති, මහාපරිළාහා ච හොන්ති දුන්නිබ්බාපයා. තෙසු රාගපරිළාහෙන සන්තත්තහදයානං ඉච්ඡිතාලාභදුක්ඛෙන මරණප්පත්තානං සත්තානං පමාණං නත්ථි. අයං තාව රාගස්ස අනුදහනතා. දොසස්ස පන අනුදහනතාය විසෙසතො මනොපදොසිකා දෙවා, මොහස්ස අනුදහනතාය ඛිඩ්ඩාපදොසිකා දෙවා ච නිදස්සනං. මොහවසෙන හි තෙසං සතිසම්මොසො හොති, තස්මා ඛිඩ්ඩාවසෙන ආහාරවෙලං අතිවත්තෙන්තා කාලං කරොන්ති. අයං තාව රාගාදීනං දිට්ඨධම්මිකො අනුදහනභාවො. සම්පරායිකො පන නිරයාදීසු නිබ්බත්තාපනවසෙන ඝොරතරො දුරධිවාසො ච. අයඤ්ච අත්ථො ආදිත්තපරියායෙන විභාවෙතබ්බො. ༩༣. མདོ་བཞི་པ་ལས། རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་དོན་གྱིས་མེ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ཉིད་མེ་ཡིན་པས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེའོ།། འདོད་ཆགས་ནི་སྐྱེ་བའི་ཚེ་སེམས་ཅན་རྣམས་རྗེས་སུ་སྲེག་ཅིང་འཚིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “མེ”ཞེས་བྱའོ།། གཞན་གཉིས་པོ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་མེ་ནི་བུད་ཤིང་གང་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་སྲེག་ཅིང་གདུང་བ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཀྱང་རྒྱུད་གང་ལ་རང་ཉིད་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་སྲེག་ཅིང་། གཞིལ་དཀའ་བའི་གདུང་བ་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ།། དེ་དག་ལས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་གདུང་བས་སེམས་གདུངས་ཤིང་འདོད་པ་མ་ཐོབ་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་འཆི་བར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཚད་མེད་དོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སྲེག་པ་ཉིད་དོ།། ཞེ་སྡང་གི་རྗེས་སུ་སྲེག་པ་ཉིད་ལ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཡིད་འཁྲུགས་པའི་ལྷ་རྣམས་དང་། གཏི་མུག་གི་རྗེས་སུ་སྲེག་པ་ཉིད་ལ་ནི་རྩེད་མོས་འཁྲུགས་པའི་ལྷ་རྣམས་དཔེར་བརྗོད་དོ།། གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་དེ་དག་གི་དྲན་པ་ཉམས་པར་འགྱུར་ལ། དེའི་ཕྱིར་རྩེད་མོའི་དབང་གིས་ཟས་ཀྱི་དུས་ལས་འདས་ཏེ་འཆི་བའི་དུས་བྱེད་དོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཚེ་འདིའི་རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། ཕྱི་མའི་ཚེ་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཆེས་མི་བཟད་ཅིང་བཟོད་དཀའ་བའོ།། དོན་འདི་ནི་མེ་འབར་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། ගාථාසු කාමෙසු මුච්ඡිතෙති වත්ථුකාමෙසු පාතබ්‍යතාවසෙන මුච්ඡං බාල්‍යං පමාදං මිච්ඡාචාරං ආපන්නෙ. බ්‍යාපන්නෙති බ්‍යාපන්නචිත්තෙ දහතීති සම්බන්ධො. නරෙ පාණාතිපාතිනොති ඉදං දොසග්ගිස්ස. අරියධම්මෙ අකොවිදෙති යෙ ඛන්ධායතනාදීසු සබ්බෙන සබ්බං උග්ගහපරිපුච්ඡාය මනසිකාරරහිතා අරියධම්මස්ස අකුසලා, තෙ සම්මොහෙන අභිභූතා විසෙසෙන සම්මූළ්හා නාමාති වුත්තා. එතෙ අග්ගී අජානන්තාති ‘‘එතෙ රාගග්ගිආදයො ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච අනුදහන්තී’’ති අජානන්තා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පහානාභිසමයවසෙන ච අප්පටිවිජ්ඣන්තා. සක්කායාභිරතාති සක්කායෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ තණ්හාදිට්ඨිමානනන්දනාභිරතා. වඩ්ඪයන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪයන්ති ආචිනන්ති. නිරයන්ති අට්ඨවිධං මහානිරයං, සොළසවිධං උස්සදනිරයන්ති සබ්බම්පි නිරයං. තිරච්ඡානඤ්ච යොනියොති තිරච්ඡානයොනියො ච. අසුරන්ති අසුරකායං පෙත්තිවිසයඤ්ච වඩ්ඪයන්තීති සම්බන්ධො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “འདོད་པ་ལ་རྨོངས་པ”ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་རྨོངས་པ་དང་། བྱིས་པའི་རང་བཞིན་དང་། བག་མེད་པ་དང་། ལོག་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པའོ།། “གནོད་སེམས་ཅན”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་སྲེག་པར་བྱེད་པ་དང་སྦྱར་རོ།། “སྲོག་གཅོད་པའི་མི་རྣམས”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཞེ་སྡང་གི་མེའི་དབང་དུ་བྱས་པའོ།། “འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་འཛིན་པ་དང་དྲི་བ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བས་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་གཏི་མུག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ཁྱད་པར་དུ་རྨོངས་པ་ཞེས་བྱའོ།། “མེ་འདི་དག་མི་ཤེས་པ”ཞེས་པ་ནི་ "འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་རྗེས་སུ་སྲེག་པར་བྱེད་དོ"ཞེས་མི་ཤེས་ཤིང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་སྤངས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁོང་དུ་མ་ཆུད་པའོ།། “འཇིག་ཚོགས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཏེ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ང་རྒྱལ་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་རྩེ་བའོ།། “འཕེལ་བར་བྱེད”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་བར་བྱེད་ཅིང་གསོག་པའོ།། “སེམས་ཅན་དམྱལ་བ”ཞེས་པ་ནི་ཚ་བའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་བརྒྱད་དང་། ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བ་བཅུ་དྲུག་སྟེ་དམྱལ་བའི་གནས་ཐམས་ཅད་དོ།། “དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས”ཞེས་པ་ནི་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་རྣམས་སོ།། “ལྷ་མ་ཡིན”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས་དང་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་དང་སྦྱར་རོ།། එත්තාවතා රාගග්ගිආදීනං ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච අනුදහනභාවදස්සනමුඛෙන වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි නෙසං නිබ්බාපනෙන විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච රත්තින්දිවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යුත්තාති භාවනානුයොගවසෙන යුත්තා. කත්ථ? සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ. තෙන අඤ්ඤසාසනෙ රාගග්ගිආදීනං නිබ්බාපනාභාවං දස්සෙති. තථා හි අනඤ්ඤසාධාරණං තෙසං නිබ්බාපනවිධිං අසුභකම්මට්ඨානං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙන්තො – འདི་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གིས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་འཁོར་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་དག་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཉིན་དང་མཚན་མོར”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “བརྩོན་པ”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པའི་རྣལ་འབྱོར་གྱི་དབང་གིས་བརྩོན་པའོ།། གང་ལ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལའོ།། དེས་ནི་བསྟན་པ་གཞན་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་ཞི་བར་བྱེད་པ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དེ་དག་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཐབས་མི་སྡུག་པའི་ལས་ཀྱི་གཞི་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཏེ། ‘‘තෙ නිබ්බාපෙන්ති රාගග්ගිං, නිච්චං අසුභසඤ්ඤිනො; දොසග්ගිං පන මෙත්තාය, නිබ්බාපෙන්ති නරුත්තමා; මොහග්ගිං පන පඤ්ඤාය, යායං නිබ්බෙධගාමිනී’’ති. – “རྟག་ཏུ་མི་སྡུག་འདུ་ཤེས་ཅན།། དེ་དག་འདོད་ཆགས་མེ་ཉིད་གཞིལ།། མི་ཡི་དམ་པ་བྱམས་པ་ཡིས།། ཞེ་སྡང་མེ་ནི་ཞི་བར་བྱེད།། ངེས་པར་འབྱེད་པར་འགྱུར་བ་ཡི།། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་གཏི་མུག་མེ།།” ආහ[Pg.283]. තත්ථ අසුභසඤ්ඤිනොති ද්වත්තිංසාකාරවසෙන චෙව උද්ධුමාතකාදිවසෙන ච අසුභභාවනානුයොගෙන අසුභසඤ්ඤිනො. මෙත්තායාති ‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’ති (අ. නි. 3.64, 66) වුත්තාය මෙත්තාභාවනාය. එත්ථ ච අසුභජ්ඣානඤ්ච පාදකං කත්වා නිබ්බත්තිතඅනාගාමිමග්ගෙන රාගග්ගිදොසග්ගීනං නිබ්බාපනං වෙදිතබ්බං. පඤ්ඤායාති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය. තෙනෙවාහ ‘‘යායං නිබ්බෙධගාමිනී’’ති. සා හි කිලෙසක්ඛන්ධං විනිවිජ්ඣන්තී ගච්ඡති පවත්තතීති නිබ්බෙධගාමිනීති වුච්චති. අසෙසං පරිනිබ්බන්තීති අරහත්තමග්ගෙන අසෙසං රාගග්ගිආදිං නිබ්බාපෙත්වා සඋපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා ඨිතා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා නිපකා පුබ්බෙව සම්මප්පධානෙන සබ්බසො කොසජ්ජස්ස සුප්පහීනත්තා ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන අකිලාසුභාවෙන ච රත්තින්දිවමතන්දිතා චරිමකචිත්තනිරොධෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා අසෙසං පරිනිබ්බන්ති. තතො ච අසෙසං නිස්සෙසං වට්ටදුක්ඛං අච්චගුං අතික්කමංසු. གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་” (asubhasaññino) ཞེས་པ་ནི་མི་གཙང་བའི་རྣམ་པ་སོ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། སྦོས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པའི་བསྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པས་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ། ། “བྱམས་པས་” (mettāyā) ཞེས་པ་ནི། “ཁོ་ནས་བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པའི་བྱམས་པའི་བསྒོམ་པས་སོ། །འདིར་ཡང་མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་གཞིར་བྱས་ནས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་དང་ཞེ་སྡང་གྱི་མེ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་” (paññāyā) ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གང་འདི་ངེས་པར་འབྱེད་པར་འགྲོ་བའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམ་པར་འབིགས་ཤིང་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “ངེས་པར་འབྱེད་པར་འགྲོ་བ་” (nibbedhagāminī) ཞེས་བྱའོ། ། “ལྷག་མ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ། །” (asesaṃ parinibbanti) ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་ཞི་བར་བྱས་ཏེ། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ལ་གནས་ཤིང་ཤེས་རབ་ཡངས་པར་གྱུར་པའི་མཁས་པ་རྣམས། སྔོན་ཉིད་ནས་ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་ཆེན་པོས་ལེ་ལོ་མཐའ་དག་ཤིན་ཏུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་ངལ་བ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉིན་མཚན་དུ་བརྩོན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། ཐ་མའི་སེམས་འགགས་པས་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ལྷག་མ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ། །དེ་ལས་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལྷག་མ་མེད་པར་མ་ལུས་པར་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་ཞིང་འདས་སོ། ། එවං යෙ රාගග්ගිආදිකෙ නිබ්බාපෙන්ති, තෙසං අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතිං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවිද්ධගුණෙහි ථොමෙන්තො ඔසානගාථමාහ. තත්ථ අරියද්දසාති අරියෙහි බුද්ධාදීහි පස්සිතබ්බං කිලෙසෙහි වා ආරකත්තා අරියං නිබ්බානං, අරියං චතුසච්චමෙව වා දිට්ඨවන්තොති අරියද්දසා. වෙදස්ස මග්ගඤාණස්ස, තෙන වා වෙදෙන සංසාරස්ස පරියොසානං ගතාති වෙදගුනො. සම්මදඤ්ඤායාති සම්මදෙව සබ්බං ආජානිතබ්බං කුසලාදිං ඛන්ධාදිඤ්ච ජානිත්වා. සෙසං වුත්තනයමෙව. དེ་ལྟར་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པ་ཞི་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རྟོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་བསྟོད་པའི་སྒོ་ནས་མཐར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་ོ། །དེ་ལ་ “འཕགས་པ་གཟིགས་པ་” (ariyaddasā) ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་གཟིགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དམ། ཉོན་མོངས་པ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའམ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ཉིད་མཐོང་བས་ན་འཕགས་པ་གཟིགས་པའོ། ། “རིག་པ་” (veda) ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། རིག་པ་དེས་འཁོར་བའི་མཐར་ཕྱིན་པས་ན་ “རིག་པའི་མཐར་ཕྱིན་པ་” (vedaguno) འོ། ། “ཡང་དག་པར་ཤེས་ནས་” (sammadaññāyā) ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་ནས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. උපපරික්ඛසුත්තවණ්ණනා ༥. ཉེ་བར་རྟོག་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 94. පඤ්චමෙ තථා තථාති තෙන තෙන පකාරෙන. උපපරික්ඛෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය පරිතුලෙය්‍ය සම්මසෙය්‍ය වා. යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතොති යථා යථා අස්ස භික්ඛුනො උපපරික්ඛන්තස්ස. බහිද්ධා චස්ස විඤ්ඤාණං අවික්ඛිත්තං අවිසටන්ති බහිද්ධා රූපාදිආරම්මණෙ උප්පජ්ජනකවික්ඛෙපාභාවතො අවික්ඛිත්තං සමාහිතං, තතො එව අවිසටං සියා[Pg.284]. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, යෙන යෙන පකාරෙන ඉමස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස භික්ඛුනො උපපරික්ඛතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස පුබ්බෙ සමාහිතාකාරසල්ලක්ඛණවසෙන සමථනිමිත්තං ගහෙත්වා සක්කච්චං නිරන්තරං සම්මසනඤාණං පවත්තෙන්තස්ස අත්තනො විපස්සනාචිත්තං කම්මට්ඨානතො බහිද්ධා රූපාදිආරම්මණෙ උප්පජ්ජනකං න සියා, අච්චාරද්ධවීරියතාය උද්ධච්චපක්ඛියං න සියා, තෙන තෙන පකාරෙන භික්ඛු උපපරික්ඛෙය්‍ය පරිතුලෙය්‍යාති. අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතන්ති යස්මා වීරියෙ මන්දං වහන්තෙ සමාධිස්ස බලවභාවතො කොසජ්ජාභිභවෙන අජ්ඣත්තං ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ කම්මට්ඨානාරම්මණෙ සඞ්කොචවසෙන ඨිතත්තා සණ්ඨිතං නාම හොති, වීරියසමතාය පන යොජිතාය අසණ්ඨිතං හොති වීථිං පටිපන්නං. තස්මා යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතො විඤ්ඤාණං අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං අස්ස, වීථිපටිපන්නං සියා, තථා තථා උපපරික්ඛෙය්‍ය. අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍යාති යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතො ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවසෙන රූපාදීසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං අග්ගහෙත්වා තතො එව තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහවසෙන න පරිතස්සෙය්‍ය, තථා තථා උපපරික්ඛෙය්‍යාති සම්බන්ධො. කථං පන උපපරික්ඛතො තිවිධම්පෙතං සියාති? උද්ධච්චපක්ඛියෙ කොසජ්ජපක්ඛියෙ ච ධම්මෙ වජ්ජෙන්තො වීරියසමතං යොජෙත්වා පුබ්බෙව විපස්සනුපක්කිලෙසෙහි චිත්තං විසොධෙත්වා යථා සම්මදෙව විපස්සනාඤාණං විපස්සනාවීථිං පටිපජ්ජති, තථා සම්මසතො. ༩༤. ལྔ་པ་ལས། “དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་” (tathā tathā) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་སོ། ། “ཉེ་བར་རྟོག་པར་བྱའོ་” (upaparikkheyyā) ཞེས་པ་ནི་དཔྱོད་པའམ་གཞལ་བའམ་ཡང་དག་པར་རྟོག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ། “ཇི་ལྟར་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ཇི་ལྟར་ཇི་ལྟར་རོ། ། “ཕྱི་རོལ་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་མེད་ཅིང་འཕྲོ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་སྐྱེ་བའི་གཡེང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་མེད་ཅིང་མཉམ་པར་བཞག་པ་སཏེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འཕྲོ་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དགེ་སློང་དག །ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་དགེ་སློང་འདིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པར་རྟོག་ཅིང་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་ཚེ། སྔོན་མཉམ་པར་བཞག་པའི་རྣམ་པ་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་བཟུང་ནས། གུས་པ་དང་བཅས་ཤིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཡང་དག་པར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ན། རང་གི་ལྷག་མཐོང་གི་སེམས་ལས་བྱེད་པའི་གནས་ (kammaṭṭhāna) ལས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དྲག་པོ་བརྩམས་པས་རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་མི་འགྱུར་བ་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་དགེ་སློང་གིས་ཉེ་བར་རྟོག་ཅིང་གཞལ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ། “ནང་དུ་མི་གནས་པ་” (ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ) ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཞན་པར་འཇུག་པའི་ཚེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ལེ་ལོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས། ནང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ལས་བྱེད་པའི་གནས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཞུམ་པའི་དབང་གིས་གནས་པས་ན་ “གནས་པ་” ཞེས་བྱ་ལ། བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་སྦྱར་བའི་ཚེ་ནི་མི་གནས་པ་སྟེ་ལམ་དུ་ཞུགས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནང་དུ་མི་གནས་པར་ལམ་དུ་ཞུགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པར་བྱའོ། ། “མི་འཛིན་པར་ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བར་བྱའོ་” (anupādāya na paritasseyyā) ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ན། “འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་བདག་གོ །” ཞེས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་གང་ལའང་མི་འཛིན་པར། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་མི་གདུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པར་བྱའོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ན་འདི་གསུམ་པོ་འགྱུར་ཞེ་ན། རྒོད་པའི་ཕྱོགས་དང་ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་སྦྱར་ནས་སྔོན་ཉིད་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དུ་འཇུག་པ་དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་རྟོག་པའི་ཚེའོ། ། ඉති භගවා චතුසච්චකම්මට්ඨානිකස්ස භික්ඛුනො අනුක්කමෙන පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධියා ආරද්ධාය අච්චාරද්ධවීරියඅතිසිථිලවීරියවිපස්සනුපක්කිලෙසෙහි චිත්තස්ස විසොධනූපායං දස්සෙත්වා ඉදානි තථා විසොධිතෙ විපස්සනාඤාණෙ න චිරස්සෙව විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙත්වා සකලවට්ටදුක්ඛසමතික්කමාය සංවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘බහිද්ධා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණෙ’’තිආදිමාහ, තං වුත්තනයමෙව. යං පන වුත්තං – ‘‘ආයතිං ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවො න හොතී’’ති, තස්සත්ථො – එවං විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අග්ගමග්ගෙන අනවසෙසතො කිලෙසෙසු ඛීණෙසු ආයතිං අනාගතෙ ජාතිජරාමරණසකලවට්ටදුක්ඛසමුදයසඞ්ඛාතො සම්භවො උප්පාදො ච න හොති, ජාතිසඞ්ඛාතො වා දුක්ඛසමුදයො ජරාමරණසඞ්ඛාතො දුක්ඛසම්භවො ච න හොති. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་གི་ལམ་ཤེས་མཐོང་རྣམ་དག་རིམ་གྱིས་བརྩམས་པ་ལ། བརྩོན་འགྲུས་ཆེས་དྲགས་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཆེས་ལྷོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བའི་ཐབས་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་སྦྱངས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་པ་ལ། རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ལྷག་མཐོང་ལམ་དང་སྦྱར་ཏེ། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་པར། "དགེ་སློང་དག ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །"མ་འོངས་པ་ན་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་ཤི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་མི་འབྱུང་ངོ"ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་དོན་ནི། འདི་ལྟར་ལྷག་མཐོང་ལམ་དང་སྦྱར་ནས། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ལམ་མཆོག་གིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལྷག་མ་མེད་པར་ཟད་པ་ན། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་ཤི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ཀུན་འབྱུང་བར་བརྗོད་པའི་འབྱུང་བ་དང་སྐྱེ་བ་མི་འབྱུང་ལ། ཡང་ན་སྐྱེ་བར་བརྗོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། རྒ་ཤིར་བརྗོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བ་མི་འབྱུང་བའོ། ། ගාථායං [Pg.285] සත්තසඞ්ගප්පහීනස්සාති තණ්හාසඞ්ගො, දිට්ඨිසඞ්ගො, මානසඞ්ගො, කොධසඞ්ගො, අවිජ්ජාසඞ්ගො, කිලෙසසඞ්ගො, දුච්චරිතසඞ්ගොති ඉමෙසං සත්තන්නං සඞ්ගානං පහීනත්තා සත්තසඞ්ගප්පහීනස්ස. කෙචි පන ‘‘සත්තානුසයා එව සත්ත සඞ්ගා’’ති වදන්ති. නෙත්තිච්ඡින්නස්සාති ඡින්නභවනෙත්තිකස්ස. වික්ඛීණො ජාතිසංසාරොති පුනප්පුනං ජායනවසෙන පවත්තියා ජාතිහෙතුකත්තා ච ජාතිභූතො සංසාරොති ජාතිසංසාරො, සො භවනෙත්තියා ඡින්නත්තා වික්ඛීණො පරික්ඛීණො, තතො එව නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ། "ཆགས་པ་བདུན་སྤངས་པའི"ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་ཆགས་པ་དང་། ལྟ་བའི་ཆགས་པ་དང་། ང་རྒྱལ་གྱི་ཆགས་པ་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་ཆགས་པ་དང་། མ་རིག་པའི་ཆགས་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཆགས་པ་དང་། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཆགས་པ་སྟེ། ཆགས་པ་བདུན་པོ་འདི་རྣམས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་"ཆགས་པ་བདུན་སྤངས་པའི"འོ། །ཁ་ཅིག་ནི་"བག་ལ་ཉལ་བདུན་པོ་ཉིད་ཆགས་པ་བདུན་ནོ"ཞེས་ཟེར། "སྲེད་ཐག་ཆད་པའི"ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པའི་སྲེད་ཐག་ཆད་པའོ། །"སྐྱེ་བའི་འཁོར་བ་ཟད་པ"ཞེས་པ་ནི། ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བར་གྱུར་པའི་འཁོར་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་འཁོར་བ་སྟེ། དེ་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་ཐག་ཆད་པའི་ཕྱིར་ཟད་ཅིང་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ལ་ཁོའི་ཡང་སྲིད་མེད་པའོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 6. කාමූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා ༦. འདོད་པར་སྐྱེ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 95. ඡට්ඨෙ කාමූපපත්තියොති කාමපටිලාභා කාමපටිසෙවනා වා. පච්චුපට්ඨිතකාමාති නිබද්ධකාමා නිබද්ධාරම්මණා යථා තං මනුස්සා. මනුස්සා හි නිබද්ධවත්ථුස්මිං වසං වත්තෙන්ති. යත්ථ පටිබද්ධචිත්තා හොන්ති, සතම්පි සහස්සම්පි දත්වා තමෙව මාතුගාමං ආනෙත්වා නිබද්ධභොගං භුඤ්ජන්ති. එකච්චෙ ච දෙවා. චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය හි චතුදෙවලොකවාසිනො නිබද්ධවත්ථුස්මිංයෙව වසං වත්තෙන්ති. පඤ්චසිඛවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. තථා එකච්චෙ ආපායිකෙ නෙරයිකෙ ඨපෙත්වා සෙසඅපායසත්තාපි නිබද්ධවත්ථුස්මිංයෙව වසං වත්තෙන්ති. මච්ඡා හි අත්තනො මච්ඡියා, කච්ඡපො කච්ඡපියාති එවං සබ්බෙපි තිරච්ඡානා පෙතා විනිපාතිකා ච. තස්මා නෙරයිකෙ ඨපෙත්වා සෙසඅපායසත්තෙ උපාදාය යාව තුසිතකායා ඉමෙ සත්තා පච්චුපට්ඨිතකාමා නාම, නිම්මානරතිනොති සයං නිම්මිතෙ නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. තෙ හි නීලපීතාදිවසෙන යාදිසං යාදිසං රූපං ඉච්ඡන්ති, තාදිසං තාදිසං නිම්මිනිත්වා රමන්ති ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස පුරතො මනාපකායිකා දෙවතා විය. පරනිම්මිතවසවත්තිනොති පරෙහි නිම්මිතෙ කාමෙ වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො. තෙසඤ්හි මනං ඤත්වා පරෙ යථාරුචිතං කාමභොගං නිම්මිනන්ති, තෙ තත්ථ වසං වත්තෙන්ති. කථං තෙ පරස්ස මනං ජානන්තීති? පකතිසෙවනාවසෙන. යථා හි කුසලො සූදො රඤ්ඤො භුඤ්ජන්තස්ස යං යං රුච්චති, තං තං ජානාති, එවං පකතියා අභිරුචිතාරම්මණං ඤත්වා තාදිසෙයෙව නිම්මිනන්ති, තෙ තත්ථ වසං [Pg.286] වත්තෙන්ති, මෙථුනසෙවනාදිවසෙන කාමෙ පරිභුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘හසිතමත්තෙන ඔලොකිතමත්තෙන ආලිඞ්ගිතමත්තෙන හත්ථග්ගහණමත්තෙන ච තෙසං කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථායං ‘‘එතං පන නත්ථී’’ති පටික්ඛිත්තං. න හි කායෙන අඵුසන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බං කාමකිච්චං සාධෙති. ඡන්නම්පි කාමාවචරදෙවානං කාමා පාකතිකා එව. වුත්තඤ්හෙතං – ༩༥. དྲུག་པ་ལ། "འདོད་པར་སྐྱེ་བ"ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ཐོབ་པ་འམ་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པའོ། །"འདོད་པ་ཉེ་བར་གནས་པ"ཞེས་པ་ནི། ངེས་པའི་འདོད་པ་དང་ངེས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཏེ། དཔེར་ན་མི་རྣམས་བཞིན་ནོ། །མི་རྣམས་ནི་ངེས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དབང་བྱེད་དོ། །གང་ལ་སེམས་ཆགས་པར་གྱུར་པ་དེར། བརྒྱ་འམ་སྟོང་བྱིན་ནས་ཀྱང་བུད་མེད་དེ་ཉིད་བླངས་ཏེ་ངེས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ལ་སྤྱོད་དོ། །ལྷ་ཁ་ཅིག་ཀྱང་ངོ་། །རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ནས་བཟུང་སྟེ་ལྷ་གནས་བཞི་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་ངེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལ་དབང་བྱེད་དོ། །འདི་ལ་གཙུག་ཕུད་ལྔ་པའི་གཏམ་ནི་དཔེར་བརྗོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ངན་སོང་བ་ཁ་ཅིག་སྟེ། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་བཞག་ནས་ངན་སོང་གི་སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ངེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལ་དབང་བྱེད་དོ། །ཉ་ནི་རང་གི་ཉ་མོ་ལའོ། །རུས་སྦལ་ནི་རུས་སྦལ་མོ་ལའོ་ཞེས་པ་ལྟར། དུད་འགྲོ་དང་ཡི་དྭགས་དང་ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་བཞག་ནས་ངན་སོང་གི་སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ནས་བཟུང་སྟེ་དགའ་ལྡན་གྱི་ལྷའི་བར་གྱི་སེམས་ཅན་འདི་རྣམས་ནི་"འདོད་པ་ཉེ་བར་གནས་པ"ཞེས་བྱའོ། །"འཕྲུལ་དགའ"ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་སྤྲུལ་པའི་སྤྲུལ་པ་ལ་དགའ་བ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་འཕྲུལ་དགའ་འོ། །དེ་དག་ནི་སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་གང་དང་གང་འདོད་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་སྤྲུལ་ནས་རྩེ་བར་བྱེད་དེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་མ་རུ་དྷའི་མདུན་དུ་ཡིད་འོང་གི་ལུས་ཅན་གྱི་ལྷ་མོ་རྣམས་བཞིན་ནོ། །"གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད"ཅེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་འདོད་པ་ལ་དབང་བྱེད་པས་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་དོ། །དེ་དག་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་གཞན་དག་གིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་སྤྲུལ་ལ། དེ་དག་དེ་ལ་དབང་བྱེད་དོ། །དེ་དག་གིས་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ཇི་ལྟར་ཤེས་ཤེ་ན། རང་བཞིན་གྱིས་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་སོ། །དཔེར་ན་ཕྱག་ཚང་མཁས་པས་རྒྱལ་པོ་ཟས་ཟ་བ་ན་གང་དང་གང་ལ་དགའ་བ་དེ་དང་དེ་ཤེས་པ་བཞིན་དུ། རང་བཞིན་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་བའི་དམིགས་པ་ཤེས་ནས་དེ་འདྲ་བ་ཉིད་སྤྲུལ་ལ། དེ་དག་དེ་ལ་དབང་བྱེད་ཅིང་། འཁྲིག་པ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ། །ཁ་ཅིག་ནི་"བགད་པ་ཙམ་དང་། བལྟས་པ་ཙམ་དང་། འཁྱུད་པ་ཙམ་དང་། ལག་པ་ནས་བཟུང་བ་ཙམ་གྱིས་དེ་དག་གི་འདོད་པའི་བྱ་བ་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ"ཞེས་ཟེར་མོད། དེ་ནི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། "འདི་ནི་མེད་དོ"ཞེས་བཀག་གོ། །ལུས་ཀྱིས་མ་རེག་པར་རེག་བྱའི་འདོད་པའི་བྱ་བ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་དྲུག་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་རང་བཞིན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඡ එතෙ කාමාවචරා, සබ්බකාමසමිද්ධිනො; සබ්බෙසං එකසඞ්ඛාතං, ආයු භවති කිත්තක’’න්ති. (විභ. 1023); "འདོད་ཁམས་སྤྱོད་པ་འདི་དྲུག་པོ། །འདོད་པ་ཐམས་ཅད་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བགྲངས་པ་ཡི། །ཚེ་ཡི་ཚད་ནི་ཇི་ཙམ་ཡིན། །"ཞེས་སོ། ། ගාථාසු යෙ චඤ්ඤෙති යෙ යථාවුත්තදෙවෙහි අඤ්ඤෙ ච කාමභොගිනො මනුස්සා චෙව එකච්චෙ අපායූපගා ච සබ්බෙ තෙ. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉමං යථාපටිලද්ධත්තභාවඤ්චෙව, උපපත්තිභවන්තරසඞ්ඛාතං ඉතො අඤ්ඤථාභාවඤ්චාති ද්විප්පභෙදං සංසාරං නාතිවත්තරෙ න අතික්කමන්ති. සබ්බෙ පරිච්චජෙ කාමෙති දිබ්බාදිභෙදෙ සබ්බෙපි කාමෙ වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පරිච්චජෙය්‍ය. කිලෙසකාමෙ අනාගාමිමග්ගෙන පජහන්තොයෙව හි වත්ථුකාමෙ පරිච්චජති නාම. පියරූපසාතගධිතන්ති පියරූපෙසු රූපාදීසු සුඛවෙදනස්සාදෙන ගධිතං ගිද්ධං. ඡෙත්වා සොතං දුරච්චයන්ති අඤ්ඤෙහි දුරච්චයං දුරතික්කමං තණ්හාසොතං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිත්වා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ། "གཞན་དག་གང་དག"ཅེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྷ་དེ་དག་ལས་གཞན་པའི་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པའི་མི་རྣམས་དང་། ངན་སོང་དུ་སོང་བ་ཁ་ཅིག་སྟེ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་དོ། །"འདི་ཉིད་དང་གཞན་ཉིད"ཅེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ལུས་འདི་ཉིད་དང་། སྐྱེ་བ་ལེན་པའི་སྲིད་པ་གཞན་དུ་བགྲང་བའི་འདི་ལས་གཞན་ཉིད་དེ། རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདིའི་འཁོར་བ་ལས་"མི་འདའོ"སྟེ་མི་འགོང་བའོ། །"འདོད་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤོངས"ཞེས་པ་ནི། ལྷ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་དེ། དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤོང་བར་བྱའོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་སྤོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ཡོངས་སུ་སྤངས་པ་ཞེས་བྱའོ། །"སྡུག་པའི་གཟུགས་ཀྱི་བདེ་བར་ཆགས་པ"ཞེས་པ་ནི། སྡུག་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་རོ་མྱང་བས་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའོ། །"བགྲོད་དཀའི་ཆུ་རྒྱུན་བཅད་ནས"ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་བགྲོད་པར་དཀའ་བ་སྟེའདའ་བར་དཀའ་བའི་སྲེད་པའི་ཆུ་རྒྱུན་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བཅད་ནས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 7. කාමයොගසුත්තවණ්ණනා ༧. འདོད་པའི་སྦྱོར་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 96. සත්තමෙ කාමයොගයුත්තොති පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො, තෙන යුත්තො කාමයොගයුත්තො, අසමුච්ඡින්නකාමරාගස්සෙතං අධිවචනං. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවයොගො, තථා ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො, තෙන යුත්තො භවයොගයුත්තො, අප්පහීනභවරාගොති අත්ථො. ආගාමීති බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතොපි පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගමනසීලො. තෙනෙවාහ ‘‘ආගන්තා ඉත්ථත්ත’’න්ති. මනුස්සත්තභාවසඞ්ඛාතං ඉත්ථභාවං ආගමනධම්මො[Pg.287], මනුස්සෙසු උපපජ්ජනසීලොති අත්ථො. කාමඤ්චෙත්ථ කාමයොගො ඉත්ථත්තං ආගමනස්ස කාරණං. යො පන කාමයොගයුත්තො, සො එකන්තෙන භවයොගයුත්තොපි හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘කාමයොගයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගයුත්තො’’ති උභයම්පි එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං. ༩༦. མདོ་བདུན་པ་ལས། “འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ལ། དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། འདི་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་མ་སྤངས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དག་ལ་འདུན་པའི་ཆགས་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་མ་སྤངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཕྱིར་འོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གནས་ཀྱང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མིའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་འོང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“འདི་ཉིད་དུ་འོང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མིའི་དངོས་པོར་གཏོགས་པའི་འདི་ཉིད་ཀྱི་གནས་སུ་འོང་བའི་ཆོས་ཅན་ཏེ། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཉིད་དུ་འོང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ཡང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་དང་། སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་སོ།། කාමයොගවිසංයුත්තොති එත්ථ අසුභජ්ඣානම්පි කාමයොගවිසංයොගො, තං පාදකං කත්වා අධිගතො අනාගාමිමග්ගො එකන්තෙනෙව කාමයොගවිසංයොගො නාම, තස්මා තතියමග්ගඵලෙ ඨිතො අරියපුග්ගලො ‘‘කාමයොගවිසංයුත්තො’’ති වුත්තො. යස්මා පන රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො අනාගාමිමග්ගෙන න පහීයති, තස්මා සො අප්පහීනභවයොගත්තා ‘‘භවයොගයුත්තො’’ති වුත්තො. අනාගාමීති කාමලොකං පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන අනාගමනතො අනාගාමී. කාමයොගවිසංයොගවසෙනෙව හි සද්ධිං අනවසෙසඔරම්භාගියසංයොජනසමුග්ඝාතෙන අජ්ඣත්තසංයොජනාභාවසිද්ධිතො ඉත්ථත්තං අනාගන්ත්වා හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො. යස්ස පන අනවසෙසං භවයොගො පහීනො, තස්ස අවිජ්ජායොගාදිඅවසිට්ඨකිලෙසාපි තදෙකට්ඨභාවතො පහීනා එව හොන්තීති, සො පරික්ඛීණභවසංයොජනො ‘‘අරහං ඛීණාසවො’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘කාමයොගවිසංයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගවිසංයුත්තො අරහං හොති ඛීණාසවො’’ති. එත්ථ ච කාමයොගවිසංයොගො අනාගාමී චතුත්ථජ්ඣානස්ස සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සප්පහානං විය, තතියමග්ගස්ස දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසසංයොජනපරික්ඛයො විය ච චතුත්ථමග්ගස්ස වණ්ණභණනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. පඨමපදෙන සොතාපන්නසකදාගාමීහි සද්ධිං සබ්බො පුථුජ්ජනො ගහිතො, දුතියපදෙන පන සබ්බො අනාගාමී, තතියපදෙන අරහාති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. “འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་ཡང་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་ཡིན་ལ། དེ་གཞིར་བྱས་ནས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ལམ་གསུམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་ནི་“འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དག་ལ་འདུན་པའི་ཆགས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་མི་སྤོང་བས། དེས་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་“སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཕྱིར་མི་འོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འདོད་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཕྱིར་མི་འོང་བས་ཕྱིར་མི་འོང་བའོ།། འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མ་ལུས་པ་རྩ་བ་ནས་བཅོམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག ནང་གི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མེད་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་དུ་ཕྱིར་མི་འོང་བར་འགྱུར་ལ། དེར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ཤིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་ལ་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་མ་ལུས་པར་སྤངས་པ་དེ་ལ། མ་རིག་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་གནས་གཅིག་པའི་ཕྱིར་སྤངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། སྲིད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་དེ་ནི་“དགྲ་བཅོམ་པ་ཟག་པ་ཟད་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་དག འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་ཞིང་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ཡང་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ཡིད་བདེ་བ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་སྤངས་པ་བཞིན་དུ་དང་། ལམ་གསུམ་པ་ལ་ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་གྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་བཞིན་དུ། ལམ་བཞི་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིག་རྐང་དང་པོས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བོ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་བཟུང་ལ། ཚིག་རྐང་གཉིས་པས་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཐམས་ཅད་བཟུང་ཞིང་། ཚིག་རྐང་གསུམ་པས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་བཟུང་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། ගාථාසු උභයන්ති උභයෙන, කාමයොගෙන, භවයොගෙන ච සංයුත්තාති අත්ථො. සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරන්ති පුථුජ්ජනා සොතාපන්නා සකදාගාමිනොති ඉමෙ තිවිධා සත්තා කාමයොගභවයොගානං අප්පහීනත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරන්ති. තතො එව ජාතිමරණගාමිනො හොන්ති. එත්ථ එකබීජී, කොලංකොලො, සත්තක්ඛත්තුපරමොති තීසු සොතාපන්නෙසු සබ්බමුදු සත්තක්ඛත්තුපරමො, සො අට්ඨමං භවං න නිබ්බත්තෙති, අත්තනො [Pg.288] පරිච්ඡින්නජාතිවසෙන පන සංසරති, තථා ඉතරෙපි. සකදාගාමීසුපි යො ඉධ සකදාගාමිමග්ගං පත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පුන ඉධ නිබ්බත්තති, සො අත්තනො පරිච්ඡින්නජාතිවසෙනෙව සංසරති. යෙ පන සකදාගාමිනො වොමිස්සකනයෙන විනා තත්ථ තත්ථ දෙවෙසුයෙව මනුස්සෙසුයෙව වා නිබ්බත්තන්ති, තෙ උපරිමග්ගාධිගමාය යාව ඉන්ද්‍රියපරිපාකා පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසරන්තියෙව. පුථුජ්ජනෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි සබ්බභවසංයොජනානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙන වුත්තං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “གཉིས་ཀ་”ཞེས་པ་ནི། གཉིས་ཀ་སྟེ། འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་གཉིས་ཀ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བར་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་འཁོར་བར་འགྲོ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བར་འགྲོ་བ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ས་བོན་གཅིག་པ་དང་། རིགས་ནས་རིགས་སུ་སྐྱེ་བ་དང་། ལན་བདུན་པ་ཞེས་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས། ཐམས་ཅད་ལས་དབང་རྟུལ་བ་ནི་ལན་བདུན་པ་སྟེ། དེ་ནི་སྲིད་པ་བརྒྱད་པ་མི་སྐྱེ་ཡང་། རང་གི་ཚད་བཟུང་བའི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འཁོར་བར་འཁོར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་ངོ་།། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། གང་ཞིག་འདིར་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་ཐོབ་ནས་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་ཏེ། སླར་ཡང་འདིར་སྐྱེ་བ་དེ་ནི་རང་གི་ཚད་བཟུང་བའི་སྐྱེ་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་འཁོར་བར་འཁོར་རོ།། འོན་ཀྱང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་གང་དག་འདྲེས་མའི་ཚུལ་མེད་པར་དེ་དང་དེར་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཁོ་ནའམ། ཡང་ན་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཁོ་ནར་སྐྱེ་བ་དེ་དག་ནི། གོང་མའི་ལམ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་བར་དུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བས་འཁོར་བ་ཉིད་དོ།། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་ནི་སྲིད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་མ་ཟད་པའི་ཕྱིར་སྨོས་ཅི་དགོས། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘කාමයොගෙන සංයුත්තා, භවයොගෙන චූභයං; සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං, ජාතිමරණගාමිනො’’ති. “འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་ཞིང་། སྲིད་པའི་སྦྱོར་བ་གཉིས་ཀ་དང་།། ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་འཁོར་བར་འགྲོ། སྐྱེ་དང་འཆི་བར་འགྲོ་བ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། කාමෙ පහන්ත්වානාති කාමරාගසඞ්ඛාතෙ කිලෙසකාමෙ අනාගාමිමග්ගෙන පජහිත්වා. ඡින්නසංසයාති සමුච්ඡින්නකඞ්ඛා, තඤ්ච ඛො සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව. වණ්ණභණනත්ථං පන චතුත්ථමග්ගස්ස එවං වුත්තං. අරහන්තො හි ඉධ ‘‘ඡින්නසංසයා’’ති අධිප්පෙතා. තෙනෙවාහ ‘‘ඛීණමානපුනබ්භවා’’ති. සබ්බසො ඛීණො නවවිධොපි මානො ආයතිං පුනබ්භවො ච එතෙසන්ති ඛීණමානපුනබ්භවා. මානග්ගහණෙන චෙත්ථ තදෙකට්ඨතාය ලක්ඛණවසෙන වා සබ්බො චතුත්ථමග්ගවජ්ඣො කිලෙසො ගහිතොති. ඛීණමානතාය ච සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු වුත්තා හොති, ඛීණපුනබ්භවතාය අනුපාදිසෙසා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་ནས་སོ།། “ཐེ་ཚོམ་བཅད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཐེ་ཚོམ་རྩ་བ་ནས་བཅད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། འོན་ཀྱང་ལམ་བཞི་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། འདིར་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་“ཐེ་ཚོམ་བཅད་པ་”ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“ང་རྒྱལ་དང་ཡང་སྲིད་ཟད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྣམ་པ་དགུའི་ང་རྒྱལ་དང་ཕྱི་མའི་ཡང་སྲིད་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པས་ན་ང་རྒྱལ་དང་ཡང་སྲིད་ཟད་པའོ།། འདིར་ང་རྒྱལ་བཟུང་བས་ནི་དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཕྱིར་རམ། མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ལམ་བཞི་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། ང་རྒྱལ་ཟད་པས་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་བསྟན་ལ། ཡང་སྲིད་ཟད་པས་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་བསྟན་ཏོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ།། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 8. කල්‍යාණසීලසුත්තවණ්ණනා ༨. དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 97. අට්ඨමෙ කල්‍යාණසීලොති සුන්දරසීලො, පසත්ථසීලො, පරිපුණ්ණසීලො. තත්ථ සීලපාරිපූරී ද්වීහි කාරණෙහි හොති සම්මදෙව සීලවිපත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. ඉධ පන සබ්බපරිබන්ධවිප්පමුත්තස්ස සබ්බාකාරපරිපුණ්ණස්ස මග්ගසීලස්ස ඵලසීලස්ස ච වසෙන කල්‍යාණතා වෙදිතබ්බා. කල්‍යාණධම්මොති සබ්බෙ බොධිපක්ඛියධම්මා අධිප්පෙතා, තස්මා කල්‍යාණා සතිපට්ඨානාදිබොධිපක්ඛියධම්මා එතස්සාති කල්‍යාණධම්මො. කල්‍යාණපඤ්ඤොති ච මග්ගඵලපඤ්ඤාවසෙනෙව [Pg.289] කල්‍යාණපඤ්ඤො. ලොකුත්තරා එව හි සීලාදිධම්මා එකන්තකල්‍යාණා නාම අකුප්පසභාවත්තා. කෙචි පන ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන කල්‍යාණසීලො, විපස්සනාමග්ගධම්මවසෙන කල්‍යාණධම්මො, මග්ගඵලපඤ්ඤාවසෙන කල්‍යාණපඤ්ඤො’’ති වදන්ති. අසෙක්ඛා එව තෙ සීලධම්මපඤ්ඤාති එකෙ. අපරෙ පන භණන්ති – සොතාපන්නසකදාගාමීනං මග්ගඵලසීලං කල්‍යාණසීලං නාම, තස්මා ‘‘කල්‍යාණසීලො’’ති ඉමිනා සොතාපන්නො සකදාගාමී ච ගහිතා හොන්ති. තෙ හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනො නාම. අනාගාමිමග්ගඵලධම්මා අග්ගමග්ගධම්මා ච කල්‍යාණධම්මා නාම. තත්ථ හි බොධිපක්ඛියධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. තස්මා ‘‘කල්‍යාණධම්මො’’ති ඉමිනා තතියමග්ගට්ඨතො පට්ඨාය තයො අරියා ගහිතා හොන්ති. පඤ්ඤාකිච්චස්ස මත්ථකප්පත්තියා අග්ගඵලෙ පඤ්ඤා කල්‍යාණපඤ්ඤා නාම, තස්මා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තො අරහා ‘‘කල්‍යාණපඤ්ඤො’’ති වුත්තො. එවමෙව පුග්ගලා ගහිතා හොන්තීති. කිං ඉමිනා පපඤ්චෙන? අග්ගමග්ගඵලධම්මා ඉධ කල්‍යාණසීලාදයො වුත්තාති අයමම්හාකං ඛන්ති. ධම්මවිභාගෙන හි අයං පුග්ගලවිභාගො, න ධම්මවිභාගොති. ༩༧. མདོ་བརྒྱད་པ་ལས། “དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་”ཞེས་པ་ནི། བཟང་པོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བསྔགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་རྒྱུ་གཉིས་ཀྱིས་འགྱུར་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་ཉེས་དམིགས་ཡང་དག་པར་མཐོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་བས་སོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བགེགས་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་འབྲས་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། “དགེ་བའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་དགེ་བ་རྣམས་འདི་ལ་ཡོད་པས་དགེ་བའི་ཆོས་སོ།། “དགེ་བའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་པ་ནི། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་བའི་ཤེས་རབ་བོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མི་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གདོན་མི་ཟ་བར་དགེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་“རྣམ་པར་དག་པ་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་བའི་ཆོས་དང་། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་བའི་ཤེས་རབ་བོ་”ཞེས་ཟེར་རོ།། ལ་ལ་ནི་དེ་དག་ནི་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཆོས་དང་ཤེས་རབ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་བ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ཕྱིར་“དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་”ཞེས་པས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དག་བཟུང་ངོ་།། དེ་དག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་དང་མཆོག་གི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“དགེ་བའི་ཆོས་”ཞེས་པས་ལམ་གསུམ་པ་ལ་གནས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཕགས་པ་གསུམ་བཟུང་ངོ་།། ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གི་འབྲས་བུ་ལ་ཡོད་པའི་ཤེས་རབ་ནི་དགེ་བའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་“དགེ་བའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་གང་ཟག་རྣམས་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ།། སྤྲོས་པ་འདི་དག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ། འདིར་མཆོག་གི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་བཞེད་པ་ཡིན་ནོ།། ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་ནི་གང་ཟག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་འདི་འགྱུར་གྱི། ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། කෙවලීති එත්ථ කෙවලං වුච්චති කෙනචි අවොමිස්සකතාය සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තං නිබ්බානං, තස්ස අධිගතත්තා අරහා කෙවලී. අථ වා පහානභාවනාපාරිපූරියා පරියොසානඅනවජ්ජධම්මපාරිපූරියා ච කල්‍යාණකට්ඨෙන අබ්‍යාසෙකසුඛතාය ච කෙවලං අරහත්තං, තදධිගමෙන කෙවලී ඛීණාසවො. මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසිත්වා පරියොසාපෙත්වා ඨිතොති වුසිතවා. උත්තමෙහි අග්ගභූතෙහි වා අසෙක්ඛධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා ‘‘උත්තමපුරිසො’’ති වුච්චති. “མ་འདྲེས་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་གང་དང་ཡང་མ་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་དབེན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་མ་འདྲེས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་མ་འདྲེས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན། སྤོང་བ་དང་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། དགེ་བའི་དོན་གྱིས་འདྲེས་པ་མེད་པའི་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ནི་མ་འདྲེས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེ་ཐོབ་པས་ན་ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་མ་འདྲེས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་ཤིང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་གནས་པས་ན་“ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྟེན་པ་”ཞེས་བྱའོ།། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའམ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་བུ་མཆོག་”ཅེས་བྱའོ།། සීලවාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන සීලං? සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම? සමාධානං, සුසීල්‍යවසෙන කායකම්මාදීනං අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. අථ වා උපධාරණං, ඣානාදිකුසලධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. තස්මා සීලති, සීලෙතීති වා සීලං. අයං තාව සද්දලක්ඛණනයෙන සීලට්ඨො. අපරෙ පන ‘‘සිරට්ඨො සීලට්ඨො, සීතලට්ඨො සීලට්ඨො, සිවට්ඨො සීලට්ඨො’’ති නිරුත්තිනයෙන අත්ථං වණ්ණයන්ති. තයිදං පාරිපූරිතො අතිසයතො වා සීලං අස්ස අත්ථීති සීලවා, චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන සීලසම්පන්නොති අත්ථො. තත්ථ යං ජෙට්ඨකසීලං[Pg.290], තං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තන්ති එකච්චානං ආචරියානං අධිප්පායො. “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་དོན་གང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གོམས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། གོམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། མཉམ་པར་འཇོག་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་མ་འཐོར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། འཛིན་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་པའི་དབང་གིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གོམས་པར་བྱེད་པའམ་གོམས་པར་བྱེད་དུ་འཇུག་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། འདི་ནི་སྒྲའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ཏོ།། གཞན་དག་ནི་ངེས་ཚིག་གི་ཚུལ་གྱིས། “དབུའི་དོན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ཡིན། བསིལ་བའི་དོན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ཡིན། ཞི་བའི་དོན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའམ་ལྷག་པར་ཡོད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། རྣམ་པར་དག་པ་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་གང་ཞིག་གཙོ་བོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པ་དེ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་གི་དགོངས་པའོ།། අපරෙන පන භණන්ති – උභයත්ථාපි පාතිමොක්ඛසංවරො භගවතා වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරො එව හි සීලං, ඉතරෙසු ඉන්ද්‍රියසංවරො ඡද්වාරරක්ඛණමත්තමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන පච්චයුප්පාදනමත්තමෙව, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ‘‘ඉදමත්ථ’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තමෙව. නිප්පරියායෙන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, සො සීසච්ඡින්නො පුරිසො විය හත්ථපාදෙ ‘‘සෙසානි රක්ඛිස්සතී’’ති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො, තානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුං සක්කොති. තස්මා සීලවාති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසීලමෙව උද්දිසිත්වා තං විත්ථාරෙතුං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදි වුත්තන්ති. གཞན་དག་ནི་སྨྲ་བ། གཉིས་ཀའི་སྐབས་སུ་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་གསུངས་སོ།། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ཉིད་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ལས་དབང་པོ་བསྡམ་པ་ནི་སྒོ་དྲུག་སྲུང་བ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ཞིང་། འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་ཡོ་བྱད་བསྐྲུན་པ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། ཡོ་བྱད་ལ་བརྟེན་པ་ནི་ཐོབ་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ལ་“འདི་ནི་དགོས་པ་འདིའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ཉིད་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། གང་ཞིག་ལ་དེ་ཉམས་པ་དེ་ནི་མགོ་བཅད་པའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ། ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་“ལྷག་མ་རྣམས་སྲུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།། གང་ཞིག་ལ་དེ་ཉིད་ནད་མེད་པ་ནི་མགོ་མ་བཅད་པའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ། དེ་དག་སླར་ཡང་སྔར་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་སྲུང་བར་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པས་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ན་ལ་དམིགས་ནས། དེ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། තත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං. සංවරණං සංවරො, කායවාචාහි අවීතික්කමො. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, තෙන සංවුතො පිහිතකායවාචොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. ඉදමස්ස තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතභාවපරිදීපනං. විහරතීති තදනුරූපවිහාරසමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ආචාරගොචරසම්පන්නොති හෙට්ඨා පාතිමොක්ඛසංවරස්ස, උපරි විසෙසානුයොගස්ස ච උපකාරකධම්මපරිදීපනං. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති පාතිමොක්ඛසීලතො අචවනධම්මතාපරිදීපනං. සමාදායාති සික්ඛාපදානං අනවසෙසතො ආදානපරිදීපනං. සික්ඛතීති සික්ඛාය සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛිතබ්බධම්මපරිදීපනං. དེ་ལ་སོ་སོར་ཐར་པ་ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པའི་གཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་གང་ཞིག་གིས་དེ་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བར་བྱེད་པ་དེ། ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ལས་ཐར་བར་བྱེད་ཅིང་གྲོལ་བར་བྱེད་པས་ན་སོ་སོར་ཐར་པའོ། །སྡོམ་པར་བྱེད་པ་ནི་སྡོམ་པ་སྟེ། ལུས་དང་ངག་གིས་འགལ་བར་མི་བྱེད་པའོ། །སོ་སོར་ཐར་པ་ཉིད་སྡོམ་པ་ཡིན་པས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའོ། །དེས་བསྡམས་ཤིང་ལུས་དང་ངག་བཀག་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པའོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་མཐུན་པའི་གནས་སྟངས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། འོག་གི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། གོང་གི་ཁྱད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཕྲ་མོའི་ཉེས་པ་རྣམས་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་མ་ལུས་པར་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །སློབ་བོ་ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། ། අපරො නයො – කිලෙසානං බලවභාවතො පාපකිරියාය සුකරභාවතො පුඤ්ඤකිරියාය ච දුක්කරභාවතො බහුක්ඛත්තුං අපායෙසු පතනසීලොති පාතී, පුථුජ්ජනො. අනිච්චතාය වා භවාදීසු කම්මවෙගක්ඛිත්තො ඝටියන්තං විය අනවට්ඨානෙන පරිබ්භමනතො ගමනසීලොති පාතී, මරණවසෙන වා තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ අත්තභාවස්ස පාතනසීලොති පාතී, සත්තසන්තානො, චිත්තමෙව වා. තං පාතිනං සංසාරදුක්ඛතො මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛො. චිත්තස්ස හි විමොක්ඛෙන සත්තො විමුත්තො[Pg.291]. ‘‘චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 3.100) ‘‘අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති (ම. නි. 2.206) ච වුත්තං. අථ වා අවිජ්ජාදිනා හෙතුනා සංසාරෙ පතති ගච්ඡති පවත්තතීති පාති. ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124; 5.520) හි වුත්තං. තස්ස පාතිනො සත්තස්ස තණ්හාදිසංකිලෙසත්තයතො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. ‘‘කණ්ඨෙකාලො’’තිආදීනං වියස්ස සමාසසිද්ධි වෙදිතබ්බා. རྣམ་པ་གཞན་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་སླ་བའི་ཕྱིར་དང་། བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ན། ལན་མང་དུ་ངན་སོང་རྣམས་སུ་ལྷུང་བའི་ཆོས་ཅན་ནི་ ‘པཱ་ཏཱི’ (ལྷུང་བར་བྱེད་པ་) སྟེ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ན་མི་རྟག་པའི་ཕྱིར་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པར་ལས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་འཕངས་ཏེ། ཟོ་ཆུའི་རྒྱུད་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་མི་གནས་པར་འཁོར་ཞིང་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཅན་ནི་ ‘པཱ་ཏཱི’ སྟེ། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་དམ། ཡང་ན་སེམས་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་འཆི་བའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ལུས་ལྷུང་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཅན་ནི་ ‘པཱ་ཏཱི’ འོ། །ལྷུང་བར་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་སེམས་ཅན་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“སེམས་རྣམ་པར་བྱང་བས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་དང་། “ལེན་པ་མེད་པར་ཟག་པ་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་འཁོར་བར་ལྷུང་ཞིང་འགྲོ་ལ་འཇུག་པས་ན་ ‘པཱ་ཏཱི’ འོ། །“མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ཅན། སྲེད་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་ཞིང་རྒྱུག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷུང་བར་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་དེའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ཉོན་གསུམ་ལས་ཐར་པ་ནི་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །“མགྲིན་པ་ནག་པོ་” (ཀཎྛེཀཱལོ) ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འདིའི་ཚིག་སྡུད་གྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අථ වා පාතෙති විනිපාතෙති දුක්ඛෙති පාති, චිත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘චිත්තෙන නීයති ලොකො, චිත්තෙන පරිකස්සතී’’ති (සං. නි. 1.62). තස්ස පාතිනො මොක්ඛො එතෙනාති පාතිමොක්ඛො. පතති වා එතෙන අපායදුක්ඛෙ සංසාරදුක්ඛෙ චාති පාති, තණ්හාදිසංකිලෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං (සං. නි. 1.56-57), තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (ඉතිවු. 15, 105; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107) ච ආදි. තතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා පතති එත්ථාති පාති, ඡ අජ්ඣත්තිකානි බාහිරානි ච ආයතනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඡසු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡසු කුබ්බති සන්ථව’’න්ති (සං. නි. 1.70). තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනසඞ්ඛාතතො පාතිතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා පාතො විනිපාතො අස්ස අත්ථීති පාතී, සංසාරො. තතො මොක්ඛොති පාතිමොක්ඛො. අථ වා සබ්බලොකාධිපතිභාවතො ධම්මිස්සරො භගවා පතීති වුච්චති, මුච්චති එතෙනාති මොක්ඛො, පතිනො මොක්ඛො තෙන පඤ්ඤත්තත්තාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. සබ්බගුණානං වා මූලභාවතො උත්තමට්ඨෙන පති ච සො යථාවුත්තට්ඨෙන මොක්ඛො චාති පතිමොක්ඛො, පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. තථා හි වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛන්ති මුඛමෙතං පමුඛමෙත’’න්ති (මහාව. 135) විත්ථාරො. ཡང་ན། ལྷུང་བར་བྱེད་པ་དང་། ངན་སོང་དུ་ལྷུང་བར་བྱེད་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘པཱ་ཏཱི’ སྟེ། སེམས་སོ། །“སེམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འཁྲིད་པར་བྱེད། སེམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་སྐོར་བར་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷུང་བར་བྱེད་པ་དེའི་ཐར་པ་ནི་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་ལྷུང་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘པཱ་ཏཱི’ སྟེ། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ཉོན་ནོ། །“སྲེད་པས་སྐྱེས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད། སྲེད་པ་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུའོ། །” ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷུང་བར་བྱེད་པ་དེ་ལས་ཐར་བས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། འདི་དག་གི་ནང་དུ་ལྷུང་བས་ན་ ‘པཱ་ཏཱི’ སྟེ། ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོའོ། །“དྲུག་པོ་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་སྐྱེ། དྲུག་པོ་རྣམས་ལ་མཛའ་བཤེས་བྱེད།” ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་གྲགས་པའི་ལྷུང་བྱེད་དེ་ལས་ཐར་བས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། ལྷུང་བ་དང་ངན་སོང་དུ་ལྷུང་བ་ཡོད་པས་ན་ ‘པཱ་ཏཱི’ སྟེ། འཁོར་བའོ། །དེ་ལས་ཐར་བས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ ‘པ་ཏཱི’ (མགོན་པོ་) ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་གྲོལ་བས་ན་ ‘མོཀྑ་’ (ཐར་པ་) སྟེ། མགོན་པོའི་ཐར་པ་ཉིད་དེས་བཅས་པའི་ཕྱིར་ན་ ‘པ་ཏི་མོཀྑ་’ ཞེས་བྱ་ལ། པ་ཏི་མོཀྑ་ཉིད་སོ་སོར་ཐར་པ་ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གི་དོན་གྱིས་ ‘པ་ཏཱི’ (གཙོ་བོ་) ཡིན་ལ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་ ‘མོཀྑ་’ (ཐར་པ་) ཡང་ཡིན་པས་ན་ ‘པ་ཏི་མོཀྑ་’ སྟེ། པ་ཏི་མོཀྑ་ཉིད་སོ་སོར་ཐར་པ་ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ “སོ་སོར་ཐར་པ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་སྒོ་ཡིན། འདི་ནི་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། ། අථ වා පඉති පකාරෙ, අතීති අච්චන්තත්ථෙ නිපාතො. තස්මා පකාරෙහි අච්චන්තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛො. ඉදඤ්හි සීලං සයං තදඞ්ගවසෙන, සමාධිසහිතං පඤ්ඤාසහිතඤ්ච වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන ච අච්චන්තං මොක්ඛෙති මොචෙතීති පාතිමොක්ඛං. පති පති මොක්ඛොති වා [Pg.292] පතිමොක්ඛො, තම්හා තම්හා වීතික්කමිතබ්බදොසතො පති පච්චෙකං මොක්ඛොති අත්ථො. පතිමොක්ඛො එව පාතිමොක්ඛො. මොක්ඛොති වා නිබ්බානං, තස්ස මොක්ඛස්ස පටිබිම්බභූතන්ති පතිමොක්ඛං. පාතිමොක්ඛසීලසංවරො හි සූරියස්ස අරුණුග්ගමනං විය නිබ්බානස්ස උදයභූතො තප්පටිභාගො විය හොති යථාරහං කිලෙසනිබ්බාපනතොති පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛං එව පාතිමොක්ඛං. අථ වා මොක්ඛං පති වත්තති මොක්ඛාභිමුඛන්ති පතිමොක්ඛං, පතිමොක්ඛමෙව පාතිමොක්ඛන්ති එවං තාවෙත්ථ පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. ཡང་ན། ‘པ་’ (pa) ནི་རྣམ་པ་ལའོ། །‘ཨ་ཏི་’ (ati) ནི་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཏན་དུ་ཐར་བར་བྱེད་པས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པ་’ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ནི་རང་ཉིད་རེ་ཞིག་པའི་སྒོ་ནས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་གཏན་དུ་ཐར་བར་བྱེད་ཅིང་གྲོལ་བར་བྱེད་པས་ན་སོ་སོར་ཐར་པའོ། །ཡང་ན། སོ་སོ་སོ་སོ་ནས་ཐར་བས་ན་ ‘པ་ཏི་མོཀྑ་’ སྟེ། འགལ་བར་བྱ་བའི་ཉེས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་སོ་སོ་སོ་སོར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །པ་ཏི་མོཀྑ་ཉིད་སོ་སོར་ཐར་པ་ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། ཐར་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ། ཐར་པ་དེའི་གཟུགས་བརྙན་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ ‘པ་ཏི་མོཀྑ་’ འོ། །སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ནི། ཉི་མ་ཤར་བའི་སྐྱ་རེངས་བཞིན་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཆར་བའི་རྒྱུ་དང་། ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཉོན་མོངས་པ་ཞི་བར་བྱེད་པས་དེའི་གཟུགས་བརྙན་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ ‘པ་ཏི་མོཀྑ་’ སྟེ། པ་ཏི་མོཀྑ་ཉིད་སོ་སོར་ཐར་པ་ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ། །ཡང་ན། ཐར་པ་ལ་ཕྱོགས་ཏེ་འཇུག་པས་ན་ ‘པ་ཏི་མོཀྑ་’ སྟེ། པ་ཏི་མོཀྑ་ཉིད་སོ་སོར་ཐར་པ་ (པཱ་ཏི་མོཀྑ) འོ་ཞེས་འདིར་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྒྲའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། සංවරති පිදහති එතෙනාති සංවරො, පාතිමොක්ඛමෙව සංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො. අත්ථතො පන තතො තතො වීතික්කමිතබ්බතො විරතියො චෙතනා වා, තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො සමන්නාගතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති වුත්තො. වුත්තඤ්හෙතං විභඞ්ගෙ – འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྡོམ་ཞིང་འགོག་པས་ན་སྡོམ་པ་སྟེ། སོ་སོར་ཐར་པ་ཉིད་སྡོམ་པ་ཡིན་པས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའོ། །དོན་དུ་ན། འགལ་བར་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་སྤོང་བ་འམ་སེམས་པ་སྟེ། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དེ་དང་ལྡན་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་པས་ན་ ‘སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ (Vibhaṅga) ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති (විභ. 511). “སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་འདི་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ། ཉེ་བར་སོང་བ། ཀུན་ཏུ་ཉེ་བར་སོང་བ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ལྡན་པར་གྱུར་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སོ། ། විහරතීති ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති, ඉරියති, වත්තති. ආචාරගොචරසම්පන්නොති වෙළුදානාදිමිච්ඡාජීවස්ස කායපාගබ්භියාදීනඤ්ච අකරණෙන, සබ්බසො අනාචාරං වජ්ජෙත්වා ‘‘කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො’’ති එවං වුත්තභික්ඛුසාරුප්පආචාරසම්පත්තියා වෙසියාදිඅගොචරං වජ්ජෙත්වා පිණ්ඩපාතාදිඅත්ථං උපසඞ්කමිතුං යුත්තට්ඨානසඞ්ඛාතගොචරෙන ච සම්පන්නත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො. අපිච යො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො සප්පතිස්සො සබ්‍රහ්මචාරීසු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරසම්පන්නො. གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པས་གནས་ཤིང་། རྒྱུ་ཞིང་འཇུག་པའོ། །ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་མི་བསྲུན་པ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། ཆོ་ག་མ་ཡིན་པ་མཐའ་དག་སྤངས་ཏེ། “ལུས་ཀྱིས་འགལ་བར་མི་བྱེད་པ། ངག་གིས་འགལ་བར་མི་བྱེད་པའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་གི་ཚུལ་དང་མཐུན་པའི་ཆོ་ག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སྨད་འཚོང་མ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་སྤངས་ཏེ། བསོད་སྙོམས་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་འོས་པའི་གནས་སུ་གྲགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ན། ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །གཞན་ཡང་། དགེ་སློང་གང་ཞིག་སྟོན་པ་ལ་གུས་ཤིང་ཞེ་ས་དང་བཅས་པ། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་གུས་ཤིང་ཞེ་ས་དང་བཅས་པ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པ། ཆོས་གོས་ལེགས་པར་བགོས་ཤིང་གྱོན་པ། མཛེས་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་འགྲོ་བ་དང་། ཕྱིར་ལྡོག་པ་དང་། བལྟ་བ་དང་། སོ་སོར་བལྟ་བ་དང་། བསྐུམ་པ་དང་། བརྐྱང་བ་བྱེད་པ། མིག་གྱེན་དུ་མི་ལྟ་བ། སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ། མི་ཉལ་བར་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པ། འདོད་ཆུང་བ། ཆོག་ཤེས་པ། དབེན་པར་གནས་པ། འདུ་འཛི་མེད་པ། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གུས་པས་བྱེད་ཅིང་བླ་མར་འཛིན་པ་མང་བར་གནས་པ་ནི། འདི་ནི་ཆོ་ག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། ගොචරො [Pg.293] පන – උපනිස්සයගොචරො, ආරක්ඛගොචරො, උපනිබන්ධගොචරොති තිවිධො. තත්ථ දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො වුත්තලක්ඛණො කල්‍යාණමිත්තො යං නිස්සාය අසුතං සුණාති, සුතං පරියොදපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුකං කරොති, චිත්තං පසාදෙති, යස්ස ච අනුසික්ඛන්තො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං උපනිස්සයගොචරො. යො භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සාවී සංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං, න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං ඔලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසා පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං ආරක්ඛගොචරො. උපනිබන්ධගොචරො පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යත්ථ භික්ඛු අත්තනො චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – སྤྱོད་ཡུལ་ནི་གསུམ་སྟེ། ཉེ་བར་རྟེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་། བསྲུང་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་། ཉེ་བར་གཏགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །དེ་ལ་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་ཞིང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་གང་ལ་བརྟེན་ནས། མ་ཐོས་པ་ཐོས་པར་བྱེད། ཐོས་པ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད། ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད། ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད། སེམས་དད་པར་བྱེད། གང་གི་རྗེས་སུ་སློབ་ཅིང་དད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ཉེ་བར་རྟེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །དགེ་སློང་གང་ཞིག་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ཤིང་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་ན། མིག་གྱེན་དུ་མི་ལྟ་བ། གཉའ་ཤིང་གང་ཙམ་དུ་ལྟ་བ། བསྡམས་ཏེ་འགྲོ་ཞིང་། གླང་པོ་ཆེ་ལ་མི་ལྟ། རྟ་ལ་མི་ལྟ། ཤིང་རྟ་ལ་མི་ལྟ། དཔུང་བུ་ཆུང་ལ་མི་ལྟ། བུད་མེད་ལ་མི་ལྟ། སྐྱེས་པ་ལ་མི་ལྟ། གྱེན་དུ་མི་ལྟ། ཐུར་དུ་མི་ལྟ། ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་མི་ལྟ་བར་འགྲོ་བ་འདི་ནི་བསྲུང་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །ཉེ་བར་གཏགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་སྟེ། གང་དུ་དགེ་སློང་གིས་རང་གི་སེམས་ཉེ་བར་གཏགས་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො? යදිදං – චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372). “དགེ་སློང་དག དགེ་སློང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་རང་གི་ཕའི་ས་གོ་གང་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་སྟེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞིའོ་”ཞེས་སོ། ། ඉති යථාවුත්තාය ආචාරසම්පත්තියා ඉමාය ච ගොචරසම්පත්තියා සමන්නාගතත්තා ආචාරගොචරසම්පන්නො. དེ་ལྟར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོ་ག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ན། ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ། අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අප්පමත්තකෙසු අණුප්පමාණෙසු අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. යො හි භික්ඛු පරමාණුමත්තං වජ්ජං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජසදිසං කත්වා පස්සති, යොපි භික්ඛු සබ්බලහුකං දුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා පස්සති, අයං අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී නාම. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යං කිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අනවසෙසං සමාදියිත්වා සික්ඛති වත්තති, පූරෙතීති අත්ථො. ඉති කල්‍යාණසීලොති ඉමිනා පකාරෙන කල්‍යාණසීලො සමානො. පුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන හි නිද්දිට්ඨං සීලං ‘‘එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණසීලො හොතී’’ති වුත්තපුග්ගලාධිට්ඨානවසෙනෙව නිගමෙත්වා ‘‘කල්‍යාණධම්මො’’ති එත්ථ වුත්තධම්මෙ නිද්දිසිතුකාමෙන ‘‘තෙසං ධම්මානං ඉදං සීලං අධිට්ඨාන’’න්ති දස්සෙතුං පුන ‘‘ඉති කල්‍යාණසීලො’’ති වුත්තං. සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානන්තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. පුන කල්‍යාණසීලොතිආදි නිගමනං. ཕྲ་མོའི་ཉེས་པ་རྣམས་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཆུང་ངུ་རྡུལ་ཕྲན་ཙམ་གྱི་ཚད་དང་ལྡན་པ། ཆེད་དུ་མ་བྱས་པར་བྱུང་བའི་བསླབ་པར་བྱ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཉེས་པ་རྣམས་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ། །དགེ་སློང་གང་ཞིག་གིས་རྡུལ་ཕྲན་ཙམ་གྱི་ཉེས་པ་ལའང་། དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་མཐོ་ཚད་དང་ལྡན་པའི་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་དང་མཚུངས་པར་བྱས་ཏེ་ལྟ་བ་དང་། དགེ་སློང་གང་ཞིག་གིས་ཤིན་ཏུ་ཡང་བའི་ཚིག་ཉེས་ཙམ་ལའང་ཕམ་པའི་ལྟུང་བ་དང་མཚུངས་པར་བྱས་ཏེ་ལྟ་བ་འདི་ནི་ཕྲ་མོའི་ཉེས་པ་རྣམས་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་སློབ་བོ་ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་བསླབ་པར་བྱ་བ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ། དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་ལུས་པར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སློབ་ཅིང་འཇུག་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་འདི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའོ། །གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི། “དགེ་སློང་དག དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་མཇུག་བསྡུས་ཏེ། “ཆོས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྟོན་པར་འདོད་པས། “ཆོས་དེ་དག་གི་གཞི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དུ། ཡང་བསྐྱར་ “དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་བདུན་པོ་རྣམས་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། །ཡང་བསྐྱར་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཇུག་བསྡུ་བའོ། ། ගාථාසු [Pg.294] දුක්කටන්ති දුට්ඨු කතං, දුච්චරිතන්ති අත්ථො. හිරිමනන්ති හිරිමන්තං හිරිසම්පන්නං, සබ්බසො පාපපවත්තියා ජිගුච්ඡනසභාවන්ති අත්ථො. හිරිමනන්ති වා හිරිසහිතචිත්තං. හිරිග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ ඔත්තප්පම්පි ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. හිරොත්තප්පග්ගහණෙන ච සබ්බසො දුච්චරිතාභාවස්ස හෙතුං දස්සෙන්තො කල්‍යාණසීලතං හෙතුතො විභාවෙති. සම්බොධීති අරියඤාණං, තං ගච්ඡන්ති භජන්තීති සම්බොධිගාමිනො, බොධිපක්ඛිකාති අත්ථො. අනුස්සදන්ති රාගුස්සදාදිරහිතං. ‘‘තථාවිධ’’න්තිපි පඨන්ති. ‘‘බොධිපක්ඛිකානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො’’ති යථා යථා පුබ්බෙ වුත්තං, තථාවිධං තාදිසන්ති අත්ථො. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස, වට්ටදුක්ඛහෙතුනො වා. ඉධෙව ඛයමත්තනොති ආසවක්ඛයාධිගමෙන අත්තනො වට්ටදුක්ඛහෙතුනො සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඛයං අනුප්පාදං පජානාති, වට්ටදුක්ඛස්සෙව වා ඉධෙව චරිමකචිත්තනිරොධෙන ඛයං ඛීණභාවං පජානාති. තෙහි ධම්මෙහි සම්පන්නන්ති තෙහි යථාවුත්තසීලාදිධම්මෙහි සමන්නාගතං. අසිතන්ති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයානං පහීනත්තා අසිතං, කත්ථචි අනිස්සිතං. සබ්බලොකස්සාති සබ්බස්මිං සත්තලොකෙ. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “ཉེས་པར་བྱས་པ་” (dukkaṭaṃ) ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པར་བྱས་པའམ་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་དོན་ཏོ།། “ངོ་ཚ་ཤེས་པ་” (hirimantaṃ) ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་དང་ལྡན་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྡིག་པ་འཇུག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། “ངོ་ཚ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་དང་བཅས་པའི་སེམས་སོ།། འདིར་ངོ་ཚ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡང་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་བཟུང་བས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཉེས་སྤྱོད་མེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་སྟོན་བཞིན། དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་རྒྱུ་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། “བྱང་ཆུབ་” (sambodhī) ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ལ་འགྲོ་ཞིང་བསྟེན་པས་ན། “བྱང་ཆུབ་ཏུ་འགྲོ་བ་” (sambodhigāmino) ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་ཏོ།། “འཕེལ་བ་མེད་པ་” (anussadaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་འཕེལ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ།། “དེ་ལྟ་བུ་” (tathāvidhaṃ) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་” ཞེས་སྔར་ཇི་ལྟར་བཤད་པ་བཞིན། དེ་ལྟ་བུ་དང་དེ་འདྲ་བའི་དོན་ཏོ།། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་” (dukkhassa) ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིའམ། ཡང་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིའོ།། “འདི་ཉིད་དུ་རང་གི་ཟད་པ་” (idheva khayamattano) ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་ཐོབ་པས་རང་གི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་རྣམས་འདི་ཉིད་དུ་ལུས་འདི་ཉིད་ལ་ཟད་པ་སྟེ་མི་སྐྱེ་བར་ཤེས་པའམ། ཡང་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་འདི་ཉིད་དུ་ཐ་མའི་སེམས་འགགས་པས་ཟད་པ་སྟེ་ཟད་པའི་དངོས་པོར་ཤེས་པའོ།། “ཆོས་དེ་དག་དང་ལྡན་པ་” (tehi dhammehi sampannaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དག་དང་ལྡན་པའོ།། “མ་བརྟེན་པ་” (asitaṃ) ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་གནས་རྣམས་སྤངས་པས་ན་མ་བརྟེན་པ་སྟེ། གང་ལའང་མི་གནས་པའོ།། “འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་” (sabbalokassa) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 9. දානසුත්තවණ්ණනා ༩. སྦྱིན་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 98. නවමෙ දානන්ති දාතබ්බං, සවත්ථුකා වා චෙතනා දානං, සම්පත්තිපරිච්චාගස්සෙතං අධිවචනං. ආමිසදානන්ති චත්තාරො පච්චයා දෙය්‍යභාවවසෙන ආමිසදානං නාම. තෙ හි තණ්හාදීහි ආමසිතබ්බතො ආමිසන්ති වුච්චන්ති. තෙසං වා පරිච්චාගචෙතනා ආමිසදානං. ධම්මදානන්ති ඉධෙකච්චො ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා, ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා, ඉමෙ විඤ්ඤුගරහිතා, ඉමෙ විඤ්ඤුප්පසත්ථා; ඉමෙ සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, ඉමෙ හිතාය සුඛාය සංවත්තන්තී’’ති කුසලාකුසලකම්මපථෙ විභජන්තො කම්මකම්මවිපාකෙ ඉධලොකපරලොකෙ පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො විය පාකටං කරොන්තො අකුසලෙහි ධම්මෙහි නිවත්තාපෙන්තො, කුසලෙසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාපෙන්තො, ධම්මං දෙසෙති, ඉදං ධම්මදානං. යො පන ‘‘ඉමෙ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා[Pg.295], ඉමෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යා, ඉමෙ පහාතබ්බා, ඉමෙ සච්ඡිකාතබ්බා, ඉමෙ භාවෙතබ්බා’’ති සච්චානි විභාවෙන්තො අමතාධිගමාය පටිපත්තිධම්මං දෙසෙති, ඉදං සිඛාප්පත්තං ධම්මදානං නාම. එතදග්ගන්ති එතං අග්ගං. යදිදන්ති යං ඉදං ධම්මදානං වුත්තං, එතං ඉමෙසු ද්වීසු දානෙසු අග්ගං සෙට්ඨං උත්තමං. විවට්ටගාමිධම්මදානඤ්හි නිස්සාය සබ්බානත්ථතො පරිමුච්චති, සකලං වට්ටදුක්ඛං අතික්කමති. ලොකියං පන ධම්මදානං සබ්බෙසං දානානං නිදානං සබ්බසම්පත්තීනං මූලං. තෙනාහ – ༩༨. མདོ་དགུ་པ་ལས། “སྦྱིན་པ་” (dānaṃ) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའམ། ཡང་ན་དངོས་པོ་དང་བཅས་པའི་སེམས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་སྟེ། འདི་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། “ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་” (āmisadānaṃ) ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་བཞི་པོ་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ཟང་ཟིང་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་དེ་དག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སེམས་པ་ནི་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པའོ།། “ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་” (dhammadānaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདི་ན་ཁ་ཅིག་གིས། “ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་མི་དགེ་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་མཁས་པས་སྨད་པའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་མཁས་པས་བསྔགས་པའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བླངས་ཏེ་སྤྱད་ན་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་ཕན་པ་དང་བདེ་བར་འགྱུར་བའོ།” ཞེས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་། ལས་དང་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་མངོན་སུམ་དུ་སྟོན་པ་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་ལ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་བཟློག་ཅིང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་དེ་ཆོས་སྟོན་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པའོ།། གང་ཞིག་ཡང་། “ཆོས་འདི་དག་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ། ཆོས་འདི་དག་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བའོ།” ཞེས་བདེན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་། འཆི་མེད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་སྟོན་པ་ནི། རྩེ་མོར་སོན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “འདི་ནི་མཆོག་གོ་” (etadaggaṃ) ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་གཙོ་བོའོ།། “འདི་ལྟ་སྟེ་” (yadidaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་གང་བཤད་པ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་དང་། དམ་པའོ།། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པར་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ནི་ཕུང་ཀྲོལ་ཐམས་ཅད་ལས་ཡོངས་སུ་ཐར་ཞིང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་འདས་པར་འགྱུར་རོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාති, සබ්බරසං ධම්මරසො ජිනාති; සබ්බරතිං ධම්මරතී ජිනාති, තණ්හක්ඛයො සබ්බදුක්ඛං ජිනාතී’’ති. (ධ. ප. 354) – “ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པས་སྦྱིན་པ་ཐམས་ཅད་རྒྱལ། ཆོས་ཀྱི་རོ་ཡིས་རོ་རྣམས་ཐམས་ཅད་རྒྱལ། ཆོས་ལ་དགའ་བས་དགའ་བ་ཐམས་ཅད་རྒྱལ། སྲེད་པ་ཟད་པས་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་རྒྱལ།།” (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༥༤) අභයදානමෙත්ථ ධම්මදානෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. འདིར་མི་འཇིགས་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། සාධාරණභොගිතාධිප්පායෙන අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො චතුපච්චයතො සයමෙව අභුඤ්ජිත්වා පරෙසං සංවිභජනං ආමිසසංවිභාගො. සාධාරණභොගිතාධිප්පායෙනෙව අත්තනා විදිතස්ස අධිගතස්ස ධම්මස්ස අප්පොස්සුක්කො අහුත්වා පරෙසං උපදෙසො ධම්මසංවිභාගො. චතූහි පච්චයෙහි චතූහි ච සඞ්ගහවත්ථූහි පරෙසං අනුග්ගණ්හනං අනුකම්පනං ආමිසානුග්ගහො. වුත්තනයෙනෙව ධම්මෙන පරෙසං අනුග්ගණ්හනං අනුකම්පනං ධම්මානුග්ගහො. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཐུན་མོང་དུ་སྤྱོད་པའི་བསམ་པས་རང་གིས་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་རྐྱེན་བཞི་པོ་ལས་རང་ཉིད་ཀྱིས་མ་སྤྱད་པར་གཞན་དག་ལ་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་ “ཟང་ཟིང་གི་བགོ་བཤའ་” (āmisasaṃvibhāgo) ཡིན་ནོ།། ཐུན་མོང་དུ་སྤྱོད་པའི་བསམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་རང་གིས་རྟོགས་ཤིང་ཐོབ་པའི་ཆོས་ལ་སྤྲོ་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པར་གཞན་དག་ལ་སྟོན་པ་ནི་ “ཆོས་ཀྱི་བགོ་བཤའ་” (dhammasaṃvibhāgo) ཡིན་ nོ།། རྐྱེན་བཞི་དང་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་གཞན་དག་ལ་ཕན་འདོགས་ཤིང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ནི་ “ཟང་ཟིང་གི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་” (āmisānuggaho) ཡིན་ནོ།། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཀྱིས་གཞན་དག་ལ་ཕན་འདོགས་ཤིང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ནི་ “ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་” (dhammānuggaho) ཡིན་ནོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ගාථාසු යමාහු දානං පරමන්ති යං දානං චිත්තඛෙත්තදෙය්‍යධම්මානං උළාරභාවෙන පරමං උත්තමං, භොගසම්පත්තිආදීනං වා පූරණතො ඵලනතො, පරස්ස වා ලොභමච්ඡරියාදිකස්ස පටිපක්ඛස්ස මද්දනතො හිංසනතො ‘‘පරම’’න්ති බුද්ධා භගවන්තො ආහු. අනුත්තරන්ති යං දානං චෙතනාදිසම්පත්තියා සාතිසයපවත්තියා අග්ගභාවෙන අග්ගවිපාකත්තා ච උත්තරරහිතං අනුත්තරභාවසාධනං චාති ආහු. යං සංවිභාගන්ති එත්ථාපි ‘‘පරමං අනුත්තර’’න්ති පදද්වයං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අවණ්ණයීති කිත්තයි, ‘‘භොජනං, භික්ඛවෙ, දදමානො දායකො පටිග්ගාහකානං පඤ්ච ඨානානි දෙතී’’තිආදිනා (අ. නි. 5.37), ‘‘එවං චෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා ජානෙය්‍යුං දානසංවිභාගස්ස විපාක’’න්තිආදිනා (ඉතිවු. 26) ච පසංසයි. යථා පන දානං සංවිභාගො ච පරමං අනුත්තරඤ්ච හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අග්ගම්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගම්හීති සීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සෙට්ඨෙ අනුත්තරෙ පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ අරියසඞ්ඝෙ ච. පසන්නචිත්තොති [Pg.296] කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය ච චිත්තං පසාදෙන්තො ඔකප්පෙන්තො. චිත්තසම්පත්තියා හි ඛෙත්තසම්පත්තියා ච පරිත්තෙපි දෙය්‍යධම්මෙ දානං මහානුභාවං හොති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං. වුත්තඤ්හෙතං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “སྦྱིན་པ་གང་ཞིག་མཆོག་ཏུ་གསུངས་པ་” (yamāhu dānaṃ paramaṃ) ཞེས་པ་ནི། བསམ་པ་དང་། ཞིང་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་གང་ཞིག་མཆོག་གམ་དམ་པ་ཡིན་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་འབྲས་བུ་སྟེར་བའི་ཕྱིར། ཡང་ན་གཞན་གྱི་ཆགས་པ་དང་སེར་སྣ་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་པོ་གནོན་ཅིང་འཇོམས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་ “མཆོག་” ཅེས་གསུངས་སོ།། “བླ་ན་མེད་པ་” (anuttara) ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་གང་ཞིག་སེམས་པ་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པས་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་། འབྲས་བུ་མཆོག་ཏུ་སྨིན་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པ་སྟེ། བླ་ན་མེད་པའི་གོ་འཕང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། “བགོ་བཤའ་གང་ཞིག་” (yaṃ saṃvibhāgaṃ) ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ “མཆོག་དང་བླ་ན་མེད་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོ་བཀུག་སྟེ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “བསྔགས་སོ་” (avaṇṇayī) ཞེས་པ་ནི་བསྟོད་པ་སྟེ། “དགེ་སློང་དག། ཟས་སྦྱིན་པའི་སྦྱིན་བདག་གིས་ལེན་པ་པོ་རྣམས་ལ་གནས་ལྔ་སྦྱིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “དགེ་སློང་དག། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཤེས་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པར་མཛད་དོ།། ཇི་ལྟར་ན་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ནི་མཆོག་དང་བླ་ན་མེད་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “མཆོག་ལ་” (aggamhī) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “མཆོག་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་གཙོ་བོ་དང་བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་སྟེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལའོ།། “དྭངས་བའི་སེམས་ཀྱིས་” (pasannacitto) ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་དང་། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པས་སེམས་དྭངས་ཤིང་ཡིད་ཆེས་པའོ།། སེམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡིན་ནའང་སྦྱིན་པ་དེ་ནི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་དང་། ཁྱབ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හි, අප්පකා නාම දක්ඛිණා; තථාගතෙ වා සම්බුද්ධෙ, අථ වා තස්ස සාවකෙ’’ති. (වි. ව. 804; නෙත්ති. 95); “སེམས་ནི་རབ་ཏུ་དྭངས་པ་ལ།། ཡོན་ནི་ཆུང་ངུ་ཞེས་བྱ་མེད།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྫོགས་སངས་རྒྱས།། ཡང་ན་དེ་ཡི་ཉན་ཐོས་ལའོ།།” (རྣམ་ཐར་གཏམ་གྱི་གཞི། ༨༠༤། ནེ་ཏྟི། ༩༥) විඤ්ඤූති සප්පඤ්ඤො. පජානන්ති සම්මදෙව දානඵලං දානානිසංසං පජානන්තො. කො න යජෙථ කාලෙති යුත්තප්පත්තකාලෙ කො නාම දානං න දදෙය්‍ය? සද්ධා, දෙය්‍යධම්මො, පටිග්ගාහකාති ඉමෙසං තිණ්ණං සම්මුඛිභූතකාලෙයෙව හි දානං සම්භවති, න අඤ්ඤථා, පටිග්ගාහකානං වා දාතුං යුත්තකාලෙ. “མཁས་པ་” (viññū) ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ།། “ཤེས་ནས་” (pajānanti) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་སྦྱིན་པའི་ཕན་ཡོན་ལེགས་པར་ཤེས་པའོ།། “དུས་སུ་སུ་ཞིག་མཆོད་མི་བྱེད་” (ko na yajetha kāle) ཞེས་པ་ནི་འོས་ཤིང་བབས་པའི་དུས་སུ་སུ་ཞིག་གིས་སྦྱིན་པ་མི་གཏོང་ངམ། དད་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པ་པོ་སྟེ་གསུམ་པོ་འདི་དག་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་དུས་ཉིད་དུ་སྦྱིན་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་ལེན་པ་པོ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དུས་ལ་བབས་པའོ།། එවං පඨමගාථාය ආමිසදානසංවිභාගානුග්ගහෙ දස්සෙත්වා ඉදානි ධම්මදානසංවිභාගානුග්ගහෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙ චෙව භාසන්තී’’ති දුතියගාථමාහ. තත්ථ උභයන්ති ‘‘භාසන්ති සුණන්තී’’ති වුත්තා දෙසකා පටිග්ගාහකාති උභයං. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යෙ සුගතස්ස භගවතො සාසනෙ සද්ධම්මෙ පසන්නචිත්තා විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා දෙසෙන්ති පටිග්ගණ්හන්ති ච, තෙසං දෙසකපටිග්ගාහකානං සො ධම්මදානධම්මසංවිභාගධම්මානුග්ගහසඞ්ඛාතො අත්ථො. පරමත්ථසාධනතො පරමො. තණ්හාසංකිලෙසාදිසබ්බසංකිලෙසමලවිසොධනෙන විසුජ්ඣති. කීදිසානං? යෙ අප්පමත්තා සුගතස්ස සාසනෙ. යෙ ච – དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གང་དག་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་” (ye cevā bhāsanti) ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “གཉིས་ཀ་” (ubhayaṃ) ཞེས་པ་ནི། “སྨྲ་བ་དང་ཉན་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་སྟོན་པ་པོ་དང་ལེན་པ་པོ་གཉིས་ཀའོ།། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་དག་བདེ་བར་གཤེགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་སེམས་རབ་ཏུ་དྭངས་ཤིང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྩེ་མོར་གནས་ནས་སྟོན་པ་དང་ལེན་པར་བྱེད་པ་དེ་དག་ལ། སྟོན་པ་པོ་དང་ལེན་པ་པོ་དེ་དག་གི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་བགོ་བཤའ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དེ་ནི། དོན་དམ་པ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གོ། སྲེད་པའི་ཀུན་ཉོན་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ཉོན་གྱི་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་སྦྱོང་བས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།། སུ་དག་གི་ཞེ་ན། བདེ་བར་གཤེགས་པའི་བསྟན་པ་ལ་བག་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། གང་དག་ཀྱང་། ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා; සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183) – “སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་མི་བྱ་སྟེ།། དགེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ།། རང་གི་སེམས་ནི་ཡོངས་སུ་གདུལ།། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་ཡིན།།” (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༢།༩༠། ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༡༨༣) සඞ්ඛෙපතො එවං පකාසිතෙ සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ ඔවාදෙ අනුසිට්ඨියං අප්පමත්තා අධිසීලසික්ඛාදයො සක්කච්චං සම්පාදෙන්ති. තෙසං විසුජ්ඣති, අරහත්තඵලවිසුද්ධියා අතිවිය වොදායතීති. མདོར་བསྡུས་ན་འདི་ལྟར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་དང་། གདམས་ངག་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱས་པ་ལ། བག་ཡོད་པས་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་གུས་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་དོ།། དེ་དག་གི་ནི་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་དག་པས་ཤིན་ཏུ་བྱང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 10. තෙවිජ්ජසුත්තවණ්ණනා ༡༠. རིག་པ་གསུམ་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 99. දසමෙ ධම්මෙනාති ඤායෙන, සම්මාපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන හෙතුනා කාරණෙන. යාය හි පටිපදාය තෙවිජ්ජො හොති, සා පටිපදා ඉධ ධම්මොති [Pg.297] වෙදිතබ්බා. කා පන සා පටිපදාති? චරණසම්පදා ච විජ්ජාසම්පදා ච. තෙවිජ්ජන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාදීහි තීහි විජ්ජාහි සමන්නාගතං. බ්‍රාහ්මණන්ති බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණං. පඤ්ඤාපෙමීති ‘‘බ්‍රාහ්මණො’’ති ජානාපෙමි පතිට්ඨපෙමි. නාඤ්ඤං ලපිතලාපනමත්තෙනාති අඤ්ඤං ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණං අට්ඨකාදීහි ලපිතමත්තවිප්පලපනමත්තෙන බ්‍රාහ්මණං න පඤ්ඤාපෙමීති. අථ වා ලපිතලාපනමත්තෙනාති මන්තානං අජ්ඣෙනඅජ්ඣාපනමත්තෙන. උභයථාපි යං පන බ්‍රාහ්මණා සාමවෙදාදිවෙදත්තයඅජ්ඣෙනෙන තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං වදන්ති, තං පටික්ඛිපති. භගවතා හි ‘‘පරමත්ථතො අතෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණංයෙව චෙතෙ භොවාදිනො අවිජ්ජානිවුතා ‘තෙවිජ්ජො බ්‍රාහ්මණො’ති වදන්ති, එවං පන තෙවිජ්ජො බ්‍රාහ්මණො හොතී’’ති දස්සනත්ථං තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන අයං දෙසනා ආරද්ධා. ༩༩. མདོ་བཅུ་པ་ལས། “ཆོས་ཀྱིས་” (dhammena) ཞེས་པ་ནི་རིགས་པས་ཏེ། ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱིས་སོ།། ལམ་གང་གིས་རིག་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བ་ན། ལམ་དེ་ཉིད་འདིར་ཆོས་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། ལམ་དེ་གང་ཞེ་ན། སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། “རིག་པ་གསུམ་པ་” (tevijjaṃ) ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་རིག་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའོ།། “བྲམ་ཟེ་” (brāhmaṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་བསལ་བའི་བྲམ་ཟེའོ།། “རབ་ཏུ་འགོད་དོ་” (paññāpemi) ཞེས་པ་ནི་ “བྲམ་ཟེ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་ཅིང་འཇོག་པའོ།། “སྨྲས་པ་ཙམ་གྱིས་གཞན་མ་ཡིན་ནོ་” (nāññaṃ lapitalāpanamattena) ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཙམ་གྱི་བྲམ་ཟེ་ལ་ཨཊྛཀ་ལ་སོགས་པས་སྨྲས་པ་ཙམ་དང་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་བྲམ་ཟེར་རབ་ཏུ་མི་འགོད་དོ་ཞེས་པའོ།། ཡང་ན། སྨྲས་པ་ཙམ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་གསང་ཚིག་རྣམས་ཀློག་པ་དང་ཀློག་ཏུ་འཇུག་པ་ཙམ་གྱིས་སོ།། ཚུལ་གཉིས་ཀ་ལས་ཀྱང་། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་སཱ་མ་སྙན་ངག་ལ་སོགས་པའི་རིག་བྱེད་གསུམ་ཀློག་པས་རིག་པ་གསུམ་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞེས་སྨྲ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བཀག་པ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི། “དོན་དམ་པར་རིག་པ་གསུམ་དང་མི་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཉིད་ལ། ཀྭ་ཡེ་སྨྲ་བ་མ་རིག་པས་བསྒྲིབས་པ་དེ་དག་གིས། ‘རིག་པ་གསུམ་པའི་བྲམ་ཟེ་’ ཞེས་ཟེར་མོད། འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་ན་རིག་པ་གསུམ་པའི་བྲམ་ཟེ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་བབ་པར་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་བརྩམས་སོ།། තත්ථ යස්මා විජ්ජාසම්පන්නො චරණසම්පන්නොයෙව හොති චරණසම්පදාය විනා විජ්ජාසම්පත්තියා අභාවතො, තස්මා චරණසම්පදං අන්තොගධං කත්වා විජ්ජාසීසෙනෙව බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙතුකාමො ‘‘ධම්මෙනාහං, භික්ඛවෙ, තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමී’’ති දෙසනං සමුට්ඨාපෙත්වා ‘‘කථඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මෙන තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමී’’ති කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡං කත්වා පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විජ්ජත්තයං විභජන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ’’තිආදිමාහ. དེ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མེད་པར་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནང་དུ་བསྡུས་ནས། རིག་པའི་སྒོ་ཉིད་ནས་བྲམ་ཟེ་རབ་ཏུ་འགོད་པར་བཞེད་དེ། “དགེ་སློང་དག། ངས་ནི་ཆོས་ཀྱིས་རིག་པ་གསུམ་པའི་བྲམ་ཟེ་རབ་ཏུ་འགོད་དོ།།” ཞེས་ཆོས་བསྟན་པ་བསླངས་ནས། “དགེ་སློང་དག། ངས་ཇི་ལྟར་ན་ཆོས་ཀྱིས་རིག་པ་གསུམ་པའི་བྲམ་ཟེ་རབ་ཏུ་འགོད་ཅེ་ན།” ཞེས་གསུང་བར་བཞེད་པས་དྲི་བ་མཛད་དེ། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པས་རིག་པ་གསུམ་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་བཞིན། “དགེ་སློང་དག། འདི་ན་དགེ་སློང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། තත්ථ අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං, සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතභවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං. නිවුත්ථන්ති අජ්ඣාවුත්ථං අනුභූතං, අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධං, නිවුත්ථධම්මං වා නිවුත්ථං, ගොචරනිවාසෙන නිවුත්ථං, අත්තනො විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතං පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතම්පි වා ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසු. අනුස්සරතීති ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’ති එවං ජාතිපටිපාටිවසෙන අනුගන්ත්වා සරති, අනුදෙව වා සරති, චිත්තෙ අභිනින්නාමිතෙ පරිකම්මසමනන්තරං සරති. དེ་ལ་"རྣམ་པ་དུ་མ"ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་མང་པོ་འམ། ཡང་ན་ཚུལ་དུ་མས་འཇུག་པ་སྟེ། བསྔགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"སྔོན་གྱི་གནས་"ཞེས་པ་ནི། དེ་མ་ཐག་པའི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། དེ་དང་དེར་གནས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནོ། །"གནས་པ"ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་གནས་པ་འམ་མྱོང་བར་གྱུར་པ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ། ཡང་ན་གནས་པའི་ཆོས་སམ། ཡུལ་གྱི་གནས་ཀྱིས་གནས་པ། རང་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རིག་པ། ཡང་ན་ལམ་ཆད་པ་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གཞན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རིག་པ་ཡང་ངོ་། །"རྗེས་སུ་དྲན་པ"ཞེས་པ་ནི། "སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་རུང་། སྐྱེ་བ་གཉིས་ཀྱང་རུང་"ཞེས་པ་ සෙය්‍යථිදන්ති ආරද්ධප්පකාරදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙනෙව ය්වායං පුබ්බෙනිවාසො ආරද්ධො හොති, තස්ස පකාරං දස්සෙන්තො ‘‘එකම්පි ජාති’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලකං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසු. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො[Pg.298], වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී ගහිතො හොති තම්මූලකත්තා, විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී. එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටො, විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156) වුත්තානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති. "འདི་ལྟ་སྟེ"ཞེས་པ་ནི། བརྩམས་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་གནས་བརྩམས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་རྣམ་པ་སྟོན་པར། "སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་རུང"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་"སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་རུང"ཞེས་པ་ནི། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་རྩ་བ་བྱས་ཤིང་འཆི་འཕོ་བས་མཐའ་བསྡུས་པ། སྲིད་པ་གཅིག་གིས་བསྡུས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་གཅིག་གོ། །ཚུལ་འདི་ནི་"སྐྱེ་བ་གཉིས་ཀྱང་རུང"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ངོ་། །"འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་ལའང"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། འཇིག་བཞིན་པའི་བསྐལ་པ་ནི་འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དང་། ཆགས་བཞིན་པའི་བསྐལ་པ་ནི་ཆགས་པའི་བསྐལ་པའོ། །དེ་ལ་འཇིག་པས་ནི་དེར་རྩ་བ་བྱས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་ནས་གནས་པ་བཟུང་ལ། ཆགས་པས་ནི་ཆགས་ནས་གནས་པ་བཟུང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ན་"དགེ་སློང་དག བསྐལ་པའི་གྲངས་མེད་པ་འདི་བཞི་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། འཇིག་པ་དང་། འཇིག་ནས་གནས་པ་དང་། ཆགས་པ་དང་། ཆགས་ནས་གནས་པའོ"ཞེས་གསུངས་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་ཡོངས་སུ་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ། ། තත්ථ තයො සංවට්ටා – තෙජොසංවට්ටො, ආපොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා – ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා උදකෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වාතෙන සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසියති. විත්ථාරතො පන කොටිසතසහස්සචක්කවාළං එකතො විනස්සති. ඉති එවරූපො අයං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තො භික්ඛු අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ අනුස්සරති. කථං? අමුත්‍රාසින්තිආදිනා නයෙන. དེ་ལ་འཇིག་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། མེས་འཇིག་པ་དང་། ཆུས་འཇིག་པ་དང་། རླུང་གིས་འཇིག་པའོ། །འཇིག་པའི་ས་མཚམས་ནི་གསུམ་སྟེ། འོད་གསལ་དང་། དགེ་རྒྱས་དང་། འབྲས་བུ་ཆེ་བའོ། །གང་གི་ཚེ་བསྐལ་པ་མེས་འཇིག་པ་ན། འོད་གསལ་གྱི་འོག་རྣམས་མེས་བསྲེག་པར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཚེ་ཆུས་འཇིག་པ་ན། དགེ་རྒྱས་ཀྱི་འོག་རྣམས་ཆུས་བཞུ་བར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཚེ་རླུང་གིས་འཇིག་པ་ན། འབྲས་བུ་ཆེའི་འོག་རྣམས་རླུང་གིས་གཏོར་བར་བྱེད་དོ། །རྒྱས་པར་ན་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གཅིག་ཏུ་འཇིག་གོ། །དེ་ལྟར་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དགེ་སློང་འདི་ནི། འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་དང་། ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་དང་། འཇིག་ཆགས་ཀྱི་བསྐལ་པ་དུ་མ་དག་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ན་བདག་ཡོད་པར་གྱུར"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། ། තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගතියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා අහමහොසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති ගොතමො වා කස්සපො වා. එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරානං කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසතසහස්සපරිමාණායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සොහං තතො භවතො යොනිතො ගතිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුන අමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති අථ තත්‍රපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව. དེ་ལ་"ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ན་བདག་ཡོད་པར་གྱུར"ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དེ་ཉིད་དམ། སྲིད་པ་དེ་ཉིད་དམ། སྐྱེ་གནས་དེ་ཉིད་དམ། འགྲོ་བ་དེ་ཉིད་དམ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་པ་དེ་ཉིད་དམ། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དེ་ཉིད་དམ། སེམས་ཅན་གྱི་རིས་དེ་ཉིད་ན་བདག་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ། །"མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ"ཞེས་པ་ནི། སྐར་རྒྱལ་ལམ། རྒྱལ་སྟོད་ අථ [Pg.299] වා යස්මා ‘‘අමුත්‍රාසි’’න්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං යථාබලං සරණං, ‘‘සො තතො චුතො’’ති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ‘‘ඉධූපපන්නො’’ති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරං ‘‘අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති වුත්තං. තත්‍රාපාසින්ති තත්‍රපි භවෙ…පෙ… සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති දත්තො වා මිත්තො වා, එවංගොත්තොති වාසෙට්ඨො වා කස්සපො වා. එවංවණ්ණොති කාළො වා ඔදාතො වා. එවමාහාරොති සුධාහාරො වා සාලිඔදනාදිආහාරො වා. එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදීති දිබ්බසුඛප්පටිසංවෙදී වා මානුසසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී වා. එවමායුපරියන්තොති එවං තංතංපරමායුපරියන්තො. සො තතො චුතොති සොහං තතො භවාදිතො චුතො. ඉධූපපන්නොති ඉධ ඉමස්මිං චරිමභවෙ මනුස්සො හුත්වා උපපන්නො නිබ්බත්තො. ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་"ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ན་བདག་ཡོད་པར་གྱུར"ཞེས་པ་འདི་ནི། རིམ་གྱིས་ཡར་འཛེག་པ་ལ། རང་གི་སྨོན་ལམ་དང་མཐུན་པར་ཅི་ནུས་སུ་དྲན་པ་ཡིན་ལ། "དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས"ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ལྡོག་པ་ན་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་"འདིར་སྐྱེས"ཞེས་པའི་འདིར་སྐྱེ་བའི་དེ་མ་ཐག་ཏུ། "ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས"ཞེས་གསུངས་སོ། །"དེ་ནའང་བདག་ཡོད་པར་གྱུར"ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་ཡང་སྲིད་པ་དེ་ཉིད་དམ། སྐྱེ་གནས་དེ་ཉིད་དམ། འགྲོ་བ་དེ་ཉིད་དམ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་པ་དེ་ཉིད་དམ། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དེ་ཉིད་དམ། སེམས་ཅན་གྱི་རིས་དེ་ཉིད་ན་ཡང་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ། །"མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ"ཞེས་པ་ནི། བྱིན་ནམ། བཤེས་གཉེན་ལྟ་བུའོ། །"རིགས་འདི་ཞེས་བྱ་བ"ཞེས་པ་ནི། གནས་འཇོག་གམ། འོད་སྲུང་ལྟ་བུའོ། །"ཁ་དོག་འདི་ལྟ་བུ"ཞེས་པ་ནི། ནག་པོའམ། དཀར་པོ་ལྟ་བུའོ། །"ཟས་འདི་ལྟ་བུ་ཟ་བ"ཞེས་པ་ནི། བདུད་རྩིའི་ཟས་སམ། འབྲས་ཆེན་ལ་སོགས་པའི་ཟས་ལྟ་བུའོ། །"བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལྟ་བུ་མྱོང་བ"ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་བདེ་བ་མྱོང་བའམ། མིའི་བདེ་སྡུག་མྱོང་བའོ། །"ཚེའི་མཐའ་འདི་ལྟ་བུ"ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེའི་ཚེའི་མཐའ་མཆོག་གོ། །"དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས"ཞེས་པ་ནི། བདག་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤི་འཕོས་ནས་སོ། །"འདིར་སྐྱེས"ཞེས་པ་ནི། འདིར་མཐའ་མའི་སྲིད་པ་འདི་ལ་མི་རུ་གྱུར་ནས་སྐྱེས་ཤིང་བྱུང་བའོ། ། ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තාදිවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තා ‘‘තිස්සො ගොතමො’’ති උද්දිසීයන්ති, වණ්ණාදීහි ‘‘සාමො ඔදාතො’’ති නානත්තතො පඤ්ඤායන්ති. තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා. අයමස්ස පඨමා විජ්ජා අධිගතාති අයං ඉමිනා භික්ඛුනා පඨමං අධිගමවසෙන පඨමා, විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා අධිගතා සච්ඡිකතා හොති. කිං පනායං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තස්ස පටිච්ඡාදකමොහො වුච්චති. තමොති ස්වෙව මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමොති වුච්චති. ආලොකොති සා එව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකො. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අයං අත්ථො, සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ – අයං ඛො තෙන භික්ඛුනා විජ්ජා අධිගතා, තස්ස අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා, විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නාති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. “དེ་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་རོ། །“རྣམ་པ་དང་བཅས་པ་མཚོན་བྱེད་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིང་དང་རུས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མཚོན་བྱེད་དང་བཅས་པ་དང། ཁ་དོག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དང་བཅས་པའོ། །མིང་དང་རུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ། “ཏི་སའམ་གཽ་ཏ་མ་”ཞེས་མཚོན་པར་བྱེད་ལ། ཁ་དོག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་“ནག་པོའམ་དཀར་པོ་”ཞེས་སོ་སོར་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་མིང་དང་རུས་ནི་མཚོན་བྱེད་ཡིན་ལ། གཞན་རྣམས་ནི་རྣམ་པའོ། །“འདི་ནི་ཁོང་གི་རིག་པ་དང་པོ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་འདིས་ཐོག་མར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་དང་པོ་དང། རིག་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རིག་པ་ཐོབ་ཅིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། །འོ་ན་འདིས་ཅི་ཞིག་རིག་པར་བྱེད་ཅེ་ན། སྔོན་གྱི་གནས་སོ། །“མ་རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་གནས་དེ་ཉིད་རིག་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དེ་ཉིད་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་གཏི་མུག་ལ་བརྗོད་དོ། །“མུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཏི་མུག་དེ་ཉིད་སྒྲིབ་པའི་དོན་གྱིས་མུན་པ་ཞེས་བྱའོ། །“སྣང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སྣང་བའོ། །འདིར་“རིག་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་འདི་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་ནི་བསྔགས་པའི་ཚིག་གོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། དགེ་སློང་དེས་རིག་པ་འདི་ཐོབ་པས། རིག་པ་ཐོབ་པ་དེའི་མ་རིག་པ་བཅོམ་ཞིང་ཞིག་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རིག་པ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚིག་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། යථා තන්ති එත්ථ යථාති ඔපම්මත්ථෙ, තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස. වීරියාතාපෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පහිතත්තස්ස පෙසිතචිත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය, තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය; එවමෙව තස්ස භික්ඛුනො අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා[Pg.300], තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො, තස්ස පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලභිත්වා විහරතීති. “ཇི་ལྟར་དེ་”ཞེས་པ་འདིར། “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་དོན་དང། “དེ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ། །དྲན་པ་མ་ཉམས་པས་“བག་ཡོད་པ་ལའོ།” །བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གདུང་བས་“བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ལའོ།” །ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པས་“བདག་བཏང་བ་”སྟེ་སེམས་བཏང་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་བག་ཡོད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཅན་དང་བདག་བཏང་སྟེ་གནས་པ་ལ། མ་རིག་པ་འཇིག་ཅིང་རིག་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། མུན་པ་འཇིག་ཅིང་སྣང་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དེའི་མ་རིག་པ་བཅོམ་ཞིང་རིག་པ་སྐྱེས་ལ། མུན་པ་བཅོམ་ཞིང་སྣང་བ་སྐྱེས་ཏེ། ཁོང་ནི་ཡང་དག་པར་འཇོག་པའི་སྦྱོར་བ་དང་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་གནས་སོ་ཞེས་པའོ། දිබ්බෙන චක්ඛුනාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. විසුද්ධෙනාති චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුභාවතො විසුද්ධං. යො හි චුතිමත්තමෙව පස්සති න උපපාතං, සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමත්තමෙව පස්සති න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති, තස්මාස්ස තං දස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති, තදුභයම්පායං බුද්ධපුත්තො පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුභාවතො විසුද්ධ’’න්ති. එකාදසඋපක්කිලෙසවිරහතො වා විසුද්ධං. යථාහ ‘‘විචිකිච්ඡා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසොති – ඉති විදිත්වා විචිකිච්ඡං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහිං, අමනසිකාරො…පෙ… ථිනමිද්ධං, ඡම්භිතත්තං, උප්පිල්ලං, දුට්ඨුල්ලං, අච්චාරද්ධවීරියං, අතිලීනවීරියං, අභිජප්පා, නානත්තසඤ්ඤා, අතිනිජ්ඣායිතත්තං රූපානං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති (ම. නි. 3.242) එවං වුත්තෙහි එකාදසහි උපක්කිලෙසෙහි අනුපක්කිලිට්ඨත්තා විසුද්ධං. මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මංසචක්ඛුං වා අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන. සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සමංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ පස්සති දක්ඛති ආලොකෙති. “ལྷའི་མིག་གིས་”ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །“རྣམ་པར་དག་པས་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པའོ། །གང་ཞིག་འཆི་བ་ཙམ་ལས་སྐྱེ་བ་མི་མཐོང་བ་དེ་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ། །གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་ཙམ་ལས་འཆི་བ་མི་མཐོང་བ་དེ་ནི་སེམས་ཅན་གསར་དུ་བྱུང་བར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ། །གང་ཞིག་གཉིས་ཀ་མཐོང་བ་དེ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་གཉིས་ཀ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་ཕྱིར། དེའི་མཐོང་བ་དེ་ནི་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྲས་འདིས་ནི་གཉིས་ཀ་མཐོང་ངོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་གཅིག་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “ཐེ་ཚོམ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་ནས། སེམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐེ་ཚོམ་སྤངས་སོ། ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་... རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང། བག་ཚ་བ་དང། རྒོད་པ་དང། གནས་ངན་ལེན་དང། བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་བརྩམས་པ་དང། བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་ཞུམ་པ་དང། བརྐམ་ཆགས་དང། ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་དང། གཟུགས་རྣམས་ལ་ཧ་ཅང་སེམས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། འདིར་གསུངས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་གཅིག་པོ་འདི་དག་གིས་མ་གོས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པའོ། །མིའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལས་འདས་ཏེ་གཟུགས་མཐོང་བས་མི་ལས་འདས་པ་དང། ཡང་ན་ཤའི་མིག་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་མི་ལས་འདས་པའོ། །ལྷའི་མིག་རྣམ་པར་དག་པ་མི་ལས་འདས་པ་དེས། །“སེམས་ཅན་རྣམས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི། མིའི་ཤའི་མིག་གིས་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་མཐོང་ཞིང་ལྟ་བར་བྱེད་པའོ། චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනාපි දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, තෙ චවමානා. යෙ ච ගහිතපටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තා වා, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති. හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ පරිභූතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨඅකන්තාමනාපවණ්ණයුත්තෙ. අභිරූපෙ විරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ, අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ, ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානභොජනෙ. යථාකම්මූපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ[Pg.301]. තත්ථ පුරිමෙහි ‘‘චවමානෙ’’තිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තං, ඉමිනා පන පදෙන යථාකම්මූපගඤාණකිච්චං. “འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་འདིར། འཆི་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ལྷའི་མིག་གིས་ཀྱང་མཐོང་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་གང་དག་འཆི་བ་ལ་ཉེ་ཞིང་ད་ལྟ་འཆི་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ནི་“འཆི་འཕོ་བ་”དང། གང་དག་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་ཞིང་གསར་དུ་སྐྱེས་པ་དེ་དག་ནི་“སྐྱེ་བ་”ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་རྣམས་མཐོང་བར་སྟོན་ཏོ། །“དམན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པས་རིགས་དང་རུས་དང་ལོངས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་དམན་པའི་དབང་གིས་སྨད་ཅིང་བརྙས་པའོ། །“གྱ་ནོམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཏི་མུག་མེད་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པས་དེ་ལས་བཟློག་པའོ། །“ཁ་དོག་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཞེ་སྡང་མེད་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པས་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་མཛེས་ལ་ཡིད་གར་འོང་བའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའོ། །“ཁ་དོག་ངན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཞེ་སྡང་གི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པས་ཡིད་དུ་མི་འོང་ཞིང་མི་མཛེས་ལ་ཡིད་གར་མི་འོང་བའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའོ། གཟུགས་བཟང་བ་དང་གཟུགས་ངན་པ་ཞེས་པའང་དོན་ཏོ། །“བདེ་འགྲོར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་འགྲོར་སོང་བ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཆགས་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པས་ཕྱུག་ཅིང་ནོར་མང་བའོ། །“ངན་འགྲོར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ངན་འགྲོར་སོང་བ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཆགས་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པས་དབུལ་ཞིང་བཟའ་བཏུང་ཉུང་བའོ། །“ལས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལས་གང་དང་གང་བསགས་པ་དེ་དང་དེར་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །དེ་ལ་སྔ་མ་“འཆི་འཕོ་བ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ལྷའི་མིག་གི་བྱེད་ལས་བཤད་ལ། ཚིག་འདིས་ནི་ལས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱེད་ལས་བཤད་དོ། තස්ස ච ඤාණස්ස අයං උප්පත්තික්කමො – ඉධ භික්ඛු හෙට්ඨා නිරයාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නෙරයිකෙ සත්තෙ පස්සති මහන්තං දුක්ඛං අනුභවමානෙ, ඉදං දස්සනං දිබ්බචක්ඛුඤාණකිච්චමෙව. සො ච එවං මනසි කරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං දුක්ඛං අනුභවන්තී’’ති, අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති. තථා උපරි දෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නන්දනවනමිස්සකවනඵාරුසකවනාදීසු සත්තෙ පස්සති දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානෙ, ඉදම්පි දස්සනං දිබ්බචක්ඛුඤාණකිච්චමෙව. සො එවං මනසි කරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං සම්පත්තිං අනුභවන්තී’’ති? අථස්ස ‘‘ඉදං නාම කත්වා’’ති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති, ඉදං යථාකම්මූපගඤාණං නාම. ඉමස්ස විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි. යථා චිමස්ස, එවං අනාගතංසඤාණස්සපි. දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්ති. කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉධ විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති සත්තානං චුතිපටිසන්ධිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ཡེ་ཤེས་དེ་སྐྱེ་བའི་རིམ་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། འདིར་དགེ་སློང་གིས་འོག་དམྱལ་བའི་ཕྱོགས་སུ་སྣང་བ་སྤེལ་ནས། དམྱལ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བཞིན་པ་མཐོང་བ་ནི། མཐོང་བ་འདི་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །ཁོང་གིས་འདི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས་སྡུག་བསྔལ་འདི་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ་”སྙམ་པ་ན། དེ་ནས་ཁོང་ལ་“འདི་ལྟ་བུ་བྱས་པས་སོ་”ཞེས་ལས་དེ་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་གོང་ལྷའི་ཡུལ་གྱི་ཕྱོགས་སུ་སྣང་བ་སྤེལ་ནས། དགའ་བའི་ཚལ་དང་། འདྲེས་པའི་ཚལ་དང་། རྩུབ་འགྱུར་གྱི་ཚལ་ལ་སོགས་པ་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱོང་བཞིན་པ་མཐོང་བ་ནི། མཐོང་བ་འདི་ཡང་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །ཁོང་གིས་འདི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ་”སྙམ་པ་ན། དེ་ནས་ཁོང་ལ་“འདི་ལྟ་བུ་བྱས་པས་སོ་”ཞེས་ལས་དེ་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་ལས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལ་ལོགས་སུ་སྦྱོར་བ་བྱ་རྒྱུ་མེད་དོ། །འདི་ལ་ཇི་ལྟར་བ་བཞིན་དུ། མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །འདི་དག་ནི་ལྷའི་མིག་གི་གཞི་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་པས་ལྷའི་མིག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱིས་”ལ་སོགས་པ་ལ་བཤད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །འདིར་“རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རིག་པའོ། །“མ་རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་མ་རིག་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། තතියවාරෙ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එවං ඛොතිආදි නිගමනං. ཐེངས་གསུམ་པའི་“རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རིག་པའོ། །“མ་རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞི་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་མ་རིག་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཡིན་པས་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། །“འདི་ལྟར་ཁོ་ན་”ལ་སོགས་པ་ནི་མཇུག་བསྡུ་བའོ། ගාථාසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො යථාවුත්තං පුබ්බෙනිවාසං අවෙති අවගච්ඡති, වුත්තනයෙන පාකටං කත්වා ජානාති. ‘‘යොවෙදී’’තිපි පාඨො, යො අවෙදි විදිතං කත්වා ඨිතොති අත්ථො. ඡබ්බීසතිදෙවලොකසඞ්ඛාතං සග්ගං චතුබ්බිධං අපායඤ්ච වුත්තනයෙනෙව දිබ්බචක්ඛුනා පස්සති. අථොති තතො පරං ජාතික්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං නිබ්බානමෙව වා පත්තො අධිගතො. තතො එව අභිඤ්ඤා අභිවිසිට්ඨාය මග්ගපඤ්ඤාය ජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං ජානිත්වා කිච්චවොසානෙන වොසිතො නිට්ඨානප්පත්තො. මොනෙය්‍යධම්මසමන්නාගමෙන මුනි, ඛීණාසවො යස්මා එතාහි යථාවුත්තාහි තීහි විජ්ජාහි සමන්නාගතත්තා තතො තතියවිජ්ජාය සබ්බථා බාහිතපාපත්තා ච තෙවිජ්ජො බ්‍රාහ්මණො නාම හොති. තස්මා තමෙව අහං තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං [Pg.302] වදාමි, අඤ්ඤං පන ලපිතලාපනං යජුආදිමන්තපදානං අජ්ඣාපනපරං තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං න වදාමි, තෙවිජ්ජොති තං න කථෙමීති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ཀྱི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྔོན་གྱི་གནས་རིག་ཅིང་རྟོགས་པ་སྟེ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་བྱས་ནས་ཤེས་པའོ། །“ཡོ་ཝེ་དཱི་ (yo vedī)”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། གང་ཞིག་གིས་རིག་པར་བྱས་ནས་གནས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷའི་ཡུལ་ཉི་ཤུ་རྩ་དྲུག་ཏུ་གྲགས་པའི་མཐོ་རིས་དང་། ངན་སོང་རྣམ་པ་བཞི་པོ་དག་ཀྱང་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ལྷའི་མིག་གིས་མཐོང་བའོ། །“དེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་འོག་ཏུ་སྐྱེ་བ་ཟད་པར་གྲགས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པའོ། །དེ་ནས་མངོན་པར་ཤེས་པ་སྟེ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ཤེས་ནས། བྱ་བ་ཚར་བས་མཐར་ཕྱིན་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའོ། །ཐུབ་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་ཐུབ་པ་སྟེ། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རིག་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང། དེ་ནས་རིག་པ་གསུམ་པས་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་བསལ་བའི་ཕྱིར་རིག་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ངས་ནི་དེ་ཉིད་རིག་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བརྗོད་ཀྱི། གཞན་སྨྲ་བ་ཙམ་གྱིས་ཡ་ཇུར་ལ་སོགས་པའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་ཚིག་སློབ་པར་བྱེད་པ་ལ་རིག་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། རིག་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་མི་སྨྲའོ། ඉති ඉමස්මිං වග්ගෙ දුතියසුත්තෙ වට්ටං කථිතං, පඤ්චමඅට්ඨමදසමසුත්තෙසු විවට්ටං කථිතං, ඉතරෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. དེ་ལྟར་ཚན་པ་འདིའི་མདོ་གཉིས་པ་ལས་འཁོར་བ་བཤད་ལ། མདོ་ལྔ་པ་དང་བརྒྱད་པ་དང་བཅུ་པ་ལས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་བཤད་ཅིང། གཞན་རྣམས་ལས་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་གཉིས་ཀ་བཤད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་ལྔ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཕྲན་བུའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ඉතිවුත්තකස්ස තිකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་པའི་གསུམ་གྱི་ཚན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 4. චතුක්කනිපාතො ༤. བཞིའི་ཚན་པ། 1. බ්‍රාහ්මණධම්මයාගසුත්තවණ්ණනා ༡. བྲམ་ཟེའི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 100. චතුක්කනිපාතස්ස [Pg.303] පඨමෙ අහන්ති අත්තනිද්දෙසො. යො හි පරො න හොති, සො නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතො අත්තා ‘‘අහ’’න්ති වුච්චති. අස්මීති පටිජානනා. යො පරමත්ථබ්‍රාහ්මණභාවො ‘‘අහ’’න්ති වුච්චමානො, තස්ස අත්තනි අත්ථිභාවං පටිජානන්තො හි සත්ථා ‘‘අස්මී’’ති අවොච. ‘‘අහමස්මී’’ති ච යථා ‘‘අහමස්මි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා, සෙය්‍යොහමස්මී’’ති ච අප්පහීනදිට්ඨිමානානුසයා පුථුජ්ජනා අත්තනො දිට්ඨිමානමඤ්ඤනාභිනිවෙසවසෙන අභිවදන්ති, න එවං වුත්තං. සබ්බසො පන පහීනදිට්ඨිමානානුසයො භගවා සමඤ්ඤං අනතිධාවන්තො ලොකසමඤ්ඤානුරොධෙන වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු ධම්මං පතිට්ඨපෙන්තො කෙවලං තාදිසස්ස ගුණස්ස අත්තනි විජ්ජමානතං පටිජානන්තො ‘‘අහමස්මී’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණොති බාහිතපාපත්තා බ්‍රහ්මස්ස ච අණනතො බ්‍රාහ්මණො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භික්ඛවෙ, අහං පරමත්ථතො බ්‍රාහ්මණොස්මීති. භගවා සබ්බාකාරපරිපුණ්ණස්ස දානසංයමාදිවතසමාදානස්ස නිරවසෙසාය තපචරියාය පාරං ගතො සම්මදෙව වුසිතබ්‍රහ්මචරියවාසො සකලවෙදන්තගූ සුවිසුද්ධවිජ්ජාචරණො සබ්බථා නින්හාතපාපමලො අනුත්තරස්ස අරියමග්ගසඞ්ඛාතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස වත්තා පවත්තා, සුපරිසුද්ධස්ස ච සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස පවෙදෙතා, තස්මා සබ්බසො බාහිතපාපත්තා බ්‍රහ්මස්ස ච අණනතො කථනතො පරමත්ථෙන බ්‍රාහ්මණොති වුච්චති. ༡༠༠. བཞིའི་ཚན་པའི་དང་པོ་ལས། “ང་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་མཚོན་པ་སྟེ། གང་ཞིག་གཞན་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་རང་གི་ནང་གི་བདག་ཉིད་དུ་བགྲང་བས་“ང་”ཞེས་བྱའོ། །“ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁས་ལེན་པའོ། །དོན་དམ་པའི་བྲམ་ཟེའི་དངོས་པོ་གང་ཞིག་“ང་”ཞེས་བརྗོད་པ་དེ། རང་ལ་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར་སྟོན་པས་“ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ང་ནི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་“ང་ནི་ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ། ང་ནི་མཆོག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་མ་སྤངས་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་དང་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་སྨྲ་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ལས་མི་འདའ་བར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་དང་མཐུན་པར་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཆོས་རབ་ཏུ་འགོད་པའི་ཕྱིར། རང་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་པ་ཙམ་གྱིས་“ང་ནི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བྲམ་ཟེ་”ཞེས་པ་ནི། སྡིག་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེའོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག ང་ནི་དོན་དམ་པར་བྲམ་ཟེ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྦྱིན་པ་དང་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་མ་ལུས་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་བྱོན་པ་དང། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལེགས་པར་བསྟེན་པ་དང། རིག་བྱེད་ཀྱི་མཐའ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་སོན་པ་དང། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང། སྡིག་པའི་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་བཀྲུས་པ་དང། བླ་ན་མེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་དུ་གྲགས་པའི་བྲམ་ཟེའི་ཆོས་སྟོན་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང། ཤིན་ཏུ་རྣར་པར་དག་པའི་བསྟན་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་གསལ་བར་མཛད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པའི་ཚིག་སྨྲ་ཞིང་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་པར་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བྱའོ། ඉති භගවා සදෙවකෙ ලොකෙ අත්තනො අනුත්තරං බ්‍රාහ්මණභාවං පවෙදෙත්වා යානි තානි බ්‍රාහ්මණදානාදීනි ඡ කම්මානි බ්‍රාහ්මණස්ස පඤ්ඤාපෙන්ති, තෙසම්පි සුපරිසුද්ධානං උක්කංසතො අත්තනි සංවිජ්ජමානතං දස්සෙතුං ‘‘යාචයොගො’’තිආදිමාහ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་རང་གི་བླ་ན་མེད་པའི་བྲམ་ཟེའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་མཛད་ནས། བྲམ་ཟེའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་དྲུག་པོ་གང་དག་བྲམ་ཟེ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་དེ་དག་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་སྒོ་ནས་རང་ལ་མཆོག་ཏུ་ཡོད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སློང་བའི་འོས་སུ་གྱུར་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། තත්ථ යාචයොගොති යාචෙහි යුත්තො. යාචන්තීති යාචා, යාචකා, තෙ පනෙත්ථ වෙනෙය්‍යා වෙදිතබ්බා. තෙ හි ‘‘දෙසෙතු, භන්තෙ භගවා[Pg.304], ධම්මං; දෙසෙතු, සුගතො, ධම්ම’’න්ති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මදෙසනං යාචන්ති. භගවා ච තෙසං ඉච්ඡාවිඝාතං අකරොන්තො යථාරුචි ධම්මං දෙසෙන්තො ධම්මදානං දෙතීති යාචයොගො, සදා සබ්බකාලං තෙහි අවිරහිතො. අථ වා යාචයොගොති යාචනයොග්ගො, අධිප්පායපූරණතො යාචිතුං යුත්තොති අත්ථො ‘‘යාජයොගො’’තිපි පාඨො. තත්ථ යාජො වුච්චති මහාදානං, යිට්ඨන්ති අත්ථො. ඉධ පන ධම්මදානං වෙදිතබ්බං, යාජෙ නියුත්තොති යාජයොගා. සදාති සබ්බදා, අනවරතප්පවත්තසද්ධම්මමහාදානොති අත්ථො. අථ වා යාජෙන යොජෙතීතිපි යාජයොගො. තිවිධදානසඞ්ඛාතෙන යාජෙන සත්තෙ යථාරහං යොජෙති, තත්ථ දානෙ නියොජෙතීති අත්ථො. ‘‘යාජයොගො සතත’’න්තිපි පඨන්ති. පයතපාණීති පරිසුද්ධහත්ථො. යො හි දානාධිමුත්තො ආමිසදානං දෙන්තො සක්කච්චං සහත්ථෙන දෙය්‍යධම්මං දාතුං සදා ධොතහත්ථොයෙව හොති, සො ‘‘පයතපාණී’’ති වුච්චති. භගවාපි ධම්මදානාධිමුත්තො සක්කච්චං සබ්බකාලං ධම්මදානෙ යුත්තප්පයුත්තොති කත්වා වුත්තං ‘‘පයතපාණී’’ති. ‘‘සදා’’ති ච පදං ඉමිනාපි සද්ධිං යොජෙතබ්බං ‘‘සදා පයතපාණී’’ති. අවිභාගෙන හි සත්ථා වෙනෙය්‍යලොකස්ස සද්ධම්මදානං සදා සබ්බකාලං පවත්තෙන්තො තත්ථ යුත්තප්පයුත්තො හුත්වා විහරති. དེ་ལ་ ‘ཡཱ་ཙ་ཡོ་གོ་’ (yācayogo) ཞེས་པ་ནི་སློང་བ་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ།། སློང་བར་བྱེད་པས་ན་སློང་བ་པོ་སྟེ། འདིར་གདུལ་བྱ་རྣམས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་བཅར་ནས། "བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་དུ་གསོལ། བདེ་བར་གཤེགས་པས་ཆོས་བསྟན་དུ་གསོལ།" ཞེས་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་གསོལ་བ་འདེབས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ཁོང་ཚོའི་རེ་བ་མ་བཤིག་པར། མོས་པ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་བསྟན་ཏེ་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་གནང་བས། ‘ཡཱ་ཙ་ཡོ་གོ་’ ཞེས་བྱ་སྟེ། རྟག་ཏུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཁོང་ཚོ་དང་མི་འབྲལ་བའོ།། ཡང་ན། ‘ཡཱ་ཙ་ཡོ་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་གསོལ་བ་གདབ་པར་འོས་པ་སྟེ། བསམ་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གསོལ་བ་འདེབས་པར་རིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ‘ཡཱ་ཇ་ཡོ་གོ་’ (yājayogo) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། དེ་ལ་ ‘ཡཱ་ཇ་’ (yājo) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་ལ་བྱ་སྟེ། མཆོད་སྦྱིན་གྱི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། མཆོད་སྦྱིན་ལ་བརྩོན་པས་ན་ ‘ཡཱ་ཇ་ཡོ་གོ་’ ཞེས་བྱའོ།། ‘རྟག་ཏུ་’ ཞེས་པ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་སྟེ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། མཆོད་སྦྱིན་གྱིས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ཀྱང་ ‘ཡཱ་ཇ་ཡོ་གོ་’ ཞེས་བྱའོ།། སྦྱིན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་བགྲང་བའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྦྱོར་བར་བྱེད་དེ། དེ་དག་སྦྱིན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། "ཡཱ་ཇ་ཡོ་གོ་ ས་ཏ་ཏཾ་" ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། ‘པ་ཡ་ཏ་པཱ་ཎཱི’ (payatapāṇī) ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ཡོངས་སུ་དག་པའོ།། གང་ཞིག་སྦྱིན་པ་ལ་མོས་ཤིང་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་ཚེ། གུས་པ་དང་བཅས་རང་གི་ལག་པས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། རྟག་ཏུ་ལག་པ་བཀྲུས་པ་ཉིད་དུ་གནས་པ་དེ་ལ་ ‘ལག་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ།’ ཞེས་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་མོས་ཤིང་། གུས་པ་དང་བཅས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བརྩོན་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར། "ལག་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘རྟག་ཏུ་’ ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ཡང་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། "རྟག་ཏུ་ལག་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ།" ཞེས་པའོ།། དབྱེ་བ་མེད་པར་སྟོན་པས་གདུལ་བྱའི་འཇིག་རྟེན་ལ་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་རྟག་ཏུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་འཇུག་པར་མཛད་ཅིང་། དེ་ལ་རབ་ཏུ་བརྩོན་པར་མཛད་དེ་བཞུགས་སོ།། අපරො නයො – යොගො වුච්චති භාවනා. යථාහ ‘‘යොගා වෙ ජායතෙ භූරී’’ති (ධ. ප. 282). තස්මා යාජයොගොති යාජභාවනං, පරිච්චාගභාවනං අනුයුත්තොති අත්ථො. භගවා හි අභිසම්බොධිතො පුබ්බෙ බොධිසත්තභූතොපි කරුණාසමුස්සාහිතො අනවසෙසතො දානං පරිබ්‍රූහෙන්තො තත්ථ උක්කංසපාරමිප්පත්තො හුත්වා අභිසම්බොධිං පාපුණි, බුද්ධො හුත්වාපි තිවිධං දානං පරිබ්‍රූහෙසි විසෙසතො ධම්මදානං, පරෙපි තත්ථ නියොජෙසි. තථා හි සො වෙනෙය්‍යයාචකානං කස්සචි සරණානි අදාසි, කස්සචි පඤ්ච සීලානි, කස්සචි දස සීලානි, කස්සචි චතුපාරිසුද්ධිසීලං, කස්සචි ධුතධම්මෙ, කස්සචි චත්තාරි ඣානානි, කස්සචි අට්ඨ සමාපත්තියො, කස්සචි පඤ්චාභිඤ්ඤායො, චත්තාරො මග්ගෙ, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, තිස්සො විජ්ජා, චතස්සො පටිසම්භිදාති එවමාදිලොකියලොකුත්තරභෙදං ගුණධනං ධම්මදානවසෙන යථාධිප්පායං දෙන්තො පරෙ ච ‘‘දෙථා’’ති නියොජෙන්තො පරිච්චාගභාවනං පරිබ්‍රූහෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පරිච්චාගභාවනං අනුයුත්තො’’ති. རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། སྦྱོར་བ་ (yogo) ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། ཇི་སྐད་དུ། "སྦྱོར་བ་ལས་ནི་ཤེས་རབ་སྐྱེ།།" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། ‘ཡཱ་ཇ་ཡོ་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་སྒོམ་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་མ་སངས་རྒྱས་པའི་གོང་རོལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་བཞུགས་པའི་ཚེའང་། སྙིང་རྗེས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྦྱིན་པ་སྤེལ་ཞིང་། དེ་ལ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། སངས་རྒྱས་པར་གྱུར་ནས་ཀྱང་སྦྱིན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་སྤེལ་བར་མཛད་དེ། ཁྱད་པར་དུ་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་དང་། གཞན་དག་ཀྱང་དེ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་གདུལ་བྱ་སློང་བ་པོ་རྣམས་ལས། ལ་ལ་ལ་སྐྱབས་འགྲོ་རྣམས་གནང་། ལ་ལ་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ། ལ་ལ་ལ་བསླབ་པའི་གཞི་བཅུ། ལ་ལ་ལ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི། ལ་ལ་ལ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས། ལ་ལ་ལ་བསམ་གཏན་བཞི། ལ་ལ་ལ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད། ལ་ལ་ལ་མངོན་ཤེས་ལྔ། ལམ་བཞི། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི། རིག་པ་གསུམ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་སྟེ། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ནོར་རྣམས། ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནང་ཞིང་། གཞན་དག་ལའང་ "སྦྱིན་པར་གྱིས་ཤིག" ཅེས་སྦྱོར་བར་མཛད་དེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སྒོམ་པ་སྤེལ་བར་མཛད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། පයතපාණීති [Pg.305] වා ආයතපාණී, හත්ථගතං කිඤ්චි දාතුං ‘‘එහි ගණ්හා’’ති පසාරිතහත්ථො විය ආචරියමුට්ඨිං අකත්වා සද්ධම්මදානෙ යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො. පයතපාණීති වා උස්සාහිතහත්ථො, ආමිසදානං දාතුං උස්සාහිතහත්ථො විය ධම්මදානෙ කතුස්සාහොති අත්ථො. අන්තිමදෙහධරොති බ්‍රහ්මචරියවසෙන බ්‍රාහ්මණකරණානං ධම්මානං පාරිපූරියා පච්ඡිමත්තභාවධාරී. අවුසිතවතො හි වසලකරණානං ධම්මානං අප්පහානෙන වසලාදිසමඤ්ඤා ගති ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා සියා. තෙන භගවා අත්තනො අච්චන්තවුසිතබ්‍රාහ්මණභාවං දස්සෙති. අනුත්තරො භිසක්කො සල්ලකත්තොති දුත්තිකිච්ඡස්ස වට්ටදුක්ඛරොගස්ස තිකිච්ඡනතො උත්තමො භිසක්කො, අඤ්ඤෙහි අනුද්ධරණීයානං රාගාදිසල්ලානං කන්තනතො සමුච්ඡෙදවසෙන සමුද්ධරණතො උත්තමො සල්ලකන්තනවෙජ්ජො. ඉමිනා නිප්පරියායතො බ්‍රාහ්මණකරණානං ධම්මානං අත්තනි පතිට්ඨිතානං පරසන්තතියං පතිට්ඨාපනෙන පරෙසම්පි බ්‍රාහ්මණකරණමාහ. ཡང་ན། ‘པ་ཡ་ཏ་པཱ་ཎཱི’ ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་བརྐྱངས་པ་སྟེ། ལག་ཏུ་ཡོད་པ་གང་ཞིག་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། "ཚུར་ཤོག་ལོངས་ཤིག" ཅེས་ལག་པ་བརྐྱངས་པ་བཞིན། སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་མི་མཛད་པར་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བརྩོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ‘པ་ཡ་ཏ་པཱ་ཎཱི’ ཞེས་པ་ནི་སྤྲོ་བ་དང་བཅས་པའི་ལག་པ་སྟེ། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ལ་སྤྲོ་བ་དང་བཅས་པའི་ལག་པ་བཞིན། ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ‘ལུས་མཐའ་མ་འཛིན་པ།’ (antimadehadharo) ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་བྲམ་ཟེར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པས། མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པའོ།། ཚངས་པར་མ་སྤྱད་པ་རྣམས་ནི་དམངས་རིགས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མ་སྤངས་པས། མ་འོངས་པར་དམངས་རིགས་ལ་སོགས་པའི་མིང་དང་། མངལ་དུ་འཇུག་པའི་སྐྱེ་གནས་སུ་འགྱུར་རོ།། དེས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་གཏན་དུ་ཚངས་པར་སྤྱད་པའི་བྲམ་ཟེའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། ‘བླ་ན་མེད་པའི་སྨན་པ་དང་ཟུག་རྔུ་འབྱིན་པ།’ (anuttaro bhisakko sallakatto) ཞེས་པ་ནི། གསོ་དཀའ་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ནད་གསོ་བར་མཛད་པས་ན་བླ་ན་མེད་པའི་སྨན་པ་དང་། གཞན་དག་གིས་འབྱིན་མི་ནུས་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཟུག་རྔུ་རྣམས་གཅོད་ཅིང་། ཀུན་ནས་བཅད་དེ་འབྱིན་པར་མཛད་པས་ན་བླ་ན་མེད་པའི་ཟུག་རྔུ་འབྱིན་པའི་སྨན་པའོ།། འདིའི་སྒོ་ནས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་བྲམ་ཟེར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་འགོད་པར་མཛད་པས། གཞན་དག་ཀྱང་བྲམ་ཟེར་མཛད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། තස්ස මෙ තුම්හෙ පුත්තාති තස්ස එවරූපස්ස මම තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, පුත්තා අත්‍රජා හොථ. ඔරසාති උරසි සම්බන්ධා. යථා හි සත්තානං ඔරසපුත්තා අත්‍රජා විසෙසෙන පිතුසන්තකස්ස දායජ්ජස්ස භාගිනො හොන්ති, එවමෙතෙපි අරියපුග්ගලා සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මස්සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතා. තස්ස සන්තකස්ස විමුත්තිසුඛස්ස අරියධම්මරතනස්ස ච එකංසභාගියතාය ඔරසා. අථ වා භගවතො ධම්මදෙසනානුභාවෙන අරියභූමිං ඔක්කමමානා ඔක්කන්තා ච අරියසාවකා සත්ථු උරෙ වායාමජනිතාභිජාතිතාය නිප්පරියායෙන ‘‘ඔරසපුත්තා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. තථා හි තෙ භගවතා ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිවොලොකනෙන වජ්ජානුචින්තනෙන ච හදයෙ කත්වා වජ්ජතො නිවාරෙත්වා අනවජ්ජෙ පතිට්ඨපෙන්තෙන සීලාදිධම්මසරීරපොසනෙන සංවඩ්ඪිතා. මුඛතො ජාතාති මුඛතො ජාතාය ධම්මදෙසනාය අරියාය ජාතියා ජාතත්තා මුඛතො ජාතා. අථ වා අනඤ්ඤසාධාරණතො සබ්බස්ස කුසලධම්මස්ස මුඛතො පාතිමොක්ඛතො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසඞ්ඛාතතො විමොක්ඛමුඛතො වා අරියමග්ගජාතියා ජාතාතිපි මුඛතො ජාතා. සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සාසනධම්මෙ අරියමග්ගධම්මෙ වා ජාතාති ධම්මජා. තෙනෙව ධම්මෙන නිම්මිතා මාපිතාති ධම්මනිම්මිතා. සතිධම්මවිචයාදි ධම්මදායාදා, න ලාභසක්කාරාදි [Pg.306] ආමිසදායාදා, ධම්මදායාදා නො ආමිසදායාදා හොථාති අත්ථො. ‘དེ་ལྟ་བུའི་ང་ཡི་བུ་རྣམས་ནི།’ ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དག དེ་ལྟ་བུའི་ང་ཡི་བུ་རང་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་སོ།། ‘བྲང་ལས་སྐྱེས་པ།’ (orasā) ཞེས་པ་ནི་བྲང་དང་འབྲེལ་བའོ།། འདི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བྲང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་རང་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི། གཙོ་བོར་ཕའི་ནོར་གྱི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་གང་ཟག་འདི་དག་ཀྱང་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐོས་པའི་མཐར། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁོང་གི་མངའ་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་བདེ་བ་དང་། འཕགས་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐལ་བ་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ ‘བྲང་ལས་སྐྱེས་པའོ།།’ ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པའི་མཐུ་ལས། འཕགས་པའི་ས་ལ་འཇུག་བཞིན་པ་དང་ཞུགས་ཟིན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི། སྟོན་པའི་བྲང་ལས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་སྐྱེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ "བྲང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ།" ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསམ་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་དང་། སྤྱོད་པ་དང་། མོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཟིགས་ཤིང་། ཉེས་པ་རྣམས་ལ་བརྟག་དཔྱད་མཛད་དེ་ཐུགས་ལ་བཅངས་ནས། ཉེས་པ་ལས་བཟློག་སྟེ་ཉེས་པ་མེད་པ་ལ་བཀོད་ཅིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ལུས་གསོ་སྐྱོང་མཛད་པའི་སྒོ་ནས་འཚར་ལོངས་བྱུང་བའོ།། ‘ཞལ་ནས་སྐྱེས་པ།’ (mukhato jātā) ཞེས་པ་ནི། ཞལ་ནས་བྱུང་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལས་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཞལ་ནས་སྐྱེས་པའོ།། ཡང་ན། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་སྟེ། སོ་སོར་ཐར་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་དུ་བགྲང་བའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོ་ལས། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ ‘ཞལ་ནས་སྐྱེས་པའོ།།’ བསླབ་པ་གསུམ་འདུས་པའི་བསྟན་པའི་ཆོས་སམ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ ‘ཆོས་ལས་སྐྱེས་པའོ།།’ ཆོས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲུལ་ཞིང་བསྐྲུན་པའི་ཕྱིར་ ‘ཆོས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའོ།།’ དྲན་པ་དང་ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་འཛིན་པ་ལས། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པའི་ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་འཛིན་པ་མ་ཡིན་པས། "ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་གྱིས་ཤིག ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། තත්ථ ධම්මො දුවිධො – නිප්පරියායධම්මො, පරියායධම්මොති. ආමිසම්පි දුවිධං – නිප්පරියායාමිසං, පරියායාමිසන්ති. කථං? මග්ගඵලනිබ්බානප්පභෙදො හි නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො නිප්පරියායධම්මො, නිබ්බත්තිතධම්මොයෙව, න කෙනචි පරියායෙන කාරණෙන වා ලෙසෙන වා ධම්මො. යං පනිදං විවට්ටූපනිස්සිතං කුසලං, සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො විවට්ටං පත්ථෙන්තො දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ගන්ධමාලාදීහි වත්ථුපූජං කරොති, ධම්මං සුණාති, දෙසෙති, ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, එවං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන නිප්පරියායං අමතං නිබ්බානං පටිලභති, අයං පරියායධම්මො. තථා චීවරාදයො චත්තාරො පච්චයා නිප්පරියායාමිසමෙව, න අඤ්ඤෙන පරියායෙන වා කාරණෙන වා ලෙසෙන වා ආමිසං. යං පනිදං වට්ටගාමිකුසලං, සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො වට්ටං පත්ථෙන්තො සම්පත්තිභවං ඉච්ඡමානො දානං දෙති…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, එවං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන දෙවමනුස්සසම්පත්තියො පටිලභති, ඉදං පරියායාමිසං නාම. དེ་ལ་ཆོས་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཆོས་སོ།། ཟང་ཟིང་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟང་ཟིང་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་ངོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་པོ་ནི། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཏེ། གྲུབ་ཟིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་གྲངས་སམ་རྒྱུའམ་རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་ཀྱང་ཆོས་སུ་བཏགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ལྟ་སྟེ། འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་གིས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་དོན་དུ་གཉེར་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱེད་པ། དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པས་དངོས་པོའི་མཆོད་པ་བྱེད་པ། ཆོས་ཉན་པ། ཆོས་འཆད་པ། བསམ་གཏན་དང་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་བྱེད་པས་རིམ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་འཆི་མེད་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་ ‘རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཆོས་’ ཞེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟང་ཟིང་ཉིད་དེ། རྣམ་གྲངས་གཞན་ནམ་རྒྱུའམ་རྒྱུ་མཚན་གཞན་གྱིས་ཟང་ཟིང་དུ་བཏགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཁོར་བར་འཇུག་པའི་དགེ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ལྟ་སྟེ། འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་གིས་འཁོར་བ་དོན་དུ་གཉེར་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་བ་འདོད་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་... བྱ་བ་རྒྱས་པ་... སྙོམས་འཇུག་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་བྱེད་པས་རིམ་གྱིས་ལྷ་དང་མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་ ‘རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་’ ཞེས་བྱའོ།། තත්ථ නිප්පරියායධම්මොපි භගවතොයෙව සන්තකො. භගවතා හි කථිතත්තා භික්ඛූ මග්ගඵලනිබ්බානානි අධිගච්ඡන්ති. වුත්තඤ්හෙතං – དེ་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངའ་བ་ཉིད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམས་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘සො, හි, බ්‍රාහ්මණ, භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා…පෙ… මග්ගානුගා ච පනෙතරහි සාවකා විහරන්ති පච්ඡා සමන්නාගතා’’ති (ම. නි. 3.79; චූලනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85). "བྲམ་ཟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོ། མ་བྱུང་བའི་ལམ་འབྱུང་བར་མཛད་པ་པོ་... བྱ་བ་རྒྱས་པ་... ད་ལྟ་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་ཕྱིས་ནས་ལྡན་པར་གནས་སོ།།" ཞེས་སོ།། ‘‘සො, හාවුසො, භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති, චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො, වත්තා පවත්තා, අත්ථස්ස නින්නෙතා, අමතස්ස දාතා, ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති (ම. නි. 1.203; 3.281) ච. "ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པ། གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་པ། སྤྱན་དུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ། གསུང་བ་པོ། འཇུག་པར་མཛད་པ་པོ། དོན་འབྱིན་པ་པོ། འཆི་མེད་སྦྱིན་པ་པོ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།།" ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། පරියායධම්මොපි භගවතොයෙව සන්තකො. භගවතා හි කථිතත්තා එව ජානන්ති ‘‘විවට්ටං පත්ථෙත්වා දානං දෙන්තො…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙන්තො අනුක්කමෙන අමතං නිබ්බානං පටිලභතී’’ති. නිප්පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව [Pg.307] සන්තකං. භගවතා හි අනුඤ්ඤාතත්තායෙව භික්ඛූහි ජීවකවත්ථුං ආදිං කත්වා පණීතචීවරං ලද්ධං. යථාහ – རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངའ་བ་ཉིད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར། "འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་དོན་དུ་གཉེར་ཏེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་... བྱ་བ་རྒྱས་པ་... སྙོམས་འཇུག་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་རིམ་གྱིས་འཆི་མེད་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་ཤེས་སོ།། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟང་ཟིང་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངའ་བ་ཉིད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་འཚོ་བྱེད་ཀྱི་གོས་ལ་སོགས་པ་ལས་བརྩམས་ཏེ་ཆོས་གོས་བཟང་པོ་རྣམས་ཐོབ་པའོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගහපතිචීවරං. යො ඉච්ඡති, පංසුකූලිකො හොතු. යො ඉච්ඡති, ගහපතිචීවරං සාදියතු. ඉතරීතරෙනපාහං, භික්ඛවෙ, සන්තුට්ඨිංයෙව වණ්ණෙමී’’ති (මහාව. 337). "དགེ་སློང་དག ངས་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆོས་གོས་གནང་ངོ་།། གང་ཞིག་འདོད་པ་དེ་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་བྱོས་ཤིག གང་ཞིག་འདོད་པ་དེས་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆོས་གོས་དང་དུ་ལོངས་ཤིག དགེ་སློང་དག ངས་ནི་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་ལ་བསྔགས་སོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། එවං ඉතරෙපි පච්චයා භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා එව භික්ඛූහි පරිභුඤ්ජිතුං ලද්ධා. පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව සන්තකං. භගවතා හි කථිතත්තා එව ජානන්ති ‘‘සම්පත්තිභවං පත්ථෙන්තො දානං දත්වා සීලං…පෙ… සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අනුක්කමෙන පරියායාමිසං දිබ්බසම්පත්තිං මනුස්සසම්පත්තිඤ්ච පටිලභතී’’ති. යදෙව යස්මා නිප්පරියායධම්මොපි පරියායධම්මොපි නිප්පරියායාමිසම්පි පරියායාමිසම්පි භගවතොයෙව සන්තකං, තස්මා තත්ථ අත්තනො සාමිභාවං දස්සෙන්තො තත්ථ ච යං සෙට්ඨතරං අච්චන්තහිතසුඛාවහං තත්ථෙව නෙ නියොජෙන්තො එවමාහ ‘‘තස්ස මෙ තුම්හෙ පුත්තා ඔරසා…පෙ… නො ආමිසදායාදා’’ති. དེ་བཞིན་དུ་ཡོ་བྱད་གཞན་རྣམས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པར་ཐོབ་པའོ།། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངའ་བ་ཉིད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར། "ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་ཏེ་སྦྱིན་པ་བཏང་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་... བྱ་བ་རྒྱས་པ་... སྙོམས་འཇུག་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱས་པས་རིམ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་སྟེ། ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་ཤེས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཆོས་དང་། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ཟང་ཟིང་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངའ་བ་ཉིད་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར། དེ་ལ་རང་ཉིད་བདག་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་མཛད་ཅིང་། དེ་དག་ལས་གང་ཞིག་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་གཏན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འཁྱེར་འོང་བ་དེ་ཉིད་ལ་ཁོང་ཚོ་སྦྱོར་བར་མཛད་དེ། "དེ་ལྟ་བུའི་ང་ཡི་བུ་བྲང་ལས་སྐྱེས་པ་... བྱ་བ་རྒྱས་པ་... ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉති භගවා පරිපුණ්ණවතසමාදානං තපචරියං සම්මදෙව වුසිතබ්‍රහ්මචරියං සුවිසුද්ධවිජ්ජාචරණසම්පන්නං අනවසෙසවෙදන්තපාරගුං බාහිතසබ්බපාපං සතතං යාචයොගං සදෙවකෙ ලොකෙ අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවප්පත්තං අත්තනො පරමත්ථබ්‍රාහ්මණභාවං අරියසාවකානඤ්ච අත්තනො ඔරසපුත්තාදිභාවං පවෙදෙසි. භගවා හි ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99) එත්ථ සීහසදිසං, ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) එත්ථ මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං, ‘‘රාජාහමස්මි සෙලා’’ති (ම. නි. 2.399; සු. නි. 559) එත්ථ රාජසදිසං, ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) එත්ථ වෙජ්ජසදිසං, ‘‘බ්‍රාහ්මණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) එත්ථ බ්‍රාහ්මණසදිසං අත්තානං කථෙසි. ඉධාපි බ්‍රාහ්මණ සදිසං කත්වා කථෙසි. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལེགས་པར་བསྟེན་པ་དང་། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། རིག་བྱེད་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་པ་མ་ལུས་པ་དང་། སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་བསལ་བ་དང་། རྟག་ཏུ་སྦྱིན་གནས་སུ་གྱུར་པ་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་གནས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་དེ། རང་ཉིད་དོན་དམ་པའི་བྲམ་ཟེ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་རང་གི་ཐུགས་ཀྱི་སྲས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི། “དགེ་སློང་དག །སེང་གེ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་སེང་གེ་དང་འདྲ་བར་གསུངས་པ་དང་། “ཏི་ཤྱ། ལམ་ལ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ལམ་སྟོན་པའི་སྐྱེས་བུ་དང་འདྲ་བར་གསུངས་པ་དང་། “སེ་ལ། ང་ནི་རྒྱལ་པོ་ཡིན།”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་རྒྱལ་པོ་དང་འདྲ་བར་གསུངས་པ་དང་། “ལེགས་པར་རྩེ་མོ། སྨན་པ་ཟུག་རྔུ་འབྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་སྨན་པ་དང་འདྲ་བར་གསུངས་པ་དང་། “དགེ་སློང་དག །བྲམ་ཟེ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བྲམ་ཟེ་དང་འདྲ་བར་རང་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་བྲམ་ཟེ་དང་འདྲ་བར་མཛད་ནས་གསུངས་སོ། ། ඉදානි යෙහි දානාදීහි යුත්තස්ස ඉතො බාහිරකබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණකිච්චං පරිපුණ්ණං මඤ්ඤන්ති, තෙහි අත්තනො දානාදීනං අග්ගසෙට්ඨභාවං පකාසෙතුං ‘‘ද්වෙමානි, භික්ඛවෙ, දානානී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යාගාති මහායඤ්ඤා[Pg.308], මහාදානානීති අත්ථො, යානි ‘‘යිට්ඨානී’’තිපි වුච්චන්ති. තත්ථ වෙලාමදානවෙස්සන්තරදානමහාවිජිතයඤ්ඤසදිසා ආමිසයාගා වෙදිතබ්බා, මහාසමයසුත්තමඞ්ගලසුත්තචූළරාහුලොවාදසුත්තසමචිත්තසුත්තදෙසනාදයො ධම්මයාගා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ད་ནི་ཕྱི་རོལ་པའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་དང་ལྡན་པས་བྲམ་ཟེའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་སེམས་པ་དེ་དག་གིས། རང་གི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་མཆོག་དང་གཙོ་བོ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག །སྦྱིན་པ་འདི་གཉིས་ཡོད་དེ།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །དེ་ལ་ཡཱ་གཱ་ཞེས་པ་ནི་མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་དག་ལ་ “ཡི་ཊྛཱ་ནི་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་བེ་ལཱ་མའི་སྦྱིན་པ་དང་། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་མ་ཧཱ་བི་ཇི་ཏའི་མཆོད་སྦྱིན་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ནི་ཟང་ཟིང་གི་མཆོད་སྦྱིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདུ་བ་ཆེན་པོའི་མདོ་དང་། བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་དང་། རཱ་ཧུ་ལ་ལ་གདམས་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ་དང་། སེམས་མཉམ་པའི་མདོ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་ནོ། །ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ගාථායං අයජීති අදාසි. අමච්ඡරීති සබ්බමච්ඡරියානං බොධිමූලෙයෙව සුප්පහීනත්තා මච්ඡෙරරහිතො. සබ්බභූතානුකම්පීති මහාකරුණාය සබ්බසත්තෙ පියපුත්තං විය අනුග්ගණ්හනසීලො. වුත්තඤ්හෙතං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། ཨ་ཡ་ཇི་ཞེས་པ་ནི་བྱིན་ཏོ། །ཨ་མ་ཚ་རཱི་ཞེས་པ་ནི་སེར་སྣ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་ལེགས་པར་སྤངས་པས་སེར་སྣ་དང་བྲལ་བའོ། །སབ་བ་བྷཱུ་ཏཱ་ནུ་ཀམ་པཱི་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་བུ་གཅིག་པ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །འདི་སྐད་དུ་ཡང་བཤད་དེ། ‘‘වධකෙ දෙවදත්තෙ ච, චොරෙ අඞ්ගුලිමාලකෙ; ධනපාලෙ රාහුලෙ චෙව, සමචිත්තො මහාමුනී’’ති. (මි. ප. 6.6.5) – “གཤེད་མ་ལྷས་བྱིན་དང་། །ཆོམ་རྐུན་སོར་མོའི་ཕྲེང་བ་དང་། །ནོར་སྐྱོང་དང་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལའང་། །ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་སེམས་མཉམ་མོ། །”ཞེས་སོ། ། සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 2. සුලභසුත්තවණ්ණනා ༢. རྙེད་སླ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 101. දුතියෙ අප්පානීති පරිත්තානි. සුලභානීති සුඛෙන ලද්ධබ්බානි, යත්ථ කත්ථචි වා සක්කා හොති ලද්ධුං. අනවජ්ජානීති වජ්ජරහිතානි නිද්දොසානි ආගමනසුද්ධිතො කායමණ්ඩනාදිකිලෙසවත්ථුභාවාභාවතො ච. තත්ථ සුලභතාය පරියෙසනදුක්ඛස්ස අභාවො දස්සිතො, අප්පතාය පරිහරණදුක්ඛස්සපි අභාවො දස්සිතො, අනවජ්ජතාය අගරහිතබ්බතාය භික්ඛුසාරුප්පභාවො දස්සිතො හොති. අප්පතාය වා පරිත්තාසස්ස අවත්ථුතා, සුලභතාය ගෙධාය අවත්ථුතා, අනවජ්ජතාය ආදීනවවසෙන නිස්සරණපඤ්ඤාය වත්ථුතා දස්සිතා හොති. අප්පතාය වා ලාභෙන න සොමනස්සං ජනයන්ති, සුලභතාය අලාභෙන න දොමනස්සං ජනයන්ති, අනවජ්ජතාය විප්පටිසාරනිමිත්තං අඤ්ඤාණුපෙක්ඛං න ජනයන්ති අවිප්පටිසාරවත්ථුභාවතො. ༡༠༡. མདོ་གཉིས་པ་ལས། ཨབ་པཱ་ནི་ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུའོ། །སུ་ལ་བྷཱ་ནི་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་རྙེད་པར་བྱ་བ་སྟེ། གང་དུ་ཡང་རྙེད་པར་ནུས་པའོ། །ཨ་ན་བཛྫཱ་ནི་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་སྟེ། འབྱུང་ཁུངས་དག་པ་དང་། ལུས་བརྒྱན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དངོས་པོའི་གཞི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྐྱོན་མེད་པའོ། །དེ་ལ་རྙེད་སླ་བས་ནི་ཚོལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་བསྟན་ཏོ། །ཉུང་ངུ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་བཅང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མེད་པ་བསྟན་ཏོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས་ནི་སྨད་པར་མི་བྱ་བའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ལ་འོས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་ཉུང་ངུ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པའི་གཞི་མ་ཡིན་པ་དང་། རྙེད་སླ་བས་ནི་བརྐམ་ཆགས་ཀྱི་གཞི་མ་ཡིན་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས་ནི་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་ཉུང་ངུ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་རྙེད་པས་ཡིད་བདེ་བ་མི་སྐྱེད་པ་དང་། རྙེད་སླ་བས་ནི་མ་རྙེད་པས་ཡིད་མི་བདེ་བ་མི་སྐྱེད་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པས་ནི་འགྱོད་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྱོད་པ་མེད་པའི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་མི་སྐྱེད་དོ། ། පංසුකූලන්ති රථිකාසුසානසඞ්කාරකූටාදීසු යත්ථ කත්ථචි පංසූනං උපරි ඨිතත්තා අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පංසුකූලං වියාති පංසුකූලං, පංසු විය කුච්ඡිතභාවං උලති ගච්ඡතීති පංසුකූලන්ති එවං ලද්ධනාමං රථිකාදීසු පතිතනන්තකානි උච්චිනිත්වා කතචීවරං. පිණ්ඩියාලොපොති ජඞ්ඝපිණ්ඩියා බලෙන [Pg.309] චරිත්වා ඝරෙ ඝරෙ ආලොපමත්තං කත්වා ලද්ධභොජනං. රුක්ඛමූලන්ති විවෙකානුරූපං යංකිඤ්චි රුක්ඛසමීපං. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි ගොමුත්තං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායොව එවං අභිනවම්පි මුත්තං පූතිමුත්තමෙව. තත්ථ කෙචි ගොමුත්තභාවිතං හරිතකීඛණ්ඩං ‘‘පූතිමුත්ත’’න්ති වදන්ති, පූතිභාවෙන ආපණාදිතො විස්සට්ඨං ඡඩ්ඩිතං අපරිග්ගහිතං යංකිඤ්චි භෙසජ්ජං පූතිමුත්තන්ති අධිප්පෙතන්ති අපරෙ. ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་ཤིང་རྟའི་ལམ་དང་། དུར་ཁྲོད་དང་། ཕྱག་དར་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བའི་རྡུལ་གྱི་སྟེང་དུ་གནས་པས་མཐོ་བའི་དོན་གྱིས་ཕྱག་དར་གྱི་རི་བོ་ལྟ་བུ་སྟེ་ཕྱག་དར་ཁྲོད་དམ། ཡང་ན་རྡུལ་ལྟར་སྨད་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཅེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་མིང་དུ་བཏགས་པ་ཤིང་རྟའི་ལམ་ལ་སོགས་པར་ལྷུང་བའི་གོས་ཧྲུལ་རྣམས་བཏུས་ནས་བཟོས་པའི་ཆོས་གོས་སོ། །བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུམ་བུ་ཞེས་པ་ནི་རྐང་པའི་ཉྭ་ལག་གི་སྟོབས་ཀྱིས་རྒྱུ་ཞིང་ཁྱིམ་རེ་རེ་ནས་ཁམ་ཚད་ཙམ་བྱས་ཏེ་རྙེད་པའི་ཟས་སོ། །ཤིང་དྲུང་ཞེས་པ་ནི་དབེན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཤིང་གི་ཉེ་འཁོར་གང་ཡང་རུང་བའོ། །སྨན་གཅིན་གཅུར་བ་ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་གཅིན་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །ཇི་ལྟར་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་ལུས་ཀྱང་ལུས་རུལ་པ་ཉིད་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་གཅིན་པ་གསར་པའང་གཅིན་པ་རུལ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་ཁ་ཅིག་ནི་བ་གཅིན་གྱིས་སྦངས་པའི་ཨ་རུ་རའི་དུམ་བུ་ལ་ “སྨན་གཅིན་གཅུར་བ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཞན་དག་ནི་རུལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཚོང་ཁང་ལ་སོགས་པ་ནས་བོར་ཞིང་བཏང་བ་དང་ཡོངས་སུ་མ་བཟུང་བའི་སྨན་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ “སྨན་གཅིན་གཅུར་བ་” ཞེས་བྱ་བར་འདོད་དོ། ། යතො ඛොති පච්චත්තෙ නිස්සක්කවචනං, යං ඛොති වුත්තං හොති. තෙන ‘‘තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තකිරියං පරාමසති. තුට්ඨොති සන්තුට්ඨො. ඉදමස්සාහන්ති ය්වායං චතුබ්බිධෙන යථාවුත්තෙන පච්චයෙන අප්පෙන සුලභෙන සන්තොසො, ඉදං ඉමස්ස භික්ඛුනො සීලසංවරාදීසු අඤ්ඤතරං එකං සාමඤ්ඤඞ්ගං සමණභාවකාරණන්ති අහං වදාමි. සන්තුට්ඨස්ස හි චතුපාරිසුද්ධිසීලං සුපරිපුණ්ණං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. අථ වා සාමඤ්ඤං නාම අරියමග්ගො. තස්ස සඞ්ඛෙපතො ද්වෙ අඞ්ගානි – බාහිරං, අජ්ඣත්තිකන්ති. තත්ථ බාහිරං සප්පුරිසූපනිස්සයො සද්ධම්මස්සවනඤ්ච, අජ්ඣත්තිකං පන යොනිසො මනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්ති ච. තෙසු යස්මා යථාරහං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිභූතා තස්සා මූලභූතා චෙතෙ ධම්මා, යදිදං අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා පවිවිත්තතා අසංසට්ඨතා ආරද්ධවීරියතාති එවමාදයො, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉදමස්සාහං අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඞ්ගන්ති වදාමී’’ති. "Yato kho" (གང་ལས་ནི་) ཞེས་པ་ནི་བྱེད་སྒྲ་ལས་བྱུང་བའི་ཚིག་སྟེ། "yaṃ kho" (གང་ཞིག་ནི་) ཞེས་བསྟན་པ་ཡིན། དེས་ནི་ "ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་བྱ་བ་ལ་གོ་བར་བྱེད་དོ། "ཆོག་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཆོག་ཤེས་པའོ། "འདི་ནི་འདིའི་འོ་" ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་ལྟར་གསུངས་ཟིན་པའི་རྐྱེན་བཞི་པོ་ཉུང་ངུ་དང་རྙེད་སླ་བས་ཆོག་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། དགེ་སློང་འདིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་གཅིག་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ། ཆོག་ཤེས་པ་ལ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་ཞིང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པ་ཡང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ། ཡང་ན། དགེ་སྦྱོང་གི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། དེ་ལ་མདོར་བསྡུས་ན་ཡན་ལག་གཉིས་ཏེ། ཕྱི་དང་ནང་གིའོ། དེ་ལ་ཕྱིའི་ཡན་ལག་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་ཡིན་ལ། ནང་གི་ཡན་ལག་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་ཡིན། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པར་གྱུར་པ་དང་། དེའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་འདི་དག་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། འདོད་ཆུང་ཉིད་དང་། ཆོག་ཤེས་ཉིད་དང་། དབེན་པ་ཉིད་དང་། འདུ་འཛི་མེད་པ་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ནི་འདིའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་གཅིག་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ගාථාසු සෙනාසනමාරබ්භාති විහාරාදිං මඤ්චපීඨාදිඤ්ච සෙනාසනං නිස්සාය. චීවරං පානභොජනන්ති නිවාසනාදිචීවරං, අම්බපානකාදිපානං, ඛාදනීයභොජනීයාදිභුඤ්ජිතබ්බවත්ථුඤ්ච ආරබ්භාති සම්බන්ධො. විඝාතො විහතභාවො චෙතොදුක්ඛං න හොතීති යොජනා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘අසුකස්මිං නාම ආවාසෙ පච්චයා සුලභා’’ති ලභිතබ්බට්ඨානගමනෙන වා ‘‘මය්හං පාපුණාති න තුය්හ’’න්ති විවාදාපජ්ජනෙන වා නවකම්මකරණාදිවසෙන වා සෙනාසනාදීනි පරියෙසන්තානං අසන්තුට්ඨානං ඉච්ඡිතලාභාදිනා යො විඝාතො චිත්තස්ස හොති, සො තත්ථ සන්තුට්ඨස්ස න හොතීති. දිසා නප්පටිහඤ්ඤතීති සන්තුට්ඨියා චාතුද්දිසාභාවෙන දිසා නප්පටිහන්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། "གནས་མལ་ལ་བརྟེན་ནས་" ཞེས་པ་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་ལ་སོགས་པ་དང་ཁྲི་སྟན་ལ་སོགས་པའི་གནས་མལ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། "ཆོས་གོས་དང་བཏུང་བ་དང་བཟའ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཤམ་ཐབས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གོས་དང་། ཨམ་རའི་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པའི་བཏུང་བ་དང་། བཅའ་བ་དང་བཟའ་བ་ལ་སོགས་པའི་བཟའ་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་སྦྱར་རོ། "གནོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་གནོད་པར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་མི་འབྱུང་ཞེས་སྦྱར་རོ། འདིར་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། "ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཡོ་བྱད་རྣམས་རྙེད་སླའོ་" ཞེས་རྙེད་པར་འགྱུར་བའི་གནས་སུ་འགྲོ་བས་སམ། "འདི་ནི་ང་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་གྱི་ཁྱོད་ལ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་རྩོད་པ་བྱེད་པས་སམ། ལས་གསར་དུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གནས་མལ་ལ་སོགས་པ་ཚོལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་རྣམས་ལ། འདོད་པའི་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་ལ་གནོད་པ་གང་འབྱུང་བ་དེ་ནི། དེ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་མི་འབྱུང་བའོ། "ཕྱོགས་རྣམས་སུ་ཐོགས་པ་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཆོག་ཤེས་པས་ཕྱོགས་བཞིར་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཕྱོགས་རྣམས་སུ་ཐོགས་པ་མེད་པའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘චාතුද්දිසො [Pg.310] අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙනා’’ති. (සු. නි. 42; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128); "ཕྱོགས་བཞིར་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་ཞིང་། །གང་རྙེད་པ་དེས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱེད་དོ། །" යස්ස හි ‘‘අසුකට්ඨානං නාම ගතො චීවරාදීනි ලභිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා පටිහඤ්ඤති නාම. යස්ස පන එවං න උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා න පටිහඤ්ඤති නාම. ධම්මාති පටිපත්තිධම්මා. සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකාති සමණධම්මස්ස සමථවිපස්සනාභාවනාය අරියමග්ගස්සෙව වා අනුච්ඡවිකා අප්පිච්ඡතාදයො. අධිග්ගහිතාති සබ්බෙ තෙ තුට්ඨචිත්තස්ස සන්තුට්ඨචිත්තෙන භික්ඛුනා අධිග්ගහිතා පටිපක්ඛධම්මෙ අභිභවිත්වා ගහිතා හොන්ති අබ්භන්තරගතා, න බාහිරගතාති. གང་གི་ཕྱིར་ "ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་གནས་སུ་སོང་ན་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སེམས་སྐྱེ་བ་དེ་ལ། ཕྱོགས་སུ་ཐོགས་པ་ཞེས་བྱའོ། གང་ལ་དེ་ལྟར་མི་སྐྱེ་བ་དེ་ལ། ཕྱོགས་སུ་ཐོགས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། "ཆོས་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། "དགེ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་དང་མཐུན་པ་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་བསྒོམ་པ་ལའམ། ཡང་ན་འཕགས་པའི་ལམ་ཉིད་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་འདོད་ชུང་ལ་སོགས་པའོ། "ཁོང་དུ་ཆུད་པ་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་ཆོག་ཤེས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་དེས། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཁོང་དུ་ཆུད་ཅིང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་བཟུང་ཞིང་ནང་དུ་ཞུགས་པ་ཡིན་གྱི། ཕྱིར་སོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གཉིས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 3. ආසවක්ඛයසුත්තවණ්ණනා ༣. ཟག་པ་ཟད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 102. තතියෙ ජානතොති ජානන්තස්ස. පස්සතොති පස්සන්තස්ස. යදිපි ඉමානි ද්වෙපි පදානි එකත්ථානි, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, එවං සන්තෙපි ‘‘ජානතො’’ති ඤාණලක්ඛණං උපාදාය පුග්ගලං නිද්දිසති. ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණං. ‘‘පස්සතො’’ති ඤාණප්පභාවං උපාදාය. දස්සනප්පභාවඤ්හි උපාදාය ඤාණසමඞ්ගී පුග්ගලො චක්ඛුමා විය පුග්ගලො චක්ඛුනා රූපානි, ඤාණෙන විවටෙ ධම්මෙ පස්සති. අථ වා ජානතොති අනුබොධඤාණෙන ජානතො. පස්සතොති පටිවෙධඤාණෙන පස්සතො. පටිලොමතො වා දස්සනමග්ගෙන පස්සතො, භාවනාමග්ගෙන ජානතො. කෙචි පන ‘‘ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි ජානතො, සිඛාප්පත්තවිපස්සනාය පස්සතො’’ති වදන්ති. අථ වා දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන ජානතො, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන පස්සතො. තදුභයෙ ච සති පහානභාවනාභිසමයා සිද්ධා එව හොන්තීති චතුසච්චාභිසමයො වුත්තො හොති. යදා චෙත්ථ විපස්සනාඤාණං අධිප්පෙතං, තදා ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති පදානං හෙතුඅත්ථදීපනතා දට්ඨබ්බා. යදා පන මග්ගඤාණං අධිප්පෙතං, තදා මග්ගකිච්චත්ථදීපනතා. ༡༠༢. མདོ་གསུམ་པ་ལས། "ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་པ་ལའོ། "མཐོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བཞིན་པ་ལའོ། གལ་ཏེ་ཚིག་འདི་གཉིས་ཀ་དོན་གཅིག་ལ་ཡི་གེ་ཐ་དད་པ་ཙམ་ཡིན་ནའང་། དེ་ལྟ་ནའང་ "ཤེས་པ་" ཞེས་པས་ནི་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་གང་ཟག་སྟོན་ཏོ། ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། "མཐོང་བ་" ཞེས་པས་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། མཐོང་བའི་མཐུ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི། མིག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་མིག་གིས་གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་བཞིན། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཕྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན། "ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པ་དང་། "མཐོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བའོ། ཡང་ན་ལུགས་ལྡོག་ཏུ། མཐོང་ལམ་གྱིས་མཐོང་བ་དང་། སྒོམ་ལམ་གྱིས་ཤེས་པའོ། ཁ་ཅིག་ནི་ "ཤེས་བྱ་ཡོངས་ཤེས་དང་། རྟོག་པ་ཡོངས་ཤེས་དང་། སྤོང་བ་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པ་དང་། རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གིས་མཐོང་བའོ་" ཞེས་སྨྲའོ། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་བ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པས་ཤེས་པ་དང་། འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པས་མཐོང་བའོ། དེ་གཉིས་ཡོད་ན་སྤོང་བ་དང་བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཡང་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། བདེན་པ་བཞིའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་གསུངས་པ་ཡིན། དེའི་ཚེ་གལ་ཏེ་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་ན། "ཤེས་པ་དང་མཐོང་བ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ནི་རྒྱུའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། གལ་ཏེ་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་ན། དེའི་ཚེ་ལམ་གྱི་བྱ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། ආසවානං [Pg.311] ඛයන්ති ‘‘ජානතො, අහං භික්ඛවෙ, පස්සතො ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 3.101; 5.1095) එවමාගතෙ සබ්බාසවසංවරපරියායෙ ‘‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.438) ච සුත්තපදෙසු ආසවානං පහානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.438) ඵලං. "ཟག་པ་ཟད་པ་" ཞེས་པ་ནི། "དགེ་སློང་དག ངས་ནི་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་ལ་ཟག་པ་ཟད་པར་སྨྲའོ་" ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བའི་ཟག་པ་ཐམས་ཅད་སྡོམ་པའི་རྣམ་གྲངས་དང་། "ཟག་པ་ཟད་པས་ཟག་པ་མེད་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་" ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་རྣམས་ལས། ཟག་པ་སྤངས་པ་དང་། གཏན་དུ་ཟད་པ་དང་། ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བ་དང་། ཟད་པའི་རྣམ་པ་དང་། མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ "ཟག་པ་ཟད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། "ཟག་པ་ཟད་པས་དགེ་སྦྱོང་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་འབྲས་བུའོ། ‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො; ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253); – "གཞན་གྱི་སྐྱོན་ལ་ལྟ་བྱེད་ཅིང་། །རྟག་ཏུ་འཁང་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ། །དེ་ཡི་ཟག་པ་འཕེལ་བར་འགྱུར། །དེ་ནི་ཟག་པ་ཟད་ལས་རིང་། །" ආදීසු නිබ්බානං. ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། ‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො; ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා; තතො අඤ්ඤාවිමුත්තස්ස, ඤාණං වෙ හොති තාදිනො’’ති. (අ. නි. 3.86; ඉතිවු. 62) – "སློབ་པ་སློབ་པར་བྱེད་པ་དང་། །དྲང་པོའི་ལམ་གྱི་རྗེས་འབྲང་ལ། །ཟད་པ་ལ་ནི་ཐོག་མའི་ཤེས། །དེ་ནས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཀུན་ཤེས་སོ། །དེ་ནས་ཀུན་ཤེས་རྣམ་གྲོལ་ལ། །དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་། །" එවමාගතෙ ඉන්ද්‍රියසුත්තෙ ඉධ ච මග්ගො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. තස්මා යථාවුත්තනයෙන ජානන්තස්ස පස්සන්තස්ස අහං අරියමග්ගාධිගමං වදාමීති වුත්තං හොති. නො අජානතො නො අපස්සතොති යො පන න ජානාති න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො. එතෙන යෙ අජානතො අපස්සතොපි සංසාරසුද්ධිං වදන්ති, තෙ පටික්ඛිපති. පුරිමෙන වා පදද්වයෙන උපායො වුත්තො, ඉමිනා අනුපායපටිසෙධො. සඞ්ඛෙපෙන චෙත්ථ ඤාණං ආසවක්ඛයකරං, සෙසං තස්ස පරික්ඛාරොති දස්සෙති. ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བའི་དབང་པོའི་མདོ་དང་འདིར་ཡང་ལམ་ལ་ "ཟག་པ་ཟད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཟིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་ལ་ངས་འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པར་སྨྲའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། "མི་ཤེས་ཤིང་མི་མཐོང་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་མི་ཤེས་ཤིང་མི་མཐོང་བ་དེ་ལ་ནི་ངས་མི་སྨྲའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདིས་ནི་གང་དག་མི་ཤེས་ཤིང་མི་མཐོང་བཞིན་དུའང་འཁོར་བ་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་བཀག་པ་ཡིན། ཡང་ན། སྔ་མའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་ནི་ཐབས་བསྟན་ལ། འདིས་ནི་ཐབས་མ་ཡིན་པ་བཀག་པའོ། མདོར་བསྡུས་ན། འདིར་ཡེ་ཤེས་ནི་ཟག་པ་ཟད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་ཡོ་བྱད་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། ඉදානි යං ජානතො යං පස්සතො ආසවක්ඛයො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතො’’ති පුච්ඡං ආරභි. තත්ථ ජානනා බහුවිධා. දබ්බජාතිකො එව හි කොචි භික්ඛු ඡත්තං කාතුං ජානාති, කොචි චීවරාදීනං අඤ්ඤතරං, තස්ස ඊදිසානි කම්මානි වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොන්තස්ස සා ජානනා ‘‘මග්ගඵලානං පදට්ඨානං න හොතී’’ති න වත්තබ්බා. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදීනි කාතුං ජානාති, තස්සෙවං ජානතො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව. තස්මා යං ජානතො යං පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති, තදෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදි. තත්ථ යං වත්තබ්බං චතුසච්චකම්මට්ඨානං, තං හෙට්ඨා යොනිසොමනසිකාරසුත්තෙ සඞ්ඛෙපතො වුත්තමෙව. ད་ནི་གང་ཤེས་ཤིང་གང་མཐོང་བ་ལ་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དགེ་སློང་དག གང་ཤེས་ཤིང་" ཞེས་པའི་དྲི་བ་བརྩམས་སོ། དེ་ལ་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པ་མང་པོ་ཡོད་དེ། དངོས་པོའི་རང་བཞིན་གྱིས་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་ནི་གདུགས་བཟོ་བར་ཤེས་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་བཟོ་བར་ཤེས་ཏེ། དེས་ལས་འདི་ལྟ་བུ་རྣམས་བྱ་བའི་གཙོ་བོར་བཟུང་ནས་བྱེད་པ་ན། ཤེས་པ་དེ་ནི་ "ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཉེ་བའི་རྒྱུར་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་མི་བརྗོད་དོ། གང་ཞིག་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་གསོ་རིག་གི་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པར་ཤེས་པ་དེ་ལ། དེ་ལྟར་ཤེས་པས་ནི་ཟག་པ་རྣམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གང་ཤེས་ཤིང་གང་མཐོང་བ་ལ་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་ཀྱི་ས་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི། འོག་གི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མདོ་ལས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། තත්ථ [Pg.312] පන ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති (ඉතිවු. 16) ආගතත්තා ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා අත්ථවිභාවනා කතා. ඉධ ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොතී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 3.101; 5.1095) ආගතත්තා ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති පරිඤ්ඤාපටිවෙධවසෙන පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන මග්ගඤාණෙන ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොතී’’තිආදිනා නයෙන යොජෙතබ්බං. ආසවෙසු ච පඨමමග්ගෙන දිට්ඨාසවො ඛීයති, තතියමග්ගෙන කාමාසවො, චතුත්ථමග්ගෙන භවාසවො අවිජ්ජාසවො ච ඛීයතීති වෙදිතබ්බො. དེ་ལ་ནི་ "དགེ་སློང་དག དགེ་སློང་གིས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་མོ་" ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ་ཞེས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཡིན། འདིར་ནི་ "དགེ་སློང་དག འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ་ཞེས་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་ལ་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་ལ་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ཟག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལམ་ཐོག་མས་ལྟ་བའི་ཟག་པ་ཟད་པར་བྱེད་ལ། ལམ་གསུམ་པས་འདོད་པའི་ཟག་པ་དང་། ལམ་བཞི་པས་སྲིད་པའི་ཟག་པ་དང་མ་རིག་པའི་ཟག་པ་ཟད་པར་བྱེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ගාථාසු විමුත්තිඤාණන්ති විමුත්තියං නිබ්බානෙ ඵලෙ ච පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උත්තමන්ති උත්තමධම්මාරම්මණත්තා උත්තමං. ඛයෙ ඤාණන්ති ආසවානං සංයොජනානඤ්ච ඛයෙ ඛයකරෙ අරියමග්ගෙ ඤාණං. ‘‘ඛීණා සංයොජනා ඉති ඤාණ’’න්ති ඉධාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තෙන පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං දස්සෙති. එවමෙත්ථ චත්තාරිපි පච්චවෙක්ඛණඤාණානි වුත්තානි හොන්ති. අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණා හි ඉධ නත්ථි අරහත්තඵලාධිගමස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා චෙත්ථ ජානතො පස්සතොති නිබ්බානාධිගමෙන සම්මාදිට්ඨිකිච්චං අධිකං කත්වා වුත්තං, එවං සම්මප්පධානකිච්චම්පි අධිකමෙව ඉච්ඡිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න ත්වෙවිදං කුසීතෙනා’’ති ඔසානගාථමාහ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། "རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། "མཆོག་" ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཆོས་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གོ། "ཟད་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་དང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། "ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཟད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཀུག་སྟེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། དེས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་སྟོན་ཏོ། དེ་ལྟར་འདིར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞི་ཀ་གསུངས་པ་ཡིན། འདིར་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་མེད་དེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ཇི་ལྟར་འདིར་ "ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་" ཞེས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་བྱ་བ་ལྷག་པར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བྱ་བ་ཡང་ལྷག་པར་འདོད་དགོས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར། "ལེ་ལོ་ཅན་གྱིས་འདི་ནི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་མཇུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། තත්ථ න ත්වෙවිදන්ති න තු එව ඉදං. තුසද්දො නිපාතමත්තං. බාලෙනමවිජානතාති මකාරො පදසන්ධිකරො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉදං සෙක්ඛමග්ගෙන අසෙක්ඛමග්ගෙන ච පත්තබ්බං අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිසබ්බගන්ථානං පමොචනං පමොචනස්ස නිමිත්තභූතං නිබ්බානං ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා චත්තාරි සච්චානි යථාභූතං අවිජානතා තතො එව බාලෙන අවිද්දසුනා යථා අධිගන්තුං න සක්කා, එවං කුසීතෙන නිබ්බීරියෙනාපි, තස්මා තදධිගමාය ආරද්ධවීරියෙන භවිතබ්බන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ආරද්ධවීරියස්සායං ධම්මො, නො කුසීතස්ස’’ (දී. නි. 3.358). དེ་ལ་ "na tvevidaṃ" ཞེས་པ་ནི་ "na tu eva idaṃ" ཞེས་པའོ། "tu" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། "bālenamavijānatā" ཞེས་པའི་ "ma" ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེའོ། འདིར་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བ། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ལ་སོགས་པའི་མདུད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་ནི། "འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བདེན་པ་བཞི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་ཤིང་། དེའི་ཕྱིར་བྱིས་པ་མི་མཁས་པ་དེས་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པ་བཞིན། ལེ་ལོ་ཅན་བརྩོན་འགྲུས་མེད་པས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་དུ་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ཆོས་འདི་ནི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། ལེ་ལོ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ; ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො’’ති. (සං. නි. 1.185; නෙත්ති. 29; මි. ප. 5.1.4); "བརྩམ་པར་བྱ་ཞིང་འབྱུང་བར་བྱ། །སངས་རྒྱས་བསྟན་ལ་སྦྱར་བར་བྱ། །འཆི་བདག་སྡེ་ནི་གཞོམ་བྱ་སྟེ། །ལྕུག་མའི་ཁང་པ་གླང་ཆེན་བཞིན། །" තතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 4. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ༤. དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེའི་མདོའི་བཤད་པ། 103. චතුත්ථෙ [Pg.313] යෙ හි කෙචීති යෙ කෙචි. ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං නප්පජානන්තීති ‘‘ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති අවිපරීතං සභාවසරසලක්ඛණතො විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය දුක්ඛසච්චං න ජානන්ති න පටිවිජ්ඣන්ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, චතුසච්චකම්මට්ඨානං අනනුයුත්තා පබ්බජ්ජාමත්තසමණා චෙව ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණා ච න මයා තෙ සමිතපාපසමණෙසු සමණොති, බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණෙසු බ්‍රාහ්මණොති ච සම්මතා අනුඤ්ඤාතා. කස්මා? සමණකරණානං බ්‍රාහ්මණකරණානඤ්ච ධම්මානං අභාවතොති. තෙනෙවාහ ‘‘න ච පන තෙ ආයස්මන්තො’’තිආදි. තත්ථ සාමඤ්ඤත්ථන්ති සාමඤ්ඤසඞ්ඛාතං අත්ථං, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානීති අත්ථො. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අපරෙ පන ‘‘සාමඤ්ඤත්ථන්ති චත්තාරො අරියමග්ගා, බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති චත්තාරි අරියඵලානී’’ති වදන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. ගාථාසු අපුබ්බං නත්ථි. ༡༠༣. མདོ་བཞི་པ་ལས། ཡེ་ཧི་ཀེ་ཙི་ཞེས་པ་ནི་གང་སུ་དག་གོ །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་པ་ནི། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །སྡུག་བསྔལ་ནི་འདི་ཙམ་མོ། །འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་དོ། །”ཞེས་རང་གི་ངོ་བོ་དང་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མ་ནོར་བར་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་མི་ཤེས་ཤིང་མི་རྟོགས་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དགེ་སློང་དག །དེ་དག་ནི་ངའི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག །བདེན་པ་བཞིའི་ལས་བྱ་བ་ལ་རྗེས་སུ་མི་བརྩོན་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་། སྐྱེ་བ་ཙམ་གྱི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ནི། ངས་སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པའི་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་དགེ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བ་དང་། སྡིག་པ་བསལ་བའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བྱ་བར་ཁས་མ་བླངས་ཤིང་མ་གནང་ངོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སྦྱོང་དུ་བྱེད་པ་དང་བྲམ་ཟེར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་དག་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སཱ་མཉྙཏྠཾ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་དོན་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །བྲཧྨཉྙཏྠཾ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །གཞན་དག་ནི་ “སཱ་མཉྙཏྠཾ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་། བྲཧྨཉྙཏྠཾ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་བཞིའོ། །”ཞེས་བརྗོད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པར་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ་གསར་པ་མེད་དོ། ། චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 5. සීලසම්පන්නසුත්තවණ්ණනා ༥. ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 104. පඤ්චමෙ සීලසම්පන්නාති එත්ථ සීලං නාම ඛීණාසවානං ලොකියලොකුත්තරසීලං, තෙන සම්පන්නා සමන්නාගතාති සීලසම්පන්නා. සමාධිපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. විමුත්ති පන ඵලවිමුත්තියෙව, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. එවමෙත්ථ සීලාදයො තයො ලොකියලොකුත්තරා, විමුත්ති ලොකුත්තරාව, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං පරෙ ඔවදන්ති අනුසාසන්තීති ඔවාදකා. විඤ්ඤාපකාති කම්මානි කම්මඵලානි ච, විඤ්ඤාපකා, තත්ථ ච ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙ ධම්මා සාවජ්ජා, ඉමෙ ධම්මා අනවජ්ජා’’තිආදිනා කුසලාදිවිභාගතො ඛන්ධාදිවිභාගතො සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතොති විවිධෙහි නයෙහි ධම්මානං ඤාපකා අවබොධකා[Pg.314]. සන්දස්සකාති තෙයෙව ධම්මෙ හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පරස්ස පච්චක්ඛතො දස්සෙතාරො. සමාදපකාති යං සීලාදි යෙහි අසමාදින්නං, තස්ස සමාදාපෙතාරො, තත්ථ තෙ පතිට්ඨාපෙතාරො. සමුත්තෙජකාති එවං කුසලධම්මෙසු පතිට්ඨිතානං උපරි අධිචිත්තානුයොගෙ නියොජනවසෙන චිත්තස්ස සම්මා උත්තෙජකා, යථා විසෙසාධිගමො හොති, එවං නිසාමනවසෙන තෙජකා. සම්පහංසකාති තෙසං යථාලද්ධෙහි උපරිලද්ධබ්බෙහි ච ගුණවිසෙසෙහි චිත්තස්ස සම්මා පහංසකා, ලද්ධස්සාදවසෙන සුට්ඨු තොසකා. අලංසමක්ඛාතාරොති අලං පරියත්තං යථාවුත්තං අපරිහාපෙත්වා සම්මදෙව අනුග්ගහාධිප්පායෙන අක්ඛාතාරො. ༡༠༤. མདོ་ལྔ་པ་ལས། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ། དེ་དང་ལྡན་ཞིང་ཀུན་ཏུ་ལྡན་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་དོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ལྟར་འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཁོ་ནའོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ནའོ། །ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་དང་དོན་དམ་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་གཞན་དག་ལ་གདམས་ཤིང་རྗེས་སུ་སྟོན་པས་གདམས་ངག་སྟོན་པའོ། །རྣམ་པར་རིག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་རྣམས་རྣམ་པར་རིག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལའང་ “ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་མི་དགེ་བའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའོ། །ཆོས་འདི་དག་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཚུལ་དུ་མ་ལས་ཆོས་རྣམས་ཤེས་པར་བྱེད་ཅིང་རྟོགས་པར་བྱེད་པའོ། །ཡང་དག་པར་སྟོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་ལག་པས་བཟུང་བ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་མངོན་སུམ་དུ་སྟོན་པའོ། །ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་གང་དག་གཞན་གྱིས་ཡང་དག་པར་མ་བླངས་པ་དེ་དག་ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་དེ་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པའོ། །ཡང་དག་པར་གཟེངས་སྟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ། གོང་ནས་གོང་དུ་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ལ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སེམས་ཡང་དག་པར་གཟེངས་སྟོད་པ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་རྟོགས་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་དབང་གིས་གཟེངས་སྟོད་པའོ། །ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དང་གོང་དུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཡོན་坦་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། རོ་མྱོང་བ་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ལེགས་པར་ཚིམ་པར་བྱེད་པའོ། །རབ་ཏུ་སྨྲ་བར་ནུས་པ་ཞེས་པ་ནི་ནུས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཇི་སྐད་བཤད་པ་ལས་མ་ཉམས་པར་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་བསམ་པས་སྨྲ་བའོ། ། අථ වා සන්දස්සකාති ධම්මං දෙසෙන්තා පවත්තිනිවත්තියො සභාවසරසලක්ඛණතො සම්මදෙව දස්සෙතාරො. සමාදපකාති චිත්තෙ පතිට්ඨාපනවසෙන තස්සෙව අත්ථස්ස ගාහාපකා. සමුත්තෙජකාති තදත්ථග්ගහණෙ උස්සාහජනනෙන සම්මදෙව වොදපකා ජොතකා වා. සම්පහංසකාති තදත්ථපටිපත්තියං ආනිසංසදස්සනෙන සම්මදෙව පහංසකා තොසකා. අලංසමක්ඛාතාරොති සමත්ථා හුත්වා වුත්තනයෙන සමක්ඛාතාරො. සද්ධම්මස්සාති පටිවෙධසද්ධම්මස්ස, තිවිධස්සාපි වා සද්ධම්මස්ස දෙසෙතාරො. ཡང་ན། ཡང་དག་པར་སྟོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སྟོན་པ་ན་འཇུག་པ་དང་ལྡོག་པ་རྣམས་རང་གི་ངོ་བོ་དང་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པའོ། །ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པའི་དབང་གིས་དོན་དེ་ཉིད་འཛིན་དུ་འཇུག་པའོ། །ཡང་དག་པར་གཟེངས་སྟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་འཛིན་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པས་ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་འམ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་སྒྲུབ་པ་ལ་ཕན་ཡོན་མཐོང་བས་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་ཅིང་ཚིམ་པར་བྱེད་པའོ། །རབ་ཏུ་སྨྲ་བར་ནུས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རབ་ཏུ་སྨྲ་བའོ། །དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འམ། ཡང་ན་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྟོན་པའོ། ། දස්සනම්පහන්ති දස්සනම්පි අහං. තං පනෙතං චක්ඛුදස්සනං ඤාණදස්සනන්ති දුවිධං. තත්ථ පසන්නෙහි චක්ඛූහි අරියානං ඔලොකනං චක්ඛුදස්සනං නාම. අරියභාවකරානං පන ධම්මානං අරියභාවස්ස ච විපස්සනාමග්ගඵලෙහි අධිගමො ඤාණදස්සනං නාම. ඉමස්මිං පනත්ථෙ චක්ඛුදස්සනං අධිප්පෙතං. අරියානඤ්හි පසන්නෙහි චක්ඛූහි ඔලොකනම්පි සත්තානං බහූපකාරමෙව. සවනන්ති ‘‘අසුකො නාම ඛීණාසවො අසුකස්මිං නාම රට්ඨෙ වා ජනපදෙ වා ගාමෙ වා නිගමෙ වා විහාරෙ වා ලෙණෙ වා වසතී’’ති කථෙන්තානං සොතෙන සවනං, එතම්පි බහූපකාරමෙව. උපසඞ්කමනන්ති ‘‘දානං වා දස්සාමි, පඤ්හං වා පුච්ඡිස්සාමි, ධම්මං වා සොස්සාමි, සක්කාරං වා කරිස්සාමී’’ති එවරූපෙන චිත්තෙන අරියානං උපසඞ්කමනං. පයිරුපාසනන්ති පඤ්හපයිරුපාසනං, අරියානං ගුණෙ සුත්වා තෙ උපසඞ්කමිත්වා නිමන්තෙත්වා දානං [Pg.315] වා දත්වා වත්තං වා කත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසල’’න්තිආදිනා නයෙන පඤ්හපුච්ඡනන්ති අත්ථො. වෙය්‍යාවච්චාදිකරණං පයිරුපාසනංයෙව. අනුස්සරණන්ති රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු නිසින්නස්ස ‘‘ඉදානි අරියා ගුම්බලෙණමණ්ඩපාදීසු ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලසුඛෙහි වීතිනාමෙන්තී’’ති තෙසං දිබ්බවිහාරාදිගුණවිසෙසාරම්මණං අනුස්සරණං. යො වා තෙසං සන්තිකා ඔවාදො ලද්ධො හොති, තං ආවජ්ජිත්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිතං, ඉමස්මිං සමාධි, ඉමස්මිං විපස්සනා, ඉමස්මිං මග්ගො, ඉමස්මිං ඵල’’න්ති එවං අනුස්සරණං. མཐོང་བའང་ངས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའང་ངས་ཞེས་པའོ། །དེ་ནི་མིག་གིས་མཐོང་བ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །དེ་ལ་དད་པའི་མིག་གིས་འཕགས་པ་རྣམས་ལ་བལྟ་བ་ནི་མིག་གིས་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ངོ། །འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ངོ། །དོན་འདིར་ནི་མིག་གིས་མཐོང་བ་ཉིད་ལ་དགོངས་སོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ལ་དད་པའི་མིག་གིས་བལྟ་བའང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །ཐོས་པ་ཞེས་པ་ནི་ “ཟག་པ་ཟད་པ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡུལ་འདི་འམ་ལྗོངས་འདི་འམ་གྲོང་འདི་འམ་གྲོང་རྡལ་འདི་འམ་གཙུག་ལག་ཁང་འདི་འམ་ཕུག་པ་འདིར་གནས་སོ། །”ཞེས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣ་བས་ཐོས་པ་སྟེ། འདིའང་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །ཉེ་བར་བཅར་བ་ཞེས་པ་ནི་ “སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །འདྲི་བ་དྲི་བར་བྱའོ། །ཆོས་ཉན་པར་བྱའོ། །བཀུར་སྟི་བྱ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟ་བུའི་སེམས་ཀྱིས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་བའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་འདྲི་བའི་སྒོ་ནས་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་སྟེ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐོས་ནས་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ་སྤྱན་དྲངས་ནས་སྦྱིན་པ་བྱིན་པའམ་ཆོ་ག་བྱས་ཏེ། “བཙུན་པ། དགེ་བ་ནི་གང་ལགས།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲི་བ་འདྲི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཞབས་ཏོག་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོའི་གནས་དང་ཉིན་མོའི་གནས་རྣམས་སུ་འདུག་པ་ལ། “ད་ལྟ་འཕགས་པ་རྣམས་ནི་ཚལ་གྱི་ཕུག་པ་དང་ཁང་པ་ལ་སོགས་པར་བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་བདེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་འདའ་བར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་དེ་དག་གི་ལྷའི་གནས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་དམིགས་ནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །ཡང་ན་དེ་དག་གི་དྲུང་ནས་གདམས་ངག་གང་ཐོབ་པ་དེ་ལ་བསམས་ནས། “གནས་འདིར་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ། །གནས་འདིར་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །གནས་འདིར་ནི་ལྷག་མཐོང་ངོ། །གནས་འདིར་ནི་ལམ་མོ། །གནས་འདིར་ནི་འབྲས་བུའོ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། ། අනුපබ්බජ්ජන්ති අරියෙසු චිත්තං පසාදෙත්වා ඝරා නික්ඛම්ම තෙසං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං. අරියෙසු හි චිත්තං පසාදෙත්වා තෙසංයෙව සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තෙසංයෙව ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම, අඤ්ඤෙසං සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම, අරියෙසු පසාදෙන අඤ්ඤත්ථ පබ්බජිත්වා අරියානං සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජාව. අඤ්ඤෙසු පන පසාදෙන අඤ්ඤෙසංයෙව සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අඤ්ඤෙසංයෙව ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතො පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම න හොති. වුත්තනයෙන පබ්බජිතෙසු පන මහාකස්සපත්ථෙරස්ස තාව අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා සතසහස්සමත්තා අහෙසුං, තථා ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකස්ස චන්දගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස සූරියගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස අස්සගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්ස. තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකො අසොකරඤ්ඤො කනිට්ඨභාතා තිස්සත්ථෙරො නාම අහොසි. තස්ස අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා අඩ්ඪතෙය්‍යකොටිසඞ්ඛා අහෙසුං. දීපප්පසාදකමහාමහින්දත්ථෙරස්ස පන අනුපබ්බජිතානං ගණනපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යාවජ්ජදිවසා ලඞ්කාදීපෙ සත්ථරි පසාදෙන පබ්බජන්තා මහාමහින්දත්ථෙරස්සෙව අනුපබ්බජ්ජන්ති නාම. “རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ལ་སེམས་དང་བས་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ལ་སེམས་དང་བས་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་རེ་ཞིང་སྤྱོད་པ་པོའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ། །གཞན་དག་གི་དྲུང་དུ་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་རེ་ཞིང་སྤྱོད་པ་པོའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡང་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ། །འཕགས་པ་རྣམས་ལ་དང་བས་གཞན་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་རེ་ཞིང་སྤྱོད་པ་པོའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡང་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །གཞན་དག་ལ་དང་བས་གཞན་དག་ཉིད་ཀྱི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་གཞན་དག་ཉིད་ཀྱི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་རེ་ཞིང་སྤྱོད་པ་པོའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལས་རེ་ཞིག་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོའི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་འབུམ་ཙམ་བྱུང་ངོ། །དེ་བཞིན་དུ་གནས་བརྟན་དེ་ཉིད་ཀྱི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གནས་བརྟན་ཟླ་སྲུང་དང་། དེའི་ཡང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གནས་བརྟན་ཉི་མ་སྲུང་དང་། དེའི་ཡང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གནས་བརྟན་རྟ་སྲུང་དང་། དེའི་ཡང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་གནས་བརྟན་ཡོ་ན་ཀ་ཆོས་སྐྱོང་རྣམས་སོ། །དེའི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་ནུ་བོ་གནས་བརྟན་སྐར་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་བྱུང་ངོ། །དེའི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་བྱེ་བ་ས་ཡ་ཕྱེད་དང་གསུམ་ཙམ་བྱུང་ངོ། །གླིང་ལ་དད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གནས་བརྟན་མ་ཧིནྡྲ་ཆེན་པོའི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་ཀྱི་ཚད་ནི་མེད་དོ། །དེ་རིང་གི་ཉིན་མོའི་བར་དུ་ཟངས་གླིང་དུ་སྟོན་པ་ལ་དད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་གནས་བརྟན་མ་ཧིནྡྲ་ཆེན་པོའི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། ඉදානි යෙන කාරණෙන තෙසං අරියානං දස්සනාදි බහූපකාරන්ති වුත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘තථාරූපෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තථාරූපෙති තාදිසෙ සීලාදිගුණසම්පන්නෙ අරියෙ. යස්මා දස්සනසවනානුස්සරණානි උපසඞ්කමනපයිරුපාසනට්ඨානානි, තස්මා තානි අනාමසිත්වා උපසඞ්කමනපයිරුපාසනානියෙව දස්සෙතුං ‘‘සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො’’ති වුත්තං[Pg.316]. දස්සනසවනානුස්සරණතො හි අරියෙසු උප්පන්නසද්ධො තෙ උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ලද්ධසවනානුත්තරියො අපරිපූරෙ සීලාදිගුණෙ පරිපූරෙස්සතීති. තථා හි වුත්තං ‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසතී’’තිආදි (ම. නි. 2.183). ད་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་འཕགས་པ་དེ་དག་མཇལ་བ་ལ་སོགས་པ་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟ་བུ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “དེ་ལྟ་བུ་” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པ་དེ་འདྲ་བ་རྣམས་ལའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མཇལ་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པ་རྣམས་ནི་བསྟེན་པ་དང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་གནས་ཡིན་པས། དེ་དག་ལ་མ་རེག་པར་བསྟེན་པ་དང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བསྟེན་པ་དང་། བསྙེན་པར་བྱེད་པ་དང་། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །མཇལ་བ་དང་ཐོས་པ་དང་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལས་འཕགས་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་སྐྱེས་པ་ནི། དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ནས་དྲི་བ་དྲིས་ཏེ། ཐོས་པ་བླ་ན་མེད་པ་ཐོབ་ནས་མ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ “དད་པ་སྐྱེས་ནས་ཉེ་བར་འགྲོ། ཉེ་བར་འགྲོ་བཞིན་དུ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད།” ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ සෙවතොති වත්තපටිවත්තකරණවසෙන කාලෙන කාලං උපසඞ්කමතො. භජතොති සම්පියායනභත්තිවසෙන භජතො. පයිරුපාසතොති පඤ්හපුච්ඡනෙන පටිපත්තිඅනුකරණෙන ච පයිරුපාසතොති තිණ්ණං පදානං අත්ථවිභාගො දීපෙතබ්බො. විමුත්තිඤාණදස්සනස්ස පාරිපූරි එකූනවීසතිමස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස උප්පත්තියා වෙදිතබ්බා. དེ་ལ་ “བསྟེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་དང་ཕྱིར་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དུས་ནས་དུས་སུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །“བསྙེན་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཛའ་ཞིང་དད་པའི་དབང་གིས་བསྟེན་པའོ། །“བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་འདྲི་བ་དང་སྒྲུབ་པ་རྗེས་སུ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་སྟེ། ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྣམ་གྲོལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་བཅུ་དགུ་པ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བས་རིག་པར་བྱའོ། ། එවරූපා ච තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූතිආදීසු යෙ යථාවුත්තගුණසමන්නාගමෙන එවරූපා එදිසා භින්නසබ්බකිලෙසා භික්ඛූ, තෙ දිට්ඨධම්මිකාදිහිතෙසු සත්තානං නියොජනවසෙන අනුසාසනතො සත්ථාරොතිපි වුච්චන්ති. ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණතො සත්ථවාහාතිපි, රාගාදිරණානං ජහනතො ජහාපනතො ච රණඤ්ජහාතිපි, අවිජ්ජාතමස්ස විනොදනතො විනොදාපනතො ච තමොනුදාතිපි, සපරසන්තානෙසු පඤ්ඤාආලොකපඤ්ඤාඔභාසපඤ්ඤාපජ්ජොතානං කරණෙන නිබ්බත්තනෙන ආලොකාදිකරාතිපි, තථා ඤාණුක්කාඤාණප්පභාධම්මුක්කාධම්මප්පභානං ධාරණෙන කරණෙන ච උක්කාධාරාතිපි, පභඞ්කරාතිපි, ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො පරෙසං තථාභාවහෙතුභාවතො, සදෙවකෙන ලොකෙන අරණීයතො අරියාතිපි, පඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛූනං සාතිසයපටිලාභෙන චක්ඛුමන්තොතිපි වුච්චන්ති. “དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་སློང་དེ་དག་ནི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་དེ་ལྟ་བུ་དང་འདི་འདྲ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་བཅོམ་པའི་དགེ་སློང་དེ་དག་ནི། ཚེ་འདི་ལ་སོགས་པའི་ཕན་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་སྟོན་པས་ “སྟོན་པ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །སྐྱེ་བའི་དགོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྒྲོལ་བས་ “དེད་དཔོན་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གཡུལ་སྤོང་ཞིང་སྤོང་དུ་འཇུག་པས་ “གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །མ་རིག་པའི་མུན་པ་སེལ་ཞིང་སེལ་དུ་འཇུག་པས་ “མུན་པ་སེལ་བ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་འོད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་สྒྲོན་མེ་བསྐྲུན་ཞིང་སྐྱེད་པས་ “སྣང་བ་བྱེད་པ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འོད་དང་། ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འོད་འཛིན་ཅིང་བྱེད་པས་ “སྒྲོན་མེ་འཛིན་པ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །“འོད་བྱེད་པ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་རིགས་པ་ལ་མི་འཇུག་ཅིང་རིགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་དག་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མཆོད་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་ “འཕགས་པ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་དང་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ཁྱད་པར་ཅན་ཐོབ་པས་ “སྤྱན་ལྡན་པ་” ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ། ගාථාසු පාමොජ්ජකරණං ඨානන්ති නිරාමිසස්ස පමොදස්ස නිබ්බත්තකං ඨානං කාරණං. එතන්ති ඉදානි වත්තබ්බනිදස්සනං සන්ධාය වදති. විජානතන්ති සංකිලෙසවොදානෙ යාථාවතො ජානන්තානං. භාවිතත්තානන්ති භාවිතසභාවානං, කායභාවනාදීහි භාවිතසන්තානානන්ති අත්ථො. ධම්මජීවිනන්ති මිච්ඡාජීවං පහාය ධම්මෙන ඤායෙන ජීවිකකප්පනතො, ධම්මෙන වා ඤායෙන අත්තභාවස්ස පවත්තනතො, සමාපත්තිබහුලතාය වා අග්ගඵලධම්මෙන ජීවනතො ධම්මජීවිනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යදිදං භාවිතත්තානං පරිනිට්ඨිතසමාධිපඤ්ඤාභාවනානං තතො එව ධම්මජීවිනං අරියානං දස්සනං[Pg.317]. එතං අවිප්පටිසාරනිමිත්තානං සීලාදීනං පාරිපූරිහෙතුභාවතො විජානතං සප්පඤ්ඤජාතිකානං එකන්තෙනෙව පීතිපාමොජ්ජකාරණන්ති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “དགའ་བ་སྐྱེད་པའི་གནས་” ཞེས་པ་ནི་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་གནས་སམ་རྒྱུའོ། །“འདི་” ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་དཔེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཉོན་དང་རྣམ་བྱང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“བདག་ཉིད་བསྒོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་བསྒོམས་པ་སྟེ། ལུས་བསྒོམ་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱུད་བསྒོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཆོས་ཀྱིས་འཚོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་ཏེ་ཆོས་དང་རིགས་པས་འཚོ་བ་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་རམ། ཆོས་དང་རིགས་པས་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རམ། སྙོམས་འཇུག་མང་བས་འབྲས་བུ་མཆོག་གི་ཆོས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱིས་འཚོ་བའོ། །འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། བདག་ཉིད་བསྒོམས་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསྒོམ་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་འཕགས་པ་རྣམས་མཇལ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། འགྱོད་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་གདོན་迷ཟ་བར་དགའ་བ་དང་མགུ་བ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ། ། ඉදානි තං තස්ස කාරණභාවං දස්සෙතුං ‘‘තෙ ජොතයන්තී’’ති ඔසානගාථාද්වයමාහ. තත්ථ තෙති තෙ භාවිතත්තා ධම්මජීවිනො අරියා. ජොතයන්තීති පකාසයන්ති. භාසයන්තීති සද්ධම්මොභාසෙන ලොකං පභාසයන්ති, ධම්මං දෙසෙන්තීති අත්ථො. යෙසන්ති යෙසං අරියානං. සාසනන්ති ඔවාදං. සම්මදඤ්ඤායාති පුබ්බභාගඤාණෙහි සම්මදෙව ජානිත්වා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ད་ནི་དེ་དེའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གསལ་བར་བྱེད་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མཐར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “དེ་དག་” ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་བསྒོམས་པ་ཆོས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་འཕགས་པ་དེ་དག་གོ། །“གསལ་བར་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་སྟོན་པའོ། །“སྣང་བར་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྣང་བས་འཇིག་རྟེན་སྣང་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ཆོས་སྟོན་པའི་དོན་ཏོ། །“གང་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་གང་དག་གིའོ། །“བསྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གདམས་ངག་གོ། །“ཡང་དག་པར་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ནས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་ལྔ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 6. තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා ༦. སྲེད་པ་སྐྱེ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། 105. ඡට්ඨෙ තණ්හුප්පාදාති එත්ථ උප්පජ්ජති එතෙසූති උප්පාදා. කා උප්පජ්ජති? තණ්හා. තණ්හාය උප්පාදා තණ්හුප්පාදා, තණ්හාවත්ථූනි තණ්හාකාරණානීති අත්ථො. යත්ථාති යෙසු නිමිත්තභූතෙසු. උප්පජ්ජමානාති උප්පජ්ජනසීලා. චීවරහෙතූති ‘‘කත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමී’’ති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉතිභවාභවහෙතූති එත්ථ පන ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතුපීති අත්ථො. භවාභවාති චෙත්ථ පණීතප්පණීතානි සප්පිනවනීතාදීනි අධිප්පෙතානි භවති ආරොග්‍යං එතෙනාති කත්වා. ‘‘සම්පත්තිභවෙසු පණීතප්පණීතතරො භවාභවො’’තිපි වදන්ති. භවොති වා සම්පත්ති, අභවොති විපත්ති. භවොති වුඩ්ඪි, අභවොති හානි. තං නිමිත්තඤ්ච තණ්හා උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘භවාභවහෙතු වා’’ති. ༡༠༥. དྲུག་པ་ལ་ “སྲེད་པ་སྐྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་དག་ལ་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བའོ། །ཅི་ཞིག་སྐྱེ་ཞེ་ན། སྲེད་པའོ། །སྲེད་པ་སྐྱེ་བ་ནི་སྲེད་པ་སྐྱེ་བའི་གནས་སམ་སྲེད་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“གང་ལ་” ཞེས་པ་ནི་མཚན་མ་གང་དག་ལའོ། །“སྐྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །“ཆོས་གོས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་” ཞེས་པ་ནི། “ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆོས་གོས་གང་ནས་ཐོབ་པར་འགྱུར་” ཞེས་ཆོས་གོས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེ་བའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“འདི་ལྟར་སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པའི་རྒྱུ་ལས་” ཞེས་པ་འདིར་ནི། “འདི་ལྟར་” ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི། བཟང་པོ་དང་བཟང་པོ་མ་ཡིན་པའི་མར་གསར་དང་མར་ཞུན་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་དེ། འདིས་ནད་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལས་ཆེས་བཟང་ཞིང་བཟང་བ་ནི་སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པའོ། །” ཞེས་ཀྱང་བཤད་དོ། །ཡང་ན་ “སྲིད་པ་” ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། “མི་སྲིད་པ་” ནི་རྒུད་པའོ། །ཡང་ན་ “སྲིད་པ་” ནི་འཕེལ་བ་དང་། “མི་སྲིད་པ་” ནི་འགྲིབ་པའོ། །དེ་དག་གི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་སྲེད་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། “སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ගාථා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව. අපිච තණ්හාදුතියොති තණ්හාසහායො. අයඤ්හි සත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ සංසරන්තො න එකකොව සංසරති, තණ්හං පන දුතියිකං සහායිකං ලභිත්වාව සංසරති. තථා හි තං පපාතපාතං අචින්තෙත්වා මධුගණ්හනකලුද්දකං විය අනෙකාදීනවාකුලෙසුපි භවෙසු ආනිසංසමෙව දස්සෙන්තී අනත්ථජාලෙ සා පරිබ්භමාපෙති. එතමාදීනවං ඤත්වාති එතං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු [Pg.318] ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවසඤ්ඤිතං ආදීනවං ජානිත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති ‘‘තණ්හා චායං වට්ටදුක්ඛස්ස සම්භවො පභවො කාරණ’’න්ති ජානිත්වා. එත්තාවතා ච එකස්ස භික්ඛුනො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තුප්පත්ති දස්සිතා. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො ‘‘වීතතණ්හො’’තිආදිමාහ. යං පනෙත්ථ අවුත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་ཡང་ “སྲེད་པ་གྲོགས་སུ་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ། །འཁོར་བ་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་ལོར་འཁོར་བའི་སེམས་ཅན་འདི་ནི་གཅིག་པུར་འཁོར་བ་མ་ཡིན་གྱི། སྲེད་པ་ཉིད་གྲོགས་སམ་ཟླ་བོར་རྙེད་ནས་འཁོར་བའོ། །དེ་ལྟར་ཡང་གཡང་ས་ལ་ལྷུང་བ་ལ་མ་བསམས་པར་སྦྲང་རྩི་ལེན་པའི་རྔོན་པ་བཞིན། ཉེས་དམིགས་དུ་མས་གང་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཕན་ཡོན་ཉིད་དུ་སྟོན་ཅིང་། མི་ཕན་པའི་དྲ་བར་དེས་ཡོངས་སུ་སྐོར་བར་བྱེད་དོ། །“ཉེས་དམིགས་འདི་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉེས་དམིགས་འདི་ཤེས་ནས་སོ། །“སྲེད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་” ཞེས་པ་ནི། “སྲེད་པ་འདི་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྐྱེ་བ་དང་། འབྱུང་བ་དང་། རྒྱུ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་ནས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་དགེ་སློང་གཅིག་གི་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་བསྟན་ཏོ། །ད་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་མ་བཤད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དྲུག་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා ༧. ཚངས་པ་དང་བཅས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 106. සත්තමෙ සබ්‍රහ්මකානීති සසෙට්ඨකානි. යෙසන්ති යෙසං කුලානං. පුත්තානන්ති පුත්තෙහි පූජිතසද්දයොගෙන හි ඉදං කරණත්ථෙ සාමිවචනං. අජ්ඣාගාරෙති සකෙ ඝරෙ. පූජිතා හොන්තීති යං ඝරෙ අත්ථි, තෙන පටිජග්ගිතා මනාපෙන චෙව කායිකවාචසිකෙන ච පච්චුපට්ඨිතා හොන්ති. ඉති මාතාපිතුපූජකානි කුලානි ‘‘සබ්‍රහ්මකානී’’ති පසංසිත්වා උපරිපි නෙසං පසංසනීයතං දස්සෙන්තො ‘‘සපුබ්බදෙවතානී’’තිආදිමාහ. ༡༠༦. བདུན་པ་ལ་ “ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོ་དང་བཅས་པའོ། །“གང་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་རིགས་གང་དག་གིའོ། །“བུ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱོར་བས་འདིར་བྱེད་པ་པོའི་དོན་དུ་འབྲེལ་སྒྲ་སྦྱར་བའོ། །“ཁྱིམ་ན་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཁྱིམ་ནའོ། །“མཆོད་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ན་གང་ཡོད་པ་དེས་བསྐྱངས་ཤིང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་བའོ། །འདི་ལྟར་ཕ་མ་ལ་མཆོད་པའི་རིགས་རྣམས་ནི་ “ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་བསྔགས་ནས། གོང་དུ་ཡང་དེ་དག་གི་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྔོན་གྱི་ལྷ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ බ්‍රහ්මාතිආදීනි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථං වුත්තානි. තත්‍රායමත්ථවිභාවනා – බ්‍රහ්මාති සෙට්ඨාධිවචනං. යථා හි බ්‍රහ්මුනො චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති, එවං මාතාපිතූනං පුත්තෙසු චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති. තා තස්මිං තස්මිං කාලෙ වෙදිතබ්බා – කුච්ඡිගතස්මිඤ්හි දාරකෙ ‘‘කදා න ඛො පුත්තකං අරොගං පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගං පස්සිස්සාමා’’ති මාතාපිතූනං මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පනෙස මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො ඌකාහි වා මඞ්කුලෙහි වා දට්ඨො දුක්ඛසෙය්‍යාය වා පීළිතො පරොදති විරවති, තදාස්ස සද්දං සුත්වා මාතාපිතූනං කාරුඤ්ඤං උප්පජ්ජති. ආධාවිත්වා විධාවිත්වා කීළනකාලෙ පන ලොභනීයවයස්මිං වා ඨිතකාලෙ දාරකං ඔලොකෙත්වා මාතාපිතූනං චිත්තං සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිත්තසතවිහතකප්පාසපිචුපටලං විය මුදුකං ආමොදිතං පමොදිතං, තදා නෙසං මුදිතා ලබ්භති. යදා පන තෙසං පුත්තො දාරභරණං පච්චුපට්ඨපෙත්වා පාටියෙක්කං අගාරං අජ්ඣාවසති, තදා මාතාපිතූනං ‘‘සක්කොති දානි නො පුත්තකො අත්තනො ධම්මතාය ජීවිතු’’න්ති මජ්ඣත්තභාවො [Pg.319] උප්පජ්ජති. එවං තස්මිං කාලෙ උපෙක්ඛා ලබ්භති. එවං මාතාපිතූනං පුත්තෙසු යථාකාලං චතුබ්බිධස්සපි බ්‍රහ්මවිහාරස්ස ලබ්භනතො බ්‍රහ්මසදිසවුත්තිතාය වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති. དེ་ལ་ “ཚངས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་ཚངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དོན་གྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “ཚངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཚངས་པ་ལ་བྱམས་པ་དང་། སྙིང་རྗེ་དང་། དགའ་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཏེ་ཚད་མེད་པ་བཞི་པོ་རྣམས་མི་འབྲལ་བར་ཡོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཕ་མ་རྣམས་ལ་ཡང་བུ་རྣམས་ལ་ཚད་མེད་པ་བཞི་པོ་མི་འབྲལ་བར་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ནི་དུས་དེ་དང་དེར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བུ་ཆུང་མངལ་དུ་གནས་པའི་ཚེ། “ནམ་ཞིག་བུ་ཆུང་ནད་མེད་ཅིང་དབང་པོ་ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མཐོང་བར་འགྱུར་” ཞེས་ཕ་མ་ལ་བྱམས་པའི་སེམས་སྐྱེའོ། །གང་གི་ཚེ་བུ་ཆུང་དེ་ཉམ་ཆུང་ཞིང་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བ་ན། ཤིག་གམ་འབུ་སྲིན་གྱིས་བཟས་པའམ། མི་བདེ་བར་ཉལ་བས་གཟིར་ཏེ་ངུ་ཞིང་སྐད་འབྱིན་པའི་ཚེ། དེའི་སྒྲ་ཐོས་ནས་ཕ་མ་ལ་སྙིང་རྗེ་སྐྱེའོ། །ཕར་རྒྱུག་ཚུར་རྒྱུག་གིས་རྩེ་བའི་ཚེའམ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལང་ཚོ་ལ་གནས་པའི་ཚེ་བུ་ཆུང་ལ་བལྟས་ནས། ཕ་མའི་སེམས་ནི་མར་གྱི་སྙིང་པོར་བཅུག་པའི་རས་བལ་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པ་བཞིན་དུ་འཇམ་ཞིང་མགུ་བ་དང་རབ་ཏུ་དགའ་བར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་ཚེ་དེ་དག་ལ་དགའ་བ་ཐོབ་བོ། །གང་གི་ཚེ་དེ་དག་གིབུས་ཆུང་མ་བླངས་ཏེ་ལོགས་སུ་ཁྱིམ་བཟུང་ནས་གནས་པའི་ཚེ། ཕ་མ་རྣམས་ལ་ “ད་ནི་ང་ཚོའི་བུ་ཆུང་གིས་རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་འཚོ་བ་སྐྱོང་ཐུབ་བོ་” ཞེས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བསམ་པ་སྐྱེའོ། །དེ་ལྟར་དེའི་ཚེ་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་བོ། །དེ་ལྟར་ཕ་མ་རྣམས་ལ་བུ་རྣམས་ལ་དུས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་པོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཚངས་པ་དང་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པས་ན། “དགེ་སློང་དག ཚངས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་མའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། පුබ්බදෙවතාති එත්ථ දෙවා නාම තිවිධා – සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවාති. තෙසු සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො ඛත්තියා. තෙ හි ‘‘දෙවො, දෙවී’’ති ලොකෙ වොහරීයන්ති, දෙවා විය ලොකස්ස නිග්ගහානුග්ගහසමත්ථා ච හොන්ති. උපපත්තිදෙවා නාම චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව භවග්ගා උප්පන්නා සත්තා. විසුද්ධිදෙවා නාම ඛීණාසවා සබ්බකිලෙසවිසුද්ධිතො. තත්‍රායං වචනත්ථො – දිබ්බන්ති, කීළන්ති, ලළන්ති, ජොතන්ති පටිපක්ඛං ජයන්ති වාති දෙවා. තෙසු සබ්බසෙට්ඨා විසුද්ධිදෙවා. යථා තෙ බාලජනෙහි කතං අපරාධං අගණෙත්වා එකන්තෙනෙව තෙසං අනත්ථහානිං අත්ථුප්පත්තිඤ්ච ආකඞ්ඛන්තාව යථාවුත්තබ්‍රහ්මවිහාරයොගෙන අත්ථාය හිතාය සුඛාය පටිපජ්ජන්ති, දක්ඛිණෙය්‍යතාය ච තෙසං කාරානං මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච ආවහන්ති; එවමෙව මාතාපිතරොපි පුත්තානං අපරාධං අගණෙත්වා එකන්තෙනෙව තෙසං අනත්ථහානිං අත්ථුප්පත්තිඤ්ච ආකඞ්ඛන්තා වුත්තනයෙනෙව චතුබ්බිධස්සපි බ්‍රහ්මවිහාරස්ස ලබ්භනතො අත්ථාය හිතාය සුඛාය පටිපජ්ජන්තා පරමදක්ඛිණෙය්‍යා හුත්වා අත්තනි කතානං කාරානං මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච ආවහන්ති. සබ්බදෙවෙහි ච පඨමං තෙසං උපකාරවන්තතාය තෙ ආදිතොයෙව දෙවා. තෙසඤ්හි වසෙන තෙ පඨමං අඤ්ඤෙ දෙවෙ ‘‘දෙවා’’ති ජානන්ති ආරාධෙන්ති පයිරුපාසන්ති, ආරාධනවිධිං ඤත්වා තථා පටිපජ්ජන්තා තස්සා පටිපත්තියා ඵලං අධිගච්ඡන්ති, තස්මා තෙ පච්ඡාදෙවා නාම. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බදෙවතාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති. སྔོན་གྱི་ལྷ་ཞེས་པ་ནི། འདིར་ལྷ་ཞེས་བྱ་བ་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་། སྐྱེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ལྷ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའོ། །དེ་དག་ལས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་རིགས་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ 'ལྷ་' དང་ 'ལྷ་མོ་' ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། ལྷ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལ་ཚར་གཅོད་པ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་ནུས་པ་ཡིན། སྐྱེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ལྷ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ནས་བཟུང་སྟེ་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་དག་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་སོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། རྩེ་ཞིང་རོལ་པ་དང་། གསལ་ཞིང་མཛེས་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་རྣམས་སོ། །ཇི་ལྟར་དེ་དག་གིས་བྱིས་པའི་སྐྱེ་བོས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་ལ་མི་རྟོག་པར། གཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་གནོད་པ་མེད་པ་དང་ཕན་པ་འབྱུང་བར་འདོད་བཞིན་དུ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་དང་ལྡན་པས་ཕན་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཞུགས་ཤིང་། སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པས་དེ་དག་གི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་འབྱིན་པར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཕ་མ་དག་ཀྱང་བུ་ཚའི་ཉེས་པ་ལ་མི་རྟོག་པར། གཅིག་ཏུ་དེ་དག་གི་གནོད་པ་མེད་པ་དང་ཕན་པ་འབྱུང་བར་འདོད་བཞིན་དུ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཕན་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཞུགས་ཤིང་། མཆོག་ཏུ་སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་ཏེ། རང་ལ་བྱས་པའི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། །ལྷ་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་ཐོག་མར་དེ་དག་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ལྷ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བུ་ཚ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་ལྷ་གཞན་དག་ལ་ 'ལྷ་' ཞེས་ཤེས་ཤིང་། མཆོད་པ་དང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་ལ། མཆོད་པའི་ཆོ་ག་ཤེས་ནས་དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་པས་བསྒྲུབ་པ་དེའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་ལྷ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དགེ་སློང་དག སྔོན་གྱི་ལྷ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་མའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ། පුබ්බාචරියාති පඨමආචරියා. මාතාපිතරො හි පුත්තෙ සික්ඛාපෙන්තා අතිතරුණකාලතො පට්ඨාය ‘‘එවං නිසීද, එවං ගච්ඡ, එවං තිට්ඨ, එවං සය, එවං ඛාද, එවං භුඤ්ජ, අයං තෙ ‘තාතා’ති වත්තබ්බො, අයං ‘භාතිකා’ති, අයං ‘භගිනී’ති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටති, ඉදං න වට්ටති, අසුකං නාම උපසඞ්කමිතුං වට්ටති, අසුකං නාම න වට්ටතී’’ති ගාහෙන්ති සික්ඛාපෙන්ති. අපරභාගෙ අඤ්ඤෙ ආචරියාපි සිප්පං මුද්දං ගණනන්ති එවමාදිං සික්ඛාපෙන්ති, අඤ්ඤෙ සරණානි දෙන්ති, සීලෙසු පතිට්ඨාපෙන්ති, පබ්බාජෙන්ති[Pg.320], ධම්මං උග්ගණ්හාපෙන්ති, උපසම්පාදෙන්ති, සොතාපත්තිමග්ගාදීනි පාපෙන්ති. ඉති සබ්බෙපි තෙ පච්ඡාආචරියා නාම. මාතාපිතරො පන සබ්බපඨමං. තෙනාහ ‘‘පුබ්බාචරියාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති. སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མའི་སློབ་དཔོན་ཏེ། ཕ་མ་དག་གིས་བུ་ཚ་རྣམས་ལ་སློབ་པར་བྱེད་པ་ན། ཤིན་ཏུ་ཆུང་ངུའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ། 'འདི་ལྟར་སྡོད། འདི་ལྟར་སོང་། འདི་ལྟར་ལོངས། འདི་ལྟར་ཉོལ། འདི་ལྟར་ཟོ། འདི་ལྟར་འཐུངས། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཕའོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་སྤུན་ཟླའོ། །འདི་ནི་སྲིང་མོའོ། །འདི་ལྟ་བུ་བྱ་བར་རུང་། འདི་ནི་མི་རུང་། འདི་ལྟ་བུ་ལ་བསྟེན་པར་རུང་། འདི་ནི་མི་རུང་།' ཞེས་འཛིན་དུ་བཅུག་ཅིང་སློབ་པར་བྱེད་དོ། །ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་སློབ་དཔོན་གཞན་དག་གིས་ཀྱང་བཟོ་དང་། ཕྱག་རྒྱ་དང་། རྩིས་ལ་སོགས་པ་སློབ་པར་བྱེད་ཅིང་། གཞན་དག་གིས་སྐྱབས་འགྲོ་སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་འགོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་འབྱིན་པ་དང་། ཆོས་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཞེས་བྱའོ། །ཕ་མ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དགེ་སློང་དག སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་ཞེས་པ་ནི་ཕ་མའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ආහුනෙය්‍යාති ආනෙත්වා හුනිතබ්බන්ති ආහුනං, දූරතොපි ආනෙත්වා ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තෙන ගුණවන්තෙසු දාතබ්බානං අන්නපානවත්ථච්ඡාදනාදීනං එතං නාමං, උපකාරඛෙත්තතාය තං ආහුනං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා. තෙන වුත්තං ‘‘ආහුනෙය්‍යාති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචන’’න්ති. སྦྱིན་གནས་ཞེས་པ་ནི། བཀུག་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ནི་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཐག་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་བཀུག་སྟེ་འབྲས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་འདོད་པས་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་བཟའ་བཏུང་དང་གོས་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཡིན། ཕན་འདོགས་པའི་ཞིང་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་དེ་ཐོབ་པར་འོས་པས་ན་སྦྱིན་གནས་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དགེ་སློང་དག སྦྱིན་གནས་ཞེས་པ་ནི་ཕ་མའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ඉදානි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තං කිස්ස හෙතු? බහුකාරා’’තිආදි වුත්තං. තං කිස්ස හෙතූති තං මාතාපිතූනං බ්‍රහ්මාදිඅධිවචනං කෙන කාරණෙනාති චෙති අත්ථො. බහුකාරාති බහූපකාරා. ආපාදකාති ජීවිතස්ස ආපාදකා, පාලකා. පුත්තානඤ්හි මාතාපිතූහි ජීවිතං ආපාදිතං පාලිතං ඝටිතං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තිතං සම්පාදිතං. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසෙතාරො. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති පුත්තානං ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණදස්සනං නාම මාතාපිතරො නිස්සාය ජාතන්ති තෙ නෙසං ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම. ඉති තෙසං බහුකාරත්තං බ්‍රහ්මාදිභාවස්ස කාරණං දස්සිතං, යෙන පුත්තො මාතාපිතූනං ලොකියෙන උපකාරෙන කෙනචි පරියායෙන පරියන්තං පටිකාරං කාතුං න සමත්ථොයෙව. සචෙ හි පුත්තො ‘‘මාතාපිතූනං උපකාරස්ස පච්චුපකාරං කරිස්සාමී’’ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය වායමන්තො දක්ඛිණෙ අංසකූටෙ මාතරං, ඉතරස්මිං පිතරං ඨපෙත්වා වස්සසතායුකො සකලං වස්සසතම්පි පරිහරෙය්‍ය චතූහි පච්චයෙහි උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනාදීහි ච යථාරුචි උපට්ඨහන්තො තෙසං මුත්තකරීසම්පි අජිගුච්ඡන්තො, න එත්තාවතා පුත්තෙන මාතාපිතූනං පටිකාරො කතො හොති අඤ්ඤත්‍ර සද්ධාදිගුණවිසෙසෙ පතිට්ඨාපනා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ད་ནི་དེ་དག་ཚངས་པ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པའི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕན་ཆེན་པོ་འདོགས་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན' ཞེས་པ་ནི། ཕ་མ་དག་ལ་ཚངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་དེ་ཅིའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'ཕན་ཆེན་པོ་འདོགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕན་འདོགས་པ་མང་པོ་བྱེད་པའོ། །'སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྲོག་སྐྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་། སྲུང་བར་བྱེད་པའོ། །བུ་ཚ་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་ནི་ཕ་མ་དག་གིས་བསྐྱེད་ཅིང་། བསྲུངས་ལ། སྦྱར་ཞིང་། རྒྱུན་མ་ཆད་པར་གནས་པར་བྱས་ཏེ་གྲུབ་པར་བྱས་སོ། །'གསོ་བར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ཆེར་བསྐྱེད་ཅིང་། སྙིང་གི་ཁྲག་བསྣུན་ནས་གསོ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །'འཇིག་རྟེན་འདི་སྟོན་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི། བུ་ཚ་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འདིར་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་མཐོང་བ་ནི་ཕ་མ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་དེ་དག་ལ་འཇིག་རྟེན་འདི་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་དེ་དག་གིས་ཕན་ཆེན་པོ་བཏགས་པ་ཉིད་ཚངས་པ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པའི་རྒྱུར་བསྟན་ཏེ། དེས་ན་བུས་ཕ་མ་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕན་འདོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ཀྱང་མཐར་ཕྱིན་པའི་ལན་ལྡོན་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དོ། །གལ་ཏེ་བུས་ 'ཕ་མའི་ཕན་ལན་གླན་པར་བྱའོ་' ཞེས་ལངས་ཏེ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ནས། ཕྲག་པ་གཡས་པར་མ་དང་། གཡས་ཤོས་ལ་ཕ་བཞག་སྟེ། ལོ་བརྒྱ་ཐུབ་པའི་ཚེ་ཚད་ལྡན་པས་ལོ་བརྒྱ་ཐམས་ཅད་དུ་ཁུར་ཞིང་། ཡོ་བྱད་བཞི་དང་། བྱུག་པ་དང་། སྐུ་མཉེ་དང་། ཁྲུས་དང་། བསྐུ་མཉེ་ལ་སོགས་པས་ཅི་དགར་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་ལ། དེ་དག་གི་བཤང་གཅི་ལའང་མི་གཙང་བར་མི་འཛིན་ནའང་། དེས་བུས་ཕ་མ་ལ་ལན་བླན་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་བཀོད་པ་མ་གཏོགས་པའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ද්වින්නාහං, භික්ඛවෙ, න සුප්පටිකාරං වදාමි. කතමෙසං ද්වින්නං? මාතු ච පිතු ච. එකෙන, භික්ඛවෙ, අංසෙන මාතරං පරිහරෙය්‍ය, එකෙන අංසෙන පිතරං පරිහරෙය්‍ය වස්සසතායුකො වස්සසතජීවී, සො ච නෙසං උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනෙන, තෙ ච තත්ථෙව මුත්තකරීසං චජෙය්‍යුං, න ත්වෙව, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං කතං [Pg.321] වා හොති පටිකතං වා. ඉමිස්සා ච, භික්ඛවෙ, මහාපථවියා පහූතරත්තරතනාය මාතාපිතරො ඉස්සරියාධිපච්චෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙය්‍ය, න ත්වෙව, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං කතං වා හොති පටිකතං වා. තං කිස්ස හෙතු? බහුකාරා, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො පුත්තානං ආපාදකා පොසකා ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො. 'དགེ་སློང་དག གང་ཟག་གཉིས་ལ་ལན་གླན་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ། །གཉིས་གང་ཞེ་ན། མ་དང་ཕའོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་ལོ་བརྒྱ་ཐུབ་ཅིང་ལོ་བརྒྱ་འཚོ་བའི་མི་ཞིག་གིས། ཕྲག་པ་གཅིག་གིས་མ་བཏེགས། ཕྲག་པ་གཅིག་གིས་ཕ་བཏེགས་ཏེ། དེ་དག་ལ་བྱུག་པ་དང་། སྐུ་མཉེ་དང་། ཁྲུས་དང་། བསྐུ་མཉེ་བྱེད་ཅིང་། དེ་དག་གིས་དེ་ཉིད་དུ་བཤང་གཅི་འདོར་ནའང་། དགེ་སློང་དག དེས་ཕ་མ་ལ་བྱས་པ་ལན་བླན་པར་མི་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་དག རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བའི་ས་ཆེན་པོ་འདིའི་དབང་ཕྱུག་དང་མངའ་བདག་གི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་ཕ་མ་གཉིས་བཀོད་ནའང་། དགེ་སློང་དག དེས་ཕ་མ་ལ་བྱས་པ་ལན་བླན་པར་མི་འགྱུར་རོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག ཕ་མ་ནི་བུ་ཚ་རྣམས་ལ་ཕན་ཆེན་པོ་འདོགས་པ་དང་། སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དང་། གསོ་བར་བྱེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་འདི་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො අස්සද්ධෙ සද්ධාසම්පදාය සමාදපෙති නිවෙසෙති පතිට්ඨාපෙති. දුස්සීලෙ සීලසම්පදාය, මච්ඡරිනො චාගසම්පදාය, දුප්පඤ්ඤෙ පඤ්ඤාසම්පදාය සමාදපෙති නිවෙසෙති පතිට්ඨාපෙති. එත්තාවතා ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං කතඤ්ච හොති පටිකතඤ්චා’’ති (අ. නි. 2.34). དགེ་སློང་དག གང་ཞིག་གིས་ཕ་མ་དད་པ་མེད་པ་དག་དད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ཡང་དག་པར་འཛུད་ཅིང་། འགོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ། སེར་སྣ་ཅན་དག་གཏོང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ། ཤེས་རབ་འཆལ་བ་དག་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ཡང་དག་པར་འཛུད་ཅིང་། འགོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་ན། དགེ་སློང་དག དེ་ཙམ་གྱིས་ཕ་མ་ལ་བྱས་པ་དང་ལན་བླན་པར་འགྱུར་རོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། ། තථා – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘මාතාපිතුඋපට්ඨානං, පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො’’ති; (ඛු. පා. 5.6); ‘‘මාතාපිතුඋපට්ඨානං, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතපඤ්ඤත්ත’’න්ති ච – 'ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་སྐྱོང་བ་ཉིད་དོ། །' ཞེས་དང་། 'དགེ་སློང་དག ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ནི་མཁས་པས་བཅས་པའོ། །' ཞེས་པ་དང་། එවමාදීනි මාතාපිතූනං පුත්තස්ස බහූපකාරභාවසාධකානි සුත්තානි දට්ඨබ්බානි. དེ་ལ་སོགས་པ་ཕ་མས་བུ་ལ་ཕན་ཆེན་པོ་འདོགས་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་མདོ་རྣམས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ගාථාසු වුච්චරෙති වුච්චන්ති කථීයන්ති. පජාය අනුකම්පකාති පරෙසං පාණං ඡින්දිත්වාපි අත්තනො සන්තකං යංකිඤ්චි චජිත්වාපි අත්තනො පජං පටිජග්ගන්ති ගොපයන්ති, තස්මා පජාය අත්තනො පුත්තානං අනුකම්පකා අනුග්ගාහකා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་ 'བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་བཤད་དོ། །'སྐྱེ་དགུ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་' ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་སྲོག་བཅད་ནས་ཀྱང་རུང་། རང་གི་ཡོ་བྱད་གང་ཡང་རུང་བ་བཏང་ནས་ཀྱང་རུང་། རང་གི་བུ་ཚ་རྣམས་གསོ་ཞིང་སྐྱོང་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེ་དགུ་སྟེ་རང་གི་བུ་ཚ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་དང་རྗེས་སུ་འཛིན་པའོ། ། නමස්සෙය්‍යාති සායං පාතං උපට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉදං මය්හං උත්තමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්ත’’න්ති නමක්කාරං කරෙය්‍ය. සක්කරෙය්‍යාති සක්කාරෙන පටිමානෙය්‍ය. ඉදානි තං සක්කාරං දස්සෙන්තො ‘‘අන්නෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අන්නෙනාති යාගුභත්තඛාදනීයෙන. පානෙනාති අට්ඨවිධපානෙන. වත්ථෙනාති නිවාසනපාරුපනෙන. සයනෙනාති මඤ්චපීඨභිසිබිම්බොහනාදිනා සයනෙන. උච්ඡාදනෙනාති දුග්ගන්ධං පටිවිනොදෙත්වා සුගන්ධකරණුච්ඡාදනෙන. න්හානෙනාති සීතකාලෙ උණ්හොදකෙන, උණ්හකාලෙ සීතොදකෙන ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා න්හාපනෙන. පාදානං ධොවනෙන චාති උණ්හොදකසීතොදකෙහි පාදධොවනෙන චෙව තෙලමක්ඛනෙන ච. 'ཕྱག་བྱའོ་' ཞེས་པ་ནི། ནངས་ནུབ་ཏུ་བསྙེན་བཀུར་ལ་སོང་སྟེ། 'འདི་ནི་བདག་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་མཆོག་གོ' ཞེས་ཕྱག་བྱའོ། །'རིམ་གྲོ་བྱའོ་' ཞེས་པ་ནི། བཀུར་སྟིས་བསྙེན་བཀུར་བྱའོ། །ད་ནི་བཀུར་སྟི་དེ་ཉིད་སྟོན་པ་ན། 'ཟས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ཟས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཐུག་པ་དང་། འབྲས་ཟས་དང་། བཟའ་བས་སོ། །'བཏུང་བས་' ཞེས་པ་ནི་བཏུང་བ་རྣམ་པ་བརྒྱད་ཀྱིས་སོ། །'གོས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཤམ་ཐབས་དང་ཆོས་གོས་ཀྱིས་སོ། །'མལ་ཆས་' ཞེས་པ་ནི་ཁྲི་དང་། སྟན་དང་། སྔས་ལ་སོགས་པའི་མལ་ཆས་ཀྱིས་སོ། །'བྱུག་པས་' ཞེས་པ་ནི་དྲི་ང་བ་བསལ་ནས་དྲི་ཞིམ་པར་བྱེད་པའི་བྱུག་པས་སོ། །'ཁྲུས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་གྲང་བའི་དུས་སུ་ཆུ་དྲོན་མོ་དང་། ཚ་བའི་དུས་སུ་ཆུ་གྲང་མོས་ལུས་ལ་བསིལ་ཞིང་ཁྲུས་བྱེད་པས་སོ། །'རྐང་པ་བཀྲུ་བ་ཉིད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཆུ་དྲོན་མོ་དང་ཆུ་གྲང་མོས་རྐང་པ་བཀྲུ་བ་དང་ཏིལ་མར་བྱུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། තාය [Pg.322] නං පාරිචරියායාති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං, යථාවුත්තපරිචරණෙන. අථ වා පාරිචරියායාති භරණකිච්චකරණකුලවංසපතිට්ඨාපනාදිනා පඤ්චවිධඋපට්ඨානෙන. වුත්තඤ්හෙතං – 'བསྙེན་བཀུར་དེས་ནི་' ཞེས་པ་ལ། འདིར་ 'ནི་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་སོ། །ཡང་ན། 'བསྙེན་བཀུར་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་གསོ་བ་དང་། བྱ་བ་བྱེད་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་ལྔའི་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་སོ། །འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘පඤ්චහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨාතබ්බා ‘භතො නෙ භරිස්සාමි, කිච්චං නෙසං කරිස්සාමි, කුලවංසං ඨපෙස්සාමි, දායජ්ජං පටිපජ්ජිස්සාමි. අථ වා පන නෙසං පෙතානං කාලකතානං දක්ඛිණමනුප්පදස්සාමී’ති. ඉමෙහි ඛො, ගහපතිපුත්ත, පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තෙන පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො පච්චුපට්ඨිතා පඤ්චහි ඨානෙහි පුත්තං අනුකම්පන්ති – පාපා නිවාරෙන්ති, කල්‍යාණෙ නිවෙසෙන්ති, සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති, පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙන්ති, සමයෙ දායජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තී’’ති (දී. නි. 3.267). 'ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་ལྔ་པོ་འདི་དག་གིས་བུས་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱ་སྟེ། བདག་གསོས་པས་དེ་དག་གསོ་བར་བྱའོ། །དེ་དག་གི་བྱ་བ་བྱེད་པར་བྱའོ། །རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་འཛིན་པར་བྱའོ། །སྐལ་བ་ལེན་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་ནི་དེ་དག་ཤི་འཕོས་ཤིང་དུས་ལས་འདས་པ་ན་ཡོན་བསྔོ་བར་བྱའོ་སྙམ་དུ་བསྙེན་བཀུར་བྱའོ། །ཁྱིམ་བདག་གི་བུ། གནས་ལྔ་པོ་འདི་དག་གིས་བུས་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ན། ཕ་མ་དག་གིས་ཀྱང་གནས་ལྔས་བུ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་དེ། སྡིག་པ་ལས་ཟློག་པར་བྱེད། དགེ་བ་ལ་འགོད་པར་བྱེད། བཟོ་སློབ་པར་བྱེད། རིགས་མཐུན་པའི་ཆུང་མ་དང་སྦྱོར་བར་བྱེད། དུས་ལ་བབ་པ་ན་སྐལ་བ་གཏོད་པར་བྱེད་དོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། ། අපිච යො මාතාපිතරො තීසු වත්ථූසු අභිප්පසන්නෙ කත්වා සීලෙසු වා පතිට්ඨාපෙත්වා පබ්බජ්ජාය වා නියොජෙත්වා උපට්ඨහති, අයං මාතාපිතුඋපට්ඨාකානං අග්ගොති වෙදිතබ්බො. සා පනායං පාරිචරියා පුත්තස්ස උභයලොකහිතසුඛාවහාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති ආහ. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. මාතාපිතුඋපට්ඨාකඤ්හි පුග්ගලං පණ්ඩිතමනුස්සා තත්ථ පාරිචරියාය පසංසන්ති වණ්ණෙන්ති ථොමෙන්ති, තස්ස ච දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තා සයම්පි අත්තනො මාතාපිතූසු තථා පටිපජ්ජිත්වා මහන්තං පුඤ්ඤං පසවන්ති. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා සග්ගෙ ඨිතො මාතාපිතුපට්ඨාකො දිබ්බසම්පත්තීහි මොදති පමොදති අභිනන්දතීති. གཞན་ཡང་། གང་ཞིག་གིས་ཕ་མ་གཉིས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མངོན་པར་དད་པར་བྱས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་འགོད་པའམ། རབ་ཏུ་འབྱུང་བ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་ན། འདི་ནི་ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །བསྙེན་བཀུར་དེ་ནི་བུའི་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ཉིད་དུ་ནི་དེ་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད། །ཤི་འཕོས་ནས་ཀྱང་མཐོ་རིས་བདེ་བར་འགྱུར། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'འདི་ཉིད་དུ་' ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་རོ། །ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་ལ་མཁས་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྙེན་བཀུར་དེའི་ཕྱིར་བསྔགས་པ་དང་། བསྟོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བརྗོད་པར་བྱེད་ཅིང་། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རང་ཉིད་ཀྱང་རང་གི་ཕ་མ་ལ་དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་པས་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །'ཤི་འཕོས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་སོང་ནས་མཐོ་རིས་ན་གནས་པའི་ཕ་མའི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་པོ་དེ་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་ཞིང་མགུ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་འགྱུར་རོ། ། සත්තමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བདུན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 8. බහුකාරසුත්තවණ්ණනා ༨. ཕན་ཆེན་པོ་འདོགས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 107. අට්ඨමෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති බ්‍රාහ්මණා චෙව ගහපතිකා ච. ඨපෙත්වා බ්‍රාහ්මණෙ යෙ කෙචි අගාරං අජ්ඣාවසන්තා ඉධ ගහපතිකාති වෙදිතබ්බා[Pg.323]. යෙති අනියමතො නිද්දිට්ඨපරාමසනං. වොති උපයොගබහුවචනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, තුම්හාකං බහූපකාරා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා, යෙ බ්‍රාහ්මණා චෙව සෙසඅගාරිකා ච ‘‘තුම්හෙ එව අම්හාකං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං, යත්ථ මයං උද්ධග්ගිකං දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙම සොවග්ගිකං සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනික’’න්ති චීවරාදීහි පච්චයෙහි පතිඋපට්ඨිතාති. ༡༠༧. བརྒྱད་པ་ལས། བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ཉིད་དོ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་མ་གཏོགས་པར། ཁྱིམ་ན་གནས་པ་གང་སུ་ཡང་རུང་བ་རྣམས་ནི། འདིར་ཁྱིམ་བདག་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ། གང་དག་ཅེས་པ་ནི། མ་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལ་འཇུག་པའོ། ཁྱེད་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་ཚིག་གི་མང་ཚིག་གོ། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཡིན་ཏེ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་ཁྱིམ་ན་གནས་པ་ལྷག་མ་གང་དག་གིས། ཁྱེད་རྣམས་ནི་བདག་ཅག་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཉིད་དེ། གང་དུ་བདག་ཅག་གིས་གྱེན་དུ་འགྲོ་བའི་ཡོན་སྦྱིན་པ་ཉེ་བར་བཞག་ན། མཐོ་རིས་ཀྱི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་མཐོ་རིས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསམས་ནས། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་གནས་པའོ། එවං ‘‘ආමිසදානෙන ආමිසසංවිභාගෙන ආමිසානුග්ගහෙන ගහට්ඨා භික්ඛූනං උපකාරවන්තො’’ති දස්සෙත්වා ඉදානි ධම්මදානෙන ධම්මසංවිභාගෙන ධම්මානුග්ගහෙන භික්ඛූනම්පි තෙසං උපකාරවන්තතං දස්සෙතුං ‘‘තුම්හෙපි, භික්ඛවෙ,’’තිආදි වුත්තං, තං වුත්තනයමෙව. དེ་ལྟར། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་། ཟང་ཟིང་གི་བགོ་བཤའ་དང་། ཟང་ཟིང་གི་རྗེས་སུ་འཛིན་པས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་བགོ་བཤའ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཛིན་པས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱང་དེ་དག་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་དག ཁྱེད་རྣམས་ཀྱང་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ඉමිනා කිං කථිතං? පිණ්ඩාපචායනං නාම කථිතං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – භික්ඛවෙ, යස්මා ඉමෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකා නෙව තුම්හාකං ඤාතකා, න මිත්තා, න ඉණං වා ධාරෙන්ති, අථ ඛො ‘‘ඉමෙ සමණා සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නා, එත්ථ නො කාරා මහප්ඵලා භවිස්සන්ති මහානිසංසා’’ති ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තා තුම්හෙ චීවරාදීහි උපට්ඨහන්ති. තස්මා තං තෙසං අධිප්පායං පරිපූරෙන්තා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, ධම්මදෙසනාපි වො කාරකානංයෙව සොභති, ආදෙය්‍යා ච හොති, න ඉතරෙසන්ති එවං සම්මාපටිපත්තියං අප්පමාදො කරණීයොති. འདིས་ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། བསོད་སྙོམས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་བཤད་དོ། འདིར་བསམ་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག གང་གི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་འདི་དག་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་འབྲེལ་མ་ཡིན། མཛའ་བཤེས་ཀྱང་མ་ཡིན། བུ་ལོན་ཆགས་པའང་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་དགེ་སྦྱོང་འདི་དག་ནི་ཡང་དག་པར་གཤེགས་ཤིང་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ཤ་སྟག་སྟེ། འདི་དག་ལ་བདག་ཅག་གིས་བཀུར་སྟི་བྱས་ན་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་ལ་རེ་ཞིང་། ཁྱེད་རྣམས་ལ་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པས་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་དག་གི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་བག་ཡོད་པས་སྒྲུབས་ཤིག ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པའང་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ལ་མཛེས་ཤིང་གཟུང་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའོ། དེ་ལྟར་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱ་བའོ། එවමිදං, භික්ඛවෙතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි ආමිසදානධම්මදානවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සන්නිස්සාය කාමාදිවසෙන චතුබ්බිධස්සපි ඔඝස්ස නිත්ථරණත්ථාය සකලස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස සම්මදෙව පරියොසානකරණාය උපොසථසීලනියමාදිවසෙන චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිවසෙන වා ඉදං සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච වුස්සති චරීයතීති. དགེ་སློང་དག དེ་ལྟར་འདི་ནི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་དག དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདིས་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་ནས། འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆུ་བོ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མཐར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ངེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་པ་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས། བསྟན་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དང་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ནི་གནས་ཤིང་སྤྱོད་པའོ། ගාථාසු සාගාරාති ගහට්ඨා. අනගාරාති පරිච්චත්තඅගාරා පබ්බජිතා. උභො අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතාති තෙ උභොපි අඤ්ඤමඤ්ඤසන්නිස්සිතා. සාගාරා හි අනගාරානං ධම්මදානසන්නිස්සිතා, අනගාරා ච සාගාරානං පච්චයදානසන්නිස්සිතා. ආරාධයන්තීති සාධෙන්ති සම්පාදෙන්ති. සද්ධම්මන්ති පටිපත්තිසද්ධම්මං පටිවෙධසද්ධම්මඤ්ච. තත්ථ යං උත්තමං, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යොගක්ඛෙමං [Pg.324] අනුත්තර’’න්ති අරහත්තං නිබ්බානඤ්ච. සාගාරෙසූති සාගාරෙහි, නිස්සක්කෙ ඉදං භුම්මවචනං, සාගාරානං වා සන්තිකෙ. පච්චයන්ති වුත්තාවසෙසං දුවිධං පච්චයං පිණ්ඩපාතං භෙසජ්ජඤ්ච. පරිස්සයවිනොදනන්ති උතුපරිස්සයාදිපරිස්සයහරණං විහාරාදිආවසථං. සුගතන්ති සම්මා පටිපන්නං කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන සද්ධිං අට්ඨවිධං අරියපුග්ගලං. සාවකො හි ඉධ සුගතොති අධිප්පෙතො. ඝරමෙසිනොති ඝරං එසිනො, ගෙහෙ ඨත්වා ඝරාවාසං වසන්තා භොගූපකරණානි චෙව ගහට්ඨසීලාදීනි ච එසනසීලාති අත්ථො. සද්දහානො අරහතන්ති අරහන්තානං අරියානං වචනං, තෙසං වා සම්මාපටිපත්තිං සද්දහන්තා. ‘‘අද්ධා ඉමෙ සම්මා පටිපන්නා, යථා ඉමෙ කථෙන්ති, තථා පටිපජ්ජන්තානං සා පටිපත්ති සග්ගමොක්ඛසම්පත්තියා සංවත්තතී’’ති අභිසද්දහන්තාති අත්ථො. ‘‘සද්දහන්තා’’තිපි පාඨො. අරියපඤ්ඤායාති සුවිසුද්ධපඤ්ඤාය. ඣායිනොති ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන දුවිධෙනපි ඣානෙන ඣායිනො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “ཁྱིམ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་སོ། །“ཁྱིམ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་སོ། །“གཉིས་ཀ་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་ཕན་ཚུན་བརྟེན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ནི་ཁྱིམ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། ཁྱིམ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་ལ་བརྟེན་པའོ། །“སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགྲུབ་པར་བྱེད་པ་སྟེ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའོ། །“དམ་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་བསྒྲུབ་པའི་དམ་ཆོས་དང་རྟོགས་པའི་དམ་ཆོས་སོ། །དེ་དག་ལས་གང་ཞིག་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་གྲོལ་བ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །“ཁྱིམ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལས་ཏེ། འདི་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་དུ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་སྦྱར་བའམ། ཡང་ན་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུའོ། །“རྐྱེན་”ཞེས་པ་ནི་གསུངས་ཟིན་པ་ལས་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། བསོད་སྙོམས་དང་སྨན་ནོ། །“ཉེ་བར་འཚེ་བ་སེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་བཞིའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་སེལ་བར་བྱེད་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ལ་སོགས་པའི་གནས་མལ་ལོ། །“བདེ་བར་གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་རྣམ་པ་བརྒྱད་དོ། །འདིར་ཉན་ཐོས་ནི་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཁྱིམ་འཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ཁྱིམ་ན་གནས་ཤིང་ཁྱིམ་གྱི་འཚོ་བ་སྐྱོང་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་དང་ཁྱིམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་གམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་དད་པ་སྟེ། “འདི་དག་ནི་ངེས་པར་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ཤ་སྟག་གོ། ཇི་ལྟར་འདི་དག་གིས་སྨྲས་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་སྒྲུབ་པ་དེ་ཉིད་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མངོན་པར་དད་པ་ཉིད་དོན་ཏོ། །“དད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །“འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། །“བསམ་གཏན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དང་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་བསམ་གཏན་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། ། ඉධ ධම්මං චරිත්වානාති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ, ඉමස්මිං වා සාසනෙ ලොකියලොකුත්තරසුඛස්ස මග්ගභූතං සීලාදිධම්මං පටිපජ්ජිත්වා යාව පරිනිබ්බානං න පාපුණන්ති, තාවදෙව සුගතිගාමිනො. නන්දිනොති පීතිසොමනස්සයොගෙන නන්දනසීලා. කෙචි පන ‘‘ධම්මං චරිත්වාන මග්ගන්ති සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණිත්වා’’ති වදන්ති. දෙවලොකස්මින්ති ඡබ්බිධෙපි කාමාවචරදෙවලොකෙ. මොදන්ති කාමකාමිනොති යථිච්ඡිතවත්ථුනිප්ඵත්තිතො කාමකාමිනො කාමවන්තො හුත්වා පමොදන්තීති. “འདིར་ཆོས་སྤྱད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་འདི་ཉིད་ལའམ། ཡང་ན་བསྟན་པ་འདི་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་ནས། ཇི་སྲིད་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མི་འདའ་བའི་བར་དུ་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། །“དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པས་དགའ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “ཆོས་སྤྱད་ནས་ལམ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ཐོབ་ནས་”ཞེས་ཟེར་རོ། །“ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་གནས་རིགས་དྲུག་པོ་དག་ཏུའོ། །“འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་ཅིང་དགའ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དངོས་པོ་འགྲུབ་པ་ལས་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་ཅིང་འདོད་ཡོན་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་མངོན་པར་དགའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། අට්ඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. කුහසුත්තවණ්ණනා ༩. གྱ་གྱུ་ཅན་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 108. නවමෙ කුහාති සාමන්තජප්පනාදිනා කුහනවත්ථුනා කුහකා, අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය කොහඤ්ඤං කත්වා පරෙසං විම්හාපකාති අත්ථො. ථද්ධාති කොධෙන ච මානෙන ච ථද්ධමානසා. ‘‘කොධනො හොති උපායාසබහුලො, අප්පම්පි වුත්තො සමානො අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථීයතී’’ති (අ. නි. 3.25; පු. ප. 101) එවං වුත්තෙන කොධෙන ච, ‘‘දුබ්බචො හොති දොවචස්සකරණෙහි [Pg.325] ධම්මෙහි සමන්නාගතො අක්ඛමො අප්පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනි’’න්ති (ම. නි. 1.181) එවං වුත්තෙන දොවචස්සෙන ච, ‘‘ජාතිමදො, ගොත්තමදො, සිප්පමදො, ආරොග්‍යමදො, යොබ්බනමදො, ජීවිතමදො’’ති (විභ. 832) එවං වුත්තෙන ජාතිමදාදිභෙදෙන මදෙන ච ගරුකාතබ්බෙසු ගරූසු පරමනිපච්චකාරං අකත්වා අයොසලාකං ගිලිත්වා ඨිතා විය අනොනතා හුත්වා විචරණකා. ලපාති උපලාපකා මිච්ඡාජීවවසෙන කුලසඞ්ගාහකා පච්චයත්ථං පයුත්තවාචාවසෙන නිප්පෙසිකතාවසෙන ච ලපකාති වා අත්ථො. ༡༠༨. མདོ་དགུ་པ་ལས། “གྱ་གྱུ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་གྱ་གྱུའི་གཞི་ལས་གྱ་གྱུ་བྱེད་པ་སྟེ། མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་རེ་བས་གྱ་གྱུ་བྱས་ནས་གཞན་དག་ཧྭང་སངས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“རེངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱིས་སེམས་རེངས་པར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །“ཁོང་ཁྲོ་བ་ཅན་དང་ཡིད་གདུང་བ་མང་བ་ཉིད་དེ། ཅུང་ཟད་ཙམ་སྨྲས་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་ཆགས་ཤིང་། ཁྲོ་ལ། གནོད་སེམས་སྐྱེ་ཞིང་། གྱོང་པོར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བ་དེ་དང་། “བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། བཀའ་བློ་མི་བདེ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་། མི་བཟོད་ལ། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་གུས་པས་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་བཀའ་བློ་མི་བདེ་བ་དེ་དང་། “རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་དང་། རུས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་དང་། བཟོ་ཡི་རྒྱགས་པ་དང་། ནད་མེད་པའི་རྒྱགས་པ་དང་། ལང་ཚོའི་རྒྱགས་པ་དང་། སྲོག་གི་རྒྱགས་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་རྒྱགས་པ་དག་གིས། བཀུར་བར་འོས་པའི་བླ་མ་རྣམས་ལ་མཆོག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པར། ལྕགས་ཀྱི་ཐུར་མ་མིད་དེ་ལངས་ནས་བསྡད་པ་བཞིན་དུ་མི་སྒུར་བར་རྒྱུ་བ་རྣམས་སོ། །“སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སྨྲ་བ་སྟེ། ལོག་པའི་འཚོ་བའི་དབང་གིས་ཁྱིམ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་པ་དང་། རྐྱེན་གྱི་ཕྱིར་དུ་སྦྱར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་དང་། གཞན་ལ་གཤེ་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། සිඞ්ගීති ‘‘තත්ථ කතමං සිඞ්ගං? යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තිය’’න්ති (විභ. 852) එවං වුත්තෙහි සිඞ්ගසදිසෙහි පාකටකිලෙසෙහි සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා, නළසදිසං තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා විචරණකා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගතාමත්තස්සාපි අලාභිනො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති තෙ මය්හං භික්ඛූ මම සන්තකා න හොන්ති. මෙති ඉදං පදං අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා භගවතා වුත්තං. යස්මා පන තෙ කුහනාදියොගතො න සම්මා පටිපන්නා, තස්මා ‘‘න මාමකා’’ති වුත්තා. අපගතාති යදිපි තෙ මම සාසනෙ පබ්බජිතා, යථානුසිට්ඨං පන අප්පටිපජ්ජනතො අපගතා එව ඉමස්මා ධම්මවිනයා, ඉතො තෙ සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතාති දස්සෙති. වුත්තඤ්හෙතං – “རྭ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ “དེ་ལ་རྭ་གང་ཞེ་ན། གང་ཞིག་རྭ་དང་། རྭ་ཅན་ཉིད་དང་། གཡོ་སྒྱུ་དང་། གཡོ་སྒྱུ་ཅན་ཉིད་དང་། ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་དང་། ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། རྭ་དང་འདྲ་བའི་མངོན་གསལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ། །“འདམ་བུ་འཕྱར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདམ་བུ་བཏེགས་པ་སྟེ། འདམ་བུ་དང་འདྲ་བའི་ང་རྒྱལ་སྟོང་པ་བཏེགས་ནས་རྒྱུ་བ་རྣམས་སོ། །“མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཙམ་ཡང་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་སོ། །“དགེ་སློང་དག་དེ་དག་ནི་ངའི་དགེ་སློང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ནི་ངའི་དགེ་སློང་སྟེ་ང་ལ་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །“ང་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པས་ཡང་དག་པར་མ་ཞུགས་པ་དེའི་ཕྱིར། “ངའི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རིང་དུ་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་དེ་དག་ངའི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཡང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་མི་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། ཆོས་འདུལ་བ་འདི་ལས་རིང་དུ་སོང་བ་ཉིད་དེ། འདི་ལས་དེ་དག་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་རིང་པོར་གནས་སོ་ཞེས་སྟོན་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘නභඤ්ච දූරෙ පථවී ච දූරෙ,පාරං සමුද්දස්ස තදාහු දූරෙ; තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති,සතඤ්ච ධම්මං අසතඤ්ච රාජා’’ති. (අ. නි. 4.47; ජා. 2.21.414); “ནམ་མཁའ་རིང་ཞིང་ས་གཞི་ཡང་ནི་རིང་། །རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་དེ་བས་རིང་ཞེས་བརྗོད། །རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ཀུན་ལས་ཆེས་རིང་བར། །དམ་པའི་ཆོས་དང་དམ་པ་མིན་ཆོས་སྨྲ། །”ཞེས་སོ། ། වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති සීලාදිගුණෙහි වඩ්ඪනවසෙන වුද්ධිං, තත්ථ නිච්චලභාවෙන විරූළ්හිං, සබ්බත්ථ පත්ථටභාවෙන සීලාදිධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා වෙපුල්ලං. න ච තෙ කුහාදිසභාවා භික්ඛූ ආපජ්ජන්ති, න ච පාපුණන්තීති අත්ථො. තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති ඉධාපි මෙති අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වදති, සම්මා පටිපන්නත්තා පන ‘‘මාමකා’’ති ආහ. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යාව [Pg.326] අරහත්තමග්ගා විරූහන්ති නාම, අරහත්තඵලෙ පන සම්පත්තෙ විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපන්නා නාම. ගාථා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා එව. “འཕེལ་བ་དང་། རྒྱས་པ་དང་། ཡངས་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་འཕེལ་བ་དང་། དེ་ལ་མི་གཡོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པ་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ཡངས་པའོ། །གྱ་གྱུ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དགེ་སློང་དེ་དག་ནི་འདི་དག་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་ཉིད་དོན་ཏོ། །“དགེ་སློང་དག་དེ་དག་ནི་ངའི་དགེ་སློང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཡང་“ང་”ཞེས་པ་བདག་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ལ། ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་“ངའི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ཇི་སྲིད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་བར་དུ་ནི་རྒྱས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་ན་ནི་རྒྱས་པ་དང་ཡངས་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་དགུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. නදීසොතසුත්තවණ්ණනා ༡༠. གཙང་པོའི་རྒྱུན་གྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 109. දසමෙ සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මදස්සනත්ථෙ නිපාතො, යථා නාමාති අත්ථො. නදියා සොතෙන ඔවුය්හෙය්‍යාති සීඝසොතාය හාරහාරිනියා නදියා උදකවෙගෙන හෙට්ඨතො වුය්හෙය්‍ය අධො හරියෙථ. පියරූපසාතරූපෙනාති පියසභාවෙන සාතසභාවෙන ච කාරණභූතෙන, තස්සං නදියං තස්සා වා පරතීරෙ මණිසුවණ්ණාදි අඤ්ඤං වා පියවත්ථු විත්තූපකරණං අත්ථි, තං ගහෙස්සාමීති නදියං පතිත්වා සොතෙන අවකඩ්ඪෙය්‍ය. කිඤ්චාපීති අනුජානනඅසම්භාවනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාති, කිං න සම්භාවෙති? තෙන පුරිසෙන අධිප්පෙතස්ස පියවත්ථුස්ස තත්ථ අත්ථිභාවං අනුජානාති, තථාගමනං පන ආදීනවවන්තතාය න සම්භාවෙති. ඉදං වුත්තං හොති – අම්භො, පුරිස, යදිපි තයා අධිප්පෙතං පියවත්ථු තත්ථ උපලබ්භති, එවං ගමනෙ පන අයමාදීනවො, යං ත්වං හෙට්ඨා රහදං පත්වා මරණං මරණමත්තං වා දුක්ඛං පාපුණෙය්‍යාසීති. ༡༠༩. མདོ་བཅུ་པ་ལས། “འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན།”ཞེས་པ་ནི་དཔེ་སྟོན་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དཔེར་ན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“གཙང་པོའི་རྒྱུན་གྱིས་འཁྱེར་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མྱུར་ཞིང་ཐམས་ཅད་འཁྱེར་བར་བྱེད་པའི་གཙང་པོའི་ཆུའི་ཤུགས་ཀྱིས་འོག་ཏུ་འཁྱེར་ཞིང་མར་འཁྱེར་བར་འགྱུར་བའོ། །“ཡིད་དུ་འོང་བའི་རང་བཞིན་དང་བདེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རང་བཞིན་དང་བདེ་བའི་རང་བཞིན་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས། གཙང་པོ་དེའམ་དེའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་ན་ནོར་བུ་དང་གསེར་ལ་སོགས་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོ་བྱད་གཞན་ཡོད་པས། “དེ་དག་བླང་བར་བྱའོ་”ཞེས་གཙང་པོར་ལྷུང་སྟེ་རྒྱུན་གྱིས་མར་དྲུད་པའོ། །“ཅི་སྟེ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་གནང་བ་དང་མི་སྲིད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཅི་ཞིག་གནང་ཞིང་ཅི་ཞིག་མི་སྲིད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། སྐྱེས་བུ་དེས་འདོད་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་དེ་ན་ཡོད་པར་གནང་བ་དང་། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་འགྲོ་བ་ནི་ཉེས་དམིགས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་མི་སྲིད་པའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཀྱེ་སྐྱེས་བུ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་འདོད་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དེ་ན་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ལྟར་འགྲོ་བ་ལ་ནི་ཉེས་དམིགས་འདི་ཡོད་དེ། ཁྱོད་ཀྱིས་འོག་གི་མཚོ་ཆེན་པོར་ལྷུང་ནས་འཆི་བའམ། ཡང་ན་འཆི་བ་དང་འདྲ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའོ། ། අත්ථි චෙත්ථ හෙට්ඨා රහදොති එතිස්සා නදියා හෙට්ඨා අනුසොතභාගෙ අතිවිය ගම්භීරවිත්ථතො එකො මහාසරො අත්ථි. සො ච සමන්තතො වාතාභිඝාතසමුට්ඨිතාහි මණිමයපබ්බතකූටසන්නිභාහි මහතීහි ඌමීහි වීචීහි සඌමි, විසමෙසු භූමිප්පදෙසෙසු සවෙගං අනුපක්ඛන්දන්තෙන ඉමිස්සා තාව නදියා මහොඝෙන තහිං තහිං ආවට්ටමානවිපුලජලතාය බලවාමුඛසදිසෙහි සහ ආවට්ටෙහීති සාවට්ටො. තං රහදං ඔතිණ්ණසත්තෙයෙව අත්තනො නිබද්ධාමිසගොචරෙ කත්වා අජ්ඣාවසන්තෙන අතිවිය භයානකදස්සනෙන ඝොරචෙතසා දකරක්ඛසෙන සගහො සරක්ඛසො, චණ්ඩමච්ඡමකරාදිනා වා සගහො, යථාවුත්තරක්ඛසෙන සරක්ඛසො. “འདི་ན་འོག་ཏུ་མཚོ་ཞིག་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་གཙང་པོ་འདིའི་འོག་གི་རྒྱུན་གྱི་ཕྱོགས་ན་ཤིན་ཏུ་ཟབ་ཅིང་ཡངས་པའི་མཚོ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེ་ཡང་ཕྱོགས་ཀུན་ནས་རླུང་གིས་བསྐྱོད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནོར་བུའི་རི་རྩེ་དང་འདྲ་བའི་རླབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་“རླབས་དང་བཅས་པ་”དང་། མི་མཉམ་པའི་ས་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་ཤུགས་དྲག་པོས་འབབ་པའི་གཙང་པོ་འདིའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོས་དེ་དང་དེར་འཁོར་བའི་ཆུ་འབོར་ཆེན་པོ་སྟོབས་ལྡན་གྱི་ཁ་དང་འདྲ་བའི་ཆུ་འཁོར་དང་བཅས་པས་“ཆུ་འཁོར་དང་བཅས་པ་”འོ། །མཚོ་དེར་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཉིད་རྟག་ཏུ་རང་གི་ཟས་ཀྱི་གོ་བར་བྱས་ནས་གནས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ལྟས་དང་གདུག་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ཆུ་སྲིན་གདུག་པ་དང་ལྡན་པས་“གཟའ་དང་བཅས་པ་སྲིན་པོ་དང་བཅས་པ་”སྟེ། ཉ་གཏུམ་པོ་དང་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པས་“གཟའ་དང་བཅས་པ་”དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆུ་སྲིན་དང་ལྡན་པས་“སྲིན་པོ་དང་བཅས་པ་”འོ། ། යන්ති [Pg.327] එවං සප්පටිභයං යං රහදං. අම්භො පුරිසාති ආලපනං. මරණං වා නිගච්ඡසීති තාහි වා ඌමීහි අජ්ඣොත්ථටො, තෙසු වා ආවට්ටෙසු නිපතිතො සීසං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තො තෙසං වා චණ්ඩමච්ඡමකරාදීනං මුඛෙ නිපතිතො. තස්ස වා දකරක්ඛසස්ස හත්ථං ගතො මරණං වා ගමිස්සසි, අථ වා පන ආයුසෙසෙ සති තතො මුච්චිත්වා අපගච්ඡන්තො තෙහි ඌමිආදීහි ජනිතඝට්ටිතවසෙන මරණමත්තං මරණප්පමාණං දුක්ඛං නිගච්ඡසි. පටිසොතං වායමෙය්‍යාති සො පුබ්බෙ අනුසොතං වුය්හමානො තස්ස පුරිසස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අනත්ථො කිර මෙ උපට්ඨිතො, මච්චුමුඛෙ කිරාහං පරිවත්තාමී’’ති උප්පන්නබලවභයො සම්භමන්තො දිගුණං කත්වා උස්සාහං හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායමෙය්‍ය තරෙය්‍ය, න චිරෙනෙව තීරං සම්පාපුණෙය්‍ය. “གང་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་མཚོ་གང་ཡིན་པའོ། །“ཀྱེ་སྐྱེས་བུ་”ཞེས་པ་ནི་བོས་པའོ། །“འཆི་བར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་པ་ནི་རླབས་དེ་དག་གིས་ནོན་པའམ། ཡང་ན་ཆུ་འཁོར་དེ་དག་ཏུ་ལྷུང་སྟེ་མགོ་བོ་འདེགས་མི་ནུས་པའམ། ཡང་ན་ཉ་གཏུམ་པོ་དང་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ཁར་ལྷུང་བའོ། །ཡང་ན་ཆུ་སྲིན་དེའི་ལག་ཏུ་ཆུད་དེ་འཆི་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཚེ་ལྷག་མ་ཡོད་ན་དེ་ལས་ཐར་ཏེ་འགྲོ་བཞིན་དུ་རླབས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་བརྡབས་པ་ལས་བྱུང་བའི་འཆི་བ་དང་འདྲ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ། །“རྒྱུན་ལས་བཟློག་སྟེ་བརྩོན་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་འཁྱེར་བའི་སྐྱེས་བུ་དེས་མི་དེའི་ཚིག་ཐོས་ནས། “བདག་ལ་དོན་མེད་པ་ཉེ་བར་གནས་ཏེ། བདག་ནི་འཆི་བའི་ཁར་འཁོར་རོ་”ཞེས་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ་བྲེད་ཤ་ཐོན་ནས་སྤྲོ་བ་ཉིས་འགྱུར་དུ་བྱས་ཏེ། ལག་པ་དང་རྐང་པ་དག་གིས་བརྩོན་ཞིང་བརྒལ་བར་བྱེད་ན་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་འགྲམ་དུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ། ། අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනායාති චතුසච්චපටිවෙධානුකූලස්ස අත්ථස්ස සම්බොධනාය උපමා කතා. අයඤ්චෙත්ථ අත්ථොති අයමෙව ඉදානි වුච්චමානො ඉධ මයා අධිප්පෙතො උපමෙය්‍යත්ථො, යස්ස විඤ්ඤාපනාය උපමා ආහටා. “དོན་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པ་དང་མཐུན་པའི་དོན་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དཔེ་འདི་བྱས་སོ། །“འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བ་འདི་ཉིད་འདིར་བདག་གིས་འདོད་པའི་དཔེ་ཅན་གྱི་དོན་ཏེ། གང་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དཔེ་འདི་དྲངས་པའོ། ། තණ්හායෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ චතූහි ආකාරෙහි තණ්හාය සොතසදිසතා වෙදිතබ්බා අනුක්කමපරිවුඩ්ඪිතො අනුප්පබන්ධතො ඔසීදාපනතො දුරුත්තරණතො ච. යථා හි උපරි මහාමෙඝෙ අභිප්පවුට්ඨෙ උදකං පබ්බතකන්දරපදරසාඛායො පූරෙත්වා තතො භස්සිත්වා කුසුබ්භෙ පූරෙත්වා තතො භස්සිත්වා කුන්නදියො පූරෙත්වා තතො මහානදියො පක්ඛන්දිත්වා එකොඝං හුත්වා පවත්තමානං ‘‘නදීසොතො’’ති වුච්චති, එවමෙව අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන අනෙකභෙදෙසු රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ලොභො උප්පජ්ජිත්වා අනුක්කමෙන පරිවුඩ්ඪිං ගච්ඡන්තො ‘‘තණ්හාසොතො’’ති වුච්චති, යථා ච නදීසොතො ආගමනතො යාව සමුද්දප්පත්ති, තාව සති විච්ඡෙදපච්චයාභාවෙ අවිච්ඡිජ්ජමානො අනුප්පබන්ධෙන පවත්තති, එවං තණ්හාසොතොපි ආගමනතො පට්ඨාය අසති විච්ඡෙදපච්චයෙ අවිච්ඡිජ්ජමානො අපායසමුද්දාභිමුඛො අනුප්පබන්ධෙන පවත්තති. යථා පන නදීසොතො තදන්තොගධෙ සත්තෙ ඔසීදාපෙති, සීසං උක්ඛිපිතුං න දෙති, මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං පාපෙති, එවං තණ්හාසොතොපි අත්තනො සොතන්තොගතෙ සත්තෙ ඔසීදාපෙති, පඤ්ඤාසීසං [Pg.328] උක්ඛිපිතුං න දෙති, කුසලමූලච්ඡෙදනෙන සංකිලෙසධම්මසමාපජ්ජනෙන ච මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං පාපෙති. འདི་ནི་སྲེད་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་རྣམ་པ་བཞིའི་སྒོ་ནས་སྲེད་པ་ནི་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་དང་འདྲ་བར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། རིམ་གྱིས་འཕེལ་བ་དང་། རྒྱུན་མི་འཆད་པར་འཇུག་པ་དང་། བྱིང་བར་བྱེད་པ་དང་། བརྒལ་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་དཔེར་ན། སྟེང་དུ་སྤྲིན་ཆེན་པོ་ལས་ཆར་དྲག་པོ་བབས་པ་ན། ཆུས་རིའི་གསེང་དང་། གས་སྲུབས་དང་། གྲོག་རོང་རྣམས་གང་བར་བྱས་ནས། དེ་ལས་བབས་ཏེ་ལྟེང་ཀ་ཆུང་ངུ་རྣམས་གང་བར་བྱེད། དེ་ལས་བབས་ཏེ་ཆུ་ཕྲན་རྣམས་གང་བར་བྱེད། དེ་ལས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་སུ་འབབ་ཅིང་ཆུ་བོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་འབབ་པ་ལ་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ནང་དང་ཕྱི་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དུ་མ་ཡོད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེས་ནས། རིམ་གྱིས་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ་ལ་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ཞེས་བྱ་འོ། ཇི་ལྟར་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་ནི་འབབ་པ་ནས་བཟུང་རྒྱ་མཚོར་མ་སླེབས་ཀྱི་བར་དུ། ཆད་པའི་རྐྱེན་མེད་ན་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་འབབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ཡང་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཆད་པའི་རྐྱེན་མེད་ན་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་ངན་སོང་གི་རྒྱ་མཚོར་ཕྱོགས་ཏེ་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་འཇུག་གོ། ཇི་ལྟར་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་གྱིས་ནི་དེའི་ནང་དུ་ཚུད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་བྱིང་བར་བྱེད། མགོ་བོ་འདེགས་སུ་མི་སྟེར། ཤི་བ་འམ་ཤི་བ་དང་འདྲ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྲེད་པའི་རྒྱུན་གྱིས་ཀྱང་རང་གི་རྒྱུན་གྱི་ནང་དུ་ཚུད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་བྱིང་བར་བྱེད། ཤེས་རབ་ཀྱི་མགོ་བོ་འདེགས་སུ་མི་སྟེར། དགེ་བའི་རྩ་བ་གཅོད་པ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་ཤི་བ་འམ་ཤི་བ་དང་འདྲ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་རོ། යථා ච නදියා සොතො මහොඝභාවෙන පවත්තමානො උළුම්පං වා නාවං වා බන්ධිතුං නෙතුඤ්ච ඡෙකං පුරිසං නිස්සාය පරතීරං ගන්තුං අජ්ඣාසයං කත්වා තජ්ජං වායාමං කරොන්තෙන තරිතබ්බො, න යෙන වා තෙන වාති දුරුත්තරො, එවං තණ්හාසොතොපි කාමොඝභවොඝභූතො සීලසංවරං පූරෙතුං සමථවිපස්සනාසු කම්මං කාතුං ‘‘නිපකෙන අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයං සමුට්ඨාපෙත්වා කල්‍යාණමිත්තෙ නිස්සාය සමථවිපස්සනානාවං අභිරුහිත්වා සම්මාවායාමං කරොන්තෙන තරිතබ්බො, න යෙන වා තෙන වාති දුරුත්තරො. එවං අනුක්කමපරිවුඩ්ඪිතො අනුප්පබන්ධතො ඔසීදාපනතො දුරුත්තරණතොති චතූහි ආකාරෙහි තණ්හාය නදීසොතසදිසතා වෙදිතබ්බා. ཇི་ལྟར་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་ཆུ་བོ་ཆེན་པོའི་ཚུལ་གྱིས་འབབ་པ་ནི། གཟིངས་སམ་གྲུ་གཟིངས་འཆིང་བ་དང་གཏོང་བ་ལ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་བརྟེན་ནས། ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་འགྲོ་བར་བསམ་པ་བསྐྱེད་དེ་དེ་དང་མཐུན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་པོས་བརྒལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། གང་བྱུང་མང་བྱུང་གིས་བརྒལ་བར་མི་ནུས་པས་བརྒལ་བར་དཀའ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་དང་སྲིད་པའི་ཆུ་བོར་གྱུར་པའི་སྲེད་པའི་རྒྱུན་འདི་ཡང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་ལས་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་བྱའོ་ཞེས་བསམ་པ་བསྐྱེད་དེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་ནས་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་གྲུ་གཟིངས་ལ་ཞུགས་ཏེ་ཡང་དག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་པོས་བརྒལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། གང་བྱུང་མང་བྱུང་གིས་བརྒལ་བར་མི་ནུས་པས་བརྒལ་བར་དཀའ་འོ། དེ་ལྟར་རིམ་གྱིས་འཕེལ་བ་དང་། རྒྱུན་མི་འཆད་པར་འཇུག་པ་དང་། བྱིང་བར་བྱེད་པ་དང་། བརྒལ་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པ་བཞིའི་སྒོ་ནས་སྲེད་པ་ནི་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་དང་འདྲ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། පියරූපං සාතරූපන්ති පියජාතිකං පියසභාවං පියරූපං, මධුරජාතිකං මධුරසභාවං සාතරූපං, ඉට්ඨසභාවන්ති අත්ථො. ඡන්නෙතන්ති ඡන්නං එතං. අජ්ඣත්තිකානන්ති එත්ථ ‘‘එවං මයං අත්තාති ගහණං ගමිස්සාමා’’ති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන අත්තානං අධිකාරං කත්වා පවත්තානීති අජ්ඣත්තිකානි. තත්ථ ගොචරජ්ඣත්තං, නියකජ්ඣත්තං, විසයජ්ඣත්තං, අජ්ඣත්තජ්ඣත්තන්ති චතුබ්බිධං අජ්ඣත්තං. තෙසු ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති එවමාදීසු (ධ. ප. 362) වුත්තං ඉදං ගොචරජ්ඣත්තං නාම. ‘‘අජ්ඣත්තං සම්පසාදන’’න්ති (දී. නි. 1.228; ධ. ස. 161) ආගතං ඉදං නියකජ්ඣත්තං නාම. ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (ම. නි. 3.187) එවමාගතං ඉදං විසයජ්ඣත්තං නාම. ‘‘අජ්ඣත්තිකා ධම්මා, බාහිරා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 20) එත්ථ වුත්තං අජ්ඣත්තං අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං නාම. ඉධාපි එතදෙව අධිප්පෙතං, තස්මා අජ්ඣත්තානියෙව අජ්ඣත්තිකානි. අථ වා යථාවුත්තෙනෙව අත්ථෙන ‘‘අජ්ඣත්තා ධම්මා, බහිද්ධා ධම්මා’’තිආදීසු විය තෙසු අජ්ඣත්තෙසු භවානි අජ්ඣත්තිකානි, චක්ඛාදීනි. තෙසං අජ්ඣත්තිකානං. སྡུག་པའི་གཟུགས་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཞེས་པ་ནི། སྡུག་པའི་རིགས་དང་སྡུག་པའི་རང་བཞིན་ནི་སྡུག་པའི་གཟུགས་སོ། མངར་བའི་རིགས་དང་མངར་བའི་རང་བཞིན་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཏེ། འདོད་པའི་རང་བཞིན་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདི་དྲུག་པོ་ཞེས་པ་ནི། འདི་དག་དྲུག་གོ། ནང་གི་ཞེས་པ་ལ། འདིར་དེ་ལྟར་བདག་ཅག་ནི་བདག་གོ་ཞེས་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་བསམ་པས་བདག་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འཇུག་པས་ན་ནང་གི་ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་ནང་ནི་བཞི་སྟེ། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་དང་། རང་གི་ནང་དང་། ཡུལ་གྱི་ནང་དང་། ནང་གི་ནང་ངོ་། དེ་དག་ལས་ནང་ལ་དགའ་ཞིང་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པ་འདི་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་ཞེས་བྱའོ། ནང་གི་རབ་ཏུ་དང་བ་ཞེས་འབྱུང་བ་འདི་ནི་རང་གི་ནང་ཞེས་བྱའོ། མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་ནང་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་ཞེས་འབྱུང་བ་འདི་ནི་ཡུལ་གྱི་ནང་ཞེས་བྱའོ། ནང་གི་ཆོས་རྣམས་དང་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་འདིར་གསུངས་པའི་ནང་ནི་ནང་གི་ནང་ཞེས་བྱའོ། འདིར་ཡང་འདི་ཉིད་བཞེད་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་ནང་ཉིད་ནང་གི་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་ནང་གི་ཆོས་རྣམས་དང་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། ནང་དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་ནང་གི་སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པའོ། ནང་གི་དེ་དག་གིའོ། ආයතනානන්ති එත්ථ ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනානීති. චක්ඛාදීසු හි තංතංද්වාරවත්ථුකා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සකෙන සකෙන අනුභවනාදිනා කිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති වායමන්ති, තෙ ච ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති[Pg.329], යඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතිවිය ආයතං වට්ටදුක්ඛං, තං නයන්ති පවත්තෙන්ති. ඉති සබ්බථාපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනානීති වුච්චන්ති. අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන, ආකරට්ඨෙන, සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන, කාරණට්ඨෙන ච ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ලොකෙ ‘‘ඉස්සරායතනං දෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො. සාසනෙ පන ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු සමොසරණට්ඨානං. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 3.158; අ. නි. 3.102) කාරණං ආයතනන්ති වුච්චති. චක්ඛාදීසු ච තෙ තෙ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො තෙසං නිවාසට්ඨානං. තත්ථ ච තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තාති තෙ නෙසං ආකරො, සමොසරණට්ඨානඤ්ච තත්ථ වත්ථුද්වාරභාවෙන සමොසරණතො, සඤ්ජාතිදෙසො ච තන්නිස්සයභාවෙන තෙසං තත්ථෙව උප්පත්තිතො, කාරණඤ්ච තදභාවෙ තෙසං අභාවතොති. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන, ආකරට්ඨෙන, සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන, කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි චක්ඛාදීනි ආයතනානීති වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනාන’’න්ති. སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ལ། འདིར་འབད་རྩོལ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འོང་བ་རྣམས་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རིང་པོར་གནས་པ་ལ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ན་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་སོ། འདི་ལྟར་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ། སྒོ་དང་གཞི་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་ནི་རང་རང་གི་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བས་འབད་རྩོལ་བྱེད་དེ། སྐྱེ་བ་དང་། སྒྲུབ་པ་དང་། རྩོལ་བར་བྱེད་དོ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་འོང་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་དག་རྒྱས་པར་བྱེད་ཅིང་རྒྱ་ཆེར་གཏོང་ལ། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བར་ཞུགས་པའི་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་དེ་འདྲེན་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་འདི་དག་ནི་འབད་རྩོལ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འོང་བ་རྣམས་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རིང་པོར་གནས་པ་ལ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ན་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། གཞན་ཡང་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ན་དབང་ཕྱུག་གི་གནས་དང་ལྷའི་གནས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་གནས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། གསེར་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་དངུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་ཁུངས་ལའོ། བསྟན་པ་ལ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་སུ། བྱ་རྣམས་དེ་ལ་བསྟེན་ཏོ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་འདུ་བའི་གནས་ལའོ། ལྷོ་ཕྱོགས་ནི་བཞོན་པའི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལའོ། རྒྱུ་ཡོད་པ་ན་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་རྒྱུ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་ནི་དེ་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་གནས་ཏེ། དེ་ལྟ་བས་ན་མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གནས་སོ། དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཏུ་འདུས་པས་ན། དེ་དག་ནི་དེ་དག་གི་འབྱུང་ཁུངས་སོ། འདུ་བའི་གནས་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་ཏུ་གཞི་དང་སྒོའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་བའི་ཕྱིར་རོ། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གི་རྟེན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། རྒྱུ་ཡང་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་མེད་ན་དེ་དག་ཀྱང་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་ཏེ། རྒྱུ་འདི་དག་གིས་མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་དྲུག་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ། යදිපි රූපාදයොපි ධම්මා ‘‘රූපං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති තණ්හාවත්ථුභාවතො පියරූපසාතරූපභාවෙන වුත්තා. චක්ඛාදිකෙ පන මුඤ්චිත්වා අත්තභාවපඤ්ඤත්තියා අභාවතො ‘‘මම චක්ඛු මම සොත’’න්තිආදිනා අධිකසිනෙහවත්ථුභාවෙන චක්ඛාදයො සාතිසයං පියරූපං සාතරූපන්ති නිද්දෙසං අරහන්තීති දස්සෙතුං ‘‘පියරූපං සාතරූපන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ན་གཟུགས་ནི་སྡུག་པའི་གཟུགས་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཏེ། འདི་ལ་སྲེད་པ་འདི་སྐྱེ་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ་ཞེས་སྲེད་པའི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་པའི་གཟུགས་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོར་གསུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་མིག་ལ་སོགས་པ་མ་གཏོགས་པར་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་གི་མིག་དང་བདག་གི་རྣ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆགས་པ་ལྷག་པར་སྐྱེ་བའི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྡུག་པའི་གཟུགས་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཞེས་བསྟན་པར་འོས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་དག སྡུག་པའི་གཟུགས་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་དྲུག་པོའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ඔරම්භාගියානන්ති එත්ථ ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තප්පරියාපන්නා ඔරම්භාගා, පච්චයභාවෙන තෙසං හිතාති ඔරම්භාගියා. යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං පුග්ගලං වට්ටස්මිං සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසකාමරාගබ්‍යාපාදානං එතං අධිවචනං. තෙ [Pg.330] හි කාමභවූපගානං සඞ්ඛාරානං පච්චයා හුත්වා රූපාරූපධාතුතො හෙට්ඨාභාවෙන නිහීනභාවෙන ඔරම්භාගභූතෙන කාමභවෙන සත්තෙ සංයොජෙන්ති. එතෙනෙව තෙසං හෙට්ඨාරහදසදිසතා දීපිතාති දට්ඨබ්බා. ඌමිභයන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, කොධුපායාසස්සෙතං අධිවචනන්ති භායති එතස්මාති භයං, ඌමි එව භයන්ති ඌමිභයං. කුජ්ඣනට්ඨෙන කොධො, ස්වෙව චිත්තස්ස සරීරස්ස ච අභිප්පමද්දනපවෙධනුප්පාදනෙන දළ්හං ආයාසනට්ඨෙන උපායාසො. ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཐ་མ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་བརྗོད་དོ། དེར་གཏོགས་པ་རྣམས་ནི་ཐ་མའི་ཆ་ཡིན་ལ། རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ལ་ཕན་པས་ན་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་རྣམས་སོ། གང་ལ་ཡོད་པ་དེའི་གང་ཟག་འཁོར་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་ཞིང་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ། འདི་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་དང་། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། གནོད་སེམས་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ནས། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ལས་འོག་གི་རང་བཞིན་དང་། དམན་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཐ་མའི་ཆར་གྱུར་པའི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་ནི་འོག་ཏུ་འཆིང་བའི་ཐག་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། དགེ་སློང་དག རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་འཚིག་པ་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་ཞེས་པ་ལ། འདི་ལས་འཇིགས་པས་ན་འཇིགས་པའོ། རླབས་ཉིད་འཇིགས་པ་ཡིན་པས་ན་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པའོ། ཁྲོ་བའི་དོན་གྱིས་ཁོང་ཁྲོ་བའོ། དེ་ཉིད་སེམས་དང་ལུས་ལ་མནན་པ་དང་འདར་བ་བསྐྱེད་པས་དྲག་ཏུ་གདུང་བའི་དོན་གྱིས་འཚིག་པའོ། එත්ථ ච අනෙකවාරං පවත්තිත්වා අත්තනා සමවෙතං සත්තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා අනයබ්‍යසනාපාදනෙන කොධුපායාසස්ස ඌමිසදිසතා දට්ඨබ්බා. තථා කාමගුණානං කිලෙසාභිභූතෙ සත්තෙ ඉතො ච එත්තො, එත්තො ච ඉතොති එවං මනාපියරූපාදිවිසයසඞ්ඛාතෙ අත්තනි සංසාරෙත්වා යථා තතො බහිභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ චිත්තම්පි න උප්පජ්ජති එවං ආවට්ටෙත්වා බ්‍යසනාපාදනෙන ආවට්ටසදිසතා දට්ඨබ්බා. යථා පන ගහරක්ඛසොපි ආරක්ඛරහිතං අත්තනො ගොචරභූමිගතං පුරිසං අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා අගොචරෙ ඨිතම්පි රක්ඛසමායාය ගොචරං නෙත්වා භෙරවරූපදස්සනාදිනා අවසං අත්තනො උපකාරං කාතුං අසමත්ථං කත්වා අන්වාවිසිත්වා වණ්ණබලභොගයසසුඛෙහිපි වියොජෙන්තො මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපාදෙති, එවං මාතුගාමොපි යොනිසොමනසිකාරරහිතං අවීරපුරිසං ඉත්ථිකුත්තභූතෙහි අත්තනො හාවභාවවිලාසෙහි අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා වීරජාතියම්පි අත්තනො රූපාදීහි පලොභනවසෙන ඉත්ථිමායාය අන්වාවිසිත්වා අවසං අත්තනො උපකාරධම්මෙ සීලාදයො සම්පාදෙතුං අසමත්ථං කරොන්තො ගුණවණ්ණාදීහි වියොජෙත්වා මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපාදෙති, එවං මාතුගාමස්ස ගහරක්ඛසසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘ආවට්ටන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචනං, ගහරක්ඛසොති ඛො, භික්ඛවෙ, මාතුගාමස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. འདིར་ཡང་ལན་མང་དུ་འཁོར་ཞིང་རང་དང་འགྲོགས་པའི་སེམས་ཅན་ལ་མནན་ནས་མགོ་བོ་འདེགས་སུ་མི་སྟེར་བར། ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམ་ང་བར་བྱེད་པས་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་ནི་རླབས་དང་འདྲ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དང་འདིར། འདི་དང་འདིར་ཞེས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་དུ་བགྲང་བའི་རང་ཉིད་ལ་འཁོར་དུ་བཅུག་ནས། དེ་ལས་ཕྱིར་གྱུར་པའི་ངེས་འབྱུང་ལ་སེམས་ཀྱང་མི་སྐྱེ་བར་དེ་ལྟར་བསྐོར་ནས་ཕུང་ཀྲོལ་ལ་སྦྱོར་བས་འཁོར་ལོ་དང་འདྲ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་གནས་ཀྱི་སྲིན་པོ་ཡང་སྲུང་སྐྱོབ་མེད་པར་རང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ས་རུ་སོང་བའི་སྐྱེས་བུ་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་བཟུང་ནས། སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར་གནས་པ་ཡང་སྲིན་པོའི་སྒྱུ་མས་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་བཀྲི་ཞིང་། འཇིགས་སུ་རུང་བའི་གཟུགས་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པས་རང་དབང་མེད་པར་རང་གི་ཕན་ཐོགས་བྱེད་མི་ནུས་པར་བྱས་ཏེ། ཞུགས་ནས་ཁ་དོག་དང་། སྟོབས་དང་། ལོངས་སྤྱོད་དང་། གྲགས་པ་དང་། བདེ་བ་རྣམས་དང་ཡང་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་ཆེན་པོ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བུད་མེད་ཀྱང་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་སྐྱེས་བུ་སྟོབས་མེད་པ་ལ། བུད་མེད་ཀྱི་སྒེག་ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་རང་གི་རྣམ་འགྱུར་དང་ཉམས་འགྱུར་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་བཟུང་ནས། སྐྱེས་བུ་དཔའ་བོའི་རིགས་ཡིན་ཡང་རང་གི་གཟུགས་ལ་སོགས་པས་སླུ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བུད་མེད་ཀྱི་སྒྱུ་མས་ཞུགས་ཏེ། རང་དབང་མེད་པར་རང་གི་ཕན་པའི་ཆོས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་མི་ནུས་པར་བྱེད་ཅིང་། ཡོན་ཏན་དང་ཁ་དོག་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་ཕུང་ཀྲོལ་ཆེན་པོ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་བུད་མེད་ནི་གནས་ཀྱི་སྲིན་པོ་དང་འདྲ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “དགེ་སློང་དག འཁོར་ལོ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དགེ་སློང་དག གནས་ཀྱི་སྲིན་པོ་ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། පටිසොතොති ඛො භික්ඛවෙ නෙක්ඛම්මස්සෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ පබ්බජ්ජා සහ උපචාරෙන පඨමජ්ඣානං විපස්සනාපඤ්ඤා ච නිබ්බානඤ්ච නෙක්ඛම්මං නාම. සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මං නාම. වුත්තඤ්හෙතං – “དགེ་སློང་དག རྒྱུན་ལས་བཟློག་པ་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །”ཞེས་པ་འདིར། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ངེས་འབྱུང་ཞེས་བྱའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངེས་འབྱུང་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘පබ්බජ්ජා [Pg.331] පඨමං ඣානං, නිබ්බානඤ්ච විපස්සනා; සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා, නෙක්ඛම්මන්ති පවුච්චරෙ’’ති. “རབ་བྱུང་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་། །མྱ་ངན་འདས་དང་ལྷག་མཐོང་དང་། །དགེ་བའི་ཆོས་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། །ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་སུ་བཤད། །”ཅེས་སོ། ། ඉමෙසං පන පබ්බජ්ජාදීනං තණ්හාසොතස්ස පටිලොමතො පටිසොතසදිසතා වෙදිතබ්බා. අවිසෙසෙන හි ධම්මවිනයො නෙක්ඛම්මං, තස්ස අධිට්ඨානං පබ්බජ්ජා ච, ධම්මවිනයො ච තණ්හාසොතස්ස පටිසොතං වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං – རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། རྒྱུན་ལས་བཟློག་པ་དང་འདྲ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཆོས་དང་འདུལ་བ་ནི་ངེས་འབྱུང་ཡིན་ལ། དེའི་གཞི་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ཞིང་། ཆོས་དང་འདུལ་བ་ནི་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ལས་བཟློག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘පටිසොතගාමිං නිපුණං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං; රාගරත්තා න දක්ඛන්ති, තමොඛන්ධෙන ආවුතා’’ති. (දී. නි. 2.65; ම. නි. 1.281; සං. නි. 1.172); «རྒྱུན་ལས་བཟློག་སྟེ་འགྲོ་བ། ཕྲ་ཞིང་ཟབ་ལ་མཐོང་བར་དཀའ་བ་ཉིད། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་གདུངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མི་མཐོང་སྟེ། མུན་པའི་ཕུང་པོས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་རོ།» ཞེས་བྱའོ། වීරියාරම්භස්සාති චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියස්ස. තස්ස කාමොඝාදිභෙදතණ්හාසොතසන්තරණස්ස හත්ථෙහි පාදෙහි චතුරඞ්ගනදීසොතසන්තරණවායාමස්ස සදිසතා පාකටායෙව. තථා නදීසොතස්ස තීරෙ ඨිතස්ස චක්ඛුමතො පුරිසස්ස කාමාදිං චතුබ්බිධම්පි ඔඝං තරිත්වා තස්ස පරතීරභූතෙ නිබ්බානථලෙ ඨිතස්ස පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො භගවතො සදිසභාවො. තෙන වුත්තං ‘‘චක්ඛුමා පුරිසො…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති. «བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་» ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་ལའོ། །འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ལས་བརྒལ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་ནི། ལག་པ་དང་རྐང་པས་ཡན་ལག་བཞི་ལྡན་གྱི་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད་པའི་རྩོལ་བ་དང་མཚུངས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་གྱི་འགྲམ་དུ་ལངས་པའི་མིག་ལྡན་གྱི་སྐྱེས་བུ་དང་། འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ས་ལ་གནས་པ། སྤྱན་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཚུངས་ཆོས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ «མིག་ལྡན་གྱི་སྐྱེས་བུ་...ལྷག་མ་བསྡུས་པ་...ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་» ཞེས་གསུངས་སོ།། තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – නදීසොතො විය අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තමානො තණ්හාසොතො, තෙන වුය්හමානො පුරිසො විය අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ පරිබ්භමනතො තණ්හාසොතෙන වුය්හමානො සත්තො, තස්ස තත්ථ පියරූපසාතරූපවත්ථුස්මිං අභිනිවෙසො විය ඉමස්ස චක්ඛාදීසු අභිනිවෙසො, සඌමිසාවට්ටසගහරක්ඛසො හෙට්ඨාරහදො විය කොධුපායාසපඤ්චකාමගුණමාතුගාමසමාකුලො පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනසමූහො, තමත්ථං යථාභූතං විදිත්වා තස්ස නදීසොතස්ස පරතීරෙ ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො විය සකලං සංසාරාදීනවං සබ්බඤ්ච ඤෙය්‍යධම්මං යථාභූතං විදිත්වා තණ්හාසොතස්ස පරතීරභූතෙ නිබ්බානථලෙ ඨිතො සමන්තචක්ඛු භගවා, තස්ස පුරිසස්ස තස්මිං නදියා සොතෙන වුය්හමානෙ පුරිසෙ අනුකම්පාය රහදස්ස රහදාදීනවස්ස ච ආචික්ඛනං විය තණ්හාසොතෙන වුය්හමානස්ස සත්තස්ස මහාකරුණාය භගවතො තණ්හාදීනං තදාදීනවස්ස ච විභාවනා, තස්ස වචනං අසද්දහිත්වා අනුසොතගාමිනො [Pg.332] තස්ස පුරිසස්ස තස්මිං රහදෙ මරණප්පත්තිමරණමත්තදුක්ඛප්පත්තියො විය භගවතො වචනං අසම්පටිච්ඡන්තස්ස අපායුප්පත්ති, සුගතියං දුක්ඛුප්පත්ති ච, තස්ස පන වචනං සද්දහිත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායාමකරණං විය තෙන ච වායාමෙන පරතීරං පත්වා සුඛෙන යථිච්ඡිතට්ඨානගමනං විය භගවතො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තණ්හාදීසු ආදීනවං පස්සිත්වා තණ්හාසොතස්ස පටිසොතපබ්බජ්ජාදිනෙක්ඛම්මවසෙන වීරියාරම්භො, ආරද්ධවීරියස්ස ච තෙනෙව වීරියාරම්භෙන තණ්හාසොතාතික්කමනං නිබ්බානතීරං පත්වා අරහත්තඵලසමාපත්තිවසෙන යථාරුචි සුඛවිහාරොති. འདི་ལ་དཔེའི་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྒྱུན་ཆགས་སུ་འབབ་པའི་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་བཞིན་དུ་འབབ་པའི་སྲེད་པའི་རྒྱུན། དེས་ཁྱེར་བའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོར་འཁྱམས་ཤིང་སྲེད་པའི་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བའི་སེམས་ཅན། དེའི་གནས་དེ་ན་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་དང་བདེ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་བཞིན་དུ་འདིའི་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ། རྦ་རླབས་དང་། འཁོར་ལོ། ཆུ་སྲིན། གདོན་གྱིས་གང་བའི་འོག་གི་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ། བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་གང་བའི་ཐ་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་ལྔའི་ཚོགས། དོན་དེ་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་དེའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་ལངས་པའི་མིག་ལྡན་གྱི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ། འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་མཐའ་དག་དང་ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ནས་སྲེད་པའི་རྒྱུན་གྱི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ས་ལ་བཞུགས་པའི་ཀུན་གཟིགས་བཅོམ་ལྡན་འདས། སྐྱེས་བུ་དེས་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བའི་སྐྱེས་བུ་ལ་སྙིང་རྗེས་མཚོ་དང་མཚོའི་ཉེས་དམིགས་སྟོན་པ་བཞིན་དུ། སྲེད་པའི་རྒྱུན་གྱིས་ཁྱེར་བའི་སེམས་ཅན་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་མཛད་པ། དེའི་ཚིག་ལ་མི་ཡིད་ཆེས་པར་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྐྱེས་བུ་དེ་མཚོ་དེར་འཆི་བ་དང་འཆི་བ་དང་མཚུངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལ་མི་ཉན་པ་རྣམས་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་དང་བདེ་འགྲོར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ། དེའི་ཚིག་ལ་ཡིད་ཆེས་ཏེ་ལག་པ་དང་རྐང་པས་རྩོལ་བ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལ་ཉན་ནས་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་སྟེ། སྲེད་པའི་རྒྱུན་ལས་བཟློག་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྲེད་པའི་རྒྱུན་ལས་བརྒལ་ཏེ་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་ཕྱིན་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་བདེ་བར་གནས་པ་བཅས་སོ།། ගාථාසු සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙති ඣානමග්ගාධිගමත්ථං සමථවිපස්සනානුයොගං කරොන්තො භික්ඛු යදිපි තෙසං පුබ්බභාගපටිපදා කිච්ඡෙන කසිරෙන සම්පජ්ජති, න සුඛෙන වීථිං ඔතරති පුබ්බභාගභාවනාය කිලෙසානං බලවභාවතො, ඉන්ද්‍රියානං වා අතික්ඛභාවතො. තථා සති සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙ, පඨමජ්ඣානෙන වික්ඛම්භෙන්තො තතියමග්ගෙන සමුච්ඡින්දන්තො කිලෙසකාමෙ පජහෙය්‍ය. එතෙන දුක්ඛපටිපදෙ ඣානමග්ගෙ දස්සෙති. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། «སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པས་ཀྱང་འདོད་པ་རྣམས་སྤང་བར་བྱའོ་» ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གྱི་ལམ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་ཞིག་གིས། གལ་ཏེ་དེ་དག་གི་སྔོན་འགྲོའི་ལམ་དེ་དཀའ་ཚེགས་དང་ངལ་བ་ཆེན་པོས་འགྲུབ་ཅིང་། སྔོན་འགྲོའི་བསྒོམ་པ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྟོབས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དབང་པོ་རྣམས་རྣོ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདེ་བླག་ཏུ་ལམ་ལ་འཇུག་མི་ཐུབ་ནའང་། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཡང་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པས་འདོད་པ་རྣམས་སྤང་བར་བྱ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་པོས་རྣམ་པར་གནོན་ཅིང་ལམ་གསུམ་པས་ཀུན་ནས་བཅད་དེ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་སྤང་བར་བྱའོ། །འདིས་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའི་ལམ་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ལམ་བསྟན་ཏོ།། යොගක්ඛෙමං ආයතිං පත්ථයානොති අනාගාමිතං අරහත්තං ඉච්ඡන්තො ආකඞ්ඛමානො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යදිපි එතරහි කිච්ඡෙන කසිරෙන ඣානපුරිමමග්ගෙ අධිගච්ඡාමි, ඉමෙ පන නිස්සාය උපරි අරහත්තං අධිගන්ත්වා කතකිච්චො පහීනසබ්බදුක්ඛො භවිස්සාමීති සහාපි දුක්ඛෙන ඣානාදීහි කාමෙ පජහෙය්‍යාති. අථ වා යො කාමවිතක්කබහුලො පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තස්ස වසෙන පබ්බජ්ජං සීලවිසොධනං ඣානාදීනං පුබ්බභාගපටිපත්තිං වා පටිපජ්ජන්තො කිච්ඡෙන කසිරෙන අස්සුමුඛො රොදමානො තං විතක්කං වික්ඛම්භෙති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සහාපි දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙ’’ති. සො හි කිච්ඡෙනපි කාමෙ පජහන්තො ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තං ඣානං පාදකං කත්වා විපස්සන්තො අනුක්කමෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨහෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘යොගක්ඛෙමං ආයතිං පත්ථයානො’’ති. «མ་འོངས་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་པའི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་» ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཉིད་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འདོད་ཅིང་རེ་བའོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གལ་ཏེ་ད་ལྟ་དཀའ་ཚེགས་དང་ངལ་བ་ཆེན་པོས་བསམ་གཏན་དང་སྔོན་འགྲོའི་ལམ་ཐོབ་པར་བྱེད་ནའང་། འདི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་གོང་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་སྟེ། བྱ་བ་བྱས་ཤིང་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་སྤངས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས། སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པས་ཀྱང་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པས་འདོད་པ་རྣམས་སྤང་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། གང་ཟག་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་མང་བ་ཞིག་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ཉམས་ལེན་ལ་འཇུག་པ་ན། དཀའ་ཚེགས་དང་ངལ་བ་ཆེན་པོས་མིག་ཆུ་འཛག་བཞིན་དུ་ངུ་ཞིང་རྣམ་རྟོག་དེ་རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱེད་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། «སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པས་ཀྱང་འདོད་པ་རྣམས་སྤང་བར་བྱའོ་» ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་དཀའ་ལས་ཆེན་པོས་འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་ནས། བསམ་གཏན་དེ་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་རིམ་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ «མ་འོངས་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་པའི་བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། සම්මප්පජානොති විපස්සනාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මදෙව පජානන්තො. සුවිමුත්තචිත්තොති තස්ස අරියමග්ගාධිගමස්ස අනන්තරං ඵලවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තචිත්තො. විමුත්තියා ඵස්සයෙ තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං මග්ගඵලාධිගමනකාලෙ [Pg.333] විමුත්තිං නිබ්බානං ඵස්සයෙ ඵුසෙය්‍ය පාපුණෙය්‍ය අධිගච්ඡෙය්‍ය සච්ඡිකරෙය්‍ය. උපයොගත්ථෙ හි ‘‘විමුත්තියා’’ති ඉදං සාමිවචනං. විමුත්තියා වා ආරම්මණභූතාය තත්ථ තත්ථ තංතංඵලසමාපත්තිකාලෙ අත්තනො ඵලචිත්තං ඵස්සයෙ ඵුසෙය්‍ය පාපුණෙය්‍ය, නිබ්බානොගධාය ඵලසමාපත්තියා විහරෙය්‍යාති අත්ථො. ස වෙදගූති සො වෙදසඞ්ඛාතෙන මග්ගඤාණෙන චතුන්නං සච්චානං ගතත්තා පටිවිද්ධත්තා වෙදගූ. ලොකන්තගූති ඛන්ධලොකස්ස පරියන්තං ගතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. «ཤེས་བཞིན་ཅན་» ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་དང་ལྡན་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་ཤེས་པའོ། །«སེམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་» ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་འབྲས་བུའི་རྣམ་གྲོལ་གྱིས་སེམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །«གནས་དེ་དང་དེར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་རེག་པར་བྱའོ་» ཞེས་པ་ནི། ལམ་དང་འབྲས་བུ་ཐོབ་པའི་སྐབས་དེ་དང་དེར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རེག་པར་བྱ་ཞིང་། ཐོབ་པར་བྱ་བ། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ། །འདིར་འབྲེལ་སྒྲ་ «རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་» ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་དུ་སྦྱར་བའོ། །ཡང་ན། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དམིགས་པར་བྱས་ནས། གནས་དེ་དང་དེར་འབྲས་བུ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཚེ་རང་གི་འབྲས་བུའི་སེམས་ལ་རེག་པར་བྱ་ཞིང་ཐོབ་པར་བྱ་སྟེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གིས་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །«ཁོང་ནི་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པ་» ཞེས་པ་ནི། རིག་བྱེད་དུ་གྲགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཕྱིན་ཅིང་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ། །«འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པ་» ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 11. චරසුත්තවණ්ණනා ༡༡. སྤྱོད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 110. එකාදසමෙ චරතොති ගච්ඡන්තස්ස, චඞ්කමන්තස්ස වා. උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වාති වත්ථුකාමෙසු අවීතරාගතාය තාදිසෙ පච්චයෙ කාමපටිසංයුත්තො වා විතක්කො උප්පජ්ජති චෙ, යදි උප්පජ්ජති. බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වාති ආඝාතනිමිත්තබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො වා විතක්කො, ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පරවිහෙඨනවසෙන විහිංසාපටිසංයුත්තො වා විතක්කො උප්පජ්ජති චෙති සම්බන්ධො. අධිවාසෙතීති තං යථාවුත්තං කාමවිතක්කාදිං යථාපච්චයං අත්තනො චිත්තෙ උප්පන්නං ‘‘ඉතිපායං විතක්කො පාපකො, ඉතිපි අකුසලො, ඉතිපි සාවජ්ජො, සො ච ඛො අත්තබ්‍යාබාධායපි සංවත්තතී’’තිආදිනා නයෙන පච්චවෙක්ඛණාය අභාවතො අධිවාසෙති අත්තනො චිත්තං ආරොපෙත්වා වාසෙති චෙ. අධිවාසෙන්තොයෙව ච නප්පජහති තදඞ්ගාදිප්පහානවසෙන න පටිනිස්සජ්ජති, තතො එව න විනොදෙති අත්තනො චිත්තසන්තානතො න නුදති න නීහරති, තථා අවිනොදනතො න බ්‍යන්තීකරොති න විගතන්තං කරොති. ආතාපී පහිතත්තො යථා තෙසං අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි එවං කරොති, අයං පන තථා න කරොතීති අත්ථො. තථාභූතොව න අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං න ගමෙති. න පජහති චෙ, න විනොදෙති චෙතිආදිනා චෙ-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༡༡༠. མདོ་བཅུ་གཅིག་པ་ལས། «སྤྱོད་པ་» ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བའམ། འཆག་པར་བྱེད་པའོ། །«འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ།» ཞེས་པ་ནི། ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། རྐྱེན་དེ་ལྟ་བུ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ནའོ། །«གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་རྟོག་གམ། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་གམ།» ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོའི་རྒྱུ་ལས་གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གམ། རྡོ་དང་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པས་གཞན་ལ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་འབྲེལ་ལོ། །«དང་དུ་ལེན་པར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་རྐྱེན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རང་གི་སེམས་ལ་སྐྱེས་པ་དེར། «རྣམ་རྟོག་འདི་ནི་སྡིག་པ་ཅན་ནོ། །འདི་ནི་མི་དགེ་བའོ། །འདི་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་ནི་རང་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་བའོ།» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ་སོར་རྟོག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རང་གི་སེམས་ལ་བཅངས་ཏེ་གནས་པར་བྱེད་ནའོ། །དང་དུ་ལེན་བཞིན་དུ་ཡང་ཡན་ལག་རེ་རེས་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྤོང་ཞིང་མི་གཏོང་ལ། དེའི་ཕྱིར་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལས་མི་བསལ་ཞིང་མི་སྐྲོད་པར་བྱེད་ལ། དེ་ལྟར་མི་བསལ་བའི་ཕྱིར་མཐར་མི་སྐྱེལ་ཞིང་མེད་པར་མི་བྱེད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཅན་དང་བདག་ཉིད་བཏང་བ་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆ་ཤས་ཙམ་མམ་འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་མི་ལུས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནའང་། འདི་ནི་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱིས་མེད་པར་མི་བྱེད་ཅིང་རྗེས་སུ་མེད་པར་མི་བྱེད་དོ། །«གལ་ཏེ་མི་སྤོང་ན། གལ་ཏེ་མི་བསལ་ན།» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ «གལ་ཏེ་» ཞེས་པའི་སྒྲ་སྦྱར་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། චරන්ති චරන්තො. එවංභූතොති එවං කාමවිතක්කාදිපාපවිතක්කෙහි සමඞ්ගීභූතො. අනාතාපී අනොත්තාපීති කිලෙසානං ආතාපනස්ස වීරියස්ස [Pg.334] අභාවෙන අනාතාපී, පාපුත්‍රාසආතාපනපරිතාපනලක්ඛණස්ස ඔත්තප්පස්ස අභාවෙන අනොත්තාපී. සතතං සමිතන්ති සබ්බකාලං නිරන්තරං. කුසීතො හීනවීරියොති කුසලෙහි ධම්මෙහි පරිහායිත්වා අකුසලපක්ඛෙ කුච්ඡිතං සීදනතො කොසජ්ජසමන්නාගමෙන ච කුසීතො, සම්මප්පධානවීරියාභාවෙන හීනවීරියො වීරියවිරහිතොති වුච්චති කථීයති. ඨිතස්සාති ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨතො. සයනඉරියාපථස්ස විසෙසතො කොසජ්ජපක්ඛිකත්තා යථා තංසමඞ්ගිනො විතක්කා සම්භවන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ජාගරස්සා’’ති වුත්තං. «སྤྱོད་པ་» ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་བཞིན་པའོ། །«དེ་ལྟ་བུ་» ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་རྣམ་རྟོག་དེ་དག་དང་ལྡན་པའོ། །«བརྩོན་འགྲུས་མི་བྱེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་» ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་མེད་པས་བརྩོན་འགྲུས་མི་བྱེད་པ་དང་། སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་དང་གདུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་མེད་པས་ཁྲེལ་མེད་པའོ། །«རྟག་ཏུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་» ཞེས་པ་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བར་མཚམས་མེད་པའོ། །«ལེ་ལོ་ཅན་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་» ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཉམས་ཏེ་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་བྱིང་བའི་ཕྱིར་དང་། ལེ་ལོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་པ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །«ལངས་ཏེ་གནས་པ་» ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བ་བཅད་དེ་ལངས་ནས་གནས་པའོ། །ཉལ་བའི་སྤྱོད་ལམ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པས་ན། དེ་དང་ལྡན་པ་ལ་རྣམ་རྟོག་རྣམས་ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «སད་པར་གནས་པ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། සුක්කපක්ඛෙ තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නාධිවාසෙතීති ආරද්ධවීරියස්සාපි විහරතො අනාදිමති සංසාරෙ චිරකාලභාවිතෙන තථාරූපප්පච්චයසමායොගෙන සතිසම්මොසෙන වා කාමවිතක්කාදි උප්පජ්ජති චෙ, තං භික්ඛු අත්තනො චිත්තං ආරොපෙත්වා න වාසෙති චෙ, අබ්භන්තරෙ න වාසෙති චෙති අත්ථො. අනධිවාසෙන්තො කිං කරොතීති? පජහති ඡඩ්ඩෙති. කිං කචවරං විය පිටකෙන? න හි, අපිච ඛො තං විනොදෙති නුදති නීහරති. කිං බලීබද්දං විය පතොදෙන? න හි, අථ ඛො නං බ්‍යන්තීකරොති විගතන්තං කරොති. යථා තෙසං අන්තොපි නාවසිස්සති අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි, තථා තෙ කරොති. කථං පන තෙ තථා කරොති? අනභාවං ගමෙති අනු අනු අභාවං ගමෙති, වික්ඛම්භනප්පහානෙන යථා සුවික්ඛම්භිතා හොන්ති තථා නෙ කරොතීති වුත්තං හොති. དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལས། «དགེ་སློང་དག་གལ་ཏེ་དགེ་སློང་གིས་དེ་དང་དུ་མི་ལེན་ན་» ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་གནས་པ་ལའང་། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བར་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་རྐྱེན་འདུ་འཛོམས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དྲན་པ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ནའང་། དགེ་སློང་དེས་རང་གི་སེམས་ལ་བཅངས་ཏེ་མི་གནས་པར་བྱེད་ན། ནང་དུ་གནས་སུ་མི་འཇུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དང་དུ་མི་ལེན་པས་ཅི་བྱེད་ཅེ་ན། སྤོང་ཞིང་འདོར་བར་བྱེད་དོ། །ཕྱགས་དར་སློ་མས་འདོར་བ་བཞིན་ནམ། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ཉིད་བསལ་ཞིང་སྐྲོད་པར་བྱེད་དོ། །གླང་གཉའ་ཤིང་གིས་འདེད་པ་བཞིན་ནམ། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་མཐར་སྐྱེལ་ཞིང་མེད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆ་ཤས་ཙམ་མམ་འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་མི་ལུས་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་ལྟར་དེ་ལྟར་བྱེད་ཅེ་ན། མེད་པར་བྱེད་ཅིང་རྗེས་སུ་མེད་པར་བྱེད་དེ། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་སྤངས་པས་ཇི་ལྟར་ལེགས་པར་གནོན་པ་དེ་ལྟར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། එවංභූතොතිආදීසු එවං කාමවිතක්කාදීනං අනධිවාසනෙන සුවිසුද්ධාසයො සමානො තාය ච ආසයසම්පත්තියා තන්නිමිත්තාය ච පයොගසම්පත්තියා පරිසුද්ධසීලො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො ජාගරියං අනුයුත්තො තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං ආතාපනලක්ඛණෙන වීරියෙන සමන්නාගතත්තා ආතාපී, සබ්බසො පාපුත්‍රාසෙන සමන්නාගතත්තා. ඔත්තාපී සතතං රත්තින්දිවං, සමිතං නිරන්තරං සමථවිපස්සනාභාවනානුයොගවසෙන චතුබ්බිධසම්මප්පධානසිද්ධියා, ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො නිබ්බානං පටිපෙසිතචිත්තොති වුච්චති කථීයතීති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව. «དེ་ལྟ་བུ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། དེ་ལྟར་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་དང་དུ་མི་ལེན་པས་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་དང་དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པ། སད་པར་གནས་པ་ལ་བརྩོན་པ། ཡན་ལག་རེ་རེས་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ «བརྩོན་འགྲུས་ཅན་» ཞེས་བྱ་ལ། སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་དང་ཡོངས་སུ་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ «ཁྲེལ་ཡོད་པ་» ཞེས་བྱའོ། །ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་རྟག་ཏུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་བསྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། «བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་དང་བདག་ཉིད་བཏང་བ་སྟེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་གཏད་པ་» ཞེས་བརྗོད་དོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། ගාථාසු [Pg.335] ගෙහනිස්සිතන්ති එත්ථ ගෙහවාසීහි අපරිච්චත්තත්තා ගෙහවාසීනං සභාවත්තා ගෙහධම්මත්තා වා ගෙහං වුච්චති වත්ථුකාමො. අථ වා ගෙහපටිබද්ධභාවතො කිලෙසකාමානං නිවාසට්ඨානභාවතො තංවත්ථුකත්තා වා කාමවිතක්කාදි ගෙහනිස්සිතං නාම. කුම්මග්ගං පටිපන්නොති යස්මා අරියමග්ගස්ස උප්පථභාවතො අභිජ්ඣාදයො තදෙකට්ඨධම්මා ච කුම්මග්ගො, තස්මා කාමවිතක්කාදිබහුලො පුග්ගලො කුම්මග්ගං පටිපන්නො නාම. මොහනෙය්‍යෙසු මුච්ඡිතොති මොහසංවත්තනියෙසු රූපාදීසු මුච්ඡිතො සම්මත්තො අජ්ඣොපන්නො. සම්බොධින්ති අරියමග්ගඤාණං. ඵුට්ඨුන්ති ඵුසිතුං පත්තුං, සො තාදිසො මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරො අභබ්බො, න කදාචි තං පාපුණාතීති අත්ථො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “ཁྱིམ་ལ་གནས་པ”་ཞེས་པ་ནི། འདིར་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཏང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱིམ་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཁྱིམ་གྱི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཁྱིམ་ནི་གཞིའི་འདོད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན། ཁྱིམ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། དེའི་གཞི་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“ལམ་གོལ་དུ་ཞུགས་པ”་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ལམ་ལས་ལོག་པའི་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་དང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ལམ་གོལ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་མང་བའི་གང་ཟག་ནི་ལམ་གོལ་དུ་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །“རྨོངས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ”་ཞེས་པ་ནི། རྨོངས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་། མངོན་པར་ཞེན་ཅིང་ལྷག་པར་ཞུགས་པའོ། །“བྱང་ཆུབ”་ཅེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“རེག་པར”་ཞེས་པ་ནི་རེག་ཅིང་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་ལོག་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ནི་མི་སྐལ་བ་ཅན་ཡིན་པས། ནམ་ཡང་དེ་མི་ཐོབ་པའི་དོན་ཏོ། ། විතක්කං සමයිත්වානාති යථාවුත්තං මිච්ඡාවිතක්කං පටිසඞ්ඛානභාවනාබලෙහි වූපසමෙත්වා. විතක්කූපසමෙ රතොති නවන්නම්පි මහාවිතක්කානං අච්චන්තවූපසමභූතෙ අරහත්තෙ නිබ්බානෙ එව වා අජ්ඣාසයෙන රතො අභිරතො. භබ්බො සො තාදිසොති සො යථාවුත්තො සම්මා පටිපජ්ජමානො පුග්ගලො පුබ්බභාගෙ සමථවිපස්සනාබලෙන සබ්බවිතක්කෙ යථාරහං තදඞ්ගාදිවසෙන වූපසමෙත්වා ඨිතො, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං නිබ්බානසඞ්ඛාතඤ්ච අනුත්තරං සම්බොධිං ඵුට්ඨුං අධිගන්තුං භබ්බො සමත්ථොති. “རྣམ་རྟོག་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ནས”་ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལོག་པའི་རྣམ་རྟོག་རྣམས་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ནས་སོ། །“རྣམ་རྟོག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དགའ་བ”་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཆེན་པོ་དགུ་པོ་ཐམས་ཅད་གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ས་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་དམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་བསམ་པ་ཐག་པ་ནས་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བའོ། །“དེ་ལྟ་བུ་ནི་སྐལ་བ་ཅན་ནོ”་ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཐམས་ཅད་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དེའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ཏེ་གནས་ཤིང་། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་ལམ་གྱི་རིམ་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བགྲང་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་རེག་ཅིང་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་སྐལ་བ་ཅན་ཏེ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའོ། ། එකාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་གཅིག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 12. සම්පන්නසීලසුත්තවණ්ණනා ༡༢. ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 111. ද්වාදසමෙ සම්පන්නසීලාති එත්ථ තිවිධං සම්පන්නං පරිපුණ්ණසමඞ්ගීමධුරවසෙන. තෙසු – ༡༡༡. མདོ་བཅུ་གཉིས་པ་ལས། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ”་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལྡན་པ་དང་། མངར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །དེ་དག་ལས། ‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාරං, සුවා භුඤ්ජන්ති කොසිය; පටිවෙදෙමි තෙ බ්‍රහ්මෙ, න නෙ වාරෙතුමුස්සහෙ’’ති. (ජා. 1.14.1) – “ཀཽ་ཤི་ཀ་ཡི་ནེ་ཙོ་རྣམས། །ས་ལིའི་ཞིང་ནི་ཕུན་ཚོགས་ཟ། །ཚངས་པ་ཁྱོད་ལ་ངས་བསྙད་དེ། །དེ་དག་བཟློག་པར་ང་མི་ནུས། །”ཞེས་པ་ལས། එත්ථ පරිපුණ්ණත්ථො සම්පන්නසද්දො. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො’’ති (විභ. 511) එත්ථ සමඞ්ගිභාවත්ථො සම්පන්නසද්දො. ‘‘ඉමිස්සා, භන්තෙ, මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලං [Pg.336] සම්පන්නං – සෙය්‍යථාපි ඛුද්දමධුං අනීලකං, එවමස්සාද’’න්ති (පාරා. 17) එත්ථ මධුරත්ථො සම්පන්නසද්දො. ඉධ පන පරිපුණ්ණත්ථෙපි සමඞ්ගිභාවෙපි වට්ටති, තස්මා සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා හුත්වාතිපි, සීලසමඞ්ගිනො හුත්වාතිපි එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. འདིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་ཏོ། །“སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་འདི་དང་ལྡན་པ་དང་། ཉེ་བར་ལྡན་པ་དང་། ཞུགས་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞུགས་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྡན་པའོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྡན་པའི་དོན་ཏོ། །“བཙུན་པ་དག ས་ཆེན་པོ་འདིའི་འོག་གི་རིམ་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་སྦྲང་རྩི་མ་བཙགས་པ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟར་བྲོ་བ་དང་ལྡན་ནོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒྲ་ནི་མངར་བའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དོན་དང་ལྡན་པའི་དོན་གཉིས་ཀ་ལ་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འདིར་དོན་རིག་པར་བྱའོ། ། තත්ථ ‘‘පරිපුණ්ණසීලා’’ති ඉමිනා අත්ථෙන ඛෙත්තදොසවිගමෙන ඛෙත්තපාරිපූරි විය පරිපුණ්ණං නාම හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඛෙත්තදොසවිගමෙන ඛෙත්තපාරිපූරි විය සීලදොසවිගමෙන සීලපාරිපූරි වුත්තා’’ති. ‘‘සීලසමඞ්ගිනො’’ති ඉමිනා පන අත්ථෙන සීලෙන සමඞ්ගීභූතා සමොධානගතා සමන්නාගතා හුත්වා විහරථාති වුත්තං හොති. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි සම්පන්නසීලතා හොති සීලවිපත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ආනිසංසදස්සනෙන ච. තදුභයම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.20-21) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්තාවතා කිර භගවා චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’’ති ඉමිනා ජෙට්ඨකසීලං දස්සෙතීතිආදිනා එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. කිමස්ස උත්තරි කරණීයන්ති එවං සම්පන්නසීලානං විහරතං තුම්හාකං කින්ති සියා උත්තරි කාතබ්බං, පටිපජ්ජිතබ්බන්ති චෙති අත්ථො. དེ་ལ་“ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ”་ཞེས་པའི་དོན་འདིས། ཞིང་གི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ཞིང་གི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་བཞིན་དུ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གསུངས་སོ། །”ཞེས་སོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ”་ཞེས་པའི་དོན་འདིས་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དང་། འདུས་པ་དང་། ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་གཉིས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་བས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་“ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ”་ཞེས་པ་འདི་ཙམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞི་བསྟན་ནས། “སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ”་ཞེས་པས་གཙོ་བོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སྟོན་ཏོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདིར་བཤད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །“དེ་ལས་ལྷག་པར་ཅི་ཞིག་བྱ་དགོས”་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གནས་པའི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལས་ལྷག་པར་ཅི་ཞིག་བྱ་བར་འགྱུར་ཞིང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། එවං ‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදිනා සම්පාදනූපායෙන සද්ධිං සීලසම්පදාය භික්ඛූ නියොජෙන්තො අනෙකපුග්ගලාධිට්ඨානං කත්වා දෙසනං ආරභිත්වා ඉදානි යස්මා එකපුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන පවත්තිතාපි භගවතො දෙසනා අනෙකපුග්ගලාධිට්ඨානාව හොති සබ්බසාධාරණත්තා, තස්මා තං එකපුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘චරතො චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො’’තිආදිමාහ. དེ་ལྟར་“དགེ་སློང་དག ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གནས་པར་གྱིས་ཤིག”་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་དང་བཅས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་དགེ་སློང་རྣམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་ཅིང་། གང་ཟག་མང་པོ་ལ་དམིགས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་བརྩམས་ཏེ། ད་ནི་གང་ཟག་གཅིག་ལ་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་འཇུག་པས་གང་ཟག་མང་པོ་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་གང་ཟག་གཅིག་ལ་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། “དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་དགེ་སློང་འགྲོ་བཞིན་དུའང་། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තත්ථ අභිජ්ඣායති එතායාති අභිජ්ඣා, පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණස්ස ලොභස්සෙතං අධිවචනං. බ්‍යාපජ්ජති පූතිභවති චිත්තං එතෙනාති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිනයප්පවත්තස්ස එකූනවීසතිආඝාතවත්ථුවිසයස්ස දොසස්සෙතං අධිවචනං. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමො කාමච්ඡන්දො? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමස්නෙහො කාමපිපාසා කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසාන’’න්ති (ධ. ස. 1159), තථා ‘‘ලොභො ලුබ්භනා ලුබ්භිතත්තං සාරාගො සාරජ්ජනා සාරජ්ජිතත්තං අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 391), ‘‘දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං [Pg.337] බ්‍යාපත්ති බ්‍යාපජ්ජනා බ්‍යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්සා’’තිආදිනා (ධ. ස. 418, 1237) ච විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. විගතො හොතීති අයඤ්ච අභිජ්ඣා, අයඤ්ච බ්‍යාපාදො විගතො හොති අපගතො, පහීනො හොතීති අත්ථො. එත්තාවතා කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස ච බ්‍යාපාදනීවරණස්ස ච පහානං දස්සිතං හොති. དེ་ལ་འདི་ལས་བརྣབ་སེམས་སྐྱེ་བས་ན་བརྣབ་སེམས་ཏེ། གཞན་གྱི་ནོར་ལ་བརྣབ་སེམས་སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཆགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །འདིས་སེམས་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་རུལ་བར་བྱེད་པས་ན་གནོད་སེམས་ཏེ། “ང་ལ་གནོད་པ་བྱས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་བཅུ་དགུའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཞེ་སྡང་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀའི་རྒྱས་བཤད་ནི། “དེ་ལ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་གང་ཞེ་ན། འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་། འདོད་པའི་སྲེད་པ་དང་། འདོད་པའི་སྐོམ་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། འདོད་པའི་རྨོངས་པ་དང་། འདོད་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། །”ཞེས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་“ཆགས་པ་དང་། ཆགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཆགས་པའི་ཉིད་དང་། ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཆགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཆགས་པའི་ཉིད་དང་། བརྣབ་སེམས་དང་། ཆགས་པ་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཞེ་སྡང་དང་། སྡང་བར་བྱེད་པ་དང་། སྡང་བའི་ཉིད་དང་། གནོད་སེམས་དང་། གནོད་པར་བྱེད་པ་དང་། གནོད་པའི་ཉིད་དང་། འགལ་བ་དང་། ཀུན་ནས་འགལ་བ་དང་། གཏུམ་པ་དང་། མི་རངས་པ་དང་། སེམས་མི་དགའ་བའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བྲལ་བར་གྱུར་པ”་ཞེས་པ་ནི། བརྣབ་སེམས་འདི་དང་གནོད་སེམས་འདི་བྲལ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། སོང་བ་དང་སྤངས་པར་གྱུར་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། ථිනමිද්ධන්ති ථිනඤ්චෙව මිද්ධඤ්ච. තෙසු චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතා ථිනං, ආලසියස්සෙතං අධිවචනං, වෙදනාදීනං තිණ්ණං ඛන්ධානං අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධං, පචලායිකභාවස්සෙතං අධිවචනං. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරියොනාහො’’තිආදිනා (ධ. ස. 1162-1163) නයෙන විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. “རྨུགས་པ་དང་གཉིད་”ཅེས་པ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དོ། །དེ་དག་ལས་སེམས་ལས་སུ་མི་རུང་བ་ནི་རྨུགས་པ་སྟེ། ལེ་ལོའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་ལས་སུ་མི་རུང་བ་ནི་གཉིད་དེ། གཉིད་བྲོ་བའི་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀའི་རྒྱས་བཤད་ནི། “དེ་ལ་རྨུགས་པ་གང་ཞེ་ན། སེམས་ཀྱི་མི་བདེ་བ་དང་། ལས་སུ་མི་རུང་བ་དང་། ཞུམ་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཞུམ་པའོ། །དེ་ལ་གཉིད་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་མི་བདེ་བ་དང་། ལས་སུ་མི་རུང་བ་དང་། གཡོགས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་གཡོགས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති උද්ධච්චඤ්චෙව කුක්කුච්චඤ්ච. තත්ථ උද්ධච්චං නාම චිත්තස්ස උද්ධතාකාරො, කුක්කුච්චං නාම අකතකල්‍යාණස්ස කතපාපස්ස තප්පච්චයා විප්පටිසාරො. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමං උද්ධච්චං? යං චිත්තස්ස උද්ධච්චං අවූපසමො චෙතසො වික්ඛෙපො භන්තත්තං චිත්තස්සා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1165) විත්ථාරො. ‘‘අකතං වත මෙ කල්‍යාණං, අකතං කුසලං, අකතං භීරුත්තානං; කතං පාපං, කතං ලුද්දං, කතං කිබ්බිස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) පවත්තිආකාරො වෙදිතබ්බො. “རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པའོ། །དེ་ལ་རྒོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཀྱི་རྒོད་པའི་རྣམ་པ་ཡིན་ལ། འགྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བ་མ་བྱས་པ་དང་སྡིག་པ་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ལ་བཅགས་པའོ། །དེ་གཉིས་ཀའི་རྒྱས་བཤད་ནི། “དེ་ལ་རྒོད་པ་གང་ཞེ་ན། སེམས་ཀྱི་རྒོད་པ་དང་། ཉེ་བར་མ་ཞི་བ་དང་། ཡིད་རྣམ་པར་གཡེང་བ་དང་། སེམས་འཁྲུལ་བའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཀྱེ་མ་བདག་གིས་དགེ་བ་མ་བྱས། དགེ་བའི་ཆོས་མ་བྱས། འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པ་མ་བྱས། སྡིག་པ་བྱས། གཏུམ་པོ་བྱས། ཉེས་པ་བྱས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། විචිකිච්ඡාති බුද්ධාදීසු සංසයො. තස්සා ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, නාධිමුච්චති න සම්පසීදතී’’තිආදිනා (විභ. 915), ‘‘තත්ථ කතමා විචිකිච්ඡා? යා කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසග්ගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ඡම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො’’තිආදිනා (ධ. ස. 1008) ච නයෙන විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. “ཐེ་ཚོམ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་གཉིས་ཟ་བའོ། །དེའི་རྒྱས་བཤད་ནི། “སྟོན་པ་ལ་ནི་ཐེ་ཚོམ་ཟ། ཡིད་གཉིས་ཟ། མོས་པར་མི་བྱེད། དང་བར་མི་བྱེད་དོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “དེ་ལ་ཐེ་ཚོམ་གང་ཞེ་ན། གང་ཡིད་གཉིས་ཟ་བ་དང་། ཡིད་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་དང་། ཡིད་གཉིས་ཟ་བའི་ཉིད་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། གཉིས་སུ་འཛིན་པ་དང་། ལམ་གཉིས་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མི་འཛིན་པ་དང་། འཇུག་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་འཇུག་པ་དང་། མི་འཇུག་པ་དང་། སེམས་ཞུམ་པ་དང་། ཡིད་ལ་གཅགས་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එත්ථ ච අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදීනං විගමවසෙන ච පහානවසෙන ච තෙසං වික්ඛම්භනමෙව වෙදිතබ්බං. යං සන්ධාය වුත්තං – འདིར་ཡང་བརྣབ་སེམས་དང་གནོད་སེམས་ལ་སོགས་པ་བྲལ་བའི་སྒོ་ནས་དང་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་རྣམ་པར་གནོན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །གང་ལ་དམིགས་ནས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරති, අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙති. බ්‍යාපාදපදොසං පහාය අබ්‍යාපන්නචිත්තො විහරති, බ්‍යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙති. ථිනමිද්ධං පහාය විගතථිනමිද්ධො විහරති ආලොකසඤ්ඤී සතො [Pg.338] සම්පජානො, ථිනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙති. උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහාය අනුද්ධතො විහරති අජ්ඣත්තං උපසන්තචිත්තො උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙති. විචිකිච්ඡං පහාය තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විහරති අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසු, විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (විභ. 508). “དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྣབ་སེམས་སྤངས་ཏེ། བརྣབ་སེམས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་ཤིང་། བརྣབ་སེམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད། གནོད་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་མནར་བ་སྤངས་ཏེ། གནོད་སེམས་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་ཤིང་། གནོད་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་མནར་བ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤངས་ཏེ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་བྲལ་བར་གནས་ཤིང་། སྣང་བའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དང་། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད། རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤངས་ཏེ། རྒོད་པ་མེད་པར་གནས་ཤིང་། ནང་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སེམས་ཀྱིས་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད། ཐེ་ཚོམ་སྤངས་ཏེ། ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་ཞིང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ནེམ་ནུར་མེད་པར་གནས་ལ། ཐེ་ཚོམ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། තත්ථ යථා නීවරණානං පහානං හොති, තං වෙදිතබ්බං. කථඤ්ච නෙසං පහානං හොති? කාමච්ඡන්දස්ස තාව අසුභනිමිත්තෙ යොනිසොමනසිකාරෙන පහානං හොති, සුභනිමිත්තෙ අයොනිසොමනසිකාරෙනස්ස උප්පත්ති. තෙනාහ භගවා – དེ་ལ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་སྤོང་བར་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་སྤོང་བར་འགྱུར་ལ། སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་དེ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག སྡུག་པའི་མཚན་མ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་ཞིང་ཡངས་པར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། එවං සුභනිමිත්තෙ අයොනිසොමනසිකාරෙන උප්පජ්ජන්තස්ස කාමච්ඡන්දස්ස තප්පටිපක්ඛතො අසුභනිමිත්තෙ යොනිසොමනසිකාරෙන පහානං හොති. තත්ථ අසුභනිමිත්තං නාම අසුභම්පි අසුභාරම්මණම්පි, යොනිසොමනසිකාරො නාම උපායමනසිකාරො, පථමනසිකාරො, අනිච්චෙ අනිච්චන්ති වා, දුක්ඛෙ දුක්ඛන්ති වා, අනත්තනි අනත්තාති වා, අසුභෙ අසුභන්ති වා මනසිකාරො. තං තත්ථ බහුලං පවත්තයතො කාමච්ඡන්දො පහීයති. තෙනාහ භගවා – དེ་ལྟར་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་སྐྱེ་བའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ནི། དེའི་གཉེན་པོ་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་སྡུག་པ་ཉིད་དང་མི་སྡུག་པའི་དམིགས་པ་ལའང་འཇུག་གོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐབས་ལ་མཁས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ལམ་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་མི་རྟག་པའམ། སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་སྡུག་བསྔལ་བའམ། བདག་མེད་པ་ལ་བདག་མེད་པའམ། མི་སྡུག་པ་ལ་མི་སྡུག་པ་ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །དེ་ལ་དེ་མང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අසුභනිමිත්තං. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස අනුප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අපිච ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, භාවෙන්තස්සපි, ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරස්සපි චතුන්නං පඤ්චන්නං ආලොපානං ඔකාසෙ සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙන වුත්තං – གཞན་ཡང་ཆོས་དྲུག་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པ་དང་། མི་སྡུག་པ་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་དང་། འཚམ་པའི་གཏམ་མོ། །མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་རྣམ་པ་བཅུ་འཛིན་པ་ལའང་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་ལ། སྒོམ་པ་དང་། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཁམ་བུ་བཞི་ལྔ་ཙམ་གྱི་གོ་སྐབས་ཡོད་བཞིན་དུ་ཆུ་བཏུངས་ནས་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ལའང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘චත්තාරො [Pg.339] පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ; අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983); “ཁམ་བུ་བཞི་ལྔ་མ་ཟོས་པར། །ཆུ་ནི་བཏུང་བར་བྱ་བ་སྟེ། །བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའི་དགེ་སློང་ལ། །བདེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་བ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. གནས་བརྟན་མི་སྡུག་པའི་ལས་ཅན་ཏི་སཱ་ལྟ་བུའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ལའང་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་ལ། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་མི་སྡུག་པ་བཅུ་ལ་བརྟེན་པའི་འཚམ་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཆོས་དྲུག་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། පටිඝනිමිත්තෙ ආයොනිසොමනසිකාරෙන බ්‍යාපාදස්ස උප්පාදො හොති. තත්ථ පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්තං, පටිඝාරම්මණම්පි පටිඝනිමිත්තං. අයොනිසොමනසිකාරො සබ්බත්ථ එකලක්ඛණො එව. තං තස්මිං නිමිත්තෙ බහුලං පවත්තයතො බ්‍යාපාදො උප්පජ්ජති. තෙනාහ භගවා – ཁོང་ཁྲོ་བའི་མཚན་མ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་གནོད་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་ཉིད་ཀྱང་ཁོང་ཁྲོ་བའི་མཚན་མ་ཡིན་ལ། ཁོང་ཁྲོ་བའི་དམིགས་པའང་ཁོང་ཁྲོ་བའི་མཚན་མ་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་མཚན་མ་དེ་མང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་གནོད་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, පටිඝනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག ཁོང་ཁྲོ་བའི་མཚན་མ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་གནོད་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་གནོད་སེམས་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་ཞིང་ཡངས་པར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། මෙත්තාය පන චෙතොවිමුත්තියා යොනිසොමනසිකාරෙනස්ස පහානං හොති. තත්ථ ‘‘මෙත්තා’’ති වුත්තෙ අප්පනාපි උපචාරොපි වට්ටති, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති පන අප්පනාව. යොනිසොමනසිකාරො වුත්තලක්ඛණොව. තං තත්ථ බහුලං පවත්තයතො බ්‍යාපාදො පහීයති. තෙනාහ භගවා – བྱམས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ནི་དེ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་ “བྱམས་པ་” ཞེས་བརྗོད་པས་ནི་འཇུག་པ་དང་ཉེ་འཁོར་གཉིས་ཀར་རུང་ལ། “སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །དེ་ལ་དེ་མང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස අනුප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා බ්‍යාපාදස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག བྱམས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་གནོད་སེམས་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අපිච ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනා, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ඔධිසකානොධිසකදිසාඵරණානඤ්හි අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තං උග්ගණ්හන්තස්සපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඔධිසො අනොධිසො දිසාඵරණවසෙන මෙත්තං භාවෙන්තස්සපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ‘‘ත්වං එතස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි, කිමස්ස සීලාදීනි [Pg.340] විනාසෙතුං සක්ඛිස්සසි නනු ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සසි, පරස්ස කුජ්ඣනං නාම වීතච්චිකඞ්ගාරතත්තඅයසලාකගූථාදීනි ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමතා විය හොති. එසොපි තව කුද්ධො කිං කරිස්සති, කිං තෙ සීලාදීනි විනාසෙතුං සක්ඛිස්සති එස අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සති, අප්පටිච්ඡිතපහෙණකං විය, පටිවාතං ඛිත්තරජොමුට්ඨි විය ච එතස්සෙව එස කොධො මත්ථකෙ පතිස්සතී’’ති එවං අත්තනො ච පරස්ස චාති උභයෙසං කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛතොපි, පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සපි, අස්සගුත්තත්ථෙරසදිසෙ මෙත්තාභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු මෙත්තානිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. གཞན་ཡང་ཆོས་དྲུག་ནི་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། བྱམས་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པ་དང་། བྱམས་པ་སྒོམ་པ་དང་། ལས་རང་གིར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། སོ་སོར་བརྟག་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་དང་། འཚམ་པའི་གཏམ་མོ། །ཚད་ཡོད་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་གང་རུང་གིས་བྱམས་པ་འཛིན་པ་ལའང་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་ལ། ཚད་ཡོད་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བྱམས་པ་སྒོམ་པ་ལའང་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །“ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལ་ཁྲོས་ནས་ཅི་ཞིག་བྱེད། འདིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་འཇིག་པར་ནུས་སམ། ཁྱོད་ནི་རང་གི་ལས་ཀྱིས་འོངས་ཤིང་རང་གི་ལས་ཉིད་ཀྱིས་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ། གཞན་ལ་ཁྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སོལ་བ་འབར་བ་དང་། ལྕགས་གཟེར་ཚ་པོ། མི་གཙང་བ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ནས་གཞན་ལ་བརྡེག་པར་འདོད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན། འདི་ཡང་ཁྱོད་ལ་ཁྲོས་ནས་ཅི་ཞིག་བྱེད། ཁྱོད་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་འཇིག་པར་ནུས་སམ། འདི་ཡང་རང་གི་ལས་ཀྱིས་འོངས་ཤིང་རང་གི་ལས་ཉིད་ཀྱིས་འགྲོ་བར་འགྱུར་ལ། མ་བླངས་པའི་སྐྱེས་ལྟ་བུ་དང་། རླུང་ལྡོག་ལ་བཏབ་པའི་རྡུལ་ཁྱོར་བ་ལྟ་བུར་ཁོང་ཁྲོ་འདི་ཉིད་ཁོ་རང་གི་མགོ་ཐོག་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་བདག་དང་གཞན་གཉིས་ཀའི་ལས་རང་གིར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། སོ་སོར་བརྟོགས་ནས་སོ་སོར་བརྟག་པ་ལ་གནས་པ་ལའང་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །གནས་བརྟན་ཨས་ས་གུཏྟ་ལྟ་བུ་བྱམས་པ་སྒོམ་པ་ལ་དགའ་བའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ལའང་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་ལ། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་བྱམས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་འཚམ་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཆོས་དྲུག་ནི་གནོད་སེམས་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අරතිආදීසු අයොනිසොමනසිකාරෙන ථිනමිද්ධස්ස උප්පාදො හොති. අරති නාම උක්කණ්ඨිතතා, තන්දී නාම කායාලසියං, විජම්භිතා නාම කායවිනමනා, භත්තසම්මදො නාම භත්තමුච්ඡා භත්තපරිළාහො, චෙතසො ලීනත්තං නාම චිත්තස්ස ලීනාකාරො. ඉමෙසු අරතිආදීසු අයොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති. තෙනාහ භගවා – མི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །མི་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་སྐྱོ་བ་ཉིད་དོ། །སྙོམ་ལས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོའོ། །བསྒྱིངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་བསྒྱུར་བའོ། །ཟས་ཀྱིས་མྱོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟས་ཀྱིས་བརྒྱལ་བ་དང་ཟས་ཀྱི་ཚ་བའོ། །སེམས་ཞུམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཞུམ་པའི་རྣམ་པའོ། །མི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අරති තන්දී විජම්භිතා භත්තසම්මදො චෙතසො ලීනත්තං. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා ථිනමිද්ධස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා ථිනමිද්ධස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག མི་དགའ་བ་དང་། སྙོམ་ལས་དང་། བསྒྱིངས་པ་དང་། ཟས་ཀྱིས་མྱོས་པ་དང་། སེམས་ཞུམ་པ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་ཞིང་ཡངས་པར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ආරම්භධාතුආදීසු පන යොනිසොමනසිකාරෙන ථිනමිද්ධස්ස පහානං හොති. ආරම්භධාතු නාම පඨමාරම්භවීරියං, නික්කමධාතු නාම කොසජ්ජතො නික්ඛන්තතාය තතො බලවතරං, පරක්කමධාතු නාම පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං. ඉමස්මිං තිප්පභෙදෙ වීරියෙ යොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො ථිනමිද්ධං පහීයති. තෙනාහ – བརྩམ་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །བརྩམ་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོག་མར་བརྩམས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །འབྱུང་བའི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེ་ལོ་ལས་བྱུང་བས་དེ་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའོ། །ཕ་རོལ་གནོན་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གོང་ནས་གོང་གི་གནས་སུ་བགྲོད་པས་དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་པའོ། །རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདིའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස [Pg.341] වා ථිනමිද්ධස්ස අනුප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා ථිනමිද්ධස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག བརྩམ་པའི་ཁམས་དང་། འབྱུང་བའི་ཁམས་དང་། ཕ་རོལ་གནོན་པའི་ཁམས་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අපිච ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති, අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො – ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ආහරහත්ථකභුත්තවමිතකතත්ථවට්ටකඅලංසාටකකාකමාසකභොජනං භුඤ්ජිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස හි සමණධම්මං කරොතො ථිනමිද්ධං මහාහත්ථී විය ඔත්ථරන්තං ආගච්ඡති, චතුපඤ්චආලොපඔකාසං පන ඨපෙත්වා පානීයං පිවිත්වා යාපනසීලස්ස භික්ඛුනො තං න හොති. එවං අතිභොජනෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්සපි ථිනමිද්ධං පහීයති. යස්මිං ඉරියාපථෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, තතො අඤ්ඤං පරිවත්තෙන්තස්සපි, රත්තිං චන්දාලොකං දීපාලොකං උක්කාලොකං දිවා සූරියාලොකං මනසිකරොන්තස්සපි, අබ්භොකාසෙ වසන්තස්සපි මහාකස්සපත්ථෙරසදිසෙ විගතථිනමිද්ධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි ථිනමිද්ධං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. གཞན་ཡང་ཆོས་དྲུག་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། ཟས་ཆེས་མང་པོ་ཟ་བའི་མཚན་མ་འཛིན་པ་དང་། སྤྱོད་ལམ་ཡོངས་སུ་བསྒྱུར་བ་དང་། སྣང་བའི་འདུ་ཤེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། བླ་གབ་མེད་པའི་གནས་སུ་གནས་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་དང་། འཚམ་པའི་གཏམ་མོ། །ལག་པ་བརྐྱངས་ནས་ཟ་བ་དང་། ཟོས་ནས་སྐྱུག་པ་དང་། དེ་ཉིད་དུ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པ་དང་། ཤམ་ཐབས་ལྷོད་པ་དང་། བྱ་རོག་གིས་མཆུ་བཏོག་པ་ལྟ་བུའི་ཟས་ཟོས་ནས། མཚན་མོའི་གནས་དང་ཉིན་མོའི་གནས་སུ་འདུག་སྟེ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པ་ལ་ནི། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་གནོན་པར་འོངས་ལ། ཁམ་བུ་བཞི་ལྔ་ཙམ་གྱི་གོ་སྐབས་བཞག་ནས་ཆུ་བཏུངས་ཏེ་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མི་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཟས་ཆེས་མང་པོ་ཟ་བའི་མཚན་མ་འཛིན་པ་ལའང་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །སྤྱོད་ལམ་གང་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་འཇུག་པ་ལས་གཞན་དུ་བསྒྱུར་བ་དང་། མཚན་མོ་ཟླ་བའི་སྣང་བ་དང་། སྒྲོན་མེའི་སྣང་བ་དང་། སྒྲོན་མེའི་འོད་དང་། ཉིན་མོ་ཉི་མའི་སྣང་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། བླ་གབ་མེད་པར་གནས་པ་དང་། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་བྲལ་བའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ལའང་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་ལ། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པའི་འཚམ་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཆོས་དྲུག་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උප්පාදො හොති. අවූපසමො නාම අවූපසන්තාකාරො, අත්ථතො තං උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙව. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො උද්ධච්චකුක්කුච්චං උප්පජ්ජති. තෙනාහ – སེམས་མ་ཞི་བ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །མ་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་ཞི་བའི་རྣམ་པ་སྟེ། དོན་དུ་ན་དེ་ནི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལ་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, චෙතසො අවූපසමො. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག སེམས་མ་ཞི་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་ཞིང་ཡངས་པར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། සමාධිසඞ්ඛාතෙ පන චෙතසො වූපසමෙ යොනිසොමනසිකාරෙනස්ස පහානං හොති. තෙනාහ – ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བརྗོད་པའི་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ནི་དེ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, චෙතසො වූපසමො. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස අනුප්පාදාය, උප්පන්නස්ස වා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་བའི་ཟས་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། අපිච [Pg.342] ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුඩ්ඪසෙවිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. බාහුසච්චෙනපි හි එකං වා ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සපි, විනයපඤ්ඤත්තියං චිණ්ණවසීභාවතාය පකතඤ්ඤුනොපි, වුඩ්ඪෙ මහල්ලකත්ථෙරෙ උපසඞ්කමන්තස්සපි, උපාලිත්ථෙරසදිසෙ විනයධරෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු කප්පියාකප්පියනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. གཞན་ཡང་ཆོས་དྲུག་ནི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་ཏེ། མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཉིད་དང་། འདུལ་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དང་། གནས་བརྟན་བསྟེན་པ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ཉིད་དང་། འཚམ་པའི་གཏམ་ཉིད་དོ།། འདི་ལྟར་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་། སྡེ་སྣོད་གཅིག་གམ། གཉིས་སམ། གསུམ་མམ། བཞིའམ། ལྔ་པོ་རྣམས་ཚིག་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཛིན་པ་ལའང་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། རུང་བ་དང་མི་རུང་བའི་སྐོར་ལ་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་མང་བར་བྱེད་པ་ལའང་། འདུལ་བའི་བཅས་པ་ལ་གོམས་ཤིང་དབང་འབྱོར་པས་མཁས་པར་གྱུར་པ་ལའང་། གནས་བརྟན་རྒན་རབས་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལའང་། གནས་བརྟན་ཉེ་བར་འཁོར་ལྟ་བུའི་འདུལ་བ་འཛིན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ལའང་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་རུང་བ་དང་མི་རུང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་འཚམ་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་དྲུག་ནི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། විචිකිච්ඡාට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු අයොනිසොමනසිකාරෙන විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති. විචිකිච්ඡාට්ඨානියා ධම්මා නාම පුනප්පුනං විචිකිච්ඡාය කාරණත්තා විචිකිච්ඡාව. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරං බහුලං පවත්තයතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති. තෙනාහ – ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བསྟེན་པ་ལས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, විචිකිච්ඡාට්ඨානියා ධම්මා. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො – අයමාහාරො අනුප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය උප්පාදාය, උප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག་ ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེས་པའི་ཐེ་ཚོམ་ལྷག་པར་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཟས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། කුසලාදිධම්මෙසු පන යොනිසොමනසිකාරෙන විචිකිච්ඡාය පහානං හොති. තෙනාහ – དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කුසලාකුසලා ධම්මා, සාවජ්ජානවජ්ජා ධම්මා, සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බා ධම්මා, හීනපණීතා ධම්මා, කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා ධම්මා. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො අයමාහාරො අනුප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය අනුප්පාදාය, උප්පන්නාය වා විචිකිච්ඡාය පහානායා’’ති (සං. නි. 5.232). “དགེ་སློང་དག་ དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་བསྟེན་པར་མི་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་དུ་བྱེད་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་ཐེ་ཚོམ་མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེས་པའི་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཟས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། අපිච ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්ති බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති[Pg.343]. බාහුසච්චවසෙනපි හි එකං වා…පෙ… පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තීණි රතනානි ආරබ්භ කුසලාදිභෙදෙසු ධම්මෙසු පරිපුච්ඡාබහුලස්සපි, විනයෙ චිණ්ණවසීභාවස්සපි, තීසු රතනෙසු ඔකප්පනීය, සද්ධාසඞ්ඛාත, අධිමොක්ඛබහුලස්සපි, සද්ධාධිමුත්තෙ වක්කලිත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සපි විචිකිච්ඡා පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු තිණ්ණං රතනානං ගුණනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. གཞན་ཡང་ཆོས་དྲུག་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་འགྱུར་ཏེ། མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཉིད་དང་། འདུལ་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དང་། མོས་པ་མང་བ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ཉིད་དང་། འཚམ་པའི་གཏམ་ཉིད་དོ།། འདི་ལྟར་མང་དུ་ཐོས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་། སྡེ་སྣོད་གཅིག་གམ། ༼...༽ ལྔ་པོ་རྣམས་ཚིག་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཛིན་པ་ལའང་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་མང་བར་བྱེད་པ་ལའང་། འདུལ་བ་ལ་གོམས་ཤིང་དབང་འབྱོར་པ་ལའང་། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཡིད་ཆེས་པ་དང་དད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མོས་པ་མང་བ་ལའང་། དད་པས་མོས་པའི་གནས་བརྟན་བཀྐ་ལི་ལྟ་བུའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ལའང་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པའི་འཚམ་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་དྲུག་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། එත්ථ ච යථාවුත්තෙහි තෙහි තෙහි ධම්මෙහි වික්ඛම්භනවසෙන පහීනානං ඉමෙසං නීවරණානං කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස තාව අරහත්තමග්ගෙන අච්චන්තප්පහානං හොති, තථා ථිනමිද්ධනීවරණස්ස උද්ධච්චනීවරණස්ස ච. බ්‍යාපාදනීවරණස්ස පන කුක්කුච්චනීවරණස්ස ච අනාගාමිමග්ගෙන, විචිකිච්ඡානීවරණස්ස සොතාපත්තිමග්ගෙන අච්චන්තප්පහානං හොති. තස්මා තෙසං තථා පහානාය උපකාරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘ආරද්ධං හොති වීරිය’’න්තිආදි ආරද්ධං. ඉදමෙව වා යථාවුත්තං අභිජ්ඣාදීනං නීවරණානං පහානං, යස්මා හීනවීරියතාය කුසීතෙන, අනුපට්ඨිතස්සතිතාය මුට්ඨස්සතිනා, අපටිප්පස්සද්ධදරථතාය සාරද්ධකායෙන, අසමාහිතතාය වික්ඛිත්තචිත්තෙන න කදාචිපි තෙ සක්කා නිබ්බත්තෙතුං, පගෙව ඉතරං, තස්මා යථා පටිපන්නස්ස සො අභිජ්ඣාදීනං විගමො පහානං සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘ආරද්ධං හොති වීරිය’’න්තිආදි ආරද්ධං. තස්සත්ථො – තෙසං නීවරණානං පහානාය සබ්බෙසම්පි වා සංකිලෙසධම්මානං සමුච්ඡින්දනත්ථාය වීරියං ආරද්ධං හොති, පග්ගහිතං අසිථිලප්පවත්තන්ති වුත්තං හොති. ආරද්ධත්තා එව ච අන්තරා සඞ්කොචස්ස අනාපජ්ජනතො අසල්ලීනං. འདི་ལ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་གིས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤངས་པའི་སྒྲིབ་པ་འདི་དག་ལས། རེ་ཞིག་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་དུ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པའང་ངོ་།། གནོད་སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་འགྱོད་པའི་སྒྲིབ་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་དང་། ཐེ་ཚོམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་དུ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་དེ་ལྟར་སྤོང་བའི་ཕན་ཐོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ།། ཡང་ན་གོང་དུ་བཤད་པའི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྤོང་བ་འདི་ཉིད་ནི། གང་གི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ཞན་པས་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་མ་གནས་པས་དྲན་པ་ཉམས་པ་དང་། ངལ་བ་མ་ཞི་བས་ལུས་གདུང་བ་དང་། མཉམ་པར་མ་བཞག་པས་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བ་རྣམས་ཀྱིས་ནམ་ཡང་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་ལ། གཞན་ལྟ་ཅི་སྨོས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་བྲལ་ཞིང་སྤོང་བ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། སྒྲིབ་པ་དེ་དག་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཅོད་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པར་གྱུར་ཏེ། ལྷོད་པ་མེད་པར་བཟུང་ཞིང་འཇུག་པ་ལ་བྱའོ།། བརྩམས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། བར་དུ་ཞུམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བྱིང་བ་མེད་པའོ།། උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨාති න කෙවලඤ්ච වීරියමෙව, සතිපි ආරම්මණාභිමුඛභාවෙන උපට්ඨිතා හොති, තථා උපට්ඨිතත්තා එව ච චිරකතචිරභාසිතානං සරණසමත්ථතාය අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධොති කායචිත්තදරථප්පස්සම්භනෙන කායොපිස්ස පස්සද්ධො හොති. තත්ථ යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපිස්ස පස්සද්ධො එව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො රූපකායො’’ති අවිසෙසෙත්වා ‘‘පස්සද්ධො කායො’’ති වුත්තං. අසාරද්ධොති සො ච පස්සද්ධත්තා එව අසාරද්ධො, විගතදරථොති වුත්තං හොති. සමාහිතං චිත්තං එකග්ගන්ති චිත්තම්පිස්ස සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං අප්පිතං විය හොති, සමාහිතත්තා එව ච එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දනං නිරිඤ්ජනන්ති. “དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་མ་བརྗེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་པར། དྲན་པའང་དམིགས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། ཡུན་རིང་དུ་བྱས་པ་དང་ཡུན་རིང་དུ་སྨྲས་པ་རྣམས་དྲན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་མ་བརྗེད་པའོ།། “ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་ཞི་བས་ཁོང་གི་ལུས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པར་གྱུར་པའོ།། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་མིང་གི་ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་ན་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “མིང་གི་ལུས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་”ཞེས་བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེ་བར། “ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “མ་རྩུབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་རྩུབ་པ་སྟེ། ངལ་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “སེམས་མཉམ་པར་བཞག་ཅིང་རྩེ་གཅིག་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁོང་གི་སེམས་ཀྱང་ཡང་དག་པར་བཞག་ཅིང་། ལེགས་པར་གནས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་ཞུགས་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་སྟེ། མཉམ་པར་བཞག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྩེ་གཅིག་པ་དང་། མི་གཡོ་བ་དང་། མི་འཕྲོ་བ་དང་། མི་འགུལ་བའོ།། එත්තාවතා [Pg.344] ඣානමග්ගානං පුබ්බභාගපටිපදා කථිතා. තෙනෙවාහ – འདི་ཙམ་གྱིས་བསམ་གཏན་དང་ལམ་གྱི་སྔོན་འགྲོའི་ལམ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘චරම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චතී’’ති (ඉතිවු. 110). “དགེ་སློང་དག་ དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་ནི་འགྲོ་བའི་ཚེ་ནའང་། བརྩོན་འགྲུས་ཆེ་བ་དང་། འཛེམ་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། རྟག་ཏུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་དང་། བདག་བཏང་བ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව. དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ගාථාසු යතං චරෙති යතමානො චරෙය්‍ය, චඞ්කමනාදිවසෙන ගමනං කප්පෙන්තොපි ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.651-662; විභ. 390) නයෙන වුත්තසම්මප්පධානවීරියවසෙන යතන්තො ඝටෙන්තො වායමන්තො යථා අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, කුසලා ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, එවං ගමනං කප්පෙය්‍යාති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. කෙචි පන ‘‘යත’’න්ති එතස්ස සංයතොති අත්ථං වදන්ති. තිට්ඨෙති තිට්ඨෙය්‍ය ඨානං කප්පෙය්‍ය. අච්ඡෙති නිසීදෙය්‍ය. සයෙති නිපජ්ජෙය්‍ය. යතමෙනං පසාරයෙති එතං පසාරෙතබ්බං හත්ථපාදාදිං යතං යතමානො යථාවුත්තවීරියසමඞ්ගීයෙව හුත්වා පසාරෙය්‍ය, සබ්බත්ථ පමාදං විජහෙය්‍යාති අධිප්පායො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། “སྡོམ་ཞིང་སྤྱོད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི། བརྩོན་ཞིང་སྤྱོད་པར་བྱའོ།། འཆག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འགྲོ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་། “མ་སྐྱེས་པའི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་འདུན་པ་སྐྱེད་ཅིང་རྩོལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་གིས་འབད་ཅིང་བརྩོན་པར་བྱེད་པས། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤོང་བ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམས་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་འགྲོ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ།། ཁ་ཅིག་ནི་“ཡ་ཏཾ་ (yata)”ཞེས་བྱ་བ་འདིའི་དོན་ནི་“བསྡམས་པ་”ཞེས་བཤད་དོ།། “འགྲེང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། འགྲེང་བར་བྱ་ཞིང་གནས་པར་བྱའོ།། “འདུག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདུག་པར་བྱའོ།། “ཉལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉལ་བར་བྱའོ།། “བསྡམས་ནས་འདི་ནི་བརྐྱང་བར་བྱ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། བརྐྱང་བར་བྱ་བའི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་བསྡམས་ཤིང་བརྩོན་པར་བྱེད་པས། གོང་དུ་བཤད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་བརྐྱང་བར་བྱ་ཞིང་། ཐམས་ཅད་དུ་བག་མེད་པ་སྤང་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ།། ඉදානි යථා පටිපජ්ජන්තො යතං යතමානො නාම හොති, තං පටිපදං දස්සෙතුං ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ උද්ධන්ති උපරි. තිරියන්ති තිරියතො, පුරත්ථිමදිසාදිවසෙන සමන්තතො දිසාභාගෙසූති අත්ථො. අපාචීනන්ති හෙට්ඨා. යාවතා ජගතො ගතීති යත්තකා සත්තසඞ්ඛාරභෙදස්ස ලොකස්ස පවත්ති, තත්ථ සබ්බත්ථාති අත්ථො. එත්තාවතා අනවසෙසතො සම්මසනඤාණස්ස විසයං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති. සමවෙක්ඛිතාති සම්මා හෙතුනා ඤායෙන අවෙක්ඛිතා, අනිච්චාදිවසෙන විපස්සකොති වුත්තං හොති. ධම්මානන්ති සත්තසුඤ්ඤානං. ඛන්ධානන්ති රූපාදීනං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං. උදයබ්බයන්ති උදයඤ්ච වයඤ්ච. ඉදං වුත්තං හොති – උපරි තිරියං අධොති තිසඞ්ගහෙ සබ්බස්මිං ලොකෙ අතීතාදිභෙදභින්නානං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතානං සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං අනිච්චතාදිසම්මසනාධිගතෙන උදයබ්බයඤාණෙන පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි උදයං, පඤ්චවීසතියා ආකාරෙහි වයඤ්ච සමවෙක්ඛිතා සමනුපස්සිතා භවෙය්‍යාති. ད་ནི་ཇི་ལྟར་སྒྲུབ་པ་པོ་ནི་བསྡམས་ཤིང་བརྩོན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེའི་ལམ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གྱེན་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“གྱེན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟེང་ངོ་།། “ཐད་ཀར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཐད་ཀ་སྟེ། ཤར་ཕྱོགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཐའ་སྐོར་གྱི་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཐུར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འོག་གོ། “འཇིག་རྟེན་གྱི་འགྲོ་བ་ཇི་ཙམ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབྱེ་བའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཇུག་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འདི་ཙམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་བསྡུས་ནས་སྟོན་ཏོ།། “སོ་སོར་བརྟགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚུལ་དང་རྒྱུ་མཚན་ལེགས་པར་བརྟགས་པ་སྟེ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པ་ལ་བྱའོ།། “ཆོས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་གྱིས་སྟོང་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “སྐྱེ་འཇིག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པའོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། སྟེང་དང་། ཐད་ཀ་དང་། འོག་སྟེ་གསུམ་དུ་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ནང་དུ། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔར་གཏོགས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལས་ཐོབ་པའི་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཉེར་ལྔའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་དང་། རྣམ་པ་ཉེར་ལྔའི་སྒོ་ནས་འཇིག་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ཤིང་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱའོ།། චෙතොසමථසාමීචින්ති [Pg.345] චිත්තසංකිලෙසානං අච්චන්තවූපසමනතො චෙතොසමථසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස අනුච්ඡවිකපටිපදං ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං. සික්ඛමානන්ති පටිපජ්ජමානං භාවෙන්තං ඤාණපරම්පරං නිබ්බත්තෙන්තං. සදාති සබ්බකාලං, රත්තිඤ්චෙව දිවා ච. සතන්ති චතුසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතාය සතියා සතොකාරිං. සතතං පහිතත්තොති සබ්බකාලං පහිතත්තො නිබ්බානං පටිපෙසිතත්තොති තථාවිධං භික්ඛුං බුද්ධාදයො අරියා ආහු ආචික්ඛන්ති කථෙන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. “སེམས་ཞི་བའི་མཐུན་པའི་ཆོས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་དང་མཐུན་པའི་ལམ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ལའོ།། “སློབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྒྲུབ་པ་དང་། སྒོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུན་བསྐྱེད་པ་ལའོ།། “རྟག་ཏུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་སྟེ། ཉིན་དང་མཚན་མོའོ།། “དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཤེས་བཞིན་བཞི་དང་ལྡན་པའི་དྲན་པས་དྲན་པར་བྱེད་པའོ།། “རྟག་ཏུ་བདག་བཏང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བདག་བཏང་བ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སེམས་གཏད་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་སློང་ལ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཤིང་བསྟན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ද්වාදසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 13. ලොකසුත්තවණ්ණනා ༡༣. འཇིག་རྟེན་གྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 112. තෙරසමෙ ලොකොති ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, අත්ථතො පුරිමං අරියසච්චද්වයං ඉධ පන දුක්ඛං අරියසච්චං වෙදිතබ්බං. ස්වායං සත්තලොකො, සඞ්ඛාරලොකො, ඔකාසලොකොති විභාගතො සරූපතො ච හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අපිච ඛන්ධලොකාදිවසෙන ච අනෙකවිධො ලොකො. යථාහ – ༡༡༢. བཅུ་གསུམ་པ་ལས། “འཇིག་རྟེན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ཏེ། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་འཕགས་པའི་བདེན་པ་སྔ་མ་གཉིས་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཁོ་ནར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ཉིད་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་དང་རང་བཞིན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། གཞན་ཡང་ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་ནི་དུ་མ་ཞིག་ཡོད་དེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘ලොකොති ඛන්ධලොකො, ධාතුලොකො, ආයතනලොකො, විපත්තිභවලොකො, විපත්තිසම්භවලොකො, සම්පත්තිභවලොකො, සම්පත්තිසම්භවලොකො, එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා අහාරට්ඨිතිකා, ද්වෙ ලොකා නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තයො ලොකා තිස්සො වෙදනා, චත්තාරො ලොකා චත්තාරො ආහාරා, පඤ්ච ලොකා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ ලොකා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, සත්ත ලොකා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, අට්ඨ ලොකා අට්ඨ ලොකධම්මා, නව ලොකා නව සත්තාවාසා, දස ලොකා දසායතනානි, ද්වාදස ලොකා ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති (මහානි. 3; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2). “འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། རྒུད་པའི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། རྒུད་པ་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་དང་། འབྱོར་པའི་སྲིད་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། འབྱོར་པ་འབྱུང་བའི་འཇིག་རྟེན་དང་། འཇིག་རྟེན་གཅིག་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟས་ལ་གནས་པ་ཉིད་དང་། འཇིག་རྟེན་གཉིས་ནི་མིང་དང་གཟུགས་དང་། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ནི་ཚོར་བ་གསུམ་དང་། འཇིག་རྟེན་བཞི་ནི་ཟས་བཞི་དང་། འཇིག་རྟེན་ལྔ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། འཇིག་རྟེན་དྲུག་ནི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་། འཇིག་རྟེན་བདུན་ནི་རྣམ་ཤེས་གནས་པ་བདུན་དང་། འཇིག་རྟེན་བརྒྱད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་བརྒྱད་དང་། འཇིག་རྟེན་དགུ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དགུ་དང་། འཇིག་རྟེན་བཅུ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་དང་། འཇིག་རྟེན་བཅུ་གཉིས་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དང་། འཇིག་རྟེན་བཅོ་བརྒྱད་ནི་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། එවමනෙකධා විභත්තොපි ලොකො පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු එව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති, උපාදානක්ඛන්ධා ච දුක්ඛං අරියසච්චං ජාතිපි දුක්ඛා [Pg.346] …පෙ… සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාපි දුක්ඛාති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො පුරිමං අරියසච්චද්වයං, ඉධ පන දුක්ඛං අරියසච්චං වෙදිතබ්බ’’න්ති. නනු ච ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨො අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති. යං පන න ලුජ්ජතීති ගහිතං, තං තථා න හොති, එකංසෙනෙව ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති සො ලොකොති උපාදානක්ඛන්ධෙස්වෙව ලොකසද්දො නිරූළ්හොති වෙදිතබ්බො. තස්මා ලොකොති දුක්ඛං අරියසච්චං එව. དེ་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་ཡང་འཇིག་རྟེན་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཉིད་དུ་འདུ་ཞིང་གཞོལ་བར་འགྱུར་ལ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བའང་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པ་ནས། ... མདོར་ན་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའང་སྡུག་བསྔལ་བའོ་ཞེས་པའི་བར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་སྔ་མའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་གཉིས་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འོ་ན་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པའི་དོན་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཕུང་པོ་ལྔ་ཆར་ལ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ་ཡོད་དོ། །འོན་ཀྱང་གང་ཞིག་མི་འཇིག་གོ་ཞེས་བཟུང་བ་དེ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ཏེ། ངེས་པར་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པར་འགྱུར་བས་ན་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཉིད་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྒྲ་གྲགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཉིད་དོ། ། යදිපි තථාගත-සද්දස්ස හෙට්ඨා තථාගතසුත්තෙ නානානයෙහි විත්ථාරතො අත්ථො විභත්තො, තථාපි පාළියා අත්ථසංවණ්ණනාමුඛෙන අයමත්ථවිභාවනා – අභිසම්බුද්ධොති ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යතො පරිඤ්ඤෙය්‍යතො’’ති පුබ්බෙ වුත්තවිභාගෙන වා අවිසෙසතො තාව ආසයානුසයචරියාධිමුත්තිආදිභෙදතො කුසලාකුසලාදිවිභාගතො වට්ටප්පමාණසණ්ඨානාදිභෙදතො, විසෙසතො වා පන ‘‘අයං සස්සතාසයො, අයං උච්ඡෙදාසයො’’තිආදිනා ‘‘කක්ඛළලක්ඛණා පථවීධාතු, පග්ඝරණලක්ඛණා ආපොධාතූ’’තිආදිනා ච අභිවිසිට්ඨෙන සයම්භුඤාණෙන සම්මා අවිපරීතං යො යො අත්ථො යථා යථා බුජ්ඣිතබ්බො, තථා තථා බුද්ධො ඤාතො අත්තපච්චක්ඛො කතොති අභිසම්බුද්ධො. གལ་ཏེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་འོག་གི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་མདོ་ལས་ཚུལ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་ཕྱེ་ཟིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ལུང་གི་དོན་འགྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་དོན་གྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་འདི་ལྟ་སྟེ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཞེས་པ་ནི། 'མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་སྔར་བཤད་པའི་དབྱེ་བས་སམ། ཡང་ན་བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཐོག་མར་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་དང་སྤྱོད་པ་དང་མོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་། འཁོར་བའི་ཚད་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སམ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ 'འདི་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བའི་བསམ་པ་ཅན་ནོ། །འདི་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བའི་བསམ་པ་ཅན་ནོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། 'ས་ཁམས་ནི་སྲ་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །ཆུ་ཁམས་ནི་གཤེར་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་དང་མ་ནོར་བར། དོན་གང་དང་གང་ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་ཤིང་རྟོགས་ཏེ་རང་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པས་ན་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའོ། ། ලොකස්මාති යථාවුත්තලොකතො. විසංයුත්තොති විසංසට්ඨො, තප්පටිබද්ධානං සබ්බෙසං සංයොජනානං සම්මදෙව සමුච්ඡින්නත්තා තතො විප්පමුත්තොති අත්ථො. ලොකසමුදයොති සුත්තන්තනයෙන තණ්හා, අභිධම්මනයෙන පන අභිසඞ්ඛාරෙහි සද්ධිං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං. පහීනොති බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන සවාසනං පහීනො. ලොකනිරොධොති නිබ්බානං. සච්ඡිකතොති අත්තපච්චක්ඛො කතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදාති සීලාදික්ඛන්ධත්තයසඞ්ගහො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සො හි ලොකනිරොධං නිබ්බානං ගච්ඡති අධිගච්ඡති, තදත්ථං අරියෙහි පටිපජ්ජීයති චාති ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදාති වුච්චති. 'འཇིག་རྟེན་ལས་' ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་སོ། །'དང་བྲལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་མི་འདྲེས་པ་སྟེ། དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་བཅད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དོན་ཏོ། །'འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་' ཞེས་པ་ནི་མདོ་སྡེའི་ལུགས་ལྟར་ན་སྲེད་པ་ཡིན་ལ། ཆོས་མངོན་པའི་ལུགས་ལྟར་ན་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་དང་ལྔ་བརྒྱའོ། །'སྤངས་པ་' ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏན་ནས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པའོ། །'འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་' ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །'མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པའོ། །'འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་' ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་དུ་འདུ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ། །དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་ཞིང་ཐོབ་པར་བྱེད་ལ། དེའི་ཆེད་དུ་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། 'འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་' ཞེས་བྱའོ། ། එත්තාවතා තථානි අභිසම්බුද්ධො යාථාවතො ගතොති තථාගතොති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. චත්තාරි හි අරියසච්චානි තථානි නාම. යථාහ – འདི་ཙམ་གྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཤིང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཅེས་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘චත්තාරිමානි[Pg.347], භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං, අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. 'དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མ་ནོར་བ་ཉིད་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་འདི་བཞི་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་མ་ནོར་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་གཞན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། ། අපිච තථාය ගතොති තථාගතො, තථං ගතොති තථාගතො, ගතොති ච අවගතො අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා භගවා සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය අවිපරීතාය ගතො අවගතො, තස්මා ලොකො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො. ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො. ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො. ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථං අවිපරීතං ගතො පටිපන්නොති තථාගතොති. එවං ඉමිස්සා පාළියා භගවතො තථාගතභාවදීපනවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. གཞན་ཡང་། དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་ཉིད་རྟོགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །'གཤེགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་དང་། འདས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། བགྲོད་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ལ་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་མ་ནོར་བར་གཤེགས་ཤིང་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་ལ་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གཤེགས་ཤིང་འདས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གཤེགས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་མ་ནོར་བར་གཤེགས་ཤིང་བགྲོད་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟར་ལུང་འདིའི་དོན་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ඉති භගවා චතුසච්චාභිසම්බොධනවසෙන අත්තනො තථාගතභාවං පකාසෙත්වා ඉදානි තත්ථ දිට්ඨාදිඅභිසම්බොධිවසෙනපි තං දස්සෙතුං ‘‘යං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.23) පන ‘‘චතූහි සච්චෙහි අත්තනො බුද්ධභාවං කථෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තං තථාගතසද්ද-බුද්ධසද්දානං අත්ථතො නින්නානාකරණතං දස්සෙතුං වුත්තං. තථා චෙව හි පාළි පවත්තාති. තත්ථ දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදිධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං. කස්ස පන අනුවිචරිතං මනසාති? සදෙවකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සායාති සම්බන්ධනීයං. තත්ථ සහ දෙවෙහීති සදෙවකො, තස්ස සදෙවකස්ස. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་ནས། ད་ནི་དེ་ལ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་སློང་དག །གང་ཞིག་...' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་བཤད་པ་ལས་ནི་ 'བདེན་པ་བཞིའི་སྒོ་ནས་རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་གསུངས་ནས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྒྲ་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒྲ་གཉིས་དོན་གྱི་ཆ་ནས་ཐ་དད་པ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན། ལུང་ཡང་དེ་ལྟར་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་ 'མཐོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'ཐོས་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྲད་ནས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དྲིའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རོའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རེག་བྱའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །'རྣམ་པར་ཤེས་པ་' ཞེས་པ་ནི་བདེ་སྡུག་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའོ། །'ཐོབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་བཙལ་ཏེའམ་མ་བཙལ་བར་ཐོབ་པའོ། །'བཙལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའམ་མ་ཐོབ་པར་བཙལ་བའོ། །'ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དཔྱད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་རྒྱུ་བའོ། །གང་གི་ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དཔྱད་པ་ཞེ་ན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་... ནས། ... ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་ཞེས་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ལྷ་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་ལྷ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་ལ་ལྷ་དང་བཅས་པ་དེའི་འོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། සදෙවකවචනෙන චෙත්ථ පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්චෙව සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං[Pg.348], සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි දෙවමාරබ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං සත්තලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. འདིར་ 'ལྷ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་ལྔ་གཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །'བདུད་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་པ་གཟུང་བར་བྱའོ། །'ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པ་རྣམས་གཟུང་བར་བྱའོ། །'དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རྒོལ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་གཟུང་བ་དང་། སྡིག་པ་ཞི་བ་དང་སྡིག་པ་བསལ་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་གཟུང་བའོ། །'སྐྱེ་དགུ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གཟུང་བའོ། །'ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་ལྷག་མའི་མི་རྣམས་གཟུང་བའོ། །དེ་ལྟར་འདིར་ཚིག་གསུམ་གྱིས་ལྷ་དང་བདུད་དང་ཚངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་སྐྱེ་དགུའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་བཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරදෙවලොකො ගහිතො, සමාරකවචනෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකවචනෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිවචනෙන සම්මුතිදෙවෙහි සහ අවසෙසසත්තලොකො ගහිතො. අපිචෙත්ථ සදෙවකවචනෙන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බලොකවිසයස්ස භගවතො අභිසම්බුද්ධභාවෙ පකාසිතෙ යෙසමෙවං සියා ‘‘මාරො නාම මහානුභාවො ඡකාමාවචරිස්සරො වසවත්තී, බ්‍රහ්මා පන තතොපි මහානුභාවතරො දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති, උත්තමජ්ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති. පුථූ ච සමණබ්‍රාහ්මණා ඉද්ධිමන්තො දිබ්බචක්ඛුකා පරචිත්තවිදුනො මහානුභාවා සංවිජ්ජන්ති. අයඤ්ච සත්තකායො අනන්තො අපරිමාණො, කිමෙතෙසං සබ්බෙසංයෙව විසයො අනවසෙසතො භගවතා අභිසම්බුද්ධො’’ති? තෙසං විමතිං විධමෙන්තො භගවා ‘‘සදෙවකස්ස ලොකස්සා’’තිආදිමාහ. ཚུལ་གཞན་ནི། 'ལྷ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་གཟུང་བས་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་བཟུང་ལ། 'བདུད་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་འདོད་པའི་ལྷ་རིགས་དྲུག་གི་འཇིག་རྟེན་དང་། 'ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། 'དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་བཟུང་བའོ། །གཞན་ཡང་འདིར་ 'ལྷ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མཆོག་གི་མཚམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཡུལ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་པ་ན། གང་དག་ལ་འདི་ལྟ་སྟེ། 'བདུད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་མཐུ་ཆེ་བ་འདོད་པའི་ལྷ་རིགས་དྲུག་གི་དབང་ཕྱུག་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཚངས་པ་ནི་དེ་བས་ཀྱང་མཐུ་ཆེ་བ་སྟེ་སོར་མོ་བཅུས་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ལ་འོད་འགྱེད་ཅིང་། བསམ་གཏན་དང་སྙོམས་འཇུག་མཆོག་གི་བདེ་བ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། །དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་དག་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་མིག་ཅན་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ། མཐུ་ཆེན་པོ་ཅན་དག་ཡོད་དོ། །སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་འདི་ཡང་མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པ་ཡིན་ན། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡུལ་མ་ལུས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སམ་' སྙམ་དུ་འགྱུར་བ་དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་...' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། පොරාණා පනාහු – ‘‘සදෙවකස්සා’’ති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකං පරියාදියති, ‘‘සමාරකස්සා’’ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං, ‘‘සබ්‍රහ්මකස්සා’’ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදියන්තො ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සායා’’ති ආහ. එවං පඤ්චහිපි පදෙහි ඛන්ධත්තයපරිච්ඡින්නෙ සබ්බසත්තෙ පරියාදියති. སྔོན་གྱི་མཁན་པོ་རྣམས་ནི་འདི་སྐད་དུ་སྨྲ་སྟེ། 'ལྷ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པས་ལྷ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་འཇིག་རྟེན་མ་ལུས་པར་སྡུད་ལ། 'བདུད་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པས་བདུད་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་འཇིག་རྟེན་དང་། 'ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པས་ཚངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཏུ་བཅུག་ནས། ཡང་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་སྡུད་པར་བྱེད་དེ། 'དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཚིག་ལྔ་ཆར་གྱིས་ཕུང་པོ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། යස්මා තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධන්ති ඉමිනා ඉදං දස්සෙති – යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස ‘‘නීලං පීතක’’න්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, තං සබ්බං ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස ‘‘භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දො’’තිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘මූලගන්ධො තචගන්ධො’’තිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘මූලරසො ඛන්ධරසො’’තිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති[Pg.349], ‘‘කක්ඛළං මුදුක’’න්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. གང་གི་ཕྱིར་ 'དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ་' ཞེས་པས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཚད་མེད་པ་རྣམས་སུ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་ 'སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་' ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་གང་ཞིག་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཐམས་ཅད། 'སེམས་ཅན་འདི་ནི་སྐད་ཅིག་མ་འདི་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་མཐོང་ནས་ཡིད་བདེ་བའམ་ཡིད་མི་བདེ་བའམ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏོ་' ཞེས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཚད་མེད་པ་རྣམས་སུ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་ 'རྔའི་སྒྲ་དང་རྫ་རྔའི་སྒྲ་' ལ་སོགས་པའི་སྒྲའི་དམིགས་པ་རྣ་བའི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དང་། 'རྩ་བའི་དྲི་དང་པགས་པའི་དྲི་' ལ་སོགས་པའི་དྲིའི་དམིགས་པ་སྣའི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དང་། 'རྩ་བའི་རོ་དང་སྡོང་པོའི་རོ་' ལ་སོགས་པའི་རོའི་དམིགས་པ་ལྕེའི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དང་། 'སྲ་བ་དང་འཇམ་པ་' ལ་སོགས་པའི་ས་ཁམས་དང་མེ་ཁམས་དང་རླུང་ཁམས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་རེག་བྱའི་དམིགས་པ་ལུས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་བ་ན། 'སེམས་ཅན་འདི་ནི་སྐད་ཅིག་མ་འདི་ལ་རེག་བྱ་འདི་ལྟ་བུ་ལ་རེག་ནས་ཡིད་བདེ་བའམ་ཡིད་མི་བདེ་བའམ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏོ་' ཞེས་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། ། තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං ජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. එවං යං ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං, තං තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි. ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි. සබ්බම්පි තථාගතස්ස අප්පත්තං නාම නත්ථි ඤාණෙන අසච්ඡිකතං. තතො එව යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං භගවා සබ්බං සබ්බාකාරෙන ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා චානෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 617) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. དེ་བཞིན་དུ་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་...ཁམས་རྣམས་སུ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཡིད་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། 'སེམས་ཅན་འདི་ནི་སྐད་ཅིག་མ་འདི་ལ་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ཤེས་ནས་ཡིད་བདེ་བ་འམ། ཡིད་མི་བདེ་བ་འམ། བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏོ'ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལྟར་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མ་མཐོང་བ་འམ། མ་ཐོས་པ་འམ། བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེད་པ་འམ། རྣམ་པར་མ་ཤེས་པ་ནི་གང་ཡང་མེད་དོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འདི་དག་ལ་ནི་བཙལ་ནས་མ་རྙེད་པའང་ཡོད། མ་བཙལ་བར་མ་རྙེད་པའང་ཡོད། བཙལ་ནས་རྙེད་པའང་ཡོད། མ་བཙལ་བར་རྙེད་པའང་ཡོད་དོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པའི་མ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ། ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བར་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡོད་པ་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་སོ། །དེ་ལྟར་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ་འདིས་དེ་ཉིད་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལས་ཐོབ་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས། 'གཟུགས་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་གང་ཞིག་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ཁ་དོག་གི་འོད་དང་བཅས་པ། བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ། སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་'ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ (ཆོས་སྡུད་ ༦༡༧) མིང་དུ་མ་དང་། ཐེངས་བཅུ་གསུམ་དང་། ཚུལ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་མཛད་པ་དེ་དེ་བཞིན་དུ་འགྱུར་གྱི། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་མི་འགྱུར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་རྣ་བའི་སྒོ་ལ་སོགས་པར་སྣང་བར་གྱུར་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යං යථා ලොකෙන ගතං, තස්ස තථෙව ගතත්තා තථාගතොති වුච්චති. පාළියං පන ‘‘අභිසම්බුද්ධ’’න්ති වුත්තං, තං තථාගතසද්දෙන සමානත්ථං. ඉමිනා තථාදස්සිභාවතො තථාගතොති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා – དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་'ཞེས་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱིས་ཇི་ལྟར་རྟོགས་པ་དེ་བཞིན་དུ་ཁོང་དུ་ཆུད་པའི་ཕྱིར་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་'ཞེས་བྱའོ། །གཞུང་ལས་ནི་ 'མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་'ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་གོ། །འདིས་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་'ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි,අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං; සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං,තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’’ති. (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 1.121); ‘འདི་ན་ཁོང་གིས་མ་གཟིགས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད། །རྣམ་པར་མ་ཤེས་པ་དང་ཤེས་བྱ་མ་ཡིན་པའང་མེད། །ཤེས་བྱ་ཅི་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན་པས། །དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་མིག་ཅན་ནོ། །’ සුත්තන්තෙපි [Pg.350] වුත්තං භගවතා – མདོ་སྡེ་ལས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි, තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24). ‘དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་...ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། བཙལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དཔྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། ངས་ཤེས་སོ། །ངས་མངོན་པར་ཤེས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་རྟོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གནས་པར་མི་མཛད་དོ། །’ යඤ්ච, භික්ඛවෙ, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣතීති යස්සඤ්ච විසාඛපුණ්ණමරත්තියං තථා ආගතාදිඅත්ථෙන තථාගතො භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං ආසවක්ඛයඤාණෙන සද්ධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අධිගච්ඡති. යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායතීති යස්සඤ්ච විසාඛපුණ්ණමරත්තියංයෙව කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. යං එතස්මිං අන්තරෙති ඉමාසං ද්වින්නං සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතූනං වෙමජ්ඣෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියම්පි, මජ්ඣිමබොධියම්පි, පච්ඡිමබොධියම්පි යං සුත්තගෙය්‍යාදිප්පභෙදං ධම්මං භාසති නිද්දිසනවසෙන, ලපති උද්ධිසනවසෙන, නිද්දිසති පටිනිද්දිසනවසෙන. සබ්බං තං තථෙව හොතීති තං එත්ථන්තරෙ දෙසිතං සබ්බං සුත්තගෙය්‍යාදිනවඞ්ගං බුද්ධවචනං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුපවජ්ජං අනූනං අනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං…පෙ… මොහමදනිම්මදනං, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය එකනාළියා මිතං විය එකතුලාය තුලිතං විය ච තං තථෙව හොති යස්සත්ථාය භාසිතං, එකන්තෙනෙව තස්ස සාධනතො, නො අඤ්ඤථා. තස්මා තථං, අවිතථං, අනඤ්ඤථං. එතෙන තථාවාදිතාය තථාගතොති දස්සෙති. ගදඅත්ථො අයං ගතසද්දො දකාරස්ස තකාරං කත්වා, තස්මා තථං ගදතීති තථාගතොති අත්ථො. අථ වා ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො යස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති එවමෙත්ථ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ‘དགེ་སློང་དག མཚན་མོ་གང་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོའི་མཚན་མོ་གང་ལ་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་པའི་གདན་ལ་བཞུགས་ནས། བདུད་གསུམ་གྱི་མགོ་བོ་བཅོམ་སྟེ། གོང་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བརྙེས་པ་ཡིན་ནོ། །‘མཚན་མོ་གང་ལ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོའི་མཚན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་རྩྭ་མཆོག་གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྱད་རྣམས་ཀྱི་སཱ་ལའི་ཚལ་གྱི་སཱ་ལ་ཟུང་གི་བར་དུ་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ནོ། །‘བར་སྐབས་འདིར་གང་ཡིན་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་དང་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་འདི་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་ཡུན་གྱི་དུས་སུ། བྱང་ཆུབ་ཐོག་མ་དང་། བྱང་ཆུབ་བར་མ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཐ་མ་དག་ཏུ། མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་གང་ཞིག་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་དང་། བརྗོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་དང་། ངེས་པར་བསྟན་པ་དང་སླར་ཡང་ངེས་པར་བསན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །‘དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། བར་སྐབས་འདིར་གསུངས་པའི་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་རབ་ཡན་ལག་དགུ་པོ་ཐམས་ཅད་དོན་དང་ཚིག་གི་ཆ་ནས་སྐྱོན་མེད་པ། མ་ཚང་བ་མེད་པ། ལྷག་པ་མེད་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་...ནས་...གཏི་མུག་གི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་ལ་སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཙམ་ཡང་འཁྲུལ་བ་མེད་དེ། ཕྱག་རྒྱ་གཅིག་གིས་བཏབ་པ་བཞིན་དང་། འབྲུ་འཇལ་བྱེད་གཅིག་གིས་བཅལ་བ་བཞིན་དང་། སྲང་གཅིག་གིས་གཞལ་བ་བཞིན་དུ། དོན་གང་གི་ཕྱིར་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་དེ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཏེ། གཅིག་ཏུ་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་བདེན་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །འདིས་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་' ཞེས་བྱ་བར་སྟོན་ཏོ། །འདིར་ 'གཏ་' ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་སྨྲ་བའི་དོན་ཅན་ཡིན་ཏེ། 'ད་' ཡིག་ 'ཏ་' ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ན། དེ་བཞིན་དུ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་' ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སྨྲ་བ་ནི་ 'ཨཱ་གད' སྟེ་གསུང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་གསུང་གང་ལ་མངའ་བ་དེ་ནི། 'ད་' ཡིག་ 'ཏ་' ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་' ཞེས་བྱ་བར་འདིར་སྒྲ་གྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། යථාවාදී තථාකාරීති යෙ ධම්මෙ භගවා ‘‘ඉමෙ ධම්මා අකුසලා සාවජ්ජා විඤ්ඤුගරහිතා සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්තී’’ති [Pg.351] පරෙසං ධම්මං දෙසෙන්තො වදති, තෙ ධම්මෙ එකන්තෙනෙව සයං පහාසි. යෙ පන ධම්මෙ භගවා ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා අනවජ්ජා විඤ්ඤුප්පසත්ථා සමත්තා සමාදින්නා හිතාය සුඛාය සංවත්තන්තී’’ති වදති, තෙ ධම්මෙ එකන්තෙනෙව සයං උපසම්පජ්ජ විහාසි. තස්මා යථාවාදී භගවා, තථාකාරීති වෙදිතබ්බො. යථාකාරී තථාවාදීති සම්මදෙව සීලාදිපරිපූරණවසෙන සම්මා පටිපන්නො සයං යථාකාරී භගවා, තථෙව ධම්මදෙසනාය පරෙසං තත්ථ පතිට්ඨාපනවසෙන තථාවාදී. භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සපි වාචා. තස්මා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතා පවත්තාති අත්ථො. ‘ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཞན་དག་ལ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ། 'ཆོས་འདི་དག་ནི་མི་དགེ་བ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་། མཁས་པས་སྨད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་ཉམས་སུ་བླངས་ན་མི་ཕན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་དེ་དག་ནི། ཉིད་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་སྤངས་ཟིན་ཏོ། །ཆོས་གང་དག་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། མཁས་པས་བསྔགས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་ཉམས་སུ་བླངས་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་དེ་དག་ནི། ཉིད་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་དེ་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རང་ཉིད་ཇི་ལྟར་མཛད་པ་པོ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་སྟོན་པས་གཞན་དག་དེ་ལ་འགོད་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་པོ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་གི་རྗེས་སུ་སྐུ་མཐུན་པར་འཇུག་ལ། སྐུའི་རྗེས་སུ་གསུང་ཡང་མཐུན་པར་འཇུག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་པོ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་གསུང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྐུའང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་ཞུགས་ལ། སྐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གསུང་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་ཞུགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། අභිභූ අනභිභූතොති උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිනිරයං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු භගවා සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි විමුත්තිඤාණදස්සනෙනපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො ධම්මරාජා දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා. තතො එව සයං න කෙනචි අභිභූතොති අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසත්ථෙ නිපාතො. යඤ්හි කිඤ්චි නෙය්‍යං නාම, සබ්බං තං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පස්සතීති දසො. අවිපරීතං ආසයාදිඅවබොධෙන හිතූපසංහාරාදිනා ච සත්තෙ, භාවඤ්ඤථත්තූපනයවසෙන සඞ්ඛාරෙ සබ්බාකාරෙන සුචිණ්ණවසිතාය සමාපත්තියො චිත්තඤ්ච වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තී. එත්තාවතා අභිභවනට්ඨෙන භගවා අත්තනො තථාගතභාවං දස්සෙති. ‘ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་གཞན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡར་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་ནས་མར་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དང་། ཐད་ཀར་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་...ཁམས་རྣམས་སུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཀྱང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ཀྱང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བས་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་མཛད་དེ། ཁོང་ལ་གཞལ་བ་འམ། ཚད་གཟུང་བ་ནི་མེད་དོ། །མཉམ་པ་མེད་པ། མཉམ་པ་དང་མཉམ་པ། ཟླ་མེད་པ། དཔེ་མེད་པ། གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ། གཞལ་དུ་མེད་པ། ཚད་མེད་པ། བླ་ན་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ལྷ་མཆོག བརྒྱ་བྱིན་རྣམས་ཀྱི་ཡང་བརྒྱ་བྱིན་མཆོག ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ཚངས་པ་མཆོག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་རང་ཉིད་སུས་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པས་ན་ 'གཞན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ་'ཞེས་བྱའོ། །‘གཅིག་ཏུ་’ ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཤེས་བྱ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་གཟིགས་པས་ན་ 'གཟིགས་པ་པོ་' ཞེས་བྱའོ། །བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པ་དང་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། དངོས་པོ་གཞན་དུ་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་སེམས་དབང་དུ་སྒྱུར་བས་ན་ 'དབང་སྒྱུར་བ་' ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་སྟོན་ཏོ། ། තත්‍රෙවං පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා – අගදො විය අගදො. කො පනෙස? දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙනෙව හෙස මහානුභාවො භිසක්කො විය දිබ්බාගදෙන සප්පෙ, සබ්බෙ පරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච අගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා [Pg.352] තථාගතොති වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… වසවත්තී, තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති. འདིར་སྒྲ་གྲུབ་པའི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། 'ཨ་གད' བཞིན་དུ་ 'ཨ་གད' འོ། །དེ་ནི་གང་ཞེ་ན། ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་རྩལ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི། སྨན་པ་ཆེན་པོས་ལྷའི་དུག་སེལ་གྱིས་སྦྲུལ་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཐམས་ཅད་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་རྩལ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཉིད་ 'ཨ་གད' ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ད་' ཡིག་ 'ཏ་' ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བས་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་' ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་...དབང་སྒྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། ගාථාසු සබ්බලොකං අභිඤ්ඤායාති තෙධාතුකලොකසන්නිවාසං ජානිත්වා. සබ්බලොකෙ යථාතථන්ති තස්මිං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසෙ යංකිඤ්චි නෙය්‍යං, තං සබ්බං යථාතථං අවිපරීතං ජානිත්වා. සබ්බලොකවිසංයුත්තොති චතුන්නං යොගානං අනවසෙසප්පහානෙන සබ්බෙනපි ලොකෙන විසංයුත්තො විප්පමුත්තො. අනූපයොති සබ්බස්මිම්පි ලොකෙ තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙහි අනූපයො තෙහි උපයෙහි විරහිතො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས། ‘འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་ཤེས་ནས་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ཤེས་ནས་སོ། །‘འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་དེ་ལ་ཤེས་བྱ་ཅི་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཤེས་ནས་སོ། །‘འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་བྲལ་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྦྱོར་བ་བཞི་མ་ལུས་པར་སྤངས་པས་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་བྲལ་ཞིང་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །‘ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ། ཉེ་བར་ལེན་པ་དེ་དག་དང་བྲལ་བའོ། ། සබ්බාභිභූති රූපාදීනි සබ්බාරම්මණානි, සබ්බං සඞ්ඛාරගතං, සබ්බෙපි මාරෙ අභිභවිත්වා ඨිතො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. සබ්බගන්ථප්පමොචනොති සබ්බෙ අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිකෙ මොචෙත්වා ඨිතො වෙනෙය්‍යසන්තානෙපි අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන තෙසං පමොචනතො සබ්බගන්ථප්පමොචනො. ඵුට්ඨාස්සාති ඵුට්ඨා අස්ස. කරණත්ථෙ ඉදං සාමිවචනං, ඵුට්ඨා අනෙනාති අත්ථො. පරමා සන්තීති නිබ්බානං. තඤ්හි තෙන ඤාණඵුසනෙන ඵුට්ඨං. තෙනෙවාහ ‘‘නිබ්බානං අකුතොභය’’න්ති. අථ වා පරමා සන්තීති උත්තමා සන්ති. කතරා සාති? නිබ්බානං. යස්මා පන නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථි, තස්මා තං අකුතොභයන්ති වුච්චති. ‘ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་། འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་། བདུད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་བཞུགས་པའོ། །‘བརྟན་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའོ། །‘འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། བརྣབ་སེམས་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་བཀྲོལ་ཏེ་བཞུགས་པ་དང་། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལའང་རང་གི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་རྩལ་གྱིས་དེ་དག་བཀྲོལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར་ 'འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་'ཞེས་བྱའོ། །‘རེག་པར་གྱུར་ཏོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁོང་གིས་རེག་པར་གྱུར་ཏོ། །འདིར་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་དུ་སྦྱར་ཏེ། ཁོང་གིས་རེག་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །‘མཆོག་ཏུ་ཞི་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་ནི་ཁོང་གིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་གང་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་མེད་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། ‘མཆོག་ཏུ་ཞི་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། དམ་པའི་ཞི་བའོ། །དེ་ནི་གང་ཞེ་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ནི་གང་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ 'གང་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་མེད་པ་'ཞེས་བྱའོ། ། අනීඝොති නිද්දුක්ඛො. සබ්බකම්මක්ඛයං පත්තොති සබ්බෙසං කම්මානං ඛයං පරියොසානං අච්චන්තාභාවං පත්තො. විමුත්තො උපධිසඞ්ඛයෙති උපධිසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. එස සොති එසො සො. සීහො අනුත්තරොති පරිස්සයානං සහනට්ඨෙන, කිලෙසානං හනනට්ඨෙන ච, තථාගතො අනුත්තරො සීහො නාම. බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං. චක්කන්ති ධම්මචක්කං. පවත්තයීති තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං පවත්තෙසි. ‘ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྡུག་བསྔལ་མེད་པའོ། །‘ལས་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་གྱུར་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལས་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པ་དང་། གཏན་དུ་མེད་པར་གྱུར་པ་ཐོབ་པའོ། །‘ཕུང་པོ་ཟད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕུང་པོ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །‘འདི་ནི་དེ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདི་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །‘བླ་ན་མེད་པའི་སེང་གེ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་བཟོད་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་པའི་དོན་གྱིས་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་སེང་གེ་ཞེས་བྱའོ། །‘ཚངས་པ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། མཆོག་གོ། །‘འཁོར་ལོ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། །‘བསྐོར་ཏོ་’ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་པ་བསྐོར་ཏོ། ། ඉතීති [Pg.353] එවං තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා. සඞ්ගම්මාති සමාගන්ත්වා. තං නමස්සන්තීති තං තථාගතං තෙ සරණං ගතා දෙවමනුස්සා නමස්සන්ති. මහන්තෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා මහන්තං, චතුවෙසාරජ්ජයොගෙන වීතසාරදං. ඉදානි යං වදන්තා තෙ නමස්සන්ති, තං දස්සෙතුං දන්තොතිආදි වුත්තං. තං උත්තානත්ථමෙව. “འདི་ལྟར”་ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་སོ། །“འདུས་ནས”་ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་སོ། །“དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ”་ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་ལྷ་དང་མི་དེ་དག་གིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་“ཆེན་པོ”་ཞེས་བྱ་ལ། མི་འཇིགས་པ་བཞི་དང་ལྡན་པས་“འཇིགས་པ་མེད་པ”འོ། །ད་ནི་དེ་དག་གིས་གང་བརྗོད་བཞིན་དུ་ཕྱག་འཚལ་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དུལ་བ”་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། ඉති ඉමස්මිං චතුක්කනිපාතෙ ඡට්ඨෙ සත්තමෙ ච සුත්තෙ වට්ටං කථිතං, පඨමදුතියතතියද්වාදසමතෙරසමෙසු විවට්ටං කථිතං, සෙසෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. དེ་ལྟར་ཚན་པ་བཞི་པའི་མདོ་འདི་ཉིད་ལས། མདོ་དྲུག་པ་དང་བདུན་པ་ལས་ནི་འཁོར་བ་བཤད་ལ། དང་པོ། གཉིས་པ། གསུམ་པ། བཅུ་གཉིས་པ། བཅུ་གསུམ་པ་རྣམས་ལས་ནི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་བཤད་ཅིང་། ལྷག་མ་རྣམས་ལས་ནི་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་གཉིས་ཀ་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ།། තෙරසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོ་བཅུ་གསུམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། ඉති පරමත්ථදීපනියා དེ་ལྟར་དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ལས། ඛුද්දකනිකාය-අට්ඨකථාය ཕྲན་བུའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། ඉතිවුත්තකස්ස චතුක්කනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་མདོའི་ཚན་པ་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། නිගමනකථා མཇུག་གི་གཏམ། එත්තාවතා [Pg.354] ච – འདི་ལྟར་ཡང་། ධම්මිස්සරෙන ජගතො, ධම්මාලොකවිධායිනා; ධම්මානං බොධනෙය්‍යානං, ජානතා දෙසනාවිධිං. འཇིག་རྟེན་ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་གིས། །ཆོས་ཀྱི་སྣང་བ་མཛད་པ་དང་། །གདུལ་བྱའི་ཆོས་རྣམས་མཁྱེན་ནས་ནི། །བསྟན་པའི་ཆོ་ག་མཛད་པ་ཡི།། තං තං නිදානමාගම්ම, සබ්බලොකහිතෙසිනා; එකකාදිප්පභෙදෙන, දෙසිතානි මහෙසිනා. གླེང་གཞི་དེ་དང་དེ་དག་ལས། །འགྲོ་བ་ཀུན་ལ་ཕན་བཞེད་པའི། །དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་གཅིག་ལ་སོགས། །དབྱེ་བས་བསྟན་པར་མཛད་པ་ཡི།། දසුත්තරසතං ද්වෙ ච, සුත්තානි ඉතිවුත්තකං; ඉතිවුත්තප්පභෙදෙන, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො. བརྒྱ་དང་བཅུ་གཉིས་མདོ་རྣམས་ནི། །དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཞེས་བྱ་བ། །དེ་སྐད་གསུངས་པའི་དབྱེ་བ་ཉིད། །དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་བསྡུས་པར་མཛད།། ඡළභිඤ්ඤා වසිප්පත්තා, පභින්නපටිසම්භිදා; යං තං සාසනධොරය්හා, ධම්මසඞ්ගාහකා පුරෙ. མངོན་ཤེས་དྲུག་ལྡན་དབང་ཐོབ་པ། །སོ་སོ་ཡང་དག་རིག་པ་བརྙེས། །བསྟན་པའི་ཁུར་ཆེན་འཛིན་པ་ཡི། །སྔོན་གྱི་ཆོས་བསྡུ་མཛད་པ་རྣམས།། තස්ස අත්ථං පකාසෙතුං, පොරාණට්ඨකථානයං; නිස්සාය යා සමාරද්ධා, අත්ථසංවණ්ණනා මයා. དེ་ཡི་དོན་རྣམས་གསལ་བྱེད་ཕྱིར། །སྔོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཚུལ་བརྟེན་ནས། །བདག་གིས་བརྩམས་པར་བྱས་པ་ཡི། །དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་འདི་ཉིད་ནི།། සා තත්ථ පරමත්ථානං, සුත්තන්තෙසු යථාරහං; පකාසනා පරමත්ථ-දීපනී නාම නාමතො. མདོ་སྡེ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དམ་དོན། །ཇི་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། །མཚན་དུ་དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས། །ཡོངས་སུ་གྲགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར།། සම්පත්තා පරිනිට්ඨානං, අනාකුලවිනිච්ඡයා; අට්ඨත්තිංසප්පමාණාය, පාළියා භාණවාරතො. རྙོག་པ་མེད་པའི་རྣམ་ངེས་ཀྱིས། །ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་པ་འདི། །བཀླག་པའི་ཚན་པ་སུམ་ཅུ་བརྒྱད། །ཚད་དུ་ཡོད་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས།། ඉති තං සඞ්ඛරොන්තෙන, යං තං අධිගතං මයා; පුඤ්ඤං තස්සානුභාවෙන, ලොකනාථස්ස සාසනං. དེ་ལྟར་འདི་ཉིད་བརྩམས་པ་ལས། །བདག་གིས་བསོད་ནམས་གང་ཐོབ་པ། །དེ་ཡི་མཐུ་དང་བྱིན་རླབས་ཀྱིས། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོའི་བསྟན་པ་ལ།། ඔගාහෙත්වා විසුද්ධාය, සීලාදිපටිපත්තියා; සබ්බෙපි පාණිනො හොන්තු, විමුත්තිරසභාගිනො. ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་སྤྱོད་པ་དག །རྣམ་པར་དག་པར་ཞུགས་ནས་ནི། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་རྣམ་གྲོལ་གྱི། །རོ་ལ་སྤྱོད་པར་གྱུར་ཅིག་གུ།། චිරං [Pg.355] තිට්ඨතු ලොකස්මිං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනං; තස්මිං සගාරවා නිච්චං, හොන්තු සබ්බෙපි පාණිනො. རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་ནི། །འཇིག་རྟེན་དག་ཏུ་ཡུན་རིང་གནས། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་རྟག་ཏུ་ནི། །དེ་ལ་གུས་པ་ལྡན་གྱུར་ཅིག། සම්මා වස්සතු කාලෙන, දෙවොපි ජගතිප්පති; සද්ධම්මනිරතො ලොකං, ධම්මෙනෙව පසාසතූති. ཆར་པའང་དུས་སུ་འབབ་པ་དང་། །ས་ཡི་བདག་པོའང་དམ་པའི་ཆོས། །དགའ་ཞིང་ཆོས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འདི། །ལེགས་པར་སྐྱོང་བར་བྱེད་གྱུར་ཅིག། ඉති බදරතිත්ථවිහාරවාසිනා ආචරියධම්මපාලෙන කතා དེ་ལྟར་བ་ད་ར་ཏི་ཏྠ་གཙུག་ལག་ཁང་ན་གནས་པའི་སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གིས་མཛད་པའི། ඉතිවුත්තකස්ස අට්ඨකථා නිට්ඨිතා. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |